منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه (عربی - فارسی) جلد 14

مشخصات کتاب

سرشناسه:خوئی، حبیب الله بن محمدهاشم، 1268 - 1324ق.

عنوان و نام پدیدآور:منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه/ لمولفه حبیب الله الهاشمی الخوئی؛ بتصحیحه و تهذیبه ابراهیم المیانجی.

مشخصات نشر:تهران: مکتبه الاسلامیه؛ قم: انتشارات دار العلم، 13 -

مشخصات ظاهری:20 ج.

شابک:150 ریال (ج. 8)

یادداشت:عربی.

یادداشت:فهرستنویسی براساس جلد هشتم، 1386 ق.= 1344.

یادداشت:چاپ دوم.

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- کلمات قصار

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- نامه ها

موضوع:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

شناسه افزوده:میانجی، ابراهیم، 1292 - 1370.، مصحح

شناسه افزوده:علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه. شرح

رده بندی کنگره:BP38/02 /خ9 1300ی

رده بندی دیویی:297/9515

شماره کتابشناسی ملی:199206

ص:1

تتمه باب المختار من خطب أمیر المؤمنین علیه السلام و أوامره

تتمه الخطبه المأتان و الثامن

تتمه المعنی

تتمه تنبیه علی مذهب الصوفیه
اشاره

بسم اللّه الرحمن الرّحیم

المقام الثامن فی الاخبار الوارده فی ذم الصوفیه

و لعنهم و طعنهم، و فی المنع من التّصوف و الرّهبانیّه، و هی کثیره لا تحصی و لنشیر إلی بعضها فأقول و باللّه التّوفیق:

الاول ما رواه علیّ بن إبراهیم فی تفسیر قوله تعالی «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللّهُ لَکُمْ » قال حدّثنی أبی عن ابن أبی عمیر عن بعض رجاله عن أبی عبد اللّه علیه السّلام، قال: نزلت هذه الایه فی أمیر المؤمنین علیه السّلام و بلال و عثمان بن مظعون، فأمّا أمیر المؤمنین علیه السّلام فحلف أن لا ینام باللّیل أبدا، و أمّا بلال فانه حلف أن لا یفطر بالنّهار أبدا، و أمّا عثمان بن مظعون فانّه حلف أن لا ینکح أبدا، فدخلت امرأه عثمان علی عایشه و کانت امرأه جمیله فقالت عایشه ما لی أراک متعطّله؟ فقالت: و لمن ازیّن فو اللّه ما قرّبنی زوجی منذ کذا و کذا فانّه قد ترهّب و لبس المسوح و زهد فی الدّنیا، فلمّا دخل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أخبرته عایشه بذلک، فخرج فنادی الصّلاه جامعه، فاجتمع النّاس فصعد المنبر فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال: ما بال أقوام یحرمون علی أنفسهم الطیّبات ألا إنّی أنام اللّیل و انکح و افطر بالنهار، فمن رغب عن سنّتی فلیس منّی، فقام هؤلاء

ص:2

فقالوا یا رسول اللّه قد حلفنا علی ذلک فأنزل اللّه «لا یُؤاخِذُکُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیْمانِکُمْ وَ لکِنْ یُؤاخِذُکُمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَیْمانَ فَکَفّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَهِ مَساکِینَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَهِ أَیّامٍ ذلِکَ کَفّارَهُ أَیْمانِکُمْ إِذا حَلَفْتُمْ ».

الثانی فی البحار من اکمال الدّین باسناده عن زید بن علیّ عن آبائه عن علیّ علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: لیس فی امّتی رهبانیّه و لا سیاحه و لازم یعنی سکوت الثالث فی البحار بعدّه طرق عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی جمله وصایاه لأبی ذرّ رضی اللّه عنه: یا باذرّ یکون فی آخر الزّمان قوم یلبسون الصّوف فی صیفهم و شتائهم، یرون أنّ لهم الفضل بذلک علی غیرهم، أولئک یلعنهم ملائکه السماوات و الأرض.

الرابع فی روضات الجنّات من الکشکول للشیخ البهائی قال: قال النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: لا تقوم السّاعه علی امّتی حتی یخرج قوم من امّتی یحلقون للذّکر رؤوسهم، و یرفعون أصواتهم بالذّکر یظنون أنّهم علی طریق إبراهیم علیه السّلام، بل هم أضلّ من الکفّار، لهم شهقه کشهقه الحمار، و قولهم کقول الفجار، و عملهم عمل الجهّال، و هم ینازعون العلماء لیس لهم إیمان و هم معجبون بأعمالهم لیس لهم من عملهم إلاّ التّعب.

الخامس ما تقدّم روایته فی المتن فی الکلام السابع عشر من المختار فی باب الخطب قال أمیر المؤمنین علیه السّلام هناک: إنّ أبغض الخلایق إلی اللّه رجلان:

رجل وکله اللّه إلی نفسه جائر عن قصد السّبیل مشعوف بکلام بدعه و دعاء ضلاله، فهو فتنه لمن افتتن به ضالّ عن هدی من کان قبله، مضلّ لمن اقتدی به فی حیاته و بعد وفاته، حمّال خطایا غیره، رهن بخطیئته.

و رواه الکلینی فی باب البدع و الرّأی و المقائیس من الکافی نحوه، و قال شارح الکافی ملاّ خلیل القزوینی: إنّ مراده علیه السّلام بهذا الرّجل هو الصّوفی الغیر

ص:3

المتقیّد بقیود الشریعه و لا خفاء فی أنّ الصّوفیّه من مصادیق هذا الکلام لاتّصافهم بالأوصاف المذکوره فیه.

السادس فی کتاب الاحتجاج عن أبی یحیی الواسطی قال: لمّا فتح أمیر المؤمنین علیه السّلام البصره اجتمع النّاس علیه و فیهم الحسن البصری و معه الألواح فکان کلّما لفظ أمیر المؤمنین بکلمه کتبها، فقال له أمیر المؤمنین علیه السّلام بأعلی صوته: ما تصنع؟ فقال: نکتب آثارهم لنحدّث بها بعدکم، فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام: أما أنّ لکلّ قوم سامر بّا و هذا سامریّ هذه الامّه، أمّا انه لا یقول: لا مساس و لکنّه یقول: لا قتال و الحسن البصری من مقدّم مشایخ الصّوفیّه کما ذکروه فی کتبهم.

السابع فی البحار فی باب احتجاجات الحسن علیه السّلام علی المخالفین من کتاب العدد للشیخ الفقیه رضی الدّین علی بن یوسف بن المطهر الحلّی قال:

کتب الحسن البصری إلی الحسن بن علی علیهما السّلام أمّا بعد فانتم أهل بیت النّبوّه و معدن الحکمه و انّ اللّه جعلکم الفلک الجاریه فی اللجج الغامره یلجأ إلیکم اللاجی و یعتصم بحبلکم العالی، من اقتدی بحبلکم اهتدی و نجی و من تخلّف عنکم هلک و غوی، و إنّی کتبت إلیک عند الحیره و اختلاف الامّه فی القدر، فتقضی الینا ما أقضاه اللّه إلیکم أهل البیت فأخذ به فکتب إلیه الحسن بن علی علیهما السّلام أمّا بعد فانّا أهل بیت کما ذکرت عند اللّه و عند أولیائه فأمّا عندک و عند أصحابک فلو کنّا کما ذکرت ما تقدّمتمونا و لا استبدلتم بنا غیرنا، و لعمری لقد ضرب اللّه مثلکم فی کتابه حیث یقول «أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِی هُوَ أَدْنی بِالَّذِی هُوَ خَیْرٌ » هذا لأولیائک فیما سألوا و لکم فیما استبدلتم، و لولا ما ارید من الاحتجاج علیک و علی أصحابک ما کتبت إلیک بشیء ممّا نحن علیه، و لئن وصل کتابی إلیک لتجدّن الحجّه علیک و علی أصحابک مؤکّده حیث یقول اللّه عزّ و جلّ «أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی إِلاّ أَنْ یُهْدی فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ » فاتّبع ما کتبت إلیک فی القدر فانّه من لم یؤمن

ص:4

بالقدر خیره و شرّه فقد کفر، و من حمل المعاصی علی اللّه فقد فجر.

إنّ اللّه عزّ و جلّ لا یطاع باکراه، و لا یعصی بغلبه، و لا یهمل العباد من الملکه، و لکنّه المالک لما أملکهم، و القادر علی ما أقدرهم، فان ائتمروا بالطاعه لن یکونوا صادّا مثبطا، و ان ائتمروا بالمعصیه فشاء أن یحول بینهم و بین ما ائتمروا به فعل، و إن لم یفعل فلیس هو حملهم علیها و لا کلّفهم ایّاها جبرا، بل تمکینه إیّاهم و إعذاره إلیهم طرفهم و مکّنهم، فجعل لهم السّبیل إلی أخذ ما أمرهم به و ترک ما نهاهم عنه، و وضع التّکلیف عن أهل النّقصان و الزّمانه، و السلام.

و هذا الحدیث الشریف و إن کان صدره مختصّا بالطعن علی الحسن البصری و أتباعه إلاّ أنّه بتمامه متضمّن للرّد علی جمیع الصوفیّه فی قولهم بالجبر و علی الواصلیّه و الاباحیه خصوصا حیث قالوا بسقوط التکالیف عند الوصول حسبما عرفت فیما تقدّم تفصیلا الثامن فی الاحتجاج روی أنّ زین العابدین علیه السّلام مرّ بالحسن البصری و هو یعظ الناس بمنی فوقف علیه ثمّ قال له: أمسک أسألک عن الحال الّتی أنت علیها مقیم أ ترضاها لنفسک فیما بینک و بین اللّه للموت إذا نزل بک غدا؟ قال: لا، قال:

أفتحدّث نفسک بالتحوّل و الانتقال عن الحال التی لا ترضاها لنفسک إلی الحال الّتی ترضاها؟ قال: فأطرق ملیّا ثمّ قال: إنّی أقول ذلک بلا حقیقه، قال: أ فترجو نبیّا بعد محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یکون لک معه سابقه؟ قال: لا، قال: أ فترجو دارا غیر الدّار الّتی أنت فیها فتردّ إلیها فتعمل فیها؟ قال: لا، قال: أ فرأیت أحدا به مسکه عقل رضی لنفسه من نفسه بهذا أنّک علی حال لا ترضاها و لا تحدّث نفسک بالانتقال إلی حال ترضاها علی حقیقه و لا ترجو نبیّا بعد محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لا دارا غیر الدار الّتی أنت فیها فتردّ إلیها فتعمل فیها و أنت تعظ الناس؟ قال: فلمّا ولّی علیه السّلام قال الحسن البصری:

من هذا؟ قالوا: علیّ بن الحسین علیهما السّلام قال: أهل بیت علم، فما رأی الحسن بعد ذلک یعظ الناس

ص:5

و هذا الحدیث مثل سابقیه کاف فی الدّلاله علی سوء حال الحسن البصری و کونه من حزب الشیطان، و مع ذلک عدّه العطار فی التّذکره فی الدّرجه الثالثه و نقلوا عنه کرامات عدیده التاسع فی الاحتجاج لقی عبّاد البصری علیّ بن الحسین علیهما السّلام فی طریق مکّه فقال له: یا علیّ بن الحسین ترکت الجهاد و صعوبته و أقبلت علی الحجّ و لینه و انّ اللّه یقول «إِنَّ اللّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ یُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیَقْتُلُونَ وَ یُقْتَلُونَ » - إلی قوله - «وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ » فقال علیّ بن الحسین علیهما السّلام: إذا رأینا هؤلاء الّذین هذه صفتهم فالجهاد معهم أفضل من الحجّ العاشر فی الاحتجاج عن ثابت البنانی قال: کنت و جماعه عباد البصره مثل أیّوب السّجستانی و صالح المروی و عتبه الغلام و حبیب الفارسی و مالک بن دینار فلمّا أن دخلنا مکّه رأینا الماء ضیّقا و قد اشتدّ بالنّاس العطش لقلّه الغیث، ففزع إلینا أهل مکه و الحجّاج یسألوننا أن نستسقی لهم، فأتینا الکعبه و طفنا بها ثمّ سألنا اللّه خاضعین متضرّعین بها فمنعنا الاجابه، فبینا نحن کذلک إذا نحن بفتی قد أقبل قد أکربته أحزانه و أقلقته أشجانه، فطاف بالکعبه أشواطا ثمّ أقبل علینا فقال: یا مالک بن دینار و یا ثابت البنانی و یا أیّوب السّجستانی و یا صالح المروی و یا عتبه الغلام و یا حبیب الفارسی و یا سعد و یا عمر و یا صالح الأعمی و یا رابعه و یا سعدانه و یا جعفر بن سلمان، فقلنا: لبّیک و سعدیک یا فتی، فقال: أما فیکم أحد یحبّه الرّحمن؟ فقلنا: یا فتی علینا الدّعاء و علیه الاجابه، فقال: ابعدوا عن الکعبه فلو کان فیکم أحد یحبّه الرّحمن لأجابه، ثمّ أتی الکعبه فخرّ ساجدا فسمعته یقول فی سجوده: سیّدی بحبّک لی إلاّ سقیتهم الغیث، قال: فما استتمّ الکلام حتّی أتاهم الغیث کأفواه القرب، فقلت: یا فتی من أین علمت أنّه یحبّک؟ فقال علیه السّلام:

لو لم یحبّنی لم یستزرنی فلمّا استزارنی علمت أنّه یحبّنی، فسألته بحبّه لی فأجابنی ثمّ ولّی عنّا و أنشأ یقول:

ص:6

من عرف الرّب فلم تغنه معرفه الرّب فهذا شقی

ما ضرّ فی الطاعه ما ناله فی طاعه اللّه و ما ذا لقی

ما یصنع العبد بعزّ الغنی و العزّ کلّ العزّ للمتّقی

فقلت: یا أهل مکه من هذا الفتی؟ قالوا: علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب علیهم السّلام.

أقول: و هؤلاء المذکورون فی هذا الحدیث جلّهم من الصّوفیّه، و کذا عبّاد البصری المذکور فی الحدیث السابق کما یظهر من کتب المتصوّفه و تذکراتهم.

الحادی عشر فی الکافی فی باب من یظهر الغشیه عند القرآن، عدّه من أصحابنا عن سهل بن زیاد عن یعقوب بن إسحاق الضبّی عن أبی عمران الأرمنی عن عبد اللّه بن الحکم عن جابر عن أبی جعفر علیه السّلام قال: قلت: إنّ قوما إذا ذکروا شیئا من القرآن أو حدّثوا به صعق أحدهم حتّی نری أنّ أحدهم لو قطعت یداه أو رجلاه لم یشعر بذلک، فقال: سبحان اللّه ذاک من الشیّطان ما بهذا نعتوا إنّما هو اللّین و الرّقه و الدّمعه و الوجل.

أقول: و هذه الحاله الّتی نقلها جابر للباقر علیه السّلام هی حاله الصّوفیّه فی مجالس ذکرهم و یسمّونها بالوجد و الجذبه.

الثانی عشر فی حدیقه الشیعه بسند صحیح عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر البزنطی قال: قال رجل من أصحابنا للصّادق جعفر بن محمّد علیهما السّلام: قد ظهر فی هذا الزّمان قوم یقال لهم الصوفیّه فما تقول فیهم؟ فقال علیه السّلام: إنّهم أعداؤنا فمن مال إلیهم فهو منهم و یحشر معهم، و سیکون أقوام یدّعون حبّنا و یمیلون إلیهم و یتشبّهون بهم و یلقّبون أنفسهم بلقبهم و یؤوّلون أقوالهم ألا فمن مال إلیهم فلیس منّا و إنّا منهم براء، و من ردّهم و أنکر علیهم کان کمن جاهد الکفّار بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و رواه المحدّث الجزائری فی الأنوار النعمانیّه عن البزنطی عنه علیه السّلام أیضا الثالث عشر فی حدیقه الشیعه عن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابویه القمّی فی قرب الاسناد عن سعد بن عبد اللّه عن محمّد بن عبد الجبّار عن الحسن العسکری قال:

ص:7

سئل عن أبی عبد اللّه علیه السّلام عن حال أبی هاشم الصوفی الکوفی فقال علیه السّلام: انّه کان فاسد العقیده جدّا و هو الّذی ابتدع مذهبا یقال له التّصوّف و جعله مفرّا لعقیدته الخبیثه.

و فی روایه بسند آخر قال علیه السّلام: و جعله مفرّا لعقیدته الخبیثه لنفسه و أکثر الملاحده، و جنّه لعقائدهم الباطله.

الرابع عشر فی کشف الغمّه روی محمّد بن طلحه عن سفیان الثوری قال: دخلت علی جعفر بن محمّد علیهما السّلام و علیه جبّه خزّد کنا و کساء خزّ فجعلت أنظر الیه تعجّبا، فقال لی: یا ثوری مالک تنظر الینا لعلّک تعجب ممّا تری؟ فقلت: یا ابن رسول اللّه لیس هذا من لباسک و لا لباس آبائک، قال: یا ثوری کان ذلک زمان إقتار و افتقار و کانوا یعملون علی قدر إقتاره و افتقاره، و هذا زمان قد أسبل کلّ شیء عز الیه، ثمّ حسر ردن جبّته فاذا تحتها جبّه صوف بیضاء یقصر الذّیل عن الذّیل و الرّدن عن الرّدن، و قال:

یا ثوری لبسنا هذا للّه و هذا لکم، فما کان للّه أخفیناه و ما کان لکم أبدیناه.

الخامس عشر فی الکافی فی کتاب المعیشه باب دخول الصّوفیّه علی أبی عبد اللّه علیه السّلام و احتجاجهم علیه فیما ینهون النّاس عنه من طلب الرّزق علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن مسعده بن صدقه قال: دخل سفیان الثّوری علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فرأی علیه ثیاب بیاض کأنّها غرقئ البیض فقال له: إنّ هذا اللّباس لیس من لباسک، فقال علیه السّلام: اسمع منّی و ع ما أقول لک فانّه خیر لک عاجلا و آجلا إن أنت متّ علی السّنه و الحقّ و لم تمت علی بدعه، أخبرک أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کان فی زمان مقفر جدب، فأمّا إذا أقبلت الدّنیا فأحقّ أهلها بها أبرارها لا فجّارها، و مؤمنوها لا منافقوها، و مسلموها لا کفّارها، فما أنکرت یا ثوری فو اللّه إنّنی لمع ما تری ما أتی علیّ مذ عقلت صباح و لا مساء و للّه فی مالی حقّ أمرنی أن أضعه موضعا إلاّ وضعته.

قال: و أتاه قوم ممّن یظهرون الزّهد و یدعون النّاس أن یکونوا معهم علی مثل الّذی هم علیه من التّقشّف فقالوا له: إنّ صاحبنا حصر عن کلامک و لم تحضره حججه، فقال لهم: فهاتوا حججکم، فقالوا له: إنّ حججنا من کتاب اللّه فقال لهم

ص:8

فادلوا بها فانّها أحقّ ما اتّبع و عمل به، فقالوا: یقول اللّه تبارک و تعالی مخبرا عن قوم من أصحاب النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ وَ مَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » فمدح فعلهم و قال فی موضع آخر «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً » فنحن نکتفی بهذا، فقال رجل من الجلساء إنا رأیناکم تزهدون فی الأطعمه الطیّبه و مع ذلک تأمرون الناس بالخروج من أموالهم حتی تمتّعوا أنتم منها، فقال له أبو عبد اللّه علیه السّلام: دعوا عنکم ما لا ینتفع به أخبرونی أیها النفر ألکم علم بناسخ القرآن من منسوخه و محکمه من متشابهه الذی فی مثله ضلّ من ضلّ و هلک من هلک من هذه الامه؟ فقالوا له أو بعضه: فأما کلّه فلا، فقال لهم: فمن هنا أتیتم، و کذلک أحادیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فأما ما ذکرتم من اخبار اللّه عزّ و جلّ إیانا فی کتابه عن القوم الذین أخبر عنهم بحسن فعالهم فقد کان مباحا جائزا و لم یکونوا نهوا عنه و ثوابهم منه علی اللّه عزّ و جلّ، و ذلک انّ اللّه جلّ و تقدّس أمر بخلاف ما عملوا به فصار أمره ناسخا لفعلهم و کان نهی اللّه تعالی رحمه منه للمؤمنین و نظرا لکیلا یضرّوا بأنفسهم و عیالاتهم منهم الضعفه الصغار و الوالدان و الشیخ الفانی و العجوزه الکبیره الّذین لا یصبرون علی الجوع، فان تصدّقت برغیفی و لا رغیف لی غیره ضاعوا و هلکوا جوعا.

فمن ثمّ قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خمس تمرات أو خمس قرص أو دنانیر أو دراهم یملکها الانسان و هو یرید أن یمضیها فأفضلها ما أنفقه الانسان علی والدیه، ثمّ الثانیه علی نفسه و عیاله، ثمّ الثالثه علی قرابته الفقراء، ثمّ الرّابعه علی جیرانه الفقراء، ثمّ الخامسه فی سبیل اللّه و هو أحسنها «أخسّها خ» أجرا و قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم للأنصاری حین اعتق عند موته خمسه أو ستّه من الرّقیق و لم یکن یملک غیرهم و له أولاد صغار: لو أعلمتمونی أمره ما ترکتکم تدفنوه مع المسلمین یترک صبیه صغارا یتکفّفون النّاس.

ثمّ قال علیه السّلام حدّثنی أبی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: ابدء بمن تعول الأدنی فالأدنی.

ص:9

ثمّ هذا ما نطق به الکتاب ردّا لقولکم و نهیا عنه مفروضا من اللّه العزیز الحکیم قال «وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً » أ فلا ترون أنّ اللّه تبارک و تعالی قال غیر ما أراکم تدعون النّاس إلیه من الاثره علی أنفسهم و سمّی من فعل ما تدعون إلیه مسرفا فی غیر آیه من کتاب اللّه یقول «إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ » فنهاهم من الاسراف و نهاهم عن التّقتیر لکن أمر بین أمرین لا یعطی جمیع ما عنده ثمّ یدعو اللّه أن یرزقه فلا یستجیب له.

للحدیث الّذی جاء عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إنّ أصنافا من امتّی لا یستجاب لهم دعاؤهم: رجل یدعو علی والدیه، و رجل یدعو علی غریم ذهب له بمال فلم یکتب له و لم یشهد علیه، و رجل یدعو علی امرأته و قد جعل اللّه تخلیه سبیلها بیده، و رجل یقعد فی بیته و یقول ربّ ارزقنی و لا یخرج و لا یطلب الرّزق فیقول اللّه عزّ و جلّ له:

عبدی ألم أجعل لک السّبیل إلی الطّلب و الضّرب فی الأرض بجوارح صحیحه فتکون قد أعذرت فیما بینی و بینک فی الطّلب لاتّباع أمری و لکیلا تکون کلاّ علی أهلک فان شئت رزقتک و إن شئت قترت علیک و أنت معذور عندی، و رجل رزقه اللّه عزّ و جلّ مالا کثیرا فأنفقه ثمّ أقبل یدعو یا ربّ ارزقنی فیقول اللّه عزّ و جلّ: ألم أرزقک رزقا واسعا فهلاّ اقتصدت فیه کما أمرتک و لم تسرف و قد نهیتک عن الاسراف، و رجل یدعو فی قطیعه رحم.

ثمّ علّم اللّه جلّ اسمه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کیف ینفق، و ذلک انّه کان عنده أوقیه من الذّهب فکره أن یبیت عنده فتصدّق بها فأصبح و لیس عنده شیء و جاءه من یسأله فلم یکن عنده ما یعطیه فلامه السائل و اغتمّ هو حیث لم یکن عنده ما یعطیه و کان صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رحیما رفیقا فأدّب اللّه عزّ و جلّ نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بأمره فقال «وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَهً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً » یقول: إنّ الناس قد یسألونک و لا یعذرونک فاذا أعطیت جمیع ما عندک من المال کنت قد حسرت من المال.

فهذه أحادیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یصدّقها الکتاب و الکتاب یصدّقه أهله من المؤمنین.

و قال أبو بکر عند موته حیث قیل له: أوص فقال: اوصی بالخمس و الخمس

ص:10

کثیر فانّ اللّه عزّ و جلّ قد رضی بالخمس، و قد جعل اللّه عزّ و جلّ له الثلث عند موته و لو علم أنّ الثلث خیر له أوصی به.

ثمّ قد علمتم من بعده فی فضله و زهده سلمان رضی اللّه عنه و أبوذرّ رحمه اللّه.

فأمّا سلمان فکان إذا أخذ عطاءه رفع منه قوته لسنته حتّی یحضر عطاؤه من قابل، فقیل له: یا أبا عبد اللّه أنت فی زهدک تصنع هذا و أنت لا تدری لعلّک تموت الیوم أو غدا، فکان جوابه أن قال: ما لکم لا ترجون لی البقاء کما خفتم علیّ الفناء أما علمتم یا جهله أنّ النّفس قد تلتاث علی صاحبها إذا لم یکن لها من العیش ما تعتمد علیه فاذا هی أحرزت معیشتها اطمأنّت و أمّا أبوذرّ رضی اللّه عنه فکانت له نویقات و شویهات یحلبها و یذبح منها إذا اشتهی أهله اللّحم أو نزل به ضیف أو رأی بأهل الماء الذین هم معه خصاصه نحر لهم الجزور أو من الشّاه علی قدر ما یذهب عنهم بقرم اللّحم، فیقسمه بینهم و یأخذ هو کنصیب واحد منهم لا یتفضّل علیهم و من أزهد من هؤلاء؟ و قد قال فیهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما قال و لم یبلغ من أمرهما أن صارا لا یملکان شیئا البتّه کما تأمرون النّاس بالقاء أمتعتهم و شیئهم و یؤثرون به علی أنفسهم و عیالاتهم و اعلموا أیّها النّفر أنّی سمعت أبی یروی عن آبائه علیهم السّلام أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال یوما: ما عجبت من شیء کعجبی من المؤمن إنّه إن قرض جسده فی دار الدنیا بالمقاریض کان خیرا له، و إن ملک ما بین مشارق الأرض و مغاربها کان خیرا له، و کلّ ما یصنع اللّه عزّ و جلّ به فهو خیر له.

فلیت شعری هل یحقّ فیکم ما قد شرحت لکم منذ الیوم أم أزیدکم أما علمتم أنّ اللّه عزّ و جلّ قد فرض علی المؤمنین فی أوّل الأمر أن یقاتل الرّجل منهم عشره من المشرکین لیس له أن یولّی وجهه عنهم، و من ولاّهم یومئذ دبره فقد تبوّء مقعده من النّار، ثمّ حوّلهم من حالهم رحمه منه لهم فصار الرّجل منهم

ص:11

علیه أن یقاتل رجلین من المشرکین تخفیفا من اللّه عزّ و جلّ للمؤمنین، فنسخ الرّجلان العشره.

و أخبرونی أیضا عن القضاه أجوره حیث هم یقضون علی الرّجل منکم نفقه امرأته إذا قال إنّی زاهد إنّی لا شیء لی، فان قلتم جوره ظلمکم أهل الاسلام و إن قلتم بل عدول خصمتم أنفسکم، و حیث تردّون صدقه من تصدّق علی المساکین عند الموت بأکثر من الثلث.

أخبرونی لو کان الناس کلّهم کالذین تریدون زهادا لا حاجه لهم فی متاع غیرهم فعلی من کان یصدق بکفارات الایمان و النّذور و الصدقات من فرض الزکاه من الذّهب و الفضه و التّمر و الزّبیب و سایر ما وجب فیه الزّکاه من الابل و البقر و الغنم و غیر ذلک إذا کان الأمر کما تقولون لا ینبغی لأحد أن یحبس شیئا من عرض الدنیا إلاّ قدّمه و إن کان به خصاصه فبئس ما ذهبتم فیه و حملتم الناس علیه من الجهل بکتاب اللّه عزّ و جلّ و سنّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أحادیثه الّتی تصدقها الکتاب المنزل و ردّکم ایّاها بجهالتکم و ترککم النظر فی غرایب القرآن من التّفسیر بالنّاسخ من المنسوخ و المحکم و المتشابه و الأمر و النّهی.

و أخبرونی أین أنتم عن سلیمان بن داود علیه السّلام؟ حیث سأل اللّه ملکا لا ینبغی لأحد من بعده، فأعطاه عزّ و جلّ اسمه ذلک و کان یقول الحقّ و یعمل به ثمّ لم نجد اللّه عزّ و جلّ عاب علیه ذلک و لا أحدا من المؤمنین و داود النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قبله فی ملکه و شدّه سلطانه.

ثمّ یوسف النّبی علیه السّلام حیث قال لملک مصر: اجعلنی علی خزائن الأرض إنّی حفیظ علیم، فکان من أمره الذی کان أن اختار مملکه الملک و ما حولها إلی الیمن، و کان یمتارون الطعام من عنده لمجاعه أصابتهم و کان یقول الحقّ و یعمل به فلم نجد أحدا عاب ذلک علیه.

ثمّ ذو القرنین علیه السّلام عبد أحبّ اللّه فأحبّه اللّه و طوی له الأسباب و ملّکه مشارق الأرض و مغاربها و کان یقول الحقّ و یعمل به ثمّ لم نجد أحدا عاب

ص:12

ذلک علیه.

فتأدّبوا أیّها النفر باداب اللّه عزّ و جلّ للمؤمنین، اقتصروا علی أمر اللّه و نهیه و دعوا عنکم ما اشتبه علیکم ممّا لا علم لکم به، و ردّوا العلم إلی أهله توجروا و تعذروا عند اللّه تبارک و تعالی، و کونوا فی طلب علم ناسخ القرآن من منسوخه و محکمه من متشابهه و ما أحلّ اللّه فیه ممّا حرّم فانّه أقرب لکم من اللّه و أبعد لکم من الجهل، و دعوا الجهاله لأهلها فانّ أهل الجهل کثیر و أهل العلم قلیل، و قد قال اللّه عزّ و جلّ: و فوق کلّ ذی علم علیم.

السادس عشر فی الکافی فی کتاب الحجّه فی باب ما أمر النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالنّصیحه لأئمّه المسلمین:

محمّد بن الحسن عن بعض أصحابنا عن علیّ بن الحکم عن الحکم بن مسکین عن رجل من قریش من أهل مکّه قال: قال سفیان الثوری: اذهب بنا إلی جعفر بن محمّد علیهما السّلام قال: فذهبت معه إلیه فوجدناه قد رکب دابّته فقال له سفیان: یا أبا عبد اللّه حدّثنا بحدیث خطبه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مسجد الخیف قال علیه السّلام: دعنی حتّی أذهب فی حاجتی فانّی قد رکبت فاذا جئت حدّثتک، فقال أسألک بقرابتک من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لمّا حدّثتنی قال: فنزل، فقال سفیان: من لی بدواه و قرطاس حتّی اثبته فدعی علیه السّلام به ثمّ قال: اکتب:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم خطبه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی مسجد الخیف نضرّ اللّه عبدا سمع مقالتی فوعاها و بلّغها من لم تبلغه یا أیّها الناس لیبلغ الشاهد الغایب فربّ حامل فقه لیس بفقیه، و ربّ حامل فقه إلی من هو أفقه منه، ثلاث لا یغل علیهنّ قلب امرء مسلم: إخلاص العمل للّه، و النصیحه لأئمه المسلمین، و اللّزوم لجماعتهم فانّ دعوتهم محیطه من ورائهم، و المؤمنون إخوه تتکافی دماؤهم و هم ید علی من سواهم یسعی بذمّتهم أدناهم.

فکتبه سفیان ثمّ عرضه علیه و رکب أبو عبد اللّه علیه السّلام و جئت أنا و سفیان، فلمّا کنّا فی بعض الطریق فقال لی: کما أنت حتّی أنظر فی هذا الحدیث، فقلت

ص:13

له: قد و اللّه الزم أبو عبد اللّه علیه السّلام رقبتک شیئا لا یذهب من رقبتک أبدا، فقال: و أیّ شیء ذلک؟ فقلت: ثلاث لا یغلّ علیهنّ قلب امرء مسلم: إخلاص العمل للّه قد عرفناه و النّصیحه لأئمه المسلمین من هؤلاء الأئمه الّذین یجب علینا نصیحتهم معاویه بن أبی سفیان و یزید بن معاویه و مروان بن الحکم و کلّ من لا تجوز شهادته عندنا و لا یجوز الصلاه خلفهم، و قوله: و اللّزوم لجماعتهم فأیّ الجماعه مرجئ(1) یقول من لم یصلّ و لم یصم و لم یغتسل من جنابه و هدم الکعبه و نکح امّه فهو علی ایمان جبرئیل و میکائیل، أو قدریّ یقول لا یکون ما شاء اللّه عزّ و جلّ و یکون ما شاء إبلیس، أو حروریّ یبرء من علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و یشهد علیه بالکفر، أو جهمیّ یقول إنّما هی معرفه اللّه وحده لیس الایمان شیء غیرها، قال: ویحک فأیّ شیء یقولون؟ فقلت: یقولون: إنّ علیّ بن أبی طالب و آله الامام الّذی یجب علینا نصیحته و لزوم جماعتهم أهل بیته قال: فأخذ الکتاب و خرقه ثمّ قال: لا تخبر بها أحدا.

السابع عشر المحدّث الجزائری فی الأنوار النّعمانیه:

فی الحدیث إنّ الصوفیّه لمّا دخلوا علی الصادق علیه السّلام و سفیان الثّوری لا بس الصّوف الخشن و الصادق علیه السّلام لابس الثیاب الرّقاق فقال له سفیان: إنّ جدّک أمیر المؤمنین علیه السّلام کان یلبس ما خشن من الثّیاب فلم لا تقتدی به؟ فقال له الصادق علیه السّلام: إنّ أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام کان فی زمان الضّیق و لم تسع الدنیا علی

ص:14


1- (1) - المرجئه بالهمزه فرقه من فرق الاسلام یعتقدون أنه لا یضرّ مع الایمان معصیه کما لا تنفع مع الکفر طاعه سموا بذلک لاعتقادهم أن اللّه أرجی تعذیبهم علی المعاصی، أی أخره عنهم یقال أرجئت الأمر و أرجیته بالهمزه و الیاء أی أخرته، و الحروریه فرقه من الخوارج منسوبه إلی حروراء و هی قریه قریبه من الکوفه، و الجهمیه فرقه منسوبه الی جهم بن صفوان اعتقادهم أنّ الجنه و النار تفنیان و انّ الایمان هو المعرفه فقط دون الاقرار و دون سایر الطاعات و أنه لا فعل علی الحقیقه الا للّه و ان العباد فیما ینسب الیهم من الأفعال کالشجر یحرکها الریح، هکذا فی حواشی الکافی، منه.

المسلمین کاتّساعها فی هذا الوقت، و نحن قوم إذا وسّع اللّه علینا وسّعنا علی أنفسنا و إذا ضیّق اللّه علینا ضیّقنا علی أنفسنا و إنّ اللّه تعالی إنّما خلق الدّنیا و ما فیها من الملاذ للمؤمن لا للکافر لأنّه لا قدر له عنده و لو کان علیّ علیه السّلام فی هذا العصر لما وسعه إلاّ أن یسلک مثل ما سلک أهله لئلاّ یقال له: إنّه مراء و لئلاّ یشتهر بثیابه و مأکله، مع أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام کان والیا و ینبغی لوالی المسلمین أن یکون فی المعاش کواحد من فقراء المسلمین، و قد قیل له: یا أمیر المؤمنین إنک تبیت جائعا و لک الملک؟ فقال علیه السّلام: أخاف أن أشبع و واحد فی الیمامه یبیت جائعا و حتّی یسهل الفقر علی أهله إذا نظروا إلی الوالی مع ما هو علیه، و أمّا أنا فلست بوالی و الملک قد غصب منّا، فلو کنت والیا لاقتدیت به.

ثمّ قال علیه السّلام لسفیان الثوری: ادن منّی، فدنی منه، فمدّ یده إلی تحت ثیاب سفیان فأخرج ثوبا حریرا کان سفیان لابسه تحت ثیاب الصّوف لرفاهیّه بدنه و الثیاب الصّوف فوقه لخدع النّاس، ثمّ أخذ ید سفیان فقال انظر یا سفیان ما تحت ثیابی هذه الرّقاق، فنظر فاذا هو علیه السّلام لابس ثوبا خشنا، فقال یا سفیان: هذا تواضعا للّه تعالی و هذه الثیاب الرّقاق إظهار النّعمه للّه تعالی.

الثامن عشر فی البحار عن کتاب المسائل لعلیّ بن جعفر عن أخیه موسی ابن جعفر علیهما السّلام قال: سألت أخی موسی علیه السّلام عن الرّجل المسلم هل یصلح أن یسبح فی الأرض أو یترهّب فی بیت لا یخرج منه؟ قال علیه الصّلاه و السلام: لا.

التاسع عشر فی البحار من الدّره الباهره قال له «أی للرّضا» علیه السّلام: إنّ المأمون قد ردّ هذا الأمر الیک و أنت أحقّ النّاس به إلاّ أنّه تحتاج أن یتقدّم منک تقدّمک إلی لبس الصّوف و ما یحسن لبسه، فقال علیه السّلام: و یحکم إنّما یراد من الامام قسطه و عدله إذا قال صدق، و إذا حکم عدل، و إذا وعد أنجز، قل من حرّم زینه اللّه الّتی أخرج لعباده و الطیّبات من الرّزق، إنّ یوسف علیه السّلام لبس الدّیباج المنسوج بالذّهب و جلس علی متّکات آل فرعون.

و قد مرّ هذا الحدیث بروایه الشارح المعتزلی فی شرح المتن بأبسط من

ص:15

ذلک فلیراجع هناک.

العشرون فی حدیقه الشیعه عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر البزنطی و إسماعیل ابن بزیع عن الرّضا علیه السّلام قال: من ذکر عنده الصّوفیّه و لم ینکرهم بلسانه و قلبه فلیس منّا، و من أنکرهم فکانّما جاهد الکفّار بین یدی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و رواه أیضا المحدّث الجزائری فی الأنوار النّعمانیّه عن البزنطی عن الرّضا علیه السّلام مثله.

الحادی و العشرون فی حدیقه الشّیعه عن السیّد المرتضی ابن الدّاعی الحسن الرّازی و ابن حمزه جمیعا عن المفید بسنده عن محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب و کان من خواصّ أصحاب الأئمّه علیهم السّلام.

قال: کنت مع الهادی علیّ بن محمّد علیهما السّلام فی مسجد النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فأتاه جماعه من أصحابه منهم أبو هاشم الجعفری، و کان رجلا بلیغا و کانت له منزله عظیمه عنده علیه السّلام، ثمّ دخل المسجد جماعه من الصوفیّه و جلسوا فی جانبه مستدیرا و أخذوا بالتهلیل.

فقال علیه السّلام: لا تلتفتوا بهؤلاء الخدّاعین فانّهم خلفاء الشیاطین و مخرّبوا قواعد الدّین، یتزهّدون لراحه الأجسام و یتهجّدون لتصیید الأنعام، یتجوّعون عمرا حتّی یذبحوا للایکاف حمرا، لا یهلّلون إلاّ لغرور النّاس و لا یقلّلون الغذاء إلاّ الملاء العساس، و اختلاس قلب الدّفناس یتکلّمون النّاس باملائهم فی الحبّ، و یطرحونهم بازالیلهم «(1)» (باولیائهم) فی الجبّ، أورادهم الرقص و التّصدیه، و أذکارهم الترنّم و التّغنیه، فلا یتّبعهم إلاّ السّفهاء، و لا یعتقدهم إلا الحمقاء، فمن ذهب إلی زیاره أحد منهم حیّا أو میّتا فکأنّما ذهب إلی زیاره الشّیطان، و عباده الأوثان و من أعان أحدا منهم فکانّما أعان یزید و معاویه و أبا سفیان فقال رجل من أصحابه: و إن کان معترفا بحقوقکم؟ قال: فنظر الیه شبه المغضب و قال علیه السّلام: دع ذا عنک، من اعترف

ص:16


1- (1) - بأضالیلهم ظاهر.

بحقوقنا لم یذهب فی عقوقنا، أما تدری انّهم أخسّ طوایف الصّوفیّه، و الصّوفیّه کلّهم من مخالفینا، و طریقتهم مغایره لطریقتنا، و إن هم إلاّ نصاری و مجوس هذه الأمه، أولئک الذین یجحدون «یسعون ظ» فی إطفاء نور اللّه، و اللّه متم نوره و لو کره الکافرون.

و رواه المحدّث الجزائری أیضا فی الأنوار من کتاب قرب الاسناد مسندا عن محمّد بن الحسین بن أبی الخطاب مثله.

الثانی و العشرون فی حدیقه الشیعه عن السید المرتضی أیضا بسنده عن المفید عن أحمد بن محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید عن أبیه عن عبد اللّه عن محمّد ابن عبد الجبّار عن الحسن العسکری علیه السّلام أنّه خاطب أبا هاشم الجعفری فقال علیه السّلام:

یا أبا هاشم سیأتی زمان علی النّاس وجوههم ضاحکه مستبشره، و قلوبهم مظلمه منکدره، السّنه فیهم بدعه، و البدعه فیهم سنّه، المؤمن بینهم محقّر، و الفاسق بینهم موقّر، أمراؤهم جاهلون جائرون، و علماؤهم فی أبواب الظّلمه سائرون، أغنیاؤهم یسرقون زاد الفقراء، و أصاغرهم یتقدّمون علی الکبراء، کلّ جاهل عندهم خبیر، و کلّ مجیل عندهم فقیر، لا یمیّزون بین المخلص و المرتاب، و لا یعرفون الضّأن من الذّئاب، علماؤهم شرار خلق اللّه علی وجه الأرض، لأنّهم یمیلون إلی الفلسفه و التّصوّف، و أیم اللّه إنّهم من أهل العدول و التّحرّف، یبالغون فی حبّ مخالفینا و یضلّون شیعتنا و موالینا، فان نالوا منصبا لم یشبعوا من الرّشاء، و ان خذلوا عبدوا اللّه علی الرّیاء، ألا إنّهم قطّاع طریق المؤمنین، و الدّعاه إلی نحله الملحدین، فمن أدرکهم فلیحذرهم و لیصن دینه و ایمانه.

ثمّ قال: یا أبا هاشم هذا ما حدّثنی به أبی عن آبائه عن جعفر بن محمّد علیهم السّلام و هو من أسرارنا فاکتمه إلاّ عن أهله، و رواه المحدّث الجزائری أیضا فی الأنوار مرسلا عن العسکری علیه السّلام مثله.

الثالث و العشرون فی الاحتجاج روی أصحابنا:

إنّ أبا محمّد الحسن الشریعی کان من أصحاب أبی الحسن علیّ بن محمّد ثمّ الحسن بن علیّ علیهم السّلام، و هو أوّل من ادّعی مقاما لم یجعله اللّه فیه من قبل صاحب

ص:17

الزّمان علیه السّلام و کذب علی اللّه و علی حججه علیهم السّلام و نسب الیهم ما لا یلیق بهم و ما هم منه براء، ثمّ ظهر منه القول بالکفر و الالحاد.

و کذلک کان محمّد بن نصیر النّمیری من أصحاب أبی محمّد الحسن، فلمّا توفّی علیه السّلام ادّعی النّیابه لصاحب الزّمان علیه السّلام ففضحه اللّه بما ظهر منه من الالحاد و الغلوّ و القول بالتناسخ، و کان یدّعی انّه رسول نبی أرسله علیّ بن محمّد علیهما السّلام و یقول فیه بالرّبوبیّه و یقول بالاباحه للمحارم.

و کان أیضا من جمله الغلاه أحمد بن هلال الکرخی و قد کان من قبل فی عداد أصحاب أبی محمّد علیه السّلام ثمّ تغیّر عمّا کان علیه و انکر بابیّه أبی جعفر محمّد بن عثمان رضی اللّه عنه، فخرج التوقیع بلعنه من قبل صاحب الزّمان علیه السّلام.

و کذا کان أبو طاهر محمّد بن علیّ بن بلال، و الحسین بن منصور الحلاّج، و محمّد ابن علیّ الشّلمغانی المعروف بابن أبی العزاقر لعنهم اللّه، فخرج التّوقیع بلعنهم و البراءه منهم جمیعا علی ید الشیخ أبی القاسم الحسین بن روح رضی اللّه عنه نسخته:

عرّف أطال اللّه بقاک و عرّفک اللّه الخیر کلّه و ختم به عملک من تثق بدینه و تسکن إلی نیّته من اخواننا أدام اللّه سعادتهم بأنّ محمّد بن علیّ المعروف بالشّلمغانی عجّل اللّه النّقمه و لا أمهله قد ارتدّ عن الاسلام و فارقه و ألحد فی دین اللّه و ادّعی بالکفر معه بالخالق جلّ و تعالی و افتری کذبا و زورا و قال بهتانا و اثما مبینا، کذب العادلون باللّه و ضلّوا ضلالا بعیدا و خسروا خسرانا مبینا، و انّا برئنا إلی اللّه تعالی و إلی رسوله صلوات اللّه علیه و آله منه، و لعنّاه علیه لعائن اللّه تتری فی الظاهر منّا و الباطن فی السّر و الجهر و فی کلّ وقت و علی کلّ حال و علی من شایعه و بایعه و بلغه هذا القول منّا فأقام علی تولاّه بعده و أعلمهم تولاّکم اللّه أنّنا فی التوقی و المحاذره منه علی مثل ما کنّا علیه ممّن تقدّمه من نظرائه من الشریعی و النمیری و الهلالی و البلالی و غیرهم، و عاده اللّه جلّ ثناؤه مع ذلک قبله و بعده عندنا جمیله، و به نثق و ایّاه نستعین، و حسبنا اللّه فی کلّ امورنا و نعم الوکیل.

ص:18

بیان

هؤلاء الجماعه المذکورون فی هذا الحدیث کلّهم من الّذین ادّعوا البابیّه لصاحب الزّمان علیه السّلام و السّفاره من جانبه عجّل اللّه فرجه، و لیتهم لعنهم اللّه تعالی قنعوا بذلک و لم یظهر منهم الکفر و الالحاد و القول بالحلول و الاتحاد و إباحه المحارم کما هو مذهب الصوفیه.

قال الشیخ «قد» فی محکی کلامه فی البحار من کتاب الغیبه: کلّ هؤلاء المدّعین إنما یکون کذبهم أوّلا علی الامام علیه السّلام و أنهم و کلاؤه، فیدعون الضعفه بهذا القول إلی موالاتهم، ثمّ یترّقی الأمر بهم إلی قول الحلاجیه کما اشتهر من أبی جعفر الشلمغانی و نظرائه علیهم جمیعا لعائن اللّه تتری.

و قد ذکر فی کتاب الغیبه علی ما حکی عنه فی البحار فصلا مبسوطا فی أحوال هؤلاء و أقوالهم و عقائدهم المتضمنه للکفر و الالحاد، و لا بأس بالاشاره إلی بعض ما ذکره لیعلم أنهم من الصوفیه مشارکون معهم فی العقائد و الأعمال فأقول:

قال: أوّل المدّعین للبابیه الشریعی، قال هارون و أظنّ اسمه کان الحسن و کان من أصحاب أبی الحسن علیّ بن محمّد و ساق الکلام فیه نحو ما رویناه من الاحتجاج إلی قوله و ما هم منه براء، ثمّ قال: فلعنته الشیعه و تبرّئت منه و خرج توقیع الامام علیه السّلام بلعنه و البراءه منه، ثمّ ظهر منه القول بالکفر و الالحاد.

و منهم محمّد بن نصیر النّمیری قال سعد بن عبد اللّه: کان محمّد بن نصیر النّمیری یدّعی انّه رسول نبیّ و أنّ علیّ بن محمّد أرسله و کان یقول بالتناسخ و یغلو فی أبی الحسن علیه السّلام و یقول فیه بالرّبوبیّه و یقول بالاباحه للمحارم و تحلیل نکاح الرّجال بعضهم بعضا فی ادبارهم، و یزعم أنّ ذلک من التّواضع و الاخبات و التّذلل فی المفعول به، و أنّه من الفاعل إحدی الشّهوات و الطّیبات، و أنّ اللّه عزّ و جلّ لا یحرّم شیئا من ذلک اخبرنی بذلک عن محمّد بن نصیر أبو زکریّا یحیی بن عبد الرحمن ابن خاقان أنّه رآه عیانا و غلام له علی ظهره، قال: فلقیته فعاتبته علی ذلک، فقال إنّ هذا من اللّذات و هو من التواضع للّه و ترک التجبّر.

ص:19

أقول: و رأیت فی بعض مولّفات أصحابنا نقلا من الفاضل عبد الوهّاب بن علیّ الحسینیّ الاستر ابادی فی شرح کتاب الفصول النصیر ما هذا لفظه:

قالت النصیریّه و الاسحاقیه من غلاه الشیعه ظهور الرّوحانی فی الجسمانی لا ینکر، ففی طرف الشرّ کالشّیاطین فانّه کثیرا ما یتصوّر الشیطان بصوره انسان لیعلّمه و یکلّمه بلسانه، و فی طرف الخیر کالملائکه فانّ جبرئیل کان یظهر بصوره دحیه الکلبی و الأعرابی.

قالوا: فلا یمتنع أن یظهر اللّه تعالی فی صوره بعض الکاملین و اولی الخلق بذلک أشرفهم و أکملهم هو العتره الطّاهره، و هو من یظهر فیه العلم و القدره التامّه من الأئمه من تلک العتره.

و لم یتحاشوا عن اطلاق الالهیّه علی أئمّتهم و هذه ضلاله بیّنه لا یحتاج بطلانه إلی بیان، و مع ذلک نقول ظهور شیء فی صوره شیء آخر لا یقتضی الحلول و الاتّحاد، فإنّ جبرئیل لم یتّحد بدحیه و لا حلّ فیه فلا یلزم مطلوبکم، انتهی.

و أولی من ذلک أن یقال: إنّ المثال غیر مطابق للمثل لأنّه تعالی لیس بروح و لا روحانی و لا جسم و لا جسمانی تعالی عن ذلک علوّا کبیرا، فلا یمکن ظهوره بصوره غیره بل یستحیل استحاله عقلیّه، هذا.

و قال الشّیخ «قد» فی أحمد الکرخی و محمّد البلالی نحو ما نقلناه فیهما من الاحتجاج و ذکر فی حسین بن منصور الحلاج ما قدّمنا روایته عنه فی المقام السّادس، و قال فی حقّ الشّلمغانی، قال الصّفوانی: سمعت أبا علیّ بن همام یقول سمعت محمّد بن علیّ العزاقری الشلمغانی یقول: الحقّ واحد و انّما تختلف قمصه فیوم یکون فی أبیض و یوم یکون فی أحمر و یوم یکون فی أزرق فهذا أوّل ما أنکرته من قوله لأنّه قول أصحاب الحلول و أخبرنا جماعه عن أبی محمّد هارون بن موسی عن أبی علیّ محمّد بن همام أنّ محمّد بن علی الشّلمغانی لم یکن قط بابا إلی أبی القاسم(1) و لا طریقا له، و لا نصبه

ص:20


1- (1) - أی الحسین بن روح النوبختی ره وکیل صاحب الزمان علیه السلام منه،.

أبو القاسم بشیء من ذلک علی وجه و لا سبب، و من قال بذلک فقد أبطل و إنما کان فقیها من فقهائنا فخلط و ظهر عنه ما ظهر، و انتشر الکفر و الالحاد منه فخرج فیه التوقیع علی ید أبی القاسم بلعنه و البراءه منه و ممّن تابعه و شایعه و قال بقوله، هذا

خاتمه

قد تبیّن و تحقّق لک ممّا أوردناه فی شرح هذا الکلام لأمیر المؤمنین علیه السّلام أنّ مذاهب الصّوفیه بحذافیرها مخالفه لمذهب المتشرّعه الامامیّه الحقّه شیّد اللّه بنیانه و أحکم قواعده و أرکانه، کما ظهر لک أنّ الایات و الأخبار فی لعنهم و طعنهم و التّعریض و الازراء علیهم لعنهم اللّه تعالی صریحه متظافره و أنّ الأخبار التی تمسّکت بها هذه الفئه الضّالّه المضلّه المبتدعه المطروده الملعونه إمّا موضوعه مجعوله أو متشابهه مؤوّله أو ضعیفه سخیفه.

فلا ینبغی للفطن الکیس أن یشتبه و ینخدع بما أوردها بعض علماء الشیعه کمحمّد بن علیّ بن أبی جمهور الاحسائی و غیره من الأخبار فی کتبهم، فانّ اکثر هذه الأخبار مأخوذه من کتب متصوّفه العامّه کما یظهر ذلک لمن راجع إلیها.

و بالجمله فالصّوفی شیعیّا أو سنّیا وحدتیا أو اتّحادیّا مخالف للمتشرّع الامامی اصولا و فروعا و اعتقادا و عملا.

فویل لقوم اتّخذوا سلفهم الّذین مهّدوا لهم البدعات و موّهوا لهم الضّلالات أربابا فرضوا بالشّبلی و الغزالی و ابن العربی و جنید البغدادی أئمّه، و بالقرمطه فلسفه و بالزّهد خلاعه، و بالمثنوی و سایر منظوماتهم کتابا، و بالشّیاطین اخوانا، و بمرقد أبا یزید البسطامی و عبد القادر الجیلانی قبله، و بالهوی إلها، و بالوسواس إلهاما، و بالسّحر و الشّعبده و السّیمیا کرامه و مقاما.

خذلهم اللّه تعالی فی الدّنیا و ضاعف علیهم العذاب فی العقبی بمحمّد و آله الأمجاد أئمّه المؤمنین و أولیاء المتشرّعین المتدیّنین فی المبدأ و المعاد صلوات اللّه و سلامه علیه و علیهم أجمعین و لعنه اللّه علی مخالفیهم و معاندیهم من الأوّلین و الاخرین إلی قیام یوم الدّین.

ص:21

استدراک

لا یذهبنّ علیک ممّا أوردته فی شرح هذا الکلام علی طوله من الطّعن و التّعریض و الازراء علی الصّوفیه و ابطال مذاهبهم و اضلال مشاربهم و اظهار مثالبهم و تسفیه أحلامهم و تزییف مناقبهم و الاعلان بعداوتهم و الحکم بفسق طائفه و کفر الاخرین منهم، أنّا منکرون لحسن العرفان باللّه و جاحدون لسلوک سبیل المعرفه معاندون للعارفین بالحقّ الّذین سلکوا سبیل الهدی و نهوا النّفس عن الهوی و زهدوا فی الدّنیا و رغبوا فی الأخری و صدّقوا بالحسنی و شربوا من کأس المحبّه و خاضوا فی تیّار المعرفه فلم یکن لهم همّ إلاّ رضی المولی و النّیل إلی مقام الزّلفی و السّکنی فی حظایر القدس و التّأنس فی محافل الانس مع النّبیّین و الصدیقین و الشهداء و الصالحین و حسن اولئک رفیقا و کیف لا و لم یکن بعث الأنبیاء و الرّسل مبشرین و منذرین من لدن خلق آدم علیه السّلام أبی البشر إلی الختم بسید المرسلین صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إلاّ لذلک المقصود فانهم علی اختلاف شرایعهم و تفاوت مللهم و مذاهبهم لم یکن همّهم الاّ هما واحدا و هو جذب الخلق إلی الحقّ بالهدایه إلی الصراط المستقیم، و الدّلاله علی النهج القویم، و التنحیه عن الرزائل و التحلیه بالفضایل، و الحثّ علی مکارم الأخلاق و الحضّ علی إحیاء العقول بالمعارف و الکمالات، و التأکید فی اماته النفوس بالمجاهده و الرّیاضات فالعارف الحقیقی الذی یحقّ أن یسمّی بهذا الاسم هو من اتّصف بهذه الکمالات لا من أخذ بالبدع و الضلالات، و من تبع فی أقواله و أفعاله بالأئمه لا من قال: إنّا وجدنا آبائنا علی امّه و إنّا علی آثارهم لمهتدون.

و ان شئت أن تعرف تفصیل أوصاف هذا الشخص الذی یلیق بهذا الاسم فاعرف ذلک من تضاعیف خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام لا سیّما الخطبه المأه و الثانیه و التسعین الوارد فی شرح حال المتّقین، و الکلام المأتین و الثامن عشر المسوق فی وصف حال العارفین

ص:22

و لئن رجعت الیهما و إلی شرحهما تعرف معنی المعرفه و العرفان، و تعلم أنّ الصوفیه فی متاه الجهل و الضلال حیران، نعوذ باللّه من الضلاله بعد الهدی، و من تبدّل البصیره بالعمی، إنه لا یضلّ من هداه، و الحمد للّه علی ما هدانا و ما کنا لنهتدی لولا أن هدانا اللّه.

یا ربّ أدخل فی عبادک عبدک الرّاجی بفضلک و اعطف به نظرا

وجد یا الهی لی بجودک و الطف بعبد ذلیل عاجز متحیرا

و أدخله فی أرباب علم و حکمه و أصحاب عرفان الذی منک مخبرا

و أشربه کاس الحبّ و الصدق و الصفا و أکرم به فی روضه الخلد منظرا

و فی محفل الانس انسه بمحمد و أولاده الطهر الکرام المطهّرا

الترجمه

از جمله کلام هدایت نظام أمیر مؤمنان علیه السّلام است در بصره در حالتی که داخل شد بر علاء پسر زیاد حارثی و او از أصحاب آن حضرت بود عیادت می فرمود او را پس وقتی که دید وسعت خانۀ او را فرمود:

چه کار می کنی با وسعت این خانه در دنیا آگاه باش که تو بسوی وسعت خانه در آخرت هستی محتاج تر، و بلی اگر بخواهی می توانی برسی با آن باخرت مهمانداری بکنی در آن مهمانان را و صلۀ أرحام نمائی، و اخراج حقوق اللّه کنی و در مصارف شرعیه صرف نمائی، پس در این صورت تو محققا رسیدۀ با او بسوی آخرت.

پس عرض کرد بان حضرت علاء که یا أمیر المؤمنین شکایت میکنم بسوی تو از برادرم عاصم بن زیاد.

فرمود آن حضرت چه خبر است او را عرض نمود که عبا پوشیده و از دنیا خلوت گزیده.

فرمود: که حاضر کنید او را نزد من، پس وقتی که آمد فرمود أی دشمنک نفس خود بتحقیق که سرگردان کرده تو را شیطان خبیث آیا رحم نکردی أهل

ص:23

خود را و اولاد خود را، آیا همچنین اعتقاد میکنی که خدا حلال کرده از برای تو پاکیزه ها و طیّبات دنیوی را و حال آنکه آن خدا کراهت دارد که تو فراگیری آنها را، تو خوارتری نزد خدا از این.

عرض کرد أی أمیر مؤمنان این تو هستی در خشونت و زبری پوشاک و غلظت و بی مزگی خوراک.

فرمود: وای بر تو بدرستی من نیستم مثل تو، بدرستی خداوند تعالی واجب ساخته بر امامان حقّ عادل که تنگ بگیرند بر نفسهای خود یا قیاس نمایند نفسهای خودشان را بضعفا و فقرای خلق در رفتار و کردار تا این که غالب نشود و مضطرب نسازد فقیر را فقر و پریشانی او. و باللّه التّوفیق و منه الاستعانه و علیه التوکّل و الاعتماد حتّی وفّقنا لما یحبّ و یرضی و هدانا سبیل الرّشد و طریق الوصول إلیه.

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و التاسع من المختار فی باب الخطب

اشاره

و رواه غیر واحد من أصحابنا بطرق مختلفه مع بسط و اختلاف کثیر حسبما تطلع علیه فی التکمله الاتیه إنشاء اللّه.

قال السید رحمه اللّه: و قد سأله سائل عن أحادیث البدع و عما فی أیدی النّاس من اختلاف الخبر فقال علیه السّلام:

إنّ فی أیدی النّاس حقّا و باطلا، و صدقا و کذبا، و ناسخا و منسوخا، و عامّا و خاصّا، و محکما و متشابها، و حفظا و وهما، و لقد کذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی عهده حتّی قام خطیبا فقال: من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من النّار.

ص:24

و إنّما أتاک بالحدیث أربعه رجال لیس لهم خامس:

رجل منافق مظهر للإیمان متصنّع بالإسلام لا یتأثّم و لا یتحرج، یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متعمّدا فلو علم النّاس أنّه منافق کاذب لم یقبلوا منه و لم یصدّقوا قوله و لکنّهم قالوا صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم راه و سمع منه و لقف عنه فیأخذون بقوله و قد أخبرک اللّه عن المنافقین بما أخبرک، و وصفهم بما وصفهم به لک، ثمّ بقوا بعده علیه و آله السّلام فتقرّبوا إلی أئمّه الضّلاله و الدّعاه إلی النّار بالزّور و البهتان، فولّوهم الأعمال و جعلوهم حکّاما علی رقاب النّاس، و أکلوا بهم الدّنیا و إنّما النّاس مع الملوک و الدّنیا إلاّ من عصم اللّه فهو أحد الأربعه.

و رجل سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا لم یحفظه علی وجهه، فوهم فیه، و لم یتعمّد کذبا فهو فی یدیه و یرویه و یعمل به و یقول أنا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فلو علم المسلمون أنّه وهم فیه لم یقبلوه منه، و لو علم هو أنّه کذلک لرفضه. و رجل ثالث سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا یأمر به ثمّ نهی عنه و هو لا یعلم، أو سمعه ینهی عن شیء ثمّ أمر به و هو لا یعلم، فحفظ المنسوخ و لم یحفظ النّاسخ، فلو علم أنّه منسوخ لرفضه، و لو علم

ص:25

المسلمون إذ سمعوه منه أنّه منسوخ لرفضوه. و آخر رابع لم یکذب علی اللّه و لا علی رسوله، مبغض للکذب خوفا من اللّه و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و لم یهم بل حفظ ما سمع علی وجهه، فجاء به علی سمعه لم یزد فیه و لم ینقص منه، فحفظ النّاسخ فعمل به، و حفظ المنسوخ فجنّب عنه، و عرف الخاصّ و العامّ، فوضع کلّ شیء موضعه و عرف المتشابه و محکمه. و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الکلام له وجهان: فکلام خاصّ، و کلام عامّ، فیسمعه من لا یعرف ما عنی اللّه به، و لا ما عنی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فیحمله السّامع و یوجّهه علی غیر معرفه بمعناه و ما قصد به و ما خرج من أجله، و لیس کلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من کان یسئله و یستفهمه، حتّی أن کانوا لیحبّون أن یجیء الأعرابیّ أو الطّارئ فیسئله علیه السّلام حتّی یسمعوا، و کان لا یمرّ بی عن ذلک شیء إلاّ سئلت عنه و حفظته، فهذا وجوه ما علیه النّاس فی اختلافهم و عللهم فی روایاتهم.

اللغه

(الوهم) من خطرات القلب أو مرجوح طرفی المتردّد فیه، و الجمع أوهام و وهم فی الحساب کوجل غلط، و وهمت فی الشیء من باب وعد أی ذهب و همی إلیه و وقع فی خلدی و روی و هما بالفتح و السکون کلیهما و (بوّأه) منزلا و فی

ص:26

منزل أنزله فیه، و بوّأته دارا اسکنته إیّاها و تبوّء بیتا اتّخذه مسکنا و (التّصنّع) تکلّف حسن السّمت و التزیّن و (التّأثم) و (التحرّج) مجانبه الاثم و الحرج أی الضّیق یقال تحرج أی فعل فعلا جانب به الحرج کما یقال تحنث إذا فعل ما یخرج به عن الحنث، قال ابن الاعرابی: للعرب أفعال تخالف معانیها ألفاظها قالوا: تحرّج و تحنّث و تأثّم و تهجّد إذا ترک الهجود.

و (لقفه) لقفا من باب سمع و لقفانا بالتحریک تناوله بسرعه قال تعالی:

تلقف ما یأفکون، و (عصمه اللّه) من المکروه من باب ضرب حفظه و وقاه و (جنبه) و اجتنبه و تجنبه و جانبه و تجانبه بعد عنه، و جنبه إیاه أبعده عنه و (طرء) فلان علینا بالهمز یطرأ أی جاء بغته من بلد آخر فهو طارئ بالهمز.

الاعراب

قوله: خطیبا حال من فاعل قام، و قوله: صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالرفع خبر محذوف المبتدأ أی هو أو هذا صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و جمله رآه تحتمل الحال و الوصف، و جمله و یرویه عطف علی جمله هو فی یدیه، و فی بعض النسخ بدون الواو فتکون حالا من الضمیر فی یدیه أو استینافیا بیانیا.

و قوله و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الکلام له وجهان: اسم کان ضمیر الشأن المستتر و یکون تامه مستغنیه عن الخبر، و هی مع اسمها أعنی الکلام خبر کان و له وجهان نعت للکلام، لأنه فی حکم النکره و یجوز أن یکون حالا منه لأنّه فی معنی الفاعل، و یحتمل أن یجعل یکون ناقصه فهو حینئذ خبر له و لیس بنعت، و قوله: فکلام خاصّ آه، الفاء عاطفه للتفریع علی قوله: له وجهان.

المعنی

اشاره

اعلم أنّ هذا الکلام الشّریف حسبما أشار الیه السیّد (قد) تکلّم به حین (سأله سائل) و هو سلیم بن قیس الهلالی حسبما تعرفه فی التّکمله الاتیه إنشاء اللّه تعالی و له کتاب مشهور بین أصحابنا.

قال المحدّث العلاّمه المجلسیّ ره فی دیباجه البحار: و قد طعن فی کتابه

ص:27

جماعه و الحقّ أنّه من الاصول المعتبره.

و قال العلامه فی الخلاصه: سلیم بن قیس الهلالی بضم السّین روی الکشی أحادیث یشهد بشکره و صحّه کتابه إلی أن قال: و قال السیّد علیّ بن أحمد العقیقی کان سلیم بن قیس من أصحاب أمیر المؤمنین علیه السّلام طلبه الحجّاج لیقتله فهرب واوی إلی أبان بن أبی عیّاش، فلمّا حضرته الوفاه قال لأبان: إنّ لک علیّ حقّا و قد حضرنی الموت یا ابن أخی إنّه کان من الأمر بعد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کیت و کیت، و أعطاه کتابا فلم یروعن سلیم بن قیس أحد سوی أبان و ذکر أبان فی حدیثه قال: کان شیخا متعبّدا له نور یعلوه و قال ابن الغضایری: سلیم بن قیس الهلالی العامری روی عن أمیر المؤمنین و الحسن و الحسین و علیّ بن الحسین علیهم السّلام قال العلامه فی آخر کلامه، و الوجه عندی الحکم بتعدیل المشار الیه و التّوقّف فی الفاسد من کتابه انتهی.

و کیف کان فقد سأله علیه السّلام سلیم بن قیس (عن أحادیث البدع) أی الأحادیث المبتدعه الموضوعه أو المربوطه بالبدعات و الامور المحدثه الّتی لا أصل لها فی الشریعه کما یشعر به ما رواه جابر بن عبد اللّه أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال فی خطبه:

إنّ أحسن الحدیث کتاب اللّه، و خیر الهدی هدی محمّد، و شرّ الامور محدثاتها و کلّ محدثه بدعه، و کلّ بدعه ضلاله.

و قوله (و عمّا فی أیدی النّاس من اختلاف الخبر) أراد به الأخبار المختلفه المخالفه لما عندهم علیهم السّلام (فقال علیه السّلام) فی جواب السائل:

(انّ فی أیدی النّاس حقّا و باطلا و صدقا و کذبا) ذکر الصّدق و الکذب بعد الحقّ و الباطل من قبیل ذکر الخاصّ بعد العامّ، لأنّ الأخیرین من خواصّ الخبر و الأوّلان یصدقان علی الأفعال أیضا، و قیل: الحقّ و الباطل هنا من خواصّ الرّأی و الاعتقاد و الصّدق و الکذب من خواصّ النّقل و الرّوایه (و ناسخا و منسوخا و عامّا و خاصّا و محکما و متشابها) و قد مضی بیان معانی هذه السّته جمیعا و تحقیق الکلام فیها فی شرح الفصل السّابع عشر من الخطبه الاولی فلیراجع هناک

ص:28

(و حفظا و وهما) أی حدیثا محفوظا من الزّیاده و النّقصان مصونا عن الخلل و الغلط حفظه راویه علی ما سمعه، و حدیثا غیر محفوظ من ذلک لسهو الرّاوی أو غلطه و عدم حفظه له علی وجهه.

(و لقد کذب) ای افتری (علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی عهده) أی فی زمانه.

قال الشّارح البحرانی: و ذلک نحو ما روی أنّ رجلا سرق رداء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و خرج إلی قوم و قال: هذا رداء محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أعطانیه لتمکّنونی من تلک المرأه، و استنکروا ذلک، فبعثوا من سأل الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن ذلک، فقام الرّجل الکاذب فشرب ماء فلدغته حیّه فمات، و کان النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حین سمع بتلک الحال قال لعلیّ علیه السّلام: خذ السّیف و انطلق فان وجدته و قد کفیت فأحرقه بالنّار، فجاء علیه السّلام و أمر باحراقه.

(حتّی) لمّا سمع صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ذلک الخبر و غیره ممّا کذبوا علیه (قام خطیبا فقال) أیّها النّاس قد کثرت علیّ الکذّابه ف (من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّء مقعده من النّار) أی لینزل منزله من النّار، و هو إنشاء فی معنی الخبر کقوله تعالی: «قل من کان فی الضّلاله فلیمدد له الرّحمن مدّا».

و هذا الحدیث النبوی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ممّا رواه الکلّ و ادّعی تواتره و استدلّ به علی وجود الأخبار الکاذبه ردّا علی من أنکر وجودها أو استبعدها، و قد حکی أنّ علم الهدی تناظر مع علماء العامّه و بیّن لهم أنّ الأخبار التی رووها فی فضایل مشایخهم کلّها موضوعه، فقالوا: من یقدر أن یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فقال لهم: قد ورد فی الرّوایه عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه قال فی حیاته: ستکثر علیّ الکذابه بعد موتی فمن کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّء مقعده من النّار، فهذا الحدیث إمّا صدق أو کذب و علی التقدیرین یحصل المطلوب.

ثمّ شرع علیه السّلام فی بیان وجه اختلاف الأخبار فقال (و انما أتاک بالحدیث أربعه رجال لا خامس لهم) قال الشارح البحرانی: و وجه الحصر فی الأقسام الأربعه أنّ الناقل للحدیث عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم المتسمّین بالاسلام إمّا منافق أولا، و الثانی إمّا أن

ص:29

یکون قد وهم فیه أولا، و الثانی إما أن لا یکون قد عرف ما یتعلّق به من شرایط الرّوایه أو یکون.

فأشار علیه السّلام إلی القسم الأوّل بقوله (رجل منافق مظهر للایمان) بلسانه منکر له بقلبه (متصنّع بالاسلام) أی متکلّف بادابه و لوازمه و مراسمه ظاهرا من غیر أن یعتقد به باطنا یعنی أنه لیس مسلما فی نفس الأمر و إنّما تسمّی بالاسلام لتدلیس الناس (لا یتأثم و لا یتحرّج) أی لا یکفّ نفسه عن موجب الاثم و لا یتجنّب عن الوقوع فی الضیق و الحرج، أولا یعدّ نفسه آثما بالکذب بل (یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متعمّدا) لغرضه الدّنیوی و داعیه هواه النفسانی (فلو علم الناس أنه منافق کاذب لم یقبلوا منه) حدیثه کما قبلوه (و لم یصدّقوا قوله) کما صدّقوه (و لکنهم) اشتبهوا و (قالوا) هذا (صاحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رآه و سمع منه و لقف) أی تنال الحدیث (عنه فیأخذون بقوله) غفله عن کذبه لحسن ظنهم به (و قد أخبرک اللّه عن المنافقین) فی کتاب المبین (بما أخبرک و وصفهم بما وصفهم به لک) الظاهر أنه علیه السّلام أراد به قوله تعالی فی سوره المنافقین «وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ » الایه، کما صرّح علیه السلام به فی سایر طرق الرّوایه حسبما تعرفه فی التکمله الاتیه، و قد أفصح تعالی عن أحوالهم و أوصافهم بهذه الایه و الایات قبلها فی السوره المذکوره قال «وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ اِتَّخَذُوا أَیْمانَهُمْ جُنَّهً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّهِ إِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلی قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یَفْقَهُونَ وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَهٌ » قال أمین الاسلام الطبرسیّ قد «وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ » فی قولهم إنّهم یعتقدون أنک رسول اللّه، فکان إکذابهم فی اعتقادهم و أنّهم یشهدون ذلک بقلوبهم، و لم یکذبوا فیما یرجع إلی ألسنتهم، لأنّهم شهدوا بذلک و هم صادقون فیه «اتّخذوا ایمانهم جنّه» أی ستره یستترون بها من الکفر لئلا یقتلوا و لا یسبوا و لا یؤخذ أموالهم «فصدّوا عن سبیل اللّه» فأعرضوا بذلک عن دین الاسلام، و قیل:

ص:30

منعوا غیرهم عن اتّباع سبیل الحقّ بأن دعوهم إلی الکفر فی الباطن، و هذا من خواصّ المنافقین، یصدّون العوام عن الدّین کما تفعل المبتدعه «انّهم ساء ما کانوا یعملون» أی بئس الّذی یعملونه من اظهار الایمان مع ابطان الکفر و الصدّ عن السّبیل «ذلک بأنّهم آمنوا» بألسنتهم، عند الاقرار بلا إله إلاّ اللّه محمّد رسول اللّه «ثمّ کفروا» بقلوبهم لمّا کذبوا بهذا «فطبع علی قلوبهم» أی ختم علیها بسمه تمیّز الملائکه بینهم و بین المؤمنین علی الحقیقه «فهم لا یفقهون» أی لا یعلمون من حیث إنّهم لا یتفکرون حتّی یمیّزوا بین الحقّ و الباطل «و إذا رأیتهم تعجبک اجسامهم» بحسن منظرهم و تمام خلقتهم و جمال بزّتهم «و إن یقولوا تسمع لقولهم» لحسن منطقهم و فصاحه لسانهم و بلاغه بیانهم «کأنّهم خشب مسنّده» أی کأنّهم أشباح بلا أرواح، شبّههم اللّه فی خلوّهم من العقل و الافهام بالخشب المسنّده إلی شیء لا أرواح فیها و فی الصّافی مسنّده إلی الحائط فی کونهم أشباحا خالیه عن العلم و النّظر.

(ثمّ بقوا) أی المنافقون (بعده علیه و آله السلام فتقرّبوا إلی أئمّه الضّلاله) کمعاویه و أضرابه من رؤساء بنی امیّه(و الدّعاه إلی النّار)فیه تلمیح إلی قوله تعالی «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَدْعُونَ إِلَی النّارِ » (بالزّور) أی الکذب (و البهتان فولّوهم الأعمال و جعلوهم حکاما علی رقاب النّاس) أی أئمّه الضّلال بسبب وضع الأخبار اعطوا هؤلاء المنافقین الولایات و سلّطوهم علی النّاس، و یحتمل العکس أی بسبب مفتریات هؤلاء المنافقین صاروا و الین علی النّاس و صنعوا ما شاءوا و ابتدعوا ما أرادوا قال المحدّث العلامه المجلسیّ: و لکنّه بعید.

أقول: و لعلّ وجه استبعاده أنّ ظاهر کلامه علیه السّلام یفید کون إمامه أئمّه الضلاله متقدّمه علی وضع الأخبار حیث تقرّبوا بها إلیهم فلا یکون حینئذ ولایتهم و إمامتهم مستنده إلی وضعها و مسبّبه منها، و لکن یمکن رفع البعد بأن یکون المراد أنّ ثبات حکومتهم و ولایتهم و استحکامها کان بسبب مفتریات المنافقین و إن لم یکن أصل الولایه بسببها و قوله (و أکلوا بهم الدّنیا) أی معهم أو باعانتهم، و الضّمیر الأوّل راجع إلی

ص:31

أئمّه الضلاله، و الثانی إلی المنافقین المفترین، و یحتمل العکس أیضا.

و أشار إلی علّه تقرّبهم إلی الولاه بمفتریاتهم بقوله (و انما الناس) جمیعا (مع الملوک و الدّنیا) لکون هواهم فیها فهم عبید لها و لمن فی یدیه شیء منها حیثما زالت زالوا إلیها و حیثما أقبلت أقبلوا علیها (إلاّ من عصم) ه (اللّه) تعالی منها و من أهلها، و هم الدین آمنوا و عملوا الصالحات و قلیل ما هم (ف) هذا (هو أحد الأربعه) (و) الثانی منهم (رجل سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا لم یحفظه علی وجهه) الذی صدر من لسانه الشریف (فوهم فیه) أی غلط و سهی (و لم یتعمّد کذبا) کتعمّد الرّجل السابق الذّکر (فهو فی یدیه) ینقله (و یرویه) لغیره (و یعمل به) فی نفسه (یقول أنا سمعته من رسول اللّه) یسنده إلیه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بزعم أنه عین ما قاله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم (فلو علم المسلمون أنه و هم فیه لم یقبلوه منه و لو علم هو أنه کذلک لرفضه) أی نبذه و ترکه و لم یروه أقول: و من ذلک اشترط علماء الدّرایه الضبط فی الرّاوی یری ضبطه لما یرویه بمعنی کونه حافظا له متیقظا غیر مغفل إن حدّث من حفظه ضابطا لکتابه حافظا من الغلط و التصحیف و التحریف ان حدّث منه عارفا بما یختلّ به المعنی ان روی به أی بالمعنی علی القول بجوازه حسبما تعرفه إنشاء اللّه تفصیلا.

(و رجل ثالث سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا یأمر به ثمّ نهی عنه و هو لا یعلم) بنهیه (أو سمعه ینهی عن شیء ثمّ أمر به و هو لا یعلم) بأمره (فحفظ المنسوخ و لم یحفظ الناسخ فلو علم أنه منسوخ لرفضه و لو علم المسلمون إذ سمعوه منه أنه منسوخ لرفضوه) و لکنه لجهله و غفلته عن الناسخ روی المنسوخ لغیره فقبلوه منه بحسن وثوقهم به روی فی الکافی بسند موثّق عن محمّد بن مسلم عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قلت له: ما بال أقوام یروون عن فلان و فلان عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لا یتّهمون بالکدب، فیجیء منکم خلافه؟ قال علیه السّلام: إنّ الحدیث ینسخ کما ینسخ القرآن.

و فیه بسنده عن منصور بن حازم عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی حدیث قال: قلت

ص:32

فأخبرنی عن أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم صدقوا علی محمّد أم کذبوا؟ قال: بل صدقوا، قال: قلت: فما بالهم قد اختلفوا؟ فقال علیه السّلام: أما تعلم أنّ الرّجل کان یأتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیسأله عن المسأله فیجیبه فیها بالجواب، ثمّ یجیئه بعد ذلک بما ینسخ ذلک الجواب فنسخت الأحادیث بعضها بعضا.

قال الشهید الثانی فی درایه الحدیث عند تعداد أقسام الأحادیث: و سادس عشرها الناسخ و المنسوخ، فانّ من الأحادیث ما ینسخ بعضها بعضا کالقرآن.

و الأوّل و هو الناسخ ما أی حدیث دلّ علی رفع حکم شرعیّ سابق، فالحدیث المدلول علیه بما بمنزله الجنس یشمل الناسخ و غیره و مع ذلک خرج به ناسخ القرآن و الحکم المرفوع شامل للوجودی و العدمی و خرج بالشرعی الذی هو صفه الحکم الشرعیّ المبتدأ بالحدیث، فانه یرفع به الاباحه الأصلیه لکن لا یسمی شرعیا، و خرج بالسابق الاستثناء و الصفه و الشرط و الغایه الواقعه فی الحدیث، فانها قد ترفع حکما شرعیا لکن لیس سابقا.

و الثانی و هو المنسوخ ما رفع حکمه الشرعی بدلیل شرعیّ متأخّر عنه و قیوده یعلم بالمقایسه علی الأوّل، و هذا فنّ صعب مهمّ حتّی أدخل بعض أهل الحدیث فیه ما لیس منه لخفاء معناه، و طریق معرفته النصّ من النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مثل کنت نهیتکم عن زیاره القبور ألا فزوروها، و نقل الصحابی مثل کان آخر الأمرین من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أنه ترک الوضوء مما مسّته النار، أو التاریخ فانّ المتأخّر منهما یکون ناسخا للمتقدّم لما روی عن الصحابه کنا نعمل بالأحادیث فالأحادیث أو الاجماع کحدیث قتل شارب الخمر فی المرّه الرّابعه نسخه الاجماع علی خلافه حیث لا یتخلّل الحدّ و الاجماع لا ینسخ بنفسه و انما یدلّ علی النسخ، انتهی کلامه رفع مقامه.

و ینبغی أن یعلم أنّ النسخ إنما یکون فی الأحادیث الوارده عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إذ لا ینسخ بعده.

(و آخر رابع) له عنایه بأمر الدّین و اهتمام بمدارک الشرع المبین (لم یکذب علی اللّه و لا علی رسوله) صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کالرّجل الأوّل المنافق المتصنّع بالاسلام تحرّجا

ص:33

من الکذب و الزّور (مبغض للکذب خوفا من اللّه و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لم یهم) أی لم یغلط و لم یسه کالرّجل الثانی الغیر الضابط (بل حفظ) و وعی (ما سمع علی وجهه) کما اشیر إلیه فی قوله عزّ و جلّ «و تعیها اذن واعیه» (فجاء به علی سمعه) أی نقله علی الوجه المسموع، و فی بعض النسخ علی ما سمعه بزیاده ما و هو أقرب (لم یزد فیه و لم ینقص منه) أی رواه من غیر زیاده و لا نقصان فاستحقّ بذلک البشاره العظیمه من اللّه تعالی فی قوله «فَبَشِّرْ عِبادِ اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ».

فقد روی فی البحار من الاختصاص باسناده عن أبی بصیر عن أحدهما علیهما السّلام فی هذه الایه قال علیه السّلام: هم المسلمون لال محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إذا سمعوا الحدیث أدّوه کما سمعوه لا یزیدون و لا ینقصون.

و فیه عن الکلینی بسنده عن أبی بصیر قال: قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام قول اللّه جلّ ثناؤه «اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ » قال علیه السّلام: هو الرّجل یستمع الحدیث فیحدّث به کما سمعه لا یزید فیه و لا ینقص.

(فحفظ النّاسخ فعمل به و حفظ المنسوخ فجنّب عنه) لا کالرّجل الثالث یحفظ المنسوخ و یرویه و لم یحفظ النّاسخ و یغیب عنه (و عرف الخاصّ و العامّ فوضع کلّ شیء موضعه) أی أبقی العمومات الغیر المخصّصه علی عمومها و حمل المخصّصات علی الخصوص و کذا المطلق و المقیّد و سایر أدلّه الأحکام (و عرف المتشابه) فوکل علمه إلی اللّه تعالی و رسوله و الراسخین فی العلم علیهم السّلام (و محکمه) فأخذ به و اتّبعه ثمّ أکّد کون کلام الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ذا وجوه مختلفه بقوله (و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الکلام له وجهان) ککتاب اللّه العزیز و کلامه عزّ شأنه (ف) بعضه (کلام خاصّ و) بعضه (کلام عامّ فیسمعه من لا یعرف ما عنی اللّه سبحانه به و لا ما عنی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) من العموم و الخصوص (فیحمله السّامع) علی غیر معناه المراد من أجل اشتباهه و عدم معرفته (و یوجّهه) أی یؤوّله (علی غیر معرفه بمعناه و ما قصد به و ما خرج من أجله) أی العلّه المقتضیه لصدور الکلام منه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و کذا الحال

ص:34

و المقام الّذی صدر فیه.

(و لیس کلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یسأله و یستفهمه) لمهابته أو اعظاما له (حتّی أن کانوا لیحبّون أن یجیء الاعرابی) من سکّان البادیه (أو الطّارئ) أی الغریب الّذی أتاه عن قریب من غیر انس به صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و بکلامه (فیسأله علیه السّلام حتّی یسمعوا) و إنّما کانوا یحبّون قدومهما إمّا لاستفهامهم و عدم استعظامهم إیاه، أو لأنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کان یتکلّم علی وفق عقولهم فیوضحه حتی یفهم غیرهم.

ثمّ أشار علیه الصلاه و السلام إلی علوّ مقامه و رفعه شأنه و بلوغه ما لم یبلغه غیره بقوله (و کان لا یمرّ بی عن ذلک) أی من کلام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم (شیء إلاّ سألت عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و حفظته) لمزید اختصاصه علیه الصلاه و السلام به و کونه عیبه علمه و قد کان یجب علیه علیه الصلاه و السلام و السؤال و الحفظ کما کمان یجب علیه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم التعلیم و التفهیم لاقتضاء تکلیف الاستخلاف و وظیفه الخلافه ذلک (فهذا وجوه ما علیه الناس فی اختلافهم) فی الرّوایات (و) ضروب (عللهم) و أمراضهم (فی روایاتهم) المختلفه.

و ینبغی تذییل المقام بامور مهمه
اشاره

-

الاول

قال الشیخ الشهید الثانی فی کتاب درایه الحدیث عند تعداد أصناف الحدیث الضعیف:

الثامن الموضوع و هو المکذوب المختلق الموضوع بمعنی أنّ واضعه اختلق وضعه لا مطلق حدیث الکذوب، فانّ الکذوب قد یصدق، و هو أی الموضوع شرّ أقسام الضعیف، و لا تحلّ روایته للعالم به إلاّ مبینا لحاله من کونه موضوعا بخلاف غیره من الضعیف المحتمل للصدق حیث جوّزوا روایته فی الترغیب و الترهیب و یعرف الموضوع باقرار واضعه بوضعه فیحکم حینئذ علیه بما یحکم علی الموضوع فی نفس الأمر لا بمعنی القطع بکونه موضوعا، لجواز کذبه فی إقراره، و إنما یقطع بحکمه لأنّ الحکم یتبع الظنّ الغالب، و هو هنا کذلک و لولاه لما ساغ

ص:35

قتل المقرّ بالقتل و لا رجم المعترف بالزّنا، لاحتمال أن یکونا کاذبین فیما اعترفا به.

و قد یعرف أیضا برکاکه ألفاظه و نحوها، و لأهل العلم بالحدیث ملکه قویه یمیّزون بها ذلک، و إنما یقوم به منهم من یکون اطلاعه تاما، و ذهنه ثاقبا، و فهمه قویا، و معرفته بالقراین الدّاله علی ذلک ممکنه، و بالوقوف علی غلطه و وضعه من غیر تعمّد، کما وقع لثابت بن موسی الزّاهد فی حدیث من کثرت صلاته باللّیل حسن وجهه بالنّهار، فقیل کان شیخ یحدّث فی جماعه فدخل رجل حسن الوجه فقال الشیخ فی أثناء حدیثه: من کثرت صلاته باللّیل «إلخ» فوقع لثابت ابن موسی أنّه من الحدیث فرواه.

و الواضعون أصناف:

منهم من قصد التقرّب به إلی الملوک و أبناء الدّنیا، مثل غیاث بن إبراهیم دخل علی المهدی بن المنصور و کان تعجبه الحمام الطیاره الوارده من الأماکن البعیده، روی حدیثا عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه قال: لا سبق إلاّ فی خفّ أو حافر أو نصل أو جناح، فأمر له بعشره آلاف درهم، فلما خرج قال المهدی: اشهد أنّ قفاه قفا کذّاب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم جناح و لکن هذا أراد أن یتقرّب إلینا، فأمر بذبحها و قال: أنا حملته علی ذلک و منهم قوم من السّؤال یضعون علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أحادیث یرتزقون بها کما اتّفق لأحمد بن حنبل و یحیی بن معین فی مسجد الرّصافه.

و أعظم ضررا من انتسب منهم إلی الزّهد و الصّلاح بغیر علم فاحتسب بوضعه أی زعم أنّه وضعه حسبه للّه تعالی و تقرّبا إلیه لیجذب بها قلوب النّاس إلی اللّه تعالی بالتّرهیب و التّرغیب، فقبل النّاس موضوعاتهم فنقلوا منهم و رکنوا إلیهم بظهور حالهم بالصّلاح و الزّهد.

و یظهر ذلک من أحوال الأخبار الّتی وضعها هؤلاء فی الوعظ و الزّهد و ضمّنوها أخبارا عنهم و نسبوا إلیهم أفعالا و أحوالا خارقه للعاده و کرامات لم یتّفق مثلها لأولی العزم من الرّسل بحیث یقطع العقل بکونها موضوعه و إن کانت کرامات الأولیاء

ص:36

ممکنه فی نفسها و من ذلک ما روی عن أبی عصمه نوح بن أبی مریم المروزی أنّه قیل له:

من أین لک عن عکرمه عن ابن عباس فی فضایل القرآن سوره سوره و لیس عند أصحاب عکرمه هذا؟ فقال: إنّ النّاس قد أعرضوا عن القرآن و اشتغلوا بفقه أبی حنیفه و مغازی محمّد بن إسحاق فوضعت هذا الحدیث حسبه و کان یقال لأبی عصمه هذا:

الجامع فقال: أبو حاتم بن الحیّان: جمع کلّ شیء إلاّ الصّدق و روی ابن حیّان عن أبی مهدی قال: قلنا لمیسره بن عبد ربّه: من أین جئت بهذه الأحادیث من قرء بکذا فله کذا، فقال: وضعتها أرغّب النّاس فیها و هکذا قیل فی حدیث أبی الطّویل فی فضایل سور القرآن سوره سوره، فروی عن المؤمّل بن إسماعیل قال: حدّثنی شیخ به فقلت للشیخ من حدّثک؟ فقال حدّثنی رجل بالمدائن و هو حیّ، فصرت إلیه و قلت: من حدّثک؟ فقال: حدّثنی شیخ بواسط و هو حیّ، فصرت إلیه و قلت: من حدّثک؟ فقال: حدّثنی شیخ بالبصره، فصرت إلیه فقال: حدّثنی شیخ بعبّادان، فصرت إلیه فأخذ بیدی و أدخلنی بیتا فاذا فیه قوم من الصّوفیّه و معهم شیخ فقال: هذا الشیخ حدّثنی، فقلت: یا شیخ من حدّثک؟ فقال: لم یحدّثنی أحد و لکن رأینا النّاس قد رغبوا عن القرآن فوضعنا لهم هذه الأحادیث لیصرفوا قلوبهم إلی القرآن.

و کلّ من أودع هذه الأحادیث فی تفسیره کالواحدی و الثعلبی و الزّمخشری فقد أخطأ فی ذلک و لعلّهم لم یطلعوا علی وضعه مع أنّ جماعه من العلماء قد نبّهوا علیه، و خطب من ذکره مستندا کالواحدی أسهل.

و وضعت الزّنادقه کعبد الکریم بن أبی العوجاء الّذی أمر بضرب عنقه محمّد بن سلیمان بن علیّ العبّاسی، و بیان الّذی قتله خالد القشیری «القسری» و أحرقه بالنّار، و الغلاه من فرق الشّیعه کأبی الخطاب و یونس بن ظبیان و یزید الصّایغ و أضرابهم جمله من الحدیث لیفسدوا بها الاسلام و یبصروا به مذهبهم.

روی العقیلی عن حمّاد بن یزید قال: وضعت الزّنادقه علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم

ص:37

أربعه عشر ألف حدیث.

و روی عن أبی عبد اللّه «عبد اللّه خ ل» بن یزید المقری أنّ رجلا من الخوارج رجع عن مذهبه فجعل یقول: انظروا هذا الحدیث عمّن تأخذونه کنّا إذا رأینا رأیا جعلنا له حدیثا.

ثمّ نهض جهابذه النقّاد - جمع جهبذ و هو النّاقد البصیر - یکشف عوارها - بفتح العین و ضمّها و الفتح أشهر و هو العیب - و محوا عارها، فللّه الحمد حتّی قال بعض العلماء: ما ستر اللّه أحدا یکذب فی الحدیث.

و قد ذهب الکرامیّه - بکسر الکاف و تخفیف الرّاء و بفتح الکاف و تشدید الرّاء علی اختلاف نقل الضّابطین لذلک - و هم الطایفه المنتسبون بمذهبهم إلی محمّد ابن کرام و بعض المبتدعه من المتصوّفه إلی جواز وضع الحدیث للترغیب و الترهیب للنّاس و ترغیبا فی الطاعه و زجرا لهم عن المعصیه.

و استذلّوا بما روی فی بعض طرق الحدیث من کذب علیّ متعمّدا لیضلّ به النّاس فلیتبوّء مقعده من النّار، و هذه الزّیاده قد أبطلها نقله الحدیث و حمل بعضهم من کذب علیّ متعمّدا، علی من قال: إنّه ساحر أو مجنون، حتّی قال بعض المخذولین إنّما قال من کذب علیّ، و نحن نکذّب له و نقوّی شرعه نسأل اللّه السّلامه من الخذلان.

و حکی القرطبی فی المفهّم عن بعض أهل الرّأی: إنّ ما وافق القیاس الجلی جاز أن یعزی إلی النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

ثمّ المرویّ تاره یخترعه الواضع، و تاره یأخذ کلام غیره کبعض السلف الصّالح و قدماء الحکماء و الاسرائیلیّات، أو یأخذ حدیثا ضعیف الاسناد فیرکّب له اسنادا صحیحا لیروّج.

و قد صنّف جماعه من العلماء کتبا فی بیان الموضوعات.

و للصّغانی الفاضل الحسین بن محمّد فی ذلک کتاب الدّر الملتقط فی تبیّن الغلط جیّد فی هذا الباب و لغیره کأبی الفرج ابن الجوزی دونه فی الجوده، لأنّ کتاب

ص:38

ابن الجوزی ذکر فیه کثیر من الأحادیث الّتی ادّعی وضعها لا دلیل علی کونها موضوعه و الحاقها بالضعیف أولی و بعضها قد یلتحق بالصحیح و الحسن عند أهل النّقد، بخلاف کتاب الصّغانی فانّه تامّ فی هذا المعنی یشتمل علی انصاف کثیر

الثانی

اعلم أنّ اکثر أخبار الموضوعه قد وضعت فی زمن بنی امیّه لعنهم اللّه قاطبه کما ظهر لک تفصیل ذلک فی شرح الکلام السّابع و التّسعین ممّا رویناه من البحار من کتاب سلیم بن قیس الهلالی و نضیف إلیه ما ذکره و نقله الشّارح المعتزلی هنا لاشتماله علی زیاده لم یتقدّم ذکرها مع کونه مؤیّدا لما قدّمنا فأقول:

قال الشّارح بعد ما ذکر أنّه خالط الحدیث کذب کثیر صدر عن قوم غیر صحیحی العقیده قصدوا به الاضلال و تخلیط القلوب و العقائد، و قصد به بعضهم التنویه بذکر قوم کان لهم فی التنویه بذکرهم غرض دنیویّ ما صریح عبارته:

و قد قیل إنّه افتعل فی أیّام معاویه خاصّه حدیث کثیر علی هذا الوجه، و لم یسکت المحدّثون الرّاسخون فی علم الحدیث عن هذا بل ذکروا کثیرا من هذه الأحادیث الموضوعه و بیّنوا وضعها و أنّ رواتها غیر موثق بهم إلاّ أنّ المحدّثین إنّما یطعنون فیما دون طبقه الصّحابه و لا یتجاسرون علی الطّعن فی أحد من الصّحابه لأنّ علیه لفظ الصحبه علی أنهم قد طعنوا فی قوم لهم الصحبه کثیر «کبسر ظ» بن ارطاه و غیره.

فان قلت: من أئمه الضلال(1) الذین تقرّب إلیهم المنافقون الذین رأوا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و صحبوه بالزّور و البهتان، و هل هذا إلاّ تصریح بما تذکره الامامیه و تعتقده؟ قلت: لیس الأمر کما ظننت و ظنّوا، و إنما یعنی معاویه و عمرو بن العاص و من شایعهما علی الضلال.

کالخبر رواه من رواه فی حقّ معاویه: اللّهمّ قه العذاب و الحساب و علّمه الکتاب

ص:39


1- (1) - أراد بهم ما تقدم ذکرهم فی المتن، منه.

و کروایه عمر و بن العاص تقرّبا إلی قلب معاویه: إنّ آل أبی طالب لیسوا لی بأولیاء و إنّما ولیّی اللّه و صالح المؤمنین و کروایه قوم فی أیام معاویه أخبارا کثیره من فضایل عثمان تقرّبا إلی معاویه بها و لسنا نجحد فضل عثمان و سابقته، و لکنا نعلم أنّ بعض الأخبار الوارده فیه موضوع کخبر عمرو بن مرّه فیه و هو مشهور و عمرو بن مرّه ممنّ له صحبه و هو شامیّ.

و لیس یجب من قولنا إنّ بعض الأخبار الوارده فی حقّ شخص فاضل مفتعله أن تکون قادحه فی فضل ذلک الفاضل، فانّا مع اعتقادنا أنّ علیّا علیه السّلام أفضل النّاس نعتقد أنّ بعض الأخبار الوارده فی فضایله مفتعل و مختلق.

و قد روی أنّ أبا جعفر محمّد بن علیّ الباقر علیهما السّلام قال لبعض أصحابه:

یا فلان ما لقینا من ظلم قریش ایّانا و تظاهرهم علینا و ما لقی شیعتنا و محبّونا من الناس، إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قبض و قد أخبر أنّا أولی الناس بالناس، فتمالئت علینا قریش حتی اخرجت الأمر عن معدنه، و احتجّت علی الأنصار بحقّنا و حجّتنا، ثمّ تداولتها قریش واحد بعد واحد حتی رجعت إلینا فنکثت بیعتنا و نصبت الحرب لنا و لم یزل صاحب الأمر فی صعود کئود حتّی قتل.

فبویع الحسن علیه السّلام ابنه عوهد ثمّ غدر به و اسلم و وثب علیه أهل العراق حتی طعن بخنجر فی جنبه، و انتهب عسکره و عولجت خلاخیل امهات أولاده فوادع معاویه و حقن دمه و دماء أهل بیته و هم قلیل حق قلیل.

ثمّ بایع الحسین علیه السّلام من أهل العراق عشرون ألفا ثمّ غدر به و خرجوا علیه و بیعته فی أعناقهم.

ثمّ لم تزل أهل البیت تستذلّ و تستضام و نقصی و نمتحن و نحرم و نقتل و نخاف و لا نأمن علی دمائنا و دماء أولیائنا و وجد الکاذبون الجاحدون لکذبهم و جحودهم موضعا

ص:40

یتقرّبون به إلی أولیائهم، و قضاه السوء و عمال السوء فی کلّ بلده، فحدّثوهم بالأحادیث الموضوعه المکذوبه، و رو واعنا ما لم نقله لیبغضونا إلی الناس.

و کان عظم ذلک و کبره زمن معاویه بعد موت الحسن علیه السّلام فقتلت شیعتنا بکلّ بلده، و قطعت الأیدی و الأرجل علی الظنه و کان من یذکر بحبّنا و الانقطاع إلینا سجن أو نهب ماله أو هدمت داره.

ثمّ لم یزل البلاء یشتدّ و یزداد إلی زمان عبید اللّه بن زیاد لعنه اللّه قاتل الحسین علیه السّلام.

ثمّ جاء الحجّاج فقتلهم کلّ قتله و أخذهم بکلّ ظنّه و تهمه حتّی أنّ الرّجل لیقال له زندیق أو کافر أحبّ إلیه من أن یقال شیعه علیّ علیه السّلام، و حتّی صار الرّجل الّذی یذکر بالخیر و لعلّه ورعا صدوقا یحدّث بأحادیث عظیمه عجیبه من تفضیل بعض من قد سلف من الولاه و لم یخلق اللّه تعالی شیئا منها و لا کانت و لا وقعت و هو یحسب أنّها حقّ لکثره من قد رواها ممّن لم یعرف بکذب و لا بقلّه ورع و روی أبو الحسن علیّ بن محمّد بن أبی سیف المداینی فی کتاب الأحداث قال کتب معاویه نسخه واحده إلی عمّاله بعد عام الجماعه أن برئت الذّمه ممّن روی شیئا فی فضل أبی تراب و أهل بیته.

فقامت الخطباء فی کلّ کوره و علی کلّ منبر یلعنون علیّا علیه السّلام و یبرءون منه و یقعون فیه و فی أهل بیته، و کان أشدّ الناس بلاء حینئذ أهل الکوفه لکثره من بها من شیعه علیّ علیه السّلام، فاستعمل علیهم زیاد بن سمیّه و ضمّ إلیه البصره فکان یتّبع الشیعه و هو بهم عارف لأنّه کان منهم أیّام علیّ علیه السّلام فقتلهم تحت کلّ حجر و مدر، و أخافهم و قطع الأیدی و الأرجل و سمل العیون و صلبهم علی جذوع النخل و طردهم و شردهم عن العراق فلم یبق بها معروف منهم.

و کتب معاویه لعنه اللّه إلی عمّا له فی جمیع الافاق: لا یجیزوا لأحد من شیعه علیّ و أهل بیته شهاده.

ص:41

و کتب إلیهم أن انظروا من قبلکم من شیعه عثمان و محبّیه و أهل ولایته و الّذین یروون فضایله و مناقبه فادنوا مجالسهم و قرّبوهم و أکرموهم و اکتبوا إلیّ بکلّ ما یروی کلّ رجل منهم و اسمه و اسم أبیه و عشیرته.

ففعلوا حتّی أکثروا فی فضایل عثمان و مناقبه لما کان یبعثه إلیهم معاویه من الصلاه و الکساء و الحباء و القطایع و یفیضه فی العرب منهم و الموالی و کثر ذلک فی کلّ مصر و تنافسوا فی المنازل و الدّنیا، فلیس یجزی مردود من الناس عاملا من عمّال معاویه فیروی فی عثمان فضیله أو منقبه إلاّ کتب اسمه و قرّبه و شفّعه فلبثوا بذلک حینا.

ثمّ کتب إلی عمّا له: أنّ الحدیث فی عثمان قد کثر و فشا فی کلّ مصر و فی کلّ وجه و ناحیه، فاذا جائکم کتابی هذا فادعوا الناس إلی الرّوایه فی فضایل الصحابه و الخلفاء الأوّلین و لا تترکوا خبرا یرویه أحد من المسلمین فی أبی تراب إلاّ و أتونی بمناقض له فی الصحابه مفتعله لا حقیقه لها و جدّ الناس فی روایه ما یجری هذا المجری حتّی أشاروا یذکروا ذلک علی المنابر، و ألقی إلی معلّمی الکتّاب فعلّموا صبیانهم و غلمانهم من ذلک الکثیر الواسع حتّی رووه و تعلّموه کما یتعلّمون القرآن و حتّی علّموه بناتهم و خدمهم و حشمهم فلبثوا بذلک ما شاء اللّه.

ثمّ کتب نسخه واحده إلی جمیع البلدان: انظروا من أقامت علیه البیّنه أنّه یحبّ علیا و أهل بیته فامحوه من الدّیوان، و اسقطوا عطاءه و رزقه.

و شفّع ذلک بنسخه اخری: من اتّهمتموه بموالاه هؤلاء القوم فنکّلوا به و اهدموا داره.

فلم یکن البلاء أشدّ و لا أکثر منه بالعراق و لا سیّما بالکوفه حتّی أنّ الرجل من شیعه علیّ علیه السّلام لیأتیه من یثق به فیدخل بیته فیلقی إلیه سرّه و یخاف من خادمه و مملوکه و لا یحدّثه حتّی یأخذ علیه الایمان الغلیظه لیکتمنّ علیه.

فظهر حدیث کثیر موضوع و بهتان منتشر، و مضی علی ذلک الفقهاء و القضاه

ص:42

و الولاه، و کان أعظم الناس فی ذلک بلیّه القرّاء المراءون، و المتصنّعون الّذین یظهرون الخشوع و النّسک، فیفتعلون ذلک لیحظوا بذلک عند ولاتهم و یقرّبوا مجالسهم و یصیبوا به الأموال و الضیاع و المنازل.

حتّی انتقلت تلک الأخبار و الأحادیث إلی أیدی الدیانین الذین لا یستحلّون الکذب و البهتان، فقبلوها و رووها و هم یظنّون أنّها حقّ، و لو علموا أنها باطله لما رووها و لا تدیّنوا.

فلم یزل الأمر کذلک حتّی مات الحسن بن علیّ علیه السّلام، فازداد البلاء و الفتنه فلم یبق أحد من هذا القبیل إلاّ و هو خائف علی دمه أو طرید فی الأرض.

ثمّ تفاقم الأمر بعد قتل الحسین علیه الصلاه و السلام و ولی عبد الملک بن مروان فاشتدّ علی الشیعه.

و ولّی علیهم الحجاج بن یوسف فتقرّب إلیه أهل النّسک و الصلاح و الدّین ببغض علیّ علیه السّلام و موالاه أعدائه و موالاه من یدعی قوم من الناس أنّهم أیضا أعداؤه فاکثروا فی الرّوایه فی فضلهم و سوابقهم و مناقبهم، و أکثروا من الغضّ من علیّ علیه السّلام و عیبه و الطعن فیه و الشنان له.

حتّی أنّ إنسانا وقف للحجاج و یقال جدّ الأصمعی عبد الملک بن قریب فصاح به أیّها الأمیر إنّ أهلی عقّونی فسمّونی علیا، و إنّی فقیر بائس و أنا إلی صله الأمیر محتاج، فتضاحک له الحجاج و قال: للطف ما توسّلت به قد ولیتک موضع کذا.

و قد روی ابن عرفه المعروف بنفطویه و هو من أکابر المحدّثین و أعلامهم فی تاریخه ما یناسب هذا الخبر، و قال: إنّ أکثر الأحادیث الموضوعه فی فضائل الصحابه افتعلت فی أیّام بنی امیّه تقرّبا إلیهم بما یظنّون أنّهم یرغمون به أنف بنی هاشم.

ثمّ قال الشارح بعد جمله من الکلام:

و اعلم أنّ أصل الأکاذیب فی أحادیث الفضایل کان من جهه الشیعه: فانّهم

ص:43

وضعوا فی مبدء الأمر أحادیث کذا مختلقه فی صاحبهم حملهم علی وضعها عداوه خصومهم.

نحو حدیث السطل، و حدیث الرّمانه، و حدیث غزوه البئر التی کان فیها الشیاطین و یعرف کما زعموا بذات العلم، و حدیث غسل سلمان الفارسی و طیّ الأرض، و حدیث الجمجمه و نحو ذلک.

فلمّا رأت البکریّه ما صنعت الشیعه وضعت لصاحبها أحادیث فی مقابله هذه الأحادیث.

نحو لو کنت متّخذا خلیلا، فانّهم وضعوه فی مقابله حدیث الاخاء.

و نحو سدّ الأبواب فانّه کان لعلیّ علیه السّلام فقلّبته البکریّه إلی أبی بکر.

و نحو ایتونی بدواه و بیاض اکتب فیه لأبی بکر کتابا لا یختلف علیه اثنان ثمّ قال: یأبی اللّه و المسلمون إلاّ أبا بکر.

فانّهم وضعوه فی مقابله الحدیث المرویّ عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی مرضه: ایتونی بدواه و بیاض أکتب لکم ما لا تضلّون بعده أبدا، فاختلفوا عنده و قال قوم منهم: لقد غلبه الوجع حسبنا کتاب اللّه.

و نحو حدیث أنا راض عنک فهل أنت عنّی راض و نحو ذلک.

فلمّا رأت الشیعه ما و قد وضعت البکریّه أوسعوا فی وضع الأحادیث.

فوضعوا حدیث الطوق الحدید الّذی زعموا أنه قتله فی عنق خالد.

و حدیث اللّوح الذی زعموا أنّه کان فی غدائر الحنفیه أمّ محمّد و حدیث: لا یفعل خالد ما امر به.

و حدیث الصحیفه علّقت عام الفتح بالکعبه.

و حدیث الشیخ الّذی صعد المنبر یوم بویع أبو بکر فسبق الناس إلی بیعته و أحادیث مکذوبه کثیره تقتضی نفاق قوم من أکابر الصحابه و التابعین الأوّلین و کفرهم و علی أدون الطبقات فسقهم.

فقابلتهم البکریّه بمطاعن کثیره فی علیّ و فی ولدیه، و نسبوه تاره إلی ضعف

ص:44

العقل، و تاره إلی ضعف السیاسه، و تاره إلی حب الدّنیا و الحرص علیها، و لقد کان الفریقان فی غنیه عمّا اکتسباه و اجترحاه.

أقول: و لقد أجاد الشارح فیما نقل و أفاد إلاّ أنّ ما قاله أخیرا فی ذیل قوله:

و اعلم أنّ أصل الأکاذیب فی أحادیث الفضائل إلی آخر کلامه غیر خال من الوهم و الخبط.

و ذلک أنّا لا ننکر صدور بعض المفتریات و الأحادیث الموضوعه من غلاه الشیعه و جهّالهم و ممّا لا مبالاه له فی الدّین کما صدر أکثر کثیر من هذه من علماء العامّه و جهّالهم و أکابرهم و أصاغرهم حسبما تعرفه فی التّنبیه الاتی إنشاء اللّه تعالی.

لکن الأحادیث الخاصیّه التی أشار إلیها بخصوصها من حدیث السطل و الرمانه و غزوه الجنّ و غسل سلمان و الجمجمه و حدیث الطوق و اللوح و الصحیفه الملعونه و الشیخ الّذی سبق إلی بیعه أبی بکر لا دلیل علی وضع شیء منها، بل قد روی بعضها المخالف و الموافق جمیعا کحدیث السطل.

فقد رواه السید المحدّث الناقد البصیر السیّد هاشم البحرانی فی کتاب غایه المرام فی الباب السابع و التسعین منه بأربعه طرق من طرق العامّه، و فی الباب الثامن و التسعین منه بأربعه طرق من طرق الخاصّه.

و قد روی حدیث الرّمانه أیضا فی الباب السابع عشر و مأئه منه بطریق واحد من طرق العامه، و فی الباب الذی یتلوه بطریق واحد أیضا من طرق الخاصه.

و أمّا حدیث غزوه الجنّ فقد مضی روایته فی شرح الفصل الثامن من الخطبه المأه و الاحدی و التسعین، و قد رواه الشیخ المفید «قد» فی الارشاد بنحو آخر.

و لعلّ زعم الشارح وضعه مبنیّ علی اصول المعتزله و لقد أبطله المفید فی الارشاد فانّه بعد ما قال فی عداد ذکر مناقب أمیر المؤمنین علیه السّلام و من ذلک ما تظاهر به الخبر من بعثه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إلی وادی

ص:45

الجنّ و قد أخبره جبرئیل علیه السّلام أنّ طوایف منهم قد اجتمعوا لکیده فاغنی عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و کفی اللّه المؤمنین به کیدهم و دفعهم عن المسلمین بقوّته الّتی بان بها عن جماعتهم ثمّ روی الحدیث عن محمّد بن أبی السری التمیمی عن أحمد بن الفرج عن الحسن بن موسی النّهدی عن أبیه عن وبره بن الحرث عن ابن عباس و ساق الحدیث إلی آخره قال بعد روایته ما هذا لفظه:

و هذا الحدیث قد روته العامّه کما روته الخاصه، و لم یتناکروا شیئا منه و المعتزله لمیلها إلی مذهب البراهمه تدفعه و لبعدها عن معرفه الأخبار تنکره و هی سالکه فی ذلک طریق الزّنادقه فیما طعنت به فی القرآن و ما تضمنه من أخبار الجنّ و ایمانهم باللّه و رسوله و ما قصّ اللّه من نبائهم فی القرآن فی سوره الجنّ و قولهم «إِنّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ فَآمَنّا بِهِ » إلی آخر ما تضمّنه الخبر عنهم فی هذه السّوره و إذا بطل اعتراض الزّنادقه فی ذلک بتجویز العقول وجود الجنّ و إمکان تکلیفهم و ثبوت ذلک مع إعجاز القرآن و الاعجوبه الباهره فیه کان مثل ذلک ظهور بطلان طعون المعتزله فی الخبر الّذی رویناه، لعدم استحاله مضمونه فی العقول و فی مجیئه من طریقین مختلفین و بروایه فریقین فی دلالته متباینین برهان صحّته و لیس إنکار من عدل عن الانصاف فی النّظر من المعتزله و المجبّره قدح فیما ذکرناه من وجوب العمل علیه.

کما أنّه لیس فی جحد الملاحده و أصناف الزنادقه و الیهود و النّصاری و المجوس و الصابئین ما جاء صحّته من الأخبار بمعجزات النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کانشقاق القمر و حنین الجذع و تسبیح الحصی فی کفّه و شکوی البعیر و کلام الذّراع و مجیئ الشّجره و خروج الماء من بین أصابعه فی المیضاه و إطعام الخلق الکثیر من الطعام القلیل قدح فی صحّتها و صدق رواتها و ثبوت الحجّه بها.

بل الشّبهه لهم فی دفع ذلک و إن ضعفت أقوی من شبهه منکری معجزات

ص:46

أمیر المؤمنین علیه السّلام و براهینه لما لا خفاء علیها و علی أهل الاعتبار به مما لا حاجه إلی شرح وجوهه فی هذا المکان.

ثمّ قال قدّس اللّه روحه بعد جمله من الکلام:

و لا زال أجد الجاهل من الناصبه و المعاند یظهر التعجّب من الخبر بملاقات أمیر المؤمنین علیه السّلام الجنّ و کفّه شرّهم عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أصحابه و یتضاحک لذلک و ینسب الرّوایه له إلی الخرافات الباطله، و یضع مثل ذلک فی الأخبار الوارده بسوی ذلک من معجزاته علیه السّلام و یقول: إنه من موضوعات الشیعه و تخرّص من افتراه منهم للتکسب بذلک أو التعصّب.

و هذا بعینه مقال الزّنادقه کافّه و أعداء الاسلام فیما نطق به القرآن من خبر الجنّ و إسلامهم فی قوله تعالی «إِنّا سَمِعْنا قُرْآناً عَجَباً یَهْدِی إِلَی الرُّشْدِ » و فیما ثبت به الخبر عن ابن مسعود فی قصّه لیله الجنّ و مشاهدته لهم کالزّط، و فی غیر ذلک من معجزات الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و أنّهم یظهرون التعجّب من جمیع ذلک و یتضاحکون عند سماع الخبر به و الاحتجاج بصحّته و یستهزؤن و یلغطون(1) فیما یسرفون به من سبّ الاسلام و أهله و استحماق معتقدیه و الناصرین له و نسبتهم إیّاهم إلی العجز و الجهل، و وضع الأباطیل.

فلینظر القوم ما جنوه علی الاسلام بعداوتهم لأمیر المؤمنین علیه السّلام و اعتمادهم فی دفع فضایله و مناقبه و آیاته علی ما ضاهوا به أصناف الزّنادقه و الکفّار ممّا یخرج عن طریق الحجاج إلی أبواب الشغب و المسافهات، انتهی کلامه رفع مقامه.

و بذلک کلّه ظهر أیضا فساد زعم وضع حدیث بیعه الشیّطان لأبی بکر و ظهوره بصوره شیخ و صعوده المنبر و سبقته إلی البیعه حسبما عرفت روایته تفصیلا فی المقدّمه الثانیه من مقدّمات الخطبه الثّالثه المعروفه بالشّقشقیّه.

إذ الظاهر أنّ زعم وضعه أیضا مبنیّ علی استبعاد ظهوره بصوره إنسان، و یدفع ذلک ما اجتمع علیه أهل القبله من ظهوره لأهل دار النّدوه بصوره شیخ

ص:47


1- (1) - لغط فی الکلام قال ما لا یفهم معناه، منه.

من أهل نجد و اجتماعه معهم فی الرّأی علی المکر برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ظهوره یوم بدر للمشرکین فی صوره سراقه بن جعثم «جعشم» المدلجی و قوله «لا غالب لکم الیوم من النّاس و إنّی جار لکم» قال اللّه عزّ و جلّ «فلمّا تراءت الفئتان نکص علی عقبیه و قال إنّی بریء منکم إنی أری ما لا ترون إنّی أخاف اللّه و اللّه شدید العقاب» و أما سایر الأحادیث فلا استبعاد بشیء منها حتی یزعم وضعها، و قد أتی آصف ابن برخیا الذی عنده علم من الکتاب بعرش بلقیس بطیّ الأرض من مکان بعید فی طرفه عین فکیف یستبعد فی حقّ أمیر المؤمنین علیه السّلام الذی عنده علم الکتاب کلّه حسبما عرفت فی غیر موضع من تضاعیف الشرح حضوره علیه السّلام بطیّ الأرض عند جنازه سلمان مع اختصاصه الخاصّ به علیه السّلام و فوزه درجه السلمان منّا أهل البیت.

و قد قال علیه السّلام و هو أصدق القائلین فی حال حیاته ما رواه عنه المخالف و المؤالف:

یا حار همدان من یمت یرنی من مؤمن أو منافق قبلا

و بالجمله فالأخبار المذکوره لیس علی وضعها دلیل من جهه العقل، و لا من جهه النقل فدعواه مکابره محضه، فباللّه التوفیق و علیه التکلان(1).

المجلد السابع من منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه

الثالث

فی جمله من الأخبار الموضوعه فأقول:

أما الأخبار الخاصیه

فقد دسّ فیها بعض الأخبار الموضوعه وضعها الغلاه و المغیریّه و الخطابیّه و الصّوفیه و أمثالهم من أهل الفساد فی العمل و الاعتقاد، و من ذلک اهتمّ علماؤنا الأخیار غایه الاهتمام بحفظ الأخبار و ضبطها و نقدها و تمیز غثّها من سمینها و صحیحها

ص:48


1- (1) - هنا آخر المجلّد السادس علی ما فی الطبعه الأولی.

من سقیمها، و قسّموها إلی الصحیح و الموثّق و الحسن و الضّعیف، و صنّفوا کتبا فی علم الدّرایه و علم الرّجال، و قد أشیر إلی ما ذکرنا فی مؤلفات أصحابنا و أخبار أئمّتنا سلام اللّه علیهم.

و ارشدک إلی بعض ما رواه فی البحار من رجال الکشی عن محمّد بن قولویه و الحسین بن الحسن بن بندار معا عن سعد عن الیقطینی عن یونس بن عبد الرّحمن انّ بعض أصحابنا سأله و أنا حاضر فقال له: یا با محمّد ما أشدّک فی الحدیث و أکثر إنکارک لما یرویه أصحابنا، فما الّذی یحملک علی ردّ الأحادیث؟ فقال: حدّثنی هشام بن الحکم أنّه سمع أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول: لا تقبلوا علینا حدیثا إلاّ ما وافق القرآن و السنّه أو تجدون معه شاهدا من أحادیثنا المتقدّمه، فانّ المغیره بن سعید لعنه اللّه دسّ فی کتب أصحاب أبی أحادیث لم یحدّث بها أبی فاتّقوا اللّه و لا تقبلوا علینا ما خالف قول ربّنا تعالی و سنّه نبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فانا إذا حدّثنا قلنا: قال اللّه عزّ و جلّ، و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، قال یونس: وافیت العراق فوجدت بها قطعه من أصحاب أبی جعفر علیه السّلام و وجدت أصحاب أبی عبد اللّه علیه السّلام متوافرین، فسمعت منهم و أخذت کتبهم فعرضتها بعد علی أبی الحسن الرّضا علیه السّلام فأنکر منها أحادیث کثیره أن یکون من أحادیث أبی عبد اللّه علیه السّلام، و قال لی: إنّ أبا الخطاب کذب علی أبی عبد اللّه علیه السّلام فلا تقبلوا علینا خلاف القرآن، فانّا إن حدّثنا حدّثنا بموافقه القرآن و موافقه السنّه إنّا عن اللّه تعالی و عن رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نحدّث، و لا نقول قال فلان و فلان فیتناقض کلامنا إنّ کلام آخرنا مثل کلام أوّلنا و کلام أوّلنا مصداق لکلام آخرنا، و إذا أتاکم من یحدّثکم بخلاف ذلک فردّوه علیه و قولوا أنت أعلم و ما جئت به، فانّ مع کلّ قول منّا حقیقه و علیه نور، فما لا حقیقه معه و لا نور علیه فذلک قول الشیّطان.

و فی البحار أیضا عن الکشی بهذا الاسناد عن یونس عن هشام بن الحکم أنّه سمع أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول: کان المغیره بن سعید یتعمّد الکذب علی أبی و یأخذ کتب أصحابه، و کان أصحابه المستترون بأصحاب أبی یأخذون الکتب من أصحاب أبی فیدفعونها إلی المغیره، فکان یدسّ فیها الکفر و الزّندقه و یسندها إلی أبی

ص:49

ثمّ یدفعها إلی أصحابه فیأمرهم أن یبثّوها فی الشّیعه، فکلّما کان فی کتب أصحاب أبی من الغلوّ فذاک مما دسّه المغیره بن سعید فی کتبهم.

و فیه أیضا عن الکشّی باسناده عن زراره قال: قال یعنی أبا عبد اللّه علیه السّلام:

إنّ أهل الکوفه نزل فیهم کذّاب، أمّا المغیره فانّه یکذب علی أبی یعنی أبا جعفر قال: حدّثه أنّ نساء آل محمّد إذا حضن قضین الصّلاه، و ان و اللّه علیه لعنه اللّه ما کان من ذلک شیء و لا حدّثه، و أمّا أبو الخطاب فکذب علیّ و قال: إنّی أمرته أن لا یصلّی هو و أصحابه المغرب حتّی یروا کواکب کذا، فقال القندانی: و اللّه إن ذلک لکوکب لا نعرفه.

و أما الاخبار العامیه

فالموضوعه فیها أکثر من أن تحصی، و قد تقدّم الاشاره إلی بعضها فی التنبیهات السابقه من الشهید و الشّارح المعتزلی و سبق بعضها فی شرح الکلام السّابق، و وقعت الاشاره إلی جمله منها فیما رواه فی الاحتجاج.

قال: و روی أنّ المأمون بعد ما زوّج ابنته أمّ الفضل أبا جعفر علیه السّلام کان فی مجلس و عنده أبو جعفر علیه السّلام و یحیی بن اکثم و جماعه کثیره.

فقال له یحیی بن اکثم: ما تقول یا ابن رسول اللّه فی الخبر الّذی روی أنّه نزل جبرئیل علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فقال: یا محمّد إنّ اللّه یقرؤک السلام و یقول لک: سل أبا بکر هل هو عنّی راض فانّی راض عنه.

فقال أبو جعفر علیه السّلام: إنّی لست بمنکر فضل أبی بکر و لکن یجب علی صاحب هذا الخبر أن یأخذه مثل الخبر الّذی قاله رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی حجّه الوداع: قد کثرت علیّ الکذّابه و استکثر فمن کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّء مقعده من النار، فاذا أتاکم الحدیث فاعرضوه علی کتاب اللّه و سنّتی فما وافق کتاب اللّه و سنّتی فخذوا به، و ما خالف کتاب اللّه و سنّتی فلا تأخذوا به، و لیس یوافق هذا الحدیث کتاب اللّه قال اللّه تعالی: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ » فاللّه تعالی خفی علیه رضا أبی بکر من سخطه حتّی سأل عن مکنون

ص:50

سره هذا مستحیل فی العقول.

ثمّ قال یحیی بن اکثم: و قد روی أنّ مثل أبی بکر و عمر فی الأرض کمثل جبرئیل و میکائیل فی السماء.

فقال علیه السّلام: و هذا أیضا یجب أن ینظر فیه، لأنّ جبرئیل و میکائیل ملکان مقرّبان لم یعصیا اللّه قطّ و لم یفارقا طاعته لحظه واحده، و هما قد أشرکا باللّه عزّ و جلّ و إن أسلما بعد الشرک، فکان أکثر أیامهما الشرک باللّه فمحال أن یشبها بهما.

قال یحیی: و روی أیضا إنّهما سیّدا کهول أهل الجنه فما تقول فیه؟ فقال علیه السّلام: و هذا الخبر محال أیضا، لأنّ أهل الجنه کلّهم یکونون شابا و لا یکون فیهم کهل، و هذا الخبر وضعه بنو امیه لمضادّه الخبر الّذی قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی الحسن و الحسین علیهما السّلام: بأنّهما سیّدا شباب أهل الجنه فقال یحیی بن اکثم: و روی أنّ عمر سراج أهل الجنه.

فقال علیه السّلام: و هذا أیضا محال لأنّ فی الجنه ملائکه اللّه المقرّبین و آدم و محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و جمیع الأنبیاء و المرسلین لا تضیء بأنوار حتی تضیء بنور عمر.

فقال یحیی: و قد روی أنّ السکینه تنطق علی لسان عمر.

فقال علیه السّلام: لست بمنکر فضله و لکن أبا بکر أفضل من عمر و قد قال علی رأس المنبر إنّ لی شیطانا یعترینی فاذا ملت فسدّدونی.

فقال یحیی: قد روی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لو لم ابعث لبعث عمر.

فقال علیه السّلام: کتاب اللّه أصدق من هذا یقول اللّه فی کتابه «وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ » فقد أخذ اللّه میثاق النّبیّین، فکیف یمکن أن یبدّل میثاقه، و کلّ الأنبیاء لم یشرکوا باللّه طرفه عین فکیف یبعث بالنبوّه من أشرک و کان أکثر أیّامه مع الشرک باللّه، و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: نبئت و آدم بین الرّوح و الجسد.

فقال یحیی بن اکثم: و قد روی أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: ما احتبس الوحی عنّی

ص:51

قطّ إلاّ ظننته قد نزل علی آل الخطاب فقال علیه السّلام: و هذا أیضا محال لأنّه لا یجوز أن یشکّ النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی نبوّته قال اللّه تعالی «اَللّهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلائِکَهِ رُسُلاً وَ مِنَ النّاسِ » فکیف یمکن أن تنتقل النبوّه ممّن اصطفاه اللّه إلی من أشرک به قال یحیی: و قد روی انّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لو نزل العذاب لما نجی منه إلاّ عمر بن الخطاب.

فقال علیه السّلام: و هذا أیضا محال، لأنّ اللّه یقول «وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ وَ ما کانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ » فأخبر اللّه تعالی أنه لا یعذّب أحدا ما دام فیهم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ما داموا یستغفرون اللّه تعالی.

و اشیر إلی جمله اخری أیضا فیما رواه فی البحار من عیون الأخبار عن أبیه و ابن الولید عن محمّد العطار و احمد بن ادریس معا عن الأشعری عن صالح بن أبی حماد الرّازی عن إسحاق بن حاتم عن إسحاق بن حماد بن زید قال سمعنا یحیی بن اکثم القاضی قال:

أمرنی المأمون باحضار جماعه من أهل الحدیث و جماعه من أهل الکلام و النظر، فجمعت له من الصنفین زهاء أربعین رجلا، ثمّ مضیت بهم فأمرتهم بالکینونه فی مجلس الحاجب لا علمه بمکانهم، ففعلوا فأعلمته فأمرنی بادخالهم ففعلت فدخلوا و سلّموا فحدّثهم ساعه و آنسهم ثمّ قال: إنّی أرید أن أجعلکم بینی و بین اللّه فی هذا الیوم حجّه فما أحد تقرّب إلی مخلوق بمعصیه الخالق إلاّ سلّطه اللّه علیه فناظرونی بجمیع عقولکم انّی رجل أزعم أنّ علیّا خیر البشر بعد النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فان کنت مصیبا فصوّبوا قولی، و إن کنت مخطئا فردّوا علیّ و هلمّوا فإن شئتم سألتکم و ان شئتم سألتمونی فقال له الذین یقولون بالحدیث: بل نسأل فقال: هاتوا و قلّدوا کلامکم رجلا منکم فاذا تکلّم فان کان عند أحدکم زیاده فلیزد و إن أتی بخلل فسدّدوه.

فقال قائل منهم: أمّا نحن فنزعم أنّ خیر الناس بعد النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أبو بکر

ص:52

من قبل أنّ الرّوایه المجمع علیها جاءت عن الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: اقتدوا باللّذین من بعدی أبی بکر و عمر، فلمّا أمر نبیّ الرّحمه بالاقتداء بهما علمنا أنّه لم یأمر إلاّ بالاقتداء بخیر الناس.

فقال المأمون: الرّوایات کثیره و لا بدّ من أن یکون کلّها حقا أو کلّها باطلا أو بعضها حقّا و بعضها باطلا، فلو کانت کلّها حقّا کانت کلّها باطلا من قبل أن بعضها ینقض بعضا، و لو کانت کلّها باطلا کان فی بطلانها بطلان الدّین و دروس الشریعه، فلمّا بطل الوجهان ثبت الثالث بالاضطرار و هو أنّ بعضها حقّ و بعضها باطل فاذا کان کذلک فلابدّ من دلیل علی ما یحقّ منها لیعتقد و ینفی خلافه، فاذا کان دلیل الخبر فی نفسه حقّا کان أولی ما أعتقد و آخذ به و روایتک هذه من الأخبار الّتی أدلّتها باطله فی نفسها، و ذلک إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أحکم الحکما و أولی الخلق بالصّدق و أبعد الناس من الأمر بالمحال و حمل النّاس علی التّدین بالخلاف و ذلک إنّ هذین الرّجلین لا یخلو من أن یکونا متّفقین من کلّ جهه أو مختلفین، فان کانا متّفقین من کلّ جهه کانا واحدا فی العدد و الصفه و الصّوره و الجسم، و هذا معدوم أن یکون اثنان بمعنی واحد من کلّ جهه، و إن کانا مختلفین فکیف یجوز الاقتداء بهما، و هذا تکلیف ما لا یطاق لأنّک إذا اقتدیت بواحد خالفت الاخر، و الدّلیل علی اختلافهما إنّ ابا بکر سبی أهل الرّده و ردّهم عمر أحرارا، و أشار عمر إلی أبی بکر بعزل خالد و بقتله بمالک بن نویره فأبی أبو بکر علیه، و حرّم عمر المتعه و لم یفعل ذلک أبو بکر، و وضع عمر دیوان العطیه و لم یفعله عمر، و استخلف أبو بکر و لم یفعل ذلک عمر، و لهذا نظایر کثیره.

«قال الصدوق رضی اللّه عنه فی هذا فصل لم یذکره المأمون لخصمه و هو أنّهم لا یرووا أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: اقتدوا بالّذین من بعدی أبی بکر و عمر، و إنّما رووا أبو بکر و عمر و روی أبا بکر و عمر، فلو کانت الرّوایه صحیحه لکان معنی قوله بالنّصب اقتدوا باللّذین من بعدی کتاب اللّه و العتره یا ابا بکر و عمر، و معنی قوله بالرّفع اقتدوا أیّها الناس و أبو بکر و عمر باللّذین من بعدی کتاب اللّه و العتره» رجعنا إلی حدیث المأمون

ص:53

فقال آخر من أصحاب الحدیث: فانّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لو کنت متّخذا خلیلا لاتّخذت أبا بکر خلیلا.

فقال المأمون: هذا مستحیل من قبل أنّ روایاتکم أنّه علیه السّلام آخا بین أصحابه و أخّر علیّا علیه السّلام فقال له فی ذلک فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: ما أخّرتک إلاّ لنفسی، فأیّ الرّوایتین تثبت بطلت الأخری.

قال آخر: إنّ علیّا علیه السّلام قال علی المنبر: خیر هذه الأمّه بعد نبیّها أبو بکر و عمر.

قال المأمون: هذا مستحیل من قبل أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لو علم أنّهما أفضل ما ولی علیهما مرّه عمرو بن العاص، و مرّه اسامه بن زید، و مما یکذب هذه الرّوایه قول علیّ علیه السّلام: قبض النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أنا أولی بمجلسه منّی بقمیصی و لکنّی أشفقت أن یرجع الناس کفارا. و قوله علیه السّلام أنّی یکونان خیرا منّی و قد عبدت اللّه عزّ و جلّ قبلهما و عبدته بعدهما.

قال آخر: فانّ أبا بکر أغلق بابه فقال هل من مستقیل فاقیله فقال علیّ علیه السّلام:

قدّمک رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فمن ذا یؤخّرک.

فقال المأمون: هذا باطل من قبل أنّ علیّا علیه السّلام قعد عن بیعه أبی بکر و رویتم أنّه علیه السّلام قعد عنها حتّی قبضت فاطمه علیها السّلام و أنّها أوصت أن تدفن لیلا لئلا یشهدا جنازتها، و وجه آخر و هو أنّه إن کان النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم استخلفه فکیف کان له أن یستقیل و هو یقول للأنصاری: قد رضیت لکم أحد هذین الرّجلین أبا عبیده و عمر.

قال آخر: إنّ عمرو بن العاص قال: یا رسول اللّه من أحبّ الناس إلیک من النساء؟ فقال: عایشه، فقال: من الرّجال؟ فقال: أبوها.

فقال المأمون: هذا باطل من قبل أنکم رویتم أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم وضع بین یدیه طائر مشویّ فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اللّهم ائتنی بأحبّ خلقک إلیک، فکان علیّ علیه السّلام فأیّ روایتکم تقبل؟! فقال آخر: فانّ علیّا علیه السّلام قال: من فضّلنی علی أبی بکر جلّدته حدّ المفتری.

قال المأمون: کیف یجوز أن یقول علیّ علیه السّلام اجلد الحدّ من لا یجب علیه

ص:54

الحدّ، فیکون متعدّیا لحدود اللّه عزّ و جلّ، عاملا بخلاف أمره، و لیس تفضیل من فضّله علیه السّلام علیهما فریه، و قد رویتم عن إمامکم أنّه قال: ولیتکم و لست بخیرکم فأیّ الرّجلین أصدق عندکم أبو بکر علی نفسه أو علیّ علیه السّلام علی أبی بکر مع تناقض الحدیث فی نفسه، و لا بدّ له من قوله من أن یکون صادقا أو کاذبا، فان کان صادقا فانّی عرف ذلک بالوحی فالوحی منقطع أو بالنّظر فالنّظر متحیّر منحّت، و إن کان غیر صادق فمن المحال أن یلی أمر المسلمین و یقوم بأحکامهم و یقیم حدودهم و هو کذّاب.

قال آخر: فقد جاء أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: إنّ أبا بکر و عمر سیّدا کهول أهل الجنّه.

قال المأمون: هذا الحدیث محال لأنّه لا یکون فی الجنّه کهل، و یروی أنّ أشجعیّه کانت عند النّبی فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: لا یدخل الجنّه عجوز فبکت، فقال النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

إنّ اللّه عزّ و جلّ یقول «إِنّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً فَجَعَلْناهُنَّ أَبْکاراً عُرُباً أَتْراباً » فان زعمتم أنّ أبا بکر ینشأ شابّا إذا دخل الجنّه فقد رویتم أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال للحسن و الحسین: إنّهما سیّدا شباب أهل الجنّه من الأوّلین و الاخرین و أبوهما خیر منهما.

قال آخر: قد جاء أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: لو لم أبعث فیکم لبعث عمر.

قال المأمون: هذا محال لأنّ اللّه عزّ و جلّ یقول «إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ » و قال عزّ و جلّ «وَ إِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِیِّینَ مِیثاقَهُمْ وَ مِنْکَ وَ مِنْ نُوحٍ وَ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ » فهل یجوز أن یکون من لم یؤخذ «منه خ» میثاقه علی النّبوّه مبعوثا و من أخذ میثاقه علی النّبوّه مؤخّرا.

قال آخر: إنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نظر إلی عمر یوم عرفه فتبسّم و قال: إنّ اللّه تعالی باهی بعباده عامّه و بعمر خاصّه.

فقال المأمون: فهذا مستحیل من قبل أنّ اللّه تعالی لم یکن لیباهی بعمر و یدع نبیّه علیه السّلام فیکون عمر فی الخاصّه و النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی العامّه، و لیست هذه الرّوایه

ص:55

بأعجب من روایتکم أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: دخلت الجنّه فسمعت خفق نعلین فاذا بلال مولی أبی بکر قد سبقنی إلی الجنّه، و إنّما قالت الشّیعه علیّ علیه السّلام خیر من أبی بکر فقلتم عبد أبی بکر خیر من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لأنّ السابق أفضل من المسبوق، و کما رویتم أنّ الشّیطان یفرّ من حسّ عمر، و ألقی علی لسان النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إنّهنّ الغرانیق العلی ففرّ من عمر، و ألقی علی لسان النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بزعمکم الکفر.

قال آخر: قال النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: لو نزل العذاب ما نجی إلاّ عمر بن الخطّاب.

قال المأمون: هذا خلاف الکتاب أیضا، لأنّ اللّه عزّ و جلّ یقول «وَ ما کانَ اللّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَ أَنْتَ فِیهِمْ » فجعلتم عمر مثل الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

قال آخر: فقد شهد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لعمر بالجنّه فی عشره من الصحابه.

فقال: لو کان هذا کما زعمت کان عمر لا یقول لحذیفه: نشدتک باللّه امن المنافقین أنا، فان کان قال له: أنت من أهل الجنّه و لم یصدّقه حتّی زکاه حذیفه و صدّق حذیفه و لم یصدّق النّبی فهذا علی غیر الاسلام، و إن کان قد صدّق النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فلم سأل حذیفه؟ و هذان الخبران متناقضان فی أنفسهما.

فقال آخر: فقد قال النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: وضعت امّتی فی کفّه المیزان و وضعت فی اخری فرجّحت بهم، ثمّ مکانی ابو بکر فرجح بهم، ثمّ عمر فرجح، ثمّ رفع المیزان.

فقال المأمون: هذا محال من قبل أنّه لا یخلو من أن یکون أجسامهما أو أعمالهما، فان کانت الأجسام فلا یخفی علی ذی روح أنه محال، لأنّه لا یرجح أجسامها بأجسام الأمه، و إن کانت أفعالهما فلم یکن بعد فکیف یرجّح بما لیس، و خبّرونی بما یتفاضل النّاس؟ فقال بعضهم: بالأعمال الصّالحه قال: فأخبرونی فمن فضل صاحبه علی عهد النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ثمّ إنّ المفضول عمل بعد وفاه النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بأکثر من عمل الفاضل علی عهد النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أ یلحق به؟ فان قلتم: نعم أوجدتکم فی عصرنا هذا من هو أکثر جهادا و حجّا و صوما و صلاه و صدقه من أحدهم.

ص:56

قالوا: صدقت لا یلحق فاضل دهرنا فاضل عصر النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

قال المأمون: فانظروا فیما رویت عن أئمّتکم الّذین أخذتم عنهم أدیانکم فی فضایل علیّ علیه السّلام و قائسوا إلیها ما رووا فی فضایل تمام العشره الّذین شهدوا لهم بالجنّه فان کانت جزء من أجزاء کثیره فالقول قولکم، و ان کانوا قد رووا فی فضایل علیّ علیه السّلام أکثر فخذوا عن أئمّتکم ما رووا و لا تعدوه.

قال: فأطرق القوم جمیعا.

فقال المأمون: ما لکم سکتّم؟ قالوا: استقصینا.

أقول: هذا أنموذج من أحادیثهم الموضوعه الّتی هی خارجه عن حدّ الاحصاء

الرابع

لا ریب فی جواز نقل الحدیث بالمعنی، و یدلّ علیه أخبار کثیره.

و تفصیل القول فی ذلک علی ما حقّقه المحدّث العلامه المجلسی ره أنّه إذا لم یکن المحدّث عالما بحقایق الألفاظ و مجازاتها و منطوقها و مفهومها و مقاصدها لم تجز له الرّوایه بالمعنی بغیر خلاف، بل یتعیّن اللّفظ الّذی سمعه إذا تحقّقه و إلاّ لم تجز له الرّوایه.

و أمّا إذا کان عالما بذلک.

فقد قال طایفه من العلماء لا یجوز هی، لأنّ لکلّ ترکیب معنی بحسب الوصل و الفصل و التقدیم و التأخیر و غیر ذلک لو لم یراع ذلک لذهبت مقاصدها، بل لکلّ کلمه مع صاحبتها خاصیّه مستقلّه کالتخصیص و الاهتمام و غیرهما، و کذا الألفاظ المشترکه و المترادفه، و لو وضع کلّ موضع الاخر لفات المعنی المقصود، و من ثمّ قال النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: نصر اللّه عبدا سمع مقالتی و حفظها و وعاها و أدّاها فرّب حامل فقه غیر فقیه و ربّ حامل فقه إلی من هو أفقه منه. و کفی هذا الحدیث شاهدا

ص:57

بصدق ذلک.

و اکثر الأصحاب جوّزوا ذلک مطلقا مع حصول الشرائط المذکوره، و قالوا کلّما ذکرتم خارج عن موضوع البحث لأنّها إنّما جوّزنا لمن یفهم الألفاظ و یعرف خواصّها و مقاصدها و یعلم عدم اختلال المراد بها فیما أدّاه.

و قد ذهب جمهور السّلف و الخلف من الطوایف کلّها إلی جواز الرّوایه بالمعنی إذا قطع بأداء المعنی بعینه، لأنّه من المعلوم أنّ الصّحابه و أصحاب الأئمّه علیهم السّلام لم یکونوا یکتبون الأحادیث عند سماعها، و یبعد بل یستحیل عاده حفظهم جمیع الألفاظ علی ما هی علیه، و قد سمعوها مرّه واحده خصوصا فی الأحادیث الطویله مع تطاول الأزمنه و لهذا کثیرا ما یروی عنهم المعنی الواحد بألفاظ مختلفه و لم ینکر ذلک علیهم و لا یبقی لمن تتبّع الأخبار فی هذا شبهه و یدل علیه أیضا ما رواه الکلینی عن محمّد بن یحیی عن محمّد بن الحسین عن ابن أبی عمیر عن ابن اذینه عن محمّد بن مسلم قال: قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام: أسمع الحدیث منک فازید و أنقص؟ فقال علیه السّلام: إن کنت ترید معانیه فلا بأس.

نعم لا مریه فی أنّ روایته بلفظه أولی علی کلّ حال لا سیّما فی هذه الأزمان لبعد العهد و فوت القراین و تغیّر المصطلحات.

و قد روی الکلینی عن علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن ابن أبی عمیر عن منصور بن یونس عن أبی بصیر قال: قلت لأبی عبد اللّه علیه السّلام: قول اللّه جلّ ثناؤه «اَلَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ » قال: هو الرّجل یسمع الحدیث فیحدّث به کما سمعه لا یزید فیه و لا ینقص

تذنیب

قال بعض الأفاضل: نقل المعنی إنّما جوّزوه فی غیر المصنّفات، أمّا المصنّفات فقد قال أکثر الأصحاب: لا یجوز حکایتها و لا نقلها بالمعنی و لا تغییر شیء منها علی ما هو المتعارف

تکمله

هذا الکلام لأمیر المؤمنین علیه السّلام مرویّ فی البحار من خصال الصّدوق «قد» عن

ص:58

أبیه عن علیّ عن أبیه عن حماد بن عیسی عن إبراهیم بن عمر الیمانی و عمر بن اذینه عن أبان بن أبی عیّاش عن سلیم بن قیس الهلالی قال:

قلت لأمیر المؤمنین علیه السّلام: یا أمیر المؤمنین إنّی سمعت من سلمان و المقداد و أبی ذر شیئا من تفسیر القرآن و أحادیث عن نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم غیر ما فی أیدی الناس ثمّ سمعت منک تصدیق ما سمعت منهم و رأیت فی أیدی الناس شیئا کثیرا من تفسیر القرآن و أحادیث عن نبیّ اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنتم تخالفونهم فیها و تزعمون أنّ ذلک کلّه باطل أفتری النّاس یکذبون علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم معتمدین و یفسّرون القرآن بارائهم؟ قال: فأقبل علیّ علیه السّلام علیّ فقال: قد سألت فافهم الجواب: إنّ فی أیدی النّاس حقا و باطلا و صدقا و کذبا و ناسخا و منسوخا و عامّا و خاصّا و محکما و متشابها و حفظا و وهما، و قد کذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی عهده حتّی قام خطیبا فقال:

أیّها النّاس قد کثرت علیّ الکذّابه فمن کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّء مقعده من النّار، ثمّ کذب علیه من بعده.

إنّما أتاکم الحدیث من أربعه لیس لهم خامس:

رجل منافق یظهر الإیمان متصنّع بالاسلام لا یتأثّم و لا یتحرّج أن یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متعمّدا، فلو علم النّاس أنّه منافق کذّاب لم یقبلوا منه و لم یصدّقوه، و لکنّهم قالوا هذا قد صحب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و رآه و سمع منه، فأخذوا منه و هم لا یعرفون حاله، و قد أخبر اللّه عزّ و جلّ عن المنافقین بما أخبره و وصفهم بما وصفهم فقال عزّ و جلّ «وَ إِذا رَأَیْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ یَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ » ثمّ بقوا بعده فتقرّبوا إلی أئمّه الضلاله و الدّعاه إلی النّار بالزور و الکذب و البهتان، فولّوهم الأعمال و ولّوهم علی رقاب النّاس و أکلوا بهم الدّنیا و إنّما النّاس مع الملوک و الدّنیا إلاّ من عصم اللّه، فهذا أحد الأربعه.

و رجل سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا لم یحفظه علی وجهه و وهم فیه و لم یتعمّد کذبا، فهو فی یده یقول به و یعمل به و یرویه و یقول: أنا سمعته من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، فلو علم المسلمون أنّه و هم لم یقبلوه، و لو علم هو أنّه و هم لرفضه.

ص:59

و رجل ثالث سمع من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم شیئا أمر به ثمّ نهی عنه و هو لا یعلم أو سمعه ینهی عن شیء ثم أمر به و هو لا یعلم، فحفظ منسوخه و لم یحفظ النّاسخ، فلو علم أنّه منسوخ لرفضه، و لو علم المسلمون أنّه منسوخ لرفضوه.

و آخر رابع لم یکذب علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مبغض للکذب خوفا من اللّه عزّ و جلّ و تعظیما لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، لم یسه بل حفظ ما سمع علی وجهه فجاء به کما سمع لم یزد فیه و لم ینقص منه، و علم النّاسخ من المنسوخ فعمل بالنّاسخ و رفض المنسوخ.

و إنّ أمر النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم مثل القرآن ناسخ و منسوخ و خاصّ و عامّ و محکم و متشابه، و قد کان یکون من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم الکلام له وجهان: کلام عامّ و کلام خاصّ، و قال اللّه عزّ و جلّ فی کتابه «ما آتیکم الرّسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا» فیشتبه علی من لم یعرف و لم یدر ما عنی اللّه به و رسوله، و لیس کلّ أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یسأله عن الشیء فیفهم کان منهم من یسأله و لا یستفهم، حتّی کانوا لیحبّون أن یجیء الاعرابی الطّارئ، فیسأل رسوله اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حتّی یسمعوا و کنت أدخل علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کلّ یوم دخله فیخلینی فیها أدور معه حیثما دار، و قد علم أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه لم یصنع ذلک بأحد من النّاس غیری، و ربّما کان ذلک فی شیء یأتینی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أکثر ذلک فی بیتی و کنت إذا دخلت علیه بعض منازله أخلانی و أقام عنّی نساءه فلا یبقی عنده غیری، و إذا أتانی للخلوه معی فی بیتی لم تقم عنه فاطمه و لا أحد من بنیّ و کنت إذا سألته أجابنی، و إذا سکتّ عنه و فنیت مسائلی ابتدأنی.

فما نزلت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آیه من القرآن إلاّ أقرأنیها و أملاها علیّ فکتبتها بخطّی و علّمنی تأویلها و تفسیرها و ناسخها و منسوخها و محکمها و متشابهها و خاصّها و عامّها، و دعا اللّه لی أن یعطینی فهمها و حفظها، فما نسیت آیه من کتاب اللّه و لا علما أملاه علیّ و کتبته منذ دعا اللّه لی بما دعاه.

و ما ترک شیئا علمه اللّه من حلال و لا حرام أمر و لا نهی کان أو یکون و لا کتاب

ص:60

منزل علی أحد قبله فی أمر بطاعه أو نهی عن معصیه إلاّ علّمنیه و حفظنیه «حفظته» فلم أنس حرفا واحدا، ثمّ وضع یده علی صدری و دعا اللّه لی أن یملاء قلبی علما و فهما و حکما و نورا، فقلت: یا نبیّ اللّه بأبی أنت و أمّی إنّی منذ دعوت اللّه عزّ و جلّ لی بما دعوت لم أنس شیئا و لم یفتنی شیء لم أکتبه أفتتخوّف علیّ النّسیان فیما بعد؟ فقال: لا لست أخاف علیک النّسیان و لا الجهل.

و رواه فی الکافی أیضا عن علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن حمّاد بن عیسی عن إبراهیم بن عمر الیمانی عن أبان بن أبی عیّاش عن سلیم بن قیس مثله.

و رواه فی البحار أیضا من کتاب الغیبه للنعمانی عن ابن عقده و محمّد بن همام و عبد العزیز و عبد الواحد ابنا عبد اللّه بن یونس عن رجالهم عن عبد الرّزاق و همام عن معمّر بن راشد عن أبان بن أبی عیّاش عن سلیم مثله.

و رواه فی الاحتجاج عن مسعده بن صدقه عن جعفر بن محمّد علیهما السّلام قال:

خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: کیف أنتم إذا البستم الفتنه ینشؤ فیها الولید، و یهرم فیها الکبیر، و یجری الناس علیها حتّی یتّخذوها سنّه، فاذا غیّر منها شیء قیل أتی النّاس بمنکر غیّرت السنه، ثمّ تشتدّ البلیّه و تنشؤ فیها الذّریّه و تدقّهم الفتن کما تدقّ النّار الحطب و کما تدقّ الرّحی بثفالها، فیومئذ یتفقّه النّاس لغیر الدّین و یتعلّمون لغیر العمل و یطلبون الدّنیا بعمل الاخره ثمّ أقبل أمیر المؤمنین علیه السّلام و معه ناس من أهل بیته و خاصّ من شیعته فصعد المنبر و حمد اللّه و أثنی علیه و صلّی علی محمّد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ثمّ قال:

لقد عملت الولاه قبلی بأمور عظیمه خالفوا فیها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متعمّدین لذلک و لو حملت النّاس علی ترکها و حوّلتها إلی مواضعها الّتی کانت علیها علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لتفرّق عنّی جندی حتّی أبقی وحدی إلاّ قلیلا من شیعتی الّذین عرفوا فضلی و امامتی من کتاب اللّه و سنّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أرأیتم لو أمرت بمقام إبراهیم علیه السّلام فرددته إلی المکان الّذی وضعه فیه

ص:61

رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و رددت فدک إلی ورثه فاطمه علیهما السّلام و رددت صاع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و مدّه إلی ما کان، و أمضیت قطایع کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أقطعها للنّاس مسمّین ورددت دار جعفر بن أبی طالب إلی ورثته و هدمتها من المسجد، و رددت الخمس إلی أهله، و رددت قضاء کلّ من قضی بجور، و رددت سبی ذراری بنی تغلب، و رددت ما قسم من أرض خیبر، و محوت دیوان العطاء و أعطیت کما کان یعطی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لم أجعلها دوله بین الأغنیاء.

و اللّه لقد أمرت الناس أن لا یجتمعوا «یجمعوا خ» فی شهر رمضان إلاّ فی فریضه فنادی بعض أهل عسکری ممّن یقاتل سیفه معی انعی به الاسلام و أهله: غیّرت سنّه عمر و نهی أن یصلّی فی شهر رمضان فی جماعه حتّی خفت أن یثور فی ناحیه عسکری ما لقیت و لقیت هذه الامّه من أئمه الضلاله و الدّعاه إلی النار.

و أعظم من ذلک سهم ذوی القربی قال اللّه «و اعلموا أنّما غنمتم من شیء فأنّ للّه خمسه و للرّسول و لذی القربی و الیتامی و المساکین و ابن السبیل - منّا خاصه - إن کنتم آمنتم باللّه و ما أنزلنا علی عبدنا یوم الفرقان» نحن و اللّه عنی بذوی القربی الّذین قرنهم اللّه بنفسه و نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و لم یجعل لنا فی الصدقه نصیبا أکرم اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أکرمنا أن یطعمنا أوساخ أیدی الناس.

فقال له علیه السّلام رجل: إنی سمعت من سلمان و أبی ذرّ و المقداد شیئا من تفسیر القرآن و الرّوایه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سمعت منک تصدیق ما سمعت منهم - ثمّ ساق الحدیث نحوا مما مرّ إلی قوله - حتی أن کانوا لیحبّون أن یجیء الاعرابی أو الطارئ فیسأله حتی یسمعوا، و کان لا یمرّ بی من ذلک شیء إلاّ سألته و حفظته، فهذه وجوه ما علیه النّاس فی اختلافهم و عللهم فی روایاتهم.

الترجمه

از جملۀ کلام آن إمام متّقین است در حالتی که سؤال کرد از او سؤال کنندۀ از حدیثهای بدعتها و از آن خبری که در دست مردمان است از اختلاف أخبار نبویّه پس فرمود:

ص:62

بتحقیق که در دست مردم حقّ است و باطل است و راست است و دروغ است و ناسخ است و منسوخ است و محکم است که معنی آن ظاهر و متشابه است که معنی آن مشتبه و محفوظ است از تحریف و زیاده و نقصان و موهوم است که غیر محفوظ از خطا و خلل و غلط بوده، و بتحقیق که دروغ بسته شد بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در حال حیاه تا این که برخاست در حالتی که خطبه خواند پس فرمود: کسی که دروغ بندد بر من عمدا پس باید منزل دهد جای نشیمن خود را در آتش جهنّم، و جز این نیست آورد بتو حدیث را چهار کس که نیست پنجمی از برای آنها:

اوّل کسی است که منافق است که ظاهر ساخته ایمان را و بخود بسته اسلام را، پرهیز ندارد از گناه و باک نمی کند از تنگی معصیت دروغ می بندد بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم از روی عمد، پس اگر بدانند مردمان که او منافق و دروغ گو است قبول نمی کنند از او، و تصدیق نمی کنند قول او را، و لیکن ایشان می گویند که این شخص مصاحب رسول خدا است دیده است او را و شنیده است از او و أخذ نموده از او، پس فرا گیرند قول او را، و بتحقیق که خبر داده است تو را خدای تعالی در قرآن از حال منافقان به آن چیز که خبر داده، و وصف فرموده ایشان را بان چیز که وصف کرده است از برای تو، پس باقی ماندند آن منافقان بعد از رحلت حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تقرّب جستند بسوی امامان ضلالت و گمراهی و دعوت کنندگان بسوی آتش جهنم بسبب دروغ و بهتان گفتن بر رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، پس گردانیدند ایشان را صاحبان اختیار کارها و حاکمان بر مردان، و خوردند با دست یکی بودن ایشان مالها را، و جز این نیست که مردمان مایلند بپادشاهان و راغبند بدنیا مگر کسی که حفظ نماید او را خدا، پس این کس یکی از آن چهار کس است.

دویمی کسی است که شنید از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چیزی را که حفظ نکرد آنرا با وجهی که پیغمبر فرموده بود، پس غلط کرد در آن و عمدا دروغ نگفت پس آن حدیث که شنیده بود در دست او بود و روایت میکرد آنرا و عمل می نمود

ص:63

بان و می گفت که من شنیده ام آنرا از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، پس اگر می دانستند مسلمانان که او غلط کرده است در آن قبول نمی کردند آن حدیث را از او، و اگر می دانست آن کس که آن حدیث همچنین است هر آینه ترک می نمود آنرا.

و شخص سیّمی شنید از حضرت رسالتماب صلّی اللّه علیه و آله و سلّم چیزی را که أمری نمود بان پس نهی فرمود آن و آن شخص ندانست نهی آنرا، یا این که شنید که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نهی میکرد از چیزی پس أمر فرمود بان و آن شخص ندانست امر به آن را پس حفظ نمود منسوخ را که حکم أولیست و حفظ نکرد ناسخ را که حکم ثانوی بود، پس اگر می دانست که حکم أولی منسوخ است هر آینه ترک میکرد آن حکم را، و اگر مسلمانان می دانستند وقتی که از او شنیدند آنرا که آن منسوخ است هر آینه ترک می کردند آنرا.

و شخص دیگر چهارمی است که دروغ نگفته بر خدای تعالی و نه بر رسول خدا، دشمن دارنده دروغست از جهت ترس خدا و تعظیم رسول خدا، و توهّم و غلط نکرده است بلکه حفظ نموده آنچه که شنیده است بر وجهی که شنیده است پس آورد آنرا یعنی روایت نمود بهمان قرار شنیده شده بدون زیاده و نقصان، پس حفظ کرده ناسخ را و عمل کرده بان، و حفظ کرده منسوخ را و اجتناب نموده از آن، و شناخته است خاص و عام را پس گذاشته هر خبر را در مکان خود، و شناخته متشابه و محکم را و گاهی بود که صادر می شد از رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کلامیکه از برای او دو وجه بود پس کلامی که مخصوص بود و کلامی که عموم داشت پس می شنید آنرا کسی که نمی شناخت آنچه را که قصد کرده بود خدا بان و نه آنچه را قصد کرده بود بان رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس حمل می نمود سامع آن کلام را و توجیه می نمود آنرا بدون معرفت بمعنای آن و به آن چه که قصد شده بان و به آن چه که صادر شده آن کلام از برای آن.

و نبودند جمیع صحابۀ رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که سؤال کنند از او و طلب فهم

ص:64

نمایند از آن تا این که دوست می داشتند این که بیاید عرب بادیه نشینی یا غریب تازه واردی پس سؤال کند از او علیه السّلام تا این که بشنوند جواب را، و بود که نمی گذشت بمن در کلام حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خبری مگر این که می پرسیدم رسول خدا را از آن و حفظ می نمودم آنرا.

پس این است وجههای آن چیزی که بودند مردمان بر آن در مختلف شدن ایشان و علّتهای ایشان در اختلاف روایات ایشان.

و من خطبه له علیه السّلام و هی المأتان و العاشره من المختار فی باب الخطب

اشاره

و کان من اقتدار جبروته، و بدیع لطایف صنعته، أن جعل من ماء البحر الزّاخر المتراکم المتقاصف یبسا جامدا، ثمّ فطر منه أطباقا، ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها، فاستمسکت بأمره، و قامت علی حدّه، یحملها الأخضر المثعنجر، و القمقام المسخّر، قد ذلّ لأمره، و أذعن لهیبته، و وقف الجاری منه لخشیته، و جبل جلامیدها، و نشوز متونها و أطوادها، فأرسیها فی مراسیها، و ألزمها قرارتها، فمضت رءوسها فی الهواء، و رست أصولها فی الماء، فأنهد جبالها عن سهولها، و أساخ قواعدها فی متون أقطارها، و مواضع أنصابها، فأشهق قلالها، و أطال أنشازها، و جعلها للأرض عمادا، و أرزّها فیها أوتادا، فسکنت علی حرکتها من أن تمید بأهلها، أو تسیخ بحملها،

ص:65

أو تزول عن مواضعها. فسبحان من أمسکها بعد موجان میاهها، و أجمدها بعد رطوبه أکنافها، فجعلها لخلقه مهادا، و بسطها لهم فراشا، فوق بحر لجّی راکد لا یجری، و قائم لا یسری، تکرکره الرّیاح العواصف، و تمخضه الغمام الذّوارف «إنّ فی ذلک لعبره لمن یخشی».

اللغه

(الجبروت) و زان ملکوت فعلوت من الجبر و هو القهر و الغلبه، و الجبّار من جمله الأسماء الحسنی قال الصدوق: معناه القاهر الّذی لا ینال، و له التّجبر و الجبروت أی التّعظم و العظمه و یقال للنّخله الّتی لا تنال: جباره و (زخر) البحر کمنع امتدّ أمواجه و ارتفع و (قصف) الرّعد اشتدّ صوته و تقاصف البحر تزاحم أمواجه.

و (الیبس) قال الشارح المعتزلی بالتّحریک المکان یکون رطبا ثمّ یبس و منه قوله تعالی «فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً » و الیبس بالسّکون الیابس خلقه یقال حطب یبس هکذا یقول أهل اللّغه و فیه کلام لأنّ الحطب لیس یابسا خلقه بل کان رطبا من قبل. فالأصوب أن یقال: لا تکون هذه اللّفظه محرّکه إلاّ فی المکان خاصّه، انتهی و قال الفیومی: شیء یبس ساکن الباء بمعنی یابس، و حطب یبس کأنه خلقه و مکان یبس إذا کان فیه ماء فذهب، و قال الفارابی: مکان یبس و یبس و کذلک غیر المکان.

و (الأطباق) جمع طبق کأسباب و سبب و هو غطاء کلّ شیء، و الطبق من کلّ شیء ما ساواه و (المثعنجر) بصیغه الفاعل کما فی النسخ السائل من ماء أو دمع

ص:66

و بفتح الجیم وسط البحر و لیس فی البحر ماء یشبهه، هکذا قال الفیروز آبادی، و قال الجزری فی حدیث علیّ علیه السّلام یحملها الأخضر المثعنجر، هو أکثر موضع فی البحر ماء و المیم و النّون زایدتان و منه حدیث ابن عبّاس فاذا علمی بالقرآن فی علم علیّ علیه السّلام کالقراره فی المثعنجر، و القراره الغدیر الصغیر.

و (القمقام) بالفتح کما فی النّسخ و قد یضمّ البحر و (المسخر) فی بعض النسخ بالخاء المعجمه و فی بعضها بالجیم من سجر النّهر ملأه و تسجیر الماء تفجیره و (الجلمد) بالفتح الجلمود بالضمّ الحجر العظیم الصّلب و (النّشوز) جمع النشز بالفتح المکان المرتفع و (المتن) ما صلب من الأرض و ارتفع و (الطود) بالفتح الجبل أو العظیم منه و (القراره) موضع القرار و فی بعض النسخ قراراتها بصیغه الجمع.

و (رست) أی ثبتت و فی بعض النسخ رسبت یقال رسب فی الماء کنصر و کرم رسوبا ذهب سفلا و (نهد) ثدی الجاریه کمنع و نصر أی کعب و ارتفع و (السّهل) من الأرض ضدّ الحزن و (الأنصاب) جمع النصب بالفتح و یحرّک و هو العلم المنصوب و بالضمّ و بضمّتین کلّ ما جعل علما و کلّ ما عبد من دون اللّه و (القلال) بالکسر جمع قلّه بالضمّ و هی أعلی الجبل و (العماد) بالکسر الخشبه الّتی یقوم علیها البیت و الأبنیه الرّفیعه العالیه و (أرز) یأرز بتقدیم المهمله کنصر و ضرب و علم أی ثبت، و أرزّ بتشدید المعجمه أی أثبت، و فی أکثر النسخ بالتّخفیف و فتح العین و فی بعضها بالتشدید قال فی النّهایه فی کلام علیّ علیه السّلام أرزّها فیها أوتادا أی أثبتها إن کانت الزّای مخفّفه، فهی من أرزت الشجره تأرز إذا أثبت فی الأرض، و إن کانت مشدّده فهی من أرزّت الجراده إذا أدخلت ذنبها فی الأرض لتلقی فیها بیضها، و رززت الشیء فی الأرض رزّا أثبتّه فیها و حینئذ تکون الهمزه زایده، انتهی.

قیل: و روی آرزها بالمدّ من قولهم شجره آرزه أی ثابته فی الأرض و (موجان میاهها) صیغه فعلان بالتّحریک فی المصدر تدلّ علی الاضطراب کالمیدان و النزوان

ص:67

و الخفقان، و قد قال علیه السّلام فی الخطبه الاولی: و وتّد بالصخور میدان أرضه و (المهاد) بالکسر الفراش و الموضع یهیّئ للصبیّ و یوطاء، و (الفراش) البساط و (اللجّه) بالضمّ معظم البحر و (الکرکره) تصریف الرّیاح السّحاب إذا جمعته بعد تفرّق و أضله تکرّره من التّکرر و کرکرته عنّی أی دفعته و رددته و (مخض) اللبن یمخضه من باب نصر و ضرب و منع استخرج زبده بصبّ الماء فیه و تحریکه و (الغمام) جمع الغمامه کالسّحاب و السحابه لفظا و معنا أو خصوص البیضاء منها و (ذرف عینه) أی سال دمعها و ذرفت العین دمعها أی أسال یتعدّی و لا یتعدّی

الاعراب

أطوادها بالنصب عطف علی جلامیدها و فی بعض النسخ بالجرّ عطفا علی متونها، و أوتادا حال من مفعول أرزّها، و علی فی قوله علی حرکتها، للاستعلاء المجازی و فی بعض النسخ عن حرکتها بدل علی فهی بمعنی بعد کما فی قوله تعالی «عَمّا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نادِمِینَ » و الباء فی قوله بأهلها بمعنی مع و کذلک فی قوله بحملها، و قال الشارح المعتزلی هی للتّعدیه و الأوّل أشبه

المعنی

اعلم أنّ هذه الخطبه الشریفه مسوقه لاظهار عظمه اللّه تعالی و کمال قدرته و جلاله و جبروته فی خلق السماوات و الأرض و الجبال، و قد مضی فصل و اف فی هذا المعنی منه علیه السّلام فی الفصل الثالث و الثامن من المختار الأوّل، و فی الفصل الرّابع و السادس من المختار التّسعین، و قال علیه السّلام هنا:

(و کان من اقتدار جبروته) أی من قدره عظمته و تجبره و جبّاریّته أی قهاریّته و غلاّبیّته، و نسبه الاقتدار إلی جبروته تعالی إمّا تعظیما و تفخیما کما یقال إذا صدر أمر من السلطان أمر الباب العالی أو الحضره الشریفه بکذا، أو تنبیها علی أنّه عزّ و جلّ الأعظم المطلق حیث خلق هذه الأجرام القویّه العظیمه السماویه و الأرضیه (و) نسبته إلی (بدیع لطایف صنعته) ملاحظه لما أودع فیها من عجایب الصنع

ص:68

و لطایف التّدبیر الّتی یعجز عن إدراک أقلّ قلیلها عقول البشر، ففیه تنبیه علی کمال لطفه و تدبیره و حکمته و محصل مراده أنّه تعالی کان قدرته و لطفه منشئا (أن جعل) أی خلق (من ماء البحر) و فی بعض النسخ الیمّ بدله و هو بمعناه (الزاخر) المرتفع الممتلی الممتدّ جدّا (المتراکم المتقاصف) أی الّذی اجتمع بعضه فوق بعض و تزاحمت أمواجه و اشتدّ صوته الهایل من کثره الأمواج (یبسا جامدا) أراد به الأرض، فانه سبحانه خلقها من زبد الماء حسبما عرفته تفصیلا فی التّذییل الثانی من شرح الفصل الثامن من الخطبه الاولی.

(ثمّ فطر منه) أی خلق من الماء أی من بخاره و دخانه حسبما عرفته أیضا فی شرح الفصل المذکور (أطباقا) أی طبقا بعد «فوق» طبق(ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها)یرید أنّها کانت طبقات منفصله فی الحقیقه متّصله فی الصوره بعضها فوق بعض ففتقها و فرّفها و باعد بعضها عن بعض فحصل سبع سماوات متمیّزات بینها أمکنه الملائکه بعد ما کانت ملتزفه متّصله.

و فیه تلمیح إلی قوله تعالی«أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ أَ فَلا یُؤْمِنُونَ » قال مجاهد و السّدی فی تفسیر الایه کانت السماوات مرتتقه مطبقه ففتقناها سبع سماوات و کانت الأرض کذلک ففتقناها سبع أرضین و قیل فی تفسیرها وجوه اخر تقدّمت فی شرح الخطبه الأولی و کلامه علیه السّلام مؤیّد لهذا الوجه.

(فاستمسکت بأمره) أی احتبست و اعتصمت و قامت بأمر اللّه سبحانه و الغرض عدم تفرّقها کأن بعضها معتصم ببعض (و قامت علی حدّه) أی وقفت علی ما حدّ لها من المکان و المقدار و الهیئه و الشکل و الأقطار و النّهایات، و لم تجاوز عن حدودها المعیّنه و الضمیر فی حدّه راجع إلی اللّه سبحانه.

(یحملها الأخضر المثعنجر) أی یحمل الأرض المستفاده من الیبس ماء البحر السائل، و وصف الماء بالخضره من عاده العرب و التعبیر عن البحر بالأخضر لأنّه بصفه لون السّماء فیری أخضر (و القمقام المسخّر) أی البحر الّذی سخّره اللّه تعالی أی ذلّله

ص:69

لحملها کما أشار إلیه بقوله (قد ذلّ) و انقاد (لأمره) عزّ و جلّ (و أذعن) و خضع (لهیبته) و جلاله (و وقف الجاری منه لخشیته) أی وقف السائل بالطبع فوقوفه عدم جریانه طبعا بارادته سبحانه أو السائل منه قبل إرادته.

(و جبل جلامیدها) أی خلق سبحانه صخور الأرض الصّلبه العظیمه (و نشوز متونها و أطوادها) أی مرتفعات صلبتها و جبالها (فأرساها فی مراسیها) أی أثبت هذه الجلامید و الأطواد فی مواضعها المعیّنه الّتی اقتضت الحکمه الالهیّه إثباتها فیها (و ألزمها قرارتها) أی أمسکها حیث استقرّت (فمضت رؤوسها فی الهواء و رست) أی رسبت و ثبتت (اصولها فی الماء) الّذی بین أجزاء الأرض (فانهد جبالها عن سهولها) أی رفع جبال الأرض و أعلاها عن أراضیها المطمئنّه (و أساخ قواعدها فی متون أقطارها) أی غیّب قواعد الجبال فی جوانب أقطار الأرض (و) فی (مواضع انصابها) و أعلامها (فاشهق قلالها و أطال انشازها) أی جعل قلالها مرتفعه عالیه و اطاله الأنشاز مؤکّده لها کما قال تعالی «وَ جَعَلْنا فِیها رَواسِیَ شامِخاتٍ ».

(و جعلها) أی الجبال (للأرض عمادا) قیل المراد جعلها مواضع رفیعه فی الأرض و الظّاهر أنّ المراد به ما أوضحه بقوله (و أرزّها فیها أوتادا) أی أثبتها فی الأرض حال کونها بمنزله الوتد لها تمنعها من الحرکه و الاضطراب کالسّفینه إذا القی فیها جسم ثقیل.

(فسکنت علی حرکتها) الّتی هی من شأنها لکونها محموله علی سائل متموّج أو علی أثر حرکتها یتموّج الماء (من أن تمید) و تضطرب (بأهلها) کما قال تعالی «وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ » و قال «وَ جَعَلْنا فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ » أی لئلاّ تمید أو کراهه أن تمید قیل: إنّ الأرض کانت تمید و ترجف رجوف السّقف بالوطیء فثقّلها بالجبال الرّواسی لیمنع من رجوفها، و قد تقدّم فی شرح الفصل الثّالث من الخطبه الاولی بیان الاختلاف فی کیفیّه کون الجبال سببا لسکون الأرض فلیراجع ثمّه.

و من جمله الوجوه الّتی قیل فی ذلک: إنّ المراد بالأرض قطعاتها و بقاعها

ص:70

لا مجموع کره الأرض، و یکون الجبال أوتادا لها أنّها مانعه لها عن المیدان و الاضطراب بالزّلزله و نحوها إمّا لحرکه البخارات المختنقه فی داخلها بإذن اللّه تعالی أو لغیر ذلک من الأسباب الّتی یعلمها مبدعها و منشئها، قال المحدّث العلامه المجلسی قدّس سرّه: و هذا وجه قریب یؤیّده ما سیأتی فی باب الزّلزله من حدیث ذی القرنین.

و قوله (أو تسیخ بحملها) أی تغوص فی الماء مع ما علیها (أو تزول عن مواضعها) قال الشّارح المعتزلی:

فان قلت: ما الفرق بین الثّلاثه تمید بأهلها أو تسیخ بحملها أو تزول عن مواضعها؟ قلت: لأنّها لو تحرّکت لکانت إمّا علی مرکزها أولا علی مرکزها، و الأوّل هو المراد بقوله تمید بأهلها، و الثّانی ینقسم إلی أن تنزل إلی تحت أو لا تنزل إلی تحت، فالنّزول إلی تحت هو المراد بقوله أو تسیخ بحملها، و الثّانی هو المراد بقوله أو تزول عن مواضعها.

و قال المحدّث العلامه المجلسی: و یحتمل أن یراد بقوله علیه السّلام: تمید بأهلها تحرّکها و اضطرابها بدون الغوص فی الماء کما یکون عند الزلزله، و بسوخها بحملها حرکتها علی وجه یغوص أهلها فی الماء سواء کانت علی المرکز أم لا فتکون الباء للتّعدیه، و بزوالها عن مواضعها خراب قطعاتها بالرّیاح و السّیول أو بتفرّق القطعات و انفصال بعضها عن بعض، فانّ الجبال کالعروق السّاریه فیها تضبطها عن التّفرّق، و یؤیّده ایراد المواضع بلفظ الجمع، هذا.

و لمّا نبّه علیه السّلام علی کمال اقتداره تعالی و جلاله و عظمته فی خلق الأرض و الجبال مضافا إلی خلق السّماء أردفه بتنزیهه علی ذلک و قال:

(فسبحان من أمسکها) أی الأرض بقدرته (بعد موجان میاهها) قال فی البحار: لعلّ المراد بهذا الموجان ما کان غامرا للأرض أو أکثرها و امساکها بخلق الجبال الّتی تقدّم فی الکلام (و أجمدها بعد رطوبه اکنافها) أی جوانبها لمیدانها

ص:71

قبل خلق الجبال و قول الشّارح البحرانی: بأنّه اشاره إلی أنّ أصلها من زبد الماء لیس بشیء.

و قوله علیه السّلام (فجعلها لخلقه مهادا) کقوله تعالی فی سوره النّبأ «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهاداً » أی وطاء و قرارا و مهیاء للتّصرّف فیه من غیر أذیه، و فی سوره طه «اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلاً » و فی سوره الزّخرف «اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ جَعَلَ لَکُمْ فِیها سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ » أی کالمهد تتمهّدونها و قوله علیه السّلام (و بسطها لهم فراشا) کقوله عزّ و جلّ فی سوره البقره «اَلَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً » و فی سوره نوح «جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ بِساطاً لِتَسْلُکُوا مِنْها سُبُلاً فِجاجاً » قال بعض المفسّرین: الفراش اسم لما یفرش کالبساط لما یبسط و لیس من ضرورات الافتراش أن یکون مسطحا مستویا کالفراش علی ما ظنّ، فسواء کانت کذلک أو علی شکل الکره فالافتراش غیر مستنکر و لا مدفوع لعظم جرمها و تباعد أطرافها و لکنّه لا یتمّ الافتراش علیها ما لم تکن ساکنه فی حیزها الطبیعی و هو وسط الأفلاک لأنّ الأثقال بالطبع تمیل إلی تحت کما أنّ الخفاف بالطبع تمیل إلی فوق و الفوق من جمیع الجوانب ما یلی السّماء و التحت ما یلی المرکز، فکما أنّه یستبعد حرکه الأرض فیما یلینا إلی جهه السماء فکذلک یستبعد هبوطها فی مقابل ذلک، لأنّ ذلک الهبوط صعود أیضا إلی السّماء، فاذا لا حاجه فی سکون الأرض و قرارها فی حیّزها إلی علاقه من فوقها، و لا إلی دعامه من تحتها، بل یکفی فی ذلک ما أعطاها خالقها و رکز فیها من المیل الطبیعی إلی الوسط الحقیقی بقدرته و اختیاره.

و قوله علیه السّلام (فوق بحر لجّی) کثیر الماء (راکد لا یجری) ای ساکن لا یجری إلی أحد الجوانب (و قائم) أی ثابت (لا یسری) عن مکانه و ذلک لملازمه مرکزه علی حذو ما عرفت آنفا فی بیان فراشیّه الأرض (تکرکره) أی تردّده و تکرّره (الرّیاح العواصف) الشّدیده (و تمخضه الغمام الذّوارف) أی تحرّکه السّحاب المواطر و ذلک لأنّ الحرّ إذا وقع فیه المطر یرتجّ و یتمخّض و یضطرب کثیرا لتحریک

ص:72

انضباب المطر بکثره و قوّه له و لمّا ذکر علیه السّلام عظیم قدرته عزّ و جلّ فی خلق السّماء و الأرض و الجبال و الماء اتبعه بقوله علیه السّلام (انّ فی ذلک لعبره لمن یخشی) أی فیما قدّمناه من آثار القدره و دلائل الجبروت و العظمه اعتبار لمن خشی ربّه، و إنّما خصّه به لأجل أنّ عدم الخشیه یوجب عدم المبالات بالعبر و الالتفات إلیها، و المراد بمن یخشی العلماء بمقتضی الحصر الوارد فی قوله تعالی «إِنَّما یَخْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ » و تخصیص الخشیه بهم لأنّ شرطها معرفه المخشی و العلم بصفاته و أفعاله و قدرته و قهره فمن کان أعلم به کان أخشی منه، اللّهم ارزقنا هذه المرتبه.

الترجمه

از جمله خطب شریفۀ آن حضرتست در اشاره بعجایب قدرت می فرماید:

و هست از قدرت و توانائی سلطنت آفریدگار و عجایب صنعتهای لطیفۀ او این که خلق فرمود از آب دریای بسیار موج زنندۀ بر هم نشسته پر صدا زمین خشک بی رطوبت را، پس از آن خلق فرمود از بخار آن آب طبقاتی بر روی هم چیده، پس جدا ساخت آن طبقات را هفت آسمان بعد از جمع بودن و یکجا بودن آنها، پس بایستادند بفرمان او وقایم شدند باندازۀ مقرّرۀ او در حالتی که بر می دارد آن زمین را آب کبود سیلان کننده، و دریای مسخّر شده در تحت قدرت در حالتی که ذلیل بود از برای امر او، و منقاد بود به هیبت و جلال او، و ایستاد و ساکن گشت جاری از آن آب از ترس حکم او، و خلق فرمود سنگهای زمین را و بلند پستهای آنرا، و کوههای آنرا پس برقرار گردانید آنها را در قرارگاههای آنها، و لازم گردانید آنها را در جای ثبات آنها پس گذر کرد سرهای آنها در هوا، و فرو رفت بیخهای آنها در آب دریا پس بلند گردانید کوههای زمین را از همواری زمین، و فرو برد اساس آنها را در پشتهای اطراف آن و در مواضع علامتهای آن، پس بلند کرد سرهای کوهها را، و دراز گردانید بلند

ص:73

شدن از زمین آنها را، و گردانید آن کوهها را از برای زمین ستون، و فرو گرفت آنها را در زمین در حالتی که میخهای زمین بودند، پس ساکن شد زمین از حرکت خود از این که بلرزاند أهل خود را، یا این که فرو برد حمل خود را، یا این که زایل گردد از مواضع خود.

پس تنزیه میکنم تنزیه کردنی کسی را که نگاه داشت زمین را بعد از موج زدن آبهای آن، و خشک گردانید آنرا بعد از تر بودن اطراف آن، پس گردانید آن را از برای مخلوقات خود آرام گاه و گسترانید آنرا از برای ایشان فرش و بساط بالای دریای بزرگ انبوه ساکن غیر جاری و قائم غیر ساری در حالتی که بر گرداند و بهم می زند آنها دریا را بادهای تند وزنده و حرکت می دهد آنرا ابرهای ریزنده، بتحقیق که در این دلائل قدرت و عظمت عبرتیست از برای کسی که بترسد از خدا.

و من خطبه له علیه السّلام و هی المأتان و الحادیه عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

أللّهمّ أیّما عبد من عبادک سمع مقالتنا العادله غیر الجائره، و المصلحه غیر المفسده، فی الدّین و الدّنیا، فأبی بعد سمعه لها إلاّ النّکوص عن نصرتک، و الإبطاء عن إعزاز دینک، فإنّا نستشهدک علیه یا أکبر الشّاهدین، و نستشهد علیه جمیع من أسکنته أرضک و سماواتک، ثمّ أنت البعد المغنی عن نصره و الاخذ له بذنبه.

اللغه

(المصلحه) بضمّ المیم اسم فاعل من باب الافعال و کذلک المفسده و (نکص)

ص:74

عن الأمر نکصا و نکوصا تکاء کأ عنه و جبن و أحجم، و علی عقبیه رجع عمّا کان علیه من خیر قال الفیروز آبادی خاصّ بالرّجوع عن الخیر، و وهم الجوهری فی اطلاقه أو فی الشرّ نادرا

الاعراب

ما فی أیّما زایده للتّاکید، و غیر منصوب علی الحالیّه أو الوصفیّه، و قوله:

فی الدّین، متعلّق بالمصلحه، و قوله: إلاّ النّکوص، استثناء مفرّغ

المعنی

اعلم أنّ هذه الخطبه کما نبّه علیه الشارح البحرانی ملتقطه من خطبه کان یستنهض بها أصحابه إلی جهاد أهل الشام.

قال بعد تقاعد أکثرهم عن صوته منادیا للّه عزّ و جلّ(اللّهم أیّما عبد من عبادک سمع مقالتنا العادله)أی قولنا المتّصف بالعدل، و فی وصفه به توسّع، و قال الشارح البحرانی العادله المستقیمه الّتی هی طریق اللّه العایده للنّاس إلی الرّشاد فی دینهم و دنیاهم، و ما قلناه أولی.

و انّما وصفه علیه السّلام بالعدل، لأنّ استنهاضه إلی جهاد أهل الشّام إنّما کان من باب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر مع فیه من الامتثال لنصّ قوله تعالی «فان بغت احداهما علی الاخری فقاتلوا الّتی تبغی حتّی تفیء إلی أمر اللّه» و قد کان علیه السّلام متّصفا بالعدل فی جمیع أقواله و أفعاله کما یشهد به قوله تعالی «وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً » أی أئمه عدلا علی ما ورد فی تفسیر أهل البیت علیهم السّلام و قوله تعالی «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ».

روی فی البحار عن العیاشی عن حمران عن أبی جعفر علیه السّلام فی هذه الایه قال علیه السّلام: هم الأئمّه علیهم السّلام.

و فیه من الکافی عن الحسین بن محمّد عن المعلّی عن الوشا عن عبد اللّه بن سنان قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّهٌ » الایه قال: هم الأئمه صلوات اللّه علیهم.

و یشهد به أیضا ما فی البحار من تفسیر علیّ بن إبراهیم فی قوله «ضرب اللّه

ص:75

مثلا رجلین أحدهما أبکم لا یقدر علی شیء و هو کلّ علی مولاه أینما یوجّهه لا یات بخیر هل یستوی هو و من یأمر بالعدل و هو علی صراط مستقیم» قال علیه السّلام کیف یستوی هذا و هذا الذی یأمر بالعدل یعنی أمیر المؤمنین و الأئمه علیه و علیهم السّلام، هذا و انّما عقّب بقوله(غیر الجائره)إما تاکیدا أو من باب الاحتراس الّذی تقدّم فی دیباجه الشرح فی ضمن المحاسن البدیعیّه، فانّه لمّا وصف مقالته بالعدل و کان هنا مظنّه أن یتوهّم أنّ عدالتها إنّما یتصوّر فی حقّ أهل الکوفه و أمّا فی حقّ أهل الشّام فلا، لأنّ الاستنهاض إلی حربهم و سفک دمائهم جور فی حقهم و ظلم علیهم فکیف یکون عدلا، فدفع ذلک التوّهم بقوله:غیر الجائره،تنبیها علی أنّ محاربتهم من باب النهی عن المنکر و الرّدع لهم عن متابعه معاویه و منعهم عن الایتمام بالامام الباطل و ردعه عن ظلمه و طغیانه و دعویه الخلافه من غیر استحقاق، و هذا فرض شرعا فلا یکون جورا بل عین العدل و اللّطف، هذا.

مضافا إلی ما فیه من التعریض علی معاویه حیث إنّ حضّه لأهل الشّام علی حرب أهل الکوفه و حربه علیه السّلام محض الجور و العدوان، لأنّه من باب الأمر بالمنکر و النهی عن المعروف، و أیّ جور أعظم من ذلک.

أمّا فی حقّ أهل الشام فلأنه یدعوهم بذلک التحضیض إلی النار.

و أما فی حقّ أهل الکوفه فلردعهم عن الایتمام بالامام الحقّ و إراده دفعه عن مقامه الذی یستحقّه و ایهام أنّ الحقّ معه لمطالبته بدم عثمان المظلوم کما قال تعالی «وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَهً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللّهَ لا یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ ».

روی فی البحار من کتاب الغیبه للنغمانی عن الکلینی باسناده عن محمّد بن منصور قال: سألته یعنی أبا عبد اللّه علیه السّلام عن هذه الایه قال علیه السّلام فهل رأیت أحدا زعم أنّ اللّه أمر بالزّنا و شرب الخمر أو شیء من هذه المحارم؟ قلت: لا، قال علیه السّلام: فما هذه الفاحشه التی یدّعون ان اللّه أمرهم بها؟ قلت: اللّه أعلم و ولیه، قال علیه السّلام: فان هذا فی أولیاء أئمه الجور ادّعوا أنّ اللّه أمرهم بالایتمام بهم فردّ اللّه ذلک علیهم

ص:76

و أخبرهم أنهم قالوا علیه الکذب و سمّی ذلک منهم فاحشه و فیه من تفسیر علیّ بن إبراهیم بسنده عن طلحه بن زید عن جعفر بن محمّد علیهما السّلام عن أبیه قال: الأئمه فی کتاب اللّه إمامان قال اللّه «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا » لا بأمر الناس یقدّمون أمر اللّه قبل أمرهم و حکم اللّه قبل حکمهم، قال: «و جعلناهم أئمّه یدعون إلی النار» یقدّمون أمرهم قبل أمر اللّه و حکمهم قبل حکم اللّه، و یأخذون بأهوائهم خلافا لما فی کتاب اللّه.

و الحاصل انه علیه السّلام بمقتضی ملکه العصمه التی فیه إنما یأمر بالعدل و الاحسان و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی تبعا لأمر اللّه، لأنه و الأئمه من صلبه علیهم السّلام محالّ مشیّه اللّه و ما یشاءون إلاّ أن یشاء اللّه و هم بأمره یعملون.

و قوله علیه السّلام (و المصلحه غیر المفسده فی الدّین و الدّنیا) أی فیها صلاح حال السامعین فی الدارین و انتظام امورهم فی النشأتین.

أما فی الاخره فلأنّ الجهاد باب من أبواب الجنّه فتحه اللّه لخاصّه أولیائه و هو لباس التقوی و درع اللّه الحصینه و جنّته الوثیقه، حسبما عرفته فی الخطبه السابعه و العشرین، ففی نهوضهم إلی قتال القاسطین عقیب استنهاضه علیه السّلام امتثال لأمر اللّه، إعزاز الدین اللّه، تحصیل لرضوان اللّه تعالی شأنه، و فی تقاعدهم عنه سخط عظیم و عذاب ألیم.

و أما فی الدّنیا فلأنّ مبارزه الأقران من عاده الأبطال و الشجعان و المنع من الذمار من آثار الفتوّه و شعار المروّه و المجاهد فی سبیل اللّه ینتظر من اللّه إحدی الحسنیین إمّا الظفر و الغنیمه أو الشهاده الموجبه للذکر الجمیل و الثناء الباقی، و النکوص عن الجهاد محصّل للخذلان معقّب للهوان و عار فی الأعقاب و نار یوم الحساب، فمن ترکه رغبه عنه ألبسه اللّه ثوب الذلّ و شمله البلاء و دیّث بالصغار و القماء هذا و تعقیب المصلحه بغیر المفسده إما من باب التأکید أیضا أو تعریضا علی الطرف المقابل أعنی معاویه اللّعین الذی کان یستنهضهم إلی حربه، فانّ نظر ذلک اللّعین فی جمیع مقالاته و کلماته لم یکن إلاّ إلی شقّ عصا الاسلام و إفساد حال المسلمین و هدم

ص:77

أرکان الدین، و لذلک قال: علیه الصلاه و السلام فی الخطبه الثانیه و التسعین: ألا إنّ أخوف الفتن عندی علیکم فتنه بنی امیه فانها فتنه عمیاء مظلمه، إلی آخر ما مرّ هناک.

و قوله علیه الصلاه و السلام (فأبی بعد سمعه لها إلاّ النکوص عن نصرتک و الابطاء عن اعزاز دینک) لا یخفی ما فی هذا الکلام من بدیع البیان و حسن التقریر و عجیب التعبیر، حیث لم یقل فأبی بعد سمعه لها عن قبولها أو اجابتها، بل عدل عنه إلی قوله: إلاّ النکوص آه للطافه معناه و بعد غوره و غزاره فحواه.

و ذلک لأنّ فی التعبیر بهذه من التنبیه علی عظیم خطاء الممتنعین المتقاعدین عن قبول أمره علیه السّلام و مزید تقصیرهم و کبیر ذنبهم ما لا یخفی علی الفطن الخبیر بمحسنات البیان.

أمّا أوّلا فلما مرّ من أنّ النکوص مخصوص بالرّجوع عن الخیر أو نادر الاستعمال فی الرّجوع عن الشرّ و علی التقدیرین ففیه دلاله علی أنّهم بتقاعدهم قد فوّتوا علی أنفسهم الخیر الکثیر الّذی کان لهم عاجلا و آجلا.

و أمّا ثانیا فإنّ فی قوله: عن نصرتک دلاله علی أنّهم بقتال القاسطین ناصرون للّه سبحانه کما أنّهم بترک القتال ناکصون عن نصرته، و اللّه سبحانه یقول «إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ » و قال «وَ لَیَنْصُرَنَّ اللّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ إِنَّ اللّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ » فلم یکن استنصاره من ضعف و ذلّ بل استنصرهم و له جنود السّماوات و الأرض لیبلوهم أیّهم أحسن عملا و لیعلم اللّه من ینصره و رسله بالغیب فیستوجب بالقتال ثواب الامتثال.

ثمّ فی اضافه النّصره إلی کاف الخطاب إشاره إلی أنّ نصرته علیه السّلام هو نصره اللّه، لأنّ إطاعه الرّسول و إطاعه ولیّ الأمر هو إطاعه اللّه، لکونهم مبلّغین عن اللّه و الامر و النّاهی فی الحقیقه هو اللّه، و لذلک قرن اللّه طاعتهم بطاعته فی قوله: «أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ » بل جعل طاعتهم عین طاعته فی قوله «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَ مَنْ تَوَلّی فَما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً ».

روی فی الصّافی عن العیاشی عن الباقر علیه السّلام قال: ذروه الأمر و سنامه و مفتاحه

ص:78

و باب الأشیاء و رضی الرّحمن الطّاعه للامام بعد معرفته، ثمّ قال: إنّ اللّه تبارک و تعالی یقول «مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ ».

فانّ استشهاد الامام علیه السّلام لوجوب طاعه الامام بالایه مفید لکون طاعته طاعه الرّسول کما أنّ طاعته طاعه اللّه.

و أمّا ثالثا فانّ قوله: و الابطاء عن إعزاز دینک تقریع شدید علی المتقاعدین لافادته انّهم بتقاعدهم مذلّون للدین مضیّعون لمسالک الشّرع المبین، فقد ظهر بما ذکرنا کلّه أنّ فی قوله علیه الصّلاه و السلام تحذیرا عظیما للمتقاعدین.

و اکّد ذلک الغرض بقوله علیه السّلام (فانّا نستشهدک علیه) حیث خالف أمرک و ترک نصرتک و أهان دینک (یا أکبر الشاهدین) الّذی لا یعزب عنه شیء فی السّماء و الأرض و هو علی کلّ شیء شهید.

(و نستشهد علیه جمیع من أسکنته أرضک و سماواتک) من الملائکه و الانس و الجنّ لیشهدوا یوم الدّین بأنّی ما قصرت و لا فرطت فی تبلیغ أمرک إلی المتخاذلین و لکنّهم تولّوا عنه معرضین (ثمّ أنت البعد) أی بعد تلک الشّهاده (المغنی) لنا (عن نصره) إذ بیدک جنود السماوات و الأرض و أنت لما تشاء قدیر و فی هذه الفقره تعظیم لرّب العالمین و استحقار للمتخاذلین (و الاخذ له بذنبه) و فیه تحذیر عظیم لهم و تهدید شدید من سخطه و عقابه لکونه عزّ و جلّ شدید العقاب و أشدّ بأسا و أشدّ تنکیلا، لا یعجزه من طلب، و لا یفوته من هرب، نعوذ باللّه من سخطه و غضبه.

الترجمه

از جمله خطب شریفۀ آن امام أنام علیه السّلام است که گفته.

بار الها هر کدام بندۀ از بندگان تو که شنید گفتار با عدالت ما را که ظلم کننده نیست و گفتار اصلاح کنندۀ ما را که افساد کننده نیست در دین و دنیا، پس امتناع کرد بعد از شنیدن او مر آنرا مگر از برگشتن از یاری تو، و تأخیر نمودن از اعزاز دین تو، پس بدرستی که ما شاهد می گیریم تو را بر آن شخص أی بزرگترین شاهدها و شاهد می گیریم تو را و جمیع کسانی را که ساکن فرمودۀ ایشان را در زمین خود

ص:79

و آسمانهای خود، پس تو بعد از آن شهادت غنی کنندۀ از یاری او، و مؤاخذه کنندۀ او را بگناه و معصیت او، و اللّه الهادی.

و من خطبه له علیه السّلام و هی المأتان و الثانیه عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

الحمد للّه العلیّ عن شبه المخلوقین، الغالب لمقال الواصفین، الظّاهر بعجایب تدبیره للنّاظرین، و الباطن بجلال عزّته عن فکر المتوهّمین، العالم بلا اکتساب و لا ازدیاد، و لا علم مستفاد، المقدّر لجمیع الأمور بلا رویّه و لا ضمیر، الذی لا تغشاه الظّلم، و لا یستضیء بالأنوار، و لا یرهقه لیل و لا یجری علیه نهار، لیس إدراکه بالأبصار، و لا علمه بالأخبار. منها فی ذکر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم. أرسله بالضّیاء، و قدّمه فی الاصطفاء، فرتق به المفاتق، و ساور به المغالب، و ذلّل به الصّعوبه، و سهّل به الحزونه، حتی سرّح الضّلال عن یمین و شمال.

اللغه

(الشّبه) بالتحریک کالشّبه و الشّبیه بمعنی المثل و المشابه و شبّهت الشیء بالشیء أقمته مقامه بصفه جامعه بینهما و أشبه الولد أباه و شابهه إذا شارکه فی صفه

ص:80

من الصّفات و (رهق) الدّین رهقا من باب تعب غشیه و رهقت الشیء أدرکته و (الاخبار) فی أکثر النسخ بالکسر مصدر اخبر و فی بعضها بالفتح جمع الخبر و کذلک الابصار.

و (رتقت) الفتن رتقا من باب قال سددته فارتتق و (فتق) الثّوب شقّه فانفتق و تفتق و الفنق أیضا شقّ عصا الجماعه و وقوع الحرب بینهم و مفتق الثّوب محلّ شقّه و یجمع علی مفاتق کمقعد و مقاعد و (ساور) فلانا و اثبه سوارا و مساوره و ساوره اخذه براسه و الوثوب الظفر و (غلبه) غلبا و غلبا و غلبه و مغلبا قهره و المغلب وزان معظم المغلوب مرارا و المحکوم له بالغلبه ضدّ، و المغلنبی وزان مسلنقی الذی یغلبک و یعلوک و (الحزونه) ضدّ السّهوله و الحزن ما غلظ من الأرض و السّهل ما لان منها و (سرحت) المرأه تسریحا طلّقتها قال تعالی «فَإِمْساکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسانٍ » أی تطلیق.

الاعراب

الباء فی قوله بالضیاء للمصاحبه کما فی دخلت علیه بثیاب السّفر، و فی قوله: به للسّببیّه، و قوله: عن یمین و شمال، ظرف لغو متعلّق بسرّح علی تضمین معنی الطّرد و الابعاد.

المعنی

اشاره

اعلم أنّ هذه الخطبه الشّریفه کما ذکره بعض الشراح و أشار إلیه السیّد «ره» مشتمله علی فصلین:

الفصل الاول

فی تمجید اللّه عزّ و جلّ و ثنائه بنعوت جلاله و جماله و أثنی علیه تعالی باعتبارات:

أولها قوله (الحمد للّه العلیّ عن شبه المخلوقین) أی المتعالی عن مشابهه مخلوقاته فلا یشابه شیئا منها، و لا یشابهه شیء، فلیس له شبه و شبیه و نظیر.

ص:81

و ذلک لما عرفت مرارا فی تضاعیف الشّرح لا سیما شرح الخطبه المأه و الخامسه و الثمانین و شرح الکلام المأتین و الثّامن أنّ المخلوقات کلّها محدوده بالحدود الاصطلاحیّه المرکّبه من الجنس و الفصل، و بالحدود اللّغویّه أی النّهایه و اللّه سبحانه منزّه عن الحدّ اصطلاحیّا کان أو لغویّا لاستلزام الأوّل للتّرکیب و الثانی للافتقار إلی محدّد، و کلّ مرکب و مفتقر ممکن، فالواجب تعالی لا یمکن أن یکون له مشابه و مشارک فی ذاته و صفاته و أفعاله.

و الحاصل أنّ الواجب تعالی أجلّ و أعلی من أن یتّصف بالصّفات الامکانیه، فیشابه المحدثات و یشارکهم فی جهه من الجهات.

الثانی انه (الغالب لمقال الواصفین) یعنی أنه تعالی شأنه أجلّ من أن یقدر الواصفون علی وصفه و بیان محامده، لعدم وقوف صفاته الکمالیه و أوصافه الجمالیه و الجلالیه إلی حدّ معین حتی یحیط بها العقول و یصفه الألسنه کیف و قد اعترف سید البشر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالعجز عن ذلک، و قال: لا احصی ثناء علیک أنت کما أثنیت علی نفسک، فأنّی لغیره بذلک.

و هذه الفقره مساوقه لقوله علیه السّلام فی الخطبه الاولی: الحمد للّه الذی لا یبلغ مدحته القائلون، فانّ المدح و الثناء و الوصف کلها بمعنی

لا یدرک الواصف المطری محامدهو إن یکن سابقا فی کلّ ما وصفا

فحیث قصرت ألسنه الواصفین و کلّت عن تعداد صفاته الحمیده فهو کالغالب علی أقوالهم لعجزها عن البلوغ إلی مدی صفاته.

الثالث أنه (الظاهر بعجایب تدبیره للناظرین) یعنی أنه تعالی ظاهر للناظرین و لیس ظهوره بذاته کما توهمه المجسمه و غیرهم من المجوّزین للرّؤیه، بل باثار قدرته و اعلام عظمته و بدایع صنعه و عجایب تدبیره و حکمته حسبما عرفته تفصیلا فی شرح الخطبه التّاسعه و الأربعین و الخطبه الرّابعه و السّتین و غیرهما.

(و) الرابع أنّه (الباطن بجلال عزّته عن فکر المتوهّمین) یعنی أنّه محتجب عن الأوهام و العقول، و لیس احتجابه و اختفاؤه بصغر جسمه و حقارته أو

ص:82

لطافه قوامه کالهواء و الرّوح و نحوهما، بل باعتبار جلاله و عزّته و جبروته و عظمته حسبما عرفت فی شرح الخطبتین المذکورتین و الحاصل أنّه ظاهر بایاته باطن بذاته.

قال الشّارح البحرانی: و إنما قال: فکر المتوهّمین، لأنّ النفس الانسانیه حال التفاتها إلی استلاحه الامور العلویه المجرّده لا بدّ أن یستعین بالقوّه المتخیله بباعث الوهم فی أن تصوّر تلک الامور بصور خیالیه مناسبه لتشبیهها بها و تحطها إلی الخیال، و قد علمت أنّ الوهم إنما یدرک ما کان متعلّقا بمحسوس أو متخیل من المحسوسات، فکل أمر یتصوّره الانسان و هو فی هذا العالم سواء کان ذات اللّه سبحانه أو غیر ذلک فلا بدّ أن یکون مشوبا بصوره خیالیه و معلقا بها، و هو تعالی منزّه بجلال عزّته عن تکیف تلک الفکر له و باطن عنها، انتهی.

و قد تقدّم ما یوضح ذلک فی شرح الفصل الثانی من الخطبه الاولی و شرح الخطبه المأه و الخامسه و الثمانین فلیراجع هناک.

الخامس انه (العالم بلا اکتساب و لا ازدیاد و لا علم مستفاد) یعنی أنه عزّ و جلّ عالم بذاته و العلم ذاته و لیس علمه باکتساب له بعد الجهل، و لا بازدیاد منه بعد النقص، و لا باستفاده و أخذ له عن غیره کما هو شأن علم المخلوقین، إذ لو کان کذلک لکان سبحانه متغیّرا و ناقصا فی ذاته مستکملا بغیره و هو باطل.

السادس انه (المقدّر لجمیع الامور بلا رویّه و لا ضمیر) أی الموجد لمخلوقاته علی وفق حکمته و قضائه کلاّ منها بقدر معلوم و مقدار معیّن من دون أن یکون ایجادها مستندا إلی الرّویه و الفکر، و لا إلی ما یضمر فی القلب من الصور کما یحتاج إلیها سایر الصناع، لأنه سبحانه منزّه من الضمیر و القلب، و الرّوایات لا تلیق إلاّ بذوی الضمائر حسبما عرفت تفصیلا فی شرح الفصل الأوّل من الخطبه المأه و السابعه.

السابع أنه (الذی لا تغشاه الظلم و لا یستضیء بالأنوار) أی لا یغطیه ظلام کما یغطی سایر الأجسام لکونه منزّها عن الجسمیه، و لا یستضیء بالأنوار کما یستضیء بها ذوات الابصار لکونه منزّها من حاسّه البصر و سایر الحواسّ، مضافا إلی أنه تعالی

ص:83

نور السماوات و الأرض، و الجمیع به یستضیء فکیف یستضیء بغیره و الاّ لزم أن یکون مفتقرا إلی غیره مستکملا به و هو باطل.

(و) الثامن انه (لا یرهقه لیل و لا یجری علیه نهار) یعنی لا یتعور علیه لیل و نهار لکونه منزّها عن الزّمان و الحرکه فلو تعاورا علیه لتفاوتت ذاته و تغیّرت صفاته و امتنع من الأزل معناه.

(و) التاسع انه (لیس إدراکه بالابصار) لتنزّهه من الاحتیاج فی الادراک إلی الالات و المشاعر و الأدوات.

و العاشر ما أشار إلیه بقوله (و لا علمه بالأخبار) أی بأن یخبره غیره بشیء فیحصل له العلم بذلک الشیء بسبب هذا الخبر، لاستلزام ذلک للجهل أوّلا و الافتقار إلی حاسه السمع ثانیا، و النقص بالذات، و الاستکمال بالغیر ثالثا، و هذا کلّه مناف لوجوب الوجود.

الفصل الثانی

(منها فی ذکر النبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم) قال علیه السّلام (أرسله بالضیاء) السّاطع و النور اللاّمع.

و المراد به إمّا نور الایمان، و به فسر قوله تعالی «اَللّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » أی ظلمات الکفر إلی نور الایمان «وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ » و إمّا نور العلم یعنی النبوه الذی کان فی قلبه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و به فسّر المصباح فی قوله تعالی «مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاهٍ فِیها مِصْباحٌ ».

روی فی الصافی من التوحید عن الصادق علیه السّلام فی هذه الایه «اَللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » قال: کذلک عزّ و جلّ «مَثَلُ نُورِهِ » قال محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «کَمِشْکاهٍ » قال صدر محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم «فِیها مِصْباحٌ » قال فیه نور العلم یعنی النبوّه الحدیث.

و إمّا القرآن کما فی قوله تعالی «قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » فهو نور عقلی یهتدی به فی سلوک سبیل الجنان و یستضاء به فی الوصول إلی مقام الزلفی و الرضوان (و قدّمه فی الاصطفاء) أی قدّمه علی جمیع خلقه فی أن اختاره منهم و فضّله علیهم کما قال الشاعر:

ص:84

و إمّا القرآن کما فی قوله تعالی «قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ یَهْدِی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » فهو نور عقلی یهتدی به فی سلوک سبیل الجنان و یستضاء به فی الوصول إلی مقام الزلفی و الرضوان (و قدّمه فی الاصطفاء) أی قدّمه علی جمیع خلقه فی أن اختاره منهم و فضّله علیهم کما قال الشاعر:

للّه فی عالمه صفوه و صفوه الخلق بنو هاشم

و صفوه الصفوه من هاشم محمّد الطهر أبو القاسم

و قد مضی أخبار لطیفه فی هذا المعنی فی شرح الخطبه الثالثه و التسعین فلیراجع هناک.

و قوله (فرتق به المفاتق) أی أصلح به المفاسد، و هو إشاره إلی ما کانت علیه أهل الجاهلیه حین بعثه من سفک الدّماء و قطع الأرحام و عباده الأصنام و اجتراح الاثام قد استهوتهم الأهواء، و استزلّتهم الکبریاء، و استخفّتهم الجاهلیه الجهلاء، تائهین حائرین فی زلزال من الأمر و بلاء من الجهل، فبالغ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی نصحهم و موعظتهم و دعائهم بالحکمه و الموعظه الحسنه إلی سبیل ربّهم، و جادلهم بالتی هی أحسن، فأصلح اللّه بوجوده الشریف ما فسد من امور دنیاهم و آخرتهم، و رفع به ضغائن صدورهم، و هداهم به من الضلاله، و أنقذهم بمکانه من الجهاله (و ساور به المغالب)فی إسناد المساوره إلی اللّه سبحانه توسّع، و المراد تسلیطه علی المشرکین و الکفّار و المنافقین الذین کان لهم الغلبه علی غیرهم کما قال عزّ من قائل«إِنَّ الَّذِینَ یُحَادُّونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ فِی الْأَذَلِّینَ کَتَبَ اللّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ »و قال«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ ».

قال فی مجمع البیان فی تفسیر الایه الأولی: روی أنّ المسلمین قالوا لمّا رأوا ما یفتح اللّه علیهم من القری لیفتحنّ اللّه علینا الرّوم و فارس فقال المنافقون أ تظنون أنّ فارس و الرّوم کبعض القری الّتی غلبتم علیها، فأنزل اللّه هذه الایه.

و قال فی الایه الثانیه فی تفسیر قوله «لیظهره علی الدّین کلّه» معناه

ص:

لیغلب دین الاسلام علی جمیع الأدیان بالحجّه و الغلبه و القهر لها حتّی لا یبقی علی وجه الأرض دین إلاّ مغلوب.

(و ذلل به الصعوبه) صعوبه الجاهلیه الّتی أشرنا إلیها فی شرح قوله: فرتق به المفاتق (و سهل به الحزونه) أی حزونه طریق الحقّ و تسهیلها بالارشاد إلی معالمه و الهدایه إلیه.

(حتّی سرّح الضّلال عن یمین و شمال) غایه للجملات السابقه جمیعا أو لخصوص الجمله الأخیره أی إلی أن طرد و ابعد ظلمات الجهل و الضلال بمیامین بعثته و أنوار هدایته عن یمین النّفوس و شمالها.

قال الشارح البحرانی: و هو إشاره إلی القائه رذیلتی التّفریط و الافراط عن ظهور النّفوس کتسریح جنبی الحمل عن ظهر الدّابه، و هو من ألطف الاستعارات و أبلغها

الترجمه

حمد و ثنا خدائی راست که برتر است از مشابهت مخلوقات، و غلبه کننده است مر گفتار وصف کنندگان کنه ذات و صفات - یعنی او غالب است بتوصیف هر واصفی و هیچکس قدرت وصف او ندارد - ظاهر است و هویدا با عجایب و غرایب تدبیر خود از برای متفکران، و پنهانست بجهت جلال عظمت و شدّت نور خود از فکر صاحبان و هم و عقل دانا و عالم است بدون حاجت بکسب علم از دیگری و بدون احتیاج بأفزون کردن علم و بدون علمی که استفاده شود از خارج، مقدّر است جمیع امورات را بدون فکر و خطور خاطری، چنان خدائی که احاطه نمی کند او را ظلمتها، و طلب روشنی نمی کند بنورها، و درک نمی کند او را شب، و جاری نمی شود بر او روز، نیست دیدن او با دیدن بصر، و نه دانستن او بخبر دادن کسی دیگر.

از جمله فقرات این خطبه در ذکر أوصاف پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است می فرماید:

فرستاد خدای تعالی او را با نور پر ظهور، و مقدم فرمود او را بجمیع مخلوقات

ص:86

در پسند کردن او، پس بست بوجود او گشادگیها را، و سد کرد شکافتگیها را، و شکست داد با قوت او اشخاصی را که همیشه غلبه داشتند، و ذلیل کرد بسبب او سرکشی را، و هموار گردانید با او ناهموار را تا این که بر طرف ساخت و دور نمود ضلالت را از راست و چپ طریق حق.

و من خطبه له علیه السّلام و هی المأتان و الثالثه عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

و أشهد أنّه عدل عدل، و حکم فصل، و أشهد أنّ محمّدا عبده و سیّد عباده، کلّما نسخ اللّه الخلق فرقتین جعله فی خیرهما، لم یسهم فیه عاهر، و لا ضرب فیه فاجر. ألا و إنّ اللّه قد جعل للخیر أهلا، و للحقّ دعائم، و للطّاعه عصما، و إنّ لکم عند کلّ طاعه عونا من اللّه یقول علی الألسنه، و یثبّت الأفئده، فیه کفاء لمکتف، و شفاء لمشتف. و اعلموا أنّ عباد اللّه المستحفظین علمه، یصونون مصونه، و یفجّرون عیونه، یتواصلون بالولایه، و یتلاقون بالمحبّه، و یتساقون بکأس رویّه، و یصدرون بریه، لا تشوبهم الرّیبه، و لا تسرع فیهم

ص:87

الغیبه، علی ذلک عقد خلقهم و أخلاقهم، فعلیه یتحابّون، و به یتواصلون، فکانوا کتفاضل البذر ینتقی، فیؤخذ منه و یلقی، قد میّزه التّلخیص، و هذّبه التّمحیص، فلیقبل امرء کرامه بقبولها، و لیحذر قارعه قبل حلولها، و لینظر امرء فی قصیر أیّامه، و قلیل مقامه، فی منزل حتّی یستبدل به منزلا، فلیصنع لمتحوّله، و معارف منتقله، فطوبی لذی قلب سلیم أطاع من یهدیه، و تجنّب من یردیه، و أصاب سبیل السّلامه بنصر من بصّره، و طاعه هاد أمره، و بادر الهدی قبل أن تغلق أبوابه، و تقطع أسبابه، و استفتح التّوبه، و أماط الحوبه، فقد أقیم علی الطّریق، و هدی نهج السّبیل.

اللغه

(نسخت) الکتاب نسخا من باب منع نقلته و انتسخته کذلک، و نسخت الشّمس الظل أی أزالته قال ابن فارس: و کلّ شیء خلف شیئا فقد انتسخه فیقال انتسخت الشمس الظلّ و الشّیب الشّباب أی أزاله و کتاب منسوخ و منتسخ منقول، و النّسخه الکتاب المنقول و تناسخ الأزمنه و القرون تتابعها و تداولها، لأنّ کلّ واحد ینسخ حکم ما قبله و یثبت الحکم لنفسه، و منه تناسخ المواریث لأنّ الارث لا یقسّم علی حکم المیّت الأوّل بل علی حکم الثانی و کذلک ما بعده.

و (یسهم) بالبناء علی المفعول من اسهمت له أعطیته سهما أی نصیبا و (عهر) عهرا من باب تعب زنا و فجر فهو عاهر و عهر عهورا من باب قعد لغه و فی الحدیث:

الولد للفراش و للعاهر الحجر، أی إنّما یثبت الولد لصاحب الفراش و هو الزّوج

ص:88

و للعاهر الجنبه «الخیبه» و لا یثبت له نسب و هو کما یقال له التّراب أی الخیبه لأنّ بعض العرب کان یثبت النّسب من الزّنا فأبطله الشرع.

و(الدّعامه)بالکسر ما یستند به الحائط إذا مال یمنعه من السّقوط و الجمع دعائم کعمائم، و یستعار بسیّد القوم فیقال هود عامه القوم کما یقال: هو عمادهم، و (عصمه) اللّه من المکروه من باب ضرب حفظه و وقاه، و الاسم العصمه بالکسر و یجمع علی عصم وزان عنب و جمع الجمع أعصم و عصمه و جمع جمع الجمع أعصام.

و (کفی) الشیء یکفی کفایه فهو کاف إذا حصل به الاستغناء عن غیرهقال الشّارح المعتزلی:فیه کفاء لمکتف و شفاء لمشتف،الوجه فیه کفایه فانّ الهمز لا وجه له ههنا لأنّه من باب آخر و لکنّه أتی بالهمزه للازدواج بین کفاء و شفاء کما قالوا: الغدایا و العشایا، و کما قال علیه السّلام، مأزورات غیر مأجورات، تأتی بالهمزه و الوجه الواو للازدواج.

و (الولایه) بفتح الواو المحبّه و النّصره و (الکأس) بهمزه ساکنه و یجوز تخفیفها القدح المملوّ من الشّراب و لا تسمّی کأسا إلاّ و فیها شراب و هی مؤنثه سماعیّه و (ریی) من الماء و اللّبن کرضی ریّا و ریّا و تروّی و ارتوی و الاسم الری بالکسر، و ماء رویّ کغنّی و رواء کسماء کثیر مرو و (القارعه) الدّاهیه لأنّها تقرع الناس بشدّتها و منه سمّی الموت قارعه و کذلک القیامه لمزید هو لها و (معارف) الدّار ما یعرفها المتوسّم بها واحدها معرف مثل معاهد الدّار و معالم الدار و (طوبی) مصدر من الطیب قلبت یاؤه واوا لضمّه ما قبلها أو اسم شجره فی الجنّه.

الاعراب

قوله: کلّما نسخ اللّه بنسخ کلّ علی الظرف، و الفاء فی قوله فلیقبل فصیحه، و قوله: حتّی یستبدل، متعلّق بقوله و لینظر، و قوله: فطوبی لذی قلب سلیم الفاء فصیحه، و طوبی مرفوع علی الابتداء خبره لذی قلب و لهج السّبیل بالنّصب

ص:89

علی نزع الخافض.

المعنی

اشاره

اعلم أنّ هذه الخطبه مسوقه لوصف حال عباد اللّه الصّالحین و أولیائه الّذین لا خوف علیهم و لا هم یحزنون، و ختمها بالذّکری و الموعظه و افتتحها بالشّهاده بعدل اللّه عزّ و جلّ و فصله ثمّ بنعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تزکیه نسبه و أصله فقال:

(و أشهد أنّه عدل عدل) قال الشّارح المعتزلی: الضمیر فی أنّه راجع إلی القضاء و القدر المذکور فی صدر هذه الخطبه و لم یذکره الرّضی رحمه اللّه، قال:

و نسبه العدل إلی القضاء علی طریق المجاز، و هو بالحقیقه منسوب إلی ذی القضاء و القاضی به هو اللّه تعالی اه، و محصّله أنّه تعالی عدل مبالغه أو عادل حقیقه فی جمیع أفعاله و أحکامه لکون الظلم قبیحا عقلا و نقلا فیستحیل فی حقّه.

قال الشّارح البحرانی: و الباری تعالی عادل بالنظر إلی حکمه و قضائه أی لا یقضی فی ملکه بأمر إلاّ و هو علی وفق النّظام الکلیّ و الحکمه البالغه، و یدخل فی ذلک جمیع أفعاله و أقواله، فانّه لا یصدر منها شیء إلاّ و هو کذلک و أما الجزئیات المعدوده شرورا و صوره جور فی هذا العالم، فانّها إذا اعتبرت شرورا نسبه و مع ذلک فهی من لوازم الخیر و العدل لابدّ منها، و لا یمکن أن یکون الخیر و العدل من دونها کما لا یمکن أن یکون الانسان إنسانا إلاّ و هو ذو غضب و شهوه یلزمهما الفساد و الشرّ الجزئی، و لمّا کان الخیر أکثر و کان ترک خیر الکثیر لأجل الشرّ القلیل شرّا کثیرا فی الجود و الحکمه وجب تلک الشّرور الجزئیه لوجود ملزوماتها، و أشار بقوله عدل إلی ایجاد العدل بالفعل، انتهی.

(و حکم فصل) أی حاکم بالحقّ فصل بین الحقّ و الباطل بما بعث به رسوله من کتابه العزیز، و إنّه لقول فصل و ما هو بالهزل، و یفصل أیضا بین عباده یوم القیامه فیما هم فیه یختلفون کما قال عزّ من قائل «إنّ یوم الفصل کان میقاتا» و قال «إنّ ربّک هو یفصل بینهم یوم القیامه فیما کانوا فیه یختلفون» أی یقضی فیمیّز الحقّ من الباطل تمییز المحقّ من المبطل و الطیّب من الخبیث فیما کانوا یختلفون فیه

ص:90

من أمر الدّین، و فی آیه أخری «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ الصّابِئِینَ وَ النَّصاری وَ الْمَجُوسَ وَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا إِنَّ اللّهَ یَفْصِلُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ » أی بالحکومه بینهم و اظهار الحقّ من المبطل و جزاء کلّ بما یلیق به.

(و أشهد أن محمّدا) صلّی اللّه علیه و آله و سلّم (عبده و سیّد عباده).

أما أنه عبده فقد شهد به الکتاب العزیز فی مواضع عدیده مقدما علی شهادته علیه السّلام قال سبحانه «اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَنْزَلَ عَلی عَبْدِهِ الْکِتابَ وَ لَمْ یَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً » و قال «تَبارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلی عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعالَمِینَ نَذِیراً » و قال «فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی » و قال «هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلی عَبْدِهِ آیاتٍ بَیِّناتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ » إلی غیر ذلک مما لا حاجه إلی ذکره و قد تقدّم بیان حقیقه العبودیّه فی شرح الخطبه الحادیه و السبعین تفصیلا فلیراجع ثمه، و اجمال ما قدّمناه هنا أنّ العبد لا یکون عبدا حقیقه إلاّ أن لا یری لنفسه مالا و لا له فی أموره تدبیرا، و یکون أوقاته مستغرقه بخدمه مولاه، و هکذا کان حال سیّدنا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و الطیّبین من آله سلام اللّه علیهم فانهم رأوا جمیع ما فی أیدیهم مال اللّه فصرفوه فی عیال اللّه و هم الفقراء و المساکین، و وکلوا جمیع امورهم الی اللّه رضاء بقضائه فشکروا علی نعمائه و صبروا علی بلائه و کانت أوقاتهم مصروفه إلی عبادته و قیام أوامره و نواهیه و طاعته.

و أما أنه سیّد عباده فلا ریب فیه، و الظاهر أنّ المراد به جمیع البشر لا خصوص عباد اللّه الصالحین الکمّلین من الأنبیاء و الرّسل و من دونهم، لدلاله الأدلّه علی العموم حسبما عرفت تفصیلا فی تضاعیف الشرح و أقول هنا مضافا إلی ما قدّمنا:

روی فی البحار من الکافی باسناده عن صالح بن سهل عن أبی عبد اللّه علیه السّلام انّ بعض قریش قال: سئل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بأیّ شیء سبقت ولد آدم؟ قال: إننی أوّل من أقرّ بربّی إنّ اللّه أخذ میثاق النبییّن و أشهدهم علی أنفسهم أ لست بربّکم قالوا بلی فکنت أوّل من أجاب.

و فیه من الخصال فی وصیّه النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لعلیّ علیه السّلام یا علی إنّ اللّه عزّ و جلّ

ص:91

أشرف علی الدّنیا فاختارنی منها علی رجال العالمین، ثمّ اطلع الثانیه فاختارک علی رجال العالمین بعدی، ثمّ اطلع الثالثه فاختار الأئمّه من ولدک علی رجال العالمین بعدک، ثمّ اطلع الرّابعه فاختار فاطمه علی نساء العالمین.

و فیه من تفسیر فرات بن إبراهیم بسنده عن جابر الجعفی عن أبی جعفر علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لمّا اسری بی إلی السماء قال لی العزیز الجبّار: یا محمّد انّی اطلعت إلی الأرض اطلاعه فاخترتک منها و اشتققت لک اسما من أسمائی لا اذکر فی مکان إلاّ و أنت معی، فأنا محمود و أنت محمّد الحدیث و فیه من العیون عن الهروی عن الرّضا علیه السّلام فی حدیث طویل قال: إنّ آدم علی نبیّنا و آله و علیه السّلام لمّا أکرم اللّه تعالی باسجاد ملائکته و بادخال الجنّه قال فی نفسه: هل خلق اللّه بشرا أفضل منّی، فعلم اللّه عزّ و جلّ ما وقع فی نفسه فناداه ارفع رأسک یا آدم فانظر إلی ساق عرشی، فرفع آدم رأسه فنظر إلی ساق العرش فوجد علیه مکتوبا: لا إله إلاّ اللّه محمّد رسول اللّه علیّ بن أبی طالب أمیر المؤمنین و زوجته فاطمه سیّده نساء العالمین و الحسن و الحسین سیّدا شباب أهل الجنّه، فقال آدم:

یا ربّ من هؤلاء؟ فقال عزّ و جلّ: هؤلاء من ذریّتک و هم خیر منک و من جمیع خلقی و لولاهم ما خلقتک و لا خلقت الجنّه و النّار و لا السّماء و الأرض إلی آخر ما تقدّم روایته فی التّذنیب الثّانی من شرح الفصل الثانی عشر من الخطبه الاولی.

و فیه أیضا من اکمال الدین عن الحسین بن خالد عن أبی الحسن موسی علیه السّلام عن آبائه علیهم السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أنا سیّد من خلق اللّه و أنا خیر من جبرئیل و میکائیل و حمله العرش و جمیع الملائکه المقرّبین و أنبیاء اللّه المرسلین، و أنا صاحب الشفّاعه و الحوض الشریف و أنا و علیّ أبوا هذه الائمّه، «الامه» من عرفنا فقد عرف اللّه، و من أنکرنا فقد أنکر اللّه عزّ و جلّ الحدیث.

و فی شرح المعتزلی عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: أنا سیّد ولد آدم و لا فخر.

و عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أیضا: ادعوا لی سیّد العرب علیا، فقالت عایشه: أ لست سیّد العرب؟ فقال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: أنّا سیّد البشر و علیّ سیّد العرب.

ص:92

و الأخبار فی هذا المعنی فوق حدّ الاحصاء و لا حاجه إلی الاطاله بروایتها.

قال الصدوق فی الهدایه: یجب أن یعتقد أنّ النّبوه حقّ کما اعتقدنا أنّ التوحید حقّ، و أنّ الأنبیاء الّذین بعثهم اللّه مأئه ألف نبیّ و أربعه و عشرون ألف نبیّ، جاءوا بالحقّ من عند الحقّ، و أنّ قولهم قول اللّه و أمرهم أمر اللّه و طاعتهم طاعه اللّه و معصیتهم معصیه اللّه، و أنهم لم ینطقوا إلاّ من اللّه عزّ و جلّ و عن وجهه و أنّ ساده الأنبیاء خمسه الذین علیهم داره الرّحی و هم أصحاب الشرائع و هم أولو العزم:

نوح، و إبراهیم، و موسی، و عیسی، و محمّد صلوات اللّه علیهم و أنّ محمّدا صلوات اللّه علیه سیّدهم و أفضلهم، و أنه جاء بالحقّ و صدّق المرسلین، و أنّ الذین آمنوا به و عزّروه و نصروه و اتبعوا النور الذی انزل معه اولئک هم المفلحون، و یجب أن یعتقد أنّ اللّه تبارک و تعالی لم یخلق خلقا أفضل من محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و من بعده الأئمه صلوات اللّه علیهم، و أنهم أحبّ الخلق إلی اللّه عزّ و جلّ و أکرمهم علیه و أولهم اقرارا به لما أخذ اللّه میثاق النبیین فی الذّر إلی آخر ما قال:

(کلّما نسخ اللّه الخلق فرقتین) أی خلّفهم حیث نقلهم من البطن الأول إلی البطن الثانی و قسمهم إلی فرقتین فرقه خیر و فرقه شرّ (جعله فی خیرهما) حسبما عرفت تفصیلا فی شرح الخطبه الثالثه و التسعین قال الشارح المعتزلی: و هذا المعنی قد ورد مرفوعا فی عدّه أحادیث نحو قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: ما افترقت فرقتان منذ نسل آدم ولده إلاّ کنت فی خیرهما، و نحو قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّ اللّه اصطفی من ولد إبراهیم إسماعیل و اصطفی من ولد إسماعیل مضر و اصطفی من مضر کنانه و اصطفی من کنانه قریش و اصطفی من قریش هاشما و اصطفانی من بنی هاشم.

(لم یسهم فیه عاهر) أی لم یجعل فی نسبه الشریف ذا سهم و نصیب (و لا ضرب فیه فاجر) أی لم یکن لفاجر فیه شرک، یقال: ضرب فی کذا بنصیب إذا کان شریکا فیه و المراد طهاره نسبه الشامخ من شوب دنس الجاهلیه و نجس السفاح أی تناسخته کرایم الأصلاب إلی مطهّرات الأرحام و کان نورا فی الأصلاب الشامخه

ص:93

و الأرحام المطهره، لم تدنس نسبه الجاهلیه بأنجاسها و لم تلبسه من مدلهمات ثیابها و قد عرفت تفصیله أیضا فی شرح الخطبه الثالثه و التسعین، هذا.

و لما فرغ علیه السّلام من وصف النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رغّب المخاطبین فی دخولهم فی زمره أهل الخیر و الحق و الطاعه بقوله:

(ألا و انّ اللّه قد جعل للخیر أهلا) و هم الأبرار المتّقون و أهل الزّهد و الصلاح من المؤمنین قال سبحانه «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ارْکَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ اعْبُدُوا رَبَّکُمْ وَ افْعَلُوا الْخَیْرَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ » أی تحروا ما هو خیر و أصلح فیما تأتون و تذرون کنوا فل الطاعات و صله الأرحام و مکارم الأخلاق.

و قال الصادق علیه السّلام جعل الخیر کلّه فی بیت و مفتاحه الزّهد فی الدّنیا، و خیر الخیر هو رضوان اللّه تعالی، و شرّ الشرّ سخطه و النار.

و الخیرات الاخرویه إنما تکسب بالخیرات الدّنیویه و لذلک أمر اللّه سبحانه بها فی الایه السابقه بقوله «و افعلوا الخیر» و فی قوله «فاستبقوا الخیرات» أی الأعمال الصالحه و الطاعات المفروضه و المندوبه و رئیس أهل الخیر هم الأئمه علیهم الصلاه و السلام کما أشیر الیه فی زیارتهم الجامعه بقوله: إن ذکر الخیر کنتم أوّله و أصله و فرعه و معدنه و مأواه و منتهاه.

(و للحقّ دعائم) الظاهر أنّ المراد بالحقّ ضدّ الباطل و بدعائمه الأئمّه علیهم السّلام لأنهم أئمه الحقّ بهم قوامه و دوامه و ثباته و غیرهم أئمه الباطل کما اشیر إلی ذلک فی قوله تعالی «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ » و قوله «أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی » و قد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی الحدیث المتفق علیه بین الفریقین: الحقّ مع علیّ و هو مع الحقّ أینما دار و من طرق الخاصه مستفیضا بل متواترا کما قیل عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و الأئمه علیهم السّلام عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنه قال: الحقّ مع الأئمه الاثنی عشر، و فی زیارتهم الجامعه: الحقّ معکم و فیکم و منکم و الیکم و أنتم أهله و معدنه.

و فی روایه الکافی عن محمّد بن مسلم قال سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول: لیس عند

ص:94

أحد من النّاس حقّ و لا صواب و لا أحد من الناس یقضی بقضاء حقّ إلاّ ما خرج منا أهل البیت، و إذا تشعّبت بهم الأمور کان الخطاء منهم و الصواب من علیّ علیه السّلام و قوله (و للطاعه عصما) یحتمل أن یکون المراد بالعصمه ما یعتصم به کما فسّر به قوله تعالی «وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ » أی بما یعتصم به الکافرات من عقد و سبب أی لا تمسکوا بنکاح الکوافر، و سمّی النّکاح عصمه لأنّها لغه المنع و المرأه بالنّکاح ممنوعه من غیر زوجها.

و علی ذلک فالمراد بعصم الطاعه هم الأئمه علیهم السّلام و القرآن إذ بهما یعتصم و یتمسّک فی الطاعات أمّا الأئمّه علیهم السّلام فلاستناد الطّاعه و العباده إلیهم لأنّهم علیهم السّلام نشروا شرایع الأحکام و بموالاتهم علّمنا اللّه معالم دیننا، و بموالاتهم تقبل الطّاعه المفترضه کما ورد فی فقرات الزّیاره الجامعه و فی روایه الکافی المتقدّمه فی شرح الفصل الخامس من الخطبه الثانیه عن مروان بن میاح عن الصّادق علیه السّلام قال: و بعبادتنا عبد اللّه و لولا نحن ما عبد اللّه، و فی غیر واحد من أخبارهم: بنا عرف اللّه و بنا عبد اللّه و سبّحنا فسبّحت الملائکه و هلّلنا فهلّلت الملائکه، و الحاصل أنّهم أساس الدّین و عماد الیقین و أمّا القرآن فلکونه مدرک التکالیف و الطاعات کما قال تعالی «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ » أی طریق الشّریعه و الطّاعه و لذلک أمر اللّه بالاعتصام به فی قوله: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ » أی بالقرآن استعیر له الحبل لأنّ الاعتصام و التّمسک به سبب النّجاه من الرّدی کما أنّ التّمسک بالحبل سبب النّجاه من الرّدی.

و یحتمل أن یکون المراد بها أی بالعصمه الحفظ و الوقایه کما فی قولهم عصمه اللّه من المکروه أی حفظه و وقاه، و عصمه اللّه للعبد منعه و حفظه له من المعصیه و علی ذلک فالمراد بعصم الطّاعه الخواص الکامنه لها المانعه له من هلکات الدّنیا و عقوبات الاخره کما قال تعالی: «وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ » و الاتیان بصیغه الجمع أعنی عصما إمّا باعتبار تعدّد أنواع الطّاعه أو تعدّد

ص:95

خواصها أو کثره ما یعصم بها منها من أنواع العقوبات، فانّ کلّ طاعه فله عصمه من نوع مخصوص أو أنواع من العذاب، و بقبالها الذّنب و المعصیه، فانّ لکلّ ذنب أثرا خاصّا فی جلب نوع مخصوص أو أنواع من السّخط کما اشیر إلی ذلک فی الدعاء اللّهمّ اغفر لی الذّنوب الّتی تهتک العصم اللّهمّ اغفر لی الذّنوب الّتی تنزل النّقم اللّهمّ اغفر لی الذّنوب الّتی تغیّر النعم، اللهمّ اغفر لی الذّنوب الّتی تحبس الدّعاء، اللّهم اغفر لی الذنوب الّتی تنزل البلاء، اللّهمّ اغفر لی الذنوب الّتی تقطع الرّجاء، هذا.

و أنت بعد الخبره بما حقّقناه فی شرح هذه الفقره و سابقتیه تعرف أنّ ما قلناه أولی:

ممّا قاله الشارح البحرانی فی شرح تلک الفقرات حیث قال: قوله علیه السّلام ألا و انّ اللّه - إلی قوله عصما - ترغیب للسّامعین أن یکونوا من أهل الجنّه و دعائم الحقّ و عصم الطاعه.

و ممّا قاله الشارح المعتزلی من أنّ دعائم الحقّ الأدلّه الموصله إلیه المثبت له فی القلوب و عصم الطاعه هی الادمان علی فعلها و التّمرن علی الاتیان بها، لأنّ المروّن علی الفعل یکسب الفاعل ملکه تقتضی سهولته علیه.

و ممّا قاله بعض الشّراح من أنّ المراد بعصم الطاعه العبادات الّتی توجب التوفیق من اللّه سبحانه و ترک المعاصی الموجبه لسلبه أو الملائکه العاصمه للعباد عن اتباع الشیاطین انتهی، فافهم جیّدا.

قوله علیه السّلام (و انّ لکم عند کلّ طاعه عونا من اللّه) الظاهر أنّ المراد بالعون توفیق اللّه و لطفه المخصوص فی حقّ المطیعین، فانّ الاتیان بالطاعات إنّما هو بعونه و توفیقه کما أنّ المعاصی بخذلانه و سلب توفیقه کما اشیر إلی ذلک فی قوله تعالی «وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا » و اشیر إلیه أیضا فی أخبارهم علیهم السّلام.

روی فی البحار من توحید الصّدوق باسناده عن جابر الجعفی عن أبی جعفر علیه السّلام

ص:96

قال: سألته عن معنی لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه، فقال علیه السّلام: لا حول لنا عن معصیه اللّه إلاّ بعون اللّه، و لا قوّه لنا علی طاعه اللّه إلاّ بتوفیق اللّه عزّ و جلّ.

و فیه من کنز الکراجکی قال الصادق علیه السّلام: ما کلّ من نوی شیئا قدر علیه، و لا کلّ من قدر علی شیء وفق له، و لا کلّ من وفق لشیء أصاب به فاذا اجتمعت النیّه و القدره و التوفیق و الاصابه فهنا لک تمّت السعاده.

و فیه أیضا من التّوحید عن الهاشمی قال: سألت أبا عبد اللّه جعفر بن محمّد علیهما السّلام عن قوله «و ما توفیقی إلاّ باللّه» و قوله «إن ینصرکم اللّه فلا غالب لکم و إن یخذلکم فمن ذا الذی ینصرکم من بعده» فقال علیه السّلام: إذا فعل العبد ما أمره اللّه عزّ و جلّ به من الطاعه کان فعله وفقا لأمر اللّه عزّ و جلّ و سمّی العبد به موفّقا، و إذا أراد العبد أن یدخل فی شیء من معاصی اللّه فحال اللّه تبارک و تعالی بینه و بین المعصیه کان ترکه لها بتوفیق اللّه تعالی، و متی خلّی بینه و بین المعصیه فلم یحل بینه و بینها حتّی یرتکبها فقد خذله و لم ینصره و لم یوفّقه.

فقد ظهر بما ذکرنا أنّ طاعه اللّه عزّ و جلّ لا یتمکّن منها إلاّ بعونه و توفیقه لأنّ التوفیق عباره عن أن یجمع بین جمیع الأسباب الّتی یحتاج إلیها فی حصول الفعل، و لهذا لا یقال فیمن أعان غیره وفّقه لأنّه لا یقدر أن یجمع بین جمیع الأسباب المحتاجه إلیها فی حصول الفعل و لانحصار التوفیق فیه تعالی جیء بکلمه الحصر فی قوله إیّاک نستعین أی نستوفق و نطلب المعونه علی عبادتک و علی امور ما کلّها منک و انّ غیرک «کذا» إذا لا یقدر علیه أحد سواک، و إذا حصل التوفیق و شمله اللّطف و علم أنّ له فی فعل العباده الثواب العظیم زاد ذلک فی نشاطه و رغبته، فیسهل للعبد حینئذ القیام بوظایف الطاعات لأنّه یعین علیها و یقوی الأعضاء و الجوارح علی الاتیان بها.

و لتقویته لها قال علیه السّلام(یقول علی الألسنه)فاسند إلیه القول توسّعا لکونه ممدّا له و لکونه سببا لتثبیت القلوب و اطمینانها قال علیه السّلام(و یثبت الأفئده)فأسند

ص:97

التثبیت إلیه مجازا لأنّه فی الحقیقه فعل اللّه سبحانه کما قال تعالی«یُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا »و قال«لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ ».

و إلی هذا التثبیت و توضیحه اشیر فی قوله تعالی «فَمَنْ یُرِدِ اللّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ کَذلِکَ یَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ ».

روی فی البحار من محاسن البرقی عن أبیه عن فضاله عن أبی بصیر عن خثیمه بن عبد الرحمن الجعفی قال: سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول: إنّ القلب ینقلب من لدن موضعه إلی حنجرته ما لم یصب الحقّ فاذا أصاب الحقّ قرّ ثمّ ضمّ أصابعه و قرء هذه الایه: فمن یرد اللّه أن یهدیه، الایه.

و فی البحار أیضا من التّوحید و العیون عن ابن عبدوس عن ابن قتیبه عن حمدان بن سلیمان قال: سألت أبا الحسن علیّ بن موسی الرّضا علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ «فَمَنْ یُرِدِ اللّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ » قال علیه السّلام: من یرد اللّه أن یهدیه بایمانه فی الدّنیا إلی جنّته و دار کرامته فی الاخره یشرح صدره للتّسلیم باللّه و الثّقه به و السّکون إلی ما وعده من ثوابه حتّی یطمئنّ، و من یرد أن یضلّه عن جنّته و دار کرامته فی الاخره لکفره به و عصیانه له فی الدّنیا یجعل صدره ضیّقا حرجا حتّی یشکّ فی کفره و یضطرب من اعتقاده قلبه حتّی یصیر کأنّما یصّعّد فی السّماء، کذلک یجعل اللّه الرّجس علی الّذین لا یؤمنون فقد علم بما ذکرنا کلّه أنّ للّه سبحانه فی حقّ عباده المطیعین المقرّبین الّذین لا یشاءون الاّ أن یشاء اللّه و لا یریدون إلاّ ما أراد اللّه ألطافا خاصّه و عنایه مخصوصه یستولی علی قلوبهم بلطفه، و یتصرّف فی جوارحهم بأمره ففی کلّ آن یحصل منه التوفیق و الافاضات علی أرواحهم و التّصرف فی أبدانهم فیطمئنّ به قلوبهم و ینظرون بنور اللّه و یبطشون بقوّه اللّه کما قال تعالی فیهم: فبی یسمع و بی یبصر و بی ینطق و بی یمشی و بی یبطش، و قال عزّ و جلّ: کنت سمعه و بصره و یده و رجله و لسانه.

(فیه کفاء لمکتف و شفاء لمشتف) یعنی فی عون اللّه عزّ و جلّ غناء لمن استغنی،

ص:98

إذ مع عونه لا یبقی افتقار إلی غیره، و شفاء لمن استشفی لأنّه تعالی الکافی الشّافی لا کافی سواه کما قال «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ » و لا شافی غیره کما قال «وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ » و لا یحصل الغنی و الشفاء إلاّ بعونه و حوله و قوّته و لذلک أمر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم باکثار الحوقله عند الفقر و المرض.

کما رواه فی الرّوضه من الکافی عن علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن النوفلی عن السّکونی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من ألحّ علیه الفقر فلیکثر من قول لا حول و لا قوه الاّ باللّه العلیّ العظیم.

و قال علیه السّلام فقد النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم رجلا من الأنصار، فقال: ما غیّبک عنّا؟، فقال:

الفقر یا رسول اللّه و طول السقم فقال له رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: ألا أعلّمک کلاما إذا قلته ذهب عنک الفقر و السقم؟ فقال: بلی یا رسول اللّه فقال: إذا أصبحت و أمسیت فقل لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه توکّلت علی الحیّ الّذی لا یموت و الحمد للّه الّذی لم یتّخذ صاحبه و لا ولدا و لم یکن له شریک فی الملک و لم یکن له ولیّ من الذّل و کبره تکبیرا، فقال الرّجل: فو اللّه ما قلته إلاّ ثلاثه أیام حتّی ذهب عنّی الفقر و السّقم.

ثمّ شرع فی وصف عباد اللّه الکمّلین ترغیبا للمخاطبین إلی اقتفاء آثارهم و اقتباس أنوارهم و سلوک مسالکهم فقال علیه السّلام:

(و اعلموا أنّ عباد اللّه المستحفظین علمه) المستحفظین فی أکثر النّسخ بصیغه المفعول أی الّذین طلب منهم الحفظ، و فی بعضها بصیغه الفاعل أی الطالبین للحفظ.

و المراد بهم إمّا الأئمّه علیهم السّلام خصوصا أو هم مع خیار شیعتهم لاتّصافهم جمیعا بالاستحفاظ و بغیره من الأوصاف الاتیه و إن کان اتّصافهم بها آکد و أقوی لکونهم علیهم السّلام حفظه لسرّه و خزنه لعلمه کما ورد فی فقرات الزّیاره الجامعه، و فیها أیضا و ائتمنکم علی سرّه، و قد وصفهم علیه السّلام بذلک فی الفصل الرّابع من الخطبه الثانیه حیث قال: هم موضع سرّه و لجاء أمره و عیبه علمه، و قدّمنا هنا لک مطالب نفیسه، و إلی ذلک الحفظ اشیر فی قوله تعالی «وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَهٌ » أی

ص:99

تحفظها أذن من شأنها أن تحفظ ما یجب حفظها بتذکّره و اشاعته و التفکر فیه و العمل بمقتضاه.

روی فی الصافی من مجمع البیان عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه قال لعلیّ علیه السّلام: یا علی إنّ اللّه تعالی أمرنی أن ادنیک و لا اقصیک و أن اعلّمک و تعی و حقّ علی اللّه أن تعی فنزل: «وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَهٌ ».

و فیه منه و من العیون و الجوامع عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه لمّا نزلت هذه الایه قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

سألت اللّه عزّ و جلّ أن یجعلها اذنک یا علی.

و فی روایه لمّا نزلت قال: اللهمّ اجعلها اذن علیّ، قال علیّ علیه السّلام: فما سمعت شیئا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فنسیته، و زاد فی اخری: و ما کان لی ان انسی و فی الکافی عن الصادق علیه السّلام لمّا نزلت هذه الایه قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: هی أذنک یا علی.

و بالجمله فالأئمه سلام اللّه علیهم خزنه علم اللّه أمرهم اللّه بحفظه کما أنّ خیار شیعتهم أوعیه علومهم المتلقاه من اللّه عزّ و جلّ، و هم أیضا طلبوا منهم حفظها عن الضّیاع و النّسیان.

(یصونون مصونه و یفجرون عیونه) أی یحفظون ما یجب حفظه لکونه من الأسرار الّتی لا یجوز اظهارها أصلا، فانّ حدیثهم صعب مستصعب لا یحتمله ملک مقرّب و لا نبیّ مرسل و لا مؤمن امتحن اللّه قلبه للایمان علی ما عرفت تحقیقه فی شرح الفصل الرّابع من الخطبه الثانیه.

أو لا یجوز اظهارها إلاّ للأوحدی من شیعتهم الحافظین لها و إلیه أشار علیّ ابن الحسین علیهما السّلام بقوله: لو علم أبو ذر ما فی قلب سلمان لقتله.

و یفجرون ینابیعه و یظهرون ما لیس من قبیل الأسرار بل من قبیل التکالیف و الأحکام و نحوها و یعلّمونها غیرهم.

و تشبیه العلم بالعین استعاره بالکنایه و ذکر العیون تخییل و التفجیر ترشیح الجامع أنّ فی العلم حیاه الأرواح کما أنّ فی الماء حیاه الأبدان، و إنّما شبّه

ص:100

بماء العین بخصوصه لکونه زلالا صافیا و فیه من العذوبه و الصّفاء ما لیس فی سایر المیاه، فکان أبلغ فی التشبیه و قد وقع نظیر ذلک التشبیه فی قوله تعالی «إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ » یعنی إن غاب إمامکم فمن یأتیکم بعلم الامام کما فسّربه فی عدّه روایات و لما أشار علیه السّلام إلی کمال المستحفظین فی الحکمه النظریه عقّبه بالتنبیه علی کمالهم فی الحکمه العملیّه فقال:

(یتواصلون بالولایه) أی بالمحبّه و النصره أو القرب و الصداقه یعنی أنّ مواصلتهم عن وجه الصدق و الصفا و الودّ و الوفا، لا عن وجه النفاق کما هو الغالب فی وصل أبناء الزّمان، و یحتمل أن یکون المراد بالولایه القرابه فیکون المراد بالجمله التواصل بالأرحام و صله الرّحم و الأوّل أظهر.

(و یتلاقون بالمحبّه) هذه الجمله کالتفسیر للجمله السابقه أی یکون ملاقاتهم عن حبّ کلّ منهم لصاحبه.

فقد قال أبو عبد اللّه فی روایه الکافی عن صفوان الجمال عنه علیه السّلام: ما التقی مؤمنان قط إلاّ کان أفضلهما أشدّ حبّا لأخیه.

و فیه أیضا عن شعیب العقرقوفی قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول لأصحابه:

اتّقوا اللّه و کونوا اخوه برره متحابّین فی اللّه متواصلین متراحمین تزاوروا و تلاقوا و تذاکروا أمرنا و أحیوه.

(و یتساقون بکأس رویه) أی یسقی کلّ منهم للاخر بکأس العلم و المعرفه الّتی بها رواء کلّ غلیل.

أمّا الأئمّه فلأنّ کلاّ منهم أخذ علمه عن الاخر حتّی انتهی إلی أمیر المؤمنین و أخذه علیه السّلام عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أخذه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن اللّه بوحی أو إلهام.

و یشهد بذلک ما رواه فی الکافی عن الحکم بن عتیبه قال لقی رجل الحسین بن علیّ علیهما السّلام بالثعلبیّه و هو یرید کربلا فدخل علیه فسلّم فقال له الحسین علیه السّلام:

ص:101

من أیّ البلاد أنت؟ قال: من أهل الکوفه، قال علیه السّلام: أما و اللّه یا أخا أهل الکوفه لو لقیتک بالمدینه لأریتک أثر جبرئیل من دارنا و نزله بالوحی علی جدّی، یا أخا أهل الکوفه أ فمستقی الناس العلم من عندنا فعلموا و جهلنا؟ هذا ما لا یکون.

و فیه عن محمّد بن مسلم قال: سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول: نزل جبرئیل علی محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم برّمانتین من الجنّه فلقیه علیّ علیه السّلام فقال: ما هاتان الرّمانتان اللّتان فی یدک؟ فقال: أمّا هذه فالنّبوّه لیس لک فیها نصیب، و أمّا هذه فالعلم، ثمّ فلقها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بنصفین فأعطاه نصفها و أخذ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نصفها ثمّ قال: أنت شریکی فیه و أنا شریکک فیه قال: فلم یعلم و اللّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حرفا ممّا علّمه اللّه عزّ و جلّ إلاّ و قد علّمه علیّا، ثمّ انتهی العلم إلینا، ثمّ وضع یده علی صدره.

و فیه عن هشام بن سالم و حمّاد بن عثمان و غیره قالوا سمعنا أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول: حدیثی حدیث أبی، و حدیث أبی حدیث جدّی، و حدیث جدّی حدیث الحسین علیه السّلام، و حدیث الحسین علیه السّلام حدیث الحسن علیه السّلام، و حدیث الحسن علیه السّلام حدیث أمیر المؤمنین صلوات اللّه و سلامه علیه، و حدیث أمیر المؤمنین علیه السّلام حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قول اللّه عزّ و جلّ.

و أمّا أصحاب الأئمه علیهم السّلام فلأنّهم قد استقوا من منهل علومهم علیهم السّلام و تعلّموها منهم و علّموها غیرهم بأمرهم علیهم السّلام.

کما یشیر إلیه ما رواه فی الکافی عن یزید بن عبد الملک عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: تزاوروا فان فی زیارتکم إحیاء لقلوبکم و ذکرا لأحادیثنا تعطف بعضکم علی بعض فان أخذتم بها رشدتم و نجوتم، و إن ترکتموها ظللتم و هلکتم فخذوا بها و أنا بنجاتکم زعیم.

و فی الوسائل عن الکافی عن محمّد بن حکیم قال: قلت لأبی الحسن موسی علیه السّلام: فقّهنا فی الدّین و أغنانا اللّه بکم من الناس حتّی أنّ الجماعه منّا لیکون فی المجلس ما یسأل رجل صاحبه إلاّ یحضره المسأله و یحضره جوابها فیما من اللّه علینا بکم.

فقد ظهر بذلک أنّ المستحفظین علم اللّه عزّ و جلّ من الأئمه علیهم السّلام و أصحابهم

ص:102

یأخذون العلوم الحقّه و المعارف الیقینیه من عین صافیه و یستقون بکأس مرویه (و یصدرون) عنها (بریّه) لا ظمأ بعدها.

و أما غیرهم فقد استقوا من سراب بقیعه یحسبه الظمان ماء حتّی إذا جاءه لم یجده شیئا و وجد اللّه عنده فوفّاه حسابه و اللّه سریع الحساب.

(لا تشوبهم الرّیبه) یحتمل أن یکون المراد نفی الشکّ عنهم لشدّه یقینهم و مزید تقواهم و رسوخهم فی الایمان.

قال الرّضا علیه السّلام فیما رواه فی الکافی عن أحمد بن محمّد بن أبی نصر عنه علیه السّلام:

الایمان فوق الاسلام بدرجه، و التّقوی فوق الایمان بدرجه، و الیقین فوق التّقوی بدرجه، و لم یقسم بین العباد شیء أقلّ من الیقین.

و یحتمل أن یکون المراد نفی التّهمه و سوء الظنّ أی لا یتّهم بعضهم بعضا لأنّه اذا اتّهم المؤمن أخاه انماث الایمان من قلبه کما ینماث الملح فی الماء، رواه فی الکافی عن إبراهیم بن عمر الیمانی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام.

(و لا تسرع فیهم الغیبه) أی إذا أراد أحد غیبتهم فلا یتسرّع غیبته إلیهم کما یتسرّع إلی غیرهم بطهاره نفوسهم من القبایح و المساوی الموجبه لسرعتها بما لهم من ملکه العصمه و العداله (علی ذلک) أی علی ما ذکر من الأوصاف الکمالیّه (عقد) اللّه (خلقهم و أخلاقهم) یعنی أنّ اتّصافهم بتلک الکمالات لیس بتکلّف، بل هی مقتضی سجیتهم و هم مجبولون علیها لأنّ طینتهم علیهم السّلام من أعلا علیّین و شیعتهم مخلوقه من فاضل طینتهم عجینه بنور ولایتهم.

کما قال الصادق علیه السّلام: شیعتنا منّا خلقوا من فاضل طینتنا و عجنوا بنور ولایتنا.

و فی الکافی باسناده عن أبی حمزه الثمالی قال: سمعت أبا جعفر علیه السّلام یقول إنّ اللّه عزّ و جلّ خلقنا من أعلا علیّین و خلق قلوب شیعتنا ممّا خلقنا منه و خلق أبدانهم من دون ذلک و قلوبهم تهوی إلینا لأنّها خلقت ممّا خلقنا منه، ثمّ تلی هذه الایه «کَلاّ إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ لَفِی عِلِّیِّینَ وَ ما أَدْراکَ ما عِلِّیُّونَ کِتابٌ »

ص:103

«مَرْقُومٌ یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ ».

(فعلیه) أی علی ذلک العقد (یتحابّون و به یتواصلون) لأنّ الأرواح جنود مجندّه ما تعارف منها ائتلف و ما تخالف منها اختلف کما فی النّبوی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

فقد قیل: إنّ المراد به انّ الأرواح خلقت مجتمعه علی قسمین مؤتلفه و مختلفه کالجنود الّتی یقابل بعضها بعضا ثمّ فرّقت فی الأجساد، فإذا کان الایتلاف و المواخات أوّلا کان التعارف و التوالف بعد الاستقرار فی البدن و إذا کان التناکر و التخالف هناک کان التنافر و التناکر هناک.

و لعله إلی ذلک ینظر ما رواه فی الکافی عن حمزه بن محمّد الطیار عن أبیه عن أبی جعفر علیه السّلام قال: لم تتواخوا علی هذا الأمر إنّما تعارفتم علیه.

و مثله عن ابن مسکان و سماعه جمیعا عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: لم تتواخوا علی هذا الأمر و إنما تعارفتم علیه.

یعنی أنّ المواخاه علی الولایه و الاخوّه فی الایمان کانت ثابته بینکم فی عالم الأرواح و لم تقع هذا الیوم و فی هذه النشأه و إنّما الواقع فی هذه النّشأه هو التعارف الکاشف عن مواخاه عالم الأرواح الناشی منه.

(فکانوا) فی تفاضلهم علی سایر الناس(کتفاضل البذر)و هو أوّل ما یعزل من البذر للزراعه من الحبوب(ینتقی)و یزکی(فیؤخذ منه)الرّدی(و یلقی)فلا یبقی منه إلاّ الجیّد الخالص(قد میّزه)الانتقاء و(التّخلیص و هذّبه التّمحیص)و التّمیز.

و محصّله أنّ تفاضلهم کتفاضل البذر المنتقی جیّده و الملقی ردّیه، و هو من تشبیه المعقول بالمعقول، و تعقیبه بالانتقاء و الالقاء ترشیح لأنّهما من خواصّ المسند به و بالتّخلیص و التّمحیص تجرید لکونهما من ملایمات المشبّه، فهو من قبیل التّشبیه المرشّح المجرّد، و قد مرّ توضیحه فی دیباجه الشرح عند ذکر أقسام الاستعارات.

و قد وقع نظیر هذا التّشبیه فی حدیث أبی عبد اللّه علیه السّلام المرویّ فی البحار

ص:104

عن العیاشی عن الوشا باسناد له یرسله إلیه علیه السّلام قال: و اللّه لتمحّصنّ و اللّه لتمیّزنّ و اللّه لتغربلنّ حتی لا یبقی منکم إلاّ الأندر، قلت: و ما الأندر؟ قال: البیدر، و هو أن یدخل الرّجل قبّه الطعام یطین(1) علیه ثمّ یخرجه و قد تأکل بعضه و لا یزال ینقیه ثمّ یکن علیه ثمّ یخرجه حتّی یفعل ذلک ثلاث مرّات حتّی یبقی ما لا یضرّه شیء.

ثمّ أصل التمحیص التخلیص و کثیرا ما یستعمل فی التّخلیص الحاصل بالاختبار و الامتحان، قال تعالی «وَ لِیَبْتَلِیَ اللّهُ ما فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِکُمْ » أی لیمتحن اللّه ما فی صدورکم و یظهر سرایرها من الاخلاص و النّفاق فیجازی المخلص باخلاصه و المنافق بنفاقه لأنّ المجازات إنّما هی بعد ظهور السّرایر و إلاّ فهو سبحانه عالم بالسّرائر و الضّمایر قبل ظهورها کما هو عالم بها بعد ظهورها، و لیمحّص أی و لیکشف و یمیّز ما فی قلوبکم من الطیب و الخبیث.

و قال أیضا «وَ لِیَعْلَمَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللّهُ لا یُحِبُّ الظّالِمِینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ » أی و لیبتلی اللّه الّذین آمنوا و لیخلصهم من الذّنوب أو ینجیهم من الذّنوب بالابتلاء و یهلک الکافرین بالذّنوب عند الابتلاء.

و فی الکافی عن ابن أبی یعفور قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول: ویل لطغاه العرب من أمر قد اقترب، قلت: جعلت فداک کم مع القائم علیه السّلام من العرب؟ قال: نفر یسیر، قلت: و اللّه إنّ من یصف هذا الأمر منهم لکثیر، قال علیه السّلام لا بدّ للنّاس من أن یمحّصوا و یمیّزوا و یغربلوا و یستخرج فی الغربال خلق کثیر.

و حاصل المرام أنّ المستحفظین علم اللّه قد امتازوا عن سایر الناس و تفاضلوا علیهم و خرجوا تامّ العیار من قالب الامتحان لکونهم المخلصین فی توحید اللّه

ص:105


1- (1) - هکذا فی النسخه و لعله تصحیف و الصحیح تبین علیه او بطین علیه بالباء الجاره و اللّه العالم منه.

و التّامین فی محبه اللّه، و إخلاصهم العمل للّه، هذا.

و لمّا فرغ من شرح حال المستحفظین فرّع علیه قوله (فلیقبل امرء کرامه بقبولها) أی لیقبل کرامه اللّه و إفضاله و عوائد موائده بقبول هذه المکارم و الصفات الجمیله، یعنی إذا کان المستحفظون متخلّقین بهذه المکارم و الأخلاق الحسنه فلیتقبلها المؤمن بقبول حسن و لیحتذی حذوهم حتّی یدخل فی زمرتهم و یفوز بالکرامه العظیمه و النّعمه الدّائمه المعدّه فی حقّ المخلصین المکرّمین علی ما بشّر به فی الکتاب الکریم فی قوله «إِنَّکُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِیمِ وَ ما تُجْزَوْنَ إِلاّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ أُولئِکَ لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ فَواکِهُ وَ هُمْ مُکْرَمُونَ فِی جَنّاتِ النَّعِیمِ عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ یُطافُ عَلَیْهِمْ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ بَیْضاءَ لَذَّهٍ » الایات هذا و لمّا لم یمکن تحصیل المکارم و نیل هذه الکرامات إلاّ بالتّجافی عن دار الغرور و الانابه إلی دار الخلود و الاستعداد للموت قبل حلول الفوت، عقّبه بقوله:

(و لیحذر قارعه) أی داهیه الموت (قبل حلولها و لینظر امرء فی قصیر أیّامه و قلیل مقامه فی منزل) أی لیتفکّر فی أیّامه القصیره و إقامته القلیله فی دار الدّنیا (حتّی) یتنبّه من نوم الغفله و (یستبدل به منزلا) غیره، و هی دار الخلود الّتی لیس لأیّامه نفاد و لا لاقامته انقطاع (فلیصنع لمتحوّله) أی لیصنع المعروف و یعمل بالصّالحات لمحلّ انقلابه (و معارف منتقله) أی معالم موضع انتقاله.

ثمّ رغّب علیه السّلام إلی متابعته و متابعه الطیّبین من أولاده الأئمه الهداه علیه و علیهم السلام بقوله:

(فطوبی لذی قلب سلیم) من حبّ الدّنیا و شوب الشرک و الرّیا و کدر المعاصی و هو الّذی اشیر إلیه فی قوله تعالی «یَوْمَ لا یَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلاّ مَنْ أَتَی اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ » (أطاع من یهدیه) من أئمه الهدی (و تجنّب من) یهلکه و (یردیه) من أئمه الضّلال و الرّدی (و أصاب سبیل السّلامه) و هی الجادّه الوسطی المحفوظه من رذیلتی الافراط و التّفریط و الصّراط المستقیم المؤدّی إلی جنّته و المبلّغ إلی رضوانه

ص:106

و رحمته (بنصر من بصره) أی بعون امامه الحقّ الذی جعله بارشاده صاحب بصر و بصیره فی سلوک سبیل السّلامه (و طاعه هاد أمره) بالمعروف و نهاه عن المنکر فاهتدی بأمره إلی الجادّه المستقیمه.

(و بادر الهدی قبل أن تغلق أبوابه) علیه (و تقطع أسبابه) عنه بموته، فانّ الموت إذا حلّ ارتفع التکالیف المحصّله للسعاده و انسدّ أبواب الهدایه.

(و استفتح) باب (التّوبه و أماط الحوبه) أی أزال الاثم و الخطیّه و نحّاها عن لوح نفسه بممحاه استغفاره و توبته (فقد اقیم علی الطریق و هدی نهج السّبیل) الواضح أی أقامکم اللّه علی ذلک و هداکم اللّه بما نزّل فی کتابه علی نبیّه من محکمات آیاته کما أفصح عنه بقوله «قالُوا یا قَوْمَنا إِنّا سَمِعْنا کِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسی مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ وَ إِلی طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ » و قال «إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ » فلم یبق بعد تلک الاقامه و الهدایه معذره للمذنب و لا عتبی للمستعتب.

تذییل

قال الشّارح المعتزلی فی شرح قوله علیه السّلام: لم یسهم فیه عاهر و لا ضرب فیه فاجر:

فی هذا الکلام رمز إلی جماعه من الصحابه فی أنسابهم طعن کما یقال إنّ آل سعد بن أبی وقاص لیسوا من بنی زهره بن کلاب و أنهم من بنی عذره من قحطان، و کما قالوا: إنّ آل الزّبیر بن العوام من أرض مصر من القبط و لیسوا من بنی اسد بن عبد العزی، و کما یقال فی قوم آخرین نرفع هذا الکتاب عن ذکر ما یطعن فی أنسابهم کی لا یظنّ بنا أنّا نحبّ القاله فی الناس إلی أن قال:

قال أبو عثمان یعنی الجاحظ: و بلغ عمر بن الخطاب أنّ اناسا من رواه الأشعار و حمله الاثار یعیبون الناس و یثلبونهم فی أسلافهم، فقام علی المنبر و قال: إیّاکم و ذکر العیوب و البحث عن الاصول فلو قلت لا یخرج الیوم من هذه الأبواب من لا وصمه فیه، لم یخرج منکم أحد، فقام رجل من قریش نکره أن نذکره فقال:

إذا کنت أنا و أنت یا أمیر المؤمنین نخرج، فقال: کذبت بل کان یقال لک: یاقین

ص:107

ابن قین اقعد.

قال الشارح: قلت: الرّجل الّذی قام هو المهاجر بن خالد بن الولید بن المغیره المخزومی کان عمر یبغضه لبغضه أباه خالدا، و لأنّ المهاجر کان علویّ الرّأی جدّا و کان أخوه عبد الرّحمن بخلافه شهد المهاجر صفّین مع علیّ علیه السّلام و شهدها عبد الرحمن مع معاویه و کان مهاجر مع علیّ علیه السّلام یوم الجمل و فقئت ذلک الیوم عینه، و لا الکلام الّذی بلغ عمر بلغه عن مهاجر، و کان الولید بن المغیره مع جلالته فی قریش حدّادا یصنع الدّروع و غیرها بیده.

قال: و روی أبو الحسن المداینی هذا الخبر فی کتاب امّهات الخلفاء، و قال:

إنّه روی عند جعفر بن محمّد علیه السّلام بالمدینه، فقال علیه السّلام: لا تلمه یا ابن أخی إنّه أشفق أن یحدج بقضیّه نفیل بن عبد العزّی و صهّاک امه الزّبیر بن عبد المطلب، ثمّ قال علیه السّلام: رحم اللّه عمر فانّه لم یعد السّنه و تلا «إنّ الّذین یحبّون أن تشیع الفاحشه فی الذین آمنوا لهم عذاب ألیم» انتهی کلام الشارح.

اقول قول الصادق علیه السّلام: إنّه أشفق أن یحدج بقضیّه نفیل آه إشاره إلی ما قدّمنا فی شرح الفصل الثانی من الخطبه الثالثه المعروفه بالشقشقیّه من نسب عمر تفصیلا و عرفت هناک أنّ نسبه الکثیف أنجس من جمیع أنساب أولاد البغایا المدنسه بأنجاس الجاهلیّه لم یسبقه فی ذلک سابق و لم یلحقه لاحق، و أقول هنا مضافا إلی ما سبق:

روی الشیخ الکلینی فی کتاب الرّوضه من الکافی عن الحسین عن أحمد بن هلال عن زرعه عن سماعه قال:

تعرّض رجل من ولد عمر بن الخطاب بجاریه رجل عقیلی فقالت له: إنّ هذا العمری قد أذانی، فقال لها: عدیه و ادخلیه الدّهلیز، فأدخلته فشدّ علیه فقتله و ألقاه فی الطریق فاجتمع البکریّون و العمریّون و العثمانیّون و قالوا: ما لصاحبنا کفو أن یقتل به إلاّ جعفر بن محمّد، و ما قتل صاحبنا غیره، و کان أبو عبد اللّه علیه السّلام قد مضی نحو قبا، فلقیته بما اجتمع القوم علیه، فقال علیه السّلام: دعهم، فلمّا جاء و رأوه

ص:108

وثبوا علیه، و قالوا: ما قتل صاحبنا أحد غیرک و ما یقتل به أحد غیرک، فقال علیه السّلام:

لیکلمنی منکم جماعه فاعتزل قوم منهم فأخذ بأیدیهم و أدخلهم المسجد، فخرجوا و هم یقولون: شیخنا أبو عبد اللّه جعفر بن محمّد معاذ اللّه أن یکون مثله یفعل هذا و لا یأمر به انصرفوا.

قال: فمضیت معه فقلت: جعلت فداک ما کان أقرب رضاهم من سخطهم قال علیه السّلام: نعم دعوتهم فقلت: أمسکوا و إلاّ أخرجت الصحیفه.

فقلت: و ما هذه الصحیفه جعلنی اللّه فداک؟ فقال علیه السّلام: إنّ امّ الخطّاب کانت أمه للزّبیر بن عبد المطّلب، فسطر بها نفیل فأحبلها، فطلبه الزّبیر فخرج هاربا إلی الطایف، فخرج الزّبیر خلفه، فبصرت به ثقیف فقالوا: یا با عبد اللّه ما تعمل ههنا؟ قال: جاریتی سطر بها نفیلکم، فهرب منه إلی الشّام، و خرج الزّبیر فی تجاره له إلی الشّام، فدخل علی ملک الدّومه فقال له: یا با عبد اللّه لی الیک حاجه، قال: و ما حاجتک أیّها الملک؟ فقال:

رجل من أهلک قد أخذت ولده فاحبّ أن یردّه علیه، قال: لیظهر لی حتّی أعرفه، فلمّا أن کان من الغد دخل إلی الملک، فلمّا رآه الملک ضحک فقال: ما یضحکک أیّها الملک؟ قال: ما أظنّ هذا الرّجل ولدته عربیّه لما رآک قد دخلت لم یملک استه أن جعل یضرط، فقال أیّها الملک إذا صرت إلی مکّه قضیت حاجتک، فلمّا قدم الزّبیر تحمّل(1) علیه ببطون قریش کلّها أن یدفع الیه ابنه فأبی، ثمّ تحمّل علیه بعبد المطّلب فقال: ما بینی و بینه(2) عمل أما علمتم ما فعل فی ابنی فلان، و لکن امضوا أنتم الیه فکلّموه، فقصدوه و کلّموه فقال: لهم: إنّ الشّیطان له دوله و إنّ ابن هذا ابن الشّیطان و لست آمن أن یترأس علینا، و لکن ادخلوه من باب المسجد علیّ علی أن أحمی له حدیده و أخطّ فی وجهه خطوطا و أکتب علیه و علی ابنه أن لا یتصدّر فی مجلس و لا یتأمّر علی أولادنا و لا یضرب معنا بسهم، قال: ففعلوا و خطّ

ص:109


1- (1) - أی استشفع.
2- (2) - أی الزبیر.

وجهه بالحدیده و کتب علیه الکتاب عندنا، فقلت لهم: إن أمسکتم و إلاّ أخرجت الکتاب ففیه فضیحتکم، فأمسکوا.

بیان

قول عبد المطلب: أما علمتم ما فعل فی ابنی فلان أراد به العبّاس و کنی عنه الامام علیه السّلام تقیّه من خلفاء العبّاسیّه.

و هو إشاره إلی ما رواه فی الرّوضه أیضا عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی حدیث قال:

إنّ نثیله کانت أمه لأمّ الزّبیر و أبی طالب و عبد اللّه فأخذها عبد المطّلب فأولدها فلانا فقال له الزّبیر هذه الجاریه ورثناها من امّنا و ابنک هذا عبد لنا، فتحمل علیه ببطون قریش، قال: فقال: قد أجبتک علی خلّه علی أن لا یتصدّر ابنک هذا معنا فی مجلس و لا یضرب معنا بسهم، فکتب علیه کتابا و أشهد علیه.

الترجمه

از جمله خطبهای بلاغت نظام آن امام علیه السّلام است می فرماید:

شهادت می دهم بر این که بتحقیق خداوند تعالی عادلی است که عدالت کرده در احکام و أفعال خود، و حاکمی است که فصل فرموده میان حق و باطل، و شهادت می دهم بر این که محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بندۀ او و فرستادۀ اوست و آقای بندگان اوست، هر وقتی که نقل کرد خلق را از أصلاب بأرحام و قسمت کرد ایشان را بدو فرقه، گردانید آن بزرگوار را در بهترین آن دو فرقه، صاحب سهم نشد در نسب شریف آن زناکاری، و شریک و صاحب نصیب نگردید در اصل آن فاسق فاجری.

آگاه باشید که بتحقیق خدای تعالی قرار داده است از برای عمل خیر که طاعات و قرباتست اهل معیّنی، و از برای عقاید و أعمال حقّه ستونها و پایهائی، و از برای عبادت و اطاعت حافظان و نگاه دارندگانی یا حفظهائی از مهالک دنیا و آخرت و بتحقیق که شما راست نزد هر طاعتی معینی و ناصری از جانب خدا که می گوید بزبانها و برقرار می گرداند دلها را و در آن معین کفایت است از برای اکتفا کننده و شفاست از برای طالب شفا.

ص:110

و بدانید که بتحقیق بندگان خدا که از ایشان طلب حفظ علم او شده حفظ میکنند آن علمی را که لازم الحفظ و از قبیل اسرار است، و جاری میکنند چشمهای آن علمی را که باید بمردم اظهار نمود از قبیل تکالیف و احکام، وصلت می کنند ایشان با یکدیگر با نصرت و یاری، و ملاقات میکنند با آشتی و محبّت، و سیراب می کنند یکدیگر را با کاسۀ سیراب کنندۀ علم و معرفت، و باز می گردند با سیرابی مخلوط نمی شود باعتقادات ایشان شک و شبهه، و نشتابد بسوی ایشان غیبت کنندگان بجهت طهارت نفوس ایشان، بر این أوصاف بسته و عقد کرده است خدای تعالی خلقت و اخلاق ایشان را پس بالای این عقد خلقی و خلقتی با همدیگر در مقام محابه می باشند و بسبب آن در مقام وصالند، پس هستند ایشان در زیادتی مرتبه و تفاوت درجه نسبت بسایرین مثل زیادتی تخم نسبت ببقیّۀ آن در حالتی که امتیاز داده است او را خالص گردانیدن و پاکیزه کرده او را تمیز کردن.

پس باید قبول نماید مرد کرامت را بسبب قبول این صفات، و باید بپرهیزد از مرگ با شدّت پیش از حلول آن، پس باید نگاه کند مرد در کوتاهی روزگارش و کمی درنگش در منزلی تا آنکه بدل کند بان منزل منزل دیگر را، پس باید کاری کند از برای مکان رجوع خود، و از برای علامات محلّ انتقال خود.

پس خوشحالی از برای صاحب قلب با سلامتی است که اطاعت کرد کسی را که هدایت کند او را، و بیگانگی کرد از کسی که هلاک نماید او را، و رسیده راه سلامت را بسبب نصرت و یاری کسی که صاحب بصیرت کرد او را، و اطاعت هدایت کنندۀ که امر کرد او را و مبادرت نمود بهدایت پیش از آنی که بسته شود درهای آن، و بریده شود اسباب آن، و طلب نمود گشودن در توبه را، و ازاله نمود گناه را پس بتحقیق که اقامه شد براه حق و هدایت شد بر راه راست.

ص:111

و من دعاء کان یدعو به علیه السّلام کثیرا و هو المأتان و الرابع عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

الحمد للّه الّذی لم یصبح بی میّتا، و لا سقیما، و لا مضروبا علی عروقی بسوء، و لا مأخوذا بأسوء عملی، و لا مقطوعا دابری، و لا مرتدّا عن دینی، و لا منکرا لربّی، و لا مستوحشا من إیمانی، و لا ملتبسا عقلی، و لا معذّبا بعذاب الأمم من قبلی، أصبحت عبدا مملوکا ظالما لنفسی، لک الحجّه علیّ، و لا حجّه لی، لا أستطیع أن آخذ إلاّ ما أعطیتنی، و لا أتّقی إلاّ ما وقیتنی، أللّهمّ إنّی أعوذ بک أن أفتقر فی غناک، أو أضلّ فی هداک، أو أضأم فی سلطانک، أو أضطهد و الأمر لک، اللّهمّ اجعل نفسی أوّل کریمه تنتزعها من کرائمی، و أوّل ودیعه ترتجعها من ودایع نعمک عندی، ألّلهمّ إنّا نعوذ بک أن نذهب عن قولک، أو نفتتن عن دینک، أو تتابع بنا أهوائنا دون الهدی الّذی جاء من عندک.

اللغه

(الدّابر) الاخر من دبر إذا أدبر قال تعالی «أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ » یعنی آخرهم أی یستأصلون عن آخرهم، و قال «و یقطع دابر الکافرین» أی باستیصالهم

ص:112

و قتلهم و اسرهم، و قال «فقطع دابر القوم الذین ظلموا» أی آخر من بقی منهم و (الضّیم) الذّلّ و (ضهده) کمنعه قهره (نفتتن) بصیغه المتکلّم المجهول، و فی بعض النسخ بالبناء علی الفاعل و قوله (أو تتایع) بالیاء المثنّاه من تحت التهافت و الاسراع فی الشّر و اللّجاج و الاقتحام فیه من غیر رویّه و رکوب الأمر علی خلاف النّاس و فی بعض النّسخ تابع بحذف إحدی التّائین، و فی بعضها تتابع بالباء الموحّده یقال: تتابعوا علی الأمر أی توالوا و تبع بعضهم بعضا.

الاعراب

کثیرا فی کلام الرّضی صفه إمّا لظرف محذوف أو لمصدر محذوف أی حینا کثیرا أو دعاء کثیرا و الأوّل أظهر، و قوله: میّتا قال الشارح المعتزلی: منصوب علی الحال أی لم یفلق الصّباح علیّ میّتا و لا یجوز أن یکون یصبح ناقصه و یکون میّتا خبرها کما یقول الرّاوندی، لأنّ خبر کان و اخواتها یجب أن یکون هو الاسم، ألا تری أنّهما مبتدأ و خبر فی الحال، و اسم یصبح ضمیر اللّه تعالی و میّتا لیس هو اللّه سبحانه، انتهی.

أقول: و لقائل أن یقول: إنّ مراد الرّاوندی بکون میّتا خبر أصبح أنّه فی الأصل خبرها و المخبر به یاء المتکلّم فانّ أصبح علی کونها ناقصه بمعنی صار، فلمّا عدّیت بالباء صارت بمعنی صیّر و تکون من أفعال التّصییر فیکون المعنی لم یصیّرنی میّتا کما یقال: صیّرنی اللّه فداک، و هذا ممّا لا غبار علیه، و قوله علیه السّلام إلاّ ما أعطیتنی استثناء مفرّغ.

و قوله: أفتقر فی غناک قال الشّارح المعتزلی: موضع الجارّ و المجرور نصب علی الحال و فی متعلّقه بمحذوف و المعنی افتقر و أنت الموصوف بالغنی الفایض علی الخلق، و قوله: دون الهدی، ظرف متعلّق بقوله: تتایع، و هو إمّا بمعنی عند أو بمعنی أمام

المعنی

اعلم أنّه علیه السّلام حمد اللّه عزّ و جلّ و أثنی علیه بما أنعم علیه من نعمه العظیمه

ص:113

و قال (الحمد للّه الذی لم یصبح بی میّتا) أی لم یدخلنی فی الصّباح و الحال أنّی میّت أو لم یصیّرنی میّتا.

فان قلت: کیف یجتمع حمده علیه السّلام علی عدم موته مع قوله الّذی ما زال علیه السّلام یقوله من کونه آنس بالموت من الطّفل بثدی امّه، فانّ الأوّل مشعر بحبّه علیه السّلام للبقاء و الثانی مفید للّقاء.

قلت: لا تنافی بین الکلامین لانتفاء المنافاه فی المقامین.

فانّ الأوّل أعنی الحمد علی الحیاه إنما هو فی مقام الرّضاء بالقضاء و الشکر علی النعماء، فانّ وظیفه أهل الیقین لا سیّما أئمه الدّین الذین لا یشاءون إلاّ أن یشاء اللّه هو أن یرضی بجمیع ما قدره اللّه فی حقه و قضاه من الحیاه و المماه و الصحه و السقم و الغنی و الفقر، فقد قال تعالی فی الحدیث القدسی: من لم یرض بقضائی و لم یصبر علی بلائی و لم یشکر علی نعمائی و لم یقنع بعطائی فیطلب ربا سوائی و یخرج من تحت أرضی و سمائی، فهم ما لم یقدر فی حقهم الموت لا بدّ أن یکونوا راضین بالحیاه محبّین لها شاکرین علیها لکونها المقدّره فی حقّهم، حتّی إذا بلغ الکتاب أجله و تمّ مقادیره یکون الموت أحبّ إلیهم و قرّه عینهم فیه.

و یشیر إلی ذلک ما رواه المحدّث الجزائری عن الشهید الثانی أنّ جابر بن عبد اللّه الأنصاری ابتلی فی آخره عمره بضعف الهرم و العجز فرآه محمّد بن علیّ الباقر علیه الصلاه و السلام فسأله عن حاله فقال: أنا فی حاله أحبّ فیها الشیخوخه علی الشباب و إن جعلنی اللّه شابا أحبّ الشبوبه و إن أمرضنی أحبّ المرض و إن شفانی أحبّ الشفاء و الصّحه و إن أماتنی أحبّ الموت و إن أبقانی أحبّ البقاء، الحدیث و أما الثانی و هو إظهار فرط انسه بالموت فانما هو فی مقام الزهد و النفره عن الدنیا و زخارفها و لذاتها و شهواتها الفانیه و امنیاتها الباطله.

و أیضا فانّ الدّنیا من حیث انها معبد أحبّاء اللّه و مسجد أولیاء اللّه و متجر عباد اللّه و الوصله إلی الرّحمه و الوسیله إلی الرضوان و الجنه فحیاتها مطلوبه و بقاؤها نعمه عظیمه یجب الشکر علیها بل لا نعمه فوقها لکونها المحصّله لجمیع النعم.

ص:114

و قد روی عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنه قال: بقیه عمر المؤمن لا ثمن لها یدرک بها ما فات و یحیی بها ما مات.

و قال بعضهم: الدّنیا أحبّ إلیّ من الجنه لأنّی فیها مشغول بعباده ربّی و فی الجنه مشغول بلذه نفسی، و بین الأمرین بون بائن، و من حیث إنها حلوه خضره حفت بالشهوات و تجلّبت بالامنیات ضرّاره غرّاره تزینت بغرورها و غرّت بزینتها مهانه علی ربها مبغوضه إلیه تعالی، و لذلک لم یصفها لأولیائه و لم یضن بها علی أعدائه فهی أهون عند أهل المعرفه و أخسّ و أحقر من عراق خنزیر فی ید مجذوم، و الموت أحبّ إلیهم من هذه الجهه لایصاله إلی الدار الاخره و بما حققنا علم سرّ ثنائه علی سلامته کما أشار إلیه بقوله (و لا سقیما) مضافا إلی أنّ فی حاله المرض احتمال فوات بعض العبادات أو فوات کمالاتها و ان کان المریض معذورا فیها، و أما حاله الصحّه ففیها تکمیل العباده و العبودیه فهی نعمه عظیمه حریّه بأن یحمد علیها.

(و لا مضروبا علی عروقی بسوء) أی علی أعضائی بافه توجب سوء المنظر و قبحه کالجذام و البرص و نحوهما و قال الشّارح المعتزلی أی و لا أبرص و العرب تکنّی عن البرص بالسّوء، و فی أمثالهم: ما انکرک من سوء، أی لیس انکاری لک عن برص حدث بک فغیّر صورتک، و أراد بعروقه أعضاءه، و یجوز أن یرید و لا مطعونا فی نسبی و الأوّل أظهر انتهی.

(و لا مأخوذا بأسوء عملی) أی معاقبا بأقبح ذنوبی(و لا مقطوعا دابری)أی عقبی و آخری و هو کنایه عن انقراض نسله بالاستیصال و محو اسمه و اندراس أثره و رسمه (و لا مرتدّا عن دینی و لا منکرا لربّی) عطف الثّانی علی الأوّل من قبیل ذکر الخاص بعد العام لمزید الاهتمام و أنّ الارتداد قد یکون بانکار الضّروریّات من دون الجحود (و لا مستوحشا من ایمانی) أی غیر مستأنس به و متنفّرا عنه، أو شاکّا فی کونه مستقرّا أو مستودعا لأنّ الشکّ فی العقیده یوجب الوحشه،

ص:115

و الأوّل أظهر (و لا ملتبسا عقلی) أی مختلطا بالجنون (و لا معذّبا بعذاب الامم من قبلی) أی بالمسخ و الخسف و الصّاعقه و الظلّه و نحوها.

و لمّا حمد اللّه تعالی علی ما أنعم به علیه من ضروب نعمه الّتی عددها أردفه بالاعتراف بالذّل و التقصیر و الاستکانه و قال:

(أصبحت عبدا مملوکا) أی صرت داخرا ذلیلا فی قید العبودیّه (ظالما لنفسی) لأجل التّقصیر فی طاعته و عدم التّمکّن من القیام بوظایف عبادته علی ما یلیق بحضرته عزّ و جلّ و إن کان ما أتی به فوق عباده جمیع البشر ما خلا رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و قد قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فیما رواه فی الوسائل من الکافی باسناده عن أبی عبیده الحذاء عن أبی جعفر علیه السّلام عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال اللّه عزّ و جلّ: لا یتّکل العاملون لی علی أعمالهم الّتی یعملونها لثوابی فانّهم لو اجتهدوا و أتعبوا أنفسهم فی عبادتی کانوا مقصّرین غیر بالغین فی عبادتهم کنه عبادتی فیما یطلبون عندی من کرامتی و النعیم فی جنّاتی و رفیع الدّرجات العلی فی جواری، و لکن برحمتی فلیثقوا، و فضلی فلیرجوا، و إلی حسن الظنّ بی فلیطمئنّوا، الحدیث.

و فی البحار من کتاب فتح الأبواب عن الزّهری قال: دخلت مع علیّ بن الحسین علیهما السّلام علی عبد الملک بن مروان قال: فاستعظم عبد الملک ما رأی من أثر السّجود بین عینی علیّ بن الحسین علیهما السّلام فقال: یا با محمّد لقد بیّن علیک الاجتهاد و لقد سبق لک من اللّه الحسنی و أنت بضعه من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قریب النّسب و کید السّبب و انّک لذو فضل عظیم علی أهل بیتک و ذوی عصرک و لقد اوتیت من العلم و الفضل و الدّین و الورع ما لم یؤته أحد مثلک و لا قبلک إلاّ من مضی من سلفک - و اقبل یثنی علیه یطریه - قال فقال علیّ بن الحسین علیهما السّلام: کلّما ذکرته و وصفته من فضل اللّه سبحانه و تأییده و توفیقه فأین شکره علی ما أنعم یا أمیر المؤمنین کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقف فی الصلاه حتی ترم قدماه و یظمأ فی الصیام حتی یصعب فوه، فقیل له: یا رسول اللّه ألم یغفر لک اللّه ما تقدّم من ذنبک و ما تأخّر، فیقول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

ص:116

أ فلا أکون عبدا شکورا، الحمد للّه علی ما أولی، و أبلی، و له الحمد فی الاخره و الاولی و اللّه لو تقطعت أعضائی و سالت مقلتای علی صدری لن أقوم للّه جلّ جلاله بشکر عشر العشیر من نعمه واحده من جمیع نعمه التی لا یحصیها العادّون و لا یبلغ حدّ نعمه منها علیّ جمیع حمد الحامدین، لا و اللّه أو یرانی اللّه لا یشغلنی شیء عن شکره و ذکره فی لیل و لا نهار و لا سرّ و لا علانیه، و لولا أن لأهلی علیّ حقا و لسایر الناس من خاصّهم و عامهم علیّ حقوقا لا یسعنی إلاّ القیام بها حسب الوسع و الطاقه حتی اؤدّیها إلیهم لرمیت بطرفی إلی السماء و بقلبی إلی اللّه ثمّ لم أرددهما حتّی یقضی اللّه علی نفسی و هو خیر الحاکمین، هذا.

و فی ادعیه الصحیفه السجادیه من اتهام النفس و الاعتراف بالتقصیر ما لا یحصی و قد مضی فی شرح الخطبه المأه و الثانیه و التسعین عند شرح قوله علیه السّلام: فهم لأنفسهم متّهمون و من أعمالهم مشفقون، أخبار نفیسه، و کذلک فی التنبیه الثالث من الفصل الثالث عشر من فصول الخطبه الاولی تحقیقات عمیقه کثیره الفائده فی هذا المقام.

(لک الحجه علیّ) حیث إنک ما کلّفتنی إلاّ ما آتیتنی و لا حتمتنی إلاّ ما أعلمتنی و لا فرضت علیّ إلاّ ما أقدرتنی علیه و مکّنتنی منه کما هو حکمه تعالی فی حقّ جمیع المکلّفین، فقد قال: «لا یکلّف اللّه نفسا إلاّ ما آتیها» و قال «لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْساً إِلاّ وُسْعَها » و فی الدّعاء: أزاح العلل فی التکلیف و سوّی التوفیق بین الضعیف و الشریف.

(و لا حجه لی) علیک أو لم یبق لی عذر فی ترک تکالیفک کما لسایر المکلّفین لأنه عزّ و جلّ إنما کلّف بعد البیان و بعد ما مکن أداء المأمور و سهّل سبیل اجتناب المحظور و لم یکلّف الطاعه إلاّ دون الوسع و الطاقه لئلاّ یکون للناس علی اللّه حجّه بعد الرسل و لا یقولوا یوم القیامه إنا کنّا عن هذا غافلین، فلم تبق عاذره للمعذرین.

و (لا أستطیع أن آخذ) من نعمتک (إلاّ ما أعطیتنی و لا) أقدر أن (أتّقی) من نقمتک (إلاّ ما وقیتنی) لکونی عبدا داخرا ذلیلا مسکینا مستکینا لا یملک

ص:117

لنفسه موتا و لا حیاتا و لا نشورا.

(اللهم إنّی أعوذ بک أن أفتقر فی غناک) أی أن أکون محتاجا و الحال أنک الغنیّ المطلق الباسط بالجود و الکرم یده علی العالمین.

(أو أضلّ فی هداک) أی أکون ضالاّ و الحال أنک نور السماوات و الأرضین هادی أهلها إلی نهج الیقین.

(أو أضأم فی سلطانک) أی أکون ذلیلا مظلوما و الحال أنّ السلطنه لک و أنت ذو القوّه المتین.

(أو اضطهدوا لأمر لک) أی أکون مغلوبا مقهورا و أنت صاحب الاختیار و القدره القاصم لظهور الجبابره و الظّالمین.

(اللّهم اجعل نفسی أوّل کریمه تنتزعها من کرائمی) أی أوّل کلّ کریم و عزیز تنزعه من قوائی و أعضائی و إنّما کنّی عنها بالکرایم لکرامتها و عزّتها عنده و المراد بالدّعاء طلب عافیه الأعضاء النّفسانیه و البدنیّه و بقائها إلی حین الممات و أن لا تکون ذهابها سابقا علی الموت.

کما قال زین العابدین علیه السّلام: اللهمّ احفظ علیّ سمعی و بصری إلی انتهاء أجلی و من دعائه علیه السّلام إذا سأل العافیه: و امنن علیّ بالصحّه و الأمن و السّلامه فی دینی و بدنی و البصیره فی قلبی و النفاق فی اموری و الخشیه لک و الخوف منک و القوّه علی ما أمرتنی به من طاعتک و الاجتناب لما نهیتنی عنه من معصیتک.

و من هذا الدّعاء یستفاد سرّ طلب أمیر المؤمنین علیه السّلام کون نفسه أوّل الکریم المنتزعه، لأنّ سبق انتزاعها علی نفسه یوجب العجز عن إقامه وظایف الطاعات المربوطه بها و عدم القدره علی تحصیل الضّروریات من المعاش و عدم النّفاذ فی الامور و قوله(و أوّل ودیعه ترتجعها من ودائع نعمک عندی)التعبیر عن المشاعر و القوی بالنعمه لعظم الانتفاع بها و لذلک منّ بها علی الانسان فی قوله تعالی«أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ وَ لِساناً وَ شَفَتَیْنِ وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ ».

و تشبیهها بالودیعه لکونها فی معرض الاسترجاع و الاسترداد کالودیعه و إلیه

ص:118

یومی قوله سبحانه«یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ اِرْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً ».

(اللهمّ انا نعوذ بک أن نذهب عن قولک) أی أوامرک و نواهیک الّتی نطق بها کتابک الکریم و نفرّ منها، و الاستعاذه منه من أجل أنه کما قال تعالی «ما هُوَ بِقَوْلِ شَیْطانٍ رَجِیمٍ فَأَیْنَ تَذْهَبُونَ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِینَ » قال أمین الاسلام الطبرسی فان تعدلون عن القرآن و هو الشفاء و الهدی ما هو إلاّ تذکره وعظه للخلق یمکنهم أن یتوصّلوا به إلی الحقّ.

(أو نفتتن عن دینک) أی نضلّ أو نضلّ عن دینک علی اختلاف النسخ فی روایه نفتتن علی ما قدّمنا، و المراد علی الأول الوقوع فی الضلال باضلال الغیر، و علی الثانی الوقوع فیه من تلقاء النفس (أو تتایع بنا أهواؤنا دون الهدی الّذی جاء من عندک) أراد به ایقاع الأهواء له فی مهاوی الهلکات و صرفها إیّاه عن الهدی النازل فی محکمات الایات کما قال عزّ من قائل «ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ » و قال «قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّهِ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ »

الترجمه

از جمله دعای آن حضرتست که أکثر أوقات دعا می کرد باین دعا:

حمد و ثنا معبود بحقی را سزاست که داخل نکرد مرا در صباح در حالتی که مرده باشم و نه در حالتی که مریض باشم، و نه در حالتی که مؤاخذه شده باشم بقبیح تر عمل خودم، و نه در حالتی که مقطوع النسل و بی عقب باشم، و نه در حالتی که مرتد باشم از دینم، و نه در حالتی که منکر باشم پروردگار مرا، و نه در حالتی که وحشت کننده باشم از ایمان خودم، و نه در حالتی که مخلوط باشد عقل من بجنون، و نه در حالتی که معذب باشم بعذاب امّتان که پیش از من بودند.

صباح کردم من در حالتی که بنده مملوکی هستم ظلم کننده مر نفس خود را، از برای تو است حجت بر من و نیست حجتی از برای من استطاعت و قدرت ندارم که دریافت نمایم مگر چیزی را که تو عطا کردۀ مرا، و نه پرهیز نمایم مگر

ص:119

از چیزی که تو نگه داشتۀ مرا بار الها بتحقیق که من پناه می برم بتو از این که فقیر باشم با وجود غنی بودن تو، یا این که گمراه شوم با وجود هادی بودن تو، یا مظلوم شوم با وجود سلطنت تو، یا مقهور و مغلوب باشم و حال آنکه اختیار تو راست.

پروردگارا بگردان روح مرا اول نعمت عزیزی که انتزاع میکنی تو آن را از نعمتهای عزیز بدن من، و اول أمانتی که پس می گیری تو آنرا در امانت های نعمتهای تو که در نزد من است، پروردگارا بتحقیق که پناه می برم بتو از این که بدر رویم از امر و فرمایش تو، یا این که فریفته شویم از دین تو تا این که بشتاباند ما را خواهشات نفسانیه ما در ضلالت، و برگرداند از هدایتی که آمده است از جانب تو.

و من خطبه له علیه السّلام خطبها بصفین و هی المأتان و الخامسه عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

و هی مرویّه فی کتاب الرّوضه من الکافی باختلاف کثیر و زیاده و نقصان حسبما تعرفه إنشاء اللّه تعالی بعد الفراغ من شرح تمام الخطبه فی التکمله الاتیه، و شرحها فی فصلین:

الفصل الاول

اشاره

أمّا بعد فقد جعل اللّه لی علیکم حقّا بولایه أمرکم، و لکم علیّ من الحقّ مثل الّذی لی علیکم، فالحقّ أوسع الأشیاء فی التّواصف، و أضیّقها فی التّناصف، لا یجری لأحد إلاّ جری علیه، و لا یجری علیه

ص:120

إلاّ جری له، و لو کان لأحد أن یجری له و لا یجری علیه لکان ذلک خالصا للّه سبحانه دون خلقه، لقدرته علی عباده، و لعدله فی کلّ ما جرت علیه صروف قضائه، و لکنّه جعل حقّه علی العباد أن یطیعوه، و جعل جزائهم علیه مضاعفه الثّواب تفضّلا منه، و توسّعا بما هو من المزید أهله. ثمّ جعل سبحانه من حقوقه حقوقا افترضها لبعض النّاس علی بعض، فجعلها تتکافوء فی وجوهها، و یوجب بعضها بعضا، و لا یستوجب بعضها إلاّ ببعض. و أعظم ما افترض سبحانه من تلک الحقوق حقّ الوالی علی الرّعیّه و حقّ الرّعیّه علی الوالی، فریضه فرضها اللّه سبحانه لکلّ علی کلّ، فجعلها نظاما لالفتهم، و عزّا لدینهم، فلیست تصلح الرّعیّه إلاّ بصلاح الولاه، و لا تصلح الولاه إلاّ باستقامه الرّعیّه. فإذا أدّت الرّعیّه إلی الوالی حقّه، و أدّی الوالی إلیها حقّها، عزّ الحقّ بینهم، و قامت مناهج الدّین، و اعتدلت معالم العدل، و جرت علی أذلالها السّنن، فصلح بذلک الزّمان، و طمع فی بقاء الدّوله، و یئست مطامع الأعداء.

ص:121

و إذا غلبت الرّعیّه والیها و أجحف الوالی برعیّته، اختلفت هنالک الکلمه، و ظهرت معالم الجور، و کثر الإدغال فی الدّین، و ترکت محاجّ السّنن، فعمل بالهوی، و عطّلت الأحکام، و کثرت علل النّفوس، فلا یستوحش لعظیم حقّ عطّل، و لا لعظیم باطل فعل، فهنالک تذلّ الأبرار، و تعزّ الأشرار، و تعظم تبعات اللّه سبحانه عند العباد. فعلیکم بالتّناصح فی ذلک، و حسن التّعاون علیه، فلیس أحد و إن اشتدّ علی رضاء اللّه حرصه، و طال فی العمل اجتهاده، ببالغ حقیقه ما اللّه سبحانه أهله من الطّاعه له، و لکن من واجب حقوق اللّه سبحانه علی عباده النّصیحه بمبلغ جهدهم، و التّعاون علی إقامه الحقّ بینهم، و لیس امرء و إن عظمت فی الحقّ منزلته، و تقدّمت فی الدّین فضیلته، بفوق أن یعان علی ما حمّله اللّه من حقّه، و لا امرء و إن صغّرته النّفوس و اقتحمته العیون بدون أن یعین علی ذلک أو یعان علیه.

اللغه

(تواصفوا) الشیء أی وصفه بعضهم علی بعض و (تناصف) النّاس أنصف بعضهم لبعض و (صروف) الدّهر تغیّراته و انقلاباته جمع الصّرف و (التّکافؤ) التّساوی و الاستواء و (یستوجب) بالبناء علی المفعول و (المنهج) واضح الطریق و (ذلّ) الطریق بالکسر محجّتها و الجمع أذلال کحبر و أخبار و (الادغال)

ص:122

بالکسر أن یدخل فی الشیء ما لیس منه و بالفتح جمع الدّغل محرّکه کأسباب و سبب هو الفساد و (المحاجّ) بتشدید الجیم جمع المحجّه بفتح المیم و هی الجادّه.

و (تذلّ) و (تعزّ) بالبناء علی الفاعل من باب ضرب و فی بعض النّسخ بالبناء علی المفعول و (التّبعه) و زان کلمه ما تطلبه من ظلامه و الجمع تبعات و (نصحت) له نصحا و نصیحه و فی لغه یتعدّی بنفسه فیقال نصحته و هو الاخلاص و الصّدق و المشوره و العمل.

و قال الجزری النّصیحه فی اللّغه الخلوص یقال: نصحته و نصحت له و معنی نصیحه اللّه صحّه الاعتقاد فی وحدانیّته و اخلاص النّیه فی عبادته، و النّصیحه لکتاب اللّه هو التّصدیق به و العمل بما فیه، و نصیحه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم التّصدیق بنبوّته و رسالته و الانقیاد لما امر به و نهی عنه، و نصیحه الأئمه أن یطیعهم فی الحقّ، و نصیحه عامّه المسلمین إرشادهم إلی مصالحهم.

الاعراب

قوله: لکان ذلک خالصا للّه سبحانه دون خلقه، خالصا خال من ذلک و العامل فیه کان، و علی قول بعض النّحویّین من أنّ جمیع العوامل اللّفظیّه تعمل فی الحال إلاّ کان و اخواتها، فلابدّ من جعل کان تامّه و دون خلقه فی محلّ النصب أیضا علی الحال، و هی حال مؤکّده.

و قوله: و توسّعا بما هو من المزید أهله، توسّعا منصوب علی المفعول لأجله، و ما موصوله و جمله هو أهله مبتدأ و خبر صله ما و من المزید بیان لما.

و قوله: فریضه فرضها اللّه فی بعض النّسخ بالنّصب علی الاشتغال أو علی الحال کما قاله بعض الشّراح، و فی بعضها بالرّفع علی أنّه خبر لمبتدأ محذوف.

و قوله: ببالغ خبر لیس اعترضت بینهما جمله و ان اشتدّ آه و الباء فیه زایده، و قوله: أو یعان علیه فی بعض النّسخ بالواو بدل أو.

ص:123

المعنی
اشاره

اعلم أنّ هذه الخطبه الشّریفه حسبما أشار الیه الرّضی و یأتی فی روایه الکافی أیضا فی آخر الفصل الثانی من جمله الخطب الّتی خطبها بصفّین، و عمده غرضه علیه السّلام فی هذا الفصل منها نصیحه المخاطبین و ارشادهم إلی ما هو صلاحهم فی الدّنیا و الاخره من اتّباعهم لأمره و اطاعتهم له و إسراعهم فیما یأمر و ینهی و اتّفاقهم علی التّعاون و التّناصف و غیر ذلک من وجوه مصالح محاربه القاسطین لعنهم اللّه أجمعین قال علیه السّلام (أمّا بعد) حمد اللّه عزّ و جلّ و الصلاه علی رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم (فقد جعل اللّه) عزّ شأنه (لی علیکم حقّا بولایه أمرکم) أی لی علیکم حقّ الطاعه لأنّ اللّه جعلنی والیا علیکم متولّیا لامورکم و أنزلنی منکم منزله عظیمه هی منزله الامامه و الولایه و السّلطنه و وجوب الطّاعه کما قال عزّ من قائل «أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ ».

(و لکم علیّ من الحقّ مثل الّذی لی علیکم) أراد بالحقّ الّذی لهم علیه ما هو حقّ الرّعیّه علی الوالی، و الحقّان متماثلان فی الوجوب، و قد صرّح بهما فی الخطبه الرّابعه و الثلاثین بقوله:

أیّها النّاس إنّ لی علیکم حقّا و لکم علیّ حقّ، فأمّا حقّکم علیّ فالنّصیحه لکم و توفیر فیئکم علیکم و تعلیمکم کیلا تجهلوا و تأدیبکم کما تعلموا، و أمّا حقّی علیکم فالوفاء بالبیعه و النصیحه فی المشهد و المغیب و الاجابه حین أدعوکم و الطّاعه حین آمرکم.

(فالحقّ أوسع الأشیاء فی التواصف) یعنی إذا أخذ النّاس فی بیان الحقّ و وصفه بعضهم لبعض کان لهم فی ذلک مجال واسع لسهولته علی الألسنه (و أضیقها فی التناصف) یعنی إذا حضر التناصف بینهم أی انصاف بعضهم لبعض فطلب منهم ضاق علیهم المجال لشدّه العمل و صعوبه الانصاف.

و محصّله سعه الحقّ فی مقام الوصف و القول و ضیقه فی مقام الانصاف و العمل.

(لا یجری لأحد إلاّ جری علیه و لا یجری علیه إلاّ جری له) لمّا ذکر حقّه

ص:124

علیهم و حقّهم علیه اتبعه بهذه الجمله تأکیدا و ایذانا بأنّ جریان حقّه علیهم إنّما هو بجریان حقّهم علیه و بالعکس، و فیه توطین لأنفسهم علی ما علیهم و تشویق لهم إلی ما لهم.

و انّما ساق الکلام مساق العموم تنبیها علی أنّ اللاّزم علی کلّ أحد أن یقوم فی الحقوق بماله و ما علیه بمقتضی العدل و الانصاف، فإنّ حقّ الوالی علی الرّعیّه و الرّعیّه علی الوالی و الوالد علی الولد و الولد علی الوالد و الزّوج علی الزّوجه و الزّوجه علی الزّوج و المعلّم علی المتعلّم و المتعلّم علی المعلّم و الجار علی الجار و غیرهم من ذوی الحقوق حسبما نشیر الیهم تفصیلا إنّما هو بالتّناصف بین الطرفین.

و یوضحه ما فی البحار من الکافی عن علیّ بن إبراهیم عن أبیه عن النّوفلی عن السّکونی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: حقّ علی المسلم إذا أراد سفرا أن یعلم إخوانه، و حقّ علی إخوانه إذا قدم أن یأتوه.

قال العلامه المجلسی فیه ایماء إلی أنّه إذا لم یعلمهم عند الذّهاب لا یلزم علیهم اتیانه بعد الایاب.

(و لو کان لأحد أن یجری له) حقّ علی غیره (و لا یجری) لغیره (علیه لکان ذلک) الحقّ الجاری (خالصا للّه سبحانه دون خلقه) أی متجاوزا عن حقّه و ذلک (لقدرته علی عباده) و عجز غیره، فیجوز له أن یجری حقّه علیهم و یطلب منهم الطّاعه و ینفذ أمره فیهم الزاما فیطیعوه قهرا بدون امکان تمرّد أحد منهم عن طاعته لکونه قاهرا فوق عباده فعّالا لما یشاء، لا رادّ لحکمه و لا دافع لقضائه کما قال تعالی «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً ».

و لمّا کان هنا مظنّه أن یتوهّم و یقال إنه إذا جری حقّه علیهم و خرجوا من عهدته و قاموا بوظایف عبودیّته و طاعته طوعا أو کرها یکون حینئذ لهم حقّ علیه و هو جزاء ما أتوا به فلو لم یجزهم لکان ذلک منافیا للعدل دفع ذلک التّوهم بقوله:

(و لعدله فی کلّ ما جرت علیه صروف قضائه) و أنواعه المتغیّره المتبدّله، یعنی أنّ الجزاء لیس مقتضی العدل حتّی یکون عدمه منافیا له بل هو العادل فی

ص:125

جمیع مقضیّاته و مقدّراته لا یسأل عمّا یفعل و هم یسألون، نعم هو مقتضی التّفضّل، و التّفضّل لیس بلازم علیه فلا یثبت لعباده باطاعتهم له حقّ لهم علیه، هکذا ینبغی أن یفهم المقام.

و قد تاه فیه أفهام الشرّاح فمنهم من طوی عن تحقیقه کشحا و منهم من خبط فیه خبطه عشواء، فانظر ما ذا تری.

و قریب ممّا حققناه ما قاله العلاّمه المجلسی فی البحار حیث قال فی شرح ذلک: و الحاصل أنه لو کان لأحد أن یجعل الحقّ علی غیره و لم یجعل له علی نفسه لکان هو سبحانه أولی بذلک، و استدلّ علی الأولویّه بوجهین:

الأوّل القدره، فانّ غیره تعالی لو فعل ذلک لم یطعه أحد و اللّه قادر علی جبرهم و قهرهم و الثانی أنه لو لم یجزهم علی أعمالهم و کلّفهم بها لکان عادلا لأنّ له من النعم علی العباد ما لو عبدوه أبدا الدّهر لم یوفوا حقّ نعمه واحده هنها، انتهی فقد علم بذلک کلّه أنه عزّ و جلّ لیس بمقتضی عدله لأحد علیه حقّ.

(و لکنه) عزّ شأنه مع ذلک قد (جعل) له علی عباده حقا و لهم علیه کذلک بمقتضی انعامه و فضله فجعل (حقه علی العباد أن یطیعوه) و یوحّدوه (و جعل جزاءهم) لم یقل حقّهم رعایه للأدب و دفعا لتوهّم الاستحقاق أی جعل جزاء طاعتهم (علیه مضاعفه الثواب) کما قال تعالی «فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ وَ یَزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ » و قال «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ وَ اللّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ ».

(تفضّلا منه و توسعا بما هو من المزید أهله) فیه تنبیه علی أنّ الحقّ الذی جعل لهم علیه أعظم مما أتوا به مع عدم کونه من جهه الاستحقاق بل لمحض التفضل و الانعام بما هو أهله من الزّیاده و التوسعه.

و لما بیّن حقّ اللّه علی عباده و هو الحقّ الذی له لنفسه عقّبه ببیان حقوق الناس بعضهم علی بعض فقال:

ص:126

(ثمّ جعل سبحانه من حقوقه حقوقا افترضها لبعض الناس علی بعض) و جعلها من حقوقه لافتراضها من قبله تعالی و فی القیام بها إطاعه له و امتثال لأمره، فتکون بهذا الاعتبار من حقوقه الواجبه علی عباده، و هذه الجمله توطئه و تمهید لما یرید أن ینبّه علیه من کون حقه علیه السّلام واجبا علیهم من قبله تعالی و کون القیام به اطاعه له عزّ و علا فیکون ذلک أدعی لهم علی أدائه.

(فجعلها) أی تلک الحقوق التی بین الناس (تتکافؤ) و تتقابل (فی وجوهها) أی جعل کلّ وجه من تلک الحقوق مقابلا بمثله، فحقّ الوالی علی الرعیّه مثلا و هو الطاعه مقابل بمثله فهو العدل و حسن السیره الذی هو حقّ الرّعیه علی الوالی (و یوجب بعضها بعضا و لا یستوجب) أی لا یستحقّ (بعضها إلاّ ببعض) کما أنّ الوالی إذا لم یعدل لا یستحقّ الطاعه و الزّوجه إذا کانت ناشزه لا یستحقّ النّفقه.

و لمّا مهّد ما مهّد تخلّص إلی غرضه الأصلی فقال (و أعظم ما افترض سبحانه من تلک الحقوق) المتکافئه (حقّ الوالی علی الرّعیّه و حقّ الرّعیّه علی الوالی) و إنّما کان من أعظم الحقوق لکون مصلحته عامّه لجمیع المسلمین و باعثا علی انتظام أمر الدین.

و لذلک أکّده بقوله (فریضه فرضها اللّه سبحانه لکلّ علی کلّ) و أشار إلی وجوه المصلحه فیها بقوله (فجعلها نظاما لألفتهم و عزّا لدینهم) لأنّها سبب اجتماعهم و بها یقهرون أعداءهم و یعزون أدیانهم (فلیست تصلح الرّعیّه إلاّ بصلاح الولاه) کما هو المشاهد بالعیان و التجربه و شهدت علیه العقول السّلیمه (و لا تصلح الولاه إلاّ باستقامه الرّعیّه) فی الطاعه إذ بمخالفتهم و عصیانهم یؤل جمعهم إلی الشّتات و حبل نظامهم إلی التّبات.

(فاذا أدّت الرّعیّه إلی الوالی حقّه) و أطاعوه (و أدّی الوالی إلیها حقّها) و عدل (عزّ الحقّ بینهم) أی یکون عزیزا (و قامت مناهج الدّین) و سبله (و اعتدلت معالم العدل) أی مظانّه أو العلامات الّتی نصبت فی طریق العدل لسلوکه (و جرت علی أذلالها السّنن) أی جرت علی محاجّها و مسالکها بحیث لا تکون فیها اعوجاج

ص:127

و تحریف.

(فصلح بذلک الزّمان) نسبه الصّلاح إلی الزّمان من باب التوسّع و المراد صلاح حال أهله بانتظام امورهم الدّنیویّه و الاخرویّه (و طمع فی بقاء الدّوله) و السّلطنه (و یئست مطامع الاعداء) أی أطماعها باتّفاق أهل المملکه و قوّتهم.

(و) أمّا (إذا) کان الأمر بخلاف ذلک بأن (غلبت الرّعیه والیها و أجحف الوالی برعیّته) أی تعدّی علیهم و ظلمهم ف (اختلفت هنا لک الکلمه) باختلاف الاراء (و ظهرت معالم الجور) أی علاماته، إذ بغلبه الرّعیّه علی الوالی و إجحاف الوالی یحصل الهرج و المرج و یختلط النّاس بعضهم ببعض و یتسلّط الأشرار علی الأبرار و یظلم الأقویاء للضّعفاء (و کثر الادغال) أی الابداع و التلبیس أو المفاسد (فی الدّین) لاختلاف الأهواء و أخذ کلّ بما یشتهیه نفسه ممّا هو مخالف للدّین و مفسد له (و ترکت محاجّ السّنن) أی طرقها الواضحه لاعراض النّاس عنها (فعمل بالهوی و عطّلت الأحکام) الشرعیّه و التکالیف الدّینیه (و کثرت علل النفوس) أی أمراضها بما حصلت لها من الملکات الرّدیّه کالحقد و الحسد و العداوه و نحوها و قیل عللها وجوه ارتکاباتها للمنکرات فیأتی کلّ منکر بوجه و عله و رأی فاسد (فلا یستوحش لعظیم حقّ عطّل) لکثره تعطیل الحقوق و کونه متداولا متعارفا بینهم (و لا لعظیم باطل فعل) لشیوع الباطل و اعتیادهم علیه مع کونه موافقا لهواهم (فهنا لک تذلّ الأبرار) لذلّه الحقّ الّذی هم أهله (و تعزّ الاشرار) لعزّه الباطل الّذی هم أهله (و تعظم تبعات اللّه عند العباد) إضافه التّبعات و هی المظالم إلیه تعالی باعتبار أنّه المطالب بها و المؤاخذ علیها و إلاّ فالتّبعات فی الحقیقه لبعض النّاس عند بعض.

و لمّا ذکر مصالح قیام کلّ من الوالی و الرّعیّه بما علیها من الحقوق و مفاسد ترکها أمرهم بالمواظبه علی الحقّ و قال:

ص:128

(فعلیکم بالتناصح فی ذلک و حسن التعاون) علیه أی بنصیحه بعضکم لبعض و إعانه کلّ منکم لاخر فی سلوک نهج الحقّ و إقامه أعلامه.

و أکّد الزامهم بالتّناصح و التعاون بقوله:(فلیس أحد و إن اشتدّ علی رضاء اللّه حرصه و طال فی العمل اجتهاده) و سعیه (ببالغ حقیقه ما اللّه أهله من الطاعه له) أی لا یمکن لأحد أن یبلغ مدی عباده اللّه و حقیقه طاعته و إن أتعب فیها نفسه و بذل جهده و بلغ کلّ مبلغ.

(و لکن من واجب حقوق اللّه علی العباد «عباده» النصیحه) أی نصیحه بعضهم لبعضهم (بمبلغ جهدهم و التعاون علی إقامه الحقّ بینهم) بقدر ما یمکنهم لا بقدر ما هو أهله و یستحقّه، فانّ ذلک غیر ممکن.

و لمّا حثّ علی التعاون و التناصح أردفه بقوله:(و لیس امرء و ان عظمت فی الحقّ منزلته و تقدّمت فی الدّین فضیلته بفوق أن یعان علی ما حمّله اللّه من حقّه) و دفع بذلک ما ربما یسبق إلی بعض الأوهام من أنّ البالغ إلی مرتبه الکمال فی الطّاعه و الحایز قصب سبق الفضیله کمثله علیه السّلام و سایر ولاه العدل أیّ حاجه له إلی المعین.

وجه الدّفع أنّ البالغ إلی مرتبه الکمال أیّ مرتبه کانت و المتقدّم فی الفضیله أیّ فضیله تکون لا استغناء له عن المعین و لا مقامه أرفع من أن یعان علی ما حمله اللّه تعالی و کلّفه به من طاعته الذی هو حقه.

و ذلک لأنّ من جمله التکالیف ما هو من عظائم الامور کالجهاد فی سبیل اللّه و اقامه الحدود و نشر الشرائع و الأحکام و جبایه الصدقات و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و نحو ذلک مما هو وظیفه الامام و نایبه، و معلوم أنه محتاج فی هذه التکالیف و ما ضاهاها إلی إعانه الغیر البتّه.

ثمّ أردفه بقوله (و لا امرؤ و إن صغّرته النفوس و اقتحمته) أی احتقرته (العیون بدون أن یعین علی ذلک أو یعان علیه).

و دفع بذلک ما ربما یسبق إلی بعض الأوهام أیضا من أنّ بعض الناس من

ص:129

السوقه و السفله أیّ حاجه إلی إعانتهم و أیّ فایده فی معاونتهم وجه الدّفع أنّ ذلک البعض و ان کان بالغا ما بلغ فی الحقاره و الدّناءه و انحطاط الشأن لکنه لیس بأدون و أحقر من أن یکون معینا علی الحقّ و لو فی صغایر الامور و محقّراتها مثل أن یکون راعیا لدواب المجاهدین أو سقاء لهم أو حطابا أو خیاطا و لا أقلّ من أن یکون خاصفا لنعلهم، فانّ فی ذلک کلّه إعانه الحقّ و أهله أو معانا علیه و لو بأداء الأخماس و دفع الصّدقات إلیهم و لا أقلّ من تعلیمه معالم دینه و أمره بالمعروف و نهیه عن المنکر.

و محصّل المراد بالجملتین المتعاطفتین من قوله علیه الصلاه و السلام - و لیس امرء - إلی قوله علیه السّلام - یعان علیه - دفع توهّم عدم الحاجه إلی الاعانه فی العظماء لرفعه شأنهم و عدم الاحتیاج إلی الضعفاء لحقارتهم و انحطاط درجتهم

تذییلان

:

الاول

لمّا کان هذا الفصل من کلامه علیه السّلام مسوقا لبیان حقوق الولاه علی الرّعیّه و الرّعیه علی الولاه. أحببت أن أذکر جمله من الأخبار و الاثار الوارده فی هذا المعنی فأقول:

قال: المحدّث الجزائری فی الأنوار النعمانیّه: فی بعض الأخبار انّ عدل الحاکم یوما یعادل عباده العابد خمسین.

و فی الحدیث من ولی من امور المسلمین شیئا ثمّ لم یحطهم بنصحه کما یحوط أهل بیته فلیتبوء مقعده من النّار و روی أیضا أنّه إذا کان یوم القیامه یؤتی بالوالی فیقذف علی جسر جهنّم فیأمر اللّه سبحانه الجسر فینتقض به انتقاضه فیزول کلّ عظم منه عن مکانه ثمّ یأمر اللّه تعالی العظام فترجع إلی أماکنها ثمّ یسایله فان کان للّه مطیعا أخذ بیده و أعطاه کفلین من رحمته، و إن کان للّه عاصیا أخرق به الجسر فغرق و هوی به فی جهنّم مقدار سبعین خریفا.

و فی الروایه انّه کان فی زمن بنی إسرائیل سلطان ظالم فأوحی اللّه تعالی

ص:130

إلی نبیّ من أنبیائه أن قل لهذا الظالم: ما جعلتک سلطانا إلاّ لتکفّ أصوات المظلومین عن بابی، فو عزّتی و جلالی لاطعمنّ لحمک الکلاب، فسلّط علیه سلطانا آخر حتّی قتله فأطعم لحمه الکلاب.

و فی کتاب أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی حبیب بن المنتجب و الی الیمن: اوصیک بالعدل فی رعیّتک و الاحسان إلی أهل مملکتک و اعلم أنّ من ولی علی رقاب عشره من المسلمین و لم یعدل بینهم حشره اللّه یوم القیامه و یداه مغلولتان إلی عنقه لا یفکّها إلاّ عدله فی دار الدّنیا و فی الأثر بعث قیصر ملک الرّوم إلی کسری ملک الفرس بماذا أنتم أطول أعمارا و أدوم ملکا؟ فأجابه کسری: أمّا بعد أیّها السیّد الکریم و الملک الجسیم أمّا سبب الملک و اعزازه فی معززه و رسوخه فی مرکزه فلامور أنتم عنها غافلون و لستم لأمثالها فاعلون منها أن لیس لنا نوّاب یرشی و یمنع و لا بوّاب یروع و یدفع، لم تزل أبوابنا مشرعه و نوّابنا لقضاء الحوائج مسرعه، لا أقصینا صغیرا و لا أدنینا أمیرا، و لا احتقرنا بذوی الاصول، و لا قدّمنا الشبّان علی الکهول، و لا کذبنا فی وعد، و لا صدقنا فی ایعاد، و لا تکلّمنا بهزل، و لا سمنا وزیرا إلی عزل، موائدنا مبسوطه، و عقولنا مضبوطه، لا نقطع فی امل، و لا لجلیسنا نمل، خیرنا مضمون، و شرّنا مأمون، و عطاؤنا غیر ممنون، و لا نحوج أحدا إلی باب، بل نقضی بمجرّد الکتاب، و نرقّ للباکی، و نستقصی قول الحاکی، ما جعلنا همّنا بطوننا و لا فروجنا، أمّا البطون فلقمه، و أمّا الفروج فأمه، و لا نؤاخذ علی قدر غیظنا، بل نؤاخذ علی قدر الجنایه، و لا نکلّف الضعیف المعدم ما یتحمّله الشریف المنعم، و لا نؤاخذ البریء بالسقیم، و لا الکریم باللّئیم، النّمام عندنا مفقود، و العدل فی جانبنا موجود، الظّلم لا نتعاطاه، و الجور انفسنا طاباه، و لا نطمع فی الباطل، و لا نأخذ العشر قبل الحاصل، و لا ننکث العهود، و لا نحنث فی الموعود، الفقیر عندنا مدعوّ، و المفتقر لدینا مقصوّ، جارنا لا یضام، و عزیزنا لا یرام، رعیّتنا مرعیّه، و حوائجهم لدینا

ص:131

مقضیّه، صغیرهم عندنا خطیر، و ذرّیهم لدینا کبیر، الفقیر بیننا لا یوجد، و الغنیّ بما لدیه یسعد، العالم عندنا معظّم مکرّم، و التّقیّ لدینا موقّر مقدّم، لا یسدّ بمملکتنا باب، و لا یوجد عندنا سارق و لا مرتاب، سماؤنا ممطره، و أشجارنا لم تزل مثمره، لا نعامل بالشهوات، و لا نجازی بالهفوات، الطّیر إلینا شاکی، و البعیر أتانا متظلّم باکی عدلنا قد عمّ القاصی و الدّانی، وجودنا قد عمّ الطائع و العاصی، عقولنا باهره، و کنوزنا ظاهره، و فروجنا عفائف، و زبولنا نظائف، أفهامنا سلیمه، و حلومنا جسیمه، کفوفنا سوافح، بحورنا طوافح، نفوسنا أبیّه، و طوالعنا المعیّه، إن سئلنا أعطینا، و إن قدرنا عفونا، و إن وعدنا أوفینا، و إن اغضبنا أغضینا فلمّا وصل الکتاب إلی قیصر قال: یحقّ لمن کان هذه سیاسته أن تدوم ریاسته قال انوشیروان: حصن البلاد بالعدل فهو سور لا یغرقه ماء و لا یحرقه نار و لا یهدمه منجنیق.

کان کسری إذا جلس فی مجلس حکمه أقام رجلین عن یمینه و شماله و کان یقول لهما: إذا زغت فحرّکونی و نبّهونی، فقالا له یوما و الرّعیّه تسمع: أیّها الملک انتبه فانّک مخلوق لا خالق و عبد لا مولی و لیس بینک و بین اللّه قرابه أنصف النّاس و انظر لنفسک و کان یقال: صنفان متباغضان متنافیان السّلطان و الرّعیّه و هما مع ذلک متلازمان إن صلح أحدهما صلح الاخر و ان فسد أحدهما فسد الاخر و کان یقال: محلّ الملک من الرّعیّه محلّ الرّوح من الجسد و محلّ الرّعیّه منه محلّ الجسد من الرّوح، فالرّوح تألم بألم کلّ عضو من البدن و لیس کلّ واحد من الأعضاء یألم بألم غیره، و فساد الرّوح فساد جمیع البدن، و قد یفسد بعض البدن و غیره من سایر البدن صحیح.

و کان یقال: ظلم الرّعیّه استجلاب البلیّه.

و کان یقال: العجب ممّن استفسد رعیّته و هو یعلم أنّ عزّه بطاعتهم.

و کان یقال: أیدی الرّعیه تبع ألسنتها حتّی یملک جسومها، و لن یملک

ص:132

جسومها حتّی یملک قلوبها فتحبّه، و لن تحبّه حتّی یعدل علیها فی أحکامه عدلا یتساوی فیه الخاصّه و العامّه و حتّی یخفّف عنها المؤن و الکلف، و حتّی یعفیها من رفع أوضاعها و أراذلها علیها، و هذه الثّالثه تحقد علی الملک العلیه من الرّعیّه و تطمع السّفله فی الرّتب السنّیه.

و کان یقال: الرّعیه ثلاثه أصناف: صنف فضلاء مرتاضون بحکم الرّیاسه و السّیاسه یعلمون فضیله الملک و عظیم غنائه و یرثون له من ثقل أعبائه فهؤلاء یحصل الملک موادّتهم بالبشر عند اللّقاء و یلقی أحادیثهم بحسن الاصغاء، و صنف فیهم خیر و شرّ فصلاحهم یکتسب من معاملتهم بالتّرغیب و التّرهیب، و صنف من السّفله الرّعاع أتباع لکلّ راع لا یمتحنون فی أقوالهم و أفعالهم بنقد و لا یرجعون فی الموالاه إلی عقد.

و کان یقال: ترک المعاقبه للسّفله علی صغایر الجرائم تدعوهم إلی ارتکاب الکبایر العظائم ألا تری أوّل نشوز المرأه کلمه سومحت بها، و أوّل حران الدّابه حیده سوعدت علیها.

و کان یقال: إذا لم یعمر الملک ملکه بانصاف الرّعیّه خرب ملکه بعصیان الرّعیّه.

قیل لأنوشیروان: أیّ الجنن أوقی؟ قال: الدّین، قیل: فأیّ العدوّ أقوی؟ قال: العدل.

و فی شرح المعتزلی جاء رجل من مصر إلی عمر بن الخطاب متظلّما فقال یا أمیر المؤمنین هذا مکان العائذ بک قال: لو عذت بمکان ما شانک؟ قال: سابقت ولد عمرو بن العاص بمصر فسبقته فجعل یعنفنی بسوطه و یقول: أنا ابن الأمیر.

و بلغ أباه ذلک فحبسنی خشیه أن اقدم علیک، فکتب إلی عمرو: إذا أتاک کتابی هذا فاشهد الموسم أنت و ابنک، فلمّا قدم و عمرو و ابنه دفع الدرّه إلی المصری و قال: اضربه کما ضربک، فجعل یضربه و عمر یقول: اضرب ابن الأمیر اضرب ابن الامیر یردّدها حتّی قال یا أمیر المؤمنین قد استقدت منه فقال و أشار إلی عمرو:

ص:133

ضعها علی صلعته فقال المصری یا أمیر المؤمنین انّما أضرب من ضربنی فقال:

إنّما ضربک بقوّه أبیه و سلطانه فاضربه إن شئت فو اللّه لو فعلت لما منعک احد منه حتّی تکون أنت الّذی یتبرّع بالکف عنه، ثمّ قال: یا ابن العاص متی تعبّدتم النّاس و قد ولدتهم امّهاتهم أحرارا.

کتب عدیّ بن ارطاه إلی عمر بن عبد العزیز: أمّا بعد فانّ قبلنا قوما لا یؤدّون الخراج إلاّ أن یمسّهم نصب من العذاب، فاکتب إلیّ یا أمیر المؤمنین برأیک، فکتب: أمّا بعد فالعجب کلّ العجب تکتب إلیّ تستأذننی فی عذاب البشر کانّ إذنی لک جنّه من عذاب اللّه أو کانّ رضای ینجیک من سخط اللّه فمن أعطاک ما علیه عفوا فخذ منه، و من أبی فاستحلفه وکله إلی اللّه، فلأن یلقوا اللّه بجرائمهم أحبّ إلیّ من أن ألقاه بعذابهم.

التذییل الثانی

لمّا استطرد علیه السّلام فی هذا الفصل ذکر حقّ اللّه تعالی علی عباده و ذکر حقوق بعضهم علی بعض ینبغی أن نذکر طرفا منها من طریق الأخبار و هی کثیره جدّا لا تستقصی، و نقنع منها بأجمعها لتلک الحقوق، و هی رساله علیّ بن الحسین علیهما السّلام المعروفه برساله الحقوق فأقول و باللّه التوفیق:

روی فی البحار من کتاب تحف العقول تألیف الشّیخ أبی محمّد الحسن بن علیّ بن شعبه قال: رساله علیّ بن الحسین علیهما السّلام المعروفه برساله الحقوق.

اعلم رحمک اللّه أنّ للّه علیک حقوقا محیطه بک فی کلّ حرکه حرکتها أو سکنه سکنتها أو منزله نزلتها أو جارحه قلبتها و آله تصرفت بها بعضها أکبر من بعض و أکبر حقوق اللّه علیک ما أوجبه لنفسه تبارک و تعالی من حقّه الّذی هو أصل الحقوق و منه تفرّع، ثمّ أوجبه علیک لنفسک من قرنک إلی قدمک علی اختلاف جوارحک فجعل لبصرک علیک حقا و لسمعک علیک حقا، و للسانک علیک حقّا، و لیدک علیک حقّا، و لرجلک علیک حقّا، و لبطنک علیک حقّا، و لفرجک علیک حقّا، فهذه الجوارح السبع الّتی بها تکون الأفعال، ثمّ جعل عزّ و جلّ لأفعالک علیک حقوقا فجعل لصلاتک علیک حقّا، و لصومک علیک حقّا، و لصدقتک

ص:134

علیک حقّا، و لهدیک علیک حقّا، و لأفعالک علیک حقا، ثمّ تخرج الحقوق منک إلی غیرک من ذوی الحقوق الواجبه علیک، و أوجبها علیک حقّا أئمّتک، ثمّ حقوق رعیّتک، ثمّ حقوق رحمک، فهذه حقوق یتشعّب منها حقوق، فحقوق أئمّتک ثلاثه أوجبها علیک حقّ سائسک بالسّلطان، ثمّ سائسک بالعلم ثمّ حق سائسک بالملک و کلّ سائس امام، و حقوق رعیتک ثلاثه أوجبها علیک حقّ رعیّتک بالسلطان، ثمّ حقّ رعیتک بالعلم فانّ الجاهل رعیّه العالم و حقّ رعیتک بالملک من الأزواج و ما ملکت من الأیمان، و حقوق رحمک کثیره متّصله بقدر اتّصال الرّحم فی القرابه، فأوجبها علیک حقّ امّک، ثمّ حقّ أبیک، ثمّ حقّ ولدک، ثمّ حقّ أخیک، ثمّ الأقرب فالأقرب، و الأوّل فالأوّل، ثمّ حقّ مولاک المنعم علیک ثمّ حقّ مولاک الجاری نعمتک علیه، ثمّ حقّ ذی المعروف لدیک، ثمّ حقّ مؤذنک بالصلاه، ثمّ حقّ امامک فی صلاتک، ثمّ حقّ جلیسک، ثمّ حقّ جارک، ثمّ حقّ صاحبک، ثمّ حقّ شریکک، ثمّ حقّ مالک، ثمّ حقّ غریمک الذی تطالبه، ثمّ حقّ غریمک الذی یطالبک، ثمّ حقّ خلیطک، ثمّ حقّ خصمک المدعی علیک، ثمّ حقّ خصمک الذی تدعی علیه، ثمّ حقّ مستشیرک، ثمّ حقّ المشیر علیک، ثمّ حقّ مستنصحک، ثمّ حقّ الناصح لک، ثمّ حقّ من هو أکبر منک، ثمّ حقّ من هو أصغر منک، ثمّ حقّ سائلک، ثمّ حقّ من سألته، ثمّ حقّ من جری لک علی یدیه مساءه بقول أو فعل أو مسرّه بذلک بقول أو فعل عن تعمّد منه أو عیر تعمّد منه، ثمّ حقّ أهل ملتک عامه، ثمّ حقّ أهل الذمّه، ثمّ الحقوق الحادثه بقدر علل الأحوال و تصرّف الأسباب، فطوبی لمن أعانه اللّه علی قضاء ما أوجب علیه من حقوقه و وفّقه و سدّده 1 - فأما حقّ اللّه الأکبر فانک تعبده لا تشرک به شیئا فاذا فعلت ذلک باخلاص جعل لک علی نفسه أن یکفیک أمر الدّنیا و الاخره و یحفظ لک ما تحبّ منها.

2 - و أما حقّ نفسک علیک فأن تستوفیها فی طاعه اللّه فتؤدّی إلی لسانک حقّه، و إلی سمعک حقّه، و إلی بصرک حقّه، و إلی یدک حقّها، و إلی رجلک حقّها، و إلی بطنک حقّه، و إلی فرجک حقّه، و تستعین باللّه علی ذلک 3 - و أما حقّ اللّسان فإکرامه عن الخنا، و تعویده الخیر، و حمله علی

ص:135

الأدب و اجمامه إلاّ لموضع الحاجه و المنفعه للدّین و الدّنیا، و إعفاؤه عن الفضول الشنعه القلیله الفائده التی لا یؤمن ضررها مع قلّه عائدتها، و بعد شاهد العقل و الدلیل علیه و تزین العاقل بعقله حسن سیرته فی لسانه، و لا قوّه إلاّ باللّه العلیّ العظیم.

4 - و أمّا حقّ السمع فتنزیهه عن أن تجعله طریقا إلی قلبک إلاّ لفوهه کریمه تحدث فی قلبک خیرا أو تکسب خلقا کریما، فانّه باب الکلام إلی القلب یؤدّی إلیه ضروب المعانی علی ما فیها من خیر أو شرّ، و لا قوّه إلاّ باللّه.

5 - و أمّا حقّ بصرک فغضّه عما لا یحلّ و ترک ابتذاله إلاّ لموضع عبره تستقبل بها بصرا أو یستفید بها علما، فانّ البصر باب الاعتبار..

6 - و أمّا حقّ رجلیک فان لا تمشی بهما إلی ما لا یحلّ لک، و لا تجعلهما مطیّتک فی الطّریق المستخفه بأهلها فیها فانّها حاملتک و سالکه بک مسلک الدّین و السّبق لک، و لا قوّه إلاّ باللّه.

7 - و أمّا حقّ یدک فأن لا تبسطها إلی ما لا یحلّ لک فتنال بما تبسطها إلیه من اللّه العقوبه فی الاجل و من النّاس بلسان اللاّئمه فی العاجل، و لا تقبضها ممّا افترض اللّه علیها، و لکن توقّرها بقبضها عن کثیر ممّا لا یحلّ لها و بسطها إلی کثیر ممّا لیس علیها، فاذا هی قد عقلت و شرفت فی العاجل وجب لها حسن الثّواب من اللّه فی الاجل.

8 - و أمّا حقّ بطنک فأن لا تجعله وعاء لقلیل من الحرام و لا لکثیر، و أن تقتصد له فی الحلال و لا تخرجه من حدّ التّقویه إلی حدّ التّهوین و ذهاب المروّه و ضبطه إذا همّ بالجوع و الظّماء فانّ الشّبع المنتهی بصاحبه إلی التّخم مکسله و مثبطه و مقطعه عن کلّ برّ و کرم و إنّ الرّیّ المنتهی بصاحبه إلی السّکر مسخفه و مجهله و مذهبه للمروّه.

9 - و أمّا حقّ فرجک فحفظه ممّا لا یحلّ لک، و الاستعانه علیه بغضّ البصر فانّه من أعون الأعوان و کثره ذکر الموت و التّهدد لنفسک باللّه و التّخویف لها به و باللّه العصمه و التّأیید، و لا حول و لا قوّه إلاّ به.

ص:136

ثم حقوق الافعال

10 - فأمّا حقّ الصّلاه فأن تعلم أنّها وفاده إلی اللّه و أنّک قائم بها بین یدی اللّه فاذا علمت ذلک کنت خلیقا أن تقوم فیها مقام الذّلیل الرّاغب الرّاهب الخائف الرّاجی المستکین المتضرّع المعظم من قام بین یدیه بالسّکون و الاطراق و خشوع الأطراف و لین الجناح و حسن المناجاه له فی نفسه و الطلب إلیه فی فکاک رقبتک التی أحاطت به خطیئتک و استهلکتها ذنوبک، و لا قوّه إلاّ باللّه.

11 - و أمّا حقّ الصّوم فأن تعلم أنّه حجاب ضرب اللّه علی لسانک و سمعک و بصرک و فرجک و بطنک لیسترک به من النّار و هکذا جاء فی الحدیث: الصّوم جنّه من النّار، فان سکنت أطرافک فی حجبتها رجوت أن تکون محجوبا، و إن أنت ترکتها تضطرب فی حجابها و ترفع جنبات الحجاب فتطلع إلی ما لیس لها بالنّظره الدّاعیه للشّهوه و القوّه الخارجه عن حدّ التّقیّه للّه لم تأمن أن تخرق الحجاب و تخرج منه، و لا قوّه إلاّ باللّه.

12 - و أمّا حق الصّدقه فأن تعلم أنّها ذخرک عند ربّک و ودیعتک التی لا تحتاج إلی الاشهاد فاذا علمت ذلک کنت بما استودعته سرّا أوثق بما استودعته علانیه، و کنت جدیرا أن تکون أسررت إلیه أمرا أعلنته و کان الأمر بینک و بینه فیها سرّا علی کلّ حال و لم تستظهر علیه فیما استودعته منها اشهاد الاسماع و الابصار علیه بها کأنّها أوثق فی نفسک لا کأنّک لا تثق به فی تأدیه ودیعتک إلیک، ثمّ لم تمتن بها علی أحد لأنّها لک فاذا امتننت بها لم تأمن أن تکون بها مثل تهجین حالک منها إلی من مننت بها علیه لأنّ فی ذلک دلیلا علی أنّک لم ترد نفسک بها و لو أردت نفسک بها لم تمتنّ علی أحد، و لا قوّه إلاّ باللّه.

13 - و أمّا حقّ الهدی فأن تخلص بها الاراده إلی ربّک و التّعرّض لرحمته و قبوله و لا ترید عیون النّاظرین دونه فاذا کنت کذلک لم تکن متکلّفا و لا متصنّعا و کنت انّما تقصد إلی اللّه و اعلم أنّ اللّه یراد بالیسیر و لا یراد بالعسیر کما أراد

ص:137

بخلقه التیسیر و لم یرد بهم التعسیر و کذلک التذلّل أولی بک من التّدهقن لأنّ الکلفه و المئونه فی المدهقنین فأمّا التّذلل و التّمسکن فلا کلفه فیهما و لا مئونه علیهما لأنّهما الخلقه و هما موجودان فی الطبیعه و لا قوّه إلاّ باللّه.

ثم حقوق الائمه

14 - فأمّا حقّ سائسک بالسلطان فأن تعلم أنک جعلت له فتنه و أنّه مبتلی فیک بما جعله اللّه له علیک من السلطان و أن تخلص له فی النصیحه و أن لا تماحکه و قد بسطت یده علیک فتکون سبب هلاک نفسک و هلاکه و تذلّل و تلطّف لاعطائه من الرّضا ما یکفّه عنک و لا یضرّ بدینک و تستعین علیه فی ذلک باللّه و لا تعازّه و لا تعانده فانّک إن فعلت ذلک عققته و عققت نفسک فعرّضتها لمکروهه و عرّضته للهلکه فیک و کنت خلیقا أن تکون معینا له علی نفسک و شریکا له فیما أتی إلیک و لا قوّه إلاّ باللّه 15 - و أمّا حقّ سائسک بالعلم فالتعظیم له و التوقیر لمجلسه و حسن الاستماع إلیه و الاقبال علیه و المعونه له علی نفسک فیما لا غنی بک عنه من العلم بأن تفرغ له عقلک و تحضره فهمک و تذکی له و تجلی له بصرک بترک اللذّات و نقص الشّهوات و أن تعلم أنّک فیما القی رسوله إلی من لقاک من أهل الجهل فلزمک حسن التأدیه عنه إلیهم فلا تخنه فی تأدیه رسالته و القیام بها عنه إذا تقلّدتها و لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه.

16 - و أمّا حقّ سائسک بالملک فنحو من سائسک بالسّلطان إلاّ أنّ هذا یملک ما لا یملکه ذاک تلزمک طاعته فیما دقّ و جلّ منک إلاّ أن تخرجک من وجوب حقّ اللّه تعالی و یحول بینک و بین حقّه و حقوق الخلق فاذا قضیته رجعت إلی حقّه فتشاغلت به و لا قوّه إلاّ باللّه.

ثم حقوق الرعیه

17 - فأمّا حقوق رعیّتک بالسلطان فأن تعلم أنّک استرعیتهم بفضل قوّتک علیهم فانّه إنّما أحلّهم محلّ الرّعیّه منک ضعفهم و ذلّهم فما أولی من کفاکه ضعفه و ذلّه حتّی صیّره لک رعیّه و صیّر حکمک علیه نافذا لا یمتنع منک بعزّه و لا قوّه و لا یستنصر فیما تعاظمه منک إلاّ باللّه بالرّحمه و الحیاطه و الاناه و ما أولاک

ص:138

إذا عرفت ما أعطاک اللّه من فضل هذه العزّه و القوّه الّتی قهرت بها أن تکون للّه شاکرا و من شکر اللّه أعطاه فیما أنعم علیه و لا قوّه إلاّ باللّه 18 - و أمّا حقّ رعیّتک بالعلم فأن تعلم أنّ اللّه قد جعلک لهم فیما آتاک من العلم و ولاّک من خزانه الحکمه فان أحسنت فیما ولاّک اللّه من ذلک و قمت به لهم مقام الخازن الشفیق النّاصح لمولاه فی عبیده الصّابر المحتسب الّذی إذا رأی ذا حاجه اخرج له من الأموال الّتی فی یدیه کنت راشدا و کنت لذلک أهلا «آملا» معتقدا و إلاّ کنت له خائنا و لخلقه ظالما و لسلبه و عزه متعرّضا.

19 - و أمّا حقّ رعیّتک بملک النکاح فأن تعلم أنّ اللّه جعلها سکنا و مستراحا و انسا و واقیه و کذلک کلّ واحد منکما یجب أن یحمد اللّه علی صاحبه و یعلم أنّ ذلک نعمه منه علیه و وجب أن یحسن صحبه نعمه اللّه و یکرمها و یرفق بها و إن کان حقک علیها أغلظ و طاعتک لها ألزم فیما أحببت و کرهت ما لم تکن معصیه فانّ لها حقّ الرّحمه و المؤانسه و موضع السکون إلیها قضاء للّذه الّتی لا بدّ من قضائها و ذلک عظیم و لا قوّه إلاّ باللّه.

20 - و أمّا حقّ رعیّتک بملک الیمین فأن تعلم أنه خلق ربّک و لحمک و دمک و أنک تملکه لا أنک صنعته دون اللّه و لا خلقت له سمعا و لا بصرا و لا أجریت له رزقا و لکن اللّه کفاک ذلک بمن سخّره لک و ائتمنک علیه و استودعک إیاه لتحفظه فیه و تسیر فیه بسیرته فتطعمه مما تأکل و تلبسه مما تلبس و لا تکلّفه ما لا یطیق فان کرهت خرجت إلی اللّه منه و استبدلت به و لم تعذب خلق اللّه و لا قوّه إلاّ باللّه.

و أما حق الرحم

21 - فحقّ أمک أن تعلم أنها حملتک حیث لا یحمل أحد أحدا و أطعمتک من ثمره قلبها ما لا یطعم أحد أحدا و أنها وقتک بسمعها و بصرها و یدها و رجلها و شعرها و بشرها و جمیع جوارحها مستبشره بذلک فرحه موبله محتمله لما فیه مکروهها و ألمها و ثقلها و غمها حتّی دفعتها عنک ید القدره و أخرجتک إلی الأرض فرضیت أن تشبع و تجوع هی و تکسوک و تعری و ترویک و تظمأ و تظلّک و تضحی و تنعمک ببؤسها

ص:139

و تلذّذک بالنوم بأرقها و کان بطنها لک وعاء و حجرها لک حواء و ثدیها لک سقاء و نفسها لک وقاء تباشر حرّ الدّنیا و بردها لک و دونک فتشکرها علی قدر ذلک و لا تقدر علیه إلاّ بعون اللّه و توفیقه.

22 - و أمّا حقّ أبیک فتعلم أنّه أصلک و أنّک فرعه و أنّک لولاه لم تکن فمهما رأیت فی نفسک ممّا تعجبک فاعلم أنّ أباک أصل النعمه علیک فیه و احمد اللّه و اشکره علی قدر ذلک 23 - و أمّا حقّ ولدک فتعلم أنّه منک و مضاف إلیک فی عاجل الدّنیا بخیره و شرّه و أنّک مسئول عمّا ولّیته من حسن الأدب و الدّلاله علی ربّه و المعونه له علی طاعته فیک و فی نفسه فمثاب علی ذلک و معاقب فاعمل فی أمره عمل المتزیّن بحسن أثره علیه فی عاجل الدّنیا المعذر إلی ربّه فیما بینک و بینه بحسن القیام علیه و الأخذ له منه و لا قوّه إلاّ باللّه.

24 - و أمّا حقّ أخیک فتعلم أنّه یدک الّتی تبسطها و ظهرک الّذی تلتجئ إلیه و عزّک الّذی تعتمد علیه و قوّتک الّتی تصول بها فلا تتّخذه سلاحا علی معصیه اللّه و لا عده للظّلم بخلق اللّه و لا تدع نصرته علی نفسه و معونته علی عدوّه و الحول بینه و بین شیاطینه و تأدیه النصیحه إلیه و الاقبال علیه فی اللّه فان انقاد لربّه و أحسن الاجابه له و إلاّ فلیکن اللّه آثر عندک و أکرم علیک منه 25 - و أمّا حقّ المنعم علیک بالولاء فأن تعلم أنّه أنفق فیک ماله و أخرجک من ذلّ الرّق و وحشته إلی عزّ الحرّیه و أنسها و أطلقک من اسر الملکه وفکّ عنک حلق العبودیه و أوجدک رایحه العزّ و أخرجک من سجن القهر و دفع عنک العسر و بسط لک لسان الانصاف و أباحک الدّنیا کلّها فملّکک نفسک و حلّ اسرک و فرّغک لعباده ربک و احتمل بذلک التقصیر فیما له فتعلم أنه أولی الخلق بک بعد اولی رحمک فی حیاتک و موتک و أحقّ الخلق بنصرک و معونتک و مکانفتک فی ذات اللّه فلا تؤثر علیه نفسک ما احتاج إلیک أحدا أبدا 26 - و أمّا حقّ مولاک الجاریه علیه نعمتک فأن تعلم أنّ اللّه جعلک حامیه

ص:140

علیه و واقیه و ناصرا و معقلا و جعله لک وسیله و سببا بینک و بینه فبالحریّ أن یحجبک عن النار فیکون فی ذلک ثوابک منه فی الاجل و یحکم له بمیراثه فی العاجل إذا لم یکن له رحم مکافاه لما أنفقته من مالک علیه و قمت به من حقّه بعد إنفاق مالک فان لم تخفه خیف علیک أن لا یطیب لک میراثه و لا قوّه إلاّ باللّه.

27 - و أمّا حقّ ذی المعروف علیک فأن تشکره و تذکر معروفه و أن تنشر له المقاله الحسنه و تخلص له الدّعاء فیما بینک و بین اللّه سبحانه فانک إذا فعلت ذلک کنت قد شکرته سرّا و علانیه ثمّ إن أمکنک مکافاته بالفعل کافأته و إلاّ کنت مرصدا له موطّنا نفسک علیها.

28 - و أمّا حقّ المؤذّن فأن تعلم أنه مذکّرک بربک و داعیک إلی حظّک و أفضل أعوانک علی قضاء الفریضه التی افترضها اللّه علیک فتشکره علی ذلک شکرک للمحسن الیک و إن کنت فی بیتک متّهما لذلک لم تکن للّه فی أمره متّهما و علمت أنه نعمه من اللّه علیک لا شکّ فیها فأحسن صحبه نعمه اللّه بحمد اللّه علیها علی کلّ حال و لا قوّه إلاّ باللّه.

29 - و أمّا حقّ إمامک فی صلاتک فأن تعلم أنه قد تقلّد السفاره فیما بینک و بین اللّه و الوفاده إلی ربّک و تکلّم عنک و لم تتکلّم عنه و دعا لک و لم تدع له و طلب فیک و لم تطلب فیه و کفاک همّ المقام بین یدی اللّه و المسائله له فیک و لم تکفه ذلک فان کان فی شیء من ذلک تقصیر کان به دونک و إن کان آثما لم تکن شریکه فیه و لم یکن لک علیه فضل فوقی نفسک بنفسه و وقی صلاتک بصلاته فتشکر له علی ذلک و لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه.

30 - و أمّا حقّ الجلیس فأن تلین له کنفک و تطیب له جانبک و تنصفه فی مجاراه اللّفظ و لا تغرق فی نزع اللّحظ إذا الحظت و تقصد فی اللّفظ إلی إفهامه إذا لفظت و ان کنت الجلیس الیه کنت فی القیام عنه بالخیار و إن کان الجالس إلیک کان بالخیار و لا تقوم إلاّ باذنه و لا قوّه إلاّ باللّه.

31 - و أمّا حقّ الجار فحفظه غائبا و کرامته شاهدا و نصرته و معونته فی

ص:141

الحالین جمیعا، لا تتّبع له عوره، و لا تبحث له عن سوءه لتعرفها، فان عرفتها منه عن غیر إراده منک و لا تکلّف کنت لما علمت حصنا حصینا، و سترا ستیرا لو بحثت الأسنّه عنه ضمیرا لم تتصل إلیه لا نطوائه علیه، لا تستمع علیه من حیث لا یعلم، لا تسلّمه عند شدیده، و لا تحسده عند نعمه، تقیل عثرته و تغفر زلّته و لا تدّخر حلمک عنه إذا جهل علیک، و لا تخرج أن تکون سلما له، تردّ عنه الشتیمه، و تبطل فیه کید حامل النصیحه، و تعاشره معاشره کریمه، و لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه.

32 - و أمّا حقّ الصاحب فأن تصحبه بالفضل ما وجدت إلیه سبیلا و إلاّ فلا أقلّ من الانصاف و أن تکرمه کما یکرمک و تحفظه کما یحفظک، و لا یسبقک فیما بینک و بینه إلی مکرمه فان سبقک کافأته و لا تقصد به عمّا یستحقّ من المودّه تلزم نفسک نصیحته و حیاطته و معاضدته علی طاعه ربّه و معاونته علی نفسه فیما یهمّ به من معصیه ربّه ثمّ تکون رحمه و لا تکون علیه عذابا، و لا قوّه إلاّ باللّه.

33 - و أمّا حقّ الشریک فإن غاب کفیته و إن حضر ساویته و لا تعزم علی حکمک دون حکمه و لا تعمل برأیک دون مناظرته و تحفظ علیه ماله و تنفی عنه خیانته فیما عزّ أوهان، فانه بلغنا أنّ ید اللّه علی الشریکین ما لم یتخاونا، و لا قوّه إلاّ باللّه.

34 - و أمّا حقّ المال فأن لا تأخذه إلاّ من حلّه و لا تنفقه إلاّ فی حلّه و لا تحرّفه عن مواضعه و لا تصرفه عن حقایقه و لا تجعله إذا کان من اللّه إلاّ إلیه و سببا إلی اللّه و لا تؤثر به علی نفسک من لعلّه لا یحمدک و بالحریّ أن لا یحسن خلافتک فی ترکتک و لا یعمل فیه بطاعه ربک فتکون معینا له علی ذلک و بما أحدث فیما لک احسن نظرا لنفسک فیعمل بطاعه ربّه فیذهب بالغنیمه و تبوء بالاثم و الحسره و الندامه مع التبعه و لا قوّه إلاّ باللّه.

35 - و أمّا حقّ الغریم الطالب لک فإن کنت موسرا أوفیته و کفیته و أغنیته و لم تردده و تمطله فإنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: مطل الغنیّ ظلم، و إن کنت معسرا أرضیته بحسن القول و طلبت إلیه طلبا جمیلا و رددته عن نفسک ردّا لطیفا و لم تجمع علیه ذهاب ماله و سوء معاملته فانّ ذلک لؤم، و لا قوّه إلاّ باللّه.

ص:142

36 - و أمّا حقّ الخلیط فان لا تغرّه و لا تغشّه و لا تکذبه و لا تغفله و لا تخدعه و لا تعمل فی انتقاضه عمل العدوّ الذی لا یبقی علی صاحبه و إن اطمأنّ إلیک استقصیت له علی نفسک و علمت أنّ غبن المسترسل ربا، و لا قوّه إلاّ باللّه.

37 - و أمّا حقّ الخصم المدعی علیک فان کان ما یدّعی علیک حقا لم تنفسخ فی حجّته و لم تعمل فی إبطال دعوته و کنت خصم نفسک له و الحاکم علیها و الشاهد له بحقه دون شهاده الشهود، فانّ ذلک حقّ اللّه علیک و إن کان ما یدّعیه باطلا رفقت به و روعته و ناشدته بدینه و کسرت حدته عنک بذکر اللّه و ألقیت حشو الکلام و لغطه الذی لا یردّ عنک عادیه عدوّک بل تبوء باثمه و به یشحذ علیک سیف عداوته لأنّ لفظه السوء تبعث الشر و الخیر مقمعه للشرّ، و لا قوّه إلاّ باللّه.

38 - و أمّا حقّ الخصم المدّعی علیه فان کان ما تدّعیه حقا أجملت فی مقاولته بمخرج الدّعوی، فانّ للدّعوی غلظه فی سمع المدّعی علیه و قصدت قصد حجتک بالرّفق و امهل المهله و أبین البیان و ألطف اللّطف و لم تتشاغل عن حجتک بمنازعته بالقیل و القال فتذهب عنک حجّتک و لا یکون لک فی ذلک درک، و لا قوّه إلاّ باللّه.

39 - و أمّا حقّ المستشیر فإن حضرک له وجه رأی جهدت له فی النصیحه و أشرت إلیه بما تعلم أنک لو کنت مکانه عملت به، و ذلک لیکن منک فی رحمه و لین فانّ اللین یونس الوحشه و إنّ الغلظ یوحش موضع الانس، و إن لم یحضرک له رأی و عرفت له من تثق برأیه و ترضی به لنفسک دللته علیه و أرشدته إلیه فکنت لم تأله خیرا و لم تدّخره نصحا، و لا قوّه إلاّ باللّه 40 - و أمّا حقّ المشیر علیک فلا تتّهمه فیما یوافقک علیه من رأیه إذا أشار علیک فانما هی الاراء و تصرّف النّاس فیها و اختلافهم فکن علیه فی رأیه بالخیار إذا اتّهمت رأیه فأمّا تهمته فلا تجوز لک إذا کان عندک ممّن یستحقّ المشاوره و لا تدع شکره علی ما بدا لک من إشخاص رأیه و حسن وجه مشورته فاذا وافقک حمدت اللّه و قبلت ذلک من أخیک بالشکر و الارصاد بالمکافاه فی مثلها إن فزع إلیک و لا قوّه إلاّ باللّه.

ص:143

41 - و أمّا حقّ المستنصح فانّ حقه أن تؤدّی إلیه النصیحه علی الحقّ الذی تری له أنه یحمل و یخرج المخرج الذی یلین علی مسامعه، و تکلّمه من الکلام بما یطیقه عقله، فان لکلّ عقل طبقه من الکلام یعرفه و یجتنبه، و لیکن مذهبک الرّحمه، و لا قوّه إلاّ باللّه.

42 - و أمّا حقّ النّاصح فأن تلین له جناحک ثمّ تشرئب له قلبک و تفتح له سمعک حتّی تفهم عنه نصیحته ثمّ تنظر فیها فان کان وفّق فیها للصّواب حمدت اللّه علی ذلک و قبلت منه و عرفت له نصیحته، و إن لم یکن وفّق لها فیها رحمته و لم تتّهمه و علمت أنّه لم یألک نصحا إلاّ أنّه أخطأ إلاّ أن یکون عندک مستحقا للتّهمه فلا تعبأ بشیء من أمره علی کلّ حال، و لا قوّه إلاّ باللّه.

43 - و أمّا حقّ الکبیر فإن حقّه توقیر سنّه و إجلال إسلامه إذا کان من أهل الفضل فی الاسلام بتقدیمه فیه و ترک مقابلته عند الخصام و لا تسبقه إلی طریق و لا تؤمه فی طریق و لا تستجهله و إن جهل علیک تحملت و أکرمته بحقّ إسلامه مع سنّه فانّما حقّ السنّ بقدر الاسلام و لا قوّه إلاّ باللّه.

44 - و أمّا حقّ الصغیر فرحمته و تثقیفه و تعلیمه و العفو عنه و الستر علیه و الرّفق به و المعونه له و السّتر علی جرائر حداثته فانه سبب للتوبه و المداراه له و ترک مماحکته فانّ ذلک أولی «أدنی» لرشده.

45 - و أمّا حقّ السائل فإعطاؤه إذا تهیأت صدقه و قدرت علی سدّ حاجته و الدّعاء له فیما نزل به و المعاونه له علی طلبته، فان شککت فی صدقه و سبقت إلیه التّهمه له و لم تعزم علی ذلک لم تأمن أن یکون من کید الشیطان أراد أن یصدّک عن حظک و یحول بینک و بین التقرّب إلی ربک و ترکته بستره و رددته ردا جمیلا، و إن غلبت نفسک فی أمره و أعطیته علی ما عرض فی نفسک منه فانّ ذلک من عزم الامور 46 - و أمّا حقّ المسئول فحقّه إن أعطی قبل منه ما أعطی بالشکر له و المعرفه لفضله و طلب وجه العذر فی منعه و أحسن به الظنّ و اعلم أنه إن منع ماله منع و ان

ص:144

لیس التثریب فی ماله و إن کان ظالما فانّ الانسان لظلوم کفّار.

47 - و أمّا حقّ من سرّک اللّه به و علی یدیه فان کان تعمّد هالک حمدت اللّه أوّلا ثمّ شکرته علی ذلک بقدره فی موضع الجزاء و کافأته علی فضل الابتداء و أرصدت له المکافاه، فان لم یکن تعمّدها حمدت اللّه و شکرت له و علمت أنّه منه توحّدک بها و أحببت هذا إذا کان سببا من أسباب نعم اللّه علیک و ترجو له بعد ذلک خیرا فانّ أسباب النّعم برکه حیث ما کانت و إن کان لم یتعمّد، و لا قوّه إلاّ باللّه.

48 - و أمّا حقّ من ساءک القضاء علی یدیه بقول أو فعل فان کان تعمّدها کان العفو أولی بک لما فیه له من القمع و حسن الأدب مع کثیر أمثاله من الخلق فانّ اللّه یقول «و لمن انتصر بعد ظلمه فأولئک ما علیهم من سبیل» إلی قوله «من عزم الأمور» و قال عزّ و جلّ «و إن عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به و لئن صبرتم لهو خیر للصّابرین» هذا فی العمد فإن لم یکن عمدا لم تظلمه بتعمّد الانتصار منه فتکون قد کافأنه فی تعمّد علی خطاء و رفقت به و رددته بألطف ما تقدر علیه، و لا قوّه إلاّ باللّه.

49 - و أمّا حقّ أهل ملّتک عامّه فاضمار السّلامه و نشر جناح الرّحمه و الرّفق بمسیئهم و تألّفهم و استصلاحهم و شکر محسنهم إلی نفسه و إلیک فانّ إحسانه إلی نفسه إحسانه إلیک إذا کف عنک أذاه و کفاک مئونته و حبس عنک نفسه فعمّهم جمیعا بدعوتک، و انصرهم جمیعا بنصرتک، و أنزلهم جمیعا منک منازلهم کبیرهم بمنزله الوالد و صغیرهم بمنزله الولد و أوسطهم بمنزله الأخ، فمن أتاک تعاهدته بلطف و رحمه وصل أخاک بما یجب للأخ «یحبّ الأخ» علی أخیه.

50 - و أمّا حقّ أهل الذّمه فالحکم فیهم أن تقبل منهم ما قبل اللّه و کفی بما جعل اللّه لهم من ذمّته و عهده و تکلهم إلیه فیما طلبوا من أنفسهم و اجبروا علیه و تحکم فیهم بما حکم اللّه به علی نفسک فیما جری بینک من معامله و لیکن بینک و بین ظلمهم من رعایه ذمّه اللّه و الوفاء بعهده و عهد رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حایل، فانّه بلغنا أنّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: من ظلم معاهدا کنت خصمه، فاتّق اللّه و لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه.

ص:145

فهذه خمسون حقّا محیطا بک لا تخرج منها فی حال من الأحوال یجب علیک رعایتها و العمل فی تأدیتها و الاستعانه باللّه جلّ ثناؤه علی ذلک، و لا حول و لا قوّه إلاّ باللّه و الحمد للّه ربّ العالمین.

قال الشّارح عفی اللّه عنه و وفّقه لأداء حقوقه: و انّما أوردت الرّوایه بتمامها مع کون صدرها خارجا عن الغرض لکثره فوایدها و مزید عوائدها فضننت بها عن الاسقاط و الاقتصار.

ثمّ أقول: النّسخه الّتی رویت منها کانت غیر خالیه عن السّقم فرویت کما رأیت، فلعلّ اللّه یوفّقنی علی إصلاحها و مقابلتها(1) فیما بعد بتحصیل نسخه صحیحه، و هو الموفّق و المعین و به اعتمادی

الترجمه

از جملۀ خطبهای شریفۀ آن امام مبین و سیّد الوصیّین است که خطبه خواند آن را در صفّین می فرماید أمّا بعد از حمد خدا و نعت رسول خدا پس بتحقیق گردانیده است خدا از برای من بر شما حقّ بزرگی را بسبب صاحب اختیار بودن من بر امر شما، و از برای شماست بر من از حق مثل آن حقی که مراست بر شما، پس حق فراترین خیرهاست در مقام وصف کردن بعضی با بعضی أوصاف آن را، و تنگ ترین چیزهاست

ص:146


1- (1) - قلت: إن لم یوفّق الشارح المصنّف «قد» للاصلاح و المقابله فقد وفّقنی اللّه تعالی و له الحمد لذلک و قابلت النسخه بنفس المصدر کتاب تحف العقول علی النسخه المصحّحه التی نشرها أخیرا الأخ الأعزّ و الفاضل الفذّ علی أکبر الغفاری عامله اللّه بلطفه الخفی و الجلی، فظهر بعد المقابله أنّ نسخه المصنف کانت کثیره السقم کثیره الخطاء مع ما فیها من الاسقاط، فانّ الواحد و الثلاثین من الحقوق و هو حقّ الجار إلی آخره، و کذا الواحد و الأربعین و هو حقّ المستنصح إلی آخره کانا ساقطین ظاهرا عن نسخه المصنف بتمامهما و لذا لم یذکرا فی الطبعه الأولی، فان کنت فی ریب مما ذکرنا فعلیک بتطبیق هذه النسخه مع المطبوعه أوّلا یظهر لک صحّه ما ادّعیناه، و صدق ما قلناه و اللّه الموفّق للسداد «المصحّح»

در مقام انصاف کردن بعضی مر بعضی را، جاری نمی شود آن حق از برای منفعت أحدی مگر این که جاری شود بر ضرر او، و جاری نمی شود بر ضرر او مگر این که جاری شود از برای منفعت او و اگر باشد از برای کسی که جاری شود حقّ او بر غیر و حق غیر بر او جاری نشود هر آینه باشد و مختص بخداوند سبحانه بدون خلق او از جهت قدرت او بر بندگان خود و از جهت عدالت او در هر چیزی که جاری شد بر آن چیز اقسام قضا و حکم او، و لیکن گردانید خدای تعالی حقّ خود را بر بندگان این که اطاعت او نمایند، و گردانید جزای طاعت ایشان را بر خود این که ثواب ایشان را بالمضاعف کند از حیثیّت تفضّل و احسان و از روی وسعت دادن با چیزی که خود اهل اوست از زیاده کردن جزا پس گردانید حق سبحانه و تعالی از جملۀ حقوق خود حقوقی را که واجب گردانیده است آنها را از برای بعضی از مردمان بر بعضی، پس گردانید آنها را متساوی و متقابل در جهات آنها و باعث می شود بعضی از آنها به بعضی و مستحق نمی شود بعضی را مگر بعوض بعضی و بزرگترین چیزی که واجب گردانید حق سبحانه و تعالی از این حقوق حق والی و پادشاهست بر رعیّت، و حقّ رعیّت است بر والی و پادشاه فریضه ایست که فرض کرده خدای سبحانه و تعالی آنرا از برای هر یکی از والی و رعیّت بر دیگری، پس گردانید آن حقّ را سبب نظم از برای الفت ایشان و مایۀ عزّت از برای دین ایشان، پس صلاح نمی یابد حال رعیّت مگر بصلاح حال پادشاهان و صلاح نمی یابد حال پادشاهان مگر بانتظام أمر رعیّت.

پس وقتی که ادا کند رعیّت بوالی حقّ او را که اطاعت و فرمان برداریست و ادا کند والی برعیّت حقّ او را که عدالت و دادرسی است عزیز می شود حقّ در میانۀ ایشان، و مستقیم می شود راههای دین، و معتدل می شود علامتهای عدالت، و جاری می شود سنن شرعیّه بر راههای خود پس صلاح می یابد بسبب این روزگار، و امیدواری می شود در دوام و بقاء سلطنت، و مأیوس می گردد جایگاه طمع دشمنان.

ص:147

و وقتی که غالب گردد و تمرّد نماید رعیّت بر پادشاه خود، یا ظلم و تعدّی کند پادشاه بر رعیّت خود مختلف می شود در آن وقت سخنان، و آشکار گردد علامتهای ظلم و ستم، و بسیار گردد دغل و مفاسد در دین، و ترک شود جادّۀ سنن شرعیّه، پس عمل کرده می شود بخواهشات نفسانیّه، و معطّل گردد احکام شرعیّۀ نبویّه، و بسیار شود ناخوشیهای نفسها، پس استیحاش نمی شود یعنی مردم وحشت نمی کنند از بزرگ حقّی که تعطیل افتد، و نه از بزرگ باطلی که آورده شود، پس در آن وقت ذلیل و خار گردند نیکوکاران، و عزیز گردد بدکرداران، و بزرگ می شود مظالم خدا بر ذمّۀ بندگان.

پس بر شما باد نصیحت کردن یکدیگر را در آن حقّ واجب و معاونت خوب همدیگر بالای آن پس نیست احدی و اگر چه شدید باشد در تحصیل رضای خدا عرض او، و دراز باشد در عمل سعی و تلاش او که برسد حقیقت آن چیزی را که خدای تعالی أهل و سزاوار اوست از اطاعت و عبادت، و لیکن از حقوق واجبۀ خدا بر بندگان نصیحت کردنست بمقدار طاقت ایشان و اعانت کردن یکدیگر است برپا داشتن حق و عدل در میان خودشان.

و نیست مردی و اگر چه بزرگ شود در حق گذاری مرتبۀ او و مقدّم باشد در دین داری فضیلت او بالاتر از این که اعانت کرده شود بر چیزی که بار کرده است خدا بر او از حقّ خود، یعنی البته محتاج است بمعین.

و نیست مردی اگر چه کوچک شمرده باشد او را نفسها و حقیر دیده باشد او را چشمها پست تر از این که اعانت کند بر آن حقّ یا اعانت کرده شود بر آن

الفصل الثانی

اشاره

قال السیّد رضی اللّه عنه: فأجابه علیه السّلام رجل من أصحابه بکلام طویل یکثر فیه الثّناء علیه و یذکر سمعه و طاعته له علیه السّلام.

ص:148

فقال علیه السّلام:

إنّ من حقّ من عظم جلال اللّه فی نفسه، و جلّ موضعه من قلبه، أن یصغر عنده لعظم ذلک کلّ ما سواه، و إنّ أحقّ من کان کذلک لمن عظمت نعمه اللّه علیه، و لطف إحسانه إلیه، فإنّه لم تعظم نعمه اللّه علی أحد الاّ ازداد حقّ اللّه علیه عظما. و إنّ من أسخف حالات الولاه عند صالح النّاس أن یظنّ بهم حبّ الفخر، و یوضع أمرهم علی الکبر، و قد کرهت أن یکون جال فی ظنّکم أنّی أحبّ الإطراء، و استماع الثّناء، و لست بحمد اللّه کذلک، و لو کنت أحبّ أن یقال ذلک لترکته انحطاطا للّه سبحانه عن تناول ما هو أحقّ به من العظمه و الکبریاء، و ربّما استحلی النّاس الثّناء بعد البلاء، فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء لإخراجی نفسی إلی اللّه و إلیکم من البقیّه فی حقوق لم أفرغ من أدائها، و فرائض لا بدّ من إمضائها. فلا تکلّمونی بما تکلّم به الجبابره، و لا تتحفّظوا منّی بما یتحفّظ به عند أهل البادره، و لا تخالطونی بالمصانعه، و لا تظنّوا بی [به] استثقالا فی حقّ قیل لی، و لا التماس إعظام لنفسی، فإنّه من استثقل الحقّ أن یقال له، أو العدل أن یعرض علیه، کان العمل بهما أثقل علیه، فلا تکفّوا عن مقاله بحقّ، أو مشوره بعدل، فإنّی لست فی نفسی

ص:149

بفوق أن أخطئ، و لا آمن ذلک من فعلی إلاّ أن یکفی اللّه من نفسی ما هو أملک به منّی، فإنّما أنا و أنتم عبید مملوکون لرّب لا ربّ غیره، یملک منّا ما لا نملک من أنفسنا، و أخرجنا ممّا کنّا فیه إلی ما صلحنا علیه، فأبدلنا بعد الضّلاله بالهدی، و أعطانا البصیره بعد العمی.

اللغه

(صغر) الشیء یصغر من باب شرف صغرا و زان عنب إذا صار صغیرا و صغر صغرا من باب تعب إذا ذلّ و هان قال تعالی: و هم صاغرون، أی داخرون ذلیلون و (عظم) الشّیء بالضّم أیضا عظما کعنب إذ اصار عظیما و (سخف) سخفا و سخافه و زان قرب قربا فهو سخیف و فلان فی عقله سخف أی نقص، و قال الخلیل: السّخف فی العقل خاصّه و السخافه فی کلّ شیء.

و (اطریت) فلانا مدحته بأحسن ما فیه و قیل: بالغت فی مدحه و جاوزت الحدّ و قال السّرقسطی فی باب الهمز و الیاء أطرأته مدحته و أطریته أثنیت علیه.

و قوله:(من البقیّه) بالباء الموحّده کما فی نسخه الشّارح المعتزلی و غیرها من بقی الدّین کذا فضل و تأخّر، و البقیّه اسم منه و الجمع بقایا و بقیّات مثل عطیه و عطایا و عطیات، و المنقول من خطّ الرّضی من التقیه بالتاء المثناه و (البادره) الحدّه و الکلام الذی یسبق من الانسان فی حاله الغضب و (المصانعه) الرّشوه و المداراه و (کفه) عن المکروه أی صرفه فکفّ هو أی انصرف یستعمل متعدّیا و لازما.

الاعراب

قوله: من حقّ خبر انّ قدّم علی اسمها و هو قوله ان یصغر، و هو مؤوّل بالمصدر و الواو فی و انّ أحق آه حرف قسم حذف المقسم به و جواب القسم قوله: لمن عظمت، و یحتمل أن تکون للعطف فتکون اللام فی لمن تأکیدا.

و قوله: و قد کرهت أن یکون جال فی ظنّکم انّی احبّ، یکون زایده بعد

ص:150

أن النّاصبه جیء بها لمحض اصلاح اللّفظ و تصحیح دخول أن النّاصبه و إلاّ فلا حاجه الیها من حیث المعنی، و الدّلیل علی زیادتها أنّها لم تعمل شیئا أصلا و مثلها فی الزّیاده قول أم عقیل ابن أبی طالب و هی ترقصه:

أنت تکون ماجد بلیل إذا تهبّ شمال بلیل

و جمله أن یکون حال فی محلّ النّصب مفعول کرهت، و جمله انّی احبّ فاعل جال و قوله: و لست بحمد اللّه کذلک، الباء فی بحمد اللّه إما للمصاحبه و الجار و المجرور فی موضع الحال أی لست کذلک مصاحبا بحمده أی حامدا له تعالی علی حدّ قوله تعالی «فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ » أی سبّحه حامدا له أی نزّهه عمّا لا یلیق به و اثبت له ما یلیق و إمّا للاستعانه علی أنّه من اقامه المسبّب مقام السّبب کما قاله بعض علماء الأدبیّه فی سبحانک اللّهم و بحمدک، إنّ المعنی و بمعونتک الّتی هی نعمه توجب علی حمدک سبّحتک لا بحولی و قوّتی، و علی هذا فیکون المعنی لست کذلک باعانته الّتی توجب حمده تعالی.

و قوله: انحطاطا للّه، مفعول لأجله لترکته، و عن تناول متعلّق بانحطاطا و اضافه تناول إلی ما من اضافه المصدر إلی مفعوله، و قوله: لاخراجی علّه للمنفی، لا للنفی و قوله: فی حقوق، متعلّق بالبقیّه و الفاء فی قوله فلا تکلّمونی، فصیحه.

و قوله فانّه من استثقل الحقّ أن یقال له، الضمیر فی أنّه للشأن و أن یقال له بدل من الحقّ بدل اشتمال و کذلک ان یعرض علیه بدل من العدل، و الباء فی قوله:

بفوق، زایده للتأکید و زیادتها فی خبر لیس مطرده، و الفاء فی قوله: فابدلنا آه، عاطفه للتفصیل علی الإجمال.

المعنی
اشاره

اعلم أنّه علیه السّلام لمّا خطب بما تقدّم فی الفصل الأوّل (فأجابه علیه السّلام رجل من أصحابه بکلام طویل یکثر فیه الثناء علیه و یذکر سمعه و طاعته له) و ستطلع علی کلام هذا الرّجل فی التکمله الاتیه انشاء اللّه تعالی.

قال المحدّث العلامه المجلسیّ فی البحار عند روایه هذه الخطبه من الکافی:

ص:151

الظاهر أنّ هذا الرّجل کان الخضر علیه السّلام و قد جاء فی مواطن کثیره و کلّمه علیه السّلام لاتمام الحجّه علی الحاضرین، و قد أتی بعد وفاته علیه السّلام و قام علی باب داره و بکی و أبکی و خاطب علیه السّلام بأمثال تلک الکلمات و خرج و غاب عن النّاس.

أقول: و یؤیّده ما یأتی فی روایه الکافی من أنّه لم یکن رأی فی عسکره علیه السّلام قبل هذا الیوم و لا بعده، و کیف کان فلمّا سمع علیه السّلام کلامه (فقال علیه السّلام) مجیبا له:

(إنّ من حقّ من عظم جلال اللّه فی نفسه و جلّ موضعه من قلبه أن یصغر عنده لعظم ذلک کلّ ما سواه) فانّ من کمل معرفته باللّه و شاهد عظمته و جلاله و کبریاءه لا یبقی لغیره وقع فی نظره، لما ظهر من جلاله تعالی کما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی ما رواه عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی احیاء العلوم: لا یبلغ عبد حقیقه الایمان حتّی ینظر النّاس کالأباعر فی جنب اللّه ثمّ یرجع إلی نفسه فیجدها أحقر حقیر.

(و انّ أحقّ من کان کذلک لمن عظمت نعمه اللّه علیه و لطف احسانه الیه) یعنی أحقّ النّاس بتعظیم جلال اللّه و تصغیر ما سواهم الأئمّه علیهم السّلام لعظم نعمه اللّه علیهم و کمال معرفتهم بجلال ربّهم، فحقّ اللّه تعالی علیهم أعظم من غیرهم فینبغی أن یصغر عندهم أنفسهم فلا یحبّوا الثناء و الاطراء.

أو أنّ من عظمت نعمه و لطفه و احسانه إلیه فهو أحقّ و أجدر بأن یعظم جلال اللّه و یجلّ محلّه فی قلبه، و من کان کذلک فیضمحلّ عند ملاحظه جلاله و مشاهده عظمه غیره، فلا یکون له التفات و توجّه إلی الخلق فی أعماله حتّی یطلب رضاءهم و مدحهم و ثناءهم.

و من هنا لما قال الحواریّون لعیسی علیه السّلام ما الخالص من الأعمال؟ فقال: الّذی یعمل للّه تعالی لا یحبّ أن یحمده علیه أحد.

و قال بعضهم: الاخلاص نسیان رؤیه الخلق بدوام النظر إلی الخالق فقط، و قال آخر: هو اخراج الخلق عن معامله الرّب.

و یؤیّد الثّانی تعلیله بقوله (فانّه لم تعظم نعمه اللّه علی أحد إلاّ ازداد حقّ اللّه علیه عظما) و أعظم حقّه هو الاخلاص کما قال «وَ ما أُمِرُوا إِلاّ لِیَعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصِینَ »

ص:152

«لَهُ الدِّینَ » «فَمَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا یُشْرِکْ بِعِبادَهِ رَبِّهِ أَحَداً ».

(و انّ من أسخف حالات الولاه عند صالح الناس ان یظنّ بهم حبّ الفخر).

لظهور مخائل حبّه علیهم، و ذلک لضعف عقولهم و حبّهم للجاه و المنزله عند الناس و للثناء و المحمده منهم.

و النکته فی محبتهم لذلک هو ارتیاح النفس و التذاذ القلب به و میل الطبع الیه بسبب استشعار الکمال من قول المادح، و ذلک لأنّ الکمال محبوب، و کلّ محبوب فادراکه لذیذ، فمهما شعرت النفس بکمالها ارتاحت و تلذّذت فالمدح یشعر نفس الممدوح بکمالها.

فانّ الوصف الذی یمدح به إما أن یکون جلیا ظاهرا کوصفه بأنه طویل القامه و حسن الوجه، أو خفیا مشکوکا کوصفه بالقدره و الشجاعه و السخاوه، و الالتذاذ بالأوّل أقلّ و بالثانی أعظم، لأنّ الانسان ربما یکون شاکا فی کمال قدرته و شجاعته و سخاوته، و بمدح غیره له بذلک یرتفع شکه و یحصل له الطمأنینه باستشعار ذلک الکمال، فتعظم لذّته لا سیما إذا کان المادح من أهل الخبره فهذا هو النکته فی حبّ الجاه و الفخر و الثناء.

و أیضا فانّ المدح یدلّ علی حشمه الممدوح و اضطرار المادح إلی اطلاق اللسان بحمده، و مدحه إما عن طوع أو عن قهر و الحشمه أیضا لذیذه لما فیها من القهر و القدره و السلطنه، و هذه اللّذه تحصل و إن کان المادح فی الباطن غیر معتقد بما مدح به لأنّ اضطراره إلی مدحه و وصفه نوع قهر و استیلاء علیه، فیورث ذلک حبّ الولاه للمحمده و الثناء.

و إنما جعله من أسخف الحالات، لأنّ من غلب علی قلبه حبّ الجاه و المنزله و الفخر صار همته مقصورا علی ملاحظه الخلق و مراعاتهم فی أقواله و أفعاله ملتفتا إلی ما یوجب وقعه فی نظرهم و منزلته عندهم و رضائهم منه رجاء لمدحهم و خوفا من ذمّهم و هذا من محض ضعف العقل و قصوره.

ص:153

لأنّ هذه الصفه التی یحبّ المدح بها إما أن یکون متّصفا بها واقعا أم لا فان کان متّصفا بها فهی إما من الکمالات النفسانیه کالقدره و الشجاعه و العداله، أو لیست من الکمالات النفسانیه بل من الأعراض الدّنیویه کالثروه و الجلال و الشوکه و نحوها.

أما الأعراض الدنیویّه فالفرح بها کالفرح بما أنبتت الأرض من النبات الذی یصیر عن قریب هشیما تذروه الریاح، و هذا من قلّه عقل العاقل فلا ینبغی أن یفرح بما هو فی معرض الزوال و الفناء، و ان فرح فلا ینبغی أن یفرح بمدح المادح بل بوجوده و المدح لیس سبب وجوده.

و أما الکمالات النفسانیه فینبغی أن یکون فرحه فیها بفضل اللّه تعالی أیضا لا بمدح المادح، فانّ اللذه فی استشعار الکمال و الکمال موجود بفضل اللّه لا بمدح المادح و المدح تابع له و ان لم یکن متّصفا بها واقعا فحبّ المدح بها غایه الجنون، و مثله کمثل من یهزء به إنسان و یقول له: سبحان اللّه ما اکثر العطر الذی فی أحشائک و ما أطیب الرّوائح التی تفوح منک إذا قضیت حاجتک، و هو یعلم ما تشتمل علیه أمعاؤه من الأقذار و الأنتان و مع ذلک فیفرح بمدحه فاذا المادح إن کان صادقا فلیکن فرحه بصفته الّتی هی من فضل اللّه و إن کان کاذبا فینبغی أن یغمّه مدحه حیث إنه یستهزء به و یستسخر منه فکیف یفرح به.

و أمّا الحشمه الّتی اضطرت المادح إلی المدح فمرجعها أیضا إلی قدره عارضه لا ثبات لها، فعلم بذلک أنّ حبّ الفخر من أسخف حالات الولاه.

(و) من أسخف حالاتهم أیضا أن (یوضع أمرهم علی الکبر) أی یتّهموا بالکبر لاستعظامهم لنفسهم و استحقارهم لغیرهم و ترفعهم علیه و انفهم من عباداتهم و هو ایضا من ضعف العقل لأنّ الکبر و العزّ و العظمه و الجلال لا یلیق إلاّ بالقادر القاهر مالک الملک و الملکوت فأین یلیق به العبد الضعیف المسکین المستکین الذی لا یملک لنفسه موتا و لا حیاتا و لا نشورا.

ص:154

فالوالی المتکبّر منازع للّه تعالی فی صفه لا یلیق إلاّ بجلاله مثل الغلام الّذی أخذ قلنسوه الملک فوضعها علی رأسه و جلس علی سریره فما أعظم استحقاقه للمقت و الخزی و ما أقبح ما تعاطاه و أشدّ جرأته علی مولاه و أفحش سفهه عند أهل البصیره هذا.

و لمّا ذکر اجمالا أنّ المشاهد لجمال الربوبیّه یصغر فی نظره ما سواه و أنّ أحقّ النّاس بمشاهده جلاله و استصغار غیره هو من فاز لعظیم نعمه المعرفه و عقّبه بذکر حاله الولاه من حبّهم للفخر و الکبر و اتّهامهم بذلک.

أردف ذلک بالتصریح علی براءه نفسه القدسیه من هذه الحالات و نزاهته عن حبّ الاطراء و الثناء بمقتضی مشاهدته لجلال الربّ تعالی فقال:

(و قد کرهت أن یکون جال فی ظنّکم أنی أحبّ الاطراء) أی المجاوزه عن الحدّ فی المدح و المبالغه فیه (و استماع الثناء) قال بعض الشارحین: جولان الظنّ حصول المعنی فی النفس من غیر إذعان کامل، و کراهته علیه السّلام له یدلّ علی کراهته للاذعان التامّ بطریق أولی.

(و لست بحمد اللّه کذلک) أی محبا لها (و لو کنت احبّ أن یقال ذلک) أی لو أحببت الاطراء و الثناء و التعظیم و التّبجیل بما فیه من التذاذ النفس (لترکته) قطعا (انحطاطا للّه) و تذلّلا لأجله و تصاغرا (عن تناول ما هو أحقّ به) منّی و من کلّ أحد (من العظمه و الکبریاء) و یحتمل أن یکون أحقّ بمعنی حقیق غیر مراد به التفضیل کما فی قولهم العسل أحلی من الخلّ و هو الأظهر بل أولی لأنّ العظمه و الکبریاء لا یلیق إلاّ به تعالی کما قال فی الحدیث القدسی: الکبریاء ردائی و العظمه إزاری فمن نازعنی واحدا منهما ألقیته فی جهنّم و لا ابالی.

و فی کلامه علیه السّلام إشاره إلی أنّ الاطراء و الثناء یجران إلی الکبر و ذلک أنّ المادح إذا بالغ فی المدح و ذکر مناقب الممدوح و محاسنه و اثنی علیه بها یورث ذلک فی الممدوح الارتیاح و الاهتزاز و استعظامه لنفسه بما فیها من المناقب و المحاسن و استحقاره بغیره لخلوّه منها، و لیس الکبر إلاّ عباره عن ذلک.

ص:155

(و ربما استحلی الناس الثناء بعد البلاء) أی استحلی من أبلی بلاء حسنا من الولاه و غیرهم أن یمدح و یثنی علیه بعد ابتلائه بالشدائد و مکایدته المشاق.

قال الشارح البحرانی: هذا یجری مجری تمهید العذر لمن أثنی علیه فکأنه علیه السّلام یقول: و أنت معذور حیث رأیتنی أجاهد فی سبیل اللّه و أحثّ الناس علی ذلک و من عاده النّاس أن یستحلوا الثناء عند أن یبلوا بلاء حسنا فی جهاد أو غیره من الطاعات.

ثمّ أجاب علیه السّلام عن هذا العذر بقوله (فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء لاخراجی نفسی إلی اللّه و إلیکم من البقیّه فی حقوق لم أفرغ من أدائها و فرائض لا بدّ من امضائها) أی لا تثنوا علیّ لأجل ما ترونه منّی من طاعه اللّه فانّ ذلک انّما هو لاخراج نفسی إلی اللّه من حقوقه الباقیه علیّ لم افرغ بعد من أدائها، و هی حقوق نعمه و فرائضه الّتی لا بدّ من المضیّ فیها و کذلک إلیکم من الحقوق التی أوجبها اللّه من النصیحه فی الدّین و الارشاد إلی الطریق الأفضل و التعظیم لکیفیّه سلوکه.

و فی المنقول من خط الرّضی من التقیّه بالتاء و المعنی فانّ الّذی أفعل من طاعه اللّه إنما هو لاخراج نفسی إلی اللّه و إلیکم من تقیّه الخلق فیما یجب علیّ من الحقوق إذ کان علیه السّلام إنّما یعبد اللّه للّه غیر ملتفت فی شیء من عبادته و أداء واجب حقّه إلی أحد سواه خوفا منه أو رغبه إلیه أو المراد بها التقیّه الّتی کان یعملها فی زمن الخلفاء الثلاثه و ترکها فی أیام خلافته، و کأنه قال: لم أفعل شیئا إلاّ و هو أداء حقّ واجب علیّ و إذا کان کذلک فکیف أستحقّ أن یثنی علیّ لأجل إتیان الواجب بثناء جمیل، و اقابل بهذا التعظیم، و هو من باب التواضع للّه و تعظیم کیفیه أداء حقّه، و کسر للنفس عن محبّه الباطل و المیل الیه.

و لمّا نهاهم عن الثناء علیه أردف بتعلیمهم کیفیه سلوکهم معه علیه السّلام قولا و فعلا فقال علیه السّلام.

ص:156

(فلا تکلّمونی بما تکلّم به الجبابره) و الظلمه أی لا تکلّمونی بکلام متضمن للتملق لی و التودّد الیّ کما یتکلّم به عند أهل الغرور و النخوه من المتجبّرین العتاه (و لا تتحفّظوا منّی بما یتحفّظ به عند أهل البادره) أی لا تحرّزوا منّی بما یتحرّز به عند أهل الهده من الملوک و السلاطین و الامراء، فانّ النّاس إنّما یتحفظون عنهم و یتکلّمون عندهم حقّا أو بأطلا بما یعجبهم و یوافق مذاقهم من الثناء و الاطراء و الملق، و یحتشمون منهم و یقومون بین أیدیهم و یخضعون لهم، کلّ ذلک خوفا من سطوتهم و توقّیا من سورتهم.

(و لا تخالطونی) و عن بعض النّسخ لا تخاطبونی بدله (بالمصانعه) أی بالرّشوه و المداراه، و قال بعض الشارحین: المصانعه أن تصنع لأحد شیئا لیصنع لک شیئا آخر و الغرض النّهی عن المخالطه أو المخاطبه بحسب ما یرونه صلاحا فی حصول أغراضهم أو ما یعجبه علیه السّلام علی زعمهم.

(و لا تظنوا بی استثقالا فی حقّ لی و لا التماس إعظام لنفسی) أی لا یذهب ظنّکم إلی أنّ فیّ توانیا من الحقّ الذی قیل لی، و انی أعدّه ثقیلا علیّ، و لا إلی أنّی أطلب من الخلق التعظیم لنفسی، و ذلک لأنّه مع الحقّ و الحقّ معه یدور معه کیف دار و لمعرفته بمن هو أهل للاعزاز و أحقّ به لاختصاصه بالعظمه و الکبریاء فقط جلّ جلاله دون غیره حسبما صرّح به سابقا، و من هذا شأنه فکیف یستثقل الحقّ و یلتمس الاعظام.

(فانّه من استثقل الحقّ أن یقال له أو العدل أن یعرض علیه کان العمل بهما أثقل علیه) یعنی من کان استماع الحقّ و العدل ثقیلا علیه عند إظهارهما علیه کان عمله بهما أثقل و أشق، لکن شیئا منهما لیس ثقیلا علیه فضلا عن إصغائه إلیه، بل المعلوم من حاله علیه السّلام مضافا إلی شهاده قوله تعالی «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ » النّازل فیه و فی الأئمه من ذریّته علیه و علیهم السّلام مواظبته علی الحقّ و العدل فی جمیع حالاته.

و لمّا نهاهم عن التحفّظ منه و نبّههم علی عدم ثقل استماع القول الحقّ

ص:157

و العدل علیه کعدم ثقل عمله بهما فرّع علیه قوله (فلا تکفّوا عن مقاله بحقّ) أی لا تمسکوا عنها و فیه تلطف لهم (أو مشوره بعدل) و فیه تطییب لقلوبهم و لهذه النّکته أیضا أمر اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی قوله «و شاورهم فی الأمر» بالتشاور من دون حاجه لأحد منهما إلی استخراج الوجه بالمشاوره لعلمهما بوجوه المصالح جمیعا فی الحرب و غیرها.

و أمّا التعلیل بقوله (فانّی لست فی نفسی بفوق ان اخطی و لا آمن ذلک من فعلی إلاّ أن یکفی اللّه من نفسی ما هو أملک به منّی) فانّما هو من الانقطاع إلی اللّه و التّواضع الباعث لهم علی الانبساط معه بقول الحقّ و عدّ نفسه من المقصّرین فی مقام العبودیّه و الاقرار بأنّ عصمته علیه السّلام من نعمه تعالی.

و لیس اعترافا بعدم العصمه کما یتوهّم بل لیست العصمه إلاّ ذلک فانّها عباره عن أن یعصم اللّه العبد من ارتکاب الخطاء و المعصیه و قد أشار إلیه بقوله: إلاّ أن یکفی اللّه، علی حدّ قول یوسف الصدّیق علیه السّلام «و ما أبرّء نفسی إنّ النفس لأماره بالسوء إلاّ ما رحم ربّی» و أراد بقوله ما هو أملک به العصمه من الخطاء فانّه تعالی أقدر علی ذلک للعبد من العبد نفسه ثمّ اتبعه بمزید الهضم و سوّی بینهم و بینه و قال (فانّما أنا و أنتم عبید مملوکون لربّ لا ربّ غیره یملک منّا ما لا نملک من أنفسنا) و یعصمنا ممّا لا نقدر أن نعتصم منه بأنفسنا من مکاره الدّنیا و الاخره (و أخرجنا ممّا کنّا فیه) من الجهاله و عدم العلم و المعرفه (إلی ما صلحنا علیه) من الکمالات الّتی یسّرها لنا ببعثه الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم (فأبدلنا بعد الضّلاله بالهدی و أعطانا البصیره بعد العمی).

قال الشّارح المعتزلی: لیس هذا إشاره إلی خاصّ نفسه لأنّه لم یکن کافرا فأسلم، و لکنّه کلام یقوله و یشیر به إلی القوم الذین یخاطبهم من إفناء الناس فیأتی بصیغه الجمع الدّاخله فیها نفسه توسّعا، و یجوز أن یکون معناها لولا ألطاف اللّه تعالی ببعثه محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لکنت أنا و غیری علی مذهب الأسلاف.

ص:158

تکمله

هذه الخطبه رواها ثقه الاسلام الکلینی فی کتاب الرّوضه من الکافی و السند علیّ بن الحسن المؤدّب عن أحمد بن محمّد بن خالد و أحمد بن محمّد عن علیّ بن الحسن التّمیمی «التیمی» جمیعا عن إسماعیل بن مهران قال: حدّثنی عبد اللّه بن الحرث عن جابر عن أبی جعفر علیه السّلام قال خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام الناس بصفّین فحمد اللّه و أثنی علیه و صلّی علی محمّد النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ثمّ قال علیه السّلام:

أمّا بعد فقد جعل اللّه لی علیکم حقّا بولایه أمرکم و منزلتی الّتی أنزلنی اللّه عزّ ذکره بها منکم و لکم علیّ من الحقّ مثل الّذی لی علیکم، و الحقّ أجمل الأشیاء فی التراصف «التواصف» و أوسعها فی التناصف لا یجری لأحد إلاّ جری علیه، و لا یجری علیه إلاّ جری له، و لو کان لأحد أن یجری ذلک له و لا یجری علیه لکان ذلک للّه عزّ و جلّ خالصا دون خلقه، لقدرته علی عباده، و لعدله فی کلّ ما جرت علیه ضروب قضائه، و لکن جعل حقّه علی العباد أن یطیعوه، و جعل کفارتهم علیه حسن الثواب تفضّلا منه و تطوّلا بکرمه و توسّعا بما هو من المزید له أهل، ثمّ جعل من حقوقه حقوقا فرضها لبعض الناس علی بعض، فجعلها تتکافا فی وجوهها و یوجب بعضها بعضا، و لا یستوجب بعضها إلاّ ببعض فأعظم ما افترض اللّه تبارک و تعالی من تلک الحقوق حقّ الوالی علی الرّعیّه و حقّ الرّعیّه علی الوالی فریضه فرضها اللّه عزّ و جلّ لکلّ علی کلّ فجعلها نظام الفتهم و عزّا لدینهم و قواما لسنن الحقّ فیهم، فلیست تصلح الرعیه إلاّ بصلاح الولاه، و لا تصلح الولاه إلاّ باستقامه الرّعیّه.

فاذا أدّت الرّعیه إلی الوالی حقّه و أدّی إلیها الوالی کذلک عزّ الحقّ بینهم، فقامت مناهج الدین و اعتدلت معالم العدل، و جرت علی اذلالها السّنن، و صلح بذلک الزّمان و طاب به العیش و طمع فی بقاء الدوله و یئست مطامع الأعداء.

و إذا غلبت الرّعیه و الیهم و علا الوالی الرّعیه اختلفت هنا لک الکلمه

ص:159

و ظهرت مطامع الجور و کثر الادغال فی الدّین و ترکت معالم السنن، فعمل بالهوی و عطلت الاثار و کثرت علل النفوس و لا یستوحش لجسیم حدّ عطل و لا لعظیم باطل اثل، فهنا لک تذلّ الأبرار، و تعزّ الأشرار، و تخرب البلاد، و تعظم تبعات اللّه عزّ و جلّ عند العباد.

فهلمّ أیّها الناس إلی التعاون علی طاعه اللّه عزّ و جلّ و القیام بعد له و الوفاء بعهده و الانصاف له فی جمیع حقّه، فانه لیس العباد إلی شیء أحوج منهم إلی التناصح فی ذلک و حسن التعاون علیه، و لیس أحد و إن اشتدّ علی رضاء اللّه حرصه و طال فی العمل اجتهاده ببالغ حقیقه ما أعطی اللّه من الحقّ أهله، و لکن من واجب حقوق اللّه عزّ و جلّ علی العباد النصیحه له بمبلغ جهدهم، و التعاون علی اقامه الحقّ بینهم.

و لیس امرء و إن عظمت فی الحقّ منزلته و جسمت فی الخلق فضیلته بمستغن عن أن یعان علی ما حمله اللّه عزّ و جلّ من حقّه، و لا لامرؤ مع ذلک خسأت به الأمور و اقتحمته العیون بدون ما أن یعین علی ذلک أو یعان علیه و أهل الفضیله فی الحال و أهل النعم العظام أکثر من ذلک حاجه و کلّ فی الحاجه إلی اللّه عزّ و جلّ شرع سواء «فأجابه علیه السّلام رجل من عسکره لا یدری من هو و یقال: إنّه لم یر فی عسکره قبل ذلک الیوم و لا بعده، فقام و أحسن الثناء علی اللّه عزّ و جلّ بما أبلاهم و أعطاهم من واجب حقّه علیهم و الاقرار بما ذکر من تصرّف الحالات به و بهم ثمّ قال:

أنت أمیرنا و نحن رعیتک بک أخرجنا اللّه عزّ و جلّ من الذلّ و باعزازک اطلق علی عباده من الغل، فاختر علینا فامض اختیارک و ائتمر فامض ائتمارک فانّک القائل المصدّق و الحاکم الموفق و الملک المخول لا نستحلّ فی شیء من معصیتک و لا نقیس علما بعلمک یعظم عندنا فی ذلک خطرک و یجلّ عنه فی أنفسنا فضلک».

فأجابه أمیر المؤمنین علیه السّلام: إنّ من حقّ من عظمّ جلال اللّه فی نفسه و عظم موضعه

ص:160

من قلبه أن یصغر عنده لعظم ذلک کلّ ما سواه، و إنّ أحقّ من کان کذلک لمن عظمت نعم اللّه علیه و لطف إحسانه إلیه فانّه لم تعظم نعم اللّه تعالی علی أحد إلاّ ازداد حق اللّه علیه عظما.

و إنّ من أسخف حالات الولاه عند صالح النّاس أن یظنّ بهم حبّ الفخر و یوضع أمرهم علی الکبر، و قد کرهت أن یکون جال فی ظنّکم أنّی أحبّ الاطراء، و استماع الثناء، و لست بحمد اللّه کذلک، و لو کنت احبّ أن یقال ذلک لترکته انحطاطا للّه سبحانه عن تناول ما هو أحقّ به من العظمه و الکبریاء، و ربّما استحلی الناس الثناء بعد البلاء، فلا تثنوا علیّ بجمیل ثناء لاخراجی نفسی إلی اللّه و إلیکم من البقیّه فی حقوق لم افرغ من أدائها و فرائض لا بدّ من إمضائها.

فلا تکلّمونی بما تکلّم به الجبابره و لا تتحفظوا منّی بما یتحفّظ به عند أهل البادره و لا تخالطونی بالمصانعه، و لا تظنوا بی استثقالا فی حقّ قیل لی و لا التماس إعظام لنفسی لما لا یصلح لی فانّه من استثقل الحقّ أن یقال له أو العدل أن یعرض علیه کان العمل بهما أثقل علیه، فلا تکفّوا عن مقاله بحقّ أو مشوره بعدل فانّی لست فی نفسی بفوق أن اخطی و لا آمن ذلک من فعلی إلاّ أن یکفی اللّه من نفسی ما هو أملک به منی، فانّما أنا و أنتم عبید مملوکون لربّ لا ربّ غیره، یملک منّا ما لا نملک من أنفسنا و أخرجنا ممّا کنا فیه إلی ما صلحنا علیه فأبدلنا بعد الضّلاله بالهدی و أعطانا البصیره بعد العمی.

«فأجابه الرّجل الّذی أجابه من قبل فقال: أنت أهل ما قلت و اللّه فوق ما قلته فبلاؤه عندنا ما لا یکفر، و قد حملک اللّه تعالی رعایتنا و ولاک سیاسه أمورنا فأصبحت علمنا الّذی نهتدی به، و إما منا الذی نقتدی به، و أمرک کلّه رشد، و قولک کلّه أدب، قد قرّت لک فی الحیاه أعیننا، و امتلأت بک من سرور قلوبنا، و تحیّرت من صفه ما فیک من بارع الفضل عقولنا، و لسنا نقول لک أیّها الامام الصّالح تزکیه لک، و لا نجاوز القصد فی الثناء علیک، و لم «لن» یکن فی أنفسنا طعن علی یقینک أو غشّ فی دینک فنتخوّف أن یکون أحدثت بنعم اللّه تبارک و تعالی تجبّرا، أو دخلک

ص:161

کبر، و لکنّا نقول ما قلنا تقرّبا إلی اللّه عزّ و جلّ بتوقیرک، و توسّعا بتفضیلک و شکرا باعظام أمرک، فانظر لنفسک و لنا و آثر لأمر اللّه علی نفسک و علینا فنحن طوع فیما أمرتنا ننقاد من الامور مع ذلک فیما ینفعنا».

فأجابه أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال: و أنا استشهدکم عند اللّه علی نفسی، لعلمکم فیما و لیت به من امورکم و عمّا قلیل یجمعنی و ایّاکم الموقف بین یدیه و السؤال عمّا کنّا فیه، ثمّ یشهد بعضنا علی بعض، فلا تشهدوا الیوم بخلاف ما أنتم شاهدون غدا، فانّ اللّه عزّ و جلّ لا تخفی علیه خافیه، و لا یجوز عنده إلاّ مناصحه الصدور فی جمیع الأمور «فأجابه الرّجل و یقال: لم یر الرّجل بعد کلامه هذا الأمیر المؤمنین علیه السّلام فأجابه و قد عال الذی فی صدره و البکاء تقطع منطقه، و غصص الشّجی تکسر صوته إعظاما لخطر مرزأته و وحشه من کون فجیعته، فحمد اللّه و أثنی علیه ثمّ شکی إلیه هول ما أشفی علیه من الخطر العظیم و الذّل الطویل فی فساد زمانه و انقلاب جده و انقطاع ما کان من دولته، ثمّ نصب المسأله إلی اللّه عزّ و جلّ بالامتنان علیه و المدافعه عنه بالتّفجع و حسن الثناء فقال:

یا ربانی العباد و یا ساکن البلاد أین یقع قولنا من فضلک، و أین یبلغ وصفنا من فعلک، و أنّی نبلغ حقیقه حسن ثنائک أو نحصی جمیل بلائک، کیف و بک جرت نعم اللّه علینا، و علی یدک اتّصلت أسباب الخیر إلینا، ألم تکن لذلّ الذلیل ملاذا، و للعصاه الکفار إخوانا، فبمن إلاّ بأهل بیتک و بک أخرجنا اللّه عزّ و جلّ من فظاعه تلک الخطرات، أو بمن فرّج عنّا غمرات الکربات، و بمن إلاّ بکم أظهر اللّه معالم دیننا و استصلح ما کان فسد من دنیانا، حتّی استبان بعد الجور ذکرنا، و قرّت من رخاء العیش أعیننا لما ولّیتنا بالاحسان جهدک و وفیت لنا بجمیع وعدک، و قمت لنا علی جمیع عهدک، فکنت شاهد من غاب منّا، و خلف أهل البیت لنا، و کنت عزّ ضعفائنا، و ثمال فقرائنا، و عماد عظمائنا، یجمعنا فی الامور عدلک، و یتّسع لنا فی الحقّ تأنیک فکنت لنا أنسا إذا رأیناک، و سکنا إذا ذکرناک، فأیّ الخیرات لم تفعل، و أیّ

ص:162

الصّالحات لم تعمل، و لو أنّ الأمر الّذی نخاف علیک منه یبلغ تحریکه جهدنا، و تقوی لمدافعته طاقتنا أو یجوز الفداء عنک منه بأنفسنا و بمن نفدیه بالنّفوس من أبنائنا لقدمنا أنفسنا و أبناءنا قبلک، و لأخطرناها و قل خطرها دونک، و لقمنا بجهدنا فی محاوله من حاولک، و مدافعه من ناواک، و لکنّه سلطان لا یحاول و عزّ لا یزاول، و ربّ لا یغالب، فان یمنن علینا بعافیتک، و یترحّم علینا ببقائک و یتحنّن علینا بتفریج هذا من حالک إلی سلامه منک لنا و بقاء منک بین أظهرنا نحدث اللّه عزّ و جلّ بذلک شکرا نعظمه، و ذکرا ندیمه، و نقسّم انصاف أموالنا صدقات، و أنصاف رقیقنا عتقاء، و نحدث له تواضعا فی أنفسنا، و نخشع فی جمیع امورنا، و إن یمض بک إلی الجنان و یجری علیک حتم سبیله، فغیر متّهم فیک قضاؤه، و لا مدفوع عنک بلاؤه، و لا مختلفه مع ذلک قلوبنا بان اختیاره لک ما عنده علی ما کنت فیه، و لکنّا نبکی من غیر اثم لعزّ هذا السلطان أن یعود ذلیلا، و للدّین و الدّنیا أکیلا، فلا نری لک خلقا نشکو إلیه، و لا نظیرا نأمله و لا نقیمه».

بیان

لما یحتاج إلی البیان من موارد الاختلاف الّتی لم یتقدّم شرحها عند شرح المتن:

قوله علیه السّلام «و الحق أجمل الأشیاء فی التّراصف» أصل التّراصف تنضید الحجاره بعضها ببعض، و المراد أنّ الحقّ أحسن الأشیاء فی إنفاق الامور و أحکامها.

قوله «و أوسعها فی التّناصف» أی إذا أنصف الناس بعضهم لبعض فالحقّ یسعه و یحتمله و لا یقع الناس فی العمل بالحقّ ضیق.

قوله «و جعل کفارتهم علیه حسن الثّواب» قال فی البحار: لعلّ المراد بالکفاره الجزاء العظیم لستره عملهم حیث لم یکن له فی جنبه قدر، فکأنّه قد محاه و ستره، و فی أکثر النسخ بحسن الثواب فیحتمل أیضا أن یکون المراد بها ما یقع منهم لتدارک سیئاتهم کالتوبه و سایر الکفارات، أی أوجب قبول کفارتهم و توبتهم علی نفسه مع حسن الثواب بأن یثیبهم علی ذلک أیضا قوله «قواما یسرّ الحقّ فیهم» أی بها یقوم جریان الحقّ فیهم و بینهم.

ص:163

قوله «اثّل» بالثّاء المثلّثه و البناء علی المفعول من باب التّفعیل یقال: أثل ماله تأثیلا زکّاه و أصّله و أثّل ملکه عظمه و أثّل أهله کساهم أفضل کسوه و الاثال وزان سحاب و غراب المجد و الشّرف قوله «فهلمّ ایّها الناس» اسم فعل بمعنی تعال یستوی فیه الواحد و الجمع و التذکیر و التّأنیث علی لغه أهل الحجاز.

قوله «حقیقه ما أعطی اللّه من الحقّ أهله» أی جزاء ما أعطی اللّه أهل الحقّ من الدّین المبین و سائر ما هداهم اللّه إلیه، بأن یکون المراد بالحقیقه الجزاء مجازا أو یکون فی الکلام تقدیر مضاف أی حقیقه جزاء ما أعطی من الحقّ، و قیل:

المراد بحقیقه ما أعطی اللّه شکر نعمه هدایته تعالی إلی دین الحقّ.

قوله «و لا لامرؤ مع ذلک» قال فی البحار کأنّه راجع إلی ما حمّل اللّه علی الوالی أو إلی الوالی الّذی اشیر إلیه سابقا أی لا یجوز أو لا بدّ لا مرؤ أو لا استغناء لامرء علی الوالی أو مع کون و الیه مکلّفا بالجهاد و غیره من امور الدّین و إن کان ذلک المرء محقّرا ضعیفا بدون أن یعین علی إقامه الدّین أو یعینه النّاس أو الوالی علیه قوله «خسأت به الامور» یقال خسأت الکلب خسئا طردته و خسا الکلب یتعدّی و لا یتعدّی و یجوز أن یکون استعمل هنا غیر متعدّ بنفسه، فعدّی بالباء أی طردته الامور، و المراد أنّه لیس بحیث یتمشّی امر من اموره و لا ینفع سعیه فی تحصیل شیء من الامور قوله «بدون ما» لفظه ما زایده.

قوله «و أهل الفضیله فی الحال» المراد بهم الأئمه علیهم السّلام و الولاه و الامراء و العلماء و کذا «أهل النّعم العظام».

قوله «و الافرار» عطف علی الثناء أی أقرّ إقرارا حسنا بأشیاء ذکرها ذلک الرّجل و لم یذکره علیه السّلام اختصارا أو تقیّه من تغیّر حالاته من استیلاء أئمّه الجور و مظلومیّته و تغیّر أحوال رعیّته من تقصیرهم فی حقّه و عدم قیامهم بما یحقّ من طاعته و القیام بخدمته

ص:164

قوله «من الغلّ» أی أغلال الشرک و المعاصی.

قوله «و ائتمر» أی أقبل ما أمر اللّه به فامضه علینا.

قوله «و الملک المخوّل» أی الملک الّذی أعطاک اللّه الامره علینا و جعلنا خدمک و تبعک قوله «لا نستحلّ فی شیء من معصیتک» لعلّ التّعدیه بفی لتضمین معنی الدخول أو المعنی لا نستحلّ معصیتک فی شیء من الأشیاء علی أن یکون من زایده قوله «فی ذلک» أی فی العلم بأن تکون کلمه فی تعلیلیّه، و یحتمل أن یکون اشاره إلی ما دلّ علیه الکلام من اطاعته علیه الصّلاه و السلام.

قوله «خطرک» أی قدرک و منزلتک.

قوله «و یجلّ عنه» أی عمّا قلته فی وصفک.

قوله «فبلاؤه عندنا ما لا یکفر» أی نعمته عندنا وافره بحیث لا نستطیع کفرها و سترها، أو لا یجوز کفرانها و ترک شکرها.

قوله «و لم یکن» فی بعض النسخ لن یکون و فی بعضها لن یکنّ بالبناء علی المفعول من کنت الشیء سترته أو بفتح الیاء و کسر الکاف من کنّ الطائر بیضه حضنه قوله «و توسّعا» أی فی الفضل و الثواب.

قوله «مع ذلک» أی مع طوعنا فیما امرت، و فی البحار أی مع طاعتنا لک، فانّ نفس الطاعه أمر مرغوب فیه و مع ذلک موجب لحصول ما ینفعنا و ما هو خیر لنا فی دنیانا و آخرتنا.

قوله «الاّ مناصحه الصّدور» أی خلوصها من غشّ النّفاق بأن یضمر فیها خلاف ما یظهر أو نصح الاخوان نصحا یکون فی الصّدور لا بمحض اللّسان.

قوله «و قد عال الّذی فی صدره» یقال: عالنی الشیء أی غلبنی و عال أمرهم اشتدّ قوله «و غصص الشّجی» جمع غصّه بالضّم و هو ما یعترض فی الحلق،

ص:165

و الشّجی الحزن.

قوله «لخطر مرزأته» الخطر القدر و الاشراف علی الهلاک و المرزأه المصیبه و کذا الفجیعه و الضّمیر راجع إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام و القائل کان عالما بقرب أو ان شهادته علیه السّلام فلذا کان یندب و یتفجّع و إرجاعهما إلی القائل بعید قوله «ثمّ شکی إلیه» أی إلی اللّه تعالی.

قوله «أشفی علیه» أی أشرف علیه.

قوله «و انقلاب جدّه» أی بخته.

قوله «بالتفجع» متعلّق بقوله نصیب، و التفجع التّوجّع فی المصیبه أی سأل اللّه دفع هذا البلاء الّذی قد ظنّ وقوعه عنه علیه السّلام مع التّفجع و التّضرّع.

قوله «یا ربّانی العباد» قال الجزری الربّانی منسوب إلی الربّ بزیاده الالف و النّون، و قیل: هو من الربّ بمعنی التّربیه لتربیتهم المتعلّمین بصغار العلوم و کبارها، و الربّانی العالم الرّاسخ فی العلم و الدّین یطلب بعلمه وجه اللّه، و قیل:

العالم العاقل المعلّم.

قوله «و یا ساکن البلاد» فی بعض النسخ سکن البلاد محرّکه و هو کلما یسکن إلیه.

قوله «و بک جرت نعم اللّه» أی بمجاهداتک و مساعیک الجمیله فی ترویج الدّین و تشیید أرکان الاسلام فی زمن الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و بعده.

قوله «و للعصاه الکفّار اخوانا» أی کنت تعاشر من یعصیک و یکفر نعمتک بالشّفقه و الرّأفه معاشره الاخوان، أو المراد الشّفقه علی الکفّار و العصاه و الاهتمام فی هدایتهم، و یحتمل أن یراد بهم المنافقون الّذین کانوا فی عسکره و کان یلزمه رعایتهم بظاهر الشّرع.

قوله «من فظاعه تلک الخطرات» أی قباحتها و شدّتها.

قوله «ثمال فقرائنا» أی غیاثهم و لجاءهم و قیل: الثمال المطعم فی الشّده.

قوله «یجمعنا من الأمور عدلک» أی هو سبب اجتماعنا فی جمیع الامور أو من

ص:166

بین سایر الامور أو هو سبب لانتظام جمیع امورنا و عدلک محیط بجمیعنا فی جمیع الامور.

قوله «و یتّسع لنا فی الحقّ تأنّیک» أی صار مداراتک و عدم تعجیلک فی الحکم علینا بما نستحقّه سببا لوسعه الحقّ علینا و عدم تضیّق الامور بنا.

قوله «لیبلغ تحریکه» أی تغییره و صرفه و فی النسخه القدیمه تحویله.

قوله «و لا خطرناها» لا نجعل لها خطرا أی قدرا و منزله کما فی حدیث وصف الأئمه علیهم السّلام: ما أجلّ خطرکم أی قدرکم و منزلتکم عند اللّه أو لا نعدّها خطیرا أی رفیعا.

قوله «و قلّ خطرها دونک» أی شرفها أو هلاکها و الخطر أیضا السّبق یتراهن علیه و لا یقال إلاّ فی الشیء الّذی له قدر و مزیّه.

قوله «حاولک» أی قصدک.

قوله «من ناواک» أی عاداک.

قوله «و لکنّه سلطان» أی الربّ تعالی.

قوله «و عزّ» ذو عزّ و غلبه.

قوله «لا یزاول» أی لا یحاول و لا یطالب، و هذا إشاره إلی أن هذه الامور بقضاء اللّه و قدره و المبالغه فی دفعها فی حکم مغالبه اللّه فی تقدیراته.

قوله «بان اختیاره لک ما عنده» ما عنده خبران أو خبره محذوف أی خیر لک و المعنی أنّه لا یختلف قلوبنا بل هی متّفقه علی أنّ اللّه اختار لک بامضائک النعیم و الرّاحه الدّائمه علی ما کنت فیه من المشقّه و الجهد و العناء.

قوله «نبکی من غیر اثم» أی لا نأثم علی البکاء علیک فانّه من أفضل الطاعات.

قوله «و للدّین و الدّنیا اکیلا» أی آکلا فالفعیل بمعنی الفاعل لا بمعنی المفعول أی نبکی لتبدّل هذا السّلطان الحقّ بسلطنه الجور فیکون آکلا للدّین و الدّنیا.

قوله «و لا نری لک خلفا» أی من بین السّلاطین لخروج السّلطنه من أهل البیت علیهم السّلام.

قال الشارح: أکثر ما أوردته هنا التقطته من کلام المحدّث العلامه المجلسی

ص:167

قدّس سرّه فی البحار.

الترجمه

فصل دوّیم از آن خطبه است سید رضی گفته: پس جواب داد آن حضرت را مردی از أصحاب او بسخن درازی که در آن بسیار ستایش می کرد او را و ذکر می نمود در آن شنیدن و اطاعت کردن خود را بان بزرگوار پس فرمود آن حضرت که:

بتحقیق از حق کسی که بزرگ است جلال و عظمت خدا در نفس او و أجلّ است مرتبۀ او در قلب او اینست که کوچک و حقیر باشد در نزد او بجهت بزرگی آن جلال و عظمت هر چیزی که غیر خدای تعالی است، و بتحقیق سزاوارتر کسی که باشد بر این حال کسی است که بزرگ شده نعمت خدا بر او و لطیف شده احسان و انعام او بسوی او از جهت این که بزرگ نمی گردد نعمت خدا بر احدی مگر این که زاید گردد بزرگ بودن حقّ خدا بر او.

و بدرستی که از سخیف و خفیف ترین حالات پادشاهان در نزد مردمان صالح سالم العقل این است که گمان برده شود بایشان دوست داشتن افتخار بر مردمان را و حمل شود بناء امر ایشان بتکبّر بخلقان.

و بتحقیق که ناخوش داشتم این را که جولان کند در ظنّ شما این که من دوست دارم زیادت تعریف و استماع ستایش را، و نیستم من بحمد اللّه همچنین و اگر بودم که دوست می داشتم این که گفته شود مدح و ثنا در بارۀ من البتّه ترک می کردم آنرا از جهت پستی و تواضع از برای خدا و فروتنی از اخذ کردن چیزی که خدا سزاوارتر است بان از عظمت و کبریا، و بسا هست که شیرین می دانند مردمان مدح و ثنا را بعد از زحمت بلا، پس ستایش نکنید بر من باثناء جمیل بسبب خارج کردن من نفس خودم را بسوی خدا و بسوی شما از بقیّۀ حقوقی که فارغ نگشته ام از أداء آنها، و از واجباتی که لابد و ناچارم از إمضا و إجراء آنها.

پس تکلّم نکنید با من بسخنانی که تکلّم کرده شود با آن ستمکاران و جبّاران،

ص:168

و تحفّظ نکنید از من با چیزی که تحفّظ کرده می شود با آن در نزد پادشاهان با حدّت و سطوت، و آمیزش نکنید با من به تملّق و چاپلوسی، و گمان نبرید در من این که گرانی دارم در حقّی که گفته شده بمن، و این که خواهش دارم بزرگ شمردن نفس خودم را از جهت این که کسی که گر دارد حق را از این که گفته شود مر او را یا عدالت را از این که اظهار شود بر او باشد عمل کردن بحقّ و عدل گرانتر باو پس خودداری نکنید از گفتگوی بحقّ و از مشورت بعدل.

پس بتحقیق که من نیستم در پیش نفس خود برتر از این که خطا بکنم، و أیمن نیستم خطا را از کار خودم مگر این که کافی باشد خدا از نفس من چیزی را که قادرتر است بان چیز از من، پس جز این نیست که من و شما بندگان مملوکیم از برای پروردگاری که غیر از او پروردگاری نیست، مالک است از ما چیزی را که ما مالک آن نیستیم از نفسهای خود ما، و بیرون آورده است ما را از جهالتی که در آن بودیم بسوی علم و معرفتی که صلاح ما بر آن حاصل شد، پس بدل کرد ما را بعد از گمراهی بهدایت، و عطا فرمود بما بعد از نابینائی بصیرت را.

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و السادس عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

و هو ملتقط من کلام طویل قدّمنا روایته فی شرح الفصل الثّالث من الخطبه السّادسه و العشرین: اللّهمّ إنّی أستعدیک علی قریش فإنّهم قد قطعوا رحمی، و اکفئوا إنائی، و أجمعوا علی منازعتی حقّا کنت أولی به من غیری، و قالوا: ألا إنّ فی الحقّ أن تأخذه و فی الحقّ أن تمنعه،

ص:169

فاصبر مغموما، أو مت متأسّفا، فنظرت فإذا لیس لی رافد، و لا ذابّ، و لا مساعد إلاّ أهل بیتی، فضننت بهم عن المنیّه، فأغضیت علی القذی، و جرعت ریقی علی الشّجی، و صبرت من کظم الغیظ علی أمرّ من العلقم، و الم للقلب من حزّ الشّفار، و قد مضی هذا الکلام فی أثناء خطبه متقدّمه إلاّ أنّی کرّرته هاهنا لاختلاف الرّوایتین.

و منه فی ذکر السائرین الی البصره لحربه علیه السلام فقدموا علی عمّالی و خزّان بیت مال المسلمین الّذی فی یدیّ، و علی أهل مصر کلّهم فی طاعتی، و علی بیعتی، فشتّتوا کلمتهم، و أفسدوا علیّ جماعتهم، و وثبوا علی شیعتی فقتلوا طائفه منهم غدرا، و طائفه منهم عضّوا علی أسیافهم، فضاربوا بها حتّی لقوا اللّه صادقین.

اللغه

(الاستعداء) الاستعانه و الاستنصار، و قال الشّارح المعتزلی: العدوی طلبک إلی وال أن یعدیک علی من ظلمک أی ینتقم لک منه یقال استعدیت الأمیر علی فلان فأعدانی أی استعنت به علیه فأعاننی و (کفاء) الاناء من باب منع قلبته و کبته و (تأخذه) و (تمنعه) بالتّاء المثنّاه فیهما و الأوّل بصیغه المعلوم و الثانی بصیغه المجهول و فی بعض النسخ بالنّون بصیغه المتکلّم و المرویّ عن خطّ الرّضیّ هو الأوّل.

و (رفده) رفدا من باب ضرب أعانه و أعطاه فهو رافد و (ضنّ) بالشّیء یضنّ من باب تعب و ضرب بخل به و (أغضیت) علی کذا أی صبرت و سکت و (القذی) ما یقع فی العین من تراب و غیره و (الشجی) ما اعترض فی الحلق من عظم و نحوه و (العلقم) شجر شدید المراره و (الحزّ) القطع و فی بعض النسخ ذخر الشفار و هو الطّعن الخفیف

ص:170

بالرّمح و غیره و (الشّفار) جمع الشّفره و هو السّکین العظیم و ما عرّض و حدّ من الحدید و جانب النصل و حدّ السّیف.

الاعراب

قوله حقّا منصوب بنزع الخافض أی لحقّ أو فی حقّ و علی الأوّل فمتعلّق بأجمعوا و علی الثّانی بعلی منازعتی، و علی فی قوله علی القذی و علی الشّجی و علی أمرّ جمیعا للاستعلاء المجازی قوله: و طائفه منهم عضّوا برفع طائفه علی الابتداء، و جمله عضّوا خبره، و فی نسخه الشّارح المعتزلی و طائفه عضّوا بالنّصب علی العطف فتکون جمله عضّوا صفه.

المعنی

اشاره

اعلم أنّک قد عرفت فی شرح الفصل الثالث من الخطبه السّادسه و العشرین أنّ هذا الکلام من جمله فصول کلام طویل له علیه السّلام قدّمنا روایته هناک، و ظهر لک ثمه أنّ هذا الفصل منه وارد فی اقتصاص مجلس الشّوری و التّظلّم من ازواء الخلافه عنه علیه السّلام إلی عثمان و التشکّی إلی اللّه عزّ و جلّ فی ذلک.

إذا عرفت ذلک فأقول: قوله (اللهمّ إنّی أستعدیک علی قریش) أی أطلب منک الاعانه و النّصره علیهم و الانتقام منهم (فانّهم قد قطعوا رحمی) أی قرابتی قال الشّارح المعتزلی أی أجرونی مجری الأجانب و یجوز أن یرید أنّهم عدّونی کالأجنبیّ من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم، و یجوز أن یرید أنّهم جعلونی کالأجنبیّ منهم لا ینصرونی و لا یقومون بأمری.

(و اکفئوا إنائی) و هو استعاره لابطال حقّه فانّ قلب الاناء بما فیه یوجب إضاعته و کذلک إبطال الحقّ مستلزم لاضاعته.

(و أجمعوا علی منازعتی حقّا کنت أولی به من غیری) أی اتّفقوا علی النزاع معی فی حقّ أنا أولی به و هو حقّ الخلافه و الولایه، و المراد بأولویّته استحقاقه لها بالنّص الجلی من اللّه و رسوله حسبما عرفت فی تضاعیف الشّرح لا سیّما فی مقدّمات الخطبه الثّالثه المعروفه بالشّقشقیه لا الاستحقاق بمجرّد الأفضلیّه فقط کما توهّمه الشّارح المعتزلی وفاقا لسایر المعتزله.

ص:171

(و قالوا الا أنّ فی الحقّ أن تأخذه و فی الحقّ أن تمنعه) قال القطب الرّاوندی فی خطّ الرضیّ بالتاء و معنی ذلک أنّک إن ولّیت أنت کانت ولایتک حقا و إن ولّی غیرک کانت حقّا علی مذهب أهل الاجتهاد و من رواها بالنّون فالمعنی ظاهر.

(فاصبر مغموما أو مت متأسفا) یحتمل أن یکون هذا القول منهم بلسان القال و أن یکون بلسان الحال یعنی إذا کان ممنوعیتک حقّا أیضا و لم تکن راضیا به فلیس لک إلاّ الصّبر أو الموت متلهفا متحسّرا (فنظرت) لما رأیت منازعتهم و سمعت مقالتهم (فاذا لیس لی رافد) أی ناصر و معین (و لا ذابّ و لا مساعد) أی دافع و معاون (إلاّ أهل بیتی فضننت بهم عن المنیّه) أی بخلت بهم عنها.

و هو صریح فی أنّ ترکه لحقّه لم یکن عن طوع کما زعمه المعتزله و انما ترکه لما شاهد من أنه إذا نهض بطلب حقه لجعل نفسه و أهل بیته أغراضا للمنایا و یؤکد ذلک قوله (فأغضیت علی القذی) لدلالته علی شدّه تحمله و کذلک قوله (و جرعت) أی ابتلعت (ریقی علی الشّجی) لدلالته علی مزید غصّته.

و هکذا قوله (و صبرت من کظم الغیظ علی أمرّ من العلقم) لافادته غایه غیظه و قوله (و آلم للقلب من حزّ الشفار) لدلالته علی منتهی تألمه و من هذا حاله فکیف یکون سکوته عن قیام غیره بالأمر دلیلا علی رضاه، و قد تقدّم فی شرح الفصل الثانی من الخطبه السادسه و العشرین فصل واف فی هذا المعنی.

قال الرضیّ «ره» (و قد مضی هذا الکلام فی أثناء خطبه متقدّمه) و هی الخطبه المأه و الحادیه و السبعون بل هذا الکلام و تلک الخطبه و الخطبه السادسه و العشرون جمیعا ملتقطه من کلام طویل له علیه السّلام رویته فی شرح الفصل الثالث من الخطبه السادسه و العشرین، و الدّاعی علی تکراره ما أشار إلیه بقوله (إلاّ أنی کرّرته ههنا لاختلاف الروایتین) أقول: و مع هذا التکرار ففیه أیضا بعض الاختلاف لما قدّمنا روایته کما هو ظاهر لمن راجع هناک، هذا.

ص:172

و منه أی بعض هذا الکلام، و فی نسخه الشارح المعتزلی و البحرانی العنوان: و من کلام له علیه السّلام، و الظاهر أنه اشتباه من الناسخ لأنه مع ما قبله کلاهما من فقرات الکلام الذی تقدّم روایته و لیس کلّ منهما کلاما مستقلاّ أو ملتقطا من کلامین متغایرین.

و کیف کان فهو (فی ذکر السائرین إلی البصره لحربه علیه السّلام) من طلحه و الزبیر و عایشه و جنودهم.

(فقدموا علی عمالی) و هو عثمان بن حنیف الأنصاری و من تبعه کان عاملا له علیه السّلام علی البصره (و خزان بیت مال المسلمین الّذی فی یدی) و کانوا أربعمائه رجل (و علی أهل مصر) یرید به البصره (کلّهم فی طاعتی و علی بیعتی فشتّتوا کلمتهم) أی ألقوا الاختلاف بینهم (و أفسدوا علیّ جماعتهم).

و ذلک لأنّ عایشه بعد دخول البصره و التقاء الفئتین أقبلت علی جملها و نادت بصوت مرتفع: أیها الناس أقلّوا الکلام و اسکتوا، فاسکت الناس لها فقالت فی جمله کلام تحرّضهم فیه علی القتال و الاجلاب علی قتله عثمان:

ألا إنّ عثمان قتل مظلوما فاطلبوا قتلته فاذا ظفرتم بهم فاقتلوهم ثمّ اجعلوا الأمر شوری بین الرّهط الّذین اختارهم عمر بن الخطّاب و لا یدخل فیهم من شرک فی دم عثمان.

قال الرّاوی فماج النّاس و اختلطوا فمن قائل یقول: القول ما قالت، و من قائل یقول: و ما هی و هذا الأمر انما هی امرأه مأموره بلزوم بیتها، و ارتفعت الأصوات و کثر اللّغط حتّی تضاربوا بالنّعال و تراموا بالحصی، ثمّ إنّ النّاس تمایزوا فصاروا فریقین فریق مع عثمان بن حنیف و فریق مع عایشه و أصحابها.

و الی هذا أشار علیه السّلام بقوله: فشتّتوا کلمتهم و أفسدوا جماعتهم (و وثبوا علی شیعتی فقتلوا طائفه منهم غدرا) و هم السّیابحه حرّاس بیت المال (و طائفه منهم عضّوا علی أسیافهم) و هم حکیم بن جبله العبدی و أتباعه.

ص:173

قال الشارح المعتزلی: عضّهم علی أسیافهم کنایه عن الصّبر فی الحرب و ترک الاستسلام، و هی کنایه فصیحه شبّه قبضهم علی السّیوف بالعضّ، انتهی.

یعنی أنّهم جدّوا فی الحرب و لزموا سیوفهم (فضاربوا بها حتّی لقوا اللّه صادقین) فی ولائهم لأمیر المؤمنین علیه السّلام و فی تمسّکهم بحبل بیعته المتین أو صادقین فیما عاهدوا اللّه علیه کما قال تعالی «مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً » و اعلم أنّ هذا الکلام الذی نقله الرضیّ عنه علیه السّلام فی السّایرین إلی البصره مختلف جدّا لما قدّمنا روایته عنه فی شرح الخطبه السادسه و العشرین، فانّ الموجود فیه هکذا:

فقدما - یعنی طلحه و الزّبیر - علی عاملی و خزّان بیت مالی و علی أهل مصر فی الذین کلّهم علی بیعتی و فی طاعتی فشتّتوا کلمتهم و أفسدوا جماعتهم ثمّ وثبوا «دئبوا خ» علی شیعتی من المسلمین فقتلوا طائفه منهم غدرا و طائفه صبرا و طائفه منهم غضبوا للّه فشهروا سیوفهم و ضربوا بها حتّی لقوا اللّه صادقین.

ثمّ اعلم أنّه قد تقدّم فی شرح الخطبه المأه و الاحدی و السّبعین تفصیل قصّه السّائرین إلی البصره و ما فعلوا فیها من قتل طائفه صبرا و طائفه غدرا و غیره من الفضائح التی لا یحصی من أراد الاطّلاع علیها فلیراجع هناک.

تنبیه

قال الشّارح المعتزلی بعد شرح الفقرات الاول من هذا الکلام أعنی قوله اللّهمّ إنّی أستعدیک علی قریش إلی قوله من حزّ الشفار ما عبارته:

و اعلم أنّ هذا الکلام قد نقل عن أمیر المؤمنین علیه السّلام ما یناسبه و یجری مجراه و لم یورّخ الوقت الذی قاله فیه و لا الحال الّتی عناها به، و أصحابنا یحملون ذلک علی أنّه علیه السّلام قاله عقیب الشوری و بیعه عثمان، فانه لیس یرتاب أحد من أصحابنا علی أنه تظلّم و تألّم حینئذ، و یکره أکثر أصحابنا حمل أمثال هذا الکلام علی التألّم من یوم السّقیفه.

ص:174

و لقائل أن یقول لهم: أ تقولون إنّ بیعه عثمان لم تکن صحیحه؟ فیقولون: لا.

فیقال لهم: فعلی ما ذا تحملون کلامه علیه السّلام مع تعظیمکم له و تصدیقکم لأقواله؟ فیقولون: نحمل ذلک علی تألّمه و تظلّمه منهم إذ ترکوا الأولی و الأفضل، فانکم لستم تنکرون أنه کان الأفضل و الأحقّ بالأمر بل تعترفون بذلک و تقولون ساغت إمامه غیره و صحّت لمانع کان فیه و هو ما غلب علی ظنون العاقدین للأمر من أنّ العرب لا تطیعه فانه تخاف من فتنه عظیمه تحدث إن ولی الخلافه لأسباب یذکرونها و یعدّونها، و قد روی کثیر من المحدّثین أنه علیه السّلام عقیب یوم السقیفه تألّم و تظلّم و استنجد و استصرخ حیث ساموه الحضور و البیعه و أنه قال و هو یشیر إلی القبر: إنّ القوم استضعفونی و کادوا یقتلوننی، و أنه قال: وا جعفراه و لا جعفر لی الیوم وا حمزتاه و لا حمزه لی الیوم، و قد ذکرنا من هذا المعنی جمله صالحه فیما تقدّم و کلّ ذلک محمول عندنا علی أنه طلب الأمر من جهه الفضل و القرابه و لیس بدالّ عندنا علی وجود النصّ، لأنه لو کان هناک نصّ لکان أقلّ کلفه و أسهل طریقا و أیسر لما یرید تناولا أن یقول: یا هؤلاء إنّ العهد لم یطل و إنّ رسول اللّه أمرکم بطاعتی و استخلفنی علیکم بعده، و لم یقع منه بعد ما علمتموه نصّ ینسخ ذلک و لا یرفعه فما الموجب لترکی و العدول عنّی.

فان قالت الامامیه: کان خاف القتل لو ذکر ذلک.

قیل لهم: فهلاّ خاف القتل و هو یقتل و یدفع لیبایع و هو یستصرخ تاره بقبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تاره بعمّه جعفر و أخیه حمزه و هما میّتان، و تاره بالأنصار، و تاره ببنی عبد مناف و یجمع الجموع فی داره و یبثّ الرّسل لیلا و نهارا إلی النّاس یذکرهم فضله و قرابته و یقول للمهاجرین خصمتم الأنصار بکونکم أقرب إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أنا اخصمکم بما خصمتم به الأنصار، لأنّ القرابه إن کانت هی المعتبره فأنا أقرب منکم و هلاّ خاف من الامتناع و من هذا الاحتجاج و من الخلوه فی داره بأصحابه و من تنفیر النّاس عن البیعه الّتی عقدت حینئذ لمن عقدت له.

ص:175

و کلّ هذا إذا تأمّله المنصف علم أنّ الشیعه أصابت فی أمرو أخطأت فی أمر.

أمّا الأمر الّذی أصابت فیه فقولها إنّه امتنع و تلکا و أراد الأمر لنفسه و أما الأمر الذی أخطأت فیه فقولها إنّه کان منصوصا علیه نصّا جلیا بالخلافه تعلمها الصّحابه کلّها أو أکثرها و إنّ ذلک خولف طلبا للریاسه الدّنیویّه و ایثارا للعاجله، و إنّ حال المخالفین للنصّ لا تعدو أحد الأمرین إمّا الکفر أو الفسق فانّ قرائن الأحوال و أماراتها لا تدلّ علی ذلک و إنّما تدلّ و تشهد بخلافه.

و هذا یقتضی أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام کان فی مبدء الأمر یظنّ أنّ العقد لغیره کان من غیر نظر فی المصلحه، و أنّه لم یقصد به إلاّ صرف الأمر عنه و الاستیثار علیه فظهر منه ما ظهر من الامتناع و القعود فی بیته إلی أن صحّ عنده و ثبت فی نفسه أنّهم أصابوا فیما فعلوه و أنّهم لم یمیلوا إلی الهوی و لا أرادوا الدّنیا، و إنّما فعلوا الأصلح فی ظنونهم، لأنّه رأی من بغض النّاس له و انحرافهم عنه و میلهم علیه و ثوران الأحقاد الّتی کانت فی أنفسهم و احتدام النّیران الّتی کانت فی قلوبهم، و التّرات الّتی و ترهم فیما قبل بها، و الدّماء الّتی سفکها منهم و أراقها، و تعلّل طائفه اخری منهم للعدول عنه علیه السّلام بصغر سنّه و استهجانهم تقدیم الشّاب علی الشیوخ و الکهول، و تعلّل طائفه اخری منهم بکراهیّه الجمع بین النّبوه و الخلافه فی بیت واحد فیجفخون(1) علی النّاس کما قاله من قاله، و استصعاب قوم شکیمته و خوفهم شدّته و علمهم بأنّه لا یداجی(2) و لا یحابی و لا یراقب و لا یجامل(3) فی الدّین، و انّ الخلافه تحتاج إلی من یجتهد برأیه و یعمل بموجب استصلاحه، و انحراف قوم آخرین عنه کان للحسد الّذی کان له عندهم فی حیاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لشدّه اختصاصه له و تعظیمه ایّاه و ما قال فیه فأکثر من النّصوص الدّاله علی رفعه شأنه و علوّ مکانه، و ما اختصّ به من مصاهرته و اخوّته و نحو ذلک من أحواله معه

ص:176


1- (1) - أی یتکبّرون.
2- (2) - أی لا یداری
3- (3) - جامله عامله بالجمیل أو أحسن العشره

و تنکر قوم آخرین له لنسبتهم إلیه العجب و التّیه کما زعموا و احتقاره العرب و استصغاره النّاس کما عدّدوه علیه و إن کانوا عندنا کاذبین، و لکنّه قول قیل، و أمر ذکر، و حال نسبت إلیه. و أعانهم علیها ما کان یصدر عنه من أقوال توهم مثل هذا نحو قوله: فانّا صنائع ربّنا و الخلق بعد صنائع لنا ما صحّ به عنده أنّ الأمر لم یکن لیستتمّ له یوما واحدا و لا ینتظم و لا یستمرّ، و أنّه لو ولی الأمر لفتقت العرب علیه فتقا یکون فیه استیصال شافه الاسلام و هدم أرکانه، فأذعن بالبیعه و سمح إلی الطّاعه و أمسک عن طلب الامره و إن کان علی مضض و رمض، و هذا المذهب هو أقصد المذاهب و أصحّها، و إلیه یذهب أصحابنا المتأخّرون من البغدادیّین و به نقول.

قال: و اعلم أنّ حال علیّ علیه السّلام فی هذا المعنی أشهر من أن تحتاج فی الدّلاله علیها إلی الاسهاب و الاطناب، فقد رأیت انتقاض العرب علیه من أقطارها حین بویع بالخلافه بعد وفاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بخمس و عشرین سنه، و فی دون هذه المدّه تنسی الأحقاد و تموت التّرات و تبرد الأکباد الحامیه و تسلوا القلوب الواجده و یعدم قرن من النّاس و یوجد قرن و لا یبقی من أرباب تلک الشحناء و البغضاء إلاّ الأقلّ فکانت حاله بعد هذه المدّه الطویله مع قریش کأنّها حاله لو أفضت الخلافه إلیه یوم وفاه ابن عمّه من إظهار ما فی النّفوس و هیجان ما فی القلوب حتّی أنّ الأخلاف من قریش و الأحداث و الفتیان الّذین لم یشهدوا وقایعه و فتکاته فی أسلافهم و آبائهم فعلوا به ما لو کانت الأسلاف أحیاء لقصرت عن فعله و تقاعست عن بلوغ شأوه، فکیف کانت تکون حاله لو جلس علی منبر الخلافه و سیفه بعد یقطر دما من مهج العرب لا سیّما من قریش الّذین بهم کان ینبغی لو دهمه خطب أن یعتضد، و علیهم کان وجب أن یعتمد إذا کانت تدرس أعلام الملّه و تتعفّی رسوم الشریعه و تعود الجاهلیّه الجهلاء إلی حالها و یفسد ما أصلحه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی ثلاث و عشرین فی شهر واحد، فکان من عنایه اللّه تعالی بهذا الدّین أن ألهم الصّحابه ما فعلوه، و اللّه متمّ نوره و لو کره المشرکون، انتهی کلامه جزاه اللّه ما یستحقّه أقول: و یتوجّه علیه:

ص:177

أولا أنّ قوله: إنّ هذا الکلام قد نقل عن أمیر المؤمنین علیه السّلام ما یناسبه و یجری مجراه و لم یورّخ الوقت الّذی قاله فیه و لا الحاله الّتی عناها.

فیه إنّ تاریخ هذا الکلام بخصوصه هو أواخر خلافته بعد فتح مصر و شهاده محمّد بن أبی بکر، و نظره فیه إلی مجلس الشّوری و عدولهم عنه إلی عثمان حسبما ظهر لک ذلک فی شرح الخطبه السّادسه و العشرین عند ما روینا عنه علیه السّلام تمام الخطبه الّتی هذا الکلام ملتقط منها.

و العجب أنّ الشّارح المعتزلی رواها أیضا فی شرح الکلام السّابع و الستین من کتاب الغارات کما روینا منه لکنّه أسقط صدرها اختصارا أو اقتصارا فلعلّه نسی ما قدّمه فجهل التّاریخ.

و أعجب من ذلک أنّ الشّارح البحرانی لقصور باعه و قلّه اطّلاعه علی الأخبار و السیّر توهّم أنّه علیه السّلام عنی به السّایرین إلی البصره حیث قال: و یشبه أن یکون صدور هذا الکلام منه حین خروج طلحه و الزّبیر إلی البصره تظلّما علیهما فیکون المفهوم من قوله علیه السّلام: و أجمعوا علی منازعتی حقّا إنکار إجماعهم منازعه ذلک الحقّ، هذا.

و أمّا ما یجری مجری هذا الکلام و یناسبه فتاریخه بعد یوم السّقیفه إلی آخر عمره کما یقف علیه المتتبّع الخبیر بالأخبار و النّاقد البصیر بما قدّمناه فی تضاعیف الشرح فی غیر موضع.

و ثانیا أنّ ما حکاه من أکثر أصحابه المعتزله من کراهتهم حمل أمثال هذا الکلام علی التّألم من یوم السقیفه و عدم استنکافهم لحملها علی التّظلم من یوم الشوری.

ففیه أنّ التفرقه بین الیومین شطط من الکلام کما اعترف به الشّارح نفسه أیضا و اعترض به علی أصحابه، و ذلک لأنّ کلماته المتضمّنه للتّظلم و الشکایه من جمیع الثلاثه فوق حدّ الاحصاء متجاوزه عن طور الاستقصاء، و لیس کلّها مجملا قابلا للحمل علی یوم الشوری علی زعمهم، بل أکثرها نصّ فی التظلّم من الشیخین

ص:178

و کثیر منها عام لجمیع الثلاثه، و قلیل منها ناظر إلی الشّوری، و المجمل منها إن کان فهو أقلّ القلیل بل لا وجود له أصلا.

و ثالثا أنّ ما حکاه من أصحابه و هو مذهبه و معتقده أیضا و فاقا لهم من قولهم:

بأنّه ساغت إمامه غیره علیه السّلام و صحّت لمانع کان فیه و هو ما غلب علی ظنون العاقدین للأمر من أن العرب لا تطیعه.

ففیه أنّه بعد اعترافهم و اتّفاقهم علی أنّه علیه السّلام الأولی و الأفضل المقتضی لأحقیّته بها بحکم العقل و النقل فیکف یجوز العدول إلی غیره بمجرّد الظنّ.

و قد نهی اللّه صریحا عن اتّباع هذا الظنّ بخصوصه فی قوله «أ فمن یهدی إلی الحقّ أحقّ أن یتبع أمّن لا یهدّی إلاّ أن یهدی فمالکم کیف تحکمون.

و ما یتّبع أکثرهم إلاّ ظنا إنّ الظنّ لا یغنی من الحقّ شیئا إنّ اللّه علیهم بما یفعلون» و عموما فی سایر الایات الناهیه عن العمل بالظنّ مثل قوله «و إن تطع أکثر من فی الأرض یضلّوک عن سبیل اللّه إن یتّبعون إلاّ الظنّ و إن هم إلاّ یخرصون» و قوله «قل هل عندکم من علم فتخرجوه لنا إن تتّبعون إلاّ الظنّ و إنّ الظنّ لا یغنی من الحقّ شیئا فأعرض عمّن تولّی عن ذکرنا و لم یرد إلاّ الحیوه الدّنیا. ذلک مبلغهم من العلم إنّ ربک أعلم بمن ضلّ عن سبیله و هو أعلم بمن اهتدی» إلی غیر هذه ممّا لا نطیل بذکرها.

و رابعا أنّ قوله: و کلّ ذلک محمول عندنا علی أنه طلب الأمر من جهه الفضل و القرابه و لیس بدالّ عندنا علی وجود النصّ لأنه لو کان هناک نصّ لکان أقلّ کلفه و أسهل طریقا و أسهل لما یرید تناولا.

فیه أنّ إنکار النصّ کإنکار الأعمی للشمس فی رابعه النهار، و نعم ما قیل:

إذا لم یکن للمرء عین صحیحه فلا غرو أن یرتاب و الصبح مسفر

و قد قدّمنا فی مقدّمات الخطبه الشقشقیه من النصوص المتواتره و الأدلّه العقلیه و النقلیه کتابا و سنه ما فیه کفایه لمن له إنصاف و درایه، و قد احتجّ علیه السّلام و احتجّ

ص:179

أصحابه أیضا بها علی المتخلّفین یوم السقیفه و الشوری حسبما مرّ تفصیلا فی مقدّمات الخطبه المذکوره و غیرها من المواقع المناسبه فی تضاعیف الشرح فانظر ما ذا تری لکنّهم خذلهم اللّه تعالی لم ینفعهم الذّکری لما غلب علیهم من حبّ الریاسه و اتّباع الهوی.

و خامسا أنّ خوفه علیه السّلام من القتل مما لا غبار علیه کما یشهد به ما رواه الشارح نفسه هنا عن کثیر من المحدّثین أنه عقیب یوم السقیفه تألّم و تظلّم و استنجد و استصرخ حیث ساموه الحضور و البیعه و قال مشیرا إلی قبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: یا ابن امّ إنّ القوم استضعفونی و کادوا أن یقتلوننی.

و یشهد به أیضا قوله علیه السلام هذا الکلام الذی نحن فی شرحه: فنظرت فاذا لیس لی رافد و لا ذابّ و لا مساعد إلاّ أهل بیتی فضننت بهم عن المنیّه و نظیر ذلک فی کلماته علیه السّلام لکثیر کما هو غیر خفّی علی الناقد البصیر.

و سادسا قوله إنّ أمیر المؤمنین کان فی مبتدأ الأمر یظنّ أن العقد لغیره کان من غیر نظر فی المصلحه إلی قوله و به نقول.

محصله علی طوله إنّ أمیر المؤمنین لم یکن فی بدء الأمر عالما بما علم به أبو بکر و عمر من مصلحه الاسلام و ظنّ أنّ قیامهما بالخلافه لمحض حبّ الریاسه و الاستیثار علیه، و لذلک تظلّم و تألّم و أراد الأمر لنفسه، فلمّا استبان خلاف ظنّه و صحّ عنده أنّهم راعوا مصلحه الاسلام و أنّه لو قام به لم یکن لیتمّ له و لا ینقاد العرب للسّخائم الّتی فی صدورهم أو غیرها من علل النّفوس بل یستأصل شافه الاسلام و ینهدم أرکانه و یذهب عن أصله سکت و أمسک عن الطلب و بایع طوعا و طاب به نفسا.

و فیه أوّلا أنّ لازم ذلک أن یکون الأعرابیان الجاهلان الجلفان أعلم بمصالح الاسلام من باب مدینه العلم و الحکمه، و کیف یمکن أن یخفی علیه علیه السّلام ما لم یخف علی الأعرابی البوّال علی عقبیه، و قد اعترفت المعتزله أیضا بکونه أکثر

ص:180

علما منهم کما هو قول الامامیّه.

و ثانیا أنّه لو کان الأمر علی ما زعموا من أنّه انکشف له خلاف ظنّه و صحّ حقّیه غیره فأذعن بالبیعه و انقاد للطاعه لوجب له علیه السّلام أن یستعتب و یعتذر و یستحلّ منهم حیث أساء الظنّ فی حقّهم و لوجب أن یترک التظلّم و الشّکایه و التّوجد مع أنّه ما زال متظلّما إلی آخر عمره الشّریف.

ألا تری إلی الخطبه الشّقشقیّه المتضمّنه للتظلّم و الشّکوی من أوّلها إلی آخرها و قد خطبها بعد وقعه الخوارج فی أواخر عمره کما یشهد به مضمونها.

و إلی ما قاله فی سادس المختار من باب الخطب حین عزمه علی المسیر إلی البصره لحرب الجمل من قوله: فو اللّه ما زلت مدفوعا عن حقّی مستأثرا علیّ منذ قبض اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حتّی یوم الناس هذا.

و ما قاله فی الخطبه السّادسه و العشرین الّتی خطبها بعد شهاده محمّد بن أبی بکر و فتح مصر: فنظرت فاذا لیس لی معین إلاّ أهل بیتی فضننت بهم عن الموت إلی آخر ما مرّ.

و ما قاله فی المختار المأه و الواحد و الستّین حین سأله بعض أصحابه کیف دفعکم القوم عن مقامکم و أنتم أحقّ به فقال: و أمّا الاستبداد علینا بهذا المقام و نحن الأعلون نسبا و الأشدّون بالرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم نوطا فانّها کانت أثره شحت علیها نفوس قوم و سخت عنها نفوس آخرین و الحکم اللّه و المعود إلیه القیامه إلی غیر هذا ممّا تقدّم فی تضاعیف المتن و الشرح.

و الحاصل أنّ المعلوم من حاله علیه السّلام عند المؤالف و المخالف أنّه لم یکن طلبه للخلافه من حبّ الرّیاسه و السلطنه بل لاحکام أساس الدّین و انتظام حال الاسلام و المسلمین فاذا حصل هذا الغرض بقیام غیره فضلا عن کونه أصلح به منه علیه السّلام کما زعمه المعتزله فوجب علیه أن یرضی منهم أشدّ الرّضا و یشکر لهم و یقبل المنّه منهم حیث رفعوا عن عاتقه ثقل ما حملوه لا أن یتظلّم منهم و یتشکّی عنهم و یزری علیهم دائما لیله و نهاره إلی آخر عمره.

و سابعا أنّ قوله: و اعلم أنّ حال علیّ علیه السّلام فی هذا المعنی أشهر من أن تحتاج

ص:181

فی الدّلاله علیها إلی الاسهاب و الاطناب إلی آخر قوله: و اللّه متمّ نوره و لو کره المشرکون.

فیه أنّه من تسویلات نفوس المعتزله و تمویهاتهم و تلبیساتهم و مزخرفاتهم الّتی أوحی بها إلیهم أخوهم الشیطان کما قال عزّ و جلّ «وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً » و سبقهم إلی تلک المزخرفات اللّعین بن اللّعین ابن آکله الأکباد معاویه بن أبی سفیان فی کتابه الّذی کتبه إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام فانّه کتب فیه:

و من قبل ذلک ما عیّبت خلیفتی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أیّام حیاتهما فقعدت عنهما و ألبت علیهما و امتنعت من بیعتهما و رمت أمرا لم یرک اللّه تعالی له أهلا و رقیت سلّما و عرا و حاولت مقاما دحصا و ادّعیت ما لم تجد علیه ناصرا، و لعمری لو ولّیتها حینئذ لما ازددت إلاّ فسادا و اضطرابا، و لا أعقبت و لا یتکها إلاّ انتشارا و ارتدادا، لأنّک الشامخ بأنفه الذّاهب بنفسه المستطیل علی الناس بلسانه و یده.

فانّ قوله لعنه اللّه تعالی: لو ولّیتها حینئذ لما ازددت إلاّ فسادا و اضطرابا و لا أعقبت و لا یتکها إلاّ انتشارا و ارتدادا عین ما یقوله المعتزله و یدین به و محصّل ما زخرفه الشّارح ببیاناته الطویله المموّهه.

و یبطل جمیع ما قاله و قالوه ما أبطل به الشارح نفسه قول معاویه، فانّه عند شرح الثانی و السّتین من المختار فی باب الکتب و الرّسائل الّذی یأتی عنوانه من السّید بقوله: و من کتاب له علیه السّلام إلی معاویه جوابا أمّا بعد فانّا کنّا نحن و أنتم علی ما ذکرت من الالفه و المحبه و الجماعه آه أورد هناک الکتاب الّذی کتبه معاویه إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام المتضمّن لما قدّمنا ذکره ثمّ أجاب عن جمیع ما أدرجه ذلک الملعون فی کتابه بجواب مفصل إلی أن بلغ إلی قوله المتقدّم ذکره فقال فیه ما لفظه:

فأمّا قوله: لو ولّیتها حینئذ لفسد الأمر و اضطرب الاسلام فهذا علم غیب لا یعلمه إلاّ اللّه و لعلّه علیه السّلام لو ولّیها حینئذ لاستقام الأمر و صلح الاسلام و تمهّد

ص:182

فانّه ما وقع الاضطراب عند ولایته بعد عثمان إلاّ لأنّ أمره علیه السّلام هان عندهم بتأخّره عن الخلافه و تقدّم غیره علیه، فصغر شأنه فی النّفوس و قرّر من تقدّمه فی قلوب النّاس أنّه لا یصلح لها کلّ الصّلاحیّه، و الناس علی ما یحصل فی نفوسهم و لو کان ولیّها ابتدءا و هو علی تلک الجلاله الّتی کان علیها أیّام حیاه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و تلک المنزله الرّفیعه و الاختصاص الّذی کان له لکان الأمر غیر الّذی رأیناه عند ولایته بعد عثمان، انتهی کلامه.

أقول: فوا عجبا عجبا و مالی لا أعجب من الشارح فانّه مع هذا الکلام الّذی یبطل مذهب المعتزله من أصله و یزعزع أرکانه و یهدم أساسه و بنیانه کیف لا یرفع یده عن ذیل مذهب الاعتزال أ فیرضی العاقل أن یتدیّن بدین بناؤه علی الظنّ و التخریص و الحسبان و یذعن بمحض الوهم و الاستحسان بصحّه ولایه الجبت و الطاغوت إن مثلهم إلاّ کمثل العنکبوت اتّخذت بیتا و إنّ أوهن البیوت لبیت العنکبوت بل کمن أسّس بنیانه علی شفا جرف هار فانهار به فی نار جهنّم، هذا.

و قد مضی تحقیقات لطیفه فی ما یتعلّق بهذا المعنی فی مقدّمات الخطبه الشّقشقیّه.

الترجمه

از جمله کلام بلاغت نظام آن حضرتست در تظلم و شکایت از أهل شوری و غاصبان خلافت که گفته:

بار إلها بدرستی که من طلب اعانت و انتقام میکنم از تو بر منافقان قریش، پس بدرستی که ایشان بریدند ریسمان قرابت مرا و پشت رو کردند ظرف خلافت مرا، و اتفاق کردند بر منازعت من در حقی که من سزاوارتر بودم بان از غیر من و گفتند که آگاه باش که در حق است که أخذ کنی تو خلافت را و در حق است که ممنوع بشوی تو از آن، پس صبر کن در حالت اندوه و غم یا بمیر در حالت تأسف و حسرت، پس نگاه کردم بکار خود پس آن زمان نبود مرا معینی و نه دفع کننده و نه ناصری مگر أهل بیت خودم، پس بخل ورزیدم بایشان از این که هدف تیر مرگ نمایم ایشان را، پس پوشانیدم چشم خود را بالای چیزی که اذیت

ص:183

رساننده بود، و بلعیدم آب دهان خود را بالای غم و غصه که گلوگیر بود، و صبر کردم از نگاه داشتن غیظ خود بر چیزی که تلخ تر بود از طعم درخت علقم و دردناک تر بود مر قلب را از بریدن کارد بزرگ بر آن.

گفته است سید رضی رحمه اللّه علیه که گذشت این کلام در اثنای خطبۀ که سابقا گذشته بود لیکن من مکرر نمودم ذکر آن را در اینجا بجهت اختلاف دو روایت.

و از جملۀ این کلام است در بیان سیر کنندگان بسوی شهر بصره از برای جنگ با آن حضرت که طلحه و زبیر و عایشه و متابعان ایشان بودند می فرماید:

پس آمدند ایشان بر حاکمان من که در بصره بود و بر خزینه داران بیت المال مسلمانان که در دست تصرف من بود و بر اهل شهری که همه ایشان در طاعت و بر بیعت من بودند، پس مختلف ساختند کلمۀ ایشان را، و فاسد نمودند جمعیت آنها را، و برجستند بر شیعیان من، پس کشتند طایفۀ از ایشان را از راه مکر و حیله، و طایفۀ دیگر از ایشان سخت گرفتند شمشیران خودشان را، پس محاربه کردند با آنها تا این که ملاقات نمودند پروردگار را و بدرجۀ شهادت رسیدند در حالتی که صادق الاعتقاد بودند.

و من کلام له علیه السّلام و هو الماتان و السابع عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

لمّا مرّ بطلحه و عبد الرّحمن بن عتاب بن اسید و هما قتیلان یوم الجمل:

لقد أصبح أبو محمّد بهذا المکان غریبا، أما و اللّه لقد کنت أکره أن تکون قریش قتلی تحت بطون الکواکب، أدرکت وتری من بنی عبد مناف، و أفلتتنی أعیان بنی جمح، لقد أتلعوا أعناقهم إلی

ص:184

أمر لم یکونوا أهله، فوقصوا دونه.

اللغه

(قریش) قبیله و أبوهم النّضر بن کنانه و من لم یلده فلیس بقرشیّ، و قیل:

قریش هو فهد بن مالک و من لم یلده فلیس بقرشیّ، و أصل القرش الجمع و تقرشوا إذا تجمّعوا و بذلک سمّیت قریش لاجتماعها بعد تفرّقها فی البلاد، و قیل قریش دابه تسکن البحر و به سمّی الرجل قال الشّاعر:

و قریش هی التی تسکن البحر بها سمّیت قریش قریشا

قالوا: إنّ النّضر بن کنانه رکب فی البحر الهند فقالوا قریش کسرت مرکبنا فرماها النّضر بالحراب فقتلها و حزّ رأسها و کان لها اذان کالشّراع تأکل و لا تؤکل و تعلو و لا تعلی فقدم به مکّه فنصبه علی أبی قبیس فکان الناس یتعجّبون من عظمه فیقولون: قتل النّضر قریشا فکسر الاستعمال حتّی سمّوا النضر قریش و قیل فی وجه التّسمیه وجوه اخر لا حاجه إلی ذکرها.

و (القتلی) جمع قتیل کالجرحی و جریح و (الوتر) بکسر الواو الجنایه الّتی یجبیها الرّجل علی غیره من قتل أو نهب أو سبی و (أفلت) الطائر و غیره افلاتا تخلّص و أفلتّه أنا إذا أطلقته و خلّصته یستعمل لازما و متعدّیا و اتفلت و تفلت خرج بسرعه و (الأعیان) بالنّون الرّؤساء و الأشراف، و فی بعض النّسخ بالرّاء المهمله جمع العیر بفتح العین و جمع الجمع عیارات و العیر الحمار و غلب علی الوحشی و یقال أیضا للسیّد و الملک.

و (بنی جمح) فی نسخه الشّارح المعتزلی بضمّ الجیم و فتح المیم، و فی بعض النّسخ بسکون المیم و ما ظفرت بعد علی ضبطه فیما عندی من کتب اللّغه و (التّلع) محرّکه طول العنق و تلع الرّجل من باب کرم و فرح طال عنقه فهو اتلع و تلیع و تلع الرّجل من باب منع أخرج رأسه من کلّشیء کان فیه و اتلع مدّ عنقه متطاولا و (وقص) عنقه کوعد کسرها فوقصت یستعمل لازما و متعدیّا و وقص الرّجل بالبناء علی المفعول فهو موقوص.

ص:185

الاعراب

الباء فی قوله علیه السّلام بهذا المکان بمعنی فی، و فی قوله أفلتتنی علی الحذف و الایصال أی أفلتت منّی، و قوله أهله بالنّصب علی أنّه خبر کان و یحتمل الانتصاب بحذف الجار فیکون الجار و المجرور خبرا لها أی لم یکونوا من أهله.

المعنی

اشاره

اعلم أنّ هذا الکلام حسبما أشار إلیه الرّضی تکلّم به عند تطوافه علی القتلی بعد انقضاء الحرب فانّه (لمّا مرّ بطلحه) بن عبید اللّه بن عثمان بن عمرو بن کعب ابن سعد بن تیم بن مرّه (و عبد الرحمن بن عتاب بن اسید) بن أبی العیص بن امیّه ابن عبد شمس (و هما قتیلان یوم الجمل) وقف علی جسد طلحه و قال:

(لقد أصبح أبو محمّد) و هو کنیه طلحه (بهذا المکان غریبا) و وقف علی جسد عبد الرّحمن بن عتاب و قال: لهفی علیک یعسوب قریش هذا فتی الفتیان هذا اللّباب المحض من بنی عبد مناف شفیت نفسی و قتلت معشری إلی اللّه عجری و یجری، فقال له قائل: لشدّ ما أطریت الفتی یا أمیر المؤمنین منذ الیوم قال علیه السّلام إنّه قام عنّی و عنه نسوه لم یقمن عنک، هکذا نقله الشارح المعتزلی، و قال أیضا: و عبد الرحمن هذا هو الّذی احتملت العقاب کفّه یوم الجمل و فیها خاتمه فألقتها بالیمامه فعرفت بخاتمه و عرف أهل الیمامه بالوقعه، و قال أیضا: إنّه لیس بصحابیّ و لکنّه من التّابعین و أبوه عتاب بن اسید من مسلمه الفتح، و لمّا خرج رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من مکّه إلی حنین استعمله علیها فلم یزل أمیرها حتّی قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

ثمّ أقسم بالقسم البار فقال (أما و اللّه لقد کنت أکره أن تکون قریش قتلی تحت بطون الکواکب) أی مقتولین فی معارک القتال مصر و عین تحت السّماء فی الأودیه و الفلوات بحاله الذلّ و الایتذال لا یکنّهم کنّ و لا یواری أجسادهم سقف و لا ظلال.

و إنّما استکره علیه السّلام قتلهم لأنّ المطلوب الذاتی للأنبیاء و الأولیاء علیهم السّلام

ص:186

جذب الخلق إلی الحقّ و هدایتهم إلی الصراط المستقیم و استقامه امورهم فی المعاش و الماب و حصول هذا المطلوب إنّما هو بوجودهم و حیاتهم، فاهتداؤهم بنور هدایته یکون أحبّ إلیه من موتهم علی الضّلال.

و لذلک انّه علیه السّلام لمّا استبطأ أصحابه اذنه لهم فی القتال بصفّین أجاب لهم بقوله المتقدّم فی الکلام الرّابع و الخمسین: و أمّا قولکم شکّا فی أهل الشّام فو اللّه ما دفعت الحرب یوما إلاّ و أنا أطمع أن تلحق بی طائفه فتهتدی بی و تعشو إلی ضوئی و ذلک أحبّ إلیّ من أن أقتلها علی ضلالها و إن کانت تبوء باثامها.

و تخصیص قریش بالذّکر لاقتضاء المقام و لمزید حبّه لاهتدائهم بملاحظه الرّحم و القرابه.

و قوله (ادرکت وتری من بنی عبد مناف) قال الرّاوندی فی محکیّ کلامه:

یعنی طلحه و الزّبیر کانا من بنی عبد مناف و اعترض علیه الشارح المعتزلی بأنّ طلحه من تیم بن مرّه و الزّبیر من أسد بن عبد العزّی بن قصیّ، و لیس منهما أحد من بنی عبد مناف و ولد عبد مناف أربعه: هاشم، و عبد شمس، و نوفل، و المطلب، فکلّ من لم یکن من ولد عبد هؤلاء الأربعه، فلیس من ولد عبد مناف، و ردّ بأنّهما من بنی عبد مناف من قبل الأمّ لا من قبل الأب.

و کیف کان فالمراد بقوله علیه السّلام ادرکت وتری أدرکت جنایتی الّتی جناها علیّ بنو عبد مناف، و المراد بتلک الجنایه ما فعلوها بالبصره من قتل النّفوس، و نهب بیت المال و غیرها ممّا کان راجعا إلیه علیه السّلام فانّ الجنایه علی شیعته و بیت ماله جنایه علیه.

و قوله(و أفلتتنی أعیان بنی جمح)أی ساداتهم و أوتادهم و علی کون أعیار جمع عیر بمعنی الحمار فهی استعاره بالکنایه حیث شبّهوا بحمر مستنفره فرّت من قسوره.

قال الشارح المعتزلی: بنو جمح من بنی حصیص بن کعب بن لوی بن غالب و اسم جمح تیم بن عمرو بن حصیص، و قد کان مع عایشه منهم یوم الجمل جماعه

ص:187

هربوا و لم یقتل منهم إلاّ اثنان فمن هرب و نجا بنفسه منهم عبد اللّه الطویل ابن صفوان بن امیّه بن خلف بن وهب بن حذافه بن جمح، و منهم یحیی بن حکیم بن صفوان بن امیّه بن خلف، و منهم عامر بن مسعود بن امیّه بن خلف کان یسمّی دحروجه الجعل لقصره و سواده، و منهم أیوب بن حبیب بن علقمه بن ربیعه الأعور ابن اهیب بن حذافه بن جمح، و قتل من بنی جمح مع عایشه عبد الرّحمن بن وهب بن اسید بن خلف بن وهب بن حذافه و عبد اللّه بن ربیعه بن دراج بن العنبس بن دهیان ابن وهب بن حذافه لا أعرف من بنی جمح انّه قتل ذلک الیوم منهم غیرهما.

(لقد اتلعوا أعناقهم إلی أمر لم یکونوا أهله)أی مدّت قریش بالتطاول أعناقهم إلی الخلافه مع عدم استحقاقهم و أهلیتهم لها(فوقصوا دونه)أی کسرت أعناقهم و اندقّت عند ذلک الأمر و هو کنایه عن عدم نیلهم إلی المقصود و قتلهم قبل وصوله، خسروا الدّنیا و الاخره ذلک هو الخسران المبین.

تذییل

روی فی البحار من الکافیه فی إبطال توبه الخاطئه قال: روی خالد بن مخلّد عن زیاد بن المنذر عن أبی جعفر علیه السّلام عن آبائه علیهم السلام قال: مرّ أمیر المؤمنین علیه السّلام علی طلحه و هو صریع فقال: أجلسوه، فاجلس، فقال: أم و اللّه لقد کانت لک صحبه و لقد شهدت و سمعت و رأیت و لکن الشیطان أزاغک و أما لک فأوردک جهنّم.

و قد قدّمنا هذه الرّوایه فی شرح الکلام الثانی عشر و کرّرنا هنا باقتضاء المقام و تقدّمت أیضا هناک مطالب نفیسه من أراد الاطلاع فلیراجع ثمّه هذا.

و فی الارشاد و من کلامه علیه السّلام عند تطوافه علی القتلی: هذه قریش جدعت أنفی و شفیت نفسی لقد تقدّمت إلیکم احذّرکم عضّ السّیف و کنتم أحداثا لا علم لکم بما ترون، و لکنّه الحین و سوء المصرع و أعوذ باللّه من سوء المصرع ثمّ مرّ علی معید بن المقداد فقال: رحم اللّه أبا هذا لو کان حیّا لکان رأیه أحسن من رأی هذا، فقال عمار بن یاسر: الحمد للّه الّذی أوقعه و جعل خدّه الأسفل

ص:188

أما و اللّه یا أمیر المؤمنین لا نبالی من عند عن الحقّ من والد و ولد، فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام: رحمک اللّه و جزاک عن الحقّ خیرا.

و مرّ بعبد اللّه بن ربیعه بن درّاج فی القتلی فقال: هذا البائس ما کان أخرجه أدین أخرجه أم نصر لعثمان؟ و اللّه ما کان رأی عثمان فیه و لا فی أبیه بحسن.

ثمّ مرّ بمعبد بن زهیر بن أبی امیّه فقال: لو کانت الفتنه برأس الثریّا لتناولها هذا الغلام و اللّه ما کان فیها بذی نخیره و لقد أخبرنی من أدرکه و أنّه لیولول فره من السّیف.

ثمّ مرّ بمسلم بن قرظه فقال: البرّ أخرج هذا و اللّه لقد کلّمنی أن أکلّم عثمان فی شیء کان یدّعیه قبله بمکّه فأعطاه عثمان و قال: لولا أنت ما اعطیته ان هذا ما علمت بئس أخو العشیره ثمّ جاء المشوم للحین ینصر عثمان.

ثمّ مرّ بعبد اللّه بن حمید بن زهیر فقال: هذا أیضا ممّن أوضع فی قتالنا زعم یطلب اللّه بذلک و لقد کتب إلیّ کتبا یؤذی عثمان فیها فأعطاه شیئا فرضی عنه.

ثمّ مرّ بعبد اللّه بن حکیم بن حزام فقال، هذا خالف أباه فی الخروج و أبوه حین لم ینصرنا قد أحسن فی بیعته لنا و إن کان قد کفّ و جلس حین شکّ فی القتال ما ألوم الیوم من کفّ عنّا و عن غیرنا، و لکن الملیم الّذی یقاتلنا ثمّ مرّ علیه السّلام بعبد اللّه بن المغیره بن الأخنس فقال: أمّا هذا فقتل أبوه یوم قتل عثمان فی الدّار فخرج مغضبا لقتل أبیه و هو غلام حدث جبن لقتله.

ثمّ مرّ علیه السّلام بعبد اللّه بن أبی عثمان بن الأخنس بن شریق فقال: امّا هذا فکأنی أنظر إلیه و قد أخذ القوم السّیوف هاربا یعد و من الصّف فنهنهت عنه فلم یسمع من نهنهت حتی قتله و کانّ هذا مما خفی علی فتیان قریش اغمار لا علم لهم بالحرب خدعوا و استزلوا فلما وقفوا لججوا فقتلوا ثمّ مشی قلیلا فمرّ بکعب بن سور فقال: هذا الذی خرج علینا فی عنقه المصحف یزعم أنه ناصر امه یدعو الناس إلی ما فیه و هو لا یعلم ما فیه، ثمّ استفتح فخاب کلّ جبار عنید اما أنه دعا اللّه أن یقتلنی فقتله اللّه، اجلسوا کعب بن سور

ص:189

فاجلس فقال له أمیر المؤمنین: یا کعب لقد وجدت ما وعدنی ربّی حقا فهل وجدت ما وعدک ربّک حقا؟ ثمّ قال علیه السّلام: اضجعوا کعبا.

و مرّ علی طلحه بن عبید اللّه فقال: هذا الناکث بیعتی و المنشیء الفتنه فی الأمّه و المجلب علیّ و الدّاعی إلی قتلی و قتل عترتی اجلسوا طلحه بن عبید اللّه، فأجلس، فقال له أمیر المؤمنین علیه السّلام: یا طلحه قد وجدت ما وعدنی ربّی حقا فهل وجدت ما وعدک ربّک حقّا؟ ثمّ قال علیه السّلام: اضجعوا طلحه.

و سار فقال له علیه السّلام بعض من کان معه: أتکلّم کعبا و طلحه بعد قتلهما؟ فقال علیه الصلاه و السلام: و اللّه لقد سمعوا کلامی کما سمع أهل القلیب کلام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم بدر.

ایضاح

قوله «جدعت أنفی» أی قطعت و الفاعل راجع إلی قریش و هو کنایه عن جنایتهم التی جنوها علیه علیه السّلام حسبما عرفت فی شرح المتن، و قال المحدّث العلامه المجلسیّ: جدعت أنفی أی لم أکن احبّ قتل هؤلاء و هم من قبیلتی و عشیرتی و لکن اضطررت إلی ذلک، انتهی، و علی تفسیره فجدعت بصیغه المتکلّم و الأظهر أنه بصیغه الغائب کما قلناه و «العضّ» المسک بالأسنان فاستعیر لحدّ السیف و «الحین» الهلاک.

قوله «ما کان بذی نخیره» النخیر صوت بالأنف أی کان یقیم الفتنه لکن لم یکن بعد قیامها صوت و حرکه بل کان یخاف.

قوله «و یولول» یقال و لولت المرأه أعولت و الفرق شدّه الفزع قوله «هذا ما علمت» أی فیما علمت و فی علمی قوله «ممّن اوضع» علی البناء علی الفاعل أی رکض دابّته و أسرع أو علی البناء علی المفعول، قال الجوهری: وضع الرّجل فی تجارته و اوضع علی ما لم یسمّ فاعله فیهما أی خسر و «الملیم» المذموم قوله «فنهنهت عنه» أی کففت و زجرت.

قوله «و کان هذا مما خفی علی آه» قال العلاّمه المجلسیّ: أی لم أعلم

ص:190

بوقت قتله فتیان قریش مبتدأ و «الاغمار» جمع غمر بالضمّ و بضمّتین و هو الذین لم یجرّب الأمور انتهی.

«و لجج» السیف یلجج لججا من باب تعب أی نشب فلا یخرج و مکان لجج ضیق.

و «کعب بن سور» قاضی البصره ولاه عمر بن الخطاب علی قضائها فلم یزل علیها حتی قتل عثمان فلما کان یوم الجمل خرج مع أهل البصره و فی عنقه مصحف فقتل هو یومئذ و ثلاثه اخوه له أو أربعه فجاءت أمّهم فوجدتهم فی القتلی فحملتهم و جعلت تقول:

أیا عین ابکی بدمع سرب علی فتیه من خیار العرب

فما ضرّهم غیر جبن النفوس و أیّ امرء لقریش غلب

قوله «ثمّ استفتح» تلمیح إلی قوله تعالی: و استفتحوا فخاب کلّ جبار عنید، أی سألوا من اللّه الفتح علی أعدائهم و «اجلب» علیه الناس أی حرّضهم و جمعهم و «القلیب» البئر التی لم تطو یذکّر و یؤنث و کان حفر یوم بدر قلیب القی فیه القتلی من الکفار.

الترجمه

از جملۀ کلام آن امام است علیه و آله السلام وقتی که مرور کرد به طلحه و عبد الرّحمن بن عتاب بن اسید در حالتی که کشته شده بودند در روز جنگ جمل می فرماید:

هر آینه بتحقیق صباح کرد أبو محمّد یعنی طلحه در این مکان در حالتی که غریبست آگاه باش قسم بخدا بتحقیق بودم من ناخوش می گرفتم این که شوند طایفۀ قریش کشته شدگان در زیر شکم ستارگان، دریافت نمودم جنایت خود را از پسران عبد مناف و رمیدند و گریختند از من اشراف و بزرگان قبیلۀ جمح، بتحقیق دراز کردند ایشان یعنی قریش گردنهای خودشان را بسوی چیزی که أهل آن نبودند، یعنی طلب خلافت نمودند بدون استحقاق پس شکسته شد گردنهای ایشان نزد آن چیز.

ص:191

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و الثامن عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

قد أحیا عقله و أمات نفسه، حتّی دقّ جلیله، و لطف غلیظه، و برق له لامع کثیر البرق، فأبان له الطّریق، و سلک به السّبیل، و تدافعته الأبواب إلی باب السّلامه، و دار الإقامه، و ثبتت رجلاه بطمأنینه بدنه فی قرار الأمن و الرّاحه، بما استعمل قلبه و أرضی ربّه.

اللغه

(دقّ) الشیء یدقّ دقه من باب ضرّ خلاف غلظ فهو دقیق و غلظ الشیء بالضمّ غلظا و زان عنب و الاسم الغلظه و هو غلیظ و (أبان) و بین و تبین و استبان کلّها بمعنی الوضوح و الانکشاف و جمیعها یستعمل لازما و متعدّیا إلاّ بان الثلاثی فلا یستعمل إلاّ لازما قاله الفیومی.

الاعراب

جلیله و غلیظه مرفوعان علی الفاعل للزوم فعلیهما، و الباء فی قوله سلک به للتعدیه، و فی قوله بطمأنینه بدنه للمصاحبه، و فی قوله بما استعمل للسببیه، و کلتا الأخیرتین متعلقتان بقوله ثبتت.

المعنی

اعلم أنّ هذا الکلام علی غایه وجازته جامع لجمیع صفات العارف الکامل

ص:192

و لکیفیّه سلوکه و لمال أمره و لعمری إنّه لا یوجد کلام أوجز من هذا الکلام فی أداء هذا المعنی، و هو فی الحقیقه قطب دائره العرفان و علیه مدارها، و فی الایجاز الّذی هو فنّ نفیس من علم البلاغه تالی کلام الملک الرّحمن، مثل قوله: «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ » الجامع للزّهد کلّه و قوله «خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ » الجامع لمکارم الأخلاق جمیعا، و شرحه یحتاج إلی بسط فی المقال بتوفیق الربّ المتعال فأقول مستعینا باللّه و بولیّه علیه السّلام:

قوله علیه السّلام (قد أحیا عقله و أمات نفسه) المراد بعقله العقل النظری و العملی و بنفسه النفس الأمّاره بالسّوء و المراد بحیاه الأوّل کونه منشئا للاثار المترتّبه علیه مقتدرا علی تحصیل الکمالات و المعارف الحقّه و مکارم الأخلاق المحصّله للقرب و الزّلفی لدیه تعالی، و بموت الثّانی بطلان تصرّفاته و آثاره المبعده عنه عزّ و جلّ بحذافیره، فانّ الحیاه و الموت عباره اخری عن الوجود و العدم لا أثر له أصلا.

و أراد باحیائه الأوّل و إماتته الثانی تقویته و تغلیبه له علیه بحیث یکون الأوّل بمنزله سلطان قادر قاهر یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید، و الثانی بمنزله عبد ذلیل داخر مقهور لا یرید و لا یصدر إلاّ باذن مولاه.

و لا یحصل تقویه الأوّل و تذلیل الثانی إلاّ بملازمه الکمالات العقلانیه و المجاهده و الرّیاضه النفسانیه، و المجاهده عباره عن ذبح النفس بسیوف المخالفه کما قال تعالی «وَ أَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِیَ الْمَأْوی » و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لما بعث سریه و رجعوا: مرحبا بقوم قضوا الجهاد الأصغر و بقی علیهم الجهاد الأکبر، فقیل: یا رسول اللّه و ما الجهاد الأکبر؟ قال:

جهاد النفس.

و قال بعض أهل العرفان: جاهد نفسک بأسیاف الرّیاضه و الرّیاضه علی أربعه أوجه القوت من الطعام، و الغمض من المنام، و الحاجه من الکلام، و حمل الأذی من جمیع الأنام، فیتولّد من قلّه الطعام موت الشهوات، و من قلّه المنام صفو الارادات،

ص:193

و من قلّه الکلام السّلامه من الافات، و من احتمال الأذی البلوغ إلی الغایات و لیس علی العبد شیء أشدّ من الحلم عند الجفا، و الصبر علی الأذی، و إذا تحرّکت من النّفس إراده الشهوات و الاثام و هاجت منها حلاوه فضول الکلام جرّدت علیهم سیوف قله الطّعام من غمد التهجّد و قله المنام و ضربتها بأیدی الخمول و قلّه الکلام حتّی تنقطع عن الظّلم و الانتقام فتأمن من بوائقها من بین سائر الأناء و تصفّیها من ظلّه شهواتها فتنجو من غوائل آفاتها فتصیر عند ذلک نظیفه و نوریه خفیفه روحانیّه، فتجول فی میدان الخیر و تسیر فی مسالک الطاعات کالفرس الفاره فی المیدان و کالمسلک المتنزّه فی البستان.

و قال أیضا: أعداء الانسان ثلاثه: دنیاه، و شیطانه، و نفسه، فاحترس من الدّنیا بالزّهد فیها، و من الشّیطان بمخالفته، و من النفس بترک الشّهوات.

و تفصیل ذلک علی ما قرّر فی علم السّلوک إنّ للسّالک لطریق الحقّ المرید للوصول إلی حظیره القدس شروطا و وظایف لا بدّ من ملازمتها.

أمّا الشروط الّتی لا بدّ من تقدیمها فی الاراده فهی رفع الموانع و الحجب الّتی بینه و بین الحقّ، فانّ حرمان الخلق من الحقّ سببه تراکم الحجب و وقوع السّد علی الطریق قال اللّه تعالی «وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ ».

و السّد بین المرید و بین الحقّ ثلاثه: المال، و الجاه، و المعصیه و رفع حجاب المال إنّما یحصل بالخروج منه حتّی لا یبقی منه إلاّ قدر الضروره فما دام یبقی له درهم ملتفت إلیه فهو مقیّد به محجوب عن اللّه عزّ و جل، و رفع حجاب الجاه إنما یحصل بالبعد من موضع الجاه و الهرب منه و ایثار خمول الذّکر، و رفع حجاب المعصیه إنما یحصل بالتّوبه و النّدم علی ما مضی من المعاصی و تدارک ما فات من العبادات و ردّ المظالم و إرضاء الخصوم و إذا قدّم هذه الشّروط فلا بدّ له من المواظبه علی وظائف السّلوک، و هی خمس: الجوع، و الصّمت، و السّهر، و العزله، و الذّکر.

ص:194

أمّا الجوع فانّه ینقص دم القلب و یبیضه و یلطفه و فی بیاضه و تلطیفه نوره و یذیب شحم الفؤاد و فی ذوبانه رقّته و رقته مفتاح انکشاف الحجب کما أنّ قساوته سبب الحجاب، و مهما نقص دم القلب ضاق مسلک العدوّ الشیطان فانّ مجاریه العروق الممتلئه بالشهوات، و لذلک قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّ الشیطان یجری من ابن آدم مجری الدّم فی العروق فضیّقوا مجاریه بالجوع، أو قال بالصوم و فی حدیث آخر ألا اخبرکم بشیء ان أنتم فعلتموه تباعد الشیطان منکم کما تباعد المشرق من المغرب؟ قالوا: بلی یا رسول اللّه، قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: الصّوم یسوّد وجهه الحدیث.

ففائده الجوع فی کسر شهوات المعاصی کلّها و الاستیلاء علی النفس الأماره بالسوء أمر ظاهر لأنّ منشأ المعاصی کلّها الشهوات و القوی و مادّه القوی و الشهوات لا محاله الأطعمه، فتقلیلها یضعف کلّ شهوه و قوّه و یکسر سوره النفس الأمّاره کالدابه الجموح إذا شبعت شررت و جمحت لا یمکن ضبطها باللجام، و إذا جاعت ذللت و انقادت و بالجمله فالشبع یورث القسوه و الشهوه و السبعیه، و الجوع یوجب الرّقه و انکسار الشهوه و الصوله، و هو مشاهد بالتجربه، و من هنا قیل: مفتاح الدّنیا الشبع و مفتاح الاخره الجوع، و قال النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من أجاع بطنه عظم فکرته و فطن قلبه و قال أیضا أحیوا قلوبکم بقلّه الضحک و قلّه الشبع و طهّروها بالجوع تصفو و ترق.

و أما الصمت فینبغی أن لا یتکلّم إلاّ بقدر الضروره لأنّ الکلام یشغل القلب و میل القلوب إلی الکلام عظیم، فانه یستروح الیه و یستثقل التجرّد للذّکر و الفکر و فی الحدیث طوبی لمن أنفق فضول ماله و أمسک عن فضول کلامه، هذا فی الکلام المباح و أما الکلام الغیر المباح من الکذب و النمیمه و البهت و غیرها فبینه و بین السلوک إلی الحقّ بون بعید بعد المشرقین.

و أما السهر فانه یجلو القلب و یصفیه و ینوّره و لذلک مدح اللّه سبحانه المستغفرین بالأسحار لأنها أوقات صفاء الذّهن و نزول الرّحمه و الألطاف الالهیّه، فیضاف صفاء السّهر إلی الصفاء الحاصل من الجوع فیصیر القلب کالکوکب الدّریّ و المرآه المجلوه مستعدا لافاضه الأنوار الالهیّه، فیلوح فیه سبحات جمال الحقّ و یشاهد

ص:195

رفعه الدّرجات الاخرویّه و عظم خطرها و خسّه الزّخارف الدّنیویّه و حقارتها، فتتمّ بذلک رغبته عن الدّنیا و شوقه إلی الاخره، و السّهر أیضا من خواصّ الجوع و بالشبع غیر ممکن.

و أمّا العزله و الخلوه ففائدتها دفع الشواغل و ضبط السمع و البصر، فانهما دهلیز القلب و القلب بمنزله حوض تنصبّ إلیه میاه کریهه کدره من مجاری الحواس و المقصود بالرّیاضه تفریغ الحوض من المیاه الردغه و من الطّین الحاصل منها فینفجر أصل الحوض فیبغ منه ماء نظیف سائغ صاف و لا یمکن نزح ماء الحوض و الأنهار إلیه مفتوحه فیتجدّد فی کلّ حال أکثر ممّا ینقص.

قال الرّضا علیه التحیّه و الثناء إنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام کان یقول: طوبی لمن أخلص للّه العباده و لم یشغل قلبه بما تراه عیناه و لم ینس ذکر اللّه بما تسمع اذناه الحدیث.

فلا بدّ من ضبط الحواس إلاّ عن قدر الضروره و لا یتمّ ذلک إلاّ بالعزله و الخلوه.

قال بعض السّیاحین: قلت لبعض الأبدال المنقطعین عن الخلق کیف الطریق إلی الحقّ؟ قال: أن تکون فی الدّنیا کأنّک عابر طریق، و قلت له مرّه: دلّنی علی عمل أجد قلبی فیه مع اللّه تعالی علی الدّوام، فقال لی: لا تنظر إلی الخلق فانّ النّظر إلیهم ظلمه، قلت: لا بدّ لی من ذلک، قال: فلا تسمع کلامهم، فانّ فی سماع کلامهم قسوه، قلت: لابدّ لی من ذلک، قال: فلا تعاملهم فانّ معاملتهم وحشه، قلت: أنا بین أظهرهم لا بدّ لی من معاملتهم، قال: فلا تسکن إلیهم فانّ السکون إلیهم هلکه، قال:

قلت: هذا لعلّه یکون، قال یا هذا أتنظر إلی الغافلین و تسمع کلام الجاهلین و تعامل البطالین و ترید أن تجد قلبک مع اللّه تعالی علی الدّوام، و لا یمکن ذلک إلاّ بأن یخلو عن غیره و لا یخلو عن غیره إلاّ بطول المجاهده، و قد عرفت أنّ طریق المجاهده مضادّه الشهوات و مخالفه هوی النّفس، فاذا حصل للسالک هذه المقدّمات اشتغل بذکر اللّه تعالی بالأذکار الشرعیّه من الصّلاه و تلاوه القرآن و الأدعیّه المأثوره و التسبیح و التهلیل و غیر ذلک بلسانه و قلبه، فلا یزال یواظب علیها حتّی لا یبقی علی قلبه و لسانه

ص:196

غیر ذکره تعالی، و لا یکون له منظور غیره أصلا، فعند ذلک یتجلّی له من أنوار جماله و سبحات عظمته و جلاله ما لا یحیط به لسان الواصفین، و یقصر عنه نعت الناعتین.

هذا من الشّرایط و الوظایف المقرّره قد أشار إلیها أمیر المؤمنین علیه السّلام فی مطاوی کلماته و خطبه المتقدّمه و غیرها کثیرا.

مثل ما رواه فی الوسایل من أمالی ابن الشیخ قال روی انّ أمیر المؤمنین علیه السّلام خرج ذات لیله من المسجد و کانت لیله قمراء فأمّ الجبّانه و لحقه جماعه تقفون أثره فوقف علیهم ثمّ قال علیه السّلام: من أنتم؟ قالوا: شیعتک یا أمیر المؤمنین، فتفرّس فی وجوههم قال: فمالی لا أری علیکم سیماء الشّیعه، قالوا: و ما سیماء الشیعه یا أمیر المؤمنین؟ قال علیه السّلام: صفر الوجوه من السّهر عمش العیون من البکاء حدب الظهور من القیام خمص البطون من الصّیام ذبل الشفّاه من الدّعاء علیهم غبره الخاشعین.

و قال علیه السّلام فی الخطبه الثانیه و الثمانین: فاتّقوا اللّه تقاه ذی لبّ شغل التفکّر قلبه و أنصب الخوف بدنه و أسهر التهجّد غرار نومه و أظمأ الرّجاء هواجر یومه و أظلف الزّهد شهواته و أوجف الذّکر بلسانه و قدّم الخوف لابانه و تنکب المخالج عن وضح السبیل و سلک أقصد المسالک إلی النهج المطلوب.

و غیر ذلک ممّا تقدّم فی ضمن خطبه المسوقه فی الحثّ علی الزهد و التقوی و وصف حال المتقین و لا حاجه إلی الاعاده.

ثمّ لا یخفی علیک أنّ مطلوبیّه الاعتزال و الخلوه إنّما هی للفراغ للذّکر و الخلوه و العباده و کون المعاشره مانعه منه، و أمّا إذا لم تکن المعاشره مانعه بل تبعثه علی سلوک الصّراط المستقیم کالجمعه و الجماعات و زیاره الاخوان المؤمنین و الاجتماع فی مجالس الذّکر و نحوها فهی من أعظم العبادات، و سلوک نهج الحقّ علی ما ذکرنا من الاداب و الوظایف هو المتلقّی من صاحب الشرع.

و أمّا غیرها ممّا ذکره الصّوفیه من الاداب و الوظایف فی المجاهده و الرّیاضه و کیفیّه السّلوک مثل قولهم بالجلوس فی بیت مظلم و الخلوه أربعین

ص:197

یوما، و اشتراطهم الاعتصام بالشیخ و کون السّلوک بارشاده، و قولهم بالمداومه علی ذکر مخصوص ألقاه الشیخ إلی المرید من الأذکار الفتحیّه أو غیرها نحوها من الأذکار المبتدعه أو من الأذکار الشرعیّه لکن علی هیئه مخصوصه و عدد مخصوص لم یرد به نصّ، و قولهم بأنّ المرید إذا تمّ مجاهدته و لم یبق فی قلبه علاقه تشغله یلزم قلبه علی الدّوام و یمنعه من تکثیر الأوراد الظاهره بل یقتصر علی الفرائض و الرواتب و یکون ورده وردا واحدا و هو ملازمه القلب لذکر اللّه بعد الخلوّ عن ذکر غیره، فعند ذلک یلزمه الشیخ زاویه ینفرد بها و یلقّنه ذکرا من الأذکار حتّی یشغل به لسانه و قلبه فیجلس و یقول مثلا: اللّه اللّه أو سبحان اللّه سبحان اللّه أو ما یراه الشیخ من الکلمات فلا یزال یواظب علیه حتّی تسقط حرکه اللّسان و تکون الکلمه کأنّها جاریه علی اللّسان من غیر تحریک، ثمّ لا یزال یواظب علیه حتّی یسقط الأثر عن اللسان و تبقی صوره اللفظ فی القلب ثمّ لا یزال کذلک حتّی یمحی عن القلب حروف اللفظ و صورته و تبقی حقیقه معناه لازمه للقلب حاضره معه غالبه علیه قد فرغ من کلّ ما سواه و نحو ذلک مما قالوه فشیء منها لم یرد به اذن من الشارع بل هو من بدعاتهم التی أبدعوها اللهمّ إلاّ أن یستدلّ علی الأخیر أعنی المواظبه علی الذّکر باللسان و القلب علی ما وصل بعمومات أدلّه الاکثار من ذکر اللّه و التفکر فی اللّه.

إذا عرفت ذلک فلنرجع إلی شرح المتن فأقول:

قوله علیه السّلام (حتی دقّ جلیله و لطف غلیظه) غایه لا ماتته لنفسه أولها و لا حیائه لعقله أیضا، و الجمله الثانیه إما مؤکّده للاولی فالمعنی أنّ تکمیله لعقله و ترکه لشهوات نفسه انتهی إلی مرتبه أوجبت هزال جسمه و نحول بدنه، أو المراد بالجلیل أعضاؤه العظام کالرأس و الیدین و الفخذین و الساقین، و بالغلیظ غیرها، أو المراد بالأول عظامه و بالثانی جلده و أعصابه، أو بالأول بدنه و بالثانی قلبه.

و علی أیّ معنی فالمقصود کونه ناحل الجسم ضعیف البدن إما من خوف اللّه تعالی و تحمله لمشاق العبادات أو لجوعه و کفه عن الأکل و الشرب و سایر الشهوات.

ص:198

کما قال علیه السّلام فی الخطبه المأه و الثانیه و التسعین فی وصف المتقین: قد براهم الخوف بری القداح ینظر الیهم الناظر فیحسبهم مرضی و ما بالقوم من مرض.

و قال فی الخطبه الثانیه و الثمانین: فاتّقوا اللّه تقیّه ذی لبّ شغل التفکر قلبه و أنصب الخوف بدنه، أی أمرضه و أتعبه.

و قال فی الخطبه المأه و التاسعه و الخمسین حکایه عن کلیم اللّه علی نبیّنا و علیه السّلام إذ یقول ربّ إنّی لما أنزلت إلیّ من خیر فقیر: و اللّه ما سأله إلاّ خبزا یأکله لأنه کان یأکل بقله الأرض و لقد کانت خضره البقل تری من شفیف صفاق بطنه لهزاله و تشذّب لحمه.

و قوله علیه السّلام (و برق له لامع کثیر البرق) الظاهر أنه عطف علی سابقه فیکون هو أیضا غایه لتکمیل عقله و جهاد نفسه یعنی أنه بلغ من کمال قوّته النظریه و العملیه إلی مقام شروق الأنوار المعارف الالهیه علی مرآه سرّه فصار مشاهدا بعین بصیرته أنوار قدسه و سبحات وجهه عین الیقین.

کما أشار علیه السّلام إلیه فی الخطبه السادسه و الثمانین فی وصف أحبّ عباد اللّه تعالی إلیه عزّ و جلّ بقوله: فهو من الیقین علی مثل ضوء الشمس.

و قال زین العابدین و سید السّاجدین علیه السّلام فی المناجاه التّاسعه من المناجاه الخمس عشره و هی مناجاه المحبّین: یا من أنوار قدسه لأبصار محبّیه رائقه(1) و سبحات وجهه لقلوب عارفیه شائفه(2) و قال علیه السّلام فی المناجاه الثّانیه عشر منها و هی مناجاه العارفین: إلهی فاجعلنا من الّذین ترسّخت أشجار الشّوق إلیک فی حدائق صدورهم، و أخذت لوعه محبّتک بمجامع قلوبهم، فهم إلی أوکار الأفکار یأوون، و فی ریاض القرب و المکاشفه یرتعون، و من حیاض المحبّه بکاس الملاطفه یکرعون، و شرایع المصافات یروون، قد کشف الغطاء عن أبصارهم، و انجلت ظلمه الرّیب عن عقائدهم فی ضمائرهم

ص:199


1- (1) - الروق الصافی من الماء و غیره و العجب.
2- (2) - شفته شوفا جلوته و دینار مشوف مجلو.

و انتفت مخالجه الشک عن قلوبهم و سرائرهم، و انشرحت بتحقیق المعرفه صدورهم، و علت لسبق السّعاده فی الزّهاده هممهم، و عذب فی معین المعامله شربهم، و طاب فی مجلس الانس سرّهم، و أمن فی موطن المخافه سربهم، و اطمأنّت بالرّجوع إلی ربّ الأرباب أنفسهم، و تیقّنت بالفوز و الفلاح أرواحهم، و قرّت بالنّظر إلی محبوبهم أعینهم، و استقرّ بادراک السؤل و نیل المأمول قرارهم، هذا.

و لأهل السّلوک و الصّوفیّه کلام طویل فی البروق اللامعه أسندوها إلی الشّهود و المکاشفه.

قال الرّئیس أبو علیّ بن سینا فی محکیّ کلامه من الاشارات فی ذکر السّالک إلی مرتبه العرفان ما لفظه:

ثمّ إنّه إذا بلغت به الرّیاضه و الاراده حدّا ما عنت له خلسات من اطّلاع نور الحقّ علیه لذیذه کأنها بروق تومض إلیه ثمّ تخمد عنه، و هی الّتی تسمّی عندهم أوقاتا و کلّ وقت یکتنفه وجد الیه و وجد علیه، ثمّ إنّه لیکثر علیه هذا الغواشی إذا أمعن فی الارتیاض، ثمّ إنّه لیتوغّل فی ذلک حتیّ یغشاه فی غیر الارتیاض فکلّما لمح شیئا عاج منه إلی جانب القدس فتذکّر من أمره أمرا فغشیه غاش فیکاد یری الحقّ فی کلّشیء و لعلّه إلی هذا الجدّ تستولی علیه غواشیه و یزول عن سکینته و یتنبّه جلیسه لاستنفاره عن قراره، فاذا طالت علیه الرّیاضه لم یستنفره غاشیه و هدی للتّأنس بما هو فیه، ثمّ إنّه لتبلغ به الرّیاضه مبلغا ینقلب له وقته سکینته فیصیر المخطوب ما لولا و الومیض شهابا بیّنا، و یحصل له معارفه مستقرّه کأنّها صحبه مستمرّه و یستمتع فیها ببهجته فاذا انقلب عنها انقلب حیران أسفا.

و قال أبو القاسم القشیری فی رساله القشیریّه: المحاضره قبل المکاشفه فاذا حصلت المکاشفه فبعدها المشاهده و قال: هی أرفع الدّرجات، فالمحاضره حضور القلب و قد تکون بتواترها البرهان و الانسان بعد وراء السّتر و إن کان حاضرا باستیلاء سلطان الذکر، و أمّا المکاشفه فهی الحضور البیّن غیر مفتقر إلی تأمل الدّلیل و تطلّب السّبیل، ثمّ المشاهده و هی وجود الحقّ من غیر بقاء تهمه و قال أیضا: هی ثلاث

ص:200

مراتب: اللّوایح، ثمّ اللّوامع، ثمّ الطّوالع، فاللّوایح کالبروق ما ظهرت حتّی استترت، ثمّ اللوّامع و هی أظهر من اللّوایح و لیس زوالها بتلک السّرعه فقد تبقی وقتین و ثلاثه و لکن کما قیل: و العین باکیه لم تشبع النظر فأصحاب هذا المقام بین روح و توح لأنّهم بین کشف و ستر یلمع ثمّ یقطع لا یستقرّ لهم نور النّهار حتی تکرّ علیهم عساکر اللّیل، ثمّ الطوالع و هی أبقی وقتا و أقوی سلطانا و أدوم مکثا و أذهب للظّلمه و أنقی للتّهمه.

و قال عمرو بن عثمان المکّی: المشاهده أن تتوالی أنوار التّجلّی علی القلب من غیر أن یتخلّلها ستر و لا انقطاع کما لو قدر اتصال البروق فی اللّیله المظلمه فکما أنّها تصیر بذلک فی ضوء النّهار فکذلک القلب إذا دام له التّجلّی منع النّهار فلا لیل و انشدوا شعرا:

لیلی بوجهک مشرق و ظلامه فی النّاس سار

و النّاس فی سدف الظلام و نحن فی ضوء النّهار

و قال الشّارح البحرانی قوله علیه السّلام: و برق له لامع کثیر البروق أشار باللاّمع إلی ما یعرض للسّالک عند بلوغ الاراده بالرّیاضه به حدّ أما من الخلسات إلی الجناب الأعلی فیظهر له أنوار إلهیّه لذیذه شبیهه بالبرق فی سرعه لمعانه و اختفائه و تلک اللّوامع مسمّاه عند أهل الطّریقه أوقاتا و کلّ وقت فانّه محفوف بوجد الیه ما قبله و وجد علیه ما بعده لأنّه لما ذاق تلک اللذّه ثمّ فارقها حصل فیه حنین و أنین الی ما فات منها، ثمّ إنّ هذه اللوامع فی مبدء الأمر تعرض له قلیلا فاذا أمعن فی الارتیاض کثرت فأشار علیه السّلام، باللاّمع إلی نفس ذلک النّور و بکثره برقه الی کثره عروضه بعد الامعان فی الرّیاضه، انتهی.

و هو کما تری محصّل ما قدّمنا حکایته عن الشّیخ الرّئیس و مثل هذه المقالات فی کتب المتصوّفه کثیر لکنها لم یرد بها خبر من الأئمه علیهم السّلام، مع أنّهم رؤساء السّالکین و أقطاب العارفین و نادر فی أخبارهم علیهم السّلام مثل هذا الکلام لأمیر المؤمنین

ص:201

علیه السّلام الّذی نحن فی شرحه، فانّما هو من المجملات و حملها علی ما یوافق مذاق أهل الشّرع بأن یراد باللّوامع أنوار العلوم الحقّه و لوامع المعارف الالهیّه البالغه إلی مرتبه الکمال و مقام عین الیقین و ببروقها فیضانها علیه من الحضره الأعلی أولی، و اللّه العالم بحقایق کلام ولیّه.

و قوله علیه السّلام (فأبان له الطریق و سلک به السّبیل) أی أظهر ذلک البرق اللاّمع و أوضح له الطّریق المؤدّی إلی رضوانه و سلک به السّبیل المبلغ إلی جنانه و هو الطّریق المطلوب من اللّه تعالی الاهتداء إلیه فی قوله: اهدنا الصّراط المستقیم قال الصّادق علیه السّلام فی تفسیره: یعنی أرشدنا للزوم الطّریق المؤدّی إلی محبّتک و المبلّغ إلی جنّتک و المانع من أن نتبع أهواءنا فنعطب أو أن نأخذ بارائنا فنهلک.

و قال أمیر المؤمنین علیه السّلام یعنی أدم لنا توفیقک الّذی أطعناک به فی ماضی أیامنا حتی نطیعک کذلک فی مستقبل أعمارنا قال فی الصّافی: لمّا کان العبد محتاجا إلی الهدایه فی جمیع أموره آنا فانا و لحظه فلحظه فادامه الهدایه هی هدایه أخری بعد الهدایه الأولی فتفسیر الهدایه بادامتها لیس خروجا عن ظاهر اللفظ.

و فیه من معانی الأخبار عن الصّادق علیه السّلام هی الطریق إلی معرفه اللّه و هما صراطان صراط فی الدّنیا و صراط فی الاخره فأمّا الصّراط فی الدّنیا فهو الامام المفترض الطّاعه من عرفه فی الدّنیا و اقتدی بهداه مرّ علی الصّراط الذی هو جسر جهنّم فی الاخره، و من لم یعرفه فی الدّنیا زلّت قدمه عن الصّراط فی الاخره فتردی فی نار جهنّم.

قال الفاضل الفیض بعد نقله لتلک الأخبار: و مال الکلّ واحد عند العارفین بأسرارهم، و بیانه علی قدر فهمک:

أنّ لکلّ إنسان من ابتداء حدوثه إلی منتهی عمره انتقالات جبلیّه باطنیه فی الکمال و حرکات نفسانیّه و طبیعیّه تنشؤ من تکرّر الأعمال و تنشؤ منها

ص:202

المقامات و الأحوال، فلا یزال ینتقل من صوره إلی صوره و من خلق إلی خلق و من عقیده إلی عقیده و من حال إلی حال و من مقام إلی مقام و من کمال إلی کمال حتّی یتّصل بالعالم العقلی و المقرّبین و یلحق الملأ الأعلی و السابقین ان ساعده التّوفیق و کان من الکاملین، أو بأصحاب الیمین إن کان من المتوسّطین أو یحشر مع الشیاطین و أصحاب الشّمال إن ولاه الشیطان و قارنه الخذلان فی المال، و هذا معنی الصّراط و المستقیم منه إذا سلکه سالکه وصله إلی الجنّه و هو ما یشتمل علیه الشّرع کما قال اللّه عزّ و جلّ «وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ صِراطِ اللّهِ » و هو صراط التّوحید و المعرفه و التّوسط بین الأضداد فی الأخلاق و التزام صوالح الأعمال، و بالجمله صوره الهدی الّذی أنشأه المؤمن لنفسه ما دام فی دار الدّنیا مقتدیا فیه بهدی إمامه و هو أدقّ من الشّعر و أحدّ من السّیف فی المعنی مظلم لا یهتدی إلاّ من جعل اللّه له نورا کما یمشی به فی الناس یسعی علیها علی قدر أنوارهم، انتهی.

فان قلت: إنّ العارف إذا أحیا عقله و أمات نفسه فیکون واقعا قصد علی الطریق و سالکا للسّبیل البتّه فما معنی قوله علیه السّلام: فأبان له الطریق آه، فانّ ظاهره بمقتضی افاده الفاء للتّرتیب کون وضوحها و ظهورها و سلوکها مترتّبا علی الاحیاء و الاماته.

قلت: و إن کان المکمّل لعقله و المجاهد لنفسه سالکا سبیل الحقّ، لکن فی سلوک هذا السبیل احتمال خلجان الشکّ و طریان القواطع عن سلوکه بعروض الوساوس الشیطانیّه کما قال اللّه تعالی حکایه عنه «قالَ فَبِما أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ » و أمّا بعد ما أکمل عقله بعلم الیقین و أمات نفسه و استنار قلبه بأنوار العلم و المعارف و تجلّی علیه اللّوامع الغیبیّه و الألطاف الالهیّه و بلغ فی الکمال إلی مرتبه عین الیقین فانّه یشاهد حینئذ بعین بصیرته الصراط المستقیم الّذی هو سبیل مقیم، و یکون مشیه و سلوکه فیه بذلک النّور الّذی تجلّی له کما قال تعالی «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ آمِنُوا »

ص:203

«بِرَسُولِهِ یُؤْتِکُمْ کِفْلَیْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَ یَجْعَلْ لَکُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ » و إذا کان سلوکه به فلا یضلّ و لا یشقی و لحق بالملاء الأعلی.

(و تدافعته الأبواب إلی باب السلامه و دار الاقامه) الظاهر أنّ المراد بالأبواب مقامات العارفین و درجات السّالکین اللاّتی بعضها فوق بعض، و أراد بتدافعها إیّاه ترقیه من مقام إلی مقام و من درجه إلی درجه إلی أن ینتهی ترقّیاته إلی مرتبه حقّ الیقین.

فوصل به الصراط الأقوم إلی باب اللّه الأعظم الّذی من دخل منه کان سالما فی الدّنیا من المعاطب و المهالک و من الزّیغ و الضّلال، و سالما فی الاخره من الخزی و النّکال، و هو فی الحقیقه باب دار السّلام الموعود للمذّکّرین فی قوله «وَ هذا صِراطُ رَبِّکَ مُسْتَقِیماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِیُّهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ » و المدعوّ إلیه فی قوله «وَ اللّهُ یَدْعُوا إِلی دارِ السَّلامِ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ » أی دار السلامه الدّائمه من کلّ آفه و بلیّه ممّا یلقاه أهل النار و العذاب.

و وصل به أیضا إلی دار الاقامه و هی دار المخلصین فی التّوحید فی الدّنیا و المقیمین علیه و هم «اَلَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَهُ أَلاّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ » و الجنّات المخصوصه فی الاخره و هی «جَنّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها یُحَلَّوْنَ فِیها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَ لُؤْلُؤاً وَ لِباسُهُمْ فِیها حَرِیرٌ وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَکُورٌ اَلَّذِی أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَهِ مِنْ فَضْلِهِ لا یَمَسُّنا فِیها نَصَبٌ وَ لا یَمَسُّنا فِیها لُغُوبٌ ».

قال فی التّفسیر: جنّات عدن أی جنّات إقامه و خلد و هی بطنان الجنّه أی وسطها، و قیل: هی مدینه فی الجنّه فیها الرّسل و الأنبیاء و الشهداء و أئمّه الهدی و الناس حولهم و الجنان حولها، و قیل: إنّ عدن أعلی درجه فی الجنّه و فیها عین التسنیم و الجنان حولها محدقه بها و هی مغطّاه من یوم خلقها اللّه حتّی ینزلها أهلها الأنبیاء و الصدّیقون و الشهداء و الصالحون و من شاء اللّه.

ص:204

(و ثبتت رجلاه بطمأنینه بدنه فی قرار الأمن و الرّاحه) یعنی أنّه بعد اندفاعه إلی باب السلامه و دار الاقامه الّتی هی مقرّ الأمن و الرّاحه استقرّ فیها، و ثبوت رجلیه کنایه عنه و حصل له برد الیقین الموجب للطمأنینه الکامله و هو منتهی سیر السالکین و غایه غایات المریدین و آخر مقامات العارفین، و أعلی درجات المقرّبین.

و هو الّذی أشار إلیه سید الساجدین علیه السّلام فیما قدّمنا حکایته عنه علیه السّلام قریبا بقوله فی وصف العارفین: و طاب فی مجلس الانس سرّهم و أمن فی موطن المخافه سربهم و اطمأنّت بالرّجوع إلی ربّ الأرباب أنفسهم و تیقّنت بالفوز و الفلاح أرواحهم و قرّت بالنظر إلی محبوبهم أعینهم و استقرّ بادراک السؤل و نیل المأمول قرارهم قال الشارح البحرانی: قوله: و ثبتت رجلاه آه إشاره إلی الطور الثانی للسالک فانّه ما دام فی مرتبه الوقت یعرض لبدنه عند لمعان تلک البروق فی سرّه اضطراب و قلق، لأنّ النفس إذا فاجاها أمر عظیم اضطربت و تقلقلت، فاذا کثرت تلک الغواشی ألقتها بحیث لا تنزعج عنها و لا یضطرب لورودها علیها البدن بل یسکن و یطمئنّ لثبوت قدم عقله فی درجه أعلی من درجات الجنّه الّتی هی قرار الأمن و الرّاحه من عذاب اللّه. انتهی.

و هو متفرّع علی ما قدّمنا حکایته عن المتصوّفه فی شرح البروق اللاّمعه، و کلام السّجاد علیه السّلام غیر خال عن الاشاره إلیه.

و یجوز أن یراد بقرار الأمن و الرّاحه جنه الاخره کما قال علیه السّلام فی الخطبه المأه و الثانیه و التسعین فی وصف المتّقین: صبروا أیّاما قصیره أعقبتهم راحه طویله تجاره مربحه یسّرها لهم ربّهم.

و قال تعالی «أُوْلئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَهَ بِما صَبَرُوا وَ یُلَقَّوْنَ فِیها تَحِیَّهً وَ سَلاماً خالِدِینَ فِیها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَ مُقاماً » و قال «وَ الْمَلائِکَهُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدّارِ » و قال «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّاتٍ وَ عُیُونٍ اُدْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ » أی یقال لهم: ادخلوا الجنات بسلامه من الافات

ص:205

و براءه من المکاره و المضرّات آمنین من الاخراج منها ساکنی النفس إلی انتفاء الضّرر فیها قال الزّجاج: السلام اسم جامع لکلّ خیر لأنّه یتضمّن السلامه و قول الملائکه ادخلوها بسلام بشاره لهم بعظیم الثواب.

و ذلک کلّه (بما استعمل قلبه و أرضی ربّه) أی حصول ذلک المقام العالی و نیل تلک الکرامات العظیمه له إنّما هو بسبب استعمال قلبه فی الذّکر و التفکر فی اللّه و إرضائه لرّبه بالمجاهده و الرّیاضات و الملازمه علی الطاعات و القربات، بل خلوّه عن الارادات و المرادات فی جمیع الحالات و جعل رضاه تابعا لرضی مولاه لا یشاء شیئا إلاّ أن یشاء اللّه.

فینادی من عند ربّ العزّه بنداء «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ اِرْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی » و یدخل فی حزب من قال تعالی فیهم «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّهِ جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِکَ لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ » «دَعْواهُمْ فِیها سُبْحانَکَ اللّهُمَّ وَ تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ ».

الترجمه

از جمله کلام آن امام عالیمقام است علیه الصلاه و السلام در وصف عارف بحق می فرماید:

بتحقیق زنده کرده است او عقل خود را، و کشته است نفس خود را تا این که ضعیف و تحیف شده أعضای بزرک او، و لطافت پیدا نموده اجزای درشت او، و برق زده بقلب او نور ساطعی که بغایت برّاقست، پس ظاهر گردانیده آن نور از برای او راه حق را، و راه رفته بروشنی او در راه حق، و دفع کرده او را درهای فضل و کرامت بسوی در سلامت و خانۀ خلود و اقامت، و محکم شده پاهای او با اطمینان و آرامی بدن او در قرارگاه ایمنی و استراحت بسبب استعمال قلب خود در تفکر و معرفت، و راضی نمودن پروردگار خود را با جهاد نفس و مواظبت

ص:206

طاعت و عبادت.

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و التاسع عشر من المختار فی باب الخطب

اشاره

بعد تلاوه ألهیکم التّکاثر حتّی زرتم المقابر، و رواه فی البحار من کتاب عیون الحکم و المواعظ لعلیّ بن محمّد الواسطی مرسلا کما فی المتن، و شرحه فی فصول:

الفصل الاول

اشاره

یا له مراما ما أبعده، و زورا ما أغفله، و خطرا ما أفظعه، لقد استخلوا منهم أیّ مذّکّر، و تناوشوهم من مکان بعید، أ فبمصارع آبائهم یفخرون، أم بعدید الهلکی یتکاثرون، یرتجعون منهم أجسادا خوت، و حرکات سکنت، و لأن یکونوا عبرا أحقّ من أن یکونوا مفتخرا، و لأن یهبطوا بهم جناب ذلّه، أحجی من أن یقوموا بهم مقام عزّه، لقد نظروا إلیهم بأبصار العشوه، و ضربوا منهم فی غمره جهاله. و لو استنطقوا عنهم عرصات تلک الدّیار الخاویه، و الرّبوع الخالیه، لقالت: ذهبوا فی الأرض ضلاّلا، و ذهبتم فی أعقابهم جهّالا، تطئون

ص:207

فی هامهم، و تستنبتون فی أجسادهم، و ترتعون فیما لفظوا، و تسکنون فیما خرّبوا، و إنّما الأیّام بینکم و بینهم بواک و نوائح علیکم، أولئکم سلف غایتکم، و فرّاط مناهلکم، الّذین کانت لهم مقاوم العزّ و حلبات الفخر ملوکا و سوقا سلکوا فی بطون البرزخ سبیلا، سلّطت الأرض علیهم فیه، فأکلت من لحومهم، و شربت من دمائهم، فأصبحوا فی فجوات قبورهم جمادا لا ینمون، و ضمارا لا یوجدون، لا یفزعهم ورود الأهوال، و لا یحزنهم تنکّر الأحوال، و لا یحفلون بالرّواجف، و لا یأذنون للقواصف، غیّبا لا ینتظرون، و شهودا لا یحضرون، و إنّما کانوا جمیعا فتشتّتوا، و آلافا فافترقوا، و ما عن طول عهدهم و بعد محلّهم عمیت أخبارهم، و صمّت دیارهم، و لکنّهم سقوا کأسا بدلتهم بالنّطق خرسا، و بالسّمع صمما، و بالحرکات سکونا، فکأنّهم فی ارتجال الصّفه صرعی سبات.

اللغه

(الزّور) بفتح الزّاء و سکون الواو اسم یطلق علی الواحد و الجمع کالضّیف فیراد به الزّائر و الزّائرون و کذلک الزّور بضمّ الزّاء و فتح الواو و (الخطر) محرّکه الأشراف علی الهلاک و (أیّ مذّکر) بصیغه اسم الفاعل من

ص:208

التّذکیر و فی بعض النّسخ أی مدّکر مصدر میمّی من الادکار و أصله مدتکر قلبت تاؤه دالا و ادغم و (خوت) الدّار و خویت خیّا و خواء و خوایه تهدّمت و خلت من أهلها، و أرض خاویه خالیه من أهلها، و الخوا بالقصر و المدّ خلو الجوف من الطعام.

و (الجناب) بفتح الجیم الفناء و (الحجی) العقل و الفطنه و هو حجی کفتی أی جدیر و (العشوه) کالعشا مقصوره و العشاوه سوء البصر باللّیل و (ضرب) فی الماء سبح و ضرب فی الأرض سار قال تعالی «إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ » و (غمره) الشیء شدّته و معظمه و غمر الماء کثر و الغمر معظم البحر و (العرصه) کلّ بقعه من الدّور واسعه لیس فیها بناء و الجمع عرصات و أعراص و عراص و (الرّبوع) جمع الرّبع و هی الدار حیث کانت و المحلّه و المنزل و (الهام) جمع الهامه و هی الرّاس.

و (تستنبتون) بالنون من النبات و یروی بالثاء المثلّثه بدل النون و (لفظه) رماه من فیه و (السّلف) محرّکه کلّ من تقدّمک من آبائک و أقوامک و غیرهم و الجمع أسلاف و سلاف و (الغایه) الحدّ الّذی ینتهی إلیه الشیء و (الفرط) محرّکه المتقدّم إلی الماء یطلق علی الواحد و الجمع و (المنهل) المشرب و الموضع الّذی فیه المشرب و المنزل یکون بالمفازه.

و (المقاوم) المقامه کالمفاوز و المفازه و هی المجلس و قال الشارح المعتزلی جمع القوم و هی الخشبه الّتی یمسکها الحرّاث و (حلبات) جمع حلبه کعرصات و عرصه و هی الخیل تجمع للسباق من کلّ أوب لا تخرج من اصطبل واحد و (سوق) وزان صرد جمع سوقه بالضمّ الرّعیه و (الفجوات) جمع فجوه و هی الفرجه و ساحه الدّار و (لا ینمون) بتخفیف المیم من نمی ینمی و ینمو نموّا و نمیّا و نماء زاد و یروی بالتشدید من النّمیمه و (الضّمار) وزان کتاب کلّ ما لا یرجی رجوعه من المال و الدّین و غیره.

و (حقل) القوم حفلا کاحتفل و تحفّل اجتمعوا و (اذن) إلیه و له من باب علم استمع معجبا و (الاّف) جمع آلف مثل زهّاد و زاهد و (ارتجل) الکلام تکلّم

ص:209

به من غیر أن یهیّأه و (صرعی) جمع صریع و هو المصروع من الصّرع و هو الطرح علی الأرض و (السّبات) کغراب النوم.

الاعراب

قوله علیه السّلام: یا له مراما ما أبعده، النّداء للتّعجب دخل علی المتعجّب منه فانّ هذا النداء إنّما یستعمل فی مقامین:

أحدهما أن یری المتکلّم أمرا عظیما عجیبا فینادی جنسه کقولهم یا للماء و للدّواهی إذا تعجّبوا من کثرتهما.

و الثانی أن یری أمرا یستعظمه، فینادی من له نسبه إلیه و مکنه فیه نحو یا للعلماء و غلب فی المنادی المتعجّب منه جرّه باللاّم کما فی المنادی المستغاث و قد یستغنی عنها بالألف مثل یا عجبا.

و الضمیر فی له مبهم یفسّره التّمیز بعده، و هذا من جمله المواضع التی جوّزوا فیها عود الضمیر علی المتأخّر لفظا و رتبه کما فی نعم رجلا زید، فانّ فاعل نعم ضمیر یفسّره رجلا و کذلک قوله تعالی «ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ » و «کَبُرَتْ کَلِمَهً تَخْرُجُ » و قال الزّمخشری فی قوله تعالی «إِنْ هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا » هذا ضمیر لا یعلم ما یعنی به إلاّ بما یتلوه، و أصله إن الحیاه إلاّ حیاتنا الدّنیا، ثمّ وضع هی موضع الحیاه لأنّ الخبر یدلّ علیها و یبیّنها.

و مراما منصوب علی التّمیز کما أشرنا إلیه و هو رافع للابهام عن الضّمیر مقدّر فی المعنی بمن أی یاله من مرام، و جمله ما أبعده صفه لمراما، و ما فیها للتعجّب مبتدأ خبره أبعده کما فی قولهم ما أحسن زیدا قال سیبویه: هی نکره تامّه بمعنی شیء لتضمّنها معنی التعجّب و ما بعدها من الجمله الفعلیّه خبر و قال الفرّاء إنّها استفهامیّه و هو المنقول عن الکوفیین و هو موافق لقولهم باسمیّه افعل لأنّ الاستفهام المشوب بالتّعجب لا یلیه إلاّ الأسماء نحو «ما أصحاب الیمین» و «مالی لا أری الهدهد» قوله: و زورا ما أغفله، مأخوذ من فعل مفتوح العین من باب قعد و لکن بعد نقله إلی فعل مضموم العین لتصریح علماء الأدبیّه بأنّ فعل التعجّب لا یبنی إلاّ من

ص:210

فعل مضموم العین فی أصل الوضع أو من المنقول إلی فعل إذا کان من غیره نحو ما اضرب و ما اقتل لیدلّ بذلک علی أنّ التعجّب منه صار کالغریزه لأنّ باب فعل موضوع لهذا المعنی.

و قوله: أیّ مذّکر، بنصب أیّ لکونها حالا من ضمیر منهم کما فی قولک مررت بزید أیّ رجل أی کاملا فی الرّجولیّه و قوله: أفی مصارع آبائهم الاستفهام للتّوبیخ و الانکار، و قوله: یرتجعون منهم أجسادا الجمله لا محلّ لها من الاعراب لأنّها استیناف بیانیّ.

و قوله: الّذین کانت لهم مقاوم العزّ، الجمله فی محلّ الرّفع صفه لفرّاط و لهم خبر کانت قدّم علی الاسم للتوسّع و قوله: ملوکا و سوقا منتصبان علی الحال من لهم، و جمادا و ضمارا حالان من ضمیر أصبحوا إن کانت تامّه و إلاّ فخبران لها و قوله: طول عهدهم، متعلّق بقوله: عمیت، و قدم علیه للتوسّع

المعنی

اعلم أنّ هذا الکلام مسوق فی مقام الموعظه و النصیحه و ایقاظ المخاطبین من سبات الغفله، و خصّهم علی الاعتبار بالماضین من الاباء و الأسلاف و الأقرباء و الالاف و الأوکار بأهل المقابر حیث نزلوا من معاقل العزّ و ذروه القصور إلی وهده القبور فعمیت عنهم الاثار و انقطعت عنهم الأخبار.

قاله علیه السّلام بعد تلاوه قوله تعالی: «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ »، أی شغلکم التفاخر فی الکثره و التّغالب بها.

و ذکر المفسّرون فی تفسیره وجهین:

الأوّل أنّ المراد به التّکاثر بالعدد روی انّ بنی عبد مناف و بنی سهم بن عمر و تفاخروا و تعادّوا و تکاثروا بالسّادات و الأشراف، فقال کلّ من الفریقین:

نحن أکثر منکم سیّدا و أعزّ عزیزا و أعظم نفرا، فکثرهم بنو عبد مناف فقال بنو سهم:

انّ البغی أفنانا فی الجاهلیّه فعدّوا مجموع أحیائنا و أمواتنا مع مجموع أحیائکم و أمواتکم، ففعلوا فکثرهم، فنزلت الایه و المعنی أنّکم تکاثرتم بالأحیاء

ص:211

حتّی إذا استوعبتم عددهم صرتم إلی التّفاخر و التکاثر بالأموات فعبّر عن بلوغهم ذکر الموتی بزیاره القبور تهکّما بهم، و قیل: کانوا یزورون المقابر فیقولون:

هذا قبر فلان و هذا قبر فلان یفتخرون بذلک.

الوجه الثانیأنّ المراد به التکاثر بالمال، و المعنی ألهیکم التکاثر بالأموال و طلب تکثیرها و الحرص علی جمعها إلی أن متّم و قبرتم مضیّعین أعمارکم فی طلب الدّنیا معرضین عمّا یهمّکم من السعی للاخره فتکون زیاره القبور کنایه عن الموت.

و علی کلا الوجهین فالایه وارده فی مقام التّوبیخ و التقریع علی التکاثر، و حذف متعلّق ألهیکم لیذهب الوهم و الخیال فیه کلّ مذهب، فیعمّ جمیع ما یحتمله المقام من الالهاء عن ذکر اللّه و عن الواجبات و المندوبات فی المعرفه و الطاعه و التدبّر و التّفکر، و محصّله إلهاء التکاثر بالأمور الدّنیویّه عن الأمور الدّینیه و الأخرویّه.

و ربّما ایّد الوجه الثانی بما روی عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أنّه تلا هذه السّوره فقال: یقول ابن آدم مالی مالی و مالک من مالک إلاّ ما أکلت فأفنیت، أو لبست فأبلیت، أو تصدّقت فأمضیت.

و یدلّ علی الأوّل کلام أمیر المؤمنین علیه السّلام هنا لانکاره علیهم التکاثر بعدید الهلکی و التفاخر بمصارع الاباء و تعجّبه من التکاثر و التفاخر مزید التعجّب بقوله (یا له مراما ما أبعده) و فیه من الدلاله علی المبالغه فی التعجّب ما لا یخفی، حیث أتا بنداء التعجّب أولا و بلام التعجّب ثانیا، و بالضمیر المبهم المفسّر بما بعده لوقعه فی النفوس ثالثا و بماء التعجّب رابعا و بأفعل التعجّب خامسا و المعنی یا عجبا من مرام هو من البعد بمکان، و بالغ فی التعجّب به غایته.

و المراد بالمرام هو ما کان مقصدهم من التفاخر من إثبات الفخر و المنقبه لأنفسهم و لو بعدد الأموات، فبیّن علیه السّلام أنّ ذلک المرام بعید جدّا، لأنّ الفخر بالمیّت کالفخر بالجماد فی جنب الانسان فحصوله به غیر ممکن و طلبه تحصیل لما یتحصّل، و ما شأنه ذلک فهو أحری بأن یتعجّب منه.

ص:212

و بعد التنزّل عن ذلک نقول: إنّ التفاخر إنّما یکون باثبات الانسان نوعا من أنواع الکمال لنفسه و خیال الکمال ثلاثه: أحدها فی النفس، و الثانی فی البدن و الثالث فیما له ربط بالبدن من خارج أما الذی فی النفس فهی العلوم و المعارف و الأخلاق الفاضله الّتی بها تنال السّعاده الأبدیّه.

و أمّا الّذی فی البدن فهی الصحّه و الجمال.

و أمّا الّذی له ربط بالبدن فقسمان: أحدهما ضروریّ و هو المال و الجاه، و الاخر غیر ضروریّ و هو القوم و الأقرباء، و هذا الّذی عدّدناه فی المرتبه الثالثه إنّما یراد کلّه للبدن بدلیل أنّه إذا تألّم عضو من أعضائه یجعل المال و الجاه فداء له، و أمّا الکمال البدنی من الصّحه و السلامه من الافات فانّما یریده العقلا للنّیل به إلی الکمال النفسانی فانّه ما لم یکن صحیح البدن لا یتفرّغ لاکتساب الکمال النفسانی المحصّل للسعاده الدّائمه.

إذا عرفت ذلک فنقول: العاقل ینبغی أن یکون دائما نظره إلی الأهمّ و الأفضل و یقدّمه علی غیره، فالتّفاخر بکثره العدد و کذا بالمال و الجاه تفاخر بأحسن مراتب الکمال و مانع من تحصیل السعاده النفسانیّه بالعلم و العمل، فیکون ذلک ترجیحا لأحسن المراتب فی الکمال علی أشرفها و أفضلها و هو مورد التّعجّب.

و قوله (و زورا ما أغفله) و الکلام فی إفادته للمبالغه کالکلام فی سابقه.

و المراد بالزّور الزائرون للمقابر المتفاخرون بهم و التّعجب من غفلتهم لجعلهم الأموات الّتی هی محلّ الاعتبار مناطا للافتخار و موضع العبره عددا للکثره غافلین عن الصّواب معرضین عمّا ینفعهم فی الماب.

و فیه أیضا من الدّلاله علی تمادیهم فی الغفله ما لا یخفی، لاشتراطهم فی فعل التعجّب أن لا یبنی إلاّ ممّا وقع و استمرّ حتّی یستحقّ أن یتعجّب منه، و یضاف إلی ذلک ما قدّمناه من اشتراطهم أیضا بنائه من فعل مضموم العین لیدلّ علی أنّ المتعجّب منه صار کالغریزه.

و قوله (و خطرا ما أفظعه) و الکلام فیه کما فی سابقیه.

ص:213

و المراد بالخطر الهلاک هلاک من فی المقابر المشار إلیه بقوله تعالی «زُرْتُمُ الْمَقابِرَ » و أشار علیه السّلام بقوله: ما أفظعه إلی شدّه شناعته و غایه قباحته، لأنّ کلّ شنیع حقیر عند شناعه الموت، فانّ المرء عند الموت و حاله الاحتضار فی سکره ملهیه و غمره کارثه و أنّه موجعه و جذبه مکربه و سوقه متعبه، و هو بین أهله لا ینطق بلسانه و لا یسمع بسمعه یردّد طرفه بالنظر فی وجوههم یری حرکات ألسنتهم و لا یسمع رجع کلامهم، ثمّ قبض بصره کما قبض سمعه و بعد ما خرج الرّوح من جسده صار جیفه بین أهله قد أوحشوا من جانبه و تباعدوا من قربه، ثمّ حمل إلی دار غربته و منقطع زورته، و ابتلی هنا لک ببهته السؤال و عثره الامتحان متقلّبا بین أطوار الموتات و عقوبات الساعات و نزل الحمیم و تصلیه الجحیم، فأیّ شیء یکون أعظم فظاعه منه.

و لمّا نبه علیه السّلام علی عظم فظاعه هلاک المزورین تعریضا به علی الزّائرین حیث لم یعتبروا بهم مع کونهم محلّ العبره أکّده بقوله:

(لقد استخلوا منهم أیّ مذّکر) أی استخلوا الدّیار، فالمفعول محذوف و المعنی أنّ الزّائرین المتفاخرین بالأموات وجدوا الدّیار خالیه منهم أی من المزورین حالکونهم کاملین فی التّذکیر و الادکار و هذا المعنی أقرب و أنسب ممّا ذکره الشارح المعتزلی حیث قال: أراد باستخلوا ذکر من خلا من آبائهم أی من مضی، و المعنی أنّه علیه السّلام استعظم ما یوجبه حدیثهم عمّا خلا و عمّن خلا من أسلافهم و آثار أسلافهم من التّذکیر فقال أیّ مذّکر و واعظ فی ذلک.

(و تناوشوهم من مکان بعید) أی تناولوهم من مکان بعید بینهم و بینهم بعد المشرقین بل یزید لبقاء المتناوشین فی الدّنیا و مصیر الاخرین إلی الاخره فکیف یمکن لمن فی الدّنیا تناول من فی الاخره و تفاخره به و کسب الفخر و الشرف منه لنفسه و قد قال تعالی فی عکس ذلک «وَ أَنّی لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ » أی کیف یمکن لهم تناول الایمان فی الاخره و قد کفروا به فی الدّنیا، یعنی ما محلّه الدّنیا لا یمکن أن یتناوله من هو فی الاخره لغایه بعد الدّارین و تباعد النّشأتین.

ص:214

و لمّا ذکر تناوشهم من مکان بعید تعریضا به علیهم أردفه بقوله (أ فبمصارع آبائهم یفخرون) تقریعا و توبیخا، و أکدّ بقوله (أم بعدید الهلکی یتکاثرون) انکارا.

و لما کان هنا مقام أن یسأل عن علّه إنکاره للتکاثر الهلکی وجهه تقریعه و توبیخه لهم به أجاب عن ذلک بقوله (یرتجعون منهم أجسادا) یعنی استحقاقهم للتّوبیخ و الملام من جهه أنّهم یطلبون من الهلکی رجوع أجسادهم إلی الدنیا و هو طلب غیر عقلانی لأنّ تلک الأجساد قد (خوت) أی خلت من الأرواح و ارتفعت علیها الحیاه فرجوعها إلی الدّنیا محال و طالب المحال یعدّ فی زمره السفهاء و یستحقّ الطعن و التعزیر و الانکار.

فان قلت: ما معنی ارتجاعهم للأجساد؟ قلت: إنّهم حیث تکاثروا بالأموات و تفاخروا بهم فکأنّهم طلبوا منهم أن یرجعوا إلی الدّنیا و یدخلوا فی حزبهم فیکثر بهم عددهم و یتمّ به فخرهم و شرفهم.

(و) یطلبون أیضا رجوع (حرکات سکنت) أی یرتجعون من الأموات حرکات أبدانهم لیتحرّکوا إلیهم و یدخلوا فی زمرتهم، و هو أیضا طلب للمحال لأنّ تلک الحرکات قد فنت و نفدت و تبدّلت بالسّکون بطروّ الموت علیها و ما هو کذلک فلا یطلبه العاقل.

ثمّ أکّد التّوبیخ بقوله (و لأن یکونوا عبرا أحقّ من أن یکونوا مفتخرا) لأنّ مقامهم مقام الاعتبار لا مقام الافتخار (و لأن یهبطوا بهم جناب ذلّه أحجی) و أجدر (من أن یقوموا بهم مقام عزّه) لأنّهم بأنفسهم فی بیت الوحده و دار الوحشه علی غایه الابتذال و الذّلّه صار و اعظاما نخره و أجزاء متفتّته و جیفا منتنه یهرب منها الحیوان و یتنفّر منها کلّ انسان و یکرهها لشدّه الانتان بل صاروا أوراثا فی أجواف الدّیدان، و من هذا حاله فینبغی أن یهرب منه و یتنفّر لا أن یتعزّز به و یفتخر، بل ینبغی أن یدفع قرابته و تنکر لأنّ النّسبه إلیه تورث الذّلّه و تبطل العزّه بجلب الابتذال و الانکسار لا الشرف و الافتخار.

ص:215

(لقد نظروا إلیهم بأبصار العشوه) أی بأبصار مریضه و لذلک خفیت علیهم معایبهم (و ضربوا منهم فی غمره جهاله) أی خاضوا من ذکر هؤلاء الموتی فی بحر الجهل و الغفله و لذلک افتخروا بمصارعهم.

(و لو استنطقوا عنهم عرصات تلک الدّیار) أی دیارهم (الخاویه) منهم (و الرّبوع) أی منازلهم (الخالیه) عنهم (لقالت) بلسان حالها (ذهبوا فی الأرض ضلاّلا) هالکین (و ذهبتم فی أعقابهم جهّالا) غافلین (تطئون فی هامهم) أی تمشون فی رؤوسهم، و تخصیصها بالذّکر لأنّها أشرف الأعضاء و الوطئ علیها أبلغ فی إظهار استهانتهم المنافیه للمفاخره بهم المسوق له الکلام، و قد أخذ أبو العلاء المعرّی هذا المعنی فی نظمه قال:

خفّف الوطئ ما أظنّ ادیم الأرض إلاّ من هذه الأجساد

ربّ لحد قد صار لحدا مرارا ضاحک من تزاحم الأضداد

و دفین علی بقایا دفین من عهوده الاباء و الأجداد

صاح هذا قبورنا تملاء الأرض فأین القبور من عهد عاد

سران استطعت فی الهواء رویدا لا اختیالا علی رقاب العباد

(و تستنبتون فی أجسادهم) أی تنبتون فیها النباتات و تزرعون الزّراعات لأنّ أدیم الأرض الظاهر إذا کان من أبدان الأموات یکون الزّرع لا محاله فی التّراب المستحیل من أجزاء الحیوانات، و علی روایه تستثبتون بالثّاء فالمراد أنّکم تنصبون فی أجسادهم الأشیاء المثبته من الأوتاد و الدّعائم و الأساطین و غیرها.

(و ترتعون فیما لفظوا) أی تأکلون ممّا ترکوا(و تسکنون فیما خرّبوا)أی تسکنون فی بیوت ارتحلوا عنها و فارقوها، فانّ البیوت إنّما تکون عامره بأهلها، فالتخریب کنایه عن الارتحال أو المراد أنّهم لم یعمروها بالعباده و الطاعات و قد فسّرت العماره فی قوله تعالی«إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ »بذلک قالوا: عمارتها شغلها بالعباده و تجنّب أعمال الدّنیا و اللّهو و إکثار زیارتها.

ص:216

و قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: قال اللّه تعالی: «إنّ بیوتی فی الأرض المساجد و إنّ زوّاری فیها عمّارها فطوبی لعبد تطهّر فی بیته ثمّ زارنی فی بیتی فحقّ علی المزور أن یکرم زائره».

(و إنّما الأیام بینکم و بینهم بواک و نوائح علیکم) یعنی الأیام و اللّیالی الّتی بینکم و بین الأموات و هی بقیّه زمان حیاتکم و تحدوکم لالتحاقکم بهم تبکی و تنوح علیکم لمفارقتها إیّاکم.

(اولئکم سلف غایتکم) أی المتقدّمون إلی الموت الّذی هو غایتکم و غایتهم لانتهاء کلّ ذی روح إلیها (و فرّاط مناهلکم) أی سابقوکم إلی مشارب الاخره و منازلها و ردّوا إلیها فشربوا من کأس الموت المصبّره و تجرّعوا من نغب سهام الاخره و غصص أقداح البرزخ جرعه بعد جرعه.

(الّذین کانت لهم مقاوم العزّ) أی مجالسه(و حلبات الفخر)أی خیل السّباق و الصافنات الجیاد الّتی یفتخر بها، و یحتمل أن تکون حلبات الفخر استعاره عن أسباب الفخر الّتی توجّهت إلیهم من کلّ جهه کما تجمع الحلبات من کلّ اوب (ملوکا و سوقا) أی بعضهم سلاطین و بعضهم رعایا.

(سلکوا فی بطون البرزخ سبیلا) قال الشارح المعتزلی البرزخ الحاجز بین الشیئین و البرزخ ما بین الدّنیا و الاخره من وقت الموت إلی البعث فیجوز أن یکون البرزخ فی هذا الموضع القبر لأنّه حاجز بین المیّت و بین أهل الدّنیا، و یجوز أن یرید به الوقت الّذی بین حال الموت إلی حال النشور، و الأوّل أقرب إلی مراده علیه السّلام لأنّه قال: فی بطون البرزخ و لفظه البطون یدلّ علی التفسیر الأوّل، انتهی.

أقول أمّا أنّ البرزخ بمعنی الحاجز فعلیه قوله تعالی «بَیْنَهُما بَرْزَخٌ لا یَبْغِیانِ » و أمّا أنّه من حین الموت إلی وقت البعث فعلیه قوله تعالی «وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ ».

و أمّا کونه بمعنی القبر فیدلّ علیه ما فی البحار عن علیّ بن الحسین علیهما السّلام أنّه تلا هذه الایه و قال: هو القبر، و انّ لهم فیه لمعیشه ضنکا، و اللّه إنّ القبر

ص:217

لروضه من ریاض الجنه أو حفره من حفر النیران، و فی مجمع البحرین فی حدیث الصادق علیه السّلام البرزخ القبر و هو الثواب و العقاب و بین الدّنیا و الاخره.

و أما أنّ المراد بالبرزخ هنا القبر فیؤیّده ما روی عن بعض النسخ من بطون القبور بدل بطون البرزخ.

و أما تأیید إرادته بلفظه البطون کما زعمه الشارح فلا، بل دلالتها علی المعنی الثانی أظهر، إذ لو أراد الأوّل لکان الأنسب أن یقال فی بطن البرزخ بصیغه المفرد و إن کان یمکن تصحیحه بجعل اللاّم فی البرزخ للجنس و لعلّ نظر الشارح إلی أنّ البرزخ بالمعنی الثانی لیس له بطن بخلاف القبر. و یدفعه أنّ بطن کلّ شیء جوفه و ما خفی منه فیراد ببطون البرزخ علی المعنی الثانی ما خفی علینا و احتجب عنّا نشاته و حالاته.

و کیف کانشبّه مکثهم فی البرزخ إلی حین البعث الّذی هو غایتهم بمن سلک طریقا یسلک به إلی منزله، فاستعار علیه السّلام له لفظ السّلوک.

ثمّ أشار علیه السّلام إلی بعض حالاتهم البرزخیّه فقال (سلطت الأرض علیهم فیه) أی فی البرزخ(فأکلت لحومهم و شربت من دمائهم)نسبه الأکل و الشرب إلی الأرض من باب المجاز و الاستعاره، فانّ المأکول و المشروب یصیران جزء من بدن الاکل الشّارب، فحیث إنّ أبدانهم فی البرزخ تصیر بعد البلی ترابا و تنقلب بالأجزاء الأرضیّه فکان الأرض کانت لهم آکله شاربه.

(فأصبحوا فی فجوات قبورهم جمادا لا ینمون) أی صاروا فی فرج القبور بمنزله الجماد الّذی لا ینمو و لا یزید لبطلان حیاتهم بالموت، و النّموّ و الزّیاده من توابع الحیاه(و ضمارا لا یوجدون)کنایه عن کونهم غیّبا لا یرجی رجوعهم.

(لا یفزعهم ورود الأهوال) أی لا یخافون من توارد أهاویل الدّنیا و أفزاعها علیهم لخروجهم منها و کونهم من أهل العالم الاخر (و لا یحزنهم تنکّر الأحوال) أی تقلّب الحالات الدنیویّه و تغیّراتها الموجبه لحزن أهلها.

ص:218

(و لا یحفلون بالرّواجف) أی لا یجتمعون بالزّلازل و لا یبالون بها، و لعلّه کنایه عن عدم مبالاتهم بالدّواهی الدّنیویّه الموقعه فی الاضطراب (و لا یأذنون للقواصف) أی لا یصغون إلی الأصوات الشدیده الهایله کصوت الرّعد و الأعاصیر و غیرها.

(غیبا لا ینتظرون) أی لا ینتظر النّاس عودهم (و شهودا لا یحضرون) أی شاهدین صوره حاضرین بالأبدان غیر حاضرین حقیقه لغیابهم بالأرواح (و إنّما کانوا جمیعا فتشتّتوا) و کانوا مجتمعین فتفرّقوا (و الاّفا فافترقوا) أی مؤتلفین فافترقوا بالموت کما قال الشّاعر:

و کنّا باجتماع کالثّریّا ففرّقنا الزّمان بنات نعش

(و ما عن طول عهدهم) و زمانهم (و) لا (بعد محلّهم) و مکانهم (عمیت) أی خفیت (أخبارهمو صمّت دیارهم)إسناد الصّمم إلی الدّیار من التّوسع کما فی قولهم: سال المیزاب و جری النّهر.

و المراد أنّ خفاء أخبارهم عن الأحیاء لیس من جهه طول العهد و بعد المکان بین الطرفین، و کذلک صمم دیارهم أی قبورهم و مزارهم حیث لا تجیب داعیا و لا تکلّم منادیا لیس من جهه عدم وصول ندائهم و بلوغ أصواتهم إلیها ببعد المسافه (و لکنّهم سقوا کأسا) الیؤس للتفخیم أی کأسا و بیئه فیها سمّ ناقع شدید المراره عظیم التّأثیر و هی کأس الموت (بدّلتهم بالنطق خرسا) فلا یستطیعون أن یجیبوا داعیا و لا أن یخبروا عن حالهم و (بالسّمع صمما) فلا یقدرون أن یستمعوا منادیا و یردّوا جواب کلامه (و بالحرکات سکونا) أی حرکات الألسنه و الصماخ و سایر الأعضاء و الجوارح سکونها، فعجزوا عن التّکلّم و الاصغاء و عن الحرکه و السّعی إلی الاحیاء و عن ایصال أحوالهم إلیهم.

(فکأنّهم فی ارتجال الصّفه صرعی سبات) یعنی إذا وصفهم واصف مرتجلا بلا سبق تأمّل و رویّه شبّههم بمصروعی سبات أی یقول إنّهم سقطوا فی الأرض للنّوم فانّ النّوم و الموت أخوان و لا شیء أشدّ شباهه من النّائم بالمیّت و لا من

ص:219

المیّت بالنّائم.

و قد أخذ الماتن الشریف أبو الحسن الرّضی معنی الفقرات الأخیره فی نظمه حیث قال:

و لقد حفظت له فأین حفاظه و لقد وفیت له فأین وفاؤه

أدعا الدّعاء فلم یجبه قطیعه أم ضلّ عنه من البعاد دعاؤه

هیهات أصبح سمعه و عیانه فی التّرب قد حجبتهما اقذاؤه

یمسی و لین مهاده حصباؤه فیه و مونس لیله ظلماؤه

قد قلّبت أعیانه و تنکّرت أعلامه و تکشّفت أضواؤه

معف و لیس للذّه إعفاؤه مغض و لیس لفکره أغضاؤه

و البیت الأخیر مأخوذ من آخر کلامه علیه السّلام و هو قوله: صرعی سبات

الترجمه

از جمله کلام بلاغت و فصاحت نظام آن امام رفیع المقامست بعد از تلاوت آیۀ مبارکۀ ألیهکم التّکاثر حتّی زرتم المقابر.

مرویست از مقاتل و کلبی که بنی عبد مناف و بنی سهم بر یکدیگر تفاخر کردند بکثرت مردم قبیله و هر یکی گفتند که مردمان ما بیشترند و سادات و أشراف در میان ما زیادتر، چون تعداد مردمان یکدیگر کردند و همه را شمردند بنی عبد مناف غالب آمدند، بنی سهم گفتند بسیاری از مردمان ما را در زمان جاهلیت کشتند باید مرده و زندۀ قبیلۀ طرفین را بشماریم، چون بدین نوع شمردند بنی سهم زیاد آمد، حق سبحانه و تعالی در مذّمت ایشان سوره تکاثر را نازل ساخت، و فرمود «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ » یعنی مشغول کرد شما را مفاخرت بر یکدیگر به بسیاری قبیله «حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ » تا این که گورستانها را زیارت کردید یعنی از زندگان گذشتید و مردگان را بشمار آوردید حضرت أمیر مؤمنان بعد از تلاوه این آیه فرمودند.

أی بسا تعجّب أز مقصودی که چه قدر دور است آن، و از زیارت کنندۀ

ص:220

قبوری که چه اندازه با غفلتست آن، و از هلاکتی که بسیار زشت و شنیع است آن، بتحقیق که خالی یافتند شهرها را از ایشان در حالتی که کامل یاد آورنده بودند و تناول کردند ایشان را از مکان دوری، پس آیا به مکانهای افتادن و مردن پدران خود فخر می کنند، یا بشمارۀ هلاک شدگان اظهار کثرت می نمایند، طلب برگشتن می کنند از ایشان بدنهائی را که افتاده اند بزمین، و حرکاتی را که مبدل شده بسکون، و هر آینه اگر شوند آن هلاک شدگان مایۀ عبرت ایشان سزاوارتر است از این که شوند مایۀ مفاخرت ایشان، و اگر نزول کنند بسبب ایشان در ناحیۀ حقارت خردمندانه تر است از این که بایستند بسبب ایشان در مقام عزّت، بتحقیق که نگاه کردند بسوی ایشان بدیدهای معیوب شب کور، و سیر کردند از ایشان در دریای جهالت.

و اگر استنطاق نمایند از حال ایشان عرصه های این شهرهای خراب شده و منزلهای خالی از سکنه را هر آینه می گویند آن عرصه ها بزبان حال که رفتند ایشان در زیر زمین در حالتی که گمراهان بودند، و رفتید شما در عقب ایشان در حالتی که بودید کام می گذارید در کلّه های سر ایشان، و نباتات می رویانید در جسدهای ایشان، و چرا می کنید در چیزی که ایشان انداختند، و ساکن می شوید در مکانی که ایشان خراب کردند، و جز این نیست که روزها میان شما و میان ایشان گریه کنندگان و نوحه کنندگانند بر شما، ایشان پیش روندگان مقصد شمایند و پیش رفتگان منزلگاه شما آن چنان اشخاصی که بود از برای ایشان مقامها یا قائمه های عزّت و اعتبار، و مایه های مفاخرت و افتخار، در حالتی که پادشاهان و رعایا بودند.

راه رفتند در شکمهای عالم برزخ، مسلّط کردیده شد زمین بر ایشان در آن برزخ قبر، پس خورد از گوشتهای ایشان و آشامید از خونهای ایشان، پس صباح کردند در شکافهای قبرهای خودشان در حالتی که جمادی بودند که نموّ نمی کردند، و غایبی بودند که امید مراجعت ایشان نبود، نمی ترساند ایشان را

ص:221

وارد شدن خوفهای دنیا، و غمگین نمی سازد ایشان را تغیّر و انقلاب حالات دنیا، و مجتمع نمی شوند بسبب خوف زلزلها و گوش نمی دهند آوازهای سخت و مهیب دنیا را، غایبانی باشند که انتظار کشیده نمی شوند، و حاضرانی باشند که حاضر نمی شوند.

و جز این نیست که بودند مجتمع با یکدیگر پس متفرّق شدند، و با الفت بودند پس جدا گشتند، و نه از جهت طول عهد و نه از جهت دوری مکان کور و پنهان گردید خبرهای ایشان و کر گردید شهرهای ایشان و لیکن آشاماندند بایشان جام مرگی را که تبدیل کرد گویائی ایشان را بلالی، و شنوائی ایشان را به کری، و حرکت را بسکون، پس گویا ایشان در ارتجال صفت افتادگان بیهوشیند، یعنی اگر کسی بخواهد بدون فکر و مقدّمه بیان حال و صفت ایشان نماید می گوید که افتاده و خوابیده اند و بی هوشند.

الفصل الثانی

اشاره

جیران لا یتأنّسون، و أحبّاء لا یتزاورون، بلیت بینهم عری التّعارف، و انقطعت منهم أسباب الإخاء، فکلّهم وحید و هم جمیع، و بجانب الهجر و هم أخلاء، لا یتعارفون للیل صباحا، و لا لنهار مساء، أیّ الجدیدین ظعنوا فیه کان علیهم سرمدا، شاهدوا من أخطار دارهم أفظع ممّا خافوا، و رأو من آیاتها أعظم ممّا قدّروا، فکلتا الغایتین مدّت لهم إلی مباءه فاتت مبالغ الخوف و الرّجاء، فلو کانوا ینطقون بها لعیّوا بصفه ما شاهدوا و ما عاینوا، و لئن عمیت آثارهم و انقطعت

ص:222

أخبارهم لقد رجعت فیهم أبصار العبر، و سمعت عنهم آذان العقول، و تکلّموا من غیر جهات النّطق، فقالوا: کلحت الوجوه النّواضر، و خوت الأجساد النّواعم، و لبسنا أهدام البلی، و تکائدنا ضیق المضجع، و توارثنا الوحشه، و تهکّمت علینا الرّبوع الصّموت، فانمحت محاسن أجسادنا، و تنکّرت معارف صورنا، و طالت فی مساکن الوحشه إقامتنا، و لم نجد من کرب فرجا، و لا من ضیق متّسعا. فلو مثّلتهم بعقلک، أو کشف عنهم محجوب الغطاء لک، و قد ارتسخت أسماعهم بالهوامّ فاستکّت، و اکتحلت أبصارهم بالتّراب فخسفت، و تقطّعت الألسنه فی أفواههم بعد ذلاقتها، و همدت القلوب فی صدورهم بعد یقظتها، و عاث فی کلّ جارحه منهم جدید بلی سمّجها، و سهّل طرق الافه إلیها مستسلمات، فلا أید تدفع، و لا قلوب تجزع، لرأیت أشجان قلوب، و أقذاء عیون، لهم من کلّ فظاعه صفه حال لا تنتقل، و غمره لا تنجلی.

اللغه

(المباءه) بالمدّ و الفتح المنزل کالبیأه و الباءه و یقال: إنّ المباءه هو الموضع الّذی تبوء أی ترجع إلیه الابل ثمّ جعل عباره عن المنزل و قوله (لعیّوا) بتشدید الیاء من عیّ بالأمر و عن حجّته یعیی من باب تعب عیّا عجز عنه، و قد یدغم فی الماضی و یقال عیّ و علیه قوله: لعیّوا، و فی شرح المعتزلی و روی لعیوا

ص:223

بالتّخفیف کما تقول حیوا قالوا: ذهب الیاء الثانیه لالتقاء الساکنین لأنّ الواو ساکنه و ضمّت الیاء الاولی لأجل الواو.

و (کلح) یکلح من باب منع کلوحا تکشّر فی عبوس و (نضر) نضاره حسن و (الأهدام) جمع الهدم بالکسر الثّوب البالی و المرقّع و (تکاءد) فی الأمر و تکادنی من باب تفاعل و تفعّل شقّ علیّ، و عقبه کئود أی صعب و (التّهکم) التهدّم فی البئر و نحوه، و فی بعض النسخ تهدّمت بدل تهکّمت قال الشّارح المعتزلی یقال تهدّم فلان علی فلان غضبا إذا اشتدّ غضبه، و یجوز أن یکون تهدّمت أی تساقطت قال: و روی تهکّمت بالکاف و هو کقولک تهدّمت بالتّفسیرین جمیعا، و (رسخ) الغدیر یرسخ من باب منع رسوخا نشّ ماؤه و نضب فذهب، و رسخ المطر نضب نداؤه فی الأرض و (الهوامّ) بتشدید المیم جمع الهامّه بالتشدید أیضا مثل دوابّ و دابّه قال الأزهری: ماله سمّ یقتل کالحیّه، و قال الفیومی: و قد تطلق الهوام علی ما لا یقتل کالحشرات، و لسان (ذلق) ذرب و ذلق السکّین حدده و (الهمود) الموت و طفوء النار و ذهاب حرارتها و (عاثه) یعیثه من باب ضرب أفسده.

الاعراب

قوله: و هو جمیع الجمله فی محلّ النصب علی الحال، و کذلک قوله:

و هم أخلاء، و قوله: أیّ الجدیدین مبتدأ خبره کان، و قوله: و لئن عمیت الواو للقسم و المقسم به محذوف و اللاّم موطئه عند سیبویه و زایده عند غیره، و جواب القسم قوله: لقد رجعت و استغنی به عن جواب الشّرط کما فی قوله تعالی «لَئِنْ أُخْرِجُوا لا یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَ لَئِنْ قُوتِلُوا لا یَنْصُرُونَهُمْ » و هذه قاعده مطرده، فانّ القسم و الشرط إذا اجتمعا فی الکلام فالجواب للمتقدّم منهما و یستغنی عن جواب الثانی لقیام جواب الأوّل مقامه، و القسم المقدّر فی حکم المقسم الملفوظ کما صرّح به ابن الحاجب فی الکافیه و نجم الأئمه الرّضی فی شرحه و قوله: و قد ارتسخت، الجمله فی محلّ النصب علی الحال من مفعول مثلتهم، و قوله: مستسلمات

ص:224

حال من ضمیر إلیها و قوله: لرأیت أشجان قلوب جواب لو مثلتهم.

المعنی

اعلم أنّه لمّا افتتح کلامه فی الفصل السابق بالتّوبیخ و التّعریض علی المتکاثرین بالأموات، و استطرد بشرح حال الموتی فی البرزخ و ابانه فظایعهم اتبعه بهذا الفصل للتّنبیه علی بقیّه حالاتهم فقال:

(جیران لا یتأنّسون و أحبّاء لا یتزاورون) یعنی أنّهم جیران لقرب قبورهم و لکن لا یقدرون علی الاستیناس، لأنّ الموانسه من صفات الأحیاء، و أحبّاء لقرب أبدانهم فیها أو لمحابتهم فی دار الدّنیا و لکن لا یستطیعون التّزاور لأنّ الزّیاره من حالات المتّصفین بالحسّ و الحیاه و هو عباره اخری لقوله علیه السّلام فی بعض کلماته تدانوا فی خططهم و قربوا فی مزارهم و بعدوا فی لقائهم.

(بلیت بینهم عری التّعارف و انقطعت منهم أسباب الاخاء) یعنی أنّهم مع ما کانوا علیه فی الدّنیا من معرفه بعضهم بعضا و المحبّه و المودّه و الاخوّه الّتی کانت بینهم، فقد بلیت عراها یعنی وصلها و اندرست و انقطعت حبالها و انفصمت بحلول الموت و نزول الفناء و الفوت.

(فکلّهم وحیدوهم جمیع و بجانب الهجر و هم أخلاء) أی کلّ واحد منهم وحید حقیقه و هم مع ذلک مجتمعون صوره لاجتماع مقابرهم، و کلّ منهم فی جانب الهجر واقعا مع خلّتهم ظاهرا بمقتضی قرب الجوار، أو المراد بالاجتماع و الخلّه ما کانوا علیه فی الدّنیا من المودّه و الصّداقه و الأوّل أظهر، و قد أشار إلیه الشریف الرّضی فی قوله:

بادون فی صور الجمیع و أنهم متفرّدون تفرّد الاحاد

قال الشّارح المعتزلی: فان قلت: ما معنی قوله: بجانب الهجر، و أیّ فایده فی لفظه جانب فی هذا الموضع؟ قلت: لأنّهم یقولون: فلان فی جانب الهجره و فی جانب القطیعه و لا یقولون فی جانب الوصل و فی جانب المصافاه، و ذلک أنّ لفظه جنب فی الأصل موضوع للمباعده و منه قولهم: الجار الجنب و هو جارک من قوم غرباء یقال: جنب الرّجل

ص:225

و أجنبته و تجنّبته و تجانبته کلّها بمعنی و رجل أجنبیّ و أجنب و جانب کلّه بمعنی (لا یتعارفون للیل صباحا و لا لنهار مساء) أی لا یعرفون للّیل نهارا و لا للنهار لیلا، لأنّ اختلاف اللّیل و النهار و تبدّل أحدهما بالاخر من الأوضاع الدنیویّه و لا اختلاف لهما بالنّسبه إلی أهل القبور لکونهم فی بیت الظلمه و النّشأه الاخره بالنسبه إلیهم سیّان.

و یحتمل أن یکون المراد أنّهم لا یتعارف بعضهم بعضا أی لا یجتمعون و لا یتکلّمون فی نهارهم للنظر فی أمور لیلهم و لا فی لیلهم للنّظر فی أمور نهارهم کما هو عاده أهل الدّنیا یجتمعون فی النهار لترتیب ما یفعلونه باللّیل و فی اللّیل لترتیب ما یفعلونه بالنهار، و الأوّل أظهر.

و یؤمی إلیه قوله علیه السّلام (أیّ الجدیدین ظعنوا فیهم کان علیهم سرمدا) أراد بالجدیدین اللّیل و النهار لتجدّدهما دائما أی أیّ واحد من اللّیل و النهار ارتحلوا فیه کان علیهم باقیا أبدا فانّ من مات لیلا لا یتبدّل لیله بالنهار، و من مات نهارا لا ینقلب نهاره إلی لیل لخروجه من الدّنیا الّتی فیها یتعاقب اللّیل و النهار و یتبدّل أحدهما بالاخر.

و الظاهر أنّ ثبوت هذه الحاله للموتی کسایر الحالات المتقدّمه بالنّسبه إلی أجسادهم المدفونه فی القبور، و أمّا بالنسبه إلی أرواحهم المنتقله إلی جنّه الدّنیا و نعیمها کأرواح السّعداء أو المنتقله إلی نار الدّنیا و جحیمها کأرواح الأشقیاء، فالمستفاد من أخبار أهل البیت علیهم السّلام تعاور اللّیل و النهار علیهم، و یستفاد منها أیضا أنّ أهل الجنّه من المؤمنین یجتمعون و یتزاورون و یتحدّثون و یتأنّسون.

و یدلّ علیه صریحا ما فی البحار من تفسیر علیّ بن إبراهیم القمیّ فی قوله تعالی «وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَهً وَ عَشِیًّا » قال علیه السّلام: ذلک فی جنّات الدّنیا قبل القیامه و الدّلیل علی ذلک قوله: بکره و عشیا فالبکره و العشا لا تکونان فی الاخره فی جنان الخلد و إنّما یکون الغدوّ و العشیّ فی جنان الدّنیا الّتی تنتقل إلیها

ص:226

أرواح المؤمنین.

و فیه منه فی قوله تعالی «اَلنّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْها غُدُوًّا وَ عَشِیًّا » قال علیه السّلام:

ذلک فی الدّنیا قبل القیامه و ذلک إنّ فی القیامه لا یکون غدوّاً و لا عشیّا، لأنّ الغدوّ و العشاء إنّما یکونان فی الشمس و القمر و لیس فی جنان الخلد و نیرانها شمس و لا قمر قال و قال رجل لأبی عبد اللّه صلوات اللّه علیه: ما تقول فی قول اللّه عزّ و جلّ «اَلنّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْها غُدُوًّا وَ عَشِیًّا » فقال أبو عبد اللّه علیه السّلام: ما یقول الناس فیها؟ فقال: یقولون: إنّها فی نار الخلد و هم لا یعذّبون فیما بین ذلک فقال علیه السّلام: فهم من السّعداء، فقیل له: جعلت فداک فکیف هذا؟ فقال: هذا فی الدّنیا فأمّا فی نار الخلد فهو قوله تعالی «وَ یَوْمَ تَقُومُ السّاعَهُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ ».

و فیه منه عن أبیه رفعه قال: سئل الصادق علیه السّلام عن جنّه آدم علی نبیّنا و علیه السّلام أمن جنان الدّنیا کانت أم من جنان الاخره؟ فقال علیه السّلام: کانت من جنان الدّنیا تطلع فیها الشمس و القمر، و لو کانت من جنان الاخره ما خرج منها.

و یدلّ علی تأنّسهم و تزاورهم ما قدّمنا روایته فی تذییلات شرح الفصل السابع من فصول الخطبه الثانیه و الثمانین من الکافی باسناده عن حبّه العرنی قال:

خرجت مع أمیر المؤمنین علیه السّلام إلی الظهر - أی ظهر الکوفه - فوقف بوادی السلام کأنّه مخاطب لأقوام فقمت بقیامه حتّی أعییت، ثمّ جلست حتّی مللت، ثمّ قمت حتّی نالنی مثل ما نالنی أوّلا، ثمّ جلست حتّی مللت، ثمّ قمت و جمعت ردائی فقلت: یا أمیر المؤمنین إنّی قد أشفقت علیک من طول القیام فراحه ساعه، ثمّ طرحت الرّداء لیجلس علیه، فقال علیه السّلام لی: یا حبّه إن هو إلاّ محادثه مؤمن أو مؤانسته، قال: قلت: یا أمیر المؤمنین و إنّهم لکذلک؟ قال علیه السّلام: نعم و لو کشف لک لرأیتهم حلقا حلقا محتبین یتحادثون، فقلت: أجساد أم أرواح؟ فقال علیه السّلام لی:

أرواح، و ما من مؤمن یموت فی بقعه من بقاع الأرض إلاّ قیل لروحه: ألحقی بوادی السلام، و انّها لبقعه من جنّه عدن.

و تقدّم هناک أیضا فی مرفوعه الکافی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی صفه

ص:227

أرواح المؤمنین فی وادی السلام: إنّه علیه السّلام قال: کأنّی بهم حلق حلق قعود یتحدّثون، هذا.

و قوله علیه السّلام:(شاهدوا من اخطار دارهم أفظع ممّا خافوا و رأوا من آیاتها أعظم مما قدّروا) أی شاهد المجرمون من هلکات الدّار الاخره یعنی نقماتها و عقوباتها أشدّ مما کانوا یخافون منها و یحذرون فی الدّنیا، و رأی المتّقون من آثار الفضل و الرّحمه و علامات الثواب و الکرامه أعظم مما کانوا یقدرونها بحسناتهم و یرجون فی الدّنیا کما قال عزّ من قائل «فلا تعلم نفس ما أخفی لهم من قرّه أعین جزاء بما کانوا یعملون» و قال علیه السّلام فی الخطبه المأه و الثالثه عشر: انّه لیس شیء بشرّ من الشرّ إلاّ عقابه و لیس شیء بخیر من الخیر إلاّ ثوابه، و کلّشیء عمن الدّنیا سماعه أعظم من عیانه، و کلّ شیء من الاخره عیانه أعظم من سماعه.

(فکلتا الغایتین مدّت لهم إلی مباءه فأنت مبالغ الخوف و الرّجاء)المراد بالغایتین غایتا المجرمین و المتّقین و أراد بالغایه الموت کما فی الحدیث الموت غایه المخلوقین، أو أجلهما کما فی قوله علیه السّلام فی الخطبه الثالثه و السّتین:و إنّ غایه تنقصها اللّحظه و تهدمها الساعه لجدیره بقصر المدّه،و علی أی تقدیر فنسبه مدّت إلی الغایه من باب المجاز و التّوسّع، إذ بها یحصل الوصول إلی مباءه، و أراد بالمباءه منزل الفریقین من النّار و الجنّه.

فیکون محصّل المعنی أنّ موت المجرمین و موت المتّقین أو أجلهما استجرهم و جذبهم إلی منزل و مرجع تجاوز و کان هو فوق ما یبلغه خوف الخائف أو رجاء راج، فکنّی بفوقه من مبالغ الخوف و الرّجاء عن شدّه هول النار و عظم خطر الجنه و تجاوزهما عن غایه غایات الخوف و الرّجاء.

(فلو کانوا ینطقون بها لعیّوا بصفه ما شاهدوا و ما عاینوا) أی لو کانت لهم قدره النطق و الاخبار عن تلک المباءه لعجزوا عن وصف ما شاهدوا فیها من مولمات العقاب و کلّت ألسنتهم عن شرح ما عاینوا فیها من مضاعفات الکرامه و الثّواب.

(و لئن عمیت آثارهم) أی خفیت عن أبصار الناظرین (و انقطعت أخبارهم)

ص:228

عن آذان المستمعین (لقد رجعت فیهم أبصار العبر و سمعت عنهم آذان العقول) هذا ناظر إلی طرف الأحیاء (و تکلّموا من غیر جهات النّطق) هذا ناظر إلی طرف الأموات.

و محصّل المراد أنّ الأحیاء و إن لم یمکن لهم إدراک حالات من القبور بطرق المشاعر الظاهره و استطلاعها بالأبصار و الاذان، لکنّهم تمکّنوا من معرفتها بأبصار البصائر و العبر و الاطلاع علیها بطریق العقل، و کذلک الموتی و إن لم یکن لهم ایصال أخبارهم إلی الأحیاء و إظهار حالاتهم بالنّطق و لسان المقال، لکنّهم أخبروهم و تکلّموا بلسان الحال.

(فقالوا کلحت الوجوه النّواضر) أی عبست الوجوه ذات الحسن و البیاض و البهجه و النّضاره قال تعالی «هُمْ فِیها کالِحُونَ » أی عابسون، و قیل: هو من الکلوح الّذی قصرت شفته عن أسنانه کما تقلص رءوس الغنم إذا شیطت بالنار.

(و خوت الأجساد النّواعم) و فی بعض النّسخ الأجسام النّواعم أی سقطت الأجساد المنعّمه بلذایذ الدّنیا فی وهده القبور أو خلت الأبدان النّاعمه اللّینه من الأرواح فصارت جیفه منتنه أو المراد خلوّها من الدّم و الرّطوبه و ذهاب طراوتها.

(و لبسنا أهدام البلی) قال الشّارح البحرانی استعار لفظ الأهدام للتّغیر و التّقشف و التّمزیق العارض لجسم المیّت لمشابهتها العظم البالی، و یحتمل أن یرید بها الأکفان، انتهی.

أقول: یجوز أن یکون الکلام من قبیل التشبیه المرشح بأن یقدر تشبیه البلی المحیط بهم بالأهدام و الأثواب الممزقه البالیه المحیطه بالبدن، فاضیف المشبّه به إلی المشبه ثمّ قرن بما یلایم المشبّه به و یناسبه و هو اللّبس ترشیحا للتّشبیه، و أن یکون من باب الاستعاره لا الاستعاره الأصلیّه کما توهّمه الشارح لعدم انتظام معنی الکلام علی ما ذکره إلاّ بتکلّف، بل من الاستعاره التّبعیّه بأن یستعار اللّبس للشمول و الاحاطه فیکون محصل المعنی أحاط بنا و شملنا البلی و التمزیق إحاطه اللّباس بالبدن فافهم.

(و تکاءدنا ضیق المضجع) أی شقّ علینا ضیق القبر(و توارثنا الوحشه)أی وحشه القبور و استعار لفظ التوارث لکونالوحشهمنها لابائهم و أسلافهم قبلهم

ص:229

فحصلت لهم بعدهم (و تهکّمت علینا الرّبوع الصّموت) أی تساقطت علینا المنازل الصامته و أراد بها القبور و وصفها بالصمت من المجاز العقلی و تساقطها کنایه عن خرابها و انهدامها، و علی کون التّهکم بمعنی اشتداد الغضب فیکون استعاره لعذاب القبور و یختصّ بغیر المؤمن لأنّ المؤمن مأمون منه.

کما یدلّ علیه ما رواه فی الکافی عن یحیی عن محمّد بن الحسین عن عبد الرحمن ابن أبی هاشم عن سالم عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: ما من موضع قبر إلاّ و هو ینطق کلّ یوم ثلاث مرّات أنا بیت التّراب، أنا بیت البلی، أنا بیت الدّود قال علیه السّلام: إذا دخله عبد مؤمن قال: مرحبا و أهلا أما و اللّه لقد کنت أحبّک و أنت تمشی علی ظهری فکیف إذا دخلت بطنی فستری ذلک، قال علیه السّلام: فیفسح له مدّ البصر و یفتح له باب یری مقعده من الجنه - إلی أن قال - فلا تزل نفحه من الجنه تصیب جسده و یجد لذّتها و طیبها حتّی یبعث.

قال علیه السّلام: و إذا دخل الکافر قالت: لا مرحبا بک و لا أهلا و اللّه لقد کنت أبغضک و أنت تمشی علی ظهری فکیف إذا دخلت بطنی ستری ذلک، قال علیه السّلام: فتضمّ علیه فتجعله رمیما و یعاد کما کان و یفتح له باب إلی النّار یری مقعده من النار - إلی أن قال - ثمّ لم تزل نفحه من النار تصیب جسده فیجد ألمها و حرّها فی جسده إلی یوم یبعث الحدیث.

و قد مرّ بتمامه مع أحادیث أخر و مطالب نافعه فی التذییل الثالث من تذییلات شرح الفصل السابع من فصول الخطبه الثانیه و الثمانین فلیراجع هناک.

و یؤیّد المعنی الأخیر تفریع قوله (فانمحت محاسن أجسادنا) أی ذهب آثار المواضع الحسنه من أبداننا لشدّه عذاب القبور و مزید تاثیر آلامها (و تنکّرت معارف صورنا) أی تغیّرت وجوهنا الّتی بها کنّا نعرف فی الدّنیا بعظم تأثیر أهاویل البرزخ (و طالت فی مساکن الوحشه) أی القبور (إقامتنا و لم نجد من کرب) و هو الغمّ الّذی یأخذ بالنفس (فرجا و لا من ضیق متّسعا) أی من ضیق

ص:230

المضجع محلاّ ذا سعه یکون بدلا منه، أو مطلق الضّیق أی لم نجد من ضیق الحال و ضنک المعیشه اتّساعا أی رفاه حال و رغد عیش قال تعالی «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَهً ضَنْکاً » أی عیشا ضیّقا، قال ابن مسعود و غیره: هو عذاب القبر.

(فلو مثلتهم بعقلک) أی تخیّلت صورهم و مثالهم بقوّتک المتخیّله (أو کشف عنهم محجوب الغطاء لک) أی ارتفع عنهم الغطاء الحاجب و تبیّن حالهم عندک فالمفعول بمعنی الفاعل کما فی حجابا مستورا و قال الشارح البحرانی، أی ما حجب بأغطیه التراب و السواتر لأجسادهم عن بصرک، انتهی.

و علی قوله: فالمحجوب وصف للمیّت لا للغطاء و یبعّده لفظه عنهم کما لا یخفی.

و کیف کان فالمراد إنه لو شاهدتهم (و) الحال أنه (قد ارتسخت أسماعهم بالهواء فاستکت) أی ذهبت رطوبتها و نضبت نداوتها، بتسلّط حشرات الأرض علیها فانسدّت (و اکتحلت أبصارهم بالتراب فخسفت) أی فقئت (و تقطعت الألسنه فی أفواههم بعد ذلاقتها) و حدّتها(و همدت القلوب فی صدورهم بعد یقظتها)أی سکنت حرکتها و ذهبت حرارتها بعد ما کانت متیقظه، و هو کنایه عن موتها بعد حیاتها (و عاث فی کل جارحه منهم جدید بلی سمجها) أی أوقع الفساد فی کلّ جارحه من جوارحهم بلی متجدّد أوجب سماجتها و قبحها و سوء منظرها (و سهل طرق الافه إلیها) لأنّ العنصر الترابی إذا استولی علی الأعضاء قوی استعدادها للاستحاله من صورتها التی هی علیها إلی غیرها حال کونها (مستسلمات) منقادات غیر ممتنعه من قبول الافه و الفساد (فلا أید) أی قوّه و قدره و سلطان أو کفّ (تدفع) الالام و الافات عنها (و لا قلوب تجزع) و تحزن لما نزل بها.

(لرأیت) جواب لو أی لو تصوّرت حالاتهم بخیالک أو شاهدت فظایعهم بعینک علی ما فصّل لرأیت (أشجان قلوب و أقذاء عیون) أی شاهدت فیهم من الفظایع و الشنائع المفرطه المجاوزه عن الحدّ ما یورث حزن قلوب الناظرین و أذی عیونهم (لهم من کلّ فظاعه صفه حال لا تنتقل) قال الشارح المعتزلی أی لا تنتقل إلی حسن و صلاح و لیس یرید لا تنتقل مطلقا لأنها تنتقل إلی فساد و اضمحلال

ص:231

(و) من کلّ شناعه (غمره لا تنجلی) أی شدّه لا تنکشف و قد مضی فی شرح الخطبه الثانیه و الثمانین مطالب مناسبه لهذا الفصل من أراد الاطلاع فلیراجع ثمّه.

الترجمه

فصل ثانی از این کلام در ذکر شداید برزخ و حالات أهل آنست می فرماید که ایشان همسایگانی باشند با یکدیگر انس نمی کنند، و دوستانی هستند که زیارت یکدیگر نمی نمایند، پوسیده شده در میان ایشان علاقهای شناسائی، و بریده شده از ایشان ریسمانهای اخوّت و برادری، پس همه ایشان تنها باشند و حال آنکه در یکجا هستند، و بکنار هجران و دوری باشند و حال آنکه دوستان هستند، نمی شناسند از برای شب صبحی را، و نه از برای روز شبی را، هر یک از شب و روز را که رحلت کنند در آن باشد برایشان همیشگی مشاهده کردند از هلاکتهای خانۀ آخرت خودشان شدیدتر از آن چیزی که ترسیده بودند، و دیدند از علامتهای آخرت بزرگتر از آن چیزی که تصویر کرده بودند، پس هر دو غایب یعنی أجل سعدا و أجل أشقیا کشاند ایشان را بسوی منزلگاهی که متجاوز شد از منتهای مرتبۀ خوف خائفین و رجاء راجین، پس اگر بودند که ناطق بشوند بان هر آینه عاجز می شدند در بیان صفت آن چیزی که مشاهده کردند و بچشم دیدند، و اگر مخفی شده أثرهای ایشان و منقطع گردیده خبرهای ایشان.

بتحقیق مراجعت کرده در ایشان دیدهای عبرتها، و شنیده از ایشان گوشهای عقلها، و سخن گفتند ایشان به زبان حال از غیر جهت نطق بلسان، پس گفتند که زشت گشت صورتهای با آب و رنگ، و بخاک افتاد بدنهای نرم و نازک، و پوشیدیم ما لباسهای پاره پارۀ کهنه را، و به مشقّت انداخت ما را تنگی خوابگاه، و بارث بردیم از یکدیگر وحشت را، و منهدم شد بر ما منزلهای خاموش قبرها، پس محو گشت نیکوئیهای بدنهای ما، و تغییر یافت معروفهای صورتهای ما، و طول یافت در مسکنهای وحشت اقامت ما، و نیافتیم از شدّت محنت فرجی، و از تنگی حالت وسعتی

ص:232

پس اگر تصوّر نمائی تو حالتهای ایشان را بعقل خودت، پا برداشته شود از ایشان پردۀ پوشان از برای تو در حالتی که فرو رفته باشد رطوبت گوشهای ایشان بجهت تسلّط حشرات الأرض پس کر شده باشد، و سرمه کشیده باشد چشمهای ایشان بخاک پس فرو رفته باشد در استخوان سر، و پاره پاره گشته زبانها در دهنهای ایشان بعد از تیزی و بلاغت آنها، و مرده و ساکن شود قلبها در سینهای ایشان بعد از بیداری آنها، و فساد کرده باشد در هر عضوی از ایشان پوسیدگی تازۀ که زشت گردانیده باشد آنها را، و آسان کرده باشد طریق آفت به آنها در حالتی که آنها گردن نهاده باشند بان آفتها، پس نباشد دستهائی که دفع کنند آنها را و نه دلهائی که جزع کنند از آنها هر آینه بعد از آن تصوّر عقل و کشف حجاب خواهی دید اندوههای قلبها و خونابه چکیدن چشمها را، از برای ایشان است از هر شناعت و رسوائی صفت حالتی که منتقل نشود، و شدّت و سختی که منکشف نگردد و بر طرف نباشد.

الفصل الثالث

اشاره

و کم أکلت الأرض من عزیز جسد، و أنیق لون، کان فی الدّنیا غذیّ ترف، و ربیب شرف، یتعلّل بالسّرور فی ساعه حزنه، و یفزع إلی السّلوه إن مصیبه نزلت به، ضنّا بغضاره عیشه، و شحاحه بلهوه و لعبه. فبینا هو یضحک إلی الدّنیا، و تضحک الدّنیا إلیه، فی ظلّ عیش غفول، إذ وطئ الدّهر به حسکه، و نقضت الأیّام قواه، و نظرت إلیه الحتوف من کثب، فخالطه بثّ لا یعرفه، و نجیّ همّ ما کان یجده،

ص:233

و تولّدت فیه فترات علل انس ما کان بصحّته. ففزع إلی ما کان عوّده الأطبّاء من تسکین الحارّ بالقارّ، و تحریک البارد بالحارّ، فلم یطفئ ببارد إلاّ ثوّر حراره، و لا حرّک بحارّ إلاّ هیّج بروده، و لا اعتدل بممازج لتلک الطّبایع إلاّ أمدّ منها کلّ ذات داء، حتّی فتر معلّله، و ذهل ممرّضه، و تعایا أهله بصفه دائه، و خرسوا عن جواب السّائلین عنه، و تنازعوا دونه شجی خبر یکتمونه، فقائل هو لما به، و ممّن لهم إیاب عافیته، و مصبّر لهم علی فقده، یذکّرهم أسی الماضین من قبله. فبینا هو کذلک علی جناح من فراق الدّنیا، و ترک الأحبّه، إذ عرض له عارض من غصصه، فتحیّرت نوافذ فطنته، و یبست رطوبه لسانه، فکم من مهمّ من جوابه عرفه فعیّ عن ردّه، و دعاء مولم لقلبه سمعه فتصامّ عنه، من کبیر کان یعظّمه، أو صغیر کان یرحمه، و إنّ للموت لغمرات هی أفظع من أن تستغرق بصفه، أو تعتدل علی قلوب أهل الدّنیا.

اللغه

(ترف) ترفا من باب منع تنعّم و أترفته النعمه أطغته و التّرفه بالضمّ النعمه و الطعام الطیّب و (ربّ) فلان الصّبی یربّه ربّا ربّاه حتّی أدرک و الرّبیب المربوب

ص:234

قال تعالی «وَ رَبائِبُکُمُ اللاّتِی فِی حُجُورِکُمْ » و (السّلوه) بفتح السّین و ضمّها اسم من سلی همّه سلوّا و سلیّا نسیه و (عیش غفول) و زان صبور کثیر الغفله و (الحسک) محرّکه نبات تعلق ثمرته بصوف الغنم و عند ورقه شوک ملزّز صلب ذو ثلاث شعب.

و (الحتوف) بالضمّ جمع الحتف بالفتح و هو الموت و (الکثب) محرّکه القرب و هو یری من کثب أی قرب و (النّجی) فعیل من ناجاه مناجاه أی سارّه و (القارّ) البارد من قرّ القدر إذا صبّ فیه ماء باردا و (الثور) الهیجان و (علّل) الصّبی بطعام و غیره شغله به و تعلّل بالأمر تشاغل و (التّمریض) حسن القیام علی المریض و (عیّ) بالأمر و عیی و تعایا و استعیا لم یهتد لوجه مراده أو عجز منه و لم یطق احکامه و (خرس) خرسا من باب فرح انعقد لسانه عن الکلام و (الاسی) بالضمّ جمع الاسوه و هو ما یتأسی به الانسان و یتسلّی.

الاعراب

قوله علیه السّلام: و کم أکلت الأرض من عزیز جسد، لفظه کم خبریّه بمعنی کثیر مبنیّه علی السّکون لشباهتها بکم الاستفهامیّه لفظا و معنی من حیث ابهام کلتیهما، و هی منصوبه المحلّ لکونها مفعول أکلت قدمت علیه لأنّ لها صدر الکلام، و من عزیز جسد تمیز رافع للابهام الّذی فیها، أی أکلت الأرض کثیرا من عزیز جسد، و عزیز صفه لموصوف محذوف أی من میّت عزیز الجسد، و إضافه عزیز إلی جسد من إضافه الصّفه إلی فاعله کما فی قولک: مررت برجل حسن وجه أی حسن وجهه، و هذا القسم من اضافه الصّفه المشبّهه و إن استقبحه علماء الأدبیّه لأجل خلوّ الصّفه من ضمیر یعود إلی الموصوف لفظا إلاّ أنّه یسوغه کثره الاستعمال و وجود الضّمیر تقدیرا، و جمله کان فی الدّنیا، فی محلّ الخفض علی أنّها صفه لعزیز جسد، و جمله یتعلّل، فی محلّ النصب حال من اسم کان.

و قوله: ضنّا مفعول لأجله،و عیش غفولفی نسبه غفول إلی عیش توسّع کما فی عیشه راضیه و قوله إذ وطئ الدّهر، إذ للمفاجاه لوقوعها بعد بینا نصّ علی

ص:235

ذلک سیبویه، قال: إذا وقعت بعد بینا و بینما فهی للمفاجاه و مثال وقوعها بعد بینما قوله:

استقدر اللّه خیرا و ارضینّ به فبینما العسر إذ دارت میاسیر

و بینما المرء فی الأحیاء مغتبط إذ صار فی الرمس تعفوه الأعاصیر

و الباء فی وطیء به للتّعدیه أی أوطأه.

و قوله: علیه السّلام آنس ما کان بصحّته، آنس منصوب علی الحال من ضمیر فیه و العامل فیه تولّدت، و ما نکره موصوفه کما فی مررت بما معجب لک، و کان تامّه، و بصحّته متعلّق بانس و محصّل المعنی تولّدت فیه فترات و الحال أنّه آنس شیء وجد أی آنس الأشیاء بصحّته، و یحتمل أن تکون ما مصدریّه زمانیّه کما فی قوله تعالی «فَاتَّقُوا اللّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » و قوله «ما دُمْتُ حَیًّا » أی مدّه استطاعتکم و مدّه دوامی حیّا فیکون معناه آنس مدّه کونه و وجوده بصحّته أی آنس زمان عمره به، و قیل فیه معان اخر و ما قلته أظهر.

قوله: شجی خبر من اضافه الصفه إلی الموصوف أی خبر ذی شجی و غصّه، و قوله فقائل، خبر لمبتدأ محذوف و الجمله معطوفه علی جمله تنازعوا و تفصیل له، و اللام فی قوله: لما به، بمعنی علی کما فی قوله تعالی «وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ » و قوله «وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ » و لیست بمعناها الأصلی کما توهّم.

قوله: و دعاء مولم لقلبه، اللاّم للتّقویه، و فی بعض النسخ بقلبه بالباء بدل اللام و علیه فهی زایده کما فی قوله تعالی «وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَهِ » و یجوز جعلها بمعنی فی علی تضمین مولم معنی مؤثر، و بهذا المعنی جاء الباء فی قوله تعالی «وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ بِبَدْرٍ » أی فیها.

المعنی

اعلم أنّه علیه السّلام لمّا نبّه فی الفصلین السابقین علی أهاویل البرزخ و فظایعه أردفهما بهذا الفصل استطرادا و تنبیها علی غمرات الموت و شدایده و حالات المیّت عند الاشراف علی الموت و الاحتضار فقال:

ص:236

(و کم أکلت الأرض من عزیز جسد و أنیق لون) إمّا استعاره بالکنایه تشبیها للأرض بالاکل و اثبات الاکل تخییلا، أو استعاره تبعیّه کما فی نطقت الحال بکذا تشبیها لا فناء الأرض لأجزاء المیّت و استحالتها لها بالتراب بأکلها لها، فاستعیر الأکل للافناء و دلّ علی الاستعاره بذکر الأرض، و المعنی أفنت الأرض و أبلت کثیرا کثیرا من میّت طریّ البدن معجب اللون لصفائه و بیاضه و اشراقه.

(کان فی الدّنیا غذّی ترف و ربیب شرف) أی غذّی و تنعّم بالتّنعّم الموجب لبطره و طغیانه، و ربّی فی عزّ و شرف و منعه.

(یتعلّل بالسرور فی ساعه حزنه) أی یتشاغل بما یسرّه و یتلهّی به عما یحزنه (و یفزع إلی السّلوه إن مصیبه نزلت به) أی یلتجی إلی ما یسلی همّه و ینسیه إن أصابته مصیبه (ضنّا بغضاره عیشه) أی لأجل بخله بسعه عیشه و طیبه (و شحاحه) و بخاله (بلهوه و لعبه) حتّی لا یشوب لهما ما یکدّرهما.

(فبینا هو یضحک إلی الدّنیا) ابتهاجا بها و شعفا بحبّها لجریانها علی وفق مراده و تهیئتها لمقدّمات عیشه و نشاطه (و تضحک الدّنیا إلیه) ابتهاجا به لکونه من أبنائها و الرّاغبین إلیها و فرط محبّتها إیّاه، و حاصله تضاحک کلّ منهما و اشتیاقه إلی الاخر لمزید المحابه و المعافاه بینهما (فی ظلّ عیش غفول) أی فی دعه و راحه و سعه عیش متّصف بکثره الغفله.

و المراد غفله صاحبه به کما فی عیشه راضیه، و قال الشارح المعتزلی: عیش غفول قد غفل عن صاحبه، فهو مستغرق فی العیش لم یتنبّه له الدّهر فیکدر علیه وقته قال الشّاعر:

کأنّ المرء فی غفلات عیش کأنّ الدّهر عنها فی وثاق

- انتهی و لعلّ ما قلته أولی و دلاله الشعر علیه أظهر(إذ وطیء الدّهر به حسکه)أی أوطاه حسکه أی أنشب شوکه فیه و استعار الحسک لالام الدّهر و أسقامه و حوادثه الموجبه لأذاه کایجاب الحسک للأذی(و نقضت الأیّام قواه)نسبه النّقض إلی الأیّام من التوسّع و المراد به انحلال قواه النفسانیّه و ضعف جوارحه (و نظرت إلیه الحتوف من کثب)

ص:237

أی من قرب، و تخصیصه بالذّکر لأنّ تأثیر النّظر فیه أشدّ یعنی أنّ ملاحظه المنیه نحوه دانیه، و جمع الحتوف باعتبار تعدّد أسباب الموت.

(فخالطه بثّ لا یعرفه) أی مازج قلبه حزن لا یعرف علّته (و نجیّ هم ما کان یجده) أی همّ خفیّ لم یکن معهودا به (و تولّدت فیه فترات علل آنس ما کان بصحّته) قال الشّارح المعتزلی: الفترات أوائل المرض انتهی و المراد أنّه طرئ علیه و ظهر فی مزاجه علل موجبه لفتور بدنه و ضعف جسمه، و الحال أنّه فی غایه الانس بصحّته و کمال الرّکون إلی سلامته فی لذات طربه و بدوات اربه لا یحتسب رزیّه و لا یحتمل بلیّه.

(ف) لمّا وجد فی نفسه ذلک و أحسّ به استوحش منه و (فزع إلی ما کان عوّده الأطبّاء) أی التجأ إلی ما جعلوه معتادا له من المداواه و المعالجات (من تسکین الحارّ بالقارّ و تحریک البارد بالحارّ) تخصیص التّسکین بالقارّ و التحریک بالبارد لأنّ من شأنّ الحراره التّحریک و التّهییج فاستعمل فی قهرها بالبارد لفظ التّسکین و من شأن البروده التخدیر و التجمید فاستعمل فی قهرها بالحارّ لفظه التحریک.

(فلم یطفیء) الحارّ (ببارد إلاّ ثوّر) و هیّج (حراره) زایده علی حراره الحارّ (و لا حرّک) البارد (بحارّ إلاّ هیّج) و ثوّر (بروده) زایده علی بروده البارد.

و محصّله أنّه لم ینفعه استعمال المسخّن و المبرّد إلاّ عکس المطلوب و أنتج له المسخّن بروده و المبرّد حراره.

(و لا اعتدل بممازج لتلک الطبایع إلاّ أمدّ منها کلّ ذات داء) أی لم یقصد الاعتدال بما یمازج تلک الطبایع الحارّه و البارده المفرطه فیردّها إلی الاعتدال إلاّ و أمدّ ذلک الممازج أو المریض و أعطی مددا و قوّه و أعان من هذه الطّبایع کلّ طبیعه ذات داء، أی صار مزج الممازج ممدّا و معینا علی الطبیعه الّتی هی منشأ المرض مع ماله من مضادّه خاصیّه لخاصیّتها.

و یوضح ما قاله علیه السّلام علی وجه البسط ما رواه فی البحار من علل الشرائع بسنده عن وهب بن منبه أنّه وجد فی التوراه صفه خلقه آدم علی نبیّنا و علیه السّلام

ص:238

حین خلقه اللّه عزّ و جلّ و ابتدعه، قال اللّه تبارک و تعالی:

انّی خلقت و رکّبت جسده من أربعه أشیاء، ثمّ جعلتها وراثه فی ولده تنمی فی أجسادهم و ینمون علیها إلی یوم القیامه، و رکّبت جسده حین خلقته من رطب و یابس و سخن و بارد، و ذلک أنّی خلقته من تراب و ماء ثمّ جعلت فیه نفساً و روحاً فیبوسه کلّ جسد من قبل التّراب، و رطوبته من قبل الماء، و حرارته من قبل النفس، و برودته من قبل الرّوح.

ثمّ خلقت فی الجسد بعد هذا الخلق الأوّل أربعه أنواع، و هنّ ملاک الجسد و قوامه بادنا لا یقوم الجسد إلاّ بهنّ و لا تقوم منهنّ واحده إلاّ بالاخری: منها المرّه السوداء، و المرّه الصّفراء، و الدّم، و البلغم ثمّ اسکن بعض هذا الخلق فی بعض، فجعل مسکن الیبوسه فی المرّه السّوداء، و مسکن الرّطوبه فی المرّه الصفراء، و مسکن الحراره فی الدّم، و مسکن البروده فی البلغم.

فأیّما جسد اعتدلت فیه هذه الأنواع الأربع الّتی جعلتها ملاکه و قوامه و کانت کلّ واحده منهنّ أربعا لا تزید و لا تنقص کملت صحّته و اعتدل بنیانه، فان زاد منهنّ واحده علیهنّ فقهرتهنّ و مالت بهنّ دخل علی البدن السّقم من ناحیتها بقدر ما زادت و إذا کانت ناقصه تقلّ عنهنّ حتّی تضعف من طاقتهنّ و تعجز عن مقارنتهنّ «مقاومتهنّ» قال وهب: فالطبیب العالم بالدّاء و الدّواء یعلم من حیث یأتی السقم من قبل زیاده تکون فی احدی هذه الفطره الأربع أو نقصان منها، و یعلم الدّواء الّذی به یعالجهنّ فیزید فی النّاقصه منهنّ أو ینقص من الزّایده حتّی یستقیم الجسد علی فطرته و یعتدل الشیء بأقرانه.

إذا عرفت ذلک فنقول: إذا أراد اللّه أن یشفی المریض و یحصل له البرء من مرضه أصاب المعالج و اهتدی إلی معرفه ما به من الدّاء و نفع الدّواء بالخاصیّه الّتی فیه و إذا قضی أجله أخطأ المعالج أو سقط الدّواء من التأثیر أو أمدّ ضدّ خاصیّته المکمونه

ص:239

(حتّی) اشتدّ مرضه و (فتر معلّله) أی من یشغله عن التوجّه إلی مرضه و یمنّیه العافیه أو عمّا یضرّه من الأطعمه و الأشربه بالأدویه النافعه، و فتوره من جهه طول المرض و حصول الیأس، فانّ العاده جاریه بأنّ أهل المریض فی أوّل مرضه یواظبون علیه و یجتمعون حوله و یعلّلونه حتی إذا طال المرض و اشتدّ و ظهر مخائل الموت یقلّ عزمهم و یفتر هممهم و یحصل لهم التوانی و الکسل.

(و ذهل ممرّضه) أی من یواظب علیه و یقوم بأمرء فی دوائه و غذائه و غیره، و ذهوله و غفلته من أجل أنه فی بدایه المرض یکون له جدّ أکید و جهد جهید فی التعهد و المواظبه بما له من رجاء الصّحه و العافیه، و بعد اشتداد المرض و ظهور أمارات الموت توانی و فتر، و تسرع الیه الغفله علی ما جرت علیه العاده.

(و تعایا أهله بصفه دائه) أی عجزوا بوصف دائه و شرح مرضه علی ما هو علیه للطبیب و غیره، و هذه عاده المریض المثقل.

(و خرسوا عن جواب السائلین عنه) هذه الجمله کالتفسیر لسابقتها، و المراد أنّ أهله إذا سئلوا عنه یجمجمون و لا یفصحون عن بیان حاله کالأخرس الذی ینعقد لسانه عن التکلّم، و إنما یخرسون عن جوابهم لأنه بعد ظهور أمارات الموت علیه لا یسعهم الجواب بصحّته لکونه خلاف الواقع، و لا یسوغهم الجواب بما هو الواقع من إشرافه علی الموت لعدم طیب أنفسهم به و انطلاق لسانهم ببیانه.

(و تنازعوا دونه شجی خبر یکتمونه) أی اختلفوا عنده فی خبر ذی حزن و غصه یخفونه منه و یجیبون السّائلین بالتناجی و المسارّه کیلا یشعر به، و فصّل کیفیه التنازع و الاختلاف بقوله:

(فقائل) منهم (هو لما به) أی علی الحال الذی کان علیه لا تفاوت فی مرضه و قیل: معناه هو الأمر الذی نزل به، أی قد أشفی علی الموت، و ما قلناه أظهر و أولی.

(و) آخر (ممنّ لهم إیاب عافیته) أی یمنّیهم و یطمعهم عود عافیته بقوله: قد رأیت مثل هذا المریض و أشدّ مرضا منه ثمّ عوفی.

ص:240

(و) ثالث (مصبّر لهم علی فقده) أی یحملهم علی الصبر و التحمّل علی فقده و فراقه (یذکرهم اسی الماضین من قبله) بقوله: تلک الرّزیّه ممّا لا اختصاص لهابکم و لا الموت مخصوصا بهذا المریض بل کلّ حیّ سالک سبیل و کلّ نفس ذائقه الموت، و قد مضی قبل هذا المریض عالم من النّاس و بقی بعد الأسلاف الأخلاف فتعزّوا بعزاء اللّه و تسلّوا و اصبروا و لم یکن لهم علاج إلاّ أن قالوا: إنّا للّه و إنّا إلیه راجعون، فینبغی لکم التأسّی بالماضین، فانّ لکم فیهم اسوه، و فی هذا المعنی قال الشاعر و لنعم ما قال:

و إنّ الاولی بالطف من آل هاشم تأسّوا فسنّوا للکرام التأسّیا

و قالت الخنساء:

و ما یبکون مثل أخی و لکن اسلّی النفس عنه بالتّأسّی

و قد قال أمیر المؤمنین علیه السّلام فی المختار المأتین و الواحد الّذی قاله عند دفن الصّدیقه علیهما السّلام: قلّ یا رسول اللّه عن صفیّتک صبری إلاّ أنّ لی فی التّأسی بعظیم فرقتک و فادح مصیبتک موضع تعزّ.

(فبینا هو کذلک علی جناح) أی علی حرکه سریعه فانّ الطّیران بالجناح سبب سرعه الحرکه فتجوز عنها (من فراق الدّنیا و ترک الأحبّه إذ) دهمته فجعات المنیه و (عرض له عارض من غصصه) و اعترض فی حلقه و أخذ بخناقه.

(فتحیّرت نوافذ فطنته) أی تاهت إدراکات جودته و ذکائه الثاقبه المتعلّقه بمصالح النشأه الدّنیویّه و الاخرویّه، و فی بعض النسخ: فطنه، بصیغه الجمع، و المراد تبلّد مشاعره و قواه الدّرّاکه و قصورها عن الادراکات النظریه.

(و یبست رطوبه لسانه) و جفّ حیله - ریقه - و حیل بینه و بین منطقه فصار بین أهله ینظر وجوههم و یسمع رجع کلامهم و یری حرکات ألسنتهم و لا یستطیع التّکلّم معهم.

(فکم من مهمّ من جوابه عرفه فعیّ عن ردّه) أی جواب سائل سأله عن أمر مهم من وصیّه و وصیّته و دینه و مصارف ماله و قیّم أطفاله و نحو ذلک فعجز عن ردّه.

(و دعاء مولم لقلبه سمعه فتصامّ عنه) أی نداء موجع لقلبه سمعه فأظهر الصّمم

ص:241

لعدم قدرته علی اجابه المنادی (من کبیر کان یعظّمه) کما إذا کان المنادی له والده و ولیّ النعمه له (أو صغیر کان یرحمه) کما إذا کان المنادی ولده الصغیر.

(و انّ للموت لغمرات) و أهاویل و سکرات (هی أفظع من أن تستغرق بصفه) أی تستعاب بوصف و بیان (أو تعتدل) و تستقیم (علی قلوب أهل الدّنیا) لکونها خارجه عن حدّ الاحصاء متجاوزه عن طور الاستقصاء و کیف لا و هو هادم اللّذّات و قاطع الامنیّات و جذبه من جذباته أهون عندها نشر المناشیر و قرض المقاریض.

أعاننا اللّه علیه، و ثبّتنا بالقول الثابت لدیه، و وفّقنا اللّه و أیّدنا و هدانا الصّراط المستقیم بفضله العمیم، هذا.

و قد أشار بعض الشعراء إلی إجمال ما قاله علیه السّلام فی هذا الفصل و قال:

بینا الفتی مرح الخطا فرحا بما یسعی له إذ قیل قد مرض الفتی

إذ قیل بات بلیله ما نامها إذ قیل أصبح مثقلا ما یرتجی

إذ قیل أمسی شاخصا و موجها إذ قیل فارقهم و حلّ به الرّدی

و للّه درّ المؤلّف أبی الحسن الرّضیّ قدّس سرّه ما أعجب نظمه فی شرح حال الدّنیا و أهلها و الهالکین منهم و وصف مضجعهم و برزخهم و سایر حالاتهم قال:

انظر إلی هذا الأنام بعبره لا یعجبنّک خلقه و رواؤه

فتراه کالورق النضیر تقصّفت أغصانه و تسلّبت شجراته

انّی محاباه المنون و إنّما خلقت مراعی للرّدی خضراؤه

أم کیف تأمل فلته أجساده من ذا الزّمان و حشوها اوداؤه

لا تعجبنّ فما العجیب فناؤه بید المنون بل العجیب بقاؤه

إنّا لنعجب کیف حمّ حمامه عن صحّه و یغیب عنّاد آؤه

من طاح فی سبل الرّدی آباؤه فلیسلکن طریقهم أبناؤه

و مؤمّر نزلوا به فی سوقه لا شکله فیهم و لا نظراؤه

قد کان یفرق ظلّه أقرانه و یغضّ دون جلاله أکفاؤه

ص:242

و محجّب ضربت علیه مهابه یغشی العیون بهاؤه و ضیاؤه

نادته من خلف الحجاب منیّه امم فکان جوابها حوباؤه

شقّت إلیه سیوفه و رماحه و امیط عنه عبیده و إماؤه

لم یغنه من کان ودّ لو أنّه قبل المنون من المنون فداؤه

حرّم علیه الذّلّ إلاّ أنّه ابدا لیشهد بالجلال بناؤه

متخشع بعد الانیس جنائه متضائل بعد القطین فناؤه

عریان تطرد کلّ ریح ترابه و یطیع اوّل أمرها حصباؤه

و لقد مررت ببرزخ فسألته أین الاولی ضمّمتهم ارجاؤه

مثل المطیّ بوارکا أجداثه یسقی علی جنباتها بوغاؤه

نادیته فخفی علیّ جوابه بالقول إلاّ ما زقت أصداؤه

من ناظر مطروفه ألحاظه أو خاطر مطلوبه سوداؤه

أو واجد مکظومه زفراته أو حاقد منسیّه شحناؤه

و مسندین علی الجنوب کأنّهم شرب تخاذل بالطلی أعضاؤه

تحت الصعید لغیر إشفاق إلی یوم المعاد یضمّهم أحشاؤه

أکلتهم الارض الّتی ولدتهم أکل الضّروس حلت له اواؤه

الترجمه

فصل سیم از این کلام در اشاره بحالات مرض موت و شداید مرگست می فرماید:

چه بسیار خورده زمین از بدن تازه و صاحب آب و رنگ خوش آینده را که بود در دنیا پروردۀ نعمت و پرورش یافتۀ شرف و عزت، در حالتی که تعلّل می ورزید و بهانه میکرد بشادی در حالت حزن و پریشانی، و پناه می برد به تسلّی خواطر اگر مصیبتی نازل می شد باو از جهت بخل ورزیدن و ضایع نساختن خوش گذرانی خود، و از جهت خساست و هدر نکردن لهو و لعب خود.

پس در این اثنا که او خنده میکرد و فرحناک بود بر دنیا و خنده میکرد و فرحناک بود دنیا بأو در سایه خوش گذرانی که باعث زیادت غفلت او بود ناگاه

ص:243

لگد کوب کرد او را زمانه خار خود را، و شکاند روزگار قوّت او را، و نگاه کرد بسوی او مرگ ها از نزدیکی، پس آمیخت بأو حزن و اندوهی که نمی شناخت او را، و غصّۀ پنهانی که نیافته بود او را، و متولّد شد در او سستیهای مرضها در حالت غایت انس او بصحّت خود.

پس ملتحی شد بسوی آن چیزی که عادت داده بودند او را بان طبیبها از فرو نشاندن مایۀ حرارت بدواهای بارد، و حرکت دادن مایۀ برودت بدواهای حارّ، پس فرو ننشاند باستعمال دوای بارد مگر این که حرکت داد حرارت را، و حرکت نداد بدواء حارّ مگر بهیجان آورد برودت را، و معتدل نساخت بچیزی که مخلوط نمود بان طبیعتهای حارّه و بارده مگر این که مدد نمود از این که طبیعتها هر مادّۀ که منشإ درد بود.

تا این که سست شد پرستار او و غافل گردید مواظب مرض او و درمانده گردیدند اهل و عیال او در صفت ناخوشی او و لال گردیدند از جواب پرسندگان أحوال او، و اختلاف کردند در نزد او در غمناک چیزی که پنهان می کردند آن را، پس از ایشان یکی می گفت او بهمین حالتست که هست، و یکی دیگر تطمیع می کرد أهل او را برجوع کردن صحّت او، و دیگری تسلّی می داد ایشان را بر مرگ او در حالتی که یادآوری ایشان می کرد پیروی گذشتگان پیش از او را.

پس در این أثنا که او بر این حالت بود بر جناح حرکت از دنیا و ترک کردن أحبّا ناگاه عارض شد او را عارضۀ از غصّه های او، پس متحیّر گردید زیرکیهای نافذۀ او، و خشک شد رطوبت زبان او، پس چه بسیار مهمّی از جوابش بود که شناخت او را پس عاجز از ردّ آن شد، و چه بسیار از ندا کردن درد آوردندۀ قلب او بود که شنید او را پس خود را به کری زد بجهت عدم قدرت بر جواب، آن ندا از بزرگی بود که همیشه تعظیم می کرد او را مثل پدر، یا از کوچکی بود که همیشه مهربانی می کرد بأو مثل أولاد، و بدرستی که مرگ ر است سختیهائی که دشوارترند از این که استیعاب وصف آنها شود، یا این که راست آید شرح آنها بعقلهای أهل دنیا.

ص:244

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و العشرون من المختار فی باب الخطب

اشاره

قاله علیه السّلام عند تلاوه رجال لا تلهیهم تجاره:

إنّ اللّه سبحانه جعل الذّکر جلاء للقلوب، تسمع به بعد الوقره، و تبصر به بعد العشوه، و تنقاد به بعد المعانده، و ما برح للّه عزّت آلائه فی البرهه بعد البرهه، و فی أزمان الفترات عباد ناجاهم فی فکرهم، و کلّمهم فی ذات عقولهم، فاستصبحوا بنور یقظه فی الأسماع، و الأبصار، و الأفئده، یذکّرون بأیّام اللّه، و یخوّفون مقامه، بمنزله الأدلّه فی الفلوات، من أخذ القصد حمدوا إلیه طریقه، و بشّروه بالنّجاه، و من أخذ یمینا و شمالا ذمّوا إلیه الطّریق، و حذّروه من الهلکه، فکانوا کذلک مصابیح تلک الظّلمات، و أدلّه تلک الشّبهات. و إنّ للذّکر لأهلا أخذوه من الدّنیا بدلا، فلم تشغلهم تجاره و لا بیع عنه، یقطعون به أیّام الحیاه، و یهتفون بالزّواجر عن محارم اللّه فی أسماع الغافلین، و یأمرون بالقسط، و یأتمرون به، و ینهون

ص:245

عن المنکر، و یتناهون عنه، فکأنّما قطعوا الدّنیا إلی الاخره و هم فیها فشاهدوا ما وراء ذلک، فکأنّما اطّلعوا غیوب أهل البرزخ فی طول الإقامه فیه، و حقّقت القیامه علیهم عداتها، فکشفوا غطاء ذلک لأهل الدّنیا، حتّی کأنّهم یرون ما لا یری النّاس، و یسمعون ما لا یسمعون. فلو مثّلتهم بعقلک فی مقاومهم المحموده، و مجالسهم المشهوده، و قد نشروا دواوین أعمالهم، و فرغوا لمحاسبه أنفسهم، علی کلّ صغیره و کبیره أمروا بها فقصّروا عنها، أو نهوا عنها ففرّطوا فیها، و حمّلوا ثقل أوزارهم ظهورهم، فضعفوا عن الإستقلال بها، فنشجوا نشیجا، و تجاوبوا نحیبا، یعجّون إلی ربّهم من مقاوم ندم و اعتراف. لرأیت أعلام هدی، و مصابیح دجی، قد حفّت بهم الملائکه، و تنزّلت علیهم السّکینه، و فتحت لهم أبواب السّماء، و أعدّت لهم مقاعد الکرامات فی مقام اطّلع اللّه علیکم فیه، فرضی سعیهم، و حمد مقامهم، یتنسّمون بدعائه روح التّجاوز، رهائن فاقه إلی فضله، و أساری ذلّه لعظمته، جرح طول الأسی قلوبهم، و طول البکاء عیونهم، لکلّ باب رغبه إلی اللّه منهم ید قارعه، یسئلون من لا تضیق لدیه المنادح، و لا یخیب علیه الرّاغبون، فحاسب نفسک لنفسک، فإنّ

ص:246

غیرها من الأنفس علیها حسیب غیرک.

اللغه

(الوقره) ثقل فی الاذن أو ذهاب السمع کلّه و (العشوه) مرّه من العشاء بالفتح و القصر سوء البصر باللّیل و النّهار أو العمی و (البرهه) بالضمّ الزّمان الطّویل أو الأعمّ و (الفتره) ما بین کلّ النّبیّین و (الفلاه) المفازه لا ماء فیها أو الصحراء الواسعه و (هتف) به من باب ضرب هتافا بالضمّ صاح به.

و(المقاوم)المجالس جمع المقامه و هی مفعله من المقام و هما فی الأصل اسمان لوضع القیام إلاّ أنّهم اتّسعوا فیهما فاستعملوهما استعمال المجلس و المکان قال تعالی «خیر مقاما» أی مجلساو (أقلّ) فلان بالشیء و استقلّ به إذا حمله قال تعالی «أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً » أی حملت الرّیح سحابا ثقالا بالماء و (النشیج) الصّوت مع بکاء و توجّع کما یرد الصبی بکاءه فی صدره و (النّحیب) رفع الصّوت بالبکاء و (عجّ) عجّا من باب ضرب رفع صوته بالتّلبیه و نحوها و (النسیم) نفس الرّیح الضعیف کالنسمه و تنسّم أی تنفّس و تنسّم النّسیم أی تشمّمه.

و (الرّوح) بالفتح الرّحمه و الرّاحه قال تعالی «لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّهِ » أی من رحمته، و یقال أیضا لنسیم الرّیح الطیّب من روّحت الدّهن ترویحا جعلت فیه ریحا طیبا طابت به ریحه فتروح أی فاحت رائحته و قال فی مجمع البحرین فی قوله تعالی «فَأَمّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ وَ جَنَّهُ نَعِیمٍ » إنّ الرّوح بفتح أوّله الرّاحه و الاستراحه أو الحیاه الدّائمه، و بضمّه الرّحمه لأنّها کالرّوح للمرحوم، و بالوجهین قرء قوله: فروح.

و (المنادح) جمع المندح کقاتل و مقتل أو جمع المندوحه من ندح ندحا من باب منع اتّسع قال الفیروز آبادی: النّدح و بضمّ الکثره و السّعه و ما اتّسع من الأرض کالنّدحه و النّدحه و المندوحه و المنتدح و (الحسیب) المحاسب و فی بعض النسخ محاسب بدل حسیب.

ص:247

الاعراب

قوله تعالی «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ » قرء ابن عامر و أبو بکر یسبّح بفتح الباء بالبناء علی المفعول و الباقون بکسرها، فعلی قولهم یکون رجال فاعله و علی القول الأوّل فالسّاد مسدّ الفاعل أحد الظّروف الثلاثه أعنی له فیها بالغدوّ، و علی هذه القراءه فیکون رجال فاعلا لفعل محذوف مدلول علیه بالفعل المذکور فکأنّه قیل من یسبّحه فقال: رجال، أی یسبّحه رجال کما فی قول الشّاعر:

لیبک یزید ضارع لخصومه و مختبط ممّا تطیح الطّوایح

أی یبکیه ضارع، و قیل: هو خبر مبتدأ محذوف أی المسبّح رجال و قیل:

التقدیر فیها رجال.

و قوله علیه السّلام: و ما برح للّه آه برح فعل ناقص بمعنی زال من نواسخ المبتدأ و الخبر یدخل علیهما فیرفع المبتدأ تشبیها بالفاعل و ینصب الخبر تشبیها بالمفعول، و للّه خبره المقدّم و عباد اسمه المؤخّر، و إنما یعمل هذا العمل بشرط تقدّم النفی علیه کما هنا و فی قوله «لن نبرح علیه عاکفین» و مثله زال فی الاشتراط به قال تعالی: «وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ » و جمله عزّت آلاؤه حال من اللّه.

و قوله: فی البرهه بعد البرهه إما ظرف لغو متعلّق ببرح، أو ظرف مستقرّ حال من عباد قدّمت علی ذیها للظرفیه.

و قوله: حمدوا إلیه تعدیته بالی لتضمین معنی الانهاء کما فی قولهم: أحمد إلیک اللّه أی أحمد منهیا حمده إلیک.

و قوله علیه السّلام: فکانوا کذلک مصابیح تلک الظلمات، کان فعل ناقص و الضمیر اسمه و کذلک خبره، و الکاف فیه إما للتشبیه أو بمعنی علی کما قاله الأخفش و الکوفیّون مستدلّین بأنّ بعضهم قیل له کیف أصبحت فقال کخیر أی علی خیر أی کان عباد اللّه کما وصفناه أو علی ما وصفناه، و مصابیح تلک الظلمات فی بعض النسخ بالنصب و فی بعضها بالرّفع، فعلی النصب یجوز أن تکون بدلا من کذلک بدل تفصیل کما فی

ص:248

قوله تعالی «أَمَدَّکُمْ بِما تَعْلَمُونَ أَمَدَّکُمْ بِأَنْعامٍ وَ بَنِینَ وَ جَنّاتٍ وَ عُیُونٍ » و أن تکون حالا من اسم کان علی القول بجواز عمل الفعل الناقص فی الحال، و علی الرّفع فهو بدل من ضمیر کانوا کابدال الّذین ظلموا من ضمیر أسرّوا فی قوله تعالی «وَ أَسَرُّوا النَّجْوَی الَّذِینَ ظَلَمُوا ».

و قوله: یقطعون به أیّام الحیاه، الظرف مفعول به لا مفعول فیه مثل حیث فی قوله تعالی «اَللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ » إذ المعنی أنّه سبحانه یعلم نفس المکان المستحقّ للرّساله لا شیئا فی المکان، و ناصبها یعلم محذوفا مدلولا علیه بأعلم لا بأعلم نفسه لأنّ أفعل التفضیل لا ینصب المفعول به، و قوله: لرأیت جواب فلو مثلتهم.

و قوله علیه السّلام: رهائن فاقه خبر لمبتدأ محذوف و قوله: لکلّ باب رغبه خبر قدّم علی مسنده و هو ید قارعه، و منهم متعلّق برغبه و یحتمل أن یکون منهم ید قارعه خبر او مبتداء، فیکون لکلّ باب ظرف لغو متعلّق بقارعه و قدّم علی متعلّقه للوسعه فی الظروف.

و قوله: لا یخیب علیه الرّاغبون، تعدیته بعلی لتضمین لا یخیب معنی التوکل أی متوکلین علیه، و علی للاستعلاء المجازی کما فی قوله تعالی «کانَ عَلی رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا » فانّه تعالی شانه من استعلاء شیء علیه و لکنه إذا صار الشیء مشهورا فی الاستعمال فی شیء لم یراع معناه الأصلی نحو ما أعظم اللّه و منه: توکّلت علی فلان کأنک تحمل ثقلک علیه، و منه توکّلت علی اللّه صرّح بذلک نجم الأئمه الرضیّ، و یحتمل أن یکون علیه بمعنی فیه کما فی قوله تعالی «وَ دَخَلَ الْمَدِینَهَ عَلی حِینِ غَفْلَهٍ » فیکون متعلّقا بالرّاغبون أی لا یخیب الراغبون فیه و الأوّل أظهر.

المعنی

اشاره

اعلم أنّ هذا الکلام الشریف حسبما أشار إلیه الرضیّ قدّس سرّه (قاله) علیه السّلام (عند تلاوته) قوله تعالی «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ » و قبل الشروع فی شرحه ینبغی أن نفسّر الایه باقتضاء المقام، و قد مضی بعض الکلام فیها فی شرح الکلام المأه و الثامن و التسعین و أقول هنا:

ص:249

قال تعالی فی سوره النور «فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إِیتاءِ الزَّکاهِ یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ » أی هذه المشکاه المذکوره فی سابق الایه فی بیوت أو توقد فی بیوت هذه صفتها.

قال ابن عباس: و هی المساجد، و یعضده قول النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: المساجد بیوت اللّه فی الأرض و هی تضیء لأهل السماء کما تضیء النجوم لأهل الأرض و قیل: هی بیوت الأنبیاء قال فی مجمع البیان: و روی ذلک مرفوعا أنّه سئل عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لما قرء الایه أیّ بیوت هذه؟ فقال: بیوت الأنبیاء، فقام أبو بکر فقال: یا رسول اللّه هذا البیت منها لبیت علیّ علیه السّلام و فاطمه علیهما السّلام؟ قال: نعم من أفاضلها، و یعضد هذا القول قوله «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً » و قوله «رَحْمَتُ اللّهِ وَ بَرَکاتُهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیْتِ ».

و فی الصافی من الکافی و الاکمال عن الباقر علیه السّلام هی بیوتات الأنبیاء و الرّسل و الحکماء و أئمه الهدی و القمّی عنه علیه السّلام هی بیوت الأنبیاء و بیوت علیّ علیه السّلام منها.

و قد مضی فی شرح الکلام المأه و الثامن و التسعین حدیث من غایه المرام عن موسی بن جعفر عن أبیه علیهما السّلام فی هذه الایه أنه قال بیوت آل محمّد صلّی اللّه علیه و علیهم أجمعین بیت علیّ و فاطمه و الحسن و الحسین و حمزه و جعفر علیهم السّلام.

و فیه أیضا من الکافی باسناده عن أبی حمزه الثمالی قال: کنت جالسا فی مسجد الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إذ أقبل رجل فسلّم فقال: من أنت یا عبد اللّه؟ فقلت:

رجل من أهل الکوفه فما حاجتک؟ فقال لی: أ تعرف أبا جعفر محمّد بن علیّ علیهما السّلام؟ فقلت: نعم فما حاجتک إلیه؟ قال: هیّأت له أربعین مسأله أسأله عنها فما کان من حقّ أخذته و ما کان من باطل ترکته، فقلت له: هل تعرف ما بین الحقّ و الباطل؟ قال: نعم، قلت: فما حاجتک إلیه إذا کنت تعرف ما بین الحقّ و الباطل، فقال لی:

یا أهل الکوفه أنتم قوم ما تطاقون إذا رأیت أبا جعفر علیه السّلام فأخبرنی، فما انقطع کلامه

ص:250

حتی أقبل أبو جعفر علیه السّلام و حوله أهل خراسان و غیرهم یسألونه عن مناسک الحجّ فمضی حتّی جلس مجلسه و جلس الرجل قریبا منه، قال أبو حمزه: فجلست حتی أسمع الکلام و حوله العالم من الناس، فلما قضی حوائجهم و انصرفوا التفت علیه السّلام إلی الرجل فقال له: من أنت؟ قال أنا قتاده بن دعامه البصری، فقال أبو جعفر علیه السّلام أنت فقیه أهل البصره؟ فقال: نعم، فقال له أبو جعفر علیه السّلام: ویحک یا قتاده إنّ اللّه عزّ و جلّ خلق خلقا من خلقه فجعلهم حججا علی خلقه فهم أوتاد الأرض قوّام بأمره، نجباء فی علمه، اصطفاهم قبل خلقه، أظلّه عن یمین العرش، قال: فسکت قتاده طویلا ثمّ قال: أصلحک اللّه و اللّه لقد جلست بین یدی الفقهاء و قدّام ابن عبّاس فما اضطرب قلبی قدّام واحد منهم ما اضطرب قدّامک، فقال أبو جعفر علیه السّلام ما تدری أین أنت، أنت بین یدی «بُیُوتٍ أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إِیتاءِ الزَّکاهِ » و نحن اولئک، فقال له قتاده: صدقت و اللّه جعلنی اللّه فداک و اللّه ما هی بیوت حجاره و لا طین، الحدیث.

و المراد بالرفع فی قوله «أَنْ تُرْفَعَ » التعظیم و رفع القدر، و قیل: رفع الحوائج فیها إلی اللّه تعالی «وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ » أی یتلی فیها کتابه، و قیل:

یذکر فیها أسماؤه الحسنی: و قیل: عام فیما یتضمن ذکره حتی المذکوره فی أفعاله و المباحثه فی أحکامه «یُسَبِّحُ لَهُ فِیها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ » أی یصلّی فیها بالبکر و العشایا قال ابن عباس کلّ تسبیح فی القرآن صلاه، و قیل: المراد بالتسبیح تنزیهه عما لا یجوز علیه و وصفه بصفات الکمال التی یستحقّها لذاته و أفعاله.

ثمّ بین المسبّح فقال «رجال لا تلهیهم» أی لا تشغلهم و لا تصرفهم «تجاره و لا بیع عن ذکر اللّه» و ستعرف الفرق بین التجاره و البیع فی شرح المتن، و أما ذکر اللّه فهو یعمّ جمیع الأذکار و قد مرّ تفصیلا فی التّنبیه الثانی من تنبیهات الفصل السّادس من فصول الخطبه الثانیه و الثمانین.

إذا عرفت ذلک فلنرجع إلی شرح کلامه علیه السّلام فأقول: إنّ مدار هذا الکلام

ص:251

علی فصول ثلاثه:

الأوّل فی التّنبیه علی فضیله الذّکر نفسه.

و الثّانی فی وصف حال المذکّرین و کیفیه تذکیرهم.

و الثّالث فی بیان أوصاف الذّاکرین و الاشاره إلی مقاماتهم الجلیله و مقاومهم المحموده.

اما الفصل الاول

فهو قوله علیه السّلام (إنّ اللّه سبحانه جعل الذّکر جلاء للقلوب) المراد بالذّکر هنا مطلق الذکر من التسبیح و التهلیل و التّحمید و الدّعاء و المناجاه و تلاوه الکتاب الکریم و نحوها، فانّ المداومه علیها باللّسان مع حضور القلب و توجّهه إلیها توجب صفاء القلب و نوره و جلائه و طهارته و نقائه من ظلمه الذّنوب و رین المعاصی و الغواشی کالمرآه المجلوّه الّتی لیس علیها شیء من الکدر.

و ذلک لما عرفت فی شرح الکلام المأتین و السّادس عشر أنّ الاستغراق فی الذکر و المداومه علیه یصرف القلب عمّا سوی اللّه إلی اللّه عزّ و جلّ، فلا یبقی فیه مجال للتّوجه إلی الدّواعی النفسانیّه و لا محلّ لطرد الوساوس الشّیطانیّه التی هی منشأ الذّنوب و مبدء ظلمات القلوب.

و قد تقدّم فی التّنبیه الثانی من شرح الفصل السّادس من فصول الخطبه الثانیه و الثمانین کیفیه مطارده جنود الملائکه و الشیاطین فی القلب و غلبتهم علی الشیاطین و ابعادهم لهم عن القلب بالمداومه علی الذّکر و الطاعه، و مضی هناک مطالب نفیسه نافعه فی المقام.

و قوله علیه السّلام (تسمع به بعد الوقره) یعنی یکون الذکر سببا لکون القلوب سمیعه بعد صممها أی مستعدّه لاستماع کلام اللّه و کلام الأنبیاء و الدّعاه إلی اللّه و استفاده الکمالات و القربات منها بعد ما کانت قاصره عنها.

(و تبصر به بعد العشوه) أی یکون سببا لکونها بصیره بعد عشاها و ضعف

ص:252

بصرها أی قابله للانتفاع بما فی الکون من عجایب التّدبیر مدرکه لما فی الافاق و الأنفس من الایات و العبر بعد ما کانت غافله عن إدراکها.

(و تنقاد به بعد المعانده) أی تنقاد للحقّ بعد العناد و الالحاد، و ذلک لأنّه یحصل بدوام الذّکر و الفکر حاله المراقبه و استشعار عظمه اللّه تعالی و جلاله و کبریائه فیحصل بذلک ذلّ و انکسار و مهانه للقلب و یکون داخرا ذلیلا منقادا لقبول أمر الرب و نهیه، سالکا لسبیله بعد ما کانت منحرفا عنه و تجلو الذکر قلبه و تقرّ عین باطنه فتبصر بما لا یبصر به قبل المداومه بالذّکر، اللّهمّ آنسنا به بلطفک الخفیّ

و اما الفصل الثانی

فهو قوله:

(و ما برح) أی ما زال (للّه) بمقتضی لطفه و رحمته (عزّت آلاؤه) و جلّت نعماؤه (فی البرهه بعد البرهه و فی أزمان الفترات) من الرّسل و طول الهجعه من الامم (عباد) صالحون کاملون فی معرفته تامّون فی عبودیّته قائمون بأمره فی أنفسهم مبشّرون و منذرون لغیرهم (ناجاهم فی فکرهم) أی ألهمهم معرفته و أفاض علی قلوبهم کیفیّه سلوک سبیله و هدایه الناس إلیه (و کلّمهم فی ذات عقولهم) أی خاطبهم فی باطنهم سرّا و تجوز به کالمناجاه عن الالهام و الإفاضه التی أشرنا إلیها (فاستصبحوا بنور یقظه فی الأسماع و الأبصار و الأفئده) أی استیقظوا بشمول الألطاف الغیبیّه و الافاضات الالهیّه من نوم الغفله و رقد الجهاله، و استضاءوا بنور حاصل فی الأسماع بسبب استماعها إلی ما فیه صلاح الدّین من المواعظ و الحکم و الفضایل و آیات الکتاب المبین.

و قد قال تعالی «إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا » فانّ الاستماع إلی ذلک بقصد الفهم و القبول محصّل لأنوار الکمالات النفسانیه، و لذلک مدح اللّه تعالی المؤمنین بکون استماعهم علی هذا الوجه و قال عزّ من قائل «وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إِیماناً » أی إذا قرء علی المؤمنین القرآن و استمعوه زادتهم آیاته تبصره و یقینا

ص:253

علی یقین و أمّا الاستماع لا بقصد الفهم و القبول فقد ذمّ المستمعین کذلک فی قوله:

«ما یَأْتِیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ » أی لم یستمعوه استماع نظر و تدبّر و قبول و تفکّر و إنّما استمعوه استماع لعب و استهزاء، و فی قوله «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ کانُوا لا یَعْقِلُونَ » أی من جمله هؤلاء الکفّار من یطلبون السمع إلی کلامک للرّد و التّعنّت لا للفهم و القبول، فلمّا کان استماعهم علی هذا الوجه کانوا کأنّهم صمّ لا یستمعوه حیث لم ینتفعوا به فاستحقّوا الطعن و التعریض من اللّه عزّ و جلّ بذلک.

و استضاءوا أیضا بنور حاصل فی الابصار بسبب نظرها إلی ما هو محصّل لنور المعرفه من آیات الکبریاء و العظمه و عجایب الصّنع و القدره کما قال تعالی «سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ » و قال «وَ مِنْ آیاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ یُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ ».

هذا إذا کان النظر الیها للاستبصار و الاعتبار و إلاّ فلا خیر فیه و لا منفعه و لا یزید إلاّ الغفله، و لذلک ذمّ اللّه تعالی شأنه الکفّار بکون نظرهم علی هذا الوجه فی قوله «وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْظُرُ إِلَیْکَ أَ فَأَنْتَ تَهْدِی الْعُمْیَ وَ لَوْ کانُوا لا یُبْصِرُونَ » أی ینظر إلی أفعالک و أقوالک لا نظر الحقیقه و العبره بل نظر العاده فلا ینتفع بنظره و لا یزیدهم النظّر إلاّ عمی و جهاله.

و أمّا الاستضاءه بنور یقظه الأفئده فیقظتها عباره عن فطانتها و جودتها و توجّهها إلی ما ینبغی لها من الکمالات العقلیه و تفکّرها فی آثار القدره و الجلال و الجبروت و آیات العظمه و الکمال و الملک و الملکوت، و تدبّرها فی بدایع المصنوعات و معانی الایات المحکمات کما قال تعالی «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ لَآیاتٍ لِأُولِی الْأَلْبابِ » و قال «کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ ».

ص:254

و المراد بنور یقظتها هو نور العلم و المعارف الحقّه و العقائد الیقینیه الحاصله من التدبّر و التّفکّر.

و استعاره النّور للعلم شایع کاستعاره الظّلمه للجهل کما قال تعالی«أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها »قال فی التفسیر: أی کافرا فأحییناه بأن هدیناه إلی الایمان و انّما سمّی اللّه تعالی الکافر میّتا لأنّه لا ینتفع بحیاته و لا ینتفع غیره به، و سمّی المؤمن حیّا لأنّ له و لغیره المصلحه و المنفعه فی حیاته، و جعلنا له نورا، أراد بالنور العلم و الحکمه قال أمین الاسلام الطبرسیّ: سمّی سبحانه ذلک نورا و الجهل ظلمه لأنّ العلم یهتدی به إلی الرّشاد کما یهتدی به فی الطرقات و قال ابن عبّاس: المراد بالنّور الایمان، و قیل: المراد به القرآن کمن مثله فی الظّلمات أی ظلمات الکفر قال الطبرسیّ:

سمّی الایمان و القرآن و العلم نورا لأنّ النّاس یبصرون بذلک و یهتدون من ظلمات الکفر و حیره الضلاله کما یهتدی بسایر الأنوار، و سمّی الکفر ظلمه لأنّ الکافر لا یهتدی بهداه و لا یبصر أمر رشده، و من هذا القبیل استعاره البصیر و الأعمی للمؤمن و الکافر قال تعالی «وَ ما یَسْتَوِی الْأَعْمی وَ الْبَصِیرُ ».

و الحاصل أنّه تعالی لم یخل الأزمان من عباد استضاءوا و استصبحوا بنور المعرفه و الیقین الحاصل من طریق السمع بالاصغاء، و من طریق البصر بالنظر، و الأفئده بالفکر و التّدبّر، هذا حالهم فی ذات أنفسهم.

و أمّا بالنسبه إلی الخلق فانّهم یهدون بالحقّ و یحکمون بالقسط و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و (یذکرون بأیّام اللّه) أی یذکّرون النّاس بوقایعه و قوارعه و عقوباته الواقعه بالامم الماضیه فی القرون الخالیه علی ما عرفته فی شرح الفصل السّابع من الخطبه المأه و الحادیه و التسعین.

و روی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی تفسیر قوله تعالی «وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیّامِ اللّهِ » أنّه یرید بأیّام اللّه سنّته و أفعاله فی عباده من إنعام و انتقام.

و حاصله تذکیر المحسنین بالانعام تبشیرا لهم، و المسیئین بالانتقام إنذارا

ص:255

و تحذیرا کما ذکر اللّه تعالی أیضا کفّار قریش بذلک فی کتابه العزیز فی سوره القمر حیث قال فیهم «وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ ما فِیهِ مُزْدَجَرٌ » و کرّر قوله «وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ » عقیب التّذکیر بقصّه قوم نوح و إهلاکهم بماء منهمر، و بقصّه عاد و إهلاکهم بریح صرصر فی یوم نحس مستمرّ، و بقصّه ثمود و إهلاکهم بصیحه واحده فکانوا کهشیم المحتظر، و بقصّه قوم لوط و لقد صبّحهم بکره عذاب مستقرّ، فختم بقصّه آل فرعون و أخذه عزّ و جلّ لهم أخذ عزیز مقتدر، ثمّ اتبع ذلک کلّه بقوله «أَ کُفّارُکُمْ خَیْرٌ مِنْ أُولئِکُمْ أَمْ لَکُمْ بَراءَهٌ فِی الزُّبُرِ » إلی أن قال تعالی «وَ لَقَدْ أَهْلَکْنا أَشْیاعَکُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ».

قال أمین الاسلام الطبرسیّ: خوّف سبحانه کفار مکّه فقال «أ کفارکم خیر» و أشدّ و أقوی «من اولئکم» الّذین ذکرناهم و قد أهلکناهم، و هذا استفهام إنکار أی لستم أفضل من قوم نوح و عاد و ثمود لا فی القوّه و لا فی الثروه و لا فی کثره العدد و العدّه، و المعنی أنه إذا هلک اولئک الکفار فما الذی یؤمنکم أن ینزل بکم ما نزل بهم «أَمْ لَکُمْ بَراءَهٌ فِی الزُّبُرِ » أی لکم براءه من العذاب فی الکتب السّالفه أنّه لن یصیبکم ما أصاب الامم الخالیه.

و قال فی قوله «وَ لَقَدْ أَهْلَکْنا أَشْیاعَکُمْ » أی أشباهکم و نظراءکم فی الکفر من الامم الماضیه «فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ » أی فهل من متذکّر لما یوجبه هذا الوعظ من الانزجار عن مثل ما سلف من أعمال الکفار لئلاّ یقع فیه ما وقع بهم من الاهلاک.

(و یخوّفون مقامه) أی یخوّفونهم من مقام الرّبوبیه المتّصفه بالعظمه و الجلال و الکبریاء و القدره، و من کونه قائما علی کلّ نفس بما کسبت، فانّ التخویف بذلک مستلزم للخوف و الهیبه أو من مقامهم بین یدی الرّب للحساب و ذلک یوم یقوم الناس لربّ العالمین و یقوم الاشهاد و یقوم الرّوح و الملائکه صفّا لا یتکلّمون إلاّ من أذن له الرّحمن و قال صوابا.

ثمّ وصفهم بأنهم (بمنزله الأدلّه) و الهداه (فی) البوادی و (الفلوات) فکما أنّ

ص:256

الأدلّه یدلّون علی الطریق و یهتدون إلیه و (من أخذ القصد) أی قصد السبیل و هو الطریق المستقیم المحفوظ من الافراط و التفریط المبلّغ قاصده و سالکه إلی ما یرید (حمدوا إلیه طریقه و بشّروه بالنّجاه) من الهلکات (و من) انحرف عنه و (أخذ یمینا و شمالا ذمّوا إلیه الطریق و حذّروه من الهلکه) فکذلک هؤلاء یهدون السائرین إلی الاخره إلی الصراط المستقیم و یبشّرون الاخذین به بالسعاده الأبدیه و النجاه من المهالک، و یحذّرون المنحرفین عنه إلی الیمین و الشمال من الشقاوه الأبدیه و الوقوع فی المعاتب.

(فکانوا کذلک) أی علی ما وصفناه من التّذکیر و التخویف و التبشیر و التّحذیر(مصابیح تلک الظّلمات و أدلّه تلک الشّبهات)أشار بها إلی ظلمات أزمنه الفتره المذکوره سابقا و شبهاتها، و أراد بالظّلمات ظلمات الجهل و الحیره الّتی تغشی النّاس فیها، و بالشّبهات الامور الباطله الشبیهه بالحقّ، و شبّههم بالمصابیح لأنّه یهتدی بهم و یقتبس من أنوار علومهم فی تلک الظّلمات کما یستضاء بالمصباح فی ذلک ظلمه اللّیل.

و بهذا الوجه شبّه الأئمّه علیهم السّلام بالعلامات و رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بالنّجم فی قوله تعالی«وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ »قال أبو عبد اللّه علیه السّلام: نحن العلامات و النّجم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

و شبّههم علیهم السّلام بالأدلّه لتمیزهم بین الحقّ و الباطل و إرشادهم إلی الحقّ کما یفرق الدّلیل بین القصد و غیره و یدلّ علی القصد.

و قد مرّ نظیر ذلک فی کلامه علیه السّلام فی الخطبه الثامنه و الثلاثین حیث قال علیه السّلام هناک: و إنّما سمّیت الشّبهه شبهه لأنّها تشبه الحقّ فأمّا أولیاء اللّه فضیاؤهم فیها الیقین و دلیلهم سمت الهدی، و أمّا أعداء اللّه فدعاؤهم فیها الضّلال و دلیلهم العمی.

ص:257

و اما الفصل الثالث

فهو قوله علیه السّلام (و انّ للذّکر لأهلا أخذوه من الدّنیا بدلا) أراد بهم إمّا خصوص نفسه و الطیبین من أولاده لأنّهم أهله حقیقه یسبّحون اللّیل و النّهار و لا یفترون و یذکرون اللّه قیاما و قعودا و علی جنوبهم و یتفکّرون فی خلق السّموات و الأرض ربّنا ما خلقت هذا باطلا.

و هم أیضا أهل الذّکر الّذی هو القرآن کما یشهد به ما فی الکافی عن الفضیل عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی قول اللّه تبارک و تعالی «وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ » قال علیه السّلام: الذکر القرآن و نحن قومه و نحن المسئولون.

و أهل الذکر الذی هو الرّسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کما یدلّ علیه ما فیه عن عبد اللّه بن عجلان عن أبی جعفر علیه الصّلاه و السّلام فی قول اللّه عزّ و جلّ «فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ » قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: الّذکر أنا و الأئمه علیهم السّلام أهل الذّکر.

و یؤیّد إرادته علیه السّلام خصوص نفسه و أولاده علیهم السّلام ما یفصّله علیه السّلام من صفات أهل الذّکر، فانّ تلک الصّفات الاتیه هم المتّصفون بها حقّ الاتّصاف و حقیقته و یؤیّده أیضا أکثر ما رویناه من الأخبار فی تفسیر «بیوت أذن اللّه أن ترفع و یذکر فیها اسمه» الایه.

و إن أراد به مطلق أهل الذکر فهم علیهم السّلام أکثر کمل مصادیقه و أفراده.

و کیف کان فقد أخذ الذّکر أهله بدلا من الدّنیا و عوضا منها علما منهم بأنّ من أکثر ذکر اللّه أحبّه اللّه کما رواه الصّادق علیه السّلام من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و روی عنه أیضا من أحبّ أن یرتع فی ریاض الجنّه فلیکثر ذکر اللّه.

و لذلک (فلم تشغلهم تجاره و لا بیع عنه) ذکر البیع بعد التّجاره من قبیل ذکر الخاصّ بعد العامّ لمزید الاهتمام کما فی قوله تعالی «یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْأَهِلَّهِ قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ » فانّ التجاره تشمل جمیع أنواع المکاسب و البیع أظهرها، و قال البیضاوی فی تفسیر قوله تعالی «لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ » لا یشغلهم معامله

ص:258

رابحه «و لا بیع عن ذکر اللّه» مبالغه بالتعمیم بعد التّخصیص إن أرید به مطلق المعاوضه، أو بافراد ما هو أهمّ من قسمی التجاره فانّ الرّبح یتحقّق بالبیع و یتوقّع بالشّرا، و قیل: المراد بالتّجاره الشّری فانّه أصلها و مبدؤها.

(یقطعون به أیّام الحیاه) أی أیّام حیاتهم، و یحتمل أن یکون المعنی أنّهم یقطعون بالاشتغال به عن العلایق الدّنیویّه فی تمام عمرهم، فتکون أیّام الحیاه مفعولا فیه لا مفعولا به و الأوّل أظهر.

(و یهتفون بالزّواجر عن محارم اللّه فی أسماع الغافلین) عن ذکر اللّه أی یصیحون بالمواعظ البالغه و النّصایح الزّاجره فی أسماع أهل اللّهو و الغفله زجرا لهم أی إزعاجا و إبعادا عن المحارم (یأمرون) غیرهم (بالقسط) و العدل (و یأتمرون) أی ینقادون (به) فی أنفسهم (و ینهون عن) الفحشاء و (المنکر و یتناهون) أی یکفّون (عنه) فی ذاتهم لما عرفت فی شرح الخطبه المأه و الرابعه أنّ النّهی عن المنکر إنّما هو بعد التناهی عنه.

(فکأنّما قطعوا الدّنیا) و انتهوا (إلی الاخره و هم فیها) أی و الحال أنّهم فی الدّنیا فکأنّهم قطعوها و مضوا إلی الدّار الأخری (فشاهدوا) بعین الیقین (ما وراء ذلک) العالم.

(فکأنّما) هم و الجنّه کمن قد رآها فهم فیها منعّمون و علی الأرائک متّکؤون و هم و النار کمن قد رآها فهم فیها معذّبون و من هولها مصطرخون و کأنما (اطلعوا عیوب أهل البرزخ فی طول الاقامه فیه) أی علموا فظایع البرزخ و شداید أهله الغایبه عن نظر أهل الدّنیا فی مدّه الاقامه المتمادیه الطویله لهم فیه (و) کأنما(حقّقت القیامه علیهم عداتها)فی إسناد التحقیق إلی القیامه و کذا إضافه العدات إلی ضمیرها تجوّز، و المراد کأنّ القیامه قد قامت علیهم و حقّق اللّه تعالی مواعیده التی تکون فیها من تکویر الشمس و طمس النجوم و تسییر الجبال و حشر الوحوش و کون الناس کالفراش المبثوث و الجبال کالعهن المنفوش و فرار المرء من أخیه و امّه و أبیه و صاحبته و بنیه لکلّ امرء منهم یومئذ شأن یغنیه

ص:259

وجوه یومئذ مسفره ضاحکه مستبشره و وجوه یومئذ علیها غبره ترهقها قتره إلی غیر هذه مما أخبر به الکتاب العزیز و نطق به الأخبار.

(فکشفوا) ببیاناتهم الفصیحه و کلماتهم النصیحه (غطاء ذلک) أی ما رأوه بعین الیقین من محجوبات الغیوب و مستورات الغیب المحجوب (لأهل الدّنیا) تنفیرا لهم عنها و ترغیبا إلی دار الاخری (حتّی کأنهم) من شدّه الیقین و قوّه أبصار البصایر و آذان العقول (یرون) من أحوال النشأه الأخرویه (ما لا یری) سایر (الناس و یسمعون ما لا یسمعون) و هذا المقام مقام قوله علیه السّلام: لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا.

قال الشارح البحرانیّ: لما کان السبب فی قصور النفوس عن ادراک أحوال الاخره و هو تعلّقها بهذه الأبدان و اشتغالها بتدبیرها و الانغماس فی الهیئات الدّنیویه المکتسبه عنها، و کان هؤلاء الموصوفون قد غسلوا درن تلک الهیات من ألواح نفوسهم بمداومه ذکر اللّه و ملازمه الرّیاضه التامّه، حتّی صارت نفوسهم کمرایا مجلوّه حوذی بها سطر الحقائق الالهیه فجلت و انتقشت بها، لا جرم شاهدوا بعین الیقین سبیل النجاه و سبیل الهلاک و ما بینهما فسلکوا علی بصیره و هدوا الناس علی یقین و اخبروا عن امور شاهدوها بأعین بصائرهم و سمعوا باذان عقولهم، فکأنهم فی وضوح ذلک لهم و ظهوره و اخبارهم عنه قد شاهدوا ما شاهده الناس بحواسّهم ما لم یشاهده الناس و سمعوا ما لم یسمعوه.

(فلو مثلتهم بعقلک) أی تصوّرت مثالهم و صورهم (فی مقاومهم المحموده) أی مقامات عبودیتهم و تذلّلهم التی یحمدهم اللّه ربّ العالمین بالقیام فی تلک المقامات (و مجالسهم المشهوده) أی مجالس عبادتهم و تضرّعهم الّتی تشهدها الملائکه المقرّبون کما قال عزّ من قائل «وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً » قال المفسرون معناه إنّ صلاه الفجر تشهدها ملائکه اللّیل و ملائکه النهار و قوله علیه السّلام:(و قد نشروا دواوین أعمالهم و فرغوا لمحاسبه أنفسهم) من الاستعاره التمثیلیّه حیث شبّههم علیه السّلام فی تتبّعهم لنفوسهم و ملاحظتهم لألواح ضمایرهم

ص:260

و تفکّرهم فی ما ثبت فی تلک الألواح من صور أعمالهم الّتی عملوها من خیر أو شرّ و تدبیرهم فی جبران الخاسره منها و مطالبتهم أنفسهم بتدارک ما فاتت و فرّطت فیها بالتاجر الذی یفتح دفتر تجارته، و ینشر دیوان حسابه و ینظر ما کتب فیه من صوره مکاسبه و یلاحظ ربحه و خسرانه، و یدبّر تدارک خسارته.

و قد قال علیه السّلام فی الخطبه التّاسعه و الثمانین: عباد اللّه زنوا أنفسکم من قبل أن توزنوا و حاسبوها من قبل أن تحاسبوا، و قد مرّ فی شرحه ما ینفع فی هذا المقام و حقیقه محاسبه النّفس علی ما نبّه علیه الغزالی أن یکون للعبد ساعه فی آخر النّهار یطالب النفس و یحاسبها علی جمیع حرکاتها و سکناتها کما یفعل التجار فی الدّنیا مع الشرکاء فی آخر کلّ سنه أو شهر أو یوم حرصا منهم علی الدّنیا و خوفا من فوات منافعها.

فانّ التّاجر إذا جلس مجلس المحاسبه مع شریکه ینظر أوّلا فی رأس المال، ثمّ فی الرّبح و الخسران لیتبیّن له الزّیاده و النّقصان، فان کان من فضل حاصل استوفاه و شکره، و إن کان من خسران ضمّنه و کلّفه جبرانه فی المستقبل و کذلک رأس مال العبد فی دینه الفرائض و ربحه النّوافل و الفضایل و خسرانه المعاصی و موسم تلک التجاره تمام النّهار، و النّفس بمنزله الشریک فلیحاسبها أوّلا علی الفرائض فإنّ أدّاها علی وجهها شکر اللّه تعالی علی ذلک، و إن فوّتها من أصلها طالبها بالقضاء و إن أدّاها ناقصه کلّفها الجبران بالنّوافل، و إن ارتکب معصیه اشتغل بمؤاخذتها و معاتبتها لیستوفی منها ما یتدارک به ما فرّط کما یصنع التّاجر بشریکه.

و کما أنّه یفتّش فی حساب الدّنیا عن الحبّه و القیراط و یبالغ فی المداقّه و یلاحظ مداخل الزّیاده و النقصان، فینبغی له أن یبالغ فی المداقّه فی حساب نفسه عن خواطره و أفکاره و قیامه و قعوده و أکله و شربه و تکلّمه بل عن جمیع حرکاته و سکناته، و ینبغی أیضا أن یحاسب النّفس علی جمیع عمره یوما فیوما و ساعه فساعه فی جمیع الأعضاء الظاهره و الباطنه.

ص:261

و قد نقل عن بعض العرفاء و کان محاسبا لنفسه أنّه حسب یوما فاذا هو ابن ستّین سنه، فحسب أیّامها فاذا هی أحد و عشرون ألف یوم و خمسمائه یوم، فصرخ و قال: یا ویلتی أ ألقی الملک بأحد و عشرین ألف ذنب فکیف و فی کلّ یوم عشره آلاف ذنب، ثمّ خرّ مغشیّا علیه فاذا هو میّت.

فهکذا ینبغی أن یحاسب نفسه علی الانفاس و علی معصیته بالقلب و الجوارح فی کلّ ساعه، و لو رمی العبد بکلّ معصیه حجرا فی داره لکان فی مدّه قلیله تلا صغیرا و لکنّه یتساهل فی حفظ المعاصی و الملکان یحفظان علیه ذلک أحصاه اللّه و نسوه و أمّا أولیاء اللّه الکاملون فی مقام العبودیّه و الطاعه فلهم المداقّه فی محاسبه أنفسهم و معاتبتها (علی کلّ صغیره و کبیره امروا بها فقصّروا عنها أو نهوا عنها ففرّطوا فیها) لعدم إخراجهم أنفسهم من حدّ التقصیر فانّه عزّ و جلّ لا یمکن أن ینال مدی عبادته، و کیف یمکن البلوغ إلی مدی عباده من لا مدی له، و من ذلک أنّ المعصومین علیهم السّلام کانوا یعدّون أنفسهم فی عداد المذنبین المقصّرین لکون حسنات الأبرار سیئات المقرّبین حسبما عرفت تفصیلا فی شرح الخطبه الاولی عند تحقیق عصمه الأنبیاء علیهم السّلام.

(و حمّلوا ثقل أوزارهم) و آثامهم (ظهورهم فضعفوا عن الاستقلال بها) أی عن حمل الاوزار (فنشجوا نشیجا) أی بکوا بکاء متوجّع(و تجاوبوا نحیبا)أی جاوب بعضهم بعضا بالنّحیب و البکاء الشّدید، و لفظ التّجاوب مجاز فانّهم لمّا کانوا فی مقام محاسبه النّفس رافعین أصواتهم بالبکاء صاروا بمنزله المتجاوبین کأن کلاّ منهم یجاوب الاخر ببکائه و نحیبه.

(یعجّون إلی ربّهم من مقاوم ندم و اعتراف) أی یرفعون أصواتهم إلیه عزّ و جلّ بالتّضرّع و الابتهال فی مقامات التوبه و الابتهال و الاعتراف بالتّفریط و التّقصیر.

و قوله (لرأیت) جواب لو مثّلتهم حسبما اشرنا إلیه أی لو تصوّرت حالاتهم فی مقاماتهم المحموده و مجالسهم المشهوده و شاهدت من شئونهم کیت و کیت لرأیت (أعلام هدی) یهتدی باثارهم فی ظلم الضّلاله (و مصابیح دجی) یقتبس من أنوارهم

ص:262

فی غیاهب الجهاله (قد حفّت بهم الملائکه) أی أحاطت علیهم الملائکه تشریفا و إکراما و عنایه من اللّه تعالی فی حقّهم (و تنزّلت علیهم السّکینه) و هی هیئه جسمانیّه تنشاء من استقرار الأعضاء و طمأنینتها مع اعتدال حرکاتها، و لعلّ المراد بها برد الیقین الّذی اشرنا إلیه فی شرح الکلام الّذی قبل هذا الکلام له علیه السّلام.

(و فتحت لهم أبواب السّماء) بالعنایات الالهیّه و الافاضات الملکوتیّه و الألطاف الغیبیّه (و اعدّت لهم مقاعد الکرامات) المشار إلیها فی قوله عزّ و جلّ «إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنّاتٍ وَ نَهَرٍ فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ ».

قال أمین الاسلام الطّبرسی: أی أنهار من الخمر و الماء و العسل، وضع نهر فی موضع أنهار لأنّه اسم جنس یقع علی القلیل و الکثیر، و الاولی أن یکون انّما و حدّ لوفاق الفواصل فی «مَقْعَدِ صِدْقٍ » أی فی مجلس حقّ لا لغو فیه و لا تأثیم و قیل: وصفه بالصّدق لکونه رفیعا مرضیا، و قیل: لدوام النعیم به و قیل: لأنّ اللّه صدق وعد أولیائه فیه «عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ » أی عند اللّه سبحانه فهو المالک القادر الذی لا یعجزه شیء، و لیس المراد قرب المکان تعالی اللّه عن ذلک علوّا کبیرا بل المراد أنهم فی کنفه و جواره و کفایته حیث تنالهم غواشی رحمته و فضله.

و الحاصل أنهم هیأت لهم تلک المقاعد (فی مقام اطلع اللّه علیکم فیه) و فی نسخه الشارح المعتزلی علیهم بدل علیکم و هو أنسب و علی هذه النسخ فلعلّه من تغلیب المخاطبین علی الغایبین، و یمکن أن یکون النکته فی العدول من الغیبه علی الخطاب تهییج المخاطبین و الها بهم بالتنبیه علی أنّ اللّه تعالی مطلع علیکم و علیهم جمیعا و لکن مقاعد کراماته صارت مخصوصه بهم لتکمیلهم للعبودیه فینبغی أن تکونوا مثلهم حتی تکون معدّه لکم أیضا کما اعدّت لهم.

(فرضی سعیهم) أی جدّهم و جهدهم فی العباده (و حمد مقامهم) أی مقام عبودیتهم و هو فوق مرتبه مقام العباده لأنّ العباده للعوام من المؤمنین و العبودیه للخواصّ من السالکین و العباده لمن له علم الیقین و العبودیه لمن له عین الیقین فانّ حقیقه العبودیه هی الاسر و التذلل فی قید الرّقیه و أن لا یبقی فیه أثر من آثار

ص:263

هواه، و أن تکون أوقاته مستغرقه فی خدمه مولاه مصروفه إلی تحصیل رضاه و لذلک وصف اللّه نبیه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بهذا الوصف فی غایه غایات مقام القرب و الزّلفی حیث قال تعالی «ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی » فعبّر بلفظ العبد إشاره إلی أنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی ذلک المقام کان فانیا فی اللّه لم یکن له همّ أصلا فیما سواه منقطعا عن جمیع ما عداه.

(یتنسّمون بدعائه روح التجاوز) ای یشمّون بدعائه و مناجاته تعالی النسیم الطیب و الهواء الذی تستلذّه النفس و یزیل عنها الهمّ لما حصل من تجاوزه عزّ و جلّ من تقصیرهم و صفحه عنهم(رهائن فاقه إلی فضله)قال الشارح البحرانی استعار لهم لفظ الرّهائن لکونهم فی محلّ الحاجه إلی فضله لا معدل و لا ملجأ لهم عنه کالرهائن فی ید المسترهن.

و کذلک الاساری فی قوله علیه السّلام(و اساری ذلّه لعظمته)و وجه المشابهه کونهم فی مقام الذّله تحت عظمته کالأسیر بالنسبه إلی عظمه من اسره.

(جرح طول الاسی قلوبهم و طول البکاء عیونهم) أی صارت قلوبهم و عیونهم مجروحه من طول الحزن و البکاء لما فیهم من مزید الخوف و الخشیه الملازم لکمال المعرفه التی لهم بعظمه الربّ تعالی و عزّته (لکلّ باب رغبه إلی اللّه منهم ید قارعه) أراد بأبواب الرّغبه أنواع العبادات و القربات، و بقرعهم لتلک الأبواب جدّهم فی اقامتها و عدم غفلتهم عنها.

و قال البحرانی: أشار بقرعهم لکلّ باب من أبواب الرّغبه إلی اللّه إلی توجیه أسرارهم و عقولهم إلی القبله الحقیقیه استشرافا لأنوار اللّه و استتماما لجوده.

(یسألون من لا تضیق لدیه المنادح) الاتیان بالموصول لزیاده التّقریر أی تقریر الغرض المسوق له الکلام، فانّ المقصود به الحثّ علی سؤاله و التّرغیب إلیه تعالی بالتّنبیه علی سعه بحر کرمه وجوده و عدم ضیقه عن سؤال السّائلین و آمال الرّاغبین، فهو أدلّ علی هذا الغرض من أن یقول یسألون اللّه أو یسألون الرّب تعالی و محصّله أنّه عزّ و جلّ لا یفره المنع و الجمود و لا یکدیه الاعطاء و الجود

ص:264

بل لو وهب ما تنفّست عنه معادن الجبال و ضحکت عنه أصداف البحار من فلزّ اللّجین و العقیان و نثاره الدرّ و حصید المرجان ما أثرّ ذلک فی جوده و لا أنفد سعه ما عنده و لکان عنده من ذخایر الأنعام ما لا تنفده مطالب الأنام لأنّه الجواد الّذی لا یغیضه سؤال السّائلین و لا یبخّله إلحاح الملحّین.

(و لا یخیب علیه الرّاغبون) و لا ییأس من فضله و کرمه إلاّ الکافرون (فحاسب نفسک لنفسک) أی حاسب نفسک الّتی هی أعزّ الأنفس علیک و أحبّها إلیک لأجل منفعه نفسک أی تولّ أنت بنفسک بمحاسبه نفسک قبل أن تحاسب بها (فانّ غیرها من الأنفس علیها حسیب) أی محاسب (غیرک) یعنی سایر الأنفس الّتی لم یتولّ صاحبها محاسبتها فانّ لها حسیبا یحاسبها، و هو اللّه ربّ العالمین مالک یوم الدّین أسرع الحاسبین کما قال عزّ شأنه «إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ » «وَ هُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ وَ یُرْسِلُ عَلَیْکُمْ حَفَظَهً حَتّی إِذا جاءَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا وَ هُمْ لا یُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّوا إِلَی اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ أَلا لَهُ الْحُکْمُ وَ هُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِینَ ».

الترجمه

از جملۀ کلام آن امام مبین است که گفته در نزد خواندن آیۀ شریفۀ «رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ » یعنی تسبیح می کنند خدای تعالی را مردانی که مشغول نسازد ایشان را تکسّب و نه مبایعه از ذکر پروردگار، آن بزرگوار در حین خواندن این آیه فرموده:

بتحقیق خدای منزّه از نقص گردانید ذکر خود را صیقل از برای قلبها در حالتی که می شنوند بسبب آن بعد از سنگینی و کری، و می بینند بسبب آن بعد از کوری، و مطیع می باشند بجهت آن بعد از نافرمانی، و همیشه بوده از برای خدا در حالتی که عزیز است نعمتهای او در زمانی بعد از زمانی، و در اوقات فترت پیغمبران بندگانی که راز گوید و نجوی می کند حق تعالی با ایشان در پردۀ قلبهای ایشان و سخن می گوید با ایشان در باطن عقلهای ایشان، پس کسب روشنی کردند بنور

ص:265

آگاهی در گوشها و چشمها و قلبها بیاد مردم می آورند أیّام أنعام و انتقام خدا را در امّتان گذشته، و می ترسانند مردمان را بشناساندن مقام عظمت و اقتدار او.

و ایشان بمنزلۀ راه نمایندگانند در بیابانها، هر کسی که راه راست را پیش بگیرد مدح می کند بسوی او راه او را، و بشارت می دهند او را بخلاصی از هلاکت، و هر کس که کج شود از راه راست و پیش بگیرد یمین و یسار را مذمّت می کنند بسوی او راه او را، و می ترسانند او را از هلاکت.

پس باشند ایشان باین وصفها چراغان این تاریکیها، و دلیلان این شبهها و بدرستی که از برای ذکر خدا أهلی است که فرا گرفته اند آن را عوض از متاع دنیا، پس مشغول نساخت ایشان را نه کسب و نه مبایعه از آن ذکر می برند و می گذارند با ذکر اوقات زندگانی دنیا را، و صدا می کنند با مواعظ مانعه از محرّمات الهی در گوشهای غافلان، و امر می کنند بعدالت و گردن می نهند خودشان بان، و نهی میکنند از قبیح و باز دارند خودشان را از آن.

پس گویا که قطع کرده اند دنیا را و رسیده اند باخرت و حال آنکه در دنیا باشند، پس مشاهده کرده اند پشت سر دنیا را، پس گویا که مطلع گشته اند بر پنهانیهای أهل برزخ درد رازی اقامت و توقف ایشان در آن، و محقق ساخته قیامت بر ایشان وعدهای خودش را، پس برداشتند پردهای حالات أهل برزخ و قیامت را از برای أهل دنیا باندازۀ که گویا می بینند ایشان چیزی را که نمی بینند مردمان و می شنوند چیزی را که نمی شنوند مردمان.

پس مصوّر سازی ایشان را بعقل خودت در مقامهای پسندیده ایشان، و مجلسهای برگزیدۀ ایشان که شهادت گاه ملائکۀ مقرّبینند در حالتی که ایشان گشوده باشند دفترهای عملهای خودشان را، و فارغ شده باشند از برای محاسبۀ نفسهای خودشان بر هر عملی از عملهای کوچک و بزرگ که مأمور شده باشد بان، پس تقصیر کرده باشند در آن یا نهی شده باشند از آن پس مساحله کرده باشند در آن و بار کرده باشند گرانی گناهان خودشان را بر پشتهای خودشان، پس ناتوان باشند از بلند

ص:266

کردن و برداشتن آن، پس گریه کنند به آواز بلند غمناک، و جواب یکدیگر را می دهند با گریه و زاری، ناله می کنند بسوی پروردگار خود در مقامهای توبه و پشیمانی، و اقرار بتقصیر.

هر آینه می بینی علامتهای هدایت و چراغهای تاریکی و ظلمت در حالتی که احاطه کرده باشند بایشان ملائکه ها، و نزول کرده باشد بایشان تمکین و وقار، و گشوده باشد از برای ایشان درهای رحمت آسمان، و مهیا شده باشد از برای ایشان مجلسهای کرامت و شرافت در مقامی که مطلع شده خدای تعالی بر شما در آن مقام، پس خوشنود شده خدا از سعی و کوشش ایشان، و پسندیده مقام بندگی ایشان را در حالتی که استشمام می کنند بسبب دعای او نسیم عفو و تجاوز را.

ایشان گروهای فقر و فاقه اند بسوی فضل و کرم او، و اسیرهای ذلّتند مر بزرگواری و عزّت او را، مجروح و زخمدار نموده درازی حزن و اندوه دلهای ایشان را و درازی گریه چشمهای ایشان را از برای هر در رغبت کردن بسوی خدا از ایشانست دست کوبنده، سؤال می کنند از کسی که تنگ نمی شود در نزد او وسعتهای کرم وجود، و نومید نمی گردد بر درگاه نوال او رغبت کنندگان، پس محاسب باش نفس خودت را از برای نفس خود، پس بتحقیق که از برای غیر نفس تو از نفسها محاسبی هست غیر از تو که أسرع الحاسبین است

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و الحادی و العشرون من المختار فی باب الخطب

اشاره

قاله علیه السّلام عند تلاوته: یا أیّها الانسان ما غرّک بربّک الکریم.

ص:267

أدحض مسئول حجّه، و أقطع مغترّ معذره، لقد أبرح جهاله بنفسه، یا أیّها الإنسان ما جرّأک علی ذنبک، و ما غرّک بربّک، و ما آنسک بهلکه نفسک، أ ما من دائک بلول، أم لیس من نومتک یقظه، أ ما ترحم من نفسک ما ترحم من غیرک، فربّما تری الضّاحی من حرّ الشّمس فتظلّه، أو تری المبتلی بألم یمضّ جسده فتبکی رحمه له، فما صبّرک علی دائک، و جلّدک بمصابک، و عزّاک عن البکاء علی نفسک، و هی أعزّ الأنفس علیک، و کیف لا یوقظک خوف بیات نقمه و قد تورّطت بمعاصیه مدارج سطواته، فتداو من داء الفتره فی قلبک بعزیمه، و من کری الغفله فی ناظرک بیقظه، و کن للّه مطیعا، و بذکره آنسا، و تمثّل فی حال تولّیک عنه إقباله علیک، یدعوک إلی عفوه، و یتغمّدک بفضله و أنت متولّ عنه إلی غیره. فتعالی من قویّ ما أکرمه، و تواضعت من ضعیف ما أجرأک علی معصیته و أنت فی کنف ستره مقیم، و فی سعه فضله متقلّب، فلم یمنعک فضله، و لم یهتک عنک ستره، بل لم تخل من لطفه مطرف عین فی نعمه یحدثها لک، أو سیّئه یسترها علیک، أو بلیّه یصرفها عنک، فما ظنّک به لو أطعته، و أیم اللّه لو أنّ هذه الصّفه کانت فی

ص:268

متّفقین فی القوّه، متوازنین فی القدره لکنت أوّل حاکم علی نفسک بذمیم الأخلاق، و مساوی الأعمال. و حقّا أقول ما الدّنیا غرّتک، و لکن بها اغتررت، و قد کاشفتک العظات، و آذنتک علی سواء، و لهی بما تعدّک من نزول البلاء بجسمک و النّقص فی قوّتک أصدق و أوفی من أن تکذبک أو تغرّک، و لربّ ناصح لها عندک متّهم، و صادق من خبرها مکذّب، و لئن تعرّفتها فی الدّیار الخاویه و الرّبوع الخالیه لتجدنّها من حسن تذکیرک و بلاغ موعظتک بمحلّه الشّفیق علیک، و الشّحیح بک، و لنعم دار من لم یرض بها دارا، و محلّ من لم یوطّنها محلاّ. و إنّ السّعدآء بالدّنیا غدا هم الهاربون منها الیوم، إذ رجفت الرّاجفه، و حقّت بجلائلها القیامه، و لحق بکلّ منسک أهله، و بکلّ معبود عبدته، و بکلّ مطاع أهل طاعته، فلم یجز فی عدله یومئذ خرق بصر فی الهواء، و لا همس قدم فی الأرض إلاّ بحقّه، فکم حجّه یوم ذاک داحضه، و علایق عذر منقطعه، فتحرّ من أمرک ما یقوم به عذرک، و تثبت به حجّتک، و خذ ما یبقی لک ممّا لا تبقی له، و تیسّر لسفرک، و شم برق النّجاه، و ارحل مطایا التّشمیر.

ص:269

اللغه

(دحضت) الحجه دحضا من باب منع بطلت و یتعدّی بالهمزه فیقال أدحضها اللّه و دحض الرجل زلق و (برح) به الضرب اشتدّ و عظم و هذا أبرح من ذاک أی أشدّ و یقال لقد أبرح فلان جهاله و أبرح لوما و أبرح شجاعه، و قتلوه أبرح قتل أی أشدّه (و ما آنسک) من باب الافعال، و روی أنّسک بالتشدید من باب التفعیل و (بلّ) من مرضه یبلّ من باب ضرب بلاّ و بللا و بلولا کقعود برء و حسنت حاله بعد الهزال.

و (الضاحی) لحر الشمس البارز یقال ضحی فلان مثل دعی أی برز للشمس و مثل رضی و سعی أیضا أی أصابته الشمس و (مضضت) الشیء مضضا من باب تعب تألّمت و یتعدّی بالحرکه و الهمزه فیقال مضّه الجرح مضّا و أمضه امضاضا أی آلمه.

و (الجلاده) القوّه و الشدّه و الصّلابه، و جلدک بمصابک أی جعلک جلدا، و روی و جلدک علی مصائبک بلفظه علی و صیغه و الجمع و (بیات نقمه) طروقها و النقمه وزان کلمه و نعمه و قرحه المکافاه بالعقوبه و الجمع نقم ککلم و عنب و (التورّط) الوقوع فی الورطه بسکون الرّاء و هی المهلکه و کلّ أرض مطمئنه لا طریق فیها و (عزم) علی الشیء و عزمه عزما من باب ضرب عقد ضمیره علی فعله و عزم عزیمه اجتهد و جدّ فی أمره و (الکری) وزان عصا النعاس.

و (الکنف) محرّکه الجانب و الظل، و فلان فی کنف اللّه أی فی حرزه و (الستر) بالکسر الساتر و بالفتح المصدر و (طرف) البصر طرفا من باب ضرب تحرّک، و طرف العین نظرها و الطرفه المرّه منه و مطرف العین یحتمل المصدر و الزمان و (العظات) جمع العظه کالعذاب و هی الموعظه أی ما یلین القلب من ذکر الثواب و العقاب و الوعد و الوعید و فی هذا (بلاغ) و بلغه و تبلّغ أی کفایه.

و (حقّت) بجلائلها أی ثبتت من حقّ الشیء یحقّ أی ثبت و قال الفیومی:

حقّت القیامه یحقّ من باب قتل أی أحاطت بالخلایق فهی حاقه و قال ابن الأنباری الحاقه الواجبه حقّ أی وجب یحقّ حقا و حقوقا فهو حاق و قال أمین الاسلام الطبرسی سمّیت القیامه الحاقّه لأنها ذات الحواق من الأمور و هی الصّادقه الواجبه

ص:270

الصّدق لأن جمیع أحکام القیامه واجبه الوقوع صادقه الوجود.

و (نسک) اللّه من باب قتل تطوّع بقربه و النّسک بضمّتین اسم منه و المنسک بفتح السّین و کسرها یکون زمانا و مصدرا و مکانا تذبح فیه النّسیکه و هی الذّبیحه و مناسک الحجّ عباداته و قیل مواضع العبادات و (العبده) جمع عابد کمرده و مارد.

(فلم یجز فی عدله) قال الشّارح المعتزلی قد اختلفت الرّواه فی هذه اللفظه فرواها قوم فلم یجر و هو مضارع جری تقول ما جری الیوم فیقول من سألته قدم الأمیر من السفر، و رواها قوم فلم یجز مضارع جاز یجوز، و رواها قوم فلم یجر من جار أی عدل عن الطّریق.

و (الهمس) الصّوت الخفی و قوله (فتحرّ من أمرک) أمر من تحرّیت الشیء قصدته و تحرّیت فی الأمر طلبت أحری الأمرین و هو أولاهما و (شام) البرق یشیمه نظر الیه این یقصد و أین یمطر و (رحلت) مطیتی شددت علی ظهرها الرّحل و (شمّر) تشمیر أمرّ جادا، و شمّر الثوب دفعه و فی الأمر خف.

الاعراب

قوله تعالی «ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ » الاستفهام للانکار علی سبیل التوبیخ و التّقریع، و یجوز أن یکون للتقریر أی حمل المخاطب علی الاعتراف و الاقرار بما یعرفه من جهه الاغترار و علته، و قوله علیه السّلام: أدحض مسئول حجّه خبر لمبتدأ محذوف أی هو أدحض مسئول، و الضّمیر راجع الی الانسان المغرور، و حجّه منصوب علی التمیز، و کذلک معذره و جهاله منصوبتان علیه أیضا.

و قوله: فلربما تری، اللاّم للتوکید و ما کافه لربّ عن عمل الخبر و لذلک دخلت علی الفعل کما فی قول الشاعر:

ربّما اوفیت فی علم ترفعن ثوبی شمالات

و قوله: الضّاحی من حرّ الشمس، فی نسخه الشارحین المعتزلی و البحرانی لحرّ الشمس باللام بدل من و لعلّ الأوّل بناء علی کون الضّاحی بمعنی المصیب و الثّانی علی کونه بمعنی البارز، و قوله: و هی أعزّ الأنفس الجمله فی محلّ

ص:271

النّصب علی الحال و کذلک جمله و قد تورّطت، و انتصاب مدارج سطواته إما علی المفعول به أو علی المفعول فیه و حذف الخافض أی فی مدارج سطواته، و مطرف عین منصوب علی الظرفیّه.

و قوله: یدعوک الی فضله استیناف بیانیّ و لیس حالا کما زعمه الشّارح البحرانی، و جمله و أنت متول فی موضع النّصب علی الحال و قوله حقّا أقول صفه لمصدر محذوف مقدّم علی فعله أیّ أقول قولا حقّا، و قوله کاشفتک العظات بنصب العظات علی أنها مفعول به، و کاشفت بمعنی کشف أی کشفت لک المواعظ أو مفعول بالواسطه أیّ کاشفتک بالعظات و تروی بالرّفع علی أنّها فاعل کاشفت و متّهم صفه لناصح و مکذب صفه لصادق.

و قوله: و لنعم داره المخصوص بالمدح محذوف و هو الضّمیر الرّاجع إلی الدّنیا السابق ذکرها علی حدّ قوله تعالی «إِنّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ » أی هو و الضمیر لأیّوب علی نبیّنا و علیه السّلام السّابق ذکره فی قوله «وَ اذْکُرْ عَبْدَنا أَیُّوبَ » و اضافه فاعل نعم إلی غیر المعرّف باللام علی حدّ قول الشاعر: فنعم صاحب قوم لا سلاح لهم.

و دارا و محلا منصوبان علی التّمیز، و الباء فی قوله بجلائلها تحتمل تعدّیه و المصاحبه و الضّمیر فیه راجع إلی القیامه لتقدّمها رتبه و إن تأخرت لفظا و قوله:

خرق بصر، بالرّفع فاعل یجز إن کان الفعل بصیغه المعلوم کما فی نسخه الشّارح المعتزلی و نایب عن الفاعل إن کان بصیغه المجهول کما حکی عن القطب الراوندی.

و قوله: فکم حجّه یوم ذاک داحضه کم خبریّه بمعنی کثیر اضیفت إلی تمیزها و هی فی محلّ الرّفع علی الابتداء، و یوم ذاک خبرها و داحضه بالجرّ علی ما فی النسخ الّتی عندنا صفه لحجّه و لو کانت داحضه بالرفع کفاتت «کذا» هی الخبر و یکون یوم ذاک ظرف لغو متعلّقا بها متقدّما علیها و هذا أنسب لکن النسخ لا تساعد علیه و من فی قوله: ممّا لا تبقی له، یحتمل البدل کما فی قوله تعالی «أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاهِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَهِ » و یحتمل النشویه أیضا.

ص:272

المعنی

اعلم أنّ هذا الکلام کما نبّه الرّضیّ قدّس سرّه (قاله) علیه السّلام (عند تلاوته) الایه الشریفه فی سوره الانفطار «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ » و قبل الشروع فی شرح کلامه علیه السّلام ینبغی أن نذکر ما قاله المفسّرون فی تفسیر الایه فأقول:

لهم فی تفسیر قوله: یا أیها الانسان، قولان:

أحدهما أنّه الکافر لقوله تعالی بعد ذلک «کَلاّ بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدِّینِ » قال عطا عن ابن عبّاس انّها نزلت فی الولید بن المغیره.

و الثّانی أنّه عامّ لجمیع العصات و هو الأقرب و قوله «ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ » أی أیّ شیء خدعک و سوّل لک الباطل حتّی ترکت الواجبات و أتیت بالمحرّمات و عصیت خالقک و خالفته، و المراد ما الّذی آمنک من عقابه یقال غرّه بفلان إذا آمنه المحذور من جهه مع أنّه غیر مأمون و هو کقوله «لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللّهِ الْغَرُورُ ».

و اختلف فی معنی الکریم، فقیل: هو المنعم الّذی کلّ أفعاله إحسان و إنعام لا یجرّ به نفعا و لا یدفع به ضررا، و قیل: هو الّذی یعطی ما علیه و ما لیس علیه و لا یطلب ماله، و قیل: هو الّذی یقبل الیسیر و یعطی الکثیر، و قیل: إنّ من کرمه سبحانه أنّه لم یرض بالعفو عن السّیات حتی بدّلها بالحسنات.

و اختلفوا فی جهه تخصیص کریمیّته بالذّکر دون سایر أسمائه و صفاته فقیل: لأنّه کأنّه لقّنه الاجابه حتّی یقول: غرّنی کرم الکریم، و قیل: للمنع عن المبالغه فی الاغترار و الاشعار بما به یغرّه الشّیطان فانّه یقول له افعل ما شئت فانّ ربّک الکریم لا یعذّب أحدا و لا یعاجل بالعقوبه، و قیل: للّدلاله علی أنّ کثره کرمه مستدعی الجدّ فی طاعته لا الانهماک فی عصیانه اغترارا بکرمه.

و قال فی الکشاف:

فان قلت: ما معنی قوله «ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ » و کیف طابق الوصف بالکرم انکار الاغترار به و انّما یغترّ بالکریم.

ص:273

قلت: معناه أنّ حقّ الانسان أن لا یغترّ لکرم اللّه علیه حیث خلقه حیّا لنفعه و بتفضّله علیه بذلک حتّی ینفع یطمع بعد ما مکّنه و کلّفه فعصی و کفر النّعمه المتفضّل بها أن یتفضّل علیه بالثّواب و طرح العقاب اغترارا ما لتفضّل الأوّل فانّه منکر خارج من حدّ الحکمه و لذا قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لمّا تلاها: غرّه جهله و قال الحسن: غرّه و اللّه شیطانه الخبیث أی زیّن له المعاصی و قال له: افعل ما شئت فربّک الکریم الّذی تفضل علیک بما تفضّل به أوّلا و هو متفضّل علیک آخرا حتّی ورّطه و قیل للفضیل بن عیاض: إن أقامک اللّه یوم القیامه و قال لک:

ما غرّک بربّک الکریم ما ذا تقول؟ قال: أقول: غرّنی ستورک المرخاه و هذا علی سبیل الاعتراف بالخطاء فی الاغترار بالسّتر و لیس باعتذار کما یظنّه الطّماع و تظنّ قصاص الحشویه و یروون عن أئمتهم أنّه إنّما قال بربّک الکریم دون سایر صفاته لیلقّن عبده الجواب حتّی یقول: غرّنی کرم الکریم، انتهی.

و قال الشّارح المعتزلی:

لقائل أن یقول: لو قال: ما غرّک بربّک العزیز أو المنتقم أو نحو ذلک کان أولی لأنّ للانسان المعاتب أن یقول له غرّنی کرمک أو ما وصفت به نفسک.

و جواب هذا أن یقال: إنّ مجموع الصّفات کشیء واحد و هو الکریم الّذی خلقک فسوّیک فعد لک فی أیّ صوره ما شاء رکّبک، و المعنی ما غرّک برّب هذه صفته و هذه شأنه و هو قادر علی أن یجعلک فی أیّ صوره شاء فما الّذی یؤمنک من أن یمسخک فی صوره القرد أو الخنازیر و نحوها من الحیوانات العجم، و معنی الکریم ههنا الفیّاض علی الموادّ بالصّور، و من هذه صفته ینبغی أن یخاف منه تبدیل الصّوره.

إذا عرفت ذلک فلنشرع فی شرح کلامه علیه السّلام فأقول قوله (أدحض مسئول حجّه) أی الانسان المخاطب بخطاب یا أیّها الانسان و المسئول المعاتب بعتاب ما غرّک إن أراد الجواب عن ذلک الخطاب و الاحتجاج و الاستدلال فی قبال ذلک السؤال و الاعتراض فحجّته أبطل الحجج و أزیفها

ص:274

و ذلک لأنّه إن قال فی مقام الجواب، غرّنی کرمک فهو جواب سقیم لأنّ کثره الکرم و التفضّل و الاحسان تقتضی الجدّ و الاجتهاد فی العبودیّه و العباده و الشکر و الطّاعه لا الاغترار و الکفران و التّوانی و الخلاف و العصیان.

و إن قال: غرّنی الشّیطان فیقال له: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِی هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ ».

و إن قال: غرّنی جهلی فیقال له: أ فلم ارسل إلیکم المرسلین مبشّرین و منذرین و علّمتکم الأحکام و التکالیف بما انزلت فی صحف الأوّلین و زبر الاخرین کیلا تقولوا إنّا کنّا عن هذا غافلین.

(و) بذلک ظهر أیضا أنّه (أقطع مغتر معذره) یعنی أنّه إن اعتذر عن اغتراره بعذر من المعاذیر السّابقه و ما ضاهاها فعذره أقطع الأعذار و أسقطها عن درجه الاعتبار کما قال عزّ من قائل «فَیَوْمَئِذٍ لا یَنْفَعُ الَّذِینَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ ».

(لقد أبرح جهاله بنفسه) أی اشتدّ بنفسه من حیث الجهاله، قیل: الجهاله اختیار اللّذه الفانیه علی اللّذه الباقیه، و قیل: اجتمعت الصّحابه علی أنّ کلّ ما عصی اللّه به فهو جهاله و کلّ من عصی اللّه فهو جاهل (یا أیّها الانسان ما جرّاک علی ذنبک و ما غرّک بربّک و ما آنسک بهلکه نفسک) هذه الاستفهامات الثلاثه وارده فی معرض التّوبیخ و الانکار علی أسباب الجرءه و الاغترار و الانس بالقاء النفس فی الهلکات و توریطها فی الموبقات قال الشارح البحرانی و یحتمل أن یکون قوله:

ما آنسک تعجّبا.

(أما من دائک بلوی أم لیس من نومتک یقظه أما ترحم من نفسک ما ترحم من غیرک) هذه الاستفهامات کسابقتها أیضا وارده فی مقام الانکار و التقریع لکنّها لدخولها علی النفی تفید العرض و الطلب أی طلب البراءه من داء الذنوب و أسقام الاثام و الانتباه من نومه الغفله و الجهاله و الترحّم و العطوفه للنفس مثل الترحّم و العطف للغیر و حاصله أنه لا ینبغی لک عدم البراءه و الیقظه و الرّحمه.

ص:275

و أوضح ترحّمه للغیر بقوله (فلربّما تری الضاحی من حرّ الشمس فتظلّه) أی تری من أصابته حرارتها و تأذّی بها فتظلّه بالظلال ترحّما و تلطفا و دفعا للاذی عنه (أو تری المبتلی بألم یمضّ جسده) أی یولمه (فتبکی رحمه له) و إذا کان هذا شأنک مع الغیر فما بالک فی نفسک حیث ترکت نصحها و ملاحظتها.

(فما صبرک علی دائک) الدّوی (و جلدک بمصابک) العظیم (و عزاک) أی سلاک (عن البکاء علی نفسک و هی أعزّ الأنفس علیک) و أحبّها إلیک (و کیف لا یوقظک) من نومک(خوف بیات نقمه)و مفاجات عقوبه، و أصل البیات أن یقصده بالعدوّ فی اللّیل من غیر أن یشعر فیأخذه بغته فاستعیر لنزول العذاب فیها قال تعالی «أَ فَأَمِنَ أَهْلُ الْقُری أَنْ یَأْتِیَهُمْ بَأْسُنا بَیاتاً وَ هُمْ نائِمُونَ ».

و قوله (و قد تورّطت بمعاصیه مدارج سطواته) أی وقعت باکتساب آثامه فی فی ورطاه الهلکات و صعدت مدارج السطوات و السخطات و التعبیر بالمدارج نظرا إلی اختلاف المعاصی و کون بعضها فوق بعض من حیث الصغر و الکبر الموجب لتفاوت مراتب السطوه و درجات السخطه من حیث الضّعف و الشدّه.

و یحتمل أن یکون المراد بالمدارج الطرق نحو ما فی الحدیث: إیاکم و التعریس فی بطون الأودیه فانها مدارج السّباع تأوی إلیها، قال الطریحی هی جمع مدرج بفتح المیم الطریق و المعنی الأوّل ألطف.

(فتداو من داء الفتره فی قلبک بعزیمه) أی عالج من مرض الفتور و الضعف و الانکسار الذی فی قلبک بدواء الجدّ و العزم علی العبودیّه و الطاعه (و من کری الغفله فی ناظرک بیقظه) أی من نوم الغفله فی ناظر بصیرتک عن الذکر و الفکر بالتنبیه و الیقظه.

(و کن للّه مطیعا) و هی أعنی الطاعه نتیجه العزیمه (و بذکره آنسا) و هو أعنی الذکر ثمره الیقظه (و تمثل فی حال تولیک عنه إقباله علیک) أی تصوّر إقباله تعالی علیک بالفضل و الاحسان و الکرم و الامتنان فی حال اعراضک عنه و المقابله لذلک بالکفران و المخالفه و العصیان کما أوضحه بقوله (یدعوک إلی عفوه) بما

ص:276

أنزله فی کتابه من قوله «اُدْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ » و قوله «أُجِیبُ دَعْوَهَ الدّاعِ إِذا دَعانِ » و نحوه (و یتغمّدک بفضله) و کرمه (و أنت متولّ) و معرض (عنه إلی غیره) تعالی و مقبل إلی الدّنیا و راکن إلیها و منهمک فی لذّاتها و شهواتها.

(فتعالی من قویّ) و قادر علی مؤاخذتک (ما أکرمه) و أجزل إحسانه و فی بعض النسخ ما أحلمه أی صفحه عنک (و تواضعت من ضعیف) و حقیر (ما أجرأک) و أعظم کفرانک و جار لک (علی معصیته) و مخالفته (و أنت فی کنف ستره مقیم) حیث ستر من شنایع أعمالک و قبایح ذنوبک ما لو کشف عن أدناها لافتضحت (و فی سعه فضله متقلّب) حیث أسبغ علیک من نعمه الجسام و آلائه العظام ما لو شکرت علی أقلّ قلیلها لعجزت.

(فلم یمنعک فضله) بکفرانک (و لم یهتک عنک ستره) بطغیانک (بل لم تخل من لطفه) و برّه (مطرف عین) أی مقدار حرکه البصر (فی نعمه یحدثها لک أو سیئه یسترها علیک أو بلیه یصرفها عنک) و هذا تفصیل ضروب ألطافه تعالی الخفیّه و الجلیه.

و الغرض من قوله علیه السّلام: فتمثّل إلی هنا تذکیر المخاطبین بعوائد نعمه و موائد کرمه و جمیل آلائه و جزیل نعمائه و عموم نواله فی حقّهم، مع ما هم علیه من الغفله و الاعراض حثّا لهم بذلک علی المداومه بالذکر و الطاعه، و التنبّه من نوم الغفله و الجهاله، و المواظبه علی دعائه و مناجاته بنحو ما فی دعاء الافتتاح:

فکم یا إلهی من کربه قد فرّجتها، و هموم قد کشفتها، و عثره قد أقلتها، و حلقه بلاء قد فککتها، اللهمّ إنّ عفوک عن ذنبی و تجاوزک عن خطیئتی و صفحک عن ظلمی و سترک علی قبیح عملی و حلمک عن کثیر جرمی عند ما کان من خطائی و عمدی أطمعنی فی أن أسألک ما لا أستوجبه منک، فلم أر مولا کریما أصبر علی عبد لئیم منک علیّ یا ربّ إنک تدعونی فأولّی عنک و تتحبّب إلیّ فأتبغض إلیک و تتودّد إلیّ فلا أقبل منک، کأنّ لی التطوّل علیک فلم یمنعک ذلک من الرّحمه بی و الاحسان إلیّ و التفضّل علیّ بجودک و کرمک.

ص:277

هذا کلّه فضله و لطفه و احسانه علیک مع عصیانک و طغیانک (فما ظنک به لو أطعته) و کیف یؤیسک من کرمه مع طاعتک و قد قال «وَ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ » أم کیف یحرمک من نعمه مع توکّلک علیه و قد قال «وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ » أم کیف ینقص عطائه و حبائه مع شکرک و ذکرک و قد قال «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ ».

ثمّ أکّد جذبهم إلی التّعبد و الطاعه بأبلغ بیان و أحسن تقریر و عباره فقال (و أیم اللّه لو أنّ هذه الصّفه) الّتی ذکرت من إقبال اللّه علیک و تولّیک عنه (کانت فی) متماثلین من الناس (متّفقین فی القوّه متوازنین فی القدره) متساویین فی الدّرجه و الرّتبه و کنت أنت أحدهما (لکنت) لو أنصفت (أوّل حاکم علی نفسک بذمیم الأخلاق و مساوی الأعمال) حیث إنّه أقبل و تولّیت، و تحبّب و تعادیت، و وصلک فقطعت، و تدانی فتباعدت فکیف إذا کان الطرف المقابل هو اللّه القاهر القادر مالک الملوک ربّک و ربّ العالمین کلّهم، فحکومتک علی نفسک و تعزیرک علیها حینئذ أولی و أحجی.

ثمّ لما کان منشاء اغترار الغافلین العصات المخاطبین المسئولین بخطاب ما غرّک بربّک الکریم و علّه إعراضهم عنه تعالی و تولّیهم عن ذکره عزّ و جلّ هو الاغترار بالدّنیا و الافتتان بشهواتها و لذّاتها و امنیّاتها حسبما یشهد به التّجربه و الوجدان و نطق به القرآن فی قوله «وَ غَرَّتْکُمُ الْأَمانِیُّ حَتّی جاءَ أَمْرُ اللّهِ وَ غَرَّکُمْ بِاللّهِ الْغَرُورُ » و قوله «اِتَّخَذْتُمْ آیاتِ اللّهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ لا یُخْرَجُونَ مِنْها وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ » و غیره من الایات الکریمه.

نبّه علی وهن هذه العلّه و ضعفها بقوله (و حقّا أقول ما الدّنیا غرتک) یعنی انها لیست علّه تامّه قویّه للاغترار (و لکن) علّه مادّیه ضعیفه سخیفه بنقصان عقلک(بها اغتررت)کما اغترّ بها کلّ ناقص العقل فاتّصافک بالاغترار بها حقیقه و اتّصافها بالغرور لک مجاز و إسناد الأول إلیک أصدق و أجدر من إسناد الثانی إلیها.

و أوضح عدم کونها سببا تامّا للغرور بالتّنبیه علی اتّصافها بضدّه من النصح

ص:278

و الموعظه فقال (و) ل (قد کاشفتک العظات) أی وعظتک جهارا بالمواعظ البالغه و النصایح الکامله من تقلّباتها و تصاریفها بأهلها و فنائها و زوالها و غیرها فلم یکن أحد منها فی حبره إلاّ أعقبته بعدها عبره، و لم یلق من سرّائها بطنا إلاّ منحته من ضرّائها ظهرا، و إن جانب منها اعذوذب و أحلی أمرّ منها جانب فأوبی لا ینال امر من غضارتها رغبا إلاّ أرهقته من نوائبها تعبا، و لا یمسو منها فی جناح أمن الاّ أصبح علی قوادم خوف.

و حسبک من عظاتها النظر فی السلف الماضین من الاخوان و الأقربین الّذین أرهقتهم المنایا دون الامال، و شذبهم عنها تخرّم الاجال، حملوا إلی و هده القبور بعد سکنی القصور، و جعل من الصّفیح أجنان، و من التراب أکفان و من الرّفات جیران، جمیع و هم آحاد، و جیره و هم أبعاد. متدانون لا یتزاورون، و قریبون لا یتقاربون، إلی غیر تلک ممّا لا حاجه إلی ذکرها.

(و آذنتک علی سواء) ای أعلمتک مساویها و معایبها و مال أمرها علی عدل و صدق و صواب من دون جیف و میل و زیغ عن مستقیم طریق الصدق.

(و) اقسم باللّه تعالی حقّا (لهی بما تعدک من نزول البلاء بجسمک) و بسرعه الافه إلی جسدک (و النقص فی قوّتک) و الضعف و الانحلال فی قواک (أصدق و أوفی) بوعدها (من أن تکذبک أو تغرّک) و تخلف المیعاد (و لرّب ناصح لها عندک متّهم و صادق من خبرها مکذّب) أی کم من ناصح و واعظ من عبرتها و عظاتها هو متّهم عندک فی نصحه فلا تقبل قوله و لا تلتفت إلی نصحه لکونه خلاف هوی نفسک، و کم من صادق من اخباراتها الصّادقه هو مکذّب لدیک أی تکذبه لکون خبره منافیا لرأیک مکروها لطبعک.

و حاصله أنّ العبر الدّنیویه ترشدک إلی الخیر و الصلاح و حسن العاقبه و أنت فی غفله منها أو متوجّه إلیها، و لکنّک معرض عنها لاستکراه نفسک لها و مضادّتها لشهواتک و امنیّاتک الحاضره.

و نبّه علیه السّلام علی خطاء المخاطب فی الاتّهام و التکذیب و أنّ خبرها علی

ص:279

وجه الصّدق و الصواب و نصحها عن وجه الشفقّه و الصداقه بقوله (و لئن تعرّفتها) أی طلبت معرفه حالها فی الصدق و الکذب و استخبرت نصحها و غشّها (فی الدّیار الخاویه) ای الساقطه او الخالیه من اسکانها (و الرّبوع الخالیه) أی المنازل الخالیه من أهلها (لتجدّنها من حسن تذکیرک و بلاغ موعظتک) أی موعظتها الکافیه (بمحلّه الشفیق علیک) العطوف الرءوف بک حیث لم تألوک نصحا و لم تکذب فی تذکیرها و لم تغشّ فی نصحها (و) بمنزله (الشحیح بک) أی البخیل بأن تصیبک ما یسوؤک و یکون مال أمرک مال أمر الغافلین الهالکین من عذاب النّار و سخط الجبّار.

(و لنعم دار من لم یرض بها دارا) بل جعلها ممرّا لمقرّه (و محلّ من لم یوطنها محلا) بل جعلها مجازا إلی مأواه.

و هؤلاء هم السّعداء المتقون المنتفعون بما فیها من العبر المشار إلیهم بقوله (و إنّ السّعداء بالدّنیا غدا هم الهاربون منها الیوم)قال الشّارح البحرانی: وجه سعادتهم بها استثمارهم للکمالات المعدّه فی الاخره منها و لن یحصل ذلک إلاّ بالهرب منها الیوم و کنّی بالهرب منها عن الاعراض الحقیقی عن لذّاتها و التّباعد من اقتنائها لذاتها لاستلزام الهرب عن الشیء التباعد عنه و الزّهد فیه، و ظاهر أنّ التباعد منها بالقلوب إلاّ ما دعت الضروره إلیه و اتّخاذها مع ذلک سببا إلی الاخره من أسباب السّعاده و مستلزماتها.

کما أشار إلیه سیّد المرسلین علیه السّلام من حاله فیها بقوله: ما أنا و الدّنیا إنّما مثل فیها کمثل راکب سار فی یوم صایف فرفعت له شجره فنزل فقعد فی ظلّها ساعه ثمّ راح فترکها، هذا.

و لمّا نبّه علیه السّلام علی أنّ أهل السعاده غدا هم الهاربون منها الیوم فسّر مراده بالغد بقوله(إذ رجفت الرّاجفه)أی تحرّکت بتردید و اضطراب و الرّجفه الزّلزله العظیمه الشدیده و هو اقتباس من الایه الشریفه«یَوْمَ تَرْجُفُ الرّاجِفَهُ تَتْبَعُهَا الرّادِفَهُ » قال بعض المفسّرین: معناها یوم تضطرب الأرض اضطرابا شدیدا

ص:280

و تحرّک تحرّکا عظیما یعنی یوم القیامه تتبعها الرّادفه ای اضطرابه اخری کاینه بعد الأولی فی موضع الرّدف من الراکب.

(و حقّت بجلائلها القیامه) أی أهاویلها الجلیله و دواهیها العظیمه الشدیده (و لحقّ بکلّ منسک أهله و بکلّ معبود عبدته و بکلّ مطاع أهل طاعته) أشار إلی لحوق کلّ نفس یوم القیامه بما و من تحبّه و تهویه من عمل الصالح و السّیء و معبوده الحقّ و الباطل.

و الیه الاشاره فی النّبوی: یحشر المرء مع من أحبّ و لو أحبّ أحدکم حجرا لحشر معه، و فی قوله تعالی «یَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِینَ إِلَی الرَّحْمنِ وَفْداً وَ نَسُوقُ الْمُجْرِمِینَ إِلی جَهَنَّمَ وِرْداً ».

فان کان عمل المرء فی الدّنیا للّه و معبوده هو اللّه و هواه فی اللّه فحشره یوم القیامه مع أولیاء اللّه الّذین لا خوف علیهم و لا هم یحزنون.

و ان کان عمله لغیر اللّه و معبوده سوی اللّه و محبّته لأعداء اللّه فحشره معهم و مع الشیاطین کما قال تعالی «وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ حَتّی إِذا جاءَنا قالَ یا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ ».

فان قیل: إذا کان یلتحق بکلّ معبود عبدته و بکلّ مطاع أهل طاعته فالتحاق النصاری إذا بعیسی و الغلاه بأمیر المؤمنین علیه السّلام و کذلک عبده الملائکه فما تقول فی ذلک.

قیل: معنی الالتحاق أن یؤمر الاتباع فی الموقف بالتمیّز إلی الجهه الّتی فیها الرّؤساء، ثمّ یقال للرؤساء أهؤلاء أتباعکم و عبدتکم فحینئذ یتبرّؤن منهم فینجو الرّؤساء و تهلک الاتباع کما قال سبحانه «وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلائِکَهِ أَ هؤُلاءِ إِیّاکُمْ کانُوا یَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَکَ أَنْتَ وَلِیُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ کانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَکْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ ».

أقول: و أوضح دلاله من هذه الایه قوله سبحانه فی سوره الفرقان «وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَ ما یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِی هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِیلَ »

ص:281

«قالُوا سُبْحانَکَ ما کانَ یَنْبَغِی لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ وَ لکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ حَتّی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کانُوا قَوْماً بُوراً فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ بِما تَقُولُونَ فَما تَسْتَطِیعُونَ صَرْفاً وَ لا نَصْراً ».

قال أمین الاسلام الطبرسیّ فی تفسیرها أی یجمعهم و ما یعبدون یعنی عیسی و عزیر و الملائکه «فیقول» لهؤلاء المعبودین «أ أنتم أضللتم عبادی أم هم ضلّوا السبیل» أی طریق الجنّه و النجاه «قالوا» یعنی المعبودین «سبحانک» یعنی تنزیها لک عن الشریک و عن أن یکون معبودا سواک «ما کان ینبغی لنا أن نتّخذ» بضمّ النون و فتح الخاء فی روایه الصادق علیه السّلام و زید بن علیّ و أکثر القراء بفتح النون و کسر الخاء «من دونک من أولیاء» أی لیس لنا أن نوالی أعداءک بل أنت ولیّنا من دونهم، و قیل: معناه ما کان یجوز لنا و للعابدین و ما کان یحقّ لنا أن نأمر أحدا بأن یعبدنا و لا یعبدک فانا لو أمرناهم بذلک لکنّا و الینا هم و نحن لا نوالی من یکفر بک، و من قرء نتّخذ فمعناه ما کان یحقّ لنا أن نعبد «و لکن متّعتهم و آبائهم حتّی نسوا الذّکر» معناه و لکن طوّلت أعمارهم و أعمار آبائهم و متّعتهم بالأموال و الأولاد بعد موت الرّسل حتّی نسوا الذّکر المنزل علی الأنبیاء و ترکوه «و کانوا قوما بورا» أی هلکی فاسدین.

هذا تمام الحکایه عن قول المعبودین من دون اللّه سبحانه فیقول اللّه سبحانه عند تبرّء المعبودین من عبدتهم «فقد کذّبوکم» أی کذّبکم المعبودون أیّها المشرکون «بما تقولون» أی بقولکم إنّهم آلهه شرکاء للّه «فما تستطیعون صرفا و لا نصرا» أی فما یستطیع المعبودین صرف العذاب عنکم و لا نصرا لکم بدفع العذاب عنکم، هذا.

و قوله (فلم یجر فی عدله یومئذ خرق بصر فی الهواء و لا همس قدم فی الأرض إلاّ بحقّه) قد عرفت اختلاف الرّوایات فی قوله فلم یجر.

فعلی کونه مضارع جری فمعناه فلم یکن و لم یتحدد فی دیوان حسابه ذلک الیوم صغیر و لا حقیر إلاّ بالحقّ و الانصاف، و هذا مثل قوله تعالی «لا ظُلْمَ الْیَوْمَ »

ص:282

«إِنَّ اللّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ ».

و علی کونه مضارع جاز فالمعنی أنّه لم یسغ و لا یرخّص ذلک الیوم لأحد من المکلّفین فی حرکه من الحرکات المحقّرات المستصغرات إلاّ إذا کانت قد فعلها بحقّ.

و علی کونه مضارع جار بالرّاء المهمله فالمعنی أنّه لم یذهب عنه سبحانه و لم یضلّ و لم یشذّ عن حسابه شیء من محقرات الامور إلاّ بحقّه أی إلاّ ما لا فایده فی اثباته و المحاسبه علیه نحو الحرکات المباحه هکذا فی شرح المعتزلی.

و یظهر من بعض الشروح روایه رابعه و هو کونه مضارع جزی بالزّاء المعجمه بصیغه المجهول حیث قال: قوله فلم یجز فی عدله آه أی لا یجزی أحد یومئذ و لا یکافئ إلاّ بما یستحقّه من الثّواب و العقاب.

و علی هذه الرّوایه فیکون مساقه مساق قوله تعالی «فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلاّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » و علی أیّ تقدیر فالغرض الاخبار عن عموم عدله تعالی فی مظالم النّاس علی أنفسهم و علی غیرهم، و قد مضی فی شرح الخطبه المأه و الخامسه و السّبعین ما ینفعک ذکراه فی هذا المقام.

(فکم حجّه یوم ذاک داحضه) أی لم یبق للنّاس علی اللّه حجّه بعد الرّسل و إنّما هلک من هلک عن بیّنه و حیّ من حیّ عن بیّنه (و علائق عذر منقطعه) فلا ینفع الّذین ظلموا معذرتهم و لا هم یستعتبون.

(فتحرّ من أمرک ما یقوم به عذرک و تثبت به حجّتک) أی اطلب و اعتمد من أمورک و أفعالک فی الدّنیا ما به قوام اعذارک المقبوله یوم القیامه و ما به ثبات حججک الصحیحه یومئذ و هو أمر بتحصیل الکمالات النّفسانیه و مواظبه التّکالیف الشّرعیّه و ملازمه سنن الشّریعه، إذ الأعذار الشّرعیه مقبوله البته و کذلک الحجج البرهانیّه الموافقه لأساس الشّریعه.

(و خذ ما یبقی لک) و هو الاخره و نعیمها الباقی (ممّا لا تبقی له) و هو الدّنیا

ص:283

و نعیمها الفانی کما قال علیه الصّلاه و السّلام فی الدّیوان:

فلا الدّنیا بباقیه لحیّ و لا حیّ علی الدّنیا بباق

و المراد أخذ الاخره عوضا من الدّنیا أو تحصیلها فیها فانّ الفوز بالسّعاده الدّائمه إنّما یحصل بالقیام علی التکالیف فی دار الدّنیا لأنّها دار التکلیف و الاخره دار الجزاء، و هذه الفقره نظیر قوله علیه السّلام فی الکلام المأتین و الثّانی: فخذوا من ممرّکم لمقرّکم.

و فی الاتیان بالموصول من دون أن یقول و خذ الاخره من الدّنیا تأکید للغرض المسوق له الکلام و حثّ علی شدّه الأخذ (و تیسّر لسفرک) و هو أمر بتهیّه الزّاد لسفر الاخره و الاستعداد للمعاد و خیر الزّاد الزّهد و التّقوی (و شم برق النّجاه) أی انظر إلی لوامع الأنوار الالهیّه و بوارق النّجاه الّتی تنجیک من الظّلمات و مهاوی الهلکات(و ارحل مطایا التشمیر)و الجدّ إلی الجهه التی أنت متوجّه إلیها و هو أمر بالاجتهاد فی العمل لما بعد الموت، قال البحرانی استعار لفظ المطایا لالات العمل و لفظ الارحال لاعمالها.

الترجمه

از جملۀ کلام نصایح انجام آن امام است که فرمود آن را در وقت تلاوت کردن آیۀ شریفه «یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ » یعنی ای فرزند آدم چه چیز مغرور ساخت تو را بپروردگار تو که موصوفست بجود و کرم، آن حضرت بعد از تلاوت آیه که انسان مخاطب بخطاب این آیه است فرمود:

باطل ترین سؤال شدگانست از حیثیّت حجّت و دلیل، و بریده ترین فریفته شدگان است از حیثیّت عذرخواهی، هر آینه شدّت نموده بنفس خود از حیثیّت نادانی، ای انسان چه چیز جری و جسور نمود تو را بر گناه خودت، و چه چیز مغرور ساخت تو را به پروردگار خودت، و چه چیز انس داد تو را به هلاکت نفس خودت آیا نیست از درد گناه تو بهبودی، آیا نیست از خواب غفلت تو بیداری، آیا رحم

ص:284

نمی کنی بر نفس خود بقراری که رحم میکنی بر غیر خود(1) هر آینه بسیار است که می بینی شخصی را در آفتاب پس بر او از رحمت سایه کنی، یا می بینی شخصی بألم مبتلا شده مثل زخمی و بثرۀ که در می آورد و می سوزاند تن او را پس از ترحّم بر او گریه کنی، پس چه چیز صابر ساخته است ترا بر درد و مرض تو، و قوی کرده است ترا بر مصیبتهای تو، و خرسند کرده است ترا از گریستن بر نفس خود که بچنین بلا گرفتار است و آن عزیزترین جانهاست بر تو و چگونه بیدار نمی کند ترا ترس شبیخون خشمهای خدا و حال آنکه در آمدۀ بسبب معاصی در ورطۀ مسالک سطوات او تعالی.

پس دوا پذیر از این درد سستی که در دل مرده داری بجدّ و جهد و قوّت عزمی و از خواب غفلت که در چشم گران خواب داری به بیداری و هشیارئی، و باش خدای را فرمان برنده و بیاد او انس گیرنده، و ممثل گردان پیش نظر خویش در حالی که روی گردانیدۀ از خداوند تعالی اقبال او را بر تو، می خواند ترا بعفو خود، و می پوشاند تو را بفضل خود، و تو روی گردانیدۀ از او بسوی غیر او و اقبال نمی کنی بر او.

پس بلند است خدای توانا چه حلیم است، و پستی بندۀ ضعیف چه دلیری بر معصیت خدا و حال آنکه در پناه عفو او اقامت کنندۀ، و در فراخی فضل او گردندۀ و روندۀ، پس منع نکرد ترا با این حال از فضل خود، و ندرید از تو پردۀ عفو خود را بلکه خالی نبودی از آثار لطف او یک چشم زدن در نعمتی که احداث میکند برای تو، یا بدئی که می پوشد بر تو، یا بلائی که بازمیگرداند از تو - با نافرمانی - پس چه گمان داری بأو تعالی اگر اطاعت کنی او را.

و بخدا قسم اگر آنکه این صفت در دو شخص موافق در قوّت یکسان در قدرت می بود و این معامله با مثل خود بشری می کردی هر آینه بودی تو أوّل حکم کننده بر خود بأخلاق نکوهیده و أعمال ناپسندیده، و حق می گویم نه دنیا تو را فریب

ص:285


1- (1) - چون تتمۀ ترجمه در أصل نسخه بیاض بود لذا ما بقیۀ آنرا از شرح نهج البلاغۀ فاضل متبحر ملا صالح قزوینی قدّس اللّه روحه نقل کردیم. «مصحح».

دارد بلکه تو بأو فریفته گشتی، و او هر آینه روشن کرد برای تو پندها و اعتبارها، و اعلام نمود براستی بیخلاف و جفا.

و این دنیا باین وعدها که ترا می دهد بنزول بلا بر جسمت و نقصان قوتت و شکستنی بنیان جانب راستگوتر و وفا کننده تر است از آن که دروغ گوید با تو یا غدر کند و بفریبد ترا، و بسا ناصح مر دنیا را که نزد تو متّهم است و نصیحت او باور نداری و خبر راست از او که دروغ شماری.

و اگر خبر بگیری از دنیا در دیار او که خراب مانده است، و منازل او که از أهل آن خالی مانده است هر آینه می یابی او را از راه موعظت نیکو و پند بلیغ که ترا داده است بمنزلت پدر مهربان است و بخیل است بتو، و خوب سرائیست دنیا برای کسی که راضی نشود بان که سرای خود داند، و خوب محلی است برای کسی که آن را محل وطن نسازد.

و بدرستی نیکبختان بدنیا فردا ایشانند که می گریزند امروز از دنیا، روزی که بلرزد زمین و ثابت گردد بوقایع جلیلۀ قیامت، و ملحق شود بهر عبادت و دینی أهل آن و بهر معبودی عابدان آن - عابدان أصنام به أصنام و عابدان أنام به أنام و عابدان حق بمعبود خویش - و ملحق شود بهر طاعت برده شده طاعت بران او.

پس جزا داده نشود یا نگذرد یا جاری نگردد در عدل و داد خداوند عباد آن روز نفوذ نظری در هوا، و نه نرم گذاشتن قدمی در زمین مگر بحق آن، پس بسا حجّتها که آن روز باطل گردد، و عذرها که شخص بان در آویخته بود منقطع گردد.

پس طلب کن از کار خود برای مصلحت آن روز آنچه قائم شود بان عذر تو و ثابت گردد حجّت تو، و فرا گیر آنچه را باقی می ماند برای تو از آنچه باقی نمی مانی تو برای آن، آماده و مهیا شو برای سفر خود، و نظر کن برق نجات از کجا می زند و بکجا می رود و بر کجا میبارد، و بار بر نه شتران چالاک شدن و راه پیمودن را.

ص:286

و من کلام له علیه السّلام و هو المأتان و الثانی و العشرون من المختار فی باب الخطب

اشاره

ملتقط من کلام طویل رواه المحدّث العلامه المجلسی قدّس سرّه فی البحار من الامالی بتفصیل و اختلاف کثیر تطلع علیه إنشاء اللّه تعالی فی التکمله الاتیه بعد الفراغ من شرح ما رواه الرّضیّ قدّس سرّه، و هو قوله علیه الصلاه و السلام:

و اللّه لإن أبیت علی حسک السّعدان مسهّدا، و أجر فی الأغلال مصفّدا، أحبّ إلیّ من أن ألقی اللّه و رسوله - صلّی اللّه علیه و آله و سلّم - یوم القیمه ظالما لبعض العباد، و غاصبا لشیء من الحطام، و کیف أظلم أحدا لنفس یسرع إلی البلی قفولها، و یطول فی الثّری حلولها. و اللّه لقد رأیت عقیلا و قد أملق، حتّی استماحنی من برّکم صاعا، و رأیت صبیانه شعث الشّعور، غبر الألوان من فقرهم کأنّما سوّدت وجوههم بالعظلم، و عاودنی مؤکّدا و کرّر علیّ القول مردّدا، فأصغیت إلیه سمعی، فظنّ أنّی أبیعه دینی، و أتّبع قیاده مفارقا طریقتی، فأحمیت له حدیده ثمّ أدنیتها من جسمه لیعتبر بها، فضجّ ضجیج ذی دنف من ألمها، و کاد أن یحترق من میسمها، فقلت له: ثکلتک

ص:287

الثّواکل یا عقیل أ تئنّ من حدیده أحماها إنسانها للعبه، و تجرّنی إلی نار سجّرها جبّارها لغضبه، أ تّئنّ من الأذی، و لا أئنّ من لظی. و أعجب من ذلک طارق طرقنا بملفوفه فی وعائها، و معجونه شنئتها، کأنّما عجنت بریق حیّه أو قیئها، فقلت: أ صله أم زکاه أم صدقه، فذلک محرّم علینا أهل البیت، فقال: لا ذا و لا ذک و لکنّها هدیّه، فقلت: هبلتک الهبول أ عن دین اللّه أتیتنی لتخدعنی، أ مختبط أم ذو جنّه، أم تهجر.

و اللّه لو أعطیت الأقالیم السّبعه بما تحت أفلاکها علی أن أعصی اللّه فی نمله أسلبها جلب شعیره ما فعلته، و إنّ دنیاکم عندی لأهون من ورقه فی فم جراده تقضمها، ما لعلیّ و لنعیم یفنی، و لذّه لا تبقی، نعوذ باللّه من سبات العقل و قبح الزّلل، و به نستعین.

اللغه

(بات) فلان یفعل کذا یبیت بیتا و بیاتا و مبیتا و بیتوته أی یفعله لیلا و لیس من النوم و قال الزجاج: کلّ من أدرکه اللّیل فقد بات نام أم لم ینم.

و(السّعدان)بفتح السین نبت ذو شوک یقال له حسک السّعدان یشبّه به حلمه الثّدی و هو من أفضل مراعی الابل و منه قولهم مرعی و لا کالسّعدان و بتفسیر أوضح نبت ذو حسک له ثلاث شعب محدّده علی أیّ وجه وقعت علی الأرض کانت له شعبتان قائمتان

ص:288

و (السّهد) بالضمّ الأرق و بضمّتین القلیل النّوم و قد سهد سهدا من باب فرح و سهدته أی منعته من النّوم فهو مسهّد و (أجرّ) بالبناء علی المفعول و (صفده) یصفده من باب ضرب شدّه و أوثقه کأصفده و صفّده و الصّفاد وزان کتاب ما یوثق به الأسیر من قید أوقد و (الحطام) بالضمّ فتات التبن و الحشیش و ما یتکسّر من شیء یابس قال تعالی «ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطاماً » أی رفاتا منکسرا متفتّتا و (قفل) من باب نصر و ضرب قفولا رجع فهو قافل و القافله الجماعه الراجعه من السّفر و (الاملاق) الافتقار قال تعالی «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَهَ إِمْلاقٍ » و (الاستماحه) طلب المنح هو کالامتیاح الاعطاء و (البرّ) الحنطه.

و (الصّاع) أربعه أمداد کلّ مدّ رطل و ثلث و الرطل اثنتا عشره أوقیه و الاوقیه إستار و ثلثا إستار، و الاستار أربعه مثاقیل و نصف، و المثقال درهم و ثلاثه اسباع درهم و فی مجمع البحرین فی الحدیث کان یغتسل بالصّاع و یتوضّأ بالمدّ قال بعض شرّاح الحدیث الصّاع ألف و مأئه و سبعون درهما و ثمانمائه و تسعه عشر مثقالا و (العظلم) وزان زبرج شیء یصبغ به قیل هو النیل و قیل الوسمه و ربّما یقال: اللّیل المظلم و (القیاد) بالکسر ما یقاد به و (المیسم) بکسر المیم و فتح السّین آله الوسم و (الثکل) بالضمّ و بالتحریک أیضا فقدان الحبیب أو الولد و ثکله من باب فرح فهی ثاکل و ثکلانه القلیله و الثّواکل النّساء الفاقدات لأولادها و (أنّ) یانّ أنّا و أنینا تأوّه و (الطّارق) هو الاتی باللّیل و سمی طارقا لاحتیاجه إلی طرق الباب بالمطرقه و (شنأه) من باب منع و سمع شنئا بتثلیث الأوّل و شنأته أبغضته و (هبلته) أمّه من باب فرح ثکلته و (الهبول) بفتح الهاء التی لا یبقی لها ولد من النساء.

و (خبط) الشّیطان فلانا مسّه بأذی کتخبّطه و خبط زیدا و اختبطه سأله

ص:289

المعروف من غیر أصره أی قرابه و رحم و سابقه بینهما و (الهجر) الهذیان و (الجلب) و الجلبه بالضمّ القشره الّتی تعلو الجرح عند البرء و (قضم) قضما من باب سمع اکل بأطراف أسنانه أو أکل یابسا و (السّبات) وزان غراب النّوم أو خفیّه أو ابتداؤه فی الرّأس حتّی یبلغ القلب.

الاعراب

لفظه أن فی قوله علیه السّلام و اللّه لأن أبیت مصدریّه ناصبه للفعل المضارع المتکلّم و هی و منصوبها فی تأویل المصدر و محلّ الرّفع بالابتداء و خبر المبتدأ قوله أحبّ إلیّ، و قوله علیه السّلام: مسهّدا حال مؤکده لعاملها و هو أبیت إن کان السّهر مأخوذا فی معنی البیات، و إلاّ کما هو قول الزّجاج و غیره حسبما عرفت فتکون حالا مؤسّسه و قوله علیه السّلام: و کیف أظلم، استفهام إنکاریّ علی حدّ قوله تعالی «أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ » فیکون ما بعد الاستفهام غیر واقع و مدّعیه کاذبا و مؤکّدا و مردّدا أیضا حالان مؤکّدتان علی حدّ قوله تعالی «وَلّی مُدْبِراً » و قوله علیه السّلام أ تئنّ من حدیده استفهام للتّقریر أو التقریع و کذلک قوله: أ مختبط أم ذو جنّه آه

المعنی

اشاره

اعلم أنّ المقصود بهذا الکلام التنبیه علی نزاهه نفسه من محبّه الدّنیا و الرّغبه إلی حطامها الموجبه للظلم علی النّاس و العدول عن سنن العدل فی حقوقهم فدلّ علی ذلک المقصود بنفی إقدامه علی الظلم لینتقل بذلک إلی نفی ملزومه الذی هو حبّ الدّنیا و افتتح الکلام بالقسم البارّ.

فقال (و اللّه لأن أبیت علی حسک السّعدان مسهّدا) أی ممنوعا من النّوم (و اجرّ فی الأغلال مصفّدا) أی مشدّدا موثقا بالسلاسل (أحبّ إلیّ من أن ألقی اللّه و رسوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یوم القیامه ظالما لبعض العباد) فی حقّه مالیّا أو غیر مالی (و غاصبا لشیء من الحطام) أی للحقّ المالی فیکون عطف الثّانی علی الأوّل من عطف الخاصّ علی العامّ علی حدّ قوله تعالی «قُلْ هِیَ مَواقِیتُ لِلنّاسِ وَ الْحَجِّ » و استعار

ص:290

لفظ الحطام لمتاع الدّنیا و زبرجها و الجامع الحقاره.

و نظیر ذلک وجه الشّبه فی قوله تعالی «اِعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَهِ عَذابٌ شَدِیدٌ ».

و حلفه علیه السّلام علی کون البیات عن الحسک و الجرّ فی الأغلال أحبّ إلیه من لقاء اللّه و رسوله متّصفا بالظلم و الغصب ممّا لا غبار علیه، و علّه أحبیّتها إلیه علیه السّلام أنّهما و إن کان فیهما ألم شدید إلاّ أنّ ذلک الألم بالنسبه إلی ما یترتّب علی الظلم من العذاب الشّدید الاخروی أسهل و أهون.

و هذا فی حقّ عموم العقلاء الملاحظین لعاقبه الامور، و أمّا فی حقّه علیه السّلام و حقّ سایر أولیاء اللّه المقرّبین فلو لم یترتّب علی الظلم من العقوبات الاخرویّه سوی سوء لقاء اللّه و رسوله و الاستحیاء منهما و الحجب عن مقام الزّلفی فقط لکفی ذلک فی ترجیح البیات علی الأشواک و الجرّ فی الأغلال علیه.

و بما ذکرته علم أنّ لفظ أحبّ فی کلامه علیه السّلام لم یرد به التّفضیل الذی صیغه أفعل حقیقه فیه و إنّما أراد به المعنی الوصلی نظیر صیغه المبالغه فی قوله تعالی «وَ ما رَبُّکَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِیدِ ».

و یؤمی إلیه أیضا تشدیده النکیر علی إقدامه علی الظلم فی قوله علیه السّلام (و کیف أظلم أحدا لنفس یسرع إلی البلی قفولها) أی رجوعها من الشّباب إلی الشّیب الذی معدّ للبلی و الاندراس و ضعف القوی کما أشیر إلیه فی قوله تعالی «اَللّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّهً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّهٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَهً » أو رجوعها إلی الاخره فانّها المکان الأصلی و فیها تبلی الأجساد کما قال تعالی «مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْری » و علی الاحتمال الأخیر فنسبه البلی إلی نفسه علیه السّلام بالنظر إلی زعم الناس لما قد عرفت فی شرح الخطبه السادسه و الثمانین عدم سرعه البلی إلی أبدان الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السّلام.

قال العلاّمه المجلسیّ قدّس سرّه: و یحتمل أن یکون قفول جمع قفل

ص:291

بالضمّ فانّه یجمع علی أقفال و قفول فاستعیر هنا لمفاصل الجسد، و علی أیّ تقدیر فالمراد بالنّفس فی کلامه علیه السّلام هو الجسد لا الرّوح کما هو ظاهر.

و قوله علیه الصّلاه و السّلام (و یطول فی الثّری حلولها) إشاره إلی طول لبثها فی القبر إلی یوم البعث.

ثمّ اکّد علیه السّلام براءه ساحته من الظلم باقتصاص قصّته مع أخیه عقیل فقال مؤکّداً بالقسم البارّ (و اللّه لقد رأیت عقیلا و قد أملق) أی افتقر و صار ملقا ضعیفا (حتّی استماحنی) أی طلب منّی السّماحه و الجود و أن أعطیه (من برّکم صاعا) و قد مضی مقداره فی بیان اللّغه (و رأیت صبیانه شعث الشعور غبر الألوان) أی مغبّر الرّؤوس متغیّر الألوان (من) شدّه (فقرهم) و ضرّهم (کأنّما سوّدت وجوههم بالعظلم) فانّ من نحل جسمه من الجوع یضرب لونه إلی السّواد کما أنّ البادن بعکس ذلک.

(و عادونی) أی العقیل (مؤکّداً) للاستماحه (و کرّر علیّ القول مردّدا) و بعد ما أصرّ علی سؤاله (فأصغیت إلیه سمعی) أی أملتها نحوه (فظنّ أنّی أبیعه دینی) و أخون فی بیت مال المسلمین (و أتّبع قیاده) أی أطیعه و أنقاد له قال الشّارح البحرانی: قیاده ما یقوده به من الاستعطاف و الرّحم، و فی بعض النّسخ اتّبع بصیغه الغیبه قال العلامه المحدّث المجلسیّ: فلعلّه إشاره إلی ذهابه إلی معاویه، انتهی و الأوّل أولی و أنسب بالسّیاق.

و قوله علیه السّلام (مفارقا طریقتی) أی العدل و الاسوه (فأحمیت له حدیده ثمّ أدنیتها من جسمه لیعتبر بها) و ینزجر و یذکر نار الاخره (ف) لمّا مسّته حراره الحدیده (ضجّ ضجیج ذی دنف) أی مرض مولم (من ألمها و کاد أن یحترق من میسمها) أی من أثرها فی یده (فقلت له ثکلتک الثّواکل) أی النّساء النّادبات (یا عقیل أتئنّ) و تضجّ (من حدیده أحماها إنسانها للعبه).

قال الشّارح المعتزلی: لم یقل إنسان لأنّه یرید أن یقابل هذه اللّفظه بقوله جبّارها و المراد باللّعب خلاف الجدّ فی الاحماء النّاشی من الغضب و لذلک

ص:292

قابله بالغضب فی قوله علیه السّلام (و تجرّنی إلی نار سجّرها) أی أوقدها (جبارها لغضبه أتئنّ من الأذی) أذی نار الدّنیا (و لا أئنّ من لظی) نزّاعه للشّوی أی إذا کنت تئنّ من أذی نار الدّنیا و ألمها علی ضعفها و حقارتها فکیف لا أئنّ من نار الاخره الّتی وقودها النّاس و الحجاره علی شدّتها و قوّتها.

و محصّل غرضه من ذکر قصّه عقیل التّنبیه علی غایه مراعاته للعدل و تجنّبه عن الظلم و محافظته علی بیت مال المسلمین، فانّ من منع أخاه علی شدّه فاقته و فاقه عیاله مع قرابتهم القریبه و الرّحم الماسّه و کونهم من جمله ذوی الحقوق فی بیت المال من أن یعطیه منه شیئا یسیرا من الطعام و هو الصاع من البرّ لمحض الاحتیاط فی الدّین و ملاحظه حقوق المسلمین، و خوفا من شبهه الظلم، فأبعد من أن یحوم حوم الظلم ثمّ أبعد.

قال الشارح المعتزلی: سأل معاویه عقیلا عن قصّه الحدیده المحماه المذکوره قال: أصابتنی مخمصه شدیده فسألته علیه السّلام فلم تند صفاته، فجمعت صبیانی فجئت بهم إلیه و البؤس و الضرّ ظاهران علیهم، فقال علیه السّلام: ائتنی عشیّه لأدفع إلیک شیئا فجئته یقودنی أحد ولدی، فأمره بالتّنحّی ثمّ قال علیه السّلام: ألافدونک، فأهویت حریصا قد غلبنی الجشع، أظنّها صرّه فوضعت یدی علی حدیده تلتهب نارا، فلمّا قبضتها نبذتها و خرت کما یخور الثّور تحت ید جازره فقال: ثکلتک أمّک هذا من حدیده أوقدت لها نار الدّنیا، فکیف بک و بی غدا إن سلکنا فی سلاسل جهنّم ثمّ قرء:

«إِذِ الْأَغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ وَ السَّلاسِلُ یُسْحَبُونَ » ثمّ قال علیه السّلام: لیس عندی فوق حقّک الّذی فرضه اللّه لک إلاّ ما تری فانصرف إلی أهلک، فجعل معاویه یتعجّب و یقول:

هیهات هیهات النّساء أن یلدن بمثله.

و فی البحار من مناقب ابن شهر آشوب من جمل أنساب الأشراف قال:

و قدم علیه علیه السّلام عقیل فقال للحسن: اکس عمّک، فکساه قمیصا من قمصه و رداءه من أردیته، فلمّا حضر العشاء فاذا هو خبز و ملح فقال عقیل: لیس إلاّ ما أری فقال علیه السّلام: أو لیس هذا من نعمه اللّه و له الحمد کثیرا، فقال: اعطنی ما اقضی به دینی

ص:293

و عجّل سراحی حتّی أرحل عنک، قال علیه السّلام: فکم دینک یا أبا یزید؟ قال: مأئه ألف درهم، قال علیه السّلام: لا و اللّه ما هی عندی و لا أملکها و لکن اصبر حتّی یخرج عطائی فاواسیکه و لولا أنّه لابدّ للعیال من شیء لأعطیتک کلّه، فقال عقیل: بیت المال فی یدک و أنت تسوّفنی إلی عطائک و کم عطاؤک و ما عساه یکون و لو أعطیتنیه کلّه فقال علیه السّلام: ما أنا و أنت فیه إلاّ بمنزله رجل من المسلمین و کانا یتکلّمان فوق قصر الاماره مشرفین علی صنادیق أهل السوق فقال علیّ علیه السّلام: إن أبیت یا أبا یزید ما أقول فانزل إلی بعض هذه الصنادیق فاکسر أقفاله و خذ ما فیه قال: و ما فی هذه الصنادیق؟ قال علیه السّلام: فیها أموال التجار، قال أ تأمرنی أن اکسر صنادیق قوم قد توکّلوا علی اللّه و جعلوا فیها أموالهم، فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام أ تأمرنی أن أفتح بیت مال المسلمین فأعطیک أموالهم و قد توکّلوا علی اللّه و أقفلوا علیها و إن شئت أخذت سیفک و أخذت سیفی و خرجنا جمیعا إلی الحیره فانّ بها تجارا میاسیر فدخلنا علی بعضهم فأخذنا ماله، فقال: أو سارقا جئت؟ قال علیه السّلام: نسرق من واحد خیر من أن یسرق من المسلمین جمیعا، قال له: أو تأذن لی أن أخرج إلی معاویه؟ فقال علیه الصلاه و السلام له:

قد أذنت لک، قال: فأعنّی علی سفری هذا، فقال علیه السّلام: یا حسن اعط عمّک أربعمائه درهم، فخرج عقیل و هو یقول:

سیغنینی الذی أغناک عنّی و یقضی دیننا ربّ قریب

و ذکر عمرو بن العلاء أنّ عقیلا لمّا سأل عطاءه من بیت المال قال له أمیر المؤمنین علیه السّلام: تقیم إلی یوم الجمعه فأقام، فلمّا صلّی أمیر المؤمنین علیه السّلام الجمعه قال لعقیل: ما تقول فیمن خان هؤلاء أجمعین؟ قال: بئس الرّجل ذاک قال علیه السّلام:

فأنت تأمرنی أن أخون هؤلاء و أعطیک.

و فیه من المناقب أیضا قال: سمعت مذاکره من الشّیوخ أنّه دخل علیه عمرو بن العاص لیله و هو فی بیت المال فطفی السراج و جلس فی ضوء القمر و لم یستحلّ أن یجلس فی الضوء بغیر استحقاق، هذا (و أعجب من ذلک) أی ممّا ذکرته من قصّه عقیل قصّه الأشعث بن قیس الکندی و تقرّبه إلیّ بالهدیه الّتی کانت رشوه فی الحقیقه استماله لی و تخدیعا إیّای. فانّه کما قال الشارح المعتزلی: کان أهدی له نوعا من الحلواء تأنق فیه و کان

ص:294

یبغض الأشعث لأنّ الأشعث کان یبغضه، و ظنّ الأشعث أنه یستمیله بالمهاداه لغرض دنیوی کان فی نفس الأشعث و کان علیه السّلام یتفطّن لذلک و یعلمه، و لذلک ردّ هدّیته و لولا ذلک لقبلها کما نبّه علیه السّلام علی ذلک بقوله:

(طارق طرقنا) أی أتی إلینا لیلا (بملفوفه) أی بهدّیه علی زعم الطارق بها لفّها و غطاها (فی وعائها و معجونه شنئتها) أی أبغضتها و نفرت عنها لما علمت من الطارق بها (کأنّما عجنت بریق حیّه أو قیئها) أی بالسمّ القاتل الموجب لغایه البخل و النفره (فقلت أ صله أم زکاه أم صدقه فذلک) أی کلّ منها (محرّم علینا أهل البیت).

قال الشارح المعتزلی: الصله العطیه لا یراد بها الاخره بل یراد بها وصله إلی الموصول و أکثر ما تفعل للذکر و الصّیت و الزکاه هی ما تجب فی النّصاب من المال، و الصدقه ههنا هی صدقه التطوع.

فان قلت: کیف قال فذلک محرّم علینا أهل البیت و إنّما یحرم علیهم الزّکاه الواجبه خاصّه و لا یحرم علیهم الصدقه التطوع و لا قبول الصلاه.

قلت: أراد بقوله أهل البیت الأشخاص الخمسه و هم محمّد و علیّ و فاطمه و الحسن و الحسین علیهم السّلام فهؤلاء خاصّه دون غیرهم من بنی هاشم یحرم علیهم قبول الصدقه و الصلاه، انتهی ملخصا.

أقول: أمّا الصلاه فلم یقل أحد بحرمتها علیهم علیهم السّلام و لا علی غیرهم من الهاشمیّین، و أمّا الصدقه المندوبه فکذلک علی مذهب المشهور من أصحابنا، فلا بدّ فی رفع الاشکال من جعل المشار إلیه بقوله فذلک أحد الأخیرین أعنی الزّکاه و الصدقه أو الصدقه المستحبّه مع البناء علی مذهب بعض الأصحاب من تحریمها علیهم أیضا و جعل المراد بالصدقه الکفّارات الواجبه.

و یؤیّد ذلک أعنی کون الاشاره إلی أحد الأخیرین فقط جواب الأشعث بقوله: لا ذا و لا ذاک، حیث نفی الاثنین من الثلاث دون الثلاث جمیعا، فیکون قوله:

و لکنّها هدّیه بمعنی أنّها صله.

و علی کون المشار إلیه جمیع الثلاث فاللاّزم حمل الصّله علی ما کان

ص:295

علی وجه المصانعه و الرّشوه،و علی کون المراد بالصدقه صدقه التّطوع و البناء علی مذهب المشهور فلا بدّ من ارتکاب المجاز فی التّحریم، و حمل قوله علیه السّلام:

محرّم علی ما یعمّ الکراهه و الحرمه المصطلحه، فافهم جیّدا.

(فقال لا ذا و لا ذاک و لکنّها هدّیه) و إنّما قال ذلک لکونه عارفا بأنّه علیه السّلام کان یقبل الهدایا و لا یشمئزّ منها إلاّ أنّه علیه السّلام لمّا عرف فساد غرضه فیها اعترض علیه و أجابه بقوله (فقلت هبلتک الهبول) أی ثکلتک أمّک (أ عن دین اللّه أتیتنی لتخدعنی أ مختبط) أنت (أم ذو جنّه أم تهجر) الاستفهام إنکاریّ و الغرض منه توبیخ الأشعث و تقریعه علی ما أتی به من الهدیه و التّعریض علیه بأنّ إتیانه بها مع ما أضمر من سوء النیّه یشبه فعل صاحب الخبط و الجنون و الهذیان قال الشارح المعتزلی: المختبط المصروع من غلبه الاخلاط السّوداء أو غیرها علیه و ذو الجنّه من به مسّ من الشیطان، و الّذی یهجر هو الّذی یهذی فی مرض لیس بصرع کالمبرسم و نحوه، انتهی.

أقول: إن أراد أنّ المختبط قسیم ذی الجنّه یعنی خصوص المصروع من غیر مسّ الشیطان فیردّه قوله تعالی «لا یَقُومُونَ إِلاّ کَما یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطانُ مِنَ الْمَسِّ » و إن أراد کونه أعمّ منه فلا بأس به لکن الأظهر أن یکون مراده علیه السّلام به کونه ذا خبط أی طالب معروف من غیر سابقه و لا قرابه أو أنّه ذو خبط أی حرکه علی غیر النّحو الطبیعی کخبط العشواء ثمّ شدّد النّکیر علی الطارق و أبطل ما کان فی خلده من إمکان إقدامه علیه السّلام علی الظلم و المعصیه بوسیله الهدیه و دقّ علیه السّلام خیشومه بقارعه الخیبه فقال (و اللّه) الکریم و إنّه لقسم لو تعلمون عظیم (لو أعطیت الأقالیم السبعه) و بقاع الأرضین (بما تحت أفلاکها علی أن أعصی اللّه) طرفه عین و أقدم علی الظلم و لو (فی) حقّ (نمله) هی أضعف مخلوق (أسلبها جلب شعیره) و قشرها (ما فعلته) و هذا دلیل علی کمال عدله علیه السّلام و بلوغه فیه الغایه القصوی الّتی لا یتصوّر ما فوقها.

و لمّا نبّه علی نزاهته من الظلم و کان منشأ الظلم کسایر المعاصی هو

ص:296

حبّها لکونها رأس کلّ خطیئه أردفه بالتنبیه علی غایه زهده فیها و طهاره لوح نفسه من دنس حبّها فقال (و إنّ دنیاکم عندی لأهون من ورقه فی فم جراده تقضمها) و تکسرها (ما لعلیّ و لنعیم یفنی و لذّه لا تبقی) إنکار لمیل نفسه إلی نعیم الدّنیا و لذّاتها الفانیه، یعنی أنّ حال علیّ ینافی رغبته إلی تلک اللّذات.

(نعوذ باللّه من سبات العقل) أی نومه و غفلته عن ادراک مفاسد تلک اللّذات و ما یترتّب علیها من المخازی و الهلکات (و قبح الزّلل) و الضّلال عن الصّراط المستقیم النّاشی من الرّکون إلی الدنیا و الرّغبه إلی نعیمها (و به نستعین) فی النّجاه من تلک الورطاه و فی جمیع الحالات.

قال کاشف الغمّه و لنعم ما قال:

و اعلم أنّ أنواع العباده کثیره، و هی متوقّفه علی قوّه الیقین باللّه تعالی و ما عنده و ما أعدّه لأولیائه فی دار الجزاء، و علی شدّه الخوف من اللّه تعالی و ألیم عقابه، و علیّ علیه السّلام القائل: لو کشف الغطاء ما ازددت یقینا، فشدّه یقینه دالّه علی قوّه دینه و رجاحه موازینه، و قد تظاهرت الرّوایات أنّه لم یکن نوع من أنواع العباده و الزّهد و الورع إلاّ و حظه علیه السّلام منه وافر الأقسام، و نصیبه منه تامّ بل زاید علی التّمام، و ما اجتمع الأصحاب علی خیر إلاّ کانت له رتبه الامام، و لا ارتقوا قبّه مجد إلاّ و له ذروه الغارب و قلّه السّنام، و لا احتکموا فی قضیّه شرف إلاّ و ألقوا إلیه أزمه الأحکام.

و روی الحافظ أبو نعیم بسنده فی حلیته أنّ النبّیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال: یا علیّ إنّ اللّه قد زیّنک بزینه لم یزیّن العباد بزینه أحبّ إلی اللّه منها هی زینه الأبرار عند اللّه تعالی: الزّهد فی الدّنیا فجعلک لا ترزء من الدّنیا شیئا و لا ترزء منک الدّنیا شیئا أی لا تنقص منها و لا تنقص منک.

و قد أورده صاحب کفایه الطالب أبسط من هذا قال: سمعت أبا مریم السلولی یقول: سمعت رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یقول: یا علیّ إنّ اللّه قد زیّنک بزینه لم یزیّن العباد بزینه أحبّ إلی اللّه منها: الزهد فی الدّنیا فجعلک لا تنال من الدّنیا شیئا و لا تنال

ص:297

الدّنیا منک شیئا، و وهب لک حبّ المساکین فرضوا بک إماما و رضیت بهم أتباعا فطوبی لمن أحبّک و صدق فیک و ویل لمن أبغضک و کذب علیک، فأما الذین أحبّوک و صدقوا فیک، فهم جیرانک فی دارک و رفقاؤک فی قصرک و أما الذین أبغضوک و کذبوا علیک فحقّ علی اللّه أن یوقفهم موقف الکذابین یوم القیامه، و ذکره ابن مردویه فی مناقبه.

فقد ثبت لعلیّ علیه السّلام الزّهد بشهاده النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم له بذلک، و لا یصحّ الزّهد فی الشیء إلاّ بعد معرفته و العلم به و علیّ علیه السّلام عرف الدّنیا بعینها و تبرّجت له فلم یحفل بزینتها لشینها و تحقق زوالها، فعاف وصالها و تبین انتقالها، فصرم حبالها و استبان قبح عواقبها و کدر مشار بها فألقی حبلها علی غاربها و ترکها لطالبها و تیقّن بؤسها و ضررها فطلّقها ثلاثا و هجرها، و عصاها إذ أمرته فعصته إذ أمرها و علمت أنه لیس من رجالها و لا من ذوی الرّغبه فی جاهها و مالها و لا ممّن تقوده فی حبالها و تورده موارد وبالها، فصاحبته هدنه علی دخن، و ابتلته بأنواع المحن و جرت فی معاداته علی سنن، و غالته بعده فی ابنیه الحسین و الحسن، و هو صلّی اللّه علیه لا یزداد علی شدّه للأواء إلاّ صبرا، و لا علی تظاهر الأعداء إلاّ حمدا للّه تعالی و شکرا، آخذا بسنه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لا یحول عنها مقتفیا لاثاره لا یفارقها، واطئا لعقبه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لا یجاوزها حتّی نقله اللّه تعالی إلی جواره و اختار له دارا خیرا من داره فمضی محمود الأثر، مشکور الورد و الصدر، مستبدلا بدار الصّفاء من دار الکدر، قد لقی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بوجه لم یشوهه التبدیل، و قلب لم تزدهه الأباطیل.

تکمله

هذا الکلام له علیه السّلام رواه المحدّث العلامه المجلسیّ قدّس سرّه فی المجلّد التاسع و المجلّد السابع عشر من البحار من الأمالی عن علیّ بن أحمد الدّقاق عن محمّد بن الحسن الطّاری عن محمّد بن الحسین الخشاب عن محمّد بن محسن عن المفضّل ابن عمر عن الصّادق جعفر بن محمّد عن أبیه عن جدّه عن أبیه علیهم السّلام قال:

قال أمیر المؤمنین علیه السّلام: و اللّه ما دنیاکم عندی إلاّ کسفر علی منهل حلّوا إذ صاح

ص:298

بهم سائقهم فارتحلوا و لا لذاذتها فی عینی إلاّ کحمیم أشربه غساقا و علقم أتجرّعه زعاقا و سمّ أفعاه أسقاه دهاقا و قلاده من نار اوهقها خناقا، و لقد رقعت مدرعتی هذه حتّی استحییت من راقعها و قال لی: اقذف بها قذف الاتن لا یرتضیها لیراقعها، فقلت له: اعزب عنی فعند الصباح یحمد القوم السری و ینجلی عنا غیابات الکری، و لو شئت لتسربلت بالعبقری المنقوش من دیباجکم و لأکلت لباب البرّ بصدور دجاجکم و لشربت الماء الزلال برقیق زجاجکم، و لکنّی أصدق اللّه جلّت عظمته حیث یقول:

«مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاهَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ إِلاَّ النّارُ ».

فکیف استطیع المصیر علی نار لو قذفت بشرره إلی الأرض لأحرقت نبتها و لو اعتصمت نفس بقلّه لأنضجها وهج النار فی قلّتها، و أیّما خیر لعلیّ أن یکون عند ذی العرش مقرّبا أو یکون فی لظی خسیئا مبعدا مسخوطا علیه بجرمه مکذّبا و اللّه لأن أبیت علی حسک السعدان مرقدا و تحتی أطمار علی سفاها ممدّدا، أو اجرّ فی أغلالی مصفدا، أحبّ إلیّ من أن ألقی فی القیامه محمّدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم خائنا فی ذی یتمه اظلمه بفلسه متعمدا و لم أظلم الیتیم و غیر الیتیم لنفس تسرع إلی البلی قفولها و یمتدّ فی أطباق الثری حلولها، و إن عاشت رویدا فبذی العرش نزولها.

معاشر شیعتی احذروا فقد عضّتکم الدّنیا بأنیابها، تختطف منکم نفسا بعد نفس کذئابها، و هذه مطایا الرّحیل قد أنیخت لرکابها إلاّ أنّ الحدیث ذو شجون فلا یقولنّ قائلکم إنّ کلام علیّ متناقض، لأنّ الکلام عارض.

و لقد بلغنی أنّ رجلا من قطّان المداین تبع بعد الحنیفیّه علوجه، و لبس من ناله دهقانه منسوجه، و تصمخ بمسک هذه النّوافج صباحه، و تبخّر عود الهند رواحه، و حوله ریحان حدیقه یشم تفّاحه، و قد مدّ له مفروشات الرّوم علی سرره، تعسا له بعد ما ناهز السّبعین من عمره و حوله شیخ یدبّ علی أرضه من هرمه و ذا یتمه تضوّر من ضرّه و من قرمه، فما واساهم بفاضلات من علقمه لئن أمکننی اللّه منه لأخضمنّه

ص:299

خضم البرّ، و لاقیمنّ علیه حدّ المرتدّ، و لأضربنّه الثمانین بعد حدّ و لأسدنّ من جهله کلّ مسدّ، تعسا له أفلا شعر أفلا صوف أفلا وبر أفلا رغیف قفار اللیل افطار معدم أفلا عبره علی خدّ فی ظلمه لیالی تنحدر و لو کان مؤمنا لاتّسقت له الحجّه إذا ضیّع ما لا یملک.

و اللّه لقد رأیت عقیلا أخی و قد أملق حتّی استماحنی من برّکم صاعه، و عاودنی فی عشر وسق من شعیرکم یطعمه جیاعه، و یکاد یلوی ثالث أیّامه خامصا ما استطاعه و رأیت أطفاله شعث الألوان من ضرّهم کأنّما اشمأزّت وجوههم من قرّهم، فلمّا عاودنی فی قوله و کرّره أصغیت إلیه سمعی فغرّه، و ظنّنی اوتغ دینی فاتّبع ما سرّه أحمیت له حدیده ینزجر إذ لا یستطیع منها دنوّا و لا یصبر، ثمّ أدنیتها من جسمه فضجّ من ألمه ضجیج ذی دنف یئنّ من سقمه، و کاد یسبّنی سفها من کظمه، و لحرقه فی لظی أضناله من عدمه فقلت له: ثکلتک الثّواکل یا عقیل أتئنّ من حدیده أحماها إنسانها لمدعبه، و تجرّنی إلی نار سجّرها جبّارها من غضبه، أتئنّ من الأذی و لا أئنّ من لظی.

و اللّه لو سقطت المکافاه عن الامم و ترکت فی مضاجعها بالیات الرّمم لاستحییت من مقت رقیب یکشف فاضحات من الأوزار تنسخ فصبرا علی دنیا تمرّ بلاء وائها کلیله بأحلامها تنسلخ، کم بین نفس فی خیامها ناعمه و بین أثیم فی جحیم یصطرخ فلا تعجب من هذا.

و أعجب بلا صنع منا من طارق طرقنا بملفوفات زملها فی وعائها و معجونه بسطها فی إنائها فقلت له: أصدقه أم نذر أم زکاه و کلّ ذلک یحرم علینا أهل بیت النّبوه و عوضنا منه خمس ذی القربی فی الکتاب و السنّه، فقال لی: لا ذاک و لا ذاک و لکنّه هدیّه فقلت له: ثکلتک الثّواکل أفعن دین اللّه تخدعنی بمعجونه عرقتموها بقندکم، و خبیصه صفراء أتیتمونی بها بعصیر تمرکم، أ مختبط أم ذو جنّه أم تهجر أ لیست النّفوس عن مثقال حبّه من خردل مسئوله، فما ذا أقول فی معجونه اتزقمها معموله و اللّه لو اعطیت الأقالیم السّبعه بما تحت أفلاکها و استرق لی قطانها مذعنه بأملاکها

ص:300

علی أن أعصی اللّه فی نمله أسلبها شعیره فألوکها ما قبلت و لا أردت، و لدنیاکم أهون عندی من ورقه فی فم جراده تقضمها و أقذر عندی من عراقه خنزیر یقذف بها أجذمها، و أمرّ علی فؤادی من حنظله یلوکها ذو سقم فیشتمها «فیبشمها» فکیف أقبل ملفوفات عکمتها فی طیّها و معجونه کأنّها عجنت بریق حیّه أو فیئها.

اللّهم انّی نفرت عنها نفار المهره من کیّها أریه السّها و یرینی القمر.

أ أمتنع من وبره من قلوصها ساقطه، و أبتلع إبلا فی مبرکها رابطه، أدبیب العقارب من و کرها ألتقط، أم قواتل الرّقش فی مبیتی ارتبط، فدعونی أکتفی من دنیاکم بملحی و أقراصی، فبتقوی اللّه أرجو خلاصی ما لعلیّ و نعیم یفنی و لذّه تنحتها المعاصی سالقی و شیعتی ربّنا بعیون ساهره و بطون خماص لیمحّص اللّه الّذین آمنوا و یمحق الکافرین، و نعوذ باللّه من سیّات الأعمال، و صلّی اللّه علی محمّد و آله الطّاهرین(1).

بیان

ما یحتاج الی التّوضیح و البیان من غربب ألفاظ هذه الروایه الّتی لم تتقدّم فی روایه الرضیّ فنقول و باللّه التّوفیق:

«الحمیم» الماء الحارّ الشّدید الحراره یسقی منه أهل النّار و عن ابن عبّاس لو سقطت منه نقطه علی جبال الدنیا لأذابتها «و الغسّاق» بالتّخفیف و التّشدید ما یسیل من صدید أهل النّار و غسالتهم أو ما یسیل من دموعهم و «العلقم» شجر مرّ و یقال للحنظل و لکلّ شیء مرّ: علقم.

و السم «الزّعاق» وزان غراب هو الّذی یقتل سریعا، و الماء الزّعاق الملح الغلیظ لا یطاق شربه و «الدّهاق» وزان کتاب الممتلی و «الوهق» بالتحریک و یسکن الحبل یری به فی انشوطه فیؤخذ به الدابه و الانسان و «المدرعه» القمیص و قوله «قذف الاتن» هو بضمتین جمع الاتان و هی الحماره و التّشبیه بقذفها لکونها أشدّ امتناعا للحمل من غیرها أو لکونها أکثر قذفا لجلّها، و «غیابات الکری» بالضم جمع غیابه و غیابه کلّ شیء ما سترک منه و منه غیابات الجبّ، و قال الجوهری

ص:301


1- (1) - أقول: حیث کانت النسخه مغلوطه جدا و بعضها لا یکاد یقرأ، صحّحت هذا الکلام الشریف عن نسخه البحار المطبوعه اخیرا ج 40 ص 345 و هکذا من البیان ما کان موجودا فی البحار «المصحح».

الغیابه کلّ شیء تظلّ الانسان فوق رأسه مثل السّحابه و الغبره و الظلمه و نحو ذلک، و فی بعض النسخ علالات الکری بالضمّ أیضا جمع علاله بقیه کلّشیء و الکری النعاس و النّوم أی من یسری باللّیل یعرضه فی الیوم النّعاس لکنّه ینجلی منه بعد النوم فکذلک یذهب مشقه الطاعات بعد الموت هکذا قال العلامه المجلسیّ قدّس سره و قال المیدانی «عند الصباح یحمد القوم السری» یضرب للرجل یحتمل المشقّه رجاء الراحه و «العبقری» الدّیباج و قیل البسط الوشیه.

و قوله «و لو اعتصمت نفس بقله» أی بعد قذف الشرره لو التجأت نفس إلی رأس جبل لا نضج تلک النفس «و هج النّار» بسکون الهاء أی اتقادها و حرّها و الضمیر «فی قلّتها» راجع إلی النّفس و الاضافه للملابسه «و الخسیء» الصاغر و المبعد و «الأطمار» جمع طمر بالکسر و هو الثوب الخلق البالی و «السّفا» التراب الذی تسفیه الرّیح و کلّ شجر له شوک و ضمیر سفاها راجع إلی الأرض بقرینه المقام.

و قوله «رویدا» أی قلیلا و «الذّئاب» جمع الذّئب و الضمیر راجع إلی الدّنیا أی کما تختطف الذئاب فی الدّنیا و «الشّجون» الطرق و یقال الحدیث ذو شجون ای یدخل بعضه فی بعض قال العلامه المجلسیّ قدّس سرّه: و المراد بالتّناقض هنا عدم التناسب.

و قوله «إنّ رجلا من قطان المداین» قال المجلسیّ: یحتمل أن یکون مراده به معاویه بل هو الظاهر، فالمداین جمع المدینه لا النّاحیه الموسومه بذلک، و المراد بعلوجه آباؤه الکفره شبّههم فی کفرهم بالعلوج و هو جمع علج بالکسر الرّجل من کفّار العجم هکذا فی القاموس و «النّاله» جمع النّائل و هو العطاء کالقاده و القائد و «الدّهقان» بالضمّ و الکسر القوی علی التصرّف مع عدّه و رئیس الاقلیم معرّب، و الضّمیر فی «منسوجه» راجع إلی الدّهقان قال المجلسیّ قدّس سرّه أو راجع إلی النّاله بتأویل أی لیس من عطایا دهقانه أو ممّا أصاب و أخذ منه ما نسجه الدهقان أو ما کان منسوجا من عطایاه.

و «تضمّخ» بالطّیب تلطخ به و «النّوافج» جمع نافجه معرّب نافه و «دبّ» الشیخ دبیبا مشی مشیا رویدا و الضمیر فی «أرضه» إما راجع إلی

ص:302

الشیخ أو إلی الرجل و «تضوّر» فلان من شده الحمّی أی تلوّی و صاح و تقلّب ظهرا لبطن و «الضّرّ» بالضمّ سوء الحال و «القرم» شدّه شهوه اللحم و «العلقم» الحنظل و کلّشیء مرّ، و إنّما شبّه ما یأکله من الحرام بالعلقم لسوء عاقبته و کثیرا ما یشبه الحرام فی العرف بسمّ الحیّه و الحنظل.

و «الخضم» الأکل بأقصی الأضراس «و إقامه حدّ المرتدّ علیه» لانکاره بعض الضّروریات کما یشعر به ما تقدّم من قوله: و تبع بعد الحنیفیه علوجه، أو استحلاله دماء المسلمین إن کان المراد بالرّجل معاویه حسبما اشرنا إلیه و «ضرب الثمانین» لشرب الخمر أو قذف المحصنه.

و قوله «و لأسدّن من جهله کلّ مسدّ» قال المجلسیّ قدّس سرّه: کنایه عن إتمام الحجّه و قطع أعذاره أو تضییق الأمر علیه، و قوله «أفلا رغیف» بالرفع و یجوز فی مثله الرّفع و النّصب و البناء علی الفتح و «القفار» بالفتح ما لا ادام معه من الخبز و أضیف إلی اللّیل و هو صفه للرّغیف و «إفطار معدم» بدل من رغیف، و فی بعض النسخ قفارا بالنّصب علی الحال للیل إفطار معدم باللاّم الجارّه و إضافه لیل إلی الافطار المضاف إلی المعدم أی الفقیر.

و «الاتّساق» الانتظام و «الوسق» ستّون صاعا و قوله «یکاد یلوی ثالث أیامه» لعلّه من لویت الحبل فتلته أی یلتفّ إحدی رجلیه بالأخری من شدّه جوعه و قوله «خامصا ما استطاعه» أی جائعا ما کان قادرا علی الجوع و «القرّ» بالضمّ البرد و «عاوده» فی مسأله مسأله مرّه بعد اخری و «اوتغ» بالتاء المثناه و الغین المعجمه من الوتغ بالتحریک و هو الهلاک و «السّفه» الجهل و خفه الحلم.

و قوله «من کظمه» أی من قلّه کظمه للغیظ و قوله «لحرقه» عطف علی قوله سفها، و لمّا لم یکن الحرقه مثل السّفه من فعل الساب أتی باللاّم للتعلیل و «أضنا» أفعل من أضناه المرض أثقله من ضنی ضنا من باب رضی أی مرض مرضا ملازما حتّی أشرف علی الموت أی کاد یسبّنی لحرقه کانت أمرض له من فقره الذی کان به

ص:303

و یحتمل أن یکون الواو فی و لحرقه للقسم و اللام فیها بالفتح أی و اللّه لحرقه فی نار جهنّم أو فی هذه الحدیده المحماه أمرض له من عدمه.

و قوله «من مقت رقیب» الظاهر أنّ المراد بالرّقیب هنا هو اللّه تعالی لأنّه من جمله أسمائه الحسنی و فی الکتاب العزیز - فلمّا توفّیتنی کنت أنت الرّقیب علیهم و أنت علی کلّ شیء شهید - و جمله «تنسخ» صفه أو حال من فاضحات أو من الأوزار قال تعالی - إنّا کنّا نستنسخ ما کنتم تعملون - أی نثبت ما کنتم تعملون أو نأخذ نسخته، و قوله «فصبرا» الفاء للتفریع أی فاصبروا صبرا علی دنیا تمرّ مع شدّتها مثل لیله تنسلخ و تمضی مع أضغاث أحلامها، و قوله «کم بین نفس» الاستفهام للتعجّب و الضمیر فی «خیامها» راجع إلی الجنه المعلومه بقرینه المقام و «الاصطراخ» الصیاح الشدید.

و قوله «بلا صنع منا» قال العلامه المجلسیّ قدّس سرّه حال من مفعول أعجب أی اعجب مما صدر من طارق منّا من غیر أن یکون منّا فیما فعله مدخل و «زملها» أی لفّها و قوله «أم نذر» لعلّ المراد کفاره النذر و «الزّقم» اللقم الشدید و الشرب المفرط و الضمیر فی «املاکها» راجع إلی القطان أی معتقده بأنی أملکها، و یحتمل رجوعه إلی الأقالیم أی مذعنه بأنی أملک الأقالیم و لیس لهم فیها حقّ.

و «اللّوک» العلک و هو دون المضغ قال العلاّمه المجلسیّ قدّس سرّه و قبحه یدلّ علی قبح العلک بطریق أولی و علی قبح السلب أیضا بغیر انتفاع بطریق أولی لأنّ النفس قد تنازع السلب فی صوره الانتفاع بخلاف غیرها کما قیل.

و «العراقه» بالضمّ العظم إذا أکل لحمه و الضمیر فی «بها» راجع الی العراقه و فی «أجذمها» إلی الدّنیا أو العراقه بأدنی الملابسه، و فی هذه الفقره من المبالغات فی التنفّر و النکیر ما لا یتصوّر فوقها، و کذا فی الحنظله التی مضغها

ص:304

ذو السقم فیشتمها أی یسبّها نفره عنها و قال المجلسیّ أی لفظها بغضا و عداوه لها فلفظه مع اختلال ذائقته یدلّ علی کمال مرارته و ملفوظه أقذر من ملفوظ غیره لمراره فیه و لتوهّم سرایه مرضه أیضا، انتهی.

أقول: لا دلاله فی شتمها علی لفظها کما فی نسخه البحار، و یحتمل أن یکون یشتمها من تحریف النساخ و یکون الأصل یسمها أی یأکلها علی مرارتها مأخوذا من المسمّ وزان مسنّ و هو الذی یأکل ما قدر علیه کما فی القاموس و لعلّ قوله: علی فؤادی یؤیّد ذلک فانّ ذا السّقم إذا ابتلع الحنظله یؤثّر مرارتها فی باطنه و یفسد معدته و امعائه، و التخصیص بذی السّقم لأن صحیح المزاج لا یلوک الحنظله و لا یلقمها.

و «عکمت» المتاع شددته بثوب و المراد بالطی ما یطوی فیه الشیء أی المطوی علی الشیء و «المهر» ولد الفرس.

و قوله «أریه السّها و یرینی القمر» قال المجلسیّ أی انّی فی وفور العلم و دقّه النّظر اری الناس خفایا الامور و هم یعاملون معی معامله من یخفی علیه أوضح الامور عند إراده مخادعتی قال الزّمخشری فی مستقصی الأمثال: اریها السّها و ترینی القمر، السّها کوکب صغیر خفیّ فی بنات النعش و أصله أنّ رجلا کان یکلّم امرأه بالخفی الغامض من الکلام و هی تکلّمه بالواضح البین، فضرب السها و القمر مثلا لکلامه و کلامها یضرب لمن اقترح علی صاحبه شیئا فأجابه بخلاف مراده قال الکمیت:

شکونا إلیه خراب السواد فحرّم علینا لحوم البقر

فکنّا کما کان من قبلنا أریها السها و ترینی القمر

الضمیر فی إلیه راجع إلی الحجاج بن یوسف شکی إلیه أهل السواد خراب السواد و ثقل الخراج فقال: حرمت علیکم ذبح الثیران، أراد بذلک أنها إذا لم تذبح کثرت و اذا کثرت کثرت العماره و خفّ الخراج، انتهی.

و قوله «أ امتنع اه» الاستفهام للتعجّب أو الانکار أی انّی لکمال زهدی أمتنع

ص:305

من أحد وبره ساقطه من ناقه فکیف أبتلع إبلا رابطه فی مربطها لملاکها و «القلوص» الشابه من النوق و قیل القلوص بفتح القاف من الابل الباقیه من السیر خصّها بالذکر لأنّ الوبر الساقط من الابل حین السیر أهون عند صاحبها من السّاقط من الرابطه و منه یظهر فایده قید الرّبط فی الأخیر.

و قوله «ادبیب العقارب من وکرها التقط» قال الجوهری: کلّما مشی علی وجه الأرض دابّه و دبیب أی ألتقط العقارب الکبیره التی تدبّ من وکرها أی جحرها مجازا فانّها إذا أرید أخذها من جحرها کان أشدّ لذعا شبّه علیه السّلام بها الأموال المحرّمه المنتزعه من محالها لما یترتّب علی أخذها من الهلکات الاخرویه.

و قال بعض الأفاضل: الدّبیب مصدر دبّ من باب ضرب إذا مشی، و هو مفعول التقط و فی الکلام مجاز یقال: دبّ عقارب فلان علینا أی طعن فی عرضنا، فالمقصود أ أجعل عرضی فی عرضه طعن الناس طعنا صادقا لا افتراء فیه و کان طعنهم صدقا و ناشیا عن وکره و محلّه لأنّ أخذ الرّشوه الملفوفات إذا صدر عن التارک لجمیع الدّنیا للاحتراز عن معصیته فی نمله من السفاهه بحیث لا یخفی، انتهی.

و «الرّقش» بالضمّ جمع الرّقشاء و هی الأفعی سمّیت بذلک لترقیش فی ظهرها و هی خطوط و نقط و «الارتباط» شدّ الفرس و نحوه للانتفاع به، و قوله «تنحتها المعاصی» هو من النّحت بری النّبل و نحوه استعاره و فی بعض النسخ تنتجها أی تفیدها و تثمرها و باللّه التوفیق.

الترجمه

از جملۀ کلام بلاغت فرجام آن حضرتست در تنزیه نفس قدسی خود از ظلم کردن أنام می فرماید:

سوگند بخدا که شب به روز آوردن من بر بالای خار سعدان در حالتی که بیدار باشم، و کشیده شدن من در زنجیرها در حالتی که دست و گردن بسته در بند باشم، دوست تر است بمن از این که ملاقات نمایم خدا و رسول او را در روز قیامت در حالتی که ظلم نمایندۀ بعض بندگان باشم و غصب کنندۀ چیزی از متاع این جهان

ص:306

و چگونه ظلم کنم أحدی را از برای نفسی که سرعت می نماید بسوی پوسیدن باز گشتن او، و دراز می شود در خاک نزول کردن آن.

قسم بخدا که دیدم برادرم عقیل را در حالتی که فقیر و بی چیز شده بود تا بحدّی که خواهش نمود از من از گندم شما یک صاع، و دیدم کودکان او را پریشان مویها و غبار آلود رنگها از غایت فقر گویا سیاه رنگ شده بود رخسارهای ایشان با رنگ نیل، و آمد و رفت نمود نزد من در حالتی که تأکید کننده بود در خواهش خود، و مکرر کرد بر من آن سخن را در حالتی که اعاده نماینده بود، پس برگرداندم بطرف او گوش خود را پس گمان نمود که می فروشم باو دین خود را و متابعت می کنم افسار او را در حالتی که مفارقت کننده باشم از طریق عدالت خود چون اصرار از اندازه گذرانید پس گرم کردم از برای او آهنی را بعد از آن نزدیک کردم آن آهن گرم را از بدن او تا عبرت بردارد بان، پس ناله کرد مثل ناله کردن صاحب مرض از درد آن و نزدیک بود که بسوزد از اثر آن آهن، پس گفتم او را که بنشینند در ماتم تو زنانی که بچه مردگان باشند ای عقیل آیا ناله میکنی از آهنی که گرم کرده باشد آن را آدمی برای شوخی و بازیچه گی خود، و می کشی مرا باتشی که افروزنده است آن را خداوند قهار آن برای غضب و خشم خود، آیا ناله می کنی از اذیّت این آهن و ناله نکنم من از آتش سوزان جهنّم.

و عجب تر از این قصّۀ عقیل اینست که آیندۀ وقت شب آمد نزد ما با هدیۀ پیچیده شده در ظرفش و با معجونی که دشمن داشتم آن را باندازۀ که گویا سرشته شده آن با آب دهن مار یا با قیء آن، پس گفتم بأو آیا این عطیّه است یا زکاه است یا صدقه پس این حرام است بر ما أهل بیت رسالت، پس گفت نه اینست و نه آن و لکن هدیه است که آورده ام، پس گفتم گریان باد بتو چشم مادر بی پسر تو آیا از دین خدا آمدۀ نزد من تا فریب دهی مرا، آیا مرض خبط داری یا صاحب جنون هستی یا هذیان می گوئی، قسم بخدا اگر عطا کرده شوم من اقلیمهای هفتگانه را با آنچه که در زیر افلاک آنهاست بر آنکه معصیت نمایم خدا را در

ص:307

حقّ مورچۀ که بربایم از او پوست جویرا، نمی کنم این کار را، و بدرستی که دنیای شما نزد من هر آینه خوارتر است از برگی که در دهن ملخ باشد بخورد آن را، چیست علی را با نعمت فانی و لذّت غیر باقی، پناه می برم بخدا از غفلت عقل و قباحت لغزش و بأو استعانت میکنم در امور دنیا و آخرت.

و من دعاء له علیه السّلام و هو المأتان و الثالث و العشرون من المختار فی باب الخطب

اشاره

اللّهمّ صن وجهی بالیسار، و لا تبذل جاهی بالإقتار، فأسترزق طالبی رزقک، و أستعطف شرار خلقک، و ابتلی بحمد من أعطانی، و أفتتن بذمّ من منعنی، و أنت من وراء ذلک کلّه ولیّ الإعطاء و المنع، إنّک علی کلّ شیء قدیر.

اللغه

(صانه) صونا و صیانا و صیانه حفظه فهو مصون و (الوجه) هنا بمعنی الجاه و منه کان لعلیّ علیه السّلام وجه من النّاس حیاه فاطمه أی جاه و عزّ قاله ابن الأثیر و (البذل) کالابتذال ضدّ الصیانه، و المبتذل بالکسر لابس البذله و هو الثّوب الخلق و ما لا یصان من الثّیاب و (القتر) و التقتیر الرّمقه من العیش و قلّه النفقه و أقتر علی عیاله ضیّق فی النفقه.

ص:308

الاعراب

قوله علیه السّلام: فأسترزق، منصوب بأن مضمره وجوبا لوقوعه فی جواب الدّعاء و قوله: و أنت آه الجمله فی محلّ النّصب علی الحال و أنت مبتدأ و الظّرف خبره و ولیّ خبر بعد خبر و یجوز کون ولیّ خبره و الظّرف متعلّقا به متقدّما علیه للتّوسع فیکون ظرف لغو.

المعنی

اشاره

اعلم أنّ مقصوده بهذا الدّعاء طلب الغنی و عدم الابتلاء بالفقر و لوازمه فقوله (اللهمّ صن وجهی بالیسار) أی اجعل جاهی محفوظا بالغنی و السّعه حتّی أستغنی عن مسأله المخلوقین، و مراده علیه السّلام به الکفاف و هو ما یکفّ عن المسأله و یستغنی به فیکون مساوقا لما ورد فی الدّعاء النبویّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم المرویّ فی الکافی: اللهمّ ارزق محمّدا و آل محمّد الکفاف، و هو بالفتح ما لا یحتاج معه و لا یفضل عن الحاجه فهو متوسّط بین الفقر و الغنی و خیر الامور أوسطها و إنّما سمّی بذلک لأنّه یکفّ عن النّاس و یغنی عنهم.

و فی الکافی أیضا عن النّوفلی عن السّکونی عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: اللهمّ ارزق محمّدا و آل محمّد و من أحبّ محمّدا و آل محمّد العفاف و الکفاف و ارزق من أبغض محمّدا و آل محمّد المال و الولد.

قال بعض شرّاح الحدیث: العفاف بالفتح عفّه البطن و الفرج عن الطّغیان أو العفّه من السّؤال عن الانسان أو الجمیع، و قال: لمّا کان شیء من المال ضروریّا فی البقاء و العباده و هو الکفاف الواقع بین الطرفین طرف الفقر الّذی فیه رائحه الکفر و العصیان، و طرف الغنی الّذی فیه شایبه التّکبّر و الطغیان، طلبه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لنفسه و لمحبّیه، و طلب لمن أبغضهم طرف الغنی و الکثره لأنّ مفاسده أکثر و أعظم و فتنته أشدّ و أفحم من مفاسد الفقر و فتنته کما قال عزّ و جلّ «إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ » و قال «إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی ».

و بالجمله لمّا کان حصول الکفاف مانعا من دواعی طرفی التّفریط و الافراط

ص:309

و کان العبد معه مستقیم الأحوال علی سواء الصّراط طلبه لنفسه و لمحبّیه.

قال الشّارح: و اعلم أنّ الأحادیث مختلفه ففی بعضها طلب الغنی و الیسار و فی بعضها طلب الکفاف، و فی بعضها طلب الفقر، و فی بعضها الاستعاذه من الفقر، و وجه الجمع بینها أن یقال: المراد بطلب الغنی طلب الکفاف لأنّ الکفاف هو المطلوب عند أهل العصمه، و لیس المراد به ما هو المتعارف عن أبناء الدّنیا من جمع المال و اذخاره و الاتّساع به فوق الحاجه، فانّ ذلک مناف لما هو المعهود من حالهم من طلاق الدّنیا و الزّهد فیها و قد قال أمیر المؤمنین علیه السّلام:

علّل النّفس بالکفاف و إلاّ طلبت منک فوق ما یکفیها

ما لما قد مضی و لا للّذی لم یأت من لذّه لمستحلّیها

إنّما أنت طول مدّه ما عمرت کالسّاعه التی أنت فیها

و رواه فی البحار من کتاب مطالب السؤول لمحمّد بن طلحه، و قال أیضا من نظمه علیه السّلام

دلیلک أنّ الفقر خیر من الغنیو أنّ قلیل المال خیر من المثری

لقاؤک مخلوقا عصی اللّه بالغنیو لم تر مخلوقا عصی اللّه بالفقر

و هذا هو الذی أراد النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بقوله: نعم المال الصّالح للعبد الصّالح و المراد بطلب الفقر طلب قدر الحاجه و الکفاف لأنّ الکفاف فقر عند أهل الدنیا و إن کان یسارا عندهم علیهم السّلام و المراد بالاستعاذه من الفقر الاستعاذه ممّا دون الکفاف و هو الفقر عندهم علیهم السّلام و أقوی أفراده عند أهل الدّنیا هذا.

و قال المحدّث العلاّمه المجلسیّ قدّس سرّه: سؤال الفقر لم یرو فی الأدعیّه بل ورد فی أکثرها الاستعاذه من الفقر الذی یشقی به و عن الغنی الذی یسیر سببا لطغیانه انتهی.

و کیف کان فقد ظهر بذلک کلّه أنّ غرضه علیه السّلام بالسؤال صون جاهه و عزّه بالیسار لاستلزام الغنی احترام صاحبه عند عامّه النّاس کاستلزام الفقر لمهانه المبتلی به عندهم.

ص:310

و لذلک عقّبه بقوله (و لا تبذل جاهی بالاقتار) أی لا تجعل مروّتی و حرمتی ساقطه عند النّاس بضیق المعیشه و قلّه النفقه، فانّ الاقتار یوجب الاستهانه و الاحتقار و استخفاف النّاس بالمتّصف به.

و من هنا قال الصّادق علیه السّلام: لا تدعوا التّجاره فتهونوا.

و فی بعض الاثار أحسنوا تعهّد المال فانّه ما افتقر أحد قطّ إلاّ أصابه ثلاث خصال: رقّه فی دینه، و ضعف فی عقله، و ذهاب من مروّته، و الرابعه هی العظمی و هی استخفاف الناس به.

و فی وصایا لقمان: یا بنیّ اکلت الحنظل و ذقت الصّبر فلم یکن أمرّ من الفقر، فان افتقرت فلا تحدّث النّاس کیلا ینتقصوک.

و ترک ابن المبارک دنانیر و قال: اللّهمّ إنک تعلم أنّی لم أجمعها إلاّ لأصون بها حسبی و دینی.

و قالت الحکماء: المال یرفع صاحبه و إن کان وضیع النّسب قلیل الأدب و ینصره و إن کان جبانا، و ینبسط لسانه و إن کان عیابه، یظهر المروه و یتم الریاسه یصلک إذا قطعک النّاس، و ینصرک إذ اخذ لک الأقربون، و لولاه ما مدح کریم و لا صین حریم.

و کان بعضهم یقول: النّاس لصاحب المال ألزم من الشعاع للشّمس، و من الذّئب للمصر، و من الحکم للمقرّ، و هو عندهم أرفع من السّماء و أعذب من الماء و أحلی من الشهد و أزکی من الورد، خطاؤه صواب، و سیئته حسنه و قوله مقبول، و حدیثه مغسول، یغشی مجلسه و لا یملّ صحبته، و المفلس عند النّاس أکذب من لمعان السّراب، و من سحاب تموز لا یسأل منه إن تخلّف، و لا یسلّم علیه إن قدم إذا غاب شتموه و إن حضر طردوه و إذا غضب ضعفوه، مصافحته تنقض الوضوء، و قراءته تقطع الصّلاه أثقل من الامانه و أبغض من المبرم الملحف.

و قد أکثر الشعراء فی نظمهم من هذا المعنی قال بعضهم:

ص:311

فصاحه سحبان و خطّ ابن مقله و حکمه لقمان و زهد ابن أدهم

إذا اجتمعت للمرء و المرء مفلس فلیس له قدر بمقدار درهم

و قال آخر:

و زینی للغنی أسعی فانی رأیت الناس شرّهم الفقیر

و أبعدهم و أهونهم علیهم و إن أمسی له حسب و خیر

و یکرهه النّدی و تزدریه خلیلته و ینهره الصّغیر

و یلقی ذو الغنی و له جلال یکاد فؤاد صاحبه یطیر

قلیل ذنبه و الذنب جمّ و لکن الغنی ربّ غفور

و قال آخر:

و لم أر بعد الدّین خیرا من الغنی و لم أر بعد الکفر شرّا من الفقر

و قال الزّمخشری:

لا تلمنی إذا رقیت الأواقی فالأواقی لماء وجهی اراقی

ثمّ المراد بالجاه أیضا الذی سأل علیه السّلام صونه بالیسار و عدم ابتذاله بالاقتار لیس ما یقصد به الفخر و التّرأس کما هو شأن أهل الدنیا بل ما یستعان به علی القیام بطاعه اللّه و عبادته و أداء حقوقه اللازمه و الذی من هو اللّه سبحانه به علی الأنبیاء و اشیر إلیه فی قوله تعالی «یا مَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَهٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ ».

و فی الحدیث النّبوی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم اذا کان یوم القیامه دعی اللّه بعبد من عباده فیتوقّف بین یدیه فیسأله عن جاهه کما یسأله عن ماله و قوله علیه السّلام (فأسترزق طالبی رزقک) الفاء للسّببیّه أی فیسبّب ابتذال جاهی بالاقتار أن أسترزق طالبی رزقک الذین من شأنهم أن یطلبوا منک الرزق لا أن یطلب منهم.

(و أستعطف شرار خلقک) أی أطلب العاطفه و الافضال من شرار خلقک الذین لیسوا بأهل الاستعطاف، و فی بیانه لهذین السببین تأکید للالتجاء باللّه تعالی فی

ص:312

صیانته من الفقر و اعاذته من الابتذال اذ فی استرزاق الخلق و استعطافهم من الذلّ و الخضوغ و التّملّق و المهانه للمسئول منه ما یجب أن یتضرّع إلی اللّه عزّ و جلّ فی الوقایه منه.

و قد تواترت الأخبار و الاثار و تطابقت الأشعار علی ذمّ السّؤال و کراهه بذل الوجه فی الطّلب من الخلق خصوصا ممّن لم یکن معروفا بالمعروف.

فمن ذلک ما فی الکافی عن عبد الأعلی بن أعین قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول: طلب الحوائج إلی النّاس استلاب للعزّ مذهبه للحیاء و الیأس مما فی أیدی النّاس عزّ للمؤمن فی دینه و الطمع هو الفقر الحاضر.

و فیه عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّ اللّه تبارک و تعالی أحبّ شیئا لنفسه و أبغضه لخلقه أبغض لخلقه المسأله و أحبّ لنفسه أن یسأل و لیس شیء أحبّ إلی اللّه عزّ و جلّ من أن یسأل فلا یستحی أحدکم أن یسأل اللّه عزّ و جلّ من فضله و لو شسع نعله.

و روی عنه علیه السّلام ایا