بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار المجلد 13 : تاریخ پیامبران - 3

اشارة

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعة لدرر أخبار الائمة الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [1440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامة. ج.52. تاریخ الحجة. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاة . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ص: 1

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

ص: 1

**[ترجمه]

أبواب قصص موسی و هارون علیهما السلام

باب 1 نقش خاتمهما و علل تسمیتهما و فضائلهما و سننهما و بعض أحوالهما

الآیات

البقرة: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ قَفَّیْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ»(87)

آل عمران: «وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ* مِنْ قَبْلُ هُدیً لِلنَّاسِ»(3-4)

هود: «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَةً»(17) (و قال): «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ»(110)

إبراهیم: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ»(5)

مریم: «وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسی إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولًا نَبِیًّا* وَ نادَیْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا* وَ وَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِیًّا»(51-53)

الأنبیاء: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی وَ هارُونَ الْفُرْقانَ وَ ضِیاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ»(48)

التنزیل: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَلا تَکُنْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقائِهِ وَ جَعَلْناهُ هُدیً

لِبَنِی إِسْرائِیلَ* وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ»(23-24)

الأحزاب: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَ کانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِیهاً»(69)

الصافات: «وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلی مُوسی وَ هارُونَ وَ نَجَّیْناهُما وَ قَوْمَهُما مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ* وَ نَصَرْناهُمْ فَکانُوا هُمُ الْغالِبِینَ* وَ آتَیْناهُمَا الْکِتابَ الْمُسْتَبِینَ* وَ هَدَیْناهُمَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ* وَ تَرَکْنا عَلَیْهِما فِی الْآخِرِینَ* سَلامٌ عَلی مُوسی وَ هارُونَ* إِنَّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ *إِنَّهُما مِنْ عِبادِنَا الْمُؤْمِنِینَ»(114-122)

المؤمن: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْهُدی* وَ أَوْرَثْنا بَنِی إِسْرائِیلَ الْکِتابَ هُدیً وَ ذِکْری لِأُولِی الْأَلْبابِ»(53-54)

السجدة: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ»(45)

الأحقاف: «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَةً»(12)

**[ترجمه]وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ وَقَفَّیْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَکُلَّمَا جَاءکُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَی أَنفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقًا کَذَّبْتُمْ وَفَرِیقًا تَقْتُلُونَ - . [1] بقره / 87 -

{و همانا به موسی کتاب [تورات] را دادیم و پس از او پیامبرانی را پشت سر هم فرستادیم و عیسی پسر مریم را معجزه های آشکار بخشیدیم و او را با روح القدس تایید کردیم پس چرا هر گاه پیامبری چیزی را که خوشایند شما نبود برایتان آورد کبر ورزیدید گروهی را دروغگو خواندید و گروهی را کشتید}

- وَأَنزَلَ التَّوْرَاةَ وَالإِنجِیلَ* مِن قَبْلُ هُدًی لِّلنَّاسِ - [2]. آل عمران /3-4 -

{بر تو نازل کرد تورات و انجیل را*پیش از آن برای رهنمود مردم فرو فرستاد}

- وَمِن قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی إَمَامًا وَرَحْمَةً* وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَلَوْلاَ کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِّنْهُ مُرِیبٍ - [3]. هود /17 و110 -

{و پیش از وی [نیز] کتاب موسی راهبر و مایه رحمت بوده است*و به حقیقت ما به موسی کتاب [آسمانی] دادیم پس در مورد آن اختلاف شد و اگر از جانب پروردگارت وعده ای پیشی نگرفته بود قطعا میان آن ها داوری شده بود و بی گمان آنان در باره آن در شکی بهتان آمیزند}

- وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللّهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ لِّکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ - . ابراهیم / 5 -

{و در حقیقت موسی را با آیات خود فرستادیم [و به او فرمودیم] که قوم خود را از تاریکیها به سوی روشنایی بیرون آور و روزهای خدا را به آنان یادآوری کن که قطعا در این [یادآوری] برای هر شکیبای سپاسگزاری عبرتهاست}

- وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ مُوسَی إِنَّهُ کَانَ مُخْلَصًا وَکَانَ رَسُولًا نَّبِیًّا* وَنَادَیْنَاهُ مِن جَانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِیًّا* وَوَهَبْنَا لَهُ مِن رَّحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِیًّا - . [2] مریم / 51-53 -

{و در این کتاب از موسی یاد کن زیرا که او پاکدل و فرستادهای پیامبر بود*و از جانب راست طور او را ندا دادیم و در حالی که با وی راز گفتیم او را به خود نزدیک ساختیم*و به رحمت خویش برادرش هارون پیامبر را به او بخشیدیم}

- وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِیَاء وَذِکْرًا لِّلْمُتَّقِینَ - . [3] انبیاء / 48 -

{و در حقیقت به موسی و هارون فرقان دادیم و [کتابشان] برای پرهیزگاران روشنایی و اندرزی است}

- وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ فَلَا تَکُن فِی مِرْیَةٍ مِّن لِّقَائِهِ وَجَعَلْنَاهُ هُدًی لِّبَنِی إِسْرَائِیلَ* وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَکَانُوا بِآیَاتِنَا یُوقِنُونَ - . [4] تنزیل / 23-24 -

{و به راستی [ما] به موسی کتاب دادیم پس در لقای او [با خدا]تردید مکن و آن [کتاب] را برای فرزندان اسرائیل [مایه] هدایت قرار دادیم*و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند} - یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسَی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَکَانَ عِندَ اللَّهِ وَجِیهًا - . [1] احزاب / 69 -

{ای کسانی که ایمان آورده اید مانند کسانی مباشید که موسی را [با اتهام خود] آزار دادند و خدا او را از آن چه گفتند مبرا ساخت و نزد خدا آبرومند بود}

- وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَی مُوسَی وَهَارُونَ*وَنَجَّیْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ *وَنَصَرْنَاهُمْ فَکَانُوا هُمُ الْغَالِبِینَ

وَآتَیْنَاهُمَا الْکِتَابَ الْمُسْتَبِینَ *وَهَدَیْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ *وَتَرَکْنَا عَلَیْهِمَا فِی الْآخِرِینَ*سَلَامٌ عَلَی مُوسَی وَهَارُونَ*إِنَّا کَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ *إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِینَ - . [2] صافات / 114-122 -

{و در حقیقت بر موسی و هارون منت نهادیم*و آن دو و قومشان را از اندوه بزرگ رهانیدیم*زیرا آن دو از بندگان با ایمان ما بودند*و آن دو را کتاب روشن دادیم*و هر دو را به راه راست هدایت کردیم*و برای آن دو در [میان] آیندگان [نام نیک] به جای گذاشتیم*درود بر موسی و هارون*ما نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم*و آنان را یاری دادیم تا ایشان غالب آمدند}

- وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْهُدَی وَأَوْرَثْنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ الْکِتَابَ* هُدًی وَذِکْرَی لِأُولِی الْأَلْبَابِ - [3]. مومن / 53-54 -

{و قطعا موسی را هدایت دادیم و به فرزندان اسرائیل تورات را به میراث نهادی*[که] رهنمود و یادکردی برای خردمندان است}

- وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ - [4]. سجده / 45 -

{و به راستی موسی را کتاب [تورات] دادیم پس در آن اختلاف واقع شد}

- وَمِن قَبْلِهِ کِتَابُ مُوسَی إِمَامًا وَرَحْمَةً - . احقاف / 12 - {و [حال آن که] پیش از آن کتاب موسی راهبر و [مایه] رحمتی بود}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی قدس سره: إِماماً أی یؤتم به فی أمور الدین وَ رَحْمَةً أی نعمة من الله علی عباده أو ذا رحمة أی سبب الرحمة لمن آمن به (1)الْکِتابَ یعنی التوراة فَاخْتُلِفَ فِیهِ أی قومه اختلفوا فی صحته وَ لَوْ لا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ أی لو لا خبر الله السابق بأنه یؤخر الجزاء إلی یوم القیامة للمصلحة لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ أی لعجل الثواب و العقاب لأهله وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ أی من وعد الله و وعیده (2)

بِأَیَّامِ اللَّهِ أی بوقائع الله فی الأمم الخالیة و إهلاک من هلک منهم أو بنعم الله فی سائر أیامه کما روی عن أبی عبد الله علیه السلام.

أو الأعم منهما (3)فِی الْکِتابِ أی القرآن إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً قرأ أهل الکوفة بفتح اللام أی أخلصه الله بالنبوة و الباقون بکسرها أی أخلص العبادة لله أو نفسه لأداء الرسالة

ص: 2


1- مجمع البیان 5: 15. م.
2- مجمع البیان 5: 198. م.
3- مجمع البیان 6: 304. م.

مِنْ جانِبِ الطُّورِ الطور جبل بالشام ناداه الله من جانبه الیمین و هو یمین موسی و قیل من الجانب الأیمن من الطور یرید حیث أقبل من مدین و رأی النار فی الشجرة و هو قوله یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا أی مناجیا کلیما قال ابن عباس قربه الله و کلمه و معنی هذا التقریب أنه أسمعه کلامه و قیل قربه حتی سمع صریر القلم الذی کتبت به التوراة و قیل قَرَّبْناهُ أی رفعنا منزلته حتی صار محله منا فی الکرامة محل من قربه مولاه فی مجلس کرامته فهو تقریب کرامة و اصطفاء لا تقریب مسافة و إدناء وَ وَهَبْنا لَهُ أی أنعمنا علیه بأخیه هارون و أشرکناه فی أمره (1)الْفُرْقانَ أی التوراة یفرق بین الحق و الباطل و قیل البرهان الذی یفرق به بین حق موسی و باطل فرعون و قیل هو فلق البحر وَ ضِیاءً هو من صفة التوراة أیضا أی استضاءوا بها حتی اهتدوا فی دینهم (2).

فَلا تَکُنْ فِی مِرْیَةٍ مِنْ لِقائِهِ أی فی شک من لقائک موسی لیلة الإسراء بک إلی السماء عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

وَ قَدْ وَرَدَ فِی الْحَدِیثِ أَنَّهُ قَالَ: رَأَیْتُ لَیْلَةَ أُسْرِیَ بِی مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ رَجُلًا آدَمَ طُوَالًا جَعْداً کَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَبْوَةَ (3)وَ رَأَیْتُ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ رَجُلًا مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إِلَی الْحُمْرَةِ وَ الْبَیَاضِ سَبِطَ الرَّأْسِ (4).

فعلی هذا فقد وعد صلی الله علیه و آله أنه سیلقی موسی علیه السلام قبل أن یموت و قیل فلا تکن فی مریة من لقاء موسی إیاک فی الآخرة و قیل

ص: 3


1- مجمع البیان 6: 518. م.
2- مجمع البیان 7: 50. م.
3- هکذا فی المطبوع، و فی نسخة: شنوة، و الظاهر أن کلاهما مصحف و الصحیح کما فی المصدر: شنوءة، قال الثعلبی فی العرائس فی ذکر حلیة موسی علیه السلام: جعد طویل کانه من رجال أزد شنوءة. و قال الفیروزآبادی: الشنوءة: المتفزر و التفزر، و أزد شنوءة و قد تشدد الواو: قبیلة سمیت لشنآن بینهم و فی اللباب: الشنائی بفتح الشین و النون و کسر الهمزة هذه النسبة الی أزد شنوءة و الشنوی بفتح الشین و النون. و بعدها الواو نسبة الی شنوءة، و یقال: للازد أزد شنوءة.
4- المربوع: الوسیط القامة. و السبط: ضد الجعد.

من لقاء موسی الکتاب و قیل من لقاء الأذی کما لقی موسی وَ جَعَلْناهُ أی موسی أو الکتاب وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً أی رؤساء فی الخیر یقتدی بهم یهدون إلی أفعال الخیر بإذن الله و قیل هم الأنبیاء الذین کانوا فیهم لَمَّا صَبَرُوا أی لما صبروا جعلوا أئمة وَ کانُوا بِآیاتِنا یُوقِنُونَ لا یشکون فیها. (1)وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلی مُوسی وَ هارُونَ أی بالنبوة و النجاة من فرعون و غیرهما من النعم الدنیویة و الأخرویة مِنَ الْکَرْبِ الْعَظِیمِ من تسخیر قوم فرعون إیاهم و استعمالهم فی الأعمال الشاقة و قیل من الغرق الْکِتابَ الْمُسْتَبِینَ یعنی التوراة الداعی إلی نفسه بما فیه من البیان وَ تَرَکْنا عَلَیْهِما الثناء الجمیل فِی الْآخِرِینَ بأن قلنا سَلامٌ عَلی مُوسی وَ هارُونَ (2)موسی اسم مرکب من اسمین بالقبطیة فمو هو الماء و سی الشجر و سمی بذلک لأن التابوت الذی کان فیه موسی وجد عند الماء و الشجر (3)وجدته جواری آسیة و قد خرجن لیغتسلن و هو موسی بن عمران بن یصهر بن قاهث بن لاوی بن یعقوب علیه السلام.

و قال الثعلبی هو موسی بن عمران بن یصهر بن قاهث بن لاوی بن یعقوب علیه السلام قال أهل العلم بأخبار الأولین و سیر الماضین ولد لیعقوب علیه السلام لاوی و قد مضی من عمره تسع و ثمانون سنة ثم إن لاوی بن یعقوب نکح نابتة بنت ماوی بن یشجر (4)فولدت له عرشون (5)و مرزی و مردی و قاهث بن لاوی و ولد للاوی قاهث بعد أن مضی من عمره

ص: 4


1- مجمع البیان 8: 332- 333. م.
2- مجمع البیان 8: 456. م.
3- قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: روی لما وضعته أمه فی حجرها اشتد فرحها به، فقال: فدیتک یا موسی، فسمع فرعون فاستشاط، فأرسل اللّه جل و عزّ فنطق علی لسانها فقالت: بلغنی انکم مشتموه من الماء، فقلت: یا موشی- بالعبرانیة- فقالت لها فرعون: صدقت من الماء مشناه و انا نسمیه موشی.
4- فی المصدر المطبوع بمصر: ماوی بن یشجب. و فی الطبریّ: ماری بن یشخر.
5- فی المصدر: غرسون، و فی الطبریّ: غرشون و لم یذکر مروی و فی قاموس التوراة و الإنجیل: جرشون، قهات، مراری.

ست و أربعون سنة فنکح قاهث بن لاوی قاهی (1)بنت مبنیر بن بتویل (2)بن إلیاس فولدت له یصهر و تزوج یصهر شمبت بنت بتاویت بن برکیا بن یقشان بن إبراهیم (3)فولدت له عمران (4)و قد مضی من عمره ستون سنة و کان عمر یصهر مائة و سبعا و أربعین سنة فنکح عمران بن یصهر نخیب بنت أشموئیل بن برکیا بن یقشان (5)بن إبراهیم فولدت له هارون و موسی و اختلف فی اسم أمهما فقال محمد بن إسحاق نخیب و قیل أفاحیة و قیل بوخائید (6)و هو المشهور و کان عمر عمران مائة و سبعا و ثلاثین سنة و ولد له موسی و قد مضی من عمره سبعون سنة (7)و نحوه ذکر ابن الأثیر فی الکامل(8).

**[ترجمه]طبرسی می­فرماید: «إماماً» یعنی، کسی که در کارهای دینی به او اقتدا شود، و«رحمة» به معنای نعمتی از جانب خداوند بر بندگانش، و « ذا رحمة »، به معنای سبب رحمت است برای کسی که به او ایمان آورده است. - . مجمع البیان 5 : 15 -

منظور از «کتاب» تورات می باشد. «فاختلف فیه» یعنی، در صحت آن اختلاف داشتند. « لولا کلمة سبقت » یعنی: اگر خداوند قبلاً خبر نمی داد که جزای کار مردم را برای مصلحتی که دارد به روز قیامت موکول می کند. «لقضی بینهم» یعنی پاداش و مجازات قوم او را جلو می­انداخت.

«و إنّهم لفی شک منه» یعنی از بشارت­ها و تهدیدهای خداوند - . مجمع البیان 5 : 198 - «بأیام الله» یعنی، با وقایعی که خداوند در بین ملت های پیشین به وجود آورد و نابود کردن تعدادی از آن ها، یا به نعمت هایی که خداوند در سایر زمان ها به آن ها داده است. آن چنانکه از امام صادق علیه السلام روایت شده یا اعم از این دو - . مجمع البیان 6 : 304 - . « فیِ الکتاب » منظور قرآن است. «إنّهُ کان مخلصاً» اهل کوفه لام مخلص را مفتوح خوانده اند، به این معنا که خداوند او را به پیامبری برگزیده است، می باشد، و بقیه آن را مکسور خوانده اند به معنای، عبادت را مخصوص خداوند قرار داد، یا خودش را فقط مختص به انجام رسالت خداوند قرار داد.

ص: 2

«من جانب الطور» طور: کوهی در منطقه شام است. خداوند او را از طرف راستش فرا خواند. منظور، از طرف راست حضرت موسی است. و گفته شده: از طرف راست کوه طور، منظور از آن زمانی که است که از شهر مدین آمد و آن آتش را در درخت دید و آن قول اوست: «یا موسی إنی أنا الله ربّ العالمین » {ای موسی منم من خداوند پروردگار جهانیان} « و قرّبناه نجیّا » منظور از نجیا: مناجات کننده و صحبت کننده است.

ابن عباس علیه السلام فرمود:خداوند او را به خود نزدیک کرد و با او صحبت کرد. مقدار این نزدیکی در حدی بوده که سخن او را شنیده است. و گفته شده است که منظور از آن این است: او را تا آن اندازه به خودش نزدیک کرد که صدای سایش قلمی که با آن تورات را می نوشت شنید، و گفته شده: که منظور از آن بالا بردن منزلت او تا اندازه ای که کرامت و بزرگیش در نزد خداوند به مانند کرامت کسی است که مولایش او را به خود نزدیک کرده باشد. پس منظور از نزدیکی در این جا نزدیکی در کرامت و گزینش است نه نزدیکی از لحاظ بعد و مسافت. « و وهبنا له » یعنی: برادرش هارون را به مانند یک نعمت به او دادیم و هارون را شریک انجام کارش قرار دادیم. - . مجمع البیان 6 : 518 - منظور از « الفرقان » تورات است، که حق را از باطل جدا می کند. و گفته شده که منظور برهان و استدلالی است که حق موسی را از باطل فرعون جدا می کند و گفته شده منظور از آن شکاف دریا است. «ضیاء» نیز از صفت های تورات است، یعنی از آن در جهت هدایت در دینشان، راهنمایی گرفتند. - . [2]مجمع البیان 7 : 50 -

«فلا تکن فی مریة من لقائه» یعنی نسبت به دیدن حضرت موسی در شب معراج شک نداشته باش. ابن عباس روایت می کند، در حدیثی از پیامبر آمده است که می­فرماید: در شبی که به معراج رفتم موسی بن عمران را به شکل مردی بلند قد، با موهای مجعد دیدم که به مردان قبیله شبوه شبیه بود. و عیسی بن مریم را به شکل مردی با قد متوسط و رنگ پوست مایل به قرمز و سفید که موهای بلند و صافی داشت دیدم، به خاطر این پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرموده بود که قبل از این که از دنیا برود حضرت موسی را می بیند. و گفته شده است معنای آن این است که: نسبت به دیدارت با حضرت موسی در روز قیامت شک نکن. و گفته شده:

ص: 3

نسبت به دیدار کتاب موسی علیه السلام ، وگفته شده: آزار و اذیت دیدن، آن طور که حضرت موسی آزار و اذیت دید. «وجعلنا» منظور: حضرت موسی یا کتاب تورات، «وجعلنا منهم أئمه» یعنی: سر دسته خیر و برکت است که به آن ها اقتدا می شود و به إذن خداوند به کارهای خوب هدایت می کنند. و گفته شده، منظور پیامبرانی هستند که در بین آن ها بودند. «لمّا صبروا» هنگامی که صبر کردند امام و پیشوا شدند. «و کانوا بآیاتنا یوقنون» و به نشانه های ما شکی نداشتند. - . [1]مجمع البیان 8 : 333 -

«ولقد مننّا علی موسی و هارون» یعنی به خاطر نبوت و نجات آن ها از فرعون و همچنین به خاطر نعمت های دنیوی و اُخروی. «من الکرب العظیم» یعنی: از غلبه قوم فرعون بر آن ها و به کار گیری آن ها در کارهای سخت، و گفته شده منظور از آن، غرق شدن است. «الکتاب المستبین»: یعنی، کتاب تورات که به خاطر بیان و توضیحی که دارد خود را این گونه می خواند. «وترکنا علیهما» یک نوع ستایش نیکو است. « فی الآخرین » که می فرماید، «سلام علی موسی و هارون» - . [2] مجمع البیان 8 : 456 -

موسی إسم مرکب است که از دو اسم قبطی ترکیب شده است. «مو» به معنای آب و «سی» به معنای درخت. - . [3] مسعودی در کتاب اثبات الوصیة می گوید: هنگامی مادر موسی در صنوقچه به موسی شیر می داد دلش برای موسی خیلی تنگ شده بود پس گفت: ای موسی فدایت شوم، فرعون حرفش را شنید و به او گیر داد که چرا به او موسی گفتی، خداوند هم زبان مادرش را گویا کرد و گفت که شنیده ام که او را در کنار آب پیدا کرده اید، پس فرعون گفت بله راست می گویی ما او را در کنار آب پیدا کردیم پس اسم او را موشی – با زبان عبری – می گذاریم -

هنگامی که کنیزهای آسیه (زن فرعون) برای حمام به کنار رود نیل رفته بودند صندوق حاوی حضرت موسی را کنار آب و درخت پیدا کرده بودند که به این دلیل به او موسی گفتند. موسی پسر عمران پسر یصهر پسر قاهث پسر لاوی پسر یعقوب علیه السلام است.

ثعلبی می­گوید: نسب ایشان موسی پسر عمران پسر یصهر پسر قاهث پسر لاوی پسر یعقوب علیه السلام می­باشد، تاریخ نویسان وسیره نویسان گفته­اند که: پسری به نام لاوی در سن هشتاد و نه سالگی برای حضرت یعقوب متولد می شود، سپس لاوی پسر یعقوب، با نابته دختر ماوی بن یشجر ازدواج کرد که صاحب عرشون - [4]. در قاموس انجیل و تورات جرشون، قهات، مراری آمده است - ،

مرزی، مِردی و قاهث شدند که

ص: 4

در سن چهل و شش سالگی صاحب قاهث شده بودند و قاهث پسر لاوی با قاهی دختر مبنیر بن بتویل بن الیاس ازدواج کرد که صاحب یصهر شدند و یصهر با شمبت دختر بتاویت بن برکیا بن یقشان بن ابراهیم ازدواج کرد که در سن شصت سالگی صاحب عمران - [1]. در تاریخ طبری آمده است که صاحب عمران و قارون شد -

شدند، یصهر صد و چهل و هفت ساله بود که پسرش عمران با نخیب دختر اشموئیل بن برکیا بن یقشان بن ابراهیم ازدواج کرد که از او صاحب هارون و موسی شد. و همچنین بر سر اسم مادر حضرت موسی اختلاف است که محمد بن اسحاق می گوید: اسمش نخیب بوده است و همچنین افاحیة و بوخائید گفته شده که همین مشهور است. عمران صد و سی و هفت سال عمر کرده است، ودر هفتاد سالگی صاحب حضرت موسی شده است - . عرائس الثعلبی : 105 - . و به مانند این روایت را ابن اثیر در کتابش «الکامل» ذکر کرده است. - [3]. کامل التواریخ 1 : 58 -

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

-فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی خَبَرِ الْمِعْرَاجِ عَنِ النَّبِیِّ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ ثُمَّ صَعِدْنَا إِلَی السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ فَإِذَا فِیهَا رَجُلٌ کَهْلٌ عَظِیمُ الْعَیْنِ لَمْ أَرَ کَهْلًا أَعْظَمَ مِنْهُ حَوْلَهُ ثَلَاثَةٌ مِنْ أُمَّتِهِ (9)فَأَعْجَبَتْنِی کَثْرَتُهُمْ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا یَا جَبْرَئِیلُ فَقَالَ هَذَا الْمُجِیبُ لِقَوْمِهِ (10)هَارُونُ بْنُ عِمْرَانَ فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ عَلَیَّ وَ اسْتَغْفَرْتُ لَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِی وَ إِذَا فِیهَا مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْخُشُوعِ مِثْلُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ

ص: 5


1- فی نسخة: قاصی؛ و فی المصدر و الطبریّ: فاهی.
2- فی المصدر: میین بن تنویل. و فی الطبریّ: مسین بن بتویل.
3- فی المصدر: و تزوج یصهر سمیت بنت یتادم بن برکیا بن یشعان. و فی الطبریّ: شمیث ابنة بتادید بن برکیا بن یقسان. و عد البغدادیّ فی المحبر من أولاد إبراهیم یقشان بالشین.
4- فی الطبریّ: و قارون.
5- فی المصدر: نجیب بنت شمویل بن برکیا بن یشعان؛ و فی الطبریّ: یحیب ابنة شمویل ابن برکیا بن یقسان.
6- فی المصدر: نجیب. و قیل: ناجیة، و فیل یوخاییل. و فی الطبریّ، أمه یوخابد؛ و قیل: اناحید.
7- عرائس الثعلبی: 105. م.
8- کامل التواریخ: 1: 58. م.
9- فی نسخة: ثلة من امته. و فی المصدر: ثلاثة صفوف من امته.
10- فی نسخة: هذا المحبب لقومه.

ثُمَّ صَعِدْنَا إِلَی السَّمَاءِ السَّادِسَةِ وَ إِذَا فِیهَا رَجُلٌ آدَمُ طَوِیلٌ کَأَنَّهُ مِنْ شَبْوَةَ (1)وَ لَوْ أَنَّ عَلَیْهِ قَمِیصَیْنِ لَنَفَذَ شَعْرُهُ فِیهِمَا وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ یَزْعُمُ بَنُو إِسْرَائِیلَ أَنِّی أَکْرَمُ وُلْدِ آدَمَ عَلَی اللَّهِ وَ هَذَا رَجُلٌ أَکْرَمُ عَلَی اللَّهِ مِنِّی فَقُلْتُ مَنْ هَذَا یَا جَبْرَئِیلُ فَقَالَ أَخُوکَ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ فَسَلَّمْتُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ عَلَیَّ وَ اسْتَغْفَرْتُ لَهُ وَ اسْتَغْفَرَ لِی وَ إِذَا فِیهَا مِنَ الْمَلَائِکَةِ الْخُشُوعِ مِثْلُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ (2).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام در جریان معراج از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم نقل می کند که: به آسمان پنجم صعود کردیم که ناگهان به یک مرد کهنسال با چشمان بزرگ برخورد کردیم که تا به حال کسی را به پیری او ندیده بودم، سه از امتش در اطرافش بودند. از زیاد بودنشان تعجب کردم، از جبرئیل پرسیدم: که این شخص کیست؟ گفت: او اجابت کننده قومش، هارون پسر عمران است، به او سلام کردم و جواب سلامم را داد. از او خواستم تا برایم دعای خیر کند او نیز از من طلب دعای خیر کرد. ودر این آسمان نیز به مانند آسمان های دیگر ملائکه هایی با خشوع و فروتنی وجود داشتند.

ص: 5

سپس به آسمان ششم بالاتر رفتیم که ناگهان به مردی گندمگون بلند قامت برخورد کردیم که گویی از مردان قبیله شبوه بود که اگر دو سرپوش بلند بر روی سرش بود باز موهایش در بین آن ها بیرون می آمد و دیده می شد. و شنیدم که آن شخص می گفت: قوم بنی اسرائیل فکر می کنند که من گرامی ترین انسان در نزد خدا هستم در حالی که این مرد در نزد خداوند از من گرامی تر است. پرسیدم: ای جبرئیل این مرد کیست؟ گفت: برادرت، موسی پسر عمران است. بر او سلام کردم و جواب سلامم را داد، از او خواستم تا برایم دعای خیر کند او نیز از من طلب دعای خیر کرد ودر این آسمان هم فرشتگان فروتنی به مانند آسمان های دیگر وجود داشتند. - [1]. تفسیر القمی 3 : 437

-

**[ترجمه]

بیان

شبوة أبو قبیلة و موضع بالبادیة و حصن بالیمن أو واد بین مأرب و حضرموت کذا ذکره الفیروزآبادی و لعله صلی الله علیه و آله شبهه بإحدی هذه الطوائف فی الأدمة و طول القامة.

**[ترجمه]آن طور که فیروز آبادی ذکر می­کند شبوة اسم قبیله و مکانی در بیابان و اسم قلعه­ای در یمن و یا بیابانی است بین منطقه مأرب وحضرموت وشاید پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم به خاطر سبزه بودن پوست وبلند قامتی او را به یکی از مردان این قبیله تشبیه کرده است.

**[ترجمه]

«2»

-فس، تفسیر القمی فِی خَبَرِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ مَعَ مَلِکِ الرُّومِ أَنَّهُ عَرَضَ عَلَی الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ صُوَرَ الْأَنْبِیَاءِ فَعَرَضَ عَلَیْهِ صَنَماً قَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ هَذِهِ صِفَةُ مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ وَ کَانَ عُمُرُهُ مِائَتَیْنِ وَ أَرْبَعِینَ سَنَةً وَ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ إِبْرَاهِیمَ خَمْسُمِائَةِ سَنَةٍ (3).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: در خبری از امام حسن علیه السلام آمده است که پادشاه روم تصویر پیامبران را به حضرت حسن علیه السلام نشان داد سپس تصویر مجسمه ای را به ایشان نشان داد، حضرت فرمود: این شبیه موسی بن عمران در سن دویست و چهل سالگی است و بین ایشان و حضرت ابراهیم پانصد سال فاصله بوده است. - [2]. تفسیر القمی : 597 -

**[ترجمه]

«3»

-ل، الخصال ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ مُوسَی بْنِ بَکْرٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عَلَیْهِ السَّلَامُ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ اللَّهَ اخْتَارَ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ أَرْبَعَةً لِلسَّیْفِ إِبْرَاهِیمَ وَ دَاوُدَ وَ مُوسَی وَ أَنَا وَ اخْتَارَ مِنَ الْبُیُوتَاتِ أَرْبَعَةً فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ الْخَبَرَ (4).

**[ترجمه]تفسیر خصال: امام موسی بن حعفر علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت کرد که فرمود: خداوند چهار تن از پیامبران را برای شمشیر انتخاب کرد: حضرت ابراهیم، حضرت داود، حضرت موسی و من؛ و چهار خانواده را از بین خانواده های دیگر برگزیده است که خداوند در حدیثی قدسی فرمود:«خداوند حضرت آدم و نوح و خانواده ابراهیم و خانواده عمران را از بین همه جهانیان برگزیده است». - [3]. خصال 1 : 107 -

**[ترجمه]

«4»

-ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام ع، علل الشرائع ل، الخصال سَأَلَ الشَّامِیُّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ مَنْ هُمْ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَابِیلُ یَفِرُّ مِنْ هَابِیلَ

ص: 6


1- فی طبعة من المصدر: من شعر، و فی أخری: ستوه، و فی البرهان و الصافی نقلا عن المصدر: من شعر، و أحسن الکل ما فی الکتاب، و لعلّ الصحیح ما اخترناه آنفا و هو شنوءة. راجع ما تقدمناه.
2- تفسیر القمّیّ: 4373. م.
3- تفسیر القمّیّ: 597. م.
4- الخصال ج 1: 107. م.

وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنْ أُمِّهِ مُوسَی وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنْ أَبِیهِ إِبْرَاهِیمُ وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنْ صَاحِبَتِهِ لُوطٌ وَ الَّذِی یَفِرُّ مِنِ ابْنِهِ نُوحٌ یَفِرُّ مِنِ ابْنِهِ کَنْعَانَ (1).

قال الصدوق رحمه الله إنما یفر موسی من أمه خشیة أن یکون قصر فیما وجب علیه من حقها. (2)

**[ترجمه]عیون اخبار الرضا، علل الشرائع، خصال: یک مرد شامی در مورد آیه «یوم یفرّ المرء من أخیه و أمه و أبیه و صاحبته و بنیه» {آن روز که هر کس از برادرش ومادر و پدرش و از زن و فرزندانش می گریزد} از امیرالومنین علیه السلام پرسید وگفت: آن ها چه کسانی هستند؟ امام علیه السلام فرمود: آن روزی است که قابیل از هابیل،

ص: 6

موسی از مادرش، ابراهیم از پدرش، لوط از همسرش و نوح از پسرش کنعان فرار می کنند. - . العیون : 136, علل الشرائع : 198؛ الخصال 1 : 154 -

صدوق فرمود: موسی به خاطرترس از این که در ادای حق مادرش کوتاهی کرده است از او فرار می کند. - . [2] ابراهیم از پدری که او را بزرگ کرده است فرار می کند آن هم به خاطر مشرک بودنش نه از پدر اصلی خودش. -

**[ترجمه]

بیان

یمکن أن یتجوز فی الأم کما ارتکب ذلک فی الأب و یکون المراد بعض مربیاته فی بیت فرعون.

**[ترجمه]شاید برای مادر مجازگویی کرده باشد چنان که در باره پدر هم مجازگویی کرده است و منظور بعضی از زنانی باشند که در خانه فرعون از او نگهداری می کردند.

**[ترجمه]

«5»

-ل، الخصال فِی خَبَرِ أَبِی ذَرٍّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَوَّلُ نَبِیٍّ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ مُوسَی وَ آخِرُهُمْ عِیسَی وَ سِتُّمِائَةِ نَبِیٍّ (3).

أقول: قد مر نقش خاتمه فی نقوش خواتیم الأنبیاء.

**[ترجمه]الخصال: ابوذر نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود: اولین پیامبر بنی اسرائیل حضرت موسی وآخرین آن ها حضرت عیسی بودند که همگی ششصد پیامبر بودند. - . [3] الخصال 2 : 104 یوسف پسر اسرائیل بود و از قوم بنی اسرائیل نبود. -

می گویم: نقش انگشتری ایشان در مبحث نقش انگشتری پیامبران ذکر شده است.

**[ترجمه]

«6»

-ما، الأمالی للشیخ الطوسی الْمُفِیدُ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخُرَاسَانِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْعَلَوِیِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ الْعَمِّیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَ تَدْرِی یَا مُوسَی لِمَ انْتَجَبْتُکَ مِنْ خَلْقِی وَ اصْطَفَیْتُکَ لِکَلَامِی فَقَالَ لَا یَا رَبِّ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ إِنِّی اطَّلَعْتُ إِلَی الْأَرْضِ فَلَمْ أَجِدْ عَلَیْهَا أَشَدَّ تَوَاضُعاً لِی مِنْکَ فَخَرَّ مُوسَی سَاجِداً وَ عَفَّرَ خَدَّیْهِ فِی التُّرَابِ تَذَلُّلًا مِنْهُ لِرَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ ارْفَعْ رَأْسَکَ یَا مُوسَی وَ أَمِرَّ یَدَکَ فِی مَوْضِعِ سُجُودِکَ وَ امْسَحْ بِهَا وَجْهَکَ وَ مَا نَالَتْهُ مِنْ بَدَنِکَ (4)فَإِنَّهُ أَمَانٌ مِنْ کُلِّ سُقْمٍ وَ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ (5).

**[ترجمه]امالی الطوسی: امام صادق علیه السلام می­فرماید: خداوند به موسی بن عمران وحی کرد و فرمود: ای موسی آیا می دانی چرا در بین مخلوقاتم تو را برای صحبت کردن برگزیدم؟ حضرت موسی جواب داد: نه، نمی­دانم ای پروردگارم. خداوند فرمود: زمین را گشتم و در آن کسی را به اندازه تو متواضع تر به خودم نیافتم. موسی به حالت سجده به زمین افتاد و صورتش را برای نشان دادن ذلیل بودنش در برابر خدا به خاک مالید. ندا آمد: ای موسی، سرت را بلند کن و دستت را بر جای سجده ات بگذار و با آن صورتت و هر جای بدنت که به آن می رسد متبرک کن چون آن از هر گونه بیماری و مرض و آفت در امان است. - . [4] امالی الشیخ : 103 -

**[ترجمه]

«7»

-ع، علل الشرائع الطَّالَقَانِیُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ زَکَرِیَّا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَیْلَانَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ وَ جَدِّهِ عَنْ غِیَاثِ بْنِ أُسَیْدٍ قَالَ حَدَّثَنِی عَمَّنْ سَمِعَ مُقَاتِلَ بْنَ سُلَیْمَانَ یَقُولُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَارَکَ عَلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ هُوَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ بِثَلَاثِمِائَةٍ وَ سِتِّینَ

ص: 7


1- العیون: 136، علل الشرائع: 198، الخصال ج 1: 154. م.
2- هذا البیان من الصدوق رحمه الله فی کتابه الخصال و قال: یفر إبراهیم من ابیه المربی لانه مشرک لا من الأب الوالد و هو التارخ. م.
3- الخصال ج 2: 104. و أمّا یوسف فکان ابن إسرائیل و لم یکن من بنی إسرائیل.
4- فی نسخة: و ما یلیه من بدنک.
5- أمالی الشیخ: 103. م.

بَرَکَةً فَالْتَقَطَهُ فِرْعَوْنُ مِنْ بَیْنِ الْمَاءِ وَ الشَّجَرِ وَ هُوَ التَّابُوتُ فَمِنْ ثَمَّ سُمِّیَ مُوسَی وَ بِلُغَةِ الْقِبْطِ الْمَاءُ مُو وَ الشَّجَرُ سَی فَسَمَّوْهُ مُوسَی لِذَلِکَ (1).

**[ترجمه]علل الشرائع: محمد بن جیلان می گوید: پدرم نقل می کند که مقاتل بن سلیمان می گفت: خداوند متعال به حضرت موسی درحالی که در شکم مادرش بوده سیصد و شصت

ص: 7

نعمت داده است. و فرعون او را در صندوقچه ای که بود در بین آب ودرخت پیدا کرد. وب ه این دلیل موسی نام گرفت که در زبان قبطی آب (مو) و درخت (سی) می باشد. - . [1] علل الشرائع : 30 -

**[ترجمه]

«8»

-ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ یَقْطِینٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ أَ تَدْرِی لِمَا اصْطَفَیْتُکَ بِکَلَامِی دُونَ خَلْقِی فَقَالَ مُوسَی لَا یَا رَبِّ فَقَالَ یَا مُوسَی إِنِّی قَلَّبْتُ عِبَادِی ظَهْراً لِبَطْنٍ (2)فَلَمْ أَجِدْ فِیهِمْ أَحَداً أَذَلَّ لِی مِنْکَ نَفْساً یَا مُوسَی إِنَّکَ إِذَا صَلَّیْتَ وَضَعْتَ خَدَّیْکَ عَلَی التُّرَابِ (3)- ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِإِسْنَادِهِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ (4)

**[ترجمه]علل الشرائع: امام باقر علیه السلام فرمود:خداوند متعال به موسی وحی کرد که: آیا می دانی که چرا تورا از بین مخلوقاتم برای صحبت کردن برگزیدم؟ موسی جواب داد: نه، پروردگارم نمی­دانم. خداوند فرمود: ای موسی، من باطن مخلوقات خودم را پشت و رو کردم - . [2] آن ها را آزمایش کردم -

در بین آن ها کسی را متواضع تر از تو به خودم نیافتم؛ ای موسی تو هرگاه نماز می­خواندی صورتت را به خاک می مالیدی.

قصص الانبیاء: با استناد به روایت صدوق از پدرش چنین روایتی نقل می کند. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«9»

- ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَقُولُ إِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ احْتُبِسَ عَنْهُ الْوَحْیُ أَرْبَعِینَ أَوْ ثَلَاثِینَ صَبَاحاً قَالَ فَصَعِدَ عَلَی جَبَلٍ بِالشَّامِ یُقَالُ لَهُ أَرِیحَا فَقَالَ یَا رَبِّ إِنْ کُنْتَ حَبَسْتَ عَنِّی وَحْیَکَ وَ کَلَامَکَ لِذُنُوبِ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَغُفْرَانُکَ الْقَدِیمُ قَالَ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْهِ یَا مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ أَ تَدْرِی لِمَا اصْطَفَیْتُکَ لِوَحْیِی وَ کَلَامِی دُونَ خَلْقِی فَقَالَ لَا عِلْمَ لِی یَا رَبِّ فَقَالَ یَا مُوسَی إِنِّی اطَّلَعْتُ إِلَی خَلْقِی اطِّلَاعَةً فَلَمْ أَجِدْ فِی خَلْقِی أَشَدَّ تَوَاضُعاً لِی مِنْکَ فَمِنْ ثَمَّ خَصَصْتُکَ بِوَحْیِی وَ کَلَامِی مِنْ بَیْنِ خَلْقِی قَالَ وَ کَانَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ إِذَا صَلَّی لَمْ یَنْفَتِلْ (5)حَتَّی یُلْصِقَ خَدَّهُ الْأَیْمَنَ بِالْأَرْضِ وَ الْأَیْسَرَ (6).

**[ترجمه]علل الشرائع: اسحاق بن عمار نقل می کند که از امام صادق علیه السلام شنیدم که می­فرمود: چهل تا سی روز وحی بر موسی نازل نشد: ایشان بر کوهی به نام اریحا در شام بالا رفت و فرمود: پروردگارا، اگر بخاطر گناهان قوم بنی اسرائیل وحیت را بر من محروم کرده­ای به مانند گذشته از تو طلب مغفرت و بخشش می­کنم. امام صادق می­فرماید: خدا بر حضرت موسی وحی فرستاد و فرمود: آیا می­دانی چرا در بین سایر مخلوقات تو را برای وحی و صحبت کردن انتخاب کردم؟ پروردگارا، من چیزی نمی دانم. خداوند فرمود: ای موسی من بندگانم را زیرو رو کردم و هیچ کدام را به اندازه تو متواضع تر به خودم ندیدم به این خاطر تو را برای وحی و صحبت کردن برگزیدم؛ امام صادق فرمود: هرگاه حضرت موسی نماز می­خواند از نماز دست نمی کشید تا این که گونه راست و چپ خود را به خاک می چسباند.

**[ترجمه]

«10»

-فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ النَّضْرِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَانُوا یَقُولُونَ لَیْسَ لِمُوسَی مَا لِلرِّجَالِ وَ کَانَ مُوسَی إِذَا أَرَادَ الِاغْتِسَالَ ذَهَبَ إِلَی مَوْضِعٍ لَا یَرَاهُ فِیهِ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَانَ یَوْماً یَغْتَسِلُ عَلَی شَطِّ نَهَرٍ وَ قَدْ وَضَعَ ثِیَابَهُ عَلَی صَخْرَةٍ فَأَمَرَ اللَّهُ الصَّخْرَةَ فَتَبَاعَدَتْ عَنْهُ حَتَّی نَظَرَ بَنُو إِسْرَائِیلَ إِلَیْهِ فَعَلِمُوا أَنَّهُ لَیْسَ

ص: 8


1- علل الشرائع: 30. م.
2- أی انی اختبرتهم.
3- علل الشرائع: 30. م.
4- مخطوط. م.
5- أی لم ینصرف.
6- علل الشرائع: 30. م

کَمَا قَالُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا إِلَی قَوْلِهِ وَجِیهاً (1).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام صادق علیه السلام می­فرماید: قوم بنی اسرائیل می­گفتند که: موسی آن چه را که مردان دارند - آلت مردانگی - ندارد، حضرت موسی هرگاه قصد شستن داشت به جای می رفت که کسی از مردم او را نمی دید. روزی در کنار رودی، خود را می­شست و لباس هایش را بر روی صخره­ای گذاشته بود، خداوند به صخره دستور داد که از موسی دور شود تا این که قوم بنی اسرائیل او را دیدند و فهمیدند که موسی آن طور که می­گویند نیست.

ص: 8

خداوند فرمود: ای کسانی که ایمان آورده اید به مانند آن هایی نباشید که حضرت موسی را اذیت کردند. و سپس خدا او را از آن چه درباره او می گفتند مبرا کرد، او نزد خداوند آبرومند و محترم بود. - . تفسیر القمی 535 -

**[ترجمه]

بیان

قال الشیخ الطبرسی رحمه الله اختلفوا فیما أوذی به موسی علی أقوال أحدها

أن موسی و هارون صعدا الجبل فمات هارون فقالت بنو إسرائیل أنت قتلته فأمر الله الملائکة فحملته حتی مروا به علی بنی إسرائیل و تکلمت الملائکة بموته حتی عرفوا أنه قد مات و برأه الله من ذلک عن علی علیه السلام و ابن عباس.

و اختاره الجبائی و ثانیها

أن موسی علیه السلام کان حییا یغتسل وحده فقالوا ما یتستر منا إلا لعیب بجلده إما برص و إما أدرة فذهب مرة یغتسل فوضع ثوبه علی حجر فمر الحجر بثوبه فطلبه موسی فرآه بنو إسرائیل عریانا کأحسن الرجال خلقا فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا رواه- أبو هریرة مرفوعا.

و قال قوم إن ذلک لا یجوز لأن فیها إشهار النبی و إبداء سوأته علی رءوس الأشهاد و ذلک ینفر عنه و ثالثها أن قارون استأجر مومسة (2)لتقذف موسی بنفسها علی رءوس الملإ فعصمه الله تعالی من ذلک عن أبی العالیة و رابعها أنهم آذوه من حیث إنهم نسبوه إلی السحر و الجنون و الکذب بعد ما رأوا الآیات عن أبی مسلم انتهی (3)و السید قدس سره رد الثانی بأنه لیس یجوز أن یفعل الله تعالی بنبیه ما ذکروه من هتک العورة لتنزیهه من عاهة أخری فإنه تعالی قادر علی أن ینزهه مما قذفوه به علی وجه لا یلحقه معه فضیحة أخری و لیس یرمی بذلک أنبیاء الله من یعرف أقدارهم

ثم قال و الذی روی فی ذلک من الصحیح معروف و هو أن بنی إسرائیل لما مات هارون

ص: 9


1- تفسیر القمّیّ: 535. م.
2- قال الفیروزآبادی: الماموسة: الحمقاء الخرقاء. و فی النهایة: المومسة: الفاجرة.
3- مجمع البیان: 8: 372. م.

علیه السلام قرفوه (1)بأنه قتله لأنهم کانوا إلی هارون أمیل (2)فبرأه الله تعالی من ذلک بأن أمر الملائکة بأن حملت هارون میتا و مرت به علی بنی إسرائیل ناطقة بموته و مبرئة لموسی علیه السلام من قتله و هذا الوجه یروی عن أمیر المؤمنین علیه السلام.

و روی أیضا أن موسی علیه السلام نادی أخاه هارون فخرج من قبره فسأله هل قتله فقال لا ثم عاد.

انتهی (3)أقول بعد ورود الخبر الحسن کالصحیح لا یتجه الجزم ببطلانه إذا لیس فیه من الفضیحة بعد کونه لتبریه عما نسب إلیه ما یلزم الحکم بنفیها و الله یعلم.

**[ترجمه]شیخ طبرسی می­فرماید: در آن چه که با آن حضرت موسی را اذیت می کردند، اختلاف است و چند قول وجود دارد:

یک: حضرت موسی و هارون به بالای یک کوه رفتند و در آن جا هارون فوت کرد. بنی اسرائیل گفتند ای موسی تو او را کشتی، سپس خداوند به ملائکه دستور داد تا او را نزد قوم بنی اسرائیل حمل کنند و ر آن جا ملائکه به مرگ عادی او اقرار کردند تا این که به آن ها ثابت شد که هارون خودش فوت کرده است؛ و خداوند این گونه حضرت موسی را از این تهمت مبرا کرد. این حدیث از حضرت علی علیه السلام و ابن عباس علیه السلام روایت شده است و جبایی آن را اختیار کره است.

دو: حضرت موسی به خاطر حیا و شرمی که داشت به تنهایی خود را می­شست. بنی اسرائیل گفتند: به خاطر عیبی که بر پوستش است از ما پنهان می شود، یا بیماری پیسی و یا نقصی (فتق بیضه) دارد. یک بار که برای شستن خود به بیرون رفته بود لباس هایش را بر روی یک تخته سنگ انداخت. تخته سنگ لباس هایش را برد و موسی برای گرفتن آن ها رفت و در این حال به صورت عریان، قوم موسی او را دیدند و فهمیدند که هیچ عیبی ندارد و به مانند یک انسان زیبا و کامل است. و خدا این گونه او را از تهمت قوم بنی اسرائیل مبرا کرد. ابوهریره این را به صورت مرفوع نقل کرده است؛ و قومی گفتند: این جایز نیست زیرا در آن آشکار کردن و نشان دادن زشتی پیامبر در برابر مردم است و از چنین کاری پرهیز می­شود.

سه: قارون یک زن فاحشه را اجیر کرد که در جلوی مردم بر روی موسی بپرد. و خداوند او را از این کار فاحشه حفظ کرد. این روایت از ابوالعالیة نقل شده است.

چهار: بعد از این که معجزات پیامبریش را دیدند او را به جادو و دیوانگی و دروغگویی متهم کردند. این روایت از ابومسلم نقل شده است. - . [1] مجمع البیان 8 : 372 -

سید قدس سره وجه دوم را رد می کند و می گوید امکان ندارد که خداوند این چنین عورت پیامبر خود را برای منزه کردنش از یک ننگ دیگر، آشکار کند. خداوند خودش بهتر می تواند پیامبرش را از تهمت هایی که به او زده اند منزه کند، به صورتی که یک بی حرمتی دیگری به وجود نیاورد و کسی که قدر و منزلت پیامبران را می شناسد این چنین به آن ها تهمت نمی زند.

سپس فرمود: آن چه که درباره این، از احادیث صحیح روایت شده معروف است و آن این که وقتی هارون فوت شد

ص: 9

حضرت موسی را به کشتن او متهم کردند، چون آن ها به هارون بیشتر تمایل داشتند. و خداوند متعال موسی را از این کار این گونه مبرا کرد که به ملائکه دستور داد که جسد هارون را حمل کردند و آن را به بین مردم بنی اسرائیل برد و جسد به مرگ خودش اقرار کرد و موسی را از کشتن او مبرا کرد. این صورت از حدیث از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده است.

و به صورت دیگر روایت شده است که: حضرت موسی برادرش هارون علیه السلام را در قبر صدا زد و هارون از قبر خارج شد و حضرت موسی از او پرسید، آیا من تو را کشتم؟ و هارون علیه السلام جواب داد: نه، پس هارون به قبر بازگشت. پایان سخن. - . تنزیه الانبیاء : 89-90 -

می گویم: بعد از ورود خبر حسن مانند صحیح نمی­توان به بطلان آن یقین پیدا کرد، زیرا در آن رسوایی نیست بعد از آن که برای تبرئه کردن او از نسبتی که به او دادند آمده است و لازم است این نسبت از وی نفی شود. و خدا می­داند

**[ترجمه]

«11»

-ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِیسَی عَنْ أَبَانٍ عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِمَ سُمِّیَتِ التَّلْبِیَةُ تَلْبِیَةً قَالَ إِجَابَةً أَجَابَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ رَبَّهُ (4).

**[ترجمه]علل الشرائع: ابن الولید از امام باقر علیه السلام نقل می­کند: از ایشان پرسیدم، چرا لبیک گفتن را را تلبیة نامیدند؟ فرمود: این جوابی بود که حضرت موسی برای فرمانبرداری از امر خداوند گفت. - [1]. علل الشرائع : 145 -

**[ترجمه]

«12»

-ع، علل الشرائع بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُخْتَارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامِ یَقُولُ مَرَّ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی سَبْعِینَ نَبِیّاً عَلَی فِجَاجِ الرَّوْحَاءِ عَلَیْهِمُ الْعَبَاءُ الْقَطَوَانِیَّةُ یَقُولُ لَبَّیْکَ عَبْدُکَ وَ ابْنُ عَبْدِکَ لَبَّیْکَ (5).

**[ترجمه]علل الشرائع: ابو بصیر روایت می کند که امام باقر علیه السلام فرمود: حضرت موسی در گردنه روحاء در بین هفتاد پیامبر که یک عبای سفید از جنس پنبه بر تن داشتند می گذشت و می­گفت: بندگانت تو را لبیک می گویند.

**[ترجمه]

«13»

-ع، علل الشرائع أَبِی عَنِ الْحِمْیَرِیِّ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: مَرَّ مُوسَی النَّبِیُّ عَلَیْهِ السَّلَامُ بِصَفَائِحِ الرَّوْحَاءِ عَلَی جَمَلٍ أَحْمَرَ خِطَامُهُ مِنْ لِیفٍ عَلَیْهِ عَبَاءَتَانِ قَطَوَانِیَّتَانِ وَ هُوَ یَقُولُ لَبَّیْکَ یَا کَرِیمُ لَبَّیْکَ الْخَبَرَ (6).

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام می­فرماید: حضرت موسی که یک عبای سفید از جنس پنبه بر تن داشت در گردنه روحاء بر کوه سرخ می گذشت و می گفت: لبیک ای خداوند لبیک.

**[ترجمه]

بیان

الصفح من الجبل مضطجعه و الجمع صفاح والصفائح حجارة عراض رقاق و الروحاء موضع بین الحرمین علی ثلاثین أو أربعین میلا من المدینة.

و القطوانیة عباءة بیضاء قصیرة الخمل منسوبة إلی قطوان محرکة موضع بالکوفة.

ص: 10


1- أی اتهموه به، و فی المصدر: قذفوه.
2- فی المصدر: امیل اقرب خ ل م.
3- تنزیه الأنبیاء: 89- 90 و فیه: ثم عاد الی قبره. م.
4- علل الشرائع: 145. م.
5- علل الشرائع: 145. م.
6- علل الشرائع: 145. م.

**[ترجمه]الصفح من الجبل: بستر آن است و جمع آن: صفاح است. صفائح: تخته سنگی پهن و باریک. روحاء: محلی در بین الحرمین در سی یا چهل میلی شهر مدینه است. قطوانیه: یک عبای سفید و با پرزهای کوتاه که منسوب به منطقه قطوان - با حرکت حروف -، منطقه ای در کوفه است.

ص: 10

**[ترجمه]

«14»

-ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ إِسْحَاقَ التَّاجِرِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعِیدٍ (1)عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی وَ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: أَحْرَمَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ مِنْ رَمْلَةِ مِصْرَ وَ مَرَّ بِصَفَائِحِ الرَّوْحَاءِ مُحْرِماً یَقُودُ نَاقَتَهُ بِخِطَامٍ مِنْ لِیفٍ فَلَبَّی تُجِیبُهُ الْجِبَالُ (2).

**[ترجمه]علل الشرائع: امام باقر علیه السلام می­فرماید: موسی از رمله مصر احرام گرفت و با حالت احرام از صفایح - تخته سنگ ها- منطقه روحا گذشت در حالی که مهار شترش لیف خرما بود بود خداوند را لبیک می­گفت و کوهها هم جواب لبیک او را می دادند. - [2]. علل الشرائع -

**[ترجمه]

«15»

-ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام سُئِلَ الصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَیُّهُمَا مَاتَ هَارُونُ مَاتَ قَبْلُ أَمْ مُوسَی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا قَالَ هَارُونُ مَاتَ قَبْلَ مُوسَی وَ سُئِلَ أَیُّهُمَا کَانَ أَکْبَرُ هَارُونُ أَمْ مُوسَی قَالَ هَارُونُ قَالَ وَ کَانَ اسْمُ ابْنَیْ هَارُونَ شَبَّرَ وَ شَبِیراً وَ تَفْسِیرُهُمَا بِالْعَرَبِیَّةِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله رَأَیْتُ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ فَأَمَّا مُوسَی فَرَجُلٌ طُوَالٌ سَبِطٌ یُشْبِهُ رِجَالَ الزُّطِّ (3)وَ رِجَالَ أَهْلِ شَبْوَةَ (4)وَ أَمَّا عِیسَی فَرَجُلٌ أَحْمَرُ جَعْدٌ رَبْعَةٌ (5)قَالَ ثُمَّ سَکَتَ وَ قِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِبْرَاهِیمُ قَالَ انْظُرُوا إِلَی صَاحِبِکُمْ یَعْنِی نَفْسَهُ صلی الله علیه و آله (6).

**[ترجمه]قصص الانبیاء: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: هارون زودتر فوت کرد یا حضرت موسی ؟ فرمود: هارون قبل از موسی فوت شد. پرسیدند: کدام یک بزرگتر بودند (از نظر سنی)؟ جواب داد: هارون و فرمود: اسم دو پسر هارون، شبر و شبیر بودند و معنی آن ها به عربی حسن و حسین است. امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: ابراهیم و موسی و عیسی (علیهم السلام) را دیدم، موسی مردی بلند قامت با موهای بلند که به مردان قبیله ی زط و شبوه شباهت داشت و اما عیسی علیه السلام مردی با رنگ پوست قرمزو با موهای مجعد و قدی متوسط بود سپس پیامبر مکث کرد و از ایشان پرسیدند: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلّم پس ابراهیم چگونه بود؟ فرمود: به دوستتان نگاه کنید، و منظورش خودش بود. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«16»

-کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانٍ عَنْ زَیْدٍ الشَّحَّامِ عَمَّنْ رَوَاهُ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: حَجَّ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ وَ مَعَهُ سَبْعُونَ نَبِیّاً مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ خُطُمُ إِبِلِهِمْ مِنْ لِیفٍ یُلَبُّونَ وَ تُجِیبُهُمُ الْجِبَالُ وَ عَلَی مُوسَی عَبَاءَتَانِ قَطَوَانِیَّتَانِ یَقُولُ لَبَّیْکَ عَبْدُکَ ابْنُ عَبْدِکَ (7).

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود:حضرت موسی همراه هفتاد پیامبر بنی اسرائیلی حج می کرد، مهار شترانشان لیف خرما بود و لبیک می گفتند و کوهها به آن ها پاسخ می­دادند؛ و موسی دو عبای قطوانی پوشیده بود و می گفت: لبیک، - من - بنده تو و پسر بنده تو - هستم - . - [2]. فروع الکافی 1: 223 -

**[ترجمه]

«17»

-کا، الکافی الْعِدَّةُ عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْأَهْوَازِیِّ عَنِ ابْنِ أَبِی الْبِلَادِ عَنْ أَبِی بِلَالٍ الْمَکِّیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ دَخَلَ الْحِجْرَ مِنْ نَاحِیَةِ الْبَابِ فَقَامَ یُصَلِّی عَلَی قَدْرِ ذِرَاعَیْنِ مِنَ الْبَیْتِ فَقُلْتُ لَهُ مَا رَأَیْتُ أَحَداً مِنْ أَهْلِ بَیْتِکَ یُصَلِّی بِحِیَالِ الْمِیزَابِ فَقَالَ هَذَا مُصَلَّی شَبِیرٍ وَ شَبَّرَ ابْنَیْ هَارُونَ (8).

ص: 11


1- فی نسخة: عن الحسین بن سعید.
2- علل الشرائع: 145. م.
3- قال الفیروزآبادی: الزط بالضم: جیل من الهند، معرب جت بالفتح؛ و القیاس یقتضی فتح معربه أیضا.
4- تقدم الکلام فیه آنفا.
5- أی لا طویل و لا قصیر.
6- مخطوط. م.
7- فروع الکافی 1: 223. م.
8- فروع الکافی 1: 224. م.

**[ترجمه]کافی: أبی بلال مکّی روایت می­کند که امام صادق علیه السلام از ناحیه باب وارد حجر شد و در دو ذراع خانه شروع به نماز خواندن کرد. گفتم: من تا حالا هیچ کدام از اهل بیتت را ندیدم که مقابل ناودان نماز بگذارند. فرمود: این مصلای شبر وشبیر فرزندان هارون است. - [3]. فروع الکافی 1: 224 -

ص: 17

**[ترجمه]

«18»

-صح، صحیفة الرضا علیه السلام عَنِ الرِّضَا عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ سَأَلَ رَبَّهُ وَ رَفَعَ یَدَیْهِ فَقَالَ یَا رَبِّ أَیْنَ ذَهَبْتَ أُوذِیتُ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ یَا مُوسَی إِنَّ فِی عَسْکَرِکَ غَمَّازاً فَقَالَ یَا رَبِّ دُلَّنِی عَلَیْهِ فَأَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ أَنِّی أُبْغِضُ الْغَمَّازَ فَکَیْفَ أَغْمِزُ (1).

قال الثعلبی قال کعب الأحبار کان هارون بن عمران نبی الله رجلا فصیح اللسان بین الکلام و إذا تکلم تکلم بتؤدة و علم و کان أطول من موسی و کان علی أرنبته (2)شامة و علی طرف لسانه أیضا شامة و کان موسی بن عمران نبی الله رجلا آدم جعدا طویلا کأنه من رجال أزدشنوءة و کان بلسانه عقدة ثقل و کانت فیه سرعة و عجلة و کان أیضا علی طرف لسانه شامة سوداء. (3)

**[ترجمه]صحیفة الرضا علیه السلام : امام رضا از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می کند که ایشان فرمودند: حضرت موسی دست هایش را بالا برد و دعا کرد و گفت: خدایا هر جا رفتم مرا اذیت کردند. خداوند به او وحی فرستاد که: ای موسی در میان سپاهت یک سخن چین وجود دارد. گفت: خدایا آن را به من نشان بده. خداوند فرمود: من از انسان سخن چین بدم می آید چگونه می توانم خودم سخن چینی کنم!. - . [4] صحیفة الرضا : 11 - ثعلبی می­گوید: کعب الاحبار گفت: هارون بن عمران علیه السلام پیامبر خدا، مردی ناطق و فصیح بود و هرگاه صحبت می کرد با آرامش و وقار و آگاهی حرف می زد و از موسی بلند قدتر بود و در کنار بینیش و همچنین کنار زبانش خال سیاه وجود داشت، و موسی پیامبر خدا مردی با موهای مجعد بود که انگار از مردان قبیله أزد و شنوءة بود و بر روی زبانش یک گره بزرگ وجود داشت به این خاطر حرفهایش را با سرعت و عجله ادا می کرد و همچنین در کنار زبانش یک خال سیاه وجود داشت. - . [1] عرائس الثعلبی : 108 -

**[ترجمه]

بیان

قال الفیروزآبادی أزدشنوءة و قد تشدد الواو قبیلة سمیت لشنآن بینهم.

**[ترجمه]فیروزآبادی می گوید: قبیله أزد و شنوءة که بر روی واو تشدید هست قبیله ای هستند که به خاطر دشمنی و عداوت در بینشان به این نام معروف شدند.

**[ترجمه]

«19»

-فس، تفسیر القمی وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ قَالَ أَیَّامُ اللَّهِ ثَلَاثَةٌ یَوْمُ الْقَائِمِ وَ یَوْمُ الْمَوْتِ وَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ (4)قَوْلُهُ یَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا قَالَ کَانَ فِی عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُمْ یَصْبِرُونَ عَلَی مَا یُصِیبُهُمْ فَجَعَلَهُمْ أَئِمَّةً(5).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: « و ذکّرهم بأیام الله » می گوید که: ایام الله سه نوع است: روز ظهور حضرت قائم، روز مرگ، و روز قیامت است. - . [2] تفسیر القمی : 344 - کلام او: «یهدون بأمرنا لمّا صبّروا» خداوند می دانست که آن ها بر بلاها و مصیبت­های از جانب خداوند صبر می کنند به خاطر این آن ها را امام قرار داد. - . [3] تفسیر القمی: 513 -

**[ترجمه]

«20»

-فس، تفسیر القمی وَ کانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِیهاً أَیْ ذَا جَاهٍ.

أَخْبَرَنَا الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْمُعَلَّی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ رَفَعَهُ إِلَیْهِمْ قَالُوا یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ فِی عَلِیٍّ وَ الْأَئِمَّةِ کَمَا آذَوْا مُوسی فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا (6).

ص: 12


1- صحیفة الرضا: 11. م.
2- الارنبة: طرف الانف. و الشامة: الخال أی بثرة سوداء فی البدن حولها شعر.
3- عرائس الثعلبی 108. م.
4- تفسیر القمّیّ: 344. م.
5- تفسیر القمّیّ: 513. م.
6- تفسیر القمّیّ: 535. م.

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «و کان عند الله وجیها» یعنی دارای مقام و جایگاهی بودند. از محمد بن مروان در حدیثی مرفوع روایت است که آن ها گفتند: ای کسانی که ایمان آوردید در باره علی و امامان علیهم السلام رسول خداوند را اذیت نکنید آن چنان که موسی را اذیت کردند و خداوند موسی را از آن چه که گفته بودند مبرا کرد. - . [4] تفسیر القمی: 535 -

ص: 12

**[ترجمه]

باب 2 أحوال موسی علیه السلام من حین ولادته إلی نبوته

الآیات

القصص: «نَتْلُوا عَلَیْکَ مِنْ نَبَإِ مُوسی وَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ* إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ* وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ *وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما کانُوا یَحْذَرُونَ* وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ* فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما کانُوا خاطِئِینَ* وَ قالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ لا تَقْتُلُوهُ عَسی أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ* وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسی فارِغاً إِنْ کادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلی قَلْبِها لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ* وَ قالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ* وَ حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ* فَرَدَدْناهُ إِلی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ* وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً وَ کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ* وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فِیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ* قالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ* قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ* فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خائِفاً یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ* فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ یا مُوسی أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ* وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعی قالَ یا مُوسی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ

ص: 13

مِنَ النَّاصِحِینَ* فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ* وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُکُما قالَتا لا نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَیْخٌ کَبِیرٌ* فَسَقی لَهُما ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ* فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیاءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا فَلَمَّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* قالَتْ إِحْداهُما یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ* قالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ وَ ما أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ* قالَ ذلِکَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَیَّ وَ اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ* فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً قالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ* فَلَمَّا أَتاها نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ* وَ أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یا مُوسی أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ* اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَناحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِکَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّکَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ* قالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ* وَ أَخِی هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ* قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما بِآیاتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغالِبُونَ»(3-35)

**[ترجمه]نَتْلُوا عَلَیْکَ مِن نَّبَإِ مُوسَی وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ * إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعًا یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِّنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءهُمْ وَیَسْتَحْیِی نِسَاءهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ* وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ* وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَنُرِی فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا کَانُوا یَحْذَرُونَ* وَأَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّ مُوسَی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلَا تَخَافِی وَلَا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ * فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا کَانُوا خَاطِئِینَ* وَقَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ* وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَی فَارِغًا إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْلَا أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ* وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ* وَحَرَّمْنَا عَلَیْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ * فَرَدَدْنَاهُ إِلَی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ* وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَی آتَیْنَاهُ حُکْمًا وَعِلْمًا وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ* وَدَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلَی حِینِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِیهَا رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلَانِ هَذَا مِن شِیعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی مِن شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُّضِلٌّ مُّبِینٌ* قَالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ * قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیرًا لِّلْمُجْرِمِینَ * فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خَائِفًا یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُّبِینٌ * فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ یَا مُوسَی أَتُرِیدُ أَن تَقْتُلَنِی کَمَا - قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّارًا فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ* وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ

ص: 13

مِنَ النَّاصِحِینَ* فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا یَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاء مَدْیَنَ قَالَ عَسَی رَبِّی أَن یَهْدِیَنِی سَوَاء السَّبِیلِ* وَلَمَّا وَرَدَ مَاء مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأتَیْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاء وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیرٌ* فَسَقَی لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ* فَجَاءتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیَاء قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءهُ وَقَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* قَالَتْ إِحْدَاهُمَا یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ* قَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ* قَالَ ذَلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَیَّ وَاللَّهُ عَلَی مَا نَقُولُ وَکِیلٌ* فَلَمَّا قَضَی مُوسَیالْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ* فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِی مِن شَاطِئِ الْوَادِی الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَن یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ* وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَآن ها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِرًا وَلَمْ یُعَقِّبْ یَا مُوسَی أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ* اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاء مِنْ غَیْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَیْکَ جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِکَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ* قَالَ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ* وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ* قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَانًا فَلَا یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ* - . القصص 3 - 35 -

{[بخشی] از گزارش [حال] موسی و فرعون را برای [آگاهی] مردمی که ایمان می آورند به درستی بر تو می خوانیم*فرعون در سرزمین [مصر] سر برافراشت و مردم آن را طبقه طبقه ساخت طبقه ای از آنان را زبون می داشت پسرانشان را سر می برید و زنانشان را [برای بهره کشی] زنده بر جای می گذاشت که وی از فسادکاران بود*و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرو دست شده بودند منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم و ایشان را وارث [زمین] کنیم*و در زمین قدرتشان دهیم و [از طرفی] به فرعون و هامان و لشکریانشان آن چه را که از جانب آنان بیمناک بودند بنمایانیم*و به مادر موسی وحی کردیم که او را شیر ده و چون بر او بیمناک شدی او را در نیل بینداز و مترس و اندوه مدار که ما او را به تو بازمی گردانیم و از [زمره] پیمبرانش قرار می دهیم*پس خاندان فرعون او را [از آب] برگرفتند تا سرانجام دشمن [جان] آنان و مایه اندوهشان باشد آری فرعون و هامان و لشکریان آن ها خطاکار بودند*و همسر فرعون گفت [این کودک] نور چشم من و تو خواهد بود او را مکشید شاید برای ما سودمند باشد یا او را به فرزندی بگیریم ولی آن ها خبر نداشتند*و دل مادر موسی [از هر چیز جز از فکر فرزند] تهی گشت اگر قلبش را استوار نساخته بودیم تا از ایمان آورندگان باشد چیزی نمانده بود که آن [راز] را افشا کند*و به خواهر [موسی] گفت از پی او برو پس او را از دور دید در حالی که آنان متوجه نبودند*و از پیش شیر دایگان را بر او حرام گردانیده بودیم پس [خواهرش آمد و] گفت آیا شما را بر خانواده ای راهنمایی کنم که برای شما از وی سرپرستی کنند و خیرخواه او باشند*پس او را به مادرش بازگردانیدیم تا چشمش [بدو] روشن شود و غم نخورد و بداند که وعده خدا درست است ولی بیشترشان نمی دانند*و چون به رشد و کمال خویش رسید به او حکمت و دانش عطا کردیم و نیکوکاران را چنین پاداش می دهیم*و داخل شهر شد بی آن که مردمش متوجه باشند پس دو مرد را با هم در زد و خورد یافت یکی از پیروان او و دیگری از دشمنانش [بود] آن کس که از پیروانش بود بر ضد کسی که دشمن وی بود از او یاری خواست پس موسی مشتی بدو زد و او را کشت گفت این کار شیطان است چرا که او دشمنی گمراه کننده [و] آشکار است*گفت پروردگارا من بر خویشتن ستم کردم مرا ببخش پس خدا از او درگذشت که وی آمرزنده مهربان است*[موسی] گفت پروردگارا به پاس نعمتی که بر من ارزانی داشتی هرگز پشتیبان مجرمان نخواهم بود*صبحگاهان در شهر بیمناک و در انتظار [حادثه ای] بود ناگاه همان کسی که دیروز از وی یاری خواسته بود [باز] با فریاد از او یاری خواست موسی به او گفت به راستی که تو آشکارا گمراهی*و چون خواست به سوی آن که دشمن هر دوشان بود حمله آورد گفت ای موسی آیا می خواهی مرا بکشی چنانکه دیروز شخصی را کشتی تو می خواهی در این سرزمین فقط زورگو باشی و نمی خواهی از اصلاحگران باشی*و از دورافتاده ترین [نقطه] شهر مردی دوان دوان آمد [و] گفت ای موسی سران قوم در باره تو مشورت می کنند تا تو را بکشند پس [از شهر] خارج شو من جدا از خیرخواهان توام*موسی ترسان و نگران از آن جا بیرون رفت [در حالی که می]گفت پروردگارا مرا از گروه ستمکاران نجات بخش*و چون به سوی [شهر] مدین رو نهاد [با خود] گفت امید است پروردگارم مرا به راه راست هدایت کند*و چون به آب مدین رسید گروهی از مردم را بر آن یافت که [دامهای خود را ] آب می دادند و پشت سرشان دو زن را یافت که [گوسفندان خود را] دور می کردند [موسی] گفت منظورتان [از این کار] چیست گفتند [ما به گوسفندان خود] آب نمی دهیم تا شبانان [همگی گوسفندانشان را] برگردانند و پدر ما پیری سالخورده است*پس برای آن دو [گوسفندان را] آب داد آنگاه به سوی سایه برگشت و گفت پروردگارا من به هر خیری که سویم بفرستی سخت نیازمندم*پس یکی از آن دو زن در حالی که به آزرم گام بر می داشت نزد وی آمد [و] گفت پدرم تو را می طلبد تا تو را به پاداش آب دادن [گوسفندان] برای ما مزد دهد و چون [موسی] نزد او آمد و سرگذشت [خود] را بر او حکایت کرد [وی] گفت مترس که از گروه ستمگران نجات یافتی*یکی از آن دو [دختر] گفت ای پدر او را استخدام کن چرا که بهترین کسی است که استخدام می کنی هم نیرومند [و هم] در خور اعتماد است*[شعیب] گفت من می خواهم یکی از این دو دختر خود را [که مشاهده می کنی] به نکاح تو در آورم به این [شرط] که هشت سال برای من کار کنی و اگر ده سال را تمام گردانی اختیار با تو است و نمی خواهم بر تو سخت گیرم و مرا ان شاء الله از درستکاران خواهی یافت*[موسی] گفت این [قرار داد] میان من و تو باشد که هر یک از دو مدت را به انجام رسانیدم بر من تعدی [روا] نباشد و خدا بر آن چه می گوییم وکیل است*و چون موسی آن مدت را به پایان رسانید و همسرش را [همراه] برد آتشی را از دور در کنار طور مشاهده کرد به خانواده خود گفت [این جا] بمانید که من آتشی از دور دیدم شاید خبری از آن یا شعله ای آتش برایتان بیاورم باشد که خود را گرم کنید*پس چون به آن [آتش] رسید از جانب راست وادی در آن جایگاه مبارک از آن درخت ندا آمد که ای موسی منم من خداوند پروردگار جهانیان*و [فرمود] عصای خود را بیفکن پس چون دید آن مثل ماری می جنبد پشت کرد و برنگشت ای موسی پیش آی و مترس که تو در امانی*دست خود را به گریبانت ببر تا سپید بی گزند بیرون بیاید و [برای رهایی ] از این هراس بازویت را به خویشتن بچسبان این دو [نشانه] دو برهان از جانب پروردگار تو است [که باید] به سوی فرعون و سران [کشور] او [ببری] زیرا آنان همواره قومی نافرمانند*گفت پروردگارا من کسی از ایشان را کشته ام می ترسم مرا بکشند*و برادرم هارون از من زبان آورتر است پس او را با من به دستیاری گسیل دار تا مرا تصدیق کند زیرا می ترسم مرا تکذیب کنند*فرمود به زودی بازویت را به [وسیله] برادرت نیرومند خواهیم کرد و برای شما هر دو تسلطی قرار خواهیم داد که با [وجود] آیات ما به شما دست نخواهند یافت شما و هر که شما را پیروی کند چیره خواهید بود.

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی نور الله ضریحه: عَلا فِی الْأَرْضِ أی بغی و تجبر فی أرض مصر وَ جَعَلَ أَهْلَها شِیَعاً أی فرقا یکرم أقواما و یذل آخرین أو جعل بنی إسرائیل أقواما فی الخدمة و التسخیر یَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ یعنی بنی إسرائیل یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ یقتل الأبناء و یستبقی البنات و لا یقتلهن و ذلک أن بعض الکهنة قال له إن مولودا یولد فی بنی إسرائیل یکون سبب ذهاب ملکک و قیل رأی فرعون فی منامه أن نارا أقبلت من بیت المقدس حتی اشتملت علی بیوت مصر فأحرقت القبط و ترکت بنی

ص: 14

إسرائیل فسأل علماء قومه فقالوا یخرج من هذا البلد رجل یکون هلاک مصر علی یده وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أی إن فرعون کان یرید إهلاک بنی إسرائیل و نحن نرید أن نمن علیهم وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً أی قادة و رؤساء فی الخیر وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ لدیار فرعون و قومه و أموالهم وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ أی أرض مصر مِنْهُمْ أی من بنی إسرائیل ما کانُوا یَحْذَرُونَ من ذهاب الملک علی ید رجل منهم قال الضحاک عاش فرعون (1)أربعمائة سنة و کان قصیرا دمیما (2)و هو أول من خضب بالسواد و عاش موسی علیه السلام مائة و عشرین سنة. (3)وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أی ألهمناها و قذفناها فی قلبها و لیس بوحی نبوة و قیل أتاها جبرئیل علیه السلام بذلک و قیل کان الوحی رؤیا منام عبر عنها من تثق به من علماء بنی إسرائیل أَنْ أَرْضِعِیهِ ما لم تخافی علیه الطلب فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ القتل فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ أی فی البحر و هو النیل وَ لا تَخافِی علیه الضیعة وَ لا تَحْزَنِی عن فراقه إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ سالما عن قریب.

قال وهب لما حملت بموسی أمه کتمت أمرها عن جمیع الناس و لم یطلع علی حملها أحد من خلق الله و ذلک شی ء ستره الله لما أراد أن یمن به علی بنی إسرائیل فلما کانت السنة التی تولد فیها موسی بعث فرعون القوابل و تقدم إلیهن أن یفتشن النساء تفتیشا لم یفتشنه قبل ذلک و حملت أم موسی فلم ینتأ بطنها (4)و لم یتغیر لونها و لم

ص: 15


1- قال البغدادیّ: هو الولید بن مصعب بن أبی أهون بن الهلواث بن فاران بن عمرو بن عملیق بن یلمع، و هو فرعون موسی، قال: کان فرعون یوسف جد فرعون موسی و اسمه برخوز. و قال الطبریّ: کان فرعون مصر فی أیامه قابوس بن مصعب بن معاویة صاحب یوسف الثانی فلما مات قام أخوه الولید بن مصعب مکانه، و کان أعتی من قابوس و أکفر و أفجر انتهی. و ذکره الثعلبی فی العرائس ثمّ نسبه هکذا: أبو العباس الولید بن مصعب بن الریان بن أراشة بن ثروان بن عمرو بن فاران ابن عملاق بن لاوذ بن سام بن نوح انتهی. و أمّا الیعقوبی فقال: فاختلف الرواة فی نسبه فقالوا: رجل من لخم، و قالوا من غیرها من قبائل الیمن، و قالوا من العمالقة، و قالوا من قبط مصر، یقال له ظلما.
2- الدمیم: الحقیر و القبیح المنظر.
3- تقدم فی الخبر الثانی من الباب الأوّل أن عمره کان مائتین و أربعین سنة، و سیأتی بیان الخلاف فی ذلک فی باب وفاته علیه السلام.
4- أی فلم یرتفع، و فی النسخة و المصدر: فلم ینب.

یظهر لبنها فکانت القوابل لا یعرضن لها فلما کانت اللیلة التی ولد فیها موسی ولدته أمه و لا رقیب علیها و لا قابلة و لم یطلع علیها أحد إلا أخته مریم و أوحی الله تعالی إلیها أَنْ أَرْضِعِیهِ الآیة قال و کتمته أمه ثلاثة أشهر ترضعه فی حجرها لا یبکی و لا یتحرک فلما خافت علیه عملت له تابوتا مطبقا و مهدت له فیه ثم ألقته فی البحر لیلا کما أمرها الله تعالی.

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ أی أصابوه و أخذوه من غیر طلب لِیَکُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً أی لیکون لهم فی عاقبة أمره کذلک لا أنهم أخذوه لذلک و کانت القصة فی ذلک أن النیل جاء بالتابوت إلی موضع فیه فرعون و امرأته علی شط النیل فأمر فرعون به و فتحت آسیة بنت مزاحم بابه فلما نظرت إلیه ألقی الله فی قلبها محبة موسی و کانت آسیة بنت مزاحم امرأة من بنی إسرائیل استنکحها فرعون و هی من خیار النساء و من بنات الأنبیاء (1)و کانت أما للمؤمنین ترحمهم و تتصدق علیهم یدخلون علیها فلما نظر فرعون إلی موسی غاظه ذلک فقال کیف أخطأ هذا الغلام الذبح قالت آسیة و هی قاعدة إلی جنبه هذا الولید أکبر من ابن سنة و إنما أمرت أن تذبح الولدان لهذه السنة فدعه یکن قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ و إنما قالت ذلک لأنه لم یکن له ولد فأطمعته فی الولد وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ أن هلاکهم علی یدیه فارِغاً أی خالیا من ذکر کل شی ء إلا من ذکر موسی أو من الحزن سکونا إلی ما وعدها الله به أو من الوحی الذی أوحی إلیها بنسیانها إِنْ کادَتْ لَتُبْدِی بِهِ أی إنها کادت تبدی بذکر موسی فتقول یا ابناه من شدة الوجد أو همت بأن تقول إنها أمه لما رأته عند دعاء فرعون إیاها للإرضاع لشدة سرورها به وَ قالَتْ أی أم موسی لِأُخْتِهِ أی أخت موسی و اسمها کلیمة (2)قُصِّیهِ

ص: 16


1- قال الثعلبی فی العرائس: قد استنکح فرعون من بنی إسرائیل امرأة یقال لها آسیة بنت مزاحم، و یقال: هی آسیة بنت مزاحم بن عبید بن الریان بن الولید فرعون یوسف الأول؛ و نص الطبریّ أیضا انها کانت من بنی إسرائیل و کانت من خیار النساء المعدودات، و یأتی فی الخبر التاسع أیضا ذلک.
2- فی نسخة: کلهمة، و فی المصدر: کلثمة، و تقدم قبل ذلک أن أخته تسمی مریم، و لعلها اخت اخری.

أی اتبعی أثره و تعرفی خبره فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ تقدیره فذهب أخت موسی فوجدت آل فرعون أخرجوا موسی فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ أی عن بعد و قیل عن جانب تنظر إلیه و جعلت تدخل إلیهم کأنها لا تریده وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ أنها أخته أو جاءت متعرفة عن خبره وَ حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ أی منعناهن منه و بغضناهن إلیه فلا یؤتی بمرضع فیقبلها مِنْ قَبْلُ أی من قبل مجی ء أمه فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّکُمْ و هذا یدل علی أن الله تعالی ألقی محبته فی قلب فرعون فلغایة شفقته علیه طلب له المراضع و کان موسی علیه السلام لا یقبل ثدی واحدة منهن بعد أن أتاه مرضع بعد مرضع فلما رأت أخته وجدهم به و رأفتهم علیه قالت لهم هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ أی یقبلون هذا الولد و یبذلون النصح فی أمره و یحسنون تربیته وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ یشفقون علیه قیل إنها لما قالت ذلک قال هامان إن هذه المرأة تعرف أن هذا الولد من أی أهل بیت هو فقالت هی إنما عنیت أنهم ناصحون للملک فأمسکوا عنها.

و رددنا إلی أمه فانطلقت أخت موسی إلی أمها فجاءت بها إلیهم فلما وجد موسی ریح أمه قبل ثدیها و سکن بکاؤه و قیل إن فرعون قال لأمه کیف ارتضع منک و لم یرتضع من غیرک قالت لأنی امرأة طیبة الریح طیبة اللبن لا أکاد أوتی بصبی إلا ارتضع منی فسر فرعون بذلک وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ إن وعد الله حق وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ أی ثلاثا و ثلاثین سنة وَ اسْتَوی أی بلغ أربعین سنة آتَیْناهُ حُکْماً وَ عِلْماً أی فقها و عقلا و علما بدینه و دین آبائه فعلم موسی و حکم قبل أن یبعث نبیا و قیل نبوة و علما وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ یرید مصر و قیل مدینة میق (1)من أرض مصر و قیل علی فرسخین من مصر عَلی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها أراد به نصف النهار و

ص: 17


1- الصحیح کما فی المصدر: منف بالنون ثمّ الفاء. قال یاقوت: منف بالفتح ثمّ السکون وفاء: اسم مدینة فرعون بمصر، أصلها بلغة قبط مافه فعربت فقیل «منف» قال عبد الرحمن بن عبد اللّه بن عبد الحکم بإسناده: أول من سکن مصر بعد أن أغرق اللّه تعالی قوم نوح بیصر بن حام بن نوح، فسکن «منف» و هی أول مدینة عمرت بعد الغرق هو و ولده و هم ثلاثون نفسا فبذلک سمیت «مافه» و معنی مافه بلسان القبط ثلاثون ثمّ عربت فقیل «منف» و هی المرادة بقوله تعالی: «وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ عَلی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها» انتهی. و ذکر أن بینها و بین الفسطاط ثلاثة فراسخ و بینها و بین عین شمس ستة فراسخ.

الناس قائلون (1)و قیل بین العشاءین و قیل کان یوم عید لهم و قد اشتغلوا بلعبهم و اختلفوا فی سبب دخوله فقیل إنه کان موسی حین کبر یرکب فی مواکب فرعون فلما کان ذات یوم قیل له إن فرعون قد رکب فرکب فی أثره فلما کان وقت القائلة دخل المدینة لیقیل و قیل إن بنی إسرائیل کانوا یجتمعون إلی موسی و یسمعون کلامه و لما بلغ أشده خالف قوم فرعون فاشتهر ذلک منه و أخافوه فکان لا یدخل مصرا إلا خائفا فدخلها علی حین غفلة و قیل إن فرعون أمر بإخراجه من البلد فلم یدخل إلا الآن یَقْتَتِلانِ أی یختصمان فی الدین و قیل فی أمر الدنیا هذا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ أی أحدهما إسرائیلی و الآخر قبطی یسخر الإسرائیلی لیحمل حطبا إلی مطبخ فرعون و قیل کان أحدهما مسلما و الآخر کافرا فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ استنصره لینصره علیه.

وَ رَوَی أَبُو بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: لِیَهْنِئْکُمُ الِاسْمُ قَالَ وَ مَا الِاسْمُ قَالَ الشِّیعَةُ أَ مَا سَمِعْتَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ

فَوَکَزَهُ مُوسی أی دفع فی صدره بجمع کفه و قیل ضربه بعصاه فَقَضی عَلَیْهِ أی فقتله و فرغ من أمره.

قالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی یعنی فی هذا القتل فإنهم لو علموا بذلک لقتلونی رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ أی بنعمتک علی من المغفرة و صرف بلاء الأعداء عنی فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ أی فلک علی أن لا أکون مظاهرا و معینا للمشرکین فَأَصْبَحَ موسی فی الیوم الثانی فِی الْمَدِینَةِ خائِفاً من قتل القبطی یَتَرَقَّبُ أی ینتظر الأخبار یعنی أنه خاف من فرعون و قومه أن یکونوا عرفوا أنه هو الذی قتل القبطی و کان یتجسس و ینتظر الأخبار فی شأنه فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ معناه أن الإسرائیلی الذی کان قد خلصه بالأمس و وکز القبطی من أجله یستصرخ و یستعین به علی رجل آخر من القبط خاصمه قال ابن عباس لما فشا قتل القبطی قیل لفرعون إن بنی إسرائیل قتلوا رجلا منا قال أ تعرفون قاتله و من یشهد علیه قالوا لا فأمرهم بطلبه فبینا هم یطوفون إذ مر موسی علیه السلام من الغد و رأی ذلک الإسرائیلی یطلب نصرته و یستغیث به

ص: 18


1- أی نائمون فی القائلة أی منتصف النهار.

قالَ لَهُ مُوسی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ أی ظاهر الغوایة قاتلت بالأمس رجلا و تقاتل الیوم آخر و لم یرد الغوایة فی الدین و المراد أن من خاصم آل فرعون مع کثرتهم فإنه غوی أی خائب فیما یطلبه عادل عن الصواب فیما یقصده.

فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ یَبْطِشَ أی فلما أخذته الرقة علی الإسرائیلی و أراد أن یدفع القبطی الذی هو عدو لموسی و الإسرائیلی عنه و یبطش به أی یأخذه بشدة ظن الإسرائیلی أن موسی قصده لما قال له إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ فقال أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی و قیل هو من قول القبطی لأنه قد اشتهر أمر القتل بالأمس و أنه قتله بعض بنی إسرائیل إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ أی ما ترید إلا أن تکون جبارا عالیا فی الأرض بالقتل و الظلم و لما قال الإسرائیلی ذلک علم القبطی أن القاتل موسی فانطلق إلی فرعون فأخبره به فأمر فرعون بقتل موسی و بعث فی طلبه.

فَخَرَجَ مِنْها أی من مدینة فرعون خائِفاً من أن یطلب فیقتل یَتَرَقَّبُ الطلب قال ابن عباس خرج متوجها نحو مدین و لیس له علم بالطریق إلا حسن ظنه بربه و قیل إنه خرج بغیر زاد و لا حذاء و لا ظهر (1)و کان لا یأکل إلا من حشیش الصحراء حتی بلغ ماء مدین وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قال الزجاج أی لما سلک فی الطریق الذی یلقی مدین فیها و هی علی مسیرة ثمانیة أیام من مصر نحو ما بین الکوفة إلی البصرة و لم یکن له بالطریق علم و لذلک قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ أی یرشدنی قصد السبیل إلی مدین و قیل إنه لم یقصد موضعا بعینه و لکنه أخذ فی طریق مدین و قال عکرمة عرضت لموسی أربع طرق فلم یدر أیتها یسلک و لذلک قال عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی فلما دعا ربه استجاب له و دله علی الطریق المستقیم إلی مدین و قیل جاء ملک علی فرس بیده عنزة (2)فانطلق به إلی مدین و قیل إنه خرج حافیا و لم یصل إلی مدین حتی وقع خف قدمیه (3)عن ابن جبیر وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْیَنَ و هو بئر کانت لهم

ص: 19


1- الظهر: الرکاب التی تحمل الاثقال.
2- العنزة: أطول من العصا و أقصر من الرمح و فیه زج کزج الرمح.
3- الخف من الإنسان: ما أصاب الأرض من باطن قدمه.

وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ أی جماعة من الرعاة یَسْقُونَ مواشیهم الماء من البئر تَذُودانِ أی تحبسان و تمنعان غنمهما من الورود إلی الماء أو عن أن تختلط بأغنام الناس أو تذودان الناس عن مواشیهما قالَ موسی لهما ما خَطْبُکُما أی ما شأنکما و ما لکما لا تسقیان مع الناس قالَتا لا نَسْقِی عند المزاحمة مع الناس حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعاءُ قرأ أبو جعفر و أبو عمرو و ابن عامر یَصْدُرَ بفتح الیاء و ضم الدال أی حتی یرجع الرعاء من سقیهم و الباقون یُصْدِرَ بضم الیاء و کسر الدال أی حتی یصدروا مواشیهم عن وردهم فإذا انصرف الناس سقینا مواشینا من فضول الحوض وَ أَبُونا شَیْخٌ کَبِیرٌ لا یقدر أن یتولی السقی بنفسه من الکبر و لذلک احتجنا و نحن نساء أن نسقی الغنم و إنما قالتا ذلک تعریضا للطلب من موسی أن یعینهما علی السقی أو اعتذارا فی الخروج بغیر محرم فَسَقی لَهُما أی فسقی موسی غنمهما الماء لأجلهما و هو إنه زحم القوم علی الماء حتی أخرجهم عنه ثم سقی لهما و قیل رفع لأجلهما حجرا عن بئر کان لا یقدر علی رفع ذلک الحجر إلا عشرة رجال و سألهم أن یعطوه دلوا فنالوه دلوا و قالوا له انزح إن أمکنک و کان لا ینزحها إلا عشرة فنزحها وحده و سقی أغنامهما و لم یسق إلا ذنوبا واحدة حتی رویت الغنم ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ أی ثم انصرف إلی ظل سمرة (1)فجلس تحتها من شدة الحر و هو جائع فَقالَ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ قال ابن عباس سأل نبی الله أکلة من خبز یقیم به صلبه و قال ابن إسحاق فرجعتا إلی أبیهما فی ساعة کانا لا ترجعان فیها فأنکر شأنهما و سألهما فأخبرتاه الخبر فقال لإحداهما علی به فرجعت الکبری إلی موسی لتدعوه فذلک قوله فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیاءٍ أی مستحییة معرضة عن عادة النساء الخفرات (2)و قیل غطت وجهها بکم درعها قالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أی لیکافئک علی سقیک لغنمنا.

و أکثر المفسرین علی أن أباها شعیب علیه السلام و قال وهب و ابن جبیر هو یثروب (3)

ص: 20


1- السمر: شجر من العضاه و لیس فی العضاه أجود خشبا منه.
2- خفرت الجاریة: استحیت أشدّ الحیاء، فهی خفر و خفرة و مخفار.
3- کذا فی النسخ و الصحیح کما فی المصدر: یثرون، أو یترون علی ما فی الطبریّ.

أخی شعیب و کان شعیب قد مات قبل ذلک بعد ما کف بصره و دفن بین المقام و زمزم و قیل یثروب هو اسم شعیب (1)قال أبو حازم لما قالت لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا کره ذلک موسی علیه السلام و أراد أن لا یتبعها و لم یجد بدا أن یتبعها لأنه کان فی أرض مسبعة (2)و خوف فخرج معها و کانت الریح تضرب ثوبها فیصف لموسی عجزها فجعل موسی یعرض عنها مرة و یغض مرة فناداها یا أمة الله کونی خلفی فأرینی السمت بقولک فلما دخل علی شعیب إذا هو بالعشاء مهیأ فقال له شعیب اجلس یا شاب فتعش فقال له موسی أعوذ بالله قال شعیب و لم ذاک أ لست بجائع قال بلی و لکن أخاف أن یکون هذا عوضا لما سقیت لهما و أنا من أهل بیت لا نبیع شیئا من عمل الآخرة بمل ء الأرض ذهبا فقال له شعیب لا و الله یا شاب و لکنها عادتی و عادة آبائی نقری الضیف و نطعم الطعام قال فجلس موسی یأکل.

نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ یعنی فرعون و قومه فإنهم لا سلطان لهم بأرضنا و لسنا من مملکته قالَتْ إِحْداهُما أی إحدی ابنتیه و اسمها صفورة و هی التی تزوج بها و اسم الأخری لیا (3)و قیل اسم الکبری صفراء و اسم الصغری صفیراء یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ أی اتخذه أجیرا الْقَوِیُّ الْأَمِینُ أی من یقوی علی العمل و أداء الأمانة عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی أی علی أن تکون أجیرا لی ثمان سنین فَمِنْ عِنْدِکَ أی ذلک تفضل منک و لیس بواجب علیک وَ ما أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ فی هذه الثمانی حجج و أن أکلفک خدمة سوی رعی الغنم و قیل و ما أشق علیک بأن آخذک بإتمام عشر سنین سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ فی حسن الصحبة و الوفاء بالعهد و حکی یحیی بن سلام أنه جعل لموسی کل سخلة توضع علی خلاف شیة أمها (4)فأوحی الله تعالی إلی موسی فی المنام أن ألق عصاک فی الماء ففعل فولدن کلهن علی خلاف شبههن (5)و قیل إنه وعده أن یعطیه

ص: 21


1- فی المصدر: و قیل: یثروب، و قیل: هو اسم شعیب لان شعیبا اسم عربی.
2- أرض مسبعة أی تکثر فیها السباع.
3- فی العرائس: لیا و یقال: حنونا.
4- السخلة: ولد الشاة. الشیة: کل لون یخالف معظم لون الشی ء.
5- هکذا فی الکتاب، و الصحیح کما فی المصدر: شیتهن. و یأتی فی الحدیث الثانی وجه آخر.

تلک السنة من نتاج غنمه کل أدرع (1)و إنما نتجت کلها درعاء.

وَ رَوَی الْحُسَیْنُ بْنُ سَعِیدٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: سُئِلَ أَیَّتُهُمَا الَّتِی قَالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ قَالَ الَّتِی تَزَوَّجَ بِهَا قِیلَ فَأَیَّ الْأَجَلَیْنِ قَضَی قَالَ أَوْفَاهُمَا وَ أَبْعَدَهُمَا عَشْرَ سِنِینَ قِیلَ فَدَخَلَ بِهَا قَبْلَ أَنْ یَمْضِیَ الشَّرْطُ أَوْ بَعْدَ انْقِضَائِهِ قَالَ قَبْلَ أَنْ یَنْقَضِیَ قِیلَ لَهُ فَالرَّجُلُ یَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَ یَشْتَرِطُ لِأَبِیهَا إِجَارَةَ شَهْرَیْنِ أَ یَجُوزُ ذَلِکَ قَالَ إِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ عَلِمَ أَنَّهُ سَیُتِمُّ لَهُ شَرْطَهُ قِیلَ کَیْفَ قَالَ إِنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ سَیَبْقَی حَتَّی یَفِیَ.

قالَ موسی ذلِکَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ أی ذلک الذی شرطت علی فلک و ما شرطت لی من تزویج إحداهما فلی و تم الکلام ثم قال أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ من الثمانی و العشر قَضَیْتُ أی أتممت و فرغت منه فَلا عُدْوانَ عَلَیَّ أی فلا ظلم علی بأن أکلف أکثر منها وَ اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ أی شهید فیما بینی و بینک فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ أی أوفاهما

وَ رَوَی الْوَاحِدِیُّ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی ذَرٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا سُئِلْتَ أَیَّ الْأَجَلَیْنِ قَضَی مُوسَی فَقُلْ خَیْرَهُمَا وَ أَبَرَّهُمَا وَ إِذَا سُئِلَ (2)أَیَّ الْمَرْأَتَیْنِ تَزَوَّجَ فَقُلِ الصُّغْرَی مِنْهُمَا وَ هِیَ الَّتِی جَاءَتْ فَقَالَ یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ

و قال وهب تزوج الکبری منهما و فی الکلام حذف و هو فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ و تسلم زوجته ثم توجه نحو الشام وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً و قیل إنه لما زوجها منه أمر الشیخ أن یعطی موسی عصا یدفع السباع عن غنمه بها فأعطی العصا و قیل خرج آدم بالعصا من الجنة فأخذها جبرئیل علیه السلام بعد موت آدم و کانت معه حتی لقی به موسی علیه السلام لیلا فدفعها إلیه و قیل لم تزل الأنبیاء یتوارثونها حتی وصلت إلی شعیب علیه السلام فأعطاها موسی و کانت عصی الأنبیاء عنده.

وَ رَوَی عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سِنَانٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَقُولُ کَانَتْ عَصَا مُوسَی قَضِیبُ آسٍ مِنَ الْجَنَّةِ أَتَاهُ بِهِ جَبْرَئِیلُ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْیَنَ.

ص: 22


1- فی هامش المطبوع: الادرع من الخیل و الشاة: ما اسود رأسه و ابیض سائره، و الأنثی «درعاء» ذکره الجوهریّ؛ منه رحمه اللّه.
2- کذا فی النسخ و الظاهر: و إذا سئلت اه.

و قال السدی کانت تلک العصا استودعها شعیبا ملک فی صورة رجل فأمر ابنته أن تأتیه بعصا فدخلت و أخذت العصا فأتته بها فلما رآها الشیخ قال ایتیه بغیرها فألقتها و أرادت أن تأخذ غیرها فکان لا تقع فی یدها إلا هی فعلت ذلک مرارا فأعطاها موسی.

و قوله سارَ بِأَهْلِهِ قیل إنه مکث بعد انقضاء الأجل عند صهره عشرا أخری تمام عشرین ثم استأذنه فی العود إلی مصر لیزور والدته و أخاه فأذن له فسار بأهله عن مجاهد و قیل إنه لما قضی العشر سار بأهله أی بامرأته و بأولاد الغنم التی کانت له و کانت قطیعا فأخذ علی غیر الطریق مخافة ملوک الشام و امرأته فی شهرها فسار فی البریة غیر عارف بالطریق فألجأه المسیر إلی جانب الطور الأیمن فی لیلة مظلمة شدیدة البرد و أخذ امرأته الطلق و ضل الطریق و تفرقت ماشیته و أصابه المطر فبقی لا یدری أین یتوجه فبینا هو کذلک إذا آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً

وَ رَوَی أَبُو بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: لَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ نَحْوَ بَیْتِ الْمَقْدِسِ أَخْطَأَ الطَّرِیقَ لَیْلًا فَرَأَی نَاراً.

إِنِّی آنَسْتُ ناراً أی أبصرت بِخَبَرٍ أی من الطریق الذی أرید قصده و هل أنا علی صوبه أو منحرف عنه و قیل بخبر من النار هل هی لخیر نأنس به أو لشر نحذره أَوْ جَذْوَةٍ أی قطعة من النار و قیل بأصل شجرة فیها نار لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ أی تستدفئون بها مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ أی من الجانب الأیمن للوادی فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ و هی البقعة التی قال الله تعالی فیها لموسی فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً و إنما کانت مبارکة لأنها معدن الوحی و الرسالة و کلام الله تعالی أو لکثرة الأشجار و الثمار و الخیر و النعم بها و الأول أصح مِنَ الشَّجَرَةِ إنما سمع موسی علیه السلام النداء و الکلام من الشجرة لأن الله تعالی فعل الکلام فیها و جعل الشجرة محل الکلام لأن الکلام عرض یحتاج إلی محل و علم موسی بالمعجزة أن ذلک کلامه تعالی و هذه أعلی منازل الأنبیاء أعنی أن یسمعوا کلام الله من غیر واسطة و مبلغ و کان کلامه سبحانه أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ أی إن المکلم لک هو الله مالک العالمین تعالی و تقدس عن أن یحل فی محل أو یکون فی مکان لأنه لیس بعرض و لا جسم

ص: 23

وَ أَنْ أَلْقِ عَصاکَ إنما أعاد سبحانه هذه القصة و کررها فی السور تقریرا للحجة علی أهل الکتاب و استمالة بهم إلی الحق و من أحب شیئا أحب ذکره و القوم کانوا یدعون محبة موسی علیه السلام و کل من ادعی اتباع سیده مال إلی ذکره بالفضل (1)علی أن کل موضع من مواضع التکرار لا یخلو من زیادة فائدة فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ أی تتحرک کَأَنَّها جَانٌّ من سرعة حرکتها أو شدة اهتزازها وَلَّی مُدْبِراً موسی وَ لَمْ یُعَقِّبْ أی لم یرجع فنودی یا مُوسی أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ من ضررها اسْلُکْ یَدَکَ أی أدخلها مِنْ غَیْرِ سُوءٍ أی من غیر برص وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَناحَکَ مِنَ الرَّهْبِ أی ضم یدک إلی صدرک من الخوف فلا خوف علیک عن ابن عباس و مجاهد و المعنی أن الله سبحانه أمره أن یضم یده إلی صدره فیذهب ما أصابه من الخوف عند معاینة الحیة و قیل أمره سبحانه بالعزم علی ما أراده منه و حثه علی الجد فیه لئلا یمنعه الخوف الذی یغشاه فی بعض الأحوال فیما أمره بالمضی فیه و لیس یرید بقوله اضْمُمْ یَدَکَ الضم المزیل للفرجة بین الشیئین و قیل إنه لما ألقی العصا و صارت حیة بسط یده کالمتقی و هما جناحاه فقیل له اضْمُمْ إِلَیْکَ جَناحَکَ أی ما بسطته من یدک لأنک آمن من ضررها و یجوز أن یکون معناه اسکن و لا تخف فإن من هاله أمر أزعجه حتی کأنه یطیره و آلة الطیران الجناح فکأنه علیه السلام قد بلغ نهایة الخوف (2)فقیل له ضم منشور جناحک من الخوف و اسکن و قیل معناه إذا هالک أمر یدک لما تبصر من شعاعها فاضممها إلیک لتسکن فَذانِکَ بُرْهانانِ أی الید و العصا حجتان من ربک علی نبوتک مرسلا بهما إلی فرعون و ملئه.

قوله هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِساناً إنما قال ذلک لعقدة کانت فی لسانه فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً أی معینا لی علی تبلیغ رسالتک یُصَدِّقُنِی أی مصدقا لی علی ما أؤدیه من الرسالة

ص: 24


1- فی المصدر: مال الی من ذکره بالفضل.
2- قال السیّد الرضیّ قدّس سرّه: الجناح هنا عبارة عن الید، و قیل: معنی ذلک ای سکن روعک و خفض جأشک من الرهب الذی أصابک، و الرعب الذی داخلک عند انقلاب العصا فی هیئة الجان، و لما کان من شأن الخائف القلق و الانزعاج و التململ و الاضطراب صار ضم الجناح عبارة عن السکون بعد القلق و الأمان بعد الغرق.

و قیل أی لکی یصدقنی فرعون قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ أی سنجعله رسولا معک و ننصرک به وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً أی حجة و قوة و برهانا فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما بِآیاتِنا أی لا یصل فرعون و قومه إلی الإضرار بکما بسبب ما نعطیکما من الآیات و ما یجری علی أیدیکما من المعجزات و قیل إن قوله بِآیاتِنا موضعه التقدیم أی و نجعل لکما سلطانا بآیاتنا فلا یصلون إلیکما أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغالِبُونَ علی فرعون و قومه القاهرون لهم. (1)أقول سیأتی سائر الآیات و تفسیرها فی الباب الآتی.

**[ترجمه]طبرسی گفت: «علا فی الأرض» یعنی در سرزمین مصر ظلم و ستم کرد «و جعل أهلها شیعا» یعنی آن ها را به گروه هایی تقسیم کرد، گروهی را گرامی داشتند و گروهی را ذلیلی می کردند یا این که بنی اسراییل را گروه های مختلفی از جهت خدمت کردن و بیگاری کشی قرار داد. «فیستضعف طائفه منهم» یعنی بنی اسرائیل « یذبح ابناءهم و لیستحی نساءهم » پسرها را می کشتند و دختران را نمی کشتند و آن ها زنده می گذاشتند. چون بعضی از کاهنان به او گفته بودند که پسربچه ای در بنی اسراییل به دنیا می آید که باعث نابودی ملک و پادشاهی تو می شود. و گفته شده که فرعون خواب دید که آتشی به سوی بیت المقدس آمد و خانه های مصر را دربرگرفت و شهر قبط را سوزاند ولی قوم بنی

ص: 14

اسراییل را رها کرد. او از عالمان بنی اسراییل پرسید. آن ها گفتند: از این شهر مردی خارج می شود که نابودی مصر در دستان اوست.

«نرید أن نمنّ علی الذین استضعفوا» یعنی فرعون قصد نابودکردن قوم بنی اسراییل را داشت و ما قصد منت نهادن بر آن ها را داریم. «و نجعلهم ائمه» یعنی آن ها را راهبر و پیشوا در امور نیک قرار دادیم. «و نجعلهم الوارثین» بر سرزمین فرعون و قوم و اموالش. «و نمکنّ لهم فی الأرض» یعنی در سرزمین مصر «منهم» یعنی از بنی اسرائیل «ما کانوا یحزرون» از نابودی ملک و پادشاهی به دست مردی از آن ها. ضحاک گفت: فرعون چهارصد سال عمر کرد و قیافه کوتاه و زشت داشت و اولین کسی بود که موهایش را رنگ سیاه زد و موسی صد و سی سال عمر کرد. «و أوحینا إلی أمّ موسی» یعنی بر او الهام کردیم، به دلش انداختیم به صورت وحی پیامبری نبود. و گفته شده که جبرئیل آن وحی را برای او آورد. و گفته شده: که وحی به صورت رویایی بود که در خواب دید و به وسیله یکی از علمای بنی اسراییل که مورد اعتمادش بود، تعبیر شد. «أن أرضعیه» تا زمانی که نترسیده ای بر او از طلب. «و إذا خفتم علیه» بر کشته شدن او «فألقیه فی الیمّ» در دریا، رود نیل. «ولا تخافی» بر گم شدن و مردنش. «و لا تحزنی» از دوری و جدایی از او. « إنّا رادّوه إلیک» به سلامت و به زودی.

وهب گفت: وقتی که مادر حضرت موسی بر او حامله شد، حامله شدنش را بر همه مردم پنهان کرد و هیچ کس را از حامله شدنش باخبر نکرد و این چیزی است که هنگامی که خداوند می خواست با آن بر بنی اسراییل منت بگذارد آن را از آن ها مخفی نگه داشت. و در آن سال که حضرت موسی متولد می شد فرعون زنان قابله را به سوی زنان بنی اسراییل فرستاد تا آن ها را طوری بگردد و بررسی کند که تا به حال آن ها را آن طوری نگشته باشد. مادر موسی حامله بود ولی شکمش بزرگ نشده بود و رنگش عوض نشده بود

ص: 15

و شیر از پستان هایش بیرون نیامده بود و زنان قابله بر آن آگاه نشدند، در آن شبی که حضرت موسی متولد شد هیچ زنی مراقبش نبود و هیچ قابله ای نزدش نبود. و جز خواهرش مریم هیچ کس بر او آگاه نبود و خداوند بر او الهام کرد «أن أرضعیه» می­فرماید: که مادرش او را در دامنش به مدت سه ماه به او شیر می داد در حالی که نه گریه می کرد و از جایش حرکت می کرد. هنگامی که ترسید بلایی سر او بیاید یا صندوقچه سربسته برای او درست کرد و او را در داخل آن قرار داد و سپس او را شبانه همانطور که خداوند فرموده بود، به دریا انداخت «فالتقطه آل فرعون» یعنی به او دست یافتند در حالی که دنبال او نگشته بودند. «لیکون لهم عدوا و حزنا» تا در عاقبت دشمن آن ها شود نه این که آن ها او را برای این کار گرفته باشند. داستان این گونه بود که جریان رود نیل صندوقچه را به آن جایی آورد که فرعون و همسرش بر روی ساحل رود بودند و فرعون دستور داد که آن صندوقچه که در دریاست را بیاورند و آسیه دختر مزاحم در آن را باز کرد. هنگامی که چشمش به او افتاد و خداوند مهر و محبت موسی را به دلش انداخت. آسیه دختر مزاحم یکی از زنان بنی اسراییل بود که فرعون او را به همسری پذیرفته بود. او از زنان برگزیده دنیاست و از دختران پیامبران است و مادری برای انسان های مؤمن بود که نسبت به آن ها مهربان بود و به آن ها صدقه می­داد هنگامی که به نزد او می رفتند. هنگامی که فرعون چشمش به حضرت موسی افتاد عصبانی شد و گفت: چگونه این بچه کشته نشده است؟ آسیه در حالی که کنار او نشسته بود گفت: این پسر بچه یک سال بیشتر دارد ولی تو دستور داده ای که پسر بچه های متولد امسال را بکشند. پس او را رها کن بگذار نور چشم من و تو بشود. به این خاطر این حرف را زد چون خودش بچه نداشت و خواست او را بچه خودش بکند. «و هم لا یشعرون» که نابودیشان به دست اوست. « فارغا » یعنی دل او از هر یاد هرچیزی جز یاد موسی خالی شده بود. یا از حزن و ناراحتی جز آن چه که خدا به او وعده داده بود خالی شد. « إن کادت لتبدی به » یعنی موسی را به باد می آورد و از شدت شور و شوق می گفت: ای پسرم، یا این که هنگامی که او را در نزد زن فرعون دید که او را شیر می داد به خاطر شدت شور و شوق و سرورش نسبت به او نزدیک بود که اعتراف کند که او مادرش است. «وقالت» مادر موسی گفت: «لأخته» به خواهر موسی که اسمش کلیمه بود. « قصیه»

ص: 16

دنبال او برو و خبرش را بگیر. «فبصرت به عن جنب» یعنی خواهر موسی رفت و خانواده فرعون را دید که موسی را بیرون آوردند. « فبصرت عن جنبه» از دور او را دید و گفته شده: از کنار او را دید و خواست که آن ها نفهمند به سوی آن ها برود گویی که برای دیدن او نیامده است. «و هم لا یشعرون» آن ها نمی دانستند که او خواهر موسی است یا این که آمده خبر او را بگیرد. «و حرّمنا علیه المراضع» یعنی زنان شیرده را از او منع کردیم و آن ها را نزد او دشمن کردیم که هر زن شیردهی را قبول نکند. «من قبل» قبل از آمدن مادرش « فقال هل أدلّکم» و این نشانه آن است که ما مهر و محبت موسی را در دل فرعون انداخته بودیم و در نهایت مهربانی و دلسوزی در طلب یک زن شیرده برای او بود و موسی سینه هیچ زن شیردهی را نمی گرفت در حالی که همه آن زنان امتحان کرده بودند. هنگامی که خواهر موسی آن ها را در این وضعیت دید و مهربانی آن ها را نسبت به او دید گفت: «هل أدلّکم علی اهل بیت یکفلونه لکم» که این پسر را به فرزندی قبول کنند و نهایت تلاششان را برای این پسر بکنند و به خوبی او را تربیت کنند. «وهم له ناصحون» یعنی با او مهربان باشند. گفته شده: هنگامی که این را گفت هامان گفت: این زن می داند این بچه کدام خانواده است. او گفت: من منظورم این بود که آن ها نسبت به پادشاه مهربان هستند پس حرف او را قبول کردند. «ورددناه إلی أمه» خواهر موسی دنبال مادرش رفت و او را نزد آن ها آورد. هنگامی که موسی بوی مادرش را حس کرد سینه اش را گرفت و گریه اش قطع شد. وگفته شده: فرعون به مادرش گفت: چگونه از سینه تو شیر می خورد ولی از سینه زنان دیگر نمی خورد؟ گفت: چون من زنی خوش بو و شیرپاک هستم. هر بچه ای را نزد من آوردند از سینه من شیر می خورد. سپس فرعون به این خاطر خوشحال شد. «ولکن اکثرهم لا یعلمون» که وعده خداوند حق است. «و لمّا بلغ أشده» هنگامی که سی و سه ساله شد «و استوی» یعنی چهل ساله شد «و آتیناه حکما و علما» یعنی فقه و عقل و علم به دینش و دین پدرانش عالم. پس موسی عالم و حکیم شد پیش از آن که به پیامبری مبعوث شود. و گفته شده: نبوت و علم «و دخل المدینه» که منظورش مصر است. و گفته شده که منظور شهر میق یکی از شهر های مصر بوده است و گفته شده در فاصله دو فرسخی مصر. «علی حین غفله من أهلها» یعنی وقت ظهر

ص: 17

که مردم در حال چرت زدن هستند و گفته شده: بین مغرب و عشاء و گفته شده: روز عید آن ها بود و به لهو و لعب مشغول بودند و در علت وارد شدنش به آن شهر اختلاف است. گفته شده: وقتی موسی بزرگ شد مسئول کاروان های فرعون شده بود. روزی به او گفته شد که فرعون به جایی رفته است. او هم به دنبالش رفت و در زمان چرت زدن در وقت ظهر بود که وارد شهر شد تا چرت بزند و گفته شده که بنی اسراییل در گرد موسی جمع می شدند و به سخنان او گوش می دادند. هنگامی که بزرگ شد با قوم فرعون مخالفت کرد و به خاطر این کارش مشهور شد و از او می ترسیدند و وارد هر شهری که می شد از او می ترسیدند. «فدخلها علی حین غفله» و گفته شده که فرعون دستور داد که از شهر بیرون برود ولی «یقتتلان» یعنی به خاطر مساله دینی با هم مشاجره می کردند و گفته شده بر سر مساله دنیوی. «هذا من شیعته و هذا من عدوّه» یعنی یکی از آن ها اسراییلی و دیگری قبطی بود که آن مرد اسراییلی مامور بود که هیزم به آشپزخانه فرعون ببرد. و گفته شده یکی از آن ها مؤمن و دیگری کافر بود. « فاستغاثه الذی من شیعته» از او طلب کمک کرد تا به او کمک کند.

امام صادق علیه السلام می­فرماید: اسمی است که با شنیدن آن اسم خوشحال می شوید، پرسیدند کدام اسم؟ فرمود: شیعه، آیا نشنیدی که خداوند فرمود: «فاستغاثه الذی من شیعته علی الذی من عدوه فوکزه موسی» با یک مشت بر سینه اش کوبید و گفته شده آن را با عصایش زد. « فقضی علیه» یعنی آن را کشت و کارش تمام شد.

«قال ربّی إنّی ظلمت نفسی» یعنی بخاطر این قتل به خودم ظلم کردم و اگر آن ها بفهمند من را می کشند. «ربّ بما انعمت علی» یعنی با نعمتت بر من و حفظ کردن من از بلای دشمنان. «فلن أکون ظهیرا للمجرمین» حق تو بر من این است که من نباید یاور و کمک مشرکان باشم. « فأصبح» موسی در روز دوم «فی المدینه خائفا» به خاطر کشتن آن مرد قبطی « یترّقب» یعنی اخبار را دنبال می کرد یا این که می ترسید فرعون و قوم او بفهمند که او آن مرد قبطی را کشته است. و در مورد خبرها و حرفهایی که در مورد او می گویند پرس و جو می کرد. « فإذا الذی استنصره بالأمس یستصرخه» آن مرد اسراییلی که دیروز به او کمک کرده بود و به خاطر او آن مرد قبطی را زده بود او را صدا می زند و برای کمک به او که با یک مرد قبطی دیگر مشاجره داشت، او را فریاد می زند. ابن عباس فرمود:هنگامی که خبر کشته شدن آن مرد قبطی فاش شد به فرعون گفتند: بنی اسراییل مردی از ما را کشته اند. فرعون گفت: آیا قاتلش را می شناسند و کسی هست که بر او شهادت بدهد؟ گفتند: نه. پس دستور داد که دنبال قاتل بگردند و به دنبال او می گشتند. موسی فردای آن روز که از جایی می گذشت آن مرد اسراییلی را که از او خواسته بود دید.

ص: 18

« قال له موسی إنّک لغوی مبین » یعنی تو مرد گمراهی هستی. دیروز باعث مرگ یکی شدی و امروز با یکی دیگر می جنگی و گمراهی در دین منظورش نبود، منظورش این است که هرکس با قوم پرجمعیت فرعون دشمنی کند آن مرد گمراه است. یعنی آن چه را که می خواهد به دست نمی آورد و به مقصود خودش دست نمی یابد.

«فلمّا أراد أن یبطش» و هنگامی که به آن مرد اسرائیلی دلسوزی می کرد و خواست که آن مرد قبطی که دشمن او بود را رد کند و آن مرد اسراییلی جزء قوم او بود و او را بزند و او را با تندی رد کند. آن مرد اسراییلی فکر کرد که هنگامی که گفت: تو گمراه هستی منظورش اوست و گفت: « إن ترید إلّا أن تکون جبارا فی الأرض» یعنی می خواهی که با ظلم کردن و قتل فقط یک مرد ظالم بر روی زمین باشی هنگامی که آن مرد اسراییلی این را گفت: آن مرد قبطی فهمید که قاتل موسی است. به سوی فرعون رفت و او را باخبر کرد. پس فرعون دستور کشتن موسی را داد و کسی را دنبال او فرستاد. «فخرج منها» یعنی از شهر فرعون «خائفا» از این که او را بگیرند و بکشند « یترقب » مواظب دستگیرکردنش است. ابن عباس فرمود: به طرف شهر مدین رفت و راه را نمی دانست ولی به خداوند امیدوار بود و گفته شده که او بدون توشه و کفش و حیوانی که بر آن سوار شود از شهر خارج شد و فقط از علف صحرا می خورد. تا این که به چشمه های شهر مدین رسید. «ولمّا توجّه تلقاء مدین» زجاج می گوید: هنگامی که به آن راهی که او را به طرف مدین می رساند رسید و آن در فاصله هشت روز تا مصر بود مانند فاصله بین کوفه تا بصره، و هیچ گونه آگاهی نسبت به راه های آن جا نداشت. به خاطر این فرمود: «عسی ربّی أن یهدینی سواء السّبیل» یعنی من را در راه رسیدن به مدین راهنمایی کند و گفته شده او جایی خاصی را مورد نظر نداشت ولی راه مدین را در پیش گرفت. و عکرمه می گوید: موسی بر سر یک چهارراه قرار گرفت و نمی دانست کدام راه را برود، به خاطر این گفت: «عسی ربّی أن یهدینی». هنگامی که دعا کرد خداوند دعایش را قبول کرد و او را به راه مستقیم رو به مدین هدایت کرد. و گفته شده: یک پادشاه ایرانی که یک چوب دستی در دستش بود او را با خودش به مدین برد و ابن جبیر روایت می کند که پابرهنه از شهر خارج شد و وقتی که به شهر رسید پوست کف پاهایش کنده شد. «فلمّا ورد ماء مدین» آن چشمه مردم مدین بود.

ص: 19

«وجد علیه أمة من النّاس» گروهی از مردم عادی بر سر آن بودند که حیواناتشان را از آب چاه سیراب می کردند. «تذودان» و مانع گوسفندانشان به داخل آب می شدند یا این که مانع می شدند که گوسفندهایشان با گوسفندهای مردم قاطی شود یا از حیواناتشان در برابر مردم محافظت می کردند. «قال» موسی به آن دو گفت: «ما خطبکما» این جا چکار دارید؟ و چرا همراه آن مردم حیواناتتان را سیراب نمی کنید؟ «قالتا لا نسقی» هنگام شلوغی و تجمع زیاد مردم «حتی یصدر الرعاء» امام باقر و ابوعمر و ابن عامر کلمه یصدر را با علامت فتحه بر یاء و ضمه بر دال می خوانند. یعنی تا آن مردم برگردند و بقیه عالمان آن را با ضمه بر یاء و کسره بر دال خواندند یعنی تا این که حیواناتشان را از آب دادن برگردانند و هنگامی که مردم برگردند ما حیواناتمان را از آب باقیمانده سیراب می کنیم. «و أبونا شیخ کبیر» به خاطر پیریش نمی­تواند خودش کار آب دادن حیوانات را انجام دهد و به این خاطر ما زنان خودمان مجبوریم آن ها را برای آب دادن بیاوریم. به خاطر این، این حرف ها را زدند که به اشاره از موسی درخواست کرده باشند که به آن ها در آب دادن حیواناتشان کمک کند. یا این که دلیلی آورده باشند که بدون محرم نمی توانند آن جا بروند. «فسقی لهما» سپس موسی به خاطر آن ها، حیواناتشان را آب داد و مردم زیادی بر سر آب جمع شده بودند آن ها را از آن جا خارج کرد. سپس حیوانات آن ها را آب داد و گفته شده: به خاطر آن دو سنگی را از روی چاه بلند کرد که ده نفر نمی توانستند آن سنگ را بلند کنند. و از آن ها خواست که سطلی به او بدهند و به او دادند و گفتند: اگر می توانی به تنهایی آن را دربیار، که ده نفر مرد با هم می توانستند آن را بیرون بکشند ولی او به تنهایی آن را بیرون کشید. و به گوسفندان آن ها آب داد و با یک سطل همه آن گوسفندان را سیراب کرد. «ثم تولّی الی الظّل» سپس به طرف سایه درخت مغیلان رفت و به خاطر شدت گرما زیر آن نشست در حالی که گرسنه بود. « فقال ربّ انّی لما أنزلت إلی من خیر فقیر» ابن عباس فرمود:موسی یک تکه نانی خواست که با آن حداقل گرسنگیش را رفع کند. ابن اسحاق می گوید: در ساعتی که معمولا آن وقت به خانه برنمی گشتند به نزد پدرشان برگشتند. او تعجب کرد و از آن ها پرسید. آن ها هم جریان را برای او تعریف کردند. به یکی از آن ها گفت: او را نزد من بیاور. سپس دختر بزرگش نزد موسی برگشت تا او را دعوت کند که خداوند فرمود:«فجاءته أحدهما تمشی علی استحیاء» یعنی شرمگین به نزد او آمد به مانند زنان خجالتی. و گفته شده: که با آستین لباسش صورتش را پوشانده بود « قالت إنّ أبی یدعوک لیجزیک » یعنی به خاطر آب دادنت به گوسفندانمان می خواهد به تو پاداش بدهد.

اکثر مفسران معتقدند که پدر آن دختران شعیب علیه السلام بوده. وهب و ابن جبیر می گویند که او یثروب

ص: 20

برادر شعیب بوده است. و شعیب بعد از این که نابینا شد و قبل از این زمان فوت کرده بود و در بین مقام حضرت ابراهیم علیه السلام و زمزم دفن شده بود. و گفته شده که یثروب هم اسم شعیب علیه السلام بوده. ابو حازم می گوید: هنگامی که آن دختر گفت: «لیجزیک أجر ما سقیت لنا» موسی خوشش نیامد و خواست که همراه او نرود و چاره ای پیدا نکرد و مجبور شد که همراهش برود چون در سرزمینی بود که حیوانات وحشی زیاد داشت و می ترسید. پس همراه او رفت و در راه باد پیراهن آن دختر را تکان می داد و باسنش برای موسی آشکار می شد و موسی یک بار از او دور می شد و یک بار به او نگاه نمی کرد و به او گفت: ای کنیز خدا در پشت من راه بیا و با حرف جهت راه را به من نشان بده. هنگامی که به نزد شعیب رسید غذای شام حاضر بود. شعیب به او گفت: ای جوان بنشین و از غذا بخور. موسی به او گفت: به خدا پناه می برم. شعیب گفت: چرا؟ مگر گرسنه نیستی؟ گفت: بله، ولی می ترسم که این غذا به جای آن کمک به آب دادن گوسفندان باشد. من ثواب دنیای آخرت را به اندازه تمام خاک زمین طلا نمی فروشم. شعیب گفت که نه به خدا، ای جوان ولی این عادت خودم و پدرانم است که مهمان را دعوت کنم و به او غذا بدهم. سپس موسی نشست و شروع به غذا خوردن کرد.

«نجوت من القوم الظالمین» از فرعون و قومش نجات پیدا کردی. چون آن ها بر سرزمین ما حکم نمی کنند و ما جزء سرزمین او نیستیم. «قالت أحدهما» یکی از دخترانش که اسمش صفوره بود و همان که با او ازدواج کرد و اسم دختر دیگرش لیّا بود. و گفته شده: اسم دختر بزرگش صفرا و اسم دختر کوچکش صفیرا «یا أبت استاجرهم » یعنی او را به عنوان کارگر استخدام کن. «القوی الأمین» یعنی بر کارکردن قوی است و در امانت امین است. «علی أن تأجرنی» که هشت سال برای من کار بکنی. « فمن عندک» و آن از روی لطف توست نه این که بر تو واجب باشد. «و ما أرید أن أشقّ علیک» در این هشت سال تو را بر کاری جز چراندن گوسفندان مجبور نمی کنم. و گفته شده: تو را مجبور نمی کنم که ده سال را برایم تمام کنی. «ستجدنی إن شاء الله من الصالحین» یعنی در خوش برخوردی و در وفای به عهد. یحیی بن سلام حکایت می کند که او بره هایی را که رنگشان مخالف رنگ مادرشان بود، به موسی می داد، خداوند در خواب به موسی وحی کرد که عصایت را در آب بینداز، سپس او این کار را کرد. سپس رنگ همه بره هایی که زاییدند خلاف رنگ مادرشان بود و گفته شده: شعیب به او وعده داد

ص: 21

که آن سال از ثمره همه گوسفندانش آن هایی که سیاه و سفید زاییده می شوند را به او بدهد، و آن سال همه این گونه زاییدند.

امام صادق علیه السلام فرمود: در مورد این که کدامیک از دخترانش گفتند: پدرم تو را دعوت می کند، فرمود: آن یکی که با او ازدواج کرد، سپس پرسیدند کدام یک از شروط شعیب را قبول کرد؟ فرمود: نسبت به آن یکی که می توانست آن را انجام دهد و طولانی ترین آن ها که ده سال طول کشید. پرسیدند: بعد از این که به شرطش عمل کند با او همبستری کرد یا قبل از آن؟ فرمود: قبل از آن. پرسیدند: مردی با دختری ازدواج می کند و با پدرش شرط می گذارد که دو ماه او را اجاره کند، آیا این جایز است؟ فرمود: که موسی می دانست که به شرطش عمل می کند. پرسیدند: چگونه؟ چون می دانست که تا زمان وفای به عهدش باقی می ماند.

«قال» موسی گفت: «ذلک بینی و بینک» یعنی این شرطی که بستی و همچنین آن شرطی را که برای ازدواج با یکی از آن ها بستی قبول می کنم. «أیّما الأجلین » از هشت و ده سال، «قضیت» یعنی آن را تمام کردم و از آن دست کشیدم. «فلا عدوان علیّ» نباید بر من ظلم بشود و من را مجبور کنی که بیشتر بمانم. «والله علی ما نقول وکیل» یعنی بین من و تو شاهد است. « فلمّا قضی موسی الأجل» به آن وعده هایش عمل کرد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:اگر پرسیدند که موسی به کدامیک از وعده هایش عمل کرد؟ بگویید: بهترین و نیکوترین آن ها. و اگر پرسیدند: که با کدام یک از دختران شعیب ازدواج کرد؟ بگو: دختر کوچکش و او آن کسی بود که گفت: «یا أبت إستاجره» وهب می گوید: با دختر بزرگش ازدواج کرد، و در کلام حذف شده است که هنگامی که موسی به وعده اش عمل کرد و زنش را گرفت بعد از آن با خانواده اش به سوی شام رفت. «آنس من جانب الطور نارا» و گفته شده هنگامی که با آن ازدواج کرد پدر شوهرش به او گفت: که عصایش را به او بدهد تا با آن حیوانات وحشی را از گوسفندانش دور کند و عصا را به او داد. گفته شده: آن عصا را حضرت آدم از بهشت آورد. بعد از فوت حضرت آدم، جبرئیل آن را گرفت و همیشه همراه او بود تا این که شبی موسی به او رسید و او را به موسی داد. و گفته شده و همچنان پیامبران آن را از همدیگر به ارث می برند تا این که به دست شعیب رسید و او آن را به موسی داد و عصای پیامبران نزد او بود.

عبد الله بن سنان گفت شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود: عصای موسی شاخه درخت آس بهشت بود که جبرئیل آن را هنگامی که به طرف شهر مدین حرکت کرد به او داد.

ص: 22

سدی می گوید: آن عصا را یک پادشاه در شکل یک مرد به شعیب علیه السلام داده بود و به دخترش دستور داد که عصا را برای او بیاورد. سپس او داخل رفت و عصا را گرفت و آن را برای پدرش آورد، هنگامی که پدرش آن را دید گفت: یکی دیگر را برایم بیاور. و آن را انداخت و خواست یکی دیگر را بردارد ولی فقط آن به دستش می آمد و این کار را چند بار تکرار کرد و سرانجام همان را به موسی داد.

گفته وی: «سار بأهله» مجاهد روایت می کند بعد از تمام شدن وعده اش ده سال دیگر نزد آن ها ماند و بیست سال تمام شد سپس از او اجازه گرفت تا به مصر برگردد تا مادرش و برادرش را ببیند. به او اجازه داد و همراه خانواده اش رفت. و گفته شده: هنگامی که ده سال تمام شد همراه زنش و آن بره هایی که برای او بود که یک گله بودند راه افتاد و به خاطر ترس از پادشاهان شام از بیراهه می رفت و زنش نزدیک یک ماه وضع حملش بود سپس داخل بیابان شد و راه را هم بلد نبود و راه او را در شب تاریک و بسیار سرد او را به طرف راست کوه طور رساند و زنش درد زایمان گرفت و راه را گم کرده بود و حیواناتشان متفرق شدند و باران شروع به باریدن کرد و نمی دانست به کدام سمت برود. در حالی که در این شرایط بود نوری از طرف کوه طور دید.

ابوبصیر از امام باقر علیه السلام روایت کرد که فرمود: هنگامی که موسی وعده خدمتش را تمام کرد و همراه خانواده اش به طرف بیت المقدس رفت در شب راه را گم کرد و یک نوری دید. «إنّی آنست نارا» یعنی خبری به من رسید، یعنی از راهی که می­خواهم به آن جا بروم نوری به من رسید و نمی دانم که آیا من طرف آن می روم یا از آن منحرف می شوم. و گفته شده: یعنی خبری از آتش به من می رسید که آیا آن برایمان خیر است تا به سوی آن برویم یا شر است تا از آن دور شویم. «أو جذوه» یا پاره ای از آتش است. و گفته شده: که ریشه یک درخت بود که آتش بر روی آن بود. « لعلّکم تصطلون » تا خودتان را با آن گرم کنید. «من شاطیء الواد الأیمن» یعنی در طرف راست صحرا « فی البقعه المبارکه» و آن بقعه ای بود که خداوند در آن به موسی فرمود: «اخلع نعلیک انّک بالواد المقدس طوی» به خاطر این که محل نزول وحی و رسالت پیامبری و کلام خداوند بود، مبارک بود، یا به خاطر زیادی درختان و میوه ها و خیر و نعمت های آن و دلیل اولی صحیح تر است. «من الشجره» موسی از درخت صدا و کلامی شنید چون خداوند متعال در آن صحبت می کرد. و آن درخت را محل کلام خودش قرار داده بود، چون کلام یک چیز عرضی است و احتیاج به منبع و مکان دارد، و موسی فهمید که آن معجزه است و کلام خداوند متعال است. و این بالاترین مرتبه پیامبران است. این که کلام خداوند را بدون واسطه و کسی که آن صدا را بیاورد بشنوند. خداوند فرمود: «أن یا موسی إنّی أنا الله ربّ العالمین» یعنی آن کسی که با تو صحبت می کند خداوند بزرگ مالک همه جهانیان است، بزرگتر و مقدس تر از آن است که در جایی قرار بگیرد، یا این که در مکانی باشد و چون او عرض و جسم نیست.

ص: 23

«و أن ألق عصاک» خداوند این داستان را دوباره تکرار کرد تا حجتی برای اهل کتاب ( یهودیان و مسیحیان ) و کشاندن آن ها به طرف حق باشد و هرکس چیزی را دوست داشته باشد ذکر کردن آن را نیز دوست دارد و آن قوم ادعای دوست داشتن موسی را می کردند و هرکس ادعا بکند که از بزرگ و سید خودش پیروی می کند پس باید او را با فضل و بزرگی یاد کند. با توجه به این که هر یک از بخشهای مکرر، خالی از فایده نیست. «فلمّا رآها تهتزّ» یعنی متحرک است. «کآن ها جانّ» از سرعت حرکت و شدت تکان خوردنش «ولّی مدبرا» موسی «ولم یعقب» یعنی برنگشت، ندا آمد: «یا موسی اقبل و لاتخف إنّک من الآمنین» از ضرر آن در امانی. « اسلک یدک » دستت را داخل کن. «من غیر سوء» هیچ گونه بیماری ندارد. «واضمم إلیک جناحک من الذهب» یعنی برای رهایی از ترس دستت را بر سینه ات بگذار و اصلا نترس ( از ابن عباس و مجاهد) به این معنا که: خداوند به او امر کرد که دستش را بر روی سینه اش بگذارد تا آن ترسی که از دیدن مار به او راه یافته است، خارج شود، و گفته شده: که خداوند به او دستور داد تا به نیت جدی به طرف مقصدش برود و بر او تاکید کرد که ترسی که در بعضی شرایط بر او مسلط می­شود مانع از رفتن او به مقصدش نشود. و منظور او از «اضمم یدک» به هم چسپاندن دو چیز مجزا به هم نیست. و گفته شده: هنگامی که عصایش را بر زمین زد و تبدیل به مار شد به مانند کسی که از مار ترسیده باشد دستهایش و دو بازویش را باز کرد. و به او گفته شد: « اضمم الیک جناحک » یعنی دستهایت را باز کردی، چون تو از شر و ضرر آن در امان هستی، و ممکن است به این معنا باشد که آرام باش و نترس، چون کسی که از چیزی می ترسد پریشان می­شود گویی که او را به پرواز وامی­دارد و وسیله پرواز، بال است، گویی که او به نهایت ترس رسیده است. و به او گفته شد: آرام باش و دستهایت را که به خاطر ترس باز کردی، جمع کن. و گفته شده معنایش این است که مسأله دستت، تو را ترساند به خاطر آن چه که از شعاع آن می­بینی دستهایت را جمع کن تا آرام بگیری. «فذانک برهانان» یعنی دست روشن و نورانی و عصایت دو حجت و نشانه پیامبری تو از طرف خداوند است که با آن ها تو را بر فرعون و قومش نازل کردیم.

«هو أفصح منّی لسانا» به خاطر گره­ای که در حرف زدنش بود این حرف را زد. «فأرسله معی ردءا» تا در تبلیغ دین و رسالتت برای من کمک و یاوری باشد. «یصدّقنی» تا آن چه را که من از دین و شریعت ادا می کنم، تصدیق کننده من باشد

ص: 24

و گفته شده: تا به خاطر او فرعون حرف من را تصدیق و باور کند. «قال سنشدّ عضدک بأخیک» آن را همراه تو فرستاده خود قرار می دهیم و با او به تو کمک می کنیم. «ونجعل لکما سلطانا» یعنی حجت و برهان و قدرتی «فلا یصلون الیکما بایاتنا» به سبب آن نشانه ها و آن معجزاتی که می توانید انجام دهید، فرعون و قومش نمی توانند به شما ضرری برسانند. و گفته شده: که کلمه «بایاتنا» جای آن در اول جمله است، به این معنا که: به وسیله آیات و نشانه هایمان برای شما قدرتی ایجاد می کنیم که نتوانند به شما ضرری برسانند. «أنتما و من اتبکما الغالبون» بر فرعون و قومش و بر آن ها غالب و چیره هستید. - . [1] مجمع البیان 7: 239 - 253 -

می گویم: دیگر آیات و تفسیرشان در باب بعدی ذکر خواهند شد.

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

-خص، منتخب البصائر بِإِسْنَادِهِ إِلَی الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ بِقَاعَ الْأَرْضِ تَفَاخَرَتْ فَفَخَرَتِ الْکَعْبَةُ عَلَی الْبُقْعَةِ بِکَرْبَلَاءَ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهَا اسْکُتِی وَ لَا تَفْخَرِی عَلَیْهَا فَإِنَّهَا الْبُقْعَةُ الْمُبَارَکَةُ الَّتِی نُودِیَ مُوسَی مِنْهَا مِنَ الشَّجَرَةِ (2)

**[ترجمه]منتخب البصائر: امام صادق علیه السلام فرمود: بقعه های مقدس زمین فخر فروشی می کردند، کعبه بر سرزمین کربلا فخرفروشی کرد. خداوند متعال وحی فرستاد: ساکت باش، و بر آن فخرفروشی نکن. آن همان سرزمین مبارکی است که موسی از جانب درخت مقدس مورد ندا قرار گرفت. - [2]. نسخه خطی -

**[ترجمه]

«2»

-فس، تفسیر القمی أَبِی عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ لَمَّا حَمَلَتْ أُمُّهُ بِهِ لَمْ یَظْهَرْ حَمْلُهَا إِلَّا عِنْدَ وَضْعِهِ وَ کَانَ فِرْعَوْنُ قَدْ وَکَّلَ بِنِسَاءِ بَنِی إِسْرَائِیلَ نِسَاءً مِنَ الْقِبْطِ تَحْفَظُهُنَّ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَمَّا کَانَ بَلَغَهُ عَنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّهُ یُولَدُ فِینَا رَجُلٌ یُقَالُ لَهُ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ یَکُونُ هَلَاکُ فِرْعَوْنَ وَ أَصْحَابِهِ عَلَی یَدَیْهِ فَقَالَ فِرْعَوْنُ عِنْدَ ذَلِکَ لَأَقْتُلَنَّ ذُکُورَ أَوْلَادِهِمْ حَتَّی لَا یَکُونَ مَا یُرِیدُونَ وَ فَرَّقَ بَیْنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ وَ حَبَسَ الرِّجَالَ فِی الْمَحَابِسِ فَلَمَّا وَضَعَتْ أُمُّ مُوسَی بِمُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ نَظَرَتْ وَ حَزِنَتْ وَ اغْتَمَّتْ وَ بَکَتْ وَ قَالَتْ یُذْبَحُ السَّاعَةَ فَعَطَفَ اللَّهُ قَلْبَ الْمُوَکَّلَةِ بِهَا عَلَیْهِ فَقَالَتْ لِأُمِّ مُوسَی مَا لَکِ قَدِ اصْفَرَّ لَوْنُکِ فَقَالَتْ أَخَافُ أَنْ یُذْبَحَ وَلَدِی فَقَالَتْ لَا تَخَافِی وَ کَانَ مُوسَی لَا یَرَاهُ أَحَدٌ إِلَّا أَحَبَّهُ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی فَأَحَبَّتْهُ الْقِبْطِیَّةُ الْمُوَکَّلَةُ بِهِ وَ أُنْزِلَ عَلَی أُمِّ مُوسَی التَّابُوتُ وَ نُودِیَتْ ضَعْهُ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ الْبَحْرُ وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ

ص: 25


1- مجمع البیان 7: 239- 253. م.
2- قد ذکر هاهنا فی النسخة المخطوطة حدیثا أورده بعد أیضا و هو حدیث البزنطی الآتی المخرج عن الکافی، و الظاهر أنّه زیادة من الناسخ.

وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ فَوَضَعَتْهُ فِی التَّابُوتِ وَ أَطْبَقَتْ عَلَیْهِ وَ أَلْقَتْهُ فِی النِّیلِ وَ کَانَ لِفِرْعَوْنَ قَصْرٌ عَلَی شَطِّ النِّیلِ مُتَنَزَّهٌ (1)فَنَظَرَ مِنْ قَصْرِهِ وَ مَعَهُ آسِیَةُ امْرَأَتُهُ إِلَی سَوَادٍ فِی النِّیلِ تَرْفَعُهُ الْأَمْوَاجُ وَ تَضْرِبُهُ الرِّیَاحُ حَتَّی جَاءَتْ بِهِ عَلَی بَابِ قَصْرِ فِرْعَوْنَ فَأَمَرَ فِرْعَوْنُ بِأَخْذِهِ فَأُخِذَ التَّابُوتُ وَ رُفِعَ إِلَیْهِ فَلَمَّا فَتَحَهُ وَجَدَ فِیهِ صَبِیّاً فَقَالَ هَذَا إِسْرَائِیلِیٌّ فَأَلْقَی اللَّهُ فِی قَلْبِ فِرْعَوْنَ لِمُوسَی مَحَبَّةً شَدِیدَةً وَ کَذَلِکَ فِی قَلْبِ آسِیَةَ وَ أَرَادَ أَنْ یَقْتُلَهُ (2)فَقَالَتْ آسِیَةُ لا تَقْتُلُوهُ عَسی أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ أَنَّهُ مُوسَی وَ لَمْ یَکُنْ لِفِرْعَوْنَ وَلَدٌ فَقَالَ الْتَمِسُوا لَهُ (3)ظِئْراً تُرَبِّیهِ فَجَاءُوا بِعِدَّةِ نِسَاءٍ قَدْ قُتِلَ أَوْلَادُهُنَّ فَلَمْ یَشْرَبْ لَبَنَ أَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ وَ حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ وَ بَلَغَ أُمَّهُ أَنَّ فِرْعَوْنَ قَدْ أَخَذَهُ فَحَزِنَتْ وَ بَکَتْ کَمَا قَالَ اللَّهُ وَ أَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسی فارِغاً إِنْ کادَتْ لَتُبْدِی بِهِ یَعْنِی کَادَتْ أَنْ تُخْبِرَهُمْ بِخَبَرِهِ أَوْ تَمُوتَ ثُمَّ ضَبَطَتْ نَفْسَهَا فَکَانَتْ کَمَا قَالَ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلی قَلْبِها لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ قالَتْ لِأُخْتِ مُوسَی قُصِّیهِ أَیِ اتَّبِعِیهِ فَجَاءَتْ أُخْتُهُ إِلَیْهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ أَیْ عَنْ بُعْدٍ وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ فَلَمَّا لَمْ یَقْبَلْ مُوسَی بِأَخْذِ ثَدْیِ أَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ اغْتَمَّ فِرْعَوْنُ غَمّاً شَدِیداً فَقالَتْ أُخْتُهُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ فَقَالُوا نَعَمْ فَجَاءَتْ بِأُمِّهِ فَلَمَّا أَخَذَتْهُ فِی حِجْرِهَا وَ أَلْقَمَتْهُ ثَدْیَهَا الْتَقَمَهُ وَ شَرِبَ فَفَرِحَ فِرْعَوْنُ وَ أَهْلُهُ وَ أَکْرَمُوا أُمَّهُ فَقَالُوا لَهَا رَبِّیهِ لَنَا فَإِنَّا نَفْعَلُ بِکِ وَ نَفْعَلُ (4)وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ فَرَدَدْناهُ إِلی أُمِّهِ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ لِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ وَ کَانَ فِرْعَوْنُ یَقْتُلُ أَوْلَادَ بَنِی إِسْرَائِیلَ کُلَّ مَا یَلِدُونَ وَ یُرَبِّی مُوسَی وَ یُکْرِمُهُ وَ لَا یَعْلَمُ أَنَّ هَلَاکَهُ عَلَی یَدِهِ فَلَمَّا دَرَجَ (5)مُوسَی کَانَ یَوْماً عِنْدَ فِرْعَوْنَ فَعَطَسَ مُوسَی فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ فَأَنْکَرَ فِرْعَوْنُ ذَلِکَ عَلَیْهِ وَ لَطَمَهُ وَ قَالَ مَا هَذَا الَّذِی تَقُولُ فَوَثَبَ مُوسَی عَلَی لِحْیَتِهِ وَ کَانَ طَوِیلَ اللِّحْیَةِ

ص: 26


1- فی نسخة: و کان لفرعون قصور علی شط النیل متنزهات.
2- فی نسخة: و أراد فرعون أن یقتله.
3- فی نسخة: فقالت، و فی المصدر: فقال: ائتوا له اه و الظئر: المرضعة.
4- فی المصدر :فانا نفعل بک مانفعل
5- درج الصبی: مشی.

فَهَلَبَهَا أَیْ قَلَعَهَا فَهَمَّ فِرْعَوْنُ بِقَتْلِهِ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ غُلَامٌ حَدَثٌ لَا یَدْرِی مَا یَقُولُ وَ قَدْ لَطَمْتَهُ بِلَطْمَتِکَ إِیَّاهُ فَقَالَ فِرْعَوْنُ بَلْ یَدْرِی فَقَالَتْ لَهُ ضَعْ بَیْنَ یَدَیْکَ تَمْراً وَ جَمْراً فَإِنْ مَیَّزَ بَیْنَهُمَا (1)فَهُوَ الَّذِی تَقُولُ فَوَضَعَ بَیْنَ یَدَیْهِ تَمْراً وَ جَمْراً فَقَالَ لَهُ (2)کُلْ فَمَدَّ یَدَهُ إِلَی التَّمْرِ فَجَاءَ جَبْرَئِیلُ فَصَرَفَهَا إِلَی الْجَمْرِ فِی فِیهِ فَاحْتَرَقَ لِسَانُهُ (3)فَصَاحَ وَ بَکَی فَقَالَتْ آسِیَةُ لِفِرْعَوْنَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ إِنَّهُ لَا یَعْقِلُ فَعَفَا عَنْهُ قَالَ الرَّاوِی فَقُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام فَکَمْ مَکَثَ مُوسَی غَائِباً عَنْ أُمِّهِ حَتَّی رَدَّهُ اللَّهُ عَلَیْهَا قَالَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فَقُلْتُ وَ کَانَ هَارُونُ أَخَا مُوسَی لِأَبِیهِ وَ أُمِّهِ قَالَ نَعَمْ أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ یَقُولُ یَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی فَقُلْتُ فَأَیُّهُمَا کَانَ أَکْبَرَ سِنّاً قَالَ هَارُونُ فَقُلْتُ وَ کَانَ الْوَحْیُ یَنْزِلُ عَلَیْهِمَا جَمِیعاً قَالَ کَانَ الْوَحْیُ یَنْزِلُ عَلَی مُوسَی وَ مُوسَی یُوحِیهِ إِلَی هَارُونَ فَقُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِی عَنِ الْأَحْکَامِ وَ الْقَضَاءِ وَ الْأَمْرِ وَ النَّهْیِ أَ کَانَ ذَلِکَ إِلَیْهِمَا قَالَ کَانَ مُوسَی الَّذِی یُنَاجِی رَبَّهُ وَ یَکْتُبُ الْعِلْمَ (4)وَ یَقْضِی بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ هَارُونُ یَخْلُفُهُ إِذَا غَابَ عَنْ قَوْمِهِ لِلْمُنَاجَاةِ قُلْتُ فَأَیُّهُمَا مَاتَ قَبْلَ صَاحِبِهِ قَالَ مَاتَ هَارُونُ قَبْلَ مُوسَی علیه السلام وَ مَاتَا جَمِیعاً فِی التِّیهِ قُلْتُ وَ کَانَ لِمُوسَی وَلَدٌ قَالَ لَا کَانَ الْوَلَدُ لِهَارُونَ وَ الذُّرِّیَّةُ لَهُ قَالَ فَلَمْ یَزَلْ مُوسَی عِنْدَ فِرْعَوْنَ فِی أَکْرَمِ کَرَامَةٍ حَتَّی بَلَغَ مَبْلَغَ الرِّجَالِ وَ کَانَ یُنْکِرُ عَلَیْهِ مَا یَتَکَلَّمُ بِهِ مُوسَی مِنَ التَّوْحِیدِ حَتَّی هَمَّ بِهِ فَخَرَجَ مُوسَی مِنْ عِنْدِهِ وَ دَخَلَ الْمَدِینَةَ فَإِذَا رَجُلَانِ یَقْتَتِلَانِ أَحَدُهُمَا یَقُولُ بِقَوْلِ مُوسَی وَ الْآخَرُ یَقُولُ بِقَوْلِ فِرْعَوْنَ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِی هُوَ مِنْ شِیعَتِهِ فَجَاءَ مُوسَی فَوَکَزَ صَاحِبَهُ (5)فَقَضَی عَلَیْهِ وَ تَوَارَی فِی الْمَدِینَةِ فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ جَاءَ آخَرُ فَتَشَبَّثَ بِذَلِکَ الرَّجُلِ الَّذِی یَقُولُ بِقَوْلِ مُوسَی فَاسْتَغَاثَ بِمُوسَی فَلَمَّا

ص: 27


1- فی نسخة: فان میز بین التمر و الجمر.
2- فی نسخة: و قال له. و فی المصدر: فقالت له.
3- فی نسخة: فأخذ الجمر حتّی أخذها و وضعها فی فمه فشوت یده و أحرقت لسانه.
4- فی المصدر: و یکتب هارون العلم. م.
5- فی نسخة: فجاء موسی فوکز صاحب فرعون.

نَظَرَ صَاحِبُهُ إِلَی مُوسَی قَالَ لَهُ أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ فَخَلَّی صَاحِبَهُ وَ هَرَبَ وَ کَانَ خَازِنُ فِرْعَوْنَ مُؤْمِناً بِمُوسَی قَدْ کَتَمَ إِیمَانَهُ سِتَّمِائَةِ سَنَةٍ وَ هُوَ الَّذِی قَالَ اللَّهُ وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَکْتُمُ إِیمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ یَقُولَ رَبِّیَ اللَّهُ وَ بَلَغَ فِرْعَوْنَ خَبَرُ قَتْلِ مُوسَی الرَّجُلَ فَطَلَبَهُ لِیَقْتُلَهُ فَبَعَثَ الْمُؤْمِنُ (1)إِلَی مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ فَخَرَجَ مِنْهَا کَمَا حَکَی اللَّهُ خائِفاً یَتَرَقَّبُ قَالَ یَلْتَفِتُ یَمْنَةً وَ یَسْرَةً وَ یَقُولُ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ مَرَّ نَحْوَ مَدْیَنَ وَ کَانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ مَدْیَنَ مَسِیرَةُ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ فَلَمَّا بَلَغَ بَابَ مَدْیَنَ رَأَی بِئْراً یَسْتَقِی النَّاسُ مِنْهَا لِأَغْنَامِهِمْ وَ دَوَابِّهِمْ فَقَعَدَ نَاحِیَةً وَ لَمْ یَکُنْ أَکَلَ مُنْذُ ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ شَیْئاً فَنَظَرَ إِلَی جَارِیَتَیْنِ فِی نَاحِیَةٍ وَ مَعَهُمَا غُنَیْمَاتٌ لَا تَدْنُوَانِ مِنَ الْبِئْرِ فَقَالَ لَهُمَا مَا لَکُمَا لَا تَسْتَقِیَانِ فَقَالَتَا کَمَا حَکَی اللَّهُ حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَیْخٌ کَبِیرٌ فَرَحِمَهُمَا مُوسَی وَ دَنَا مِنَ الْبِئْرِ فَقَالَ لِمَنْ عَلَی الْبِئْرِ أَسْتَقِی لِی دَلْواً وَ لَکُمْ دَلْواً وَ کَانَ الدَّلْوُ یَمُدُّهُ عَشَرَةُ رِجَالٍ فَاسْتَقَی وَحْدَهُ دَلْواً لِمَنْ عَلَی الْبِئْرِ وَ دَلْواً لِبِنْتَیْ شُعَیْبٍ وَ سَقَی أَغْنَامَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ وَ کَانَ شَدِیدَ الْجُوعِ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِنَّ مُوسَی کَلِیمَ اللَّهِ حَیْثُ سَقَی لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ وَ اللَّهِ مَا سَأَلَ اللَّهَ إِلَّا خُبْزاً یَأْکُلُ (2)لِأَنَّهُ کَانَ یَأْکُلُ بَقْلَةَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ رَأَوْا خُضْرَةَ الْبَقْلِ مِنْ صِفَاقِ بَطْنِهِ (3)مِنْ هُزَالِهِ فَلَمَّا رَجَعَتَا ابْنَتَا شُعَیْبٍ إِلَی شُعَیْبٍ قَالَ لَهُمَا أَسْرَعْتُمَا الرُّجُوعَ فَأَخْبَرَتَاهُ بِقِصَّةِ مُوسَی وَ لَمْ تَعْرِفَاهُ فَقَالَ شُعَیْبٌ لِوَاحِدَةٍ مِنْهُمَا اذْهَبِی إِلَیْهِ فَادْعِیهِ لِنَجْزِیَهُ أَجْرَ مَا سَقَی لَنَا فَجَاءَتْ إِلَیْهِ کَمَا حَکَی اللَّهُ تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیاءٍ فَقَالَتْ لَهُ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا فَقَامَ

ص: 28


1- قال البغدادیّ فی المحبر ص 388: و کان اسم مؤمن آل فرعون حزبیل أو خزبیل و هو أخو آسیة امرأة فرعون. و قال هشام: حزبیل زوج الماشطة و کان فرعون قد جعله علی نصف الناس. قلت: و سیأتی من المصنّف ذیل الخبر التاسع أن اسمه خربیل أو شمعون أو شمعان.
2- فی نسخة: إلا خبزا یأکله.
3- فی نسخة: و کان یری خضرة البقل فی صفاق بطنه. قلت: الصفاق ککتاب: الجلد الذی یمسک البطن.

مُوسَی علیه السلام مَعَهَا فَمَشَتْ أَمَامَهُ فَسَفَقَتْهَا الرِّیَاحُ فَبَانَ عَجُزُهَا فَقَالَ لَهَا مُوسَی تَأَخَّرِی وَ دُلِّینِی عَلَی الطَّرِیقِ بِحَصَاةٍ تُلْقِیهَا أَمَامِی أَتْبَعُهَا فَأَنَا مِنْ قَوْمٍ لَا یَنْظُرُونَ فِی أَدْبَارِ النِّسَاءِ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَی شُعَیْبٍ قَصَّ عَلَیْهِ قِصَّتَهُ فَقَالَ لَهُ شُعَیْبٌ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ قَالَتْ إِحْدَی بَنَاتِ شُعَیْبٍ یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ فَقَالَ لَهَا شُعَیْبٌ أَمَّا قُوَّتُهُ فَقَدْ عَرَفْتِهِ بِسَقْیِ الدَّلْوِ وَحْدَهُ فَبِمَ عَرَفْتِ أَمَانَتَهُ فَقَالَتْ إِنَّهُ قَالَ لِی (1)تَأَخَّرِی عَنِّی وَ دُلِّینِی عَلَی الطَّرِیقِ فَأَنَا مِنْ قَوْمٍ لَا یَنْظُرُونَ فِی أَدْبَارِ النِّسَاءِ عَرَفْتُ أَنَّهُ لَیْسَ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِینَ یَنْظُرُونَ فِی أَعْجَازِ النِّسَاءِ فَهَذِهِ أَمَانَتُهُ فَقَالَ لَهُ شُعَیْبٌ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ وَ ما أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ فَقَالَ لَهُ مُوسَی ذلِکَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَیَّ أَیْ لَا سَبِیلَ عَلَیَّ إِنْ عَمِلْتُ عَشْرَ سِنِینَ أَوْ ثَمَانِیَ سِنِینَ فَقَالَ مُوسَی اللَّهُ عَلی ما نَقُولُ وَکِیلٌ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَیَّ الْأَجَلَیْنِ قَضَی قَالَ أَتَمَّهُمَا عَشْرَ حِجَجٍ قُلْتُ لَهُ فَدَخَلَ بِهَا قَبْلَ أَنْ یَمْضِیَ الْأَجَلُ أَوْ بَعْدُ (2)قَالَ قَبْلُ قُلْتُ فَالرَّجُلُ یَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَ یَشْتَرِطُ لِأَبِیهَا إِجَارَةَ شَهْرَیْنِ (3)یَجُوزُ ذَلِکَ قَالَ إِنَّ مُوسَی علیه السلام عَلِمَ أَنَّهُ یُتِمُّ لَهُ شَرْطَهُ فَکَیْفَ لِهَذَا أَنْ یَعْلَمَ أَنَّهُ یَبْقَی حَتَّی یَفِیَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَیَّتُهُمَا زَوَّجَهُ شُعَیْبٌ مِنْ بَنَاتِهِ قَالَ الَّتِی ذَهَبَتْ إِلَیْهِ فَدَعَتْهُ وَ قَالَتْ لِأَبِیهَا یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ قَالَ لِشُعَیْبٍ لَا بُدَّ لِی أَنْ أَرْجِعَ إِلَی وَطَنِی وَ أُمِّی وَ أَهْلِ بَیْتِی فَمَا لِی عِنْدَکَ فَقَالَ شُعَیْبٌ مَا وَضَعَتْ أَغْنَامِی فِی هَذِهِ السَّنَةِ مِنْ غَنَمٍ بُلْقٍ فَهُوَ لَکَ فَعَمَدَ مُوسَی عِنْدَ مَا أَرَادَ أَنْ یُرْسِلَ الْفَحْلَ عَلَی الْغَنَمِ إِلَی عَصَاهُ فَقَشَرَ مِنْهُ بَعْضَهُ وَ تَرَکَ بَعْضَهُ وَ عزره (غَرَزَهُ) (4)فِی وَسَطِ مَرْبِضِ الْغَنَمِ وَ أَلْقَی عَلَیْهِ کِسَاءً أَبْلَقَ ثُمَّ أَرْسَلَ الْفَحْلَ عَلَی الْغَنَمِ فَلَمْ

ص: 29


1- فی نسخة: انه لما قال لی.
2- فی نسخة: قبل أن یقضی الأجل أو بعد.
3- فی نسخة: اجارة شهرین مثلا.
4- الصحیح کما فی المصدر: «غرزه» أی اثبته من غرز عودا بالارض أی أدخله و أثبته.

تَضَعِ الْغَنَمُ فِی تِلْکَ السَّنَةِ إِلَّا بُلْقاً فَلَمَّا حَالَ عَلَیْهِ الْحَوْلُ حَمَلَ مُوسَی امْرَأَتَهُ وَ زَوَّدَهُ شُعَیْبٌ مِنْ عِنْدِهِ وَ سَاقَ غَنَمَهُ فَلَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ قَالَ لِشُعَیْبٍ أَبْغِی عَصًا تَکُونُ مَعِی وَ کَانَتْ عَصَی الْأَنْبِیَاءِ عِنْدَهُ قَدْ وَرِثَهَا مَجْمُوعَةً فِی بَیْتٍ فَقَالَ لَهُ شُعَیْبٌ ادْخُلْ هَذَا الْبَیْتَ وَ خُذْ عَصًا مِنْ بَیْنَ تِلْکَ الْعِصِیِّ فَدَخَلَ فَوَثَبَتْ عَلَیْهِ عَصَا نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ علیهما السلام وَ صَارَتْ فِی کَفِّهِ فَأَخْرَجَهَا وَ نَظَرَ إِلَیْهَا شُعَیْبٌ فَقَالَ رُدَّهَا وَ خُذْ غَیْرَهَا فَرَدَّهَا لِیَأْخُذَ غَیْرَهَا فَوَثَبَتْ إِلَیْهِ تِلْکَ بِعَیْنِهَا فَرَدَّهَا حَتَّی فَعَلَ ذَلِکَ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا رَأَی شُعَیْبٌ ذَلِکَ قَالَ لَهُ اذْهَبْ فَقَدْ خَصَّکَ اللَّهُ بِهَا فَسَاقَ غَنَمَهُ فَخَرَجَ یُرِیدُ مِصْرَ فَلَمَّا صَارَ فِی مَفَازَةٍ وَ مَعَهُ أَهْلُهُ أَصَابَهُمْ بَرْدٌ شَدِیدٌ وَ رِیحٌ وَ ظُلْمَةٌ وَ قَدْ جَنَّهُمُ اللَّیْلُ وَ نَظَرَ مُوسَی إِلَی نَارٍ قَدْ ظَهَرَتْ کَمَا قَالَ اللَّهُ فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً قالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ فَأَقْبَلَ نَحْوَ النَّارِ یَقْتَبِسُ فَإِذَا شَجَرَةٌ وَ نَارٌ تَلْتَهِبُ عَلَیْهَا فَلَمَّا ذَهَبَ نَحْوَ النَّارِ یَقْتَبِسُ مِنْهَا أَهْوَتْ إِلَیْهِ فَفَزِعَ مِنْهَا وَ عَدَا وَ رَجَعَتِ النَّارُ إِلَی الشَّجَرَةِ فَالْتَفَتَ إِلَیْهَا وَ قَدْ رَجَعَتْ إِلَی الشَّجَرَةِ (1)فَرَجَعَ الثَّانِیَةَ لِیَقْتَبِسَ فَأَهْوَتْ نَحْوَهُ فَعَدَا وَ تَرَکَهَا ثُمَّ الْتَفَتَ وَ قَدْ رَجَعَتْ إِلَی الشَّجَرَةِ فَرَجَعَ إِلَیْهَا الثَّالِثَةَ فَأَهْوَتْ إِلَیْهِ فَعَدَا وَ لَمْ یُعَقِّبْ أَیْ لَمْ یَرْجِعْ فَنَادَاهُ اللَّهُ أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ قَالَ مُوسَی علیه السلام فَمَا الدَّلِیلُ عَلَی ذَلِکَ قَالَ اللَّهُ مَا فِی یَمِینِکَ یَا مُوسَی قالَ هِیَ عَصایَ قالَ أَلْقِها یا مُوسی فَأَلْقاها فَصَارَتْ حَیَّةً فَفَزِعَ مِنْهَا مُوسَی وَ عَدَا فَنَادَاهُ اللَّهُ خُذْها وَ لا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ اسْلُکْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ أَیْ مِنْ غَیْرِ عِلَّةٍ وَ ذَلِکَ أَنَّ مُوسَی علیه السلام کَانَ شَدِیدَ السُّمْرَةِ (2) فَأَخْرَجَ یَدَهُ مِنْ جَیْبِهِ فَأَضَاءَتْ لَهُ الدُّنْیَا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَذانِکَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّکَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ فَقَالَ مُوسَی کَمَا حَکَی اللَّهُ رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ وَ أَخِی هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً (3)یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قالَ سَنَشُدُّ

ص: 30


1- فی نسخة: و قد رجعت الی مکانها.
2- سمر: کان لونه بین السواد و البیاض.
3- أی معینا مصدقا لی. من ردأ الرجل: أعانه.

عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَ نَجْعَلُ لَکُما سُلْطاناً فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُما بِآیاتِنا أَنْتُما وَ مَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغالِبُونَ (1).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: امام باقر علیه السلام فرمود:هنگامی که مادر موسی به او حامله شد، حامله بودنش مشخص نبود تا این که وضع حمل کرد و فرعون زنان قبطی را مامور زنان بنی اسرائیل کرده بود تا مراقب آن ها باشند. چون زمانی که شنیده بود بنی اسرائیلی ها می گویند: مردی بین ما متولد می شود که به او موسی بن عمران می گویند و نابودی فرعون و یارانش به دست او اتفاق می افتد. آن گاه فرعون گفت: فرزندان پسرتان را می کشم تا آن چه که می خواهید به وجود نیاید و زنان را از مردان جدا کرد و زنان را در زندآن ها حبس کرد. هنگامی که مادر موسی او را به دنیا آورد به او نگاه کرد و ناراحت و غمگین شد و گریه کرد و گفت: همین ساعت کشته می شود. خداوند دل زن مامور موسی را به رحم آورد و به مادر موسی گفت: چرا رنگت زرد شده است؟ گفت: می ترسم که بچه ام کشته شود. گفت: نترس، هیچکس موسی را نمی بیند مگر این که او را دوست داشته باشد که خداوند فرمود: «و ألقیت علیک محبه منّی» پس آن زن قبطی مامور موسی را دوست داشت و خداوند صندوقچه را بر مادر موسی نازل کرد و به او ندا داده شد که او را در صندوقچه بگذار و او را به دریا بنداز و نترس و ناراحت نشو، ما او را به سوی تو برمی گردانیم

ص: 25

و او را از پیامبران خود قرار می دهیم. پس او را در صندوقچه گذاشت و سرش را بست. و آن را به دریا انداخت، فرعون بر روی ساحل رود نیل قصری برای خوشگذرانی داشت از داخل قصرش همراه آسیه نگاهش به چیز سیاهی که روی آب بود افتاد در حالی که امواج آب آن را بلند می کردند و باد او را حرکت می داد تا این که بر روبروی در قصر فرعون رسید. فرعون دستور داد که ان را بگیرند. صندوقچه را گرفتند و آن را نزد او بردند. هنگامی که آن را بازدید کرد، بچه ای را در آن دید. گفت: این یک بچه اسراییلی است و خداوند محبت زیادی در دل فرعون و همچنین آسیه انداخت ولی خواست که او را بکشد. آسیه گفت: «لاتقتلوه عسی أن ینفعنا او نتّخذه ولدا» ولی آن ها نمی دانستند که او موسی است و فرعون هم بچه نداشت، از یک زن شیرده درخواست کردند که او را بزرگ کند پس چند تا زن را که بچه هایشان را کشته بودند، آوردند شیر هیچکدام را نخورد که خداوند فرمود:«و حرّمنا علیه المراضع من قبل» به مادرش خبر رسید که فرعون موسی را گرفته است و ناراحت شد و گریه کرد. آن چنان که خداوند فرمود:«و أصبح فواد أمّ موسی فارغا إن کادت لتبدی به» نزدیک بود طوری رفتار کند که آن ها بفهمند که او مادرش است، یا این که نزدیک بود بمیرد ولی خودش را کنترل کرد. آن چنان که خداوند فرمود:«لولا أن ربطنا علی قلبها لتکون من المؤمنین» سپس به خواهر موسی گفت: «قصیه» یعنی دنبال او برو. سپس خواهرش آمد و از دور او را دید ولی آن ها نمی دانستند، هنگامی که موسی از سینه هیچ یک از زنان شیر نخورد فرعون خیلی ناراحت شد. خواهر موسی گفت: «أدلّکم علی أهل بیت یکلفلونه لکم و هم له 1. ناصحون» گفتند: بله، سپس مادرش را آورد. هنگامی که او را در آغوشش گرفت و سینه اش را در دهان او گذاشت، موسی سینه اش را گرفت و شیر خورد، فرعون و خانواده اش خوشحال شدند و به مادرش احترام گذاشتند و به او گفتند: آن را برای ما بزرگ کن هرکاری که بخواهی برایت انجام می دهیم. که خداوند فرمود:«فرددناه إلی أمه کی تقرّ عینها و لا تحزن و لتعلم أنّ وعد الله حق و أکثرهم لایعلمون» و فرعون هر بچه ای از بنی اسراییل متولد می شد را می کشت، و این در حالی بود که موسی را بزرگ می کرد و او را گرامی می داشت و نمی دانست که نابودی اش به دست اوست. روزی وقتی که موسی به نزد فرعون می رفت، عطسه کرد و گفت: «الحمد لله ربّ العالمین» فرعون او را از این حرف منع کرد و او را سیلی زد و به او گفت: این چیست که می گویی؟ و فرعون که ریش بلندی داشت

ص: 26

موسی ریشش را گرفت و آن را کند، فرعون تصمیم گرفت که او را بکشد، زنش به او گفت: او جوان است و نمی داند که چه می گوید و به او سیلی زدی. همان تنبیه برای او کافی است. فرعون گفت: او می داند که چه گفته است. زنش گفت: در جلویش خرما و زغال بگذار، اگر بین آن ها فرق قائل شد پس او می دانسته که چه گفته است. پس فرعون جلوی او خرما و زغال گذاشت و به او گفت: بخور. سپس دستش را به سوی خرما برد ولی جبرئیل رسید و دستش را به سوی زغال برد و آن را برداشت و در دهانش گذاشت و زبانش سوخت و فریاد کشید و گریه کرد. آسیه به فرعون گفت: نگفتم که او نمی داند که چه گفته است؟ سپس فرعون از او درگذشت.

راوی حدیث می گوید: به امام باقر علیه السلام گفتم: موسی چقدر از مادرش دور بود تا این که او را دوباره نزدش فرستاد؟ فرمود: سه روز. و پرسیدم: آیا هارون برادرپدری و مادری موسی بود؟ فرمود: بله، آیا نشنیدی که خداوند فرمود:«یا ابن أممّ لا تأخذ بلحیتی و لا برأسی» و پرسیدم: کدام یک از آن ها بزرگتر بود؟ فرمود: هارون، پرسیدم: آیا وحی بر هردوی آن ها نازل می­شد؟ فرمود: وحی بر موسی نازل می شد و آن را به هارون می گفت. پرسیدم: حکم و قضاوت و امر و نهی مردم به دست هردو بود؟ فرمود: موسی با خداوند مناجات می کرد و علم می نوشت و در بین بنی اسراییل قضاوت می­کرد و هروقت موسی به مناجات رفته بود، هارون در غیاب او جانشینش بود. پرسیدم کدامیک از آن ها زودتر فوت کرد؟ فرمود: هارون قبل از موسی فوت کرد و همه آن ها در بیابان مردند. پرسیدم: آیا موسی فرزندی داشت؟ فرمود: نه، فرزندان برای هارون بودند و نسل آن ها هم از او بود.

و موسی همچنان در نزد فرعون با احترام و اکرام بزرگ شد تا این که به اندازه یک مرد بزرگ شد و هنگامی که موسی از توحید حرف می زد مانع او می شد تا این که تصمیم گرفت او را بکشد و موسی از پیش او رفت و وارد شهر شد که ناگاه دو مرد با هم دعوا می کردند، یکی از آن ها حرف های موسی را می گفت و دیگری حرف های فرعون. و آن کسی که از پیروان او بود از او طلب کمک کرد. سپس موسی پیرو فرعون را زد و کار او را تمام کرد و در شهر متواری شد. فردای آن روز یکی دیگر آمده بود و با همان مردی که پیرو او بود درگیر شده بود او هم از موسی طلب کمک کرد.

ص: 27

پیرو فرعون به موسی نگاه کرد و گفت: «أترید أن تقتلنی کما قتلت نفسا بالأمس» و پیرو فرعون را رها کرد و فرار کرد و خزانه دارفرعون مردی مؤمن بود که ششصد سال ایمانش را مخفی نگه داشته بود و او آن کسی است که خداوند در مورد او فرمود:«و قال رجل مؤمن من آل فرعون یکتم ایمانه آتقتلون رجلا أن یقول ربّی الله» و خبر کشته شدن آن مرد توسط موسی به فرعون رسید. فرعون کسی را دنبال موسی فرستاد تا او را بکشد. سپس آن مرد مؤمن کسی را نزد موسی فرستاد و گفت: « إِنَّ الْمَلأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ» سپس موسی از آن شهر خارج شد آن طور که خداوند فرمود:«خائفا یترقّب» طرف راست و چپ خودش را نگاه می کرد و می گفت: «ربّ نجّنی من القوم الظالمین» و سپس به سوی شهر مدین رفت و مسافت بین او و شهر مدین سه روز راه بود. هنگامی که به دروازه مدین رسید یک چاه آبی را دید که مردم در آن گوسفندان و حیواناتشان را آب می دهند. در گوشه ای نشست و در ان سه روز چیزی نخورده بود. به دو دختر که همراه گوسفندانشان در گوشه ای نشسته بودند و به چاه نزدیک نمی شدند نگاه کرد. به آن ها گفت: چرا به گوسفندانتان آب نمی دهید؟ و آن طور که خداوند حکایت می کند، گفتند: « حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاء وَأَبُونَا شَیْخٌ کَبِیرٌ» موسی دلش برایشان سوخت و به طرف چاه رفت و به آن ها که بر سر چاه بودند گفت: من یک سطل آب برمی دارم شما هم یک سطل، و آن سطل آب را ده نفر با هم می توانستند بالا بکشند و خودش به تنهایی یک سطل آب برای آن هایی که بر سر چاه بود، بالا کشید و یک سطل برای دو دختر شعیب و گوسفندانشان را آب داد « ثُمَّ تَوَلَّی إِلَی الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» و خیلی گرسنه بود.

امام علی علیه السلام می فرماید: موسی هنگامی که به گوسفندان آن دو دختر آب داد به سوی یک سایه رفت و به درختی تکیه زد و گفت: «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» به خدا قسم که فقط یک نان از خداوند خواسته بود، چون او گیاه زمین را می خورد و کسانی که او را مسخره می کردند از صدای شکمش فهمیدند که او گیاه سبز خورده است. هنگامی که دو دختر شعیب برگشتند، پدرشان به آن ها گفت: امروز زود برگشتید! و آن ها داستان موسی را برایش تعریف کردند و او را نشناخته بودند. شعیب به یکی از آن ها گفت: به نزد او برو و از او دعوت کن که به این جا بیاید تا به خاطر این که گوسفندان ما را آب داده است به او پاداش بدهم و او به نزد موسی آمد، آن طور که خداوند فرمود:«تمشی علی استحیاء» و به او گفت: «إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا» موسی ایستاد

ص: 28

و همراه او آمد و او از جلوی موسی حرکت می کرد و باد او را اذیت کرد و باسن او معلوم شد. موسی به او گفت: تو از پشت من بیا و با شن هایی که به جلوی من می اندازی من را بر راه راهنمایی کن و من آن شن ها را دنبال می کنم. من از قومی هستم که به پشت زنان نگاه نمی کنیم. هنگامی که به نزد شعیب رفت، داستان خودش را برای او تعریف کرد. شعیب گفت: «لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» و یکی از دخترانش گفت: « یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الأَمِینُ» شعیب به او گفت: قدرت او را با کشاندن آن سطل آب به تنهایی شناختی و امین بودنش را چگونه شناختی؟ گفت: او به من گفت: که از پشت من بیا و راه را به من نشان بده، من از قومی هستم که در پشت زنان نگاه نمی کنند. فهمیدم که او از آن مردم نیست که به سرین زنان نگاه می کنند، این امین بودنش بود. شعییب به موسی گفت: «أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ» موسی گفت: «ذَلِکَ بَیْنِی وَبَیْنَکَ أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَیَّ» اگر خواستم هشت سال یا ده سال برای تو خدمت کنم باید من را مجبور نکنی و موسی گفت: « الله علی ما نقول وکیل» راوی می­گوید: از امام صادق پرسیدم: کدامیک از آن دو زمان را خدمتگذاری کرد؟ فرمود: ده سالش را تمام کرد. پرسیدم: بعد از این که مدت شرطش تمام شد نزد دختر شعیب رفت یا قبل از آن؟ فرمود: قبل از تمام شدن آن. پرسیدم: مردی با دختری ازدواج می کند و با پدرش شرط می بندد که او را برای دو ماه اجاره کند، آیا این جایز است؟ فرمود: موسی می دانست که به وعده اش وفا می کند. چگونه می دانست که تا زمان وعده به شرطش زنده می ماند؟ و پرسیدم: فدای شما بشوم با کدامیک از دختران شعیب ازدواج کرد؟ فرمود: با آن یکی که دنبال او رفت و به پدرش گفت: «یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ» هنگامی که موسی مدت خدمتگذاریش را به اتمام رساند، به شعیب گفت: من باید به وطنم و به نزد مادرم و خانواده ام برگردم. چه چیزی به من می دهی؟ شعیب گفت: آن چه که گوسفندانم امسال از گوسفندان سفید و سیاه زاییدند برای تو هستند و موسی هنگامی که می خواست حیوان نر را به بین حیوانات بفرستد با عصایش بعضی از پوستش را کند و بعضی دیگر از آن را رها کرد و آن را وارد آغل گوسفندان کرد و یک پارچه سیاه و سفیدی بر روی آن قرار داد. سپس آن را در بین گوسفندان فرستاد

ص: 29

و آن سال همه گوسفندان بره سیاه و سفید زاییدند. هنگامی که آن سال گذشت، موسی همسرش را همراه آن چیزهایی که شعیب به آن ها داده بود سوار بر حیوانات کرد و خودش هم گله گوسفندانش را می آورد. هنگامی که خواست از میان آن ها خارج شود به شعیب گفت: عصایی می خواهم تا همراه من باشد؛ و عصای پیامبران نزد او بود که همه آن ها را در اتاقی گذاشته بود. شعیب به او گفت: وارد آن اتاق شو و عصایی را از بین عصاهای دیگر بردار. سپس داخل رفت و عصای نوح و ابراهیم به سمت او پرید و در دستش قرار گرفت ولی او رهایش کرد و شعیب به او نگاه کرد و گفت: آن را بگذار و یکی دیگر بردار، و او آن ها را رها می کرد تا یکی دیگر بردارد ولی همان عصا به سوی او می پرید و سه بار این کار را تکرار کرد تا این که شعیب این منظره را دید و گفت: آن را بردار همانا خداوند تو را برای آن انتخاب کرده است. و سپس گوسفندانش را برد و از شهر مدین به سوی مصر خارج شد. هنگامی که همراه خانواده اش از بیابان می­گذشت گرفتار سرمای شدید و باد و تاریکی شدند و شب بر آن ها رسید و موسی به آتشی که از دور نمایان بود نگاه کرد. آن طور که خداوند می­فرماید: «فَلَمَّا قَضَی مُوسَیالْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِن جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ» سپس به سوی آن آتش که شعله ور بود، آمد، که یک درخت بود و از آن آتش شعله ور شده بود. هنگامی که نزد آتش رفت تا پاره ای از آن بردارد بر روی او افتاد و او ترسید و دوید و آن آتش به طرف درخت برگشت. و او متوجه آن شده بود که به طرف درخت برگشته است. بار دیگر به سمت آن رفت تا پاره ای از آن بردارد و دوباره به سمت او پرید او هم دوباره فرار کرد و آن را رها کرد و سپس دید که آن پاره به سمت درخت برگشت. سپس برای بار سوم نزدیک درخت رفت و آتش بر روی او افتاد، پس دوید ولی دیگر بار برنگشت. و خداوند به موسی ندا کرد: ای موسی، من خداوند هستم پروردگار جهانیان. موسی گفت: چه نشانه­ای ثابت می­کند؟ خداوند فرمود: ای موسی در دست راستت چیست؟ گفت: عصایم است. فرمود: ای موسی آن را بنداز. وقتی آن را انداخت، تبدیل به یک مار شد و موسی از آن ترسید و فرار کرد. خداوند ندا داد: آن را بگیر و نترس، تو از نجات یافتگان هستی، دستت را در داخل گریبانت قرار بده آن را روشن و نورانی بدون هیچ مرضی بیرون می آوری. رنگ پوست موسی بسیار سبزه بود، به همین خاطر وقتی دستش را از گریبانش بیرون آورد دنیا برایش روشن شد. خداوند به او فرمود: « فَذَانِکَ بُرْهَانَانِ مِن رَّبِّکَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ » و موسی آن طور که خداوند می فرماید، گفت: « رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ* وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ*قَالَ سَنَشُدُّ

ص: 30

عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَانًا فَلَا یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ ». - . تفسیر القمی 483 -488 -

**[ترجمه]

بیان

قوله فارِغاً قال البیضاوی أی صفرا من العقل لما دهاها من الخوف و الحیرة حین سمعت بوقوعه فی ید فرعون کقوله تعالی وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (2)أی خلاء لا عقول فیها إِنْ کادَتْ لَتُبْدِی بِهِ إنها کادت لتظهر بموسی أی بأمره و قصته من فرط الزجرة أو الفرح بتبنّیه لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلی قَلْبِها بالصبر و الثبات لِتَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ من المصدقین علی الله أو من الواثقین بحفظه لا بتبنّی فرعون و عطفه انتهی (3)قوله علیه السلام فهلبها قال الجزری الهلب الشعر و قیل هو ما غلظ من شعر الذنب و غیره یقال هلبت الفرس إذا نتفت هلبه قوله فوکز صاحبه أی ضربه بجمیع کفّه فقضی علیه أی قتله و قال البیضاوی إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ لأی شی ء أنزلت مِنْ خَیْرٍ قلیل أو کثیر و حمله الأکثرون علی الطعام فَقِیرٌ محتاج سائل و لذلک عدّی باللام و قیل معناه أنی لما أنزلت إلی من خیر الدین صرت فقیرا فی الدنیا لأنه کان فی سعة عند فرعون انتهی (4).

و سفقت الباب و أسفقته أی رددته قوله بِخَبَرٍ أی بخبر الطریق أَوْ جَذْوَةٍ أی عود غلیظ سواء کان فی رأسه نار أو لم یکن و لذلک بینه بقوله مِنَ النَّارِ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ أی تستدفئون بها قوله تعالی رِدْءاً أی معینا قوله تعالی بِآیاتِنا قال البیضاوی متعلّق بمحذوف أی اذهبا بآیاتنا أو بنجعل أی نسلّطکما بها أو بمعنی لا یصلون أی تمتنعون منهم أو قسم جوابه لا یصلون أو بیان للغالبون. (5).

**[ترجمه]بیضاوی در مورد «فارغا» می گوید: یعنی هنگامی که مادر موسی شنید موسی به دست فرعون افتاده است به خاطر ترس و تعجبی که دچار آن شد، خالی از هرگونه عقل و فکر شد. آن طور که خداوند فرمود:«وافئدتهم هواء» یعنی خالی هستند هیچ عقلی در آن ها نیست. «إن کادت لتبدی به» یعنی به خاطر شدت سختی یا به خاطر دیدن او نزدیک بود که داستان موسی را آشکار کند. «لولا أن ربطنا علی قلبها» با صبر و استواری «لتکون من المؤمنین» از باور کنندگان به خداوند و توکل کنندگان به خداوند بر حفظ و نگهداری موسی نه به فرزندخواندگی و مهربانی فرعون به موسی علیه السلام . - [1]. انوار التنزیل 2: 82 -

کلام امام صادق علیه السلام ، «فهلبها» جزری می گوید: الهلب، یعنی مو، و گفته شده یعنی آن قسمت از موی دم و غیرآن که سفت شده است. وقتی می گویند: هلبت الفرس. یعنی موهایش کنده شد. و «فوکز صاحبه» یعنی با تمام کف دستش او را زد، «فقضی علیه» یعنی او را کشت. بیضاوی می گوید: « إنّی لما انزلت إلیّ» هرچیزی که نازل کنی. « فقیر» محتاج و نیازمند و به خاطر این به لام متعدی شده است. و گفته شده یعنی به خاطر این که خیر دین را بر من نازل کردی در دنیا فقیر شدم چون هنگامی که در نزد فرعون بود ثروتمند بود. - . انوار التنزیل 2: 82 -

سفقت الباب و اسفقته: یعنی در را بستم. «بخبر» یعنی خبر آن راه « أو جذوه» یک شاخه محکم. چه بر روی آن آتش باشد چه نباشد و به خاطر این با ذکر کلمه آتش آن را مشخص کرد که فرمود: «من النار لعلّکم تصطلون» یعنی خودتان را با آن گرم کنید. کلام خداوند: «ردءا» یعنی کمک «بیاتنا» بیضاوی می­گوید: که جار و مجرور متعلق است به محذوف، یعنی اذهبا بایاتنا، یا متعلق است به نجعل محذوف، یعنی شما را با آن نشانه هایمان مسلط می کنیم یا به معنای این که، نمی رسند، یعنی مانع آن ها می­شوید یا این که قسم است و جواب آن لایصلون است یا این که توضیحی بیشتر برای کلمه غالبون است. - . انوار التنزیل 2: 85 -

**[ترجمه]

«3»

-کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَکَمِ عَنْ أَبِی جَمِیلَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ یَقُولُ کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ ذَهَبَ

ص: 31


1- تفسیر القمّیّ: 483- 488. م.
2- إبراهیم: 43. م.
3- أنوار التنزیل 2: 82. م.
4- أنوار التنزیل 2: 82. و فیه: کان فی سعة عند فرعون. م.
5- أنوار التنزیل 2: 85. م.

یَقْتَبِسُ نَاراً (1)فَانْصَرَفَ إِلَیْهِمْ وَ هُوَ نَبِیٌّ مُرْسَلٌ (2).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام می­­فرماید: «به آن چه امید نداری 1. امیدوارتر باش تا آن چه به آن امید داری» موسی رفت

ص: 31

تا برای خانواده اش پاره ای آتش بگیرد هنگامی که به نزد خانواده اش برگشت پیامبر مرسل شده بود. - . [1] فروع الکافی 1: 351 -

**[ترجمه]

«4»

-ع، علل الشرائع أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ جَعْفَرٍ الضَّبِّیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ بَعْضِ مَشَایِخِهِ قَالَ: أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ عِزَّتِی یَا مُوسَی لَوْ أَنَّ النَّفْسَ الَّتِی قَتَلْتَ أَقَرَّتْ لِی طَرْفَةَ عَیْنٍ أَنِّی لَهَا خَالِقٌ وَ رَازِقٌ أَذَقْتُکَ طَعْمَ الْعَذَابِ وَ إِنَّمَا عَفَوْتُ عَنْکَ أَمْرَهَا لِأَنَّهَا لَمْ تُقِرَّ بِی طَرْفَةَ عَیْنٍ أَنِّی لَهَا خَالِقٌ وَ رَازِقٌ (3).

**[ترجمه]علل الشرائع: علی بن حسین روایت می کند: خداوند متعال به موسی وحی فرستاد: ای موسی، به عزتم قسم اگر آن مردی که کشتی به اندازه یک چشم بر هم زدن اقرار می کرد که من خالق و رازق او هستم تو را به خاطر کشتن آن عذاب می دادم و به خاطر این که حتی به مدت یک چشم برهم زدن به خالق و رازق بودن من ایمان نداشت تو را می بخشم. - . [2] علل الشرائع : 200 -

**[ترجمه]

«5»

-یه، من لا یحضر الفقیه عَنْ صَفْوَانَ بْنِ یَحْیَی عَنْ أَبِی الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ قَالَ قَالَ لَهَا شُعَیْبٌ یَا بُنَیَّةِ هَذَا قَوِیٌّ قَدْ عَرَفْتِهِ بِدَفْعِ الصَّخْرَةِ الْأَمِینُ مِنْ أَیْنَ عَرَفْتِهِ قَالَتْ یَا أَبَتِ إِنِّی مَشَیْتُ قُدَّامَهُ فَقَالَ امْشِی مِنْ خَلْفِی فَإِنْ ضَلَلْتُ فَأَرْشِدِینِی إِلَی الطَّرِیقِ فَإِنَّا قَوْمٌ لَا نَنْظُرُ فِی أَدْبَارِ النِّسَاءِ (4).

**[ترجمه]من لا یحضره الفقیه: امام رضا علیه السلام در مورد آیه « یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ» فرمود:شعیب به دخترش گفت: از طریق برداشتن آن تخته سنگ فهمیدی که قوی است، چگونه فهمیدی که او امین است؟ گفت: پدر جان، من جلوی او راه می رفتم، گفت: از پشت من بیا اگر راه را گم کردم من را راهنمایی کن ما قومی هستیم که به پشت زنان نگاه نمی کنیم. - . [3] الفقیه : 470 -

**[ترجمه]

«6»

-ج، الإحتجاج ن، عیون أخبار الرضا علیه السلام فِی خَبَرِ ابْنِ الْجَهْمِ قَالَ: سَأَلَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ قَالَ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ إِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ دَخَلَ مَدِینَةً مِنْ مَدَائِنِ فِرْعَوْنَ عَلی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها وَ ذَلِکَ بَیْنَ الْمَغْرِبِ وَ الْعِشَاءِ فَوَجَدَ فِیها رَجُلَیْنِ یَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِیعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ فَقَضَی مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ عَلَی الْعَدُوِّ بِحُکْمِ اللَّهِ تَعَالَی ذِکْرُهُ فَوَکَزَهُ فَمَاتَ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ یَعْنِی الِاقْتِتَالَ الَّذِی کَانَ وَقَعَ بَیْنَ الرَّجُلَیْنِ لَا مَا فَعَلَهُ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ مِنْ قَتْلِهِ إِنَّهُ یَعْنِی الشَّیْطَانَ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِینٌ قَالَ الْمَأْمُونُ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ مُوسَی رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی قَالَ یَقُولُ إِنِّی وَضَعْتُ نَفْسِی غَیْرَ مَوْضِعِهَا بِدُخُولِی هَذِهِ الْمَدِینَةَ فَاغْفِرْ لِی أَیِ اسْتُرْنِی

ص: 32


1- فی نسخة: ذهب یقتبس لاهله نارا.
2- فروع الکافی 1: 351: و فیه: فان موسی علیه السلام ذهب لیقتبس لاهله نارا. م.
3- علل الشرائع: 200. م.
4- الفقیه: 470. م.

مِنْ أَعْدَائِکَ لِئَلَّا یَظْفَرُوا بِی فَیَقْتُلُونِی فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ قالَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ مِنَ الْقُوَّةِ حَتَّی قَتَلْتُ رَجُلًا بِوَکْزَةٍ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ بَلْ أُجَاهِدُ فِی سَبِیلِکَ بِهَذِهِ الْقُوَّةِ حَتَّی تَرْضَی فَأَصْبَحَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی الْمَدِینَةِ خائِفاً یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ عَلَی آخَرَ قالَ لَهُ مُوسی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ قَاتَلْتَ رَجُلًا بِالْأَمْسِ وَ تُقَاتِلُ هَذَا الْیَوْمَ لَأُؤَدِّبَنَّکَ وَ أَرَادَ أَنْ یَبْطِشَ بِهِ- فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُما وَ هُوَ مِنْ شِیعَتِهِ (1)قالَ یا مُوسی أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ قَالَ الْمَأْمُونُ جَزَاکَ اللَّهُ خَیْراً یَا أَبَا الْحَسَنِ فَمَا مَعْنَی قَوْلِ مُوسَی لِفِرْعَوْنَ فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ قَالَ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ إِنَّ فِرْعَوْنَ قَالَ لِمُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ لَمَّا أَتَاهُ وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ بِی قَالَ مُوسَی فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ عَنِ الطَّرِیقِ بِوُقُوعِی إِلَی مَدِینَةٍ مِنْ مَدَائِنِکَ فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ الْخَبَرَ (2).

**[ترجمه]احتجاج، عیون اخبار الرضا: مأمون در مورد آیه «فَوَکَزَهُ مُوسَی فَقَضَی عَلَیْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ» از امام رضا پرسید. امام رضا علیه السلام فرمود: موسی وارد یکی از شهرهای فرعون در دو وقت غفلت مردم آن شهر - بین مغرب و عشاء - شد، دو نفر را دید که با هم مشاجره می کنند، یکی از آن ها از پیروان خودش و یکی دیگر از مخالفانش بود، آن یکی که از پیروانش بود از او طلب کمک بر آن مخالفش کرد. موسی با ذکر حکم خداوند ضربه ای محکم به آن مرد زد و کشته شد. امام رضا علیه السلام فرمود: این کار شیطان بود. یعنی آن دعوایی که بین آن دو مرد به وجود آمد نه کشتن آن مرد توسط موسی و منظور او از شیطان دشمن گمراه و آشکار انسان است. مامون پرسید: معنی این کلام موسی «ربّ إنّی ظلمت نفسی فاغفرلی» چیست؟ فرمود: یعنی من خودم را با وارد شدن به این شهر، در جایی که به آن متعلق نیستم، قرار دادم. «فاغفرلی» من را از دید دشمنانت 1. بپوشان

ص: 32

تا من را نگیرند و نکشند. «فغفرله إنّه هوالغفور الرحیم» موسی فرمود: «ربّ بما انعمت علیّ » از قدرتی که به من عطا کردی تا با یک مشت آن مرد را بکشم. «فلن أکون ظهیرا للمجرمین» بلکه با این قدرت در راه تو جهاد کنم تا از من راضی شوی، «فأصبح» موسی «فِی الْمَدِینَةِ خَائِفًا یَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِی اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ» بر یک مرد دیگر «قال له موسی إنّک لغویّ مبین» دیروز باعث مرگ یک نفر شدی و امروز با یکی دیگر دعوا می کنی؟ تو را ادب می کنم، و خواست که بر او خشمگین شود، هنگامی که می­خواست بر هردوی آن ها خشمگین شود، گفت: ای موسی، می­خواهی من را بکشی آن طور که دیروز یکی دیگر را کشتی، می­خواهی در زمین انسان ظالم و ستمکار باشی و نمی خواهی از انسان صالح باشی؟

مامون گفت: خداوند تو را جزا بدهد ای ابوالحسن، پس معنی آن حرف موسی «فعلتها اذا و أنا من الضالّین» به فرعون چیست؟ فرمود: هنگامی که موسی این کلام را «و فعلت فعلتک التّی فعلت و أنت من الکافرین» به فرعون زد، او نیز گفت: «فعلتها اذا و أنا من الضالّین» از راه، به رفتن به شهری از شهرهای تو «فررت منکم لمّا خفت فوهب لی ربّی حکما و جعلنی من المرسلین» ادامه خبر. - . [1] الاحتجاج : 234 ؛ عیون الاخبار : 110 -

**[ترجمه]

بیان

قال الرازی احتج بهذه الآیة من طعن فی عصمة الأنبیاء بأن ذلک القبطی إما أن یقال إنه کان مستحق القتل أو لم یکن کذلک فإن کان الأول فلم قال هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ و لم قال رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی و لم قال فی سورة أخری فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ و إن کان الثانی کان قتله معصیة و ذنبا و الجواب أنه لم لا یجوز أن یقال إنه کان لکفره مباح الدم و أما قوله هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ ففیه وجوه أحدها أن الله تعالی و إن أباح قتل الکفار إلا أنه کان الأولی تأخیر قتلهم إلی زمان آخر فلما قتل فقد ترک ذلک المندوب فهو قوله هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ و ثانیها أن قوله هذا إشارة إلی عمل المقتول لا إلی عمل نفسه فقوله

ص: 33


1- فی الاحتجاج: ظن الذی هو من شیعته انه یریده اه.
2- الاحتجاج: 234، عیون الأخبار: 110. م.

هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ أی عمل هذا المقتول من عمل الشیطان و المراد منه بیان کونه مخالفا لله تعالی مستحقا للقتل.

و ثالثها أن یکون قوله هذا إشارة إلی المقتول یعنی أنه من جند الشیطان و حزبه یقال فلان من عمل السلطان أی من أحزابه.

و أما قوله رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی فعلی نهج قول آدم علیه السلام رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا و المراد أحد وجهین إما علی سبیل الانقطاع إلی الله تعالی و الاعتراف بالتقصیر عن القیام بحقوقه و إن لم یکن هناک ذنب قط أو من حیث حرم نفسه الثواب بترک المندوب.

و أما قوله فَاغْفِرْ لِی أی فاغفر لی ترک هذا المندوب و فیه وجه آخر و هو أن یکون المراد رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی حیث قتلت هذا الملعون فإن فرعون لو عرف ذلک لقتلنی به فَاغْفِرْ لِی فاستره علی و لا توصل خبره إلی فرعون فَغَفَرَ لَهُ أی ستره عن الوصول إلی فرعون و یؤیده أنه قال عقیبه رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَیَّ فَلَنْ أَکُونَ ظَهِیراً لِلْمُجْرِمِینَ و لو کانت إعانة المؤمن هاهنا سببا للمعصیة لما قال ذلک.

و أما قوله فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ فلم یقل إنی صرت بذلک ضالا و لکن فرعون لما ادعی أنه کان کافرا فی حال القتل نفی عن نفسه کونه کافرا فی ذلک الوقت و اعترف بأنه کان ضالا أی متحیرا لا یدری ما یجب علیه أن یفعله (1)و ما یدین به فی ذلک انتهی. (2)و قال السید المرتضی قدس الله روحه مما یجاب به عن هذا السؤال أن موسی علیه السلام لم یتعمد القتل و لا أراد و إنما اجتاز فاستغاثه رجل من شیعته علی رجل من عدوه بغی علیه و ظلمه و قصد إلی قتله فأراد موسی أن یخلصه من یده و یدفع عنه مکروهه

ص: 34


1- هو مخالف لما یذهب إلیه الإمامیّة من أن الأنبیاء علیهم السلام لم یکونوا فی وقت من الأوقات ضالین. و الصواب ما تقدم عن الرضا علیه السلام، و یأتی بعد ذلک جواب عن السیّد المرتضی قدّس سرّه.
2- مفاتیح الغیب 6: 466- 467. م.

فأدی ذلک إلی القتل من غیر قصد إلیه و کل ألم یقع علی سبیل المدافعة للظالم من غیر أن یکون مقصودا فهو حسن غیر قبیح و لا یستحقّ العوض به و لا فرق بین أن تکون المدافعة من الإنسان عن نفسه و بین أن یکون عن غیره فی هذا الباب. (1)ثم ذکر نحوا من الأجوبة التی ذکرها الرازی ثم قال فإن قیل فما معنی قول فرعون لموسی علیه السلام وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ و قوله علیه السلام فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ و کیف نسب علیه السلام الضلال إلی نفسه و لم یکن عندکم فی وقت من الأوقات ضالا الجواب أما قوله وَ أَنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ فإنما أراد به الکافرین لنعمتی و حقّ تربیتی فإن فرعون کان المربّی لموسی إلی أن کبر و بلغ أ لا تری إلی قوله تعالی حکایة عنه أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینا وَلِیداً وَ لَبِثْتَ فِینا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ (2).

فأما قول موسی علیه السلام فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ فإنما أراد به من الذاهبین عن أن الوکزة تأتی علی النفس أو المدافعة تفضی إلی القتل فقد یسمی الذاهب عن الشی ء أنه ضالّ عنه و یجوز أیضا أن یرید أنی ضللت عن فعل المندوب إلیه من الکفّ عن القتل فی تلک الحال و الفوز بمنزلة الثواب. (3)ثم قال فإن قیل کیف یجوز لموسی علیه السلام أن یقول لرجل من شیعته یستصرخه إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ الجواب أن قوم موسی کانوا غلاظا جفاة أ لا تری إلی قولهم بعد مشاهدة الآیات لما رأوا من یعبد الأصنام اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ (4)و إنما خرج موسی علیه السلام خائفا علی نفسه من قوم فرعون بسبب قتل القبطیّ فرأی ذلک الرجل یخاصم رجلا من أصحاب فرعون و استنصر موسی علیه السلام فقال له عند ذلک إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ و أراد أنک خائب فی طلب ما لا تدرکه و تکلف ما لا تطیقه ثم قصد إلی نصرته کما نصره بالأمس علی الآخر فظن أنه یریده بالبطش لبعد فهمه فقال له أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ

ص: 35


1- تنزیه الأنبیاء: 69. م.
2- الشعراء: 18.
3- تنزیه الأنبیاء: 71- 72. م.
4- الأعراف: 138.

مِنَ الْمُصْلِحِینَ فعدل عن قتله و صار ذلک سببا لشیاع خبر القبطی بالأمس انتهی. (1)

أقول: ما ذکره رحمه الله أحد الوجهین فی تفسیر الآیة و الوجه الآخر أن قوله یا مُوسی أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کلام القبطیّ لا کلام الإسرائیلی کما مر فی روایة علی بن إبراهیم و لعل الأظهر فی الخبر هو الأول و یحتمل الثانی أیضا کما لا یخفی بعد التأمّل.

**[ترجمه]رازی می گوید: کسانی که می خواهند عصمت پیامبران را زیر سؤال ببرند به این آیه استناد می کنند که آن مرد قبطی مقتول یا استحقاق کشته شدن را داشت یا نه؟ اگر استحقاق کشته شدن را داشت پس چرا موسی گفت: «هذا من عمل الشیطان» و یا چرا گفت: «ربّّی إنّی ظلمت نفسی فاغفرلی» و چرا در یک سوره دیگر گفت: «فعلتها انا و انا من الضالمین»؟ اگر مستحق کشته شدن نبود پس کشتن او گناه و معصیت است. جواب این است، که چرا نمی­توان گفت که آن مرد به خاطر کفرش، کشتنش جایز بود و اما این کلام موسی « هذا من عمل الشیطان» چند تا وجه دارد:

یک: خداوند متعال هرچند که کشتن کافران را جایز می داند ولی بهتر است کشتن آن ها را به یک زمان دیگر موکول کرد و هنگامی که آن مرد را کشت آن کار مندوب و مستحب را انجام نداده است که فرمود: «هذا من عمل الشیطان».

دو: اسم اشاره «هذا» اشاره به کار آن فرد مقتول دارد نه به کار خود موسی علیه السلام،

ص: 33

پس «هذا من عمل الشیطان» یعنی آن مرد مقتول کار شیطان را انجام داد و منظور از آن این است که او مخالف و دشمن خداوند بود پس او مستحق کشته شدن بود.

سه: می تواند « هذا » اشاره به فرد مقتول داشته باشد، یعنی آن مرد از سپاه ضرب شیطان است وقتی گفته می شود: فلان من عمل السلطان، یعنی از احزاب و نیروهای اوست.

و اما کلام «ربّ انّی ظلمت نفسی فاغفرلی» به مانند آن کلام حضرت آدم علیه السلام است که فرمود: «ربّنا ظلمنا أنفسنا» و منظور از آن یکی از این دو وجه است: یا به خاطر انقطاع از همه چیز و پیوستن به خداوند و اعتراف به کوتاهی در انجام ادای حقوق خداوند بر او، هرچند که اصلا مرتکب گناهی هم نشده باشد، یا به خاطر این که آن کار مستحب را انجام نداد و ثواب آن نصیبش نشد.

اما «فاغفرلی» یعنی مرا به خاطر ترک این مستحب ببخش. و در آن وجه دیگری است و آن این که مراد «ربّ انّی ظلمت نفسی» باشد چون این ملعون را کشتم، پس فرعون اگر می­دانست مرا می­کشت «فاغفرلی» پس آن کار را مخفی کن و خبرش را به فرعون نرسان، «فاغفرله» مانع رسیدن آن حرف به فرعون شد و این ادامه ی آیه را تائید می کند «ربّ بما أنعمت إلیّ من فلن أکون ظهیرا للمجرمین» اگر کمک به یک فرد مؤمن سبب گناه می شد این را این جا ذکر نمی کرد.

و اما «فعلتها اذا و انا من الضالّین» نگفته که من به خاطر این کار گمراه شدم ولی فرعون هنگامی که ادعا کرد که او در هنگام انجام آن قتل کافر است او خودش نپذیرفت که در هنگام انجام آن قتل کافر بوده باشد. ولی اعتراف کرد که گمراه بوده است یعنی، سردرگم بوده نمی دانسته که چکار باید بکند ولی به خاطر انجام آن به او پاداش نمی دهند. - . [1] مفاتیح الغیب 6: 466-467 - سید مرتضی فرمود: از جواب های این سؤال آن است که موسی آن قتل را عمدی و با خواست خودش انجام نداده است، بلکه او عبور می کرده و یکی از پیروانانش بر یکی از دشمنانش که به او ظلم کرده است و قصد کشتنش را داشته است از او کمک خواسته است و موسی فقط خواسته است که آن پیروش را از دست آن مرد نجات دهد مانع انجام آن کار بدی که می خواهد انجام بدهد، شود

ص: 34

و بدون نیت عمدی او را کشت و اگر به خاطر دفاع در برابر ظالم هر دردی که به او برسد به شرط آن که عمد نبوده باشد، کار نیکو و خوبی است و مستحق قصاص نیست و در این موضوع فرقی نمی­کند چه از خودت دفاع بکنی چه از غیر خودت.

سپس تعدادی از جواب هایی را که رازی آن ها را بیان کرده ذکر می­کند و می­گوید: اگر گفته شود، پس معنای سخن فرعون به موسی چیست که «فعلت فعلتک التی فعلت و أنت من الکافرین» و در سخن موسی «فعلتها اذا و أنا من الضالین» گمراهی را به خودش نسبت داد در حالی که به نظر شما هیچوقت گمراه نبوده است. جواب این است که کلام او «و أنت من الکافرین» منظورش از کافر، کفر نعمت و حقی که به خاطر تربیت موسی بر گردنش داشته است. چون تا زمانی که موسی بزرگ شد فرعون سرپرست و تربیت کننده او بود و خداوند هم در مورد این آیه فرمود:« ألم نربک فینا ولیدا و لبث فینا من عمرک سنین - . شعراء / 18 - »

و اما کلام موسی « فعلتها اذا و أنا من الضالین» به خاطر این در این جا گمراه گفت چون بعضی معتقدند که آن مشتی که زد از روی هوس بود یا این جا موسی قصد دفاع داشت که منجر به قتل شد که خودش را از کار صواب دور می داند و به خودش صفت گمراه می­دهد و جایز است که آن را چنین تفسیر کرد که من در این جا می­توانستم که آن قتل را انجام ندهم و به ثواب آن دست یابم.

سپس گفت: اگر گفته شود چگونه است که موسی به یکی از یاران خودش که از او کمک می­خواهد می­گوید: «إنّک لغویّ مبین» جواب این است که: قوم موسی قومی خشن و سخت گیری بودند آیا ندیدی بعد از مشاهده نشانه­های خداوند، هنگامی که بت پرستان را دیدند گفتند: « اجعل لنا الها کما لهم آلهه - . اعراف / 138 - » و موسی به خاطر کشتن آن مرد قبطی برای نجات خودش از دست قوم فرعون از شهر خارج شد و در همین حال یکی از پیروانانش را دید که با یکی از یاران فرعون دعوا می کند، او از موسی طلب کمک کرد و در این هنگام به او گفت: «إنّک لغویّ مبین» و منظورش این بود که تو در طلب آن چه آن را درک نمی­کنی و ادعای آن چه که توان آن را نداری ناکام و شکست خورده هستی، سپس آن چنان که دیروز هنگام دعوا با یک نفر دیگر به او کمک کرده بود خواست تا دوباره به او کمک کند، ولی او به خاطر کم فکریش گمان کرد که قصد حمله به او را دارد، پس به او گفت: «أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الأَرْضِ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ

ص: 35

مِنَ الْمُصْلِحِینَ» او نیز از کشتنش منصرف شد و این جریان باعث شد که خبر کشته شدن اآن مرد قبطی در روز گذشته پخش شود. پایان. - . [2] تنزیه الانبیاء : 71 -

می گویم: آن چه که سید مرتضی به آن اشاره کرد یکی از دو صورت تفسیر این آیه بود. صورت دیگر آن این است که آیه «یا موسی ترید أن تقتلنی» کلام مرد قبطی است نه آن مرد بنی اسراییلی، آن چنان که در روایت علی بن ابراهیم قبلا ذکر شد و شاید تفسیردرست تر این خبر، وجه اول باشد، البته صورت دوم هم احتمال دارد چنانکه بعد از کمی تامل می­توان این را درک کرد.

**[ترجمه]

«7»

-ک، إکمال الدین ابْنُ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَهْلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ آدَمَ النَّسَائِیِّ عَنْ أَبِیهِ آدَمَ بْنِ إِیَاسٍ عَنِ الْمُبَارَکِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنْ سَیِّدِ الْعَابِدِینَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ أَبِیهِ سَیِّدِ الشُّهَدَاءِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَمَّا حَضَرَتْ یُوسُفَ الْوَفَاةُ جَمَعَ شِیعَتَهُ وَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ حَدَّثَهُمْ بِشِدَّةٍ تَنَالُهُمْ یُقْتَلُ فِیهَا الرِّجَالُ وَ تُشَقُّ بُطُونُ الْحَبَالَی وَ تُذْبَحُ الْأَطْفَالُ حَتَّی یُظْهِرَ اللَّهُ الْحَقَّ فِی الْقَائِمِ مِنْ وُلْدِ لَاوَی بْنِ یَعْقُوبَ وَ هُوَ رَجُلٌ أَسْمَرُ طَوِیلٌ وَ وَصَفَهُ لَهُمْ (2)بِنَعْتِهِ فَتَمَسَّکُوا بِذَلِکَ وَ وَقَعَتِ الْغَیْبَةُ وَ الشِّدَّةُ بِبَنِی إِسْرَائِیلَ وَ هُمْ یَنْتَظِرُونَ قِیَامَ الْقَائِمِ أَرْبَعَمِائَةِ سَنَةٍ حَتَّی إِذَا بُشِّرُوا بِوِلَادَتِهِ وَ رَأَوْا عَلَامَاتِ ظُهُورِهِ اشْتَدَّتِ الْبَلْوَی عَلَیْهِمْ وَ حُمِلَ عَلَیْهِمْ بِالْخَشَبِ وَ الْحِجَارَةِ وَ طُلِبَ (3)الْفَقِیهُ الَّذِی کَانُوا یَسْتَرِیحُونَ إِلَی أَحَادِیثِهِ فَاسْتَتَرَ وَ تَرَاسَلُوهُ وَ قَالُوا کُنَّا مَعَ الشِّدَّةِ نَسْتَرِیحُ إِلَی حَدِیثِکَ فَخَرَجَ بِهِمْ إِلَی بَعْضِ الصَّحَارِی وَ جَلَسَ یُحَدِّثُهُمْ حَدِیثَ الْقَائِمِ وَ نَعْتَهُ وَ قُرْبَ الْأَمْرِ وَ کَانَتْ لَیْلَةٌ قَمْرَاءُ فَبَیْنَمَا هُمْ کَذَلِکَ إِذْ طَلَعَ عَلَیْهِمْ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ کَانَ فِی ذَلِکَ الْوَقْتِ حَدِیثَ السِّنِّ وَ قَدْ خَرَجَ مِنْ دَارِ فِرْعَوْنَ یُظْهِرُ النُّزْهَةَ فَعَدَلَ عَنْ مَوْکِبِهِ وَ أَقْبَلَ إِلَیْهِمْ وَ تَحْتَهُ بَغْلَةٌ وَ عَلَیْهِ طَیْلَسَانُ خَزٍّ فَلَمَّا رَآهُ الْفَقِیهُ عَرَفَهُ بِالنَّعْتِ فَقَامَ إِلَیْهِ وَ انْکَبَّ عَلَی قَدَمَیْهِ فَقَبَّلَهُمَا ثُمَّ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یُمِتْنِی حَتَّی أَرَانِیَکَ فَلَمَّا رَأَی الشِّیعَةُ ذَلِکَ عَلِمُوا أَنَّهُ صَاحِبُهُمْ فَأَکَبُّوا عَلَی الْأَرْضِ شُکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلَمْ یَزِدْهُمْ عَلَی أَنْ قَالَ أَرْجُو أَنْ یُعَجِّلَ اللَّهُ فَرَجَکُمْ ثُمَّ غَابَ بَعْدَ ذَلِکَ وَ خَرَجَ إِلَی مَدِینَةِ مَدْیَنَ فَأَقَامَ عِنْدَ شُعَیْبٍ مَا أَقَامَ فَکَانَتِ الْغَیْبَةُ الثَّانِیَةُ أَشَدَّ عَلَیْهِمْ

ص: 36


1- تنزیه الأنبیاء: 71. م.
2- فی المصدر: طوال، و نعته لهم اه. م.
3- فی نسخة: و طلبوا.

مِنَ الْأُولَی وَ کَانَتْ نَیِّفاً وَ خَمْسِینَ سَنَةً وَ اشْتَدَّتِ الْبَلْوَی عَلَیْهِمْ وَ اسْتَتَرَ الْفَقِیهُ فَبَعَثُوا إِلَیْهِ أَنَّهُ لَا صَبْرَ لَنَا عَلَی اسْتِتَارِکَ عَنَّا فَخَرَجَ إِلَی بَعْضِ الصَّحَارِی وَ اسْتَدْعَاهُمْ وَ طَیَّبَ قُلُوبَهُمْ وَ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَی إِلَیْهِ أَنَّهُ مُفَرِّجٌ عَنْهُمْ بَعْدَ أَرْبَعِینَ سَنَةً فَقَالُوا بِأَجْمَعِهِمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَأَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ قُلْ لَهُمْ قَدْ جَعَلْتُهَا ثَلَاثِینَ سَنَةً لِقَوْلِهِمْ الْحَمْدُ لِلَّهِ فَقَالُوا کُلُّ نِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ قُلْ لَهُمْ قَدْ جَعَلْتُهَا عِشْرِینَ سَنَةً فَقَالُوا لَا یَأْتِی بِالْخَیْرِ إِلَّا اللَّهُ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ قُلْ لَهُمْ قَدْ جَعَلْتُهَا عَشْراً فَقَالُوا لَا یَصْرِفُ الشَّرَّ إِلَّا اللَّهُ فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ قُلْ لَهُمْ لَا تَبْرَحُوا فَقَدْ آذَنْتُ فِی فَرَجِکُمْ فَبَیْنَا هُمْ کَذَلِکَ إِذْ طَلَعَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ رَاکِباً حِمَاراً فَأَرَادَ الْفَقِیهُ أَنْ یُعَرِّفَ الشِّیعَةَ مَا یَسْتَبْصِرُونَ بِهِ فِیهِ وَ جَاءَ مُوسَی حَتَّی وَقَفَ عَلَیْهِمْ فَسَلَّمَ عَلَیْهِمْ فَقَالَ لَهُ الْفَقِیهُ مَا اسْمُکَ فَقَالَ مُوسَی قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ عِمْرَانَ قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ وَهْبِ بْنِ لَاوَی بْنِ یَعْقُوبَ (1)قَالَ بِمَا ذَا جِئْتَ قَالَ بِالرِّسَالَةِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَامَ إِلَیْهِ فَقَبَّلَ یَدَهُ ثُمَّ جَلَسَ بَیْنَهُمْ وَ طَیَّبَ نُفُوسَهُمْ وَ أَمَرَهُمْ أَمْرَهُ ثُمَّ فَرَّقَهُمْ فَکَانَ بَیْنَ ذَلِکَ الْوَقْتِ وَ بَیْنَ فَرَجِهِمْ بِغَرْقِ فِرْعَوْنَ أَرْبَعُونَ سَنَةً (2).

**[ترجمه]اکمال الدین: امام علی علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم روایت می کند که: یوسف علیه السلام در هنگام مرگش پیروان و اهل بیتش را جمع کرد، خداوند را سپاس و ستایش کرد سپس در مورد سختی و مصیبتی که بر آن ها نازل می شود صحبت کرد، مصیبتی که در آن مردان می میرند، شکم زنان باردار پاره می شود و کودکان سر بریده می شوند تا این که خداوند حق را به وسیله نوادگان لاوی بن یعقوب برای آن ها آشکار می کند و مشخصات آن قائم این است که که یک مرد، با رنگ پوست گندم گون و بلندقامت است و ویژگی های او را برایشان تعریف کرد و آن ها هم به این ویژگی ها تمسک کردند - آن را حفظ کردند -. آن غیبت و مصیبت در بین بنی اسراییل به وقوع پیوست و آن ها چهارصد سال منتظر ظهور آن ناجی خود شدند تا این که مژده متولد شدنش را به آن ها دادند و نشانه های ظهورش را دیدند ولی سختی و مصیبت بر آن ها بیشتر شد و با چوب و سنگ به آن ها حمله شد و به دنبال آن مرد عالمی گشتند که با سخنانش آن ها را آرام می کرد ولی او نیز پنهان شد. برای او خبر فرستادند و گفتند: در سختی به حرف های تو گوش می­دادیم و آرام می­شدیم، سپس او آن ها را به صحرا برد و حرف آن ناجی را برایشان گفت و ویژگی های او را برایشان تعریف کرد. روز ظهور نزدیک شد آن شب، شب مهتاب بود و هنگامی که موسی بر آن ها ظاهر شد آن ها هم مانند شب مهتابی نورانی شدند. حضرت موسی در آن هنگام در ایام جوانیش بود و از خانه فرعون خارج شده بود، از همراهانش جدا شد و به طرف آن ها رفت که سوار بر یک قاطر بود و پارچه ای ابریشمی بر روی قاطرش بود. هنگامی که آن مرد عالم موسی را دید او را از طریق ویژگی هایش شناخت به طرف او رفت به پایش افتاد و پاهایش را بوسید. سپس گفت: سپاس برای خداوندی که مرا نمیراند تا این که تو را دیدم. هنگامی که پیروانش این صحنه را دیدند، فهمیدند که او همان ناجی است سپس برای شکر خداوند بر روی زمین افتادند، و فقط این را به آن ها فرمود که: امیدوارم که خداوند به زودی شما را از این وضع نجات دهد. سپس از نزد آن ها رفت و بعد از آن به طرف شهر مدین رفت و در آن جا مدتی نزد شعیب علیه السلام ماند. و این غیبت دومی از غیبت اولی برایشان سخت تر بود

ص: 36

که حدود پنجاه و چند سالی بود و بلا و مصیبت بر آن ها شدت یافت و آن مرد عالم نیز از آن ها پنهان شد سپس به او خبر دادند که نمی توانیم بر نبودنت صبر کنیم. سپس به صحرا رفت و برای آن ها دعا کرد و قلب آن ها را پاک کرد و به آن ها گفت: که خداوند به او الهام کرده است که بعد از چهل سال آن ها را از این بدبختی نجات می دهد، همه آن ها گفتند: الحمدلله، خداوند فرمود: به آن ها بگو: که به خاطر الحمدلله که گفتند بعد از سی سال آن ها را نجات می دهد، گفتند: همه نعمت ها برای خداست. خداوند وحی فرستاد به آن ها بگو: آن را بیست سال کردم. آن ها گفتند: همه خیرها از جانب خداست، خداوند وحی فرستاد به آن ها بگو: آن را ده سال کردم. گفتند: فقط خداوند شر را از انسان دور می کند. خداوند وحی فرستاد به آن ها بگو: 1. اجازه ظهور ایشان را بر شما دادم. در این حالت دوباره موسی سوار بر قاطرش بر آن ها آشکار شد، عالم می خواست که پیروانش را با ویژگی های موسی آشنا کند که در آن لحظه موسی به نزد آن ها آمد و بر آن ها سلام کرد. فقیه به او گفت: اسمت چیست؟ فرمود: موسی، گفت: فرزند کی هستی؟ فرمود: پسر عمران هستم. گفت: عمران پسر کیست؟ فرمود: پسر وهب پسر لاوی پسر یعقوب. گفت: چه چیزی با خودت آوردی؟ فرمود: رسالتم را از جانب خداوند آوردم. پس نزد ایشان رفت و دستش را بوسید. سپس ایشان در بین آن ها نشست و دلهایشان را پاک کرد و آن ها را به پیروی رسالتش امر کرد و سپس آن ها را پراکنده کرد. که از زمان این ماجرا تا غرق شدن فرعون و نجات یافتن آن ها از دستش چهل سال طول کشید. - . کمال الدین : 87 -

**[ترجمه]

بیان

قوله علیه السلام و کانت نیّفا و خمسین سنة أی کان المقدر أولا هکذا و لذا أخبرهم بعد مضی نیف و عشر سنین ببقاء أربعین سنة ثم خفف الله عنهم مرات حتی أظهر لهم موسی علیه السلام فی الساعة بعد رجوعه عن مدین و کان بقاؤه فیها عشر سنین و مدة ذهابه و إیابه نیفا.

**[ترجمه]«و کانت نیفا و خمسین سنه» یعنی اولین بار زمان مقدر شده اینقدر بود که بعد از گذشت ده سال و چندی به آن ها خبر داد که چهل سال دیگر مانده است. سپس خداوند چند بار آن را کم کرد تا این که در همان لحظه موسی بعد از بازگشتنش از شهر مدین بر آن ها ظاهر شد که ده سال در آن جا مانده بود و آن چند سال هم زمان رفت و برگشتش بوده است.

**[ترجمه]

«8»

-کا، الکافی عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ وَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ جَمِیعاً عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی الْحَسَنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَوْلُ شُعَیْبٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ أَیَّ الْأَجَلَیْنِ قَضَی قَالَ وَفَی مِنْهُمَا بِأَبْعَدِهِمَا عَشْرَ سِنِینَ قُلْتُ فَدَخَلَ بِهَا قَبْلَ أَنْ یَنْقَضِیَ الشَّرْطُ أَوْ بَعْدَ انْقِضَائِهِ قَالَ قَبْلَ أَنْ یَنْقَضِیَ قَالَ قُلْتُ لَهُ فَالرَّجُلُ یَتَزَوَّجُ الْمَرْأَةَ وَ یَشْتَرِطُ لِأَبِیهَا إِجَارَةَ شَهْرَیْنِ

ص: 37


1- هکذا فی الکتاب و الصحیح کما فی المصدر: فاهث بن لاوی بن یعقوب. و قد تقدم نسبه فی أول الباب الأوّل راجعه.
2- کمال الدین: 87. م.

یَجُوزُ ذَلِکَ فَقَالَ إِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ عَلِمَ أَنَّهُ سَیُتِمُّ لَهُ شَرْطَهُ فَکَیْفَ لِهَذَا بِأَنْ یَعْلَمَ أَنَّهُ سَیَبْقَی حَتَّی یَفِیَ لَهُ (1).

**[ترجمه]کافی: بزنطی روایت می کند که درباره این کلام شعیب علیه السلام « إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ » از امام علی علیه السلام پرسیدم: که کدام یک از این شروط را انجام داد؟ فرمود: در طول ده سال به آن شرط وفا کرد. پرسیدم: قبل از این که شرطش را کامل کند با آن دختر ازدواج کرد یا بعد از آن؟ فرمود: قبل از این که شرطش را تمام کند. پرسید، مردی از با یک دختر ازدواج می کند و شرط می گذارد که دو ماه برای او به عنوان مهریه کار کند.

ص: 37

آیا ازدواج قبل از اتمام شرط جایز است؟ فرمود: موسی می دانست که می تواند به شرطش وفا کند و می دانست که تا آن زمان هم زنده می ماند. - . [2] فروع الکافی 2: 31 - 32 -

**[ترجمه]

«9»

-ک، إکمال الدین أَبِی وَ ابْنُ الْوَلِیدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ وَ الْحِمْیَرِیِّ وَ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ جَمِیعاً عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ یُوسُفَ بْنَ یَعْقُوبَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا حِینَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ جَمَعَ آلَ یَعْقُوبَ وَ هُمْ ثَمَانُونَ رَجُلًا فَقَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْقِبْطَ سَیَظْهَرُونَ عَلَیْکُمْ وَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَ إِنَّمَا یُنَجِّیکُمُ اللَّهُ مِنْ أَیْدِیهِمْ بِرَجُلٍ مِنْ وُلْدِ لَاوَی بْنِ یَعْقُوبَ اسْمُهُ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ غُلَامٌ طَوِیلٌ جَعْدٌ آدَمُ فَجَعَلَ الرَّجُلُ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ یُسَمِّی ابْنَهُ عِمْرَانَ وَ یُسَمِّی عِمْرَانُ ابْنَهُ مُوسَی.

فَذَکَرَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ عَنْ أَبِی الْحُصَیْنِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: مَا خَرَجَ مُوسَی حَتَّی خَرَجَ قَبْلَهُ خَمْسُونَ کَذَّاباً مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ کُلُّهُمْ یَدَّعِی أَنَّهُ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ فَبَلَغَ فِرْعَوْنَ أَنَّهُمْ یُرْجِفُونَ بِهِ (2)وَ یَطْلُبُونَ هَذَا الْغُلَامَ وَ قَالَ لَهُ کَهَنَتُهُ (3)وَ سَحَرَتُهُ إِنَّ هَلَاکَ دِینِکَ وَ قَوْمِکَ عَلَی یَدَیْ هَذَا الْغُلَامِ الَّذِی یُولَدُ الْعَامَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ فَوَضَعَ الْقَوَابِلَ عَلَی النِّسَاءِ وَ قَالَ لَا یُولَدُ الْعَامَ غُلَامٌ إِلَّا ذُبِحَ وَ وَضَعَ عَلَی أُمِّ مُوسَی قَابِلَةً فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ بَنُو إِسْرَائِیلَ قَالُوا إِذَا ذَبَحَ الْغِلْمَانَ وَ اسْتَحْیَا النِّسَاءَ هَلَکْنَا فَلَمْ نَبْقَ فَتَعَالَوْا لَا نَقْرَبِ النِّسَاءَ فَقَالَ عِمْرَانُ أَبُو مُوسَی بَلْ بَاشِرُوهُنَّ فَإِنَّ أَمْرَ اللَّهِ وَاقِعٌ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ اللَّهُمَّ مَنْ حَرَّمَهُ فَإِنِّی لَا أُحَرِّمُهُ وَ مَنْ تَرَکَهُ فَإِنِّی لَا أَتْرُکُهُ وَ بَاشَرَ أُمَّ مُوسَی فَحَمَلَتْ بِهِ فَوَضَعَ عَلَی أُمِّ مُوسَی قَابِلَةً تَحْرُسُهَا فَإِذَا قَامَتْ قَامَتْ وَ إِذَا قَعَدَتْ قَعَدَتْ فَلَمَّا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَقَعَتْ عَلَیْهَا الْمَحَبَّةُ وَ کَذَلِکَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ فَقَالَتْ لَهَا الْقَابِلَةُ مَا لَکِ یَا بُنَیَّةِ تَصْفَرِّینَ وَ تَذُوبِینَ قَالَتْ لَا تَلُومِینِی فَإِنِّی إِذَا وَلَدْتُ أُخِذَ وَلَدِی فَذُبِحَ قَالَتْ فَلَا تَحْزَنِی فَإِنِّی سَوْفَ أَکْتُمُ عَلَیْکِ فَلَمْ تُصَدِّقْهَا فَلَمَّا أَنْ وَلَدَتْ الْتَفَتَتْ إِلَیْهَا وَ هِیَ مُقْبِلَةٌ فَقَالَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ فَقَالَتْ لَهَا أَ لَمْ أَقُلْ إِنِّی

ص: 38


1- فروع الکافی 2: 31- 32. و فیه انه یستتم له. و فیه ایضا: انه سیبقی حتّی یفی. م.
2- أی یخوضون فی ذکره و أخباره قصد أن یهیجوا الناس به.
3- جمع الکاهن و هو من یدعی الاسرار أو أحوال الغیب.

سَوْفَ أَکْتُمُ عَلَیْکِ ثُمَّ حَمَلَتْهُ فَأَدْخَلَتْهُ الْمِخْدَعَ (1)وَ أَصْلَحَتْ أَمْرَهُ ثُمَّ خَرَجَتْ إِلَی الْحَرَسِ فَقَالَتِ انْصَرِفُوا وَ کَانُوا عَلَی الْبَابِ فَإِنَّهُ خَرَجَ دَمٌ مُنْقَطِعٌ فَانْصَرَفُوا فَأَرْضَعَتْهُ فَلَمَّا خَافَتْ عَلَیْهِ الصَّوْتَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهَا اعْمَلِی التَّابُوتَ ثُمَّ اجْعَلِیهِ فِیهِ ثُمَّ أَخْرِجِیهِ لَیْلًا فَاطْرَحِیهِ فِی نِیلِ مِصْرَ فَوَضَعَتْهُ فِی التَّابُوتِ ثُمَّ دَفَعَتْهُ فِی الْیَمِّ فَجَعَلَ یَرْجِعُ إِلَیْهَا وَ جَعَلَتْ تَدْفَعُهُ فِی الْغَمْرِ (2)وَ إِنَّ الرِّیحَ ضَرَبَتْهُ فَانْطَلَقَتْ بِهِ فَلَمَّا رَأَتْهُ قَدْ ذَهَبَ بِهِ الْمَاءُ هَمَّتْ أَنْ تَصِیحَ فَرَبَطَ اللَّهُ عَلَی قَلْبِهَا قَالَ وَ کَانَتِ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ قَالَتْ لِفِرْعَوْنَ إِنَّهَا أَیَّامُ الرَّبِیعِ فَأَخْرِجْنِی وَ اضْرِبْ لِی قُبَّةً عَلَی شَطِّ النِّیلِ حَتَّی أَتَنَزَّهَ هَذِهِ الْأَیَّامَ فَضَرَبَ لَهَا قُبَّةً عَلَی شَطِّ النِّیلِ إِذْ أَقْبَلَ التَّابُوتُ یُرِیدُهَا فَقَالَتْ مَا تَرَوْنَ مَا أَرَی عَلَی الْمَاءِ قَالُوا إِی وَ اللَّهِ یَا سَیِّدَتَنَا إِنَّا لَنَرَی شَیْئاً فَلَمَّا دَنَا مِنْهَا قَامَتْ إِلَی الْمَاءِ فَتَنَاوَلَتْهُ بِیَدِهَا وَ کَادَ الْمَاءُ یَغْمُرُهَا حَتَّی تَصَایَحُوا عَلَیْهَا فَجَذَبَتْهُ فَأَخْرَجَتْهُ مِنَ الْمَاءِ فَأَخَذَتْهُ فَوَضَعَتْهُ فِی حِجْرِهَا فَإِذَا غُلَامٌ أَجْمَلُ النَّاسِ وَ أَسَرُّهُمْ فَوَقَعَتْ عَلَیْهِ مِنْهَا مَحَبَّةٌ فَوَضَعَتْهُ فِی حِجْرِهَا وَ قَالَتْ هَذَا ابْنِی فَقَالُوا إِی وَ اللَّهِ أَیْ سَیِّدَتَنَا مَا لَکِ وَلَدٌ وَ لَا لِلْمَلِکِ فَاتَّخِذِی هَذَا وَلَداً فَقَامَتْ إِلَی فِرْعَوْنَ فَقَالَتْ إِنِّی أَصَبْتُ غُلَاماً طَیِّباً حُلْواً نَتَّخِذُهُ وَلَداً فَیَکُونُ قُرَّةَ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ فَلَا تَقْتُلْهُ قَالَ وَ مِنْ أَیْنَ هَذَا الْغُلَامُ قَالَتْ لَا وَ اللَّهِ (3)مَا أَدْرِی إِلَّا أَنَّ الْمَاءَ جَاءَ بِهِ فَلَمْ تَزَلْ بِهِ حَتَّی رَضِیَ فَلَمَّا سَمِعَ النَّاسُ أَنَّ الْمَلِکَ قَدْ تَبَنَّی ابْناً لَمْ یَبْقَ أَحَدٌ مِنْ رُءُوسِ مَنْ کَانَ مَعَ فِرْعَوْنَ إِلَّا بَعَثَ إِلَیْهِ امْرَأَتَهُ لِتَکُونَ لَهُ ظِئْراً أَوْ تَحْضُنَهُ (4)فَأَبَی أَنْ یَأْخُذَ مِنِ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ ثَدْیاً قَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ اطْلُبُوا لِابْنِی ظِئْراً وَ لَا تُحَقِّرُوا أَحَداً فَجَعَلَ لَا یَقْبَلُ مِنِ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ فَ قالَتْ أُمُّ مُوسَی لِأُخْتِهِ قُصِّیهِ انْظُرِی أَ تَرَیْنَ لَهُ أَثَراً فَانْطَلَقَتْ حَتَّی أَتَتْ بَابَ الْمَلِکِ فَقَالَتْ قَدْ بَلَغَنِی أَنَّکُمْ تَطْلُبُونَ ظِئْراً وَ هَاهُنَا امْرَأَةٌ صَالِحَةٌ تَأْخُذُ وَلَدَکُمْ وَ تَکْفُلُهُ لَکُمْ فَقَالَتْ أَدْخِلُوهَا فَلَمَّا دَخَلَتْ قَالَتْ لَهَا امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ مِمَّنْ أَنْتِ قَالَتْ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ قَالَتِ اذْهَبِی یَا بُنَیَّةِ فَلَیْسَ لَنَا فِیکِ حَاجَةٌ فَقَالَ لَهَا النِّسَاءُ

ص: 39


1- المخدع: البیت الصغیر الذی یکون داخل البیت الکبیر.
2- الغمر: معظم الماء.
3- فی المصدر: و اللّه ما ادری. م.
4- أی أو تربیه.

عَافَاکِ اللَّهُ انْظُرِی هَلْ یَقْبَلُ أَوْ لَا یَقْبَلُ فَقَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ أَ رَأَیْتُمْ لَوْ قَبِلَ هَلْ یَرْضَی فِرْعَوْنُ أَنْ یَکُونَ الْغُلَامُ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ الْمَرْأَةُ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ یَعْنِی الظِّئْرَ لَا یَرْضَی قُلْنَ فَانْظُرِی یَقْبَلُ أَوْ لَا یَقْبَلُ قَالَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ فَاذْهَبِی فَادْعِیهَا فَجَاءَتْ إِلَی أُمِّهَا فَقَالَتْ إِنَّ امْرَأَةَ الْمَلِکِ تَدْعُوکِ فَدَخَلَتْ عَلَیْهَا فَدُفِعَ إِلَیْهَا مُوسَی فَوَضَعَتْهُ فِی حِجْرِهَا ثُمَّ أَلْقَمَتْهُ ثَدْیَهَا فَإِذاً قَحَمَ اللَّبَنُ (1)فِی حَلْقِهِ فَلَمَّا رَأَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ أَنَّ ابْنَهَا قَدْ قَبِلَ قَامَتْ إِلَی فِرْعَوْنَ فَقَالَتْ إِنِّی قَدْ أَصَبْتُ لِابْنِی ظِئْراً وَ قَدْ قَبِلَ مِنْهَا فَقَالَ وَ مِمَّنْ هِیَ قَالَتْ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ قَالَ فِرْعَوْنُ هَذَا مِمَّا لَا یَکُونُ أَبَداً الْغُلَامُ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ الظِّئْرُ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَلَمْ تَزَلْ تُکَلِّمُهُ فِیهِ وَ تَقُولُ مَا تَخَافُ مِنْ هَذَا الْغُلَامِ (2)إِنَّمَا هُوَ ابْنُکَ یَنْشَأُ فِی حِجْرِکَ حَتَّی قَلَبَتْهُ عَنْ رَأْیِهِ وَ رَضِیَ فَنَشَأَ مُوسَی فِی آلِ فِرْعَوْنَ وَ کَتَمَتْ أُمُّهُ خَبَرَهُ وَ أُخْتُهُ وَ الْقَابِلَةُ حَتَّی هَلَکَتْ أُمُّهُ وَ الْقَابِلَةُ الَّتِی قَبِلَتْهُ فَنَشَأَ لَا یَعْلَمُ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ قَالَ وَ کَانَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ تَطْلُبُهُ وَ تَسْأَلُ عَنْهُ فَیَعْمَی عَلَیْهِمْ خَبَرُهُ (3)قَالَ فَبَلَغَ فِرْعَوْنَ أَنَّهُمْ یَطْلُبُونَهُ وَ یَسْأَلُونَ عَنْهُ فَأَرْسَلَ إِلَیْهِمْ فَزَادَ فِی الْعَذَابِ عَلَیْهِمْ وَ فَرَّقَ بَیْنَهُمْ وَ نَهَاهُمْ عَنِ الْإِخْبَارِ بِهِ وَ السُّؤَالِ عَنْهُ قَالَ فَخَرَجَتْ بَنُو إِسْرَائِیلَ ذَاتَ لَیْلَةٍ مُقْمِرَةٍ إِلَی شَیْخٍ لَهُمْ عِنْدَهُ عِلْمٌ فَقَالُوا قَدْ کُنَّا نَسْتَرِیحُ إِلَی الْأَحَادِیثِ فَحَتَّی مَتَی وَ إِلَی مَتَی نَحْنُ فِی هَذَا الْبَلَاءِ قَالَ وَ اللَّهِ إِنَّکُمْ لَا تَزَالُونَ حَتَّی یَجِی ءَ اللَّهُ تَعَالَی ذِکْرُهُ بِغُلَامٍ مِنْ وُلْدِ لَاوَی بْنِ یَعْقُوبَ اسْمُهُ مُوسَی بْنُ عِمْرَانَ غُلَامٌ طُوَالٌ جَعْدٌ فَبَیْنَا هُمْ کَذَلِکَ إِذْ أَقْبَلَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ یَسِیرُ عَلَی بَغْلَةٍ حَتَّی وَقَفَ عَلَیْهِمْ فَرَفَعَ الشَّیْخُ رَأْسَهُ فَعَرَفَهُ بِالصِّفَةِ فَقَالَ لَهُ مَا اسْمُکَ یَرْحَمُکَ اللَّهُ فَقَالَ مُوسَی قَالَ ابْنُ مَنْ قَالَ ابْنُ عِمْرَانَ فَوَثَبَ إِلَیْهِ الشَّیْخُ فَأَخَذَ بِیَدِهِ فَقَبَّلَهَا وَ ثَارُوا إِلَی رِجْلَیْهِ یُقَبِّلُونَهَا فَعَرَفَهُمْ وَ عَرَفُوهُ وَ اتَّخَذَ شِیعَةً وَ مَکَثَ بَعْدَ ذَلِکَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ خَرَجَ فَدَخَلَ مَدِینَةً لِفِرْعَوْنَ فِیهَا رَجُلٌ مِنْ شِیعَتِهِ یُقَاتِلُ رَجُلًا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ مِنَ الْقِبْطِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَی الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ الْقِبْطِیِّ فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ

ص: 40


1- فی نسخة: فازدحم اللبن فی حلقه.
2- فی نسخة: ما نخاف. و فی أخری: أ تخاف. و فی ثالثة: ما تخاف.
3- أی فیخفی علیهم خبره.

وَ کَانَ مُوسَی قَدْ أُعْطِیَ بَسْطَةً فِی الْجِسْمِ وَ شِدَّةً فِی الْبَطْشِ فَذَکَرَهُ النَّاسُ وَ شَاعَ أَمْرُهُ وَ قَالُوا إِنَّ مُوسَی قَتَلَ رَجُلًا مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خائِفاً یَتَرَقَّبُ فَلَمَّا أَصْبَحُوا مِنَ الْغَدِ إِذَا الرَّجُلُ الَّذِی اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ یَسْتَصْرِخُهُ عَلَی آخَرَ قالَ لَهُ مُوسی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ بِالْأَمْسِ رَجُلٌ وَ الْیَوْمَ رَجُلٌ فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ یا مُوسی أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی کَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِیدُ إِلَّا أَنْ تَکُونَ جَبَّاراً فِی الْأَرْضِ وَ ما تُرِیدُ أَنْ تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعی قالَ یا مُوسی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ فَخَرَجَ مِنْ مِصْرَ بِغَیْرِ ظَهْرٍ وَ لَا دَابَّةٍ وَ لَا خَادِمٍ تَخْفِضُهُ أَرْضٌ وَ تَرْفَعُهُ أُخْرَی حَتَّی أَتَی إِلَی أَرْضِ مَدْیَنَ فَانْتَهَی إِلَی أَصْلِ شَجَرَةٍ فَنَزَلَ فَإِذَا تَحْتَهَا بِئْرٌ وَ إِذَا عِنْدَهَا أُمَّةٌ مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ فَإِذَا جَارِیَتَانِ ضَعِیفَتَانِ وَ إِذَا مَعَهُمَا غُنَیْمَةٌ لَهُمَا فَ قالَ ما خَطْبُکُما قالَتا ... أَبُونا شَیْخٌ کَبِیرٌ وَ نَحْنُ جَارِیَتَانِ ضَعِیفَتَانِ لَا نَقْدِرُ أَنْ نُزَاحِمَ الرِّجَالَ فَإِذَا سَقَی النَّاسُ سَقَیْنَا فَرَحِمَهُمَا مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ فَأَخَذَ دَلْوَهُمَا وَ قَالَ لَهُمَا قَدِّمَا غَنَمَکُمَا فَسَقی لَهُما ثُمَّ رَجَعَتَا بُکْرَةً قَبْلَ النَّاسِ ثُمَّ أَقْبَلَ مُوسَی إِلَی الشَّجَرَةِ فَجَلَسَ تَحْتَهَا وَ قَالَ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ فَرُوِیَ أَنَّهُ قَالَ ذَلِکَ وَ هُوَ مُحْتَاجٌ إِلَی شِقِّ تَمْرَةٍ فَلَمَّا رَجَعَتَا إِلَی أَبِیهِمَا قَالَ مَا أَعْجَلَکُمَا فِی هَذِهِ السَّاعَةِ قَالَتَا وَجَدْنَا رَجُلًا صَالِحاً رَحِیماً فَسَقَی لَنَا فَقَالَ لِإِحْدَاهُمَا اذْهَبِی فَادْعِیهِ لِی فَجَاءَتْهُ تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیاءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا فَرُوِیَ أَنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ لَهَا وَجِّهِینِی إِلَی الطَّرِیقِ وَ امْشِی خَلْفِی فَإِنَّا بَنُو یَعْقُوبَ لَا نَنْظُرُ فِی أَعْجَازِ النِّسَاءِ فَلَمَّا جاءَهُ وَ قَصَّ عَلَیْهِ الْقَصَصَ قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ قالَتْ إِحْداهُما یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ قالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ فَرُوِیَ أَنَّهُ قَضَی أَتَمَّهُمَا لِأَنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَا یَأْخُذُونَ إِلَّا بِالْأَفْضَلِ وَ التَّمَامِ فَلَمَّا قَضی مُوسَی الْأَجَلَ وَ سارَ بِأَهْلِهِ نَحْوَ بَیْتِ الْمَقْدِسِ أَخْطَأَ الطَّرِیقَ لَیْلًا فَرَأَی ناراً فَقالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ خَبَرٍ مِنَ الطَّرِیقِ فَلَمَّا

ص: 41

انْتَهَی إِلَی النَّارِ فَإِذَا شَجَرَةٌ تَضْطَرِمُ مِنْ أَسْفَلِهَا إِلَی أَعْلَاهَا فَلَمَّا دَنَا مِنْهَا تَأَخَّرَتْ عَنْهُ فَرَجَعَ وَ أَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً ثُمَّ دَنَتْ مِنْهُ الشَّجَرَةُ فَ نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ وَ أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ فَإِذَا حَیَّةٌ مِثْلُ الْجَذَعِ لِأَنْیَابِهَا صَرِیرٌ (1)یَخْرُجُ مِنْهَا مِثْلُ لَهَبِ النَّارِ فَوَلَّی مُدْبِراً فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ارْجِعْ فَرَجَعَ وَ هُوَ یَرْتَعِدُ وَ رُکْبَتَاهُ تَصْطَکَّانِ فَقَالَ إِلَهِی هَذَا الْکَلَامُ الَّذِی أَسْمَعُ کَلَامُکَ قَالَ نَعَمْ فَلَا تَخَفْ فَوَقَعَ عَلَیْهِ الْأَمَانُ فَوَضَعَ رِجْلَهُ عَلَی ذَنَبِهَا ثُمَّ تَنَاوَلَ لِحْیَتَهَا (2)فَإِذَا یَدُهُ فِی شُعْبَةِ الْعَصَا قَدْ عَادَتْ عَصًا وَ قِیلَ لَهُ اخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً فَرُوِیَ أَنَّهُ أُمِرَ بِخَلْعِهِمَا بِأَنَّهُمَا کَانَتَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَیِّتٍ وَ رُوِیَ فِی قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ أَیْ خَوْفَیْکَ خَوْفَکَ مِنْ ضِیَاعِ أَهْلِکَ وَ خَوْفَکَ مِنْ فِرْعَوْنَ ثُمَّ أَرْسَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی فِرْعَوْنَ وَ مَلَئِهِ بِآیَتَیْنِ یَدِهِ وَ الْعَصَا.

فَرُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ عَلَیْهِ السَّلَامُ خَرَجَ لِیَقْتَبِسَ لِأَهْلِهِ نَاراً فَرَجَعَ إِلَیْهِمْ وَ هُوَ رَسُولٌ نَبِیٌّ فَأَصْلَحَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمْرَ عَبْدِهِ وَ نَبِیِّهِ مُوسَی فِی لَیْلَةٍ وَ کَذَا یَفْعَلُ اللَّهُ تَعَالَی بِالْقَائِمِ الثَّانِیَ عَشَرَ مِنَ الْأَئِمَّةِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ یُصْلِحُ اللَّهُ أَمْرَهُ فِی لَیْلَةٍ کَمَا أَصْلَحَ اللَّهُ أَمْرَ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ یُخْرِجُهُ مِنَ الْحَیْرَةِ وَ الْغَیْبَةِ إِلَی نُورِ الْفَرَجِ وَ الظُّهُورِ.

ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام علی بن عبد الصمد عن أبیه عن السید أبی البرکات عن الصدوق مثله مع اختصار (3)

**[ترجمه]اکمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود:حضرت یوسف علیه السلام در هنگام نزدیک شدن وفاتش مردان طایفه خودشان را که هشتاد مرد بودند جمع کرد و فرمود: که قوم قبط بر شما غالب می شوند و شما را دچار عذاب و شکنجه سختی می­کنند و خداوند به وسیله یکی از نوادگان لاوی بن یعقوب که اسم آن موسی بن عمران است شما را از آن ها نجات می دهد. او یک مرد جوان بلندقامت و با موهای مجعد و پوست گندم گون است که یکی از مردان بنی اسراییل اسم فرزندش را عمران و عمران اسم فرزندش را موسی می گذارد.

از امام باقر علیه السلام روایت می کنند که فرمود: قبل از بعثت موسی بر قوم بنی اسراییل پنجاه نفر دروغگو خودشان را موسی بن عمران معرفی کرده بودند، این موضوع به گوش فرعون رسید که مردم خودشان را برای رسیدن موسی آماده می­کنند و مردم را تحریک می کنند. کاهنان و ساحرانش به او گفتند: که دین و حکومتت به دست این کودکی که امسال در بین قوم بنی اسراییل متولد می شود از بین می­رود. پس زنان قابله را به نزد زنان بنی اسراییل فرستاد و به آن ها گفت: که امسال هربچه ای متولد می شود باید کشته شود. یک زن را نیز به نزد مادر موسی فرستاد. هنگامی که قوم بنی اسراییل این وضع را دیدند گفتند: اگر بچه های ما کشته شوند و زنان را بگیرند همه ما نابود می شویم و چیزی از ما باقی نمی­ماند. پس بیایید تا با زنانمان نزدیکی نکنیم. عمران پدر موسی گفت: نه، با آن ها نزدیکی کنید چون امر خداوند واقع می­شود هرچند که مشرکان از آن کراهت داشته باشند، پروردگارا، هرکس این کار را بر خودش حرام کند من آن را حرام نمی کنم و هرکس این کار را انجام ندهد من آن را انجام می دهم. پس با مادر موسی نزدیکی کرد. سپس زنش باردار شد سپس فرعون زن قابله ای را به نزد مادر موسی فرستاد تا از او مراقبت کند که هر جا برود با او باشد، هنگامی که مادر موسی وضع حمل کرد آن زن قابله محبت موسی در دلش افتاد و حجت­های خداوند بر خلقش این چنین است. آن زن به مادر موسی گفت: ای دخترم، چرا رنگت زرد شده و آب - ضعیف - می­شوی؟ گفت: مرا سرزنش نکن چون اگر بچه ام به دنیا بیاید، او را از من می گیرند و می­کشند. گفت: ناراحت نشو، من این جریان را مخفی می­کنم؛ اما او باورش نشد. هنگامی که موسی متولد شد آن زن موسی را گرفت و او را بوسید، و گفت: ماشاالله و به او گفت: مگر به تو نگفتم

ص: 38

که این راز را پیش خودم نگه می دارم. سپس موسی را برداشت و او را داخل صندوقخانه کرد و کارش را درست کرد، سپس به نزد نگهبانانی که در جلوی در بودند آمد و گفت: برگردید، چند تکه خون از او خارج شد. هنگامی که مادرش به خاطر صدا نگران بود، خداوند به او الهام کرد که: صندوقچه­ای درست کن و او را در آن قرار بده سپس شبانه او را از خانه خارج کن و به رود نیل بیانداز. سپس او را در صندوقچه گذاشت و او را به دریا انداخت که صندوقچه گاهی به طرف او برمی گشت و گاهی هم به وسط رود می رفت ولی باد آن را به وسط دریا انداخت و برد. هنگامی که می­دید آب بچه اش را می برد خواست که داد بزند ولی خداوند مانعش شد و در آن هنگام زن صالحی از قوم بنی اسراییل همسر فرعون بود. او به فرعون گفت: الان فصل بهار است پس بیا و من را به بیرون از قصر ببر و در کنار رود نیل خیمه ای برایم برپا کن تا این روزهای بهاری را در آن جا تفریح کنم. سپس فرعون یک خیمه برایش برپا کرد که در آن هنگام صندوقچه به آن جا رسید. گفت: آن چه من بر روی آب می بینم شما هم می بینید؟ گفتند: بله خانم. ما هم چیزی می بینیم. وقتی صندوقچه به او نزدیک شد او به سوی آب خم شد و آن را با دستش گرفت. در این هنگام نزدیک بود آب او را با خودش ببرد که او را با فریاد، متوجه کردند. او نیز آن را محکم گرفت و آن را از آب بیرون آورد و در دامن خویش قرار داد که ناگهان متوجه پسر بچه خیلی زیبا و جذاب در آن شد که محبت آن بچه در دلش قرار گرفت و او را در دامنش گذاشت و گفت: این پسر من است. گفتند: بله خانم، نه تو و نه پادشاه فرزندی ندارید، این را به عنوان پسر خودت قبول کن. پس به سوی فرعون رفت و گفت: من یک بچه پاک و شیرین پیدا کردم و آن را بچه خودمان می­کنیم. پس برای من و تو نور چشمی می شود، آن را نکش. گفت: او را از کجا آوردی؟ گفت: به خدا نمی دانم بلکه فقط آب آن را به سمت ما آورد. آسیه آنقدر اسرار کرد تا این که فرعون قبول کرد. هنگامی که مردم شنیدند که پادشاه پسری را به فرزندی قبول کرده است. همه کسانی که همراه فرعون بودند زنانشان را به نزد فرعون فرستادند تا این که دایه او شوند یا تربیت او را برعهده بگیرند. ولی موسی قبول نکرد که از سینه آن ها شیر بخورد. زن فرعون گفت: برای بچه ام دایه­ای بیاورید و هیچکس را کوچک و حقیر نشمارید، ولی او هیچ کدام را قبول نمی کرد. مادر موسی به خواهرش گفت: برو دنبال موسی علیه السلام ، ببین می توانی اثری از او پیدا کنی؟ پس راه افتاد تا این که به دروازه قصر رسید و گفت: شنیدم که شما برای پسرتان دایه­ای می خواهید. این جا یک زن صالحی هست که بچه تان را برایتان بزرگ می­کند. زن فرعون گفت: آن دختر را داخل بیاورید. هنگامی که داخل شد زن فرعون به او گفت: کجایی هستی؟ گفت من از قوم بنی اسراییل هستم. گفت: ای دخترم، برو ما به کمک شما نیازی نداریم. ولی زنان حاضر در آن جا گفتند:

ص: 39

خداوند تو را ببخشاید ببین آن بچه او را قبول می کند یا نه؟ زن فرعون گفت: فکر کردید اگر قبول کند فرعون اجازه می دهد که هم بچه و هم زن از قوم بنی اسراییل باشند؟ که منظورش دایه بود، نه راضی نمی شود.

گفتند: تو اول ببین بچه او را قبول می کند یا نه؟ گفت: پس برو و آن را بیاور. خواهر موسی نزد خواهرش برگشت و گفت: زن پادشاه تو را دعوت کرد. پس با مادرش برگشت و نزد فرعون رفتند. او نیز موسی را به او داد و او را در اتاقش برد، سپس پستانش را در دهان موسی گذاشت که در این هنگام شیر وارد حلق موسی شد. هنگامی که زن فرعون دید که پسرش سینه آن زن را قبول کرد به سوی فرعون رفت و گفت: که من برای پسرم یک دایه پیدا کردم که بچه هم از سینه او شیر خورده است. فرعون گفت: آن زن کیست؟ گفت: از قوم بنی اسراییل است. فرعون گفت: این کار به هیچ عنوان امکان ندارد. بچه از بنی اسراییل و دایه او هم از بنی اسراییل. ولی او اصرار کرد و به او گفت: چرا باید از این بچه بترسی؛ او بچه توست در خانه تو بزرگ می شود. - آنقدر اصرار کرد - تا این که نظر فرعون را عوض کرد و او را راضی کرد و موسی در خانه فرعون بزرگ شد و مادر و خواهرش و آن زن قابله، رازش را مخفی نگه داشتند تا این که مادرش و آن زن قابله فوت کردند که در این هنگام کسی از قوم بنی اسراییل در مورد او چیزی نمی دانست. قوم بنی اسراییل همیشه به دنبال او بود و در مورد او جستجو می کرد ولی هیچ خبری از او پیدا نمی کرد.

فرمود: فرعون باخبر شد که بنی اسراییل دنبال ناجی خودشان می گردند و سراغش را می گیرند. پس گروهی را دنبال آن ها فرستاد و عذاب آن ها را بیشتر کرد و آن ها را از هم پراکنده کرد و مانع خبرگرفتن و پرس و جوی آن ها در مورد موسی شد. پس در یک شب مهتابی قوم بنی اسراییل نزد شیخشان که علم داشت، رفتند و گفتند: ما با حرف های تو در مورد ناجیمان آرامش می گیریم. پس تا کی باید در این بلاء و مصیبت بمانیم. گفت: به خدا شما در این سختی می مانید تا این که خداوند کلام خودش را به وسیله جوانی از نوادگان لاوی بن یعقوب به اسم موسی بن عمران برای شما می فرستد. او جوانی است بلند قامت با موهای مجعد. در این هنگام موسی که سوار بر یک قاطر بود، آمد و نزد آن ها ایستاد. شیخ سرش را بالا گرفت و با ویژگی هایی که از او می دانست، او را شناخت. از او پرسید: خدا تو را ببخشاید، اسم تو چیست؟ گفت: موسی، گفت: پسر کی هستی؟ گفت: پسر عمران. شیخ به طرف او پرید و دستش را گرفت و بوسید، آن ها هم بر روی پاهایش افتادند و پاهایش را بوسیدند. موسی آن ها را شناخت و آن ها هم حضرت را شناختند. آن ها را پیروان خود قرار داد و مدتی که خدا می داند، آن جا ماند. سپس از آن جا رفت و وارد شهر فرعون شد و متوجه شد که یکی از پیروانش با یکی از یاران فرعون ستیز می کند. آن مرد که پیرو موسی بود از موسی طلب کمک کرد.

ص: 40

موسی یک مشت به او زد و آن مرد همان جا مُرد، حضرت موسی مردی تنومند و خشن بود. این خبر هم در بین مردم پخش شد و گفتند: که موسی یکی از یاران فرعون را کشته است. موسی هم در شهر خیلی مراقب بود و می ترسید. فردای آن روز همان مرد که دیروز از او طلب کمک کرده بود، برای کمک به او در برابر یک نفر دیگر دوباره از موسی طلب کمک کرد. موسی به او گفت: «انّک لغویّ مبین» دیروز با یکی دعوا کردی امروز هم با یکی دیگر. «أَنْ أَرَادَ أَن یَبْطِشَ بِالَّذِی هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ یَا مُوسَی أَتُرِیدُ أَن تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّارًا فِی الْأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ* وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ* فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا یَتَرَقَّبُ » سپس خودش به تنهایی بدون هیچ مرکب و خدمتکاری از مصر خارج شد. از مناطق مختلفی گذشت از فراز و فرود تا این که به شهر مدین رسید و به یک تنه درخت رسید و همانجا نشست که پایین تر از آن درخت یک چاه بود و گروهی از مردم که گله هایشان را آب میدادند و دو تا دختر ضعیف که گله گوسفندی همراهشان بود آن طرفتر بودند. از آن ها پرسید: چکار می کنید؟ گفتند: پدر ما پیر شده و ما هم دختران ضعیفی هستیم که نمی­توانیم آن مردان را کنار بزنیم. پس هرگاه آن ها گله هایشان را آب دادند ما هم بعد از آن ها آب می­دهیم. موسی دلش به حالشان سوخت و سطل آن ها را برداشت و به آن ها گفت: که گوسفندانتان را نزدیک تر بیاورید و او گوسفندانشان را آب داد. پس زودتر از مردم به خانه هایشان برگشتند و موسی هم به زیر همان درخت برگشت و آن جا نشست و گفت: «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ» روایت شده است که او زمانی این را گفت آنقدر گرسنه بود که به یک تکه خرما محتاج بود. هنگامی که آن دو دختر به نزد پدرشان برگشتند، گفت: چرا امروز زود برگشتید؟ گفتند: یک مرد نیکوکار مهربان را پیدا کردیم و او گوسفندانمان را آب داد. به یکی از دخترانش گفت: برو و او را نزد من بیاور. سپس آن دختر که با حالت حیا راه می رفت نزد موسی آمد و گفت که پدرم تو را دعوت کرده است که برای آن کاری که برای ما کردی به تو پاداش بدهد. روایت شده است که موسی به او گفته است که: راه را به من نشان بده و تو پشت سر من راه بیا. چون ما فرزندان یعقوب به سرین زنان نگاه نمی کنیم. شعیب به او گفت: « لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ » یکی از دختران شعیب به پدرش گفت: « یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ » و شعیب به موسی گفت: « إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ » روایت شده است که: او تمام شرطش را انجام داد چون پیامبران هرچیزی را به بهترین و کاملترین شکل انجام می دهند.

هنگامی که موسی مدت را تمام کرد و خانواده­اش را به طرف بیت المقدس حرکت داد شبانه راه را گم کرد. از دور آتشی دید و به خانواده­اش گفت: « امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ » هنگامی که

ص: 41

به آتش نزدیک شد متوجه شد که یک درخت است که آتش از پایین آن تا بالای آن شعله می کشد. هنگامی که به آن نزدیک شد، عقب رفت و برگشت و در دلش احساس ترس کرد، درخت به او نزدیک شد و از طرف راست آن مکان مقدس از درخت ندایی آمد که: « یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ *وَأَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَآن ها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِرًا وَلَمْ یُعَقِّبْ» که ناگهان مار بزرگی به مانند اژدها که از نیشش صدایی به مانند صدای گدازه آتش بیرون می آمد، ظاهر شد. او از ترس عقب رفت. خداوند بزرگ به او فرمود: برگرد، و او نیز بازگشت در حالی که می­لرزید و زانوانش به هم می­خورد. موسی فرمود: خدایا این صدایی که می شنوم صدای توست؟ فرمود: بله، پس نترس. سپس آرامش به موسی دست داد. و پایش را بر روی دم مار گذاشت. سپس با دستش آن را گرفت که ناگهان در دستش آن مار به صورت عصا درآمد. و خداوند به موسی فرمود: «اخلع نعلیک أنّک بالواد المقدس طوی» روایت شده است که به خاطر این به موسی دستور داد که کفش هایش را از پایش بیرون بیاورد؛ چون آن ها از جنس پوست خر مرده بودند. و درباره آیه « فاخلع نعلیک » روایت شده که یعنی دو خوف، خوف تو از گم شدن خانواده­ات و خوف تو از فرعون. سپس خداوند او را با دو معجزه دست و عصا به نزد فرعون و ملتش فرستاد.

امام صادق علیه السلام به بعضی از اصحابش فرمود: به آن چه امید نداری امیدوارتر باش تا آن چه به آن امید داری؛ چون حضرت موسی رفت تا برای خانواده اش پاره ای آتش بیاورد ولی هنگامی که به نزد آن ها برگشت رسول و پیامبر خداوند شده بود و خداوند متعال کار بنده و پیامبرش موسی را در یک شب درست کرد و این چنین نیز کار امام منتظر (عج) را درست می­کند. خداوند در یک شب کارش را درست کرد و او را از حیرت و غیبت به نور فرج و ظهور می رسانند آن طور که کار موسی را درست کردند.

قصص الانبیاء: از صدوق نیز چنین روایتی ولی مختصرتر از این، روایت شده است. - .

نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

الغمر الماء الکثیر و معظم البحر و التبنی اتخاذ ولد الغیر ابنا فإذا قحم اللبن لعله کنایة عن کثرة سیلان اللبن من قولهم قحم فی الأمر رمی بنفسه فیه فجاءه من غیر رویة و فی بعض النسخ یجم أی یکثر و فی بعضها فازدحم

ص: 42


1- أی صوت و طنین.
2- فی المصدر: لحییها و هو الصحیح. و اللحی: عظم الحنک الذی علیه الأسنان و هما لحیان.
3- مخطوط. م.

قوله تعالی وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ أی آخرها و اختصر طریقا قریبا (1)حتی سبقهم إلی موسی یَسْعی أی یسرع فی المشی فأخبره بذلک و أنذره و کان الرجل خربیل (2)مؤمن آل فرعون و قیل رجل اسمه شمعون و قیل شمعان قالَ یا مُوسی إِنَّ الْمَلَأَ أی الأشراف من آل فرعون یَأْتَمِرُونَ بِکَ أی یتشاورون فیک و قیل یأمر بعضهم بعضا.

قوله تعالی تَهْتَزُّ أی تتحرک قوله تعالی کَأَنَّها جَانٌّ قال السید المرتضی رحمه الله فی کتاب الغرر و الدرر فإن سأل سائل فقال ما تقولون فی قوله تعالی فَأَلْقی عَصاهُ فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ و قوله کَأَنَّها جَانٌّ و الثعبان هی الحیة العظیمة الخلقة و الجان الصغیر من الحیات و بأی شی ء تزیلون التناقض عن هذا الکلام و الجواب أول ما نقوله أن الحالتین مختلفتان فحالة کونها کالجان کانت فی ابتداء النبوة و قبل مسیر موسی علیه السلام إلی فرعون و حالة کونها ثعبانا کانت عند لقائه فرعون و إبلاغه الرسالة و التلاوة تدل علی ذلک و قد ذکر المفسرون وجهین أحدهما أنه تعالی إنما شبهها بالثعبان فی إحدی الآیتین لعظم خلقها و کبر جسمها و هول منظرها و شبهها فی الآیة الأخری بالجان لسرعة حرکتها و نشاطها و خفتها فاجتمع لها مع أنها فی جسم الثعبان و کبر خلقه نشاط الجان و سرعة حرکته و هذا أبهر فی باب الإعجاز و أبلغ فی خرق العادة.

و الثانی أنه تعالی لم یرد بذکر الجان فی الآیة الأخری الحیة و إنما أراد أحد الجن فکأنه تعالی أخبر بأن العصا صارت ثعبانا فی الخلقة و عظم الجسم و کانت مع ذلک کأحد الجن فی هول المنظر و إفزاعها لمن شاهدها و یمکن أن یکون للآیة تأویل آخر و هو أن العصا لما انقلبت حیة صارت أولا بصفة الجان و علی صورته ثم صارت بصفة الثعبان علی تدریج و لم تصر کذلک ضربة واحدة (3).

ص: 43


1- فی نسخة: و اختص طریقا قریبا.
2- راجع ما تقدم ذیل الخبر الثانی.
3- الغرر و الدرر 1: 18- 19؛ و اختصره المصنّف راجع المصدر.

و قال رحمه الله فی کتاب تنزیه الأنبیاء فإن قیل ما معنی قول شعیب علیه السلام إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ الآیة و کیف یجوز فی الصداق هذا التخییر و التفویض و أی فائدة للبنت فیما شرطه هو لنفسه و لیس یعود علیها (1)من ذلک نفع قلنا یجوز أن تکون الغنم کانت لشعیب علیه السلام و کانت الفائدة باستیجار من یرعاها عائدة علیه إلا أنه أراد أن یعوض بنته عن قیمة رعیها فیکون ذلک مهرا لها فأما التخییر فلم یکن إلا فیما زاد علی الثمانی حجج و لم یکن فیما شرطه مقترحا تخییر و إنما کان فیما تجاوزه و تعداه.

و وجه آخر و هو أنه یجوز أن تکون الغنم کانت للبنت و کان الأب المتولی لأمرها و القابض لصداقها لأنه لا خلاف أن قبض الأب مهر بنته البکر البالغ جائز و لیس لأحد من الأولیاء ذلک غیره و أجمعوا علی أن بنت شعیب علیه السلام کانت بکرا.

و وجه آخر و هو أنه حذف ذکر الصداق و ذکر ما شرطه لنفسه مضافا إلی الصداق لأنه جائز أن یشرط الولی لنفسه ما یخرج عن الصداق و هذا یخالف الظاهر.

و وجه آخر و هو أنه یجوز أن یکون من شریعته علیه السلام العقد بالتراضی من غیر صداق معین و یکون قوله عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی علی غیر وجه الصداق و ما تقدم من الوجوه أقوی. (2).

**[ترجمه]الغمر: آب زیاد و جای عمیق دریا. والتبنّی: فرزند دیگران را به عنوان فرزند خود قبول کردن. «فاذا قحم اللّبن»: شاید کنایه از زیاد جاری شدن شیر است که در کلام عرب آمده است: قحم فی الامر: یعنی بدون هیچ توجهی ناگهان دست به کاری زد. و در بعضی نسخه­ها: «یجمّ» یعنی زیاد می­شوند و در نسخه ای دیگر یعنی با هم جمع شدند.

ص: 42

آیه «وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ» یعنی: از آخر آن و راهی نزدیک را انتخاب کرد تا این که زودتر از آنان به موسی رسید. «یسعی» با سرعت راه می رفت و او را باخبر کرد و به او هشدار داد و آن مرد، حزبیل یکی از مؤمنان خانواده فرعون بود. و گفته شده که مردی به اسم شمعون بوده است و گفته شده: شمعان بوده است. گفت: «یا موسی إنّ الملأ » بزرگان قوم فرعون « یأتمرون بک » در مورد تو مشورت می­کردند و گفته شده: یعنی، به همدیگر دستور می دادند. «تهتزّ» یعنی، حرکت می کرد. «کأنها جانّ» سید مرتضی در کتاب الغرور و الدرر می گوید: اگر کسی پرسید درباره آیه «فألقا عصاه فإذا هی ثعبان مبین» و «کأنّها جانّ» که ثعبان مار عظیم الجثه و جانّ مار کوچکتر از آن است، چه نظری دارید و چگونه تناقص موجود در این کلام را رد می کنید؟

جواب: اولین چیزی که ما می گوییم این است که حالت های ما این جا متفاوت است سپس آن جا که به مانند جانّ بوده است در ابتدای نبوتش بوده است قبل از این که به نزد فرعون برود و آن جا که ثعبان بوده است در هنگام ملاقات با فرعون و ابلاغ رسالتش بوده است و نوع تلاوت بر این دلالت می کند. و مفسران هر دو نوع را ذکر کرده اند: اول این که: خداوند آن را در یکی از آیه ها به خاطر بزرگ بودن جسم و هیکل ترسناکش آن را به ثعبان تشبیه کرده است و در آیه دیگر به خاطر تیز بودن و سریع بودنش است و به دلیل بزرگی و تنومندی و سرعت حرکت، ثعبان را با جانّ جمع کرده است و این برای بیان معجزه، زیباتر و بلیغ تر می باشد.

دوم این که: منظور خداوند در آیه دیگر از آوردن کلمه جانّ، مار نبوده است بلکه منظور از آن یکی از اجنّه است، گویی که خداوند خبر داده است که عصا به یک مار بزرگ عظیم الجثه تبدیل شد و همچنین در ترسناک بودنش و ترساندن کسانی که به او نگاه می کنند به یکی از اجنه شباهت داشت. و همچنین می توان یک تفسیر دیگر برای این آیه آورد و آن این که هنگامی که عصا به مار تبدیل شد اولین بار به شکل و شمایل جانّ درآمد سپس به تدریج به مانند ثعبان درآمد و این تغییر به یک دفعه اتفاق نیفتاده است. - . [1] الغرر و الدرر 1: 18 - 19 -

ص: 43

سید مرتضی همچنین در کتاب تنزیه الانبیاء می گوید: اگر گفته شد معنی این کلام شعیب علیه السلام چیست؟ «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هَاتَیْنِ عَلَی أَن تَأْجُرَنِی ثَمَانِیَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِکَ وَمَا أُرِیدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَیْکَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِینَ» چون می­تواند که برای مهریه این حق انتخاب و اختیار باشد؟ و این شرطی که موسی برای خودش گذاشت و به دختر برنمی­گردد چه فایده­ای می­تواند برای آن دختر داشته باشد؟

می گوییم: درست است که گوسفندان برای شعیب بود و فایده چراندن آن ها با استیجار کسی که آن ها را می­چراند به او برمی­گردد ولی او می­خواست که مهریه دخترش را قیمت چراندن گوسفندان توسط موسی قرار دهد، پس همین به عنوان مهریه برای دختر قرار می­گیرد. اما تخییر، فقط در افزودن بر هشت سال بوده است یعنی او را در پذیرش شرط مخیر نکرده است، بلکه او را در علاوه و افزون بر آن مخیر کرده است.

وجه دیگر: امکان دارد که آن گوسفندان برای دختر بوده باشند و پدرش متولی کار او و گیرنده مهریه او شده باشد، چون پدر می­تواند مهریه دختر باکره بالغش را بگیرد و هیچ یک از اولیاء غیر از این را انجام نمی­دهند و همه اجماع کرده­اند که دختر شعیب علیه السلام دختری باکره بوده است.

وجه دیگر: او مهریه را ذکر نکرد ولی شرط خودش را همراه مهریه ذکر کرد چو جایز است ولیّ چیزی غیر از مهریه را برای ازدواج دخترش شرط بگذارد؛ و این با ظاهر، مخالف است.

وجه دیگر: جایز است که در شریعت او علیه السلام عقد بین دو نفر به صورت رضایت متقابل و بدون گذاشتن مهریه­ای مشخص باشد و کلام او «علی أن تأجرنی» مهریه دخترش نباشد؛ البته وجوهی که مقدم شد قویتر - درست تر - است. - . [1] تنزیه الانبیاء : 68 - 69 -

**[ترجمه]

«10»

-ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عِیسَی عَنِ الْبَزَنْطِیِّ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا علیه السلام عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا أَ هِیَ الَّتِی تَزَوَّجَ بِهَا قَالَ نَعَمْ وَ لَمَّا قَالَتْ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ قَالَ أَبُوهَا کَیْفَ عَلِمْتَ ذَلِکَ قَالَتْ لَمَّا أَتَیْتُهُ بِرِسَالَتِکَ فَأَقْبَلَ مَعِی قَالَ کُونِی خَلْفِی وَ دُلِّینِی عَلَی الطَّرِیقِ فَکُنْتُ خَلْفَهُ أَرْشُدُهُ کَرَاهَةَ أَنْ یَرَی مِنِّی شَیْئاً وَ لَمَّا أَرَادَ مُوسَی الِانْصِرَافَ قَالَ شُعَیْبٌ ادْخُلِ الْبَیْتَ وَ خُذْ مِنْ تِلْکَ الْعِصِیِّ عَصًا تَکُونُ مَعَکَ تَدْرَأُ بِهَا (3)

ص: 44


1- فی نسخة: و لیس یعود إلیها.
2- تنزیه الأنبیاء: 68- 69 و فیه: و ما تقدم من الوجوه قوی. م.
3- درأه: دفعه شدیدا.

السِّبَاعَ وَ قَدْ کَانَ شُعَیْبٌ أَخْبَرَ بِأَمْرِ الْعَصَا الَّتِی أَخَذَهَا مُوسَی فَلَمَّا دَخَلَ مُوسَی الْبَیْتَ وَثَبَتْ إِلَیْهِ الْعَصَا فَصَارَتْ فِی یَدِهِ فَخَرَجَ بِهَا فَقَالَ لَهُ شُعَیْبٌ خُذْ غَیْرَهَا فَعَادَ مُوسَی إِلَی الْبَیْتِ وَ وَثَبَتْ إِلَیْهِ الْعَصَا فَصَارَ فِی یَدِهِ فَخَرَجَ بِهَا فَقَالَ لَهُ شُعَیْبٌ أَ لَمْ أَقُلْ لَکَ خُذْ غَیْرَهَا قَالَ لَهُ مُوسَی قَدْ رَدَدْتُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ کُلَّ ذَلِکَ تَصِیرُ فِی یَدِی فَقَالَ لَهُ شُعَیْبٌ خُذْهَا وَ کَانَ شُعَیْبٌ یَزُورُ مُوسَی کُلَّ سَنَةٍ فَإِذَا أَکَلَ قَامَ مُوسَی عَلَی رَأْسِهِ وَ کَسَرَ لَهُ الْخُبْزَ (1).

**[ترجمه]قصص الانبیاء: بزنطی گفت از امام رضا علیه السلام در مورد آیه « إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ مَا سَقَیْتَ لَنَا» پرسیدم که آیا آن دختر همان بود که با او ازدواج کرد؟ فرمود: بله. و هنگامی که فرمود: «اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الأَمِینُ» پدرش پرسید: چگونه این را می دانی؟ گفت: هنگامی که خبر شما را برایش بردم، نزد من آمد و گفت: از پشت سر من بیا و من را راهنمایی کن. و من از پشت سرش او را راهنمایی می کردم. چون می­ترسید در من چیزی ببیند و هنگامی که موسی می خواست برگردد شعیب علیه السلام به او گفت: داخل خانه شو و یکی از عصاهایی که آن جا هست را بردار تا با آن حیوانات وحشی را از خودتان دور کنی.

ص: 44

و شعیب علیه السلام جریان آن عصایی که موسی آن را برداشته بود می دانست. هنگامی که موسی وارد خانه شد و آن عصا به طرفش پرید و به دستش آمد و با آن از خانه خارج شد شعیب علیه السلام به او گفت: یکی دیگر را بردار. موسی نیز به آن خانه بازگشت ولی آن عصا به طرفش پرید و به دستش آمد و با آن از خانه خارج شد. شعیب علیه السلام به او گفت: آیا به تو نگفتم که یکی دیگر بردار؟ موسی به او گفت: سه بار آن را گذاشتم ولی هربار دوباره آن به دستم می آمد. شعیب به او گفت: آن را بردار و شعیب علیه السلام هر سال به نزد موسی می رفت. هنگامی که غذا می خورد موسی جلویش می ایستاد و برای او نان خرد می کرد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«11»

-کا، الکافی مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مَنِیعِ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ مُجَاشِعٍ عَنْ مُعَلًّی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَیْضِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: کَانَتْ عَصَا مُوسَی علیه السلام لآِدَمَ فَصَارَتْ إِلَی شُعَیْبٍ ثُمَّ صَارَتْ إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ وَ إِنَّهَا لَعِنْدَنَا وَ إِنَّ عَهْدِی بِهَا آنِفاً وَ هِیَ خَضْرَاءُ کَهَیْئَتِهَا حِینَ انْتُزِعَتْ مِنْ شَجَرَتِهَا وَ إِنَّهَا لَتَنْطِقُ إِذَا اسْتُنْطِقَتْ أُعِدَّتْ لِقَائِمِنَا علیه السلام یَصْنَعُ بِهَا مَا کَانَ یَصْنَعُ مُوسَی علیه السلام وَ إِنَّهَا لَتَرُوعُ وَ تَلْقَفُ (2)ما یَأْفِکُونَ وَ تَصْنَعُ مَا تُؤْمَرُ بِهِ إِنَّهَا حَیْثُ أَقْبَلَتْ تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ تُفَتَّحُ لَهَا (3)شُعْبَتَانِ إِحْدَاهُمَا فِی الْأَرْضِ وَ الْأُخْرَی فِی السَّقْفِ وَ بَیْنَهُمَا أَرْبَعُونَ ذِرَاعاً تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ بِلِسَانِهَا (4).

أقول:

قال السید بن طاوس قدس الله روحه فی کتاب سعد السعود رأیت فی تفسیر منسوب إلی الباقر علیه السلام (5)کانت عصا موسی هی عصا آدم علیه السلام بلغنا و الله أعلم أنه هبط بها من الجنة کانت من عوسج الجنة و کانت عصا لها شعبتان و بلغنی أنها

ص: 45


1- مخطوط. م.
2- لتروع أی لتفزع من رآها. تلقف أی تتناول بشدة ما یموه، و یزوره السحرة من تحریک عصواتهم و یقلبونها بصورة الثعبان سحرا.
3- فی نسخة تنتبح لها.
4- أصول الکافی ج 1: 231. و فیه: یفتح لها شعبتان اه. م.
5- لعله التفسیر المنسوب الی أبی الجارود زیاد بن المنذر، و کان زیاد یرویه عن الامام الباقر علیه السلام، و لم یکن التفسیر له؛ نص علی ذلک ابن الندیم فی فهرسته ص 50 حیث قال فی تسمیة الکتب المصنفة فی تفسیر القرآن: کتاب الباقر محمّد بن علیّ بن الحسین علیهم السلام رواه عنه أبو الجارود زیاد بن المنذر رئیس الجارودیة الزیدیة.

فی فراش شعیب فدخل موسی فأخذها فقال له شعیب لقد کنت عندی أمینا أخذت العصا بغیر أمری (1)فقال له موسی لا إن العصا لو لا أنها کانت لی ما أخذتها فأقر شعیب و رضی و عرف أنه لم یأخذها إلا و هو نبی (2)

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: عصای موسی در اصل برای آدم بود که به شعیب و سپس به موسی بن عمران رسید و آن الان در نزد ماست، و من به تازگی آن را دیده­ام و به مانند همان وقتی که آن را از درخت کندند سبز است. اگر با آن حرف بزنی حرف می زند. برای امام موعود (عج) آماده شده است. او آن معجزاتی را که موسی با آن انجام می­داد انجام می­دهد و کسی که آن را می­بیند می­ترسد و هرچه آنان با دورغ انجام بدهند می­گیرد هرکاری به آن دستور بدهی انجام می­دهد و چون بیاید هر چه که آن ساحران با تزویر درست کنند می­خورد. دو شاخه از آن جدا می شوند: یکی از آن ها در زمین و دیگری در سقف است که بین آن دو چهل ذراع فاصله است و همه عصاها و جادوهای آن ها را با زبانش می­خورد . - . [1] اصول الکافی 1: 231 -

می­گویم: سید بن طاووس در کتاب سعدالسعود می گوید: در تفسیری منسوب به امام باقر علیه السلام دیدم که آمده بود: عصای موسی همان عصای آدم علیه السلام است که به دست ما رسیده است - و خدا می­داند - و او آن عصا را از بهشت آورده و آن از بوته تمشک وحشی است و عصایی است که دوتا شاخه دارد. به من رسیده است که آن عصا

ص: 45

در بستر شعیب بوده که موسی وارد شده و آن را برداشته است. شعیب به او گفت: تو در نزد من امین بودی ولی آن عصا را بدون اجازه من برداشتی. موسی گفت: نه، اگر این عصا برای من نبود، آن را بر نمی داشتم. شعیب علیه السلام قبول کرد و راضی شد و فهمید که فقط کسی می­تواند آن را بردارد که پیامبر باشد. - . [2] سعد السعود : 123 -

**[ترجمه]

«12»

- ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام بِالْإِسْنَادِ إِلَی الصَّدُوقِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَمَّنْ ذَکَرَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: أَلْقَی اللَّهُ تَعَالَی مِنْ مُوسَی عَلَی فِرْعَوْنَ وَ امْرَأَتِهِ الْمَحَبَّةَ قَالَ وَ کَانَ فِرْعَوْنُ طَوِیلَ اللِّحْیَةِ فَقَبَضَ مُوسَی عَلَیْهَا فَجَهَدُوا أَنْ یُخَلِّصُوهَا مِنْ یَدِ مُوسَی فَلَمْ یَقْدِرُوا عَلَی ذَلِکَ حَتَّی خَلَاهَا فَأَرَادَ فِرْعَوْنُ قَتْلَهُ فَقَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ إِنَّ هُنَا أَمْراً تَسْتَبِینُ بِهِ هَذَا الْغُلَامُ ادْعُ بِجَمْرَةٍ وَ دِینَارٍ فَضَعْهُمَا بَیْنَ یَدَیْهِ فَفَعَلَ فَأَهْوَی مُوسَی إِلَی الْجَمْرَةِ وَ وَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهَا فَأَحْرَقَتْهَا فَلَمَّا وَجَدَ حَرَّ النَّارِ وَضَعَ یَدَهُ عَلَی لِسَانِهِ فَأَصَابَتْهُ لَغْثَةٌ (3)وَ قَدْ قَالَ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی أَیَّمَا الْأَجَلَیْنِ قَضَیْتُ قَضَی أَوْفَاهُمَا وَ أَفْضَلَهُمَا (4).

**[ترجمه]قصص الانبیاء: امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند متعال در دل فرعون و همسرش نسبت به موسی محبت قرار داد. فرعون ریش درازی داشت، روزی موسی ریشش را گرفت، سعی کردند که آن را از دست موسی جدا کنند ولی نتوانستند تا این که خودش رهایش کرد. فرعون می خواست که موسی بکشد ولی همسرش به او گفت: چیزی هست که با آن می­توانیم این بچه را امتحان کنیم. یک تکه اخگر و یک دینار جلویش بگذار. فرعون نیز چنین کرد. موسی به طرف زغال سرخ دست برد و آن را با دستش برداشت دستش را سوزاند و چون سوزش آتش را دید دستش را بر زبانش نهاد که به یک نوع گنگی دچار شد. و در مورد آیه «أیّما الأجلین قضیت» فرمود: بهترین و باوفادارترین آن ها را ادا کرد. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

بیان

الألغث الثقیل البطی ء و المراد هنا البطء فی الکلام.

**[ترجمه]ألالغث: سنگین و آرام، که این جا منظور، آرام سخن گفتن است.

**[ترجمه]

«13»

-ص، قصص الأنبیاء علیهم السلام سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ مُوسَی علیه السلام لَمَّا وُضِعَ فِی الْبَحْرِ کَمْ غَابَ عَنْ أُمِّهِ حَتَّی رَدَّهُ اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهَا قَالَ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ (5).

**[ترجمه]قصص الانبیاء: از امام صادق علیه السلام پرسیدند: هنگامی که مادر موسی او را در دریا گذاشت چند روز طول کشید تا خداوند او را دوباره به او بازگزداند؟ فرمود: سه روز. - . نسخه خطی -

**[ترجمه]

«14»

-فض، کتاب الروضة ضه، روضة الواعظین رَوَی مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو وَ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی خَبَرٍ طَوِیلٍ قَالَ: إِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ علیه السلام کَانَ فِرْعَوْنُ فِی طَلَبِهِ یَبْقُرُ بُطُونَ النِّسَاءِ الْحَوَامِلِ وَ یَذْبَحُ الْأَطْفَالَ لِیَقْتُلَ مُوسَی علیه السلام فَلَمَّا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ أَمَرَهَا أَنْ تَأْخُذَهُ مِنْ تَحْتِهَا وَ تَقْذِفَهُ فِی التَّابُوتِ وَ تُلْقِیَ التَّابُوتَ فِی الْیَمِّ فَقَالَتْ وَ هِیَ ذَعِرَةٌ (6) مِنْ کَلَامِهِ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَخَافُ

ص: 46


1- یخالفه ما تقدم من الروایات من أن شعیب أمره أن یأخذ العصاء أو أمر بنته أن تجی ء بها إلیه.
2- سعد السعود: 123.
3- هکذا بالغین المعجمة و الصواب أنّها بالعین المهملة و کذا فیما یأتی فی البیان.
4- مخطوط. م.
5- مخطوط. م.
6- أی خائفة مدهشة.

عَلَیْکِ الْغَرَقَ فَقَالَ لَهَا لَا تَحْزَنِی إِنَّ اللَّهَ یَرُدُّنِی إِلَیْکِ فَبَقِیَتْ حَیْرَانَةً حَتَّی کَلَّمَهَا مُوسَی وَ قَالَ لَهَا یَا أُمِّ اقْذِفِینِی فِی التَّابُوتِ وَ أَلْقِی التَّابُوتَ فِی الْیَمِّ قَالَ فَفَعَلَتْ مَا أُمِرَتْ بِهِ فَبَقِیَ فِی الْیَمِّ إِلَی أَنْ قَذَفَهُ اللَّهُ فِی السَّاحِلِ وَ رَدَّهُ إِلَی أُمِّهِ بِرُمَّتِهِ (1)لَا یَطْعَمُ طَعَاماً وَ لَا یَشْرَبُ شَرَاباً مَعْصُوماً مُدَّةً وَ رُوِیَ أَنَّ الْمُدَّةَ کَانَتْ سَبْعِینَ یَوْماً وَ رُوِیَ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ.

**[ترجمه]کتاب الروضه، روضه الواعظین: از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلّم در خبری طولانی روایت می کنند که فرمود: فرعون به دنبال موسی می گشت، شکم زنان باردار را می­شکافت. و بچه هایشان را می­کشت تا این که موسی را کشته باشد. هنگامی که مادرش او را متولد کرد موسی به او دستور داد که او را از زیرش بگیرد و او را در صندوقچه بیندازد و صندوقچه را به داخل دریا بیندازد. او در حالی که از سخن موسی ترسیده بود گفت: ای پسرم می ترسم

ص: 46

که غرق شوی. موسی به او گفت: نگران نباش خداوند من را نزد تو بازمی گرداند. همچنان حیران و سرگردان بود تا این که موسی با او صحبت کرد و گفت: مادر، من را در صندوقچه بگذار و آن را در دریا رها کن. سپس او چنین کرد. موسی مدتی در دریا بود تا این که خداوند او را سالم به مادرش بازگرداند که آن مدت نه غذا و نه آب می­خورد و روایت شده که آن مدت، هفتاد روز بوده است و روایت شده که هفت ماه بوده است.

**[ترجمه]

«15»

-ک، إکمال الدین مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ حَاتِمٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عِیسَی الْوَشَّاءِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ طَاهِرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی بْنِ سَهْلٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ سَعْدِ بْنِ مَنْصُورٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْبَدِیلِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَدِیرٍ الصَّیْرَفِیِّ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: إِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا وَقَفَ عَلَی أَنَّ زَوَالَ مُلْکِهِ عَلَی یَدِ مُوسَی أَمَرَ بِإِحْضَارِ الْکَهَنَةِ فَدَلُّوهُ عَلَی نَسَبِهِ وَ أَنَّهُ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَلَمْ یَزَلْ یَأْمُرُ أَصْحَابَهُ بِشَقِّ بُطُونِ الْحَوَامِلِ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ حَتَّی قَتَلَ فِی طَلَبِهِ نَیِّفاً وَ عِشْرِینَ أَلْفَ مَوْلُودٍ وَ تَعَذَّرَ عَلَیْهِ الْوُصُولُ إِلَی قَتْلِ مُوسَی لِحِفْظِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی إِیَّاهُ (2).

أقول: تمامه فی أبواب الغیبة.

**[ترجمه]اکمال الدین: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که فرعون فهمید که نابود شدنش به دست موسی اتفاق می افتد کاهنان را حاضر کرد و آن ها هم او را از نسب موسی آگاه کردند و گفتند: که از قوم بنی اسراییل است. او نیز دستور داد تا مردانش شکم زنان حامله بنی اسراییل را پاره کنند به طوری که برای پیدا کردن موسی بیست هزار و اندی بچه را کشت، ولی نتوانست موسی را بکشد زیرا خداوند او را حفظ کرد. - . کمال الدین : 202 -

می گویم: این روایت به صورت کامل در باب غیبت آمده است.

**[ترجمه]

«16»

-م، تفسیر الإمام علیه السلام قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِذْ نَجَّیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ قَالَ الْإِمَامُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ اذْکُرُوا یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ إِذْ نَجَّیْناکُمْ أَنْجَیْنَا أَسْلَافَکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَ هُمُ الَّذِینَ کَانُوا یُوَالُونَ (3)إِلَیْهِ بِقَرَابَتِهِ وَ بِدِینِهِ وَ بِمَذْهَبِهِ یَسُومُونَکُمْ کَانُوا یُعَذِّبُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ شِدَّةَ الْعِقَابِ کَانُوا یَحْمِلُونَهُ عَلَیْکُمْ قَالَ وَ کَانَ مِنْ عَذَابِهِمُ الشَّدِیدِ أَنَّهُ کَانَ فِرْعَوْنُ یُکَلِّفُهُمْ عَمَلَ الْبِنَاءِ وَ الطِّینِ وَ یَخَافُ أَنْ یَهْرُبُوا عَنِ الْعَمَلِ فَأَمَرَهُمْ بِتَقْیِیدِهِمْ وَ کَانُوا یَنْقُلُونَ ذَلِکَ الطِّینَ عَلَی السَّلَالِیمِ إِلَی السُّطُوحِ فَرُبَّمَا سَقَطَ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ فَمَاتَ أَوْ زَمِنَ (4)لَا یَحْفِلُونَ بِهِمْ إِلَی أَنْ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی مُوسَی قُلْ لَهُمْ لَا یَبْتَدِءُونَ عَمَلًا إِلَّا بِالصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ لِیَخِفَّ عَلَیْهِمْ فَکَانُوا یَفْعَلُونَ ذَلِکَ فَیَخِفُّ عَلَیْهِمْ وَ أَمَرَ کُلَّ مَنْ سَقَطَ فَزَمِنَ

ص: 47


1- أی بجملته ما أصابه عیب و لا نقص.
2- کمال الدین: 202. و الحدیث طویل سقط صدره و ذیله. م.
3- فی المصدر: یدنون إلیه. م.
4- أی أصابه الزمانة و هی العاهة و تعطیل القوی و الأعضاء عن التصرف.

مِمَّنْ نَسِیَ الصَّلَاةَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ أَنْ یَقُولَهَا عَلَی نَفْسِهِ إِنْ أَمْکَنَهُ أَیِ الصَّلَاةَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ أَوْ یُقَالَ عَلَیْهِ إِنْ لَمْ یُمْکِنْهُ فَإِنَّهُ یَقُومُ وَ لَا تَقْلِبُهُ یَدٌ (1)فَفَعَلُوهَا فَسَلِمُوا یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ ذَلِکَ لَمَّا قِیلَ لِفِرْعَوْنَ إِنَّهُ یُولَدُ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ مَوْلُودٌ یَکُونُ عَلَی یَدِهِ هَلَاکُکَ وَ زَوَالُ مُلْکِکَ فَأَمَرَ بِذَبْحِ أَبْنَائِهِمْ فَکَانَتِ الْوَاحِدَةُ مِنْهُنَّ تُصَانِعُ الْقَوَابِلَ (2)عَنْ نَفْسِهَا کَیْلَا تَنِمَّ عَلَیْهَا وَ یَتِمَّ حَمْلُهَا ثُمَّ تُلْقِی وَلَدَهَا فِی صَحْرَاءَ أَوْ غَارِ جَبَلٍ أَوْ مَکَانٍ غَامِضٍ (3)وَ یَقُولُ عَلَیْهِ عَشْرَ مَرَّاتٍ الصَّلَاةُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَیُقَیِّضُ اللَّهُ (4)لَهُ مَلَکاً یُرَبِّیهِ وَ یُدِرُّ مِنْ إِصْبَعٍ لَهُ لَبَناً یَمَصُّهُ وَ مِنْ إِصْبَعٍ طَعَاماً لَیِّناً یَتَغَذَّاهُ إِلَی أَنْ نَشَأَ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَ کَانَ مَنْ سَلِمَ مِنْهُمْ وَ نَشَأَ أَکْثَرَ مِمَّنْ قُتِلَ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ یَبْقُونَهُنَّ وَ یَتَّخِذُونَهُنَّ إِمَاءً فَضَجُّوا إِلَی مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ قَالُوا یَفْتَرِعُونَ (5)بَنَاتِنَا وَ أَخَوَاتِنَا فَأَمَرَ اللَّهُ تِلْکَ الْبَنَاتِ کُلَّمَا رَآهُنَّ مِنْ ذَلِکَ رَیْبٌ صَلَّیْنَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ وَ کَانَ اللَّهُ یَرُدُّ عَنْهُنَّ أُولَئِکَ الرِّجَالَ إِمَّا بِشُغُلٍ أَوْ مَرَضٍ أَوْ زَمَانَةٍ أَوْ لُطْفٍ مِنْ أَلْطَافِهِ فَلَمْ تَفْتَرِشْ (6)مِنْهُنَّ امْرَأَةً بَلْ دَفَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ذَلِکَ عَنْهُنَّ بِصَلَاتِهِنَّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ ثُمَّ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ فِی ذلِکُمْ فِی ذَلِکَ الْإِنْجَاءِ الَّذِی أَنْجَاکُمْ مِنْهُمْ رَبُّکُمْ بَلاءٌ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ کَبِیرٌ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ اذْکُرُوا إِذَا کَانَ الْبَلَاءُ یُصْرَفُ عَنْ أَسْلَافِکُمْ وَ یَخِفُّ بِالصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ أَ فَمَا تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ إِذَا شَاهَدْتُمُوهُ وَ آمَنْتُمْ بِهِ کَانَتِ النِّعْمَةُ عَلَیْکُمْ أَعْظَمَ وَ أَفْضَلَ وَ فَضْلُ اللَّهِ لَدَیْکُمْ أَجْزَلَ (7).

ص: 48


1- هکذا فی نسخ و فی نسخة: لا تقلبه به. و فی المصدر: فانه یقوم و لا یضرّه ذلک.
2- أی تداهنها و تخادعها.
3- أی مکان مطمئن یخفی امره عن فرعون و أصحابه.
4- أی فیجی ء اللّه بملک یربیه.
5- افترع البکر: أزال بکارتها.
6- افترشه: وطئه. و افترس عرضه: استباحه بالوقیعة فیه.
7- تفسیر الإمام: 97- 98، و فیه: أکثر و أجزل. م.

**[ترجمه]تفسیرالامام العسکری: خداوند فرمود: «و إذ أنجیناکم من آل فرعون یسومونکم سوء العذاب یذبحون أبناءکم و یستحیون نساءکم و فی ذلکم بلاء من ربّکم عظیم» امام فرمود: خداوند فرموده است: ای قوم بنی اسراییل «إذ نجیناکم» پیشینیان شما را نجات دادیم. «من آل فرعون» کسانی که با خویشاوندی او و به دین او و مذهب او منسوب بودند «یسومونکم» شما را عذاب می دادند «سوء العذاب» سختی و شدت عذابی که آن را بر شما غالب می­کردند. و یکی از عذاب های سخت آن ها این بود که فرعون آن ها را مجبور به ساخت بنایی از گل کرده بود و می ترسید که از کار فرار کنند. پس دستور داد آنان را زنجیر کنند و آن ها آن گِل را بر روی پله هایی به روی بام ها می­رساندند و چه بسا یکی از آن ها می­افتاد و می­مرد یا این که فلج می شد، ولی به آن ها هیچ توجهی نمی­کردند تا این که خداوند به موسی وحی فرستاد که به آن ها بگو: هیچ کاری شروع نکنند مگر این که قبلش بر محمد و آل محمد صلوات بفرستند تا از شدت سختی آن بکاهد. آن ها هم این کار را انجام می­دادند و آن کار برای آن ها آسان می­شد و به آن هایی که افتاده بودند و فلج شده بودند

ص: 47

یعنی آن هایی که صلوات بر محمد و اهل بیت پاک او را فراموش کرده بودند امر کرد که اگر امکان داشت آن را - صلوات بر محمد و آل او - را خودشان بگوید یا این که اگر خودشان نمی توانند یکی صلوات را بر آن ها بخواند، پس او بلند می­شود هیچ ضرری به او نمی­رسد. پس آن کار را انجام دادند و سالم ماندند.

«یذبحون أبناءکم» و این هنگامی بود که به فرعون گفتند: که بچه ای در بین قوم بنی اسراییل متولد می­شود و او باعث مرگ و نابود شدن پادشاهیت می شود، پس فرعون دستور داد که بچه­های بنی اسراییل را بکشند. هر یک از زنان، قابله­ها را فریب می­داد که خبر او را پخش نکنند و او بتواند بچه اش را به دنیا بیاورد. سپس بچه اش را در صحرا به دنیا یا در غار و یا در مکانی مخفی می­گذارد و ده بار صلوات بر محمد و آل محمد را بر او می­خواند. سپس خداوند فرشته ای را به نزد آن بچه می­فرستاد تا از او مراقبت کند که از یکی از انگشتان خود بچه، شیر و از انگشت دیگرش غذایی گوارا جاری می­کرد تا او را تغذیه کند. تا این که بنی اسراییل بزرگ شدند. پس آن هایی که سالم ماندند و بزرگ شدند بیشتر از کسانی که بودند که کشته شدند. «و یستحیون نسائکم» آن ها را نمی کشند بلکه باقی می­گذارند و آن ها کنیز خود می گیرند. پس شکایت خودشان را نزد موسی بردند و گفتند: پرده بکارت دختران و خواهران ما را پاره می کنند. سپس خداوند به دختران دستور داد هرگاه در مورد آن به چیزی شک کردند بر محمد و آل او صلوات بفرستند سپس خداوند آن مردان را از آن ها با مشغول شدن به کاری یا مریضی یا فلجی یا لطفی از خداوند دور می کرد به این ترتیب، به هیچ یک از زنان آن ها تجاوز نشد و خداوند این را به خاطر صلوات فرستادنشان بر محمد و آل محمد از آن ها دفع کرد. سپس خداوند فرمود: «وفی ذلکم » نجات دادن شما از دست آن ها توسط خداوند «بلاء» نعمتی است «من ربّکم عظیم» بزرگ. خداوند فرمود: ای قوم بنی اسراییل آن زمانی که پیشینیانتان را به خاطر صلوات بر محمد و آل محمد از بلاء حفظ کردیم و عذاب آن ها را تخفیف دادیم یاد کنید. آیا نمی دانید اگر شما او را ببینید و به او ایمان بیاورید نعمت بر شما بیشتر و بهتر می­گردد و فضل خداوند در نزد شما بیشتر می­شود؟. - . تفسیر الامام : 97 - 98 -

ص: 48

**[ترجمه]

بیان

قوله لا یحفلون بهم أی لا یبالون بهم قوله علیه السلام و لا یقلبه ید الجملة حالیة أی یقوم من غیر أن تقلبه ید و یداویه أحد قوله تصانع المصانعة الرشوة و قوله تنم بالنون من النمیمة و الافتراع إزالة البکارة.

**[ترجمه]«لا یحفلون بهم» یعنی به آن ها توجه نمی کنند. «لا یقلّبه ید» این جمله حالیه است یعنی می­ایستد بدون این که کسی به او کمک کند و کسی او را درمان کند. «تصانع» المصانعه: رشوه: «تنمّ» از نمیمه - سخن چینی - گرفته شده، افتراع: از بین بردن پرده بکارت دختر.

**[ترجمه]

«17»

-مل، کامل الزیارات بِإِسْنَادِهِ عَنْ رِبْعِیٍّ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ شَاطِئُ الْوَادِ الْأَیْمَنِ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ هُوَ الْفُرَاتُ وَ الْبُقْعَةُ الْمُبَارَکَةُ هِیَ کَرْبَلَاءُ وَ الشَّجَرَةُ هِیَ مُحَمَّدٌ (1).

**[ترجمه]کامل الزیارة: امام صادق علیه السلام فرمود: «شاطی الواد الایمن» که خداوند در قرآن ذکر می کند، همان فرات است و « بقعه مبارک» همان کربلاست و شجره همان محمد صلی الله علیه و آله و سلّم است.

**[ترجمه]

«18»

-عدة، عدة الداعی رُوِیَ أَنَّهُ لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَی وَ هَارُونَ إِلَی فِرْعَوْنَ قَالَ لَهُمَا لَا یَرُوعُکُمَا لِبَاسُهُ فَإِنَّ نَاصِیَتَهُ بِیَدِی وَ لَا یُعْجِبُکُمَا مَا مُتِّعَ بِهِ مِنْ زَهْرَةِ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ زِینَةِ الْمُسْرِفِینَ فَلَوْ شِئْتُ زَیَّنْتُکُمَا بِزِینَةٍ یَعْرِفُ فِرْعَوْنُ حِینَ یَرَاهَا أَنَّ مَقْدُرَتَهُ تَعْجِزُ عَنْهَا وَ لَکِنِّی أَرْغَبُ بِکُمَا عَنْ ذَلِکَ فَأَزْوِی (2)الدُّنْیَا عَنْکُمَا وَ کَذَلِکَ أَفْعَلُ بِأَوْلِیَائِی إِنِّی لَأَذُودُهُمْ (3)عَنْ نَعِیمِهَا کَمَا یَذُودُ الرَّاعِی غَنَمَهُ عَنْ مَرَاتِعِ الْهَلَکَةِ وَ إِنِّی لَأُجَنِّبُهُمْ سُلُوکَهَا کَمَا یُجَنِّبُ الرَّاعِی الشَّفِیقُ إِبِلَهُ مِنْ مَوَارِدِ الْغِرَّةِ (4)وَ مَا ذَاکَ لِهَوَانِهِمْ عَلَیَّ وَ لَکِنْ لِیَسْتَکْمِلُوا نَصِیبَهُمْ مِنْ کَرَامَتِی سَالِماً مُوَفَّراً إِنَّمَا یَتَزَیَّنُ لِی أَوْلِیَائِی بِالذُّلِّ وَ الْخُشُوعِ وَ الْخَوْفِ الَّذِی یَنْبُتُ فِی قُلُوبِهِمْ فَیَظْهَرُ عَلَی أَجْسَادِهِمْ فَهُوَ شِعَارُهُمْ وَ دِثَارُهُمُ الَّذِی یَسْتَشْعِرُونَ وَ نَجَاتُهُمُ الَّتِی بِهَا یَفُوزُونَ وَ دَرَجَاتُهُمُ الَّتِی یَأْمُلُونَ وَ مَجْدُهُمُ الَّذِی بِهِ یَفْخَرُونَ وَ سِیمَاهُمُ الَّتِی بِهَا یُعْرَفُونَ فَإِذَا لَقِیتَهُمْ یَا مُوسَی فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَکَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ وَ ذَلِّلْ لَهُمْ قَلْبَکَ وَ لِسَانَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ مَنْ أَخَافَ لِی أَوْلِیَائِی فَقَدْ بَارَزَنِی بِالْمُحَارَبَةِ ثُمَّ أَنَا الثَّائِرُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ (5).

**[ترجمه]عدة الداعی: روایت شده هنگامی که خداوند موسی و هارون را بر فرعون مبعوث کرد. به آن ها فرمود: لباس او شما را نترساند چون پیشانی او به دست ماست، و از خوشگذرانی هایی که از خوبی­های دنیا و اسراف اموال به او دست می دهد فریب نخورید. اگر بخواهم که شما را زینت دهم شما را نوعی زینت می دهم که وقتی فرعون شما را می بیند بفهمد که نمی تواند زینتی مثل زینت شما بیاورد ولی من شما را از آن بی نیاز می کنم و دنیا را از شما دور می کنم و من با اولیای خودم چنین کاری می کنم آن ها را از نعمت های دنیا دور می کنم آن چنان که چوپان گوسفندان خودش را از چراگاه های خطرناک دور می کند. و من مانع آن ها می­شوم که در جهت آن راه بروند آن چنان که چوپان مهربان شترش را از آبشخورهای خطرناک دور می کند و این کارها به ضرر آن ها نیست بلکه برای این است که تا نهایت استفاده را از کرامت من ببرند. اولیای من به وسیله ذلیل و خشوع بودنشان در برابر من و ترسی که در دلهایشان رشد می­یابد مزین می­شوند و این ویژگی ها بر جسم هایشان ظاهر می­شود و آن لباس و ردای آن هاست که با آن شعور و آگاهی را می­جویند و نجات ایشان است که به وسیله آن پیروز می شوند، درجاتی که به آن ها امید دارند و مجد و مشرفی که به آن افتخار می­کنند و چهره ای که با آن شناخته می­شوند. پس ای موسی! اگر آن ها را ملاقات کردی با آن ها مهربانی کن و زبان و قلبت را در برابر آن ها ذلیل کن. و بدان که هرکس اولیائم را از من بترساند من روز قیامت انتقام ایشان را از او می گیرم. - . [1] عدة الداعی : 113 - 114 -

**[ترجمه]

«19»

-مع، معانی الأخبار أَبِی عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ الْأَشْعَرِیِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی قَالَ أَشُدُّهُ ثَمَانِیَ عَشْرَةَ سَنَةً وَ اسْتَوَی الْتَحَی (6).

ص: 49


1- کامل الزیارة: 13- 14. م.
2- أی انحی.
3- أی لادفعهم و اطردهم.
4- أی من موارد الهلکة.
5- عدّة الداعی: 113- 114. م.
6- معانی الأخبار: 67. م.

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام درباره آیه «فلمّا بلغ أشدّه فاستوی» فرمود: منظور از بلغ أشدّه؛ یعنی به سن هجده سالگی رسید و استوی یعنی محاسن درآورد - . معانی الأخبار : 67 - .

ص: 49

**[ترجمه]

بیان

قال البیضاوی وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ أی مبلغه الذی لا یزید علیه نشوؤه و ذلک من ثلاثین إلی أربعین سنة فإن العقل یکمل حینئذ و روی أنه لم یبعث نبی إلا علی رأس أربعین و استوی قده أو عقله (1)

أقول: المعتمد ما ورد فی الخبر.

**[ترجمه]بیضاوی می گوید: « فلمّا بلغ أشدّه » یعنی به نهایت رشدش رسید زمانی که بیشتر از آن رشد نمی کند و آن 30 تا 40 سالگی است که در این هنگام عقل کامل شده است. و روایت شده است که هیچ پیامبری مبعوث نشد جز این که از سن 40 سالگی گذشته بود که در این زمان رشد عقل و جسمش به نهایت خودش رسیده است. - . [3] انوار التنزیل 2: 83 -

می گویم: فقط می­توان به آن چه که در روایت آمده است اعتماد کرد.

**[ترجمه]

«20»

-نهج، نهج البلاغة قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ بَعْدَ الْحَثِّ عَلَی التَّأَسِّی بِالرَّسُولِ وَ إِنْ شِئْتَ ثَنَّیْتُ بِمُوسَی کَلِیمِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِذْ یَقُولُ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ وَ اللَّهِ مَا سَأَلَهُ إِلَّا خُبْزاً یَأْکُلُهُ لِأَنَّهُ کَانَ یَأْکُلُ بَقْلَةَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ کَانَتْ خُضْرَةُ الْبَقْلِ تُرَی مِنْ شَفِیفِ صِفَاقِ بَطْنِهِ لِهُزَالِهِ وَ تَشَذُّبِ لَحْمِهِ.

**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام بعد از تشویق به اقتدا به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم فرمود: اگر بخواهی می­توانی الگوی دوم را موسی علیه السلام قرار دهی آنگاه که فرمود: «ربّ إنّی لما أنزلت من إلیّ من خیر فقیر» به خدا قسم که موسی فقط یک تکه نان خواسته بود، چون خوراک او به علف زمین منحصر شده بود و چنان بود که به خاطر لاغری مفرط و آب شدن گوشت­های او، سبزی علفها از زیر پوست شکم او دیده می­شد.

**[ترجمه]

بیان

الصفاق الجلد الباطن الذی فوقه الجلد الظاهر من البطن و شفیفه رقته و تشذب اللحم تفرقه.

**[ترجمه]الصفاق: پوست زیرین روی پوست سطحی شکم. و شفیفه: نازکی آن. تشذب اللحم: پراکندگی آن.

**[ترجمه]

«21»

-نهج، نهج البلاغة الَّذِی کَلَّمَ مُوسَی تَکْلِیماً وَ أَرَاهُ مِنْ آیَاتِهِ عَظِیماً بِلَا جَوَارِحَ وَ لَا أَدَوَاتٍ وَ لَا نُطْقٍ وَ لَا لَهَوَاتٍ.

أقول: قال الثعلبی فی کتاب عرائس المجالس لما مات الریان بن الولید فرعون مصر الأول صاحب یوسف علیه السلام و هو الذی ولی یوسف علیه السلام خزائن أرضه و أسلم علی یدیه فلما مات ملک بعده قابوس بن مصعب صاحب یوسف الثانی فدعاه یوسف إلی الإسلام فأبی و کان جبارا و قبض الله تعالی یوسف علیه السلام فی ملکه و طال ملکه ثم هلک و قام بالملک بعده أخوه أبو العباس الولید بن مصعب بن الریان بن أراشة بن ثروان بن عمرو بن فاران بن عملاق بن لاوذ بن سام بن نوح و کان أعتی من قابوس و أکبر و أفجر و امتدت أیام ملکه و أقام بنو إسرائیل بعد وفاة یوسف علیه السلام و قد نشروا و کثروا و هم تحت أیدی العمالقة و هم علی بقایا من دینهم مما کان یوسف و یعقوب و إسحاق و إبراهیم شرعوا فیهم من الإسلام متمسکین به حتی کان فرعون موسی الذی بعثه الله إلیه و قد ذکرنا اسمه و نسبه و لم یکن منهم (2)فرعون أعتی علی الله تعالی و لا أعظم قولا و لا أقسی قلبا و لا أطول عمرا فی ملکه و لا أسوأ

ص: 50


1- أنوار التنزیل 2: 83. م.
2- فی المصدر: فیهم. م.

ملکة لبنی إسرائیل منه و کان یعذبهم و یستعبدهم فجعلهم خدما و خولا (1)و صنفهم فی أعماله فصنف یبنون و صنف یحرسون و صنف یتولون الأعمال القذرة و من لم یکن من أهل العمل فعلیه الجزیة کما قال تعالی یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ و قد استنکح فرعون منهم امرأة یقال لها آسیة بنت مزاحم من خیار النساء المعدودات و یقال بل هی آسیة بنت مزاحم بن الریان بن الولید فرعون یوسف الأول فأسلمت علی یدی موسی علیه السلام.

قال مقاتل و لم یسلم من أهل مصر إلا ثلاثة آسیة و خربیل و مریم بنت ناموساء التی دلت موسی علی قبر یوسف علیه السلام فعمر فرعون و هم تحت یدیه عمرا طویلا یقال أربعمائة سنة یسومونهم سوء العذاب فلما أراد الله تعالی أن یفرج عنهم بعث موسی علیه السلام و کان بدء ذلک علی ما ذکره السدی عن رجاله أن فرعون رأی فی منامه أن نارا قد أقبلت من بیت المقدس حتی اشتملت علی بیوت مصر فأخربتها و أحرقت القبط و ترکت بنی إسرائیل فدعا فرعون السحرة و الکهنة و المعبرین و المنجمین و سألهم عن رؤیاه فقالوا إنه یولد فی بنی إسرائیل غلام یسلبک ملکک و یغلبک علی سلطانک و یخرجک و قومک من أرضک و یبدل دینک و قد أظلک زمانه الذی یولد فیه قال فأمر فرعون بقتل کل غلام یولد فی بنی إسرائیل و جمع القوابل من نساء أهل مملکته فقال لهن لا یسقطن علی أیدیکن غلام من بنی إسرائیل إلا قتلتنه و لا جاریة إلا ترکتنها و وکل بهن فکن یفعلن ذلک قال مجاهد لقد ذکر لی أنه کان یأمر بالقصب فیشق حتی یجعل أمثال الشفار (2)ثم یصف بعضها إلی بعض ثم یؤتی بالحبالی من بنی إسرائیل فیوقعن فتحز أقدامهن (3)حتی أن المرأة منهن لتضع ولدها فیقع بین رجلیها فتظل تطأه تتقی به حد القصب عن رجلها لما بلغ من جهدها فکان یقتل الغلمان الذین کانوا فی وقته و یقتل

ص: 51


1- الخول: العبید و الإماء و الخدم.
2- الشفار: جمع الشفرة: السکین العظیمة العریضة. حد السیف. جانب النصل.
3- فی نسخة «فتحر» و فی المصدر: ثم یضف بعضه الی بعض، ثمّ یؤتی بالحبالی من بنی إسرائیل فیوقفن علیه فتجرح اقدامهن.

من یولد منهم و یعذب الحبالی حتی یضعن ما فی بطونهن و أسرع الموت فی مشیخة بنی إسرائیل فدخل رءوس القبط علی فرعون فقالوا له إن الموت قد وقع فی بنی إسرائیل و أنت تذبح صغارهم و یموت کبارهم فیوشک أن یقع العمل علینا فأمر فرعون أن یذبحوا سنة و یترکوا سنة فولد هارون فی السنة التی لا یذبحون فیها فترک و ولد موسی فی السنة التی یذبحون فیها قالوا فولدت هارون أمه علانیة آمنة فلما کان العام المقبل حملت بموسی فلما أرادت وضعه حزنت من شأنه و اشتد غمها فأوحی الله تعالی إلیها وحی إلهام أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ فلما وضعته فی خفیة أرضعته ثم اتخذت له تابوتا و جعلت مفتاح التابوت من داخل و جعلته فیه.

قال مقاتل و کان الذی صنع التابوت خربیل (1)مؤمن آل فرعون و قیل إنه کان من بردی (2)فاتخذت أم موسی التابوت و جعلت فیه قطنا محلوجا و وضعت فیه موسی و قیرت رأسه و خصاصه (3)ثم ألقته فی النیل فلما فعلت ذلک و تواری عنها ابنها أتاها الشیطان لعنه الله و وسوس إلیها فقالت فی نفسها ما ذا صنعت بابنی لو ذبح عندی فواریته و کفنته کان أحب إلی من أن ألقیه بیدی إلی دواب البحر فعصمها الله تعالی و انطلق الماء بموسی یرفعه الموج مرة و یخفضه أخری حتی أدخله بین أشجار عند دار فرعون إلی فرضة (4)و هی مستقی (5)جواری آل فرعون و کان یشرب منها نهر کبیر فی دار فرعون و بستانه فخرجت جواری آسیة یغتسلن و یسقین فوجدن التابوت فأخذنه و ظنن أن فیه مالا فحملنه کهیئته حتی أدخلنه علی آسیة (6)فلما فتحته و رأت الغلام فألقی الله تعالی

ص: 52


1- فی المصدر: خرقیل و کذا فیما تقدم.
2- بفتح الباء: نبات کالقصب کان قدماء المصریین یتخذون قشره للکتابة.
3- الخصاص بالفتح: کل خلل او خرق فی الباب و ما شاکله. الفرج فی البناء.
4- الفرضة بالضم من النهر: الثلمة ینحدر منها الماء و تصعد منها السفن و یستقی منها.
5- فی نسخة: مسقی.
6- قد سقط من العرائس المطبوع بمصر هنا أزید من صفحة و هو من قوله: «فلما فتحته» إلی قوله: فیما یأتی «فلما أخرجوه من التابوت عمدت بنت فرعون».

علیه محبة منها فرحمته آسیة و أحبته حبا شدیدا فلما سمع الذباحون أمره أقبلوا علی آسیة بشفارهم لیذبحوا الصبی فقالت آسیة للذباحین انصرفوا فإن هذا الواحد لا یزید فی بنی إسرائیل فآتی فرعون فأستوهبه إیاه فإن وهبه لی کنتم قد أحسنتم و إن أمر بذبحه لم ألمکم فأتت به و قالت قُرَّتُ عَیْنٍ لِی وَ لَکَ لا تقتله عَسی أَنْ یَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً فقال فرعون قرة عین لک فأما أنا فلا حاجة لی فیه.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ الَّذِی یُحْلَفُ بِهِ لَوْ أَقَرَّ فِرْعَوْنُ أَنْ یَکُونَ قُرَّةَ عَیْنٍ کَمَا أَقَرَّتْ بِهِ لَهَدَاهُ اللَّهُ تَعَالَی کَمَا هَدَی بِهِ امْرَأَتَهُ وَ لَکِنَّ اللَّهَ تَعَالَی حَرَّمَهُ ذَلِکَ.

قالوا فأراد فرعون أن یذبحه و قال إنی أخاف أن یکون هذا من بنی إسرائیل و أن یکون هذا هو الذی علی یدیه هلاکنا و زوال ملکنا فلم تزل آسیة تکلمه حتی وهبه لها فلما أمنت آسیة أرادت أن تسمیه باسم اقتضاه حاله و هو موشی لأنه وجد بین الماء و الشجر و مو بلغة القبط الماء و الشا (1)الشجر فعرب فقیل موسی.

و

روی عن ابن عباس أن بنی إسرائیل لما کثروا بمصر استطالوا علی الناس و عملوا بالمعاصی و وافق خیارهم شرارهم و لم یأمروا بالمعروف و لم ینهوا عن المنکر فسلط الله علیهم القبط فاستضعفوهم و ساموهم سوء العذاب و ذبحوا أبناءهم.

و قال وهب بلغنی أنه ذبح فی طلب موسی سبعین ألف ولید.

و عن ابن عباس أن أمّ موسی لما تقارب ولادتها و کانت قابلة من القوابل مصافیة (2)لها فلما ضربها الطلق أرسلت إلیها فأتتها و قبلتها (3)فلما أن وقع موسی بالأرض هالها نور بین عینی موسی فارتعش کل مفصل منها و دخل حبه قلبها ثم قالت لها یا هذه ما جئت إلیک حین دعوتنی إلا و من رأیی قتل مولودک و إخبار فرعون بذلک و لکن وجدت لابنک هذا حبا ما وجدت مثله قط فاحفظی فإنه هو عدونا فلما خرجت القابلة من

ص: 53


1- لعل الصحیح. شی.
2- صافی فلانا: أخلص له الود.
3- قبلت المرأة: کانت قابلة. قبلت القابلة الولد: تلقته عند الولادة. و قبلتها أی أخرجت ولدها.

عندها أبصرها بعض العیون فجاءوا إلی بابها لیدخلوا علی أم موسی فقالت أخته هذه الحرس بالباب فطاش عقلها فلم تعقل ما تصنع خوفا علیه فلفته فی خرقة و وضعته فی التنور و هو مسجور بإلهامه تعالی فدخلوا فإذا التنور مسجور.

و

روی أن أم موسی لم یتغیر لها لون و لم یظهر لها لبن فقالوا ما أدخل علیک القابلة قالت هی مصافیة لی فدخلت علی زائرة فخرجوا من عندها فرجع إلیها عقلها فقالت لأخت موسی فأین الصبی قالت لا أدری فسمعت بکاء الصبی من التنور فانطلقت إلیه و قد جعل الله النار علیه بردا و سلاما فاحتملته.

و

**[ترجمه]نهج البلاغه: آن کسی که با موسی سخن گفت و او را از طریق نشانه هایش بزرگ می­بینم، کسی که نه اعضاء و جوارحی دارد و نه وسایلی، نه نطق نه زبانی.

می گویم: ثعلبی در کتاب عرائس المجالس می گوید: هنگامی که ریان بن ولید فرعون اول مصر، دوست یوسف علیه السلام از دنیا رفت، همان کسی که یوسف را متولی گنجینه های خودش کرده و با دعوت یوسف مسلمان شده بود، بعد از او قابوس بن مصعب حکومت را به دست گرفت. حضرت یوسف او را به اسلام دعوت کرد ولی نپذیرفت. او فرد ظالمی بود و یوسف در دوران حکومت او وفات یافت و حکومتش طولالتی بود و سپس هلاک شد. بعد از او برادرش ابوالعباس الولید بن مصعب بن ریان بن اراشه بن ثروان بن عمرو بن فاران بن عملاق بن لاوذ بن سام بن نوح به حکومت رسید. او سرکش­تر و بزرگتر و ظالم تر از قابوس بود و دوران حکومتش طولانی شد و قوم بنی اسراییل بعد از مرگ یوسف، در حالی که اسیر حکومت عمالقه شدند متفرق شده و تعدادشان زیاد شد و آن ها بر بقایای همان دینی که یوسف و یعقوب و اسحاق و ابراهیم آورده بودند ایمان داشتند تا این که حکومت به فرعون زمان موسی رسید که خداوند موسی را به سوی او برای هدایتش فرستاد و اسم و نسب او را ذکر کردیم که او ستمکارترین و زورگوترین و سنگدل­ترین

ص: 50

فراعنه نسبت به بنی اسراییل بود و عمر و سلطنت او از همه فراعنه طولانی­تر بود. او بنی اسراییل را شکنجه می کرد و آن ها را به بردگی و خدمتکاری می­گرفت و کارشان را تقسیم بندی کرده بود؛ تعدادی بنایی می­کردند، تعدادی نگهبانی می­دادند و تعدادی هم کارهای کثیف انجام می­دادند و هرکسی هم که نمی توانست کار بکند باید جزیه پرداخت می کرد. آن چنان که خداوند فرمود: «یسومونکم سوءالعذاب» فرعون از میان بنی اسراییل زنی به اسم آسیه را گرفته بود که از بهترین زنان بود که انگشت­شمار بودند. گفته می­شود: آسیه دختر مزاحم بن ریان بن ولید، فرعون زمان حضرت یوسف بوده است که نزد حضرت موسی اسلام آورد. مقاتل می گوید: فقط سه نفر از اهل مصر، آسیه حزبیل و مریم دختر ناموسا ایمان آوردند و مریم کسی بود که قبر یوسف علیه السلام را به موسی نشان داد. فرعون عمر طولانی داشت و آن ها در نزد فرعون بودند. گفته شده که فرعون چهارصد سال مردم بنی اسراییل را به بدترین شکل شکنجه می داد. هنگامی که خداوند خواست که آن ها از این وضع نجات دهد موسی را بر آن ها فرستاد. چنان که سدیّ از رجال خود ذکر می کند نجات آن ها زمانی شروع شد که فرعون در خواب دید که آتشی از طرف بیت المقدس آمد و تمام خانه های مصر را دربرگرفت و آن ها را خراب کرد و شهر قبط را سوزاند ولی مردم بنی اسراییل را رها کرد. فرعون ساحران و کاهنان و تعبیرکنندگان و منجمان را فراخواند و تعبیر خوابش را از آن ها پرسید و آن ها هم گفتند که: در بین بنی اسراییل پسری متولد می شود که پادشاهی را از تو می گیرد و بر سلطنت تو چیره می شود و تو و قومت را از سرزمینت بیرون می کند و دینت را تغییر می دهد و زمانی که قرار است متولد شود بر تو سایه افکنده است. پس فرعون دستور داد که هر بچه ای را که در بنی اسراییل متولد می شود بکشند و تمام زنان قابله سرزمینش را جمع کرد و به آن ها گفت: هر بچه ای که در بنی اسراییل متولد می شود اگر پسر بود بی شک آن را می کشید و اگر دختر بود آن را رها می کنید. فرعون این زنان را مسئول کشتن بچه های بنی اسراییل کرد آن ها هم این کار را انجام می دادند. مجاهد می گوید: برای من ذکر کرده اند که فرعون دستور می­داد که نی را بشکافند تا مثل تیغ شود. سپس زنان را در کنار هم به صف قرار می دادند و سپس زنان حامله از بنی اسراییل را جدا می­کردند و آن ها را می­گرفتند و پاهایشان را زخمی می­کردند؛ تا این که زنان حامله بچه هایشان را به دنیا می­آوردند و بین دو پایشان می­افتاد. پس برای این که تیزی نی به پایشان نرسد به خاطر تلاشی که می­کردند بچه­شان می­افتاد و نوجوانانی که در زمان او بودند کشته می­شدند

ص: 51

و هر بچه ای متولد می­شد کشته می­شد و زنان باردار را آن قدر شکنجه می دادند تا آن چه در شکمشان است را به دنیا بیاورند و همچنین مرگ در میان سالخوردگان بنی اسراییل سرعت بیشتری داشت. پس بزرگان قبط نزد فرعون رفتند و گفتند: مرگ در بین بنی اسراییل زیاد شده است، تو بچه های آن ها را می کشی و پیرانشان هم می میرند. نزدیک است که کار بر گردن ما بیفتد. سپس فرعون دستور داد که یک سال بچه هایشان را بکشند و یک سال آن ها را نکشند، هارون در سالی متولد شد که بچه ها را نمی کشتند، و او را رها کردند ولی موسی در سالی متولد شد که بچه ها را می کشتند.

گفتند: مادر هارون او را در آشکارا و آرامش و اطمینان به دنیا آورد و سال بعد هنگامی که به موسی حامله شد هنگامی که می خواست او را به دنیا بیاورد برایش ناراحت شد. خداوند به او الهام فرستاد که: «أن أرضعیه فإذا خفت علیه فألقیه و لا تخافی و لا تحزنی إنّا رادّوه إلیک و جاعلوه من المرسلین» او را در حالت ترس و پنهانی به دنیا آورد سپس صندوقچه ای برایش درست کرد و کلید صندوقچه را از داخل آن درست کرد و موسی را در آن گذاشت.

مقاتل می­گوید: آن کسی که صندوقچه را درست کرد حزبیل مرد مؤمن خانواده فرعون بود و گفته شده که از جنس گیاه بردی بوده است. مادر موسی صندوقچه را گرفت و پنبه نرم در آن گذاشت و موسی را در آن قرار داد و رو و درزهای آن را با قیر گرفت. سپس آن را در رود نیل گذاشت. هنگامی که آن را در دریا گذاشت و پسرش از او دور شد شیطان ملعون نزد او آمد و او را وسوسه کرد. او نیز با خودش گفت: با بچه خودم چکار کردم؟! اگر نزد خودم کشته می­شد و او را کفن می کردم بهتر از این بود که خودم با دست های خودم او را برای حیوانات دریا بیندازم. پس خداوند او را - از شیطان - حفظ کرد. آب موسی را با خود برد و امواج او را بالا و پایین می­بردند تا این که آب او را به سوی درختان کنار کاخ فرعون به شکافی در میان رودخانه که محل برداشتن آب توسط کنیزان فرعون بود وارد کرد. رود بزرگی که در داخل کاخ فرعون و باغ او بود از آن جا منشعب می­شد. پس کنیزهای آسیه از خانه بیرون آمدند تا خودشان را بشویند و آب بردارند که صندوقچه موسی را در آب دیدند و آن را گرفتند. اول فکر کردند که پولی در آن هست پس آن را گرفتند و سالم به نزد آسیه بردند. هنگامی که درش را باز کرد و چشمش به آن بچه افتاد، خداوند محبت موسی را در دلش انداخت.

ص: 52

سپس آسیه دلش به رحم افتاد و عاشق بچه شد. هنگامی که قاتلان بچه ها این ماجرا را شنیدند با خنجرشان به نزد آسیه آمدند تا آن بچه را بکشند. آسیه به آن ها گفت: برگردید، این یک نفر بر تعداد قوم بنی اسراییل اضافه نمی­کند. پس او را از فرعون به عنوان هدیه می گیرم. اگر آن را به من داد که کار خوبی کردید ولی اگر دستور داد که او را بکشید شما را ملامت نمی کنم. پس بچه را نزد فرعون برد و گفت: « قُرَّتُ عَیْنٍ لِّی وَلَکَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَی أَن یَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا» پس فرعون گفت: اشکالی ندارد نور چشمی برای تو باشد من نیازی به آن ندارم.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلّم فرمود: به آن که به قسم می­خورند سوگند، اگر فرعون به این اقرار می کرد که برای او هم نورچشمی باشد آن چنان که آسیه او را نور چشم خودش کرد، خداوند او را هدایت می­کرد، ولی خداوند فرعون را از آن محروم کرد.

گفته­اند که: فرعون می­خواست موسی را بکشد، گفت: من می ترسم که این بچه از قوم بنی اسراییل باشد و این هما بچه باشد که باعث نابودی و زوال قدرت من است ولی آسیه آنقدر اصرار کرد تا این که او را به آسیه داد. هنگامی که آسیه مطمئن شد، خواست تا او را بر اساس جایی که او را پیدا کرده است، برایش اسم انتخاب کند. پس اسم او را موشی گذاشت. چون او را از بین ماء (آب) و شجر (درخت) پیدا کرده بود. مو در زبان قبطی یعنی ماء (آب) و شی، شجر(درخت) است. پس به عربی تبدیل شد و به موسی تغییر یافت.

از ابن عباس روایت شده است که هنگامی تعداد قوم بنی اسراییل در مصر زیاد شد، مغرور شدند و شروع به گناه کردن کردند و انسانهای خوبشان هم با انسانهای بدکار موافق بودند و امر به معروف و نهی از منکر انجام نمی دادند. سپس خداوند قوم قبط را بر آن ها چیره کرد سپس آن ها بنی اسراییل را ضعیف کردند و آن ها را به بدترین شکل عذاب دادند و بچه هایشان را کشتند. وهب می گوید: شنیدم که برای پیدا کردن موسی و کشتن او هفتاد هزار بچه را کشتند.

**[ترجمه]

«22»

-عن ابن عباس قال انطلقت أم موسی إلی نجار من قوم فرعون فاشترت منه تابوتا صغیرا فقال لها ما تصنعین به قالت ابن لی أخبؤه فیه (1)و کرهت أن تکذب فانطلق النجار إلی الذباحین لیخبرهم بأمرها فلما هم بالکلام أمسک الله لسانه و جعل یشیر بیده فلم یدر الأمناء فلما أعیاهم أمره قال کبیرهم اضربوه فضربوه و أخرجوه فوقع فی واد یهوی فیه (2)حیران فجعل الله علیه أن رد لسانه و بصره أن لا یدل علیه و یکون معه یحفظه فرد الله علیه بصره و لسانه فآمن به و صدقه فانطلقت أم موسی و ألقته فی البحر و ذلک بعد ما أرضعته ثلاثة أشهر و کان لفرعون یومئذ بنت و لم یکن له ولد غیرها و کانت من أکرم الناس علیه و کان بها برص شدید و قد قالت أطباء المصر و السحرة إنها لا تبرأ إلا من قبل البحر یوجد منه شبه الإنسان فیؤخذ من ریقه فیلطخ به برصها فتبرأ من ذلک و ذلک فی یوم کذا و ساعة کذا حین تشرق فلما کان یوم الإثنین غدا فرعون إلی مجلس کان له علی شفیر النیل و معه آسیة فأقبلت بنت فرعون فی جواریها حتی جلست علی شاطئ النیل مع جواریها تلاعبهن إذا أقبل النیل بالتابوت تضربه الأمواج فأخذوه فدنت آسیة فرأت فی جوف التابوت نورا لم یره غیرها للذی أراد الله أن یکرمها (3)فعالجته ففتحت الباب فإذا نوره بین عینیه و قد

ص: 54


1- أی اخفیه فیه.
2- هوی فی الأرض: ذهب فیها.
3- علة لرؤیتها دون غیرها.

جعل الله تعالی رزقه فی إبهامه یمصه لبنا فألقی الله حبه فی قلبها و أحبه فرعون (1)فلما أخرجوه عمدت بنت فرعون إلی ما کان یسیل من ریقه فلطخت به برصها فبرأت فقبلته و ضمته إلی صدرها فقال الغواة من قوم فرعون أیها الملک إنا نظن أن ذلک المولود الذی تحذر منه من بنی إسرائیل هو هذا رمی به فی البحر فرقا منک (2)فهم فرعون بقتله فاستوهبته آسیة فوهبه لها ثم قال لها سمیه فقالت سمیته موشی لأنه وجد بین الماء و الشجر.

قالوا وَ قالَتْ أمّ موسی لِأُخْتِهِ و کانت تسمّی مریم قُصِّیهِ أی اتبعی أثره و اطلبیه هل تسمعین له ذکرا أ حیّ ابنی أم قد أکلته دوابّ البحر و نسیت وعد الله تعالی فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَ هُمْ لا یَشْعُرُونَ أنها أخته (3)فلما امتنع أن یأخذ من المراضع ثدیا قالت هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ فلما أتت بأمه ثار إلی ثدیها حتی امتلأ جنباه فقالت امکثی عندی ترضعین ابنی هذا فقالت لا أستطیع أن أدع فلما امتنع أن یأخذ من المراضع ثدیا قالت هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ فلما أتت بأمه ثار إلی ثدیها حتی امتلأ جنباه فقالت امکثی عندی ترضعین ابنی هذا فقالت لا أستطیع أن أدع

ص: 55


1- إلی هنا سقط عن العرائس المطبوع بمصر.
2- أی خوفا منک.
3- فی المصدر: عن جنب أی عن بعد و هم لا یشعرون أنّها أخته. و فی المصدر هنا زیادة لم تکن فی نسخة المؤلّف قدّس سرّه أو أراد الاختصار، و نحن نوردها بألفاظها و هی هذه: و کانت آسیة قد أرسلت إلی من حولها من کل انثی بها لبن لتختار له ظئرا تربی موسی، فجعل کلما أخذته امرأة منهن لترضعه لم یقبل ثدیها حتّی أشفقت آسیة أن یمتنع من اللبن فیموت، فأحزنها ذلک فأمرت به فاخرج الی السوق لتجتمع علیه الناس ترجو أن تصیب له ظئرا یقبلها و یأخذ ثدیها و یرضع منها، فلم یقبل ثدی امرأة فذلک قوله عزّ و جلّ «وَ حَرَّمْنا عَلَیْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ» فقالت اخت موسی حین أعیاهم أمره و أعیا الظئورة: «هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَ هُمْ لَهُ ناصِحُونَ» فأخذوها و قالوا لها: و ما یدریک بنصحهم له؟ و لعلک قد عرفت هذا الغلام فدلینا علی أهله، فقالت: ما أعرفهم، و انما نصحهم له و شفقتهم علیه من أجل رغبتهم فی ظئورة الملک و رجاء منفعته، فترکوها، فانطلقت الی امها فاخبرتها بالخبر فأتت، فلما وضعتها علی ثدیها فی حجرها نزل اللبن من ثدیها حتّی ملأ جنبیه، فانطلق البشیر الی آسیة یبشرها أن قد وجدنا لابنک ظئرا، فارسلت إلیها فأتی بها، فلما رأت ما یصنع بها قالت لها: امکثی عندی.

بیتی و ولدی (1)فإن طابت نفسک أن تعطینی فاذهب به إلی بیتی لا آلوه خیرا (2)فعلت و ذکرت (3)أم موسی وعد الله تعالی فرجعت به إلی بیتها من یومها و قیل کانت غیبة موسی عن أمه ثلاثة أیام فلما جاءت أمه به إلی بیتها کادت تقول هو ابنی فعصمها الله تعالی و ذلک قوله تعالی إِنْ کادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْ لا أَنْ رَبَطْنا عَلی قَلْبِها فلما ترعرع قالت امرأة فرعون لأم موسی أحب أن ترینی ابنی فوعدتها یوما تراها إیاه فقالت لحواضنها و قهارمتها (4)لا تبقین منکم أحد إلا استقبل ابنی بهدیة و کرامة فلم تزل الهدایا و التحف تستقبله من حین أخرج من بیت أمه أن أدخل علی امرأة فرعون فأکرمته و فرحت به فلما أدخل علی فرعون تناول لحیته و نتف منها و یقال إنه لطم وجهه و فی بعض الروایات أنه کان یلعب بین یدی فرعون و بیده قضیب صغیر یلعب به إذ ضرب علی رأس فرعون فغضب غضبا شدیدا و تطیر منه و قال هذا عدوی فأرسل إلی الذباحین فقالت امرأته إنما هو صبی لا یعقل و إنی أجعل بینی و بینک أمرا تعرف فیه الحق أضع له حلیا من الذهب و أضع له جمرا فإن أخذ الیاقوت فهو یعقل فلما حول جبرئیل یده إلی الجمر قبضها و طرحها فی فیه فوضعها علی لسانه فأحرقته فذلک الذی یقول وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی فکف عن قتله و حببه الله تعالی إلیه و إلی الناس کلهم.و قال أهل السیر لما بلغ موسی علیه السلام أشده و کبر کان یرکب مراکب فرعون و یلبس ما یلبس فرعون و کان إنما یدعی موسی بن فرعون و امتنع به بنو إسرائیل من کثیر من

ص: 56


1- فی المصدر: لا استطیع أن أدع بیتی و ولدی فیضیعوا.
2- فی المصدر: لا أولی له الا خیرا، أی لا أصنع له الا خیرا.
3- فی المصدر زیادة و هی هکذا: و إلّا انی غیر تارکة بیتی و ولدی، و تذکرت أم موسی ما کان اللّه وعدها فتعاسرت علی امرأة فرعون و أیقنت أن اللّه تعالی منجز وعده فرجعت بابنها إلی بیتها من وقتها.
4- الحواضن جمع الحاضنة: هی التی تقوم علی الصغیر فی تربیته. القهرمان: الوکیل أو أمین الدخل و الخرج. و فی المصدر: فقالت آسیة لخواصها و قهارمتها: لا یبقی منکن واحدة الا استقبلت ابنی بهدیة و کرامة، فانی بادئة بأمینة تحصی ما تصنع کل قهرمانة منکن فلم تزل اه.

الظلم (1)فرکب فرعون ذات یوم فرکب موسی فی أثره فأدرکه المقیل بأرض یقال لها منف (2)فدخلها نصف النهار و قد غلقت أسواقها و لیس فی طرقها أحد و ذلک قوله تعالی عَلی حِینِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فبینا هو یمشی فی ناحیة المدینة إذا هو برجلین یقتتلان أحدهما من بنی إسرائیل و الآخر من آل فرعون و الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ یقال إنه السامری و الَّذِی مِنْ عَدُوِّهِ کان خبازا لفرعون و اسمه قاثون (3)و کان اشتری حطبا للمطبخ فسخر السامری لیحمله فامتنع فلما مر بهما موسی استغاث به فقال موسی للقبطی دعه فقال الخباز إنما آخذه لعمل أبیک فأبی أن یخلی سبیله فغضب موسی فبطش و خلص السامری من یده فنازعه القبطی فَوَکَزَهُ مُوسی فقتله و هو لا یرید قتله قالوا و لما قتل لم یرهما إلا الله تعالی و الإسرائیلی فَأَصْبَحَ فِی الْمَدِینَةِ خائِفاً یَتَرَقَّبُ الأخبار فأتی فرعون فقیل له إن بنی إسرائیل قد قتلوا رجلا من آل فرعون فخذ لنا بحقنا فقال ائتونی بقاتله و من یشهد علیه فطلبوا ذلک فبینا هم یطوفون إذ مر موسی من الغد فرأی ذلک الإسرائیلی یقاتل فرعونیا فاستغاثه علی الفرعونی فصادف موسی و قد ندم علی ما کان منه بالأمس و کره الذی رأی فغضب موسی فمد یده و هو یرید أن یبطش بالفرعونی فقال للإسرائیلی إِنَّکَ لَغَوِیٌّ مُبِینٌ ففرق الإسرائیلی من موسی أن یبطش به من أجل أنه أغلظ له الکلام فظن أنه یرید قتله فقال له یا مُوسی أَ تُرِیدُ أَنْ تَقْتُلَنِی الآیة و إنما قال ذلک مخافة من موسی و ظنا أن یکون إیاه أراد و إنما أراد الفرعونی فتتارکا و ذهب إلی فرعون و أخبره بما سمع من الإسرائیلی فأرسل فرعون الذباحین و أمرهم بقتل موسی و قال لهم اطلبوه فی بنیات الطریق (4)فإنه غلام لا یهتدی إلی الطریق فجاءه رجل من أقصی المدینة من شیعته یقال له خربیل (5)و کان علی بقیة من دین إبراهیم الخلیل علیه السلام و کان أول من صدق بموسی و آمن به.

ص: 57


1- فی المصدر: و امتنع به عن بنی إسرائیل کثیر من الظلم و السخر التی کانت فیهم، و لا یعلم الناس أن ذلک الا من قبل الرضاعة، قالوا. فرکب.
2- منف بالفتح ثمّ السکون و فاء: اسم مدینة فرعون بمصر تقدم ذکرها قبلا.
3- فی المصدر: قاتون.
4- بنیات الطریق: الطرق الصغیرة المتشعبة من الجادة.
5- فی المصدر: حزقیل.

وَ قَدْ رُوِیَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ: سُبَّاقُ الْأُمَمِ ثَلَاثَةٌ لَمْ یَکْفُرُوا بِاللَّهِ طَرْفَةَ عَیْنٍ خِرْبِیلُ (1)مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَ حَبِیبٌ النَّجَّارُ صَاحِبُ یَاسِینَ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ هُوَ أَفْضَلُهُمْ.

قالوا فجاء خربیل (2)فاختصر طریقا قریبا حتی سبق الذباحین إلیه و أخبره بما هَمَّ به فرعون فذلک قوله تعالی وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ الآیة فتحیر موسی و لم یدر أین یذهب فجاء ملک علی فرس بیده عنزة فقال له اتبعنی فاتبعه فهداه إلی مدین.

و عن ابن عباس أنه خرج من مصر إلی مدین و بینهما مسیرة ثمان لیال و یقال نحو من کوفة إلی البصرة و لم یکن له طعام إلا ورق الشجر فما وصل إلیها حتی وقع خف قدمیه و إن خضرة البقل تتراءی من بطنه قالت العلماء لما انتهی موسی إلی أرض مدین فی ثمان لیال نزل فی أصل شجرة و إذا تحتها بئر و هی التی قال الله تعالی وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَیْنِ تَذُودانِ أی تحبسان أغنامهما فقال لهما ما خَطْبُکُما قالَتا لا نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعاءُ لأنا امرأتان ضعیفتان لا نقدر علی مزاحمة الرعاء فإذا سقوا مواشیهم سقینا أغنامنا من فضول حیاضهم وَ أَبُونا شَیْخٌ کَبِیرٌ تعنیان شعیبا.

و عن ابن عباس قال اسم أب امرأة موسی الذی استأجره یثرون صاحب مدین ابن أخی شعیب علیه السلام و اسم إحدی الجاریتین لیا و یقال حنونا و اسم الأخری صفوراء و هی امرأة موسی فلما قالتا ذلک رحمهما و کان هناک بئر و علی رأسها صخرة و کان نفر من الرجال یجتمعون علیها حتی یرفعوها عن رأسها و قیل إن تلک البئر غیر البئر التی یستقی منها الرعاء قالوا فرفع موسی الصخرة عن رأسها و أخذ دلوا لهما فَسَقی لَهُما أغنامهما فرجعتا إلی أبیهما سریعا قبل الناس و تولی موسی إلی ظل الشجرة فقال رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ فقال ابن عباس لقد قال ذلک موسی علیه السلام و لو شاء إنسان أن ینظر إلی خضرة

ص: 58


1- فی المصدر: حزقیل.
2- فی المصدر: حزقیل.

أمعائه من شدة الجوع لنظر ما یسأل الله تعالی إلا أکلة.

و

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ لَقَدْ قَالَهَا وَ إِنَّهُ لَمُحْتَاجٌ إِلَی شِقِّ تَمْرَةٍ.

قالوا فلما رجعتا إلی أبیهما قال لهما ما أعجلکما قالتا وجدنا رجلا صالحا رحمنا فسقی لنا أغنامنا فقال لإحداهما فاذهبی فادعیه إلی و هی التی تزوجها موسی فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِی عَلَی اسْتِحْیاءٍ ف قالَتْ له إِنَّ أَبِی یَدْعُوکَ لِیَجْزِیَکَ أَجْرَ ما سَقَیْتَ لَنا فقام موسی علیه السلام و تقدمته و هو یتبعها فهبت ریح فألزقت ثوب المرأة بردفها فقال لها امشی خلفی و دلینی علی الطریق فإن أخطأت فارمی قدامی بحصاة فإنا بنی یعقوب لا ننظر فی أعجاز النساء فنعتت له الطریق إلی منزل أبیها و مشت خلفه حتی دخلا علی شعیب فسأله عن حاله فأخبره ف قالَ لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ ف قالَتْ إِحْداهُما و هی التی کانت الرسول إلی موسی یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ و إنما قالت القوی لأنه أزال الحجر الذی کان یرفعه ثلاثون أو أربعون رجلا (1)فقال لها أبوها فما علمک بأمانته فأخبرت أباها بما أمرها به موسی من استدبارها إیاه.

قالوا فَلَمَّا قَضی مُوسَی علیه السلام أتم الأجلین وَ سارَ بِأَهْلِهِ منفصلا من أرض مدین یؤم الشام و معه أغنامه و امرأته و هی فی شهرها لا تدری أ لیلا تضع أم نهارا فانطلق فی بریة الشام عادلا عن المدائن و العمران مخافة الملوک الذین کانوا بالشام و کان أکبر همه یومئذ أخاه هارون و إخراجه من مصر فسار موسی علیه السلام فی البریة غیر عارف بطرقها فأجاءه المسیر (2)إلی جانب الطور الغربی الأیمن فی عشیة شاتیة شدیدة البرد و أظلم علیه اللیل و أخذت السماء ترعد و تبرق و تمطر و أخذ امرأته الطلق فعمد موسی إلی زنده و قدحه مرات فلم تور فتحیر و قام و قعد و أخذ یتأمل ما قرب و بعد تحیرا و ضجرا فبینا هو کذلک إذ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ ناراً فحسبه نارا فَقالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً یعنی من یدلنی علی الطریق و کان قد ضل الطریق فَلَمَّا أَتاها رأی نورا عظیما ممتدا من عنان السماء إلی شجرة عظیمة هناک و.

ص: 59


1- فی المصدر: لا یرفعه الا أربعون رجلا. و لیس فیه ثلاثون. م.
2- فی المصدر فألجأه المسیر.

اختلفوا فیها فقیل العوسجة و قیل العناب فتحیر موسی علیه السلام و ارتعدت مفاصله حیث رأی نارا عظیمة لیس لها دخان تلتهب و تشتعل من جوف شجرة خضراء لا تزداد النار إلا عظما و لا الشجرة إلا خضرة و نضرة فلما دنا استأخرت عنه فخاف عنها و رجع ثم ذکر حاجته إلی النار فرجع إلیها فدنت منه ف نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یا مُوسی فنظر فلم یر أحدا فنودی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ فلما سمع ذلک علم أنه ربه فناداه ربه أن ادن و اقترب فلما قرب منه و سمع النداء و رأی تلک الهیبة خفق قلبه و کل لسانه و ضعفت متنه (1)و صار حیا کمیت فأرسل الله سبحانه إلیه ملکا یشد ظهره و یقوی قلبه فلما تاب إلیه (2)نودی فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً ثم قال الله سبحانه تسکینا لقلبه و إذهابا لدهشته وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ إلی قوله تعالی مَآرِبُ أُخْری و اختلف فی اسم العصا فقال ابن جبیر اسمها ما شاء الله (3)و قال مقاتل اسمها نفعة و قیل غیاث و قیل علیق و أما صفتها و المآرب التی فیها لموسی علیه السلام فقال أهل العلم بأخبار الماضین کان لعصا موسی شعبتان و محجن فی أصل الشعبتین و سنان حدید فی أسفلها و کان موسی علیه السلام إذا دخل مفازة لیلا و لم یکن قمر تضی ء شعبتاها کالشعبتین من نور تضیئان له مد البصر و کان إذا أعوز الماء أدلاها فی البئر فجعلت تمتد إلی مقدار قعر البئر و تصیر فی رأسها شبه الدلو یستقی و إذا احتاج إلی الطعام ضرب الأرض بعصاه فیخرج ما یأکل یومه و کان إذا اشتهی فاکهة من الفواکه غرزها فی الأرض (4)فتغصنت أغصان تلک الشجرة التی اشتهی موسی فاکهتها و أثمرت له من ساعتها و یقال کان عصاه من اللوز فکان إذا جاع رکزها (5)فی الأرض فأورقت و أثمرت و أطعمت فکان یأکل منها اللوز و کان إذا قاتل عدوه یظهر علی شعبتیها تنینان یتناضلان (6)و کان یضرب علی الجبل

ص: 60


1- المتن: الظهر.
2- أی فلما رجع إلیه الصحة.
3- فی المصدر: ماسا.
4- أی أدخلها و اثبتها فیها.
5- أی اثبتها فیها.
6- التنین کسجین: الحیة العظیمة. و فی المصدر: تنینان یقاتلان.

الصعب الوعر المرتقی و علی الشجر و العشب و الشوک فینفرج و إذا أراد عبور نهر من الأنهار بلا سفینة ضربها علیه فانفلق و بدا له طریق مهیع یمشی فیه و کان یشرب أحیانا من إحدی الشعبتین اللبن و من الآخر العسل و کان إذا أعیا فی طریقه یرکبها فتحملها إلی أی موضع شاء من غیر رکض و لا تحریک رجل و کانت تدله علی الطریق و تقاتل أعداءه و إذا احتاج موسی إلی الطیب فاح منها الطیب حتی یتطیب ثوبه و إذا کان فی طریق فیه لصوص تخشی الناس جانبهم تکلمه العصا و تقول له خذ جانب کذا و کان یهش بها علی غنمه و یدفع بها السباع و الحیات و الحشرات و إذا سافر وضعها علی عاتقه و علق علیها جهازه و متاعه و مخلاته و مقلاعه و کساءه و طعامه و سقاءه.

قال مقاتل بن حیان قال شعیب لموسی حین زوج ابنته و سلم إلیه أغنامه یرعاها اذهب بهذه الأغنام فإذا بلغت مفرق الطریق فخذ علی یسارک و لا تأخذ علی یمینک و إن کان الکلأ بها أکثر فإن هناک تنینا عظیما أخشی علیک و علی الأغنام منه فذهب موسی بالأغنام فلما بلغ مفرق الطریقین أخذت الأغنام ذات الیمین فاجتهد موسی علی أن یصرفها إلی ذات الشمال فلم تطعه فنام موسی و الأغنام ترعی فإذا بالتنین قد جاء فقامت عصا موسی فحاربته فقتلته و أتت فاستلقت علی جنب موسی و هی دامیة فلما استیقظ موسی علیه السلام رأی العصا دامیة و التنین مقتولا فعلم أن فی تلک العصا لله تعالی قدرة و عرف أن لها شأنا فهذه مآرب موسی فیها إذا کانت عصا فأما إذا ألقاها موسی فیری أنها تنقلب حیة کأعظم ما یکون من التنانین سوداء مدلهمة تدب علی أربع قوائم تصیر شعبتاها فمها و فیه اثنا عشر أنیابا و أضراسا لها صریف و صریر یخرج منها لهب النار فتصیر محجنها عرفا لها کأمثال النیازک (1)تلتهب و عیناها تلمعان کما یلمع البرق تهب من فیها ریح السموم لا تصیب شیئا إلا أحرقته تمر بالصخرة مثل الناقة الکوماء (2)فتبتلعها حتی أن الصخور فی جوفها تتقعقع (3)و تمر بالشجرة فتفطرها بأنیابها ثم تحطمها و

ص: 61


1- جمع النیزک: شعلة تری کالرمح، و هو أحد أقسام الشهب المتساقطة.
2- الکوماء: البعیر الضخم السنام.
3- تقعقع: صوت.

تبتلعها و جعلت تتلمظ و تترمرم کأنها تطلب شیئا تأکل و کان تکون فی عظم الثعبان و خفة الجان و لین الحیة و ذلک موافق لنص القرآن حیث قال فی موضع فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ و قال فی موضع آخر کَأَنَّها جَانٌّ و قال فی موضع آخر فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی قالوا فلما ألقاها صارت شعبتاها فمها و محجنها عرفا لها فی ظهرها و هی تهتز لها أنیاب و هی کما شاء الله أن یکون فرأی موسی أمرا فظیعا ف وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ فناداه ربه تعالی أن یا مُوسی أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّکَ مِنَ الْآمِنِینَ قالوا و کان علی موسی جبة من صوف فلف کمه علی یده و هو لها هائب فنودی أن احسر عن یدک فحسر کمه عن یده ثم أدخل یده بین لحییها فلما قبض فإذا هو عصاه فی یده و یده بین شعبتیها حیث کان یضعها ثم قال له أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ فأدخلها ثم أخرجها فإذا هی نور تلتهب یکل عنه البصر ثم ردها فخرجت کما کانت علی لون یدیه.

ثم قال له اذْهَبْ إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی فقال موسی رَبِّ إِنِّی قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ وَ أَخِی هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِی رِدْءاً یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ قال الله تعالی سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ الآیة و کان علی موسی یومئذ مدرعة قد خلها بخلال و جبة من صوف و ثیاب من صوف و قلنسوة من صوف و الله سبحانه یکلمه و یعهد إلیه و یقول له یا موسی انطلق برسالتی و أنت بعینی و سمعی و معک قوتی و نصرتی بعثتک إلی خلق ضعیف من خلقی بطر من نعمتی و آمن مکری و غرته الدنیا حتی جحد حقی و أنکر ربوبیتی و زعم أنه لا یعرفنی و عزتی و جلالی لو لا الحجة و العذر اللذان جعلتهما بینی و بین خلقی لبطشت به بطشة جبار تغضب لغضبه السماوات و الأرض و البحار و الجبال و الشجر و الدواب فلو أذنت للسماء لحصبته (1)أو للأرض لابتلعته أو للجبال لدکدکته أو للبحار لغرقته و لکن هان علی و صغر عندی و وسعه حلمی و أنا الغنی عنه و عن جمیع خلقی و أنا خالق الغنی و الفقیر لا غنی إلا من أغنیته و لا فقیر إلا من أفقرته فبلغه رسالتی و ادعه إلی عبادتی و توحیدی و الإخلاص لی و حذره نقمتی و بأسی و ذکره أیامی و أعلمه أنه لا یقوم لغضبی شی ء و قل له فیما بین ذلک

ص: 62


1- أی رمته بالحصباء.

قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی و کنه فی خطابک (1) إیاه و لا یرو عنک ما ألبسته من لباس الدنیا فإن ناصیته بیدی و لا یطرف و لا ینطق و لا یتنفس إلا بعلمی و أخبره بأنی إلی العفو و المغفرة أسرع إلی الغضب و العقوبة و قل له أجب ربک فإنه واسع المغفرة قد أمهلک طول هذه المدة و أنت فی کلها تدعی الربوبیة دونه و تصد عن عبادته و فی کل ذلک تمطر علیک السماء و تنبت لک الأرض و یلبسک العافیة و لو شاء لعاجلک بالنقمة و لسلبک ما أعطاک و لکنه ذو حلم عظیم ثم أمسک عن موسی سبعة أیام ثم قیل له بعد سبع لیال أجب ربک یا موسی فیما کلمک فقال رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی الآیة فلما رجع موسی شیعته الملائکة فکان قلب موسی مشتغلا بولده و أراد أن یختنه فأمر الله عز و جل ملکا فمد یده و لم یزل قدمه عن موضعها حتی جاء به ملففا فی خرقته و تناوله موسی فأخذ حجرتین فحک أحدهما بالآخر حتی حدده کالسکین فختن بهما (2)ابنه فتفل الملک علیه و برئ من ساعته ثم رده الملک إلی موضعه و لم یزل أهل موسی فی ذلک الموضع حتی مر راع من أهل مدین فعرفهم و احتملهم و ردهم إلی مدین و کانوا عند شعیب حتی بلغهم خبر موسی علیه السلام بعد ما فلق البحر و جاوزه بنو إسرائیل و غرق الله فرعون فبعثهم شعیب إلی موسی علیه السلام بمصر. (3)

**[ترجمه]ابن عباس روایت می­کند: هنگامی که زمان وضع حمل مادر موسی رسید کسی را دنبال یکی از قابله­ها که با او دوستی خالصانه­ای داشت فرستاد. پس آن قابله آمد و بچه را گرفت. هنگامی که موسی به زمین افتاد نوری که در بین چشمان موسی بود او را ترساند پس همه وجودش لرزید و محبت موسی در دلش افتاد. سپس به مادر موسی گفت: ای زن، هنگامی که به نزد تو آمدم فقط می خواستم که بچه ات را بکشم و خبرش را به فرعون برسانم ولی در دلم عشقی نسبت به بچه ات دیدم که هیچ جا چنین احساسی نداشتم. پس او را حفظ کن که او همان دشمن ماست. هنگامی که قابله از نزد او رفت

ص: 53

جاسوسان او را دیدند. پس به خانه موسی آمدند تا به نزد مادر موسی بروند، خواهر موسی گفت: نگهبانان جلوی در هستند. او پریشان شد از ترس بر کودکش نمی دانست چکار کند. به سرعت او را در بین پارچه کهنه ای پیچاند و آن را در تنور در حالی که روشن بود گذاشت که خداوند به او الهام کرده بود که این کار را بکند. هنگامی که نگهبانان داخل شدند دیدند که تنور روشن است. روایت است که: رنگ مادر موسی عوض نشده بود و شیر برایش درنیامده بود. نگهبانان از او پرسیدند؟ چرا آن قابله به این جا آمد؟ گفت: او زن مهربانی است. آمده بود که به من سر بزند. سپس آن نگهبانان از آن جا رفتند. وقتی که سرحال آمد به دخترش گفت: بچه کجاست؟ گفت: نمی دانم. که ناگهان صدای گریه بچه را از داخل تنور شنید که خداوند آتش تنور را برایش سرد و سلامت کرده بود، و مادرش او را گرفت.

از ابن عباس روایت است که: مادر موسی نزد نجاری از قوم فرعون رفت و صندوق کوچکی از او خرید. نجار به او گفت: می خواهی با این چکار کنی؟ گفت: پسری دارم و می خواهم او را در آن مخفی کنم، چون نمی خواست که دروغ بگوید. سپس نجار به طرف قاتلان بچه ها رفت تا آن ها را باخبر کند هنگامی که می­خواست حرف بزند خداوند جلوی زبانش را گرفت سپس شروع به اشاره کردن با دستش کرد ولی کسی از او چیزی نمی فهمید. هنگامی که فهمیدند خبری ندارد و از او به ستوه آمدند، بزرگ ایشان گفت: او را بزنید، پس آن ها هم او را زدند و از آن جا به بیرون انداختند. سپس در یک بیابان سرگردان شد. سپس خداوند زبان و بیناییش را به او بازگرداند به شرط این که جای موسی را فاش نکند و بلکه آن راز را پیش خودش نگه دارد. سپس خداوند بینایی و زبانش را به او بازگرداند. سپس به راه خداوند رو آورد و سخنان او را قبول کرد. سپس مادر موسی به راه افتاد و او را به دریا انداخت این در حالی بود که به مدت سه ماه او را شیر داده بود. در آن هنگام فرعون دختری داشت غیر از او بچه ای نداشت که مهربان ترین کس نسبت به فرعون بود. و بیماری پیسی شدیدی داشت که طبیبان و ساحران مصر گفته بودند که آن بیماری فقط از طریق آب دریا شفا پیدا می کند که در آن چیزی شبیه انسان وجود دارد و از آب دهان آن گرفته می­شود و باید آن آب را به بدنش بمالند تا بیماریش شفا یابد. این اتفاق در چنان روز و فلان ساعت به هنگام طلوع آفتاب می­افتد. چون روز دوشنبه فرارسید فرعون با آسیه به طرف استراحتگاهی که در کنار ساحل رود نیل داشت، رفت. پس دختر فرعون همراه کنیزکانش به ساحل دریا آمد و با هم بازی می کردند که ناگهان امواج رود نیل صندوقچه را آورد پس آن را گرفتند. آسیه نزدیک شد و در داخل صندوقچه نوری را دید که قبل از آن برای کسی که خداوند می­خواست او را گرامی بدارد، ندیده بود. پس آن را گرفت و در آن را باز کرد که ناگهان دید آن نور در بین چشمانش است

ص: 54

و خداوند متعال رزقش را در انگشت ابهامش قرار داده بود که وقتی آن را می مکید شیر از آن بیرون می آمد. پس خداوند عشق آن کودک را در دل او قرار داد و فرعون او را دوست داشت. هنگامی که او را از صندوقچه گرفتند، دختر فرعون دستش را به آبی که از دهان موسی سرازیر شده بود مالید و آن را به بدنش زد و از آن بیماری شفا یافت. سپس موسی را بوسید و او را در آغوش گرفت. بعضی از مبالغه گران و متعصبان قوم فرعون گفتند: ای پادشاه، ما فکر می کنیم که آن بچه بنی اسراییل که قرار است متولد شود و از او می ترسی، این بچه است که به خاطر ترس از تو او را به دریا انداخته اند. پس فرعون تصمیم به کشتن او گرفت ولی آسیه از او خواست تا آن کودک را به او ببخشد. فرعون نیز او را به آسیه بخشید. سپس به او گفت: اسمی برای او انتخاب کن. گفت: اسم او را نهادم موشی چون او را بین ماء (آب) و شجر (درخت) پیدا کرده بود.

گفته­اند: مادر موسی به خواهرش - که اسمش مریم بود - گفت: او را دنبال کن و درباه او جستجو کن و ببین چیزی از او می شنوی؟ آیا بچه ام زنده است یا حیوانات دریایی او را خورده اند؟ و وعده خداوند را فراموش کرد «فبصرت به عن جنب و هم لا یشعرون» آن ها نمی دانستند که او خواهر موسی است. هنگامی که بچه سینه زنان شیرده را نمی گرفت گفت: « هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی أَهْلِ بَیْتٍ یَکْفُلُونَهُ لَکُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ » هنگامی که مادرش را آورد به سرعت سینه مادرش را گرفت و آنقدر از آن شیر خورد تا پهلوهایش پر شد. سپس گفت: نزد ما بمان و این بچه ام را برایم بزرگ کن. گفت: نمی توانم

ص: 55

خانه و فرزندم را رها کنم. ولی اگر بخواهی می توانم که آن را با خودم به خانه ببرم و هر کار خیری بتوانم برایش انجام می دهم. سپس او را به مادرش داد و مادر موسی وعده خداوند را به یاد آورد و موسی را همان روز به خانه اش بازگرداند. گفته شده: نبود موسی در کنار مادرش سه روز طول کشید هنگامی که مادرش او را به خانه اش می برد می­خواست بگوید که این بچه خودم است ولی خداوند مانع او از گفتن این کلام شد که خداوند فرمود: «إِن کَادَتْ لَتُبْدِی بِهِ لَوْلَا أَن رَّبَطْنَا عَلَی قَلْبِهَا» هنگامی که بزرگ شد زن فرعون به مادر موسی گفت: دوست دارم که پسرم را به دیدنم بیاوری. سپس به او وعده داد که روزی موسی را به نزدش ببرد. سپس به سرپرستان و مسئولان او گفت: همه شما باید برای استقبال از پسرم هدیه و پیشکشی بیاورد، از آن زمان که از خانه مادرش خارج شد تا وقتی که نزد زن فرعون رفت همچنان هدایا برای استقبالش می­آوردند. زن فرعون او را گرامی داشت و از دیدنش خوشحال شد هنگامی که نزد فرعون رفت ریش فرعون را گرفت و از آن کند و گفته شده: که سیلی به صورت فرعون زد و در بعضی روایات آمده است که جلوی فرعون بازی می کرد و چوب کوچکی در دستش بود که با آن چوب بر سر فرعون زد. فرعون خیلی عصبانی شد و او را به فال بد گرفت و گفت: این دشمن من است و کسی را دنبال جلادانش فرستاد. زنش گفت: او بچه است، نمی فهمد، من الان با یک روش ثابت می کنم که چنین است. سپس در روبروی موسی زینتی از طلا و اخگری می­گذارم، اگر یاقوت را برداشت پس می فهمد. سپس وقتی که می خواست یاقوت را بردارد، جبرئیل دستش را به طرف اخگر برگرداند. سپس اخگر را برداشت و آن را در دهانش گذاشت و دهانش سوخت. که در قرآن فرمود:« و احلل عقدة من لسانی » پس از کشتن موسی صرف نظر کرد و خداوند او را نزد فرعون و همه مردم دوست داشتنی کرد. سیره نویسان می­گویند: هنگامی که موسی بزرگ شد بر روی تخت های فرعون می نشست و لباس های فرعون را می پوشید و آن زمان موسی پسر فرعون خوانده می­شد، و بنی اسراییل به خاطر او از بسیاری

ص: 56

از ظلم­ها رهایی یافتند. روزی فرعون سوار بر مرکبش شد و موسی نیز سوار بر مرکبی دیگری به دنبالش رفت. در یکی از اقامتگاه های شهر منف به او رسید. موسی هنگام ظهر به شهر رسید بازارهایش بسته بودند و در خیابان هایش کسی نبود، که خداوند در این باره فرمود: «علی حین غفلة من أهلها» در آن هنگام که در شهر قدم می زد به دو مرد رسید که با هم دعوا می کردند. یکی از آن ها از بنی اسراییل و دیگری از یاران فرعون بود. گفته شده: که آن بنی اسراییلی سامری و آن مرد دیگر نانوای فرعون و اسمش قاثون بوده است. آن مرد نانوا، هیزم برای نانوایی خریده و به سامرائی دستور داده بود که آن ها را برایش حمل کند، ولی او قبول نمی کرد. هنگامی که موسی از کنار آن ها عبور کرد آن مرد از موسی طلب کمک کرد. موسی به آن مرد فرعونی گفت: او را رها کن. نانوایی گفت: او را برای انجام کار پدرت می گیرم؛ و قبول نکرد که او را رها کند. سپس موسی خشمگین شد و آن سامری را از دستش خلاص کرد و آن مرد قبطی با موسی درگیر شد. سپس موسی مشتی بر او زد و او را کشت ولی نمی­خواست او را بکشد. گفته­اند: هنگامی که آن مرد را کشت فقط خداوند و آن مرد بنی اسراییلی این جریان را دیدند. پس در شهر با حالت ترس می گشت و خبرها را دنبال می کرد. کسی نزد فرعون رفت و به او گفته شد: بنی اسراییلی ها مردی از قوم ما را کشته اند، حق ما را بگیر. گفت: قاتل را بیاورید و یک شاهد هم بر علیه او شهادت بدهد. پس رفتند تا قاتل را پیدا کنند، آن ها در بازار گشت می زدند که موسی فردای آن روز همان مرد بنی اسراییلی را دید که دوباره با یک مرد فرعونی دعوا می کند، آن مرد دوباره از موسی طلب کمک کرد، موسی آمد و از کار دیروزش پشیمان بود و از این دعوای دوباره اسراییلی خوشش نیامد. سپس موسی عصبانی شد و دستش را بالا برد و خواست که آن فرعونی را بزند و به آن مرد اسراییلی گفت: «إنّک لغویّ مبین». اسراییلی از موسی ترسید چون با کلامش به او گفته بود که اشتباه می کند و فکر کرد که می خواهد او را بکشد و گفت: «أَتُرِیدُ أَن تَقْتُلَنِی کَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالأَمْسِ إِن تُرِیدُ إِلَّا أَن تَکُونَ جَبَّارًا فِی الأَرْضِ وَمَا تُرِیدُ أَن تَکُونَ مِنَ الْمُصْلِحِینَ » این را بخاطر ترس از موسی گفت و فکر می کرد که موسی قصد کشتن او را کرده است در حالی که او می خواست فرعونی را بزند. و آن ها را از هم جدا کرد و اآن مرد نزد فرعون رفت و آن چه را که شنیده بود به او گفت. سپس فرعون جلادانش را فرستاد و دستور داد که موسی را بکشند و به آن ها گفت: او را در کوچه های کوچک شهر پیدا می کنید، او بچه ای است که در راه های مشخص راه نمی رود. یک مرد از پیروان موسی به نام حزبیل از منتهای شهر آمد در حالی که آن مرد به دین حضرت ابراهیم خلیل ایمان داشت و اولین کسی بود که به موسی ایمان آورد و او را تصدیق کرد.

ص: 57

از پیامبر صلی الله علیه و آله روایت است که: بهترین انسان های امت های مختلف سه نفرند که حتی به اندازه یک چشم برهم زدن گناه نکردند، حزبیل، مؤمن خانواده فرعون، حبیب نجار، دوست یاسین، و علی بن ابی طالب که بهترین آن هاست.

گفته اند: حزبیل آمد و از راه کوتاهی آمده بود تا از جلادان فرعون جلو بزند و به او خبر داد که فرعون چه نقشه ای برایش کشیده است، آن جا که خداوند فرمود:«وَجَاء رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَی الْمَدِینَةِ یَسْعَی قَالَ یَا مُوسَی إِنَّ الْمَلَأَ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ إِنِّی لَکَ مِنَ النَّاصِحِینَ » سپس موسی سرگردان شد و نمی دانست که کجا باید برود. در این هنگام فرشته­ای بر روی یک اسب آمد که یک قاطر همراهش بود و به او گفت: دنبالم بیا. سپس موسی را به طرف شهر مدین هدایت کرد.

از ابن عباس روایت است که: از مصر به طرف مدین راهی شد که میان این دو شهر هشت شب فاصله بود. و گفته شده: از کوفه به طرف بصره رفت و هیچ غذایی جز برگ درخت همراهش نبود هنگامی که به آن جا رسید از خستگی و گرسنگی به زمین افتاد و سبزی گیاهان از شکمش بیرون می آمد. علما می گویند: هنگامی که موسی در طول هشت شب به شهر مدین رسید در کنار تنه درختی نشست که پایین تر از آن چشمه ای بود، آن جا که خداوند فرمود: «وَلَمَّا وَرَدَ مَاء مَدْیَنَ وَجَدَ عَلَیْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ یَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأتَیْنِ تَذُودَانِ » یعنی گوسفندانشان را از رفتن به سر چشمه منع می­کردند. موسی به آن ها گفت: « مَا خَطْبُکُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِی حَتَّی یُصْدِرَ الرِّعَاء » چون ما دختر و ضعیف هستیم نمی توانیم مزاحم کار دیگر چوپانان شویم. هرگاه آن ها به گله هایشان آب دادند ما نیز گوسفندانمان را از آب باقیمانده آن ها آب می­دهیم. «أبونا شیخ کبیر» که منظورشان، پدرشان حضرت شعیب علیه السلام بود. ابن عباس می گوید: اسم پدر زن موسی که او را اجاره گرفته بود، شیرون بود که صاحب شهر مدین و پسر برادر شعیب علیه السلام بود و اسم یکی از آن دختران لیا بوده و گفته شده حنونا بوده است و اسم دیگری صفورا همان زن موسی بوده است. هنگامی که این سخنان را گفتند موسی دلش به حالشان سوخت. در آن جا چشمه ای بود که بر روی آن تخته سنگی بود که تعدادی از مردان آن جا بر روی آن جمع می شدند تا آن را بر روی چشمه بردارند. گفته شده: که آن چشمه، غیر از آن چشمه­ای بوده که چوپانان از آن استفاده می­کردند. گفتند: موسی آن تخته سنگ را از روی چشمه برداشت و سطل بزرگی از آن دو دختر گرفت و گوسفندانشان را آب داد و آن روز را سریع تر و قبل از دیگران به نزد پدرشان برگشتند. دوباره به زیر سایه درخت برگشت و گفت: «رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَیَّ مِنْ خَیْرٍ فَقِیرٌ»

ابن عباس می گوید: موسی هنگامی این خواسته را از خداوند کرد که اگر کسی به سبزی

ص: 58

روده های موسی که از شدت گرسنگی به او دست داده بود، نگاه می کرد متوجه می­شد که او فقط یک غذای ساده از خداوند خواسته است. امام باقر علیه السلام فرمود: زمانی این خواسته را از خداوند کرد که به یک نصف خرما برای سیر کردن خودش نیاز داشت. می گویند: هنگامی که آن دو دختر به نزد پدرشان برگشتند، به آن ها گفت: چطور زود برگشتید؟ گفتند: یک مرد صالحی را دیدیم که دلش به حال ما سوخت و گوسفندانمان را به جای ما آب داد. سپس به یکی از آن ها گفت: برو و او را نزد من بیاور و آن همان بود که با موسی ازدواج کرد. یکی از آن ها با حالت شرم راه می رفت، آمد و به او گفت: پدرم تو را دعوت کرده است تا به جای آن گله ما را آب دادی به تو پاداش بدهد. موسی برخاست و پشت سر آن دختر راه افتاد و آن دختر از جلویش حرکت می کرد. در آن هنگام بادی وزید و لباس آن دختر را از پشت بلند کرد. سپس موسی به او گفت: تو از پشت من حرکت کن و راه را به من نشان بده، اگر اشتباهی رفتم با سنگ ریزه راه را به من نشان بده، ما خانواده یعقوب به سرین زن نگاه نمی کنیم. پس راه رفتن به خانه پدرش را برایش نشان داد و او هم پشت سر موسی راه می رفت تا نزد شعیب رسیدند. شعیب از ماجرای زندگی موسی پرسید، او نیز برایش تعریف کرد و شعیب گفت: «لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» آن دختری که به دنبال موسی رفته بود گفت: «یَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الأَمِینُ» به خاطر این گفت قوی چون آن سنگی را که سی تا چهل نفر آن را بلند می کردند او به تنهایی بلند کرد. پدرش گفت: پس چطور می­دانی که امین است؟ پس او نیز آن جریان را که موسی به او گفته بود که از پشت سرش حرکت کند را برایش تعریف کرد.

گفته اند: هنگامی که موسی هر دو مدت را کامل کرد همراه خانواده­اش از شهر مدین خارج شد و به طرف شام حرکت کرد و گوسفندان و همسرش هم همراهش بودند و در آن زمان همسرش زمان وضع حملش بود، و نمی دانست که روز یا شب وضع حمل می کند. سپس به صحرای شام رفت و از شهرها و آبادی­ها از ترس پادشاه­هایی که در شام بودند، تغییر مسیر داد که در آن زمان بزرگترین قصدش برادرش بود که می خواست او را از مصر خارج کند. پس موسی در حالی که به راه آشنا نبود در بیابان شروع به حرکت کرد. سپس راه او را در شبی زمستانی و بسیار سرد به طرف راست و غرب کوه طور رسانده بود. آن شب خیلی تاریک بود و رعدو برق زده می شد و باران می بارید و همسرش هنگام وضع حملش رسیده بود، پس سعی کرد با چخماقش آتش روشن کند ولی هرچند که سعی کرد روشن نشد. پس سرگردان شد و شروع به رفت و آمد کرد و در حالت قدم زدن تفکر می کرد. در این وقت متوجه نوری از طرف کوه طور شد، فکر کرد که آتش است. به خانواده اش گفت: این جا بمانید، من آتشی را دیدم شاید بتوانم تکه ای از آن بیاورم یا این که از آن جا به وسیله نور آن راه را پیدا کنم، چون راه را گم کرده بودند. هنگامی که به آن جا رسید نور خیلی بزرگی را دید که از طرف آسمان به طرف یک درخت بزرگ در آن جا کشیده شده بود.

ص: 59

و در مورد نوع آن درخت اختلاف نظر دارند. گفته شده که: بوته تمشک وحشی. و گفته­اند: درخت عناب بوده است. موسی تعجب کرد و به خاطر دیدن آن آتش بزرگ و بدون دود تمام بدنش شروع به لرزیدن کرد، آن آتش از درون یک درخت سبز شعله­ور می شد. هرچه می گذشت آتش بیشتر و سرسبزی درخت نیز بیشتر می شد. هنگامی که به آن نزدیک شد از ترس از آن دور شد، و برگشت. سپس نیازش را به آتش به یاد آورد و به طرف آن برگشت و به آن نزدیک شد. سپس از طرف راست بیابان در مکان مبارک درخت ندایی آمد: «أَن یَا مُوسَی». موسی نگاهی به اطراف انداخت ولی کسی را ندید. دوباره ندا آمد: « أَن یَا مُوسَی إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِینَ » هنگامی که این را شنید فهمید که آن خداوند است و خداوند فرمود که بیا و نزدیک شو، هنگامی که نزدیک شد و ندا را شنید و آن هیبت را دید، قلبش تند می زد و زبانش گنگ شد و پشتش ضعیف شد و به مانند یک مرده شد، خداوند یک فرشته را به نزد او فرستاد که پشتش را استوار و قلبش را قوی کند، هنگامی که به خودش آمد ندا آمد: « اخلع نعلیک إنّک بالوادی المقدس طوی» سپس خداوند برای تسکین قلب او و از بین رفتن و حشتش فرمود: «و ما تلک بیمینک» تا «مآرب أخری».

در مورد اسم عصا اختلاف نظر است. ابن جبیر می گوید: اسم آن ماشاء الله بوده است. مقاتل می گوید: نفعه، و گفته شده: غیاث و همچنین علیق، و اما ویژگی ها و نشانه هایی که برای موسی داشت، عالمان به روایت گذشته می گویند: که عصای موسی دو سر و یک قلاب بر روی سر اصلی عصا داشت و یک دنده آهنی در پایین آن بود، وقتی که موسی شبانه به صحرا می رفت و هوا مهتابی نبود دو سر آن از نور می درخشیدند و روبروی او را روشن می کردند و هرگاه که آب چاه کم می شد آن را به چاه می انداخت و سر آن به مانند سطل در می آمد و از آن آب بیرون می کشید و اگر به غذا نیاز پیدا می کرد با عصایش بر زمین میزد و غذای آن روزش بیرون می آمد و اگر هوس یک میوه را می کرد آن را در زمین فرو می کرد. پس در همان لحظه عصایش برگ های همان درخت را که میوه اش را هوس کرده بود در می آورد و همان لحظه هم میوه می داد و گفته شده: که عصایش از جنس درخت بادام بوده است و هرگاه با دشمنش می جنگید بر روی دو سرش دو مار بزرگ در می آمدند که با دشمنش می جنگیدند و آن را بر روی کوه

ص: 60

سخت ناهموار و بلند و درخت و گیاه و خار میزد آن ها را منفجر می کرد. و هرگاه می خواست از رودی و دریایی بدون کشتی عبور کند عصایش را بر روی آن می زد سپس آب شکافته می شد و یک راه هموار برایش ایجاد می شد و از آن عبور می­کرد و گاهی از یکی از سرهای آن شیر و از سر دیگر عسل می خورد و اگر در راه گم می شد بر آن سوار می شد و او را به هر جا که می خواست بدون هیچ گونه لغزش پا و اذیتی می برد و او را بر راهش راهنمایی می کرد و با دشمنانش می جنگید هرگاه به بوی خوب احتیاج داشت بوی خوب از آن پخش می شد و لباس هایش را خوشبو می کرد و هرگاه در راه دزدانی بودند که مردم را می ترساندند عصا با او صحبت می کرد و می گفت: مواظب آن طرفت باش و با آن گوسفندانش را به چرا می برد و حیوانات وحشی و مارها و حشرات را از آن ها دور می کرد، و هرگاه به مسافرت می رفت آن را بر روی شانه اش می گذاشت و توشه و لباس و غذا و کوزه و سنگ قلابش را بر روی آن آویزان می کرد.

مقاتل بن حیان می گوید: شعیب هنگامی که دخترش را به همسری موسی داد و گوسفندانش را برای چرا به او سپرد به او گفت: این گوسفندان را ببر. هرگاه به دو راهی رسیدی به طرف چپت برو نه به طرف راست. اگر آن جا علف زیادی بود بدان که آن جا یک مار بزرگی است. خودت و گوسفندان را از آن محافظت کن، موسی گوسفندان را برد هنگامی که بر سر دوراهی رسید گوسفندان به طرف راست رفتند و موسی سعی کرد که آن ها را به طرف چپ ببرد ولی نتوانست، موسی خوابید و گوسفندان مشغول چرا بودند که ناگهان مار بزرگی آمد و عصای موسی برخاست و با آن مار جنگید و آن را کشت و عصا برگشت و کنار موسی دراز کشید در حالی که خونی بود. هنگامی که موسی بیدار شد متوجه شد که عصایش خونی است و مار کشته شده است. پس فهمید که در آن عصا قدرت خداوند وجود دارد. وقتی عصا بود حوائج موسی را برآورده می­کرد و هنگامی که آن را می­انداخت می­دید که به بزرگبرین افعی سیاه و تیره تبدیل می­شود که بر روی چهارپا می خزد و دو سر عصا به دهانش تبدیل می­شود و در دهانش دوازده دندان نیش و دندان وجود دارد که این دندانها و نیش­ها صدا دارند و از دهانش شعله های آتش بیرون می آید و قلاب آن به صورت کاکلی شبیه شهاب آسمانی درمی­آید که شعله ور است و چشمانش به مانند برق می درخشند و از آن ها بادی مسموم بیرون می­آید. به هر چیزی برخورد می کرد آن را می سوزاند به مانند شتری قوی و بلند کوهان از روی صخره حرکت می کرد و آن صخره ها را طوری قورت می داد که در داخل شکمش صدای خرد شدنش می آمد. و اگر از کنار درختی رد می شد آن را با دندان هایش می شکافت و می­شکاند

ص: 61

و آن را قورت می داد و نیش و دندان هایش را بیرون می آورد و می لیسید انگار که به دنبال چیزی برای خوردن می گردد. و آن مار از بزرگ ترین مارها و سریع ترین و منعطف ترین آن ها بود. واین صفت­ها موافق نص قرآن است که فرمود: «فإذا هی ثعبان مبین» و در جایی دیگری فرمود: «کأنها جانّ» و در جای دیگری فرمود: « فإذا هی حیة تسعی».

گفته اند: هنگامی که عصایش را به زمین می انداخت دو سر عصا به دهان مار و قلابش به کاکل پشتش تبدیل می شد که بر پشت آن می لرزید و دندان های بزرگی داشت و شکلش آن طور بود که خداوند می خواست. موسی صحنه ترسناکی را دید و پشت کرد و رفت و برنگشت. خداوند متعال به او ندا فرستاد: ای موسی، بیا جلو و نترس تو جزء انسان های امان داده شده هستی. گفته­اند: موسی جامه گشاد پشمی پوشیده بود آستینش را بر دستش پیچاند در حالی که ترسیده بود. ندا آمد: دستانت را بیرون بیاور. سپس دستانش را از آستین بیرون آورد سپس دستش را بین ریشش کرد هنگامی که دستش را بست ناگهان دید عصایش در دستش است و دستش را بین دو سر عصا گذاشته است همان جایی که می­گذاشت. سپس به موسی فرمود: «ادخِل یَدَکَ فِی جَیْبِکَ» سپس دستش را داخل آستینش کرد وقتی بیرون آورد و دستش به مانند نوری می درخشید به طوری که نورش چشم را اذیت می کرد سپس آن را به داخل آستینش برد و دوباره بیرون آورد که این بار دستش به همان حالت اولیه در آمده بود.

سپس به او فرمود: «إذهب إلی فرعون إنّه طغی» موسی گفت: « قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ * وَأَخِی هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّی لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا یُصَدِّقُنِی إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ» خداوند فرمود: «سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ وَنَجْعَلُ لَکُمَا سُلْطَانًا فَلا یَصِلُونَ إِلَیْکُمَا بِآیَاتِنَا أَنتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَکُمَا الْغَالِبُونَ» در آن لحظه موسی زرهی پوشیده بود که آن را در میان جامه ای پشمی و لباسی پشمی و سرپوشی پشمی پوشیده بود و خداوند با او صحبت می کرد و به او وظیفه­ای عطا کرد و فرمود: ای موسی، رسالت من را به آن ها برسان، تو چشم و گوش من هستی (از طرف من وکیل هستی ) و قدرت و یاری من همراه توست و تو را بر ضعیف ترین مخلوقم مبعوث می کنم. که نسبت به نعمت هایم ناسپاسی کرده و از مکر من ایمن شده است و دنیا او را تا حدی فریب داده که حق من و خداوندی من را انکار می کندو مدعی است که من را نمی شناسد. قسم به حجت و عظمتم اگر حجت و عذر نبود که آن ها را بین خودم و خلق خودم واسطه قرار دادم طوری او را مورد خشم خود قرار می دادم که آسمان ها و زمین و دریاها و کوه ها و درخت ها و حیوانات به خاطر خشم من به خشم آیند. اگر به آسمان اجازه دهم او را سنگسار می کند و اگر به زمین اجازه دهم او را می­بلعد و اگر به کوه ها اجازه دهم او را خرد می کند و اگر به دریا ها اجازه دهم او را غرق می­کنند ولی این برای من آسان است و او در نزد من کوچک است. ولی صبر من زیاد است و من از او و همه مخلوقاتم بی نیاز هستم و من پروردگار غنی و فقیر هستم و هیچ ثروتمندی نیست جز این که من او را ثروتمند کرده­ام و هیچ فقیری نیست مگر این که من او را فقیر کرده­ام؛ پس رسالت من را به او برسان و او را به عبادت من و یکتاپرستی و اخلاص دعوت کن و او را از خشم و عذاب من برحذر دار و ایّام مرا برایش بازگو کن و به او بگو که هیچ چیز یارای ایستادگی در مقابل خشم من را ندارد،

ص: 62

ولی در این میان، با او با مهربانی حرف بزن. شاید به یاد بیاورد یا بترسد و در هنگام صحبت با او، او را با کنیه اش خطاب بکن و با آن لباس های زیبایی که پوشیده است تو را نترساند، چون مرگ او در دست من است و فقط با اجازه من چشم بر هم می نهد و حرف می زند و نفس می کشد. پس به او بگو که من به بخشش و مغفرت نزدیکترم تا به عذاب و عقوبت. به او بگو: پروردگارت را بخوان چون او بخشاینده بزرگ است، در این مدت که خودت را در مقابل او خداوند می­خواندی و از عبادت او سرباز می زدی، او به تو فرصت داده بود، و در همه این مدت از آسمان برای سرزمینت باران می فرستاد و زمین را برایت سبز می کرد و سلامتی را به تو بخشیده بود و اگر می خواست عذاب را برایت می­فرستاد و آن چه که به تو داده بود را از تو می گرفت، ولی او بسیار بردبار است. پس هفت روز موسی را نگه داشت. سپس بعد از هفت شب به او گفته شد: ای موسی، درباره آن چه به تو گفته شد پروردگارت را اجابت کن. و موسی گفت: «ربّ اشرح لی صدری» هنگامی که موسی برگشت ملائکه او را بدرقه کردند. در آن هنگام قلب موسی پیش فرزندش بود و می خواست او را ختنه کند. پس خداوند به یک فرشته دستور داد که آن را بیاورد. سپس دستش را دراز کرد و هنوز در جای خودش ایستاده بود - پایش را بلند نکرده بود - که بچه اش را در حالی که در پارچه ای پیچانده شده بود آورد و او را به موسی داد. سپس دو سنگ برداشت و آن ها را بر روی هم می کشید تا آن ها را به اندازه چاقو تیز کرد سپس با آن ها بچه اش را ختنه کرد و فرشته آب دهانش را بر روی آن زد و همان لحظه خوب شد. سپس فرشته بچه را همان لحظه به جای خودش برگرداند و همچنان خانواده موسی در آن جا مانده بودند تا این که چوپانی از اهل مدین از آن جا رد شد و آن ها را شناخت و آن ها را با خودش به شهر مدین برگرداند و آن ها تا زمانی که خبر شکافته شدن دریا و رد شدن بنی اسراییل از آن را شنیدند، نزد شعیب بودند و هنگامی که خداوند فرعون و یارانش را غرق کرد، شعیب آن ها را نزد موسی در مصر فرستاد. - . عرائس الثعلبی : 105 - 114 -

**[ترجمه]

إیضاح

فتحز بالزای المعجمة أی تقطع و الخصاص کل خلل و خرق فی باب و غیره و الفرضة بالضم من النهر ثلمة یستقی منها و من البحر محط السفن و سخره کمنعه کلفه ما لا یرید و قهره و الزند الذی یقدح به النار و وری النار اتقادها و المحجن کمنبر کل معطوف معوج و طریق مهیع بین و المقلاع الذی یرمی به الحجر و صریف ناب البعیر صوتها و تلمظت الحیة أخرجت لسانها و ترمرم تحرک للکلام و لم یتکلم.

ص: 63


1- أی سمه بالکنیة عند الخطاب.
2- فی المصدر: به. م.
3- عرائس الثعلبی: 105- 114، وفد اختصره المصنّف فاسقط منه کثیرا. م.

**[ترجمه]تحزّ، یعنی قطع می کند. و الخصاص: هرگونه سوراخ و درزی در در یا غیره؛ فُرضة من النهر: شکاف و یا بریدگی که از آن آب برداشته می­شود (آبشخور). و فرضة البحر: جایگاه کشتی­ها - اسکله -.. سخره بر وزن منعه یعنی: چیزی را که نمی خواست بر او تحمیل کرد و او را مغلوب کرد. الزند: آن چه که با آن آتش روشن می کنند؛ وری النار: شعله­ور شدن آن. محجن: بر وزن منبر: هر چیز خمیده کج. و طریق مهیع: یعنی آشکار. مقلاع: آن چه که با آن سنگ انداخته می شود. صریف ناب البعیر: یعنی صدای دندان شتر. تلمّظت الحیة: زبانش را درآورد. ترمرم: زبانش را برای سخن گفتن حرکت داد ولی صحبت نکرد.

ص: 63

**[ترجمه]

باب 3 معنی قوله تعالی فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ و قول موسی علیه السلام وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی و أنه لم سمی الجبل طور سیناء

الأخبار

«1»

-ع، علل الشرائع ابْنُ الْوَلِیدِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ شُعَیْبٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ لِأَنَّهَا کَانَتْ مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَیِّتٍ (1).

مع، معانی الأخبار مرسلا مثله(2).

**[ترجمه]علل الشرائع: امام صادق علیه السلام فرمود:خداوند به موسی فرمود: « فاخلع نعلیک » چون آن ها از جنس پوست الاغ مرده بودند. - . علل الشرائع : 34 -

معانی الاخبار: چنین روایتی را نقل کرده است. - . این روایت را در کتاب پیدا نکردیم -

**[ترجمه]

«2»

-ع، علل الشرائع مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ نَصْرٍ النَّجَّارِیُّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیِّ بِإِسْنَادٍ مُتَّصِلٍ إِلَی الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ لِمُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ قَالَ یَعْنِی ارْفَعْ خَوْفَیْکَ یَعْنِی خَوْفَهُ مِنْ ضِیَاعِ أَهْلِهِ وَ قَدْ خَلَّفَهَا بِمَخْضٍ (3)وَ خَوْفَهُ مِنْ فِرْعَوْنَ.

قال الصدوق رحمه الله: و سمعت أبا جعفر محمد بن عبد الله بن طیفور الدامغانی الواعظ یقول فی قول موسی علیه السلام وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی یَفْقَهُوا قَوْلِی قال یقول إنی أستحیی أن أکلم بلسانی الذی کلمتک به غیرک فیمنعنی حیائی منک عن محاورة غیرک فصارت هذه الحال عقدة علی لسانی فاحللها بفضلک وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی هارُونَ أَخِی معناه أنه سأل الله عز و جل أن یأذن له فی أن یعبر عنه هارون فلا یحتاج أن یکلم فرعون بلسان کلم الله عز و جل به (4).

**[ترجمه]علل الشرائع: از امام جعفر صادق علیه السلام روایت است که در مورد آیه «فاخلع نعلیک» فرمود: یعنی دو خوف - ترس - خودت را بردار. یعنی خوف از گم شدن خانواده­اش که در حال وضع حمل بود و خوف او از فرعون.

صدوق از امام باقر روایت می کند: که درباره ی آیه «و احلل عقدة من لسانی یفقهوا قولی» فرمود: موسی به خداوند فرموده است که من خجالت می کشم که با آن زبانی که با مردم و غیر از تو صحبت می کنم با همان زبان هم با تو صحبت کنم و این حالت موسی به یک نوع گره در زبانش تبدیل شده بود. پس از خداوند خواست تا سخنانش که می­خواست به فرعون بگوید، را برادرش هارون برای فرعون بگوید، چون خودش حاضر نیست با زبانی که با خداوند صحبت کرده است با همان زبان با فرعون صحبت کند. - . علل الشرائع : 34 -

**[ترجمه]

«3»

-ع، علل الشرائع مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ بَشَّارٍ الْقَزْوِینِیُّ عَنِ الْمُظَفَّرِ بْنِ أَحْمَدَ عَنِ الْأَسَدِیِّ عَنِ

ص: 64


1- علل الشرائع: 34. م.
2- لم نجدها. م.
3- المخاض: وجع الولادة و هو الطلق.
4- علل الشرائع: 34. و لا یخفی بعد هذا التأویل.

النَّخَعِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سَعِیدِ بْنِ جُبَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّیَ الْجَبَلُ الَّذِی کَانَ عَلَیْهِ مُوسَی طُورَ سَیْنَاءَ لِأَنَّهُ جَبَلٌ کَانَ عَلَیْهِ شَجَرُ الزَّیْتُونِ وَ کُلُّ جَبَلٍ یَکُونُ عَلَیْهِ مَا یُنْتَفَعُ بِهِ مِنَ النَّبَاتِ أَوِ الْأَشْجَارِ سُمِّیَ طُورَ سَیْنَاءَ وَ طُورَ سِینِینَ وَ مَا لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِ مَا یُنْتَفَعُ بِهِ مِنَ النَّبَاتِ أَوِ الْأَشْجَارِ مِنَ الْجِبَالِ سُمِّیَ طور (طُوراً) وَ لَا یُقَالُ لَهُ طُورُ سَیْنَاءَ وَ لَا طُورُ سِینِینَ (1).

مع، معانی الأخبار مرسلا مثله (2).

**[ترجمه]علل الشرائع:

ص: 64

از عبدالله بن عباس روایت است که: آن کوهی که موسی بر روی آن قرار داشت به این خاطر به آن طور سیناء می گفتند چون بر روی آن درخت زیتون روییده بود و هر درختی که بر روی آن گیاهان و درختان ثمردار بر روی آن برویند طور سیناء و یا طور سینین نامیده می شود و هر کوهی که بر روی آن چنان گیاهان و درختانی نمی روییدند به طور معروف بود و به آن طور سیناء یا طور سینین گفته نمی شد. - . [1] علل الشرائع : 34 -

معانی الاخبار: نیز چنین روایتی را نقل کرده است. - . [2] آن را در این کتاب پیدا نکردیم. -

**[ترجمه]

«4»

-ج، الإحتجاج سَأَلَ سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقَائِمَ عَلَیْهِ السَّلَامُ- عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی لِنَبِیِّهِ مُوسَی فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً فَإِنَّ فُقَهَاءَ الْفَرِیقَیْنِ یَزْعُمُونَ أَنَّهَا کَانَتْ مِنْ إِهَابِ (3)الْمَیْتَةِ فَقَالَ عَلَیْهِ السَّلَامُ مَنْ قَالَ ذَلِکَ فَقَدِ افْتَرَی عَلَی مُوسَی وَ اسْتَجْهَلَهُ فِی نُبُوَّتِهِ إِنَّهُ مَا خَلَا الْأَمْرُ فِیهَا مِنْ خَصْلَتَیْنِ إِمَّا أَنْ کَانَتْ صَلَاةُ مُوسَی فِیهَا جَائِزَةً أَوْ غَیْرَ جَائِزَةٍ فَإِنْ کَانَتْ جَائِزَةً فِیهَا فَجَازَ لِمُوسَی أَنْ یَکُونَ یَلْبَسُهَا فِی تِلْکَ الْبُقْعَةِ وَ إِنْ کَانَتْ مُقَدَّسَةً مُطَهَّرَةً وَ إِنْ کَانَتْ صَلَاتُهُ غَیْرَ جَائِزَةٍ فِیهَا فَقَدْ أَوْجَبَ أَنَّ مُوسَی لَمْ یَعْرِفِ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ لَمْ یَعْلَمْ مَا جَازَتِ الصَّلَاةُ فِیهِ مِمَّا لَمْ تَجُزْ وَ هَذَا کُفْرٌ قُلْتُ فَأَخْبِرْنِی یَا مَوْلَایَ عَنِ التَّأْوِیلِ فِیهِمَا قَالَ إِنَّ مُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ کَانَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ فَقَالَ یَا رَبِّ إِنِّی أَخْلَصْتُ لَکَ الْمَحَبَّةَ مِنِّی وَ غَسَلْتُ قَلْبِی عَمَّنْ سِوَاکَ وَ کَانَ شَدِیدَ الْحُبِّ لِأَهْلِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ أَیِ انْزِعْ حُبَّ أَهْلِکَ مِنْ قَلْبِکَ إِنْ کَانَتْ مَحَبَّتُکَ لِی خَالِصَةً وَ قَلْبُکَ مِنَ الْمَیْلِ إِلَی مَنْ سِوَایَ مَشْغُولًا الْخَبَرَ (4).

**[ترجمه]الاحتجاج: سعد بن عبدالله از امام مهدی (عج) در مورد آیه « فاخلع نعلیک إنّک بالواد المقدس طوی» پرسید: چون همه فقها معتقدند که جنس آن ها از پوست مردار بوده است. امام مهدی (عج) فرمود:هرکس چنین حرفی را زده باشد به تحقیق بر موسی افترا زده است و او را در نبوتش زیر سؤال برده است. این جا دو صورت امکان دارد: یا این که نماز موسی در آن جایز بوده است یا نه، اگر جایز بوده پس برای موسی جایز بوده که آن ها را در آن مکان بپوشد، هرچند که مکان مقدس و مطهری بوده است؛ و اگر نماز در آن جایز نبوده است پس لازم می­آید که - بگوییم - موسی حلال و حرام را تشخیص نمی­داده و نمی دانسته است که نماز در چه چیزی جایز است و در چه چیزی جایز نیست و این کفر است. سپس گفتم که ای مولای من تأویل این دو را برایم بگو: پس فرمودند: موسی در یک مکان مقدس قرار داشت، و فرمود: خداوندا من محبت به عشقم را مختص به تو کردم و قلبم را از هر آن چه که غیر از تو باشد پاک کردم - و موسی آن موقع خانواده اش را زیاد دوست داشت -. خداوند به او فرمود: «اخلع نعلیک» یعنی عشق به خانواده ات را از قلبت بیرون کن اگر واقعا عشق تو به من خالص است و قلبت به غیر از من اشتیاقی ندارد. ادامه حدیث - . [3] الاحتجاج : 259 -

**[ترجمه]

بیان

اعلم أن المفسرین اختلفوا فی سبب الأمر بخلع النعلین و معناه علی أقوال:

ص: 65


1- علل الشرائع: 34. م.
2- لم نجدها. م.
3- الاهاب: الجلد مطلقا أو ما لم یدبغ منه.
4- الاحتجاج: 259. و فیه: الی من سوای مغسولا. م.

الأول أنهما کانتا من جلد حمار میت و الثانی أنه کان من جلد بقرة ذکیة و لکنه أمر بخلعهما لیباشر بقدمیه الأرض فتصیبه برکة الوادی المقدس و الثالث أن الحفا من علامة التواضع و لذلک کانت السلف تطوف حفاة و الرابع أن موسی علیه السلام إنما لبس النعل اتقاء من الأنجاس و خوفا من الحشرات فآمنه الله مما یخاف و أعلمه بطهارة الموضع و الخامس أن المعنی فرغ قلبک من حب الأهل و المال و السادس أن المراد فرغ قلبک عن ذکر الدارین (1).

**[ترجمه]مفسران در مورد سبب کندن و بیرون آوردن نعلین و معنای آن ها اختلاف دارند که اختلاف آن ها در چند مورد است:

ص: 65

اول: این که آن خف ها از جنس پوست الاغ مرده بودند. دوم: از جنس پوست گاو پاک بودند ولی به او دستور داد که آن ها را از پایش دربیاورد تا مستقیم از طریق پایش برکت آن مکان مقدس به او برسد. سوم: این که پا برهنه ایستادن در مقابل کسی نشانه تواضع است به این خاطر بوده که سلف صالح با پای برهنه طواف خانه خداوند را می کردند. چهارم: موسی به این خاطر آن ها را پوشیده بود تا پایش را از برخورد نجاسات و حشرات خطرناک حفظ کند، پس خداوند او را از آن چه می­ترسید ایمن داشت و به او فرمود که آن مکان، مکان پاکی است. پنجم: به این معنی که قلبت را از عشق به مال و خانواده ات و هر چه غیر از من خالی کن. ششم: قلبت را از یاد هر دو جهان خالی کن.

**[ترجمه]

«5»

-ع، علل الشرائع فِی خَبَرِ ابْنِ سَلَامٍ أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله عَنِ الْوَادِ الْمُقَدَّسِ لِمَ سُمِّیَ الْمُقَدَّسَ قَالَ لِأَنَّهُ قُدِّسَتْ فِیهِ الْأَرْوَاحُ وَ اصْطُفِیَتْ فِیهِ الْمَلَائِکَةُ وَ کَلَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مُوسی تَکْلِیماً (2).

ص: 66


1- قال المسعودیّ فی اثبات الوصیة: و روی انه انما عنی بقوله: «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ» اردد صفورا علی شعیب، فرجع فردها.
2- علل الشرائع: 161. م.

**[ترجمه]علل الشرائع: از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم در مورد این که چرا به الواد المقدس، مقدس گفتند، پرسیدند. ایشان فرمود: چون در این مکان روح ها مقدس شدند و ملائکه را برگزیده - ارسال - شدند و همچنین در این مکان خداوند متعال با حضرت موسی حرف زد. - . علل الشرائع : 161 -

ص: 66

**[ترجمه]

باب 4 بعثة موسی و هارون صلوات الله علیهما علی فرعون و أحوال فرعون و أصحابه و غرقهم و ما نزل علیهم من العذاب قبل ذلک و إیمان السحرة و أحوالهم

الآیات

البقرة: «وَ إِذْ نَجَّیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ *وَ إِذْ فَرَقْنا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَیْناکُمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ»(49-50)

الأعراف: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی بِآیاتِنا إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَظَلَمُوا بِها فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ* وَ قالَ مُوسی یا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ* حَقِیقٌ عَلی أَنْ لا أَقُولَ عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ قَدْ جِئْتُکُمْ بِبَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکُمْ فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرائِیلَ *قالَ إِنْ کُنْتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِها إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ *فَأَلْقی عَصاهُ فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ* وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ لِلنَّاظِرِینَ *قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِیمٌ* یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ فَما ذا تَأْمُرُونَ* قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ *یَأْتُوکَ بِکُلِّ ساحِرٍ عَلِیمٍ* وَ جاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قالُوا إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ کُنَّا نَحْنُ الْغالِبِینَ* قالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ* قالُوا یا مُوسی إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ* قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْیُنَ النَّاسِ وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ وَ جاؤُ بِسِحْرٍ عَظِیمٍ* وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَلْقِ عَصاکَ فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ* فَوَقَعَ الْحَقُّ وَ بَطَلَ ما کانُوا یَعْمَلُونَ* فَغُلِبُوا هُنالِکَ وَ انْقَلَبُوا صاغِرِینَ* وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ ساجِدِینَ* قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِینَ* رَبِّ مُوسی وَ هارُونَ* قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هذا لَمَکْرٌ مَکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ *لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ* قالُوا إِنَّا إِلی رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ *وَ ما تَنْقِمُ مِنَّا

ص: 67

إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآیاتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً وَ تَوَفَّنا مُسْلِمِینَ* وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَ تَذَرُ مُوسی وَ قَوْمَهُ لِیُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ وَ یَذَرَکَ وَ آلِهَتَکَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَ نَسْتَحْیِی نِساءَهُمْ وَ إِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ* قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ یُورِثُها مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ* قالُوا أُوذِینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا قالَ عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ* وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ* فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ* وَ قالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آیَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ* فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الطُّوفانَ وَ الْجَرادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ آیاتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ* وَ لَمَّا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا یا مُوسَی ادْعُ لَنا رَبَّکَ بِما عَهِدَ عِنْدَکَ لَئِنْ کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَ لَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرائِیلَ* فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلی أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ یَنْکُثُونَ* فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ* وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتِی بارَکْنا فِیها وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ»(103-137)

الأنفال: «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقابِ»(52) (و قال تعالی): «کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ کَذَّبُوا بِآیاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَکْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَ کُلٌّ کانُوا ظالِمِینَ»(54)

یونس: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی وَ هارُونَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآیاتِنا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ* فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هذا لَسِحْرٌ مُبِینٌ* قالَ مُوسی أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَکُمْ أَ سِحْرٌ هذا وَ لا یُفْلِحُ السَّاحِرُونَ* قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ فِی الْأَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَکُما بِمُؤْمِنِینَ *وَ قالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِی بِکُلِّ ساحِرٍ عَلِیمٍ* فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسی أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ* فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسی ما جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَیُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لا یُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِینَ*وَ

ص: 68

یُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِکَلِماتِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ* فَما آمَنَ لِمُوسی إِلَّا ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلی خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِمْ أَنْ یَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ* وَ قالَ مُوسی یا قَوْمِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُوا إِنْ کُنْتُمْ مُسْلِمِینَ* فَقالُوا عَلَی اللَّهِ تَوَکَّلْنا رَبَّنا لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* وَ نَجِّنا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکافِرِینَ* وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی وَ أَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ* وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً وَ أَمْوالًا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ وَ اشْدُدْ عَلی قُلُوبِهِمْ فَلا یُؤْمِنُوا حَتَّی یَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِیمَ* قالَ قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما فَاسْتَقِیما وَ لا تَتَّبِعانِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ* وَ جاوَزْنا بِبَنِی إِسْرائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ بَغْیاً وَ عَدْواً حَتَّی إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ *آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ* فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً وَ إِنَّ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آیاتِنا لَغافِلُونَ* وَ لَقَدْ بَوَّأْنا بَنِی إِسْرائِیلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّی جاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّکَ یَقْضِی بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ»(75-92)

هود: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ *إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ* یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ* وَ أُتْبِعُوا فِی هذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ»(96-99)

الإسراء: «وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی تِسْعَ آیاتٍ بَیِّناتٍ فَسْئَلْ بَنِی إِسْرائِیلَ *إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یا مُوسی مَسْحُوراً* قالَ لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ بَصائِرَ وَ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً* فَأَرادَ أَنْ یَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْناهُ وَ مَنْ مَعَهُ جَمِیعاً* وَ قُلْنا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرائِیلَ اسْکُنُوا الْأَرْضَ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِکُمْ لَفِیفاً»(101-104)

طه: «وَ هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ مُوسی إِذْ رَأی ناراً فَقالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتِیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً* فَلَمَّا أَتاها نُودِیَ یا مُوسی* إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً *وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِما یُوحی*إِنَّنِی أَنَا

ص: 69

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی* إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ أَکادُ أُخْفِیها لِتُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعی* فَلا یَصُدَّنَّکَ عَنْها مَنْ لا یُؤْمِنُ بِها وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَتَرْدی* وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی* قالَ هِیَ عَصایَ أَتَوَکَّؤُا عَلَیْها وَ أَهُشُّ بِها عَلی غَنَمِی وَ لِیَ فِیها مَآرِبُ أُخْری* قالَ أَلْقِها یا مُوسی *فَأَلْقاها فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی* قالَ خُذْها وَ لا تَخَفْ سَنُعِیدُها سِیرَتَهَا الْأُولی* وَ اضْمُمْ یَدَکَ إِلی جَناحِکَ تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ آیَةً أُخْری* لِنُرِیَکَ مِنْ آیاتِنَا الْکُبْری* اذْهَبْ إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی *قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی* وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی* وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی* یَفْقَهُوا قَوْلِی *وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی* هارُونَ أَخِی *اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی* وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی* کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً *وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً *إِنَّکَ کُنْتَ بِنا بَصِیراً* قالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسی* وَ لَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْری* إِذْ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّکَ ما یُوحی* أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِی وَ عَدُوٌّ لَهُ وَ أَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِنِّی وَ لِتُصْنَعَ عَلی عَیْنِی* إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی مَنْ یَکْفُلُهُ فَرَجَعْناکَ إِلی أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها وَ لا تَحْزَنَ وَ قَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّیْناکَ مِنَ الْغَمِّ وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً *فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلی قَدَرٍ یا مُوسی* وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی* اذْهَبْ أَنْتَ وَ أَخُوکَ بِآیاتِی وَ لا تَنِیا فِی ذِکْرِی* اذْهَبا إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی* فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی* قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أَوْ أَنْ یَطْغی* قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکُما أَسْمَعُ وَ أَری* فَأْتِیاهُ فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناکَ بِآیَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی* إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلی مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی* قالَ فَمَنْ رَبُّکُما یا مُوسی* قالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی* قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولی* قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی فِی کِتابٍ لا یَضِلُّ رَبِّی وَ لا یَنْسی* الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّی* کُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَکُمْ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِأُولِی النُّهی* مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَةً أُخْری* وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ آیاتِنا کُلَّها فَکَذَّبَ وَ أَبی* قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِکَ یا مُوسی*فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ

ص: 70

فَاجْعَلْ بَیْنَنا وَ بَیْنَکَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَکاناً سُویً* قالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی* فَتَوَلَّی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتی* قالَ لَهُمْ مُوسی وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِباً فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری* فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوی* قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ یُرِیدانِ أَنْ یُخْرِجاکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِما وَ یَذْهَبا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلی* فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلی* قالُوا یا مُوسی إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقی* قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَ عِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعی* فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُوسی* قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلی* وَ أَلْقِ ما فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا کَیْدُ ساحِرٍ وَ لا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ أَتی* فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسی* قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَ لَتَعْلَمُنَّ أَیُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَ أَبْقی* قالُوا لَنْ نُؤْثِرَکَ عَلی ما جاءَنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الَّذِی فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیاةَ الدُّنْیا* إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِیَغْفِرَ لَنا خَطایانا وَ ما أَکْرَهْتَنا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَ اللَّهُ خَیْرٌ وَ أَبْقی* إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا یَمُوتُ فِیها وَ لا یَحْیی* وَ مَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِکَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلی* جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ ذلِکَ جَزاءُ مَنْ تَزَکَّی *وَ لَقَدْ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَسْرِ بِعِبادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً لا تَخافُ دَرَکاً وَ لا تَخْشی* فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُمْ مِنَ الْیَمِّ ما غَشِیَهُمْ وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدی»(9-79)

المؤمنین: «ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسی وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ* إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً عالِینَ* فَقالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ* فَکَذَّبُوهُما فَکانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ *وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ»(45-49)

الشعراء وَ إِذْ نادی رَبُّکَ مُوسی أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ* قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لا یَتَّقُونَ *قالَ رَبِّ إِنِّی أَخافُ أَنْ یُکَذِّبُونِ* وَ یَضِیقُ صَدْرِی وَ لا یَنْطَلِقُ لِسانِی فَأَرْسِلْ إِلی هارُونَ *وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ* قالَ کَلَّا فَاذْهَبا بِآیاتِنا إِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ*فَأْتِیا

ص: 71

فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِینَ* أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ* قالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینا وَلِیداً وَ لَبِثْتَ فِینا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ* وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ* قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ* فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْماً وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ* وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرائِیلَ* قالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمِینَ *قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِینَ* قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لا تَسْتَمِعُونَ* قالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبائِکُمُ الْأَوَّلِینَ* قالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ *قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ما بَیْنَهُما إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ* قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ* قالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَیْ ءٍ مُبِینٍ* قالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ *فَأَلْقی عَصاهُ فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ* وَ نَزَعَ یَدَهُ فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ لِلنَّاظِرِینَ *قالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِیمٌ *یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ بِسِحْرِهِ فَما ذا تَأْمُرُونَ *قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ وَ ابْعَثْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ*یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحَّارٍ عَلِیمٍ* فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ* وَ قِیلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ* لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کانُوا هُمُ الْغالِبِینَ* فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ کُنَّا نَحْنُ الْغالِبِینَ* قالَ نَعَمْ وَ إِنَّکُمْ إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ* قالَ لَهُمْ مُوسی أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ* فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَ عِصِیَّهُمْ وَ قالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ* فَأَلْقی مُوسی عَصاهُ فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ* فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ ساجِدِینَ* قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِینَ* رَبِّ مُوسی وَ هارُونَ* قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ* لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ وَ لَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ *قالُوا لا ضَیْرَ إِنَّا إِلی رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ* إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ یَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطایانا أَنْ کُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ* وَ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَسْرِ بِعِبادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ* فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ* إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ* وَ إِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ* وَ إِنَّا لَجَمِیعٌ حاذِرُونَ فَأَخْرَجْناهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ* وَ کُنُوزٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ* کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها بَنِی إِسْرائِیلَ* فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ* فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ قالَ أَصْحابُ مُوسی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ* قالَ کَلَّا إِنَّ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ* فَأَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَکانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ* وَ أَزْلَفْنا ثَمَّ الْآخَرِینَ* وَ أَنْجَیْنا مُوسی وَ مَنْ مَعَهُ أَجْمَعِینَ* ثُمَ

ص: 72

أَغْرَقْنَا الْآخَرِینَ* إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِینَ* وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ»(10-68)

النمل: «إِذْ قالَ مُوسی لِأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ ناراً سَآتِیکُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ* فَلَمَّا جاءَها نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ* یا مُوسی إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ* وَ أَلْقِ عَصاکَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ یا مُوسی لا تَخَفْ إِنِّی لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ* إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ* وَ أَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ فِی تِسْعِ آیاتٍ إِلی فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ* فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آیاتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ* وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ»(7-14)

القصص: «فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسی بِآیاتِنا بَیِّناتٍ قالُوا ما هذا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَریً وَ ما سَمِعْنا بِهذا فِی آبائِنَا الْأَوَّلِینَ* وَ قالَ مُوسی رَبِّی أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدی مِنْ عِنْدِهِ وَ مَنْ تَکُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ* وَ قالَ فِرْعَوْنُ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ ما عَلِمْتُ لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یا هامانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلی إِلهِ مُوسی وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکاذِبِینَ* وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنا لا یُرْجَعُونَ *فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِی الْیَمِّ فَانْظُرْ کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِینَ* وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ* وَ أَتْبَعْناهُمْ فِی هذِهِ الدُّنْیا لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِینَ»(36-42) (و قال تعالی): «أَ وَ لَمْ یَکْفُرُوا بِما أُوتِیَ مُوسی مِنْ قَبْلُ قالُوا سِحْرانِ تَظاهَرا وَ قالُوا إِنَّا بِکُلٍّ کافِرُونَ»(49)

ص: «کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ»(12)

المؤمن: «وَ قالَ فِرْعَوْنُ یا هامانُ ابْنِ لِی صَرْحاً لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ* أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلی إِلهِ مُوسی وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ کاذِباً وَ کَذلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَ صُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَ ما کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِی تَبابٍ»(36-37)

الزخرف: «وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسی بِآیاتِنا إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَقالَ إِنِّی رَسُولُ

ص: 73

رَبِّ الْعالَمِینَ* فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآیاتِنا إِذا هُمْ مِنْها یَضْحَکُونَ* وَ ما نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِها وَ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ* وَ قالُوا یا أَیُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّکَ بِما عَهِدَ عِنْدَکَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ* فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ یَنْکُثُونَ* وَ نادی فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قالَ یا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلا تُبْصِرُونَ* أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لا یَکادُ یُبِینُ* فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِکَةُ مُقْتَرِنِینَ* فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ کانُوا قَوْماً فاسِقِینَ* فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِینَ* فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَ مَثَلًا لِلْآخِرِینَ»(46-56)

الدخان: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَ جاءَهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ* أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبادَ اللَّهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ* وَ أَنْ لا تَعْلُوا عَلَی اللَّهِ إِنِّی آتِیکُمْ بِسُلْطانٍ مُبِینٍ* وَ إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ *وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ* فَدَعا رَبَّهُ أَنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ* فَأَسْرِ بِعِبادِی لَیْلًا إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ* وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ* کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ *وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ* وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ* کَذلِکَ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ* فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ* وَ لَقَدْ نَجَّیْنا بَنِی إِسْرائِیلَ مِنَ الْعَذابِ الْمُهِینِ* مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کانَ عالِیاً مِنَ الْمُسْرِفِینَ* وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلی عِلْمٍ عَلَی الْعالَمِینَ* وَ آتَیْناهُمْ مِنَ الْآیاتِ ما فِیهِ بَلؤُا مُبِینٌ»(17-33)

الذاریات: «وَ فِی مُوسی إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلی فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبِینٍ* فَتَوَلَّی بِرُکْنِهِ وَ قالَ ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ *فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِی الْیَمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ»(38-40)

القمر: «وَ لَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ *کَذَّبُوا بِآیاتِنا کُلِّها فَأَخَذْناهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُقْتَدِرٍ»(41-42)

الصف: «وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ»(5)

المزمل: «إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَیْکُمْ رَسُولًا شاهِداً عَلَیْکُمْ کَما أَرْسَلْنا إِلی فِرْعَوْنَ رَسُولًا* فَعَصی فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِیلًا»(15-16)

ص: 74

النازعات: «هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ مُوسی* إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً* اذْهَبْ إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی* فَقُلْ هَلْ لَکَ إِلی أَنْ تَزَکَّی* وَ أَهْدِیَکَ إِلی رَبِّکَ فَتَخْشی* فَأَراهُ الْآیَةَ الْکُبْری* فَکَذَّبَ وَ عَصی* ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعی* فَحَشَرَ فَنادی* فَقالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی* فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَکالَ الْآخِرَةِ وَ الْأُولی* إِنَّ فِی ذلِکَ لَعِبْرَةً لِمَنْ یَخْشی»(15-26)

الفجر: «وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتادِ»(10)

**[ترجمه]وَإِذْ نَجَّیْنَاکُم مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوَءَ الْعَذَابِ یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءکُمْ وَیَسْتَحْیُونَ نِسَاءکُمْ وَفِی ذَلِکُم بَلاءٌ مِّن رَّبِّکُمْ عَظِیمٌ * وَإِذْ فَرَقْنَا بِکُمُ الْبَحْرَ فَأَنجَیْنَاکُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ* - . [1] بقره / 49 - 50 -

{و [به یاد آرید] آنگاه که شما را از [چنگ] فرعونیان رهانیدیم [آنان] شما را سخت شکنجه می کردند پسران شما را سر می بریدند و زنهایتان را زنده می گذاشتند و در آن [امر بلا و] آزمایش بزرگی از جانب پروردگارتان بود*و هنگامی که دریا را برای شما شکافتیم و شما را نجات بخشیدیم و فرعونیان را در حالی که شما نظاره می کردید غرق کردیم}* ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَی بِآیَاتِنَا إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُواْ بِهَا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ * وَقَالَ مُوسَی یَا فِرْعَوْنُ إِنِّی رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِینَ* حَقِیقٌ عَلَی أَن لاَّ أَقُولَ عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ قَدْ جِئْتُکُم بِبَیِّنَةٍ مِّن رَّبِّکُمْ فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرَائِیلَ * قَالَ إِن کُنتَ جِئْتَ بِآیَةٍ فَأْتِ بِهَا إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ* فَأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُّبِینٌ* وَنَزَعَ یَدَهُ فَإِذَا هِیَ بَیْضَاء لِلنَّاظِرِینَ* قَالَ الْمَلأُ مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِیمٌ * یُرِیدُ أَن یُخْرِجَکُم مِّنْ أَرْضِکُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ* قَالُواْ أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِی الْمَدَآئِنِ حَاشِرِینَ* یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَاحِرٍ عَلِیمٍ* وَجَاء السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالْواْ إِنَّ لَنَا لأَجْرًا إِن کُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِینَ * قَالَ نَعَمْ وَإَنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ * قَالُواْ یَا مُوسَی إِمَّا أَن تُلْقِیَ وَإِمَّا أَن نَّکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ* قَالَ أَلْقُوْاْ فَلَمَّا أَلْقَوْاْ سَحَرُواْ أَعْیُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءوا بِسِحْرٍ عَظِیمٍ * وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَلْقِ عَصَاکَ فَإِذَا هِیَ تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ * فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا کَانُواْ یَعْمَلُونَ * فَغُلِبُواْ هُنَالِکَ وَانقَلَبُواْ صَاغِرِینَ*وَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سَاجِدِینَ * قَالُواْ آمَنَّا بِرِبِّ الْعَالَمِینَ*رَبِّ مُوسَی وَهَارُونَ* قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنتُم بِهِ قَبْلَ أَن آذَنَ لَکُمْ إِنَّ هَذَا لَمَکْرٌ مَّکَرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَةِ لِتُخْرِجُواْ مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ * لأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلاَفٍ ثُمَّ لأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ * قَالُواْ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ * وَمَا تَنقِمُ مِنَّا

ص: 67

إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآیَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِینَ *وَقَالَ الْمَلأُ مِن قَوْمِ فِرْعَونَ أَتَذَرُ مُوسَی وَقَوْمَهُ لِیُفْسِدُواْ فِی الأَرْضِ وَیَذَرَکَ وَآلِهَتَکَ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءهُمْ وَنَسْتَحْیِی نِسَاءهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ * قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللّهِ وَاصْبِرُواْ إِنَّ الأَرْضَ لِلّهِ یُورِثُهَا مَن یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ* قَالُواْ أُوذِینَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِینَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَی رَبُّکُمْ أَن یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَیَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الأَرْضِ فَیَنظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ * وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَونَ بِالسِّنِینَ وَنَقْصٍ مِّن الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ*فَإِذَا جَاءتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُواْ لَنَا هَذِهِ وَإِن تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُواْ بِمُوسَی وَمَن مَّعَهُ أَلا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ اللّهُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ * وَقَالُواْ مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِن آیَةٍ لِّتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَکَ بِمُؤْمِنِینَ * فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آیَاتٍ مُّفَصَّلاَتٍ فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ * وَلَمَّا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ قَالُواْ یَا مُوسَی ادْعُ لَنَا رَبَّکَ بِمَا عَهِدَ عِندَکَ لَئِن کَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَکَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَکَ بَنِی إِسْرَائِیلَ * فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَی أَجَلٍ هُم بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ یَنکُثُونَ * فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ * وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُواْ یُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا وَتَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنَی عَلَی بَنِی إِسْرَائِیلَ بِمَا صَبَرُواْ وَدَمَّرْنَا مَا کَانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا کَانُواْ یَعْرِشُونَ* - . اعراف / 103 - 137 - {آنگاه بعد از آنان موسی را با آیات خود به سوی فرعون و سران قومش فرستادیم ولی آن ها به آن [آیات] کفر ورزیدند پس ببین فرجام مفسدان چگونه بود*و موسی گفت ای فرعون بی تردید من پیامبری از سوی پروردگار جهانیانم*شایسته است که بر خدا جز [سخن] حق نگویم من در حقیقت دلیلی روشن از سوی پروردگارتان برای شما آورده ام پس فرزندان اسرائیل را همراه من بفرست*[فرعون] گفت اگر معجزه ای آورده ای پس اگر راست می گویی آن را ارائه بده*پس [موسی] عصایش را افکند و بناگاه اژدهایی آشکار شد*و دست خود را [از گریبان] بیرون کشید و ناگهان برای تماشاگران سپید [و درخشنده] بود*سران قوم فرعون گفتند بی شک این [مرد] ساحری داناست*می خواهد شما را از سرزمینتان بیرون کند پس چه دستور می دهید*گفتند او و برادرش را بازداشت کن و گردآورندگانی را به شهرها بفرست*تا هر ساحر دانایی را نزد تو آرند*و ساحران نزد فرعون آمدند [و] گفتند [آیا] اگر ما پیروز شویم برای ما پاداشی خواهد بود*گفت آری و مسلما شما از مقربان [دربار من] خواهید بود*گفتند ای موسی آیا تو می افکنی و یا این که ما می افکنیم*گفت شما بیفکنید و چون افکندند دیدگان مردم را افسون کردند و آنان را به ترس انداختند و سحری بزرگ در میان آوردند*و به موسی وحی کردیم که عصایت را بینداز پس [انداخت و اژدها شد] و ناگهان آن چه را به دروغ ساخته بودند فرو بلعید*پس حقیقت آشکار گردید و کارهایی که می کردند باطل شد*و در آن جا مغلوب و خوار گردیدند*و ساحران به سجده درافتادند} {[و] گفتند به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم*پروردگار موسی و هارون*فرعون گفت آیا پیش از آن که به شما رخصت دهم به او ایمان آوردید قطعا این نیرنگی است که در شهر به راه انداخته اید تا مردمش را از آن بیرون کنید پس به زودی خواهید دانست*دستها و پاهایتان را یکی از چپ و یکی از راست خواهم برید سپس همه شما را به دار خواهم آویخت*گفتند ما به سوی پروردگارمان بازخواهیم گشت*و تو جز برای این ما را به کیفر نمی رسانی که ما به معجزات پروردگارمان وقتی برای ما آمد ایمان آوردیم پروردگارا بر ما شکیبایی فرو ریز و ما را مسلمان*و سران قوم فرعون گفتند آیا موسی و قومش را رها می کنی تا در این سرزمین فساد کنند و [موسی] تو و خدایانت را رها کند [فرعون] گفت بزودی - پسرانشان را می کشیم و زنانشان را زنده نگاه می داریم و ما بر آنان مسلطیم*موسی به قوم خود گفت از خدا یاری جویید و پایداری ورزید که زمین از آن خداست آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد می دهد و فرجام [نیک] برای پرهیزگاران است*[قوم موسی] گفتند پیش از آن که تو نزد ما بیایی و [حتی] بعد از آن که به سوی ما آمدی مورد آزار قرار گرفتیم گفت امید است که پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را روی زمین جانشین [آنان] سازد آنگاه بنگرد تا چگونه عمل می کنید*و در حقیقت ما فرعونیان را به خشکسالی و کمبود محصولات دچار کردیم باشد که عبرت گیرند*پس هنگامی که نیکی [و نعمت] به آنان روی می آورد می گفتند این برای [شایستگی] خود ماست و چون گزندی به آنان می رسید به موسی و همراهانش شگون بد می زدند آگاه باشید که [سرچشمه] بدشگونی آنان تنها نزد خداست [که آنان را به بدی اعمالشان کیفر می دهد] لیکن بیشترشان نمی دانستند*و گفتند هر گونه پدیده شگرفی که به وسیله آن ما را افسون کنی برای ما بیاوری ما به تو ایمان آورنده نیستیم*پس بر آنان طوفان و ملخ و کنه ریز و غوکها و خون را به صورت نشانه هایی آشکار فرستادیم و باز سرکشی کردند و گروهی بدکار بودند*و هنگامی که عذاب بر آنان فرود آمد گفتند ای موسی پروردگارت را به عهدی که نزد تو دارد برای ما بخوان اگر این عذاب را از ما برطرف کنی حتما به تو ایمان خواهیم آورد و بنی اسرائیل را قطعا با تو روانه خواهیم ساخت*و چون عذاب را تا سررسیدی که آنان بدان رسیدند از آن ها برداشتیم باز هم پیمان شکنی کردند*سرانجام از آنان انتقام گرفتیم و در دریا غرقشان ساختیم چرا که آیات ما را تکذیب کردند و از آن ها غافل بودند*و به آن گروهی که پیوسته تضعیف می شدند [بخشهای] باختر و خاوری سرزمین [فلسطین] را که در آن برکت قرار داده بودیم به میراث عطا کردیم و به پاس آن که صبر کردند وعده نیکوی پروردگارت به فرزندان اسرائیل تحقق یافت و آن چه را که فرعون و قومش ساخته و افراشته بودند ویران کردیم}

کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَفَرُواْ بِآیَاتِ اللّهِ فَأَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ شَدِیدُ الْعِقَابِ * کَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کَذَّبُواْ بآیَاتِ رَبِّهِمْ - فَأَهْلَکْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَونَ وَکُلٌّ کَانُواْ ظَالِمِینَ * - [1]. انفال / 52 و 54 -

{[رفتارشان] مانند رفتار خاندان فرعون و کسانی است که پیش از آنان بودند به آیات خدا کفر ورزیدند پس خدا به [سزای] گناهانشان گرفتارشان کرد آری خدا نیرومند سخت کیفر است*[رفتاری] چون رفتار فرعونیان و کسانی که پیش از آنان بودند که آیات پروردگارشان را تکذیب کردند پس ما آنان را به [سزای] گناهانشان هلاک و فرعونیان را غرق کردیم و همه آنان ستمکار بودند}

ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَی وَهَارُونَ إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآیَاتِنَا فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ * فَلَمَّا جَاءهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُواْ إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُّبِینٌ* قَالَ مُوسَی أَتقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءکُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلاَ یُفْلِحُ السَّاحِرُونَ* قَالُواْ أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءنَا وَتَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیَاء فِی الأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَکُمَا بِمُؤْمِنِینَ* وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِی بِکُلِّ سَاحِرٍ عَلِیمٍ* فَلَمَّا جَاء السَّحَرَةُ قَالَ لَهُم مُّوسَی أَلْقُواْ مَا أَنتُم مُّلْقُونَ* فَلَمَّا أَلْقَواْ قَالَ مُوسَی مَا جِئْتُم بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَیُبْطِلُهُ إِنَّ اللّهَ لاَ یُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِینَ* وَ

ص: 68

یُحِقُّ اللّهُ الْحَقَّ بِکَلِمَاتِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ* فَمَا آمَنَ لِمُوسَی إِلاَّ ذُرِّیَّةٌ مِّن قَوْمِهِ عَلَی خَوْفٍ مِّن فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَن یَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِی الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ* وَقَالَ مُوسَی یَا قَوْمِ إِن کُنتُمْ آمَنتُم بِاللّهِ فَعَلَیْهِ تَوَکَّلُواْ إِن کُنتُم مُّسْلِمِینَ* فَقَالُواْ عَلَی اللّهِ تَوَکَّلْنَا رَبَّنَا لاَ تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ* وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِکَ مِنَ الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ* وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی وَأَخِیهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا وَاجْعَلُواْ بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً وَأَقِیمُواْ الصَّلاَةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ* وَقَالَ مُوسَی رَبَّنَا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِینَةً وَأَمْوَالًا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا رَبَّنَا لِیُضِلُّواْ عَن سَبِیلِکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَی أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَی قُلُوبِهِمْ فَلاَ یُؤْمِنُواْ حَتَّی یَرَوُاْ الْعَذَابَ الأَلِیمَ* قَالَ قَدْ أُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا فَاسْتَقِیمَا وَلاَ تَتَّبِعَآنِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاَ یَعْلَمُونَ* وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَائِیلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْیًا وَعَدْوًا حَتَّی إِذَا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِهَ إِلاَّ الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِیلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِینَ* آلآنَ وَقَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَکُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ* فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً وَإِنَّ کَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ آیَاتِنَا لَغَافِلُونَ* - . [1] یونس / 75 - 92 - {سپس بعد از آنان موسی و هارون را با آیات خود به سوی فرعون و سران [قوم] وی فرستادیم و[لی آنان] گردنکشی کردند و گروهی تبهکار بودند*پس چون حق از نزد ما به سویشان آمد گفتند قطعا این سحری آشکار است*موسی گفت آیا وقتی حق به سوی شما آمد می گویید [این سحر است] آیا این سحر است و حال آن که جادوگران رستگار نمی شوند*گفتند آیا به سوی ما آمده ای تا ما را از شیوه ای که پدرانمان را بر آن یافته ایم بازگردانی و بزرگی در این سرزمین برای شما دو تن باشد ما به شما دو تن ایمان نداریم*و فرعون گفت هر جادوگر دانایی را پیش من آورید*و چون جادوگران آمدند موسی به آنان گفت آن چه را می اندازید بیندازید*پس چون افکندند موسی گفت آن چه را شما به میان آوردید سحر است به زودی خدا آن را باطل خواهد کرد آری خدا کار مفسدان را تایید نمی کند*و خدا با کلمات خود حق را ثابت می گرداند هر چند بزهکاران را خوش نیاید*سرانجام کسی به موسی ایمان نیاورد مگر فرزندانی از قوم وی در حالی که بیم داشتند از آن که مبادا فرعون و سران آن ها ایشان را آزار رسانند و در حقیقت فرعون در آن سرزمین برتری جوی و از اسرافکاران بود*و موسی گفت ای قوم من اگر به خدا ایمان آورده اید و اگر اهل تسلیمید بر او توکل کنید*پس گفتند بر خدا توکل کردیم پروردگارا ما را برای قوم ستمگر [وسیله] آزمایش قرار مده*و ما را به رحمت خویش از گروه کافران نجات ده*و به موسی و برادرش وحی کردیم که شما دو تن برای قوم خود در مصر خانه هایی ترتیب دهید و سراهایتان را رو به روی هم قرار دهید و نماز برپا دارید و مؤمنان را مژده ده*و موسی گفت پروردگارا تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده ای پروردگارا تا [خلق را] از راه تو گمراه کنند پروردگارا اموالشان را نابود کن و آنان را دل سخت گردان که ایمان نیاورند تا عذاب دردناک را ببینند*فرمود دعای هر دوی شما پذیرفته شد پس ایستادگی کنید و راه کسانی را که نمی دانند پیروی مکنید*و فرزندان اسرائیل را از دریا گذراندیم پس فرعون و سپاهیانش از روی ستم و تجاوز آنان را دنبال کردند تا - وقتی که در شرف غرق شدن قرار گرفت گفت ایمان آوردم که هیچ معبودی جز آن که فرزندان اسرائیل به او گرویده اند نیست و من از تسلیم شدگانم*اکنون در حالی که پیش از این نافرمانی می کردی و از تباهکاران بودی*پس امروز تو را با زره [زرین] خودت به بلندی [ساحل] می افکنیم تا برای کسانی که از پی تو می آیند عبرتی باشد و بی گمان بسیاری از مردم از نشانه های ما غافلند}

- لَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِینٍ* إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُواْ أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ * یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ* وَأُتْبِعُواْ فِی هَذِهِ لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ * - . [1] هود / 96 - 99 -

{و به راستی موسی را با آیات خود و حجتی آشکار*به سوی فرعون و سران [قوم] وی فرستادیم ولی [سران] از فرمان فرعون پیروی کردند و فرمان فرعون صواب نبود*روز قیامت پیشاپیش قومش می رود و آنان را به آتش درمی آورد و [دوزخ] چه ورودگاه بدی برای واردان است*و در این دنیا و روز قیامت به لعنت بدرقه شدند و چه بد عطایی نصیب آنان می شود}

- وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی تِسْعَ آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِی إِسْرَائِیلَ إِذْ جَاءهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَونُ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یَا مُوسَی مَسْحُورًا * قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنزَلَ هَؤُلاء إِلاَّ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ بَصَآئِرَ وَإِنِّی لَأَظُنُّکَ یَا فِرْعَونُ مَثْبُورًا * فَأَرَادَ أَن یَسْتَفِزَّهُم مِّنَ الأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ جَمِیعًا* وَقُلْنَا مِن بَعْدِهِ لِبَنِی إِسْرَائِیلَ اسْکُنُواْ الأَرْضَ فَإِذَا جَاء وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِکُمْ لَفِیفًا * - . [2] اسراء / 101 - 104 -

{و در حقیقت ما به موسی نه نشانه آشکار دادیم پس از فرزندان اسرائیل بپرس آنگاه که نزد آنان آمد و فرعون به او گفت ای موسی من جدا تو را افسون شده می پندارم*گفت قطعا می دانی که این [نشانه ها] را که باعث بینشهاست جز پروردگار آسمآن ها و زمین نازل نکرده است و راستی ای فرعون تو را تباه شده می پندارم*پس [فرعون] تصمیم گرفت که آنان را از سرزمین [مصر] برک ند پس او و هر که را با وی بود همه را غرق کردیم*و پس از او به فرزندان اسرائیل گفتیم در این سرزمین ساکن شوید پس چون وعده آخرت فرا رسد شما را همه با هم محشور می کنیم}

وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی* إِذْ رَأَی نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْکُثُوا إِنِّی آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّی آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدًی* فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِی یَا مُوسَی * إِنِّی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی* وَأَنَا اخْتَرْتُکَ فَاسْتَمِعْ لِمَا یُوحَی* إِنَّنِی أَنَا

ص: 69

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِی وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی * إِنَّ السَّاعَةَ ءاَتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا لِتُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَی* فَلاَ یَصُدَّنَّکَ عَنْهَا مَنْ لاَ یُؤْمِنُ بِهَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَتَرْدَی* وَمَا تِلْکَ بِیَمِینِکَ یَا مُوسَی* قَالَ هِیَ عَصَایَ أَتَوَکَّأُ عَلَیْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَی غَنَمِی وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی* قَالَ أَلْقِهَا یَا مُوسَی* فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعَی* قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِیدُهَا سِیرَتَهَا الْأُولَی* وَاضْمُمْ یَدَکَ إِلَی جَنَاحِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاء مِنْ غَیْرِ سُوءٍ آیَةً أُخْرَی* لِنُرِیَکَ مِنْ آیَاتِنَا الْکُبْرَی * اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی* قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی* وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی* وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی* یَفْقَهُوا قَوْلِی* وَاجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی* هَارُونَ أَخِی* اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی* وَأَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی* کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیرًا* وَنَذْکُرَکَ کَثِیرًا* إِنَّکَ کُنتَ بِنَا بَصِیرًا* قَالَ قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ یَا مُوسَی* وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَیْکَ مَرَّةً أُخْرَی* إِذْ أَوْحَیْنَا إِلَی أُمِّکَ مَا یُوحَی* أَنِ اقْذِفِیهِ فِی التَّابُوتِ فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِّ فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ یَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِّی وَعَدُوٌّ لَّهُ وَأَلْقَیْتُ عَلَیْکَ مَحَبَّةً مِّنِّی وَلِتُصْنَعَ عَلَی عَیْنِی* إِذْ تَمْشِی أُخْتُکَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَی مَن یَکْفُلُهُ فَرَجَعْنَاکَ إِلَی أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّیْنَاکَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاکَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَی قَدَرٍ یَا مُوسَی* وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی* اذْهَبْ أَنتَ وَأَخُوکَ بِآیَاتِی وَلَا تَنِیَا فِی ذِکْرِی* اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی* فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی* قَالَا رَبَّنَا إِنَّنَا نَخَافُ أَن یَفْرُطَ عَلَیْنَا أَوْ أَن یَطْغَی* قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِی مَعَکُمَا أَسْمَعُ وَأَرَی* فَأْتِیَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّکَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاکَ بِآیَةٍ مِّن رَّبِّکَ وَالسَّلَامُ عَلَی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَی* إِنَّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَی مَن کَذَّبَ وَتَوَلَّی* قَالَ فَمَن رَّبُّکُمَا یَا مُوسَی* قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَی* قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَی* قَالَ عِلْمُهَا عِندَ رَبِّی فِی کِتَابٍ لَّا یَضِلُّ رَبِّی وَلَا یَنسَی* الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَکَ لَکُمْ فِیهَا سُبُلًا وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّن نَّبَاتٍ شَتَّی* کُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَکُمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ - لِّأُوْلِی النُّهَی* مِنْهَا خَلَقْنَاکُمْ وَفِیهَا نُعِیدُکُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُکُمْ تَارَةً أُخْرَی* وَلَقَدْ أَرَیْنَاهُ آیَاتِنَا کُلَّهَا فَکَذَّبَ وَأَبَی* قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِکَ یَا مُوسَی* فَلَنَأْتِیَنَّکَ بِسِحْرٍ مِّثْلِهِ

ص: 70

فَاجْعَلْ بَیْنَنَا وَبَیْنَکَ مَوْعِدًا لَّا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنتَ مَکَانًا سُوًی* قَالَ مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ وَأَن یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی* فَتَوَلَّی فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ کَیْدَهُ ثُمَّ أَتَی* قَالَ لَهُم مُّوسَی وَیْلَکُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِبًا فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَی* فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُم بَیْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَی* قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ یُرِیدَانِ أَن یُخْرِجَاکُم مِّنْ أَرْضِکُم بِسِحْرِهِمَا وَیَذْهَبَا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلَی* فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَی* قَالُوا یَا مُوسَی إِمَّا أَن تُلْقِیَ وَإِمَّا أَن نَّکُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَی* قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِیُّهُمْ یُخَیَّلُ إِلَیْهِ مِن سِحْرِهِمْ آن ها تَسْعَی* فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ خِیفَةً مُّوسَی* قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّکَ أَنتَ الْأَعْلَی* وَأَلْقِ مَا فِی یَمِینِکَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا کَیْدُ سَاحِرٍ وَلَا یُفْلِحُ السَّاحِرُ حَیْثُ أَتَی* فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَی* قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ فِی جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَیُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَی* قَالُوا لَن نُّؤْثِرَکَ عَلَی مَا جَاءنَا مِنَ الْبَیِّنَاتِ وَالَّذِی فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِی هَذِهِ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا* إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِیَغْفِرَ لَنَا خَطَایَانَا وَمَا أَکْرَهْتَنَا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَیْرٌ وَأَبْقَی* إِنَّهُ مَن یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا یَمُوتُ فِیهَا وَلَا یَحْیی* وَمَنْ یَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُوْلَئِکَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَی*

جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الآن هارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَذَلِکَ جَزَاء مَن تَزَکَّی* وَلَقَدْ أَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقًا فِی الْبَحْرِ یَبَسًا لَّا تَخَافُ دَرَکًا وَلَا تَخْشَی* فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِیَهُم مِّنَ الْیَمِّ مَا غَشِیَهُمْ* وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَی* - . [1] طه / 9 - 79 -

{و آیا خبر موسی به تو رسید*هنگامی که آتشی دید پس به خانواده خود گفت درنگ کنید زیرا من آتشی دیدم امید که پاره ای از آن برای شما بیاورم یا در پرتو آتش راه [خود را باز] یابم*پس چون بدان رسید ندا داده شد که ای موسی*این منم پروردگار تو پای پوش خویش بیرون آور که تو در وادی مقدس طوی هستی*و من تو را برگزیده ام پس بدانچه وحی می شود گوش فرا ده*منم من خدایی که جز من خدایی نیست پس مرا پرستش کن و به یاد من نماز برپا دار*در حقیقت قیامت فرارسنده است می خواهم آن را پوشیده دارم تا هر کسی به [موجب] آن چه می کوشد جزا یابد*پس هرگز نباید کسی که به آن ایمان ندارد و از هوس خویش پیروی کرده است تو را از [ایمان به] آن باز دارد که هلاک خواهی شد*و ای موسی در دست راست تو چیست*گفت این عصای من است بر آن تکیه می دهم و با آن برای گوسفندانم برگ می تکانم و کارهای دیگری هم برای من از آن برمی آید*فرمود ای موسی آن را بینداز*پس آن را انداخت و ناگاه ماری شد که به سرعت می خزید*فرمود آن را بگیر و مترس به زودی آن را به حال نخستینش بازخواهیم گردانید*و دست خود را به پهلویت ببر سپید بی گزند برمی آید [این] معجزه ای دیگر است*تا به تو معجزات بزرگ خود را بنمایانیم*به سوی فرعون برو که او به سرکشی برخاسته است*گفت پروردگارا سینه ام را گشاده گردان*و کارم را برای من آسان ساز*و از زبانم گره بگشای*[تا] سخنم را بفهمند*و برای من دستیاری از کسانم قرار ده*هارون برادرم را*پشتم را به او استوار کن*و او را شریک کارم گردان*تا تو را فراوان تسبیح گوییم*و بسیار به یاد تو باشیم*زیرا تو همواره به [حال] ما بینایی*فرمود ای موسی خواسته ات به تو داده شد*و به راستی بار دیگر [هم] بر تو منت نهادیم*هنگامی که به مادرت آن چه را که [باید] وحی می شد وحی کردیم*که او را در صندوقچه ای بگذار سپس در دریایش افکن تا دریا [=رود نیل] او را به کرانه اندازد [و] دشمن من و دشمن وی او را برگیرد و مهری از خودم بر تو افکندم تا زیر نظر من پرورش یابی*آنگاه که خواهر تو می رفت و می گفت آیا شما را بر کسی که عهده دار او گردد دلالت کنم پس تو را به سوی مادرت بازگردانیدیم تا دیده اش روشن شود و غم نخورد و [سپس] شخصی را کشتی و [ما] تو را از اندوه رهانیدیم و تو را بارها آزمودیم و سالی چند در میان اهل مدین ماندی سپس ای موسی در زمان مقدر [و مقتضی] آمدی*و تو را برای خود پروردم*تو و برادرت معجزه های مرا [برای مردم] ببرید و در یادکردن من سستی مکنید*به سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاسته*و با او سخنی نرم گویید شاید که پند پذیرد یا بترسد*آن دو گفتند پروردگارا ما می ترسیم که [او] آسیبی به ما برساند یا آن که سرکشی کند*فرمود مترسید من همراه شمایم می شنوم و می بینم*پس به سوی او بروید و بگویید ما دو فرستاده پروردگار توایم پس فرزندان اسرائیل را با ما بفرست و عذابشان مکن به راستی ما برای تو از جانب پروردگارت معجزه ای آورده ایم و بر هر کس که از هدایت پیروی کند درود باد*در حقیقت به سوی ما وحی آمده که عذاب بر کسی است که تکذیب کند و روی گرداند*[فرعون] گفت ای موسی پروردگار شما دو تن کیست*گفت پروردگار ما کسی است که هر چیزی را خلقتی که درخور اوست داده سپس آن را هدایت فرموده است*گفت حال نسلهای گذشته چون است*گفت علم آن در کتابی نزد پروردگار من است پروردگارم نه خطا می کند و نه فراموش می نماید*همان کسی که زمین را برایتان گهواره ای ساخت و برای شما در آن راهها ترسیم کرد و از آسمان آبی فرود آورد پس به وسیله آن رستنیهای گوناگون جفت جفت بیرون آوردیم*بخورید و دامهایتان را بچرانید که قطعا در این ها برای خردمندان نشانه هایی است*از این [زمین] شما را آفریده ایم در آن شما را بازمی گردانیم و بار دیگر شما را از آن بیرون می آوریم*در حقیقت [ما] همه آیات خود را به [فرعون] نشان دادیم ولی [او آن ها را] دروغ پنداشت و نپذیرفت*گفت ای موسی آمده ای تا با سحر خود ما را از سرزمینمان بیرون کنی*ما [هم] قطعا برای تو سحری مثل آن خواهیم آورد پس میان ما و خودت موعدی بگذار که نه ما آن را خلاف کنیم و نه تو [آن هم] در جایی هموار*[موسی] گفت موعد شما روز جشن باشد که مردم پیش از ظهر گرد می آین*پس فرعون رفت و [همه] نیرنگ خود را گرد آورد و بازآمد*موسی به [ساحران] گفت وای بر شما به خدا دروغ مبندید که شما را به عذابی [سخت] هلاک می کند و هر که دروغ بندد نومید می گردد*[ساحران] میان خود در باره کارشان به نزاع برخاستند و به نجوا پرداختند*[فرعونیان] گفتند قطعا این دو تن ساحرند [و] می خواهند شما را با سحر خود از سرزمینتان بیرون کنند و آیین والای شما را براندازند*پس نیرنگ خود را گرد آورید و به صف پیش آیید در حقیقت امروز هر که فایق آید خوشبخت می شود*[ساحران] گفتند ای موسی یا تو می افکنی یا [ما] نخستین کس باشیم که می اندازیم*گفت [نه] بلکه شما بیندازید پس ناگهان ریسمآن ها و چوبدستی هایشان بر اثر سحرشان در خیال او [چنین] می نمود که آن ها به شتاب می خزند*و موسی در خود بیمی احساس کرد*گفتیم مترس که تو خود برتری*و آن چه در دست راست داری بینداز تا هر چه را ساخته اند ببلعد در حقیقت آن چه سرهم بندی کرده اند افسون افسونگر است و افسونگر هر جا برود رستگار نمی شود*پس ساحران به سجده درافتادند گفتند به پروردگار موسی و هارون ایمان آوردیم*[فرعون] گفت آیا پیش از آن که به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید قطعا او بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است پس بی شک دستهای شما و پاهایتان را یکی از راست و یکی از چپ قطع می کنم و شما را بر تنه های درخت خرما به دار می آویزم تا خوب بدانید عذاب کدام یک از ما سخت تر و پایدارتر است*گفتند ما هرگز تو را بر معجزاتی که به سوی ما آمده و [بر] آن کس که ما را پدید آورده است ترجیح نخواهیم داد پس هر حکمی می خواهی بکن که تنها در این زندگی دنیاست که [تو] حکم می رانی*ما به پروردگارمان ایمان آوردیم تا گناهان ما و آن سحری که ما را بدان واداشتی بر ما ببخشاید و خدا بهتر و پایدارتر است*در حقیقت هر که به نزد پروردگارش گناهکار رود جهنم برای اوست در آن نه می میرد و نه زندگی می یابد*و هر که مؤمن به نزد او رود در حالی که کارهای شایسته انجام داده باشد برای آنان درجات والا خواهد بود*بهشتهای عدن که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است جاودانه در آن می مانند و این است پاداش کسی که به پاکی گراید*و در حقیقت به موسی وحی کردیم که بندگانم را شبانه ببر و راهی خشک در دریا برای آنان باز کن که نه از فرارسیدن [دشمن] بترسی و نه [از غرق شدن] بیمناک باشی*پس فرعون با لشکریانش آن ها را دنبال کرد و[لی] از دریا آن چه آنان را فرو پوشانید فرو پوشانید*و فرعون قوم خود را گمراه کرد و هدایت ننمود}

ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَی وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآیَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُّبِینٍ * إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَکَانُوا قَوْمًا عَالِینَ * فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ * - فَکَذَّبُوهُمَا فَکَانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ * وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی الْکِتَابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ * - . [1] المومنین / 45 - 49 -

{سپس موسی و برادرش هارون را با آیات خود و حجتی آشکار فرستادیم*به سوی فرعون و سران [قوم] او ولی تکبر نمودند و مردمی گردنکش بودند*پس گفتند آیا به دو بشر که مثل خود ما هستند و طایفه آن ها بندگان ما می باشند ایمان بیاوریم*در نتیجه آن دو را دروغزن خواندند پس از زمره هلاک شدگان گشتند*و به یقین ما به موسی کتاب [آسمانی] دادیم باشد که آنان به راه راست روند}

وَإِذْ نَادَی رَبُّکَ مُوسَی أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ * قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلَا یَتَّقُونَ * قَالَ رَبِّ إِنِّی أَخَافُ أَن یُکَذِّبُونِ * وَیَضِیقُ صَدْرِی وَلَا یَنطَلِقُ لِسَانِی فَأَرْسِلْ إِلَی هَارُونَ *وَلَهُمْ عَلَیَّ ذَنبٌ فَأَخَافُ أَن یَقْتُلُونِ * قَالَ کَلَّا فَاذْهَبَا بِآیَاتِنَا إِنَّا مَعَکُم مُّسْتَمِعُونَ * فَأْتِیَا

ص: 71

فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِینَ * أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ * قَالَ أَلَمْ نُرَبِّکَ فِینَا وَلِیدًا وَلَبِثْتَ فِینَا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ * وَفَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ وَأَنتَ مِنَ الْکَافِرِینَ * قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّینَ *فَفَرَرْتُ مِنکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِی رَبِّی حُکْمًا وَجَعَلَنِی مِنَ الْمُرْسَلِینَ * وَتِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَیَّ أَنْ عَبَّدتَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ *قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِینَ *قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَیْنَهُمَا إن کُنتُم مُّوقِنِینَ * قَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلَا تَسْتَمِعُونَ *قَالَ رَبُّکُمْ وَرَبُّ آبَائِکُمُ الْأَوَّلِینَ *قَالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذِی أُرْسِلَ إِلَیْکُمْ لَمَجْنُونٌ * قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَیْنَهُمَا إِن کُنتُمْ تَعْقِلُونَ *قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَیْرِی لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِینَ * قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُکَ بِشَیْءٍ مُّبِینٍ *قَالَ فَأْتِ بِهِ إِن کُنتَ مِنَ الصَّادِقِینَ * فَأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُّبِینٌ* وَنَزَعَ یَدَهُ فَإِذَا هِیَ بَیْضَاء لِلنَّاظِرِینَ *قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِیمٌ * یُرِیدُ أَن یُخْرِجَکُم مِّنْ أَرْضِکُم بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ *قَالُوا أَرْجِهِ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِی الْمَدَائِنِ حَاشِرِینَ *یَأْتُوکَ بِکُلِّ سَحَّارٍ عَلِیمٍ* فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِیقَاتِ یَوْمٍ مَّعْلُومٍ *وَقِیلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنتُم مُّجْتَمِعُونَ *لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِن کَانُوا هُمُ الْغَالِبِینَ *فَلَمَّا جَاء السَّحَرَةُ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِن کُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِینَ * قَالَ نَعَمْ وَإِنَّکُمْ إِذًا لَّمِنَ - الْمُقَرَّبِینَ* قَالَ لَهُم مُّوسَی أَلْقُوا مَا أَنتُم مُّلْقُونَ* فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِیَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ *فَأَلْقَی مُوسَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ تَلْقَفُ مَا یَأْفِکُونَ *فَأُلْقِیَ السَّحَرَةُ سَاجِدِینَ *قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِینَ *رَبِّ مُوسَی وَهَارُونَ * قَالَ آمَنتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکُمْ إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ الَّذِی عَلَّمَکُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَأَرْجُلَکُم مِّنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّکُمْ أَجْمَعِینَ* قَالُوا لَا ضَیْرَ إِنَّا إِلَی رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ *إِنَّا نَطْمَعُ أَن یَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَایَانَا أَن کُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِینَ *وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی إِنَّکُم مُّتَّبَعُونَ * فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِی الْمَدَائِنِ حَاشِرِینَ* إِنَّ هَؤُلَاء لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ* وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ *وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ *فَأَخْرَجْنَاهُم مِّن جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * وَکُنُوزٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ* کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِی إِسْرَائِیلَ *فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِینَ * فَلَمَّا تَرَاءی الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَی إِنَّا لَمُدْرَکُونَ* قَالَ کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ* فَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی أَنِ اضْرِب بِّعَصَاکَ الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَکَانَ کُلُّ فِرْقٍ کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ *وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِینَ * وَأَنجَیْنَا مُوسَی وَمَن مَّعَهُ أَجْمَعِینَ * ثُمَّ

ص: 72

أَغْرَقْنَا الآخَرِینَ* إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً وَمَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ* وَإِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الرَّحِیمُ* - . [1] الشعراء / 10 -68 -

{و [یاد کن] هنگامی را که پروردگارت موسی را ندا درداد که به سوی قوم ستمکار برو*قوم فرعون آیا پروا ندارند*گفت پروردگارا می ترسم مرا تکذیب کنند*و سینه ام تنگ می گردد و زبانم باز نمی شود پس به سوی هارون بفرست*و [از طرفی] آنان بر [گردن] من خونی دارند و می ترسم مرا بکشند*فرمود نه چنین نیست نشانه های ما را [برای آنان] ببرید که ما با شما شنونده ایم*پس به سوی فرعون بروید و بگویید ما پیامبر پروردگار جهانیانیم*فرزندان اسرائیل را با ما بفرست*[فرعون] گفت آیا تو را از کودکی در میان خود نپروردیم و سالیانی چند از عمرت را پیش ما نماندی*و [سرانجام] کار خود را کردی و تو از ناسپاسانی*گفت آن را هنگامی مرتکب شدم که از گمراهان بودم*و چون از شما ترسیدم از شما گریختم تا پروردگارم به من دانش بخشید و مرا از پیامبران قرار داد*و [آیا] این که فرزندان اسرائیل را بنده [خود] ساخته ای نعمتی است که منتش را بر من می نهی*فرعون گفت و پروردگار جهانیان چیست*گفت پروردگار آسمآن ها و زمین و آن چه میان آن دو است اگر اهل یقین باشید*[فرعون] به کسانی که پیرامونش بودند گفت آیا نمی شنوید*[موسی دوباره] گفت پروردگار شما و پروردگار پدران پیشین شما*[فرعون] گفت واقعا این پیامبری که به سوی شما فرستاده شده سخت دیوانه است*[موسی] گفت پروردگار خاور و باختر و آن چه میان آن دو است اگر تعقل کنید*[فرعون] گفت اگر خدایی غیر از من اختیار کنی قطعا تو را از [جمله] زندانیان خواهم ساخت*گفت گر چه برای تو چیزی آشکار بیاورم*گفت اگر راست می گویی آن را بیاور*پس عصای خود بیفکند و بناگاه آن اژدری نمایان شد*و دستش را بیرون کشید و بناگاه آن برای تماشاگران سپید می نمود*[فرعون] به سرانی که پیرامونش بودند گفت واقعا این ساحری بسیار داناست*می خواهد با سحر خود شما را از سرزمینتان بیرون کند اکنون چه رای می دهید*گفتند او و برادرش را در بند دار و گردآورندگان را به شهرها بفرست*تا هر ساحر ماهری را نزد تو بیاورند*پس ساحران برای موعد روزی معلوم گردآوری شدند*و به توده مردم گفته شد آیا شما هم جمع خواهید شد*بدین امید که اگر ساحران غالب شدند از آنان پیروی کنیم*و چون ساحران پیش فرعون آمدند گفتند آیا اگر ما غالب آییم واقعا برای ما مزدی خواهد بود*گفت آری و در آن صورت شما حتما از [زمره] مقربان خواهید شد*موسی به آنان گفت آن چه را شما می اندازید بیندازید*پس ریسمانها و چوبدستی هایشان را انداختند و گفتند به عزت فرعون که ما حتما پیروزیم*پس موسی عصایش را انداخت و بناگاه هر چه را به دروغ برساخته بودند بلعید*در نتیجه ساحران به حالت سجده درافتادند*گفتند به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم*پروردگار موسی و هارون*گفت [آیا] پیش از آن که به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید قطعا او همان بزرگ شماست که به شما سحر آموخته است به زودی خواهید دانست حتما دستها و پاهای شما را از چپ و راست خواهم برید و همه تان را به دار خواهم آویخت*گفتند باکی نیست ما روی به سوی پروردگار خود می آوریم*ما امیدواریم که پروردگارمان گناهانمان را بر ما ببخشاید [چرا] که نخستین ایمان آورندگان بودیم*و به موسی وحی کردیم که بندگان مرا شبانه حرکت ده زیرا شما مورد تعقیب قرار خواهید گرفت*پس فرعون ماموران جمع آوری [خود را] به شهرها فرستاد*[و گفت] این ها عده ای ناچیزند} {و راستی آن ها ما را بر سر خشم آورده اند*و[لی] ما همگی به حال آماده باش درآمده ایم*سرانجام ما آنان را از باغستآن ها و چشمه سارها*و گنجینه ها و جایگاه های پر ناز و نعمت بیرون کردیم*[اراده ما] چنین بود و آن [نعمت ها] را به فرزندان اسرائیل میراث دادیم*پس هنگام برآمدن آفتاب آن ها را تعقیب کردند*چون دو گروه همدیگر را دیدند یاران موسی گفتند ما قطعا گرفتار خواهیم شد*گفت چنین نیست زیرا پروردگارم با من است و به زودی مرا راهنمایی خواهد کرد*پس به موسی وحی کردیم با عصای خود بر این دریا بزن تا از هم شکافت و هر پاره ای همچون کوهی سترگ بود*و دیگران را بدانجا نزدیک گردانیدیم*و موسی و همه کسانی را که همراه او بودند نجات دادیم*آنگاه دیگران را غرق کردیم*مسلما در این [واقعه] عبرتی بود و[لی] بیشترشان ایمان آورنده نبودند*و قطعا پروردگار تو همان شکست ناپذیر مهربان است}

- إِذْ قَالَ مُوسَی لأَهْلِهِ إِنِّی آنَسْتُ نَارًا سَآتِیکُم مِّنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ آتِیکُم بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَّعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ * فَلَمَّا جَاءهَا نُودِیَ أَن بُورِکَ مَن فِی النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا وَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ *یَا مُوسَی إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ * وَأَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَآن ها جَانٌّ وَلَّی مُدْبِرًا وَلَمْ یُعَقِّبْ یَا مُوسَی لَا تَخَفْ إِنِّی لَا یَخَافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ* إِلَّا مَن ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّی غَفُورٌ رَّحِیمٌ * وَأَدْخِلْ یَدَکَ فِی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضَاء مِنْ غَیْرِ سُوءٍ فِی تِسْعِ آیَاتٍ إِلَی فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ* فَلَمَّا جَاءتْهُمْ آیَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُّبِینٌ * وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِینَ* - . النمل 7 - 14 -

{ [یادکن] هنگامی را که موسی به خانواده خود گفت من آتشی به نظرم رسید به زودی برای شما خبری از آن خواهم آورد یا شعله آتشی برای شما می آورم باشد که خود را گرم کنید*چون نزد آن آمد آوا رسید که خجسته [و مبارک گردید] آن که در کنار این آتش و آن که پیرامون آن است و منزه است خدا پروردگار جهانیان*ای موسی این منم خدای عزیز حکیم*و عصایت را بیفکن پس چون آن را همچون ماری دید که می جنبد پشت گردانید و به عقب بازنگشت ای موسی مترس که فرستادگان پیش من نمی ترسند*لیکن کسی که ستم کرده سپس بعد از بدی نیکی را جایگزین [آن] گردانیده [بداند] که من آمرزنده مهربانم*و دستت را در گریبانت کن تا سپید بی عیب بیرون آید [این ها] از [جمله] نشانه های نه گانه­ای است [که باید] به سوی فرعون و قومش [ببری] زیرا که آنان مردمی نافرمانند*و هنگامی که آیات روشنگر ما به سویشان آمد گفتند این سحری آشکار است*و با آن که دل هایشان بدان یقین داشت از روی ظلم و تکبر آن را انکار کردند پس ببین فرجام فسادگران چگونه بود}

- فَلَمَّا جَاءهُم مُّوسَی بِآیَاتِنَا بَیِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّفْتَرًی وَمَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِی آبَائِنَا الأَوَّلِینَ* وَقَالَ مُوسَی رَبِّی أَعْلَمُ بِمَن جَاء بِالْهُدَی مِنْ عِندِهِ وَمَن تَکُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا یُفْلِحُ الظَّالِمُونَ* وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا أَیُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَکُم مِّنْ إِلَهٍ غَیْرِی فَأَوْقِدْ لِی یَا هَامَانُ عَلَی الطِّینِ فَاجْعَل لِّی صَرْحًا لَّعَلِّی أَطَّلِعُ إِلَی إِلَهِ مُوسَی وَإِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکَاذِبِینَ * وَاسْتَکْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنَا لا یُرْجَعُونَ *فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ فَانظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِینَ* وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ لا یُنصَرُونَ* وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا لَعْنَةً وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ هُم مِّنَ الْمَقْبُوحِینَ* و * أَوَلَمْ یَکْفُرُوا بِمَا أُوتِیَ مُوسَی مِن قَبْلُ قَالُوا سِحْرَانِ تَظَاهَرَا وَقَالُوا إِنَّا بِکُلٍّ کَافِرُونَ* - . قصص / 36 – 42 و 49 -

{ پس چون موسی آیات روشن ما را برای آنان آورد گفتند این جز سحری ساختگی نیست و از پدران پیشین خود چنین [چیزی] نشنیده ایم*و موسی گفت پروردگارم به [حال] کسی که از جانب او رهنمودی آورده و [نیز] کسی که فرجام [نیکوی] آن سرا برای اوست داناتر است در حقیقت ظالمان رستگار نمی شوند*و فرعون گفت ای بزرگان قوم من جز خویشتن برای شما خدایی نمی شناسم پس ای هامان برایم بر گل آتش بیفروز و برجی [بلند] برای من بساز شاید به [حال] خدای موسی اطلاع یابم و من جدا او را از دروغگویان می پندارم*و او و سپاهیانش در آن سرزمین به ناحق سرکشی کردند و پنداشتند که به سوی ما بازگردانیده نمی شوند*تا او و سپاهیانش را فرو گرفتیم و آنان را در دریا افکندیم بنگر که فرجام کار ستمکاران چگونه بود*و آنان را پیشوایانی که به سوی آتش می خوانند گردانیدیم و روز رستاخیز یاری نخواهند شد*و در این دنیا لعنتی بدرقه [نام] آنان کردیم و روز قیامت [نیز] ایشان از [جمله] زشت رویانند} و {بگو پس اگر راست می گویید کتابی از جانب خدا بیاورید که از این دو هدایت کننده تر باشد تا پیرویش کنم}

- کَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الأَوْتَادِ* - . ص / 12 - {پیش از ایشان قوم نوح و عاد و فرعون صاحب [عمارت و] خرگاهها تکذیب کردند}

- وَقَالَ فِرْعَوْنُ یَا هَامَانُ ابْنِ لِی صَرْحًا لَّعَلِّی أَبْلُغُ الأَسْبَابَ* أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَی إِلَهِ مُوسَی وَإِنِّی لأَظُنُّهُ کَاذِبًا وَکَذَلِکَ زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِیلِ وَمَا کَیْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِی تَبَابٍ* - . المومن / 36 - 37 -

{و فرعون گفت ای هامان برای من کوشکی بلند بساز شاید من به آن راه ها برسم*راه های [دستیابی به] آسمآن ها تا از خدای موسی اطلاع حاصل کنم و من او را سخت دروغپرداز می پندارم و این گونه برای فرعون زشتی کارش آراسته شد و از راه [راست] بازماند و نیرنگ فرعون جز به تباهی نینجامید}

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا إِلَی فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَقَالَ إِنِّی رَسُولُ

ص: 73

رَبِّ الْعَالَمِینَ * فَلَمَّا جَاءهُم بِآیَاتِنَا إِذَا هُم مِّنْهَا یَضْحَکُونَ * وَمَا نُرِیهِم مِّنْ آیَةٍ إِلَّا هِیَ أَکْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ * وَقَالُوا یَا أَیُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّکَ بِمَا عَهِدَ عِندَکَ إِنَّنَا لَمُهْتَدُونَ * فَلَمَّا کَشَفْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِذَا هُمْ یَنکُثُونَ* وَنَادَی فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قَالَ یَا قَوْمِ أَلَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَهَذِهِ الآن هارُ تَجْرِی مِن تَحْتِی أَفَلَا تُبْصِرُونَ * أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِّنْ هَذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَلَا یَکَادُ یُبِینُ * فَلَوْلَا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِّن ذَهَبٍ أَوْ جَاء مَعَهُ الْمَلَائِکَةُ مُقْتَرِنِینَ

* فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ کَانُوا قَوْمًا فَاسِقِینَ * فَلَمَّا - آسَفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِینَ* فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا وَمَثَلًا لِلْآخِرِینَ * - . الزخرف / 46 - 56 -

{و همانا موسی را با نشانه های خویش به سوی فرعون و سران [قوم] او روانه کردیم پس گفت من فرستاده پروردگار جهانیانم*پس چون آیات ما را برای آنان آورد ناگهان ایشان بر آن ها خنده زدند*و [ما] نشآن های به ایشان نمی نمودیم مگر این که آن از نظیر [و مشابه] آن بزرگتر بود و به عذاب گرفتارشان کردیم تا مگر به راه آیند*و گفتند ای فسونگر پروردگارت را به [پاس] آن چه با تو عهد کرده برای ما بخوان که ما واقعا به راه درست درآمده ایم*و چون عذاب را از آن ها برداشتیم بناگاه آنان پیمان شکستند*و فرعون در [میان] قوم خود ندا درداد [و] گفت ای مردم [کشور] من آیا پادشاهی مصر و این نهرها که از زیر [کاخ های] من روان است از آن من نیست پس مگر نمی بینید* آیا [نه] من از این کس که خود بی مقدار است و نمی تواند درست بیان کند بهترم*پس چرا بر او دستبندهایی زرین آویخته نشده یا با او فرشتگانی همراه نیامده اند*پس قوم خود را سبک مغز یافت [و آنان را فریفت] و اطاعتش کردند چرا که آن ها مردمی منحرف بودند*و چون ما را به خشم درآوردند از آنان انتقام گرفتیم و همه آنان را غرق کردیم*و آنان را پیشینه ای [بد] و عبرتی برای آیندگان گردانیدیم}

- وَلَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ وَجَاءهُمْ رَسُولٌ کَرِیمٌ * أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبَادَ اللَّهِ إِنِّی لَکُمْ رَسُولٌ أَمِینٌ* وَأَنْ لَّا تَعْلُوا عَلَی اللَّهِ إِنِّی آتِیکُم بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ* وَإِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَرَبِّکُمْ أَن تَرْجُمُونِ* وَإِنْ لَّمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ * فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاء قَوْمٌ مُّجْرِمُونَ* فَأَسْرِ بِعِبَادِی لَیْلًا إِنَّکُم مُّتَّبَعُونَ* وَاتْرُکْ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُندٌ مُّغْرَقُونَ * کَمْ تَرَکُوا مِن جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * وَزُرُوعٍ وَمَقَامٍ کَرِیمٍ* وَنَعْمَةٍ کَانُوا فِیهَا فَاکِهِینَ * کَذَلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِینَ* فَمَا بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّمَاء وَالْأَرْضُ وَمَا کَانُوا مُنظَرِینَ* وَلَقَدْ نَجَّیْنَا بَنِی إِسْرَائِیلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِینِ* مِن فِرْعَوْنَ إِنَّهُ کَانَ عَالِیًا مِّنَ الْمُسْرِفِینَ* وَلَقَدِ اخْتَرْنَاهُمْ عَلَی عِلْمٍ عَلَی الْعَالَمِینَ* وَآتَیْنَاهُم مِّنَ الْآیَاتِ مَا فِیهِ بَلَاء مُّبِینٌ* - . الدخان / 17 -33 -

{و به یقین پیش از آنان قوم فرعون را بیازمودیم و پیامبری بزرگوار برایشان آمد*که [به آنان گفت] بندگان خدا را به من بسپارید زیرا که من شما را فرستاده ای امینم*و بر خدا برتری مجویید که من برای شما حجتی آشکار آورده ام*و من به پروردگار خود و پروردگار شما پناه می برم از این که مرا سنگباران کنید*و اگر به من ایمان نمی آورید پس از من کناره گیرید*پس پروردگار خود را خواند که این ها مردمی گناهکارند*[فرمود] بندگانم را شبانه ببر زیرا شما مورد تعقیب واقع خواهید شد*و دریا را هنگامی که آرام است پشت سر بگذار که آنان سپاهی غرق شدنی اند*[وه] چه باغها و چشمه سارانی [که آن ها بعد از خود] بر جای نهادند*و کشتزارها و جایگاه های نیکو*و نعمتی که از آن برخوردار بودند}

{[آری] این چنین [بود] و آن ها را به مردمی دیگر میراث دادیم*و آسمان و زمین بر آنان زاری نکردند و مهلت نیافتند*و به راستی فرزندان اسرائیل را از عذاب خفت آور رهانیدیم*از [دست] فرعون که متکبری از افراطکاران بود*و قطعا آنان را دانسته بر مردم جهان ترجیح دادیم*و از نشانه ها [ی الهی] آن چه را که در آن آزمایشی آشکار بود بدیشان دادیم}

- وَفِی مُوسَی إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَی فِرْعَوْنَ بِسُلْطَانٍ مُّبِینٍ * فَتَوَلَّی بِرُکْنِهِ وَقَالَ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ* فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ وَهُوَ مُلِیمٌ * - . الذاریات / 38 - 40 -

{و [نیز] در [ماجرای] موسی چون او را با حجتی آشکار به سوی فرعون گسیل داشتیم*پس [فرعون] با ارکان [دولت] خود روی برتافت و گفت [این شخص] ساحر یا دیوآن های است*[تا] او و سپاهیانش را گرفتیم و آنان را در دریا افکندیم در حالی که او [در آخرین لحظه] نکوهشگر [خود] بود}

- وَلَقَدْ جَاء آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ * کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا کُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِیزٍ مُّقْتَدِرٍ - . الفمر / 41 - 42 -

{سپس هر چه تمامتر وی را پاداش دهند*و این که پایان [کار] به سوی پروردگار توست}

وَإِذْ قَالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ یَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَقَد تَّعْلَمُونَ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ - فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ * - . الصف / 5 -

{و [یاد کن] هنگامی را که موسی به قوم خود گفت ای قوم من چرا آزارم می دهید با این که می دانید من فرستاده خدا به سوی شما هستم پس چون [از حق] برگشتند خدا دلهایشان را برگردانید و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی کند}

- إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَیْکُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَیْکُمْ کَمَا أَرْسَلْنَا إِلَی فِرْعَوْنَ رَسُولًا * فَعَصَی فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِیلًا * - . المزمل / 15 - 16 -

ص: 74

{بی گمان ما به سوی شما فرستاده ای که گواه بر شماست روانه کردیم همان گونه که فرستاده ای به سوی فرعون فرستادیم*[ولی] فرعون به آن فرستاده عصیان ورزید پس ما او را به سختی فرو گرفتیم}

- هَلْ أتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی * إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًی* اذْهَبْ إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی* فَقُلْ هَل لَّکَ إِلَی أَن تَزَکَّی* وَأَهْدِیَکَ إِلَی رَبِّکَ فَتَخْشَی* فَأَرَاهُ الْآیَةَ الْکُبْرَی* فَکَذَّبَ وَعَصَی* ثُمَّ أَدْبَرَ یَسْعَی* فَحَشَرَ فَنَادَی* فَقَالَ أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلَی* فَأَخَذَهُ اللَّهُ نَکَالَ الْآخِرَةِ وَالْأُولَی* إِنَّ فِی ذَلِکَ لَعِبْرَةً لِّمَن یَخْشَی* - . النازعات / 15 - 26 -

{آیا سرگذشت موسی بر تو آمد*آنگاه که پروردگارش او را در وادی مقدس طوی ندا درداد*به سوی فرعون برو که وی سر برداشته است*و بگو آیا سر آن داری که به پاکیزگی گرایی*و تو را به سوی پروردگارت راه نمایم تا پروا بداری*پس معجزه بزرگ [خود] را بدو نمود*و[لی فرعون] تکذیب نمود و عصیان کرد*سپس پشت کرد [و] به کوشش برخاست*و گروهی را فراهم آورد [و] ندا درداد*و گفت پروردگار بزرگتر شما منم*و خدا [هم] او را به کیفر دنیا و آخرت گرفتار کرد*در حقیقت برای هر کس که [از خدا] بترسد در این [ماجرا] عبرتی است}

- وَفِرْعَوْنَ ذِی الأَوْتَادِ - . الفجر / 10 -

{و با فرعون صاحب خرگاه ها [و بناهای بلند]}

**[ترجمه]

تفسیر

قال الطبرسی طیب الله رمسه: مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ أی من قومه و أهل دینه یَسُومُونَکُمْ أی یکلفونکم و یذیقونکم سُوءَ الْعَذابِ و اختلفوا فی هذا العذاب فقال قوم ما ذکر بعده و قیل ما کان یکلفونهم من الأعمال الشاقة فمنها أنهم جعلوهم أصنافا فصنف یخدمونهم و صنف یحرسون لهم و من لا یصلح منهم للعمل ضربوا الجزیة علیهم و کانوا مع ذلک یذبحون أبناءهم و یستحیون نساءهم أی یدعونهن أحیاء لیستعبدن و ینکحن علی وجه الاسترقاق و هذا أشد من الذبح وَ فِی ذلِکُمْ أی و فی سومکم العذاب و ذبح الأبناء بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ أی ابتلاء عظیم من ربکم لما خلا بینکم و بینه و قیل أی و فی نجاتکم نعمة عظیمة من الله و کان السبب فی قتل الأبناء أن فرعون رأی فی منامه أن نارا أقبلت من بیت المقدس حتی اشتملت علی بیوت مصر فأحرقتها و أحرقت القبط و ترکت بنی إسرائیل فهاله ذلک و دعا السحرة و الکهنة و القافة فسألهم عن رؤیاه فقالوا له إنه یولد فی بنی إسرائیل غلام یکون علی یده هلاکک و ذهاب ملکک و تبدیل دینک فأمر فرعون بقتل کل غلام یولد فی بنی إسرائیل و جمع القوابل من أهل مملکته فقال لهن لا یسقط علی أیدیکن غلام من بنی إسرائیل إلا قتل و لا جاریة إلا ترکت و وکل بهن فکن یفعلن ذلک فأسرع الموت فی مشیخة بنی إسرائیل فدخل رءوس القبط علی فرعون فقالوا له إن الموت وقع علی بنی إسرائیل فتذبح صغارهم و یموت کبارهم فیوشک أن یقع العمل علینا فأمر فرعون أن یذبحوا سنة و یترکوا سنة فولد هارون فی السنة التی لا یذبحون فیها فترک و ولد موسی فی السنة التی یذبحون فیها.

و اذکروا إِذْ فَرَقْنا بِکُمُ الْبَحْرَ أی فرقنا بین الماءین حتی مررتم فیه و کنتم فرقا بینهما تمرون فی طریق یبس و قیل فرقنا البحر بدخولکم إیاه فوقع بین کل فرقتین

ص: 75

من البحر طائفة منکم یسلکون طریقا یابسا فوقع الفرق بکم وَ أَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ لم یذکر فرعون لظهوره و ذکره فی مواضع و یجوز أن یرید بآل فرعون نفسه وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ أی تشاهدون أنهم یغرقون و جملة القصة ما ذکره ابن عباس أن الله تعالی أوحی إلی موسی أن أسر ببنی إسرائیل من مصر فسری موسی ببنی إسرائیل لیلا فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ فی ألف ألف حصان سوی الإناث و کان موسی فی ستمائة ألف و عشرین ألفا فلما عاینهم فرعون قال إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ إلی قوله حاذِرُونَ فسری موسی ببنی إسرائیل حتی هجموا علی البحر فالتفتوا فإذا هم برهج (1)دواب فرعون فقالوا یا موسی أُوذِینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا هذا البحر أمامنا و هذا فرعون قد رهقنا (2)بمن معه فقال موسی عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ فقال له یوشع بن نون بم أمرت قال أمرت أن أضرب بعصای البحر قال اضرب و کان الله أوحی إلی البحر أن أطع موسی إذا ضربک قال فبات البحر له أفکل (3)أی رعدة لا یدری فی أی جوانبه یضربه فضرب بعصاه البحر فانفلق و ظهر اثنا عشر طریقا فکان لکل سبط منهم طریق یأخذون فیه فقالوا إنا لا نسلک طریقا ندیا فأرسل الله ریح الصبا حتی جففت الطریق کما قال فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً فجروا فلما أخذوا فی الطریق قال بعضهم لبعض ما لنا لا نری أصحابنا فقالوا لموسی أین أصحابنا فقال فی طریق مثل طریقکم فقالوا لا نرضی حتی نراهم فقال موسی علیه السلام اللهم أعنی علی أخلاقهم السیئة فأوحی الله إلیه أن قل بعصاک (4)هکذا و هکذا یمینا و شمالا فأشار بعصاه یمینا و شمالا فظهر کالکو (5)ینظر منها بعضهم إلی بعض فلما انتهی فرعون إلی ساحل البحر و کان

ص: 76


1- الرهج: ما اثیر من الغبار.
2- أی لحقنا و دنا منا.
3- فی نسخة: فبان له البحر أفکل. و الافکل: الرعدة یقال: أخذه أفکل- بالتنوین-: اذا ارتعد من خوف أو برد.
4- کذا فی النسخة، و فی المصدر: ان مل بعصاک.
5- الکو و الکوة: الخرق فی الحائط.

علی فرس حصان أدهم فهاب دخول الماء تمثل له جبرئیل علی فرس أنثی ودیق (1)و تقحم البحر (2)فلما رآها الحصان تقحم خلفها ثم تقحم قوم فرعون و میکائیل یسوقهم فلما خرج آخر من کان مع موسی من البحر و دخل آخر من کان مع فرعون البحر أطبق الله علیهم الماء فغرقوا جمیعا و نجا موسی و من معه (3).

وَ مَلَائِهِ أی أشراف قومه و ذوی الأمر منهم فَظَلَمُوا بِها أی ظلموا أنفسهم بجحدها و قیل فظلموا بها بوضعها غیر مواضعها فجعلوا بدل الإیمان بها الکفر و الجحود قال وهب و کان اسم فرعون الولید بن مصعب و هو فرعون یوسف (4)و کان بین الیوم الذی دخل یوسف مصر و الیوم الذی دخلها موسی رسولا أربعمائة عام حَقِیقٌ عَلی أَنْ لا أَقُولَ عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ أی حقیق علی ترک القول علی الله إلا الحق و قال الفراء علی بمعنی الباء أی حقیق بأن لا أقول و قیل أی حریص علی أن لا أقول بِبَیِّنَةٍ أی بحجة و معجزة فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرائِیلَ أی فأطلق بنی إسرائیل عن عقال التسخیر و خلهم یرجعوا إلی الأرض المقدسة فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ أی حیة عظیمة بین ظاهر أنه ثعبان بحیث لا یشتبه علی الناس و لم یکن مما یخیل أنه حیة و لیس بحیة و قیل إن العصا لما صارت حیة أخذت قبة فرعون بین فکیها و کان ما بینهما ثمانون ذراعا فتضرع فرعون إلی موسی بعد أن وثب من سریره و هرب منها و أحدث و هرب الناس و دخل فرعون البیت و صاح یا موسی خذها و أنا أؤمن بک فأخذها موسی فعادت عصا عن ابن عباس و السدی و قیل کان طولها ثمانین ذراعا وَ نَزَعَ یَدَهُ قیل إن فرعون قال له هل معک آیة أخری قال نعم فأدخل یده فی جیبه و قیل تحت إبطه ثم نزعها أی أخرجها منه و أظهرها فَإِذا هِیَ بَیْضاءُ أی لونها أبیض نوری و لها

ص: 77


1- یقال لذوات الحافر إذا ارادت الفحل: ودق، فهی ودیق.
2- أی دخلته بشدة و مشقة.
3- مجمع البیان 1: 105- 107. م.
4- قد ذکرنا سابقا ان فرعون یوسف اسمه الریان بن الولید، و قیل: ان فرعون یوسف کان جد فرعون موسی.

شعاع یغلب نور الشمس و کان موسی آدم فیما یروی ثم أعاد الید إلی کمه فعادت إلی لونها الأول عن ابن عباس و السدی و اختلف فی عصاه فقیل أعطاه ملک حین توجه إلی مدین و قیل إن عصا آدم کانت من آس الجنة حین أهبط فکانت تدور بین أولاده حتی انتهت النوبة إلی شعیب و کانت میراثا مع أربعین عصا کانت لآبائه فلما استأجر شعیب موسی أمره بدخول بیت فیه العصی و قال له خذ عصا من تلک العصی فوقع تلک العصا بید موسی فاسترده شعیب و قال خذ غیرها حتی فعل ذلک ثلاث مرات فی کل مرة تقع یده علیها دون غیرها فترکها فی یده فی المرة الرابعة فلما خرج من عنده متوجها إلی مصر و رأی نارا و أتی الشجرة فناداه الله تعالی أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللَّهُ و أمره بإلقائها فألقاها فصارت حیة فولی هاربا فناداه الله سبحانه خُذْها وَ لا تَخَفْ فأدخل یده بین لحییها فعادت عصا فلما أتی فرعون ألقاها بین یدیه علی ما تقدم بیانه و قیل کان الأنبیاء یأخذون العصا تجنبا من الخیلاء (1).

قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ لمن دونهم من الحاضرین إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِیمٌ بالسحر یُرِیدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُمْ أی یرید أن یستمیل بقلوب بنی إسرائیل إلی نفسه و یتقوی بهم فیغلبکم بهم و یخرجوکم من بلدتکم فَما ذا تَأْمُرُونَ قیل إن هذا قول الأشراف بعضهم لبعض علی سبیل المشورة و یحتمل أن یکون قالوا ذلک لفرعون و إنما قالوا تأمرون بلفظ الجمع علی خطاب الملوک و یحتمل أیضا أن یکون قول فرعون لقومه فتقدیره قال فرعون لهم فما ذا تأمرون قالُوا أی لفرعون أَرْجِهْ وَ أَخاهُ أی أخره و أخاه هارون و لا تعجل بالحکم فیهما بشی ء فتکون عجلتک حجة علیک و قیل أخره أی احبسه و الأول أصح وَ أَرْسِلْ فِی الْمَدائِنِ التی حولک حاشِرِینَ أی جامعین للسحرة یحشرون من یعلمونه منهم عن مجاهد و السدی و قیل هم أصحاب الشرط أرسلهم فی حشر السحرة و کانوا اثنین و سبعین رجلا عن ابن عباس وَ جاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ و کانوا خمسة عشر ألفا و قیل ثمانین ألفا و قیل سبعین ألفا و قیل بضعا و ثلاثین ألفا و قیل کانوا اثنین و سبعین اثنان من القبط و هما رئیسا القوم و سبعون من بنی إسرائیل

ص: 78


1- مجمع البیان 4: 457- 458. م.

و قیل کانوا سبعین وَ إِنَّکُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِینَ أی و إنکم مع حصول الأجر لکم لمن المقربین إلی المنازل الجلیلة.

قالُوا یا مُوسی أی قالت السحرة لموسی إِمَّا أَنْ تُلْقِیَ ما معک من العصا أولا وَ إِمَّا أَنْ نَکُونَ نَحْنُ الْمُلْقِینَ لما معنا من العصی و الحبال أولا قالَ أَلْقُوا هذا أمر تهدید و تقریع سَحَرُوا أَعْیُنَ النَّاسِ أی احتالوا فی تحریک العصی و الحبال بما جعلوا فیها من الزیبق حتی تحرکت بحرارة الشمس و غیر ذلک من الحیل و أنواع التمویه و التلبیس و خیل إلی الناس أنها تتحرک علی ما تتحرک الحیة وَ اسْتَرْهَبُوهُمْ أی استدعوا رهبتهم حتی رهبهم الناس فَإِذا هِیَ تَلْقَفُ ما یَأْفِکُونَ أی فألقاها فصارت ثعبانا فإذا هی تبتلع ما یکذبون فیه أنها حیات فَوَقَعَ الْحَقُّ أی ظهر لأنهم لما رأوا تلک الآیات الباهرة علموا أنه أمر سماوی لا یقدر علیه غیر الله تعالی فمنها قلب العصا حیة و منها أکلها حبالهم و عصیهم مع کثرتها و منها فناء حبالهم و عصیهم فی بطنه إما بالتفرق و إما بالفناء عند من جوزه و منها عودها عصا کما کانت من غیر زیادة و لا نقصان و کل من هذه الأمور یعلم کل عاقل أنه لا یدخل تحت مقدور البشر فاعترفوا بالتوحید و النبوة و صار إسلامهم حجة علی فرعون و قومه فَغُلِبُوا هُنالِکَ أی قهر فرعون و قومه عند ذلک المجمع و بهت فرعون و خلی سبیل موسی و من تبعه وَ انْقَلَبُوا صاغِرِینَ أی انصرفوا أذلاء مقهورین وَ أُلْقِیَ السَّحَرَةُ ساجِدِینَ ألهمهم الله ذلک.

و قیل إن موسی و هارون سجدا لله شکرا له علی ظهور الحق فاقتدوا بهما فسجدوا معهما و إنما قال ألقی علی ما لم یسم فاعله للإشارة إلی أنه ألقاهم ما رأوا من عظیم الآیات حیث لم یتمالکوا أنفسهم عند ذلک أن وقعوا ساجدین رَبِّ مُوسی وَ هارُونَ خصوهما لأنهما دعوا إلی الإیمان و لتفضیلها أو لئلا یتوهم متوهم أنهم سجدوا لفرعون لأنه کان یدعی أنه رب العالمین إِنَّ هذا لَمَکْرٌ أراد به التلبیس علی الناس و إیهامهم أن إیمان السحرة لم یکن عن علم و لکن لتواطؤ منهم لیذهبوا بأموالکم و ملککم فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عاقبة أمرکم لَأُقَطِّعَنَّ أَیْدِیَکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ مِنْ خِلافٍ أی من کل شق طرفا قال الحسن هو أن یقطع الید الیمنی مع الرجل الیسری و قال غیره

ص: 79

و کذلک الید الیسری مع الرجل الیمنی قیل أول من قطع الرجل و صلب فرعون صلبهم فی جذوع النخل علی شاطئ نهر مصر إِنَّا إِلی رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ راجعون إلی ربنا بالتوحید و الإخلاص و الانقلاب إلی الله هو الانقلاب إلی جزائه و غرضهم التسلی فی الصبر علی الشدة لما فیه من المثوبة مع مقابلة وعیده بوعید أشد منه و هو عقاب الله وَ ما تَنْقِمُ مِنَّا أی و ما تطعن علینا و ما تکره منا إلا إیماننا بالله و تصدیقنا بآیاته التی جاءتنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَیْنا صَبْراً أی أصبب علینا الصبر عند القطع و الصلب حتی لا نرجع کفارا وَ تَوَفَّنا مُسْلِمِینَ أی وفقنا للثبات علی الإسلام إلی وقت الوفاة قالوا فصلبهم فرعون من یومه فکانوا أول النهار کفارا سحرة و آخر النهار شهداء بررة و قیل أیضا إنه لم یصل إلیهم و عصمهم الله منه.

وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ لما أسلم السحرة أَ تَذَرُ مُوسی وَ قَوْمَهُ أی أ تترکهم أحیاء لیظهروا خلافک و یدعوا الناس إلی مخالفتک لیغلبوا علیک فیفسد به ملکک و

روی 17 عن ابن عباس أنه لما آمن السحرة أسلم من بنی إسرائیل ستمائة ألف نفس و اتبعوه.

قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ قال ابن عباس کان فرعون یقتل أبناء بنی إسرائیل فلما کان من أمر موسی ما کان أمر بإعادة القتل علیهم فشکا ذلک بنو إسرائیل إلی موسی فعند ذلک قال اسْتَعِینُوا بِاللَّهِ فی دفع بلاء فرعون عنکم وَ اصْبِرُوا علی دینکم یُورِثُها مَنْ یَشاءُ أی ینقلها إلی من یشاء نقل المواریث وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ أی تمسکوا بالتقوی فإن حسن العاقبة فی الدارین للمتقین قالُوا أی بنو إسرائیل لموسی أُوذِینا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِیَنا أی عذبنا فرعون بقتل الأبناء و استخدام النساء قبل أن تأتینا بالرسالة وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا أیضا و یتوعدنا و یأخذ أموالنا و یکلفنا الأعمال الشاقة فلم ننتفع بمجیئک و هذا یدل علی أنه جری فیهم القتل و التعذیب مرتین قال الحسن کان فرعون یأخذ الجزیة قبل مجی ء موسی و بعده من بنی إسرائیل و هذا کان استبطاء منهم لما وعدهم موسی من النجاة فجدد لهم علیه السلام الوعد قالَ عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ و عسی من الله موجب (1)وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ أی یملککم ما کانوا یملکونه فی الأرض من بعدهم فَیَنْظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ شکرا لما منحکم.

ص: 80


1- فی المصدر: قال الزجاج: عسی من اللّه طمع و اشفاق الا ما یطمع اللّه فیه فهو واجب.

وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ اللام للقسم أی عاقبنا قوم فرعون بالجدوب و القحط فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ یعنی الخصب و النعمة و السعة فی الرزق و السلامة و العافیة قالُوا لَنا هذِهِ أی إنا نستحق ذلک علی العادة الجاریة لنا و لم یعلموا أنه من عند الله تعالی فیشکروه وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ أی جوع و بلاء و قحط المطر و ضیق الرزق و هلاک الثمر و المواشی یَطَّیَّرُوا أی یتطیروا و یتشأموا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ و قالوا ما رأینا شرا حتی رأیناکم أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ معناه ألا إن الشؤم الذی یلحقهم هو الذی وعدوا به من العقاب عند الله یفعل بهم فی الآخرة لا ما ینالهم فی الدنیا أو أن الله هو الذی یأتی بطائر البرکة و طائر الشؤم من الخیر و الشر و النفع و الضر فلو عقلوا لطلبوا الخیر و السلامة من الشر من قبله و قیل أی ما تشأموا به محفوظ علیهم حتی یجازیهم الله به یوم القیامة وَ قالُوا أی قوم فرعون لموسی مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آیَةٍ أی أی شی ء تأتینا به من المعجزات لِتَسْحَرَنا بِها أی لتموه علینا بها حتی تنقلنا عن دین فرعون فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمُ الطُّوفانَ

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَ ابْنُ جُبَیْرٍ وَ قَتَادَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَ رَوَاهُ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ دَخَلَ حَدِیثُ بَعْضِهِمْ فِی بَعْضٍ قَالُوا لَمَّا آمَنَتِ السَّحَرَةُ وَ رَجَعَ فِرْعَوْنُ مَغْلُوباً وَ أَبَی هُوَ وَ قَوْمُهُ إِلَّا الْإِقَامَةَ عَلَی الْکُفْرِ قَالَ هَامَانُ لِفِرْعَوْنَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ آمَنُوا بِمُوسَی فَانْظُرْ مَنْ دَخَلَ فِی دِینِهِ فَاحْبِسْهُ فَحَبَسَ کُلَّ مَنْ آمَنَ بِهِ مِنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَتَابَعَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ بِالْآیَاتِ وَ أَخَذَهُمْ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصِ الثَّمَرَاتِ ثُمَّ بَعَثَ عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ فَخَرَّبَ دُورَهُمْ وَ مَسَاکِنَهُمْ حَتَّی خَرَجُوا إِلَی الْبَرِّیَّةِ وَ ضَرَبُوا الْخِیَامَ وَ امْتَلَأَتْ بُیُوتُ الْقِبْطِ مَاءً وَ لَمْ یَدْخُلْ بُیُوتَ بَنِی إِسْرَائِیلَ مِنَ الْمَاءِ قَطْرَةٌ وَ أَقَامَ الْمَاءُ عَلَی وَجْهِ أَرَضِیهِمْ لَا یَقْدِرُونَ عَلَی أَنْ یَحْرِثُوا فَقَالُوا لِمُوسَی ادْعُ لَنا رَبَّکَ أَنْ یَکْشِفَ عَنَّا الْمَطَرَ فَنُؤْمِنَ لَکَ وَ نُرْسِلَ مَعَکَ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَدَعَا رَبَّهُ فَکَشَفَ (1)عَنْهُمُ الطُّوفَانَ فَلَمْ یُؤْمِنُوا وَ قَالَ هَامَانُ لِفِرْعَوْنَ لَئِنْ خَلَّیْتَ بَنِی إِسْرَائِیلَ غَلَبَکَ مُوسَی وَ أَزَالَ مُلْکَکَ وَ أَنْبَتَ اللَّهُ لَهُمْ فِی تِلْکَ السَّنَةِ مِنَ الْکَلَإِ وَ الزَّرْعِ وَ الثَّمَرِ مَا أَعْشَبَتْ بِهِ بِلَادُهُمْ وَ أَخْصَبَتْ فَقَالُوا مَا کَانَ هَذَا الْمَاءُ إِلَّا نِعْمَةً عَلَیْنَا وَ خِصْباً فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فِی السَّنَةِ الثَّانِیَةِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ

ص: 81


1- فی نسخة: فکف.

إِبْرَاهِیمَ وَ فِی الشَّهْرِ الثَّانِی عَنْ غَیْرِهِ مِنَ المُفَسِّرِینَ الْجَرَادَ فَجَرَّدَتْ زُرُوعَهُمْ وَ أَشْجَارَهُمْ حَتَّی کَانَتْ تُجَرِّدُ شُعُورَهُمْ وَ لِحَاهُمْ وَ تَأْکُلُ الْأَبْوَابَ وَ الثِّیَابَ وَ الْأَمْتِعَةَ وَ کَانَتْ لَا تَدْخُلُ بُیُوتَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ لَا یُصِیبُهُمْ مِنْ ذَلِکَ شَیْ ءٌ فَعَجُّوا وَ ضَجُّوا وَ جَزِعَ فِرْعَوْنُ مِنْ ذَلِکَ جَزَعاً شَدِیداً وَ قَالَ یا مُوسَی ادْعُ لَنا رَبَّکَ أَنْ یَکُفَّ عَنَّا الْجَرَادَ حَتَّی أُخَلِّیَ عَنْ بَنِی إِسْرَائِیلَ فَدَعَا مُوسَی رَبَّهُ فَکَفَّ عَنْهُمُ الْجَرَادَ بَعْدَ مَا أَقَامَ عَلَیْهِمْ سَبْعَةَ أَیَّامٍ مِنَ السَّبْتِ إِلَی السَّبْتِ.

و قیل إن موسی علیه السلام برز إلی الفضاء فأشار بعصاه نحو المشرق و المغرب فرجعت الجراد من حیث جاءت حتی کأن لم یکن قط و لم یدع هامان فرعون أن یخلی عن بنی إسرائیل فأنزل الله علیهم فی السنة الثالثة فی روایة علی بن إبراهیم و فی الشهر الثالث عن غیره من المفسرین القمل و هو الجراد الصغار الذی لا أجنحة له و هو شر ما یکون و أخبثه فأتی علی زروعهم کلها و اجتثها (1)من أصلها فذهب زروعهم و لحس الأرض کلها (2).

و قیل أمر موسی علیه السلام أن یمشی إلی کثیب أعفر (3)بقریة من قری مصر تدعی عین الشمس فأتاه فضربه بعصاه فانثال (4)علیهم قملا فکان یدخل بین ثوب أحدهم فیعضه و کان یأکل أحدهم الطعام فیمتلئ قملا قال ابن جبیر القمل السوس الذی یخرج من الحبوب فکان الرجل یخرج عشرة أجربة إلی الرحی فلا یرد منها ثلاثة أقفزة فلم یصابوا ببلاء کان أشد علیهم من القمل و أخذت أشعارهم و أبشارهم و أشفار عیونهم و حواجبهم و لزمت جلودهم کأنها الجدری (5)علیهم و منعتهم النور و القرار فصرخوا و صاحوا فقال فرعون لموسی ادع لنا ربک لئن کشف عنا القمل لأکفن عن بنی إسرائیل فدعا موسی علیه السلام حتی

ص: 82


1- أی قلعها من اصلها.
2- أی رعاها کلها.
3- الکثیب: التل من الرمل. الاعفر: البیضاء.
4- أی فانصب.
5- الجدری: مرض یسبب بثورا حمرا بیض الرءوس تنتشر فی البدن و تنقیح سریعا و هو شدید العدوی.

ذهب القمل بعد ما أقام عندهم سبعة أیام من السبت إلی السبت فنکثوا فأنزل الله علیهم فی السنة الرابعة و قیل فی الشهر الرابع الضفادع فکانت تکون فی طعامهم و شرابهم و امتلأت منها بیوتهم و أبنیتهم فلا یکشف أحدهم ثوبا و لا إناء و لا طعاما و لا شرابا إلا وجد فیه الضفادع و کانت تثب فی قدورهم فتفسد علیهم ما فیها و کان الرجل یجلس إلی ذقنه من الضفادع (1)و یهم أن یتکلم فیثب الضفدع فی فیه و یفتح فاه لأکلته فیسبق الضفدع أکلته إلی فیه فلقوا منها أذی شدیدا فلما رأوا ذلک بکوا و شکوا إلی موسی و قالوا هذه المرة نتوب و لا نعود فادع الله أن یذهب عنا الضفادع فإنا نؤمن بک و نرسل معک بنی إسرائیل فأخذ عهودهم و مواثیقهم ثم دعا ربه فکشف عنهم الضفادع بعد ما أقام علیهم سبعا من السبت إلی السبت ثم نقضوا العهد و عادوا لکفرهم فلما کانت السنة الخامسة أرسل الله علیهم الدم فسال ماء النیل علیهم دما فکان القبطی یراه دما و الإسرائیلی یراه ماء فإذا شربه الإسرائیلی کان ماء و إذا شربه القبطی کان دما و کان القبطی یقول للإسرائیلی خذ الماء فی فیک و صبه فی فی فکان إذا صبه فی فم القبطی تحول دما و إن فرعون اعتراه العطش حتی إنه لیضطر إلی مضغ الأشجار الرطبة فإذا مضغها یصیر ماؤها فی فیه دما فمکثوا فی ذلک سبعة أیام لا یأکلون إلا الدم و لا یشربون إلا الدم.

قال زید بن أسلم الدم الذی سلط علیهم کان الرعاف فأتوا موسی فقالوا ادع لنا ربک یکشف عنا هذا الدم فنؤمن لک و نرسل معک بنی إسرائیل فلما دفع الله عنهم الدم لم یؤمنوا و لم یخلوا عن بنی إسرائیل وَ لَمَّا وَقَعَ عَلَیْهِمُ الرِّجْزُ أی العذاب و هو ما نزل بهم من الطوفان و غیره و قیل هو الطاعون أصابهم فمات من القبط سبعون ألف إنسان و هو العذاب السادس عن ابن جبیر و مثله

مَا رُوِیَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ أَصَابَهُمْ ثَلْجٌ أَحْمَرُ فَمَاتُوا فِیهِ وَ جَزِعُوا.

قالُوا أی فرعون و قومه یا مُوسَی ادْعُ لَنا رَبَّکَ بِما عَهِدَ عِنْدَکَ أی بما تقدم إلیک أن تدعوه به فإنه یجیبک کما أجابک فی آیاتک أو بما عهد إلیک أنا لو آمنا لرفع

ص: 83


1- فی نسخة: فی الضفادع.

عنا العذاب أو بما عهد عندک من النبوة فالباء للقسم إِلی أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ یعنی الأجل الذی غرقهم الله فیه إِذا هُمْ یَنْکُثُونَ أی ینقضون العهد فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ أی فجازیناهم علی سوء صنیعهم فِی الْیَمِّ أی البحر وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ أی عن نزول العذاب بهم أو المعنی أنا عاقبناهم بتکذیبهم و تعرضهم لأسباب الغفلة و عملهم عمل الغافل عنها.

وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کانُوا یُسْتَضْعَفُونَ یعنی بنی إسرائیل فإن القبط کانوا یستضعفونهم فأورثهم الله بأن مکنهم و حکم لهم بالتصرف بعد إهلاک فرعون و قومه فکأنهم ورثوا منهم مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا التی کانوا فیها یعنی جهات الشرق و الغرب منها یرید به ملک فرعون من أدناه إلی أقصاه و قیل هی أرض الشام و مصر و قیل هی أرض الشام شرقها و غربها و قیل أرض مصر قال الزجاج کان من بنی إسرائیل داود و سلیمان ملکوا الأرض الَّتِی بارَکْنا فِیها بإخراج الزروع و الثمار و سائر صنوف النبات و الأشجار و العیون و الأنهار و ضروب المنافع وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ أی صح کلام ربک بإنجاز الوعد بإهلاک عدوهم و استخلافهم فی الأرض و قیل وعد الجنة بِما صَبَرُوا علی أذی فرعون و قومه وَ دَمَّرْنا ما کانَ یَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ أی أهلکنا ما کانوا یبنون من الأبنیة و القصور و الدیار وَ ما کانُوا یَعْرِشُونَ من الأشجار و الأعناب و الثمار أو یسقفون من القصور و البیوت (1).

فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا أی ما أتی به من المعجزات و البراهین أَ تَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَکُمْ أی إنه لسحر فاستأنف إنکارا و قال أَ سِحْرٌ هذا وَ لا یُفْلِحُ السَّاحِرُونَ أی لا یظفرون بحجة لِتَلْفِتَنا أی لتصرفنا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ أی الملک و العظمة و السلطان فِی الْأَرْضِ أی فی أرض مصر أو الأعم بِکُلِّ ساحِرٍ إنما فعل ذلک للجهل بأن ما أتی به موسی علیه السلام من عند الله و لیس بسحر و بعد ذلک علم فعاند و قیل علم أنه لیس بسحر و لکنه ظن أن السحر یقاربه مقاربة تشبیه وَ یُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ أی یظهره و یثبته و ینصر أهله بِکَلِماتِهِ أی بمواعیده و قیل بکلامه الذی یتبین به

ص: 84


1- مجمع البیان 4: 460- 471. م.

معانی الآیات التی آتاها نبیه و قیل بما سبق من حکمه فی اللوح المحفوظ بأن ذلک سیکون إِلَّا ذُرِّیَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ أی أولاد من قوم فرعون أو من قوم موسی و هم بنو إسرائیل الذین کانوا بمصر و اختلف من قال بالأول فقیل إنهم قوم کانت أمهاتهم من بنی إسرائیل و آباؤهم من القبط فاتبعوا أمهاتهم و أخوالهم عن ابن عباس و قیل إنهم ناس یسیر من قوم فرعون منهم امرأة فرعون و مؤمن آل فرعون و جاریته (1)و امرأة هی ماشطة امرأة فرعون و قیل إنهم بعض أولاد القبط لم یستجب آباؤهم موسی علیه السلام و اختلف من قال بالثانی فقیل هم جماعة من بنی إسرائیل أخذهم فرعون بتعلم السحر و جعلهم من أصحابه فآمنوا بموسی و قیل أراد مؤمنی بنی إسرائیل و کانوا ستمائة ألف و کان یعقوب دخل مصر منهم باثنین و سبعین إنسانا فتوالدوا حتی بلغوا ستمائة ألف و إنما سماهم ذریة علی وجه التصغیر لضعفهم عن ابن عباس فی روایة أخری و قال مجاهد أراد بهم أولاد الذین أرسل إلیهم موسی علیه السلام من بنی إسرائیل لطول الزمان هلک الآباء و بقی الأبناء عَلی خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ یعنی آمنوا و هم خائفون من معرة (2)فرعون وَ مَلَائِهِمْ أی رؤسائهم أَنْ یَفْتِنَهُمْ أی یصرفهم عن الدین بأن یمتحنهم بمحنة لا یملکنهم الصبر علیها فینصرفون عن الدین لَعالٍ فِی الْأَرْضِ أی مستکبر طاغ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِینَ أی المجاوزین الحد فی العصیان لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً أی لا تمکن الظالمین من ظلمنا بما یحملنا علی إظهار الانصراف عن دیننا أو لا تظهرهم علینا فیفتتن بنا الکفار و یقولوا لو کانوا علی الحق لما ظهرنا علیهم.

وَ رَوَی زُرَارَةُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ وَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّ مَعْنَاهُ لَا تُسَلِّطْهُمْ عَلَیْنَا فَتَفْتِنَهُمْ بِنَا.

أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما أی اتخذا لمن آمن بکما بِمِصْرَ بُیُوتاً یسکنونها و یأوون إلیها وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ سیأتی تفسیره زِینَةً من الحلی و الثیاب و قیل الزینة الجمال و صحة البدن و طول القامة و حسن الصورة و أموالا یتعظمون بها فی الحیاة الدنیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا اللام للعاقبة و قیل معناه لئلا یضلوا فحذفت لا رَبَّنَا اطْمِسْ المراد

ص: 85


1- فی نسخة: و جاریة.
2- المعرة: الاساءة و الاثم و الاذی.

بالطمس علی الأموال تغییرها عن جهتها إلی جهة لا ینتفع بها قال عامة أهل التفسیر صارت جمیع أموالهم حجارة حتی السکر و الفانیذ (1)وَ اشْدُدْ عَلی قُلُوبِهِمْ أی ثبتهم علی المقام ببلدهم بعد إهلاک أموالهم فیکون ذلک أشد علیهم و قیل أی أمتهم و أهلکهم بعد سلب أموالهم و قیل إنه عبارة عن الخذلان و الطبع فَلا یُؤْمِنُوا یحتمل النصب و الجزم فأما النصب فعلی جواب صیغة الأمر بالفاء أو بالعطف علی لیضلوا و ما بینهما اعتراض و أما الجزم فعلی وجه الدعاء علیهم و قیل إن معناه فلا یؤمنون إیمان اختیار أصلا قَدْ أُجِیبَتْ دَعْوَتُکُما

قال ابن جریح مکث فرعون بعد هذا الدعاء أربعین سنة و روی ذلک عن أبی عبد الله علیه السلام.

فَاسْتَقِیما أی فاثبتا علی ما أمرتما به من دعاء الناس إلی الإیمان بَغْیاً وَ عَدْواً أی لیبغوا علیهم و یظلموهم قالَ آمَنْتُ کان ذلک إیمان إلجاء لا یستحق به الثواب فلم ینفعه آلْآنَ أی قیل له الآن آمنت حین لم ینفع الإیمان و قد عصیت بترک الإیمان فی حال ینفعک فهلا آمنت قبل ذلک وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ فی الأرض و القائل جبرئیل أو هو الله تعالی فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ قال أکثر المفسرین معناه لما أغرق الله تعالی فرعون و قومه أنکر بعض بنی إسرائیل غرق فرعون و قالوا هو أعظم شأنا من أن یغرق فأخرجه الله حتی رأوه فذلک قوله فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ أی نلقیک علی نجوة من الأرض و هی المکان المرتفع بجسدک من غیر روح و ذلک أنه طفا عریانا (2)و قیل معناه نخلصک من البحر و أنت میت و البدن الدرع قال ابن عباس کانت علیه درع من ذهب یعرف بها فالمعنی نرفعک فوق الماء بدرعک المشهورة لیعرفوک بها لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً أی نکالا مُبَوَّأَ صِدْقٍ أی مکناهم مکانا محمودا و هو بیت المقدس و الشام و قال الحسن یرید به مصر و ذلک أن موسی عبر ببنی إسرائیل البحر ثانیا و رجع إلی مصر و تبوأ مساکن آل فرعون فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّی جاءَهُمُ الْعِلْمُ أی الیهود ما اختلفوا فی تصدیق محمد صلی الله علیه و آله حتی جاءهم العلم و هو القرآن أو العلم بحقیته أو ما اختلف بنو إسرائیل إلا بعد ما جاءهم الحق علی ید موسی و هارون فإنهم

ص: 86


1- قال الفیومی فی المصباح: الفانیذ: نوع من الحلواء یعمل من القند و النشا، و کأنّها کلمة أعجمیة لفقد فاعیل فی کلام العرب.
2- أی علا فوق الماء.

کانوا مطبقین علی الکفر قبل مجی ء موسی فلما جاءهم آمن به بعضهم و ثبت علی الکفر بعضهم فصاروا مختلفین (1).

بِرَشِیدٍ أی مرشد یَقْدُمُ قَوْمَهُ أی یمشی بین یدی قومه یَوْمَ الْقِیامَةِ علی قدمیه حتی یهجم بهم إلی النار وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ أی بئس الماء الذی یردونه عطاشا لإحیاء نفوسهم النار و إنما أطلق سبحانه علی النار اسم الورد المورود لیطابق ما یرد علیه أهل الجنة من الأنهار و العیون بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ أی بئس العطاء المعطی النار و اللعنة. (2)تِسْعَ آیاتٍ اختلف فیها فقیل هی ید موسی و عصاه و لسانه و البحر و الطوفان و الجراد و القمل و الضفادع و الدم و قیل الطوفان و الجراد و القمل و الضفادع و الدم و البحر و العصا و الطمسة و الحجر و قیل بدل الطمسة الید و قیل بدل البحر و الطمسة و الحجر الید و السنین و نقص الثمرات و قال الحسن مثل ذلک إلا أنه جعل الأخذ بالسنین و نقص الثمرات آیة واحدة و جعل التاسعة تَلْقَفُ العصا ما یَأْفِکُونَ و قیل إنها تسع آیات فی الأحکام فَسْئَلْ بَنِی إِسْرائِیلَ أمر للنبی صلی الله علیه و آله أن یسأل بنی إسرائیل لتکون الحجة علیهم أبلغ و قیل إن المعنی فاسأل أیها السامع.

مَسْحُوراً أی معطی علم السحر أو ساحرا فوضع المفعول موضع الفاعل و قیل أی أنک سحرت فأنت تحمل نفسک علی ما تقوله للسحر الذی بک قالَ موسی لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ أی هذه الآیات إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الذی خلقهن بَصائِرَ

وَ رُوِیَ أَنَّ عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: فِی عَلِمْتَ وَ اللَّهِ مَا عَلِمَ عَدُوُّ اللَّهِ وَ لَکِنَّ مُوسَی هُوَ الَّذِی عَلِمَ فَقَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ.

وَ إِنِّی لَأَظُنُّکَ أی لأعلمک یا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً أی هالکا و قیل ملعونا و قیل مخبولا لا عقل لک و قیل بعیدا عن الخیر فَأَرادَ أی فرعون أَنْ یَسْتَفِزَّهُمْ أی یزعج موسی و من معه مِنَ الْأَرْضِ أی من أرض مصر و فلسطین و الأردن بالنفی عنها

ص: 87


1- مجمع البیان 5: 125- 132. م.
2- مجمع البیان 5: 191. م.

و قیل بأن یقتلهم وَ قُلْنا مِنْ بَعْدِهِ أی من بعد هلاک فرعون اسْکُنُوا الْأَرْضَ أی أرض مصر و الشام فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ أی یوم القیامة أی وعد الکرة الآخرة و قیل أراد نزول عیسی جِئْنا بِکُمْ لَفِیفاً أی من فی القبور إلی الموقف للحساب و الجزاء مختلطین التف بعضکم ببعض لا تتعارفون و لا ینحاز أحد منکم إلی قبیلته و قیل لفیفا أی جمیعا. (1)وَ هَلْ أَتاکَ هذا ابتداء و إخبار من الله علی وجه التحقیق إذ لم یبلغه فیقول هل سمعت بخبر فلان و قیل استفهام تقریر بمعنی الخبر أی و قد أتاک إِذْ رَأی ناراً قال ابن عباس کان موسی رجلا غیورا لا یصحب الرفقة لئلا تری امرأته.

فلما قضی الأجل و فارق مدین خرج و معه غنم له و کان أهله علی أتان و علی ظهرها جوالق له فیها أثاث البیت فأضل الطریق فی لیلة مظلمة سوداء و تفرقت ماشیته و لم تنقدح زنده و امرأته فی الطلق و رأی نارا من بعید کانت عند الله نورا و عند موسی نارا فَقالَ عند ذلک لِأَهْلِهِ و هی بنت شعیب کان تزوجها بمدین امْکُثُوا أی الزموا مکانکم بِقَبَسٍ أی بشعلة أقتبسها من معظم النار تصطلون بها أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً أی هادیا یدلنی علی الطریق أو علامة أستدل بها علیه لأن النار لا تخلو من أهل لها و ناس عندها فَلَمَّا أَتاها قال ابن عباس لما توجه نحو النار فإذا النار (2)فی شجرة عناب فوقف متعجبا من حسن ضوء تلک النار و شدة خضرة تلک الشجرة فسمع النداء من الشجرة یا مُوسی إِنِّی أَنَا رَبُّکَ قال وهب نودی من الشجرة یا موسی فأجاب سریعا لا یدری من دعاه فقال إنی أسمع صوتک و لا أری مکانک فقال أنا فوقک و معک و أمامک و خلفک و أقرب إلیک من نفسک فعلم أن ذلک لا ینبغی إلا لربه عز و جل و أیقن به و إنما علم موسی علیه السلام أن هذا النداء من قبل الله سبحانه لمعجز

ص: 88


1- مجمع البیان 6: 443- 444. م.
2- قال المسعودیّ فی إثبات الوصیة: فرأی نارا فأقبل إلیها. فلما دنا منها طفرت فصارت من خلفه، فالتفت إلیها فصارت عن یمینه، فالتفت إلیها فصارت عن یساره، ثمّ صارت علی الشجرة و سمع الکلام، فقال: یا ربّ هذا الذی أسمعه کلامک؟ قال: نعم.

أظهره الله تعالی کما قال فی موضع آخر إِنِّی أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ وَ أَنْ أَلْقِ عَصاکَ إلی آخره. و قیل إنه لما رأی شجرة خضراء من أسفلها إلی أعلاها یتوقد فیها نار بیضاء و سمع تسبیح الملائکة و رأی نورا عظیما لم تکن الخضرة تطفئ النار و لا النار تحرق الخضرة تحیر و علم أنه معجز خارق للعادة و إنه لأمر عظیم فألقیت علیه السکینة ثم نودی أَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ قد مر تفسیره إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ أی المبارک أو المطهر طُویً هو اسم الوادی و قیل سمی به لأنه قدس مرتین فکأنه طوی بالبرکة مرتین.

وَ أَنَا اخْتَرْتُکَ أی اصطفیتک بالرسالة فَاسْتَمِعْ لِما یُوحی إلیک من کلامی و أصغ إلیه وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی أی لأن تذکری فیها بالتسبیح و التعظیم أو لأن أذکرک بالمدح و الثناء و قیل معناه و صل لی و لا تصل لغیری و قیل أی

أقم الصلاة متی ذکرت إن علیک صلاة کنت فی وقتها أو لم تکن عن أکثر المفسرین و- هو المروی عن أبی جعفر علیه السلام.

إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ یعنی أن القیامة قائمة لا محالة أَکادُ أُخْفِیها أی أرید أن أخفیها (1)عن عبادی لئلا تأتیهم إلا بغتة

و روی عن ابن عباس أکاد أخفیها من نفسی و هی کذلک فی قراءة أبی و- روی ذلک عن الصادق علیه السلام.

و التقدیر إذا کدت أخفیها من نفسی فکیف أظهرها لک و هذا شائع بین العرب و قال أبو عبیدة معنی

ص: 89


1- قال السیّد الرضیّ قدس اللّه روحه: سمعت من شیخنا أبی الفتح النحوی أن الذی علیه حذاق أصحابنا أن أکاد هاهنا علی بابها من معنی المقاربة، إلّا أن قوله تعالی: أُخْفِیها یؤول الی معنی الاظهار، لان المراد به أکاد أسلبها خفاءها، و الخفاء: الغشاء و الغطاء مأخوذ من خفاء القربة و هو الغشاء الذی یکون علیها، فإذا سلب عن الساعة غطاؤها المانع من تجلیها ظهرت للناس فرأوها، فکأنّه تعالی قال: أکاد اظهرها، قال لی: و أنشدنی أبو علیّ بیتا هو من انطق الشواهد علی الغرض الذی رمینا إلیه، و هو قول الشاعر: لقد علم الایقاظ أخفیة الکری نزججها من حالک و اکتحالها و معناه: لقد علم الایقاظ عیونا، فجعل العین للنوم فی أنّها مشتملة علیه کالخفاء للقربة فی انه مشتمل علیها، و یمکن أن یکون أیضا أکاد بمعنی ارید، و یکون المعنی إن الساعة آتیة ارید أستر وقت مجیئها لما فی ذلک من المصلحة.

أخفیها أظهرها و دخلت أکاد تأکیدا أی أوشک أن أقیمها بِما تَسْعی أی بما تعمل من خیر و شر فَلا یَصُدَّنَّکَ عَنْها مَنْ لا یُؤْمِنُ بِها أی لا یصرفنک عن الصلاة من لا یؤمن بالساعة أو لا یمنعنک عن الإیمان بالساعة من لا یؤمن بها و قیل عن العبادة و دعاء الناس إلیها و قیل عن هذه الخصال وَ اتَّبَعَ هَواهُ الهوی میل النفس إلی الشی ء فَتَرْدی أی فتهلک. (1)وَ ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ سأله عما فی یده من العصا أَتَوَکَّؤُا عَلَیْها أی أعتمد علیها إذا مشیت وَ أَهُشُّ بِها عَلی غَنَمِی أی و أخبط (2)بها ورق الشجر لترعاه غنمی وَ لِیَ فِیها مَآرِبُ أُخْری أی حاجات أخر قال ابن عباس کان یحمل علیها زاده و یرکزها فیخرج منها الماء و یضرب بها الأرض فیخرج ما یأکل و کان یطرد بها السباع و إذا ظهر عدو حاربت و إذا أراد الاستقاء من بئر طالت و صارت شعبتاها کالدلو و کان یظهر علیها کالشمعة فیضی ء له اللیل و کانت تحرسه و تؤنسه و إذا طالت شجرة حناها (3)بمحجنها فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی أی تمشی بسرعة و قیل صارت حیة صفراء لها عرف کعرف الفرس و جعلت تتورم حتی صارت ثعبانا و هی أکبر الحیات عن ابن عباس و قیل إنه ألقاها فحانت منه نظرة فإذا هی بأعظم ثعبان نظر إلیه الناظرون یمر بالصخرة مثل الخلفة (4)من الإبل فیلقمها و یطعن أنیابه فی أصل الشجرة العظیمة فیجتثها و عیناه تتوقدان نارا و قد عاد المحجن عنقا فیه شعر مثل النیازک فلما عاین ذلک وَلَّی مُدْبِراً وَ لَمْ یُعَقِّبْ ثم ذکر ربه فوقف استحیاء منه ثم نودی یا موسی ارجع إلی حیث کنت فرجع و هو شدید الخوف قالَ خُذْها بیمینک وَ لا تَخَفْ سَنُعِیدُها سِیرَتَهَا الْأُولی أی إلی الحالة الأولی عصا و علی موسی یومئذ مدرعة من صوف قد خلها بخلال فلما أمره سبحانه بأخذها أدلی طرف المدرعة علی یده فقال ما لک یا موسی أ رأیت لو أذن الله بما تحاذر أ کانت المدرعة تغنی عنک شیئا قال لا و لکنی ضعیف و من ضعف خلقت و کشف عن

ص: 90


1- مجمع البیان 7: 5- 6. م.
2- خبط الشجرة: شدها ثمّ نفض ورقها.
3- أی عطفها. و المحجن: العصا المنعطفة الرأس، أو کل معطوف الرأس علی الإطلاق.
4- الخلفة بکسر اللام: الحامل من النوق. منه رحمه اللّه.

یده ثم وضعها فی فم الحیة و إذا یده فی الموضع الذی کان یضعها إذا توکأ علیها بین الشعبتین عن وهب قال و کانت العصا من عوسج و کان طولها عشرة أذرع علی مقدار قامة موسی وَ اضْمُمْ یَدَکَ إِلی جَناحِکَ أی إلی ما تحت عضدک أو إلی جنبک و قیل أدخلها فی جیبک کنی عن الجیب بالجناح تَخْرُجْ بَیْضاءَ لها نور ساطع یضی ء باللیل و النهار کضوء الشمس و القمر و أشد ضوءا. (1)آیَةً أُخْری قال البیضاوی أی معجزة ثانیة و هی حال من ضمیر تخرج کبیضاء أو من ضمیرها أو مفعول بإضمار خذ أو دونک لِنُرِیَکَ مِنْ آیاتِنَا الْکُبْری متعلق بهذا المضمر أو بما دل علیه آیة أو القصة أی دللنا بها أو فعلنا ذلک لنریک و الکبری صفة آیاتنا أو مفعول نریک و من آیاتنا حال منها. (2)رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی قال الطبرسی أی أوسع لی صدری حتی لا أضجر و لا أخاف و لا أغتم وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی أی سهل علی أداء ما کلفتنی من الرسالة وَ احْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِی أی أطلق عن لسانی العقدة التی فیه حتی یفهموا کلامی و کان فی لسانه رتة (3)لا یفصح معها بالحروف تشبه التمتمة (4)و قیل إن سببها جمرة طرحها فی فیه لما أخذ بلحیة فرعون فأراد قتله فامتحن بإحضار الدرة و الجمرة فأراد موسی أخذ الدرة فضرب جبرئیل یده إلی الجمرة فوضعها فی فیه فاحترق لسانه و قیل إنه انحل أکثر ما کان بلسانه إلا بقیة منه بدلالة قوله وَ لا یَکادُ یُبِینُ و قیل استجاب الله دعاءه فأحل العقدة عن لسانه و قوله وَ لا یَکادُ یُبِینُ أی لا یأتی ببیان و حجة و إنما قالوا ذلک تمویها لیصرفوا الوجوه عنه وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً یؤازرنی علی المضی إلی فرعون و یعاضدنی علیه مِنْ أَهْلِی لیکون أفصح هارُونَ أَخِی فکان أخاه لأبیه و أمه و کان بمصر اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی أی قو به ظهری وَ أَشْرِکْهُ فِی أَمْرِی فی النبوة لیکون أحرس علی مؤازرتی کَیْ نُسَبِّحَکَ کَثِیراً أی ننزهک عما لا یلیق بک وَ نَذْکُرَکَ کَثِیراً أی نحمدک و نثنی

ص: 91


1- مجمع البیان 7: 8. م.
2- أنوار التنزیل 2: 22. م.
3- الرتة بالضم: العجمة فی الکلام بحیث لا یبین، و رترت: تعتع فی التاء. منه رحمه اللّه.
4- تمتم فی الکلام: عجل فیه و لم یفهمه.

علیک بما أولیتنا من نعمک إِنَّکَ کُنْتَ بِنا بَصِیراً بأحوالنا و أمورنا عالما قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ

قَالَ الصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلَامُ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ جَدِّی عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو فَإِنَّ مُوسَی بْنَ عِمْرَانَ خَرَجَ یَقْتَبِسُ لِأَهْلِهِ نَاراً فَکَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَی فَرَجَعَ نَبِیّاً وَ خَرَجَتْ مَلِکَةُ سَبَإٍ کَافِرَةً فَأَسْلَمَتْ مَعَ سُلَیْمَانَ وَ خَرَجَ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ یَطْلُبُونَ الْعِزَّةَ لِفِرْعَوْنَ فَرَجَعُوا مُؤْمِنِینَ (1).

إِذْ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّکَ قال البیضاوی بالإلهام أو فی المنام أو علی لسان نبی فی وقتها أو ملک لا علی وجه النبوة کما أوحی إلی مریم علیها السلام ما یُوحی ما لا یعلم إلا بالوحی أو مما ینبغی أن یوحی و لا یخل به لفرط الاهتمام به أَنِ اقْذِفِیهِ بأن اقذفیه أو أی اقذفیه لأن الوحی بمعنی القول و القذف یقال للإلقاء و للوضع فَلْیُلْقِهِ الْیَمُّ بِالسَّاحِلِ لما کان إلقاء البحر إیاه إلی الساحل أمرا واجب الحصول لتعلق الإرادات (2)به جعل البحر کأنه ذو تمیز مطیع أمره بذلک و أخرج الجواب مخرج الأمر و الأولی أن یجعل الضمائر کلها لموسی. (3)وَ لِتُصْنَعَ عَلی عَیْنِی قال الطبرسی أی لتربی و لتقضی (4)بمرأی منی أن یجری أمرک علی ما أرید بک من الرفاهیة فی غذائک و قیل لتربی و یطلب لک الرضاع علی علم منی و معرفة لتصل إلی أمک و قیل لتربی بحیاطتی و حفظی کما یقال فی الدعاء بالحفظ عین الله علیک إِذْ تَمْشِی ظرف لألقیت أو لتصنع و ذلک أن أم موسی اتخذت تابوتا و جعلت فیه قطنا و وضعته فیه و ألقته فی النیل فکان یشرع من النیل نهر کبیر فی باغ فرعون فبینا هو جالس علی رأس البرکة مع امرأته آسیة إذا التابوت یجی ء علی رأس الماء فأمر بإخراجه فلما فتح رأسه إذا صبی من أحسن الناس وجها فأحبه فرعون بحیث لم یتمالک و جعل موسی یبکی و یطلب اللبن فأمر فرعون حتی أتته النساء اللواتی کن حول داره فلم یأخذ موسی من لبن واحدة منهن و کانت أخت موسی واقفة

ص: 92


1- مجمع البیان 7: 8- 9. م.
2- فی المصدر: لتعلق الإرادة. م.
3- أنوار التنزیل 2: 22. م.
4- فی المصدر: لتغذی. م.

هناک إذ أمرتها أمها أن تتبع التابوت فقالت إنی آتی بامرأة ترضعه و ذلک قوله تعالی هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی مَنْ یَکْفُلُهُ فقالوا نعم فجاءت بالأم فقبل ثدیها فذلک قوله تعالی فَرَجَعْناکَ إِلی أُمِّکَ کَیْ تَقَرَّ عَیْنُها برؤیتک وَ لا تَحْزَنَ من خوف قتلک أو غرقک و ذلک أنها حملته إلی بیتها آمنة مطمئنة قد جعل لها فرعون أجرة علی الرضاع وَ قَتَلْتَ نَفْساً أی القبطی الکافر الذی استغاثه علیه الإسرائیلی فَنَجَّیْناکَ مِنَ الْغَمِّ أی من غم القتل و کربه لأنه خاف أن یقتصوا منه بالقبطی وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً أی اختبرناک اختبارا حتی خلصت للاصطفاء بالرسالة أو خلصناک من محنة بعد محنة فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْیَنَ أی حین کنت راعیا لشعیب عَلی قَدَرٍ أی فی الوقت الذی قدر لإرسالک نبیا وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی أی لوحیی و رسالتی أی اخترتک و اتخذتک صنیعتی و أخلصتک لتنصرف علی إرادتی و محبتی بِآیاتِی أی بحججی و دلالاتی و قیل بالآیات التسع وَ لا تَنِیا فِی ذِکْرِی أی و لا تضعفا و لا تفترا فی رسالتی فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً أی ارفقا به فی الدعاء و القول و لا تغلظا له أو کنیاه و کنیته أبو الولید و قیل أبو العباس و قیل أبو مرة و قیل القول اللین هو هَلْ لَکَ إِلی أَنْ تَزَکَّی وَ أَهْدِیَکَ إِلی رَبِّکَ فَتَخْشی و قیل هو أن موسی أتاه فقال له تسلم و تؤمن برب العالمین علی أن لک شبابک و لا تهرم و تکون ملکا لا ینزع الملک منک حتی تموت و لا تنزع منک لذة الطعام و الشراب و الجماع حتی تموت فإذا مت دخلت الجنة فأعجبه ذلک و کان لا یقطع أمرا دون هامان و کان غائبا فلما قدم هامان أخبره بالذی دعاه إلیه و أنه یرید أن یقبل منه فقال هامان قد کنت أری أن لک عقلا و رأیا بینا أنت رب ترید أن تکون مربوبا و بینا أنت تعبد ترید أن تعبد فقلبه عن رأیه لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی أی ادعواه علی الرجاء و الطمع لا علی الیأس من فلاحه أَنْ یَفْرُطَ عَلَیْنا أی یتقدم فینا بعذاب و یعجل علینا و یبادر إلی قتلنا قبل أن یتأمل حجتنا أَوْ أَنْ یَطْغی أی یتجاوز الحد فی الإساءة بنا إِنَّنِی مَعَکُما بالنصرة و الحفظ أَسْمَعُ ما یسأله منکما فألهمکما جوابه وَ أَری ما یقصدکما به فأدفعه عنکما.

فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ أی أطلقهم و أعتقهم عن الاستعباد وَ لا تُعَذِّبْهُمْ

ص: 93

بالاستعمال فی الأعمال الشاقة وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی لم یرد به التحیة بل معناه من اتبع الهدی سلم من عذاب الله فَمَنْ رَبُّکُما أی من أی جنس من الأجناس هو فبین موسی علیه السلام أنه تعالی لیس له جنس و إنما یعرف بأفعاله أَعْطی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ أی صورته التی قدرها له ثم هداه إلی مطعمه و مشربه و منکحه و غیر ذلک أو مثل خلقه أی زوجه من جنسه ثم هداه لنکاحه أو أعطی خلقه کل شی ء من النعم فی الدنیا مما یأکلون و یشربون و ینتفعون به ثم هداهم إلی طرق معایشهم و إلی أمور دینهم لیتوصلوا بها إلی نعم الآخرة فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولی أی فما حال الأمم الماضیة فإنها لم تقر بالله و ما تدعو إلیه بل عبدت الأوثان و قیل لما دعاه موسی إلی البعث قال فما بالهم لم یبعثوا قال موسی علیه السلام عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی أی أعمالهم محفوظة عند الله یجازیهم بها فِی کِتابٍ یعنی اللوح أو ما یکتبه الملائکة لا یَضِلُّ رَبِّی أی لا یذهب علیه شی ء وَ لا یَنْسی ما کان من أمرهم بل یجازیهم بأعمالهم مَهْداً أی فرشا وَ سَلَکَ لَکُمْ فِیها أی أدخل لأجلکم فی الأرض طرقا تسلکونها أَزْواجاً أی أصنافا وَ لَقَدْ أَرَیْناهُ أی فرعون آیاتِنا کُلَّها أی الآیات التسع فَکَذَّبَ بجمیعها وَ أَبی أن یؤمن مَکاناً سُویً أی تستوی مسافته علی الفریقین.

قالَ موسی مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَةِ و کان یوم عید یتزینون فیه و یزینون فیه الأسواق وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی أی ضحی ذلک الیوم فَتَوَلَّی فِرْعَوْنُ أی انصرف علی ذلک الوعد فَجَمَعَ کَیْدَهُ و ذلک جمعه السحرة ثُمَّ أَتی أی حضر الموعد قالَ لَهُمْ أی للسحرة مُوسی فوعظهم فقال وَیْلَکُمْ هی کلمة وعید و تهدید أی ألزمکم الله الویل و العذاب لا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِباً بأن تنسبوا معجزتی إلی السحر و سحرکم إلی أنه حق و فرعون إلی أنه معبود فَیُسْحِتَکُمْ أی یستأصلکم فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ أی تشاور القوم و تفاوضوا فی حدیث موسی و فرعون و جعل کل منهم ینازع الکلام صاحبه و قیل تشاورت السحرة فیما هیئوه من الحبال و العصی و فیمن یبتدئ بالإلقاء وَ أَسَرُّوا النَّجْوی أی أخفوا کلامهم سرا من فرعون فقالوا إن غلبنا موسی اتبعناه و قیل إن موسی لما قال لهم وَیْلَکُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ کَذِباً قال بعضهم لبعض ما هذا بقول ساحر و أسر بعضهم إلی بعضهم یتناجون

ص: 94

و قیل تناجوا مع فرعون و أسروا عن موسی و هارون.

قولهم إِنْ هذانِ لَساحِرانِ قاله فرعون و جنوده للسحرة

وَ یَذْهَبا بِطَرِیقَتِکُمُ الْمُثْلی هی تأنیث الأمثل و هو الأفضل و المعنی یریدان أن یصرفا وجوه الناس إلیهما- عن علی علیه السلام.

و قیل إن طریقتهم المثلی بنو إسرائیل کانوا أکثر القوم عددا و أموالا (1)و قیل یذهبا بطریقتکم التی أنتم علیها فی السیرة و الدین فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ أی لا تدعوا من کیدکم شیئا إلا جئتم به ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا أی مصطفین مجتمعین وَ قَدْ أَفْلَحَ الْیَوْمَ مَنِ اسْتَعْلی أی قد سعد الیوم من غلب و علا قال بعضهم إن هذا من قول فرعون للسحرة و قال آخرون بل هو من قول بعض السحرة لبعض یُخَیَّلُ إِلَیْهِ أی إلی موسی أو إلی فرعون أَنَّها تَسْعی أی تسیر و تعدو مثل سیر الحیات و إنما قال یُخَیَّلُ إِلَیْهِ لأنها لم تکن تسعی حقیقة و إنما تحرکت لأنهم جعلوا داخلها الزیبق فلما حمیت الشمس طلب الزیبق الصعود فحرکت الشمس ذلک فظن أنها تسعی.

فَأَوْجَسَ فِی نَفْسِهِ أی وجد فی نفسه ما یجده الخائف یقال أوجس القلب فزعا أی أضمر و السبب فی ذلک أنه خاف أن یلتبس علی الناس أمرهم فیتوهموا أنهم فعلوا مثل ما فعله و یظنوا المساواة فیشکوا و قیل إنه خوف الطباع إذا رأی الإنسان أمرا فظیعا فإنه یحذره و یخافه فی أول وهلة و قیل إنه خاف أن یتفرق الناس قبل إلقائه العصا و قبل أن یعلموا بطلان السحر فیبقوا فی شبهة و قیل إنه خاف لأنه لم یدر أن العصا إذا انقلبت حیة هل یظهر المزیة لأنه لم یعلم أنها تتلقفها و کان ذلک موضع خوف لأنها لو انقلبت حیة و لم تتلقف ما یأفکون ربما ادعوا المساواة لا سیما و الأهواء معهم و الدولة لهم فلما تلقف زالت الشبهة إِنَّکَ أَنْتَ الْأَعْلی علیهم بالظفر و الغلبة وَ أَلْقِ ما فِی یَمِینِکَ قالوا لما ألقی عصاه صارت حیة و طافت حول الصفوف حتی رآها الناس کلهم ثم قصدت الحبال و العصی فابتلعتها کلها علی کثرتها ثم أخذها موسی فعادت عصا کما کانت حَیْثُ أَتی أی حیث کان و أین أقبل إِنَّهُ لَکَبِیرُکُمُ أی أستادکم و قد یعجز التلمیذ عما یفعله الأستاد أو رئیسکم ما

ص: 95


1- فی المصدر: أی یریدان أن یذهبا بکم لانفسهم.

عجزتم عن معارضته و لکنکم ترکتم معارضته احتشاما و احتراما و إنما قال ذلک لإیهام العوام.

فِی جُذُوعِ النَّخْلِ أی علیها أَیُّنا أَشَدُّ عَذاباً أنا علی إیمانکم أم رب موسی علی ترککم الإیمان به لَنْ نُؤْثِرَکَ أی أن نختارک عَلی ما جاءَنا مِنَ الْبَیِّناتِ أی المعجزات و الأدلة وَ الَّذِی فَطَرَنا أی و علی الذی فطرنا أو الواو للقسم فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ أی فاصنع ما أنت صانعه أو فاحکم ما أنت حاکم فإنا لا نرجع عن الإیمان إِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیاةَ الدُّنْیا أی إنما تصنع بسلطانک و تحکم فی هذه الحیاة الدنیا دون الآخرة فلا سلطان لک فیها و قیل معناه إنما تفنی و تذهب الحیاة الدنیا خَطایانا من الشرک و المعاصی وَ ما أَکْرَهْتَنا عَلَیْهِ مِنَ السِّحْرِ إنما قالوا ذلک لأن الملوک کانوا یجبرونهم علی تعلیم السحر کیلا یخرج من أیدیهم و قیل إن السحرة قالوا لفرعون أرنا موسی إذا نام فأراهم إیاه فإذا هو نائم و عصاه تحرسه فقالوا لیس هذا بسحر إن الساحر إذا نام بطل سحره فأبی علیهم إلا أن یعملوا فذلک إکراههم وَ اللَّهُ خَیْرٌ لنا منک و ثوابه أبقی لنا من ثوابک أو خیر ثوابا للمؤمنین و أبقی عقابا للعاصین منک و هاهنا انتهی الإخبار عن السحرة ثم قال تعالی إِنَّهُ مَنْ یَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً و قیل إنه من قول السحرة. (1)فَاضْرِبْ لَهُمْ قال البیضاوی فاجعل لهم من قولهم ضرب له فی ماله سهما أو فاتخذ من ضرب اللبن إذا عمله یَبَساً أی یابسا مصدر وصف به لا تَخافُ دَرَکاً أی أمنا من أن یدرککم العدو فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ أی فأتبعهم نفسه و معه جنوده فحذف المفعول الثانی و قیل فأتبعهم بمعنی فاتبعهم و یؤیده القراءة و الباء للتعدیة و قیل الباء مزیدة فَغَشِیَهُمْ الضمیر لجنوده أو له و لهم و فیه مبالغة و وجازة أی غشیهم ما سمعت قصته و لا یعرف کنهه إلا الله وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدی أی أضلهم فی الدین و ما هداهم و هو تهکم به فی قوله وَ ما أَهْدِیکُمْ إِلَّا سَبِیلَ الرَّشادِ أو أضلهم فی البحر و ما نجا (2)

ص: 96


1- مجمع البیان 7: 10- 21. م.
2- أنوار التنزیل 2: 25. م.

بِآیاتِنا بالآیات التسع وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ و حجة واضحة و یجوز أن یراد به العصا و إفرادها لأنها أولی المعجزات قَوْماً عالِینَ أی متکبرین وَ قَوْمُهُما یعنی بنی إسرائیل لَنا عابِدُونَ خادمون منقادون کالعباد. (1)أَ لا یَتَّقُونَ استئناف أتبعه إرساله للإنذار تعجیبا له من إفراطهم فی الظلم و اجترائهم علیه قالَ رَبِّ إِنِّی أَخافُ إلی قوله إِلی هارُونَ رتب استدعاء ضم أخیه إلیه و اشتراکه له فی الأمر علی الأمور الثلاثة خوف التکذیب و ضیق القلب انفعالا عنه و ازدیاد الحبسة فی اللسان بانقباض الروح إلی باطن القلب عند ضیقه بحیث لا ینطلق فإنها إذا اجتمعت مست الحاجة إلی معین یقوی قلبه و ینوب منابه متی تعتریه حبسه حتی لا تختل دعوته و لیس ذلک تعللا منه و توقفا فی تلقی الأمر بل طلب لما یکون معونة علی امتثاله و تمهید عذره وَ لَهُمْ عَلَیَّ ذَنْبٌ أی تبعة ذنب و المراد قتل القبطی و إنما سمی ذنبا علی زعمهم فَأَخافُ أَنْ یَقْتُلُونِ به قبل أداء الرسالة و هو أیضا لیس تعللا و إنما هو استدفاع للبلیة المتوقعة و قوله کَلَّا فَاذْهَبا بِآیاتِنا إجابة له إلی الطلبتین بوعده للدفع اللازم ردعه عن الخوف و ضم أخیه إلیه فی الإرسال إِنَّا مَعَکُمْ یعنی موسی و هارون و فرعون مُسْتَمِعُونَ سامعون لما یجری بینکما و بینه فأظهرکما علیه إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِینَ أفرد الرسول لأنه مصدر وصف به أو لاتحادهما للأخوة أو لوحدة المرسل و المرسل به أو لأنه أراد أن کل واحد منا أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ أی خلهم یذهبوا معنا إلی الشام قالَ أی فرعون لموسی بعد ما أتیاه فقالا له ذلک أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِینا أی فی منازلنا وَلِیداً طفلا سمی به لقربه من الولادة وَ لَبِثْتَ فِینا مِنْ عُمُرِکَ سِنِینَ قیل لبث فیهم ثلاثین سنة ثم خرج إلی مدین عشر سنین ثم عاد إلیهم یدعوهم إلی الله ثلاثین ثم بقی بعد الغرق خمسین. (2)و قال الطبرسی أی أقمت سنین کثیرة عندنا و هی ثمانی عشرة سنة عن ابن عباس و قیل ثلاثین سنة و قیل أربعین سنة وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِی فَعَلْتَ یعنی قتل القبطی

ص: 97


1- أنوار التنزیل 2: 46- 47. م.
2- أنوار التنزیل 2: 67. م.

وَ أَنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ لنعمتنا و حق تربیتنا و قیل معناه و أنت من الکافرین بإلهک إذ کنت معنا علی دیننا الذی تعیبه و تقول إنه کفر قالَ موسی فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ أی من الجاهلین لم أعلم أنها تبلغ القتل و قیل من الناسین و قیل من الضالین عن طریق الصواب لأنی ما تعمدته و إنما وقع منی خطأ و قیل من الضالین عن النبوة أی لم یوح إلی تحریم قتله حُکْماً أی نبوة و قیل هو العلم بما تدعو إلیه الحکمة من التوراة و العلم بالحلال و الحرام و الأحکام وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَیَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرائِیلَ یقال عبَّده و أعبده إذا اتخذه عبدا و فیه أقوال أحدها أن فیه اعترافا بأن تربیته له کانت نعمة منه علی موسی و إنکارا للنعمة فی ترک استعباده و یکون ألف التوبیخ مضمرا فیه فکأنه قال أ تقول و تلک نعمة تمنها علی أن عبدت بنی إسرائیل و لم تعبدنی.

و ثانیها أنه إنکار للمنة أصلا و معناه أ تمن بأن ربیتنی مع استبعادک قومی هذه لیست بنعمة یرید أن اتخاذک بنی إسرائیل الذین هم قومی عبدا أحبط نعمتک التی تمن بها علی.

و ثالثها أن معناه أنک لو کنت لا تستعبد بنی إسرائیل و لا تقتل أبناءهم لکانت أمی مستغنیة عن قذفی فی الیم فکأنک تمتن علی بما کان بلاؤک سببا له.

و رابعها أن فیه بیان أنه لیس لفرعون علیه نعمة لأن الذی تولی تربیته أمه و غیرها من بنی إسرائیل بأمر فرعون لما استعبدهم فمعناه أنک تمن علی بأن استعبدت بنی إسرائیل حتی ربونی و حفظونی. (1)قالُوا أَرْجِهْ وَ أَخاهُ قال البیضاوی أی أخر أمرهما و قیل احبسهما وَ ابْعَثْ فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ شرطا یحشرون السحرة من ساعات یوم معین و هو وقت الضحی من یوم الزینة لِمِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ لما وقت به من ساعات یوم معین وَ قِیلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ کانُوا هُمُ الْغالِبِینَ لعلنا نتبعهم فی دینهم و الترجی لاعتبار الغلبة المقتضیة للاتباع و مقصودهم أن لا یتبعوا موسی لا أن

ص: 98


1- مجمع البیان 7: 186- 187. م.

یتبعوا السحرة وَ قالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ أقسموا بعزته علی أن الغلبة لهم لفرط اعتقادهم فی أنفسهم و إتیانهم بأقصی ما یکون أن یؤتی به من السحر ما یَأْفِکُونَ ما یقلبونه عن وجهه بتمویههم و تزویرهم فیخیلون حبالهم و عصیهم أنها حیات تسعی أو إفکهم تسمیة للمأفوک به مبالغة إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ یتبعکم فرعون و جنوده و هو علة الأمر بالإسراء أی أسر بهم حتی إذا اتبعکم مصبحین کان لکم تقدم علیهم بحیث لا یدرکونکم قبل وصولکم إلی البحر فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ حین أخبر بسراهم فِی الْمَدائِنِ حاشِرِینَ العساکر لیتبعونهم إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ علی إرادة القول و إنما استقلهم و کانوا ستمائة و سبعین ألفا بالإضافة إلی جنوده إذ روی أنه خرج فکانت مقدمته سبعمائة ألف و الشرذمة الطائفة القلیلة و قلیلون باعتبار أنهم أسباط کل سبط منهم قلیل لَغائِظُونَ لفاعلون ما یغیظنا وَ إِنَّا لَجَمِیعٌ حاذِرُونَ و إنا لجمع من عادتنا الحذر و قیل الحاذر المؤدی للسلاح وَ مَقامٍ کَرِیمٍ یعنی المنازل الحسنة و المجالس السنیة کَذلِکَ مثل ذلک الإخراج أخرجنا فهو مصدر أو مثل ذلک المقام الذی کان لهم علی أنه صفة مقام أو الأمر کذلک فیکون خبر المحذوف فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ أی تقاربا بحیث یری کل منهما الآخر إِنَّا لَمُدْرَکُونَ لملحقون قالَ کَلَّا لن یدرکوکم فإن الله وعدکم الخلاص منهم إِنَّ مَعِی رَبِّی بالحفظ و النصرة سَیَهْدِینِ طریق النجاة منهم بِعَصاکَ الْبَحْرَ القلزم أو النیل فَانْفَلَقَ أی فضرب فانفلق و صار اثنی عشر فرقا بینها مسالک کَالطَّوْدِ الْعَظِیمِ کالجبل المنیف الثابت فی مقره وَ أَزْلَفْنا و قربنا ثَمَّ الْآخَرِینَ فرعون و قومه حتی دخلوا علی أثرهم مداخلهم. (1)إِذْ قالَ مُوسی قال الطبرسی أی اذکر قصة موسی إذ قال لِأَهْلِهِ و هی بنت شعیب إِنِّی آنَسْتُ (2)أی أبصرت ناراً بِشِهابٍ قَبَسٍ أی بشعلة نار و الشهاب نور کالعمود من النار و کل نور یمتد مثل العمود یسمی شهابا و إنما قال لامرأته

ص: 99


1- أنوار التنزیل 2: 68- 69. م.
2- قال السیّد الرضیّ رضوان اللّه علیه: هذه استعارة علی القلب، و المراد بها إنّی رأیت نارا فآنستنی، فنقل فعل الایناس إلی نفسه علی معنی أنی وجدت النار مونسة لی.

آتِیکُمْ علی لفظ خطاب الجمع لأنه أقامها مقام الجماعة فی الأنس بها فی الأمکنة الموحشة لَعَلَّکُمْ تَصْطَلُونَ أی لکی تستدفئوا بها و ذلک لأنهم کانوا قد أصابهم البرد و کانوا شاتین فَلَمَّا جاءَها أی جاء موسی إلی النار یعنی التی ظنها نارا و هی نور أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها قال وهب لما رأی موسی النار وقف قریبا منها فرآها تخرج من فرع شجرة خضراء شدیدة الخضرة لا تزداد النار إلا اشتعالا و لا تزداد الشجرة إلا خضرة و حسنا فلم تکن النار بحرارتها تحرق الشجرة و لا الشجرة برطوبتها تطفئ النار فعجب منها و أهوی إلیها بضغث فی یده لیقتبس منها فمالت إلیه فخافها فتأخر عنها لم تزل تطمعه و یطمع فیها إلی أن نودی و المراد به نداء الوحی أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها أی بورک فیمن فی النار و هم الملائکة و فیمن حولها یعنی موسی علیه السلام و ذلک أن النور الذی رأی موسی کان فیه ملائکة لهم زجل (1)بالتقدیس و التسبیح و من حولها هو موسی لأنه کان بالقرب منها و لم یکن فیها فکأنه قال بارک الله علی من فی النار و علیک یا موسی و مخرجه الدعاء و المراد الخبر و قیل من فی النار سلطانه و قدرته و برهانه فالبرکة ترجع إلی اسم الله تعالی و تأویله تبارک من نور هذا النور و من حولها یعنی موسی و الملائکة و قیل أی بورک من فی طلب النار و هو موسی علیه السلام و من حولها الملائکة وَ سُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ أی تنزیها له عما لا یلیق بصفاته من أن یکون جسما یحتاج إلی جهة أو عرضا یحتاج إلی محل أو یکون ممن یتکلم بآلة إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ أی إن الذی یکلمک هو الله الْعَزِیزُ أی القادر الذی لا یغالب الْحَکِیمُ فی أفعاله المحکم لتدابیره. کَأَنَّها جَانٌّ الجان الحیة التی لیست بعظیمة و إنما شبهها بالجان فی خفة حرکتها و اهتزازها مع أنها ثعبان عظیم و قیل الحالتان مختلفتان فصارت جانا فی أول ما بعثه و ثعبانا حین لقی بها فرعون إِلَّا مَنْ ظَلَمَ الاستثناء منقطع فِی تِسْعِ آیاتٍ أی مع تسع آیات أخر أنت مرسل بها إِلی فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ و قیل أی من تسع

ص: 100


1- الزجل: نوع من الشعر. سحاب ذو زجل: ذو رعد. و زجل: طرب و تغنی. و المراد هنا أن لهم صوتا و تغنیا بالتسبیح.

آیات فاسِقِینَ أی خارجین عن طاعة الله إلی أقبح وجوه الکفر مُبْصِرَةً أی واضحة بینة وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ أی عرفوها و علموها یقینا بقلوبهم ظُلْماً علی بنی إسرائیل أو علی أنفسهم وَ عُلُوًّا أی طلبا للعلو و الرفعة و تکبرا عن أن یؤمنوا بما جاء به موسی. (1)إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَریً أی مختلق لم یبن علی أصل صحیح وَ ما سَمِعْنا بِهذا فِی آبائِنَا الْأَوَّلِینَ إنما قالوا ذلک مع اشتهار قصة نوح و هود و صالح و غیرهم ممن دعوا إلی توحید الله إما للفترة و الزمان الطویل أو لأن آباءهم ما صدقوا بشی ء من ذلک رَبِّی أَعْلَمُ أی ربی یعلم أنی جئت بهذه الآیات الدالة علی الهدی من عنده فهو شاهد لی علی ذلک إن کذبتمونی و یعلم أن العاقبة الحمیدة لنا و لأهل الحق فَأَوْقِدْ لِی یا هامانُ أی فأجج النار عَلَی الطِّینِ و اتخذ الآجر و قیل إنه أول من اتخذ الآجر و بنی به فَاجْعَلْ لِی صَرْحاً أی قصرا و بناء عالیا لَعَلِّی أَطَّلِعُ إِلی إِلهِ مُوسی أی أصعد إلیه و أشرف علیه و أقف علی حاله و هذا تلبیس منه و إیهام علی العوام أن الذی یدعو إلیه موسی یجری مجراه فی الحاجة إلی المکان و الجهة وَ إِنِّی لَأَظُنُّهُ مِنَ الْکاذِبِینَ فی ادعائه إلها غیری و أنه رسول إِلَیْنا لا یُرْجَعُونَ أی أنکروا البعث فِی الْیَمِّ أی النیل أو بحر من وراء مصر یقال له إساف وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً أی حکمنا بأنهم کذلک وَ أَتْبَعْناهُمْ أی أردفناهم لعنة بعد لعنة و هی البعد عن الرحمة و الخیرات أو ألزمناهم اللعنة بأن أمرنا المؤمنین بلعنهم مِنَ الْمَقْبُوحِینَ أی من المهلکین أو من المشوهین فی الخلقة بسواد الوجوه و زرقة الأعین. (2)قالُوا سِحْرانِ قال البیضاوی یعنون موسی و هارون أو موسی و محمد صلی الله علیه و آله بتقدیر مضاف أو جعلهما سحرین مبالغة تَظاهَرا (3)تعاونا بإظهار تلک الخوارق أو

ص: 101


1- مجمع البیان 7: 211- 213. م.
2- مجمع البیان 7: 254- 255. م.
3- قال السیّد الرضیّ قدّس سرّه: أی تغاونا یعنی موسی و نبیّنا صلی الله علیه و آله من طریق الاشتباه و التماثل، و کان الثانی مصدقا للاول و المتأخر مقویا للمتقدم.

بتوافق الکتابین (1)وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ قال الطبرسی فیه أقوال أحدها أنه کانت له ملاعب من أوتاد یلعب له علیها و الثانی أنه کان یعذب الناس بالأوتاد و الثالث أن معناه ذو البنیان و البنیان أوتاد الرابع أن المعنی ذو الجنود و الجموع الکثیرة بمعنی أنهم یشدون ملکه و یقوون أمره کما یقوی الوتد الشی ء و العرب تقول هو فی عز ثابت الأوتاد و الأصل فیه أن بیوتهم إنما تثبت بالأوتاد الخامس أنه إنما سمی ذا الأوتاد لکثرة جیوشه السائرة فی الأرض و کثرة أوتاد خیامهم فعبر بکثرة الأوتاد عن کثرة الأجناد. (2)ابْنِ لِی صَرْحاً أی قصرا مشیدا بالآجر و قیل مجلسا عالیا لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ أی لعلی أبلغ الطرق من سماء إلی سماء و قیل أبلغ أبواب طرق السماوات و قیل منازل السماوات و قیل أتسبب وأتوصل به إلی مرادی و إلی علم ما غاب عنی (3)ثم بین مراده فقال فَأَطَّلِعَ إِلی إِلهِ مُوسی فأنظر إلیه فأراه أراد به التلبیس علی الضعفة مع علمه باستحالة ذلک و قیل أراد فأصل إلی إله موسی فغلبه الجهل و اعتقد أن الله سبحانه فی السماء و أنه یقدر علی بلوغ السماء وَ کَذلِکَ أی و مثل ما زین لهؤلاء الکفار سوء أعمالهم زُیِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ أی قبیح عمله زینه له أصحابه أو الشیطان إِلَّا فِی تَبابٍ أی هلاک و خسار. (4)إِذا هُمْ مِنْها یَضْحَکُونَ استهزاء و استخفافا وَ ما نُرِیهِمْ مِنْ آیَةٍ المراد بذلک ما ترادف علیهم من الطوفان و الجراد و القمل و الضفادع و الدم و الطمس و کان کل آیة من تلک الآیات أکبر من التی قبلها و هی العذاب المذکور فی قوله وَ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ

ص: 102


1- أنوار التنزیل 2: 86.
2- مجمع البیان 8: 468. و قد ذکر لها معان أخر أوردناها فی ج 11 ص 6.
3- فی أنوار التنزیل: و لعله أراد ان یبنی له رصدا فی موضع عال یرصد منه أحوال الکواکب التی هی أسباب سماویة تدلّ علی الحوادث الارضیة فیری هل فیها ما یدلّ علی ارسال اللّه إیّاه او ان یری فساد قول موسی علیه السلام. م.
4- مجمع البیان 8: 524. م.

فکانت عذابا لهم و معجزات لموسی وَ قالُوا یا أَیُّهَا السَّاحِرُ یعنون بذلک یا أیها العالم و کان الساحر عندهم عظیما یعظمونه و لم یکن صفة ذم و قیل إنما قالوا استهزاء به و قیل معناه یا أیها الذی غلبنا بسحره یقال ساحرته فسحرته أی غلبته بالسحر إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ أی راجعون إلی ما تدعونا إلیه متی کشف عنا العذاب تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أی من تحت أمری و قیل إنها کانت تجری تحت قصره و هو مشرف علیها أَ فَلا تُبْصِرُونَ هذا الملک العظیم و قوتی و ضعف موسی مَهِینٌ أی ضعیف حقیر یعنی به موسی قال سیبویه و الخلیل عطف أنا بأم علی قوله أَ فَلا تُبْصِرُونَ لأن معنی أم أنا خیر أم تبصرون (1)لأنهم إذا قالوا أنت خیر منه فقد صاروا بصراء عنده وَ لا یَکادُ یُبِینُ أی و لا یکاد یفصح بکلامه و حججه للعقدة التی فی لسانه.

و قال الحسن کانت العقدة زالت عن لسانه حین أرسله الله کما قال وَ احْلُلْ عُقْدَةً و قال تعالی قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ و إنما عیره بما کان فی لسانه قبل و قیل کان فی لسانه لثغة (2)فرفعه الله تعالی و بقی فیه ثقل فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ کانوا إذا سودوا رجلا سوروه بسوار من ذهب و طوقوه بطوق من ذهب مُقْتَرِنِینَ أی متتابعین یعینونه علی أمره الذی بعث له و یشهدون له بصدقه و قیل متعاضدین متناصرین فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ أی استخف عقولهم فَأَطاعُوهُ فیما دعاهم إلیه لأنه احتج علیهم بما لیس بدلیل و هو قوله أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ و أمثاله فَلَمَّا آسَفُونا أی أغضبونا و غضب الله علی العصاة إرادة عقابهم و قیل أی آسفوا رسلنا انْتَقَمْنا لأولیائنا مِنْهُمْ فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً أی متقدمین إلی النار وَ مَثَلًا أی عبرة و موعظة لِلْآخِرِینَ أی لمن جاء بعدهم یتعظون بهم. (3)وَ لَقَدْ فَتَنَّا أی اختبرنا و شددنا علیهم التکلیف رَسُولٌ کَرِیمٌ أی کریم الأفعال و الأخلاق أو عند الله أو شریف فی قومه أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبادَ اللَّهِ أی أطلقوا بنی إسرائیل

ص: 103


1- فی المصدر: لان معنی أم انا خیر معنی أم تبصرون، فکانه قال: أ فلا تبصرون أم تبصرون؟.
2- اللثغة: النطق بالسین کالثاء، أو بالراء کالغین، أو کاللام أو کالیاء الی غیر ذلک.
3- مجمع البیان 9: 50- 52. م.

وَ أَنْ لا تَعْلُوا أی لا تتجبروا أَنْ تَرْجُمُونِ أی من أن ترمونی بالحجارة و قیل أراد به الشتم کقولهم ساحر کذاب وَ إِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ أی إن لم تصدقونی فاترکونی لا معی و لا علی و قیل معناه فاعتزلوا أذای فَأَسْرِ أی فقال الله مجیبا له أسر إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ أی سیتبعکم فرعون بجنوده رَهْواً أی ساکنا علی ما هو به إذا قطعته و عبرته لیغرق فرعون و قیل رَهْواً أی منفتحا منکشفا حتی یطمع فرعون فی دخوله و قیل أی کما هو طریقا یابسا مُغْرَقُونَ سیغرقهم الله وَ نَعْمَةٍ أی تنعم و سعة فی العیش کانُوا فِیها فاکِهِینَ أی بها ناعمین متمتعین (1)کَذلِکَ قال الطبرسی أی کذلک أفعل بمن عصانی وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ أی بنی إسرائیل فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ السَّماءُ وَ الْأَرْضُ (2)أی لم یبک علیهم أهل السماء و الأرض أو المراد به المبالغة فی وصف القوم بصغر القدر فإن العرب إذا أخبرت عن عظیم المصاب بالهالک قالت بکاه السماء و الأرض أو کنایة عن أنه لم یکن لهم فی الأرض عمل صالح یرفع منها إلی السماء.

و قد

روی عن ابن عباس أنه سئل عن هذه الآیة فقیل و هل یبکیان علی أحد قال نعم مصلاه فی الأرض و مصعد عمله فی السماء.

وَ رَوَی زُرَارَةُ بْنُ أَعْیَنَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: بَکَتِ السَّمَاءُ عَلَی یَحْیَی بْنِ زَکَرِیَّا

ص: 104


1- مجمع البیان 9: 63- 64. م.
2- قال السیّد الرضیّ قدس اللّه روحه: فی معناها أقوال: أحدها البکاء بمعنی الحزن، فکانه قال: فلم تحزن علیهم السماء و الأرض بعد هلاکهم و انقطاع آثارهم، و التعبیر عن الحزن بالبکاء لان البکاء یصدر عن الحزن فی أکثر الأحوال، و من عادة العرب أن یصفوا الدار إذا ظعن عنها مکانها و فارقها قطانها بأنها باکیة علیهم و متوجعة لهم علی طریق معنی المجاز بمعنی ظهور علامات الخشوع و الوحشة علیها و انقطاع أسباب النعمة و الانسة منها. ثانیها أن یکون المعنی: لو کانت السماوات و الأرض من الجنس الذی یصحّ منه البکاء لم تبکیا علیهم إذ کان اللّه علیهم ساخطا. ثالثها قیل: معنی ذلک: ما بکی علیهم من السماوات و الأرض ما یبکی علی المؤمن عند وفاته من مواضع صلواته و مصاعد اعماله علی ما ورد به الخبر. و وجه آخر أن یراد أهل السماء و الأرض. رابعها: أن یکون المعنی: لم ینتصر أحد لهم و لم یطلب طالب بثارهم.

وَ عَلَی الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً وَ لَمْ تَبْکِ إِلَّا عَلَیْهِمَا قُلْتُ فَمَا بُکَاؤُهَا قَالَ کَانَتْ تَطْلُعُ حَمْرَاءَ وَ تَغِیبُ حَمْرَاءَ..

وَ ما کانُوا مُنْظَرِینَ أی عوجلوا بالعقوبة و لم یمهلوا من العذاب. (1)الْمُهِینِ قال البیضاوی من استعباد فرعون و قتله أبناءهم مِنْ فِرْعَوْنَ بدل من العذاب علی حذف المضاف أو جعله عذابا لإفراطه فی التعذیب أو حال من المهین بمعنی واقعا من جهته إِنَّهُ کانَ عالِیاً متکبرا مِنَ الْمُسْرِفِینَ فی العتو و الشرارة وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ أی بنی إسرائیل عَلی عِلْمٍ عالمین بأنهم أحقاء بذلک أو مع علم منا بأنهم یزیغون فی بعض الأحوال عَلَی الْعالَمِینَ لکثرة الأنبیاء فیهم أو علی عالمی زمانهم ما فِیهِ بَلؤُا مُبِینٌ نعمة جلیة و اختبار ظاهر. (2)فَتَوَلَّی بِرُکْنِهِ أی فأعرض عن الإیمان به کقوله وَ نَأی بِجانِبِهِ أو فتولی بما کان یتقوی به من جنوده وَ هُوَ مُلِیمٌ آت بما یلام علیه من الکفر و العناد و هو حال عن الضمیر فی أخذناه. (3)فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ قال الطبرسی أی فلما مالوا عن الحق و الاستقامة خلاهم و سوء اختیارهم و منعهم الألطاف التی بها یهدی قلوب المؤمنین و قیل أزاغ الله قلوبهم عما یحبون إلی ما یکرهون (4)وَبِیلًا أی ثقیلا (5).

هَلْ لَکَ إِلی أَنْ تَزَکَّی قال البیضاوی أی هل لک میل إلی أن تتطهر من الکفر و الطغیان وَ أَهْدِیَکَ إِلی رَبِّکَ و أرشدک إلی معرفته فَتَخْشی بأداء الواجبات و ترک المحرمات ثُمَّ أَدْبَرَ عن الطاعة یَسْعی ساعیا فی إبطال أمره أو أدبر بعد ما رأی الثعبان مرعوبا مسرعا فی مشیه فَحَشَرَ فجمع السحرة أو جنوده فَنادی فی المجمع بنفسه أو بمناد (6).

ص: 105


1- مجمع البیان: 64- 65.
2- أنوار التنزیل 2: 173. م.
3- أنوار التنزیل 195 و 196. م.
4- مجمع البیان 9: 279. م.
5- مجمع البیان 10: 380. و فیه: ای شدیدا ثقیلا. م.
6- أنوار التنزیل 2: 251 و 252. م.

**[ترجمه]طبرسی گفت: «من آل فرعون» یعنی قوم و پیروان فرعون «یسومونکم» یعنی شما را گرفتار می کنند و به شما می چشانند. «سوء العذاب» در مورد نوع این عذاب اختلاف نظر است گروهی می گویند که قول بعد از آن، بیان عذاب است و گفته شده: آن دسته از کارهای سختی است که مجبور به انجام آن ها بودند که آن ها را چند دسته قرار داده بودند، گروهی خدمتکار، گروهی نگهبان بودند و آن دسته که توانایی انجام کار را نداشتند آن ها را مجبور به پرداخت مالیات می کردند. با این وجود این گونه بودند که: «یذبحون ابناءهم و یستحیون نساءهم» یعنی آن ها را زنده می­گذاشتند تا از ایشان بردگی بکشند و به رسم بندگی، با آنان نکاح کنند و این از سر بریدن برایشان بدتر است «و فی ذلکم» یعنی در آن عذاب سخت و سر بریدن فرزندان «بلاء من ربّکم عظیم» منظور آزمایش سختی است از جانب خداوند هنگامی که بین شما و او خالی شود. گفته شده: یعنی در نجات یافتن شما نعمت بزرگی از جانب خداوند است که دلیل کشتن نوزادان پسر توسط فرعون این بود که او در خواب دیده بود که پاره ای آتش از بیت المقدس روی آورد و خانه های مصر را دربرگرفت و همه آن ها و شهر قبط را سوزاند ولی بنی اسراییل را سالم رها کرد و این خواب باعث ترسش شد و ساحران و کاهنان و تعبیر کنند گان خواب را فراخواند و از آن ها در مورد تعبیر خوابش پرسید. گفتند: که در میان قوم بنی اسراییل بچه­ای متولد می شود که او باعث نابودی خودت و پادشاهیت و عوض شدن دینت می شود. پس دستور داد که هر نوزادی که در قوم بنی اسراییل متولد می شود را بکشند و زنان قابله سرزمینش را جمع کرد و به آن ها گفت: هر نوزاد پسری که هنگام تولدش در دستان شما می افتد، باید کشته شود و اگر آن نوزاد دختر بود او را رها کنید، فرعون آن ها را به این کار دستور داد و آن ها هم آن را انجام میدادند. پس مرگ و کشتار در بین پیران بنی اسراییل به سرعت زیاد شد. سران قوم قبط نزد فرعون رفتند و گفتند: مرگ در بین قوم بنی اسراییل افتاده است و نوزادانشان کشته می شوند و بزرگانشان می میرند، نزدیک است که کار به ضرر ما تمام شود. پس فرعون دستور داد که یک سال نوزادانشان را بکشند و یک سال هم آن ها را رها کنند. که هارون در آن سالی که نوزادان را نمی کشتند متولد شد و موسی در سالی که نوزادان را می کشتند، متولد شد. و یاد کنید «إذ فرّقنا بکم البحر» یعنی بین دو آب را شکافتیم تا این که شما در میان آن حرکت کردید و شما در بین آن دو آب بودید در حالی که در جای خشک حرکت می کردید. و گفته شده: با داخل شدن شما در دریا آن را شکافتیم پس بین هر شکافی

ص: 75

از دریا گروهی از شما در مکانی خشک حرکت می کریدند و آن شکاف ها برای شما ایجاد شدند. « و أغرقنا آل فرعون » اسم فرعون به خاطر واضح بودن ذکر نکرد ولی در چند جای دیگر اسم او را ذکر کرده است و جایز است که منظور از آل فرعون خود فرعون می باشد.

«و أنتم تنظرون» یعنی غرق شدنشان را مشاهده می کردید. و قصه کامل آن را ابن عباس این گونه روایت می کند که: خداوند متعال به موسی وحی کرد که: قوم بنی اسراییل را از مصر بیرون ببر، پس موسی آن ها را شبانه خارج کرد و فرعون همراه هزار هزار اسب با مردانش - بدون زنان - آن ها را دنبال کرد، موسی که ششصد و بیست هزار نفر همراهش بود هنگامی که فرعون آن ها را دید، گفت: «إنّ هولاء لشرذمه قلیلون* وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ * وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ» سپس موسی بنی اسراییل را راهی کرد تا این که به دریا رسیدند ناگهان متوجه یک غبار بلندی که از سوارهای فرعون بلند می شد، شدند. سپس گفتند: ای موسی «أوذینا من قبل أن تأتینا و من بعد ما جئتنا» دریا جلوی ماست و فرعون هم با همراهانش از پشت به ما نزدیک می شود، موسی فرمود: «عسی ربّکم أن یهلک عدوّکم و یستخلفکم فی الأرض فینظر کیف تعملون». سپس یوشع بن نون به او گفت: چه دستوری از جانب خداوند دریافت کردی؟ فرمود: به من دستور داده شد که با عصا بر روی آب دریا بزنم. یوشع گفت: بزن و خداوند به دریا وحی کرده بود که هرگاه موسی با عصایش به تو زد، از او اطاعت بکن. پس لرزشی در بین دریا ایجاد شد نمی دانست که عصایش را به کدام طرفش می زند. سپس موسی با عصایش ضربه ای به دریا زد. سپس دریا شکافته شد و دوازده راه در بین آن آشکار شد که هر طایفه ای در یک راه مخصوص خودش عبور می کرد ولی آن ها گفتند: که ما از راه آبی و خیس عبور نمی کنیم. پس خداوند باد صبا را فرستاد و راه را برایشان خشک کرد. آن طور که خداوند فرمود: «فاضرب لهم طریقا فی البحر یبسا» پس راهی شدند هنگامی که در میانه راه بودند، از همدیگر پرسیدند: چرا دوستان دیگرمان را نمی بینیم؟ به موسی گفتند: دوستانمان کجا هستند؟ فرمود: در راهی به مانند راه شما حرکت می کنند. گفتند: که تا آن ها را نبینیم راضی نمی شویم. موسی فرمود: پروردگارا، مرا بر اخلاق بد این قوم یاری بفرما. خداوند وحی کرد که: به عصایت بگو که آن طور که می خواهی حرکت کند. پس با عصایش به طرف راست و چپ اشاره کرد. سپس سوراخ هایی ایجاد شدند که در میان آن ها همدیگر را می دیدند. هنگامی که فرعون بر روی اسب سیاهش به ساحل دریا رسیدند،

ص: 76

ترسید از این که وارد دریا بشود. جبرئیل بر روی یک اسب ماده در حالی که وارد دریا می شد، بر وی نمایان شد هنگامی که فرعون، اسب ماده جبرئیل را دید که وارد دریا شدآن هم از پشتش حرکت کرد و وارد دریا شد سپس به دنبال آن ها قومش هم وارد دریا شد و میکاییل آن ها را به داخل دریا حرکت می داد هنگامی که آخرین نفر از یاران موسی در آن سوی دریا خارج شد و آخرین نفر از همراهان فرعون وارد دریا شد خداوند آب شکافته شده دریا را به روی هم قرار داد پس همه آن ها غرق شدند و موسی و یارانش نجات یافتند. - . مجمع البیان 1: 105 - 107 -

«وملائه» یعنی بزرگان و کارگزاران قومش «فظلموا بها» یعنی با انکار آن به خودشان ظلم کردند. گفته شد: با قرار دادن آن در غیر از جایگاهش به آن ظلم کردند پس به جای ایمان به آن، کفر و انکار را قرار داده بودند. وهب می گوید: اسم فرعون، فرعون ولید بن مصعب است و منظور از او فرعون زمان حضرت یوسف است. و بین آن روزی که حضرت یوسف علیه السلام وارد مصر شد با روزی که موسی به عنوان فرستاده خداوند وارد آن شهر شد چهار صد سال فاصله بود. «حقیق علی أن لا اقول علی الله الا الحقّ » یعنی شایسته است که در مورد خداوند فقط سخن حق بگویم. فراء می گوید: «علی» حرف علی، معنی حرف جر باء را می دهد. یعنی شایسته است که نگویم و گفته شده که: یعنی مشتاق آنم که چیزی نگویم حریص است. «ببیّنة» یعنی همراه حجت و معجزه « فارسل معی بنی اسراییل » یعنی قوم بنی اسراییل را از بند بردگی رها کن و به آن ها اجازه بده تا به سرزمین مقدس بازگردند. «فإذا هی ثعبان مبین» یعنی یک مار بزرگ آشکار؛ و واضح بود که مار است به طوری که امر بر مردم مشتبه نمی­شد و آنگونه نبود که کسی فکر کند که مار است و برعکس، فکر کند که مار نیست.

از ابن عباس و السدیّ روایت است که: آن عصا هنگامی که به مار تبدیل شد تخت فرعون را به دهانش گرفت که اندازه دهانش هشتاد زراع بود. فرعون به موسی التماس کرد و از روی تختش پرید و از آن جا فرار کرد و مردم هم به خاطر آن فرار کردند. فرعون داخل خانه­اش شد و فریاد می­زند که ای موسی، آن مار را بگیر من به تو ایمان می آورم. سپس موسی آن را گرفت و به عصا تبدیل شد. و گفته شده که: طول آن مار هشتاد زراع بوده است «و نزع یده» از ابن عباس و السدیّ روایت است که فرعون به او گفت: آیا نشانه ای دیگری داری؟ موسی فرمود: بله، سپس دستش را وارد گریبانش کرد و گفته شده: زیر بغلش، سپس آن را بیرون آورد. و به او نشان داد «فإذا هی بیضاء» که رنگ دستش سفید نورانی شده بود

ص: 77

و شعاع نورش بیشتر از نور خورشید بود. و آن طور که روایت است رنگ پوست اصلی موسی سبزه بوده است. سپس دستش را دوباره داخل گریبانش کرد و به رنگ اولش تبدیل شد. و در مورد عصایش هم اختلاف نظر است. گفته شده: در مسیرش به طرف مدین یک پادشاه آن را به او داده بود و گفته شده آن همان عصای حضرت آدم است که از جنس درخت بهشتی است هنگامی که آدم به زمین هبوط می کند با خودش می آورد و بین اولادش دست به دست می گشت تا این که نبوت به شعیب رسید. آن عصا همراه چهل عصای دیگر از ارث پدری به شعیب رسید. هنگامی که شعیب موسی برای کار اجاره گرفت به او گفت: که وارد اتاق عصاها شو و یکی از آن عصاها را بردار که آن عصای آدم به دست موسی چسپید. شعیب آن را ازش گرفت و گفت: یکی دیگر را بردار، تا این که سه بار همین کار را تکرار کرد و هر بار همان به دست او می آمد و در آخر همان را به او داد. هنگامی که موسی از نزد شعیب به طرف مصر خارج شد آتشی را دید و درخت به سوی او آمد و خداوند وحی کرد که «یا موسی إنّی انا الله» و خداوند به او دستور داد که آن عصا را بیندازد هنگامی که آن را انداخت ناگهان به یک مار تبدیل شد و موسی از آن فرار کرد و خداوند به او وحی کرد که «خذها و لا تخف» سپس دستش را به طرف آن برد و به شکل عصا تبدیل شد هنگامی که فرعون نزد موسی آمد آن طور که ذکر کردیم آن را جلوی فرعون گذاشت. و گفته شده: که پیامبران به خاطر دوری از تکبر و غرور آن عصا را به دست می گرفتند.

« قال الملأ من قوم فرعون » به آن هایی که آن جا حاضر بودند. «إنّ هذا لساحر علیم » با جادوهایش « یرید أن یخرجکم من أرضکم » و یعنی می خواهد که دلهایی قوم بنی اسراییل را به طرف خودش بکشاند و با آنان تقویت شود و با آن ها بر شما چیره شود و شما را از سرزمین هایتان خارج کند. « فماذا تأمرون» گفته شده: که این کلام بزرگان قومشان بود که به عنوان مشورت به همدیگر می گفتند و احتمال دارد که این کلام را به فرعون گفته باشند و فقط به خاطر خطاب به پادشاه این لفظ «قالوا» را به صورت جمع به کار بردند و همچنین ممکن است که گفته فرعون به قومش باشد که تقدیرش این گونه باشد: قال فرعون لهم: «فماذا تأمرون» فرعون به آن ها گفت: «قالوا» به فرعون گفتند: در حکم دادن بر آن ها در مورد چیزی عجله نکن که همان عجله کردنت حجت علیه خودت می شود.

و گفته شده: أخّره یعنی او را زندانی بکن، که تفسیر اولی درست تر است. «و ارسل فی المدائن» که در اطرافت است. «حاشرین» ساحران را با هم جمع کن تا آن کسانی که علم آن را از او آموختند با هم جمع شوند؛ مجاهد و السدیّ آن را گفتند. گفته شد: آن ها اهل شرط گذاری بودند و آن ها را برای جمع گروه ساحران فرستاد، و هفتاد و دو نفر بودند، ابن عباس آن را گفت «و جاء السحرة فرعون» که پانزده هزار نفر بودند و گفته شد: هشتاد هزار و گفته شد: هفتاد هزار و گفته شد: سی و چند هزار نفر، و گفته شد: که هفتاد و دو نفر بوده اند که دو نفر از آن ها از قوم قبطی بودند که آن دو نفر رئیس قوم بودند و هفتاد نفر آن ها از بنی اسراییل بودند.

ص: 78

و گفته شده: که هفتاد نفر بودند «و إنّکم لمن المقربین» یعنی شما با گرفتن اجرتان از مقربان خواهید بود، به جایگاه های بزرگ. «قالوا یا موسی» یعنی ساحران به موسی گفتند: «إمّا أن تلقی» عصایت را اول بندازی «و إمّا أن أکون نحن الملقین» یا این که ما اولا آن چه از عصا و طناب همراهمان است را بندازیم. «قال القوا» که این یک تهدید و به نوعی دست کم گرفتن آن هاست. «سحروا أعین النّاس» با مالیدن جیوه به عصاها و طناب ها که به وسیله تابش خورشید به آن ها به نوعی انسان فکر می کرد که به مانند مار حرکت می کردند و مردم را فریب می دادند و با حیله ها دیگری شبیه این ها و با انواع تقلب و فریب کاری «و استرهبوهم» خواستند آنان را بترسانند تا این که مردم از آن ها ترسیدند «فاذا هی تلقف ما یأفکون» یعنی عصایش را انداخت که ناگهان تبدیل به یک مار افعی شد و کسانی که آن ساحران با تزویر درست کرده بودند را بلعید. « فوقع الحقّ» یعنی حق آشکار شد چون آن ها هنگامی که آن نشانه های آشکار را دیدند فهمیدند که این یک کار آسمانی است و کسی غیر از خدا نمی تواند چنین کاری انجام دهد که یکی از آن کارها تبدیل عصا به مار بود و درگیری خوردن طناب ها و عصاهای زیاد ساحران دیگر و همچنین محوشدن همه طناب ها و عصاها در شکم مار یا به صورت پخش شدن و یا به صورت محوی کامل در نزد کسانی که آن را جایز می دانند و همچنین تبدیل شدن دوباره مار به عصا بدون هیچ تغییری، و هر عاقلی می داند که انجام این کارها در توان بشریت نیست پس به توحید و نبوت اعتراف کردند و ایمان آوردن آن ها دلیلی برای فرعون و قومش شد. «فغلبوا هنالک» یعنی فرعون و قومش در آن جمع شکست خوردند و فرعون بهت زده شد و موسی و پیروانش را به حال خود رها کرد. «و انقلبوا صاغرین» یعنی با حالت شکست خوردگان از آن جا رفتند. «و ألقی السّحره ساجدین» که خداوند این را به آن ها الهام کرده بود.

و گفته شده: موسی و هارون به خاطر آشکار شدن حق سجده شکر بردند و ساحران هم به آن ها اقتدا کردند و همراه آن ها سجده بردند. و به خاطر این فرموده «القی» به صورت مجهول آورده است تا اشاره­ای باشد به این که آن نشانه های بزرگی که دیدند آن ها را به سجده برد به طوری که آن ها نتوانستند خودشان را کنترل کنند و بی اختیار سجده کنان افتادند. «ربّ موسی و هارون» به این خاطر خداوند را به این دو نفر اختصاص داده است، چون آن ها بودند که به ایمان آوردن به او دعوت می کردند و به خاطر برتری آن ها، یا به خاطر این که تا کسی شک نکند که آن ها به فرعون سجده کردند و چون فرعون ادعا می کرد که خدای جهان است. « إنّ هذا لمکر » که منظورش از آن فریب و اغفال مردم است که ایمان ساحران از روی علم و آگاهی نبوده است بلکه توطئه کرده بودند که اموال و ملکتان را ببرند. «فسوف تعلمون » نتیجه کارتان را « لأقطعنّ أیدیکم و أرجلکم من خلاف » یعنی از هر طرف بدنتان یکی از آن ها را قطع می کنم. حسن می گوید: به این گونه که دست راست با پای چپ قطع شود و دیگران می گویند:

ص: 79

همچنین باید دست چپ با پای راست هم قطع شود و گفته شده: او اولین کسی بود که این کار را با مردم انجام داد و آن ها را بر نخل خرما در ساحل رود نیل به دار آویخته بود. « إنّا إلی ربّنا منقلبون » در حالت ایمان به توحید و با اخلاص به سوی پروردگارمان برمی گردیم، بازگشت به سوی خدا همان رسیدن به پاداش نیک اوست. و هدفشان تسلی دادن به خودشان در هنگام تحمل سختی شکنجه های فرعون بود که می خواستند تهدید فرعون به شکنجه دادنشان را با تهدید سخت تر به شکنجه دادن فرعون در آخرت جواب دهند. «و ما تنقم منّا» و این شکنجه های او بعد از این نشانه های خداوند که بر ما آشکار شدند نمی­توانند ما را از ایمان به خداوند منصرف کنند. «ربّنا افرغ علینا صبرا» یعنی در هنگام قطع شدن دست و پایمان و اعداممان قدرت صبر را به ما عطا کن تا دوباره کافر نشویم. «و توفّنا مسلمین» یعنی ما را بر اسلاممان تا زمان مرگ ثابت قدم نگه دار. گفته­اند: که فرعون همان روز آن ها را اعدام کرد در روز اول ساحران کافر ولی در آخر روز شهیدانی پاک بودند. و همچنین گفته شده که: دستش به آن ها نرسید و خداوند آن ها را از او حفظ کرد. - . مجمع البیان 4 : 457 - 458 - «و قال الملأ من قوم فرعون» هنگامی که ساحران اسلام آوردند «أ تذر موسی و قومه» آیا آن ها را زنده نگه می داری تا مخالف تو کار کنند و مردم را به مخالفت تو دعوت کنند و در آخر بر تو چیره شوند و پادشاهیت نابود شود؟ و از ابن عباس روایت است که: فرعون فرزندان بنی اسراییل را می­کشت ولی هنگامی که این معجزات موسی را دید دوباره چنین دستوری داد؛ سپس بنی اسراییل این را به نزد موسی شکایت کردند و موسی گفت: «استعینوا بالله» در دفع بلای فرعون از شما « واصبروا» بر دینتان «یورثها من یشاء» یعنی آن را به کسی می خواهد از طریق ارث انتقال می دهد. «و العاقبة للمتقین» یعنی باتقوا باشید چون عاقبت خیر درد و دنیا برای انسان های باتقواست. «قالوا» بنی اسراییل به موسی گفتند: «أوذینا من قبل أن تأتینا». فرعون با کشتن فرزندانمان و به کنیز گرفتن زنانمان قبل از این که رسالت خداوند را برایمان بیاوری ما را شکنجه می کرد «و من بعد ما جئتنا» همچنین ما را تهدید می کند و اموالمان را از ما می گیرد و ما را مجبور به انجام کارهای سخت می کند و ما با آمدن تو هم هیچ فایده­ای نبردیم و این نشان می­دهد که دوبار قتل و شکنجه در بین آن ها اتفاق افتاد. حسن می­گوید: فرعون قبل و بعد از آمدن موسی از بنی اسراییل جزیه می گرفت و تا زمانی که موسی وعده نجات از فرعون را داد همچنان ادامه داشت. پس موسی وعده نجات را برایشان تازه کرد «عسی ربّکم أن یهلک عدوّکم» و امیدواری از سوی خداوند، ایجاب کننده است «و یستخلفکم فی الارض» و شما را بعد از آن ها مالک سرزمین خودتان بکند «فینظرکیف تعملون» تا شکری باشد در مقابل آن چه که به شما عطا می کند.

ص: 80

«و لقد أخذنا آل فرعون بالسنین» لام برای قسم است، یعنی قوم فرعون را با خشکسالی و قحطی عذاب دادیم «فإذا جاءتهم الحسنة» یعنی باروری و نعمت فراوانی در رزق و سلامتی و عافیت، « قالوا لنا هذه» یعنی ما خودمان در اصل مستحق این نعمت ها هستیم و نمی دانستند که این ها از جانب خداوند است و باید او را شکر کنند «و إن تصبهم سیئة» گرسنگی، مصیبت، قحطی باران و قحطی و نابودی میوه و حیوانات «یطیّروا» موسی و همراهانش را به فال شوم و بد می گرفتند و گفتند: زمانی که شما را می بینیم شر به طرف ما می آید. « ألا إنّما طائرهم عندالله » یعنی آن شوم و ضرری که گرفتار آن ها می­شود همان عقوبت خداوندی است که به آن ها وعده داده شده است و در آخرت گرفتار آن ها می­شود نه آن بلاهایی که در دنیا به سرشان می آید یا این که این خداوند است که برکت و شوم و خیر و شر و نفع و ضرر را برای آن ها می­آرود. اگر عاقل باشند خیر و سلامت را از شر را از جانب او طلب می کنند و گفته شده: آن چیزی که آن را به فال بد می گیرند در کارنامه آن ها حفظ می شود تا آن ها را در روز قیامت به خاطر آن عقوبت دهد. «و قالوا» قوم فرعون به موسی گفتند: «مهما تأتنا به من آیة» چه معجزه ای برای ما می آوری «لتسحرنا بها» تا به وسیله آن ما را از دین فرعون برگردانی؟

«فأرسلنا علیهم الطوفان» ابن عباس و ابن جبیر و قتاده و محمد بن اسحاق گفتند و از امام باقر و امام صادق علیهما السلام روایت است که سخن آنان با یکدیگر درآمیخت و گفتند: هنگامی که ساحران ایمان آوردند و فرعون شکست خورده برگشت و او و قومش خواستند که بر کفرشان بمانند، هامان به فرعون گفت: مردم به موسی ایمان آوردند ببین چه کسی به او ایمان آورده است، پس او را زندانی کن. پس فرعون هر کسی را که به موسی ایمان آورده بودند، زندانی کرد. سپس خداوند نشانه هایش را برای فرعونیان آشکار کرد، خشکسالی و قحطی را بر آن ها نازل کرد سپس بر آن ها طوفان فرستاد پس خانه و مسکن هایشان را خراب کرد تا این که به بیابان رفتند و آن جا چادر زدند و خانه های قبطی ها پر از آب شده بود ولی در خانه های بنی اسراییلیان حتی یک قطره آب نرفته بود و آب بر سطح زمین هایشان مانده بود و نمی توانستند چیزی بکارند پس به موسی گفتند: «ادع لنا ربّک» که آب را بر زمین ها و خانه هایمان بردارد تا به تو ایمان بیاوریم و بنی اسراییلی ها را آزاد کنیم. موسی در نزد خداوند دعا کرد و خداوند طوفان را بر آن ها برداشت ولی ایمان نیاوردند و هامان به فرعون گفت: اگر بنی اسراییلی ها را آزاد کنی، موسی بر تو چیره می شود و پادشاهیت را نابود می کند و خداوند در آن سال علف و زراعت و میوه های زیادی را برایشان رویاند به طوری که کل سرزمینشان سبز و حاصلخیز کرد و گفتند: آن بارانی که سال گذشته بارید برای ما نعمت و حاصل خیزی آورد پس خداوند در سال دوم به روایت علی بن

ص: 81

ابراهیم و به روایت دیگر مفسران در ماه دوم همان سال، برایشان ملخ فرستاد و کل زراعت و درخت هایشان را خوردند حتی نزدیک بود موها و ریش­هایشان را بخورند، آن ملخ ها درها، لباس ها و وسایلشان را خوردند ولی وارد خانه های بنی اسراییلی ها نمی ­شدند و آن ها گرفتار ضرر نمی­شدند، سپس ناله کردند و درمانده شدند و فرعون از این بلای سخت غمگین شد و گفت: «یا موسی ادع لنا ربّک» که خداوند ملخ ها را از این جا ببرد تا بنی اسراییلی ها را آزاد کنیم. موسی دعا کرد و خداوند ملخ ها را از آن ها دور کرد در حالی که هفت روز از شنبه تا شنبه، سرزمینشان را غارت کرده بودند.

و گفته شده: موسی از زمین بلند شد و به هوا پرید و در آن جا با عصایش به طرف غرب و شرق زمین اشاره کرد، سپس ملخ ها به همان جایی که آمده بودند، رفتند، به طوری که انگار وجود نداشتند. ولی هامان اجازه نداد که فرعون بنی اسراییلی ها را آزاد کند و خداوند هم در سال سوم به روایت علی بن ابراهیم در ماه سوم و به روایت دیگر مفسران شپش را برایشان فرستاد که از ملخ کوچک تر است و بال پرواز ندارد و این ها بدترین و کثیف­ترین هستند. پس بر زراعت هایشان حمله کردند و آن ها را ریشه کن کردند سپس زراعت ایشان از بین رفت و همه زمین را نابود کردند. و گفته شده که: به موسی دستور داده شد که بر روی یک تپه سفید در یکی از روستاهای مصر به اسم عین شمس برود، پس به آن جا رفت و با عصایش ضربه ای به آن زد. سپس شپش ها از درون آن سرازیر شدند که داخل لباس های آن ها می رفتند و آن ها را نیش می زدند یا این که اگر کسی از آن ها غذا می خورد در همان لحظه غذایش پر از شپش می شد. ابن جبیره می گوید: قمل، حشره ای که از حبوبات بیرون می آید این طور بود که کسی از آن ها ده گونی از حبوبات را در سنگ آسیاب می ریخت ولی فقط سه مشت از آن بیرون می آورد و بلای شپش بزرگ ترین بلایی بود که بر سر آن ها آمد. سپس همه وجودشان از موها و صورت و پلک ها و ابروهایشان از آن ها پر شده بود و پوستشان به مانند کسی شده بود که بیماری آبله گرفته است و آرام و قرارشان را از دست داده بودند، پس فریاد کشیدند و داد زدند و فرعون به موسی گفت: برایمان دعا کن تا خداوند این شپش ها را از ما دور کند و ما هم بنی اسراییل را از زندان آزاد کنیم. موسی نیز دعا کرد

ص: 82

و شپش ها که هفت روز از شنبه تا شنبه، در آن جا مانده بودند از سرزمینشان خارج شدند. سپس خداوند در سال چهارم و گفته شده در ماه چهارم برایشان قورباغه فرستاد که در غذا و آبشان وارد می شد و خانه و مسکن هایشان پر از آن شده بود. و آن ها هر لباس و ظرف و غذا و شرابی را باز می کردند در آن قورباغه ای وجود داشت و به درون ظرف های غذای آن ها می پرید و هر چه در آن بود را فاسد می کرد. قورباغه ها بر چانه آن ها می نشستند اگر یکی از آن ها می خواست که حرف بزند قورباغه به درون دهان آن می پرید دهانش را باز می کرد تا لقمه غذایش را بخورد ولی قورباغه زودتر از لقمه اش به دهانش می پرید، فرعونیان از این قورباغه ها خیلی خسته شده بودند، هنگامی که این را دیدند، گریه کردند و نزد موسی شکایت بردند و گفتند: این بار توبه می کنیم و به گناه خود باز نمی گردیم دعا کن تا خداوند قورباغه ها را از ما دور کند سپس ما هم به تو ایمان می آوریم و بنی اسراییلی ها را آزاد می کنیم. موسی از آن ها عهد و پیمان گرفت سپس برای آن ها دعا کرد و خداوند قورباغه ها را از سرزمینشان برداشت در حالی که هفت روز از شنبه تا شنبه، در آن جا بودند سپس دوباره عهدشان را شکستند و به کفرشان برگشتند. در سال پنجم خداوند برای آن ها خون فرستاد و آب رود نیل برایشان خون شده بود، قبطی ها آن را خون می دیدند ولی بنی اسراییلی ها آن را آب می دیدند اگر بنی اسراییلی آن را می نوشید برایش آب بود ولی اگر قبطی آن را می نوشید خون بود. قبطی ها به اسراییلی ها می گفتند: آب را در دهان خود بریز بعد همان آب را در دهان من بریز، هنگامی که آب دهان خودش را به دهان قبطی می ریخت به خون تبدیل می شد. تشنگی بر فرعون فائق آمده بود تا حدی که مجبور بود درختان تر را میک بزند و هر وقت آن را می مکید آب درخت در دهانش تبدیل به خون می شد در این حالت هفت روز صبر کردند و فقط خون می خوردند و می آشامیدند.

زید بن اسلم می گوید: خونی که بر آن ها مسلط شده بود خون دماغ بود. نزد موسی آمدند و گفتند: به خداوند دعا کن تا این خون را در میان ما بردارد ما هم به تو ایمان می آوریم و بنی اسراییل را نیز آزاد می کنیم. هنگامی که خداوند خون را در میان آن ها برداشت ایمان نیاوردند و بنی اسراییلی ها را آزاد نکردند «و لمّا و قع علیهم الرجز» هنگامی که عذاب طوفان که بر آن ها نازل شد و گفته شده: آن عذاب طاعون بود که بر آن ها نازل شد و هفتاد هزار قبطی را کشت، که این عذاب، ششمین عذابی است که بر آن ها نازل شده بود. از ابن جبیر نقل شده است. و مانند این روایت از امام صادق علیه السلام روایت شده است که برف قرمزی بر آن ها نازل شد که به سبب آن ها بعضی از آن ها مردند و از سختی آن ناله می کردند. «قالوا» فرعون و قومش گفتند: «یا موسی ادع لنا ربّک بما عهد عندک» با آن شرایطی که قبلا دعا می کردی چون قبلا هم تو را در آیاتت اجابت می کرد یا این که با این شرط که اگر ما ایمان بیاوریم آن عذاب از ما برداشته می شود

ص: 83

یا با آن عهد پیامبری که در نزد توست. حرف باء برای قسم است. «إلی أجل هم بالغوه» یعنی مدتی که خدا آنان را در آن مدت غرق کرد «إذا هم ینکثون» عهدشان را می شکستند. «فانتقمنا منهم» پس به خاطر کردار بدشان آن ها را مجازات دادیم « فی الیمّ» در دریا «و کانوا عنها غافلین» و آن ها از نازل شدن عذاب غافل بودند یا این که، ما آن ها را به خاطر تکذیب کردنشان و غافل شدنشان و خود را به غفلت انداختن آن ها را عقوبت دادیم. «و أورثنا القوم الذین کانوا یستضعفون» یعنی بنی اسراییل، چون قبطی ها آن ها را ضعیف کرده بودند و خداوند بعد از نابود شدن فرعون و قومش سرزمین و حکومتشان را به آن ها بازگرداند و آن را از فرعونیان گرفتند. «مشارق الأرض و مغاربها» آن مکان هایی که در آن بودند، جهت های شرق و غرب آن که منظورش کل سرزمین فرعون از اول تا آخر می باشد. و گفته شده که: منظور سرزمین شام و مصر است. و گفته شده: سرزمین مصر. زجاج می گوید: در بین بنی اسراییل داوود و سلیمان به حکومت رسیدند «التی بارکنا فیها» با تولید زراعت ها و میوه ها و نباتات و درختان دیگر و چشمه ها و رودها و دیگر انواع منافع «و تمّت کلمة ربّک الحسنی علی بنی اسرائیل » یعنی وعده خداوند مبتنی بر نابود کردن دشمنشان و به حکومت رسیدنشان به حقیقت پیوست. و گفته شده: به خاطر صبری که بر شکنجه های فرعون و قومش داشتند به آن ها وعده بهشت داده شد. « و دمرّنا ما کان یصنع و قومه » و هر آن چه را که فرعونیان از کاخ و شهر و خانه درست می کردند، نابود می کردیم « و ما کانوا یعرشون» و آن چه از درخت و انگور و میوه ها می کاشتند را نابود می کردیم، یا آن چه سقف می­زدند از کاخ ها و خانه هایشان. - . مجمع البیان 4 : 460 – 471 - «فلمّا جاءهم الحقّ من عندنا» آن معجزه ها و نشانه هایی را که برای آن ها آوردند «أ تقولون للحقّ لمّا جاءکم» که آن سحر بوده، پس با جمله استینافیّه، انکار را آورد و فرمود: «أ سحر هذا و لا یفلح الساحرون» یعنی با دلیل هایی که می­آورند پیروز نمی شوند «لتلفتنا» یعنی به خاطر کمک های ما «و تکون لکم الکبریاء» یعنی حکومت و عظمت و قدرت برای شماست. « فی الأرض» یعنی در سرزمین مصر یا در همه دنیا. «بکل ساحر» چون به آن چیزی که موسی از طرف خداوند آورده بود، و می دانست که سحر نیست ناآگاه بود ولی بعد از آن که فهمید با او دشمنی کرد. و گفته شده: فهمید که آن سحر نیست ولی فکر کرد که چیزی شبیه به سحر است. «و یحقّ الله الحقّ» یعنی حق را آشکار و استوار می کند و اهل آن را پیروز می کند. « بکلماته » با وعده هایش و گفته شده که: با کلامی که به وسیله آن

ص: 84

نشانه هایی را که پیامبرانش می آورند را روشن می کند. و گفته شده: با آن حکمی که قبلا در لوح محفوظ آمده است، که این کار اتفاق می افتاد. «إلّا ذریّة من قومه» یعنی افرادی از قوم فرعون یا افرادی از قوم موسی، یعنی بنی اسرائیلی­هایی که در سرزمین مصر بودند و کسانی که وجه اول را گفتند در مورد آن اختلاف دارند و گفته شده: قومی بودند که مادرانشان از بنی اسراییل و پدرانشان از قبط بودند پس راه مادران و دایی هایشان را ادامه دادند این از ابن عباس است. و گفته شده: مردمانی هستند که از قوم فرعون هستند از جمله: زن فرعون و مؤمن آل فرعون و کنیز او و زنی که مامور شانه کردن موهای زن فرعون بود. و گفته شده: آن ها بعضی از فرزندان قوم قبط بودند که پدرانشان موسی را قبول نکردند. و کسانی که وجه دوم را گفتند نیز در این مورد اختلاف دارند و گفته شده: آن ها گروهی از بنی اسراییل بودند که فرعون سحر را به آن ها آموزش داده بود و آن ها را جزء یاران خودش قرار داده بود ولی به موسی ایمان آوردند و گفته شده: که منظور از آن مؤمنان قوم بنی اسراییل بودند که تعداد آن ها ششصد هزار نفر بودند و یعقوب هفتاد و دو نفر از آنان را وارد مصر کرد پس زاد و ولد کردند و به ششصد هزار نفر رسیدند به خاطر این به آن ها ذریه گفت چون در مقابل کافران کم و ضعیف بودند. این از ابن عباس روایت شده است. مجاهد می گوید: منظور از آن ها فرزندان کسانی هستند که موسی بر آن ها پیامبر مبعوث شد و به خاطر گذشت زمان پدرانشان مردند و فرزندانشان باقی ماندند. «علی خوف من فرعون» آن ها ایمان آوردند ولی از شکنجه های فرعون می ترسیدند. «ملائهم» یعنی بزرگانشان «أن یفتنهم» آن ها را از دین خارج کند این طور که آن ها را با سختی امتحان کند و برآن سختی تحمل نداشته باشد و از دینشان برگردند. «لعال فی الأرض» یعنی فردی مستکبر و طاغوت «و إنّه لمن المسرفین» یعنی کسانی که در گناه کردن از حد تجاوز کردند «لا تجعلنا فتنة» یعنی این امکان را به ظالمان مده تا بما ظلم کنند و ما را مجبور کنند که از دینمان برگردیم یا کافران را بر ما چیره مکن تا از پیروزی خود فریب بخورند و بگویند: اگر حق با آن ها بود ما نمی توانستیم بر آن ها چیره شویم.

امام باقر علیه السلام و امام صادق علیهما السلام می­فرمایند: به این معناست که آن ها را بر ما غالب نکن تا آن ها را با ما بیازمایی «أن تبوّأ لقومکما» بگیرید برای آن مردمی که به شما ایمان آوردند در مصر «بیوتا» در آن ساکن شوند و به آن پناه ببرند «و اجعلوا بیوتکم» تفسیر این بعدا خواهد آمد. « زینة » از زیورآلات و لباس. گفته شده؛ و الزینه یعنی زیبایی و سلامتی جسم و بلند قامتی و زیبارویی، و اموالی که به وسیله آن ها در دنیا خودشان را بزرگ جلوه می دهند. « ربّنا لیضلّوا » لام برای نشان دادن نتیجه است و گفته شده معنای آن این است که: تا گمراه نشوند و حرف نفی لا حذف شده است. و «ربّنا اطمس» منظور

ص: 85

از الطمس علی الاموال این است که تغییر یافتن آن از صورتی به صورت دیگر هیچ فایده ای ندارد. اکثر مفسران می گویند: همه اموالشان حتی قند و حلوای آن ها به شکل سنگ درآمد. «و اشدد علی قلوبهم» یعنی بعد از نابود شدن همه اموالشان، آن ها را بر اقامت در سرزمینشان ثابت کن که این برایشان سخت­تر است. و گفته شده: بعد از بین رفتن اموالشان خودشان را نیز بمیران و نابود کن. و گفته شده: آن عبارت است از درماندگی و مُهر زدن « فلا یومنوا» که احتمال نصب و جزم را دارد، نصب زمانی است که آن را جواب صیغه امر بگیریم و همراه فاء می آید یا این که عطف بر فعل « لیظلّوا » است و هر کلام بین آن جمله معترضه است. و اما جزم زمانی است که آن را به صورت دعا بگیریم و گفته شده معنایش این است که: یعنی ایمانشان اصلا ایمانی اختیاری نیست.

«قد أجیبت دعوتکما» این جریح می گوید: فرعون بعد از این دعا چهل سال در آن جا ماند و این از امام صادق علیه السلام روایت شده است. « فاستقیما » پس به آن چه که که به آن مأمور شده اید و آن دعوت مردم به ایمان است ثابت قدم باشید. «بغیا و عدوا» تا بر آن ها ظلم و ستم کنند. « قال آمنت » این ایمان آوردنش به خاطر مصون ماندنش بود و مستحق پاداش نبود و فایده ای هم برایش ندارد. « الان» یعنی به او گفته شد: الان ایمان آوردی. زمانی که ایمان آوردنت دیگر فایده ای ندارد و هنگامی که ایمان برایت فایده داشت آن را رها کرده بودی. چرا قبل از این ایمان نیاوردی؟ «و کنت من المفسدین» در زمین جز انسان فاسد نبودی این کلام را جبرئیل یا خود خداوند به او فرمود: «فالیوم ننجیک ببدنک». بیشتر مفسران می گویند: یعنی هنگامی که خداوند فرعون و قومش را غرق کرد بعضی از بنی اسراییلی ها غرق شدن فرعون را انکار کردند و گفتند: او بزرگتر از این بود که غرق شود پس خداوند جسم او را بیرون آورد تا او را ببینند به خاطر این فرمود: «فالیوم ننجیک» تو را بر روی زمین انداختیم، جسدت را خالی از روح بر مکانی مرتفع از سطح زمین قرار دادیم؛ چرا که او عریان بر روی آب مانده بود و گفته شده یعنی تو را از آب بیرون می آوریم ولی تو مرده ای. البدن یعنی: زره، ابن عباس می گوید: یک زره از طلا در تنش بود که با آن شناخته می شد. یعنی: تو را با زره مشهورت بر روی آب قرار می دهیم تا تو را با آن بشناسند. « لتکون لمن خلفک آیه » تا درس عبرتی باشد « مبوّأ صدق » آن ها را در جایی پاک بیت المقدس و شام استقرار دادیم. حسن می گوید: منظور از آن مصر است، به این صورت که قوم بنی اسراییل را یک بار از دریا رد کرد و به مصر برگشت و در خانه های فرعونیان ساکن شد. « فما اختلفوا حتی جاءهم العلم» یهودیان در مورد تصدیق پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم اختلاف نداشتند تا این که قرآن برایشان آمد یا این که علم به حقیقت او، یا این که بنی اسراییل زمانی با هم اختلاف نظر کردند که حق و حقیقت به وسیله موسی و هارون برایشان فرستاده شد.

ص: 86

که قبل از آمدن حق و حقیقت همگی کافر بودند. هنگامی که موسی بر آن ها مبعوث شد، بعضی از آن ها به او ایمان آوردند و بعضی از آن ها بر کفرشان باقی ماندند. سپس با هم اختلاف پیدا کردند. - . مجمع البیان 5 : 125 - 132 - «برشید» یعنی مرشد « یقدم قومه» یعنی در روز قیامت جلوی قومش راه می رود تا این که آن ها را به طرف آتش می برند. «و بئس الورد المورود» یعنی آن آبی که برای رفع تشنگیشان به آن ها داده می شود تا خودشان را از آتش زنده نگه دارند بدترین آب است. و به خاطر این خداوند لفظ الورد المورود را به آن ها داد تا با آن چه که بهشتیان به آن ها وارد می­شوند از انهار و عیون، مطابقت لفظی داشته باشد. « بئس الرفد المرفود» یعنی چیزی که به آن ها می دهند آتش و لعنت است و آن بدترین چیز است. - . مجمع البیان 5 :191 -

«تسع آیات» در مورد آن اختلاف نظر است و گفته شده آن دست موسی و عصای او و زبان او و دریا و طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون است و گفته شده: طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون و دریا و عصا و محوشدن و تخته سنگ است و به جای محو شدن، دست هم گفته اند. و به جای دریا و محو شدن و تخته سنگ، دست و سالها - خشکسالی - و کاهش ثمرات - قحطی - گفته اند. حسن نیز مثل این را می گوید ولی خشکسالی و قحطی را یک نشانه فرض می کند و نهمین نشانه را بلعیدن دروغ و تزویر آنان توسط عصای موسی می­داند. و گفته شده: که آن ها نُه معجزه در احکام شریعت بودند. « فاسئل بنی اسرائیل » به پیامبر صلی الله علیه و آله وسلّم دستور داده شد که از بنی اسراییل سؤال بپرسد تا حجت و دلیل برایشان آشکارتر باشد و گفته شده: ای شنونده، بپرس.

« مسحورا » کسی که علم ساحری را به او داده­اند، یا ساحراً است، و مفعول را در جایگاه فاعل قرار داده است. و گفته شده: یعنی تو افسون شده­ای پس تو خودت را بر آن چیزی حمل می­کنی که افسونی که در توست می­گوید « لقد علمت ما أنزل هولاء» یعنی این آیات «إلّا ربّ السّموات و الأرض» که آن ها را خلق کرده است. « بصائر» و روایت است که امام علی علیه السلام در مورد «علمت» فرمود: به خدا قسم دشمن خدا این را نمی دانست ولی موسی به آن آگاهی کامل داشت. و گفت: که من این را می دانم. «و إنّی لأظنّک» یعنی آن را به تو نشان می دهم. «یافرعون مثبورا» یعنی هلاک شده، و گفته شده ملعون و گفته شده: یعنی احمق، کسی که عقل ندارد.

و گفته شده: کسی که از خیر دور است. « فأراد » یعنی فرعون «أن یستفزّهم» که موسی را اذیت کند « و من معه من الأرض » یعنی ساکنان مصر و فلسطین و اردن را با تبعید کردن آنان از آن جا.

ص: 87

و گفته شده: آن ها را بکشد. «و قلنا من بعده » یعنی بعد از نابودی فرعون « اسکنوا الأرض » در سرزمین مصر و شام « فإذا جاء وعد الآخرة » روز قیامت یعنی وعده روز آخرت و گفته شده که منظور، زمان نزول حضرت عیسی علیه السلام است. «جئنابکم لفیفا» یعنی کسانی که در قبرها هستند آن ها را به ایستادن برای حساب و بازرسی می کشانیم در حالی که با هم قاطی هستند و همه به دور هم پیچیده شده­اند در حالی که همدیگر را نمی شناسند، و هیچ کس به قبیله اش وابسته - متمایل - نیست. و گفته شده: « لفیفا» یعنی همگی. - .

مجمع البیان 6 : 443 - 444 -

«و هل أتاک» این ابتدای کلام است و به تحقیق خبری است از جانب خداوند که آن را ابلاغ نکرده است و فرمود:آیا خبری از فلان کس شنیدی؟ و گفته شده: جمله در حالت استفهام گزارشی است در معنای جمله خبری یعنی: برایت آمده است «إذ رأی نارا» ابن عباس می گوید: موسی مردی غیوری بوده است با دوستانش زیاد گشت نمی زده است برای این که زنش دیده نشود.

«فلمّا قضی الأجل» از شهر مدین خارج شد و گوسفندانش را با خودش آورده بود و خاواده اش سوار بر قاطری همراهش بودند و بر روی آن قاطر گونی های پر از وسایل خانه بود، در شبی بسیار تاریک راهش را گم کرد و گوسفندانش متفرق شدند و سنگ چخماقش جرقه نمی زد و زنش در هنگام وضع حمل بود آتشی را از دور دید که در نزد خداوند نور بود ولی در نزد موسی آتش بود. «فقال» در این هنگام «لاهله» که دختر شعیب بود و در مدین با او ازدواج کرده بود «امکثوا» این جا بمانید، «بقبس» یک شعله از آن آتش بزرگ بیاورم تا با آن خودتان را گرم کنید یا این که به وسیله آن آتش راه را پیدا کنم. یا این که علامتی را پیدا کنم که با آن راه را پیدا کنم. چون جایی که آتش روشن شده حتما کسی در آن نزدیکی هست. « فلمّا أتاها ». ابن عباس می گوید: هنگامی که به طرف آتش رفت متوجه شد که آتش بر روی درخت انگور است. پس از زیبایی نور آن آتش و سبز بودن آن درخت تعجب کرد و ایستاد. از جانب درخت ندایی شنید «یا موسی إنّی أنا ربّک» وهب می گوید: از جانب درخت ندایی آمد: ای موسی، سپس زود جواب داد و نمی دانست کیست که او را صدا می زند، و گفت: من صدایت را می شنوم ولی خودت را نمی بینم، فرمود: من بالای تو، همراه تو، پشت تو و از خودت به تو نزدیکترم. سپس فهمید که این صدا فقط می تواند فقط از جانب خداوند باشد و مطمئن شد. و موسی دانست که این صدا از جانب خداوند است و خواسته که معجزه­ای

ص: 88

برای موسی آشکار کند. آن چنان که در جایی دیگر فرمود: «إنّی أنا الله ربّ العالمین» و گفته شده: هنگامی که آن درخت سبز را دید که از تنه آن تا آخرش در آتش روشنی می درخشد و صدای تسبیح ملائکه ها را شنید و نور بزرگی دید که تا به حال ندیده بود که چیز سرسبز آتش روشن کند و نه آتش چیز سرسبز را بسوزاند تعجب کرد و فهمید که یک معجزه است و یک کار بزرگی است و سکینه و آرامش به او داده شد. پس ندا آمد «أنا ربّک فاخلع نعلیک» که تفسیرش را قبلا ذکر کردیم. «إنِک بالواد المقدّس » یعنی سرزمین پاک و مبارک «طوی» اسم آن بیابان بوده و گفته شده: به این خاطر به طوی نامگذاری شده چون دوبار پاک و مطهر شده است. انگار که دوبار با برکت پاک شده است.

«و أنا اخترتک» تو را برای انتشار رسالتم انتخاب کرده ام. «فاستمع لما یوحی» به آن چه به تو می گویم گوش بده و به آن توجه کن. «و أقم الصلوة لذکری » تا به وسیله آن من را تسبیح و تعظیم کنی یا این که من را مدح و ثنا کنی. و گفته شده: یعنی برای من نماز بگذار نه برای یکی دیگر و گفته شده: یعنی هرگاه فکر کردی که نماز بر تو واجب شده نماز بخوان چه در وقت نماز بودی و چه نه، این را اکثر مفسران گفته­اند و از امام باقر علیه السلام نیز روایت شده است. « إنّ السّاعة آتیة » یعنی قیامت حتما برپا می شود و در آن شکی نیست. «أکاد أخفیها» می­خواهم آن را از بندگانم مخفی کنم تا به طور ناگهانی اتفاق بیافتد. و از ابن عباس روایت است: «أکاد أخفیها من نفسی» که در قرائت أبیّ نیز چنین است و آن از امام صادق علیه السلام روایت شده است با این تقدیر که: اگر آن را از خودم مخفی می کنم چطور آن را برای تو آشکار کنم. و این در بین عرب ها شایع است.

ابوعبید می گوید: معنی

ص: 89

أخفیها، یعنی آن را آشکار می کنم. و فعل أکاد برای تاکید بر آن رفته است، یعنی نزدیک است که آن را برپا کنم. «بما تسعی» یعنی به آن چه از خیر و شر انجام می­دهی «فلا یصدنِّک عنها من لا یومن بها» یعنی کسانی که به قیامت ایمان ندارند تو را از نماز منع نکنند و یا این که انسانهایی که به قیامت ایمان ندارند تو را از ایمان به قیامت منع نکنند. و گفته شده: از عبادت و فراخواندن مردم به آن، و گفته شده: از این ویژگی­ها تو را منع نکنند. «و اتبّع هواه» هوی یعنی تمایل نفس به چیزی، « فترّدی» یعنی نابود می کند. - . مجمع البیان 7: 5 - 6 -

«و ما تلک بیمینک» از عصایی که در دستش بود پرسید: «أتوکّو علیها » هرگاه راه بروم بر آن تکیه می زنم. « و أهشّ بها غنمی» با آن برگ درختان را می ریزانم تا گوسفندانم از آن بخورند. «و لی فیها مآرب أخری » و نیازهای دیگرم را برطرف می کنم.

ابن عباس می گوید: توشه اش را بر آن حمل می کرد و بر آن ضربه می زد و از آن آب بیرون می آمد و با آن بر زمین می زد و از زمین برایش غذا بیرون می آمد و با آن حیوانات وحشی را از خودش و گوسفندانش دور می کرد و اگر کسی با او درگیر می شد با آن می جنگید. و اگر می خواست از چاه، آب بیرون بیاورد بلند می­شد و دو سر آن به مانند سطل می شدند و بر سر آن چیزی به مانند شمع بیرون می آمد و شب را برایش روشن می کرد و از او نگهبانی می داد و با او همدم می شد و اگر درختی بلند بود با قلابش آن را خم می کرد. « فإذا هی حیّی تسعی» یعنی با سرعت راه می رفت. و گفته شده: به ماری زرد که یالی به مانند یال اسب داشت تبدیل می شد و به اندازه ثعبان بزرگ می شد که ثعبان بزرگترین نوع مار است. از ابن عباس و گفته شده: وقتی آن را به زمین می انداخت با یک چشم بر هم زدن به ماری بزرگ تبدیل می شد که توجه مردم را جلب می کرد. به مانند شتر حامله از روی صخره ها می گذشت و آن ها را می بلعید و با دندانهایش ریشه یک درخت بزرگ را در می آورد و آن را ریشه کن می کرد، و چشم هایش از آتش می درخشیدند، و قلاب آن برایش تبدیل به گردن می شد که موهایی به مانند شهاب سنگ - نیزه کوچک - بر روی آن بود. هنگامی که این را دید به عقب برگشت و ترسید. سپس خداوند را یاد کرد و به حالت شرم از او ایستاد و سپس ندا آمد: « یا موسی » به جایی که بودی برگرد، موسی نیز در حالی که خیلی ترسیده بود، برگشت. «قال خذها» با دست راستت آن را بردار. «و لا تخف سنعیدها سیرتها الأولی» یعنی آن را به شکل اولیه اش که عصا باشد برمی گردانیم. در آن وقت موسی یک جامه پشمی پوشیده بود که آن را درآورده بود. هنگامی که خداوند به او دستور داد که آن را بردار یک طرف از جامه­اش را بر دستش گذاشت. خداوند فرمود: ای موسی، تو را چه شده است؟ آیا فکر کردی اگر خداوند بخواهد به تو آسیبی برساند آن جامه پشمین می تواند مانع آن شود؟ موسی گفت: نه، ولی من ضعیف هستم و از ضعف خلق شده­ام سپس دستش را برهنه کرد

ص: 90

و آن را در دهان مار گذاشت که ناگهان دستش بر جایی بود که عصا را می گرفت، جایی که بین دو سر آن بر عصا تکیه می کند. از وهب روایت است که: جنس عصا از درخت تمشک وحشی است که طول آن ده ذراع بوده به اندازه قد حضرت موسی علیه السلام . «و اضمم یدک إلی جناحک» یعنی دستت را به زیر بازو یا به پهلویت ببر؛ و گفته شده: آن را در گریبانت ببر که جناح کنایه از گریبان است. « تخرج بیضاء» که نور ساطعی دارد و در شب و روز به مانند خورشید و ماه و از آن هم بیشتر می­درخشد. - . مجمع البیان 7 : 8 -

«آیة أخری» بیضاوی می گوید: یعنی معجزه­ای دیگر که حال است برای ضمیر در «تخرج» آن را روشن بیرون می آورد یا حال برای ضمیر ها یا مفعول به شرط تقدیر فعل خذ یا اسم فعل دونک «لنریک من آیاتنا الکبری» متعلق به هذا است که مقدر است یا به آن چه که آیه و یا قصه بر آن دلالت می کند، متعلق است. یعنی با آن هدایت کردیم. یا این کار را انجام دادیم تا آن را به تو نشان دهیم. و کبری صفت برای آیات است یا مفعول برای فعل نریک و « من آیاتنا » حال است برای آن. - . انوار التنزیل 2 : 22 -

«ربّ اشرح لی صدری» طبرسی می گوید: سینه ام را فراخ کن تا ناراحت و غمگین نشوم و نترسم «و یسّر لی أمری» یعنی انجام دادن رسالتی را که بر عهده دارم برایم سهل و آسان کن. «و احلل عقدة من لسانی» عقده و لکنتی که بر زبانم هست را باز کن تا کلامم را بفهمند. که زبان موسی در هنگام حرف زدن و تلفظ حروف - به ویژه حرف «ت» - گیر داشت که حروف را نمی توانست به صورت فصیح بگوید انگار حروف را سریع ادا می­کرد. گفته شده که سبب آن، زغالی آتشینی بود که در دهانش گذاشت، هنگامی که ریش فرعون را گرفته بود و فرعون قصد کشتن او را کرده بود. پس با آوردن یاقوت و اخگر او را امتحان کردند، که موسی می خواست یاقوت را بردارد ولی جبرئیل دستش را به طرف اخگر برد و آن را به طرف دهانش برد و در دهانش گذاشت و زبانش سوخت. و گفته شده: که اکثر زبانش را سوزانده بود جز مقداری از آن که سالم مانده بود زیرا قران فرمود: «و لا یکاد یبیّن» گفته شده: که خداوند دعایش را مستجاب کرد و آن مشکل زبانش را برطرف کرد و آیه «و لا یکاد یبیّن» یعنی بیان و حجت نمی آورد. و به خاطر این، این را برای پوشیده نگاه­داشتن گفتند کسی به او توجه نکند. «واجعل لی وزیرا» که مرا در هنگام رفتن نزد فرعون کمک کند و برایم قوت قلب باشد. «من أهلی» تا فصیح­تر باشد. «هارون أخی» برادر تنی اش بوده است و در مصر بوده است. « اشدد به أزری» به وسیله او پشت من را قوی کن. «و أشرکه فی أمری» یعنی او را در پیامبری ام شریک کن تا بیشتر از من حمایت کند. «کی نسبّحک کثیرا» تا تو را از آن چه شایسته ات نیست، مبرا کنیم و تو را تسبیح گوییم. «و نذکرک کثیرا» و تو را به خاطر نعمت هایت سپاس و ستایش کنیم.

ص: 91

« إنک کنت بنا بصیرا » تو به کارها و احوال ما آگاه هستی «قد أوتیت سؤلک» امام صادق علیه السلام از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرد که فرمود: به آن چه امید نداری امیدوارتر باش تا آن چه به آن امید داری. موسی بن عمران رفت تا برای خانواده اش تکه آتشی بیاورد سپس خداوند با او صحبت کرد و با نبوت نزد خانواده اش برگشت. ملکه سبا کافر از شهر خودش خارج شد ولی همراه سلیمان ایمان آورد و ساحران فرعون رفتند تا برای فرعون عزت و عظمت بیاورند ولی در نزد موسی ایمان آوردند. - . مجمع البیان 7 : 8 - 9 -

«إذ أوحینا إلی أمّک» بیضاوی می گوید: با الهام به او گفتیم، یا در خواب، یا به وسیله پیامبر زمان خودش، یا فرشته ای، البته نه در شکل پیامبر آن چنان که به مریم وحی فرستاد. «ما یوحی» آن چه که از طریق وحی فهمیده می شود. یا آن چه که شایسته است از طریق وحی فرستاده شود و نباید به آن بی توجه بود چون اهمیت بسیاری دارد. «أن أقذفیه» به این که آن را در دریا بینداز یا یعنی آن را در دریا بینداز چون وحی به معنای قول است، و قذف به القاء و قرار دادن چیزی گفته می شود. «فلیقه الیمّ بالساحل» از آن جا که انداختن صندوقچه موسی به ساحل توسط دریا یک امر واجب الفعل و انجام شدنی بود چون اراده خداوند به آن تعلق گرفته است و دریا را به گونه­ای قرار داده که انگار تشخیص می­دهد و مطیع امر خداوند در این زمینه است، پاسخ را در حکم امتثال امر قرار داده است و بهتر است که مرجع همه ضمیرها موسی باشد. - . انوار التنزیل 2 : 22 -

«لتصنع علی عینی» طبرسی می گوید: تا او درجلوی چشمان خودم تربیت و سپری شود تا من در مورد کیفیت غذای تو چنان که می­خواهم مطمئن شوم و گفته شده: باید به این صورت بزرگ و تربیت شود که من به شیر دادن تو به او آگاه باشم تا به مادرت برسد. و گفته شده: که باید با حفظ و نگهداری خودم او را تربیت کنی، ان طور که هنگام دعاء برای سلامتی یکی می گویند: عین الله علیک: یعنی خدا نگهدار تو باشد. «إذ تمشی» ظرفی تا او را در آن بیندازی و آن ظرف را برایش درست کنی. به این صورت که مادر موسی صندوقچه ای را گرفته بود و در آن پنبه گذاشته بود و موسی را در آن گذاشت و او را در رود نیل رها کرد که از رود نیل یک جریان بزرگ آب به طرف باغ فرعون می رفت در حالی که او و همسرش آسیه در آن جا نشسته بودند آب صندوقچه را با خودش می آورد. فرعون دستور داد که آن را از آب بگیرند. هنگامی که سر آن را باز کرد یک بچه زیبارو در درون آن بود، و فرعون یک دفعه عاشق آن بچه شد و این دست خودش نبود، موسی شروع به گریه کرد و شیر می خواست. فرعون دستور داد تا آن زنانی را که در اطراف خانه اش بودند را بیاورند و به او شیر بدهند ولی موسی پستان هیچ کدام را نگرفت و در آن لحظه خواهر موسی علیه السلام آن جا ایستاده بود

ص: 92

چون مادرش به او گفته بود که دنبال صندوقچه برود و به آن ها گفت: من یک زن را می آورم که به او شیر بدهد که خداوند فرمود: «هل أدلّکم علی من یکلّفه» گفتند: بله، سپس رفت و مادرش را آورد که پستان مادرش را گرفت. که خداوند فرمود:« فرجعناک إلی أمّک کی تقرّ عینها» با دیدن او «و لا تحزن» از کشتن و غرق شدنت نترس و مادرش او را سالم و مطمئن به خانه اش برگرداند و فرعون برای شیر دادن به او پول هم می داد «و قتلت نفسا» آن قبطی کافری را که یک اسراییلی از موسی برای دعوای با آن مرد کمک خواسته بود. «فنجّیناک من الغمّ» از غم قتلی که انجام دادی چون می ترسید که به خاطر کشتن آن قبطی از او انتقام بگیرند. «و فتّناک فتونا» تو را امتحان کردیم تا برای گزینش تبلیغ رسالت ما خالص و آماده باشی یا از رنج و زحمت های متداوم تو را خلاص کردیم. «فلبث سنین فی أهل مدین» هنگامی که چوپان شعیب علیه السلام بودی. «علی قدر» در آن وقتی که مقدر شده بود برای پیامبری برگزیده شوی. «و اصطنعتک لنفسی» تو را برای وحی و رسالت خودم انتخاب کردم، یعنی تو را به عنوان کارگذار خودم انتخاب کردم و تو را خالص کردم تا بر طبق میل و اراده من رفتار کنی. « بآیاتی» با آیه ها و حجت های من و گفته شده: با 9 معجزه «و لا تنیا فی ذکری» در ترویج رسالت من ضعیف نشوید و فریب نخورید. « فقولا له قولا لیّنا» یعنی در کلام با او با مهربانی حرف بزنید و با او از روی خشم حرف نزنید یا این که در هنگام خطاب با کنیه اش که ابوالولید بوده است او را خطاب کنید. و گفته شده که کنیه اش ابوالعباس و یا ابومرّه بوده است. و گفته شده: کلمات آرام و قول این این ها هستند: « هل لک إلی أن تزّکی» «و أهدیک إلی ربّک فتخشی» و گفته شده: قول لین این بود که موسی به نزد فرعون آمد و به او گفت: تسلیم بشو و به خداوند جهانیان ایمان بیاور تا همیشه جوان بمانی و پیر نشوی و تا آخر عمرت بر تخت پادشاهیت باشی و لذت خوراک و غذا و جماع تا زمان مرگت از تو گرفته نشود و هرگاه مُردی داخل بهشت می شوی. و فرعون نیز از این خوشش آمد ولی هیچ کاری را بدون مشورت با هامان انجام نمی داد و هامان در آن لحظه آن جا نبود هنگامی که هامان برگشت او را از ماجرا باخبر کرد و می خواست که حرف موسی را قبول کند. سپس هامان گفت: فکر می کردم که تو عاقل و صاحب نظر هستی، وقتی تو خودت خدا هستی می خواهی بنده کسی بشوی؟ وقتی که تو پرستش می شوی، می خواهی کسی را بپرستی؟ و فرعون را از نظرش برگرداند. « لعلّه یتذّکر أو یخشی » موسی و هارون وقتی که او را دعوت کردند امید داشتند که تسلیم شود نه این که از اسلامش نا امید باشند «أن یفرط علینا» یعنی قبل از این که به دعوت ما فکر کند ما را عذاب و شکنجه دهد و قصد کشتن ما را بکند «أو أن یطغی» یا این که به ما توهین بکند. «إنّنی معکما» با کمک و حفظ شما «أسمع» آن چه که از شما می پرسد و جوابش را به شما الهام می کنم. «و أری» و اگر قصد اذیت و جان شما را بکند و آن را از شما دور می کنم.

«فأرسل معنا بنی اسرائیل» آن ها را از بندگی و اسارت آزاد کن. «و لا تعذّبهم»

ص: 93

و آن ها را با انجام کارهای سخت عذاب نده. «و السلام علی من اتبع الهدی» منظورش سلام دادن نیست بلکه یعنی کسی که از هدایت پیروی کند از عذاب خداوند در امان است. « فمن رّبکما » او چه جنسی دارد؟ سپس موسی توضیح داد که خداوند جنس ندارد بلکه باید او را از طریق کارهایش بشناسیم. «أعطی کلّ شیء خلقه» صورتی که برایش تصویر کرده است، سپس او را به محل غذا و نوشیدنی ها و زنانش هدایت کرد یا این که به مانند خلقتش او را خلق کرد یعنی برای او از جنس خودش زوجی اختیار کرد و سپس او را برای نکاح و عقد کردنش راهنمایی کرد. یا این که به مخلوقاتش هر نعمتی را بخشید، از خوردن و آشامیدن و سایر چیزهای دیگری که از آن نفع می برند سپس آن ها را به راه زندگی و به امور دینشان راهنمایی کرد تا به وسیله آن ها به نعمت های آخرت هم برسند. « فما بال القرون الاولی» پس حالت امت های پیشین چگونه است که به توحید خداوند اقرار نکردند و او را عبادت نکردند بلکه بت ها را پرستش کردند و گفته شده: هنگامی که موسی او را به ایمان روز رستاخیز دعوت کرد گفت: پس ایشان را چه شده که مبعوث نشده­اند؟ موسی فرمود: « علمها عند ربّی » یعنی کارهای آن ها در نزد خداوند محفوظ است و از طریق آن آن ها را مجازات یا پاداش می دهد. «فی کتاب» یعنی در لوح محفوظ یا آن چه ملائکه آن را می نویسند. «لا یضلّ ربّی» چیزی از آن از بین نمی رود « و لا ینسی» ربطی به کارشان ندارد بلکه به وسیله اعمالشان با آن ها رفتار می شود. «مهدا» یعنی یعنی فرش و گستره ای «و سلک لکم فیها» به خاطر شما در زمین راههایی ایجاد کرد که آن ها را بپیمایید. «أزواجا» یعنی گروه گروه، «و لقد رأیناه» به فرعون، «آیاتنا کلّها » یعنی 9 معجزه «فکذّب» به همه آن ها «و أبی» که ایمان بیاورد «مکانا سوی» مسافتش بین دو گروه مساوی باشد.

« قال» موسی: « موعدکم یوم الزینة» که روز عید بود که خود و بازارهایشان را زینت می دادند «و أن یحشر الناس ضحی» یعنی در ظهر آن روز « فتولّی فرعون» در جایگاه موعود حاضر شد. « فجمع کیده» ساحران را جمع کرد. « ثمّ أتی» آن موعود فرا رسید. « قال لهم » موسی ساحران را نصیحت کرد و گفت: « ویلکم » که ویل برای تهدید است. یعنی خداوند عذاب و ویل بر شما می فرستد. « لا تفترّوا علی الله کذبا » که معجزه من را سحر بدانید و سحر خودتان را حقیقت بدانید و فرعون را معبود خود قرار دهید. «فیسحتکم» شما را ریشه کن می کند. « فتنازعوا أمرهم بینهم » با قومشان مشورت کردند و در مورد سخنان موسی و فرعون بحث کردند و هرکدام حرف یکی را قبول می کرد و گفته شده: ساحران در مورد ریسمانها و عصاها و این که چه کسی اول کارش را انجام دهد، مشورت می کردند. «و أسرّوا النجوی» کلامش را از فرعون مخفی کردند و گفتند: اگر موسی بر ما غلبه کرد از او پیروی می کنیم. و گفته شده: هنگامی که موسی به آن ها گفت: «ویلکم لا تفتِروا علی الله کذبا» به همدیگر گفتند: این سخن یک ساحر نیست و بعضی ها با همدیگر نجوا می کردند.

ص: 94

و گفته شده: با فرعون نجوا کردند و در مورد موسی و هارون حرف می زدند. کلام آن ها «إن هذان لساحران» فرعون و سپاهیانش این را به ساحران گفتند: «و یذهبا بطریقتکم المثلی» مثلی مونث أمثل است، یعنی برتر و بهتر یعنی: می خواهند کاری بکنند توجه مردم را به سوی شما برگردانند، از امام علی علیه السلام نقل شده است و گفته شده: آن راه برتر ایشان، بنی اسرائیل بودند و بنی اسراییل ثروتمندتر و پرجمعیت تر بودند. و گفته شده: می­خواهند آن شیوه­ای که در عرف و دینتان هستید از بین ببرند. «فأجمعوا کیدکم » یعنی همه سحر و حیله هایتان را بیاورید «ثمّ ائتوا صفّا» صف به صف و همگی «و قد أفلح الیوم من استعلی» هر کس امروز غالب و چیره شود خوشبخت می شود. بعضی از آن ها می گویند: این قول فرعون به ساحران بوده است. و دیگران می گویند: این کلام بعضی از ساحران به بعضی دیگرشان است. «یخیّل إلیه» به موسی یا به فرعون. « إنّها تسعی» یعنی به مانند حرکت مارها حرکت می کنند و راه می روند و به خاطر این گفت: «یخیّل إلیه» چون به طور واقعی حرکت نمی کرد و چون در داخلش جیوه ریخته بود انگار که حرکت می کرد هنگامی که خورشید گرم شد جیوه بالا ­رفت سپس خورشید آن را حرکت داد پس گمان کرد که دارد حرکت می کند.

«فأوجس فی نفسه» یعنی در درونش احساس ترس می­کرد. و گفته می­شود: أوجس القلب فزعا: یعنی چیزی را در دلش پنهان کرد. به این خاطر ترسید که شاید مردم فکر کنند که کار او هم به مانند کار ساحران بوده است. و فکر کنند که کارشان مساوی است و به او شک کنند. و گفته شده: این ترس سرشت است چون انسان اگر برای بار اول امر هولناکی را ببیند برای اولین بار می ترسد و در وهله اول از آن کار ابا دارد. و گفته شده او ترسید که قبل از این که عصایش را بندازد و مردم بطلان کار ساحران را ببینند متفرق شوند و در شک بمانند. و گفته شده: او نمی دانست که اگر عصا به مار تبدیل شود آیا برتری او ظاهر می شود؟ چون او نمی دانست که مار او مار ساحران دیگر را می بلعد. و این باعث ترسش شده بود، چون اگر به مار تبدیل می شد و مار دیگر ساحران را نمی بلعید، شاید آنان ادعای مساوات کار او با آن ها را می­کردند. بخصوص این که چون نظر اولیه مردم و حکومت با آن ها بود. هنگامی که مار ساحران دیگر را بلعید شبهه و شک او برطرف شد. «إنّک أنت الأعلی» با پیروزی و غلبه بر آن ها «و ألق ما فی یمینک» گفتند: هنگامی که عصایش را انداخت به مار تبدیل شد و در اطراف صف مردم دور زد تا همه مردم آن را ببینند سپس به طرف ریسمان ها و عصاها رفت و همه آن ها را با آن که زیاد بودند بلعید. سپس موسی آن را گرفت و به عصا تبدیل شد آن طور که قبلا بود. «حیث أتی» آن طور که بود و از آن جا که انداخته شده بود «إنّه لکبیرکم» یعنی او استاد شماست و شاگرد نمی تواند کار استادش را انجام دهد و یا این که رئیس شماست

ص: 95

و به خاطر احترام و بزرگی او از مبازره با او دست کشیدید و فقط برای فریب دادن عامه مردم این را گفت.

«فی جذوع النّخل» یعنی بر آن «أینّا أشدّ عذابا» به من ایمان دارید یا به خدای موسی و باید از ایمان به او بازگردید. «لن نوثّرک» به خاطر معجزه­ها و نشانه هایی که برای ما آمده است به تو ایمان نداریم. «والّذی فطرنا» یعنی بر کسی که ما را خلق کرده است یا واو برای قسم است. « فاقض ما أنت قاض » هر کاری دوست داری انجام بده و هر حکمی می خواهی بده چون تو حاکم نیستی ما از ایمان خود برنمی گردیم. «إنّما تقضی هذه الحیوة الدّنیا» تو فقط در این دنیا قدرت داری و فقط در این دنیا پادشاه هستی نه در دنیای آخرت و در آخرت هیچ قدرتی نداری. و گفته شده: یعنی دنیا از بین می رود و نابود می شود. « خطایانا » از شرک و گناه «و ما أکرهتنا من السّحر» به این خاطر این را گفتند که چون پادشاهان آن ها را بر یادگرفتن سحر و ساحری مجبور می کردند تا از زیر قدرت آن ها خارج نشوند و گفته شده: که ساحران به فرعون گفتند: موسی را در حالت خواب به ما نشان بده، سپس موسی را به آن ها نشان داد و دیدند وقتی که او خواب است عصایش از او نگهبانی می­دهد و گفتند: این سحر نیست چون وقتی ساحر می خوابد سحرش باطل می شود ولی او آن ها را مجبور کرد که کارشان را انجام دهند با این که از روی اجبار آن کار را می کردند. «و الله خیر» برای ما از تو بهتر است و ثواب و پاداش او بهتر و ماندگارتر است یا پاداشش برای مؤمنان بهتر است و عقوبتش برای گناهکاران ماندگارتر است. این جا خبرها در مورد ساحران تمام می شود. سپس خداوند فرمود: «إنّه من یأت ربّه مجرما» و گفته شده: این کلام ساحران است. - . مجمع البیان 7 : 10 - 21 -

«فاضرب لهم» بیضاوی می گوید: یعنی برای آن ها قرار بده، که «ضرب له فی ماله سهما» قرار داد؛ از ضرب اللبن، هنگامی که آن را عمل آورد. «یبسا» مصدری است که به این جا به عنوان صفت آمده است. « لا تخاف درکا » شما امنیت دارید و دشمن به شما نمی رسد. « فأتبعهم فرعون بجنوده » یعنی خودش و سپاهیانش او را دنبال کردند و مفعول دوم حذف شده و گفته شده: «فأتبعهم» به معنای اتّبعهم است - دنبال آن ها رفت -؛ و قرائت نیز آن را تأیید می­کند و حرف باء برای متعدی کردن است. و گفته شده: که حرف باء، زائده است «« فغشیهم » مرجع ضمیر هاء برای سپاهیانش است یا مرجعش فرعون و سپاهیانش است و در آن مبالغه و اختصار است، یعنی هر کس داستان او را بشنود می ترسد و هیچ کس جز خداوند، عمق آن را نمی­داند «و أضلّ فرعون قومه و ما هدی» آن ها را در دین گمراه کرد و آن ها را هدایت نکرد و آن ریشخند است به او در این گفته­اش: «و ما أهدیکم إلّا السبیل الرشاد» یا این که آن ها را در دریا گمراه کرد و نجات پیدا نکرد. - . انوار التنزیل 2 : 25 -

ص: 96

« بآیاتنا » با نُه معجزه « و سلطان مبین » و یک حجت و دلیل آشکار. امکان دارد که منظور از آن عصا باشد و به خاطر این آن را به صورت مفرد آورد چون برترین معجزه ای بوده است «قوما عالین» متکبر « قومها» یعنی: بنی اسراییل « لنا عابدون » به مانند بردگان به ما خدمت می کنند. - . انوار التنزیل 2 : 46 - 47 -

«ألا یتّقون» به طور مستقیم هشداری برایشان فرستاد که از زیادی ظلم و انجام دادنش بدون هیچ ترسی از آن ها تعجب کرده بود. «إنّی أخاف» تا « إلی هارون » از خداوند خواست که برادرش هارون را نیز به او ملحق کند و در انجام این سه کار با او شریک شود تا بتواند آن ها را انجام دهد: ترس از نپذیرفتن او توسط مردم، تنگی قلب او در واکنش به نپذیرفتنش و

همچنین افزایش یافتن لکنت او در هنگام صحبت کردن به طوری که روح در باطن دل، انقباض گیرد و زبانش به سخن باز نشود. چون اگر این ها با هم جمع شوند به یک یاور نیاز دارد که برایش قوت قلب باشد و یک جانشین داشته باشد هنگامی که زبانش بند بیاید، تا دعوت رسالتش مختل نشود و این درخواست از جانب او. به منزله تعلل کردن و تردید در قبول کار نبود بلکه می خواست تا یک یاور برای کارش داشته باشد یا این که اگر نتوانست رسالتش را انجام دهد در اول عذرش را گفته باشد. «و لهم علیّ ذنب» یعنی پیامد گناه؛ که منظورش کشتن آن مرد قبطی بود. و به خاطر دیدگاه مردم آن را گناه خواند « فأخاف أن یقتلون» و ترسید که قبل از انجام رسالتش او را بکشند و این نیز به منزله تعلل در انجام رسالتش نیست بلکه می خواست از کاری که شاید برایش اتفاق بیافتد جلوگیری کند. «کلّا فاذهبا بآیاتنا» که دو درخواست او را اجابت کرده بود که به او وعده داد که کارهای لازم را برای دقع ترس از او انجام می­دهد و این که برادرش را در ترویج رسالتش با او بفرستد «إنّا معکم» یعنی موسی و هارون علیه السلام و فرعون «مستمعون» به آن چه که بیت شما و او اتفاق می افتد آگاه هستم و شما را بر او چیره می کنم. « إنّا رسول ربّ العالمین» به این خاطر رسول را مفرد به کار برد چون مصدر است و برای مثنی و جمع به صورت مفرد می توان آن را به کار برد یا به خاطر این که با هم برادر و متحد بودند یا به خاطر وحدت فرستنده و فرستاده شده یا این که منظورش این بوده که: هر کدام از ما فرستاده خداوند هستیم. «أن أرسل معنا بنی اسرائیل» که آن ها را آزاد کنی تا با ما به شام برگردند «قال» بعد از این که موسی و هارون نزد فرعون آمدند و این سخنان را به او گفتند، فرعون گفت: «أ لم نربّک فینا» یعنی در خانه ی خودم « ولیدا» یعنی وقتی بچه بودی و به خاطر این به او ولید گفت چون از زمان تولدش چیزی نگذشته بود «و لبثت فینا من عمرک سنین» گفته شده: که سی سال در بین آن ها زندگی کرد. و سپس ده سال هم دور از آن ها در مدین زندگی کرد سپس به نزد آن ها برگشت و سی سال آن ها را به خداوند دعوت کرد سپس پنج سال بعد از غرق شدن آن ها زنده ماند. - . انوار التنزیل 2 : 67 -

طبرسی می­گوید: یعنی سالهای زیادی در نزد ما زندگی کردی که هجده سال بوده است. ( از ابن عباس) و گفته شده: سی سال و چهل سال «و فعلت فعلتک التی فعلت» یعنی کشتن مرد قبطی

ص: 97

«و أنت من الکافرین» حق نعمت ها و تربیت کردنت را ادا نکردی و گفته شده: یعنی به خدایی که با هم می­پرستیم و به دینمان کافر شدی و این کار او را زشت می­داند و می­گوید که تو کافر شدی «قال» موسی گفت: « فعلته إذا فأنا من الضالّین» من این کار را کردم ولی نمی دانستم که آن مرد کشته می شود و گفته شده: یعنی من فراموش کرده بودم و گفته شده که: یعنی من از راه راست گمراه بودم و این کار را هم عمدی انجام ندادم بلکه یک اشتباه بود. و گفته شده: از نبوت گمراه بودم، یعنی حرام بودن کشتن آن قبطی به من وحی نشده بود. «حکما» یعنی از طریق نبوتم. و گفته شده: علمی است به آن چه که حکمت اقتضا می­کند از تورات و علم به حلال و حرام و احکام دینی. «و تلک نعمة تمنّها علیّ أن عبّدت بنی اسرائیل» که (عبّده و اعبده) خوانده شده، اگر آن را به بردگی گرفت و در آن چند قول وجود دارد:

یک: در آن اعتراف می کند که تربیت کردن موسی توسط او نعمتی است از او بر موسی و انکار نعمت در ترک به بندگی کشیدن اوست؛ و هزار نوع توبیخ در این عبارت وجود دارد. گویی که گفته است: آیا می گویی که این که بنی اسراییلی ها را به بردگی و بندگی کشیدی ولی من را نه، یک نعمت است که بر من منت می­گذاری؟

دوم: منت گذاری او را رد می کند، یعنی آیا به خاطر این که من را بزرگ کردی و قومم را به بندگی و بردگی گرفتی منت می گذاری. این نعمت نیست منظورش این است به بندگی گرفتن بنی اسراییل که قوم من هستند منت تربیت من را از بین می برد.

سوم: به این معنی که اگر تو بنی اسراییل را به بندگی نمی گرفتی و فرزندان آن ها را نمی کشتی، مادرم مجبور نبود که من را به دریا بندازد انگار که تو بر چیزی که خودت بانی و باعث آن بودی، بر من منت می گذاری.

چهارم: بیان این است که فرعون نعمتی بر او ندارد چون کسی که او را تربیت کرد در واقع مادر خودش و مردم دیگر بنی اسراییل بودند که آن ها را به بندگی گرفته بود. به این معنا که تو بر من منت می گذاری که بنی اسراییل را به بندگی گرفتی تا من را تربیت کنند و محافظت کنند. - . مجمع البیان 7 : 186 - 187 -

«قالوا أرجه و أخاه» بیضاوی می گوید: یعنی کار آن ها را به تاخیر بیانداز. و گفته شده: یعنی آن ها را زندانی کن. « و ابعث فی المدائن حاشرین » نگهبانان را تا ساحران را در ساعاتی از روز معین که وقت ظهر روز عید بوده است، حاضر کنند. «لمیقات یوم معلوم » هنگامی یک روز مشخص را برایشان معین کرد « و قیل للنّاس هل أنتم مجتمعون * لعلنا نتّبع السحرة إن کانوا هم غالبون » شاید ما به دین آن ها ایمان بیاوریم و امیدواری به اعتبارِ غلبهِ مقتضی پیروی بوده است و منظورشان این بوده که از موسی پیروی نکنند نه این که

ص: 98

ساحران را تبعیت کنند. « و قالوا بعزّة فرعون » به این خاطر به عزت فرعون قسم خوردند چون به خاطر زیادی اعتقادشان به خود و این که نهایت کاری که از جادو برمی­آید را انجام می­دهند فکر می کردند که پیروزی با آن هاست «ما یأفکون» با خدعه و حیله هایی که انجام می دهند و موضوع را واژگونه جلوه می­دهند فکر می کنند که آن ریسمان ها و عصاهایشان مارهایی هستند که حرکت می کنند و یا این که به خاطر این برای عصاهای آن ها کلمه إفک را آورد تا شدت - مبالغه -. تزویر و حیله آن ها را نشان دهد « إنّکم متّبعون » فرعون و سپاهیانش شما را دنبال می کنند و به این خاطر به آن ها دستور داد تا از آن جا بروند، یعنی آن ها را در شب حرکت بده تا اگر فردا صبح به دنبال شما حرکت کردند شما از آن ها جلوتر باشید و تا قبل از رسیدنتان به دریا، به شما نرسند «فأرسل فرعون» هنگامی که شنید آن ها شبانه حرکت کردند « فی المدائن حاشرین» سپاهیان را که آن ها را دنبال کنند « إنّ هولاء لشرذمة قلیلون » بنابر اراده قول، و آن ها را کم­تعداد فرض کرد در حالی که به اضافه سپاهش ششصد و هفتاد هزار نفر بودند. روایت است هنگامی که از شهر خارج شد فقط پیشقراولان سپاهش هفتصد هزار نفر بودند. شرذمه یعنی: تعدادی کم و به اعتبار طایفه هایشان آن ها را کم فرض کرده است که هر طایفه ای تعدادشان کم بود. « لغائظون » کاری می کنند که ما را عصبانی کنند. « و إنّ الجمیع حاذرون » و ما جمعی هستیم که طبق عادتمان آماده­باش هستیم. حاذر یعنی: کسی که مسلح است. « و مقام کریم » خانه های خوب و جایگاه­های پرناز و نعمت. « کذلک» مانند آن اخراج کردن اخراج کردیم. پس این مصدر است، یعنی مانند آن جایگاه­هایی که برای آنان بود و بنا بر این که صفت مقام باشد یا این که الأمر کذالک، یعنی خبر آن محذوف است. « فلمّا تراء الجمعان » هنگامی که به آن رسیدند طوری که همدیگر را می دیدند. « إنّا لمدرکون» به ما می رسند. « قال کلّا » هیچ وقت به شما نمی رسند چون خداوند وعده داده است که شما را از دست آن ها نجات می­دهد « إنّ معی ربّی » با حفظ و پیروزی « سیهدین» راه نجات از آنان را. « بعصاک الحجر » به دریای سرخ یا رود نیل « فانفلق » یعنی بر دریا ضربه ای زد و دریا شکافته شد و 12 شکاف در آن ایجاد شد که بین آن ها راه وجود داشت. « کالطّود العظیم » به مانند یک کوه بزرگ در جایش ثابت بود « و أزلفنا » آن را نزدیک کردیم « ثمّ الآخرین » فرعون و قومش را نزدیک کردیم تا این که به دنبال آن ها وارد آن شکاف های دریا شدند. - . انوار التنزیل 2 : 68 - 69 -

« إذ قال موسی» طبرسی گوید: یعنی داستان موسی را به یاد بیاور « أذ قال لأهله » به دختر شعیب « إنِی آنست » یعنی آتشی را دیدم « بشهاب قبس » شعله ای از آتش، شهاب: نوری مانند ستونی از آتش، و هر نوری به مانند عمود کشیده شده باشد شهاب گفته می شود. و به این خاطر برای همسرش

ص: 99

لفظ «آتیکم » جمع را به کار برد، به خاطر ایجاد انس در او در مکان های وحشت آور، لفظ جمع را برایش به کار برد. « لعلّکم تصطلون » تا با آن گرم شوید. چون گرفتار سرما شده بودند و در فصل زمستان بودند « فلمّا جاءها ». هنگامی که موسی کنار آن نور آمد که فکر کرده بود آتش است در حالی که نور بوده «أن بورک من فی النار و من حولها» وهب می گوید: هنگامی موسی آتشی را دید در نزدیکی آن ایستاد و دید که آن آتش از شاخه های درختی بسیار سرسبز بیرون می آید که آتش آن بیشتر و بیشتر می شد و درخت هم سرسبزتر و زیباتر می شد. و آن آتش با حرارتش درخت را نمی سوزاند و درخت با رطوبتی که داشت آتش را خاموش نمی کرد. از آن صحنه تعجب کرد، و هیزمی که در دست داشت به سوی آن انداخت تا شعله ای از آن بردارد. پس آتش به طرف او آمد و او ترسید و از آن دور شد، همچنان آتش به او طمع داشت و او به آتش تا این که ندایی آمد و مراد از آن ندای وحی است: « أنّ بورک من فی النّار و من حولها » کسانی که در آتش هستند مبارک و خجسته اند و کسی که در اطراف آن است یعنی موسی علیه السلام. زیرا آن نوری که موسی دید در آن ملائکه هایی بودند که صدای تسبیح و ذکرشان بیرون می آمد و کسی که اطرافشان است یعنی موسی، چون او نزدیک آن درخت بود ولی در آن نبود. گویی که گفته شده: خداوند کسانی را که در آتش هستند و تو را مبارک کرده است و در حکم دعاست و مراد خبر دادن است. گفته شده: کسانی که در آتشند قدرت و سلطه و برهان او هستند پس برکت به اسم خداوند متعال برمی گردد و تاویل آن: مبارک است کسی که این آتش و اطراف آن را منور کرده است که منظور موسی و ملائکه هستند و گفته شده: کسی که در طلب آتش است، موسی و کسانی که در اطراف آن هستند یعنی ملائکه، مبارک هستند. «سبحان الله ربّ العالمین » او پاک ومنزه است از آن چه لایق صفاتش نیست، از آن که او جسم باشد و به جهت نیاز پیدا کند یا این که او عرض باشد و به مکان نیازمند باشد یا این که او برای صحبت کردن به وسیله­ای نیاز داشته باشد. « إنّ الله » آن کسی که با تو حرف می زند خداست. « العزیز » خداوند قادری که مغلوب نمی شود « الحکیم » در افعالش و محکم در تدابیرش.

« کأنها جانّ » ماری که بزرگ نیست، با این که یک ماری بزرگ بود به خاطر سرعت و چابکی و لرزشی که در حرکت کردنش داشت به جانّ تشبیه کرده است. و گفته شده: که جان و ثعبان دو حالت متفاوت هستند در اوایل نبوتش به صورت جانّ و هنگامی که به نزد فرعون فرستاده شد به شکل ثعبان درآمد. «إلّا من ظلم» استثنای منقطع است «فی تسع آیات» یعنی همراه نه معجزه دیگر تو را بر فرعون به پیامبری فرستادیم «إلی فرعون و قومه» و گفته شده: یعنی از نه آیه

ص: 100

- معجزه - «فاسقین» یعنی خارج شدگان از اطاعت خداوند و به بدترین شکل کافر شدن «مبصرة» به صورت واضح و آشکار « و استیقنتها أنفسهم» با یقین قلبی خود به آن، آن را شناختند و یاد گرفتند «ظلما» بر مردم بنی اسراییل یا بر خودشان « و علّوا » برای دست یابی به منزلت و بلند مقامی و با تکبری که در آن ها بود و نمی توانستند به موسی و معجزاتش ایمان بیاورند. - . مجمع البیان 7 : 211 – 213 -

« إلّا سحر مفتری » سحری ساختگی که بر اصل و پایه درست نبود. « و ما سمعنا بهذه فی آبائنا الأولین» آن را گفتند با وجود شناخته بودن داستان حضرت نوح و هود و صالح و پیامبران دیگری که به توحید دعوت کرده بود یا به دلیل دوره و زمان طولانی و یا به خاطر این که پدرانشان چیزی از آن را تصدیق نکردند. «ربّی أعلم» خداوند می داند که من این آیات و نشانه های هدایت کننده را از جانب او آوردم و اگر شما مرا تکذیب کنید او شاهد من است و او می داند که عاقبت خیر و نیکو برای ما و اهل حق و حقیقت است. « فأوقد لی یا هامان » یعنی آتش را بر آن گِل روشن کن تا از آن آجر درست شود. گفته شده: که او اولین کسی بود که آجر را درست کرد و با آن بنا درست کرد. « فاجعل لی صرحا » یک کاخ یا بنای بلند برایم بساز « لعّلی أطّلع إلی إله موسی » تا به سوی او بروم و به او مشرف شوم و او را بشناسم، او این کار را برای فریب دادن و به اشتباه انداختن مردم انجام داد تا آن ها فکر کنند که آن خدایی که موسی شما را به او دعوت می کند به مکان و جهت نیاز دارد. «و إنِی لأظنه من الکاذبین» در ادعایش نسبت به وجود خدایی دیگر و پیامبری او « إلینا لا یرجعون » و منکر روز قیامت و رستاخیز شدند « فی الیمِّ » در رود نیل یا دریایی در پشت سرزمین مصر که به آن إساف می گفتند. « و جعلناهم أئمة » حکم کردیم که آن ها این گونه باشند. « و أتبعناهم » و لعنت پشت لعنت به دنبال آن ها قرار دادیم و آن لعنت ها دوری از رحمت و نعمت هاست، یا این که لعنت را همواره همراه آنان قرار دادیم یعنی مؤمنان را بر لعنت فرستادن بر آن ها دستور دادیم. « من المقبوحین » یعنی نابود شدگان، یعنی کسانی که خلقتشان زشت شده به این صورت که صورتی سیاه و چشمانی کبود - آبی - رنگ دارند. - . مجمع البیان 7 : 254 - 255 -

«قالوا سحران» بیضاوی می گوید: منظور آن ها موسی و هارون یا موسی و محمد صلی الله علیه و آله است به تقدیر مضاف، یا به خاطر مبالغه کردن آن را به صورت مثنی آورده است. «تظاهرا» برای ایجاد آن کارهای خارق العاده با هم همکاری کردند

ص: 101

یا به توافق دو کتاب. - . انوار التنزیل 2 : 89 -

«و فرعون ذی الأوتاد» طبرسی می­گوید: درباره این آیه سه قول وجود دارد:

یک: بازیچه هایی از میخ داشت که برای او بر آن ها بازی می کرد. دو: مردم را با میخ شکنجه می داد. سه: به معنای صاحب بنیان و بنیان به معنای میخ است. چهار: به این معنا که دارای ارتش و جماعت زیادی است. به این صورت که پادشاهیش را محکم کرده و به مانند میخ که چیزی را محکم می کند آن ها هم پایه های پادشاهیش را استوار می کردند. در زبان عربی آمده است که: هو فی عزّ ثابت الاوتاد: یعنی او در عزتش به مانند میخ استوار است. در اصل به این معنی است که خانه هایشان با میخ محکم می شوند. پنجم: به خاطر زیاد بودن سپاهیانش که در زمین در حرکتند و زیاد بودن میخ های چادرهایشان از تعبیر صاحب میخ های زیاد «ذا الاوتاد» استفاده کرده است. و منظورش از زیاد بودن میخ ها، زیاد بودن سپاهیان است. - . مجمع البیان 8 : 468 -

« ابن لی صرحا» یعنی قصری محکم با آجر و گفته شده: مکانی بلند «لعلّی أبلغ الأسباب أسباب السموات» شاید به راهها برسم از آسمانی به آسمان دیگر. و گفته شده: به دروازه های راههای آسمان برسم. و گفته شده: به منزل های آسمان. و گفته شده: آن را سبب و وسیله قرار دهم و به مرادم برسم و به علم آن چه را که از من غایب است. - . در انوار التنزیل آمده است که می خواست که برایش یک رصد خانه در یک جای بلند بسازد تا در آن احوال ستارگان و و احوال آسمان ها را که دلالت بر اتفاقات دنیایی می کند، نگاه کند. واین که ببیند آیا موسی آن چه را که گفته است می تواند پیدا کند یا این که دروغ است. -

سپس منظورش را به طور واضح گفت: « فأطّلع إلی إله موسی » به او نگاه کنم و او را ببینم و منظورش آن بود که به دروغ خداوند را ضعیف نشان دهد با این که می­دانست که آن محال است. و گفته شده: مرادش این بود: تا به خدای موسی برسم و جهل بر او غالب شد و فکر کرد که خداوند بزرگ در آسمان است و فکر کرد که به انتهای آسمان می­رسد «و کذلک» یعنی همان طور که کارهای زشت و بد کافران را برای ایشان زینت داده بود «زیّن لفرعون سوء عمله» کار زشت او را، یارانش یا شیطان آن را برایش زینت دادند «إلّا فی تباب» یعنی نابودی و خسارت. - . مجمع البیان 8 : 524 -

«إذا هم منها یضحکون» از روی مسخره کردن و سبک شمردن «و ما نریهم من آیة» منظور از آن عذاب های پی در پی بودند از طوفان و ملخ و شپش و قورباغه و خون و محو شدگی بر آن ها نازل شد و آن عذاب ها به ترتیب هرکدام از عذاب قبلی سخت تر بود. که خداوند در مورد آن فرمود: « و أخذناهم بالعذاب »

ص: 102

که پس برای آنان عذاب و برای موسی معجزه بود. «و قالو یا أیّها السّاحر» منظورش بود: ای عالم. و در آن زمان ساحر را بزرگ می­داشتند و صفت بدی نبود، و گفته شده: این را برای مسخره کردن به او گفتند و گفته شده: یعنی ای کسی که با سحرش بر ما غلبه کرد، و گفته می شود: ساحرته فسحرته یعنی با سحر بر او چیره شدم. «إنّا لمهتدون» هنگامی که عذاب بر ما برداشته شود به آن چه که تو ما را بر آن دعوت می کنی ایمان می آوریم. « تجری من تحتی» یعنی تحت فرمان من، و گفته شده: که زیر قصر او جریان داشت و او بر آن مشرف بود « أفلا تبصرون » این پادشاهی عظیم و قدرت زیاد من و ضعف موسی را نمی بینید «مهین» یعنی ضعیف حقیر که منظورش موسی است. سیبویه و خلیل می گویند: در آیه «أفلا تبصرون» ضمیر أنا به حرف عطف أم عطف شده است. چون معنی این است (أم أنا خیر أم تبصرون) یا من بهتر هستم یا آن چه می بینید چون وقتی آن ها گفتند: تو از او بهتری پس آن ها در نزد او بصیران شدند. «و لا یکاد یبیّن» و تا آن زمان به خاطر گره­ای که در زبانش بود نمی­توانست حرف و دلایلش را به طور فصیح بیان کند. حسن می­گوید: هنگامی که خداوند او را بر قوم بنی اسراییل فرستاد آن گنگی زبانش از بین رفت آن طور که خود موسی گفته بود که: « و احلل عقدة » و خداوند فرمود: « قد أوتیت سؤلک » قبلا به خاطر آن چه از گنگی در زبان او بود او را سرزنش کرد. و گفته شده: در هنگام حرف زدن در کلامش لثغه - لکنت یا سنگینی زبان - بود و خداوند این مشکلش را حل کرد ولی سنگینی آن باقی ماند « فلو لا ألقی علیه أسورة من ذهب » اگر کسی را به ریاست خودشان انتخاب می کردند آن را با دست بندها و گردنبندهایی طلایی آراسته می کردند « مقترنین » یعنی پی در پی او را در انجام رسالتی که برایش مبعوث شده کمک می­کردند و به تصدیق رسالتش شهادت می­دادند. و گفته شده: یار و یاور او می شدند « فاستخفّ قومه » یعنی عقلهای آنان را سبک شمرد، پس از وی در آن چه از ایشان خواست اطاعت کردند زیرا با آن ها با چیزی که دلیل نبود استدلال کرد که: « ألیس لی ملک مصر » و امثال آن. « فلمّا آسفونا » هنگامی که خشم ما را برانگیختند و خداوند بر گناهکاران برای مجازات کردنشان عذاب می فرستد. و گفته شده: فرستادگان ما را خشمگین کردند و به خاطر دوستانمان از آن ها انتقام گرفتیم. « فجعلناهم سلفا» یعنی سبقت گیرندگان به سوی آتش. « مثلا » تا عبرت و موعظه ای شوند « و عبرة للآخرین » برای کسانی که بعد از آن ها می­آیند تا از عاقبت آن ها عبرت بگیرند. - . مجمع البیان 9 : 50 - 52 -

«و لقد فتّنا» آن ها را امتحان کردیم و تکلیف های سخت بر آن ها گذاشتیم. «رسول کریم» یعنی کسی که کارهای خوبی انجام می دهد و خوش برخورد است یا کسی که در نزد خداوند و یا در نزد مردم کریم است. « أن أدّوا إلیّ عبادالله » قوم بنی اسراییل را آزاد کنید.

ص: 103

«و أن لا تعلوا» به آن ها ظلم نکنید. «أن لا ترجمون» این که مرا سنگسار کنند و گفته شده که منظورش این بوده که به او ناسزا بگویند به مانند این سخنشان که به او می گفتند: ای ساحر دروغگو. « وإن لم تؤمنوا لی فاعتزلون » اگر رسالت و سخنان مرا قبول ندارید مرا به حال خود رها کنید، نه پیرو من باشید و نه بر علیه من کار بکنید و گفته شده: یعنی من را اذیت نکنید. « فأسر» خداوند به او جواب داد که در شب حرکت کن. «إنّکم متّبعون» یعنی فرعون با سپاهیانش به دنبال تو می آیند. « رهوا » که دریا در آن حالت آرام باشد تا وقتی که شما از آن عبور کنید و فرعون بعد از شما غرق شود. و گفته شده: « رهوا » یعنی دریا باز و گسترده شود تا این که فرعون طمع کند وارد آن شود و گفته شده: به مانند راهی خشک و امان باشد. « مغرقون» خداوند آن ها را غرق خواهد کرد. «و نعمة» نعمت های فراوان در زندگی. «کانوا فیها فاکهین» که در آن جا در بین نعمت ها لذت ببرند. - . مجمع البیان 9 : 63 - 64 -

«کذلک» طبرسی می­گوید: و همچنین کسی که از من اطاعت نکرد را به این سرنوشت گرفتار کن. « و أورثناها قوما » یعنی قوم بنی اسراییل. « فما بکت علیهم السماء و الأرض» یعنی اهل آسمان و زمین بر آن ها گریه نکردند، یا مراد از آن مبالغه است در توصیف قوم به کم­ارزش بودن، چون عرب زبانان هرگاه بخواهند از یک مصیبت بزرگ حرف بزنند می­گویند: بکاه السماء و الارض، یعنی اهل و آسمان و زمین بر آن ها گریستند یا کنایه از این است که هیچ عمل صالحی در زمین نداشتند تا از زمین به آسمان برده شود.

از ابن عباس روایت است که: در مورد این آیه سؤال شده و گفته شده که: آیا آسمان و زمین بر کسی گریه می­کنند؟ گفت: بله، مصلای او در زمین و محل صعود عمل او در آسمان است. زراره از امام صادق علیه السلام روایت کرده است که فرمود: آسمان بر حضرت یحیی بن زکریا

ص: 104

و امام حسین علیه السلام چهل روز گریه کرد و فقط به خاطر این دو نفر گریه کرده است. پرسیدند: گریه اش چطور بود؟ فرمود: با حالت سرخی طلوع و غروب می کرد. «و ما کانوا منظرین» با سرعت بر آن ها فرستاده شد و به آن ها هیچ مهلتی داده نشد. - . مجمع البیان : 64 - 65 -

«المهین» بیضاوی می گوید: از بندگی گرفتن و کشتن فرزندان بنی اسراییل توسط فرعون « من فرعون » بدل است از عذاب بنا بر حذف مضاف، یا این که به خاطر رساندن این معنی که او را زیاد عذاب می دهد کلمه عذاب را به جای او آورده است. یا این که حال است برای کلمه مهین، به این معنی که عذاب از جهت او واقع می­شود. « إنّه کان عالیا » متکبر بود. « من المسرفین » و در سرکشی و شرارت زیاده روی می کرد. « لقد اخترناهم » یعنی قوم بنی اسراییل را برگزیدم. «علی علم» و می دانیم که آن ها لیاقت این انتخاب را دارند یا به این معنی که: با این که می دانیم در بعضی احوال منحرف می­شوند - حق بندگی را به جا نمی آورند -. «علی العالمین» برای زیاد بودن پیامبران در ایشان یا بر عالمان زمانشان برتری دادیم «ما فیه بلاء مبین» نعمتی بزرگ و آزمایشی آشکار. - . انوار التنزیل 2 : 173 -

«فتولّی برکنه» یعنی از ایمان آوردن به او روی­گرداند، مانند گفته او: «و نأی بجانبه » رویش را برگرداند به خاطر آن چه با آن تقویت می­شد یعنی سپاهش. «و هو ملیم» یعنی کاری که به خاطر آن سرزنش می­شود یعنی کفر و لجاجت را انجام داد. و این جمله، حال است برای ضمیر در فعل أخذناه. - . انوار التنزیل : 195 و 196 -

«فلمّا زاغوا أزاغ الله قلوبهم» طبرسی می­گوید: هنگامی که از حق روی برگرداندند و آن ها را با انتخاب بدشان تنها گذاشت و آن ها را از الطافی که با آن ها قلب مؤمنان را هدایت می­کرد منع کرد و گفته شده: خداوند دلهای آن ها را از آن چه که دوست داشتند به آن چه که از آن متنفر بودند منحرف کرد. - . مجمع البیان 9 : 279 -

«وبیلا » یعنی سنگین. - . مجمع البیان 10 : 380 -

«هل لک إلی أن تزّکّی» بیضاوی می گوید: آیا می­خواهی که الان از کفر و سرکشی هایت پاک و مبرا شوی؟ «و أهدیک إلی ربّک» و تو را به شناخت و معرفت خداوند راهنمایی کنم؟ «فتخشی» با ادای وظایف و انجام ندادن کارهای حرام. «ثمّ أدبر» از اطاعت «یسعی» سعی می کرد در باطل کردن کار خود یا بعد از این که آن مار بزرگ را دید هراسناک و با حالت عجله به عقب برگشت «فحشر» ساحران یا سپاهیانش را جمع کرد «فنادی» خودش یا گوینده اش در بین مردم ندا داد. - . انوار التنزیل 2 : 251 و 252 -

ص: 105

**[ترجمه]

الأخبار

«1»

-فس، تفسیر القمی یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ بَنِی إِسْرَائِیلَ یَقُولُونَ یُولَدُ فِینَا رَجُلٌ یَکُونُ هَلَاکُ فِرْعَوْنَ وَ أَصْحَابِهِ عَلَی یَدِهِ کَانَ یُقَتِّلُ أَوْلَادَهُمُ الذُّکُورَ وَ یَدَعُ الْإِنَاثَ (1).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «یُذَبِّحُونَ أَبْنَاءکُمْ» {پسران شما را سر می بریدند}. زمانی که خبر به فرعون رسید که قوم بنی اسرائیل می­گویند؛ در بین ما مردی متولد می شود که عامل نابودی فرعون و پیروانش می باشد، فرعون فرزندان پسر آن ها را می کشت و فرزندان دختر را به حال خود رها می کرد. - . تفسیر القمی : 39 -

**[ترجمه]

«2»

-فس، تفسیر القمی فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ قالَ مُوسی إِلَی قَوْلِهِ لا تَجْعَلْنا فِتْنَةً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ فَإِنَّ قَوْمَ مُوسَی اسْتَعْبَدَهُمْ آلُ فِرْعَوْنَ وَ قَالُوا لَوْ کَانَ لِهَؤُلَاءِ عَلَی اللَّهِ کَرَامَةٌ کَمَا یَقُولُونَ مَا سَلَّطَنَا عَلَیْهِمْ قَوْلُهُ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً یَعْنِی بَیْتَ الْمَقْدِسِ قَوْلُهُ رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَةً أَیْ مُلْکاً لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ أَیْ یَفْتِنُوا النَّاسَ بِالْأَمْوَالِ وَ الْعَطَایَا لِیَعْبُدُوهُ وَ لَا یَعْبُدُوکَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ أَیْ أَهْلِکْهَا قَوْلُهُ سَبِیلَ الَّذِینَ لا یَعْلَمُونَ أَیْ طَرِیقَ فِرْعَوْنَ وَ أَصْحَابِهِ قَوْلُهُ مُبَوَّأَ صِدْقٍ قَالَ رَدُّهُمْ إِلَی مِصْرَ وَ غَرَقُ فِرْعَوْنَ (2).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: از امام باقر علیه السلام روایت شده است: درباره قول خداوند متعال که فرمود:« وَقَالَ مُوسَی» تا «لاَ تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ »{ما را برای قوم ستمگر [وسیله] آزمایش قرار مده}. براستی آل فرعون قوم موسی را به بردگی گرفتند و گفتند اگر آن ها نزد خدا کرامت داشتند ما بر آن ها غلبه وحکمرانی نمی کردیم، و آیه « أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتًا » {که شما دو تن برای قوم خود در مصر خانه هایی ترتیب دهید}. منظور بیت المقدس است و قول « رَبَّنَا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِینَةً ». {تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده ای}. منظور ملک و پادشاهی است. « لِیُضِلُّواْ عَن سَبِیلِکَ » {تا [خلق را] از راه تو گمراه کنند} یعنی مردم را با اموال و بخششهای خود فریب دهند تا به جای تو او را پرستش کنند. « رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَی أَمْوَالِهِمْ » {پروردگارا اموالشان را نابود کن} اموال آن ها را نابود کن. و آیه « سَبِیلَ الَّذِینَ لاَ یَعْلَمُونَ» {راه کسانی را که نمی دانند پیروی مکنید}. منظور راه وسلوک فرعون و پیروانش است، « مُبَوَّأَ صِدْقٍ» {در جایگاه[های] نیکو منزل دادیم} گفت: قوم بنی اسرائیل را به مصر باز گرداند و فرعون را غرق کرد. - . تفسیر القمی : 290 - 292 -

**[ترجمه]

«3»

-فس، تفسیر القمی فِی هذِهِ لَعْنَةً یَعْنِی الْهَلَاکَ وَ الْغَرَقَ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ أَیْ رَفَدَهُمُ اللَّهُ بِالْعَذَابِ (3).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «فِی هَذِهِ لَعْنَةً» {در این دنیا به لعنت بدرقه شدند} منظور نابودی و به هلاکت رسیدن است « وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ » {ودر روز قیامت، و چه بد عطایی نصیب آنان می شود}، منظور، آن ها را دچار عذاب خواهد کرد. - . تفسیر القمی : 314 -

**[ترجمه]

«4»

-فس، تفسیر القمی وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسی تِسْعَ آیاتٍ بَیِّناتٍ قَالَ الطُّوفَانَ وَ الْجَرَادَ وَ الْقُمَّلَ وَ الضَّفَادِعَ وَ الدَّمَ وَ الْحَجَرَ وَ الْعَصَا وَ یَدَهُ وَ الْبَحْرَ وَ یَحْکِی قَوْلَ مُوسَی (4)وَ إِنِّی لَأَظُنُّکَ یا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً أَیْ هَالِکاً تَدْعُو بِالثُّبُورِ.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی قَوْلِهِ فَأَرادَ أَنْ یَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَرَادَ أَنْ یُخْرِجَهُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ قَدْ عَلِمَ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ أَنَّ مَا أَنْزَلَ تِلْکَ الْآیَاتِ إِلَّا اللَّهُ (5)وَ قَوْلُهُ فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنا بِکُمْ لَفِیفاً یَعْنِی جَمِیعاً.

وَ فِی رِوَایَةِ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ فَأَرادَ یَعْنِی فِرْعَوْنَ أَنْ یَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَیْ

ص: 106


1- تفسیر القمّیّ: 39. م.
2- تفسیر القمّیّ: 290- 292. م.
3- تفسیر القمّیّ: 314 و فیه: هلاک الفرق. و فیه یرفدهم اللّه. م.
4- فی المصدر: و قوله یحکی قول موسی.
5- فی المصدر: و قد علم فرعون و قومه ما أنزل تلک الآیات الا اللّه.

یُخْرِجَهُمْ مِنْ مِصْرَ جِئْنا بِکُمْ لَفِیفاً أَیْ مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ (1).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: « وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَی تِسْعَ آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ » {و در حقیقت ما به موسی نه نشانه آشکار دادیم}. در باره آیه گفت: منظور از آن طوفان، ملخ، شپشک، وزغ، خون شدن آب نیل، سنگ، عصا، دست او و دریا می باشد و حکایت موسی را بیان می کند. که گفت: « وَإِنِّی لَأَظُنُّکَ یَا فِرْعَونُ مَثْبُورًا » {و راستی ای فرعون تو را تباه شده می پندارم}. یعنی ای فرعون تو را فردی هلاک شدنی و رو به زوال و نابودی می دانم .

از امام باقر علیه السلام روایت شده است درباره قول خداوند متعال که فرمود:« فَأَرَادَ أَن یَسْتَفِزَّهُم مِّنَ الأَرْضِ » {پس [فرعون] تصمیم گرفت که آنان را از سرزمین [مصر] برکند}. فرعون خواست تا آن ها را از آن سرزمین بیرون کند در حالیکه فرعون و قومش می دانستند که این آیات ونشانه ها جز از طرف خداوند یکتا نیست و آیه « فَإِذَا جَاء وَعْدُ الآخِرَةِ جِئْنَا بِکُمْ لَفِیفًا » {پس چون وعده آخرت فرا رسد شما را همه با هم محشور می کنیم} منظور از لفیف در این جا همگی ویکپارچه بودن است .

در روایت علی بن ابراهیم منظور از « فأراد » فرعون است « أَن یَسْتَفِزَّهُم مِّنَ الأَرْضِ » {که آنان را از سرزمین [مصر] برکند}.

ص: 106

یعنی آن ها را از مصر بیرون کند «جِئْنَا بِکُمْ لَفِیفًا » {شما را همه با هم محشور می کنیم}. منظور از هر طرف. - . تفسیر القمی : 390 -

**[ترجمه]

«6»

-فس، تفسیر القمی وَ هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ مُوسی یَعْنِی قَدْ أَتَاکَ قَوْلُهُ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ قَالَ کَانَتَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ مَیِّتٍ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِی قَالَ إِذَا نَسِیتَهَا ثُمَّ ذَکَرْتَهَا فَصَلِّهَا.

وَ فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی قَوْلِهِ آتِیکُمْ مِنْها بِقَبَسٍ یَقُولُ آتِیکُمْ بِقَبَسٍ مِنَ النَّارِ تَصْطَلُونَ مِنَ الْبَرْدِ وَ قَوْلِهِ أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدیً کَانَ قَدْ أَخْطَأَ الطَّرِیقَ یَقُولُ أَوْ أَجِدُ عِنْدَ النَّارِ طَرِیقاً (2)وَ قَوْلِهِ وَ أَهُشُّ بِها عَلی غَنَمِی یَقُولُ أَخْبِطُ بِهَا الشَّجَرَ لِغَنَمِی وَ لِیَ فِیها مَآرِبُ أُخْری فَمِنَ الْفَرَقِ (3)لَمْ یَسْتَطِعِ الْکَلَامَ فَجَمَعَ کَلَامَهُ فَقَالَ وَ لِیَ فِیها مَآرِبُ أُخْری یَقُولُ حَوَائِجُ أُخْرَی وَ قَالَ عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ فِی قَوْلِهِ إِنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ أَکادُ أُخْفِیها قَالَ مِنْ نَفْسِی هَکَذَا نَزَلَتْ (4)قُلْتُ کَیْفَ یُخْفِیهَا مِنْ نَفْسِهِ قَالَ جَعَلَهَا مِنْ غَیْرِ وَقْتٍ قَوْلُهُ وَ فَتَنَّاکَ فُتُوناً أَیِ اخْتَبَرْنَاکَ اخْتِبَاراً فِی أَهْلِ مَدْیَنَ أَیْ عِنْدَ شُعَیْبٍ قَوْلُهُ وَ اصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی أَیِ اخْتَرْتُکَ وَ لا تَنِیا أَیْ لَا تَضْعُفَا اذْهَبا إِلی فِرْعَوْنَ ائْتِیَاهُ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِمُوسَی عَلَیْهِ السَّلَامُ حِینَ أَرْسَلَهُ إِلَی فِرْعَوْنَ ائْتِیَاهُ فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً لَعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشی وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا یَتَذَکَّرُ وَ لَا یَخْشَی وَ لَکِنْ قَالَ اللَّهُ لِیَکُونَ أَحْرَصَ لِمُوسَی عَلَی الذَّهَابِ وَ آکَدَ فِی الْحُجَّةِ عَلَی فِرْعَوْنَ (5).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «وَهَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ مُوسَی» { و آیا خبر موسی به تو رسید}. یعنی رسیده است. آیه «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ» {پای پوش خویش بیرون آور}. گفته شده که جنس دو کفش او از پوست الاغ مرده بوده است. « وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی» {به یاد من نماز برپا دار} گفت: هر گاه نماز را فراموش کردی سپس آن را به یاد آوردی، آن را اقامه کن. و از امام محمد باقر علیه السلام روایت شده که درباره آیه «آتِیکُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ» {پاره ای از آن برای شما بیاورم} موسی گفت بروم تا پاره ای آتش برای شما بیاورم « تَصْطَلُونَ» در برابر سرما شما را حفظ کند، وآیه «أَوْ أَجِدُ عَلَی النَّارِ هُدًی» {یا در پرتو آتش راه [خود را باز] یابم}. موسی راه را اشتباه رفته بود گفت تا نزد آن نور راهی بیابم . و قول خداوند متعال از زبان موسی «وَأَهُشُّ بِهَا عَلَی غَنَمِی» {و با آن برای گوسفندانم برگ می تکانم} می گوید: بوسیله آن {عصا} برای گوسفندانم بر شاخه درخت می­زنم. « وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی » {و کارهای دیگری هم برای من از آن برمی آید}. از ترس و وحشت سخنش را طول نداد و کلامش را خلاصه کرد و گفت: « وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی» {و کارهای دیگری هم برای من از آن برمی آید}. در تفسیر آمده که موسی گفت: با این عصا نیازهای دیگری را برآورده می کنم.

علی بن ابراهیم در تفسیر آیه «إِنَّ السَّاعَةَ ءاَتِیَةٌ أَکَادُ أُخْفِیهَا» {در حقیقت قیامت فرارسنده است می خواهم آن را پوشیده دارم}. گفت: از خودم و به این صورت نازل شده است، گفتم: چگونه خداوند زمان آن را از خودش پنهان می کند؟ جواب داد: آن را در وقت نامعین قرار داده است. « وَفَتَنَّاکَ فُتُونًا » {و تو را بارها آزمودیم}؛ منظور تو را آزمایش کردیم ازمایش کردنی. « فِی أَهْلِ مَدْیَنَ » {در میان اهل مدین}؛ منظور نزد شعیب است، وآیه « وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی » {و تو را برای خود پروردم}، یعنی تو را برگزیدم، « ولا تنیا » {سستی مکنید} ضعف وسستی روا مدارید، « اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی » {به سوی فرعون بروید}، به سوی فرعون روانه شوید. وآگاه باش که خداوند متعال به موسی هنگامی که او را به سوی فرعون فرستاد، فرمود: به سوی او بروید و « فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی » {و با او سخنی نرم گویید شاید که پند پذیرد یا بترسد}. در حالی که خداوند آگاه بود که فرعون نه متذکر می شود ونه از خدا می ترسد اما این را گفت تا موسی در رفتن به سوی فرعون حریص تر ومشتاق تر شود و با حجت مورد اطمینان نزد فرعون برود . - . تفسیر القمی : 418 - 419 -

**[ترجمه]

«7»

-فس، تفسیر القمی فِی رِوَایَةِ أَبِی الْجَارُودِ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی قَوْلِهِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ یَقُولُ عَصَبَةٌ قَلِیلَةٌ وَ إِنَّا لَجَمِیعٌ حاذِرُونَ یَقُولُ مُؤْدُونَ فِی الْأَدَاةِ وَ هُوَ الشَّاکِی فِی

ص: 107


1- تفسیر القمّیّ: 390.
2- فی المصدر: أو اجد علی النار طریقا. م.
3- أی فمن الفزع و الخوف لم یستطع تفصیل مآربه فلخصها و جمعها فقال: و لی فیها مآرب اخری.
4- هذا یوافق ما قیل من التحریف، و قد أشرنا کرارا أن ما علیه اجماع محققی الإمامیّة خلفا و سلفا أن ما بین الدفتین هو المنزل من عند اللّه علی النبیّ الکریم لم یزد فیه و لم ینقص، فکلما ورد خبر شاذ أو قول نادر تدلّ علی خلافه فهو عندنا مطروح لا نعبأ به و نرد علم الخبر الوارد فیه إلی أهله.
5- تفسیر القمّیّ: 418- 419. م.

السِّلَاحِ وَ أَمَّا قَوْلُهُ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ یَقُولُ مَسَاکِنَ حَسَنَةٍ وَ أَمَّا قَوْلُهُ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِینَ فَعِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ قَوْلُهُ مَعِی رَبِّی سَیَهْدِینِ یَقُولُ سَیَکْفِینِ (1).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: از امام باقر علیه السلام روایت شده است که در باره آیه « لَشِرْذِمَةٌ قَلِیلُونَ » {و گفت این ها عده ای ناچیزند}.فرمودند: منظور از آن گروهی اندکی بوده است. « وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ »{و[لی] ما همگی به حال آماده باش درآمده ایم}. می گوید: ما از نظر ادات و سلاح جنگی آماده ایم یعنی سراپا مسلح.

ص: 107

اما آیه « وَمَقَامٍ کَرِیمٍ » {و گنجینه ها و جایگاه های پر ناز و نعمت بیرون کردیم}. میگوید: منظور از آن خانه های نیکوست وقول خداوند متعال « فَأَتْبَعُوهُم مُّشْرِقِینَ » {پس هنگام برآمدن آفتاب آن ها را تعقیب کردند} هنگام طلوع خورشید. و « إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ » {پروردگارم با من است و به زودی مرا راهنمایی خواهد کرد} یعنی خدا مرا کفایت می کند. - . تفسیر القمی : 473 -

**[ترجمه]

بیان

قال الجزری یقال آدنی علیه أی قونی و رجل مؤد تام السلاح کامل أداة الحرب و منه

- حدیث الأسود بن زید فی قوله تعالی وَ إِنَّا لَجَمِیعٌ حاذِرُونَ قال مقوون مؤدون أی کاملون أداة الحرب

**[ترجمه]جزری گفت هنگامی که گفته شده« أدنی علیه» یعنی برعلیه او آماده و مجهز بودیم «رجل مود» منظور از نظر تجهیزات جنگی وسلاح مجهز است و از این نمونه کلام اسود بن زید است درباره قول خداوند متعال « وَإِنَّا لَجَمِیعٌ حَاذِرُونَ » گفت: منظور ازمقوون و مؤدون، مجهز وآماده بودن از نظر تجهیزات جنگی می باشد.

**[ترجمه]

«8»

- فس، تفسیر القمی إِنِّی آنَسْتُ ناراً أَیْ رَأَیْتُ وَ ذَلِکَ لَمَّا خَرَجَ مِنْ مَدْیَنَ مِنْ عِنْدِ شُعَیْبٍ قَوْلُهُ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ مَعْنَاهُ وَ لَا مَنْ ظَلَمَ فَوُضِعَ حَرْفٌ مَکَانَ حَرْفٍ (2).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: « إِنِّی آنَسْتُ نَارًا » {من آتشی دیدم}. یعنی آن را دیدم، وآن زمانی بود که از مدین نزد شعیب علیه السلام خارج شد. وآیه «إِلَّا مَن ظَلَمَ» {لیکن کسی که ستم کرده} و نه کسی که ظلم کرده. در این جا حرف در مکان حرف قرار گرفته است. - . تفسیر القمی : 476 -

**[ترجمه]

بیان

علی ما ذکره تکون إلا عاطفة قال البغوی فی تفسیره قال بعض النحویین إلا هاهنا بمعنی و لا یعنی لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ و لا من ظلم ثم بدل حسنا بعد سوء یقول لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ و لا المذنبون التائبون کقوله تعالی لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ یعنی و لا الذین ظلموا منهم.

**[ترجمه]براساس آن چه آمده است «الّا» در این جا حرف عطف است. بغوی در تفسیر خود می گوید: بعضی از نحوی ها اعتقاد دارند الّا در این جا به معنای «ولا» می باشد منظور؛ در نزد من فرستادگان نمی ترسند و نیز کسی که ظلم کرده است. سپس بدی به نیکی تبدیل شد. می­گوید: در نزد من فرستادگان و گناهکاران توبه کار نمی ترسند؛ مانند قول خداوند متعال « لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَیْکُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنْهُمْ » {تا برای مردم غیر از ستمگرانشان بر شما حجتی نباشد}؛ یعنی و نه کسانی از آن ها که ظلم کردند .

**[ترجمه]

«9»

-فس، تفسیر القمی سَاحِرَانِ تَظَاهَرَا قَالَ مُوسَی وَ هَارُونُ (3).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: «سَاحِرَانِ تَظَاهَرَا» گفت: موسی وهارون. - . تفسیر القمی : 489 -

**[ترجمه]

«10»

-فس، تفسیر القمی قالُوا یا أَیُّهَا السَّاحِرُ أَیْ یَا أَیُّهَا الْعَالِمُ قَوْلُهُ مِنْ هذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ یَعْنِی مُوسَی وَ لا یَکادُ یُبِینُ قَالَ لَمْ یُبَیِّنِ الْکَلَامَ فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَیْ هَلَّا أُلْقِیَ عَلَیْهِ قَوْلُهُ مُقْتَرِنِینَ یَعْنِی مُقَارِنِینَ فَلَمَّا آسَفُونا أَیْ عَصَوْنَا لِأَنَّهُ لَا یَأْسَفُ عَزَّ وَ جَلَّ کَأَسَفِ النَّاسِ (4).

**[ترجمه]تفسیر علی بن ابراهیم: « قالوا یا أیّها السحر» یعنی ای عالم، آیه «مِّنْ هَذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ» {از این کس که خود بی مقدار است}. منظور، موسی است. و «وَلَا یَکَادُ یُبِینُ» {و نمی تواند درست بیان کند}. گفت: منظور این است که کلام واضح وروشن و نیست. « فَلَوْلَا أُلْقِیَ عَلَیْهِ » {پس چرا بر او دستبندهایی زرین آویخته نشده}. منظور چرا بر دست او دستبند های طلایی آویزان نشده؟ « مُقْتَرِنِینَ» {همراهان} همراه و هم صحبت. « فَلَمَّا آسَفُونَا » {و چون ما را به خشم درآوردند}. یعنی نافرمانی و عصیان کردند زیرا خداوند متعال دچار تاسف نمی شود مثل تأسف مردم. - . تفسیر القمی : 611 -

**[ترجمه]

«11»

-فس، تفسیر القمی وَ لَقَدْ فَتَنَّا قَبْلَهُمْ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَیِ اخْتَبَرْنَاهُمْ أَنْ أَدُّوا إِلَیَّ عِبادَ اللَّهِ أَیْ مَا فَرَضَ اللَّهُ مِنَ الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ السُّنَنِ وَ الْأَحْکَامِ وَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنْ أَسْرِ بِعِبادِی لَیْلًا إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ أَیْ یَتَّبِعُکُمْ فِرْعَوْنُ وَ جُنُودُهُ وَ اتْرُکِ الْبَحْرَ رَهْواً أَیْ

ص: 108


1- تفسیر القمّیّ: 473 و فیه: ففنی به طلوع الشمس. م.
2- تفسیر القمّیّ: 476 و فیه: و معنی الا من ظلم کقولک و لا من ظلم. فوضع حرفا مکان حرف.
3- تفسیر القمّیّ: 489. و قد قرأ أهل الکوفة: سحران بغیر ألف، و الباقون بالالف.
4- تفسیر القمّیّ: 611. م.

جَانِباً وَ خُذْ عَلَی الطَّرِیقِ (1)قَوْلُهُ وَ مَقامٍ کَرِیمٍ أَیْ حَسَنٍ وَ نَعْمَةٍ کانُوا فِیها قَالَ النَّعْمَةُ فِی الْأَبْدَانِ قَوْلُهُ فاکِهِینَ أَیْ مُفَاکِهِینَ لِلنِّسَاءِ وَ أَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِینَ یَعْنِی بَنِی إِسْرَائِیلَ قَوْلُهُ عَلَی الْعالَمِینَ لَفْظُ