تحفه الاولياء ( ترجمه اصول كافي) جلد 4

مشخصات كتاب

عنوان و نام پديدآور : تحفه الاولياء ( ترجمه اصول كافي)/ محمد علي بن محمد حسن الاردكاني ؛ تحقيق محمد مرادي

مشخصات نشر : قم: دار الحديث، 1389.

مشخصات ظاهري : ج.

فروست : شروح و حواشي الكافي؛12

پژوهشكده علوم و معارف حديث؛184

مجموعه آثار كنگره بين المللي بزرگداشت ثقه الاسلام كليني(ره)؛15؛18

وضعيت فهرست نويسي : در انتظار فهرستنويسي (اطلاعات ثبت)

يادداشت : ج.4.( چاپ دوم : 1389)

يادداشت : جلد چهارم تحقيق عبدالهادي مسعودي مي باشد

شماره كتابشناسي ملي : 2491079

ص: 1

اشاره

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

تتمه كتاب ايمان و كفر .

ص: 6

[ تتمّة كتاب الإيمان والكفر ]131 _ بَابُ الْبَذَاءِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مِنْ عَلَامَاتِ شِرْكِ الشَّيْطَانِ _ الَّذِي لَا يُشَكُّ فِيهِ _ أَنْ يَكُونَ فَحَّاشاً لَا يُبَالِي مَا قَالَ، وَ لَا مَا قِيلَ فِيهِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ لَا يُبَالِي مَا قَالَ، وَ لَا مَا قِيلَ لَهُ، فَإِنَّهُ لِغَيَّةٍ أَوْ شِرْكِ شَيْطَانٍ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِنَّ اللّهَ حَرَّمَ الْجَنَّةَ عَلى كُلِّ فَحَّاشٍ بَذِيءٍ، قَلِيلِ الْحَيَاءِ، لَا يُبَالِي مَا قَالَ، وَ لَا مَا قِيلَ لَهُ؛ فَإِنَّكَ إِنْ فَتَّشْتَهُ لَمْ تَجِدْهُ إِلَا لِغَيَّةٍ أَوْ شِرْكِ شَيْطَانٍ. فَقِيلَ: يَا رَسُولَ اللّهِ، وَ فِي النَّاسِ شِرْكُ شَيْطَانٍ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَ مَا تَقْرَأُ قَوْلَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ شارِكْهُمْ فِى الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ» ؟» قَالَ: وَ سَأَلَ رَجُلٌ فَقِيهاً: هَلْ فِي النَّاسِ مَنْ لَا يُبَالِي مَا قِيلَ لَهُ؟ قَالَ: «مَنْ تَعَرَّضَ لِلنَّاسِ يَشْتِمُهُمْ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَهُ، فَذلِكَ الَّذِي لَا يُبَالِي مَا قَالَ، وَ لَا مَا قِيلَ فِيهِ».

.

ص: 7

ادامه كتاب ايمان وكفر

131 . باب در بيان زشتگويى و بى شرمى

131 . باب در بيان زشتگويى و بى شرمىمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن فضّال ، از ابو المغراء ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«از نشانه هاى شرك شيطان كه در آن شك نمى شود ، آن است كه كسى بسيار زشتگو باشد ، و پروا نداشته باشد از آنچه گويد ، و از آنچه در حقّ او گفته شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا عليه السلام فرمود كه : چون مردى را ببينيد كه باك نداشته باشد از آنچه گويد ، و از آنچه در حقّ او گفته شود ، بدانيد كه فرزند زنا (يعنى حرام زاده) يا شرك شيطان است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از عمر بن اذينه ، از ابان بن ابى عيّاش ، از سليم بن قيس ، از اميرالمؤمنين عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : به درستى كه خدا بهشت را حرام گردانيده است بر هر كسى كه به غايت ناسزا و زشتگو و بى شرم باشد ، و پروا نكند از آنچه گويد ، و نه از آنچه در شأن او گفته شود؛زيرا كه تو اگر او را تفتيش و تفحّص كنى ، نخواهى يافت او را ، مگر فرزند زنا يا شرك شيطان . به آن حضرت عرض شد كه : يا رسول اللّه ! آيا در ميان مردمان كسى هست كه شرك شيطان باشد؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : آيا قول خداى عز و جل را نمى خوانى كه مى فرمايد : «وَشارِكْهُمْ فِى الْاَمْوالِ وَالْاَوْلادِ» (1) ؛ يعنى : اى شيطان! شركت نما با ايشان در باب مال ها و فرزندان ايشان» . فرمود كه : «مردى از دانشمندى پرسيد كه آيا در ميان مردمان كسى هست كه پروا نكند از آنچه به او گفته شود؟ در جواب گفت كه : هر كه متعرّض مردمان شود و ايشان را دشنام دهد ، با آنكه مى داند كه او را وا نمى گذارند و دشنام او را ردّ مى كنند ، اين همان است كه پروا ندارد از آنچه بگويد ، و از آنچه در باب او گفته شود» .

.


1- . اسرا، 64.

ص: 8

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ يَرْفَعُهُ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ يُبْغِضُ الْفَاحِشَ الْمُتَفَحِّشَ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ نُعْمَانَ الْجُعْفِيِّ، قَالَ: كَانَ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام صَدِيقٌ لَا يَكَادُ يُفَارِقُهُ إِذَا ذَهَبَ مَكَاناً، فَبَيْنَمَا هُوَ يَمْشِي مَعَهُ فِي الْحَذَّائِينَ، وَ مَعَهُ غُلَامٌ لَهُ سِنْدِيٌّ يَمْشِي خَلْفَهُمَا ، إِذَا الْتَفَتَ الرَّجُلُ يُرِيدُ غُلَامَهُ _ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ _ فَلَمْ يَرَهُ، فَلَمَّا نَظَرَ فِي الرَّابِعَةِ، قَالَ: يَا ابْنَ الْفَاعِلَةِ، أَيْنَ كُنْتَ؟ قَالَ: فَرَفَعَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَدَهُ، فَصَكَّ بِهَا جَبْهَةَ نَفْسِهِ، ثُمَّ قَالَ:«سُبْحَانَ اللّهِ! تَقْذِفُ أُمَّهُ؟! قَدْ كُنْتُ أَرى أَنَّ لَكَ وَرَعاً، فَإِذا لَيْسَ لَكَ وَرَعٌ». فَقَالَ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، إِنَّ أُمَّهُ سِنْدِيَّةٌ مُشْرِكَةٌ، فَقَالَ: «أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ نِكَاحاً؟ تَنَحَّ عَنِّي» قَالَ: فَمَا رَأَيْتُهُ يَمْشِي مَعَهُ حَتّى فَرَّقَ الْمَوْتُ بَيْنَهُمَا.

وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرى:«إِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ نِكَاحاً يَحْتَجِزُونَ بِهِ مِنَ الزِّنى».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِنَّ الْفُحْشَ لَوْ كَانَ مِثَالًا، لَكَانَ مِثَالَ سَوْءٍ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ رَجُلٌ، فَدَعَا اللّهَ أَنْ يَرْزُقَهُ غُلَاماً _ ثَلَاثَ سِنِينَ _ فَلَمَّا رَأى أَنَّ اللّهَ لَا يُجِيبُهُ، قَالَ : يَا رَبِّ، أَبَعِيدٌ أَنَا مِنْكَ، فَلَا تَسْمَعُنِي، أَمْ قَرِيبٌ أَنْتَ مِنِّي، فَلَا تُجِيبُنِي؟» قَالَ: «فَأَتَاهُ آتٍ فِي مَنَامِهِ، فَقَالَ: إِنَّكَ تَدْعُو اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ مُنْذُ ثَلَاثِ سِنِينَ بِلِسَانٍ بَذِيءٍ، وَ قَلْبٍ عَاتٍ غَيْرِ تَقِيٍّ، وَ نِيَّةٍ غَيْرِ صَادِقَةٍ، فَاقْلَعْ عَنْ بَذَائِكَ، وَ لْيَتَّقِ اللّهَ قَلْبُكَ، وَ لْتَحْسُنْ نِيَّتُكَ» . قَالَ: «فَفَعَلَ الرَّجُلُ ذلِكَ، ثُمَّ دَعَا اللّهَ، فَوُلِدَ لَهُ غُلَامٌ».

.

ص: 9

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از ابو جميله روايت كرده است كه آن را مرفوع ساخته ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل زشتگويى را كه تن به زشتگويى داده ، دشمن مى دارد» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن سالم ، از احمد بن نضر ، از عمرو بن نعمان جعفى روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را صديق و دوستى بود كه نزديك نبود كه به جهت شدّت صداقت از آن حضرت مفارقت كند و جدا شود ، چون حضرت به جايى تشريف مى برد . پس در بين اينكه آن صديق ، در بازار كفشگران با آن حضرت مى رفت ، و غلامى داشت از اهل سِند[در هند] كه همراه او بود و در پشت سر ايشان مى رفت ، ناگاه آن مرد ، نگاه به عقب كرد و غلام خود را اراده داشت ، و سه مرتبه چنين كرد و او را نديد؛ پس چون در مرتبه چهارم نظر كرد ، او را ديد . گفت كه : اى پسر زن زناكننده (يعنى اى حرام زاده!) ، در كجا بودى؟ عمرو مى گويد كه : پس حضرت صادق عليه السلام دست خود را بلند كرد و آن را بر پيشانى مبارك خويش زد و فرمود :«سُبْحانَ اللّه » مادرش را دشنام و نسبت به زنا مى دهى ، و من چنان مى ديدم و اعتقاد داشتم كه تو را ورع و پارسايى است ، و الحال ديدم و دانستم كه تو را هيچ پارسايى نيست» . عرض كرد كه : فداى تو گردم! به درستى كه مادرش زنى است از اهل سند ، و به خدا شرك آورنده . فرمود : «آيا ندانسته اى كه هر گروهى را عقد نكاحى هست؟! از من دور شو» . راوى مى گويد كه : بعد از آن او را نديدم كه با آن حضرت برود ، تا آنكه مرگ در ميان ايشان جدايى انداخت .

و در روايت ديگر چنين است كه :«هر گروهى را عقد نكاحى است كه به واسطه آن از زنا باز مى ايستند» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابن اذينه ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : اگر دشنام و زشتگويى صورتى مى بود ، هر آينه صورت بدى بود» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از عمر بن يزيد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در ميان بنى اسرائيل مردى بود كه در مدّت سه سال دعا مى كرد و خداى عز و جل را مى خواند كه او را پسرى روزى كند؛ پس چون ديد كه خداى عز و جل دعاى او را مستجاب نمى گرداند ، گفت : اى پروردگار من! آيا من از تو دورم كه از من نمى شنوى ، يا تو به من نزديكى و مرا اجابت نمى فرمايى» . حضرت فرمود : «پس كسى در خواب به نزد او آمد و گفت كه : تو در مدّت سه سال خداى عز و جل را خواندى ، با زبان هرزه ، و دل از حدّ درگذرنده كه پاكيزه نيست ، و نيّتى كه راست و درست نه؛ پس از هرزگى خود باز ايست ، و بايد كه دلت از خداى عز و جل بپرهيزد ، و نيّتت نيكو شود» . فرمود : «پس آن مرد ، همچنين كرد . بعد از آن ، خداى عز و جل را خواند و پسرى از برايش متولّد شد» .

.

ص: 10

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِنَّ مِنْ شَرِّ عِبَادِ اللّهِ مَنْ تُكْرَهُ مُجَالَسَتُهُ لِفُحْشِهِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«الْبَذَاءُ مِنَ الْجَفَاءِ ، وَ الْجَفَاءُ فِي النَّارِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنِ الْحَسَنِ الصَّيْقَلِ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ الْفُحْشَ وَ الْبَذَاءَ وَ السَّلَاطَةَ مِنَ النِّفَاقِ».

عَنْهُ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِنَّ اللّهَ يُبْغِضُ الْفَاحِشَ الْبَذِيءَ، وَ السَّائِلَ الْمُلْحِفَ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِعَائِشَةَ: يَا عَائِشَةُ، إِنَّ الْفُحْشَ لَوْ كَانَ مُمَثَّلاً، لَكَانَ مِثَالَ سَوْءٍ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ، قَالَ: قَالَ:«مَنْ فَحُشَ عَلى أَخِيهِ الْمُسْلِمِ، نَزَعَ اللّهُ مِنْهُ بَرَكَةَ رِزْقِهِ، وَ وَكَلَهُ إِلى نَفْسِهِ، وَ أَفْسَدَ عَلَيْهِ مَعِيشَتَهُ».

.

ص: 11

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از سماعه ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : به درستى كه از جمله بدترين بندگان خداى عز و جل ، كسى است كه مردم همنشينى با او را ناخوش دارند ، به جهت زشتگويى كه دارد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از ابن محبوب ، از ابن رئاب ، از ابو عبيده ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هرزگى و بى شرمى ، از جمله جفا و ستم است ، و ستم ، در آتش جهنّم» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از ابن مسكان ، از حسن صيقل روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«زشتگويى و بى شرمى و زبان درازى ، از نفاق ناشى مى شود» .

از او ، از احمد بن محمد ، از على بن نعمان ، از عمرو بن شمر ، از جابر ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى عز و جل دشمن مى دارد كسى را كه زشتگو و بى شرم باشد ، و سؤال كند و پُر اصرار نمايد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابن اذينه ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله به عايشه فرمود كه : اى عايشه! به درستى كه اگر زشتگويى مصوّر مى بود و به صورتى در مى آمد ، هر آينه صورت بدى بود» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از احمد بن محمد ، از بعضى از مردان خويش كه راوى حديث اند ، روايت كرده است كه گفت :«هر كه با برادر مسلمان خويش زشتگويى كند ، خدا بركت روزيش را از او بركند و بردارد ، واو را به خودش وا گذارد ، و اسباب زندگانى او را بر او تباه گرداند» .

.

ص: 12

عَنْهُ، عَنْ مُعَلًّى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ غَسَّانَ، عَنْ سَمَاعَةَ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَقَالَ لِي _ مُبْتَدِئاً _ :«يَا سَمَاعَةُ، مَا هذَا الَّذِي كَانَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ جَمَّالِكَ؟ إِيَّاكَ أَنْ تَكُونَ فَحَّاشاً، أَوْ صَخَّاباً، أَوْ لَعَّاناً» . فَقُلْتُ: وَ اللّهِ، لَقَدْ كَانَ ذلِكَ أَنَّهُ ظَلَمَنِي، فَقَالَ: «إِنْ كَانَ ظَلَمَكَ، لَقَدْ أَرْبَيْتَ عَلَيْهِ؛ إِنَّ هذَا لَيْسَ مِنْ فِعَالِي، وَ لَا آمُرُ بِهِ شِيعَتِي، اسْتَغْفِرْ رَبَّكَ وَلَا تَعُدْ» قُلْتُ: أَسْتَغْفِرُ اللّهَ، وَ لَا أَعُودُ.

132 _ بَابُ مَنْ يُتَّقى شَرُّهُعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله بَيْنَا هُوَ ذَاتَ يَوْمٍ عِنْدَ عَائِشَةَ إِذَا اسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ رَجُلٌ، فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : بِئْسَ أَخُو الْعَشِيرَةِ، فَقَامَتْ عَائِشَةُ، فَدَخَلَتِ الْبَيْتَ، وَ أَذِنَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِلرَّجُلِ، فَلَمَّا دَخَلَ أَقْبَلَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله بِوَجْهِهِ، وَ بِشْرُهُ إِلَيْهِ يُحَدِّثُهُ ، حَتّى إِذَا فَرَغَ وَ خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ، قَالَتْ عَائِشَةُ: يَا رَسُولَ اللّهِ، بَيْنَا أَنْتَ تَذْكُرُ هذَا الرَّجُلَ بِمَا ذَكَرْتَهُ بِهِ إِذْ أَقْبَلْتَ عَلَيْهِ بِوَجْهِكَ وَ بِشْرِكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عِنْدَ ذلِكَ: إِنَّ مِنْ شَرِّ عِبَادِ اللّهِ مَنْ تُكْرَهُ مُجَالَسَتُهُ لِفُحْشِهِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : شَرُّ النَّاسِ عِنْدَ اللّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يُكْرَمُونَ اتِّقَاءَ شَرِّهِمْ».

عَنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ خَافَ النَّاسُ لِسَانَهُ، فَهُوَ فِي النَّارِ».

.

ص: 13

132 . باب در بيان حال كسى كه از بدى او پرهيز مى شود

از او ، از معلّى ، از احمد بن غسّان ، از سماعه روايت است كه گفت : بر امام جعفر صادق عليه السلام داخل شدم . در ابتدا به من فرمود :«اى سماعه! چه بود آنچه در ميان تو و شتردارت اتّفاق افتاد؟ بپرهيز از آنكه بسيار زشتگو يا فريادزننده يا لعنت كننده باشى» . عرض كردم : به خدا سوگند كه آن شتردار بر من ستم كرده بود . فرمود كه : «اگر او بر تو ستم كرده بود ، تو بر او افزودى . به درستى كه اين روش از كردار من نيست ، و شيعيان خود را به اين امر نمى كنم . از پروردگار خويش آمرزش طلب كن و ديگر به سوى امثال اين برمگرد» . عرض كردم كه : از خدا آمرزش مى طلبم و ديگر به سوى امثال اين بر نمى گردم .

132 . باب در بيان حال كسى كه از بدى او پرهيز مى شودچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از سماعه ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«پيغمبر صلى الله عليه و آله روزى در نزد عايشه بود ، و در آن بين كه در منزل او تشريف داشت ، ناگاه مردى رخصت طلبيد كه بر آن حضرت داخل شود . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بد صاحب قوم و قبيله اى است . عايشه برخاست و داخل حجره شد ، و رسول خدا صلى الله عليه و آله آن مرد را رخصت داد كه داخل شود؛ پس چون داخل شد ، رسول خدا روى مبارك را به او آورد و با نهايت گشاده رويى با او سخن مى گفت ، تا آنكه چون فارغ شد و از پيش آن حضرت بيرون رفت . عايشه به آن حضرت عرض كرد كه : يا رسول اللّه ! در بين اينكه اين مرد را ذكر مى فرمودى به آن چه او را با آن ياد نمودى ، ناگاه به او رو آوردى به روى مبارك و گشاده رويى؛ پس رسول خدا صلى الله عليه و آله در آن هنگام فرمود : به درستى كه از جمله بدترين بندگان خداى عز و جل ، كسى است كه مردم همنشينى با او را ناخوش دارند ، به جهت زشتگويى كه دارد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود كه : بدترين مردمان در نزد خدا در روز قيامت ، آنانند كه مردم ايشان را گرامى مى دارند ، به جهت پرهيز كردن از بدى ايشان» .

از او ، از محمد بن عيسى بن عبيد ، از يونس ، از عبداللّه بن سنان روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر كه مردم از زبانش ترسند ، البتّه در آتش دوزخ باشد» .

.

ص: 14

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله :«شَرُّ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يُكْرَمُونَ اتِّقَاءَ شَرِّهِمْ».

133 _ بَابُ الْبَغْيِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِنَّ أَعْجَلَ الشَّرِّ عُقُوبَةً الْبَغْيُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«يَقُولُ إِبْلِيسُ لِجُنُودِهِ: أَلْقُوا بَيْنَهُمُ الْحَسَدَ وَ الْبَغْيَ؛ فَإِنَّهُمَا يَعْدِلَانِ عِنْدَ اللّهِ الشِّرْكَ».

عَلِيٌّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ حَرِيزٍ، عَنْ مِسْمَعٍ أَبِي سَيَّارٍ، أَنَّ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام كَتَبَ إِلَيْهِ فِي كِتَابٍ :«انْظُرْ أَنْ لَا تَكَلَّمَنَّ بِكَلِمَةِ بَغْيٍ أَبَداً وَ إِنْ أَعْجَبَتْكَ نَفْسَكَ وَ عَشِيرَتَكَ».

عَلِيٌّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ وَ يَعْقُوبَ السَّرَّاجِ جَمِيعاً، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الْبَغْيَ يَقُودُ أَصْحَابَهُ إِلَى النَّارِ، وَ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ بَغى عَلَى اللّهِ عَنَاقُ بِنْتُ آدَمَ، فَأَوَّلُ قَتِيلٍ قَتَلَهُ اللّهُ عَنَاقُ، وَ كَانَ مَجْلِسُهَا جَرِيباً فِي جَرِيبٍ، وَ كَانَ لَهَا عِشْرُونَ إِصْبَعاً فِي كُلِّ إِصْبَعٍ ظُفُرَانِ مِثْلُ الْمِنْجَلَيْنِ، فَسَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهَا أَسَداً كَالْفِيلِ، وَ ذِئْباً كَالْبَعِيرِ، وَ نَسْراً مِثْلَ الْبَغْلِ، فَقَتَلْنَهَا وَ قَدْ قَتَلَ اللّهُ الْجَبَابِرَةَ عَلى أَفْضَلِ أَحْوَالِهِمْ وَ آمَنِ مَا كَانُوا».

.

ص: 15

133 . باب در بيان بغى

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از ابن محبوب ، از ابن رئاب ، از ابو حمزه ، از جابر بن عبداللّه كه گفت : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه :«بدترين مردمان در روز قيامت ، آنانند كه مردم ايشان را گرامى مى دارند ، به جهت پرهيز كردن از بدى ايشان» .

133 . باب در بيان بغى (1)چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از جعفر بن محمد اشعرى ، از ابن قدّاح ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : به درستى كه آن بدى كه سزايش از همه بدى ها شتابان تر است ، ستم و از حد درگذشتن است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«شيطان به لشكريان خود مى گويد كه : حسد و گردنكشى را در ميان فرزندان آدم اندازيد؛زيرا كه اين دو چيز ، در نزد خدا با شرك برابرى مى كنند» .

على ، از پدرش ، از حمّاد ، از حريز ، از مسمع _ يعنى ابوسيّار _ روايت كرده است كه : امام جعفر صادق عليه السلام به سوى او نوشت در نامه اى كه :«بنگر كه البتّه به سخنى كه ستم و گردنكشى باشد ، هرگز تكلّم نكنى ، و هر چند كه نفس تو و خويشانت ، تو را به شگفت آورند» .

على ، از پدرش ، از ابن محبوب ، از ابن رئاب و يعقوب سرّاج ، هر دو از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه : اى گروه مردمان! به درستى كه بغى ، اصحاب خود را مى كِشد به سوى آتش دوزخ . و به درستى كه اوّل كسى كه بر خداى عز و جل بغى نمود ، عناق ، دختر آدم عليه السلام ، بود . و به اين سبب ، نخستين كسى كه خدا او را كشت ، عناق بود . و نشستگاهش يك جَريب در يك جَريب بود (2) ، و او را بيست انگشت بود ، در هر انگشتى دو ناخن ، مانند دو داس درو كنى . پس خدا شيرى را چون فيل ، و گرگى را مانند شتر ، و كركسى را مثل استر ، بر او مسلّط گردانيده ، تا او را كشتند . و به حقيقت كه خداى عز و جل جبّاران و ستمكاران را كشت ، بر بهترين احوال ايشان ، و ايمن ترين اوقات وجود ايشان» .

.


1- . و بغى ، ستم و از حد درگذشتن و گردنكشى است بر مردمان . (مترجم)
2- . و جريب _ به فتح جيم _ ، مقدارى است از زمين كه معلوم و معروف است ، و آن به حساب مساحت ، چهار هزار و هشتصد ذراع است به ذراع دست ، كه عبارت است از ششصد نى ، و از قرار نود نى ، يك قفيز ، شش قفيز و دو ثلث قفيز مى شود . و چون در مثل خود ضرب شود ، چهل و پنج قفيز و ثلث قفيز ، حاصل آن مى شود . و بعضى گفته اند كه : مقدار جريب از زمين ، ده ذراع است ، و اين در اينجا ظاهرتر است؛ بلكه ، قول اول ، على الظاهر درست نمى باشد . (مترجم)

ص: 16

134 _ بَابُ الْفَخْرِ وَ الْكِبْرِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام :«عَجَباً لِلْمُتَكَبِّرِ الْفَخُورِ الَّذِي كَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَةً، ثُمَّ هُوَ غَداً جِيفَةٌ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : آفَةُ الْحَسَبِ الِافْتِخَارُ وَ الْعُجْبُ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ حَنَانٍ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ بَشِيرٍ الْأَسَدِيِّ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : أَنَا عُقْبَةُ بْنُ بَشِيرٍ الْأَسَدِيُّ ، وَ أَنَا فِي الْحَسَبِ الضَّخْمِ مِنْ قَوْمِي، قَالَ: فَقَالَ :«مَا تَمُنُّ عَلَيْنَا بِحَسَبِكَ؟ إِنَّ اللّهَ رَفَعَ بِالْاءِيمَانِ مَنْ كَانَ النَّاسُ يُسَمُّونَهُ وَضِيعاً إِذَا كَانَ مُؤْمِناً، وَ وَضَعَ بِالْكُفْرِ مَنْ كَانَ النَّاسُ يُسَمُّونَهُ شَرِيفاً إِذَا كَانَ كَافِراً؛ فَلَيْسَ لِأَحَدٍ فَضْلٌ عَلى أَحَدٍ إِلَا بِالتَّقْوى».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ عِيسَى بْنِ الضَّحَّاكِ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«عَجَباً لِلْمُخْتَالِ الْفَخُورِ، وَ إِنَّمَا خُلِقَ مِنْ نُطْفَةٍ، ثُمَّ يَعُودُ جِيفَةً، وَ هُوَ فِيمَا بَيْنَ ذلِكَ لَا يَدْرِي مَا يُصْنَعُ بِهِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«أَتى رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله رَجُلٌ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللّهِ، أَنَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ _ حَتّى عَدَّ تِسْعَةً _ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَمَا إِنَّكَ عَاشِرُهُمْ فِي النَّارِ».

.

ص: 17

134 . باب در بيان افتخار و بزرگى

134 . باب در بيان افتخار و بزرگىمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از هشام بن سالم ، از ابو حمزه ثمالى روايت كرده است كه گفت : حضرت على بن الحسين عليهماالسلامفرمود كه :«تعجّب مى كنم از متكبّرى كه فخر مى كند و مى نازد ، آنكه ديروز آب منى بود ، بعد از اين ، در فردا ، مردار و جثّه اى است مرده» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : آفت و بلاى حسب و نسب ، نازيدن و عجب است» .

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از محمد بن اسماعيل ، از حنان ،از ابن عقبه بن بشير اسدى روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام محمد باقر عليه السلام عرض كردم كه : منم ، عقبة بن بشير اسدى ، و من در حسب عظيمى هستم از قوم خود . عقبه مى گويد كه : حضرت فرمود :«به حسب خود بر ما چه منّت مى گذارى؟ به درستى كه خداى _ تعالى _ به سبب ايمان ، بلند گردانيده است كسى را كه مردم او را وضيع و پست مى ناميدند ، هرگاه فى الحقيقه مؤمن باشد ، و پست ساخته به واسطه كفر ، كسى را كه مردم او را شريف و بزرگوار مى ناميدند ، هرگاه فى الحقيقه كافر باشد . پس كسى را بر كسى زيادتى و افزونى نيست ، مگر به پرهيزكارى» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از عيسى بن ضحّاك كه گفت : امام محمد باقر صلى الله عليه و آله فرمود كه :«تعجّب مى كنم از آنكه مى خرامد مانند متكبّران ، و بسيار فخر و ناز دارد . و جز اين نيست كه از آب منى خلق شده ، بعد از آن ، مردار مى گردد ، و حال آنكه در ميان اينها ، نمى داند كه با او چه مى شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«مردى به خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد كه : يا رسول اللّه ! منم ، فلان ، پسر فلان ، تا آنكه نه پشته را شمرد . رسول خدا صلى الله عليه و آله به آن مرد فرمود كه : بدان و آگاه باش! كه تو دهم ايشانى در آتش دوزخ» .

.

ص: 18

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : آفَةُ الْحَسَبِ الِافْتِخَارُ».

135 _ بَابُ الْقَسْوَةِ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عِيسى، رَفَعَهُ، قَالَ: «فِيمَا نَاجَى اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بِهِ مُوسى عليه السلام : يَا مُوسى، لَا تُطَوِّلْ فِي الدُّنْيَا أَمَلَكَ؛ فَيَقْسُوَ قَلْبُكَ، وَ الْقَاسِي الْقَلْبِ مِنِّي بَعِيدٌ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ دُبَيْسٍ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِذَا خَلَقَ اللّهُ الْعَبْدَ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ كَافِراً، لَمْ يَمُتْ حَتّى يُحَبِّبَ اللّهُ إِلَيْهِ الشَّرَّ، فَيَقْرُبَ مِنْهُ، فَابْتَلَاهُ بِالْكِبْرِ وَ الْجَبْرِيَّةِ، فَقَسَا قَلْبُهُ، وَ سَاءَ خُلُقُهُ، وَ غَلُظَ وَجْهُهُ، وَ ظَهَرَ فُحْشُهُ، وَ قَلَّ حَيَاؤُهُ، وَ كَشَفَ اللّهُ سِتْرَهُ، وَرَكِبَ الْمَحَارِمَ فَلَمْ يَنْزِعْ عَنْهَا، ثُمَّ رَكِبَ مَعَاصِيَ اللّهِ، وَ أَبْغَضَ طَاعَتَهُ، وَ وَثَبَ عَلَى النَّاسِ ، لَا يَشْبَعُ مِنَ الْخُصُومَاتِ؛ فَاسْأَلُوا اللّهَ الْعَافِيَةَ وَ اطْلُبُوهَا مِنْهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : لَمَّتَانِ: لَمَّةٌ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَ لَمَّةٌ مِنَ الْمَلَكِ؛ فَلَمَّةُ الْمَلَكِ الرِّقَّةُ وَ الْفَهْمُ، وَ لَمَّةُ الشَّيْطَانِ السَّهْوُ وَ الْقَسْوَةُ».

.

ص: 19

135 . باب در بيان قساوت و دل سختى

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : آفت و بلاى حسب ، افتخار و نازيدن است» .

135 . باب در بيان قساوت و دل سختىچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از عمرو بن عثمان ، از على بن عيسى كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه :«در آنچه خداى عز و جل به آن با موسى عليه السلام راز گفت ، اين بود كه فرمود : اى موسى! آرزويت در دنيا دراز نباشد ، كه دلت سخت و سنگين مى شود ، و آنكه دلش سخت و سنگين است ، از من دور است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از محمد بن حفص ، از اسماعيل بن دبيس ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون خدا بنده اى را در اصل آفرينش كافر بيافريند ، نمى ميرد ، تا خداى عز و جل بدى را در نزد او دوست گرداند . پس به آن نزديك مى شود ، و به اين جهت خدا او را به تكبّر و جبروت مبتلى مى گرداند ، و دلش سخت و سنگين مى شود ، و خُويَش بد ، و رويش درشت و سخت ، و زشتگويى اش هويدا ، و شرمش برطرف مى شود ، و خداى عز و جل پرده او را مى درد ، و امر پوشيده او را بروز مى دهد ، و مرتكب محرّمات الهى مى گردد ، و از آنها باز نمى ايستد . بعد از آن ، مرتكب معاصى و نافرمانى هاى خداى عز و جل مى شود ، و طاعت او را دشمن مى دارد ، و بر مردمان بر مى جهد (يعنى بر سر ايشان مى دود و رو به ايشان مى رود) ، و از خصومت ها سيرى نداشته باشد . پس از خداى عز و جل عافيت را سؤال كنيد ، و آن را از او طلب نماييد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود : آنچه در دل خطور مى كند و از آن سر مى زند ، دو قسم است : يك گام از شيطان است ، و يك گام از فرشته؛ پس گام فرشته ، دل نرمى و فهميدن است ، و گام شيطان ، فراموشى و دل سختى است» .

.

ص: 20

136 _ بَابُ الظُّلْمِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«الظُّلْمُ ثَلَاثَةٌ: ظُلْمٌ يَغْفِرُهُ اللّهُ، وَ ظُلْمٌ لَا يَغْفِرُهُ اللّهُ، وَ ظُلْمٌ لَا يَدَعُهُ اللّهُ؛ فَأَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لَا يَغْفِرُهُ، فَالشِّرْكُ؛ وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي يَغْفِرُهُ، فَظُلْمُ الرَّجُلِ نَفْسَهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللّهِ؛ وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي لَا يَدَعُهُ، فَالْمُدَايَنَةُ بَيْنَ الْعِبَادِ».

عَنْهُ، عَنِ الْحَجَّالِ، عَنْ غَالِبِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ» قَالَ:«قَنْطَرَةٌ عَلَى الصِّرَاطِ لَا يَجُوزُهَا عَبْدٌ بِمَظْلِمَةٍ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ وَ عُبَيْدِ اللّهِ الطَّوِيلِ، عَنْ شَيْخٍ مِنَ النَّخَعِ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : إِنِّي لَمْ أَزَلْ وَالِياً مُنْذُ زَمَنِ الْحَجَّاجِ إِلى يَوْمِي هذَا، فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ قَالَ: فَسَكَتَ، ثُمَّ أَعَدْتُ عَلَيْهِ، فَقَالَ:«لَا، حَتّى تُؤَدِّيَ إِلى كُلِّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ صَبِيحٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَا مِنْ مَظْلِمَةٍ أَشَدَّ مِنْ مَظْلِمَةٍ لَا يَجِدُ صَاحِبُهَا عَلَيْهَا عَوْناً إِلَا اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ».

.

ص: 21

136 . باب در بيان ظلم و ستمكارى

136 . باب در بيان ظلم و ستمكارىچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از هارون بن جهم ، از مفضّل بن صالح ، از سعد بن طريف ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«ظلم سه قسم است : ظلمى است كه خدا آن را مى آمرزد ، و ظلمى است كه خدا آن را نمى آمرزد ، و ظلمى است كه خدا آن را وا نمى گذارد و از سر آن نمى گذرد . امّا ظلمى كه خدا آن را نمى آمرزد ، شرك به خدا است . و امّا ظلمى كه خدا آن را مى آمرزد ، ظلمى است كه مرد بر نفس خود مى كند ، در آنچه ميان او و خداى عز و جل است . و امّا ظلمى كه خدا آن را وا نمى گذارد ، حقّ النّاس است كه از يكديگر مى طلبند» . (1)

از او ، از حجّال ، از غالب بن محمد ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است در قول خداى عز و جل : «اِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ» (2) كه فرمود :«مرصاد ، پلى است بر روى صراط ، كه هيچ بنده اى با مظلمه اى از آن نگذرد» (يعنى آنكه بر بنده اى از بندگان خدا ستمى كرده باشد ، از آنجا عبور نتواند كرد ، و در آنجا معطّل باشد ، تا سزاى خود را ببيند) .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از وهب بن عبد ربّه و عبداللّه طويل ، از شيخى از قبيله نخع روايت كرده است كه گفت : به امام محمد باقر عليه السلام عرض كردم كه : من از ابتداى زمان حجّاج تا امروز ، پيوسته والى و حاكم بوده ام ، آيا مرا توبه اى هست؟ راوى مى گويد كه : حضرت ساكت شد . بعد از آن ، همين را بر او اعاده نمودم . فرمود :«نه ، تا آنكه حقّ هر صاحب حقّى را به او برسانى ، كه آنچه را كه از كسى گرفتى ، به صاحبش برگردانى» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسين بن سعيد ، از ابراهيم بن عبد الحميد ، از وليد بن صبيح ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هيچ مظلمه اى نيست كه سخت تر باشد ، از مظلمه اى كه صاحب آن بر آن ياورى را نيابد غير از خداى عز و جل؛ چه ظلم و ستم بر ضعيف ناتوان ، قباحتش بيشتر است» .

.


1- . و حضرت از آن ، به مداينه ميان بندگان تعبير فرموده . و مداينه ، قرض به يكديگر دادن است؛ چه ظاهر است كه همه حقوق خلايق همچنين است ، با احتمال آنكه ذكر مداينه ، بر سبيل مثال باشد . (مترجم)
2- . [فجر، 14.] و ترجمه آيه اين است : «به درستى كه پروردگار تو ، هر آينه در گذرگاه و كمين گاه است و در موضع ترقّب ، مانند كسى كه در كمين گاه نشسته ، منتظر گذرندگان است ، كه هيچ كس و هيچ چيز از گفتار و كردار بندگان از او فوت نشود ، و همه را بر وفق آن جزا خواهد داد» . (مترجم)

ص: 22

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«لَمَّا حَضَرَ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام الْوَفَاةُ، ضَمَّنِي إِلى صَدْرِهِ، ثُمَّ قَالَ: يَا بُنَيَّ، أُوصِيكَ بِمَا أَوْصَانِي بِهِ أَبِي عليه السلام حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ، وَ بِمَا ذَكَرَ أَنَّ أَبَاهُ عليه السلام أَوْصَاهُ بِهِ عليه السلام ، قَالَ: يَا بُنَيَّ، إِيَّاكَ وَ ظُلْمَ مَنْ لَا يَجِدُ عَلَيْكَ نَاصِراً إِلَا اللّهَ».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ : مَنْ خَافَ الْقِصَاصَ، كَفَّ عَنْ ظُلْمِ النَّاسِ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ أَصْبَحَ لَا يَنْوِي ظُلْمَ أَحَدٍ، غَفَرَ اللّهُ لَهُ مَا أَذْنَبَ ذلِكَ الْيَوْمَ مَا لَمْ يَسْفِكْ دَماً، أَوْ يَأْكُلْ مَالَ يَتِيمٍ حَرَاماً».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ أَصْبَحَ لَا يَهُمُّ بِظُلْمِ أَحَدٍ، غَفَرَ اللّهُ مَا اجْتَرَمَ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَنْ ظَلَمَ مَظْلِمَةً، أُخِذَ بِهَا فِي نَفْسِهِ، أَوْ فِي مَالِهِ، أَوْ فِي وُلْدِهِ».

ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : اتَّقُوا الظُّلْمَ؛ فَإِنَّهُ ظُلُمَاتُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ».

.

ص: 23

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از اسماعيل بن مهران ، از درست بن ابى منصور ، از عيسى بن بشير ، از ابو حمزه ثمالى ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«چون حضرت على بن الحسين عليهماالسلام محتضر شد ، مرا به سينه خود چسبانيد و فرمود كه : اى فرزند دلبند من! تو را وصيّت مى كنم به آنچه پدرم عليه السلام مرا به آن وصيّت فرمود ، در هنگامى كه شهادتش رسيده بود ، و به آنچه ذكر فرمود كه پدرش اميرالمؤمنين عليه السلام او را به آن وصيّت فرموده بود . فرمود كه : اى فرزند دلبند من! بپرهيز از ستم كردن بر كسى كه بر تو ياورى را نيابد غير از خدا» .

از او ، از پدرش ، از هارون بن جهم ، از حفص بن عمر ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود : هر كه از قصاص و تلافى مى ترسد ، از ستم كردن بر مردمان باز مى ايستد» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از صفوان ، از اسحاق بن عمّار روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه :«هر كه صبح كند و ستم بر كسى را نيّت نداشته باشد ، خدا از برايش آنچه را كه در آن روز گناه كند ، بيامرزد ، مادام كه خونى را نريزد ، يا مال يتيم را به حرام نخورد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه صبح كند ، در حالى كه قصد ستم بر هيچ كس نداشته باشد ، خدا از برايش مى آمرزد ، آنچه را كه كسب كرده ، يا هر گناهى را كه مرتكب گرديده» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه ستمى كند و مظلمه اى از او سر زند ، به آن مؤاخذه مى شود ، يا در جان ، يا در مال ، يا در فرزندش» .

ابن ابى عمير ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بپرهيزيد از ظلم؛زيرا كه آن ، ظلمت ها و تاريكى ها است در روز قيامت» .

.

ص: 24

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : اتَّقُوا الظُّلْمَ؛ فَإِنَّهُ ظُلُمَاتُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مَا مِنْ أَحَدٍ يَظْلِمُ بِمَظْلِمَةٍ إِلَا أَخَذَهُ اللّهُ بِهَا فِي نَفْسِهِ وَ مَالِهِ، وَ أَمَّا الظُّلْمُ الَّذِي بَيْنَهُ وَ بَيْنَ اللّهِ، فَإِذَا تَابَ غَفَرَ اللّهُ لَهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلى مَوْلى آلِ سَامٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام _ مُبْتَدِئاً _ :«مَنْ ظَلَمَ سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِ مَنْ يَظْلِمُهُ أَوْ عَلى عَقِبِهِ أَوْ عَلى عَقِبِ عَقِبِهِ» . قَالَ : قُلْتُ: هُوَ يَظْلِمُ، فَيُسَلِّطُ اللّهُ عَلى عَقِبِهِ، أَوْ عَلى عَقِبِ عَقِبِهِ؟ فَقَالَ: «إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَقُولُ: «وَ لْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللّهَ وَ لْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً» ».

عَنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ أَوْحى إِلى نَبِيٍّ مِنْ أَنْبِيَائِهِ فِي مَمْلَكَةِ جَبَّارٍ مِنَ الْجَبَّارِينَ: أَنِ ائْتِ هذَا الْجَبَّارَ، فَقُلْ لَهُ: إِنَّنِي لَمْ أَسْتَعْمِلْكَ عَلى سَفْكِ الدِّمَاءِ وَ اتِّخَاذِ الْأَمْوَالِ، وَ إِنَّمَا اسْتَعْمَلْتُكَ لِتَكُفَّ عَنِّي أَصْوَاتَ الْمَظْلُومِينَ؛ فَإِنِّي لَمْ أَدَعْ ظُلَامَتَهُمْ وَ إِنْ كَانُوا كُفَّاراً».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَنْ أَكَلَ مَالَ أَخِيهِ ظُلْماً وَ لَمْ يَرُدَّهُ إِلَيْهِ، أَكَلَ جَذْوَةً مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

.

ص: 25

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن عيسى ، از منصور ، از هشام بن سالم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بپرهيزيد از ظلم؛ زيرا كه آن ، ظلمت ها است در روز قيامت» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عمر بن اذينه ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«كسى نيست كه ستمى كند و مظلمه اى از او سر زند ، مگر آنكه خداى عز و جل او را به آن مظلمه مى گيرد ، در جان و مالش . و امّا آن ستم كه در ميان او و خدا است ، چون توبه كند ، آمرزيده مى شود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابن ابى نجران ، از عمار بن حكيم ، از عبد الاعلى مولاى آل سام كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام ابتدا به سخن فرمود كه :«هر كه ستم كند ، خداى عز و جل كسى را بر او مسلّط گرداند كه بر او ستم كند ، يا بر فرزندش ، يا بر فرزند فرزندش» . راوى مى گويد كه : عرض كردم : او ستم مى كند و خدا بر فرزندش ، يا بر فرزند فرزندش ، ظالم را مسلّط مى گرداند؟ فرمود : «زيرا كه خداى عز و جلمى فرمايد : «وَليَخْشَ الَّذينَ لَوْتَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِيَّةً ضِعافا خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللّه َ وَ لْيَقُولُوا قَوْلاً سَديدا» (1) ؛ يعنى : و بايد كه بترسند آنان كه اگر بگذارند از پس مرگ خويش فرزندان ناتوان را ، بترسند بر ايشان از بى نوايى و ضايع شدن . پس بايد كه بپرهيزند از خدا و عذاب او ، و بايد كه بگويند گفتارى راست و درست» .

از او ، از ابن محبوب ، از اسحاق بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جلوحى فرمود به سوى پيغمبرى از پيغمبران ، كه در مملكت پادشاه جبّارى از جبّاران بود ، كه : بيا به اين جبّار (يعنى توجّه كن به جانب او) ، و به او بگو كه : من تو را به كار نداشته ام بر آنكه خون ها بريزى و مال هاى مردم را بگيرى . و جز اين نيست كه من تو را به كار داشته ام ، كه ستمديدگان را از من باز دارى (و ايشان را غوررسى [=تفقد و رسيدگى ]كنى تا به درگاه من نيايند)؛ زيرا كه من ستمى را كه بر ايشان شده ، وا نمى گذارم ، و هر چند كه ايشان كافر باشند» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از حسن بن على وشّاء ، از على بن ابى حمزه ، از ابو بصير روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه از روى ستم مال برادر خود را بخورد و آن را به سويش رد نكند ، در روز قيامت پاره اى از آتش دوزخ را خواهد خورد» .

.


1- . نساء، 9.

ص: 26

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«الْعَامِلُ بِالظُّلْمِ، وَ الْمُعِينُ لَهُ، وَ الرَّاضِي بِهِ، شُرَكَاءُ ثَلَاثَتُهُمْ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ الْعَبْدَ لَيَكُونُ مَظْلُوماً ، فَمَا يَزَالُ يَدْعُو حَتّى يَكُونَ ظَالِماً».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي نَهْشَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: قَالَ :«مَنْ عَذَرَ ظَالِماً بِظُلْمِهِ، سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِ مَنْ يَظْلِمُهُ، فَإِنْ دَعَا لَمْ يَسْتَجِبْ لَهُ، وَ لَمْ يَأْجُرْهُ اللّهُ عَلى ظُلَامَتِهِ».

عَنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: قَالَ:«مَا انْتَصَرَ اللّهُ مِنْ ظَالِمٍ إِلَا بِظَالِمٍ، وَ ذلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ كَذلِكَ نُوَلِّى بَعْضَ الظّالِمِينَ بَعْضاً» ».

.

ص: 27

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از طلحة بن زيد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«آنكه به ظلم عمل مى كند ، و آنكه او را يارى مى كند ، و آنكه به آن راضى است ، هر سه شريكند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از هشام بن سالم كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه بنده ، گاه است كه مظلوم مى باشد؛ پس پيوسته دعا مى كند ، تا آنكه ظالم مى شود» . (1)

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از پدرش ، از ابو نهشل ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه گفت : آن حضرت فرمود :«هر كه ستمكارى را معذور دارد به ستمى كه كرده و بهانه را از او بپذيرد ، خدا كسى را بر او مسلّط گرداند كه بر او ستم كند ، و اگر دُعا كند ، دعايش مستجاب نشود ، و خداى عز و جل او را مزد ندهد بر ستمى كه به او رسيده است» .

از او ، از محمد بن عيسى ، از ابراهيم بن عبد الحميد ، از على بن ابى حمزه ، از ابو بصير ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«خداى عز و جل از هيچ ظالم انتقام نكشيده ، مگر به ظالمى ديگر . و اين است معنى قول خداى عز و جل كه فرموده : «وَكَذلِكَ نُوَلّى بَعْضَ الظّالِمينَ بَعْضا» (2) ؛ يعنى : و چنان كه فرو مى گذاريم كافران جن و انس را به سبب عناد ايشان ، تا بر يكديگر مسلّط شوند ، مسلّط مى گردانيم بعضى از ظالمان را بر بعضى ، و وا مى گذاريم برخى از ايشان را بر برخى ، تا به اختيار خود ، آنچه خواهند ، كنند ، و به اجبار ، ايشان را منع نمى كنيم» .

.


1- . و مراد اين است كه بر ظالم نفرين مى كند ، و در نفرين زياده روى مى كند ، مثل آنكه به اذيّت جزيى ، دعاهايى مى خواند كه او را بكشد . و بعضى گمان كرده اند كه مراد اين است كه ، ظالم را دعا مى كند . و هر كه ظالم را دعا مى كند ، ظالم باشد؛زيرا كه به ظلم او راضى شده ، و دوست داشته كه خدا در زمين نافرمانى شود . و به گمان فقير ، اين معنى درست نيست؛زيرا كه اگر مراد اين باشد كه ظالمِ بر خود را دعا مى كند ، به جهت ظلمى كه كرده ، به محض دعا ، ظالم است . پس نبايد كه پيوسته دعا كند ، تا ظالم شود؛ بلكه به محض رضامندى به ظلم ظالم ، ظالم باشد ، بى آنكه دعا كند . و اگر او را دعا كند ، نه به جهت ظلم ، چرا ظالم باشد؟ و اگر مراد اين باشد كه ظالمى را دعا مى كند كه بر ظالم«به» او مسلّط است ، و مانع است از ظلم او ، اگر به همه اقسام ، بد باشد ، چه احتياج به پيوستگى دعا . و اگر تفصيل داشته باشد ، حكم به ظالميّت داعى ، بر سبيل اطلاق يا عموم ، صورت ندارد . (مترجم)
2- . أنعام، 129.

ص: 28

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ ظَلَمَ أَحَداً فَفَاتَهُ، فَلْيَسْتَغْفِرِ اللّهَ لَهُ؛ فَإِنَّهُ كَفَّارَةٌ لَهُ».

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَلَفٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْمَرْوَزِيِّ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ أَصْبَحَ وَ هُوَ لَا يَهُمُّ بِظُلْمِ أَحَدٍ، غَفَرَ اللّهُ لَهُ مَا اجْتَرَمَ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: دَخَلَ رَجُلَانِ عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي مُدَارَاةٍ بَيْنَهُمَا وَ مُعَامَلَةٍ، فَلَمَّا أَنْ سَمِعَ كَلَامَهُمَا، قَالَ:«أَمَا إِنَّهُ مَا ظَفِرَ أَحَدٌ بِخَيْرٍ مِنْ ظَفَرٍ بِالظُّلْمِ، أَمَا إِنَّ الْمَظْلُومَ يَأْخُذُ مِنْ دِينِ الظَّالِمِ أَكْثَرَ مِمَّا يَأْخُذُ الظَّالِمُ مِنْ مَالِ الْمَظْلُومِ». ثُمَّ قَالَ: «مَنْ يَفْعَلِ الشَّرَّ بِالنَّاسِ، فَلَا يُنْكِرِ الشَّرَّ إِذَا فُعِلَ بِهِ، أَمَا إِنَّهُ إِنَّمَا يَحْصِدُ ابْنُ آدَمَ مَا يَزْرَعُ، وَ لَيْسَ يَحْصِدُ أَحَدٌ مِنَ الْمُرِّ حُلْواً، وَ لَا مِنَ الْحُلْوِ مُرّاً» فَاصْطَ_لَحَ الرَّجُلَانِ قَبْلَ أَنْ يَقُومَا.

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ خَافَ الْقِصَاصَ، كَفَّ عَنْ ظُلْمِ النَّاسِ».

137 _ بَابُ اتِّبَاعِ الْهَوىمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْوَابِشِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«احْذَرُوا أَهْوَاءَكُمْ كَمَا تَحْذَرُونَ أَعْدَاءَكُمْ، فَلَيْسَ شَيْءٌ أَعْدى لِلرِّجَالِ مِنِ اتِّبَاعِ أَهْوَائِهِمْ، وَ حَصَائِدِ أَلْسِنَتِهِمْ».

.

ص: 29

137 . باب در بيان پيروى كردن هوا و خواهش نفس

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه بر كسى ستم كند و از او فوت شود (يعنى آن ظالم ، دسترس به مظلوم به هم نرساند) ، از برايش استغفار كند و از خدا بخواهد كه او را بيامرزد ، كه همان كفّاره اى است از براى او» .

احمد بن محمد كوفى ، از ابراهيم بن حسين ، از محمد بن خلف ، از موسى بن ابراهيم مروزى ، از ابو الحسن حضرت امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه صبح كند ...» تا آخر آن چه در حديث هشتم گذشت .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از على بن ابى حمزه ، از ابو بصير روايت كرده است كه فرمود : دو مرد بر امام جعفر صادق عليه السلام داخل شدند ، در باب مدافعه و معامله اى كه در ميان ايشان بود . پس چون سخن ايشان را شنيد ، فرمود :«آگاه باشيد! كه كسى به چيزى فيروزى نيافته ، كه بهتر باشد از فيروزى يافتن به ستم (كه بر او واقع شود) . و به درستى كه مظلوم ، از دين ظالم مى گيرد ، بيشتر از آنچه ظالم از مال مظلوم مى گيرد» . بعد از آن فرمود كه : (هر كه با مردم بدى مى كند ، از بدى بدش نيايد چون بدى با او شود . بدانيد و آگاه باشيد! كه غير از اين نيست كه فرزند آدم ، آنچه مى كارد ، مى دروَد ، و چنان نيست كه كسى از تلخ ، شيرين و نه از شيرين ، تلخ را درو كند» . پس آن دو مرد با هم آشتى كردند ، پيش از آنكه برخيزند .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن اسباط ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه از قصاص مى ترسد ، از ستم كردن بر مردمان باز مى ايستد» .

137 . باب در بيان پيروى كردن هوا و خواهش نفسمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از ابو محمد وابشى روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«از خواهش هاى نفس خود بترسيد ، چنان كه از دشمنان خويش مى ترسيد؛ چرا كه ، چيزى مردمان را دشمن تر نيست ، از پيروى كردن خواهش هاى نفس ايشان ، و آنچه داس زبان هاى ايشان ، آن را درويده است» .

.

ص: 30

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ عَظَمَتِي وَ كِبْرِيَائِي وَ نُورِي وَ عُلُوِّي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي، لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَاهُ عَلى هَوَايَ إِلَا شَتَّتُّ عَلَيْهِ أَمْرَهُ، وَ لَبَّسْتُ عَلَيْهِ دُنْيَاهُ، وَ شَغَلْتُ قَلْبَهُ بِهَا، وَ لَمْ أُؤْتِهِ مِنْهَا إِلَا مَا قَدَّرْتُ لَهُ ؛ وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي وَ عَظَمَتِي وَ نُورِي وَ عُلُوِّي وَ ارْتِفَاعِ مَكَانِي، لَا يُؤْثِرُ عَبْدٌ هَوَايَ عَلى هَوَاهُ إِلَا اسْتَحْفَظْتُهُ مَلَائِكَتِي، وَ كَفَّلْتُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِينَ رِزْقَهُ، وَ كُنْتُ لَهُ مِنْ وَرَاءِ تِجَارَةِ كُلِّ تَاجِرٍ، وَ أَتَتْهُ الدُّنْيَا وَ هِيَ رَاغِمَةٌ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْوَشَّاءِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُقَيْلٍ، قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :«إِنَّمَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتَيْنِ: اتِّبَاعَ الْهَوى وَ طُولَ الْأَمَلِ؛ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوى ، فَإِنَّهُ يَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ؛ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ، فَيُنْسِي الْاخِرَةَ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ الْأَصَمِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، قَالَ: قَالَ لِي أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام :«اتَّقِ الْمُرْتَقَى السَّهْلَ إِذَا كَانَ مُنْحَدَرُهُ وَعْراً». قَالَ: «وَ كَانَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ: لَا تَدَعِ النَّفْسَ وَ هَوَاهَا؛ فَإِنَّ هَوَاهَا فِي رَدَاهَا، وَ تَرْكُ النَّفْسِ وَ مَا تَهْوى أَذَاهَا، وَ كَفُّ النَّفْسِ عَمَّا تَهْوى دَوَاهَا».

.

ص: 31

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از عبداللّه بن قاسم ، از ابو حمزه ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى _ تبارك و تعالى _ مى فرمايد كه : سوگند ياد مى كنم به عزّت و جلال و بزرگوارى و نور و برترى و بلندى مرتبه خويش ، كه هيچ بنده اى خواهش خود را بر خواهش و فرمان من اختيار نكند ، مگر آنكه امرش را بر او پراكنده و پريشان مى گردانم ، و دنياى او را بر او مشكل و مشتبه مى سازم ، و دلش را به آن مشغول مى كنم ، و او را از دنيا نمى دهم ، مگر آنچه را كه از برايش مقدّر كرده ام . و به عزّت و جلال و عظمت و نور و علوّ و ارتقاع مرتبه خودم سوگند ، كه هيچ بنده اى خواهش و امر مرا بر خواهش خود اختيار نمى كند ، مگر آنكه فرشتگان خود را حافظ او مى گردانم كه او را نگاهدارى كنند ، و آسمان ها و زمين را ضامن روزى او مى گردانم ، (يا آنكه آن را در ضمن آنها قرار مى دهم كه از هر جا به او برسد) ، و از براى او از پس تجارت هر تاجرى باشم (يعنى تجارت هر تجارت كننده اى را به سوى او مى رسانم ، يا من از براى او هستم ، به عوض آنكه تجارت تاجران باطل را ترك كرده ، و رضاى مرا اختيار نموده ، چنان كه بعضى گفته اند) . و دنيا به نزدش آيد ، و حال آن كه او دنيا را نخواهد» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از وشّآء ، از عاصم بن حميد ، از ابو حمزه ، از يحيى بن عقيل روايت كرده است كه گفت : اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود :«جز اين نيست كه بر شما از دو خصلت مى ترسم : يكى پيروى كردن خواهش نفس ، و ديگرى اميد دور و دراز . امّا پيروى خواهش نفس ، اين كس را از حق باز مى دارد . و امّا اميد دور و دراز ، آخرت را از ياد اين كس مى برد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از محمد بن حسن بن شمّون ، از عبداللّه بن عبد الرحمان اصم ، از عبد الرحمان بن حجّاج كه گفت : حضرت امام موسى كاظم عليه السلام به من فرمود كه :«از سراشيبى اى كه بالا رفتنش آسان و پايين آمدنش سخت است ، بپرهيز» . (1) تتمّه حديث : و فرمود كه : «حضرت ابوعبداللّه عليه السلام مى فرمود كه : نفس را با خواهش آن وا مگذار؛ زيرا كه خواهش آن در چيزى است كه موجب هلاكت آن است ، و وا گذاشتن نفس با آنچه آرزو دارد ، باعث آزار و رنج آن است ، و باز داشتن نفس از آنچه شوق آن دارد ، دواى آن است» .

.


1- . به دليل تفصيل ترجمه اصلى و به صورت استثنايى متن ترجمه در اينجا تغيير يافت و مطابق با متن و اعراب فعلى كافى در صفحه روبرو است ، اما ترجمه مترجم كه آن را به پانوشت منتقل كرده ايم ، مناسب با«أتقَى المرتقى» به صيغه افعل تفضيل است. متن ترجمه ى اصلى چنين است : «پرهيزشده تر موضعى از بالا رفتنگاه نرم و آسان؛ يعنى موضعى كه از جميع مواضع نرم و هموار كه آسان بر آنها بالا مى روند، چون تل و كدار، از آن بيشتر پرهيز مى شود، در زمانى كه اين امر بروز مى كند، وقتى است كه موضع انحدار و سراشيبى آن، سخت و ناهموار باشد. و مراد اين است كه، آنكه بر موضعى كه مانند تل و كدار باشد، بالا مى رود، هرگاه موضعى از آن، نرم و آسان و هموار باشد، بر او دشوار نباشد، وليكن چون مكان، سراشيب شود و سراشيبى زمين سخت و درشت باشد، در آن وقت، دشوارى آن بر او معلوم مى شود، و مى فهمد كه بايست در آن موضع نرم عبور نكند كه در اين سنگلاخ افتد. و ظاهر اين است كه مقصود حضرت عليه السلام اين باشد كه، در پيروى كردن هوى و هوس در اين دنيا، كه مانند طَرَف هموار تل و كدار است، دشوارى در سلوك آن نيست، و صاحبش، اشكال و زحمت آن را نمى فهمد، و بر آن پشيمانى ندارد. امّا در آخرت كه شبيه است به طرَف ناهموار تل و كدار، معلوم خواهد شد كه چه دشوارى ها در آن بوده، كه موجب پرهيز بوده از آن، و از آنچه سلوكش باعث وقوع در آن بوده، و تا آن وقت نشود، كسى كه پيرو هوا و هوس است، بر كميّت و كيفيّت آنها اطّلاع به هم نرساند». (مترجم)

ص: 32

138 _ بَابُ الْمَكْرِ وَ الْغَدْرِ وَ الْخَدِيعَةِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ رَفَعَهُ، قَالَ : قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :«لَوْ لَا أَنَّ الْمَكْرَ وَ الْخَدِيعَةَ فِي النَّارِ، لَكُنْتُ أَمْكَرَ النَّاسِ».

عَلِيٌّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَجِيءُ كُلُّ غَادِرٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِإِمَامٍ مَائِلٍ شِدْقُهُ حَتّى يَدْخُلَ النَّارَ، وَ يَجِيءُ كُلُّ نَاكِثٍ بَيْعَةَ إِمَامٍ أَجْذَمَ حَتّى يَدْخُلَ النَّارَ».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَيْسَ مِنَّا مَنْ مَاكَرَ مُسْلِماً».

.

ص: 33

138 . باب در بيان مكر و بى وفايى و فريب

138 . باب در بيان مكر و بى وفايى و فريبعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم روايت كرده كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه : اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه :«اگر نه اين بود كه مكر و فريب در آتش دوزخ است ، هر آينه من از همه مردمان پرمكرتر بودم» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر فريب دهنده پيشوايى در قيامت مى آيد در حالى كه دهانش كج شده ، تا اين كه وارد آتش مى شود . و هر شكننده بيعتى با پيشوايى در قيامت مى آيد ، در حالى كه دست بريده است تا اين كه وارد آتش مى شود . (1)

على ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : از ما نيست كسى كه با مسلمانى مكر كند» .

.


1- . احتمال دارد كه مراد از امام، امام حق باشد . و احتمال دارد كه پيشواى باطل باشد ، و احتمال هم دارد مراد از «كلّ غادر بإمام» حيله زننده به بيعت با امام باشد.

ص: 34

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيى، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَرْيَتَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مَلِكٌ عَلى حِدَةٍ ، اقْتَتَلُوا ثُمَّ اصْطَلَحُوا، ثُمَّ إِنَّ أَحَدَ الْمَلِكَيْنِ غَدَرَ بِصَاحِبِهِ، فَجَاءَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، فَصَالَحَهُمْ عَلى أَنْ يَغْزُوَ مَعَهُمْ تِلْكَ الْمَدِينَةَ؟ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«لَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَغْدِرُوا، وَ لَا يَأْمُرُوا بِالْغَدْرِ، وَ لَا يُقَاتِلُوا مَعَ الَّذِينَ غَدَرُوا، وَ لكِنَّهُمْ يُقَاتِلُونَ الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدُوهُمْ، وَ لَا يَجُوزُ عَلَيْهِمْ مَا عَاهَدَ عَلَيْهِ الْكُفَّارُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْأَشْعَثِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَجِيءُ كُلُّ غَادِرٍ بِإِمَامٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَائِلاً شِدْقُهُ حَتّى يَدْخُلَ النَّارَ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ عَمِّهِ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْعَبْدِيِّ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَرِيفٍ، عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ، قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ذَاتَ يَوْمٍ _ وَ هُوَ يَخْطُبُ عَلَى الْمِنْبَرِ بِالْكُوفَةِ _ :«يَا أَيُّهَا النَّاسُ، لَوْ لَا كَرَاهِيَةُ الْغَدْرِ، كُنْتُ مِنْ أَدْهَى النَّاسِ، أَلَا إِنَّ لِكُلِّ غَدْرَةٍ فَجْرَةً، وَ لِكُلِّ فَجْرَةٍ كَفْرَةً، أَلَا وَ إِنَّ الْغَدْرَ وَ الْفُجُورَ وَ الْخِيَانَةَ فِي النَّارِ».

139 _ بَابُ الْكَذِبِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي النُّعْمَانِ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«يَا أَبَا النُّعْمَانِ، لَا تَكْذِبْ عَلَيْنَا كَذِبَةً؛ فَتُسْلَبَ الْحَنِيفِيَّةَ، وَ لَا تَطْلُبَنَّ أَنْ تَكُونَ رَأْساً؛ فَتَكُونَ ذَنَباً، وَ لَا تَسْتَأْكِلِ النَّاسَ بِنَا؛ فَتَفْتَقِرَ، فَإِنَّكَ مَوْقُوفٌ لَا مَحَالَةَ وَ مَسْؤُولٌ، فَإِنْ صَدَقْتَ صَدَّقْنَاكَ، وَ إِنْ كَذَبْتَ كَذَّبْنَاكَ».

.

ص: 35

139 . باب در بيان دروغ

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن يحيى ، از طلحة بن زيد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از دو شهر از كافران حربى ، كه هر يك از آنها را پادشاهى است على حدة و جداگانه ، با هم جنگ كردند ، بعد از آن آشتى كردند . پس يكى از آن دو پادشاه با ديگرى بى وفايى كرد ، و به نزد مسلمانان آمد و با ايشان مصالحه نمود ، بر اين شرط كه ايشان با او به جنگ آن شهر روند (1) . حضرت صادق عليه السلام فرمود كه :«سزاوار نيست مسلمانان را كه بى وفايى كنند ، و نه آنكه به بى وفايى امر كنند ، و نه آنكه با آن كسانى كه بى وفايى كرده اند ، جنگ كنند ، وليكن خود مسلمانان با مشركان جنگ مى كنند ، در هر جا كه ايشان را بيابند . و آنچه كافران بر آن با يكديگر عهد كرده اند ، بر مسلمانان جايز نيست» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن حسن بن شمّون ، از عبداللّه بن عمرو بن اشعث ، از عبداللّه بن حمّاد انصارى ، از يحيى بن عبداللّه بن حسن ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر كه با امامى بى وفايى نمايد ، در روز قيامت مى آيد ، در حالتى كه كناره دهانش ميل كرده[و كج شده] ، تا آنكه در آتش دوزخ داخل مى شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از على بن اسباط ، از عمويش يعقوب بن سالم ، از ابو الحسن عبدى ، از سعد بن طريف ، از اصبغ بن نباته روايت كرده است كه گفت : اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ روزى فرمود _ در حالى كه بر سر منبر در كوفه خطبه مى فرمود _ كه :«اى گروه مردمان! اگر كراهت بى وفايى نبود ، من زيرك ترين مردمان بودم . آگاه باشيد! كه هر بى وفايى را نابكارى است ، و هر نابكارى را كفرى هست . و به درستى كه بى وفايى و نابكارى و خيانت ، در آتش دوزخ است» (و اين كنايه است از آنكه بى وفا و نابكار و خيانتكار ، در دوزخ خواهند بود) .

139 . باب در بيان دروغمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از اسحاق بن عمّار ، از ابو نعمان روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه :«اى ابو نعمان! يك دروغ بر ما مگو ، كه دين اسلام از تو ربوده مى شود . و البتّه طالب اين مباش كه سَر باشى ، كه دُم مى شوى (يعنى طالب اين مباش كه سردار و رئيس باشى ، كه مرؤوس و دنبال خواهى شد) . و مال مردم را به واسطه ما مخور ، كه درويش مى شوى؛زيرا كه تو لامحاله باز داشته مى شوى و از تو سؤال خواهد شد؛ پس اگر راست گفته اى ، تو را تصديق مى كنيم ، و اگر دروغ گفته اى ، تو را تكذيب مى نماييم» .

.


1- . و بنابر بعضى از نسخ كافى ، با ايشان به جنگ آن شهر روند ؛ يعنى او و لشكرش .

ص: 36

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ _ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِمَا _ يَقُولُ لِوُلْدِهِ: اتَّقُوا الْكَذِبَ الصَّغِيرَ مِنْهُ وَ الْكَبِيرَ فِي كُلِّ جِدٍّ وَ هَزْلٍ؛ فَإِنَّ الرَّجُلَ إِذَا كَذَبَ فِي الصَّغِيرِ اجْتَرى عَلَى الْكَبِيرِ، أَ مَا عَلِمْتُمْ أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَالَ: مَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَصْدُقُ حَتّى يَكْتُبَهُ اللّهُ صِدِّيقاً، وَ مَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَكْذِبُ حَتّى يَكْتُبَهُ اللّهُ كَذَّاباً».

عَنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ جَعَلَ لِلشَّرِّ أَقْفَالًا، وَ جَعَلَ مَفَاتِيحَ تِلْكَ الْأَقْفَالِ الشَّرَابَ، وَ الْكَذِبُ شَرٌّ مِنَ الشَّرَابِ».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ أَبِي لَيْلى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الْكَذِبَ هُوَ خَرَابُ الْاءِيمَانِ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ جَمِيعاً، عَنِ الْوَشَّاءِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَائِذٍ، عَنْ أَبِي خَدِيجَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«الْكَذِبُ عَلَى اللّهِ وَ عَلى رَسُولِهِ صلى الله عليه و آله مِنَ الْكَبَائِرِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبَانٍ الْأَحْمَرِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ أَوَّلَ مَنْ يُكَذِّبُ الْكَذَّابَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، ثُمَّ الْمَلَكَانِ اللَّذَانِ مَعَهُ، ثُمَّ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَاذِبٌ».

عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ الْكَذَّابَ يَهْلِكُ بِالْبَيِّنَاتِ، وَ يَهْلِكُ أَتْبَاعُهُ بِالشُّبُهَاتِ».

.

ص: 37

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از اسماعيل بن مهران ، از سيف بن عميره ، از آنكه او را حديث كرده ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«حضرت على بن الحسين عليهماالسلامبه فرزندان خود مى فرمود كه : بپرهيزد از دروغ؛ خواه كوچك از آن باشد ، و خواه بزرگ ، در هر جِدّ و بازى؛ زيرا كه مرد ، چون در چيز كوچك دروغ گويد ، بر چيزى بزرگ دلير مى شود . آيا ندانسته اند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بنده پيوسته راست مى گويد ، تا آنكه خدا او را صدّيق مى نويسد . (يعنى به غايت راستگو) ، و پيوسته دروغ مى گويد ، تا آنكه خدا او را كذّاب مى نويسد» (يعنى به غايت دروغگو) .

از او ، از عثمان بن عيسى ، از ابن مسكان ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل از براى بدى قفلى چند قرار داده ، و كليدهاى آن قفل ها را ، شراب قرار داده ، و دروغ ، از شراب بدتر است» .

از او ، از پدرش ، از آنكه او را ذكر كرده ، از محمد بن عبدالرحمان بن ابى ليلى ، از پدرش ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«به درستى كه دروغ ، باعث ويرانى ايمان است» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، و على بن محمد ، از صالح بن ابى حمّاد و هر دو ، از وشّآء ، از احمد بن عائذ ، از ابو خديجه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده اند كه فرمود :«دروغ گفتن بر خدا و بر رسول خدا صلى الله عليه و آله ، از جمله گناهان كبيره است» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از ابان احمر ، از فضيل بن يسار ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه اوّل كسى كه كذّاب را تكذيب مى كند و به دروغ نسبت مى دهد ، خداى عز و جل است . بعد از آن ، دو فرشته اى كه با او مى باشند . بعد از اينها ، خود مى داند كه او دروغگو است» .

على بن حكم ، از عمر بن يزيد روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه كذّاب هلاك مى شود به حجّت هاى روشن ، و پيروان او به شبهه ها هلاك مى شوند» .

.

ص: 38

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ آيَةَ الْكَذَّابِ بِأَنْ يُخْبِرَكَ خَبَرَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ، وَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ؛ فَإِذَا سَأَلْتَهُ عَنْ حَرَامِ اللّهِ وَ حَلَالِهِ، لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ شَيْءٌ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ الْكَذِبَةَ لَتُفَطِّرُ الصَّائِمَ». قُلْتُ: وَ أَيُّنَا لَا يَكُونُ ذلِكَ مِنْهُ؟ قَالَ: «لَيْسَ حَيْثُ ذَهَبْتَ، إِنَّمَا ذلِكَ الْكَذِبُ عَلَى اللّهِ ، وَ عَلى رَسُولِهِ، وَ عَلَى الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ إِلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: ذُكِرَ الْحَائِكُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام أَنَّهُ مَلْعُونٌ، فَقَالَ:«إِنَّمَا ذَاكَ الَّذِي يَحُوكُ الْكَذِبَ عَلَى اللّهِ، وَ عَلى رَسُولِهِ صلى الله عليه و آله » .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ الطَّائِيِّ، عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ، قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :«لَا يَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْاءِيمَانِ حَتّى يَتْرُكَ الْكَذِبَ هَزْلَهُ وَ جِدَّهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : الْكَذَّابُ هُوَ الَّذِي يَكْذِبُ فِي الشَّيْءِ؟ قَالَ:«لَا، مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَا يَكُونُ ذلِكَ مِنْهُ، وَ لَكِنَّ الْمَطْبُوعَ عَلَى الْكَذِبِ».

.

ص: 39

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن ابى نجران ، از معاويه بن وهب روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه نشانه آنكه به غايت دروغگو است ، آن است كه تو را خبر مى دهد ، به خبر آسمان و زمين و مشرق و مغرب . پس چون او را از حرام و حلال خداى عز و جل سؤال كنى ، در نزدش چيزى نباشد و آن را نداند» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از منصور بن يونس ، از ابو بصير روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه يك دروغ ، روزه را مى گشايد و باعث بطلان روزه روزه دار مى گردد» . عرض كردم كه : كدام يك از ما است كه اين امر از او ناشى نشود ، كه يك دروغ نگويد؟ فرمود : «چنان نيست كه تو اعتقاد كردى و به سوى آن رفتى . جز اين نيست كه مراد از آن ، دروغ گفتن است بر خداى عز و جل و بر رسول خدا صلى الله عليه و آله و بر ائمه _ صلوات اللّه عليه و عليهم _ » .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از بعضى از اصحاب خويش روايت كرده كه آن را مرفوع ساخته است به سوى امام جعفر صادق عليه السلام و گفت : در نزد امام جعفر صادق عليه السلام ذكر جولاه (1) شد كه ملعون است . فرمود كه :«مراد از آن ، كسى است كه دروغ را بر خدا و بر رسولش صلى الله عليه و آله مى بافد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از قاسم بن عروه ، از عبد الحميد طائى ، از اصبغ بن نباته كه گفت : اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه :«هيچ بنده اى مزه ايمان را نيابد ، تا آنكه دروغ را ترك كند؛ خواه بازى از آن باشد ، و خواه جِدّ» (كه از روى حقيقت دروغ گويد) .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عبدالرحمان بن حجّاج روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : آيا كذّاب كسى است كه در چيزى دروغ مى گويد؟ فرمود :«نه ، كسى نيست ، مگر آنكه اين امر از او ناشى مى شود ، وليكن كذّاب كسى است كه مطبوع و سرشته شده بر دروغ باشد» (كه دروغ ، طبيعى و عادى او باشد) .

.


1- . جولاه ،همان جولا به معناى بافنده است .

ص: 40

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ظَرِيفٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ عليه السلام : مَنْ كَثُرَ كَذِبُهُ ذَهَبَ بَهَاؤُهُ».

عَنْهُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ رَفَعَهُ، قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :«يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ الْمُسْلِمِ أَنْ يَجْتَنِبَ مُؤَاخَاةَ الْكَذَّابِ؛ فَإِنَّهُ يَكْذِبُ حَتّى يَجِيءَ بِالصِّدْقِ فَلَا يُصَدَّقُ».

عَنْهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ مِمَّا أَعَانَ اللّهُ بِهِ عَلَى الْكَذَّابِينَ النِّسْيَانَ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ أَبِي يَحْيَى الْوَاسِطِيِّ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«الْكَلَامُ ثَلَاثَةٌ: صِدْقٌ، وَ كَذِبٌ، وَ إِصْلَاحٌ بَيْنَ النَّاسِ». قَالَ: قِيلَ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا الْاءِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ؟ قَالَ: «تَسْمَعُ مِنَ الرَّجُلِ كَلَاماً يَبْلُغُهُ، فَتَخْبُثُ نَفْسُهُ، فَتَلْقَاهُ، فَتَقُولُ: سَمِعْتُ مِنْ فُلَانٍ قَالَ فِيكَ مِنَ الْخَيْرِ كَذَا وَ كَذَا ، خِلَافَ مَا سَمِعْتَ مِنْهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنِ الْحَسَنِ الصَّيْقَلِ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : إِنَّا قَدْ رُوِّينَا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِ يُوسُفَ عليه السلام : «أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» ؟ فَقَالَ:«وَ اللّهِ، مَا سَرَقُوا، وَ مَا كَذَبَ». وَ قَالَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام : «بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» ؟ فَقَالَ: «وَ اللّهِ، مَا فَعَلُوا ، وَ مَا كَذَبَ». قَالَ: فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «مَا عِنْدَكُمْ فِيهَا يَا صَيْقَلُ؟» قَالَ: قُلْتُ: مَا عِنْدَنَا فِيهَا إِلَا التَّسْلِيمُ. قَالَ: فَقَالَ: «إِنَّ اللّهَ أَحَبَّ اثْنَيْنِ وَ أَبْغَضَ اثْنَيْنِ: أَحَبَّ الْخَطَرَ فِيمَا بَيْنَ الصَّفَّيْنِ، وَ أَحَبَّ الْكَذِبَ فِي الْاءِصْلَاحِ، وَ أَبْغَضَ الْخَطَرَ فِي الطُّرُقَاتِ، وَ أَبْغَضَ الْكَذِبَ فِي غَيْرِ الْاءِصْلَاحِ؛ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام إِنَّمَا قَالَ: «بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا» إِرَادَةَ الْاءِصْلَاحِ، وَ دَلَالَةً عَلى أَنَّهُمْ لَا يَفْعَلُونَ، وَ قَالَ يُوسُفُ عليه السلام إِرَادَةَ الْاءِصْلَاحِ».

.

ص: 41

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از حسن بن طريف ، از پدرش ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«حضرت عيسى بن مريم عليه السلام فرمود كه : هر كه دروغش بسيار باشد ، نورش مى رود» .

از او ، از عمرو بن عثمان ، از محمد بن سالم روايت است كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه : اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود :«سزاوار است مرد مسلمان را كه از برادرى كردن با كذّاب اجتناب كند؛ زيرا كه او دروغ مى گويد ، تا آنكه خبر راستى را مى آورد و كسى از او باور نمى كند» .

از او ، از ابن فضّال ، از ابراهيم بن محمد اشعرى ، از عبيد بن زراره روايت است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه از جمله آنچه خدا به واسطه آن بر دروغگويان اعانت و يارى فرموده ، فراموشى است» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابو يحيى واسطى ، از بعضى از اصحاب ما ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«سخن بر سه قسم است : راست و دروغ و اصلاح ميان مردمان» . راوى مى گويد كه : به آن حضرت عرض شد كه : اصلاح ميان مردمان چيست؟ فرمود كه : «از مردى سخنى مى شنوى كه آن را مى رساند و به كسى پيغام مى دهد ، و نفسش پليد مى شود و سخنان بد مى گويد (1) . بعد از آن ، مى گويى كه : شنيدم از فلانى كه در حقّ تو از خوبى ، چنين و چنين مى گفت ، خلاف آنچه از او شنيده اى» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از حمّاد بن عثمان ، از حسن صيقل روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : روايت به ما رسيده از امام محمد باقر عليه السلام ، در قول يوسف عليه السلام كه خدا از او حكايت فرموده : «أَيَّتُهَا الْعيرُ اِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» (2) . كه آن حضرت فرموده :«به خدا سوگند كه ايشان دزدى نكردند ، و او دروغ نگفت» . و ابراهيم عليه السلام فرمود : آنچه را كه خدا از او حكايت فرموده و فرموده كه : «بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هَذا فَاسْئَلُوهُمْ اِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» (3) ؛ و حضرت فرموده : «به خدا سوگند كه ايشان نكردند ، و حضرت ابراهيم دروغ نگفت» . راوى مى گويد كه : پس حضرت صادق عليه السلام فرمود كه : «اى صيقل! چيست در نزد شما در اين آيه ، و در شرح آنچه مى گوييد؟» عرض كردم كه : در اين آيه ، در نزد ما چيزى غير از تسليم و گردن نهادن نيست . راوى مى گويد كه : حضرت صادق عليه السلام فرمود كه : «خداى عز و جل دو چيز را دوست داشته و دو چيز را دشمن داشته : راه رفتن را به ناز و كرشمه در ميان دو صف [كارزار]دوست داشته ، و دروغ گفتن در اصلاح را دوست داشته ، و متكبّرانه رفتن را در كوچه ها و راه ها دشمن داشته ، و دروغ گفتن را در غير اصلاح ، دشمن داشته . به درستى كه ابراهيم عليه السلام ، جز اين نيست كه گفت : «بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا» ، به جهت اراده اصلاح و دلالت كردن بر اينكه آن بت ها اين را نمى كنند ، و يوسف عليه السلام ، به جهت اراده اصلاح ، گفت ، آنچه گفت» .

.


1- . يعنى او سخنى مى گويد كه اگر به شخص ديگر برسانى و او بشنود ناراحت مى شود .
2- . يوسف، 70.
3- . أنبياء، 63. يعنى : «حضرت ابراهيم گفت كه : بلكه كرده است اين كار را بزرگ ايشان ، كه اين بت است . پس بپرسيد از ايشان ، كه كى ايشان را شكسته است ، اگر چنان باشند كه سخن گويند؛ يعنى : اين عمل ، از فعل بت بزرگ است ، اگر گويا شوند . پس از ايشان بپرسيد . و اين مثل آن است ، اگر شخصى مى گويد كه : فلان كس راست مى گويد ، در آنچه مى گويد ، اگر آسمان در بالاى سر ما نباشد . پس خلاصه معنى آن است كه ، بت بزرگ ، ايشان را شكسته ، اگر چنان باشد كه اينها به سخن درآيند و جواب شما بدهند ، وليكن جواب گفتن ايشان ، امرى است محال . پس اينكه بزرگ ايشان ، ايشان را شكسته باشد ، محال باشد . (مترجم)

ص: 42

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ أَبِي مَخْلَدٍ السَّرَّاجِ، عَنْ عِيسَى بْنِ حَسَّانَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«كُلُّ كَذِبٍ مَسْؤُولٌ عَنْهُ صَاحِبُهُ يَوْماً إِلَا كَذِباً فِي ثَلَاثَةٍ: رَجُلٌ كَائِدٌ فِي حَرْبِهِ، فَهُوَ مَوْضُوعٌ عَنْهُ؛ أَوْ رَجُلٌ أَصْلَحَ بَيْنَ اثْنَيْنِ يَلْقى هذَا بِغَيْرِ مَا يَلْقَى بِهِ هذَا ، يُرِيدُ بِذلِكَ الْاءِصْلَاحَ مَا بَيْنَهُمَا؛ أَوْ رَجُلٌ وَعَدَ أَهْلَهُ شَيْئاً وَ هُوَ لَا يُرِيدُ أَنْ يُتِمَّ لَهُمْ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«الْمُصْلِحُ لَيْسَ بِكَذَّابٍ».

.

ص: 43

از او ، از پدرش ، از صفوان ، از ابو مخلد سرّاج ، از عيسى بن حسّان روايت است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر دروغى ، روزى صاحبش از آن سؤال خواهد شد ، مگر دروغ گفتن در سه چيز : يكى مردى كه در جنگ خود رنج و زحمت مى كشد (1) . پس آن دروغ از او موضوع [وبرداشته شده ]است . يا مردى كه در ميان دو نفر اصلاح مى كند ، و اين يكى را ملاقات مى كند ، به غير آنچه آن ديگرى را ملاقات مى كند ، و اراده دارد كه به اين طريقه ، در ميان ايشان اصلاح كند . يا مردى كه به اهل خويش چيزى را وعده مى دهد ، و اراده ندارد كه آن وعده را از براى ايشان تمام كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از عبداللّه بن مغيره ، از معاويه بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«اصلاح كننده ، دروغگو نيست» .

.


1- . ترجمه بر اساس وجود «كادح» در نسخه ى مترجم است ، ولى در متن كنونى كافى ، «كائد» آمده كه به معناى حيله در جنگ است و درست تر مى نمايد .

ص: 44

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ يَحْيَى الْكَاهِلِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلى مَوْلى آلِ سَامٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام بِحَدِيثٍ، فَقُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ أَ لَيْسَ زَعَمْتَ لِيَ السَّاعَةَ كَذَا وَ كَذَا؟ فَقَالَ:«لَا». فَعَظُمَ ذلِكَ عَلَيَّ، فَقُلْتُ: بَلى وَ اللّهِ، زَعَمْتَ، فَقَالَ : «لَا وَ اللّهِ، مَا زَعَمْتُهُ». قَالَ: فَعَظُمَ عَلَيَّ، فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، بَلى وَ اللّهِ قَدْ قُلْتَهُ، قَالَ: «نَعَمْ قَدْ قُلْتُهُ، أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ كُلَّ زَعْمٍ فِي الْقُرْآنِ كَذِبٌ؟».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِيِّ ، قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ :«يَقُولُ إِيَّاكُمْ وَ الْكَذِبَ؛ فَإِنَّ كُلَّ رَاجٍ طَالِبٌ، وَ كُلَّ خَائِفٍ هَارِبٌ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنِ الْحَجَّالِ، عَنْ ثَعْلَبَةَ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَا كَذِبَ عَلى مُصْلِحٍ» ثُمَّ تَلَا: «أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» ثُمَّ قَالَ : «وَ اللّهِ، مَا سَرَقُوا، وَ مَا كَذَبَ» ثُمَّ تَلَا : «بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» ثُمَّ قَالَ: «وَ اللّهِ، مَا فَعَلُوهُ، وَ مَا كَذَبَ».

140 _ بَابُ ذِي اللِّسَانَيْنِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عَوْنٍ الْقَلَانِسِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ لَقِيَ الْمُسْلِمِينَ بِوَجْهَيْنِ وَ لِسَانَيْنِ، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ لَهُ لِسَانَانِ مِنْ نَارٍ».

.

ص: 45

140 . باب در بيان شخص دو زبان

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از عبداللّه بن يحيى كاهلى ، از محمد بن مالك ، از عبد الاعلى مولاى آل سام روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام مرا به حديثى حديث كرد . بعد به آن حضرت عرض كردم كه : فداى تو گردم! آيا نه چنين است كه در اين ساعت چنين و چنين براى من زعم كردى؟ فرمود :«نه» . پس اين سخن بر من بزرگ آمد و عرض كردم : بلى ، به خدا سوگند كه زعم تو اين بود . فرمود : «نه ، به خدا سوگند كه زعم من اين نبود» . راوى گفت كه : اين سخن بر من بزرگ آمد و عرض كردم : بلى ، به خدا سوگند كه اين را گفتى . فرمود : «آرى ، اين را گفتم . آيا ندانسته اى كه هر زعم كه در قرآن واقع است ، به معنى دروغ است» (1) .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن اسباط ، از ابو اسحاق خراسانى كه گفت : اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمود :«بپرهيزيد از دروغ گفتن؛ زيرا كه هر اميدوارى جويا است ، و هر ترسانى گريزان است» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از حجّال ، از ثعلبه ، از معمر بن عمرو ، از عطا ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : دروغ نيست بر كسى كه اصلاح مى كند» . بعد از آن ، اين آيه را تلاوت فرمود كه : «أَيَّتُهَا الْعِير اِنَّكُمْ لَسارِقُونَ» (2) . بعد از آن فرمود : «به خدا سوگند كه ايشان دزدى نكردند ، و او دروغ نگفت» . بعد از آن ، اين آيه را تلاوت فرمود كه : «بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَاسْئَلُوهُمْ اِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ» (3) . بعد از آن فرمود : «به خدا سوگند كه آن را نكردند ، و دروغ نگفت» .

140 . باب در بيان شخص دو زبانمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از عون قلانسى ، از ابن ابى يعفور ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه مسلمانان را ملاقات كند به دورو و دو زبان ، در روز قيامت بيايد و او را دو زبان باشد از آتش» .

.


1- . و زعم _ به فتح زاى هوّز و ضمّ و كسر آن ، با سكون عين _ ، در هر يك ، به معنى پنداشتن و گمان كردن است ، و آن از افعال شكّ است . و گفته اند كه : در هر يك از شك و يقين استعمال مى شود . و اين حديث دلالت بر بطلان آن نمى كند ، نظر به فقره آخر آن ، و امّا مابقى ، ظاهر در بطلان است . (مترجم)
2- . يوسف، 70.
3- . انبيا، 63.

ص: 46

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ عَبْدِ اللّه ِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ أَبِي شَيْبَةَ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ يَكُونُ ذَا وَجْهَيْنِ وَ ذَا لِسَانَيْنِ، يُطْرِي أَخَاهُ شَاهِداً، وَ يَأْكُلُهُ غَائِباً؛ إِنْ أُعْطِيَ حَسَدَهُ، وَ إِنِ ابْتُلِيَ خَذَلَهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَمَّادٍ رَفَعَهُ، قَالَ:«قَالَ اللّهُ _ تَبَارَكَ وَ تَعَالى _ لِعِيسَى بْنِ مَرْيَمَ عليه السلام : يَا عِيسى ، لِيَكُنْ لِسَانُكَ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ لِسَاناً وَاحِداً، وَ كَذلِكَ قَلْبُكَ، إِنِّي أُحَذِّرُكَ نَفْسَكَ، وَ كَفى بِي خَبِيراً، لَا يَصْلُحُ لِسَانَانِ فِي فَمٍ وَاحِدٍ، وَ لَا سَيْفَانِ فِي غِمْدٍ وَاحِدٍ، وَ لَا قَلْبَانِ فِي صَدْرٍ وَاحِدٍ، وَ كَذلِكَ الْأَذْهَانُ».

141 _ بَابُ الْهِجْرَةِ2708 / 1 . الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الرَّبِيعِ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ رَفَعَهُ ، قَالَ: فِي وَصِيَّةِ الْمُفَضَّلِ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ: «لَا يَفْتَرِقُ رَجُلَانِ عَلَى الْهِجْرَانِ إِلَا اسْتَوْجَبَ أَحَدُهُمَا الْبَرَاءَةَ وَ اللَّعْنَةَ، وَ رُبَّمَا اسْتَحَقَّ ذلِكَ كِلَاهُمَا». فَقَالَ لَهُ مُعَتِّبٌ: جَعَلَنِيَ اللّهُ فِدَاكَ، هذَا الظَّالِمُ، فَمَا بَالُ الْمَظْلُومِ؟ قَالَ: «لِأَنَّهُ لَا يَدْعُو أَخَاهُ إِلى صِلَتِهِ، وَ لَا يَتَغَامَسُ لَهُ عَنْ كَلَامِهِ، سَمِعْتُ أَبِي عليه السلام يَقُولُ: إِذَا تَنَازَعَ اثْنَانِ، فَعَازَّ أَحَدُهُمَا الْاخَرَ، فَلْيَرْجِعِ الْمَظْلُومُ إِلى صَاحِبِهِ حَتّى يَقُولَ لِصَاحِبِهِ: أَيْ أَخِي أَنَا الظَّالِمُ ، حَتّى يَقْطَعَ الْهِجْرَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ صَاحِبِهِ؛ فَإِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَ تَعَالى _ حَكَمٌ عَدْلٌ، يَأْخُذُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظَّالِمِ».

.

ص: 47

141 . باب در بيان هجرت

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از ابو شيبه ، از زهرى ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«بد بنده اى است بنده اى كه دورو و دو زبان باشد ، كه برادر خود را مدح كند ، در حالى كه حاضر باشد ، و در حالى كه غايب باشد ، او را بخورد و غيبت كند . اگر عطا شود ، بر او حسد برد ، و اگر به بلايى مبتلى شود ، او را وا گذارد و يارى نكند» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از على بن اسباط ، از عبد الرحمان بن حمّاد روايت كرده كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه :«خداى عز و جل به عيسى عليه السلام فرمود كه : اى عيسى! بايد كه زبانت در نهان و آشكار ، يك زبان باشد ، و همچنين دلت . به درستى كه من تو را از نفست مى ترسانم ، و كافى است كه من خبير و آگاه باشم . و دو زبان ، در يك دهان صلاحيّت ندارد و درست نمى آيد ، و نه دو شمشير ، در يك غلاف ، و نه دو دل ، در يك سينه ، و همچنين است ذهن ها» (يعنى دو خيال ، در يك نفس) .

141 . باب در بيان هجرت (1)حسين بن محمد روايت كرده است ، از جعفر بن محمد ، از قاسم بن ربيع و چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد بن خالد كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه : در وصيّت مفضّل است كه شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«دو مرد بر هجران از يكديگر جُدا نمى شوند ، مگر آنكه يكى از ايشان مستوجب و سزاوار بيزارى و لعنت مى شود ، و بسا است كه هر دو اين را مستوجب مى شوند» . پس معتّب به حضرت عرض كرد كه : خدا مرا فداى تو گرداند! اينك ظالم است كه مستوجب اين است . پس حال مظلوم چيست؟ و او را چه باك است كه بايد مستوجب بيزارى و لعنت باشد؟ فرمود : «زيرا كه برادرش را به سوى پيوند با خود نمى خواند ، و براى او (از سخنش تن به غفلت نمى دهد) ، و از سر آن نمى گذرد . و شنيدم از پدرم عليه السلام كه مى فرمود : چون دو كس باهم نزاع كنند و يكى از ايشان بر ديگرى غالب شود ، بايد كه مظلوم به سوى صاحب خود برگردد ، تا آنكه به صاحب خويش بگويد كه : اى برادر من! من ظالم و ستمكارم ، تا جدايى و دورى ميان او و صاحبش بريده شود؛ زيرا كه خداى عز و جل حاكمى است عادل ، كه داد مظلوم را از ظالم مى ستاند» .

.


1- . و هجرت ، چون هجران _ به كسر هاء و سكون جيم _ ، جدايى كردن و دور شدن است از كسى . (مترجم)

ص: 48

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَا هِجْرَةَ فَوْقَ ثَلَاثٍ».

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ، عَنْ وُهَيْبِ بْنِ حَفْصٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الرَّجُلِ يَصْرِمُ ذَوِي قَرَابَتِهِ مِمَّنْ لَا يَعْرِفُ الْحَقَّ، قَالَ:«لَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَصْرِمَهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ، عَنْ عَمِّهِ مُرَازِمِ بْنِ حَكِيمٍ، قَالَ: كَانَ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا يُلَقَّبُ شَلَقَانَ، وَ كَانَ قَدْ صَيَّرَهُ فِي نَفَقَتِهِ، وَ كَانَ سَيِّئَ الْخُلُقِ، فَهَجَرَهُ، فَقَالَ لِي يَوْماً:«يَا مُرَازِمُ وَ تُكَلِّمُ عِيسى؟» فَقُلْتُ: نَعَمْ، فَقَالَ: «أَصَبْتَ ، لَا خَيْرَ فِي الْمُهَاجَرَةِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْقَمَّاطِ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِيرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«قَالَ أَبِي عليه السلام : قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَيُّمَا مُسْلِمَيْنِ تَهَاجَرَا، فَمَكَثَا ثَلَاثاً لَا يَصْطَلِحَانِ إِلَا كَانَا خَارِجَيْنِ مِنَ الْاءِسْلَامِ، وَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا وَلَايَةٌ، فَأَيُّهُمَا سَبَقَ إِلى كَلَامِ أَخِيهِ، كَانَ السَّابِقَ إِلَى الْجَنَّةِ يَوْمَ الْحِسَابِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الشَّيْطَانَ يُغْرِي بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ مَا لَمْ يَرْجِعْ أَحَدُهُمْ عَنْ دِينِهِ، فَإِذَا فَعَلُوا ذلِكَ اسْتَلْقى عَلى قَفَاهُ وَ تَمَدَّدَ، ثُمَّ قَالَ: فُزْتُ؛ فَرَحِمَ اللّهُ امْرَأً أَلَّفَ بَيْنَ وَلِيَّيْنِ لَنَا، يَا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ، تَأَلَّفُوا وَ تَعَاطَفُوا».

.

ص: 49

على بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و محمد بن اسماعيل ، از فضل بن شاذان ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن حكم ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بايد هجرتى در بالاى سه روز نباشد» (يعنى سه روز و بيشتر) .

حميد بن زياد ، از حسن بن محمد بن سماعه ، از وهيب بن حفص ، از ابو بصير روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از مردى كه از صاحبان خويشى خود قطع مى كند ، و مى بُرد از آنها كه حق را نمى شناسند . فرمود :«سزاوار نباشد او را كه از ايشان ببُرد و قطع رحم كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از على بن حديد ، از عمويش مرازم بن حكيم كه گفت : در نزد امام جعفر صادق عليه السلام مردى از اصحاب ما بود كه ملقّب بود به شلقان _ و مراد از آن ، عيسى بن ابى منصور است _ . و حضرت او را در نفقه خويش قرار داده بود كه متوجّه اخراجات او مى شد ، و مرد بدخويى بود و به اين سبب مرازم از او دورى نمود . مرازم مى گويد كه : حضرت روزى به من فرمود كه :«اى مرازم! با عيسى سخن مى گويى؟» عرض كردم : آرى . فرمود : «درست كردى ، هيچ خوبى در دورى و جدايى كردن از يكديگر نيست» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از ابو سعيد قمّاط ، از داود بن كثير روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر عليه السلام كه مى فرمود :«پدرم عليه السلام فرمود كه : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هيچ دو مسلمانى نيستند كه از يكديگر هجرت كنند ، و سه روز درنگ كنند كه با يكديگر آشتى نكنند ، مگر آنكه از دين اسلام بيرون باشند ، و در ميان ايشان دوستى و ولايت نباشد؛ پس هر يك از اين دو كه پيشى گيرد به سوى سخن گفتن با برادرش ، در روز حساب به سوى بهشت پيشى گيرنده خواهد بود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابن اذينه ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه شيطان در ميان مؤمنان افساد مى كند و ايشان را به هم مى اندازد ، مادامى كه يكى از ايشان از دين خود برنگردد . پس چون اين را به فعل آورند ، بر پشت مى خوابد و خود را مى كِشد كه از كوفتگى بيرون آيد . بعد از آن مى گويد كه : رستگار شدم و به مطلوب خود رسيدم . پس خدا رحمت كند مردى را كه در ميان دو دوست ما الفت و آميزش دهد . اى گروه مؤمنان! آميزش كنيد ، و باهم الفت ورزيد ، و به يكديگر مهربان باشيد» .

.

ص: 50

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْفُوظٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَا يَزَالُ إِبْلِيسُ فَرِحاً مَا اهْتَجَرَ الْمُسْلِمَانِ؛ فَإِذَا الْتَقَيَا اصْطَكَّتْ رُكْبَتَاهُ، وَ تَخَلَّعَتْ أَوْصَالُهُ، وَ نَادى: يَا وَيْلَهُ ، مَا لَقِيَ مِنَ الثُّبُورُ».

142 _ بَابُ قَطِيعَةِ الرَّحِمِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فِي حَدِيثٍ: أَلَا إِنَّ فِي التَّبَاغُضِ الْحَالِقَةَ، لَا أَعْنِي حَالِقَةَ الشَّعْرِ، وَ لكِنْ حَالِقَةَ الدِّينِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ مَنْصُورٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«اتَّقُوا الْحَالِقَةَ؛ فَإِنَّهَا تُمِيتُ الرِّجَالَ» قُلْتُ: وَ مَا الْحَالِقَةُ؟ قَالَ: «قَطِيعَةُ الرَّحِمِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنَّ إِخْوَتِي وَ بَنِي عَمِّي قَدْ ضَيَّقُوا عَلَيَّ الدَّارَ، وَ أَلْجَأُونِي مِنْهَا إِلى بَيْتٍ، وَ لَوْ تَكَلَّمْتُ أَخَذْتُ مَا فِي أَيْدِيهِمْ؟ قَالَ: فَقَالَ لِيَ:«اصْبِرْ؛ فَإِنَّ اللّهَ سَيَجْعَلُ لَكَ فَرَجاً». قَالَ: فَانْصَرَفْتُ، وَ وَقَعَ الْوَبَاءُ فِي سَنَةِ إِحْدى وَ ثَلَاثِينَ وَ مِائَةٍ، فَمَاتُوا _ وَ اللّهِ _ كُلُّهُمْ، فَمَا بَقِيَ مِنْهُمْ أَحَدٌ، قَالَ: فَخَرَجْتُ، فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَيْهِ، قَالَ: «مَا حَالُ أَهْلِ بَيْتِكَ؟» قَالَ: قُلْتُ لَهُ: قَدْ مَاتُوا _ وَ اللّهِ _ كُلُّهُمْ، فَمَا بَقِيَ مِنْهُمْ أَحَدٌ، فَقَالَ: «هُوَ بِمَا صَنَعُوا بِكَ؛ وَ بِعُقُوقِهِمْ إِيَّاكَ وَ قَطْعِ رَحِمِهِمْ بُتِرُوا، أَ تُحِبُّ أَنَّهُمْ بَقُوا، وَ أَنَّهُمْ ضَيَّقُوا عَلَيْكَ؟» قَالَ: قُلْتُ: إِي وَ اللّهِ.

.

ص: 51

142 . باب در بيان قطع رحم

حسين بن محمد ، از على بن محمد بن سعيد ، از محمد بن مسلم ، از محمد بن محفوظ ، از على بن نعمان ، از ابن مسكان ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«پيوسته شيطان شادان است ، مادامى كه دو مسلمان از يكديگر جدايى ورزند و دورى كنند ، پس چون به هم رسند ، زانوهاى او مى لرزد و به هم مى خورد ، و بندهايش از هم جدا مى شود ، و آواز مى دهد كه : اى واى بر او! چه به او رسيد از هلاكت» .

142 . باب در بيان قطع رحمعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عمر بن اذينه ، از مسمع بن عبد الملك ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله در حديثى فرمود : آگاه باشيد! كه در دشمنى كردن با يكديگر ، تيغ است . و مقصود من از آن ، نه آن تيغى است كه مو را مى تراشد ، وليكن تيغى است كه دين را مى تراشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن على ، از محمد بن فضيل ، از حذيفة بن منصور كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«از حالقه بپرهيزيد؛ زيرا كه آن ، دل هاى مردان را مى ميراند ، يا ايشان را مى كشد» . عرض كردم : حالقه (1) چيست؟ فرمود : «قطع رحم» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از عثمان بن عيسى ، از بعضى از اصحاب ما ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به خدمت حضرت عرض كردم كه : برادران و پسران عموى من خانه را بر من تنگ كرده اند ، و مرا ناچار و مضطر گردانيده اند كه از آن خانه به سوى يك حجره پناه گرفته ام ، و اگر سخن گويم ، آنچه را كه در دست همه ايشان است مى گيرم . راوى مى گويد كه : حضرت به من فرمود كه :«صبر كن؛ زيرا كه خداى عز و جل به زودى از برايت فرجى قرار خواهد داد» . راوى مى گويد كه : پس برگشتم . و در سال صد و سى و يكم هجرت وبايى واقع شد ، و به خدا سوگند كه همه ايشان مردند و يكى از ايشان نماند . راوى مى گويد كه : پس من بيرون آمدم و چون بر آن حضرت داخل شدم ، فرمود كه : «حالِ اهل خانه ات چيست؟» مى گويد كه : عرض كردم : به خدا سوگند كه همه ايشان مردند و يكى از ايشان نماند . فرمود كه : «آن ، به سبب آن چيزى است كه با تو كردند ، و به واسطه عقوق ايشان است با تو ، و به آنكه رحم خويش را قطع كردند ، همه هلاك و مستأصل شدند . آيا دوست مى دارى كه ايشان مانده بودند و منزل را بر تو تنگ داشتند؟» راوى مى گويد كه : عرض كردم : آرى ، به خدا سوگند .

.


1- . و حالقه _ اسم فاعل است از حلق ، به فتح حاء و سكون لام _ ، به معنى موى تراشيدن و بر گلو زدن . و مراد از آن ، خصلتى است كه از صفت آن ، اين باشد كه دين را از بيخ ببرد ، چنان كه تيغِ مو كه آن را حلّاق مى گويند ، مو را از بيخ مى برد . (مترجم)

ص: 52

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«فِي كِتَابِ عَلِيٍّ عليه السلام : ثَلَاثُ خِصَالٍ لَا يَمُوتُ صَاحِبُهُنَّ أَبَداً حَتّى يَرى وَبَالَهُنَّ: الْبَغْيُ، وَ قَطِيعَةُ الرَّحِمِ، وَ الْيَمِينُ الْكَاذِبَةُ؛ يُبَارِزُ اللّهَ بِهَا، وَ إِنَّ أَعْجَلَ الطَّاعَةِ ثَوَاباً لَصِلَةُ الرَّحِمِ، وَ إِنَّ الْقَوْمَ لَيَكُونُونَ فُجَّاراً، فَيَتَوَاصَلُونَ، فَتَنْمِي أَمْوَالُهُمْ وَ يُثْرُونَ، وَ إِنَّ الْيَمِينَ الْكَاذِبَةَ وَ قَطِيعَةَ الرَّحِمِ لَتَذَرَانِ الدِّيَارَ بَلَاقِعَ مِنْ أَهْلِهَا، وَ تَنْقُلُ الرَّحِمَ، وَ إِنَّ نَقْلَ الرَّحِمِ انْقِطَاعُ النَّسْلِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ، قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ، فَشَكَا إِلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام أَقَارِبَهُ، فَقَالَ لَهُ :«اكْظِمْ غَيْظَكَ وَ افْعَلْ» فَقَالَ: إِنَّهُمْ يَفْعَلُونَ وَ يَفْعَلُونَ؟ فَقَالَ: «أَ تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِثْلَهُمْ، فَلَا يَنْظُرَ اللّهُ إِلَيْكُمْ؟».

.

ص: 53

از او ، از احمد بن محمد ، از حسن بن محبوب ، از مالك بن عطيّه ، از ابو عبيده ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«در كتاب على عليه السلام مذكور است كه سه خصلت است كه صاحب آنها هرگز نمى ميرد ، تا وبال و سختى آنها را ببيند و آنها : ظلم است و قطع رحم و سوگند دروغ ، كه به واسطه آن با خدا جنگجويى مى كند ، و به ميدان مصاف آمده ، آن جناب را مبارز مى طلبد . و به درستى كه طاعتى كه ثوابش از همه طاعات شتابان تر است ، صله رحم و پيوند خويشان است . و به درستى كه گاه است گروهى همه فاجر و نابكار مى باشند؛ پس به يگديگر مى پيوندند ، و به اين سبب مال هاى ايشان نشو و نما مى كند و بزرگ مى شود ، و صاحب مالِ بسيار مى شوند . و به درستى كه سوگند دروغ و قطع رحم ، خانه ها را ويران مى كند و از اهلش خالى مى گرداند ، و رحم نقل مى شود . و به درستى كه نقل رحم ، انقطاع و بريده شدن نسل است» .

على بن ابراهيم ، از صالح بن سندى ، از جعفر بن بشير ، از عنبسة (بن) (1) عابد روايت كرده است كه گفت : مردى آمد و از خويشان خود به امام جعفر صادق عليه السلام شكايت كرد . حضرت به آن مرد فرمود كه :«خشم خود را فرو خور ، و با ايشان نيكى و احسان كن» . عرض كرد كه : ايشان بسيار بد ، و آنچه نبايد ، مى كنند . فرمود : «آيا مى خواهى كه مثل ايشان باشى؟ پس خداى عز و جل به سوى شما نظر رحمت نكند» .

.


1- . «بن» اضافى است و «عابد» صفت عنبسة است و نه نم پدر او .

ص: 54

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَا تَقْطَعْ رَحِمَكَ وَ إِنْ قَطَعَتْكَ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، قَالَ: قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي خُطْبَتِهِ:«أَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ». فَقَامَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللّهِ بْنُ الْكَوَّاءِ الْيَشْكُرِيُّ، فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَ وَ تَكُونُ ذُنُوبٌ تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ؟ فَقَالَ: «نَعَمْ وَيْلَكَ، قَطِيعَةُ الرَّحِمِ، إِنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ لَيَجْتَمِعُونَ وَ يَتَوَاسَوْنَ وَ هُمْ فَجَرَةٌ، فَيَرْزُقُهُمُ اللّهُ ، وَ إِنَّ أَهْلَ الْبَيْتِ لَيَتَفَرَّقُونَ وَ يَقْطَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً، فَيَحْرِمُهُمُ اللّهُ وَ هُمْ أَتْقِيَاءُ».

عَنْهُ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : إِذَا قَطَعُوا الْأَرْحَامَ، جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِي أَيْدِي الْأَشْرَارِ».

143 _ بَابُ الْعُقُوقِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ حَدِيدِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«أَدْنَى الْعُقُوقِ أُفٍّ، وَ لَوْ عَلِمَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ شَيْئاً أَهْوَنَ مِنْهُ لَنَهى عَنْهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : كُنْ بَارّاً، وَ اقْتَصِرْ عَلَى الْجَنَّةِ، وَ إِنْ كُنْتَ عَاقّاً فَظّاً، فَاقْتَصِرْ عَلَى النَّارِ».

.

ص: 55

143 . باب در بيان عقوق

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : رحم خود را قطع مكن ، اگرچه تو را قطع كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از پدرش كه آن را مرفوع ساخته ، از ابوحمزه ثمالى كه گفت : اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ در خطبه خويش فرمود كه :«پناه مى برم به خدا از گناهانى كه نيستى را شتاب مى دهند» پس عبداللّه بن كوّاى يشكرى به سوى آن حضرت برخاست و عرض كرد كه : يا اميرالمؤمنين! آيا گناهانى مى باشند كه نيستى را شتاب دهند؟ فرمود : «آرى ، واى بر تو! از جمله آنها ، قطع رحم است . به درستى كه خاندانى جمع مى شوند و با هم مواسات و برابرى مى كنند ، و حال آنكه ايشان همه فاجر و نابكارند ، و به سبب آن خداى عز و جل ايشان را روزى مى دهد . و به درستى كه خاندانى متفرّق مى شوند و از يكديگر مى بُرند . پس خداى عز و جل ايشان را محروم و بى بهره مى گرداند ، و حال آنكه ايشان پرهيزكارانند» .

از او ، از ابن محبوب ، از مالك بن عطيّه ، از ابو حمزه ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«اميرالمؤمنين فرمود كه : چون رحم ها را قطع كنند ، مال ها در دست بَدان يا بدترين خلق خدا قرار داده شود» .

143 . باب در بيان عقوق (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از حديد بن حكيم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«كمترين عقوق ، «افّ» به پدر و مادر گفتن است . و اگر خداى عز و جل چيزى را مى دانست كه از آن سهل تر باشد ، هر آينه از آن نهى مى فرمود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از عبداللّه بن مغيره ، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : به پدر و مادر نيكوكار باش ، و بر بهشت اقتصار كن . و اگر عاق و نافرمان باشى ، بر آتش دوزخ اقتصار كن» (و اقتصار بر چيزى ، به معنى وا ايستادن است) .

.


1- . و عقوق _ به ضمّ عين و قاف _ ، نافرمانى كردن است كسى را كه حق گذاردن او واجب باشد ، چون پدر و مادر . (مترجم)

ص: 56

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ، عَنْ عُبَيْسِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ صَالِحٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ كُشِفَ غِطَاءٌ مِنْ أَغْطِيَةِ الْجَنَّةِ، فَوَجَدَ رِيحَهَا مَنْ كَانَتْ لَهُ رُوحٌ مِنْ مَسِيرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ إِلَا صِنْفا وَاحِدا» قُلْتُ: مَنْ هُمْ؟ قَالَ: «الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : فَوْقَ كُلِّ ذِي بِرٍّ بِرٌّ حَتّى يُقْتَلَ الرَّجُلُ فِي سَبِيلِ اللّهِ، فَإِذَا قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَلَيْسَ فَوْقَهُ بِرٌّ، وَ إِنَّ فَوْقَ كُلِّ عُقُوقٍ عُقُوقاً حَتّى يَقْتُلَ الرَّجُلُ أَحَدَ وَالِدَيْهِ، فَإِذَا فَعَلَ ذلِكَ فَلَيْسَ فَوْقَهُ عُقُوقٌ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ نَظَرَ إِلى أَبَوَيْهِ نَظَرَ مَاقِتٍ _ وَ هُمَا ظَالِمَانِ لَهُ _ لَمْ يَقْبَلِ اللّهُ لَهُ صَلَاةً».

عَنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فُرَاتٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فِي كَلَامٍ لَهُ: إِيَّاكُمْ وَ عُقُوقَ الْوَالِدَيْنِ؛ فَإِنَّ رِيحَ الْجَنَّةِ تُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ أَلْفِ عَامٍ، وَ لَا يَجِدُهَا عَاقٌّ، وَ لَا قَاطِعُ رَحِمٍ، وَ لَا شَيْخٌ زَانٍ، وَ لَا جَارُّ إِزَارِهِ خُيَلَاءَ، إِنَّمَا الْكِبْرِيَاءُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ».

عَنْهُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَوْ عَلِمَ اللّهُ شَيْئاً أَدْنى مِنْ أُفٍّ لَنَهى عَنْهُ ، وَ هُوَ مِنْ أَدْنَى الْعُقُوقِ؛ وَ مِنَ الْعُقُوقِ أَنْ يَنْظُرَ الرَّجُلُ إِلى وَالِدَيْهِ، فَيُحِدَّ النَّظَرَ إِلَيْهِمَا».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ أَبِي عليه السلام نَظَرَ إِلى رَجُلٍ وَ مَعَهُ ابْنُهُ يَمْشِي ، وَ الِابْنُ مُتَّكِئٌ عَلى ذِرَاعِ الْأَبِ» قَالَ: «فَمَا كَلَّمَهُ أَبِي عليه السلام مَقْتاً لَهُ حَتّى فَارَقَ الدُّنْيَا».

.

ص: 57

ابو على اشعرى ، از حسن بن على كوفى ، از عبيس بن هشام ، از صالح حذّاء ، از يعقوب بن شعيب ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون روز قيامت شود ، پرده اى از پرده هاى بهشت را بردارند . پس هر كه را روح باشد ، بوى آن را از مسافتى كه پانصدساله راه باشد بيابد ، مگر يك قسم از مردمان» . عرض كردم كه : ايشان كيانند؟ فرمود : «كسى كه عاق پدر و مادر خود باشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بالاتر از هر صاحب نيكى ، نيكوكارى هست ، تا آنكه مرد در راه خدا كشته شود . پس چون در راه خدا كشته شود ، بالاتر از او نيكوكارى نيست . و به درستى كه بالاتر از هر عقوقى ، عقوقى هست ، تا آنكه مرد ، يكى از پدر و مادر خود را بكشد . پس چون اين را به فعل آورد ، بالاتر از آن عقوقى نيست» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از اسماعيل بن مهران ، از سيف بن عميره ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر كه نظر كند به سوى پدر و مادر خويش ، مانند نظر كسى كه چيزى را دشمن داشته باشد ، در حالى كه پدر و مادر بر او ستمكار باشند ، خداى عز و جل هيچ نماز او را قبول نكند» .

از او ، از محمد بن على ، از محمد بن فرات ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله در بعضى از سخنان خويش فرمود كه : بپرهيزيد از نافرمانى پدر و مادر؛ زيرا كه ، بوى بهشت از مسافتى كه به قدر هزارساله راه باشد ، يافت مى شود ، و عاق و قطع كننده رحم و پير زناكار و آنكه جامه خويش را از روى تكبّر بر زمين مى كشد ، هيچ يك ، بوى آن را نمى يابند . و بزرگوارى نيست ، مگر از براى خدا كه پروردگار عالميان است» .

از او ، از يحيى بن ابراهيم بن ابى البلاد ، از پدرش ، از جدّش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«اگر خداى عز و جل چيزى را از «افّ» پست تر و كمتر مى دانست ، هر آينه از آن نهى مى فرمود . و آن ، از پست ترين عقوق است . و از جمله عقوق آن است كه ، مرد به سوى پدر و مادرش نظر كند ، و نظر را به سوى ايشان تيز و تند گرداند» .

از او ، از پدرش ، از هارون بن جهم ، از عبداللّه بن سليمان ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«پدرم عليه السلام به سوى مردى نظر فرمود ، و پسرش همراه او مى رفت ، و آن پسر بر ساق دست پدر تكيه داده بود» . حضرت فرمود : «پس پدرم عليه السلام با آن پسر سخن نفرمود ، از روى دشمنى و خشمى كه با او داشت ، و او را زشت مى داشت ، تا وقتى كه از دنيا مفارقت نمود» .

.

ص: 58

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَسِّنِ بْنِ أَحْمَدَ ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ حَدِيدِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«أَدْنَى الْعُقُوقِ أُفٍّ، وَ لَوْ عَلِمَ اللّهُ أَيْسَرَ مِنْهُ لَنَهى عَنْهُ».

144 _ بَابُ الِانْتِفَاءِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«كَفَرَ بِاللّهِ مَنْ تَبَرَّأَ مِنْ نَسَبٍ وَ إِنْ دَقَّ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«كَفَرَ بِاللّهِ مَنْ تَبَرَّأَ مِنْ نَسَبٍ وَ إِنْ دَقَّ».

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ رِجَالٍ شَتّى، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليهماالسلام، أَنَّهُمَا قَالَا:«كُفْرٌ بِاللّهِ الْعَظِيمِ الِانْتِفَاءُ مِنْ حَسَبٍ وَ إِنْ دَقَّ».

145 _ بَابُ مَنْ آذَى الْمُسْلِمِينَ وَ احْتَقَرَهُمْمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِيَأْذَنْ بِحَرْبٍ مِنِّي مَنْ آذى عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ، وَ لْيَأْمَنْ غَضَبِي مَنْ أَكْرَمَ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ، وَ لَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ خَلْقِي فِي الْأَرْضِ فِيمَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ إِلَا مُؤْمِنٌ وَاحِدٌ مَعَ إِمَامٍ عَادِلٍ، لَاسْتَغْنَيْتُ بِعِبَادَتِهِمَا عَنْ جَمِيعِ مَا خَلَقْتُ فِي أَرْضِي، وَ لَقَامَتْ سَبْعُ سَمَاوَاتٍ وَ أَرَضِينَ بِهِمَا، وَ لَجَعَلْتُ لَهُمَا مِنْ إِيمَانِهِمَا أُنْساً لَا يَحْتَاجَانِ إِلى أُنْسِ سِوَاهُمَا».

.

ص: 59

144 . باب در بيان انتفا

145 . باب در بيان آنكه مسلمانان را مى رنجاند ، و ايشان را خوار و بى مقدار نمايد

ابوعلى اشعرى ، از احمد بن محمد ، از محسن بن احمد ، از ابان بن عثمان ، از حديد بن حكيم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«كمترين عقوق ، «افّ» است . و اگر خداى عز و جل آسان تر از آن را مى دانست ، هر آينه از آن نهى مى فرمود» .

144 . باب در بيان انتفا (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«كافر شده است به خدا ، هر كه از نسبى بيزارى جويد ، و هر چند كه آن نسب ، دقيق و باريك و پوشيده باشد» (و ثبوتش اشكالى داشته باشد) .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از ابو المغرا ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :... تا آخر آنچه در حديث اوّل است .

على بن محمد ، از صالح بن ابى حمّاد ، از ابن ابى عمير و ابن فضّال ، از مردان پراكنده _ يعنى راويان بسيار _ ، از امام محمد باقر و امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت كرده است كه فرمودند :«انتفا و تبّرى از حسب؛ يعنى نفى نسب ، كافر شدن است به خداى بزرگوار . و هر چند كه آن نسبت ، دقيق و باريك باشد» .

145 . باب در بيان آنكه مسلمانان را مى رنجاند ، و ايشان را خوار و بى مقدار نمايدمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از هشام بن سالم روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«خداى عز و جل فرموده است كه : هر كه بنده مؤمن را برنجاند ، بايد كه عالم شود به جنگى كه از جانب من صادر شود (2) ، و بايد كه هر كه بنده مؤمن مرا گرامى دارد ، از خشم من ايمن باشد . و اگر از خلق من كه در زمين اند ، در ميانه مشرق و مغرب كسى نباشد ، مگر يك مؤمن كه با امام عادل باشد ، هر آينه به عبادت اين دو كس ، از همه آنچه آن را در زمين آفريده ام ، بى نيازى جويم . و هر آينه هفت آسمان و هفت زمين به اين دو كس برپا باشند ، و از براى ايشان ، از ايمانى كه دارند ، انيس و مونسى قرار دهم ، كه به انيسى كه غير از ايشان باشد ، محتاج نباشند» .

.


1- . و انتفاء _ به كسر اوّل _ ، سه معنى دارد : نيست شدن و بيرون رفتن و بى گناهى نمودن . و مراد از آن در اينجا ، تبّرى و بيزارى جستن پدر است از نسب فرزند خويش ، يا بعضى از خويشان از بعضى ديگر . (مترجم)
2- . يعنى بداند كه با او جنگ خواهم كرد . و مراد از جنگ آن جناب ، عذاب دنيا و آتش دوزخ است .

ص: 60

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ، عَنْ مُنْذِرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: «قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادى مُنَادٍ: أَيْنَ الصُّدُودُ لِأَوْلِيَائِي؟ فَيَقُومُ قَوْمٌ لَيْسَ عَلى وُجُوهِهِمْ لَحْمٌ، فَيُقَالُ: هؤُلَاءِ الَّذِينَ آذَوُا الْمُؤْمِنِينَ، وَ نَصَبُوا لَهُمْ وَ عَانَدُوهُمْ، وَ عَنَّفُوهُمْ فِي دِينِهِمْ، ثُمَّ يُؤْمَرُ بِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالى : مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيّاً، فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِي».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ حَقَرَ مُؤْمِناً مِسْكِيناً أَوْ غَيْرَ مِسْكِينٍ، لَمْ يَزَلِ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ حَاقِراً لَهُ مَاقِتاً حَتّى يَرْجِعَ عَنْ مَحْقَرَتِهِ إِيَّاهُ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَيْسٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَ تَعَالى _ يَقُولُ: مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِي، وَ أَنَا أَسْرَعُ شَيْءٍ إِلى نُصْرَةِ أَوْلِيَائِي».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَيْسٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : قَدْ نَابَذَنِي مَنْ أَذَلَّ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ».

.

ص: 61

از او ، از احمد بن محمد ، از ابن سنان ، از منذر بن يزيد ، از مفضّل بن عمر روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«چون روز قيامت شود ، مناديى ندا كند كه : كجايند آنان كه دوستان مرا ريشخند كرده اند ، يا ايشان را از حقّ ايشان منع كرده اند ، يا از ايشان رو گردان بوده اند؟ پس گروهى برمى خيزند كه گوشت بر روى هاى ايشان نباشند ، و گفته مى شود كه : اين گروه ، آنانند كه مؤمنان را آزار كرده اند ، و نصب عداوت از براى ايشان نموده اند ، و با ايشان عناد ورزيده اند ، و ايشان را در دينى كه داشته اند ، سرزنش كرده اند پس امر مى شود كه : ايشان را به سوى دوزخ برند» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از ابن فضّال ، از ثعلبة بن ميمون ، از حمّاد بن بشير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى _ تبارك و تعالى _ فرموده است كه : هر كه دوستى از دوستان مرا خوارى رساند ، به حقيقت كه خود را از براى جنگ من آماده ساخته است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حسين بن عثمان ، از محمد بن ابى حمزه ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه مؤمنى را خوار گرداند؛ خواه آن مؤمن گدا باشد ، و خواه غير گدا ، پيوسته خداى عز و جلاو را خوار دارد ، و بر او خشمناك باشد ، تا وقتى كه از خوار داشتن آن مؤمن بازگردد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن نعمان ، از ابن مسكان ، از معلّى بن خنيس روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل مى فرمايد كه : هر كه دوستى از دوستان مرا خوارى رساند ، به حقيقت كه خود را از براى جنگ من آماده ساخته است . و من از هر چيزى شتابان ترم به سوى يارى دوستان خود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از ابن محبوب ، از هشام بن سالم ، از معلّى بن خنيس ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى عز و جل فرموده است كه : هر كه بنده مؤمن مرا خوار كند ، به حقيقت كه با من جنگ كرده و دشمنى را آشكار نموده ، و گويا كه تير به جانب من انداخته است» .

.

ص: 62

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيّاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِي، وَ مَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدٌ بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ، وَ إِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتّى أُحِبَّهُ؛ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ، وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ، وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ، وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا؛ إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ، وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ، وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي عَنْ مَوْتِ الْمُؤْمِنِ يَكْرَهُ الْمَوْتَ، وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْقَمَّاطِ، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«لَمَّا أُسْرِيَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، قَالَ: يَا رَبِّ، مَا حَالُ الْمُؤْمِنِ عِنْدَكَ؟ قَالَ: يَا مُحَمَّدُ، مَنْ أَهَانَ لِي وَلِيّاً فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ، وَ أَنَا أَسْرَعُ شَيْءٍ إِلى نُصْرَةِ أَوْلِيَائِي، وَ مَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي عَنْ وَفَاةِ الْمُؤْمِنِ، يَكْرَهُ الْمَوْتَ، وَ أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ؛ وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا يُصْلِحُهُ إِلَا الْغِنى، وَ لَوْ صَرَفْتُهُ إِلى غَيْرِ ذلِكَ لَهَلَكَ ، وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا يُصْلِحُهُ إِلَا الْفَقْرُ، وَ لَوْ صَرَفْتُهُ إِلى غَيْرِ ذلِكَ لَهَلَكَ، وَ مَا يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ، وَ إِنَّهُ لَيَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّافِلَةِ حَتّى أُحِبَّهُ، فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ إِذاً سَمْعَهُ الَّذِي يَسْمَعُ بِهِ، وَ بَصَرَهُ الَّذِي يُبْصِرُ بِهِ، وَ لِسَانَهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ، وَ يَدَهُ الَّتِي يَبْطِشُ بِهَا؛ إِنْ دَعَانِي أَجَبْتُهُ، وَ إِنْ سَأَلَنِي أَعْطَيْتُهُ».

.

ص: 63

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى و ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار و هر دو ، از ابن فضّال ، از على بن عقبه ، از حمّاد بن بشير روايت كرده اند كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى عز و جل فرموده است كه : هر كه دوستى از دوستان مرا خوار گرداند ، به حقيقت كه خود را از براى جنگ من آماده ساخته . و هيچ بنده اى به سوى من تقرّب نجسته است ، به چيزى كه در نزد من دوست تر باشد ، از چيزى كه بر او واجب گردانيده ام . و به درستى كه بنده تقرّب مى جويد به سوى من ، به عمل سنّتى كه بر او واجب نيست ، تا آنكه او را دوست دارم؛ پس هرگاه او را دوست دارم ، گوش او باشم كه به آن مى شنود ، و چشم او باشم كه به آن مى بيند ، و زبان او باشم كه به آن سخن مى گويد ، و دست او باشم كه به آن از روى شدّت مى گيرد . اگر مرا بخواند ، او را اجابت كنم ، و اگر از من درخواهد ، به او عطا فرمايم . و از چيزى يا در چيزى كه من فاعل و كننده آنم ، آن قدر تردّد ندارم ، مانند تردّدى كه در نزد مردن بنده مؤمن خود دارم . او مرگ را ناخوش دارد ، و من از آنچه او ناخوش دارد ، خوش ندارم» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از اسماعيل بن مهران ، از ابو سعيد قمّاط ، از ابان بن تغلب ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«چون پيغمبر صلى الله عليه و آله را به آسمان بردند ، عرض كرد كه : اى پروردگار من! حال مؤمن در نزد تو چون و چگونه است؟ فرمود كه : يا محمد! هر كه دوستى از دوستان مرا خوار گرداند ، به حقيقت كه با من مبارزه نموده است به جنگ (1) ، و من از هر چيزى شتابان ترم به سوى يارى دوستانم . و از چيزى كه من فاعل آنم ، آن قدر تردّد ندارم ، مانند تردّدى كه از وفات مؤمن دارم . او مرگ را ناخوش دارد ، و من اندوهگينى او را خوش ندارم . و به درستى كه از جمله بندگان مؤمن من ، كسى است كه چيزى از برايش صلاحيّت ندارد ، مگر بى نيازى . و اگر او را به سوى غير آن صرف كنم[=بگردانم] ، هر آينه هلاك شود . و به درستى كه از جمله بندگان مؤمن من ، كسى است كه چيزى غير از فقر و درويشى از برايش صلاحيّت ندارد ، و اگر آن را به سوى غير آن صرف كنم ، هر آينه هلاك شود . و بنده من تقرّب نمى جويد به سوى من ، به چيزى كه در نزد من دوست تر باشد ، از آنچه بر او واجب گردانيده ام . و به درستى كه بنده من تقرّب مى جويد به سوى من ، به عمل سنّتى كه بر او واجب نيست ، تا آنكه او را دوست دارم . پس هرگاه او را دوست دارم ، گوش او باشم كه به آن مى شنود ، و چشم او باشم كه به آن مى بيند ، و زبان او باشم كه به آن سخن مى گويد ، و دست او باشم كه به آن از روى شدّت مى گيرد . اگر مرا بخواند ، او را اجابت كنم ، و اگر از من درخواهد ، به او عطا فرمايم» . (2)

.


1- . و مبارزه ، از ميان صف بيرون شدن است از براى جنگ .
2- . و مخفى نماند كه اين حديث و امثال آن ، از احاديث مشكله است . و بعضى از ناتمامان ، به ظاهر آن متمسّك شده ، پُر پوچى چند به قالب زده اند ، و در شرح و بيان آن ، كفرها گفته اند . و حقير ، تحقيق آن را در رساله نجات السّالكين نموده ام ، به وضعى كه اهل حق را خوش آيد . هر كه خواهد ، به آن كتاب رجوع نمايد . (مترجم)

ص: 64

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً وَ اسْتَحْقَرَهُ لِقِلَّةِ ذَاتِ يَدِهِ وَ لِفَقْرِهِ، شَهَرَهُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلى رُؤُوسِ الْخَلَائِقِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَقَدْ أَسْرى رَبِّي بِي، فَأَوْحى إِلَيَّ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ مَا أَوْحى، وَ شَافَهَنِي إِلى أَنْ قَالَ لِي: يَا مُحَمَّدُ، مَنْ أَذَلَّ لِي وَلِيّاً فَقَدْ أَرْصَدَنِي بِالْمُحَارَبَةِ، وَ مَنْ حَارَبَنِي حَارَبْتُهُ، قُلْتُ: يَا رَبِّ، وَ مَنْ وَلِيُّكَ هذَا ، فَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ مَنْ حَارَبَكَ حَارَبْتَهُ؟ قَالَ: ذَاكَ مَنْ أَخَذْتُ مِيثَاقَهُ لَكَ وَ لِوَصِيِّكَ وَ لِذُرِّيَّتِكُمَا بِالْوَلَايَةِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ خُنَيْسٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : مَنِ اسْتَذَلَّ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ، وَ مَا تَرَدَّدْتُ فِي شَيْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ كَتَرَدُّدِي فِي عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ، إِنِّي أُحِبُّ لِقَاءَهُ فَيَكْرَهُ الْمَوْتَ، فَأَصْرِفُهُ عَنْهُ، وَ إِنَّهُ لَيَدْعُونِي فِي الْأَمْرِ، فَأَسْتَجِيبُ لَهُ بِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ» .

.

ص: 65

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه مؤمنى را خوار گرداند و او را حقير شمارد ، از براى آنكه چيزى در دست ندارد و فقير و درويش است ، خدا او را در روز قيامت ، على رؤس الخلائق (يعنى در جايى كه همه آفريدگان خدا حضور داشته باشند) رسوا گرداند» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از معاويه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر آينه به حقيقت كه خداى عز و جل در شبى مرا به معراج برد و از پس پرده به سوى من وحى فرمود ، آنچه وحى فرمود . و آن جناب _ تعالى و تقدّس _ ، بدون واسطه (كه مراد از مشافهه و رو به رو است) ، به من فرمود كه : يا محمد! هر كه دوستى از دوستان مرا خوار گرداند ، به حقيقت كه خود را از براى من به جنگ آماده ساخته است . و هر كه با من جنگ كند ، با او جنگ كنم . عرض كردم كه : اى پروردگار من! اين دوست تو كه مى فرمايى ، مراد از آن كيست؟زيرا كه من دانسته ام كه هر كه با تو جنگ كند ، تو با او جنگ مى كنى . فرمود كه : مراد از آن ، كسى است كه پيمان او را گرفته ام از براى تو و از براى وصّى تو و از براى ذريّه شما به ولايت ، كه به ولايت شما قائل باشد و شما را دوست دارد» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از ابن مسكان ، از معلّى بن خنيس ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى عز و جل فرموده است كه : هر كه بنده مؤمن مرا خوار گرداند ، به حقيقت كه با من در مقام جنگ درآمده ، و مرا مبارز طلبيده به جنگ كردن با يكديگر . و در چيزى كه من فاعل آنم ، آن قدر تردّد ندارم ، مانند تردّدى كه در خصوص بنده مؤمن خود دارم؛زيرا كه من ديدار او را دوست مى دارم ، و او مرگ را ناخوش دارد؛ پس مرگ را از او مى گردانم و او را نمى ميرانم . و به درستى كه او مرا در امرى مى خواند و به جهت آن دعا مى كند؛ پس من او را اجابت مى كنم به چيزى كه از برايش بهتر است» .

.

ص: 66

146 _ بَابُ مَنْ طَلَبَ عَثَرَاتِ الْمُؤْمِنِينَ وَ عَوْرَاتِهِمْمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَ الْفَضْلِ ابْنَيْ يَزِيدَ الْأَشْعَرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليهماالسلام ، قَالَا:«أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ إِلَى الْكُفْرِ أَنْ يُوَاخِيَ الرَّجُلَ عَلَى الدِّينِ، فَيُحْصِيَ عَلَيْهِ عَثَرَاتِهِ وَ زَلَاتِهِ لِيُعَنِّفَهُ بِهَا يَوْماً مَا».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَا مَعْشَرَ مَنْ أَسْلَمَ بِلِسَانِهِ، وَ لَمْ يُخْلِصِ الْاءِيمَانَ إِلى قَلْبِهِ، لَا تَذُمُّوا الْمُسْلِمِينَ، وَ لَا تَتَبَّعُوا عَوْرَاتِهِمْ؛ فَإِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَوْرَاتِهِمْ، تَتَبَّعَ اللّهُ عَوْرَتَهُ؛ وَ مَنْ تَتَبَّعَ اللّهُ تَعَالى عَوْرَتَهُ ، يَفْضَحْهُ وَ لَوْ فِي بَيْتِهِ». عَنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ أَبِي الْجَارُودِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، مِثْلَهُ.

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ أَقْرَبَ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ إِلَى الْكُفْرِ أَنْ يُوَاخِيَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ عَلَى الدِّينِ، فَيُحْصِيَ عَلَيْهِ عَثَرَاتِهِ وَ زَلَاتِهِ لِيُعَنِّفَهُ بِهَا يَوْماً مَا».

.

ص: 67

146 . باب در بيان جستجوى لغزش هاى مؤمنان و عورت هاى ايشان

146 . باب در بيان جستجوى لغزش هاى مؤمنان و عورت هاى ايشان (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از ابراهيم و فضل ، پسران يزيد اشعرى ، از عبداللّه بن بكير ، از زراره ، از امام محمد باقر و امام جعفر صادق عليهماالسلامروايت كرده است كه هر يك فرمودند كه :«وقتى كه بنده از هر وقتى به سوى كفر نزديك تر است ، آن وقتى است كه مردى با مردى مواخات و برادرى مى كند بر دين اسلام؛ پس سردرآمدن ها و لغزش هاى او را بر او مى شمارد و ضبط مى كند ، از براى آنكه در وقتى از اوقات ، او را به آنها ملامت و سرزنش كند» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن نعمان ، از اسحاق بن عمّار روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : اى گروه كسانى كه به زبان خويش اسلام آورده ايد ، و ايمان به سوى دل هاى شما خالص نشده! مسلمانان را مذمّت مكنيد ، و عورت هاى ايشان را پيروى منماييد (2) ؛زيرا كه هر كه عورت هاى ايشان را پيروى كند ، خداى عز و جل عورت او را پيروى مى كند . و هر كه خدا عورت هاى او را پيروى كند ، او را رسوا مى سازد ، و اگرچه در خانه يا اطاق خويش باشد» . از او ، از على بن نعمان ، از ابو الجارود ، از امام محمد باقر عليه السلام مثل اين روايت است .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از على بن حكم ، از عبداللّه بن بكير ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :... تا آخر آنچه در حديث اوّل گذشت .

.


1- . و عورت _ به فتح عين و سكون واو _ ، شكاف و فرجه و خصوص قبل و دبر است . و مراد از آن در اينجا ، هر چيزى است كه موضوع ستر و پوشش باشد ، و هر چه از آن شرم مى شود . (مترجم)
2- . يعنى عيبجويى و تجسس از زشتى ها .

ص: 68

عَنْهُ، عَنِ الْحَجَّالِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَا مَعْشَرَ مَنْ أَسْلَمَ بِلِسَانِهِ وَ لَمْ يُسْلِمْ بِقَلْبِهِ، لَا تَتَبَّعُوا عَثَرَاتِ الْمُسْلِمِينَ؛ فَإِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَثَرَاتِ الْمُسْلِمِينَ، تَتَبَّعَ اللّهُ عَثْرَتَهُ؛ وَ مَنْ تَتَبَّعَ اللّهُ عَثْرَتَهُ، يَفْضَحْهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَوِ الْحَلَبِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَا تَطَلَّبُوا عَثَرَاتِ الْمُؤْمِنِينَ؛ فَإِنَّ مَنْ تَتَبَّعَ عَثَرَاتِ أَخِيهِ، تَتَبَّعَ اللّهُ عَثَرَاتِهِ؛ وَ مَنْ تَتَبَّعَ اللّهُ عَثَرَاتِهِ، يَفْضَحْهُ وَ لَوْ فِي جَوْفِ بَيْتِهِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«أَقْرَبُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ إِلَى الْكُفْرِ أَنْ يُوَاخِيَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ عَلَى الدِّينِ، فَيُحْصِيَ عَلَيْهِ زَلَاتِهِ لِيُعَيِّرَهُ بِهَا يَوْماً مَا» .

عَنْهُ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«أَبْعَدُ مَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنَ اللّهِ أَنْ يَكُونَ الرَّجُلُ يُوَاخِيَ الرَّجُلَ ، وَ هُوَ يَحْفَظُ عَلَيْهِ زَلَاتِهِ لِيُعَيِّرَهُ بِهَا يَوْماً مَا».

147 _ بَابُ التَّعْيِيرِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ أَنَّبَ مُؤْمِناً، أَنَّبَهُ اللّهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْاخِرَةِ».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ أَذَاعَ فَاحِشَةً كَانَ كَمُبْتَدِئِهَا ، وَ مَنْ عَيَّرَ مُؤْمِناً بِشَيْءٍ لَمْ يَمُتْ حَتّى يَرْكَبَهُ».

.

ص: 69

147 . باب در بيان سرزنش كردن

از او ، از حجّال ، از عاصم بن حميد ، از ابو بصير ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : اى گروه كسانى كه به زبان خويش اسلام آورده ايد ، و به دل هاى خويش اسلام نياورده ايد! لغزش هاى مسلمانان را پيروى مكنيد؛زيرا كه هر كه لغزش هاى مسلمانان را پيروى كند ، خدا لغزش هاى او را پيروى مى كند . و هر كه خداى عز و جل لغزش او را پيروى كند ، او را رسوا مى كند» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از على بن اسماعيل ، از ابن مسكان ، از محمد بن مسلم يا حلبى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : لغزش هاى مؤمنان را پيروى مكنيد؛ زيرا كه هر كه لغزش هاى مؤمنان را پيروى مى كند ، خداى عز و جل لغزش او را پيروى كند . و هر كه خداى عز و جل لغزش او را پيروى كند ، او را رسوا مى كند ، و هر چند كه در اندران خانه يا حجره خود باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند، از احمد بن محمد بن خالد، از ابن فضّال، از ابن بكير ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :... تا آخر آنچه در حديث اوّل است ، مگر آنكه اين حديث «سردرآمدن ها» را ندارد .

از او ، از ابن فضّال ، از ابن بكير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«وقتى كه بنده از هر وقتى از خداى عز و جلدورتر است ، آن وقتى است كه مردى با مردى برادرى مى كند ، و حال آنكه لغزش هاى او را محافظت مى نمايد ، از براى آنكه در وقتى از اوقات ، او را به آنها ملامت و سرزنش نمايد» .

147 . باب در بيان سرزنش كردنعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حسين بن عثمان ، از مردى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه مؤمنى را ملامت و سرزنش كند ، خدا او را در دنيا و آخرت سرزنش كند» .

از او ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از اسماعيل بن عمّار ، از اسحاق بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه امر زشتى را فاش كند ، چون كسى باشد كه به آن آغاز كرده و آن را به جا آورده . و هر كه مؤمنى را به چيزى سرزنش كند ، نميرد ، تا خود مرتكب آن چيز شود» .

.

ص: 70

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ عَيَّرَ مُؤْمِناً بِذَنْبٍ، لَمْ يَمُتْ حَتّى يَرْكَبَهُ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُمَرَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ لَقِيَ أَخَاهُ بِمَا يُؤَنِّبُهُ، أَنَّبَهُ اللّهُ فِي الدُّنْيَا وَ الْاخِرَةِ».

148 _ بَابُ الْغِيبَةِ وَ الْبَهْتِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الْغِيبَةُ أَسْرَعُ فِي دِينِ الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ مِنَ الْأَكِلَةِ فِي جَوْفِهِ». قَالَ: «وَ قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الْجُلُوسُ فِي الْمَسْجِدِ انْتِظَارَ الصَّلَاةِ عِبَادَةٌ مَا لَمْ يُحْدِثْ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللّهِ، وَ مَا يُحْدِثُ؟ قَالَ: الِاغْتِيَابَ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ قَالَ فِي مُؤْمِنٍ مَا رَأَتْهُ عَيْنَاهُ وَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاهُ، فَهُوَ مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِى الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ» ».

.

ص: 71

148 . باب در بيان غيبت و بهتان

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه مؤمنى را به گناهى سرزنش كند ، نميرد ، تا آن گناه را مرتكب گردد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابن فضّال ، از حسين بن عمر بن سليمان ، از معاويه بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر كه برادر خود را ملاقات كند به چيزى كه او را سرزنش كند ، خداى _ تعالى _ او را در دنيا و آخرت سرزنش كند» .

148 . باب در بيان غيبت و بهتان (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : غيبت ، در تباهى دين مسلمان ، شتابان تر است از خوره ، در اندران او» . و فرمود كه : «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : نشستن در مسجد براى انتظار كشيدن نماز ، عبادت است ، مادام كه حدث از او سر نزند . عرض شد كه : يا رسول اللّه ! چه حدث مى كند كه موجب اين باشد كه نشستنش عبادت نباشد؟ فرمود كه : غيبت كردن» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه در حقّ مؤمنى بگويد ، آنچه را كه هر دو چشمش آن را ديده و هر دو گوشش آن را شنيده ، چنين كسى از جمله آنان است كه خداى عز و جل در حقّ ايشان فرموده است كه : «اِنَّ الَّذينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشيعَ الْفاحِشَةُ فِى الَّذينَ امَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ» (2) ؛ يعنى : به درستى كه آنان كه دوست مى دارند كه فاش گردد خصلت ناشايست كه آن زنا است و انواع قبائح و زشتى ها ، در باره آنان كه ايمان آورده اند ، از براى ايشان است عذابى دردناك يا دردآورنده» .

.


1- . و غيبت _ به كسر غين _ ، بدگويى كردن است در پسِ سر مؤمنى ، به آنچه در او باشد ، كه اگر بشنود ، او را بد آيد ، و بايد كه آن سخن ، قابليّت بد آمدن داشته باشد . پس اگر كسى از آنچه مدح و تعريف باشد ، او را بد آيد ، داخل در اين باب نيست ، چنان كه اگر كسى از سخن بد كه در باره او گويند ، بدش نيايد ، از اين باب بيرون نيست . و آنچه بعضى از صلحا مى كنند كه مردم را در غيبت خويش اذن مى دهند ، عين خطا است؛ چه ترغيب است در فعل حرام . بلى ، اگر بعد از وقوع آن ، كسى غيبت كننده را حلال كند ، فعلى است حميده و شغلى است پسنديده . و آنچه در ميان فارسيان مشهور است ، غيبت ، به فتح غين است ، و بهتان ، بدگويى دروغ است . (مترجم)
2- . نور، 19.

ص: 72

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْغِيبَةِ، قَالَ:«هُوَ أَنْ تَقُولَ لِأَخِيكَ فِي دِينِهِ مَا لَمْ يَفْعَلْ، وَ تَبُثَّ عَلَيْهِ أَمْراً قَدْ سَتَرَهُ اللّهُ عَلَيْهِ لَمْ يُقَمْ عَلَيْهِ فِيهِ حَدٌّ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله : مَا كَفَّارَةُ الِاغْتِيَابِ؟ قَالَ: تَسْتَغْفِرُ اللّهَ لِمَنِ اغْتَبْتَهُ كُلَّمَا ذَكَرْتَهُ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ بَهَتَ مُؤْمِناً أَوْ مُؤْمِنَةً بِمَا لَيْسَ فِيهِ، بَعَثَهُ اللّهُ فِي طِينَةِ خَبَالٍ حَتّى يَخْرُجَ مِمَّا قَالَ» . قُلْتُ: وَ مَا طِينَةُ الْخَبَالِ؟ قَالَ: «صَدِيدٌ يَخْرُجُ مِنْ فُرُوجِ الْمُومِسَاتِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ رَجُلٍ لَا نَعْلَمُهُ إِلَا يَحْيَى الْأَزْرَقَ، قَالَ: قَالَ لِي أَبُو الْحَسَنِ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ :«مَنْ ذَكَرَ رَجُلاً مِنْ خَلْفِهِ بِمَا هُوَ فِيهِ مِمَّا عَرَفَهُ النَّاسُ، لَمْ يَغْتَبْهُ؛ وَ مَنْ ذَكَرَهُ مِنْ خَلْفِهِ بِمَا هُوَ فِيهِ مِمَّا لَا يَعْرِفُهُ النَّاسُ، اغْتَابَهُ؛ وَ مَنْ ذَكَرَهُ بِمَا لَيْسَ فِيهِ، فَقَدْ بَهَتَهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ سَيَابَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«الْغِيبَةُ أَنْ تَقُولَ فِي أَخِيكَ مَا سَتَرَهُ اللّهُ عَلَيْهِ، وَ أَمَّا الْأَمْرُ الظَّاهِرُ فِيهِ مِثْلُ الْحِدَّةِ وَ الْعَجَلَةِ، فَلَا؛ وَ الْبُهْتَانُ أَنْ تَقُولَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ».

.

ص: 73

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از حسن بن على وشّآء ، از داود بن سرحان روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از غيبت . فرمود كه :«غيبت ، آن است كه از براى آنكه برادر تو است ، در دينش چيزى را بگويى كه نكرده باشد ، و بر او امرى را ثابت گردانى كه خداى عز و جل آن را بر او پوشيده باشد ، و در آن بر او حدّى از حدودى كه در شرع مقرّر است ، اقامه نشده باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از پدرش ، از هارون بن حجم ، از حفص بن عمر ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«از حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله سؤال شد كه كفّاره غيبت كردن چيست؟ فرمود كه : از خدا آمرزش مى طلبى براى كسى كه او را غيبت كرده اى ، در هر زمان كه او را ياد كنى» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از مالك بن عطيّه ، از ابن ابى يعفور ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه بر مرد مؤمن يا زن مؤمنه اى بهتان بندد به آنچه در او نيست ، خدا او را در طينت خبال محشور گرداند و در آن بدارد ، تا از عهده آنچه گفته بيرون آيد» . عرض كردم كه : طينت خبال چيست؟ فرمود كه : «چرك و خونابه اى است كه از فرج هاى زنان زناكار بيرون مى آيد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از عبّاس بن عامر ، از ابان ، از مردى كه ما او را نمى دانيم ، مگر يحيى ازرق روايت كرده است كه گفت : امام موسى كاظم عليه السلام به من فرمود كه :«هر كه مردى را از پشت سرش ذكر كند به آنچه در او موجود است ، از آنچه مردم آن را شناخته اند و شهرت يافته ، او را غيبت نكرده . و هر كه او را ياد كند از پشت سرش به آنچه در او موجود است ، از آنچه مردم آن را نشناخته اند و به آن خبر ندارند ، او را غيبت كرده است . و هر كه او را مذكور سازد به آنچه در او نيست ، به حقيقت كه بر او بهتان بسته است» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس بن عبد الرحمان ، از عبد الرحمان بن سيابه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«غيبت ، آن است كه در حق برادرت بگويى ، آنچه را كه خداى عز و جل آن را بر او پوشيده . امّا امرى كه ظاهر است در او ، مانند تيزى و تندى غيبت نيست . و بهتان ، آن است كه در حقّ او بگويى ، آنچه را كه در او نيست» .

.

ص: 74

149 _ بَابُ الرِّوَايَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ رَوى عَلى مُؤْمِنٍ رِوَايَةً يُرِيدُ بِهَا شَيْنَهُ وَ هَدْمَ مُرُوءَتِهِ لِيَسْقُطَ مِنْ أَعْيُنِ النَّاسِ، أَخْرَجَهُ اللّهُ مِنْ وَلَايَتِهِ إِلى وَلَايَةِ الشَّيْطَانِ، فَلَا يَقْبَلُهُ الشَّيْطَانُ» .

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: عَوْرَةُ الْمُؤْمِنِ عَلَى الْمُؤْمِنِ حَرَامٌ؟ قَالَ:«نَعَمْ» . قُلْتُ: تَعْنِي سُفْلَيْهِ؟ قَالَ: «لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ، إِنَّمَا هِيَ إِذَاعَةُ سِرِّهِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنِ حُسَيْنِ بْنِ مُخْتَارٍ، عَنْ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِيمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ:«عَوْرَةُ الْمُؤْمِنِ عَلَى الْمُؤْمِنِ حَرَامٌ» قَالَ: «مَا هُوَ أَنْ يَنْكَشِفَ فَتَرى مِنْهُ شَيْئاً، إِنَّمَا هُوَ أَنْ تَرْوِيَ عَلَيْهِ أَوْ تَعِيبَهُ» .

150 _ بَابُ الشَّمَاتَةِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَنَّهُ قَالَ:«لَا تُبْدِي الشَّمَاتَةَ لِأَخِيكَ؛ فَيَرْحَمَهُ اللّهُ ، وَ يُصَيِّرَهَا بِكَ» . وَ قَالَ: «مَنْ شَمِتَ بِمُصِيبَةٍ نَزَلَتْ بِأَخِيهِ، لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الدُّنْيَا حَتّى يُفْتَتَنَ».

.

ص: 75

149 . باب در بيان روايت كردن سخنى به جهت ضرر بر مؤمن

150 . باب در بيان شماتت

149 . باب در بيان روايت كردن سخنى به جهت ضرر بر مؤمنمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از مفضّل بن عمر روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام به من فرمود كه :«هر كه بر مؤمنى روايت و كلامى را روايت كند ، و سخنى از او بگويد ، و خواسته باشد كه به آن ، عيب او را بروز دهد ، و مروّت و جوانمردى او را درهم شكند ، تا از چشم مردمان بيفتد ، خداى _ تعالى _ او را از دوستى خود بيرون برد ، به سوى دوستى شيطان؛ پس شيطان ، او را قبول نكند» .

از او ، از احمد ، از حسن بن محبوب ، از عبداللّه بن سنان روايت است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : عورت مؤمن بر مؤمن حرام است؟ فرمود :«آرى» . عرض كردم كه : مقصودت از اين ، پايين تنه او است . فرمود : «چنان نيست كه تو به سوى آن رفته اى . جز اين نيست كه مقصود از آن ، فاش كردن سرّ او است» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از حسين بن مختار ، از زيد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه ، در آنچه در حديث آمده است كه عورت مؤمن بر مؤمن حرام است ، كه آن حضرت فرمود :«مراد اين نيست كه عورتش كشف شود ، پس تو چيزى از آن را ببينى . جز اين نيست كه مقصود آن است كه بر او روايت كنى و سخنى بگويى كه باعث ضرر او باشد ، يا آنكه او را عيب كنى» .

150 . باب در بيان شماتت (1)چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از حسن بن على بن فضّال ، از ابراهيم بن محمد اشعرى ، از ابان بن عبْد الملك ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«شماتت را از براى برادرت ظاهر مكن ، كه خداى عز و جل او را رحم مى كند ، و آن شماتت را بر تو قرار مى دهد» . و فرمود كه : «هر كه شماتت كند به مصيبتى كه بر برادرش فرود آمده ، از دنيا بيرون نرود ، تا در فتنه افتد و محنت و زحمت آن را بكشد» .

.


1- . و شَماتت _ به فتح شين _ ، شادى كردن است بر مكروهى كه به دشمن رسد . (مترجم)

ص: 76

151 _ بَابُ السِّبَابِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : سَبَّابُ الْمُؤْمِنِ كَالْمُشْرِفِ عَلَى الْهَلَكَةِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : سِبَابُ الْمُؤْمِنِ فُسُوقٌ، وَ قِتَالُهُ كُفْرٌ، وَ أَكْلُ لَحْمِهِ مَعْصِيَةٌ، وَ حُرْمَةُ مَالِهِ كَحُرْمَةِ دَمِهِ» .

عَنْهُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ رَجُلاً مِنْ بَنِي تَمِيمٍ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه و آله ، فَقَالَ: أَوْصِنِي، فَكَانَ فِيمَا أَوْصَاهُ: أَنْ قَالَ: لَا تَسُبُّوا النَّاسَ؛ فَتَكْتَسِبُوا الْعَدَاوَةَ بَيْنَهُمْ» .

ابْنُ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام فِي رَجُلَيْنِ يَتَسَابَّانِ، قَالَ:«الْبَادِي مِنْهُمَا أَظْلَمُ، وَ وِزْرُهُ وَ وِزْرُ صَاحِبِهِ عَلَيْهِ مَا لَمْ يَعْتَذِرْ إِلَى الْمَظْلُومِ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مَا شَهِدَ رَجُلٌ عَلى رَجُلٍ بِكُفْرٍ قَطُّ إِلَا بَاءَ بِهِ أَحَدُهُمَا، إِنْ كَانَ شَهِدَ بِهِ عَلى كَافِرٍ صَدَقَ، وَ إِنْ كَانَ مُؤْمِناً رَجَعَ الْكُفْرُ عَلَيْهِ؛ فَإِيَّاكُمْ وَ الطَّعْنَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ».

.

ص: 77

151 . باب در بيان دشنام به يكديگر دادن

151 . باب در بيان دشنام به يكديگر دادنعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : دشنام دهنده به مؤمن ، چون كسى است كه بر هلاكت مشرف شده باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسين بن سعيد ، از فضالة بن ايّوب ، از عبداللّه بن بكير ، از ابو بصير ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : دشنام دادن به مؤمن ، بيرون رفتن است از فرمان خداى _ تعالى _ ، و جنگ كردن با او ، كفر ، و خوردن گوشتش به غيبت ، معصيت است ، و حرمت مالش ، چون حرمت خون او است» .

از او ، از حسن بن محبوب ، از هشام بن سالم ، از ابو بصير ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«مردى از قبيله بنى تميم به خدمت پيغمبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد كه : مرا وصيّت كن و بفرما چه كنم؟ پس در آنچه حضرت او را وصيّت فرمود ، اين بود كه فرمود : مردم را دشنام مدهيد ، كه دشمنى را در ميان ايشان كسب مى كنيد» .

ابن محبوب ، از عبد الرحمان بن حجّاج ، از ابو الحسن حضرت امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است در باب دو مرد كه به يكديگر دشنام مى دهند ، كه آن حضرت فرمود :«آنكه آغاز مى كند از اين دو ، ستمكارتر است ، و گناه او و گناه ديگرى بر او است ، مادامى كه مظلوم را عذرخواهى نكند» (1) .

ابو على اشعرى ، از محمد بن سالم ، از احمد بن نضر ، از عمرو بن شمر ، از جابر ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هرگز مردى بر مردى به كفر گواهى نداده ، مگر آنكه يكى از اين دو كس با كفر برگشته ، و كفر بر او ثابت و محقّق گرديده است؛ چرا كه ، اگر بر كافرى گواهى داده ، راست گفته است ، و اگر آن كس مؤمن باشد ، كفر بر گواهى دهنده برمى گردد . پس بپرهيزيد از طعن زدن بر مؤمنان» .

.


1- . و همين حديث در باب «سبكى»[= السَّفه] مذكور شد ، با اختلافى در آخر آن ، و زيادتى على بن ابراهيم و پدرش در اوّل سند . و احتمال مى رود كه آنچه در اينجا و در آنجا است ، دو حديث باشد . (مترجم)

ص: 78

الْحَسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«إِنَّ اللَّعْنَةَ إِذَا خَرَجَتْ مِنْ فِي صَاحِبِهَا تَرَدَّدَتْ؛ فَإِنْ وَجَدَتْ مَسَاغاً، وَ إِلَا رَجَعَتْ عَلى صَاحِبِهَا» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ اللَّعْنَةَ إِذَا خَرَجَتْ مِنْ فِي صَاحِبِهَا تَرَدَّدَتْ بَيْنَهُمَا؛ فَإِنْ وَجَدَتْ مَسَاغاً، وَ إِلَا رَجَعَتْ عَلى صَاحِبِهَا» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِأَخِيهِ الْمُؤْمِنِ: أُفٍّ، خَرَجَ مِنْ وَلَايَتِهِ ؛ وَ إِذَا قَالَ: أَنْتَ عَدُوِّي، كَفَرَ أَحَدُهُمَا، وَ لَا يَقْبَلُ اللّهُ مِنْ مُؤْمِنٍ عَمَلاً وَ هُوَ مُضْمِرٌ عَلى أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ سُوءاً».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنِ الْفُضَيْلِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مَا مِنْ إِنْسَانٍ يَطْعُنُ فِي عَيْنِ مُؤْمِنٍ إِلَا مَاتَ بِشَرِّ مِيتَةٍ، وَ كَانَ قَمِناً أَنْ لَا يَرْجِعَ إِلى خَيْرٍ».

152 _ بَابُ التُّهَمَةِ وَ سُوءِ الظَّنِّعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِذَا اتَّهَمَ الْمُؤْمِنُ أَخَاهُ انْمَاثَ الْاءِيمَانُ مِنْ قَلْبِهِ، كَمَا يَنْمَاثُ الْمِلْحُ فِي الْمَاءِ».

.

ص: 79

152 . باب در بيان تهمت و بدگمانى

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از حسن بن على وشّاء ، از على بن ابى حمزه ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلامروايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«به درستى كه لعنت چون از دهان صاحبش بيرون آمد ، تردّد مى كند و مى گردد؛ پس اگر محلّ روانى و موضع جواز آن را يافت (به اينكه آن كس كه لعنت كننده او را لعنت كرده ، فى الحقيقه ملعون باشد) ، در آنجا قرار گيرد . و اگر نه ، بر صاحبش رجوع كند» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن على ، از على بن عقبه ، از عبداللّه بن سنان ، از ابوحمزه ثمالى روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود ... تا آخر حديثِ پيش ، مگر آنكه در اين حديث است كه :«در ميانه اين دو كس تردّد مى كند» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن سنان ، از محمد بن على ، از محمد بن فضيل ، از ابوحمزه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«چون مردى اف به برادر مؤمن خود بگويد ، از دوستى او بيرون مى رود . و چون بگويد كه تو دشمنى منى ، يكى از اين دو كافر مى شود . و خداى عز و جل عملى را از مؤمنى قبول نمى فرمايد ، با آنكه بدى را نسبت به برادر مؤمنش در دل گرفته باشد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن سنان ، از حمّاد بن عثمان ، از ربعى ، از فضيل ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هيچ انسانى نيست كه در برابر چشم مؤمنى طعنه زند ، مگر آنكه به بدترين انواع مردن ها مى ميرد ، و سزاوار آن باشد كه به سوى هيچ خوبى باز نگردد» .

152 . باب در بيان تهمت و بدگمانى (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از ابراهيم بن عمير يمانى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون مؤمن برادرش را متّهم كند ، ايمان در دلش بگدازد ، چنان كه نمك در آب مى گدازد» .

.


1- . و تهمت ، دروغ و دروغ بربستن است . و ظاهر اين است كه تهمت ، برزخ ميان غيبت و بهتان باشد؛زيرا كه در تهمت ، وهم و خيالى هست كه در بهتان نيست؛ چه اصل آن وُهْمَت بوده است ، و اين تاء كه در آن است ، بدل است از واو . (مترجم)

ص: 80

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ حَازِمٍ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَنِ اتَّهَمَ أَخَاهُ فِي دِينِهِ، فَلَا حُرْمَةَ بَيْنَهُمَا؛ وَ مَنْ عَامَلَأَخَاهُ بِمِثْلِ مَا عَامَلَ بِهِ النَّاسَ، فَهُوَ بَرِيءٌ مِمَّا يَنْتَحِلُ».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي كَلَامٍ لَهُ: ضَعْ أَمْرَ أَخِيكَ عَلى أَحْسَنِهِ حَتّى يَأْتِيَكَ مَا يَغْلِبُكَ مِنْهُ، وَ لَا تَظُنَّنَّ بِكَلِمَةٍ خَرَجَتْ مِنْ أَخِيكَ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِي الْخَيْرِ مَحْمِلاً».

153 _ بَابُ مَنْ لَمْ يُنَاصِحْ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ أَبِي حَفْصٍ الْأَعْشى، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ سَعى فِي حَاجَةٍ لِأَخِيهِ فَلَمْ يَنْصَحْهُ، فَقَدْ خَانَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«أَيُّمَا مُؤْمِنٍ مَشى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ فَلَمْ يُنَاصِحْهُ، فَقَدْ خَانَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ جَمِيعاً، عَنْ إِدْرِيسَ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ مُصَبِّحِ بْنِ هِلْقَامَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو بَصِيرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«أَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا اسْتَعَانَ بِهِ رَجُلٌ مِنْ إِخْوَانِهِ فِي حَاجَةٍ فَلَمْ يُبَالِغْ فِيهَا بِكُلِّ جُهْدٍ، فَقَدْ خَانَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الْمُؤْمِنِينَ» . قَالَ أَبُو بَصِيرٍ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : مَا تَعْنِي بِقَوْلِكَ: «وَ الْمُؤْمِنِينَ»؟ قَالَ: «مِنْ لَدُنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام إِلى آخِرِهِمْ».

.

ص: 81

153 . باب در بيان حال كسى كه برادر مؤمن خويش را خيرخواهى نكند

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از بعضى از اصحاب خويش ، از حسين بن حازم ، از حسين بن عمر بن يزيد ، از پدرش كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه برادر دينى خويش را متّهم سازد ، حرمتى در ميان ايشان نيست . و هر كه با برادرِ خويش معامله و رفتار كند ، به مثل آنچه با ساير مردمان رفتار مى كند ، بيزار است از آنچه بر خود مى بندد» (يعنى ايمان) .

از او ، از پدرش ، از آنكه او را روايت كرد از حسين بن مختار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام در بعضى از سخنان خويش فرمود كه : كار برادر خويش را بر نيكوترين وجهى كه در آن متصور است حمل كن ، تا وقتى كه بيايد تو را ، آنچه (تو را از آن بگرداند ، يا) بر تو غالب شود . (1) و البتّه گمان بد مبر به سخنى كه از دهان برادر بيرون آمده و از او سر زده باشد ، و حال آنكه تو از برايش در خير و خوبى محملى را بيابى» .

153 . باب در بيان حال كسى كه برادر مؤمن خويش را خيرخواهى نكندمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از حسن بن على بن نعمان ، از ابو حفص اعشى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه در حاجتى از حاجت هاى برادر مؤمن خود سعى كند ، و او را خيرخواهى نكند كه آنچه لازمه سعى است به عمل نياورد ، با خدا و رسولش خيانت كرده است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از سماعه كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر مؤمنى كه در حاجت برادر خود راه رود و او را خيرخواهى نكند ، با خدا و رسولش خيانت كرده است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد و ابو على اشعرى ، از محمد بن حسّان و هر دو ، از ادريس بن حسن ، از مصبّح بن هلقام كه گفت : خبر داد ما را ابوبصير و گفت كه : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر مردى از اصحاب ما كه مردى از برادرانش به او يارى جويد در حاجتى ، و او در آن حاجت به هر جدّ و سعى اى كه دارد مبالغه نكند ، به حقيقت كه با خدا و رسول و مؤمنان خيانت كرده است» . ابوبصير مى گويد كه : به حضرت صادق عليه السلام عرض كردم كه : به گفتار خويش كه فرمودى ، «مؤمنان» چه قصد دارى؟ و مراد تو از ايشان كيست؟ فرمود كه : «از نزد اميرالمؤمنين عليه السلام تا آخر ايشان» .

.


1- . بنابر اختلاف نسخ كافى و مراد اين است كه ، فعل او را بر محمل نيك حمل كن ، تا وقتى كه علم به خلاف آن به هم رسانى .

ص: 82

عَنْهُمَا جَمِيعاً، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَنْ مَشى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ ثُمَّ لَمْ يُنَاصِحْهُ فِيهَا، كَانَ كَمَنْ خَانَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ صلى الله عليه و آله ، وَ كَانَ اللّهُ خَصْمَهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ حَازِمٍ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنِ اسْتَشَارَ أَخَاهُ فَلَمْ يَمْحَضْهُ مَحْضَ الرَّأْيِ، سَلَبَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ رَأْيَهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ سَمَاعَةَ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«أَيُّمَا مُؤْمِنٍ مَشى مَعَ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ فِي حَاجَةٍ فَلَمْ يُنَاصِحْهُ، فَقَدْ خَانَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ صلى الله عليه و آله » .

154 _ بَابُ خُلْفِ الْوَعْدِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«عِدَةُ الْمُؤْمِنِ أَخَاهُ نَذْرٌ لَا كَفَّارَةَ لَهُ؛ فَمَنْ أَخْلَفَ فَبِخُلْفِ اللّهِ بَدَأَ، وَ لِمَقْتِهِ تَعَرَّضَ، وَ ذلِكَ قَوْلُهُ : «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» ».

.

ص: 83

154 . باب در بيان خلف وعده

از ايشان ، هر دو از محمد بن على ، از ابو جميله روايت است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه در حاجت برادرش راه رود و او را در آن حاجت خيرخواهى نكند ، چون كسى باشد كه با خداى عز و جل و رسولش صلى الله عليه و آله خيانت كرده ، و خدا دشمن او باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد خالد ، از بعضى از اصحاب خويش ، از حسين بن حازم ، از حسين بن عمر بن يزيد ، از پدرش ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر كه با برادر خويش مشورت كند ، و آن برادر محض رأى و صلاح را از برايش پاك و خالص نگرداند (كه آنچه مى داند درست به او نگويد) ، خداى عز و جلرأى او را از او بربايد» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى بن عبيد ، از يونس ، از سماعه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر مؤمنى كه با برادر مؤمن خود در حاجتى راه رود و او را خيرخواهى نكند ، به حقيقت كه با خداى عز و جل و رسولش صلى الله عليه و آله خيانت كرده است» .

154 . باب در بيان خلف وعده (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«وعده كردن مؤمن با برادرش ، نذرى است كه آن را كفّاره اى نيست» . (2) تتّمه حديث : «پس هر كه وعده را خلف كند ، به خلف كردن آن ، او به خداى عز و جل آغاز كرده ، و خود را در معرض دشمنى و خشم آن جناب درآورده . و اين است معنى قول خداى _ تعالى _ : «يا أَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتا عِنْدَ اللّه ِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» (3) ؛ يعنى : اى كسانى كه گرويده ايد! چرا مى گوييد ، آنچه را كه نمى كنيد . بزرگ است از روى دشمنى و خشم در نزد خدا ، آنكه بگوييد ، آنچه را كه نمى كنيد» .

.


1- . و وعده ، خبر دادن است كسى را به رسانيدن نيكى به او . (مترجم)
2- . يعنى وعده چون نذر ، وفاى به آن لازم است . و فرق اين است كه ، اگر مخالفت نذر شود ، كفّاره بايد داد ، و در مخالفت وعده ، كفّاره نيست . و اين حكم بر سبيل ترغيب و تحريص است بر وفاى به وعده اى كه كرده ، بنابر مشهور . (مترجم)
3- . صف، 2 و 3.

ص: 84

عَلِيٌّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْاخِرِ، فَلْيَفِ إِذَا وَعَدَ».

155 _ بَابُ مَنْ حَجَبَ أَخَاهُ الْمُؤْمِنَأَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ؛ وَعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ جَمِيعاً، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«أَيُّمَا مُؤْمِنٍ كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مُؤْمِنٍ حِجَابٌ، ضَرَبَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجَنَّةِ سَبْعِينَ أَلْفَ سُورٍ ، مَا بَيْنَ السُّورِ إِلَى السُّورِ مَسِيرَةُ أَلْفِ عَامٍ».

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ ابْنِ جُمْهُورٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ الرِّضَا صَلَوَاتُ اللّه عَلَيْهِ ، فَقَالَ لِي:«يَا مُحَمَّدُ ، إِنَّهُ كَانَ فِي زَمَنِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَرْبَعَةُ نَفَرٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ، فَأَتى وَاحِدٌ مِنْهُمُ الثَّلَاثَةَ وَ هُمْ مُجْتَمِعُونَ فِي مَنْزِلِ أَحَدِهِمْ فِي مُنَاظَرَةٍ بَيْنَهُمْ، فَقَرَعَ الْبَابَ، فَخَرَجَ إِلَيْهِ الْغُلَامُ، فَقَالَ: أَيْنَ مَوْلَاكَ؟ فَقَالَ: لَيْسَ هُوَ فِي الْبَيْتِ، فَرَجَعَ الرَّجُلُ، وَ دَخَلَ الْغُلَامُ إِلى مَوْلَاهُ، فَقَالَ لَهُ : مَنْ كَانَ الَّذِي قَرَعَ الْبَابَ؟ قَالَ: كَانَ فُلَانٌ، فَقُلْتُ لَهُ: لَسْتَ فِي الْمَنْزِلِ، فَسَكَتَ، وَ لَمْ يَكْتَرِثْ، وَ لَمْ يَلُمْ غُلَامَهُ، وَ لَا اغْتَمَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ لِرُجُوعِهِ عَنِ الْبَابِ، وَ أَقْبَلُوا فِي حَدِيثِهِمْ. فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ، بَكَّرَ إِلَيْهِمُ الرَّجُلُ، فَأَصَابَهُمْ وَ قَدْ خَرَجُوا يُرِيدُونَ ضَيْعَةً لِبَعْضِهِمْ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ، وَ قَالَ: أَنَا مَعَكُمْ؟ فَقَالُوا لَهُ: نَعَمْ ، وَ لَمْ يَعْتَذِرُوا إِلَيْهِ، وَ كَانَ الرَّجُلُ مُحْتَاجاً ضَعِيفَ الْحَالِ. فَلَمَّا كَانُوا فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ إِذَا غَمَامَةٌ قَدْ أَظَلَّتْهُمْ، فَظَنُّوا أَنَّهُ مَطَرٌ، فَبَادَرُوا، فَلَمَّا اسْتَوَتِ الْغَمَامَةُ عَلى رُؤُوسِهِمْ إِذَا مُنَادٍ يُنَادِي مِنْ جَوْفِ الْغَمَامَةِ: أَيَّتُهَا النَّارُ، خُذِيهِمْ وَ أَنَا جَبْرَئِيلُ رَسُولُ اللّهِ؛ فَإِذَا نَارٌ مِنْ جَوْفِ الْغَمَامَةِ قَدِ اخْتَطَفَتِ الثَّلَاثَةَ النَّفَرِ، وَ بَقِيَ الرَّجُلُ مَرْعُوباً يَعْجَبُ مِمَّا نَزَلَ بِالْقَوْمِ، وَ لَا يَدْرِي مَا السَّبَبُ؟ فَرَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَلَقِيَ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ عليه السلام ، فَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ وَ مَا رَأى وَ مَا سَمِعَ، فَقَالَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ عليه السلام : أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اللّهَ سَخِطَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ أَنْ كَانَ عَنْهُمْ رَاضِياً، وَ ذلِكَ بِفِعْلِهِمْ بِكَ؟ فَقَالَ: وَ مَا فِعْلُهُمْ بِي؟ فَحَدَّثَهُ يُوشَعُ، فَقَالَ الرَّجُلُ: فَأَنَا أَجْعَلُهُمْ فِي حِلٍّ، وَ أَعْفُو عَنْهُمْ، قَالَ: لَوْ كَانَ هذَا قَبْلُ لَنَفَعَهُمْ، فَأَمَّا السَّاعَةَ فَلَا، وَ عَسى أَنْ يَنْفَعَهُمْ مِنْ بَعْدُ».

.

ص: 85

155 . باب در بيان حال كسى كه برادر مؤمن خود را باز دارد از داخل شدن بر او

على ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از شعيب عقرقوفى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد ، بايد كه وفا كند ، چون وعده دهد» .

155 . باب در بيان حال كسى كه برادر مؤمن خود را باز دارد از داخل شدن بر اوابو على اشعرى روايت كرده است ، از محمد بن حسّان و چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد بن خالد و هر دو ، از محمد بن على ، از محمد بن سنان ، از مفضّل بن عمر كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر مؤمنى كه ميان او و مؤمنى ديگر ، حجاب و مانعى باشد از پرده و غير آن ، به وضعى كه او را نتواند ديد ، خداى عز و جل در ميان او و بهشت ، هفتاد هزار حصار بزند ، كه مسافت ميان هر حصارى تا حصارى ، به قدر هزار ساله راه باشد» .

على بن محمد ، از ابن جمهور ، از احمد بن حسين ، از پدرش ، از اسماعيل بن محمد ، از محمد بن سنان روايت كرده است كه گفت : در نزد امام رضا عليه السلام بودم؛ پس به من فرمود كه :«اى محمد! به درستى كه در زمان بنى اسرائيل چهار نفر بودند از مؤمنان؛ پس يكى از ايشان به نزد سه نفر ديگر آمد ، و ايشان در منزل يكى از آن سه نفر جمع بودند ، به جهت مناظره و گفتگويى كه در ميان ايشان بود؛ پس در را كوبيد ، و غلام صاحبخانه به سوى او بيرون آمد . گفت كه : آقايت در كجا است؟ گفت كه : در خانه نيست . آن مرد برگشت ، و غلام داخل شد و به نزد آقايش آمد . به او گفت كه : كى بود آنكه در را كوبيد؟ گفت : فلان كس بود ، و به او گفتم كه تو در خانه نيستى . آقا ساكت شد و پروايى نكرد ، و غلام خود را ملامت و سرزنش ننمود ، و هيچ يك از ايشان غمناك نشد ، به جهت بازگشتن آن مرد از خانه ، و شروع كردند در حديث و قصّه خويش . و چون فردا شد ، آن مرد ، صبح زود به جانب ايشان آمد؛ پس به ايشان برخورد ، در حالى كه ايشان بيرون آمده بودند و مى خواستند كه به جانب مزرعه اى روند كه مال بعضى از ايشان بود؛ پس آن مرد به ايشان سلام كرد و گفت كه : من با شما مى آيم . گفتند : بيا . و او را عذرخواهى نكردند در باب آنچه ديروز اتّفاق افتاده بود . و آن مرد ، محتاج و پريشان حال بود . و چون در عرض راه بودند ، ناگاه ديدند كه پاره ابرى ايشان را سايه كرده . گمان كردند كه باران مى آيد؛ پس مبادرت كردند و به سرعت رفتند . و چون آن ابر بر بالاى سر ايشان قرار گرفت و با ايشان برابر شد ، شنيدند كه نداكننده اى از اندران آن ابر ندا مى كرد كه : اى آتش! ايشان را فرا گير ، و منم جبرئيل فرستاده خدا؛ پس ناگاه آتشى از اندران آن ابر هر سه نفر را ربود ، و آن مرد باقى ماند با نهايت ترس ، و تعجّب مى كرد از آنچه بر آن گروه فرود آمد ، و نمى دانست كه سبب آن چيست . بعد از آن ، به جانب شهر برگشت و حضرت يوشع بن نون را ملاقات كرد ، و اين خبر را به آن حضرت داد ، با آنچه ديده و شنيده بود . يوشع بن نون عليه السلام فرمود : آيا ندانستى كه خدا بر ايشان خشم گرفت ، بعد از آنكه از ايشان خشنود بود؟ و آن به سبب كردارى است كه ايشان با تو كردند . عرض كرد كه : كردار ايشان با من چه بود؟ پس يوشع عليه السلام او را به آنچه كرده بودند حديث فرمود . آن مرد عرض كرد : پس من ايشان را در حِلّ قرار مى دهم ، و ايشان را حلال مى كنم و از ايشان درمى گذرم . فرمود كه : اگر اين عفو ، پيش از آنچه شد ، مى بود ، ايشان را نفع مى بخشيد . امّا در اين ساعت ، نفعى ندارد ، و شايد كه ايشان را بعد از اين نفع بخشد» .

.

ص: 86

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مُفَضَّلٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«أَيُّمَا مُؤْمِنٍ كَانَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ مُؤْمِنٍ حِجَابٌ، ضَرَبَ اللّهُ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ الْجَنَّةِ سَبْعِينَ أَلْفَ سُورٍ، غِلَظُ كُلِّ سُورٍ مَسِيرَةُ أَلْفِ عَامٍ، مَا بَيْنَ السُّورِ إِلَى السُّورِ مَسِيرَةُ أَلْفِ عَامٍ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جَبَلَةَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، مَا تَقُولُ فِي مُسْلِمٍ أَتى مُسْلِماً زَائِراً وَ هُوَ فِي مَنْزِلِهِ، فَاسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ، فَلَمْ يَأْذَنْ لَهُ، وَ لَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِ؟ قَالَ:«يَا أَبَا حَمْزَةَ، أَيُّمَا مُسْلِمٍ أَتى مُسْلِماً زَائِراً، أَوْ طَالِبَ حَاجَةٍ وَ هُوَ فِي مَنْزِلِهِ، فَاسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ ، فَلَمْ يَأْذَنْ لَهُ وَ لَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِ، لَمْ يَزَلْ فِي لَعْنَةِ اللّهِ حَتّى يَلْتَقِيَا». فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، فِي لَعْنَةِ اللّهِ حَتّى يَلْتَقِيَا؟ قَالَ: «نَعَمْ، يَا أَبَا حَمْزَةَ» .

.

ص: 87

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از بكر بن صالح ، از محمد بن سنان ، از مفضّل ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر مؤمنى كه ميان او و مؤمنى ديگر ، حجابى باشد ، خداى عز و جل در ميان او و بهشت ، هفتاد هزار حصار بزند ، كه گُندگى هر حصارى ، به قدر هزار ساله راه باشد ، و ميان هر حصار تا حصارى ، به قدر هزار ساله راه باشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از يحيى بن مبارك ، از عبداللّه بن جبله ، از عاصم بن حميد ، از ابو حمزه ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : فداى تو گردم! چه مى فرمايى در باب مسلمانى كه به نزد مسلمانى ديگر آيد كه او را زيارت كند ، و آن مسلمان در منزل خود باشد . پس رخصت طلبد كه بر او داخل شود ، و او را رخصت ندهد و به سوى او بيرون نيايد . فرمود كه :«اى ابوحمزه! هر مسلمانى كه به نزد مسلمانى ديگر آيد ، در حالتى كه زيارت كننده يا جوياى حاجتى باشد ، و آن مسلمان در منزل خود باشد ، و رخصت طلبيد كه بر او داخل شود ، و او را رخصت ندهد و به سوى او بيرون نيايد ، پيوسته در لعنت خداى عز و جل باشد ، تا يكديگر را ملاقات كنند و به هم رسند» . عرض كردم كه : در لعنت خدا باشد تا به هم رسند؟ فرمود : «بلى ، اى ابوحمزه!» .

.

ص: 88

156 _ بَابُ مَنِ اسْتَعَانَ بِهِ أَخُوهُ فَلَمْ يُعِنْهُعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ، عَنْ سَعْدَانَ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ أَمِينٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ بَخِلَ بِمَعُونَةِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ وَ الْقِيَامِ لَهُ فِي حَاجَتِهِ ، ابْتُلِيَ بِمَعُونَةِ مَنْ يَأْثَمُ عَلَيْهِ وَ لَا يُؤْجَرُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«أَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ شِيعَتِنَا أَتى رَجُلاً مِنْ إِخْوَانِهِ، فَاسْتَعَانَ بِهِ فِي حَاجَتِهِ، فَلَمْ يُعِنْهُ وَ هُوَ يَقْدِرُ ، إِلَا ابْتَلَاهُ اللّهُ بِأَنْ يَقْضِيَ حَوَائِجَ غَيْرِهِ مِنْ أَعْدَائِنَا، يُعَذِّبُهُ اللّهُ عَلَيْهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ الْخَطَّابِ بْنِ مُصْعَبٍ، عَنْ سَدِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَمْ يَدَعْ رَجُلٌ مَعُونَةَ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ حَتّى يَسْعى فِيهَا وَ يُوَاسِيَهُ، إِلَا ابْتُلِيَ بِمَعُونَةِ مَنْ يَأْثَمُ وَ لَا يُؤْجَرُ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«مَنْ قَصَدَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ إِخْوَانِهِ، مُسْتَجِيراً بِهِ فِي بَعْضِ أَحْوَالِهِ، فَلَمْ يُجِرْهُ بَعْدَ أَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ، فَقَدْ قَطَعَ وَلَايَةَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ».

.

ص: 89

156 . باب در بيان حال كسى كه برادرش از او يارى جويد ، و او را يارى نكند

156 . باب در بيان حال كسى كه برادرش از او يارى جويد ، و او را يارى نكندچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد و ابو على اشعرى ، از محمد بن حسّان ، از محمد بن على ، از سعدان ، از حسين بن امين ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«هر كه بخل كند به يارى كردن برادر مسلمانش ، و بخل كند به قيام نمودن از براى او در حاجتى كه دارد ، مبتلا شود به يارى كردن كسى كه بر يارى او گناهكار شود ، و خدا او را مزد ندهد» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از ابن مسكان ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«كدام مردى از شيعيان ما است كه مردى از برادرانش به نزد او آيد ، و به او يارى جويد در حاجتى كه دارد ، و او را يارى نكند ، با آنكه مى تواند كه او را يارى كند (يعنى هيچ يك از شيعيان ما چنين نكند) ، مگر آنكه خداى عز و جل او را مبتلى گرداند ، بر روا كردن حاجت هاى غير او از دشمنان ما ، كه خدا او را در روز قيامت ، بر آن حاجت ها كه روا كرده عذاب كند» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن حسّان ، از محمد بن اسلم ، از خطّاب بن مصعب ، از سدير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هيچ مردى يارى برادر مسلمان خود را وا نگذاشته ، تا آنكه در آن سعى كند و با او مواسات و برابرى نمايد ، مگر آنكه مبتلا شده است به يارى كردن كسى كه گنهكار شود ، و مزد داده نشود» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از احمد بن محمد بن عبداللّه ، از على بن جعفر ، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«هر كه مردى از برادرانش به سوى او قصد كند ، در حالتى كه به او پناه برنده باشد در بعضى از حالات خويش ، پس او را پناه ندهد بعد از آنكه بر آن قادر باشد ، به حقيقت كه دوستى خداى عز و جل را بريده است» .

.

ص: 90

157 _ بَابُ مَنْ مَنَعَ مُؤْمِناً شَيْئاً مِنْ عِنْدِهِ أَوْ مِنْ عِنْدِ غَيْرِهِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ جَمِيعاً، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ فُرَاتِ بْنِ أَحْنَفَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«أَيُّمَا مُؤْمِنٍ مَنَعَ مُؤْمِناً شَيْئاً مِمَّا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهِ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ مِنْ عِنْدِ غَيْرِهِ، أَقَامَهُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُسْوَدّاً وَجْهُهُ، مُزْرَقَّةً عَيْنَاهُ، مَغْلُولَةً يَدَاهُ إِلى عُنُقِهِ، فَيُقَالُ: هذَا الْخَائِنُ الَّذِي خَانَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ صلى الله عليه و آله ، ثُمَّ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ».

ابْنُ سِنَانٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا يُونُسُ، مَنْ حَبَسَ حَقَّ الْمُؤْمِنِ، أَقَامَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خَمْسَمِائَةِ عَامٍ عَلى رِجْلَيْهِ حَتّى يَسِيلَ عَرَقُهُ أَوْ دَمُهُ، وَ يُنَادِي مُنَادٍ مِنْ عِنْدِ اللّهِ: هذَا الظَّالِمُ الَّذِي حَبَسَ عَنِ اللّهِ حَقَّهُ» قَالَ: «فَيُوَبَّخُ أَرْبَعِينَ يَوْماً، ثُمَّ يُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ».

مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ كَانَتْ لَهُ دَارٌ ، فَاحْتَاجَ مُؤْمِنٌ إِلى سُكْنَاهَا ، فَمَنَعَهُ إِيَّاهَا، قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : يَا مَلَائِكَتِي ، بَخِلَ عَبْدِي عَلى عَبْدِي بِسُكْنَى الدَّارِ الدُّنْيَا، وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي، لَا يَسْكُنُ جِنَانِي أَبَداً».

.

ص: 91

157 . باب در بيان حال كسى كه مؤمنى را منع كند ، از خيرى از نزد خود ، يا از نزد غير خود

157 . باب در بيان حال كسى كه مؤمنى را منع كند ، از خيرى از نزد خود ، يا از نزد غير خودچند نفر از اصحاب روايت كرده اند ، از احمد بن محمد و ابو على اشعرى ، از محمد بن حسّان و هر دو ، از محمد بن على ، از محمد بن سنان ، از فرات بن احنف ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر مؤمنى كه مؤمنى را از چيزى منع كند ، از آنچه آن مؤمن به سوى آن محتاج است ، و حال آنكه او بر آن چيز قادر باشد ، از نزد خود يا از نزد غير خود ، خداى عز و جل او را در روز قيامت ، بر پاى دارد ، در حالتى كه رويش سياه و چشمهايش كبود و دستهايش به سوى گردنش غل كرده باشد . پس گفته مى شود كه : اين خيانت كارى است كه با خدا و رسول او خيانت كرده است . بعد از آن امر مى شود كه : او را به سوى آتش دوزخ برند» .

ابن سنان ، از يونس بن ظبيان روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«اى يونس! هر كه حق مؤمن را حبس كند و به او ندهد ، خداى عز و جل در روز قيامت ، پانصد سال او را بر روى پاى هايش بدارد ، تا آنكه عرق يا خون او روان شود (1) ، و نداكننده اى از جانب خدا ندا كند كه : اين ستمكارى است كه حقّ خدا را از او حبس نموده» . حضرت فرمود : «پس در چهل روز سرزنش مى شود . بعد از آن امر مى شود كه : او را به سوى آتش دوزخ برند» .

محمد بن سنان ، از مفضّل بن عمر روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«هر كه را خانه اى باشد ، و مؤمنى به آرام گرفتن و نشستن در آن محتاج شود ، پس او را از آن منع كند ، خداى عز و جل مى فرمايد كه : اى فرشتگان من! آيا بنده من بر بنده من بخل كرد به سكناى خانه دنيا ، به عزّت و جلال خودم سوگند كه هرگز در بهشت هاى من ساكن نخواهد شد» .

.


1- . و ظاهر اين است كه اين ترديد از راوى باشد ، اگرچه احتمال دارد كه اين كلام از امام عليه السلام باشد بر سبيل تنويع ، چنان كه در قول خداى _ تعالى _ است : «اِنْ يَكُنْ غَنِيّاً أَوْ فَقيراً» . و مراد اين است كه ، گاهى عرق از او روان شود و گاهى خون ، يا از بعضى عرق و از بعضى خون روان شود . و در بعضى از نسخ كافى به جاى أَوْ دَمُهُ كه ترجمه آن ، «يا خون او است» ، أَوْدِيَةً واقع شده . و بنابر آن ، ترجمه اين مى شود كه : تا آنكه رودخانه ها از عرقش روان شود . (مترجم)

ص: 92

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ:«مَنْ أَتَاهُ أَخُوهُ الْمُؤْمِنُ فِي حَاجَةٍ، فَإِنَّمَا هِيَ رَحْمَةٌ مِنَ اللّهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ سَاقَهَا إِلَيْهِ؛ فَإِنْ قَبِلَ ذلِكَ فَقَدْ وَصَلَهُ بِوَلَايَتِنَا ، وَ هُوَ مَوْصُولٌ بِوَلَايَةِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ، وَ إِنْ رَدَّهُ عَنْ حَاجَتِهِ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلى قَضَائِهَا، سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِ شُجَاعاً مِنْ نَارٍ يَنْهَشُهُ فِي قَبْرِهِ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، مَغْفُورٌ لَهُ أَوْ مُعَذَّبٌ، فَإِنْ عَذَرَهُ الطَّالِبُ كَانَ أَسْوَأَ حَالًا». قَالَ: وَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ: «مَنْ قَصَدَ إِلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ إِخْوَانِهِ، مُسْتَجِيراً بِهِ فِي بَعْضِ أَحْوَالِهِ، فَلَمْ يُجِرْهُ بَعْدَ أَنْ يَقْدِرَ عَلَيْهِ، فَقَدْ قَطَعَ وَلَايَةَ اللّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالى».

158 _ بَابُ مَنْ أَخَافَ مُؤْمِناًعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ نَظَرَ إِلى مُؤْمِنٍ نَظْرَةً لِيُخِيفَهُ بِهَا، أَخَافَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَا ظِلُّهُ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْخَفَّافِ، عَنْ بَعْضِ الْكُوفِيِّينَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ رَوَّعَ مُؤْمِناً بِسُلْطَانٍ لِيُصِيبَهُ مِنْهُ مَكْرُوهٌ فَلَمْ يُصِبْهُ، فَهُوَ فِي النَّارِ؛ وَ مَنْ رَوَّعَ مُؤْمِناً بِسُلْطَانٍ لِيُصِيبَهُ مِنْهُ مَكْرُوهٌ فَأَصَابَهُ، فَهُوَ مَعَ فِرْعَوْنَ وَ آلِ فِرْعَوْنَ فِي النَّارِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ أَعَانَ عَلى مُؤْمِنٍ بِشَطْرِ كَلِمَةٍ، لَقِيَ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَكْتُوبٌ بَيْنَ عَيْنَيْهِ: آيِسٌ مِنْ رَحْمَتِي».

.

ص: 93

158 . باب در بيان حال كسى كه مؤمنى را بترساند

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از احمد بن محمد بن عبداللّه ، از على بن جعفر روايت كرده است كه گفت :شنيدم از امام موسى كاظم عليه السلام كه فرمود ... تا آخر آنچه در باب قضاى حاجت مؤمن گذشت . و در اينجا چيز ديگر ذكر كرده و آن اين است كه : على بن جعفر گفت : و نيز شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود ... تا آخر آنچه در آخر باب پيش از اين باب مذكور شد .

158 . باب در بيان حال كسى كه مؤمنى را بترساندچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن عيسى ، از انصارى ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه به سوى مؤمنى بنگرد به نگاهى تند ، از براى آنكه او را به آن نگاه بترساند ، خداى عز و جل او را بترساند ، در روزى كه هيچ سايه و پناهى غير از سايه او نباشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابو اسحاق خفّاف ، از بعضى از اهل كوفه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه مؤمنى را بترساند به سلطانى ، به اينكه به صاحب تسلّطى عرض كند ، از براى آنكه از سلطان ، ناخوشى به آن مؤمن برسد ، پس چنان شود كه ناخوشى به او نرسد ، آن ترساننده در آتش دوزخ باشد . و هر كه مؤمنى را به سلطان بترساند ، از براى آنكه مكروهى از آن به مؤمن برسد ، و به اين سبب ناخوشى به آن مؤمن برسد ، آن ترساننده ، با فرعون و كسان فرعون در آتش دوزخ است كه با ايشان هم دركه (1) باشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه كسى را بر مؤمنى يارى دهد ، و بر ضرر او به نصف كلمه اى اعانت كند ، در روز قيامت خداى عز و جل را ملاقات كند ، در حالتى كه ميان دو چشمش نوشته باشد كه ، نوميد است از رحمت خدا يا از رحمت من» . (2)

.


1- . دركه همان درجه است كه به اقتباس از قرآن بر مراتب جهنم اطلاق مى شود. (مصحح)
2- . بنابر اختلاف نسخ كافى . (مترجم)

ص: 94

159 _ بَابُ النَّمِيمَةِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَ لَا أُنَبِّئُكُمْ بِشِرَارِكُمْ؟ قَالُوا: بَلى يَا رَسُولَ اللّهِ، قَالَ: الْمَشَّاؤُونَ بِالنَّمِيمَةِ، الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْأَحِبَّةِ، الْبَاغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَايِبَ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُوسُفَ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مُحَرَّمَةٌ الْجَنَّةُ عَلَى الْقَتَّاتِينَ، الْمَشَّائِينَ بِالنَّمِيمَةِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَصْبَهَانِيِّ، ذَكَرَهُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : شِرَارُكُمُ الْمَشَّاؤُونَ بِالنَّمِيمَةِ، الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْأَحِبَّةِ، الْمُبْتَغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَايِبَ».

160 _ بَابُ الْاءِذَاعَةِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ عَيَّرَ أَقْوَاماً بِالْاءِذَاعَةِ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ» فَإِيَّاكُمْ وَ الْاءِذَاعَةَ».

.

ص: 95

159 . باب در بيان سخن چينى كردن

160 . باب در بيان فاش كردن اسرار

159 . باب در بيان سخن چينى كردنچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از حسن بن محبوب ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : آيا نمى خواهيد كه شما را خبر دهم به بَدان يا بدترين شما؟ صحابه عرض كردند : يا رسول اللّه ! بلى ، مى خواهيم . فرمود : آنان كه به سخن چينى ، بسيار روندگانند در ميان مردمان (يعنى سخن آن را به نزد اين ، و سخن اين را به نزد آن مى برند ، تا فتنه و نزاع در ميان ايشان اندازند) ، و آنان كه در ميان دوستان جدايى مى اندازند ، و از براى بى گناهان ، عيب يا عيب ها مى جويند» (1) .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن عيسى ، از يوسف بن عقيل ، از محمد بن قيس ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«بهشت حرام گردانيده شده است بر آنان كه گوش دهندگانند ، تا سخن مردم را بشنوند ، و به سخن چينى كردن در ميان مردمان ، بسيار روندگانند» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از ابو الحسين اصبهانى روايت كرده كه آن را ذكر كرده است از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ فرمود كه : بَدان يا بدترين شما ، آنانند كه به سخن چينى ، بسيار روندگانند ، و آنان كه در ميان دوستان جدايى مى اندازند ، و از براى بى گناهان ، عيب ها مى جويند» .

160 . باب در بيان فاش كردن اسرارچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از محمد بن عجلان كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل گروهى چند را به واسطه فاش كردن ، سرزنش فرموده ، در فرموده خود : «وَاِذا جآءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ» (2) ؛ يعنى : و چون بيايد ايشان را امرى از ايمنى يا ترس ، آن را فاش مى گردانند» . و حضرت فرمود : «پس بپرهيزيد از فاش كردن» .

.


1- . بنابر اختلاف نسخ كافى . (مترجم)
2- . نساء، 83.

ص: 96

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ مُحَمَّدٍ الْخَزَّازِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ أَذَاعَ عَلَيْنَا حَدِيثَنَا، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ جَحَدَنَا حَقَّنَا». قَالَ: وَ قَالَ لِمُعَلَّى بْنِ خُنَيْسٍ: «الْمُذِيعُ حَدِيثَنَا كَالْجَاحِدِ لَهُ».

يُونُسُ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ أَذَاعَ عَلَيْنَا حَدِيثَنَا، سَلَبَهُ اللّهُ الْاءِيمَانَ».

يُونُسُ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَا قَتَلَنَا مَنْ أَذَاعَ حَدِيثَنَا قَتْلَ خَطَاً? وَ لكِنْ قَتَلَنَا قَتْلَ عَمْدٍ».

يُونُسُ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«يُحْشَرُ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَا نَدِيَ دَماً، فَيُدْفَعُ إِلَيْهِ شِبْهُ الْمِحْجَمَةِ أَوْ فَوْقَ ذلِكَ، فَيُقَالُ لَهُ: هذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِ فُلَانٍ، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ، إِنَّكَ لَتَعْلَمُ أَنَّكَ قَبَضْتَنِي وَ مَا سَفَكْتُ دَماً، فَيَقُولُ: بَلى، سَمِعْتَ مِنْ فُلَانٍ رِوَايَةَ كَذَا وَ كَذَا، فَرَوَيْتَهَا عَلَيْهِ، فَنُقِلَتْ حَتّى صَارَتْ إِلى فُلَانٍ الْجَبَّارِ، فَقَتَلَهُ عَلَيْهَا، وَ هذَا سَهْمُكَ مِنْ دَمِهِ».

يُونُسُ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام _ وَ تَلَا هذِهِ الْايَةَ : «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ» _ قَالَ:«وَ اللّهِ، مَا قَتَلُوهُمْ بِأَيْدِيهِمْ، وَ لَا ضَرَبُوهُمْ بِأَسْيَافِهِمْ، وَ لكِنَّهُمْ سَمِعُوا أَحَادِيثَهُمْ، فَأَذَاعُوهَا فَأُخِذُوا عَلَيْهَا، فَقُتِلُوا، فَصَارَ قَتْلاً وَ اعْتِدَاءً وَ مَعْصِيَةً».

.

ص: 97

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از محمد خزّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه حديث ما را بر ما فاش كند ، به منزله كسى است كه دانسته ، حقّ ما را انكار كرده» . راوى مى گويد كه : حضرت به معلّى بن خنيس فرمود كه : «فاش كننده حديث ما ، مانند كسى است كه دانسته ، منكر آن است» .

يونس ، از ابن مسكان ، از ابن ابى يعفور روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر كه حديث ما را بر ما فاش كند ، خداى عز و جل ايمان را از او بربايد» .

يونس ، از يونس بن يعقوب ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه حديث ما را فاش كند ، ما را به قتل خطا نكشته است ، وليكن ما را به قتل عمد كشته» (يعنى از روى قصد مرتكب كشتن ما شده است) .

يونس ، از علا ، از محمد بن مسلم روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«بنده در روز قيامت محشور مى شود ، و حال آنكه نَمى از خون به او نرسيده؛ پس مانند شيشه حجامت يا بالاتر از آن به سوى او دفع مى شود ، و به او گفته مى شود كه : اين بهره تو است از خون فلان كس . عرض مى كند كه : اى پروردگار من! مى دانى كه تو روح مرا قبض كردى و من خونى را نريخته بودم . مى فرمايد : بلى ، از فلان كس روايت را شنيدى چنين و چنين ، و آن را بر او روايت كردى . پس آن روايت نقل شد ، تا به فلان پادشاه جبّار رسيد ، و او را به جهت آن كشت ، و اينك بهره تو است از خون او» .

يونس ، از ابن سنان ، از اسحاق بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه : حضرت ، اين آيه را تلاوت فرمود : «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللّه ِ وَيَقْتُلُونَ النَّبيّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوا وَكانُوا يَعْتَدُونَ» (1) ؛ يعنى :«آن خوارى و بيچارگى و خشم خدا بر ايشان ، به سبب آن است كه ايشان بودند كه كافر مى شدند به آيت هاى خدا ، و مى كشتند پيغمبران را به ناحق . آنكه مذكور شد ، به سبب اين بود كه گنهكار شدند ، و بودند كه از حد در مى گذشتند ، و از احكام خداى _ تعالى _ تعدّى مى كردند» . و حضرت فرمود : «به خدا سوگند كه ايشان را به دست هاى خود نكشتند ، و شمشيرهاى خويش را به ايشان نزدند ، وليكن حديث هاى ايشان را شنيدند و آنها را فاش كردند ، و به اين سبب ، پيغمبران بر آنها گرفته شدند و كشته گشتند . پس اين فاش كردن ، كشتن و ستم و گناه گرديد» .

.


1- . بقره، 61.

ص: 98

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ» فَقَالَ :«أَمَا وَ اللّهِ ، مَا قَتَلُوهُمْ بِأَسْيَافِهِمْ، وَ لكِنْ أَذَاعُوا سِرَّهُمْ، وَ أَفْشَوْا عَلَيْهِمْ، فَقُتِلُوا» .

عَنْهُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ عَيَّرَ قَوْماً بِالْاءِذَاعَةِ، فَقَالَ: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ» فَإِيَّاكُمْ وَ الْاءِذَاعَةَ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ، عَمَّنْ أَخْبَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ أَذَاعَ عَلَيْنَا شَيْئاً مِنْ أَمْرِنَا، فَهُوَ كَمَنْ قَتَلَنَا عَمْداً، وَ لَمْ يَقْتُلْنَا خَطَأً» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ نَصْرِ بْنِ صَاعِدٍ مَوْلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مُذِيعُ السِّرِّ شَاكٌّ، وَ قَائِلُهُ عِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ كَافِرٌ، وَ مَنْ تَمَسَّكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى فَهُوَ نَاجٍ». قُلْتُ: مَا هُوَ؟ قَالَ: «التَّسْلِيمُ» .

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ، عَنْ رَجُلٍ مِنَ الْكُوفِيِّينَ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْكَابُلِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَنَّهُ قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ جَعَلَ الدِّينَ دَوْلَتَيْنِ: دَوْلَةَ آدَمَ _ وَ هِيَ دَوْلَةُ اللّهِ _ وَ دَوْلَةَ إِبْلِيسَ، فَإِذَا أَرَادَ اللّهُ أَنْ يُعْبَدَ عَلَانِيَةً، كَانَتْ دَوْلَةُ آدَمَ؛ وَ إِذَا أَرَادَ اللّهُ أَنْ يُعْبَدَ فِي السِّرِّ، كَانَتْ دَوْلَةُ إِبْلِيسَ؛ وَ الْمُذِيعُ لِمَا أَرَادَ اللّهُ سَتْرَهُ مَارِقٌ مِنَ الدِّينِ».

.

ص: 99

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از عثمان بن عيسى ، از سماعه ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام در قول خداى عز و جل : «وَيَقْتُلُونَ الْاَنْبِيآءَ بِغَيْرِ حَقٍّ» (1) . كه فرمود :«بدانيد و آگاه باشيد! به خدا سوگند كه ايشان را به شمشيرهاى خويش نكشتند ، وليكن راز ايشان را آشكار نمودند و برايشان فاش كردند ، و به اين سبب كشته شدند» .

از او ، از عثمان بن عيسى ، از محمد بن عجلان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جلگروهى را به واسطه فاش كردن ، سرزنش فرموده و فرموده : «وَاِذا جآءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ» (2) . پس بپرهيزيد از فاش كردن» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حسين بن عثمان ، از آنكه او را خبر داده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه چيزى از امر ما را بر ما فاش كند ، چون كسى است كه از روى عمد ما را كشته ، و ما را از روى خطا نكشته است» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از احمد بن محمد ،از نصر بن صاعد ، غلام امام جعفر صادق عليه السلام ، از پدرش روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«فاش كننده راز ، صاحب شكّ است و گوينده آن در نزد غير اهلش ، كافر . و هر كه به عروه الوثقى چنگ در زند ، ناجى و رستگار است» . عرض كردم كه : مراد از آن چيست؟ فرمود : «تسليم كردن و گردن نهادن» .

على بن محمد ، از صالح بن ابى حمّاد ، از مردى از اهل كوفه ، از ابو خالد كابلى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل دين را در دولت قرار داده ، يكى دولت آدم و آن دولت خدا است ، و ديگرى دولت شيطان . پس هرگاه خداى عز و جل خواسته باشد كه در آشكار پرستيده شود ، دولت آدم آشكار باشد ، و چون اراده فرمايد كه در نهان پرستيده شود ، دولت شيطان برپا باشد . و آنكه فاش مى كند چيزى را كه خداى عز و جل پوشيدن آن را خواسته ، از دين اسلام بيرون است» .

.


1- . آل عمران، 112. و ترجمه اين آيه از آيه پيش مفهوم مى شود؛ چه تفاوتى ندارند ، مگر در لفظ انبيا و نبيّين ، كه هر دو به معناى پيغمبران است . (مترجم)
2- . نساء، 83. «و چون بيايد ايشان را امرى از ايمنى يا ترس ، آن را فاش مى گردانند» .

ص: 100

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنِ اسْتَفْتَحَ نَهَارَهُ بِإِذَاعَةِ سِرِّنَا، سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِ حَرَّ الْحَدِيدِ وَ ضِيقَ الْمَحَابِسِ».

161 _ بَابُ مَنْ أَطَاعَ الْمَخْلُوقَ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ طَلَبَ رِضَا النَّاسِ بِسَخَطِ اللّهِ ، جَعَلَ اللّهُ حَامِدَهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ طَلَبَ مَرْضَاةَ النَّاسِ بِمَا يُسْخِطُ اللّهَ، كَانَ حَامِدُهُ مِنَ النَّاسِ ذَامّاً؛ وَ مَنْ آثَرَ طَاعَةَ اللّهِ بِغَضَبِ النَّاسِ، كَفَاهُ اللّهُ عَدَاوَةَ كُلِّ عَدُوٍّ، وَ حَسَدَ كُلِّ حَاسِدٍ، وَ بَغْيَ كُلِّ بَاغٍ، وَ كَانَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ لَهُ نَاصِراً وَ ظَهِيراً».

عَنْهُ، عَنْ شَرِيفِ بْنِ سَابِقٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ أَبِي قُرَّةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«كَتَبَ رَجُلٌ إِلَى الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ: عِظْنِي بِحَرْفَيْنِ، فَكَتَبَ إِلَيْهِ: مَنْ حَاوَلَ أَمْراً بِمَعْصِيَةِ اللّهِ، كَانَ أَفْوَتَ لِمَا يَرْجُو، وَ أَسْرَعَ لِمَجِيءِ مَا يَحْذَرُ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«لَا دِينَ لِمَنْ دَانَ بِطَاعَةِ مَنْ عَصَى اللّهَ، وَ لَا دِينَ لِمَنْ دَانَ بِفِرْيَةِ بَاطِلٍ عَلَى اللّهِ، وَ لَا دِينَ لِمَنْ دَانَ بِجُحُودِ شَيْءٍ مِنْ آيَاتِ اللّهِ» .

.

ص: 101

161 . باب در بيان حال كسى كه مخلوق را اطاعت مى كند در معصيت خالق

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبار ، از صفوان ، از عبد الرحمان بن حجّاج ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه روز خود را به فاش كردن راز ما بگشايد و به آن آغاز كند ، خداى عز و جل گرمى آهن و تنگى زندان ها را بر او مسلّط گرداند» .

161 . باب در بيان حال كسى كه مخلوق را اطاعت مى كند در معصيت خالقعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه خشنودى مردم را به خشم و ناخشنودى خدا طلب كند ، و كارى بكند كه موجب خشم خدا باشد ، تا خلق از او راضى باشند ، خدا ستايش كننده و مدح نماينده او را ، از مردمانِ مذمّت كننده و بدگو مى گرداند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از اسماعيل بن مهران ، از سيف بن عميره ، از عمرو بن شمر ، از جابر ، از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه خشنودى مردم را طلب كند به چيزى كه خدا را به خشم آورد، خدا ستايش گوى او را ، از مردمانِ بدگو گرداند . و هر كه فرمانبردارى خدا را به غضب مردم اختيار كند ، ودر طاعت خدا كارى بكند كه خلق از او راضى نباشند ، خداى عز و جلدشمنى هر دشمن ، و حسد هر حسد برنده ، و ستم هر ستمكارى را از او كفايت كند ، و ياور و پشت و پناه او باشد» .

از او ، از شريف بن سابق ، از فضل بن ابى قرّه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«مردى به خدمت حضرت امام حسين عليه السلام نوشت كه : مرا موعظه كن و پند ده به دو حرف؛ پس حضرت به سوى او نوشت كه : هر كه كارى را قصد كند به نافرمانى خداى عز و جل ، بيشتر موجب ضايع شدن و نيستى آن چيزى است كه اميد دارد ، و شتابان تر است از براى آمدن آنچه از آن مى ترسد» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از صفوان ، از علاء ، از محمد بن مسلم روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه :«دين ندارد ، هر كه ديندارى مى كند به طاعت كسى كه خداى عز و جل را معصيت كرده . و دين ندارد ، هر كه ديندارى مى كند به دروغ و افتراى باطلى كه بر خدا بسته . و دين ندارد ، هر كه ديندارى مى كند به انكار كردن چيزى از آيت هاى خدا» .

.

ص: 102

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ، عَنِ السَّكُونِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَبِيهِ عليهماالسلام، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله :«مَنْ أَرْضى سُلْطَاناً بِسَخَطِ اللّهِ ، خَرَجَ مِنْ دِينِ اللّهِ».

162 _ بَابٌ فِي عُقُوبَاتِ الْمَعَاصِي الْعَاجِلَةِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : خَمْسٌ إِنْ أَدْرَكْتُمُوهُنَّ فَتَعَوَّذُوا بِاللّهِ مِنْهُنَّ: لَمْ تَظْهَرِ الْفَاحِشَةُ فِي قَوْمٍ قَطُّ حَتّى يُعْلِنُوهَا ، إِلَا ظَهَرَ فِيهِمُ الطَّاعُونُ وَ الْأَوْجَاعُ الَّتِي لَمْ تَكُنْ فِي أَسْلَافِهِمُ الَّذِينَ مَضَوْا؛ وَ لَمْ يَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَ الْمِيزَانَ ، إِلَا أُخِذُوا بِالسِّنِينَ وَ شِدَّةِ الْمَؤُونَةِ وَ جَوْرِ السُّلْطَانِ؛ وَ لَمْ يَمْنَعُوا الزَّكَاةَ ، إِلَا مُنِعُوا الْقَطْرَ مِنَ السَّمَاءِ ، وَ لَوْ لَا الْبَهَائِمُ لَمْ يُمْطَرُوا؛ وَ لَمْ يَنْقُضُوا عَهْدَ اللّهِ وَ عَهْدَ رَسُولِهِ ، إِلَا سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ ، وَ أَخَذُوا بَعْضَ مَا فِي أَيْدِيهِمْ؛ وَ لَمْ يَحْكُمُوا بِغَيْرِ مَا أَنْزَلَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ ، إِلَا جَعَلَ اللّهُ بَأْسَهُمْ بَيْنَهُمْ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«وَجَدْنَا فِي كِتَابِ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِذَا ظَهَرَ الزِّنى مِنْ بَعْدِي، كَثُرَ مَوْتُ الْفَجْأَةِ؛ وَ إِذَا طُفِّفَ الْمِكْيَالُ وَ الْمِيزَانُ، أَخَذَهُمُ اللّهُ بِالسِّنِينَ وَ النَّقْصِ؛ وَ إِذَا مَنَعُوا الزَّكَاةَ، مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَكَتَهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ كُلَّهَا؛ وَ إِذَا جَارُوا فِي الْأَحْكَامِ، تَعَاوَنُوا عَلَى الظُّلْمِ وَ الْعُدْوَانِ؛ وَ إِذَا نَقَضُوا الْعَهْدَ، سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِمْ عَدُوَّهُمْ؛ وَ إِذَا قَطَعُوا الْأَرْحَامَ، جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِي أَيْدِي الْأَشْرَارِ؛ وَ إِذَا لَمْ يَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ يَنْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لَمْ يَتَّبِعُوا الْأَخْيَارَ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، سَلَّطَ اللّهُ عَلَيْهِمْ شِرَارَهُمْ، فَيَدْعُو خِيَارُهُمْ فَلَا يُسْتَجَابُ لَهُمْ».

.

ص: 103

162 . باب در بيان عقوبت هاى عاجله گناهان

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام ، از پدرش عليهماالسلام ، از جابر بن عبداللّه روايت كرده است كه گفت : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه :«هر كه سلطانى را خشنود گرداند به چيزى كه موجب خشم خداى عز و جل باشد ، بيرون مى رود از دين خدا» .

162 . باب در بيان عقوبت هاى عاجله گناهانعلى بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد و هر دو ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از ابان ، از مردى ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : پنج چيز است كه اگر آنها را دريابيد ، به خداى عز و جلپناه بريد از آنها . هرگز كردار زشت در ميان گروهى ظاهر نشده به مرتبه اى كه آن را آشكار كنند ، مگر آنكه طاعون و دردهايى كه در ميانه پيشينيان و پشت هاى ايشان كه از دنيا درگذشته اند ، نبوده ، در ميان ايشان ظاهر گرديده . و هيچ قومى پيمانه و ترازو را كم نكردند ، مگر آنكه گرفته شدند به قحطى و سختى اخراجات (1) و ستم پادشاه ، و زكات را منع نكردند ، مگر آنكه منع شدند از باران كه از جانب آسمان مى آيد ، و اگر چهارپايان نبودند ، باران بر ايشان باريده نمى شود ، و عهد و پيمان خدا و عهد رسول او را نشكستند ، مگر آنكه خداى عز و جلدشمن ايشان را بر ايشان مسلّط گردانيد ، و بعضى از آنچه را كه در دست هاى ايشان بود ، گرفت ، و حكم نكردند به غير آنچه خداى عز و جل فرو فرستاده ، مگر آنكه كارزارِ ايشان را در ميان ايشان قرار داد» (كه شدّت و سختى خود را در كار يكديگر كردند) .

على بن ابراهيم روايت كرده است كه ، از پدرش و چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد و هر دو ، از ابن محبوب ، از مالك بن عطيّه ، از ابو حمزه ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«در كتاب رسول خدا صلى الله عليه و آله يافتيم كه نوشته بود : چون زنا بعد از من آشكار و هويدا شود ، مرگ ناگهانى بسيار شود . و چون پيمانه و ترازو كم سنجيده شود ، خداى عز و جلايشان را به قحط و نقصان بگيرد . و چون زكات را منع كنند ، زمين بركت خود را از كشت و ميوه ها و همه معدن ها منع كند . و چون در حكم ها ستم كنند ، يكديگر را بر ظلم و عدوان يارى كنند . و چون عهد و پيمان را بشكنند ، خدا دشمن ايشان را بر ايشان مسلّط گرداند . و چون رحم ها را قطع كنند ، مال ها در دست بَدان (يا بدترين) ايشان قرار داده شود . و چون امر به معروف و نهى از منكر نكنند ، و نيكان از اهل بيت مرا پيروى ننمايند ، خدا بَدان ايشان را بر ايشان مسلّط گرداند؛ پس نيكان ايشان دعا كنند ، و از براى ايشان مستجاب نشود» .

.


1- . يعنى تامين هزينه زندگى .

ص: 104

163 _ بَابُ مُجَالَسَةِ أَهْلِ الْمَعَاصِيعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي زِيَادٍ النَّهْدِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَجْلِسَ مَجْلِساً يُعْصَى اللّهُ فِيهِ وَ لَا يَقْدِرُ عَلى تَغْيِيرِهِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْجَعْفَرِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ:«مَا لِي رَأَيْتُكَ عِنْدَ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ يَعْقُوبَ؟» فَقَالَ: إِنَّهُ خَالِي، فَقَالَ: «إِنَّهُ يَقُولُ فِي اللّهِ قَوْلًا عَظِيماً، يَصِفُ اللّهَ وَ لَا يُوصَفُ، فَإِمَّا جَلَسْتَ مَعَهُ وَ تَرَكْتَنَا، وَ إِمَّا جَلَسْتَ مَعَنَا وَ تَرَكْتَهُ». فَقُلْتُ: هُوَ يَقُولُ مَا شَاءَ، أَيُّ شَيْءٍ عَلَيَّ مِنْهُ إِذَا لَمْ أَقُلْ مَا يَقُولُ؟ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام : «أَ مَا تَخَافُ أَنْ تَنْزِلَ بِهِ نَقِمَةٌ، فَتُصِيبَكُمْ جَمِيعاً ؟ أَمَا عَلِمْتَ بِالَّذِي كَانَ مِنْ أَصْحَابِ مُوسى عليه السلام ، وَ كَانَ أَبُوهُ مِنْ أَصْحَابِ فِرْعَوْنَ، فَلَمَّا لَحِقَتْ خَيْلُ فِرْعَوْنَ مُوسى تَخَلَّفَ عَنْهُ لِيَعِظَ أَبَاهُ، فَيُلْحِقَهُ بِمُوسى ، فَمَضى أَبُوهُ وَ هُوَ يُرَاغِمُهُ حَتّى بَلَغَا طَرَفاً مِنَ الْبَحْرِ، فَغَرِقَا جَمِيعاً ، فَأَتى مُوسى عليه السلام الْخَبَرُ، فَقَالَ: هُوَ فِي رَحْمَةِ اللّهِ، وَ لكِنَّ النَّقِمَةَ إِذَا نَزَلَتْ لَمْ يَكُنْ لَهَا عَمَّنْ قَارَبَ الْمُذْنِبَ دِفَاعٌ؟».

.

ص: 105

163 . باب در بيان همنشينى كردن با گناهكاران

163 . باب در بيان همنشينى كردن با گناهكارانعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابو زياد نهدى ، از عبيد اللّه بن صالح ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«سزاوار نيست مؤمن را كه در جايى بنشيند كه خداى عز و جل را در آنجا معصيت مى كنند ، و او قدرت بر تغيير دادن آن نداشته باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از بكر بن محمد ، از جعفرى كه گفت : شنيدم از امام موسى كاظم عليه السلام كه فرمود :«مرا چه مى شود كه تو را در نزد عبد الرحمان بن يعقوب ديدم؟» راوى عرض كرد كه : او خالوى [= دايى] من است . حضرت فرمود كه : «او در باب خداى عز و جل گفتار بزرگى مى گويد ، و آن ، اين است كه خدا را وصف مى نمايد ، و حال آنكه آن جناب به وصف در نمى آيد ، و كسى نمى تواند كه او را به كنه حقيقت وصف نمايد؛ پس يا با او مى نشينى و ما را وا مى گذارى» ، و يا با ما مى نشينى و او را وا مى گذارى . عرض كردم كه : او آنچه خواهد ، بگويد ، چه چيز از آن بر من است ، چون به آنچه مى گويد ، قائل نباشم و به آن اعتقاد نكنم؛ پس امام موسى عليه السلام فرمود كه : «آيا نمى ترسى كه عذاب و عقوبتى بر او فرود آيد ، پس به شما همه برسد؟ آيا ندانسته اى قصّه آن كسى را كه از اصحاب موسى عليه السلام بود ، و پدرش از اصحاب فرعون بود؟ پس در هنگامى كه لشكر فرعون به موسى رسيدند ، از ايشان تخلّف ورزيد و در دنبال ماند كه پدرش را موعظه كند ، تا آنكه او را به موسى ملحق گرداند . بعد از آن ، پدرش درگذشت ، و او با پدرش پيوسته با يكديگر جنگ مى كردند و بر همديگر خشم مى گرفتند ، تا آنكه به موضعى از كنار درياى نيل رسيدند . پس هر دو باهم غرق شدند . و چون آن خبر به موسى عليه السلام رسيد ، فرمود كه : آن پسر در رحمت خداى عز و جل است ، وليكن عذاب و عقوبت چون فرود آيد ، چيزى كه آن را دفع كند از كسى كه با گنهكار نزديكى نموده ، نباشد ، و لامحاله به او نيز برسد» .

.

ص: 106

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ:«لَا تَصْحَبُوا أَهْلَ الْبِدَعِ وَ لَا تُجَالِسُوهُمْ؛ فَتَصِيرُوا عِنْدَ النَّاسِ كَوَاحِدٍ مِنْهُمْ، قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الْمَرْءُ عَلى دِينِ خَلِيلِهِ وَ قَرِينِهِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِذَا رَأَيْتُمْ أَهْلَ الرَّيْبِ وَ الْبِدَعِ مِنْ بَعْدِي، فَأَظْهِرُوا الْبَرَاءَةَ مِنْهُمْ، وَ أَكْثِرُوا مِنْ سَبِّهِمْ، وَ الْقَوْلَ فِيهِمْ وَ الْوَقِيعَةَ، وَ بَاهِتُوهُمْ كَيْلَا يَطْمَعُوا فِي الْفَسَادِ فِي الْاءِسْلَامِ، وَ يَحْذَرَهُمُ النَّاسُ، وَ لَا يَتَعَلَّمُوا مِنْ بِدَعِهِمْ؛ يَكْتُبِ اللّهُ لَكُمْ بِذلِكَ الْحَسَنَاتِ، وَ يَرْفَعْ لَكُمْ بِهِ الدَّرَجَاتِ فِي الْاخِرَةِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، عَنْ مُيَسِّرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَا يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يُوَاخِيَ الْفَاجِرَ، وَ لَا الْأَحْمَقَ، وَ لَا الْكَذَّابَ».

عَنْهُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ الْكِنْدِيِّ، عَمَّنْ حَدَّثَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ إِذَا صَعِدَ الْمِنْبَرَ، قَالَ: يَنْبَغِي لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَجْتَنِبَ مُوَاخَاةَ ثَلَاثَةٍ: الْمَاجِنِ، وَ الْأَحْمَقِ، وَ الْكَذَّابِ. فَأَمَّا الْمَاجِنُ، فَيُزَيِّنُ لَكَ فِعْلَهُ، وَ يُحِبُّ أَنْ تَكُونَ مِثْلَهُ، وَ لَا يُعِينُكَ عَلى أَمْرِ دِينِكَ وَ مَعَادِكَ، وَ مُقَارَنَتُهُ جَفَاءٌ وَ قَسْوَةٌ، وَ مَدْخَلُهُ وَ مَخْرَجُهُ عَلَيْكَ عَارٌ. وَ أَمَّا الْأَحْمَقُ، فَإِنَّهُ لَا يُشِيرُ عَلَيْكَ بِخَيْرٍ، وَ لَا يُرْجى لِصَرْفِ السُّوءِ عَنْكَ وَ لَوْ أَجْهَدَ نَفْسَهُ، وَ رُبَّمَا أَرَادَ مَنْفَعَتَكَ فَضَرَّكَ، فَمَوْتُهُ خَيْرٌ مِنْ حَيَاتِهِ، وَ سُكُوتُهُ خَيْرٌ مِنْ نُطْقِهِ، وَ بُعْدُهُ خَيْرٌ مِنْ قُرْبِهِ. وَ أَمَّا الْكَذَّابُ، فَإِنَّهُ لَا يَهْنِئُكَ مَعَهُ عَيْشٌ، يَنْقُلُ حَدِيثَكَ، وَ يَنْقُلُ إِلَيْكَ الْحَدِيثَ، كُلَّمَا أَفْنى أُحْدُوثَةً مَطَّهَا بِأُخْرى حَتّى أَنَّهُ يُحَدِّثُ بِالصِّدْقِ فَمَا يُصَدَّقُ، وَ يُغْرِي بَيْنَ النَّاسِ بِالْعَدَاوَةِ، فَيُنْبِتُ السَّخَائِمَ فِي الصُّدُورِ، فَاتَّقُوا اللّهَ، وَ انْظُرُوا لِأَنْفُسِكُمْ».

.

ص: 107

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از عبد الرحمان بن ابى نجران ، از عمر بن يزيد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«با اهل بدعت ها مصاحبت منماييد ، و با ايشان همنشينى مكنيد ، كه در نزد خدا يا مردمان ، چون يكى از ايشان مى شويد . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : مرد ، بر دين دوست و قرين خويش است» .

محمد بن يحيى ، از محمد بن حسين ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از داود بن سرحان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : چون اهل بدعت ها و شك را بعد از من مى بينيد ، بيزارى را از ايشان اظهار كنيد ، و ايشان را بسيار دشنام دهيد ، و در مادّه ايشان سخن بسيار بگوييد ، و ايشان را غيبت كنيد ، و بر ايشان تهمت و بهتان ببنديد (1) ، تا آنكه در فساد و تباهى در دين اسلام اميد به هم نرسانند ، و مردمان از ايشان بترسند و از بدعت هاى ايشان چيزى نياموزند ، تا خداى عز و جل به همين ، همه خوبى ها را از براى شما بنويسد ، و به اين ، در آخرت درجاتى را از براى شما بلند گرداند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از محمد بن يوسف ، از ميسر از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«سزاوار نيست مسلمان را [كه] با فاجرِ نابكار و احمق و دروغگو برادرى كند» .

از او ، از عمرو بن عثمان ، از محمد بن سالم كندى ، از آنكه او را حديث كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ چون بر منبر بالا مى رفت ، مى فرمود كه : سزاوار است مسلمان را كه از برادرى كردن با سه كس دورى كند : يكى بدكارِ بى باكِ بى پروا ، و ديگرى احمق ، و سيم دروغگو . امّا بدكارِ بى باك؛ پس پيوسته كارهاى بد خويش را از براى تو زينت مى دهد ، و دوست مى دارد كه مانند او باشى ، و تو را يارى نمى كند بر امر دين تو و بر معاد تو (يعنى كارى كه در قيامت به كارت آيد) و پيوستگى با او موجب جفا و قساوت است ، و آمد و شد او نزد تو (كه بر تو داخل شود و از نزد تو بيرون رود) ، بر تو عار و ننگ است . و امّا احمق؛ پس او تو را به چيزى كه خوب باشد دلالت نمى كند ، و از براى دفع بدى از تو ، به او اميدوار نمى توان بود ، و هر چند كه سعى كند و خويش را در زحمت افكند . و بسا است كه منفعت تو را مى خواهد و به تو ضرر مى رساند؛ پس مردن او از زندگى اش بهتر ، و خاموشى اش از سخن گفتنش خوش تر ، و دوريش از نزديكيش خوب تر است . و امّا دروغگو؛ پس با مصاحبت او هيچ عيشى بر تو گوارا نيست . پيوسته سخن تو را به دروغ به مردم نقل مى كند ، و از مردم به دروغ ، سخن را به تو نقل مى كند ، و خبرهاى دروغ از برايت مى آورد ، و در هر زمان كه دروغ غريب عجيبى را تمام كرد ، آن را به دروغ غريبى ديگر پيوند مى كند ، و آن را طول و كشيدگى مى دهد ، تا به حدّى كه به چيز راستى خبر مى دهد و كسى از او باور نمى كند ، و به نقل دروغ ، در ميان مردمان دشمنى مى افكند ، و كينه ها را در سينه ها مى روياند؛ پس از خدا بپرهيزيد و از براى خويش نظر كنيد» (يعنى ملاحظه نماييد تا با كسى كه نبايد مصاحبت كنيد ، مصاحبت نكنيد) .

.


1- . شايد به معناى مبهوت كردن با دليل و برهان باشد مانند «فبهت الذى كفر» .

ص: 108

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ أَوْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ أَبِيهِ عليهماالسلام، قَالَ:«قَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِمَا : يَا بُنَيَّ، انْظُرْ خَمْسَةً فَلَا تُصَاحِبْهُمْ، وَ لَا تُحَادِثْهُمْ، وَ لَا تُرَافِقْهُمْ فِي طَرِيقٍ. فَقُلْتُ: يَا أَبَهْ، مَنْ هُمْ؟ قَالَ: إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْكَذَّابِ، فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ السَّرَابِ، يُقَرِّبُ لَكَ الْبَعِيدَ، وَ يُبَاعِدُ لَكَ الْقَرِيبَ ؛ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْفَاسِقِ، فَإِنَّهُ بَائِعُكَ بِأُكْلَةٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْ ذلِكَ؛ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْبَخِيلِ، فَإِنَّهُ يَخْذُلُكَ فِي مَالِهِ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ إِلَيْهِ؛ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْأَحْمَقِ، فَإِنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَنْفَعَكَ فَيَضُرُّكَ؛ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَاحَبَةَ الْقَاطِعِ لِرَحِمِهِ ، فَإِنِّي وَجَدْتُهُ مَلْعُوناً فِي كِتَابِ اللّهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ: قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ» . وَ قَالَ : «الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدّارِ» . وَ قَالَ فِي الْبَقَرَةِ: «الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِى الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ» ».

.

ص: 109

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از عمرو بن عثمان ، از محمد بن عذافر ، از بعضى از اصحاب خويش ، از محمد بن مسلم و ابو حمزه ، از امام جعفر صادق ، از پدرش عليهماالسلام كه فرمود :«حضرت على بن الحسين عليه السلام به من فرمود كه : اى فرزند دلبند من! بنگر و با پنج كس مصاحبت و همزبانى مكن ، و در راهى با ايشان رفاقت مكن . عرض كردم كه : اى پدر بزرگوار! ايشان كيانند؟ فرمود كه : از مصاحبت با دروغگو بپرهيز؛زيرا كه او به منزله سراب است در فريب دادن ، دور را از برايت نزديك مى گرداند ، و نزديك را از برايت دور مى گرداند . و بپرهيز از مصاحبت با فاسق؛زيرا كه او تو را به يك لقمه يا كمتر از آن مى فروشد . و بپرهيز از مصاحبت با بخيل؛زيرا كه او تو را در مال خود فرو مى گذارد ، و يارى نمى كند در هنگامى كه نهايت احتياج دارى (و در زمانى كه از هر وقتى به سوى آن محتاج تر باشى) . و بپرهيز از مصاحبت با احمق؛ زيرا كه او مى خواهد كه به تو نفع رساند ، و تو را ضرر مى رساند . و بپرهيز از مصاحبت با آنكه رحِم خويش را قطع مى كند؛زيرا كه من او را در كتاب خداى عز و جلملعون يافتم در سه جا . خداى عز و جل فرموده است كه : «فَهَلْ عَسَيْتُمْ اِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِى الْاَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ* أُولئِكَ الَّذينَ لَعَنَهُمُ اللّه ُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ» (1) ؛ يعنى : «پس آيا متوقّع است از شما اى اهل نفاق! و مراد اين است كه ، البتّه چنين است كه اگر متولّى و متوجّه امور مردمان شويد ، و حاكم ايشان گرديد ، آنكه فساد كنيد و تباهى جوييد در زمين ، و ببُريد از خويشان خويش . آن گروه مفسد و قاطع ، آنانند كه خدا ايشان را لعنت كرده؛ يعنى رانده و از رحمت خود دور كرده؛ پس ايشان را كر گردانيده و ديده هاى ايشان را كور ساخته ، كه حق را نبينند و نشوند» . و فرموده است كه : «اَلَّذينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّه ِ مِنْ بَعْدِ ميثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّه ُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سوُءُ الدّارِ» (2) _ كه ترجمه آن گذشت _ . و در سوره بقره فرموده است كه : «اَلَّذينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللّه ِ مِنْ بَعْدِ ميثاقِهِ وَيقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللّه ُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِى الْاَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ» (3) (و صدر آيه با صدر آيه پيش يكى است ، و ترجمه تتمّه آن ، اين است كه) : و فساد مى كنند در زمين (به اين معنى كه منع مردمان مى كنند از ايمان ، و به حق استهزا و ريشخند مى نمايند ، و راهزنى مى كنند ، و مردمان را مى ترسانند ، و به مؤمنان ضرر مى رسانند ، و مانند آن) . آن گروه كه اين صفت دارند ، ايشانند زيانكاران در هر دو جهان» (و در آيه اخير ، صريح لفظ لعنت مذكور نيست) .

.


1- . محمد، 22 و 23.
2- . رعد، 25.
3- . بقره، 27.

ص: 110

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِى الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها» إِلى آخِرِ الْايَةِ، فَقَالَ :«إِنَّمَا عَنى بِهذَا إِذَا سَمِعْتُمُ الرَّجُلَ الَّذِي يَجْحَدُ الْحَقَّ وَ يُكَذِّبُ بِهِ، وَ يَقَعُ فِي الْأَئِمَّةِ عليهم السلام ، فَقُمْ مِنْ عِنْدِهِ، وَ لَا تُقَاعِدْهُ كَائِناً مَنْ كَانَ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى بْنِ أَعْيَنَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْاخِرِ، فَلَا يَجْلِسْ مَجْلِساً يُنْتَقَصُ فِيهِ إِمَامٌ، أَوْ يُعَابُ فِيهِ مُؤْمِنٌ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ: مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْاخِرِ، فَلَا يَقُومُ مَكَانَ رِيبَةٍ».

.

ص: 111

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از شعيب عقرقوفى كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِى الْكِتابِ أَنْ اِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللّه يُكْفَرُ بِها وَيُستَهْزَؤُ بِها» (1) _ تا آخر آيه كه با ترجمه مذكور شد _ و حضرت فرمود :«جز اين نيست كه مقصود از اين ، مردى است كه حق را انكار مى كند و به آن تكذيب مى نمايد ، و در ائمه عليهم السلام مى افتد و در حق ايشان سخنان مى گويد . پس از پيش او برخيز و با او همنشينى مكن . هر كه باشد ، باشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از على بن اسباط ، از سيف بن عميره ، از عبد الاعلى بن اعين ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد ، بايد كه ننشيند در جايى كه امامى در آنجا مذكور مى شود به چيزى كه موجب نقص او است ، يا مؤمنى در آنجا عيب مى شود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از جعفر بن محمد اشعرى ، از ابن قدّاح ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه : هر كه ايمان به خدا و روز قيامت دارد ، بايد كه در جايى كه موجب تهمت و بدگمانى است ، نايستد» .

.


1- . نساء، 140.

ص: 112

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ عَبْدِ الْأَعْلى، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْاخِرِ، فَلَا يَقْعُدَنَّ فِي مَجْلِسٍ يُعَابُ فِيهِ إِمَامٌ، أَوْ يُنْتَقَصُ فِيهِ مُؤْمِنٌ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ مُوسى، قَالَ: حَدَّثَنِي أَخِي وَ عَمِّي، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«ثَلَاثَةُ مَجَالِسَ يَمْقُتُهَا اللّهُ، وَ يُرْسِلُ نَقِمَتَهُ عَلى أَهْلِهَا؛ فَلَا تُقَاعِدُوهُمْ وَ لَا تُجَالِسُوهُمْ: مَجْلِساً فِيهِ مَنْ يَصِفُ لِسَانُهُ كَذِباً فِي فُتْيَاهُ؛ وَ مَجْلِساً ذِكْرُ أَعْدَائِنَا فِيهِ جَدِيدٌ ، وَ ذِكْرُنَا فِيهِ رَثٌّ ؛ وَ مَجْلِساً فِيهِ مَنْ يَصُدُّ عَنَّا وَ أَنْتَ تَعْلَمُ». قَالَ: ثُمَّ تَلَا أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ثَلَاثَ آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللّهِ كَأَنَّمَا كُنَّ فِي فِيهِ _ أَوْ قَالَ: فِي كَفِّهِ _ : « «وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَيَسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ» ؛ «وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِى آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِى حَدِيثٍ غَيْرِهِ» ؛ «وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ» ».

.

ص: 113

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از سيف بن عميره ، از عبد الاعلى روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه ايمان به خداى عز و جل و روز قيامت دارد ، بايد كه ننشيند در جايى كه امامى در آن عيب مى شود ، يا مؤمنى در آن مذكور مى شود به چيزى كه باعث نقص او است» .

حسين بن محمد ، از على بن محمد بن سعد ، از محمد بن مسلم ، از اسحاق بن موسى روايت كرده است كه گفت : حديث كردند مرا برادر و عموى من ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«سه مجلس است كه خداى عز و جل آنها را به غايت دشمن مى دارد ، و عذاب و عقوبت خود را بر اهل آنها مى فرستد؛ پس با ايشان مباشيد و با ايشان همنشينى مكنيد . يكى مجلسى كه در آن كسى است كه زبانش دروغ را وصف مى كند در فتواى خويش ، و ديگر مجلسى كه ياد دشمنان ما در آن تازه و ياد ما در آن كهنه است ، و سيم مجلسى كه در آن كسى است كه مردم را از ما باز مى دارد و تو مى دانى» . راوى مى گويد كه : بعد از آن ، حضرت صادق عليه السلام سه آيه را از كتاب خداى عز و جل تلاوت فرمود ، كه گويا آن آيات در دهانش بود ، يا آنكه راوى گفت كه : در كف دست آن حضرت نوشته بود . و آن آيات ، اين است كه : «وَلا تَسُبُّوا الَذينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّه ِ فَيَسُبُّوا اللّه َ عَدْوا بِغَيْرِ عِلْمٍ» (1) ؛ يعنى : «و دشنام مدهيد بت پرستانى را كه مى خوانند و مى پرستند از غير خدا ، كه ايشان خدا را ناسزا مى گويند از روى ظلم و درگذشتن از حقّ بى دانشى» (يعنى از روى جهل و نادانى ، خدا را ناسزا گويند) . «وَاِذا رَأَيْتَ الَّذينَ يَخُوضُونَ فى اياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فى حَديثٍ غَيْرِهِ» (2) ؛ يعنى : «و چون ببينى كسانى را كه به تكذيب و ريشخند فرو مى روند در آيت هاى ما كه قرآن است ، و در آن طعن مى زنند ، پس رو بگردان از ايشان و با ايشان منشين ، تا وقتى كه فرو روند در سخنى ديگر ، غير از آن» . «وَلا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذا حَلالٌ وَهَذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللّهِ ِ الْكَذِبَ» (3) ؛ يعنى : «و مگوييد مر آن چيزى را كه وصف مى كنند زبان هاى شما دروغ را (يعنى به مجرّد وصف زبان ، بدون آنكه دليلى داشته باشيد ، از روى دروغ) ، مگوييد كه اينك حلال است و اينك حرام است ، تا افترا بنديد بر خدا دروغ را» .

.


1- . أنعام، 108.
2- . أنعام، 68.
3- . نحل، 116.

ص: 114

وَ بِهذَا الْاءِسْنَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الْجُمَحِيُّ، قَالَ : حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِذَا ابْتُلِيتَ بِأَهْلِ النَّصْبِ وَ مُجَالَسَتِهِمْ، فَكُنْ كَأَنَّكَ عَلَى الرَّضْفِ حَتّى تَقُومَ؛ فَإِنَّ اللّهَ يَمْقُتُهُمْ وَ يَلْعَنُهُمْ، فَإِذَا رَأَيْتَهُمْ يَخُوضُونَ فِي ذِكْرِ إِمَامٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام فَقُمْ؛ فَإِنَّ سَخَطَ اللّهِ يَنْزِلُ هُنَاكَ عَلَيْهِمْ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ قَعَدَ عِنْدَ سَبَّابٍ لِأَوْلِيَاءِ اللّهِ، فَقَدْ عَصَى اللّهَ تَعَالى».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ قَعَدَ فِي مَجْلِسٍ يُسَبُّ فِيهِ إِمَامٌ مِنَ الْأَئِمَّةِ عليهم السلام يَقْدِرُ عَلَى الِانْتِصَافِ فَلَمْ يَفْعَلْ، أَلْبَسَهُ اللّهُ الذُّلَّ فِي الدُّنْيَا، وَ عَذَّبَهُ فِي الْاخِرَةِ، وَ سَلَبَهُ صَالِحَ مَا مَنَّ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ مَعْرِفَتِنَا».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، قَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي: عَلِيُّ بْنُ النُّعْمَانِ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنِ الْيَمَانِ بْنِ عُبَيْدِ اللّهِ، قَالَ:رَأَيْتُ يَحْيَى ابْنَ أُمِّ الطَّوِيلِ وَقَفَ بِالْكُنَاسَةِ، ثُمَّ نَادى بِأَعْلى صَوْتِهِ: مَعْشَرَ أَوْلِيَاءِ اللّهِ، إِنَّا بُرَآءُ مِمَّا تَسْمَعُونَ، مَنْ سَبَّ عَلِيّاً عليه السلام فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللّهِ ، وَ نَحْنُ بُرَآءُ مِنْ آلِ مَرْوَانَ وَ مَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ ، ثُمَّ يَخْفِضُ صَوْتَهُ، فَيَقُولُ: مَنْ سَبَّ أَوْلِيَاءَ اللّهِ فَلَا تُقَاعِدُوهُ؛ وَ مَنْ شَكَّ فِيمَا نَحْنُ عَلَيْهِ فَلَا تُفَاتِحُوهُ؛ وَ مَنِ احْتَاجَ إِلى مَسْأَلَتِكُمْ مِنْ إِخْوَانِكُمْ فَقَدْ خُنْتُمُوهُ، ثُمَّ يَقْرَأُ: «إِنّا أَعْتَدْنا لِلظّالِمِينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغاثُوا بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً» ».

.

ص: 115

و به همين اسناد ، از محمد بن مسلم ، از داود بن فرقد روايت است كه گفت : حديث كرد مرا محمد بن سعيد جهمى و گفت كه : حديث كرد مرا هشام بن سالم ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«چون مبتلا شوى به اهل نصب (يعنى سنّيان و همنشينى كردن با ايشان) ، چنان باش كه گويا بر بالاى سنگ گرمِ بريان شده اى هستى ، تا آنكه برخيزى؛زيرا كه خداى عز و جل ايشان را به غايت دشمن مى دارد ، و ايشان را لعنت مى كند . پس چون ايشان را ببينى كه در ذكر امامى از ائمّه عليهم السلام فرو مى برند ، برخيز؛ زيرا كه خشم خداى عز و جل در آن وقت يا در آن مكان بر ايشان فرود مى آيد» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از صفوان ، از عبد الرحمان بن حجّاج ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه در نزد كسى بنشيند كه دوستان خداى عز و جل را دشنام مى دهد و به ايشان ناسزا مى گويد ، به حقيقت كه خداى عز و جلرا معصيت و نافرمانى كرده است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از قاسم بن عروه ، از عبيد بن زراره ، از پدرش ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«هر كه بنشيند در مجلسى كه امامى از ائمّه عليهماالسلام در آنجا دشنام داده مى شود و ناسزايى نسبت به او مذكور مى گردد ، و او قادر بر داد ستاندن باشد و نكند ، خداى عز و جل در دنيا لباس خوارى را بر او بپوشاند ، و در آخرت او را عذاب فرمايد ، و آنچه را كه به واسطه آن بر او منّت گذاشته از شناختن ما كه چيزى است نيكو و شايسته ، از او بربايد» .

حسين بن محمد و محمد بن يحيى ، از على بن محمد بن سعد ، از محمد بن مسلم ، از حسن بن على بن نعمان روايت كرده اند كه گفت : حديث كرد مرا پدرم على بن نعمان ، از ابن مسكان ، از يمان بن عبيداللّه كه گفت : يحيى بن امّ طويل را ديدم كه در كناسه كوفه (1) ايستاده بود . پس به بلندترين آواز خويش ندا در داد كه : اى گروه دوستان خداى عز و جل! به درستى كه ما بيزاريم از آنچه مى شنويد . هر كه على عليه السلام را ناسزا گويد ، لعنت خدا بر او باد . و ما بيزاريم از آل مروان و آنچه مى پرستند از غير خداى _ تعالى _ . بعد از آن ، آواز خويش را پست مى كرد و مى گفت : هر كه دوستان خدا را ناسزا گويد ، با او همنشينى مكنيد . و هر كه شك كند در آنچه ما در آنيم ، با ايشان ابتدا به جدال و گفتگو منماييد . و هر كه از برادران شما به سؤال كردن[و درخواست ]از شما محتاج شود ، به حقيقت كه با او خيانت كرده ايد . بعد از آن ، اين آيه را مى خواند كه : «اِنّا أَعْتَدْنا لِلظّالِمينَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَاِنْ يَسْتَغيثُوا يُغاثُوا بِمآءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَسآءَتْ مُرْتَفَقا» (2) ؛ يعنى :«به درستى كه ما آماده كرده ايم از براى ستمكاران؛ يعنى ناگرويدگان _ چنان كه در آيات باب ولايت گذشت _ ، آتشى را كه احاطه نموده است به ايشان سراپرده آن ، و گرداگرد ايشان را فرو گرفته ، و اگر از تشنگى فريادخواهى كنند ، فريادرسيده شوند به آبى كه مانند روى يا مسِ گداخته است ، (يا چرك و ريم (3) دوزخيان كه در جوش باشد) ، و چون پيش ايشان برند ، بريان كند روى هاى ايشان را از شدّت حرارت . بد آشاميدنى است (آن آبى كه چون مهل است) ، و بد تكيه گاهى است آتش دوزخ» . (4)

.


1- . ميدان و محله اى از شهر كوفه قديم .
2- . كهف، 29.
3- . ريم، كثافت و چرك زخم است.
4- . و ذكر تكيه گاه ، به جهت مقارنه آن با قصّه اهل بهشت و تكيه گاه ايشان است ، و اگر نه آتش ، تكيه گاه نيست . (مترجم)

ص: 116

164 _ بَابُ أَصْنَافِ النَّاسِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ سُلَيْمٍ مَوْلى طِرْبَالٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي هِشَامٌ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الطَّيَّارِ، قَالَ: قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«النَّاسُ عَلى سِتَّةِ أَصْنَافٍ». قَالَ: قُلْتُ: أَ تَأْذَنُ لِي أَنْ أَكْتُبَهَا؟ قَالَ: «نَعَمْ». قُلْتُ : مَا أَكْتُبُ؟ قَالَ: «اكْتُبْ أَهْلَ الْوَعِيدِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ أَهْلِ النَّارِ، وَ اكْتُبْ: «وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً» » . قَالَ: قُلْتُ: مَنْ هؤُلَاءِ؟ قَالَ: «وَحْشِيٌّ مِنْهُمْ». قَالَ: «وَ اكْتُبْ: «وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِ إِمّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ» ». قَالَ: «وَ اكْتُبْ: «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدَانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً» : لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً إِلَى الْكُفْرِ، وَ لَا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً إِلَى الْاءِيمَانِ «فَأُولئِكَ عَسَى اللّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ» ». قَالَ: «وَ اكْتُبْ: «أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ» ». قَالَ: قُلْتُ: وَ مَا أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ؟ قَالَ: «قَوْمٌ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَ سَيِّئَاتُهُمْ، فَإِنْ أَدْخَلَهُمُ النَّارَ فَبِذُنُوبِهِمْ ، وَ إِنْ أَدْخَلَهُمُ الْجَنَّةَ فَبِرَحْمَتِهِ».

.

ص: 117

164 . باب در بيان اقسام مردمان

164 . باب در بيان اقسام مردمانچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن اسباط ، از سليم ، مولاى طربال ، كه گفت : حديث كرد مرا هشام ، از حمزة بن طيّار كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام به من فرمود كه :«مردمان بر شش قسم اند» . حمزه مى گويد كه : عرض كردم كه : آيا مرا دستورى مى دهى كه آن اقسام را بنويسم؟ فرمود : «آرى» . عرض كردم كه : چه بنويسم؟ فرمود : «بنويس كه اهل وعيد ، از اهل بهشت و اهل دوزخ اند ، و بنويس كه : «وَ أخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلاً صالِحا وَأخَرَ سَيِّئا» (1) » _ كه ترجمه آن مذكور خواهد شد _ . حمزه مى گويد كه : عرض كردم كه : اين گروه كيستند؟ فرمود كه : «وحشى (يعنى كشنده حمزه سيّدالشّهدا) ، از جمله ايشان است» . و فرمود كه : «بنويس «وَأخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِاَمْرِ اللّه ِ اِمّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ» (2) » _ كه ترجمه آن مى آيد _ (3) . و فرمود كه : «بنويس «اِلَّا الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ والنِّسآءِ وَالْوِلْدانِ الَّذينَ لا يَسْتَطيعُونَ حيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبيلاً» (4) ؛ يعنى : ليكن كسانى كه به حسب واقع ناتوان و عاجزند ، از مردان و زنان و كودكان كه توانايى ندارند چاره اى را به سوى مهاجرت ، و نمى شناسند راه مدينه را ، و طريق بيرون آمدن را نمى دانند» . و حضرت فرمود كه : «توانايى ندارند چاره اى را به سوى كفر ، و نمى شناسند راهى را به سوى ايمان . «فَأُولئِكَ عَسَى اللّه ُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ» (5) ؛ يعنى : پس آن گروه بيچارگان ، شايد آنكه خدا عفو كند از ايشان» . و فرمود كه : «بنويس و اصحاب اعراف» . راوى مى گويد كه : عرض كردم كه : اصحاب اعراف چيستند و چه صفت دارند؟ فرمود كه : «ايشان ، گروهى هستند كه ثواب ها و گناهان ايشان برابر است؛ پس اگر خدا ايشان را داخل جهنّم گرداند ، به سبب گناهان ايشان است ، و اگر ايشان را داخل بهشت گرداند ، به واسطه رحمت او است» .

.


1- . توبه، 102.
2- . توبه، 106.
3- . در بابى كه به همين منظور و با نام «بيان طائفه مرجون لامر اللّه » در باب 172 مى آيد .
4- . نساء، 98.
5- . نساء، 99.

ص: 118

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الطَّيَّارِ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«النَّاسُ عَلى سِتِّ فِرَقٍ _ يَؤُولُونَ كُلُّهُمْ إِلى ثَلَاثِ فِرَقٍ _ : الْاءِيمَانِ، وَ الْكُفْرِ، وَ الضَّلَالِ وَ هُمْ أَهْلُ الْوَعْدَيْنِ الَّذِينَ وَعَدَهُمُ اللّهُ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ: الْمُؤْمِنُونَ، وَ الْكَافِرُونَ، وَ الْمُسْتَضْعَفُونَ ، وَ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِ «إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ» ، وَ الْمُعْتَرِفُونَ بِذُنُوبِهِمْ «خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً» ، وَ أَهْلُ الْأَعْرَافِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: دَخَلْتُ أَنَا وَ حُمْرَانُ _ أَوْ أَنَا وَ بُكَيْرٌ _ عَلى أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنَّا نَمُدُّ الْمِطْمَارَ، قَالَ:«وَ مَا الْمِطْمَارُ؟» قُلْتُ: التُّرُّ، فَمَنْ وَافَقَنَا مِنْ عَلَوِيٍّ أَوْ غَيْرِهِ، تَوَلَّيْنَاهُ؛ وَ مَنْ خَالَفَنَا مِنْ عَلَوِيٍّ أَوْ غَيْرِهِ، بَرِئْنَا مِنْهُ. فَقَالَ لِي : «يَا زُرَارَةُ، قَوْلُ اللّهِ أَصْدَقُ مِنْ قَوْلِكَ، فَأَيْنَ الَّذِينَ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً» ؟ أَيْنَ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِ؟ أَيْنَ الَّذِينَ «خَلَطُوا عَمَلاً صَالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً» ؟ أَيْنَ «أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ» ؟ أَيْنَ «الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» ؟». وَ زَادَ حَمَّادٌ فِي الْحَدِيثِ، قَالَ: فَارْتَفَعَ صَوْتُ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام وَ صَوْتِي حَتّى كَانَ يَسْمَعُهُ مَنْ عَلى بَابِ الدَّارِ. وَ زَادَ فِيهِ جَمِيلٌ، عَنْ زُرَارَةَ: فَلَمَّا كَثُرَ الْكَلَامُ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ، قَالَ لِي: «يَا زُرَارَةُ، حَقّاً عَلَى اللّهِ أَنْ يُدْخِلَ الضُّلَالَ الْجَنَّةَ».

.

ص: 119

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى بن عبيد ، از يونس ، از حمّاد ، از حمزة بن طيّار روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«مردم شش گروهند كه همه ايشان به سه گروه باز مى گردند ، و آن ، ايمان و كفر و گمراهى است . و ايشان ، اهل وعد و وعيدند كه خدا بهشت و دوزخ را به ايشان وعده داده است . و آن شش گروه ، مؤمنانند و كافران و ناتوانان ، و جماعتى كه باز داشته شدگان و به تأخير افتادگانند ، كه حكم ايشان موقوف است براى نزول فرمان خدا درباره ايشان ، يا عذاب مى كند ايشان را يا توبه ايشان را قبول مى فرمايد . و گروهى كه معترف اند به گناهان خويش و به آنها اقرار دارند ، و كردار نيك و كردار ديگر را كه بد است به هم آميختند ، و اهل اعراف» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم ، از زراره روايت كرده است كه گفت : من و حمران يا من و بكير ، بر امام محمد باقر عليه السلام داخل شدم . زراره مى گويد كه : به آن حضرت عرض كردم : جز اين نيست كه ما مطمار مى كشيم . فرمود كه :«مطمار چيست؟» عرض كردم كه : تُرّ (1) ، پس هر كه با ما موافقت مى كند از سيّد علوى يا غير او ، او را دوست مى داريم . و هر كه با ما مخالفت مى ورزد از سيّد علوى و غير او ، از او بيزارى مى جويم . حضرت به من فرمود كه : «اى زراره! گفته خداى عز و جل از گفتار تو راست تر است ، اگر چنان باشد كه تو مى گويى؛ پس كجايند آنان كه خداى عز و جل در باب ايشان فرموده است كه : «اِلَّا الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطيعُونَ حيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبيلاً» (2) ؟ و كجايند آنان كه باز داشته شده اند براى نزول فرمان خدا درباره ايشان؟ و كجايند آنان كه كردار نيك و كردار ديگرِ بد را به هم آميخته اند؟ و كجايند اصحاب اعراف؟ و كجايند آنان كه دل هاى ايشان الفت داده شده است؟» . و حمّاد در اين حديث ، اين را زياد كرده است كه زراره گفت كه : پس آواز امام محمد باقر عليه السلام و آواز من بلند شد ، تا به حدّى كه هر كه بر در خانه بود ، آن را مى شنيد . و جميل ، از زراره در آن ، اين را زياد كرده است كه : پس در هنگامى كه سخن در ميان من و آن حضرت بسيار شد ، به من فرمود كه : «اى زراره! بر خداى عز و جل واجب و سزاوار است كه گمراهان را داخل بهشت گرداند» (و مراد از ايشان ، ناتوانانند) .

.


1- . و «تُرّ» _ به ضمّ تاء و تشديد راء _ ، رشته بنّايانى است كه براى طرح عمارت و اندازه ى آن دارند ، و همچنين مطمار _ به كسر ميم اوّل و فتح دويم ، با زيادتى الف بعد از آن و بدون آن _ . حاصل آن كه ، ما ريسمان اندازه را مى آويزيم و نهايت دقّت مى كنيم ، چنان كه بنّايان در حال بنّايى و اراده استقامت بنايى كه در نظر دارند ، مى كنند . (مترجم)
2- . نساء، 98.

ص: 120

165 _ بَابُ الْكُفْرِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِيرٍ الرَّقِّيِّ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : سُنَنُ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله كَفَرَائِضِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ؟ فَقَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ فَرَضَ فَرَائِضَ مُوجَبَاتٍ عَلَى الْعِبَادِ، فَمَنْ تَرَكَ فَرِيضَةً مِنَ الْمُوجَبَاتِ فَلَمْ يَعْمَلْ بِهَا وَ جَحَدَهَا، كَانَ كَافِراً، وَ أَمَرَ اللّهُ بِأُمُورٍ كُلُّهَا حَسَنَةٌ، فَلَيْسَ مَنْ تَرَكَ بَعْضَ مَا أَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بِهِ عِبَادَهُ مِنَ الطَّاعَةِ بِكَافِرٍ، وَ لكِنَّهُ تَارِكٌ لِلْفَضْلِ، مَنْقُوصٌ مِنَ الْخَيْرِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ حَرِيزٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«وَ اللّهِ، إِنَّ الْكُفْرَ لَأَقْدَمُ مِنَ الشِّرْكِ وَ أَخْبَثُ وَ أَعْظَمُ». قَالَ: ثُمَّ ذَكَرَ كُفْرَ إِبْلِيسَ حِينَ قَالَ اللّهُ لَهُ: اسْجُدْ لآِدَمَ، فَأَبى أَنْ يَسْجُدَ، «فَالْكُفْرُ أَعْظَمُ مِنَ الشِّرْكِ، فَمَنِ اخْتَارَ عَلَى اللّهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ وَ أَبَى الطَّاعَةَ، وَ أَقَامَ عَلَى الْكَبَائِرِ، فَهُوَ كَافِرٌ؛ وَ مَنْ نَصَبَ دِيناً غَيْرَ دِينِ الْمُؤْمِنِينَ، فَهُوَ مُشْرِكٌ».

.

ص: 121

165 . باب در بيان كفر

165 . باب در بيان كفرچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از حسن بن محبوب ، از داود بن كثير رقّى كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : سنّت هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله (يعنى آنچه از طريقه آن حضرت ظاهر مى شود) ، مانند واجبات خداى _ تعالى _ است؟ فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل فريضه اى چند را قرارداد فرموده ، كه آنها را بر بندگان خويش واجب نموده؛ پس هر كه فريضه اى از آنها كه بر ايشان واجب شده ، ترك كند و به آن عمل نكند و آن را انكار كند ، كافر باشد . و خداى عز و جل به امورى چند امر فرموده (يعنى به طريقه استحباب) ، كه همه آنها نيكو است؛ پس هر كه ترك كند بعضى از آنچه را كه خداى عز و جل بندگان خود را به آن امر فرمود از طاعت ، كافر نيست ، وليكن چنين كسى تارك فضل و افزونى است ، و بهره اش از خير و خوبى ، كم و ناتمام شده است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از حريز ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به خدا سوگند كه كفر ، از شرك ديرينه تر و خبيث تر و بزرگ تر است» . راوى مى گويد كه : بعد از آن ، كفر شيطان را ذكر فرمود ، در هنگامى كه خداى عز و جل به او فرمود كه : سجده كن از براى آدم؛ پس سر باز زد از آنكه سجده كند؛ «پس كفر ، از شرك بزرگ تر است؛ پس هر كه غير را بر خداى عز و جل اختيار كند ، و از اطاعت خدا سر باز زند ، و بر گناهان كبيره ايستادگى كند ، كافر است . و هر كه دينى را غير از دين مؤمنان برپا كند ، مشرك است» .

.

ص: 122

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: ذُكِرَ عِنْدَهُ سَالِمُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ وَ أَصْحَابُهُ، فَقَالَ: إِنَّهُمْ يُنْكِرُونَ أَنْ يَكُونَ مَنْ حَارَبَ عَلِيّاً عليه السلام مُشْرِكِينَ؟ فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«فَإِنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ كُفَّارٌ» ثُمَّ قَالَ لِي: «إِنَّ الْكُفْرَ أَقْدَمُ مِنَ الشِّرْكِ» ثُمَّ ذَكَرَ كُفْرَ إِبْلِيسَ حِينَ قَالَ لَهُ: اسْجُدْ، فَأَبى أَنْ يَسْجُدَ . وَ قَالَ: «الْكُفْرُ أَقْدَمُ مِنَ الشِّرْكِ، فَمَنِ اجْتَرى عَلَى اللّهِ، فَأَبَى الطَّاعَةَ، وَ أَقَامَ عَلَى الْكَبَائِرِ، فَهُوَ كَافِرٌ» يَعْنِي: مُسْتَخِفٌّ كَافِرٌ.

عَنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِنّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمّا شاكِراً وَ إِمّا كَفُوراً» قَالَ:«إِمَّا آخِذٌ، فَهُوَ شَاكِرٌ؛ وَ إِمَّا تَارِكٌ، فَهُوَ كَافِرٌ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْاءِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» ، قَالَ:«تَرْكُ الْعَمَلِ الَّذِي أَقَرَّ بِهِ، مِنْ ذلِكَ أَنْ يَتْرُكَ الصَّلَاةَ مِنْ غَيْرِ سُقْمٍ وَ لَا شُغُلٍ».

.

ص: 123

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از عبد اللّه بن بكير ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : سالم بن ابى حفصه و اصحابش در نزد آن حضرت مذكور شدند ، و زراره گفت كه : ايشان انكار مى كنند كه آنان كه با على عليه السلام جنگ كرده اند مشرك باشند . بعد از آن ، حضرت باقر عليه السلام فرمود كه :«پس ايشان گمان مى كنند كه ايشان كافرند» . بعد از آن ، به من فرمود كه : «كفر ، از شرك ديرينه تر است» . و كفر شيطان را ذكر فرمود ، در هنگامى كه خدا به او فرمود كه : سجده كن؛ پس سر باز زد از آنكه سجده كند . و فرمود كه : «كفر ، از شرك ديرينه تر است؛ پس هر كه بر خدا جرأت كند ، و به آن سبب از اطاعت سر باز زند ، و بر گناهان ايستادگى كند ، كافر است» ؛ يعنى استخفاف كننده اى است كه كافر است .

از او ، از عبد اللّه بن بكير ، از زراره ، از حمران بن اعين روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «اِنّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ اِمّا شاكِرا واِمّا كَفُورا» (1) _ كه ترجمه آن گذشت _ (2) . و حضرت فرمود كه :«يا آن را مى گيرد و به آن عمل مى كند ، پس او شاكر است ، و يا ترك مى كند ، پس او كافر است» .

حسين بن محمد ، از مُعلّى بن محمد ، از حسين بن على ، از حمّاد بن عثمان ، از عبيد ، از زراره روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْاِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» (3) . فرمود كه :«يعنى كارى را كه به آن اقرار كرده ، ترك كند . و از جمله آن ، اين است كه نماز را ترك كند ، بى آنكه بيمارى يا شغلى داشته باشد» . و ترجمه آيه اين است كه : «و هر كه كافر شد ، و با آنچه ايمان به آن واجب باشد ، از اصول و فروع ايمان ، و انكار شرائع اسلام كند از حلال و حرام ، پس به حقيقت كه باطل شده است كردارهاى او» (به جهت عدم ترتّب ثواب ، بر آنچه صحّت اعمال ، فرع ايمان است) .

.


1- . انسان، 3.
2- . ما راه را به او نشان داديم ، خواه سپاس بگزارد و خواه ناسپاسى كند .
3- . مائده، 5.

ص: 124

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام عَنِ الْكُفْرِ وَ الشِّرْكِ: أَيُّهُمَا أَقْدَمُ؟ قَالَ: فَقَالَ لِي:«مَا عَهْدِي بِكَ تُخَاصِمُ النَّاسَ» قُلْتُ: أَمَرَنِي هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ ذلِكَ، فَقَالَ لِي: «الْكُفْرُ أَقْدَمُ وَ هُوَ الْجُحُودُ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ» » .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : يَدْخُلُ النَّارَ مُؤْمِنٌ؟ قَالَ:«لَا، وَ اللّهِ». قُلْتُ: فَمَا يَدْخُلُهَا إِلَا كَافِرٌ؟ قَالَ: «لَا، إِلَا مَنْ شَاءَ اللّهُ». فَلَمَّا رَدَدْتُ عَلَيْهِ مِرَاراً، قَالَ لِي: «أَيْ زُرَارَةُ، إِنِّي أَقُولُ: لَا، وَ أَقُولُ: إِلَا مَنْ شَاءَ اللّهُ، وَ أَنْتَ تَقُولُ: لَا، وَ لَا تَقُولُ: إِلَا مَنْ شَاءَ اللّهُ». قَالَ: فَحَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ وَ حَمَّادٌ، عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: قُلْتُ فِي نَفْسِي: شَيْخٌ لَا عِلْمَ لَهُ بِالْخُصُومَةِ، قَالَ: فَقَالَ لِي: «يَا زُرَارَةُ، مَا تَقُولُ فِيمَنْ أَقَرَّ لَكَ بِالْحُكْمِ؟ أَ تَقْتُلُهُ؟ مَا تَقُولُ فِي خَدَمِكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ؟ أَ تَقْتُلُهُمْ؟» قَالَ: فَقُلْتُ: أَنَا _ وَ اللّهِ _ الَّذِي لَا عِلْمَ لِي بِالْخُصُومَةِ.

.

ص: 125

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن اسباط ، از موسى بن بكر كه گفت : امام موسى كاظم عليه السلام را سؤال كردم از كفر و شرك ، كه كدام يك از اين دو ديرينه تر است؟ موسى مى گويد كه : حضرت به من فرمود كه :«من هرگز تو را نديدم كه با مردم گفتگو و جدال كنى» . عرض كردم كه : هشام بن سالم مرا امر كرد كه تو را از اين سؤال كنم؛ پس حضرت به من فرمود كه : «كفر ، ديرينه تر است و آن جحود و انكار است . خداى عز و جلفرموده است كه : «اِلَّا اِبْليسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرينَ» (1) ؛ يعنى : پس همه فرشتگان سجده كردند و هيچ يك از ايشان از اين معنى سر باز نزد ، مگر شيطان كه سر باز زد از آن سجده ، و تكبّر و گردنكشى كرد ، و خود را بزرگ شمرد در امر سجود ، و اطاعت ننمود ، و در اصل از ناگرويدگان بود» (يعنى در علم خدا از منافقان بود؛ چه در نزد فرشتگان ، اظهار انقياد مى نمود و در باطن ، كافر بود . و چون حق _ سبحانه و تعالى _ او را به سجده امر فرمود ، غش و ناپاكى اش ، بر محك امتحان ظاهر شد) .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عبد الرحمان بن حجّاح ، از زراره روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام محمد باقر عليه السلام عرض كردم كه : آيا هيچ مؤمنى داخل آتش دوزخ مى شود؟ فرمود :«نه ، به خدا سوگند» . عرض كردم كه : آيا كسى غير از كافر در آن داخل مى شود؟ فرمود : «نه ، مگر كسى كه خداى عز و جل خواهد» . زراره مى گويد كه : چون چندين مرتبه اين را بر آن حضرت برگردانيدم ، به من فرمود كه : «اى زراره! به درستى كه من مى گويم نه و مى گويم مگر كسى كه خدا خواهد ، و تو مى گويى نه و نمى گويى مگر كسى كه خدا خواهد» . عبد الرحمان مى گويد كه : بعد از آن ، حديث كردند مرا هشام بن حكم و حمّاد ، از زراره كه گفت : پس من در دل خويش گفتم كه : حضرت شيخى است كه او را دانشى به طريقه خصومت و جدال نيست . زراره گفت كه : پس حضرت به من فرمود كه : «اى زراره! چه مى گويى در حقّ كسى كه از براى تو به احتلام (2) اقرار كند؟ آيا او را مى كشى؟ (3) چه مى گويى در باب خدمتكاران شما و زنان و فرزندان شما؟ آيا ايشان را مى كشى؟» پس گفتم : به خدا سوگند كه منم آن كسى كه مرا دانشى به طريقه خصومت و جدال نيست .

.


1- . بقره، 34.
2- . در متن عربى «حكم» است .
3- . در برخى نسخه ها ، «آيا او را مى پذيرى» است .

ص: 126

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام _ وَ سُئِلَ عَنِ الْكُفْرِ وَ الشِّرْكِ: أَيُّهُمَا أَقْدَمُ؟ _ فَقَالَ:«الْكُفْرُ أَقْدَمُ، وَ ذلِكَ أَنَّ إِبْلِيسَ أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ، وَ كَانَ كُفْرُهُ غَيْرَ شِرْكٍ؛ لِأَنَّهُ لَمْ يَدْعُ إِلى عِبَادَةِ غَيْرِ اللّهِ، وَ إِنَّمَا دَعَا إِلى ذلِكَ بَعْدُ، فَأَشْرَكَ».

هَارُونُ، عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام _ وَ سُئِلَ: مَا بَالُ الزَّانِي لَا تُسَمِّيهِ كَافِراً وَ تَارِكُ الصَّلَاةِ قَدْ سَمَّيْتَهُ كَافِراً؟ وَ مَا الْحُجَّةُ فِي ذلِكَ؟ _ فَقَالَ :«لِأَنَّ الزَّانِيَ وَ مَا أَشْبَهَهُ إِنَّمَا يَفْعَلُ ذلِكَ لِمَكَانِ الشَّهْوَةِ؛ لِأَنَّهَا تَغْلِبُهُ، وَ تَارِكُ الصَّلَاةِ لَا يَتْرُكُهَا إِلَا اسْتِخْفَافاً بِهَا ؛ وَ ذلِكَ لِأَنَّكَ لَا تَجِدُ الزَّانِيَ يَأْتِي الْمَرْأَةَ إِلَا وَ هُوَ مُسْتَلِذٌّ لِاءِتْيَانِهِ إِيَّاهَا، قَاصِداً إِلَيْهَا، وَ كُلُّ مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ قَاصِداً إِلَيْهَا، فَلَيْسَ يَكُونُ قَصْدُهُ لِتَرْكِهَا اللَّذَّةَ فَإِذَا نُفِيَتِ اللَّذَّةُ وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ ، وَ إِذَا وَقَعَ الِاسْتِخْفَافُ وَقَعَ الْكُفْرُ». قَالَ: وَ سُئِلَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، وَ قِيلَ لَهُ: مَا فَرْقٌ بَيْنَ مَنْ نَظَرَ إِلَى امْرَأَةٍ فَزَنى بِهَا، أَوْ خَمْرٍ فَشَرِبَهَا، وَ بَيْنَ مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ ، حَتّى لَا يَكُونَ الزَّانِي وَ شَارِبُ الْخَمْرِ مُسْتَخِفّاً، كَمَا يَسْتَخِفُّ تَارِكُ الصَّلَاةِ؟ وَ مَا الْحُجَّةُ فِي ذلِكَ؟ وَ مَا الْعِلَّةُ الَّتِي تَفْرُقُ بَيْنَهُمَا؟ قَالَ: «الْحُجَّةُ أَنَّ كُلَّ مَا أَدْخَلْتَ أَنْتَ نَفْسَكَ فِيهِ لَمْ يَدْعُكَ إِلَيْهِ دَاعٍ، وَ لَمْ يَغْلِبْكَ غَالِبُ شَهْوَةٍ مِثْلَ الزِّنى وَ شُرْبِ الْخَمْرِ، وَ أَنْتَ دَعَوْتَ نَفْسَكَ إِلى تَرْكِ الصَّلَاةِ وَ لَيْسَ ثَمَّ شَهْوَةٌ، فَهُوَ الِاسْتِخْفَافُ بِعَيْنِهِ، وَ هذَا فَرْقُ مَا بَيْنَهُمَا».

.

ص: 127

على بن ابراهيم ، از هارون بن مسلم ، از مسعدة بن صدقه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام ، در حالى كه سؤال شده بود از كفر و شرك ، كه كدام يك از اين دو ديرينه تر است؟ پس فرمود كه :«كفر ديرينه تر است . و بيان اين ، آن است كه شيطان نخستين كسى است كه كافر شد ، و كفر او غير شرك بود؛زيرا كه او كسى را به سوى عبادت غير خدا نخواند . و جز اين نيست كه بعد از آن ، به سوى آن دعوت كرد و شريك آورد» .

هارون ، از مسعدة بن صدقه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام سؤال شده بود كه : چيست حال و باك زناكننده كه او را كافر نمى نامى ، و ترك كننده نماز را كافر ناميده اى؟ و حجّت و دليل در اين فرق چيست؟ پس فرمود كه :«زيرا زناكننده و آنكه به او شباهت دارد ، جز اين نيست كه آن را مى كند ، به جهت بودن شهوت و خواهش نفس؛زيرا كه شهوت بر او غالب مى شود . و ترك كننده نماز ، آن را ترك نمى كند ، مگر از روى استخفاف به آن و سبك شمردن حقّ آن . و اين ، به جهت آن است كه تو زناكننده را نمى يابى كه با زنى مجامعت كند ، مگر در حالى كه او به جهت مجامعتش با آن زن ، لذّت مى برد و خوشش مى آيد و او را مى خواهد . و هر كه نماز را ترك كند متعمّدا ، كه از روى قصد آن را نكند ، قصدش در ترك آن ، به جهت لذّت و خوشى نخواهد بود ، و چون لذّت را برطرف كنى ، استخفاف و سبكْ شمارى واقع شود ، و چون استخفاف واقع شود ، كفر لازم آيد» . و از حضرت صادق عليه السلام سؤال شد و به آن حضرت عرض شد كه : چه فرق است در ميان كسى كه به سوى زنى نظر كند ، پس با او زنا كند ، يا به سوى شرابى نگرد ، پس آن را بياشامد ، و ميان كسى كه نماز را ترك كند ، تا آنكه زناكننده و شراب نوشنده صاحب استخفاف نباشد ، چنان كه ترك كننده نماز استخفاف مى كند؟ و حجّت در اين باب چيست؟ و چيست علّتى كه در ميان اين دو جدايى و فرق مى كند؟ فرمود كه : «حجّت آن ، اين است كه هر چيزى كه تو خويش را در آن داخل مى كنى ، هيچ داعى تو را به سوى آن دعوت نكرده ، و شهوت غالبه بر تو غالب نشده است ، مانند داعى و شهوت زنا و آشاميدن شراب ، و تو نفس خود را به سوى ترك نماز مى خوانى و در آنجا شهوتى نيست؛ پس همان ، به عينه استخفاف است . و اينك ، فرق ميان اين دو چيز است» .

.

ص: 128

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ شَكَّ فِي اللّهِ وَ فِي رَسُولِهِ صلى الله عليه و آله فَهُوَ كَافِرٌ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : مَنْ شَكَّ فِي رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ؟ قَالَ:«كَافِرٌ» قُلْتُ: فَمَنْ شَكَّ فِي كُفْرِ الشَّاكِّ، فَهُوَ كَافِرٌ؟ فَأَمْسَكَ عَنِّي، فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَاسْتَبَنْتُ فِي وَجْهِهِ الْغَضَبَ.

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ مَنْ يَكْفُرْ بِالْاءِيمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» فَقَالَ:«مَنْ تَرَكَ الْعَمَلَ الَّذِي أَقَرَّ بِهِ» قُلْتُ: فَمَا مَوْضِعُ تَرْكِ الْعَمَلِ حَتّى يَدَعَهُ أَجْمَعَ؟ قَالَ: «مِنْهُ الَّذِي يَدَعُ الصَّلَاةَ مُتَعَمِّداً ، لَا مِنْ سُكْرٍ وَ لَا مِنْ عِلَّةٍ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ وَ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي مَسْرُوقٍ، قَالَ: سَأَلَنِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ، فَقَالَ لِي:«مَا هُمْ؟» قُلْتُ: مُرْجِئَةٌ، وَ قَدَرِيَّةٌ، وَ حَرُورِيَّةٌ، فَقَالَ : «لَعَنَ اللّهُ تِلْكَ الْمِلَلَ الْكَافِرَةَ الْمُشْرِكَةَ ، الَّتِي لَا تَعْبُدُ اللّهَ عَلى شَيْءٍ».

عَنْهُ، عَنِ الْخَطَّابِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَ أَبَانٍ، عَنِ الْفُضَيْلِ، قَالَ: دَخَلْتُ عَلى أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام وَ عِنْدَهُ رَجُلٌ، فَلَمَّا قَعَدْتُ قَامَ الرَّجُلُ، فَخَرَجَ ، فَقَالَ لِي:«يَا فُضَيْلُ، مَا هذَا عِنْدَكَ؟» قُلْتُ: وَ مَا هُوَ؟ قَالَ: «حَرُورِيٌّ» قُلْتُ: كَافِرٌ؟ قَالَ: «إِي وَ اللّهِ مُشْرِكٌ» .

.

ص: 129

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از عبد اللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه در باب خدا و در حقّ رسول او شك كند ، كافر است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از صفوان ، از منصور بن حازم روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : هر كه در باب رسول خدا صلى الله عليه و آله شك كند ، چه حال دارد؟ فرمود كه :«كافر است» . عرض كردم كه : آيا هر كه در كفر شك كننده شك كند ، كافر است؟ پس از جواب من باز ايستاد و هيچ نفرمود . و سه مرتبه اين سؤال را بر آن حضرت برگردانيدم . پس غضب را در روى آن حضرت دانستم (يعنى آثار غضب در روى آن حضرت نمودار و آشكار گرديد) .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از ابن بكير ، از عبيد بن زراره روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْايمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» (1) . فرمود كه :«يعنى كسى كه ترك كند عملى را كه به آن اقرار كرده است» . عرض كردم كه : پس چيست موضع ترك عمل ، تا آنكه همه آن را وا گذارد؟ فرمود كه : «از جمله آنها ، كسى است كه نماز را ترك مى كند متعمّدانه ، از روى مستى ، و نه از علّتى كه داشته باشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از محمد بن حكيم و حمّاد از ابى مسروق روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام مرا از اهل بصره سؤال فرمود كه :«ايشان چيستند؟ و چه مذهب دارند؟» عرض كردم كه : ايشان مرجئه و قدريّه و حروريه اند . فرمود كه : «خدا لعنت كند اين ملّت هاى كافرِ مشرك را ، كه خدا را بر چيزى پرستش نمى كنند» .

از او ، از خطّاب بن مسلمه و ابان ، از فضيل روايت است كه گفت : بر امام محمد باقر عليه السلام داخل شدم و مردى در نزد آن حضرت بود . پس چون نشستم ، آن مرد برخاست و بيرون رفت . حضرت به من فرمود كه :«اينك ، در نزد تو چيست و چه حكم دارد؟» عرض كردم كه : او چيست و چه صفت دارد؟ فرمود كه : «مردى است حرورى» . عرض كردم كه : كافر است . فرمود : «آرى ، به خدا سوگند كه مشرك است» (2) .

.


1- . مائده، 5.
2- . و حرورى منسوب است به سوى حروراء ، و آن دهى بوده در بغداد ، كه اهل آن ملاعين و خوارج بودند . (مترجم)

ص: 130

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«كُلُّ شَيْءٍ يَجُرُّهُ الْاءِقْرَارُ وَ التَّسْلِيمُ، فَهُوَ الْاءِيمَانُ؛ وَ كُلُّ شَيْءٍ يَجُرُّهُ الْاءِنْكَارُ وَ الْجُحُودُ، فَهُوَ الْكُفْرُ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْوَشَّاءِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ عَلِيّاً _ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ _ بَابٌ فَتَحَهُ اللّهُ، مَنْ دَخَلَهُ كَانَ مُؤْمِناً ، وَ مَنْ خَرَجَ مِنْهُ كَانَ كَافِراً».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جَبَلَةَ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَ ابْنِ سِنَانٍ وَ سَمَاعَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : طَاعَةُ عَلِيٍّ عليه السلام ذُلٌّ، وَ مَعْصِيَتُهُ كُفْرٌ بِاللّهِ ، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللّهِ، وَ كَيْفَ يَكُونُ طَاعَةُ عَلِيٍّ عليه السلام ذُلًا، وَ مَعْصِيَتُهُ كُفْراً بِاللّهِ؟ قَالَ: إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام يَحْمِلُكُمْ عَلَى الْحَقِّ، فَإِنْ أَطَعْتُمُوهُ ذَلَلْتُمْ ، وَ إِنْ عَصَيْتُمُوهُ كَفَرْتُمْ بِاللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْوَشَّاءِ، قَالَ: حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْهُدى، فَمَنْ دَخَلَ مِنْ بَابِ عَلِيٍّ كَانَ مُؤْمِناً، وَ مَنْ خَرَجَ مِنْهُ كَانَ كَافِراً، وَ مَنْ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ وَ لَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ كَانَ فِي الطَّبَقَةِ الَّذِينَ لِلّهِ فِيهِمُ الْمَشِيئَةُ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَوْ أَنَّ الْعِبَادَ إِذَا جَهِلُوا وَقَفُوا وَ لَمْ يَجْحَدُوا، لَمْ يَكْفُرُوا» .

.

ص: 131

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از ابو ايّوب ، از محمد بن مسلم روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«هر چيزى كه اقرار و تسليم ، آن را مى كشد و مى آورد ، ايمان است . و هر چيزى كه انكار و جحود ، آن را مى كشد ، كفر است» .

حسين بن محمد ، از على ، از وشّاء ، از عبد اللّه بن سنان ، از ابو حمزه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه على عليه السلام درى است كه خدا آن را گشوده . هر كه در آن داخل شود ، مؤمن باشد ، و هر كه از آن بيرون رود ، كافر باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از يحيى بن مبارك ، از عبد اللّه بن جبله ، از اسحاق بن عمّار و ابن سنان و سماعه ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : فرمانبردارى على عليه السلام خوارى است ، و نافرمانى او كافر شدن است به خدا . به آن حضرت عرض شد كه : يا رسول اللّه ! چگونه طاعت على عليه السلام ، خوارى ، و معصيتش ، كفر به خدا باشد؟ فرمود : به درستى كه على شما را بر حق مى دارد؛ پس اگر او را اطاعت كنيد ، ذليل مى شويد ، و اگر او را معصيت كنيد ، به خداى عز و جلكافر مى شويد» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از وشّاء روايت كرده است كه گفت : حديث كرد مرا ابراهيم بن ابى بكر و گفت كه : شنيدم از ابو الحسن حضرت امام موسى كاظم عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه على عليه السلام درى است از درهاى هدايت؛ پس هر كه از در على عليه السلام داخل شود ، مؤمن باشد ، و هر كه از آن بيرون رود ، كافر باشد ، و هر كه در آن داخل نشود و از آن بيرون نرود ، در طبقه اى باشد كه خداى عز و جل را در باب ايشان مشيّت و خواست است ، كه آنچه خواهد ، با ايشان مى كند» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از ابن بكير ، از زراره ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اگر آنكه بندگان ، در وقتى كه جهالت داشته باشند و چيزى را ندانند ، بايستند و انكار نكنند ، كافر نشوند» .

.

ص: 132

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ نَصَبَ عَلِيّاً عليه السلام عَلَماً بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ، فَمَنْ عَرَفَهُ كَانَ مُؤْمِناً، وَ مَنْ أَنْكَرَهُ كَانَ كَافِراً، وَ مَنْ جَهِلَهُ كَانَ ضَالًا، وَ مَنْ نَصَبَ مَعَهُ شَيْئاً كَانَ مُشْرِكاً، وَ مَنْ جَاءَ بِوَلَايَتِهِ دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَ مَنْ جَاءَ بِعَدَاوَتِهِ دَخَلَ النَّارَ».

يُونُسُ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ، عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ عَلِيّاً عليه السلام بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ ، فَمَنْ دَخَلَ بَابَهُ كَانَ مُؤْمِناً ، وَ مَنْ خَرَجَ مِنْ بَابِهِ كَانَ كَافِراً، وَ مَنْ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ وَ لَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ كَانَ فِي الطَّبَقَةِ الَّتِي لِلّهِ فِيهِمُ الْمَشِيئَةُ».

166 _ بَابُ وُجُوهِ الْكُفْرِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَخْبِرْنِي عَنْ وُجُوهِ الْكُفْرِ فِي كِتَابِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ . قَالَ:«الْكُفْرُ فِي كِتَابِ اللّهِ عَلى خَمْسَةِ أَوْجُهٍ: فَمِنْهَا كُفْرُ الْجُحُودِ _ وَ الْجُحُودُ عَلى وَجْهَيْنِ _ وَ الْكُفْرُ بِتَرْكِ مَا أَمَرَ اللّهُ، وَ كُفْرُ الْبَرَاءَةِ، وَ كُفْرُ النِّعَمِ. فَأَمَّا كُفْرُ الْجُحُودِ، فَهُوَ الْجُحُودُ بِالرُّبُوبِيَّةِ، وَ هُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: لَا رَبَّ، وَ لَا جَنَّةَ، وَ لَا نَارَ، وَ هُوَ قَوْلُ صِنْفَيْنِ مِنَ الزَّنَادِقَةِ يُقَالُ لَهُمُ: الدَّهْرِيَّةُ، وَ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: «وَ ما يُهْلِكُنا إِلَا الدَّهْرُ» وَ هُوَ دِينٌ وَضَعُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ بِالِاسْتِحْسَانِ مِنْهُمْ عَلى غَيْرِ تَثَبُّتٍ مِنْهُمْ وَ لَا تَحْقِيقٍ لِشَيْءٍ مِمَّا يَقُولُونَ ، قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِنْ هُمْ إِلَا يَظُنُّونَ» أَنَّ ذلِكَ كَمَا يَقُولُونَ، وَ قَالَ: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ» يَعْنِي بِتَوْحِيدِ اللّهِ تَعَالى، فَهذَا أَحَدُ وُجُوهِ الْكُفْرِ. وَ أَمَّا الْوَجْهُ الْاخَرُ مِنَ الْجُحُودِ عَلى مَعْرِفَةٍ، فَهُوَ أَنْ يَجْحَدَ الْجَاحِدُ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ حَقٌّ قَدِ اسْتَقَرَّ عِنْدَهُ، وَ قَدْ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا» وَ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْكافِرِينَ» فَهذَا تَفْسِيرُ وَجْهَيِ الْجُحُودِ. وَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الْكُفْرِ كُفْرُ النِّعَمِ، وَ ذلِكَ قَوْلُهُ تَعَالى يَحْكِي قَوْلَ سُلَيْمَانَ عليه السلام : «هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّى لِيَبْلُوَنِى أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّى غَنِىٌّ كَرِيمٌ» . وَ قَالَ: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِى لَشَدِيدٌ» وَ قَالَ: «فَاذْكُرُونِى أَذْكُرْكُمْ وَ اشْكُرُوا لِى وَ لا تَكْفُرُونِ» . وَ الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الْكُفْرِ تَرْكُ مَا أَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بِهِ، وَ هُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْاءِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ» فَكَفَّرَهُمْ بِتَرْكِ مَا أَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بِهِ، وَ نَسَبَهُمْ إِلَى الْاءِيمَانِ، وَ لَمْ يَقْبَلْهُ مِنْهُمْ، وَ لَمْ يَنْفَعْهُمْ عِنْدَهُ، فَقَالَ: «فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَا خِزْىٌ فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللّهُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ» . وَ الْوَجْهُ الْخَامِسُ مِنَ الْكُفْرِ كُفْرُ الْبَرَاءَةِ، وَ ذلِكَ قَوْلُهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَحْكِي قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ عليه السلام : «كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتّى تُؤْمِنُوا بِاللّهِ وَحْدَهُ» يَعْنِي تَبَرَّأْنَا مِنْكُمْ، وَ قَالَ: يَذْكُرُ إِبْلِيسَ وَ تَبْرِئَتَهُ مِنْ أَوْلِيَائِهِ مِنَ الْاءِنْسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: «إِنِّى كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ» . وَ قَالَ: «إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِى الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً» يَعْنِي يَتَبَرَّأُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ» .

.

ص: 133

166 . باب در بيان وجوه و طورهاى كفر

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از فضيل بن يسار ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل على را بر پا كرد كه نشانه اى باشد در ميان آن جناب و آفريدگانش؛ پس هر كه او را بشناسند ، مؤمن باشد ، و هر كه او را انكار كند ، كافر باشد ، و هر كه به او جاهل باشد ، گمراه باشد ، و هر كه چيزى را با او بر پا كند ، مشرك باشد ، و هر كه بيايد در قيامت با دوستى او ، در بهشت داخل شود ، و هر كه بيايد با دشمنى او ، در آتش دوزخ درآيد» .

يونس ، از موسى بن بكر ، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه على عليه السلام درى است از درهاى بهشت؛ پس هر كه در او داخل شود ، مؤمن باشد ، و هر كه از درِ او بيرون رود ، كافر باشد ، و هر كه در آن داخل نشود و از آن بيرون نرود ، در طبقه اى باشد كه خدا را در باب ايشان مشيّت و خواست است ، كه آنچه خواهد ، با ايشان مى كند» (1) .

166 . باب در بيان وجوه و طورهاى كفرعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از بكر بن صالح ، از قاسم بن بريد ، از ابو عمرو زبيرى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : مرا خبر ده از وجوه و اقسام كفر كه در كتاب خداى عز و جل مذكور است . فرمود كه :«كفر ، در كتاب خداى عز و جل بر پنج وجه است؛ پس از جمله آنها ، كفر جحود و انكار است ، و آن بر دو وجه است . بعد از آن ، كفرى است كه به واسطه ترك كردن آن چيزى است كه خدا به آن امر فرموده است ، و كفر برائت و بيزارى ، و كفر نعمت ها . امّا كفر جحود و انكار ، انكار ربوبيّت و پروردگارى است ، كه بالمرّه خدا را انكار كند ، و اين گفتار كسى است كه مى گويد : پروردگارى نيست و بهشتى نيست و دوزخى نيست . و اين گفتار ، گفتار دو قسم از زندقيان است كه ايشان را دهريّه مى گويند (2) و ايشان ، آنانند كه مى گويند : «وَما يُهْلِكُنا اِلَا الدَّهْرُ» (3) ؛ يعنى : «وهلاك نمى كند ما را ، مگر مرور روزگار (4) » . و اين دينى است كه ايشان به استحسانى از جانب خود ، آن را از براى خويشتن وضع كردند و قرار دادند ، بى آنكه بر دليل و حجّتى باشند ، و آن را ثابت كرده باشند ، و نه آنكه چيزى را از آنچه مى گويند ، محقّق نموده باشند . خداى عز و جلفرموده است كه : «اِنْ هُمْ اِلَّا يَظُنُّونَ» (5) ؛ يعنى : نيستند ايشان ، مگر آنكه گمان مى كنند ، كه باعث ايشان بر آن ، محض پندار است» . و حضرت فرمود : «گمان مى كنند كه اين امر چنان است كه ايشان مى گويند ، و خدا فرموده است كه : «اِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا سَوآءٌ عَلَيْهِمْ ءَأَنْذَرتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤمِنُونَ» (6) ؛ يعنى : به درستى كه آنان كه كافر شده اند ، يكسان است بر ايشان ، كه آيا بترسانى ايشان را ، يا نترسانى ايشان را (يعنى خواه بترسانى و خواه نترسانى) ، كه ايشان ايمان نمى آورند» . و حضرت فرمود : «يعنى به توحيد و يگانگى خداى عز و جل؛ پس اين ، يكى از وجوه كفر است . و امّا وجه ديگر از كفرِ جحود و انكار ، با [وجود ]معرفت و شناسايى آن است كه انكاركننده انكار كند ، با آنكه او مى داند كه آن را كه انكار كرده ، حقّ است ، كه در نزد او قرار و استقرار دارد . و به حقيقت كه خداى عز و جل فرموده است كه : «وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوّاً» (7) ؛ يعنى : «و انكار كردند فرعون و قوم او به آنها (يعنى تكذيب كردند دلائل قدرت ما و براهين رسالت موسى عليه السلام را) ، و نفس هاى ايشان ، آنها را يقين داشت (يعنى مبيّن مى دانستند كه آنها از نزد خدا است و سحر نيست) ، و به زبان ، تكذيب آنها مى كردند از روى ستمكارى ، و ترفّع و بلندى و سركشى از ايمان» . و خدا فرموده است كه : «وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللّه ِ عَلَى الْكافِرينَ» (8) ؛ يعنى : ربودند يهودان ، پيش از فرود آمدن قرآن ، كه در وقت درماندگى ، طلب فتح و نصرت مى كردند به آن ، و به كسى كه اين قرآن بر او فرود آيد ، بر آنان كه كافر شده اند . پس آن هنگام كه آمد ايشان را آنچه شناخته بودند ، كافر شدند به آن . پس لعنت خدا و دورى از رحمت او بر كافران ، كه به علم خود كار نكردند ، و عناد و جحود ورزيدند» . و حضرت فرمود : «پس اين ، تفسير و بيان دو وجه جحود و انكار است . و وجه سيم از كفر ، كفر نعمت است . و آن قول خداى عز و جل است كه گفتار سليمان را حكايت مى فرمايد كه : «هذا مِنْ فَضْلِ رَبّى لِيَبْلُوَنى أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَاِنَّما يَشكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَاِنَّ رَبّى غَنىٌّ كَريمٌ» (9) ؛ يعنى : «اين استقرار و قرار گرفتن تخت بلقيس در نزد من ، در مدّت چشم زدن من ، از محض فضل پروردگار من است ، تا بيازمايد مرا ، كه آيا شكرگزارى مى كنم و آن را از محض فضل او مى دانم ، يا ناسپاسى مى كنم بر آن (به اينكه خود را در آن مدخليّت مى دهم ، يا در اداى شكر آن كوتاهى مى كنم) . و هر كه سپاس دارى كند نعمت خدا را ، پس جز اين نيست كه سپاس دارى مى نمايد از براى خود (چه شكر ، باعث دوام نعمت و موجب زيادتى آن است) . و هر كه كفران ورزد ، پس به درستى كه پروردگار من بى نيازى است صاحب كرم (كه به شكرگزارى بندگان احتياج ندارد ، و بر مستخفّان ، با وجود كفران ، بناى لطف و كرم دارد) . و فرموده است كه : «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَاَزيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ اِنَّ عَذابى لَشَديدٌ» (10) _ كه ترجمه آن گذشت ، مگر آخر آن ، كه ترجمه آن ، اين است كه _ : «و هر آينه اگر كافر شويد ، به درستى كه عذاب و نكال من بسيار سخت است» . و فرموده است كه : «فَاذْكُرُونى أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لى وَلا تَكْفُرُونَ» (11) ؛ يعنى : «پس ياد كنيد مرا به طاعت و عبادت ، تا ياد كنم شما را به ثواب و مغفرت . و شكرگزارى كنيد مرا به آن نعمت ها كه بر شما انعام كرده ام در دنيا و آخرت ، و ناسپاسى مكنيد مرا به انكار نعمت و معصيت» . و وجه چهارم از كفر ، ترك كردن آن چيزى است كه خداى عز و جل به آن امر فرموده ، و آن قول خداى عز و جل است كه : «وَاِذْ أَخَذْنا ميثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِمآئَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ * ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَريقا مِنْكُمْ مِنْ ديارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْاِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَاِنْ يَأتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ اِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزآءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ» (12) ؛ يعنى : و نيز ياد كنيد ، اى بنى اسرائيل! وقتى را كه فرا گرفتيم پيمان را از شما (يعنى از آباء و اجداد شما) ، و بر ايشان اين عهد بستيم كه مريزيد خون هاى خود را (يعنى خويشان و هم دينان خود را) ، و پيروى مكنيد نفس هاى خود را (يعنى آنها را كه به منزله جان هاى شمايند) ، از خانه ها و منزل هاى خويش؛ پس اقرار كرديد و اين عهد را قبول نموديد ، و حال آنكه شما گواهى مى دهيد بر اين معنى . بعد از آن ، شما آن گروهيد كه مى كشيد نفس هاى خود را ، و بيرون مى كنيد گروهى را از خويش ، از خانه ها و منزل هاى ايشان ، در حالى كه پشت به پشت هم مى دهيد ، و يكديگر را يارى و هوادارى مى كنيد بر ايشان ، و در بيرون كردن ايشان به گناه و ستمكارى و افزون طلبى . و اگر بيايند شما را در حالتى كه اسيران باشند ، فديه مى دهيد ايشان را ، و ايشان را باز مى خريد ، و حال آنكه آن؛ يعنى بيرون كردن ايشان ، حرام گردانيده شده است بر شما . آيا ، پس مى گرويد به پاره اى از كتاب تورات ، و كافر مى شويد به پاره اى ديگر؟» . و حضرت فرمود كه : «پس كفر ايشان ، به واسطه ترك كردن آن چيزى است كه خداى عز و جل ايشان را به آن امر فرموده . (و احتمال دارد كه معنى اين باشد كه : پس خدا به اين واسطه ، ايشان را نسبت به كفر داده) ، و ايشان را به سوى ايمان نسبت داده ، و آن را از ايشان قبول نفرموده ، و ايشان را در نزد آن جناب نفع نبخشيده ، پس فرموده است كه : «فَما جَزآءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ اِلّا خِزْىٌ فِى الْحَيوةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ اِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللّه ُ بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ» (13) . «پس نيست مكافات و سزاى كسانى كه اين را مى كنند از شما ، مگر رسوايى و خوارى در زندگانى دنيا ، و در روز قيامت برگردانيده مى شوند به سوى سخت ترين عذاب ،و خدا غافل و بى خبر نيست از آنچه مى كنند» . و وجه پنجم از كفر ، كفر برائت و بيزارى است ، و آن قول خداى عز و جل است كه گفتار ابراهيم عليه السلام را حكايت مى فرمايد كه : «كَفَرْنا بِكُمْ وَبَدا بَيْنَنا وَبَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَالْبَغْضآءُ أَبَدا حَتّى تُؤْمِنُوا بِاللّه ِ وَحْدَهُ» (14) ؛ يعنى : كافر شديم به شما ، (حضرت فرمود : يعنى بيزارى جستيم از شما) ، و ظاهر و آشكار شد در ميانه ما و ميانه شما ، دشمنى در دل و دشمنى به دست (از زدن و كشتن) هميشه ، تا آنكه ايمان آوريد به خدا ، در حالى كه تنها است و شريكى ندارد» . (15) و حضرت فرمود كه : «خدا فرموده است ، در حالتى كه شيطان و بيزارى جستن او را از دوستان خويش از آدميان ، در روزقيامت ذكر مى فرمايد ، كه : «اِنّى كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ» (16) ؛ يعنى : «به درستى كه من كافر شدم به آنچه مرا شريك گردانيديد پيش از اين در دنيا» . و فرموده است كه : «اِنَّما اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللّه ِ أَوْثانا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِى الْحَيوةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيمَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضا» (17) ؛ يعنى : جز اين نيست كه فرا گرفتيد از غير خدا بتانى چند را به خدايى ، براى دوستى ميان شما در زندگانى دنيا . پس در روز قيامت ، كافر شود بعضى از شما به بعضى ديگر» . و حضرت فرمود كه : «يعنى بعضى از شما از بعضى بيزارى جويد» (و لعنت كند بعضى از شما بعضى ديگر را) .

.


1- . و چند حديث اين باب ، در باب رواياتى كه در ولايت است ، مذكور شد ، با تفاوت و اختلاف در متن و سند . (مترجم)
2- . يعنى كسانى كه منسوب اند به سوى دهر و روزگار؛ چه ايشان ، همه حوادث و وقايع را به روزگار نسبت مى دهند . و در قاموس مذكور است كه : دهرى _ به فتح دال و به ضمّ آن _ ، آن است كه قائل باشد به بقاى دهر . (مترجم)
3- . جاثيه، 24.
4- . يعنى گردش شب و روز و گذشتن روزگار ، در هلاك نفس ما تأثير مى كند ، نه آنكه ملك الموت ، قبض روح ما مى كند به فرمان خدا . (مترجم)
5- . جاثيه، 24.
6- . بقره، 6.
7- . نمل، 14.
8- . بقره، 89.
9- . نمل، 40.
10- . ابراهيم، 7.
11- . بقره، 152.
12- . بقره، 84 و 85.
13- . بقره، 85.
14- . ممتحنه، 4.
15- . و حاصل مراد آن كه ، سبب عداوت و بغض ميان ما نيست ، مگر نگرويدن شما؛ پس مادامى كه آن باقى باشد ، اين نيز باقى است . (مترجم)
16- . ابراهيم، 22.
17- . عنكبوت، 25.

ص: 134

. .

ص: 135

. .

ص: 136

. .

ص: 137

. .

ص: 138

. .

ص: 139

. .

ص: 140

167 _ بَابُ دَعَائِمِ الْكُفْرِ وَ شُعَبِهِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ صَلَواتُ اللّه ِ عَلَيْهِ، قَالَ: «بُنِيَ الْكُفْرُ عَلى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: الْفِسْقِ، وَ الْغُلُوِّ، وَ الشَّكِّ، وَ الشُّبْهَةِ. وَ الْفِسْقُ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْجَفَاءِ، وَ الْعَمى، وَ الْغَفْلَةِ، وَ الْعُتُوِّ؛ فَمَنْ جَفَا احْتَقَرَ الْحَقَّ، وَ مَقَتَ الْفُقَهَاءَ، وَ أَصَرَّ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِيمِ؛ وَ مَنْ عَمِيَ نَسِيَ الذِّكْرَ، وَ اتَّبَعَ الظَّنَّ، وَ بَارَزَ خَالِقَهُ، وَ أَلَحَّ عَلَيْهِ الشَّيْطَانُ، وَ طَلَبَ الْمَغْفِرَةَ بِلَا تَوْبَةٍ وَ لَا اسْتِكَانَةٍ وَ لَا غَفْلَةٍ؛ وَ مَنْ غَفَلَ جَنى عَلى نَفْسِهِ، وَ انْقَلَبَ عَلى ظَهْرِهِ، وَ حَسِبَ غَيَّهُ رُشْداً، وَ غَرَّتْهُ الْأَمَانِيُّ، وَ أَخَذَتْهُ الْحَسْرَةُ وَ النَّدَامَةُ إِذَا قُضِيَ الْأَمْرُ، وَ انْكَشَفَ عَنْهُ الْغِطَاءُ، وَ بَدَا لَهُ مَا لَمْ يَكُنْ يَحْتَسِبُ؛ وَ مَنْ عَتَا عَنْ أَمْرِ اللّهِ شَكَّ؛ وَ مَنْ شَكَّ، تَعَالَى اللّهُ عَلَيْهِ، فَأَذَلَّهُ بِسُلْطَانِهِ، وَ صَغَّرَهُ بِجَلَالِهِ، كَمَا اغْتَرَّ بِرَبِّهِ الْكَرِيمِ، وَ فَرَّطَ فِي أَمْرِهِ. وَ الْغُلُوُّ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى التَّعَمُّقِ بِالرَّأْيِ، وَ التَّنَازُعِ فِيهِ، وَ الزَّيْغِ، وَ الشِّقَاقِ؛ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ، وَ لَمْ يَزْدَدْ إِلَا غَرَقاً فِي الْغَمَرَاتِ، وَ لَمْ تَنْحَسِرْ عَنْهُ فِتْنَةٌ إِلَا غَشِيَتْهُ أُخْرى، وَ انْخَرَقَ دِينُهُ، فَهُوَ يَهْوِي فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ؛ وَ مَنْ نَازَعَ فِي الرَّأْيِ وَ خَاصَمَ، شُهِرَ بِالْعَثَلِ مِنْ طُولِ اللَّجَاجِ؛ وَ مَنْ زَاغَ قَبُحَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ، وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ؛ وَ مَنْ شَاقَّ اعْوَرَّتْ عَلَيْهِ طُرُقُهُ، وَ اعْتَرَضَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ، فَضَاقَ عَلَيْهِ مَخْرَجُهُ إِذَا لَمْ يَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُؤْمِنِينَ. وَ الشَّكُّ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْمِرْيَةِ، وَ الْهَوى ، وَ التَّرَدُّدِ، وَ الِاسْتِسْلَامِ، وَ هُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «فَبِأَىِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى» ». وَ فِي رِوَايَةٍ أُخْرى:«عَلَى الْمِرْيَةِ، وَ الْهَوْلِ مِنَ الْحَقِّ، وَ التَّرَدُّدِ، وَ الِاسْتِسْلَامِ لِلْجَهْلِ وَ أَهْلِهِ». «فَمَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ؛ وَ مَنِ امْتَرى فِي الدِّينِ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ، وَ سَبَقَهُ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ أَدْرَكَهُ الْاخِرُونَ، وَ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيْطَانِ؛ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَ الْاخِرَةِ هَلَكَ فِيمَا بَيْنَهُمَا، وَ مَنْ نَجَا مِنْ ذلِكَ، فَمِنْ فَضْلِ الْيَقِينِ، وَ لَمْ يَخْلُقِ اللّهُ خَلْقاً أَقَلَّ مِنَ الْيَقِينِ. وَ الشُّبْهَةُ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: إِعْجَابٍ بِالزِّينَةِ، وَ تَسْوِيلِ النَّفْسِ، وَ تَأَوُّلِ الْعِوَجِ، وَ لَبْسِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ؛ وَ ذلِكَ بِأَنَّ الزِّينَةَ تَصْدِفُ عَنِ الْبَيِّنَةِ، وَ أَنَّ تَسْوِيلَ النَّفْسِ يُقَحِّمُ عَلَى الشَّهْوَةِ، وَ أَنَّ الْعِوَجَ يَمِيلُ بِصَاحِبِهِ مَيْلاً عَظِيماً، وَ أَنَّ اللَّبْسَ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، فَذلِكَ الْكُفْرُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ».

.

ص: 141

167 . باب در بيان ستون هاى كفر و شعبه هاى آن

167 . باب در بيان ستون هاى كفر و شعبه هاى آنعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از ابراهيم بن عمر يمانى ، از عمر بن اذينه ، از ابان بن ابى عيّاش ، از سليم بن قيس هلالى ، از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«كفر ، بر چهار ستون بنا شده است و آنها : فسق ، و بيرون رفتن است از دايره فرمان خدا ، و غلوّ ، و شك و شبهه . و فسق ، بر چهار شعبه است : بر جفا و كورى و غفلت و سركشى؛ پس هر كه جفا كند ، خلق را كوچك شمارد ، و فقها را دشمن دارد ، و بر گناه بزرگ اصرار كند . و هر كه كور باشد از دين حق ، ياد خدا را فراموش كند ، و گمان را پيروى نمايد ، و با آفريدگار خود به علانيه جنگ كند ، و شيطان بر او و گمراهى او اصرار كند ، و آمرزش گناهان را طلبد ، بى آنكه توبه كند ، يا تضرّع و زارى نمايد ، يا غفلتى داشته باشد (بلكه دانسته گناه كرده ، و از روى عمد و قصد آن را به جا آورده) ، و هر كه غفلت داشته باشد ، بر نفس خود جنايت كند و آسيب گناه به آن رساند ، و بر پشت خويش برگردد و پس پس رود ، و گمراهى خود را ، راه راست پندارد ، و آرزوها ، او را گول زند ، و حسرت و پشيمانى ، او را فرا گيرد ، چون امر گذارده شود و پرده غفلت از پيش رويش برطرف شود ، و از برايش ظاهر گردد آنچه نبود كه بپندارد (1) . و هر كه از امر خداى عز و جل سركشى كند ، شك كند ، و هر كه شك كند ، خدا بر او بلندى و برترى جويد؛ پس او را به سلطنت و تسلّطى كه دارد ، خوار كند ، و به بزرگوارى خود ، او را حقير و بى مقدار كند ، چنان كه به پروردگار خويش كه صاحب كرم است فريفته شده ، و به اين سبب در امر او سهل انگارى و كوتاهى كرده است . و غُلوّ ، بر چهار شعبه است : بر فرو رفتن در چيزى به رَأى خود ، و تنازع و دشمنى كردن در آن ، و ميل كردن از حق ، و مخالفت؛ پس هر كه در چيزى فرو رود ، به سوى حق بازگشت نكند ، و غير از غرق شدن در گرداب هاى باطل ، چيزى را نيفزايد ، و فتنه اى از او برطرف نشود ، مگر آنكه فتنه ديگر او را فرو گيرد و دينش دريده شود؛ پس او فرو مى رود در كارى شوريده و مضطرب و به هم برآمده . و هر كه در رأى خود منازعه نمايد و دشمنى كند ، به حماقت و بى عقلى مشهور شود ، به جهت طول لجاجت و ستيزه . و هر كه از حق ميل كند ، خوبى در نزد او زشت شود ، و بدى در نزد او نيكو شود . و هر كه مخالفت ورزد ، راه هاى او بر او كور و پوشيده گردد (2) ، (كه هيچ نشانى در آن نباشد) ، و كارش بر او معرّض شود (كه حائل و مانع به هم رساند) ، و بيرون رفتنگاهش بر او تنگ شود ، چون راه مؤمنان را پيروى نكند . و شكّ ، بر چهار شعبه است : بر مريه؛ يعنى شك بر امور ، (يا مجادله و خصومت) ، و خواهش نفس ، و تردّد و انقياد . و آن قول خداى عز و جل است كه : «فَبِأَىِّ الآءِ رَبِّكَ تَتَمارى» (3) ؛ يعنى : پس به كدام يك از نعمت هاى پروردگار خود شكّ مى كنى» (4) . و در روايت ديگر چنين است كه : «بر مريه ، و ترسيدن از حقّ ، و تردّد و انقياد ، و تسليم شدن از براى جهل و اهل آن» . «پس هر كه او را در هول و ترس افكند ، آنچه در پيش روى او است ، بر پاشنه هاى خويش برگردد و پس پس رود . هر كه در دين به شك افتد ، در شكّ تردّد كند و سرگردان شود ، و پيشينيان از مؤمنان بر او پيشى گيرند ، و پسينيان او را دريابند و به او رسند ، و سُم هاى شيطان او را پامال كند (كه لگدكوب آن ملعون شود) . و هر كه از براى هلاكت دنيا و آخرت گردن نهد ، در ميان اين دو ، هلاك گردد . و هر كه از آن رهايى يابد ، از فضل يقين خواهد بود ، و خداى عز و جل خلقى را نيافريده كه از يقين كمتر باشد (5) . و شبهه ، بر چهار شعبه است : خوش آمدن به آرايش دنيا و آراستن نفس ، و چيزى را جلوه دادن در نظر اين كس ، و تأويل و بيان كجى ، و آميختن حق به باطل . و اين ، به سبب آن است كه زينت و آرايش دنيا ، از حجّت و گواه مى كيباند (6) ، و آراستن نفس اين كس را به زور بر سر شهوت و خواهش نفس مى برد و در آن داخل مى كند ، و كجى ، صاحب خود را ميل مى دهد ، ميلى بزرگ ، و آميزش و آشفتگى ، تاريكى چند است كه بعضى از آنها در بالاى بعضى است (7) پس آنچه مذكور شد ، كفر و ستون ها و شعبه هاى آن است» .

.


1- . يعنى حتى به آن گمان نمى برد .
2- . . و بنابر بعضى از نسخه هاى كافى ، راه هاى او بر او دشوار شود .
3- . نجم، 55.
4- . . و خطاب با حضرت رسالت است ، و مراد از آن ، امّت . (مترجم)
5- . يعنى افراد يقين دار اندك اند .
6- . كيباندن ، حالت متعدى فعل كيبيدن به معناى برگرداندن و از راه به در بردن و منحرف كردن است . ر . ك : فرهنگ عميد و دهخدا .
7- . اشاره به آيه قرآن است و معناى آن تاريكى بسيار زياد و روى هم است .

ص: 142

. .

ص: 143

. .

ص: 144

168 _ بَابُ صِفَةِ النِّفَاقِ وَ الْمُنَافِقِقَالَ عليه السلام :«وَ النِّفَاقُ عَلى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الْهَوى، وَ الْهُوَيْنَا، وَ الْحَفِيظَةِ، وَ الطَّمَعِ . فَالْهَوى عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْبَغْيِ، وَ الْعُدْوَانِ، وَ الشَّهْوَةِ، وَ الطُّغْيَانِ؛ فَمَنْ بَغى كَثُرَتْ غَوَائِلُهُ، وَ تُخُلِّيَ مِنْهُ، وَ قُصِرَ عَلَيْهِ؛ وَ مَنِ اعْتَدَى لَمْ يُؤْمَنْ بَوَائِقُهُ، وَ لَمْ يَسْلَمْ قَلْبُهُ، وَ لَمْ يَمْلِكْ نَفْسَهُ عَنِ الشَّهَوَاتِ؛ وَ مَنْ لَمْ يَعْذِلْ نَفْسَهُ فِي الشَّهَوَاتِ خَاضَ فِي الْخَبِيثَاتِ؛ وَ مَنْ طَغى ضَلَّ عَلى عَمْدٍ بِلَا حُجَّةٍ. وَ الْهُوَيْنَا عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْغِرَّةِ، وَ الْأَمَلِ، وَ الْهَيْبَةِ، وَ الْمُمَاطَلَةِ؛ وَ ذلِكَ بِأَنَّ الْهَيْبَةَ تَرُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَ الْمُمَاطَلَةَ تُفَرِّطُ فِي الْعَمَلِ حَتّى يَقْدَمَ عَلَيْهِ الْأَجَلُ؛ وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ عَلِمَ الْاءِنْسَانُ حَسَبَ مَا هُوَ فِيهِ، وَ لَوْ عَلِمَ حَسَبَ مَا هُوَ فِيهِ، مَاتَ خُفَاتاً مِنَ الْهَوْلِ وَ الْوَجَلِ؛ وَ الْغِرَّةَ تَقْصُرُ بِالْمَرْءِ عَنِ الْعَمَلِ. وَ الْحَفِيظَةُ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَى الْكِبْرِ، وَ الْفَخْرِ، وَ الْحَمِيَّةِ، وَ الْعَصَبِيَّةِ؛ فَمَنِ اسْتَكْبَرَ أَدْبَرَ عَنِ الْحَقِّ؛ وَ مَنْ فَخَرَ فَجَرَ؛ وَ مَنْ حَمِيَ أَصَرَّ عَلَى الذُّنُوبِ؛ وَ مَنْ أَخَذَتْهُ الْعَصَبِيَّةُ جَارَ، فَبِئْسَ الْأَمْرُ أَمْرٌ بَيْنَ إِدْبَارٍ وَ فُجُورٍ، وَ إِصْرَارٍ وَ جَوْرٍ عَلَى الصِّرَاطِ . وَ الطَّمَعُ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ: الْفَرَحِ، وَ الْمَرَحِ، وَ اللَّجَاجَةِ، وَ التَّكَاثُرِ؛ فَالْفَرَحُ مَكْرُوهٌ عِنْدَ اللّهِ ، وَ الْمَرَحُ خُيَلَاءُ، وَ اللَّجَاجَةُ بَلَاءٌ لِمَنِ اضْطَرَّتْهُ إِلى حَمْلِ الْاثَامِ، وَ التَّكَاثُرُ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ شُغُلٌ وَ اسْتِبْدَالُ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ. فَذلِكَ النِّفَاقُ وَ دَعَائِمُهُ وَ شُعَبُهُ، وَ اللّهُ قَاهِرٌ فَوْقَ عِبَادِهِ، تَعَالى ذِكْرُهُ، وَ جَلَّ وَجْهُهُ، وَ أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ، وَ انْبَسَطَتْ يَدَاهُ، وَ وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَتُهُ، وَ ظَهَرَ أَمْرُهُ، وَ أَشْرَقَ نُورُهُ، وَ فَاضَتْ بَرَكَتُهُ، وَ اسْتَضَاءَتْ حِكْمَتُهُ، وَ هَيْمَنَ كِتَابُهُ، وَ فَلَجَتْ حُجَّتُهُ، وَ خَلَصَ دِينُهُ، وَ اسْتَظْهَرَ سُلْطَانُهُ، وَ حَقَّتْ كَلِمَتُهُ، وَ أَقْسَطَتْ مَوَازِينُهُ، وَ بَلَّغَتْ رُسُلُهُ، فَجَعَلَ السَّيِّئَةَ ذَنْباً، وَ الذَّنْبَ فِتْنَةً، وَ الْفِتْنَةَ دَنَساً؛ وَ جَعَلَ الْحُسْنى عُتْبى، وَ الْعُتْبى تَوْبَةً، وَ التَّوْبَةَ طَهُوراً؛ فَمَنْ تَابَ اهْتَدى؛ وَ مَنِ افْتُتِنَ غَوى مَا لَمْ يَتُبْ إِلَى اللّهِ، وَ يَعْتَرِفْ بِذَنْبِهِ، وَ لَا يَهْلِكُ عَلَى اللّهِ إِلَا هَالِكٌ. اللّهَ اللّهَ؛ فَمَا أَوْسَعَ مَا لَدَيْهِ مِنَ التَّوْبَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْبُشْرى وَ الْحِلْمِ الْعَظِيمِ! وَ مَا أَنْكَلَ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْأَنْكَالِ وَ الْجَحِيمِ وَ الْبَطْشِ الشَّدِيدِ! فَمَنْ ظَفِرَ بِطَاعَتِهِ اجْتَلَبَ كَرَامَتَهُ؛ وَ مَنْ دَخَلَ فِي مَعْصِيَتِهِ ذَاقَ وَبَالَ نَقِمَتِهِ، وَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ».

.

ص: 145

168 . باب در بيان صفت نفاق و منافق

168 . باب در بيان صفت نفاق و منافق (1)و كلينى رضى الله عنه فرموده است كه : آن حضرت فرمود :«و نفاق ، بر چهار ستون بنا شده : بر هوا ، و هُوَينا؛ يعنى خواهش نفس و آنچه آسان ترك باشد (2) ، و حفيظه؛ يعنى خشم گرفتن و ننگ و عار داشتن ، و طمع . پس هوا ، بر چهار شعبه است : بر بغى و عدوان و شهوت و طغيان . پس هر كه بغى و ستم كند ، سختى ها و بدى هاى او بسيار شود ، و (دنيا) از لوث وجودش خالى گردد ، و ستمديده بر او يارى داده شود . و هر كه تعدّى كند و از حدّ درگذرد ، از بدى هاى او ايمن نتوان بود ، (يا از بدى هاى خويش ايمن نباشد و حوادث زمانه به او رسد) و دلش سالم نباشد ، و مالك نفس خود نشود از خواهش هاى آن . و هر كه نفس خود را در شهوت ها ميل ندهد (3) ، در پليدى ها فرو رود . و هر كه طغيان كند از روى عمد ، گمراه شود ، بى آنكه حجّتى داشته باشد . و هُوَيْنا و آنچه آسان ترك باشد ، بر چهار شعبه است : بر فريفتگى و غفلت و اميدوارى و ترسيدن و دفع الوقت . و اينك ، به جهت آن است كه ترس ، اين كس را از حق برمى گرداند ، و دفع الوقت ، موجب تفريط و كوتاهى كردن در عمل مى شود ، تا وقتى كه مرگ بر او وارد شود . و اگر اميدوارى نبود ، آدمى حسب آنچه را كه او در آن است ، مى دانست ، و اگر حسب آنچه را كه او در آن است ، مى دانست ، به مرگ ناگهانى مى مرد ، به جهت هول و ترس . و غفلت و فريفتگى ، مرد را از عمل منع مى كند (و چنان مى كند كه دستش به آن نرسد) . و حفيظه ، بر چهار شعبه است : بر تكبّر و فخر و حميّت و عصبيّت پس هر كه تكبّر ورزد ، از حقّ رو بگرداند و به آن پشت كند . و هر كه فخر كند و بنازد ، نابكار گردد . و هر كه حميّت داشته باشد ، بر گناه اصرار كند . و هر كه عصبيّت او را فرا گيرد ، از راه راست ميل كند . پس بد امرى است ، امرى كه در ميان پشت كردن از حق و نابكارى و اصرار بر گناه و ميل كردن از راه راست باشد ، كه خالى نباشد از يكى از اينها . و طمع ، بر چهار شعبه است : فرح و مرح (يعنى شادى و شدّت شادى و نشاط و خرّمى) ، و لجاجت و تكاثر؛ (يعنى ستيزه و مفاخرت بر يكديگر ، بر بسيارى قبيله و عشيره) . و فرح ، در نزد خداى عز و جل مكروه و ناخوش است ، و مرح ، تكبّر است ، و لجاجت و ستيزه ، بلاء و زحمت است از براى كسى كه ناچار كند او را به سوى برداشتن گناهان ، و تكاثر و مفاخرت ، بازى و بازيچه و باعث مشغول شدن دِل ، و بَدَل كردن آن چيزى است كه آن فروتر و زبون تر است به چيزى كه آن بهتر و نيكوتر است. پس آنچه مذكور شد ، نفاق و ستون ها و شعبه هاى آن است . و خداى عز و جل قاهر و غالب است بر بالاى بندگان خويش (يعنى بر همه كس غالب است ، و هيچ كس بر او غلبه نتواند كرد) ، ذكر آن جناب برتر ، و ذات مقدّسش بزرگوارتر از آن است كه كسى درك آن تواند كرد . و نيكو گردانيد هر چيزى را كه آفريد ، و دست هايش گشاده (كه كنايه است از جود و بخشش) . و رحمتش هر چيزى را فرا گرفته ، و امرش ظاهر و هويدا ، و نورش تابان و درخشان ، و بركتش سرريز ، و حكمتش روشن گرديده ، و كتابش شاهد و رقيب بر ساير كتاب ها ، و حجّتش راست و برپا ، و دينش خالص ، و سلطانش قوى ، و سخنش ثابت شده ، و ترازوهاى عدلش راست ايستاده (كه حيف و ميلى در آن نيست) ، و رسولان او تبليغ رسالتش كردند؛ پس بدى را گناه قرار داده ، و گناه را فتنه ، و فتنه را چركى و كثافت ، و خوبى را رضاجويى گردانيده ، و رضاجويى را توبه ، و توبه را طهور و آلت پاكى قرار داده؛ پس هر كه توبه كند ، راه راست يابد . و هر كه فريفته شود ، گمراه شود ، مادامى كه به سوى خداى عز و جل بازگشت و توبه نكند ، و به گناه خود اعتراف و اقرار ننمايد . و بر خداى عز و جلهلاك نمى شود ، مگر كسى كه فى الحقيقه هالك باشد . از خدا بترسيد و فضل او را اميد داريد؛ پس چه بسيار گشاده است آنچه در نزد او است ، از توبه و رحمت و بشارت و بردبارى بزرگ . و چه بند سختى است آنچه در نزد او است ، از بندها و دوزخ و گرفتن سخت ، كه در نهايت سختى است؛ پس هر كه به طاعت آن جناب فيروزى يابد ، كرامت او را در نزد خود كشد . و هر كه در معصيتش داخل شود ، وبال سختى و عقوبتش را بچشَد ، و از پس اندك زمانى ، هر آينه پشيمان خواهند گرديد» .

.


1- . و نفاق _ به كسر نون _ ، كردار منافق است ، و آن دورويى كردن است؛ چه منافق ، در دين ، كفر را پنهان مى كند ، و در آشكار ، اظهار ايمان مى نمايد . و زمخشرى گفته است كه : امّا ناميدن آنكه چيزى را مرتكب شود كه به واسطه آن به فسق منسوب شود و فاسق باشد ، به منافق ، به جهت تغليظ و سخت گيرى است . و از جمله آن است قول پيغمبر كه فرموده : سه چيز است كه هر كه آنها در او باشد ، منافق است ، و اگرچه روزه گيرد و نماز را به جا آورد ، و گمان كند كه او مسلمان است : كسى كه چون خبر دهد ، دروغ گويد ، و چون وعده دهد ، خلف كند ، و چون امين داشته شود كه او را امين گردانى ، خيانت كند . (مترجم)
2- . هُوَيْنا _ به ضمّ هاء _ ، تصغير «هوُنى» است كه مؤنّث «أَهْوَن» به معنى آسان تر است .
3- . در متن عربى «يعذل» به معناى سرزنش است ولى گويى نسخه مترجم «يعدل» بوده كه يكى از معانى آن ميل و انحراف است .

ص: 146

. .

ص: 147

. .

ص: 148

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ جَمِيعاً، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ، قَالَ:كَتَبْتُ إِلى أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَكَتَبَ عليه السلام إِلَيَّ: « «إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النّاسَ وَ لا يَذْكُرُونَ اللّهَ إِلَا قَلِيلاً مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً» لَيْسُوا مِنَ الْكَافِرِينَ ، وَ لَيْسُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ لَيْسُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ، يُظْهِرُونَ الْاءِيمَانَ، وَ يَصِيرُونَ إِلَى الْكُفْرِ وَ التَّكْذِيبِ ؛ لَعَنَهُمُ اللّهُ».

.

ص: 149

محمد بن يحيى ، از حسين بن اسحاق ، از على بن مهزيار ، از محمد بن عبد الحميد و حسين بن سعيد ، هر دو از محمد بن فضيل روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام موسى كاظم عليه السلام نوشتم و آن حضرت را از مسئله اى سؤال كردم . پس آن حضرت عليه السلام به سوى من نوشت كه :« «اِنَّ الْمُنافِقينَ يُخادِعُونَ اللّه َ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَاِذا قامُوا اِلَى الصَّلوةِ قامُوا كُسالى يُرآؤُنَ النّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللّه َ اِلّا قَليلاً * مُذَبْذَبينَ بَيْنَ ذلِكَ لا اِلى هؤُلاءِ وَلا اِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللّه ُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبيلاً» (1) ؛ يعنى : «به درستى كه منافقان ، به اعتقاد خود فريب مى دهند خدا را (در اظهار اسلام ، و پنهان كردن كفر) ، و آن جناب ، در فريب دادن ، بر ايشان غالب است (2) . و چون برخيزند به سوى نماز ، برخيزند ، در حالتى كه كاهلان و تنبل باشند (مانند كسى كه او را به زور بر كارى داشته باشند) . خود را به مردمان مى نمايند (و به ريا نماز مى گذارند ، تا اهل ايمان بپندارند كه ايشان مؤمنانند . و اگر كسى از اصحاب ايشان نبيند ، ترك نماز مى كنند) و ياد نمى كنند خدا را ، مگر ياد كردنى اندك (كه آن در زمانى است كه مردم ايشان را ببينند) ، در حالتى كه متحيّر و متردّدند در ميان ايمان و كفر . نه با گروه مؤمنانند (به جهت كفر باطن) و نه با جماعت كافرانند (به جهت اسلام ظاهر) . و هر كه را خداى _ تعالى _ فرو گذارد و خذلان نمايد (به جهت عناد و جحود او) ، پس نيابى از براى او راهى را به سوى حق و ثواب» . و حضرت فرمود كه : «ايشان ، از جمله كافران نيستند ، و از جمله مؤمنان نيستند ، و از جمله مسلمانان نيستند ، ايمان را اظهار مى كنند و به سوى كفر و تكذيب باز مى گردند ، خدا ايشان را لعنت كند» .

.


1- . نساء، 142 و 143.
2- . چه ، در ظاهر ، حكم به اسلام و طهارت ايشان نموده ، و ساير احكام مسلمانان را بر ايشان جارى فرموده ، و در باطن ، ايشان را كافر مى داند ، و احكام كافران را بر ايشان جارى مى فرمايد در قيامت؛ بلكه ايشان را بدتر از كافران ، و عذاب ايشان را ، سخت تر از عذاب ايشان قرار خواهد داد ، و با ايشان ، كارى چند خواهد كرد كه با كافران نخواهد كرد . (مترجم)

ص: 150

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ الْأَصَمِّ، عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِمَا ، قَالَ:«إِنَّ الْمُنَافِقَ يَنْهى وَ لَا يَنْتَهِي، وَ يَأْمُرُ بِمَا لَا يَأْتِي، وَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ اعْتَرَضَ» _ قُلْتُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ، وَ مَا الِاعْتِرَاضُ؟ قَالَ: «الِالْتِفَاتُ _ وَ إِذَا رَكَعَ رَبَضَ؛ يُمْسِي وَ هَمُّهُ الْعَشَاءُ وَ هُوَ مُفْطِرٌ ، وَ يُصْبِحُ وَ هَمُّهُ النَّوْمُ وَ لَمْ يَسْهَرْ؛ إِنْ حَدَّثَكَ كَذَبَكَ ، وَ إِنِ ائْتَمَنْتَهُ خَانَكَ ، وَ إِنْ غِبْتَ اغْتَابَكَ ، وَ إِنْ وَعَدَكَ أَخْلَفَكَ».

عَنْهُ، عَنِ ابْنِ جُمْهُورٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سَمَاعَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ بَحْرٍ رَفَعَهُ مِثْلَ ذلِكَ ، وَ زَادَ فِيهِ:«إِذَا رَكَعَ رَبَضَ، وَ إِذَا سَجَدَ نَقَرَ، وَ إِذَا جَلَسَ شَغَرَ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَثَلُ الْمُنَافِقِ مَثَلُ جِذْعِ النَّخْلِ ، أَرَادَ صَاحِبُهُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ فِي بَعْضِ بِنَائِهِ، فَلَمْ يَسْتَقِمْ لَهُ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي أَرَادَ، فَحَوَّلَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، فَلَمْ يَسْتَقِمْ لَهُ، فَكَانَ آخِرُ ذلِكَ أَنْ أَحْرَقَهُ بِالنَّارِ».

.

ص: 151

حسين بن محمد ، از محمد بن جمهور ، از عبد اللّه بن عبد الرحمان اصم ، از هيثم بن واقد ، از محمد بن سليمان ، از ابن مسكان ، از ابو حمزه ، از حضرت على بن الحسين عليهماالسلامروايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه منافق نهى مى كند و خود باز نمى ايستد ، و امر مى كند به آنچه خود آن را نمى آورد ، و چون به سوى نماز برخيزد ، اعتراض مى كند» . عرض كردم : يابن رسول اللّه ! اعتراض چيست؟ فرمود : «التفات (1) . پس چون ركوع كند ، مانند گوسفند فرو خوابد . شام مى كند و مقصودش ، خوردنىِ شام است (كه چه چيز بخورد) ، و حال آنكه او روزه دار نبوده ، و صبح مى كند و همّتش خوابيدن است ، با آنكه بيدار خوابى نكشيده . اگر تو را خبرى دهد ، دروغ گويد ، و اگر او را امين دارى ، با تو خيانت ورزد ، و اگر غائب شوى ، تو را غيبت نمايد ، و اگر تو را وعده دهد ، با تو خلف وعده كند» .

از او ، از ابن جمهور ، از سليمان بن سماعه ، از عبد الملك بن بحر ، مثل اين روايت كرده است و آن را مرفوع ساخته ، و در آن ، اين را زياد كرده است كه :«چون ركوع كند ، مانند گوسفند فرو خوابد ، و چون به سجده رود ، به سرعت سر بر زمين زند ، چنان كه مرغ منقار بر زمين بزند ، و چون بنشيند ، مانند سگ پاى خود را بالا گيرد» .

ابو على اشعرى ، از حسن بن على كوفى ، از عثمان بن عيسى ، از سعيد بن يسار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : داستان و قصّه منافق ، چون داستان تنه درختى است كه صاحب آن خواسته باشد كه در بعضى از عمارات خويش به آن منتفع شود . پس از برايش استقامت به هم نرساند ، در آنجا كه اراده كرده است؛ پس آن را در جايى ديگر نقل كند ، و در آنجا نيز استقامت نداشته باشد و راست نيايد؛ پس آخر و عاقبتش اين باشد كه آن را به آتش بسوزاند» .

.


1- . يعنى به اين طرف و آن طرف نگريستن ، يا التفات ، خصوص پشت سر نگريستن است .

ص: 152

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ، عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَا زَادَ خُشُوعُ الْجَسَدِ عَلى مَا فِي الْقَلْبِ، فَهُوَ عِنْدَنَا نِفَاقٌ».

169 _ بَابُ الشِّرْكِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ بُرَيْدٍ الْعِجْلِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَدْنى مَا يَكُونُ الْعَبْدُ بِهِ مُشْرِكاً، قَالَ: فَقَالَ:«مَنْ قَالَ لِلنَّوَاةِ: إِنَّهَا حَصَاةٌ، وَ لِلْحَصَاةِ: إِنَّهَا نَوَاةٌ ثُمَّ دَانَ بِهِ».

عَنْهُ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْاءِنْسَانُ مُشْرِكاً، قَالَ: فَقَالَ :«مَنِ ابْتَدَعَ رَأْياً، فَأَحَبَّ عَلَيْهِ، أَوْ أَبْغَضَ عَلَيْهِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جَبَلَةَ، عَنْ سَمَاعَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلَا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ» قَالَ:«يُطِيعُ الشَّيْطَانَ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ، فَيُشْرِكُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ ضُرَيْسٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلَا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ» قَالَ: «شِرْكُ طَاعَةٍ، وَ لَيْسَ شِرْكَ عِبَادَةٍ». وَ عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّهَ عَلى حَرْفٍ» قَالَ:عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ ضُرَيْسٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلَا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ» قَالَ: «شِرْكُ طَاعَةٍ، وَ لَيْسَ شِرْكَ عِبَادَةٍ». وَ عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّهَ عَلى حَرْفٍ» قَالَ: «إِنَّ الْايَةَ تَنْزِلُ فِي الرَّجُلِ، ثُمَّ تَكُونُ فِي أَتْبَاعِهِ». ثُمَّ قُلْتُ: كُلُّ مَنْ نَصَبَ دُونَكُمْ شَيْئاً، فَهُوَ مِمَّنْ يَعْبُدُ اللّهَ عَلى حَرْفٍ؟ فَقَالَ: «نَعَمْ، وَ قَدْ يَكُونُ مَحْضاً» .

.

ص: 153

169 . باب در بيان شرك

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از محمد بن حسن بن شمّون ، از عبد اللّه بن عبد الرحمان ، از مسمع بن عبد الملك ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : آنچه خشوع و فروتنى تن زياد باشد ، بر آنچه در دل است ، در نزد ما نفاق است» .

169 . باب در بيان شرك (1)على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از بريد عجلى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از كمتر چيزى كه بنده به آن مشرك مى باشد . بريد مى گويد كه : حضرت فرمود :«هر كه از براى استخوان[= هسته ]خرما بگويد كه آن سنگريزه است ، و از براى سنگريزه بگويد كه آن استخوان خرما است ، بعد از آن ، به آن اعتقاد و ديندارى كند» .

از او ، از عبد اللّه بن مسكان ، از ابو العبّاس روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از كمتر چيزى كه آدمى به آن مشرك مى باشد . راوى مى گويد كه : حضرت فرمود كه :«هر كه رأيى را اختراع كند و از پيش خود مذهبى را بيرون آورد ، پس بر آن ، با فرمانبرداران خود دوستى كند ، و بر آن ، با نافرمانان خويش دشمنى كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از يحيى بن مبارك ، از عبد اللّه بن جبله ، از سماعه ، از ابو بصير و اسحاق بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام در قول خداى عز و جل : «وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّه ِ اِلّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ» (2) ، كه آن حضرت فرمود :«شيطان را اطاعت مى كند ، از آنجا كه نمى داند؛ پس شرك مى آورد» . و ترجمه آيه اين است كه : «و ايمان نمى آورند بيشتر مردمان به خداى _ تعالى _ ، و صفات كمال و نُعوت جلال او ، و اقرار نمى كنند به خالقيّت او ، مگر در حالى كه ايشان شرك آورندگانند ، و غيرِ او را با او پرستش مى كنند» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از ابن بكير ، از ضريس ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّه ِ اِلّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ» (3) ، كه آن حضرت فرمود :«مراد شرك طاعت است ، نه شرك عبادت» (يعنى غير خدا را فرمانبردارى كردند ، نه پرستش) . و ضريس مى گويد كه : نيز از آن حضرت سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّه َ عَلى حَرْفٍ» (4) (تا آخر آيه ، كه بعد از اين با ترجمه مذكور خواهد شد) . فرمود : «به درستى كه آيه فرود مى آيد در باب مردى [كه] بعد از آن در پيروان او مى باشند» . پس عرض كردم كه : هر كه غير از شما چيزى را برپا كند ، و امامى را نصب نمايد ، پس او از جمله كسانى است كه خدا را به يگانگى پرستش مى كند بر طرف و كناره اى (يعنى نه در وسط حقيقى؟) . فرمود : «آرى ، و گاه است كه كافر محض مى باشد» .

.


1- . و شرك _ به كسر اوّل و سكون دويم _ ، كافر شدن است و انباز گرفتن در خداى بى شريك . (مترجم)
2- . يوسف، 106.
3- . يوسف، 106.
4- . حج، 11.

ص: 154

يُونُسُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ، عَنْ حَسَّانَ الْجَمَّالِ، عَنْ عَمِيرَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: «أُمِرَ النَّاسُ بِمَعْرِفَتِنَا وَ الرَّدِّ إِلَيْنَا وَ التَّسْلِيمِ لَنَا» ثُمَّ قَالَ:يُونُسُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ، عَنْ حَسَّانَ الْجَمَّالِ، عَنْ عَمِيرَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ: «أُمِرَ النَّاسُ بِمَعْرِفَتِنَا وَ الرَّدِّ إِلَيْنَا وَ التَّسْلِيمِ لَنَا» ثُمَّ قَالَ: «وَ إِنْ صَامُوا وَ صَلَّوْا وَ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَ جَعَلُوا فِي أَنْفُسِهِمْ أَنْ لَا يَرُدُّوا إِلَيْنَا، كَانُوا بِذلِكَ مُشْرِكِينَ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ يَحْيَى الْكَاهِلِيِّ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«لَوْ أَنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللّهَ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ، وَ آتَوُا الزَّكَاةَ، وَ حَجُّوا الْبَيْتَ، وَ صَامُوا شَهْرَ رَمَضَانَ، ثُمَّ قَالُوا لِشَيْءٍ صَنَعَهُ اللّهُ أَوْ صَنَعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله أَلَا صَنَعَ خِلَافَ الَّذِي صَنَعَ، أَوْ وَجَدُوا ذلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ، لَكَانُوا بِذلِكَ مُشْرِكِينَ» . ثُمَّ تَلَا هذِهِ الْايَةَ: «فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِى أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً» ، ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «فَعَلَيْكُمْ بِالتَّسْلِيمِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ يَحْيى، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ» فَقَالَ:«أَمَا وَ اللّهِ ، مَا دَعَوْهُمْ إِلى عِبَادَةِ أَنْفُسِهِمْ، وَ لَوْ دَعَوْهُمْ إِلى عِبَادَةِ أَنْفُسِهِمْ لَمَا أَجَابُوهُمْ، وَ لكِنْ أَحَلُّوا لَهُمْ حَرَاماً، وَ حَرَّمُوا عَلَيْهِمْ حَلَالًا، فَعَبَدُوهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ».

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ رَجُلٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ أَطَاعَ رَجُلاً فِي مَعْصِيَةٍ فَقَدْ عَبَدَهُ».

.

ص: 155

يونس ، از داود بن فرقد ، از حسّان جمّال ، از عميره ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«مردم مأمور شدند به شناختن ما ، و برگردانيدن امر به سوى ما ، و گردن نهادن از براى ما» . بعد از آن فرمود : «و اگر روزه گيرند و نماز كنند و گواهى دهند كه خدايى نيست ، مگر خدا ، و در نفس هاى خويش ، چنان قرار دهند كه به سوى ما رد نكنند ، به همين ، مشرك باشند» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از عبد اللّه بن يحيى كاهلى روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود... تا آخر آنچه در باب تسليم و فضل تسليم كنندگان مذكور شد ، با سندى ديگر .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از عبد اللّه بن يحيى ، از عبد للّه بن مسكان ، از ابو بصير كه گفت :امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم ... تا آخر آنچه در باب تقليد گذشت .

على بن محمد ، از صالح بن ابى حمّاد ، و على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از مردى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده اند كه فرمود :«هر كه مردى را در معصيتى از معصيت ها اطاعت كند ، به حقيقت كه او را پرستش نموده است» .

.

ص: 156

170 _ بَابُ الشَّكِّعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى الْعَبْدِ الصَّالِحِ عليه السلام أُخْبِرُهُ أَنِّي شَاكٌّ، وَ قَدْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام : «رَبِّ أَرِنِى كَيْفَ تُحْىِ الْمَوْتى» وَ أَنِّي أُحِبُّ أَنْ تُرِيَنِي شَيْئاً. فَكَتَبَ عليه السلام إلَيْهِ:«إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ مُؤْمِناً، وَ أَحَبَّ أَنْ يَزْدَادَ إِيمَاناً، وَ أَنْتَ شَاكٌّ، وَ الشَّاكُّ لَا خَيْرَ فِيهِ». وَ كَتَبَ عليه السلام : «إِنَّمَا الشَّكُّ مَا لَمْ يَأْتِ الْيَقِينُ، فَإِذَا جَاءَ الْيَقِينُ لَمْ يَجُزِ الشَّكُّ». وَ كَتَبَ: «إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَقُولُ: «وَ ما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَ إِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقِينَ» » قَالَ: «نَزَلَتْ فِي الشَّاكِّ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْخُرَاسَانِيِّ، قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ:«لَا تَرْتَابُوا فَتَشُكُّوا، وَ لَا تَشُكُّوا فَتَكْفُرُوا».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَرَّازِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام جَالِساً عَنْ يَسَارِهِ، وَ زُرَارَةُ عَنْ يَمِينِهِ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ أَبُو بَصِيرٍ، فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ اللّهِ، مَا تَقُولُ فِيمَنْ شَكَّ فِي اللّهِ؟ فَقَالَ :«كَافِرٌ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ» قَالَ : فَشَكَّ فِي رَسُولِ اللّهِ ؟ فَقَالَ: «كَافِرٌ» . قَالَ: ثُمَّ الْتَفَتَ إِلى زُرَارَةَ، فَقَالَ: «إِنَّمَا يَكْفُرُ إِذَا جَحَدَ» .

.

ص: 157

170 . باب در بيان شك

170 . باب در بيان شك (1)على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از حسين بن حكم روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام موسى كاظم عليه السلام نوشتم ، در حالى كه آن حضرت را خبر مى دادم كه : من شك دارم ، و به حقيقت كه ابراهيم عليه السلام گفت كه : «رَبِّ أَرِنى كَيْفَ تُحْيِى المَوْتى» (2) ؛ يعنى :«پروردگارا! به من بنما كه چگونه مردگان را زنده مى گردانى» . تتمّه روايت : و به درستى كه من دوست مى دارم كه چيزى را به من بنمايى . پس آن حضرت عليه السلام به من نوشت : «به درستى كه ابراهيم مؤمن بود (يعنى تصديق كرده بود به اين كه خدا مرده را زنده مى گرداند ، و قادر است بر اعاده مردگان) . و دوست داشت كه ايمانش بيفزايد . (يعنى عين اليقين را با علم اليقين جمع كند ، و معاينه آن موجب انكشاف آن گردد) . و تو شك دارى و صاحب شك ، هيچ خوبى در او نيست» . و نوشت : «جز اين نيست كه شك ، مادامى است كه يقين نيامده باشد؛ پس چون يقين بيايد ، شك جايز نيست» . و نوشت كه : «خداى عز و جل مى فرمايد : «وَما وَجَدْنا لِاَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ وَاِنْ وَجَدْنا أَكْثَرَهُمْ لَفاسِقينَ» (3) ؛ يعنى : و نيافتيم از براى بيشتر ايشان ، هيچ عهدى را (يعنى وفاى به عهد و پيمان ، كه در زمان خوف و شدّت مى كردند ، كه اگر از اين بليّه و مصيبت نجات يابيم ، ايمان آوريم) . و به درستى كه يافتيم بيشتر ايشان را ، شكنندگان عهد و پيمان» . و حضرت فرمود كه : «اين آيه ، در باب شك و گمان فرود آمد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن اسباط ، از ابو اسحاق خراسانى كه گفت : اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبه خويش مى فرمود كه :«اضطراب مكنيد ، كه شك مى كنيد ، و شك مكنيد ، كه كافر مى شويد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از خلف بن حمّاد ، از ابو ايّوب خزّاز ، از محمد بن مسلم كه گفت : در نزد امام جعفر صادق عليه السلام نشسته بودم ، در جانب چپ آن حضرت ، و زراره در طرف راست آن حضرت بود . پس ابو بصير داخل شد و عرض كرد كه : يا اباعبداللّه ! چه مى فرمايى در باب كسى كه در خدا شك كند؟ فرمود كه :«يا ابامحمد! آن كس كافر است» . عرض كرد كه : در حقّ رسول خدا صلى الله عليه و آله شك مى كند؟ فرمود كه : «كافر است» . بعد از آن ، به جانب زراره التفات فرمود و فرمود : «جز اين نيست كه كافر مى شود ، هرگاه دانسته انكار كند» .

.


1- . و شك ، به گمان افتادن است . و در دستور اللّغه مسطور است كه : اندك لنگيدن شتر؛ چه ، آنكه شك دارد گويا اعتقادش مى لنگد . (مترجم)
2- . بقره، 260.
3- . اعراف، 102.

ص: 158

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ، عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ» قَالَ:«بِشَكٍّ».

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الشَّكَّ وَ الْمَعْصِيَةَ فِي النَّارِ؛ لَيْسَا مِنَّا، وَ لَا إِلَيْنَا».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ شَكَّ فِي اللّهِ بَعْدَ مَوْلِدِهِ عَلَى الْفِطْرَةِ، لَمْ يَفِئْ إِلى خَيْرٍ أَبَداً».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ ، إِلى أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«لَا يَنْفَعُ مَعَ الشَّكِّ وَ الْجُحُودِ عَمَلٌ».

وَ فِي وَصِيَّةِ الْمُفَضَّلِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَنْ شَكَّ أَوْ ظَنَّ فَأَقَامَ عَلى أَحَدِهِمَا، أَحْبَطَ اللّهُ عَمَلَهُ؛ إِنَّ حُجَّةَ اللّهِ هِيَ الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ».

عَنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام، قَالَ: قُلْتُ: إِنَّا لَنَرَى الرَّجُلَ لَهُ عِبَادَةٌ وَ اجْتِهَادٌ وَ خُشُوعٌ وَ لَا يَقُولُ بِالْحَقِّ، فَهَلْ يَنْفَعُهُ ذلِكَ شَيْئاً؟ فَقَالَ:«يَا مُحَمَّدُ ، إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ الْبَيْتِ عليهم السلام مَثَلُ أَهْلِ بَيْتٍ كَانُوا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، كَانَ لَا يَجْتَهِدُ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً إِلَا دَعَا فَأُجِيبَ؛ وَ إِنَّ رَجُلاً مِنْهُمُ اجْتَهَدَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، ثُمَّ دَعَا، فَلَمْ يُسْتَجَبْ لَهُ، فَأَتى عِيسَى بْنَ مَرْيَمَ عليه السلام يَشْكُو إِلَيْهِ مَا هُوَ فِيهِ، وَ يَسْأَلُهُ الدُّعَاءَ». قَالَ: «فَتَطَهَّرَ عِيسى وَ صَلَّى، ثُمَّ دَعَا اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ فَأَوْحَى اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ إِلَيْهِ: يَا عِيسى، إِنَّ عَبْدِي أَتَانِي مِنْ غَيْرِ الْبَابِ الَّذِي أُوتى مِنْهُ، إِنَّهُ دَعَانِي وَ فِي قَلْبِهِ شَكٌّ مِنْكَ، فَلَوْ دَعَانِي حَتّى يَنْقَطِعَ عُنُقُهُ، وَ تَنْتَثِرَ أَنَامِلُهُ، مَا اسْتَجَبْتُ لَهُ». قَالَ: «فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ عِيسى عليه السلام ، فَقَالَ: تَدْعُو رَبَّكَ وَ أَنْتَ فِي شَكٍّ مِنْ نَبِيِّهِ؟ فَقَالَ: يَا رُوحَ اللّهِ وَ كَلِمَتَهُ، قَدْ كَانَ وَ اللّهِ مَا قُلْتَ، فَادْعُ اللّهَ لِي أَنْ يَذْهَبَ بِهِ عَنِّي». قَالَ: «فَدَعَا لَهُ عِيسى عليه السلام ، فَتَابَ اللّهُ عَلَيْهِ، وَ قَبِلَ مِنْهُ، وَ صَارَ فِي حَدِّ أَهْلِ بَيْتِهِ».

.

ص: 159

از او ، از پدرش ، از نضر بن سويد ، از يحيى بن عمران حلبى ، از هارون بن خارجه ، از ابو بصير روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «اَلَّذينَ امَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا ايمانَهُمْ بِظُلْمٍ» (1) . فرمود :«يعنى آن را به شك نياميختند» .

حسين بن محمد ، از احمد بن اسحاق ، از بكر بن محمد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه شك و معصيت ، در آتش دوزخ اند ، و اين دو از ما نيستند و به سوى ما باز نمى گردند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از عثمان بن عيسى ، از مردى ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر كه در خداى عز و جل شك كند ، بعد از آنكه بر فطرت اسلام متولّد شده باشد ، هرگز به سوى خير و خوبى رجوع نخواهد كرد» .

از او ، از پدرش روايت است كه آن را مرفوع ساخته به سوى امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«هيچ عملى با شك و انكار نفع نمى بخشد» .

و در وصيّت مفضّل مذكور است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه شك كند يا مظنّه داشته باشد ، پس بر سر يكى از اين دو ايستادگى نمايد ، خداى عز و جل عمل او را فرو ريزد و باطل گرداند . به درستى كه حجّت خداى عز و جل ، حجّتى است روشن» .

از او ، از على بن اسباط ، از علا بن زرين ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم : به درستى كه ما مردى را مى بينيم كه او را عبادت و نهايت جدّ و جهد و خشوع و فروتنى است ، و به حق قائل نيست؛ پس آيا اينها ، هيچ نفع به او مى رساند؟ فرمود كه :«اى محمد! جز اين نيست كه داستان اهل بيت پيغمبر صلى الله عليه و آله ، چون داستان اهل بيتى است كه در بنى اسرائيل بودند . و چنان بود كه هيچ يك از ايشان ، چهل شب در عبادت جدّ و جهد نمى كرد ، مگر آنكه هر دعا كه مى كرد ، مستجاب مى گرديد . و به درستى كه مردى از ايشان ، چهل شب جد و جهد نمود . بعد از آن ، دعا كرد و از برايش مستجاب نشد؛ پس به خدمت حضرت عيسى بن مريم عليه السلام آمد ، در حالتى كه به سوى آن حضرت شكايت مى نمود ، آنچه را كه او در آن بود . و از آن حضرت درخواست مى كرد كه دعا كند» . حضرت فرمود كه : «پس حضرت عيسى عليه السلام طهارت به جا آورد ، كه وضو ساخت يا غسل كرد . بعد از آن ، نماز كرد و خداى عز و جل را خواند؛ پس خداى _ تعالى _ به سوى او وحى فرمود كه : اى عيسى! به درستى كه اين بنده من ، به درگاه من آمده است ، از غير آن درى كه از آن آمده مى شوم؛ زيرا كه او مرا خواند ، و حال آنكه در دلش از امر پيغمبرى تو شكى بود ، و اگر مرا بخواند ، تا آنكه گردنش پاره پاره شود ، و بندهاى انگشتانش از هم بپاشد ، دعاى او را مستجاب نكنم» . حضرت فرمود كه : «پس عيسى بن مريم عليه السلام به سوى آن مرد التفات فرمود و فرمود كه : پروردگار خود را مى خوانى ، و حال آنكه تو در باب پيغمبرش در شكّى؟ عرض كرد كه : يا روح اللّه ! و اى آنكه به يك سخن او موجود شده اى! به خدا سوگند كه آنچه فرمودى ، چنان بود؛ پس خدا را بخوان و دعا كن كه خدا آن را از من ببرد» . حضرت فرمود : «پس عيسى عليه السلام از برايش دعا كرد ، و خداى عز و جل توبه او را قبول فرمود و از او پذيرفت . و آن مرد ، در حدّ اهل بيت آن حضرت گرديد» .

.


1- . انعام، 82.

ص: 160

171 _ بَابُ الضَّلَالِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ هَاشِمٍ صَاحِبِ الْبَرِيدِ، قَالَ: كُنْتُ أَنَا وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ وَ أَبُو الْخَطَّابِ مُجْتَمِعِينَ، فَقَالَ لَنَا أَبُو الْخَطَّابِ: مَا تَقُولُونَ فِيمَنْ لَمْ يَعْرِفْ هذَا الْأَمْرَ؟ فَقُلْتُ: مَنْ لَمْ يَعْرِفْ هذَا الْأَمْرَ، فَهُوَ كَافِرٌ، فَقَالَ أَبُو الْخَطَّابِ: لَيْسَ بِكَافِرٍ حَتّى تَقُومَ عَلَيْهِ الْحُجَّةُ، فَإِذَا قَامَتْ عَلَيْهِ الْحُجَّةُ فَلَمْ يَعْرِفْ، فَهُوَ كَافِرٌ، فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ: سُبْحَانَ اللّهِ! مَا لَهُ إِذَا لَمْ يَعْرِفْ وَ لَمْ يَجْحَدْ يَكْفُرُ؟ لَيْسَ بِكَافِرٍ إِذَا لَمْ يَجْحَدْ. قَالَ: فَلَمَّا حَجَجْتُ، دَخَلْتُ عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَأَخْبَرْتُهُ بِذلِكَ، فَقَالَ:«إِنَّكَ قَدْ حَضَرْتَ وَ غَابَا، وَ لكِنْ مَوْعِدُكُمُ اللَّيْلَةَ الْجَمْرَةُ الْوُسْطى بِمِنى». فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ، اجْتَمَعْنَا عِنْدَهُ وَ أَبُو الْخَطَّابِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، فَتَنَاوَلَ وِسَادَةً، فَوَضَعَهَا فِي صَدْرِهِ، ثُمَّ قَالَ لَنَا: «مَا تَقُولُونَ فِي خَدَمِكُمْ وَ نِسَائِكُمْ وَ أَهْلِيكُمْ؟ أَ لَيْسَ يَشْهَدُونَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ؟» قُلْتُ: بَلى، قَالَ: «أَ لَيْسَ يَشْهَدُونَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ؟» قُلْتُ: بَلى، قَالَ: «أَ لَيْسَ يُصَلُّونَ وَ يَصُومُونَ وَ يَحُجُّونَ؟» قُلْتُ: بَلى، قَالَ: «فَيَعْرِفُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ؟» قُلْتُ: لَا، قَالَ: «فَمَا هُمْ عِنْدَكُمْ؟» قُلْتُ: مَنْ لَمْ يَعْرِفْ هذَا الْأَمْرَ، فَهُوَ كَافِرٌ. قَالَ : «سُبْحَانَ اللّهِ! أَ مَا رَأَيْتَ أَهْلَ الطَّرِيقِ وَ أَهْلَ الْمِيَاهِ؟» قُلْتُ: بَلى، قَالَ: «أَلَيْسَ يُصَلُّونَ وَ يَصُومُونَ وَ يَحُجُّونَ؟ أَ لَيْسَ يَشْهَدُونَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ؟» قُلْتُ: بَلى، قَالَ: «فَيَعْرِفُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ؟» قُلْتُ: لَا، قَالَ: «فَمَا هُمْ عِنْدَكُمْ؟» قُلْتُ: مَنْ لَمْ يَعْرِفْ هذَا الْأَمْرَ، فَهُوَ كَافِرٌ. قَالَ : «سُبْحَانَ اللّهِ! أَ مَا رَأَيْتَ الْكَعْبَةَ وَ الطَّوَّافَ وَ أَهْلَ الْيَمَنِ وَ تَعَلُّقَهُمْ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ؟» قُلْتُ: بَلى، قَالَ: «أَ لَيْسَ يَشْهَدُونَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَ يُصَلُّونَ وَ يَصُومُونَ وَ يَحُجُّونَ؟» قُلْتُ: بَلى، قَالَ: «فَيَعْرِفُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ؟» قُلْتُ: لَا، قَالَ: «فَمَا تَقُولُونَ فِيهِمْ؟» قُلْتُ: مَنْ لَمْ يَعْرِفْ، فَهُوَ كَافِرٌ. قَالَ: «سُبْحَانَ اللّهِ! هذَا قَوْلُ الْخَوَارِجِ» ثُمَّ قَالَ: «إِنْ شِئْتُمْ أَخْبَرْتُكُمْ» فَقُلْتُ أَنَا: لاَ، فَقَالَ: «أَمَا إِنَّهُ شَرٌّ عَلَيْكُمْ أَنْ تَقُولُوا بِشَيْءٍ مَا لَمْ تَسْمَعُوهُ مِنَّا» قَالَ: فَظَنَنْتُ أَنَّهُ يُدِيرُنَا عَلى قَوْلِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ.

.

ص: 161

171 . باب در بيان گمراهان

.

.

ص: 162

171 . باب در بيان گمراهانعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عبد الرحمان بن حجّاج ، از هاشم صاحب بريد روايت كرده است كه گفت : من و محمد بن مسلم و ابو الخطّاب ، با هم مجتمع بوديم . پس ابو الخطّاب به محمد بن مسلم گفت كه : چه مى گوييد در باب كسى كه اين امر _ يعنى امامت _ را نشناسند . من گفتم كه : هر كه اين امر را نمى شناسد ، كافر است . ابوالخطّاب گفت كه : كافر نيست ، تا آنكه حجّت بر او اقامه شود؛ پس چون حجّت بر او اقامه شود و بعد از آن نشناسد ، كافر است . پس محمد بن مسلم به ابوالخطّاب گفت : سبحان اللّه ! او را چه مى شود كه چون شناسند و انكار نكند ، كافر باشد؟ و كافر نيست ، چون انكار نكند؟ هاشم مى گويد كه : پس چون به حج رفتم ، بر امام جعفر صادق عليه السلام داخل شدم و آن حضرت را به اين امر خبر دادم . فرمود كه :«تو حاضر شده اى و ايشان غائب اند ، وليكن زمان وعده شما ، امشب است ، در نزد جمره وسطى در منى» پس چون شب شد ، من و ابوالخطّاب و محمد بن مسلم ، در نزد آن حضرت جمع شديم؛ پس بالشى را فرا گرفت و آن را در سينه خود گذاشت . بعد از آن ، به ما فرمود كه : «در باب خدمتكاران و زنان و فرزندان و كسان خود چه مى گوييد؟ آيا گواهى نمى دهند كه خدايى نيست ، مگر خدا؟» عرض كردم : بلى ، گواهى مى دهند . فرمود كه : «آيا گواهى نمى دهند كه محمد ، رسول خدا صلى الله عليه و آله است؟» عرض كردم : بلى ، گواهى مى دهند . فرمود كه : «آيا نماز نمى كنند و روزه نمى گيرند و حج را به جا نمى آورند؟» عرض كردم : بلى ، همه اينها را مى كنند . فرمود : «پس آنچه را كه شما برآنيد ، مى شناسند؟» عرض كردم : نه . فرمود : «پس ايشان ، در نزد شما چه حكم دارند؟» عرض كردم كه : هر كه اين امر را نشناسد ، كافر است . فرمود : «سبحان اللّه ! آيا آنها كه در اين راه ها و آنها كه بر سر آبها مى باشند ، نديده اى؟» عرض كردم : بلى ، ديده ام . فرمود : «آيا نماز نمى كنند و روزه نمى گيرند و حجّ را به جا نمى آورند؟ آيا گواهى نمى دهند به اينكه غير از خدا ، خدايى نيست؟ و به اينكه محمد ، رسول و فرستاده خدا است؟» عرض كردم : بلى . فرمود : «پس مى شناسند ، آنچه را كه شما بر آنيد؟» عرض كردم : نه . فرمود : «پس ايشان ، در نزد شما چه حكم دارند؟» عرض كردم كه : هر كه اين امر را نشناسد ، كافر است . فرمود : «سبحان اللّه ! آيا خانه كعبه و طواف در دور آن ، و اهل يمن و چسبيدن ايشان را به پرده هاى كعبه ، نديده اى؟» عرض كردم : بلى ، ديده ام . فرمود : «آيا گواهى نمى دهند به اينكه خدايى غير از خدا نيست ، و به اينكه محمد ، رسول خدا است؟ و آيا نماز نمى كنند و روزه نمى گيرند و حجّ نمى گذارند؟» عرض كردم : بلى ، همه اينها ، از ايشان صادر مى شود . فرمود : «پس مى شناسند ، آنچه را كه شما بر آنيد؟» عرض كردم : نه . فرمود : «پس در حقّ ايشان چه مى گوييد؟» عرض كردم كه : هر كه اين امر را نشناسد ، كافر است . فرمود : «سبحان اللّه ! اين قول ، قول خارجى ها (1) است» . بعد از آن فرمود : «اگر خواهيد ، شما را خبر دهم؟» عرض كردم كه : من نمى خواهم . فرمود : «بدانيد و آگاه باشيد! كه بد است از براى شما و شما را زيان مى رساند ، آنكه به چيزى قائل شويد ، مادامى كه آن را از ما نشنيده باشيد» . هاشم مى گويد كه : پس من گمان كردم كه آن حضرت ما را مى گرداند _ و بنا بر بعضى از نسخ كافى : مى خواهد كه ما را بر سر گفتار محمد بن مسلم فرود آورد _ .

.


1- . يعنى خوارج كه نگاهى سختگيرانه به دين داشتند و ارتكاب گناه را موجب كفر مى دانستند .

ص: 163

. .

ص: 164

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: مَا تَقُولُ فِي مُنَاكَحَةِ النَّاسِ؛ فَإِنِّي قَدْ بَلَغْتُ مَا تَرَاهُ وَ مَا تَزَوَّجْتُ قَطُّ؟ فَقَالَ: «وَ مَا يَمْنَعُكَ مِنْ ذلِكَ؟» فَقُلْتُ: مَا يَمْنَعُنِي إِلَا أَنَّنِي أَخْشى أَنْ لَا تَحِلَّ لِي مُنَاكَحَتُهُمْ، فَمَا تَأْمُرُنِي؟ فَقَالَ: «فَكَيْفَ تَصْنَعُ وَ أَنْتَ شَابٌّ؟ أَ تَصْبِرُ؟» قُلْتُ: أَتَّخِذُ الْجَوَارِيَ، قَالَ: «فَهَاتِ الْانَ، فَبِمَا تَسْتَحِلُّ الْجَوَارِيَ؟» قُلْتُ: إِنَّ الْأَمَةَ لَيْسَتْ بِمَنْزِلَةِ الْحُرَّةِ، إِنْ رَابَتْنِي بِشَيْءٍ بِعْتُهَا وَ اعْتَزَلْتُهَا، قَالَ: «فَحَدِّثْنِي بِمَا اسْتَحْلَلْتَهَا؟» قَالَ : فَلَمْ يَكُنْ عِنْدِي جَوَابٌ. فَقُلْتُ لَهُ: فَمَا تَرى أَتَزَوَّجُ؟ فَقَالَ: «مَا أُبَالِي أَنْ تَفْعَلَ» قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ قَوْلَكَ: «مَا أُبَالِي أَنْ تَفْعَلَ» فَإِنَّ ذلِكَ عَلى جِهَتَيْنِ تَقُولُ: لَسْتُ أُبَالِي أَنْ تَأْثَمَ مِنْ غَيْرِ أَنْ آمُرَكَ، فَمَا تَأْمُرُنِي أَفْعَلُ ذلِكَ بِأَمْرِكَ؟ فَقَالَ لِي: «قَدْ كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله تَزَوَّجَ، وَ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِ امْرَأَةِ نُوحٍ وَ امْرَأَةِ لُوطٍ مَا قَدْ كَانَ، إِنَّهُمَا قَدْ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ». فَقُلْتُ: إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله لَيْسَ فِي ذلِكَ بِمَنْزِلَتِي، إِنَّمَا هِيَ تَحْتَ يَدِهِ، وَ هِيَ مُقِرَّةٌ بِحُكْمِهِ، مُقِرَّةٌ بِدِينِهِ، قَالَ: فَقَالَ لِي: «مَا تَرى مِنَ الْخِيَانَةِ فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «فَخانَتاهُما» ؟ مَا يَعْنِي بِذلِكَ إِلَا الْفَاحِشَةَ، وَ قَدْ زَوَّجَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فُلَاناً». قَالَ: قُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللّهُ، مَا تَأْمُرُنِي أَنْطَلِقُ فَأَتَزَوَّجُ بِأَمْرِكَ؟ فَقَالَ لِي: «إِنْ كُنْتَ فَاعِلاً، فَعَلَيْكَ بِالْبَلْهَاءِ مِنَ النِّسَاءِ». قُلْتُ: وَ مَا الْبَلْهَاءُ؟ قَالَ: «ذَوَاتُ الْخُدُورِ، الْعَفَائِفُ». فَقُلْتُ: مَنْ هِيَ عَلى دِينِ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ؟ قَالَ: «لَا». فَقُلْتُ: مَنْ هِيَ عَلى دِينِ رَبِيعَةِ الرَّأْيِ؟ فَقَالَ: «لَا، وَ لكِنَّ الْعَوَاتِقَ اللَّوَاتِي لَا يَنْصِبْنَ كُفْراً، وَ لَا يَعْرِفْنَ مَا تَعْرِفُونَ». قُلْتُ: وَ هَلْ تَعْدُو أَنْ تَكُونَ مُؤْمِنَةً أَوْ كَافِرَةً ؟ فَقَالَ : «تَصُومُ وَ تُصَلِّي وَ تَتَّقِي اللّهَ، وَ لَا تَدْرِي مَا أَمْرُكُمْ». فَقُلْتُ: قَدْ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : «هُوَ الَّذِى خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ» لَا وَ اللّهِ، لَا يَكُونُ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا كَافِرٍ. قَالَ: فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : «قَوْلُ اللّهِ أَصْدَقُ مِنْ قَوْلِكَ يَا زُرَارَةُ، أَ رَأَيْتَ قَوْلَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ» فَلِمَا قَالَ: عَسى؟» فَقُلْتُ: مَا هُمْ إِلَا مُؤْمِنِينَ أَوْ كَافِرِينَ، قَالَ: فَقَالَ: «مَا تَقُولُ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً» إِلَى الْاءِيمَانِ؟». فَقُلْتُ: مَا هُمْ إِلَا مُؤْمِنِينَ أَوْ كَافِرِينَ، فَقَالَ:عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: مَا تَقُولُ فِي مُنَاكَحَةِ النَّاسِ؛ فَإِنِّي قَدْ بَلَغْتُ مَا تَرَاهُ وَ مَا تَزَوَّجْتُ قَطُّ؟ فَقَالَ: «وَ مَا يَمْنَعُكَ مِنْ ذلِكَ؟» فَقُلْتُ: مَا يَمْنَعُنِي إِلَا أَنَّنِي أَخْشى أَنْ لَا تَحِلَّ لِي مُنَاكَحَتُهُمْ، فَمَا تَأْمُرُنِي؟ فَقَالَ: «فَكَيْفَ تَصْنَعُ وَ أَنْتَ شَابٌّ؟ أَ تَصْبِرُ؟» قُلْتُ: أَتَّخِذُ الْجَوَارِيَ، قَالَ: «فَهَاتِ الْانَ، فَبِمَا تَسْتَحِلُّ الْجَوَارِيَ؟» قُلْتُ: إِنَّ الْأَمَةَ لَيْسَتْ بِمَنْزِلَةِ الْحُرَّةِ، إِنْ رَابَتْنِي بِشَيْءٍ بِعْتُهَا وَ اعْتَزَلْتُهَا، قَالَ: «فَحَدِّثْنِي بِمَا اسْتَحْلَلْتَهَا؟» قَالَ : فَلَمْ يَكُنْ عِنْدِي جَوَابٌ. فَقُلْتُ لَهُ: فَمَا تَرى أَتَزَوَّجُ؟ فَقَالَ: «مَا أُبَالِي أَنْ تَفْعَلَ» قُلْتُ: أَ رَأَيْتَ قَوْلَكَ: «مَا أُبَالِي أَنْ تَفْعَلَ» فَإِنَّ ذلِكَ عَلى جِهَتَيْنِ تَقُولُ: لَسْتُ أُبَالِي أَنْ تَأْثَمَ مِنْ غَيْرِ أَنْ آمُرَكَ، فَمَا تَأْمُرُنِي أَفْعَلُ ذلِكَ بِأَمْرِكَ؟ فَقَالَ لِي: «قَدْ كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله تَزَوَّجَ، وَ قَدْ كَانَ مِنْ أَمْرِ امْرَأَةِ نُوحٍ وَ امْرَأَةِ لُوطٍ مَا قَدْ كَانَ، إِنَّهُمَا قَدْ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ». فَقُلْتُ: إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله لَيْسَ فِي ذلِكَ بِمَنْزِلَتِي، إِنَّمَا هِيَ تَحْتَ يَدِهِ، وَ هِيَ مُقِرَّةٌ بِحُكْمِهِ، مُقِرَّةٌ بِدِينِهِ، قَالَ: فَقَالَ لِي: «مَا تَرى مِنَ الْخِيَانَةِ فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «فَخانَتاهُما» ؟ مَا يَعْنِي بِذلِكَ إِلَا الْفَاحِشَةَ، وَ قَدْ زَوَّجَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فُلَاناً». قَالَ: قُلْتُ: أَصْلَحَكَ اللّهُ، مَا تَأْمُرُنِي أَنْطَلِقُ فَأَتَزَوَّجُ بِأَمْرِكَ؟ فَقَالَ لِي: «إِنْ كُنْتَ فَاعِلاً، فَعَلَيْكَ بِالْبَلْهَاءِ مِنَ النِّسَاءِ». قُلْتُ: وَ مَا الْبَلْهَاءُ؟ قَالَ: «ذَوَاتُ الْخُدُورِ، الْعَفَائِفُ». فَقُلْتُ: مَنْ هِيَ عَلى دِينِ سَالِمِ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ؟ قَالَ: «لَا». فَقُلْتُ: مَنْ هِيَ عَلى دِينِ رَبِيعَةِ الرَّأْيِ؟ فَقَالَ: «لَا، وَ لكِنَّ الْعَوَاتِقَ اللَّوَاتِي لَا يَنْصِبْنَ كُفْراً، وَ لَا يَعْرِفْنَ مَا تَعْرِفُونَ». قُلْتُ: وَ هَلْ تَعْدُو أَنْ تَكُونَ مُؤْمِنَةً أَوْ كَافِرَةً ؟ فَقَالَ : «تَصُومُ وَ تُصَلِّي وَ تَتَّقِي اللّهَ، وَ لَا تَدْرِي مَا أَمْرُكُمْ». فَقُلْتُ: قَدْ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : «هُوَ الَّذِى خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ» لَا وَ اللّهِ، لَا يَكُونُ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ وَ لَا كَافِرٍ. قَالَ: فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : «قَوْلُ اللّهِ أَصْدَقُ مِنْ قَوْلِكَ يَا زُرَارَةُ، أَ رَأَيْتَ قَوْلَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ» فَلِمَا قَالَ: عَسى؟» فَقُلْتُ: مَا هُمْ إِلَا مُؤْمِنِينَ أَوْ كَافِرِينَ، قَالَ: فَقَالَ: «مَا تَقُولُ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً» إِلَى الْاءِيمَانِ؟». فَقُلْتُ: مَا هُمْ إِلَا مُؤْمِنِينَ أَوْ كَافِرِينَ، فَقَالَ: «وَ اللّهِ، مَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ وَ لَا كَافِرِينَ». ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيَّ، فَقَالَ: «مَا تَقُولُ فِي أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ؟» فَقُلْتُ: مَا هُمْ إِلَا مُؤْمِنِينَ أَوْ كَافِرِينَ، إِنْ دَخَلُوا الْجَنَّةَ فَهُمْ مُؤْمِنُونَ، وَ إِنْ دَخَلُوا النَّارَ فَهُمْ كَافِرُونَ، فَقَالَ: «وَ اللّهِ، مَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ وَ لَا كَافِرِينَ، وَ لَوْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ لَدَخَلُوا الْجَنَّةَ كَمَا دَخَلَهَا الْمُؤْمِنُونَ، وَ لَوْ كَانُوا كَافِرِينَ لَدَخَلُوا النَّارَ كَمَا دَخَلَهَا الْكَافِرُونَ، وَ لكِنَّهُمْ قَوْمٌ قَدِ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَ سَيِّئَاتُهُمْ، فَقَصُرَتْ بِهِمُ الْأَعْمَالُ، وَ إِنَّهُمْ لَكَمَا قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ». فَقُلْتُ: أَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ هُمْ، أَمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ؟ فَقَالَ: «اتْرُكْهُمْ حَيْثُ تَرَكَهُمُ اللّهُ». قُلْتُ: أَ فَتُرْجِئُهُمْ؟ قَالَ: «نَعَمْ، أُرْجِئُهُمْ كَمَا أَرْجَأَهُمُ اللّهُ، إِنْ شَاءَ أَدْخَلَهُمُ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ، وَ إِنْ شَاءَ سَاقَهُمْ إِلَى النَّارِ بِذُنُوبِهِمْ وَ لَمْ يَظْلِمْهُمْ». فَقُلْتُ: هَلْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ كَافِرٌ؟ قَالَ: «لَا» قُلْتُ : فَهَلْ يَدْخُلُ النَّارَ إِلَا كَافِرٌ؟ قَالَ: فَقَالَ: «لَا، إِلَا أَنْ يَشَاءَ اللّهُ، يَا زُرَارَةُ إِنَّنِي أَقُولُ: مَا شَاءَ اللّهُ، وَ أَنْتَ لَا تَقُولُ: مَا شَاءَ اللّهُ، أَمَا إِنَّكَ إِنْ كَبِرْتَ، رَجَعْتَ وَ تحَلَّلَتْ عَنْكَ عُقَدُكَ».

.

ص: 165

. .

ص: 166

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از مردى ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : چه مى فرمايى در باب نكاح كردن با مردمان؛ زيرا كه من به اين سن رسيده ام كه مى بينى ، و هرگز زن نگرفته ام . فرمود كه :«چه چيز تو را از اين منع مى كند» . عرض كردم كه : چيزى مرا منع نمى كند ، غير از آنكه مى ترسم كه نكاح ايشان از براى من حلال نباشد . پس به چه چيز مرا امر مى فرمايى؟ فرمود كه : «چه كار مى كنى و تو جوان و برنايى؟ آيا صبر مى كنى؟» عرض كردم كه : كنيزان را فرا مى گيرم . فرمود كه : «اكنون بياور آنچه دارى . پس كنيزان را به چه حلال مى دارى؟» عرض كردم : زيرا كه كنيز ، به منزله زن آزاد نيست . اگر مرا به چيزى در شك افكند ، و كارى بكند كه موجب قلق و اضطراب من باشد ، او را مى فروشم و از او دورى مى گزينم . فرمود : «پس مرا خبر ده كه به چه چيز او را حلال داشته اى؟» زراره مى گويد كه : پس در نزد من جوابى نبود . بعد از آن ، به آن حضرت عرض كردم كه : چه صلاح مى دانى؟ آيا زن بگيرم؟ فرمود كه : «پروا ندارم از آنكه تو اين را به فعل آورى» . عرض كردم كه : مرا خبر ده از معنى گفتار خويش ، كه پروا ندارم از آنكه تو اين را به فعل آورى؛ زيرا كه اين قول ، دو وجه دارد . آيا مى فرمايى كه : پروا ندارم از آنكه گنهكار شوى ، بى آنكه من تو را به آن امر كنم؟ و لهذا ، مرا امر نمى فرمايى كه اين را به امر تو به فعل آورم (1) . تتمّه حديث ، پس حضرت به من فرمود كه : «رسول خدا صلى الله عليه و آله زن گرفت . و به حقيقت كه از امر زن نوح و زن لوط بود ، آنچه بود ، و شد ، آنچه شد . به درستى كه اين دو زن ، در تحت فرمان دو بنده شايسته از بندگان ما بودند» (2) . زراره مى گويد كه : پس من عرض كردم كه : رسول خدا صلى الله عليه و آله در اين باب ، به منزله من نيست . جز اين نيست كه آن زن (يعنى عايشه يا غير او) ، در زير دست آن حضرت بود ، و او به حكم آن حضرت اقرار داشت ، و به دين آن حضرت اعتراف مى نمود . زراره مى گويد كه : حضرت به من فرمود كه : «چه مى بينى از خيانت ، در قول خداى عز و جل : «فَخانَتاهُما» (3) . و خدا از اين خيانت ، غير از فاحشه و زنا ، چيزى را قصد نمى فرمايد» (4) . تتمّه روايت: «و رسول خدا صلى الله عليه و آله ، دختر را به زن فلان داد» . زراره مى گويد كه : عرض كردم : خدا تو را به اصلاح آورد! مرا به چه چيز امر مى فرمايى؟ آيا بروم و به فرمان تو زن بگيرم؟ به من فرمود كه : «اگر مى كنى ، بر تو باد كه بُلَهاى از زنان را بگيرى» . عرض كردم كه : بلهاء چيستند؟ و چه صفت دارند؟ فرمود كه : «صاحبان پرده ها؛ يعنى زنان مخدّره عفيفه» (5) . زراره مى گويد كه : پس من عرض كردم كه : آيا مصداق آن كسى است كه بر دين سالم بن ابى حفصه (6) باشد؟ فرمود : «نه» . عرض كردم كه : كسى است كه بر دين ربيعة الرّاى (7) باشد؟ فرمود : «نه» ، و حضرت فرمود : «وليكن مصداق آن ، زنان نوجوانند كه تازه به حدّ بلوغ رسيده باشند ، و كفر را برپا نكنند ، و آنچه را كه شما مى شناسيد ، نشناسند» . عرض كردم : پس آيا زن ، از اين دو قسم درمى گذرد ، كه يا مؤمنه باشد يا كافره؟ فرمود كه : «روزه مى گيرد و نماز مى كند و از خداى عز و جل پرهيز مى كند ، و نمى داند كه امر شما چيست؟» عرض كردم كه : خداى عز و جل فرموده است كه : «هُوَ الَّذى خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَ مِنْكُمْ مُؤْمِنٌ» (8) . نه ، به خدا سوگند كه هيچ يك از مردمان نيست كه نه مؤمن باشد و نه كافر . زراره مى گويد كه : حضرت باقر عليه السلام فرمود كه : «فرموده خداى عز و جل ، از گفتار تو راست تر است . اى زراره! آيا قول خداى عز و جل را ديده اى كه مى فرمايد : «خَلَطُوا عَمَلاً صالِحا وَاخَرَ سَيِّئا عَسَى اللّه ُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ» (9) ؛ يعنى : (و گروهى ديگر از متخلّفان كه غير منافقانند ، اعتراف كردند به گناهان خود و به آنها مقر شدند ، و به معاذير دروغ از تخلّف اعتذار نكردند ، چنان كه اهل نفاق كردند) آميختند كردار نيك را با كارى ديگر كه بد بود . شايد آنكه خدا توبه ايشان را بپذيرد ، و بر ايشان رجوع كند به مغفرت و آمرزش» . زراره مى گويد كه : [حضرت فرمود] : «چون فرمود : عسى؛ يعنى شايد» ، گفتم كه : ايشان نيستند ، مگر مؤمنان يا كافران . زراره مى گويد كه : فرمود : «پس چه مى گويى در قول خداى عز و جل : «اِلّاَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرَّجالِ وَالنِّسآءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطيعُونَ حيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبيلاً» (10) ؛ يعنى : به سوى ايمان» (چنان كه گذشت) . پس من عرض كردم كه : ايشان نيستند ، مگر مؤمنان يا كافران . فرمود : «به خدا سوگند كه ايشان ، نه مؤمن اند و نه كافر» . بعد از آن ، رو به من فرمود كه : «چه مى گويى در اصحاب اعراف ...» تا آخر آنچه در باب اوّل اصحاب اعراف مى آيد (11) .

.


1- . و احتمال دارد كه معنى اين باشد كه ، پس مرا به چه چيز امر مى فرمايى؟ آيا اين را به امر تو به فعل آورم؟ و زراره ، وجه ديگر را به جهت ظهور آن عرض نكرد ، و آن ، اين است كه : اين فعل ضررى ندارد . (مترجم)
2- . و حضرت ، اين را از آيه سوره تحريم اقتباس فرموده ، و نظم آيه چنين است كه : «ضَرَبَ اللّه ُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَاَةَ نُوحٍ وَامْرَاَةَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبَدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما» ، تا آخر آيه . يعنى : «بيان كرد خدا داستانى را از براى آنان كه كافر شدند؛ يعنى داستان واعِله ، زن نوح ، و داستان واهله ، زن لوط . بودند اين هر دو زن ، در زير فرمان دو بنده از بندگان ما ، كه شايستگان بودند در جميع امور ، پس خيانت كردند به آن دو بنده» . (مترجم)
3- . تحريم، 10.
4- . و اكثر مفسّرين ، از اين معنى اباء و امتناع دارند . و از ابن عبّاس نقل كرده اند كه گفت : اين خيانت از ايشان ، به زنا نبود؛ بلكه به نفاق و كفر بود ، چنان كه تفصيل آن در تفاسير مذكور است . (مترجم)
5- . و اهل لغت ، بلهاء را به زن بى عقل تفسير كرده اند . (مترجم)
6- . و سالم بن ابى حفصه ، زيدى مذهب ، و از جمله رؤساى ايشان بوده ، و حضرت صادق عليه السلام او را لعنت فرموده . (مترجم)
7- . و ربيعه ، پسر عبد الرحمان مدنى است . (مترجم)
8- . تغابن، 2.
9- . توبه، 102.
10- . نساء، 98.
11- . و چون از اينجا تا آخر حديث ، محض تكرار بود ، لهذا حواله نمود به آنكه ذكرش در آنجا ، به جهت عقد باب از براى آن ، اولى و انسب مى نمود . (مترجم)

ص: 167

. .

ص: 168

172 _ بَابُ الْمُسْتَضْعَفِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ الْمُسْتَضْعَفِ، فَقَالَ :«هُوَ الَّذِي لَا يَهْتَدِي حِيلَةً إِلَى الْكُفْرِ؛ فَيَكْفُرَ، وَ لَا يَهْتَدِي سَبِيلاً إِلَى الْاءِيمَانِ، لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُؤْمِنَ، وَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَكْفُرَ، فَهُمُ الصِّبْيَانُ، وَ مَنْ كَانَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ عَلى مِثْلِ عُقُولِ الصِّبْيَانِ مَرْفُوعٌ عَنْهُمُ الْقَلَمُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: «الْمُسْتَضْعَفُونَ: الَّذِينَ «لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً» » قَالَ:عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: «الْمُسْتَضْعَفُونَ: الَّذِينَ «لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً» » قَالَ: «لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً إِلَى الْاءِيمَانِ، وَ لَا يَكْفُرُونَ؛ الصِّبْيَانُ وَ أَشْبَاهُ عُقُولِ الصِّبْيَانِ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ، عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ الْمُسْتَضْعَفِ، فَقَالَ:«هُوَ الَّذِي لَا يَسْتَطِيعُ حِيلَةً يَدْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْكُفْرَ، وَ لَا يَهْتَدِي بِهَا إِلى سَبِيلِ الْاءِيمَانِ، لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُؤْمِنَ وَ لَا يَكْفُرَ» قَالَ: «وَ الصِّبْيَانُ وَ مَنْ كَانَ مِنَ الرِّجَالِ وَ النِّسَاءِ عَلى مِثْلِ عُقُولِ الصِّبْيَانِ».

.

ص: 169

172 . باب در بيان مستضعف

172 . باب در بيان مستضعف (1)على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از بعضى از اصحاب خويش ، از زراره روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام را سؤال كردم از مستضعف . فرمود كه :«مستضعف كسى است كه استطاعت نداشته باشد چاره اى را به سوى كفر كه كافر شود ، و راهى را به سوى ايمان نمى يابد ، نمى تواند كه ايمان بياورد ، و نمى تواند كه كافر شود؛ پس ايشان كودكانند ، و كسانى كه از مردان و زنان بر مثل عقل هاى كودكان باشند ، قلم تكليف از ايشان برداشته شده است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جميل ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«مستضعفان آنانند كه چاره اى را نمى توانند و راهى را نمى يابند» . و فرمود كه : «چاره اى را به سوى ايمان نمى توانند ، و كافر نمى شوند . و ايشان كودكانند ، و امثال عقل هاى كودكان از مردان و زنان» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از ابن محبوب ، از ابن رئاب ، از زراره كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام را سؤال كردم از مستضعف . فرمود كه :«مستضعف كسى است كه چاره اى را نمى تواند كه به واسطه آن كفر را از خود دفع كند ، و نه آنكه به سبب آن به سوى ايمان راه يابد ، نمى تواند كه مؤمن شود ، و نه آنكه كافر شود» . و فرمود كه : «ايشان كودكانند ، و كسانى كه از مردان و زنان بر مثل عقل هاى كودكان باشند» .

.


1- . و مستضعف ، در لغت به معنى ضعيف و ناتوان شمرده شده است ، و مراد از آن ، كسى است كه در تضاعيف اين باب ، مذكور خواهد شد . (مترجم)

ص: 170

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جُنْدَبٍ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ السِّمْطِ الْبَجَلِيِّ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : مَا تَقُولُ فِي الْمُسْتَضْعَفِينَ؟ فَقَالَ لِي _ شَبِيهاً بِالْفَزِعِ _ :«فَتَرَكْتُمْ أَحَداً يَكُونُ مُسْتَضْعَفاً؟ وَ أَيْنَ الْمُسْتَضْعَفُونَ؟ فَوَ اللّهِ، لَقَدْ مَشى بِأَمْرِكُمْ هذَا ، الْعَوَاتِقُ إِلَى الْعَوَاتِقِ فِي خُدُورِهِنَّ، وَ تُحَدِّثُ بِهِ السَّقَّايَاتُ فِي طَرِيقِ الْمَدِينَةِ».

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْمُسْتَضْعَفِينَ، فَقَالَ :«هُمْ أَهْلُ الْوَلَايَةِ» فَقُلْتُ : أَيُّ وَلَايَةٍ؟ فَقَالَ: «أَمَا إِنَّهَا لَيْسَتْ بِالْوَلَايَةِ فِي الدِّينِ، وَ لكِنَّهَا الْوَلَايَةُ فِي الْمُنَاكَحَةِ وَ الْمُوَارَثَةِ وَ الْمُخَالَطَةِ، وَ هُمْ لَيْسُوا بِالْمُؤْمِنِينَ وَ لَا بِالْكُفَّارِ، وَ مِنْهُمُ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْوَشَّاءِ، عَنْ مُثَنًّى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ الدِّينِ الَّذِي لَا يَسَعُ الْعِبَادَ جَهْلُهُ، فَقَالَ: «الدِّينُ وَاسِعٌ، وَ لكِنَّ الْخَوَارِجَ ضَيَّقُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ مِنْ جَهْلِهِمْ». قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، فَأُحَدِّثُكَ بِدِينِيَ الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ؟ فَقَالَ: «بَلى» قُلْتُ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ الْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ، وَ أَتَوَلَاكُمْ، وَ أَبْرَأُ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَ مَنْ رَكِبَ رِقَابَكُمْ وَ تَأَمَّرَ عَلَيْكُمْ، وَ ظَلَمَكُمْ حَقَّكُمْ، فَقَالَ: «مَا جَهِلْتَ شَيْئاً ، هُوَ _ وَ اللّهِ _ الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ». قُلْتُ : فَهَلْ سَلِمَ أَحَدٌ لَا يَعْرِفُ هذَا الْأَمْرَ؟ فَقَالَ:الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْوَشَّاءِ، عَنْ مُثَنًّى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنِ الدِّينِ الَّذِي لَا يَسَعُ الْعِبَادَ جَهْلُهُ، فَقَالَ: «الدِّينُ وَاسِعٌ، وَ لكِنَّ الْخَوَارِجَ ضَيَّقُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ مِنْ جَهْلِهِمْ». قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، فَأُحَدِّثُكَ بِدِينِيَ الَّذِي أَنَا عَلَيْهِ؟ فَقَالَ: «بَلى» قُلْتُ: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، وَ الْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ، وَ أَتَوَلَاكُمْ، وَ أَبْرَأُ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَ مَنْ رَكِبَ رِقَابَكُمْ وَ تَأَمَّرَ عَلَيْكُمْ، وَ ظَلَمَكُمْ حَقَّكُمْ، فَقَالَ: «مَا جَهِلْتَ شَيْئاً ، هُوَ _ وَ اللّهِ _ الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ». قُلْتُ : فَهَلْ سَلِمَ أَحَدٌ لَا يَعْرِفُ هذَا الْأَمْرَ؟ فَقَالَ: «لَا، إِلَا الْمُسْتَضْعَفِينَ» قُلْتُ: مَنْ هُمْ؟ قَالَ: «نِسَاؤُكُمْ وَ أَوْلَادُكُمْ» ثُمَّ قَالَ: «أَ رَأَيْتَ أُمَّ أَيْمَنَ؟ فَإِنِّي أَشْهَدُ أَنَّهَا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ مَا كَانَتْ تَعْرِفُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ».

.

ص: 171

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از عبد اللّه بن جندب ، از سفيان بن سمط بجلى روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : چه مى فرمايى در باب مستضعفان؟ پس به من فرمود _ در حالى كه شباهت داشت به كسى كه ترسان باشد _ كه :«شما يك كس را وا گذاشتيد كه مستضعف باشد؟ و كجايند مستضعفان؟ پس به خدا سوگند كه زنان نوجوان رفتند در پرده هاى خويش با اين امر ، و صاحبان مشك ها در راه مدينه و (كوچه آن) ، يكديگر را به آن ، حديث كردند» .

از او ، از احمد بن محمد ، از حسين بن سعيد ، از فضالة بن ايّوب ، از عمر بن ابان روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از مستضعفان . فرمود كه :«ايشان اهل ولايت اند» . عرض كردم : چه ولايت؟ فرمود كه : «آگاه باش! كه آن ولايت ، ولايت در دين نيست ، وليكن آن ولايت ، ولايتى است كه در مناكحه و موارثه و مخالطه مى باشد ، كه دختر و زن از يكديگر مى گيرند ، و از همديگر ارث مى برند ، و با هم آشنايى و آميزش مى كنند . و ايشان نه مؤمن اند و نه كافر . و ايشانند كه به تأخير انداخته شده اند از براى فرمان خداى _ تعالى _ » .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از وشّاء ، از مثنّى ، از اسماعيل جعفى روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام را سؤال كردم از دينى كه بندگان را نمى رسد كه آن را ندانند . فرمود كه :«دين ، وسعت و گشادگى دارد ، وليكن خارجى ها (1) از نادانى كه دارند ، بر خويش تنگ كرده اند» . عرض كردم كه : فداى تو گردم! آيا تو را خبر دهم به دين خود كه من بر آنم؟ فرمود : «بلى» . عرض كردم كه : شهادت مى دهم به اينكه غير از خدا ، خدايى نيست ، و به اينكه محمد ، بنده و رسول صلى الله عليه و آله او است ، و اقرار دارم به آنچه از جانب خداى _ تعالى _ آورده ، و شما را دوست مى دارم ، و بيزارم از دشمنان شما و از آنكه بر گردن هاى شما سوار شده و بر شما امير گرديده ، و از روى غصب ، حق شما را گرفته و بر شما ستم كرده است . فرمود كه : «چيزى را جاهل نيستى ؛بلكه همه چيز را مى دانى . به خدا سوگند ، اين همان اعتقادى است كه ما برآنيم» . عرض كردم : پس آيا كسى هست كه اين امر را نشناسد و سالم باشد؟ فرمود : «نه ، مگر مستضعفان» . عرض كردم كه : ايشان كيانند؟ فرمود : «زنان و فرزندان شما» . و فرمود كه : «آيا امّ ايمن را ديده اى و قصّه او را شنيده اى؟ پس به درستى كه من شهادت مى دهم كه او از اهل بهشت است ، و امّ ايمن نمى شناخت ، آنچه را كه شما بر آنيد» .

.


1- . يعنى خوارج كه نگاهى سختگيرانه به دين داشتند و ارتكاب گناه را موجب كفر مى دانستند .

ص: 172

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ عَرَفَ اخْتِلَافَ النَّاسِ فَلَيْسَ بِمُسْتَضْعَفٍ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : إِنِّي رُبَّمَا ذَكَرْتُ هؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفِينَ، فَأَقُولُ: نَحْنُ وَ هُمْ فِي مَنَازِلِ الْجَنَّةِ؟! فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«لَا يَفْعَلُ اللّهُ ذلِكَ بِكُمْ أَبَداً».

عَنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَخَوَيْهِ _ مُحَمَّدٍ وَ أَحْمَدَ ابْنَيِ الْحَسَنِ _ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ الْحُرِّ، قَالَ: قَالَ رَجُلٌ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام وَ نَحْنُ عِنْدَهُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ، إِنَّا نَخَافُ أَنْ نَنْزِلَ بِذُنُوبِنَا مَنَازِلَ الْمُسْتَضْعَفِينَ، قَالَ: فَقَالَ:«لاَ وَ اللّهِ، لَا يَفْعَلُ اللّهُ ذلِكَ بِكُمْ أَبَداً». عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، مِثْلَهُ.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَنْ عَرَفَ اخْتِلَافَ النَّاسِ فَلَيْسَ بِمُسْتَضْعَفٍ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَنْصُورٍ الْخُزَاعِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الضُّعَفَاءِ، فَكَتَبَ إِلَيَّ:«الضَّعِيفُ مَنْ لَمْ تُرْفَعْ إِلَيْهِ حُجَّةٌ، وَ لَمْ يَعْرِفِ الِاخْتِلَافَ، فَإِذَا عَرَفَ الِاخْتِلَافَ فَلَيْسَ بِمُسْتَضْعَفٍ».

.

ص: 173

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از ابن مسكان ، از ابو بصير روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر كه اختلاف مردم را بشناسد ، و بداند كه مردم در دين با هم اختلاف دارند ، مستضعف نيست» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از جميل بن درّاج روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : من بسا است كه اين گروه مستضعفان را به خاطر مى آورم؛ پس با خود مى گويم كه : ما و ايشان ، در منزل هاى بهشت ، با هم خواهيم بود؟ حضرت صادق عليه السلام فرمود كه :«خداى عز و جل هرگز با شما چنين نخواهد كرد» .

از او ، از على بن حسن تيمى ، از برادرانش محمد و احمد ، پسران حسن ، از على بن يعقوب ، از مروان بن مسلم ، از ايّوب بن حر روايت است كه گفت : مردى به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كرد _ و ما در نزد آن حضرت بوديم _ كه : فداى تو گردم! به درستى كه ما مى ترسيم كه به سبب گناهان خويش ، در منزل هاى مستضعفان فرود آييم . راوى مى گويد كه : حضرت فرمود :«نه ، به خدا سوگند كه خدا هرگز با شما چنين نمى كند» . على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از مردى ، از امام جعفر صادق عليه السلام ، مثل اين را روايت كرده است .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابو المغرا ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه اختلاف مردم را بشناسد ، مستضعف نيست» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از اسماعيل بن مهران ، از محمد بن منصور خزاعى ، از على بن سويد ، از ابو الحسن حضرت امام موسى كاظم عليه السلام كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از ضعفا و ناتوانان . پس در جواب من نوشت كه :«ضعيف كسى است كه حجّت به سوى او بلند نشده باشد ، و خبرش به او نرسيده باشد ، و اختلاف را نشناخته باشد؛ پس هرگاه اختلاف را شناخت ، ضعيف نيست» (و بنابر بعضى از نسخ كافى ، مستضعف نيست) .

.

ص: 174

بَعْضُ أَصْحَابِنَا، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَبِيبٍ الْخَثْعَمِيِّ، عَنْ أَبِي سَارَةَ إِمَامِ مَسْجِدِ بَنِي هِلَالٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَيْسَ الْيَوْمَ مُسْتَضْعَفٌ، أَبْلَغَ الرِّجَالُ الرِّجَالَ، وَ النِّسَاءُ النِّسَاءَ».

173 _ بَابُ الْمُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ آخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِ» قَالَ:«قَوْمٌ كَانُوا مُشْرِكِينَ، فَقَتَلُوا مِثْلَ حَمْزَةَ وَ جَعْفَرٍ وَ أَشْبَاهَهُمَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ دَخَلُوا فِي الْاءِسْلَامِ، فَوَحَّدُوا اللّهَ، وَ تَرَكُوا الشِّرْكَ، وَ لَمْ يَعْرِفُوا الْاءِيمَانَ بِقُلُوبِهِمْ، فَيَكُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَتَجِبَ لَهُمُ الْجَنَّةُ؛ وَ لَمْ يَكُونُوا عَلى جُحُودِهِمْ، فَيَكْفُرُوا، فَتَجِبَ لَهُمُ النَّارُ؛ فَهُمْ عَلى تِلْكَ الْحَالِ: إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ، وَ إِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ الْوَاسِطِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«الْمُرْجَوْنَ قَوْمٌ كَانُوا مُشْرِكِينَ، فَقَتَلُوا مِثْلَ حَمْزَةَ وَ جَعْفَرٍ وَ أَشْبَاهَهُمَا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ بَعْدَ ذلِكَ دَخَلُوا فِي الْاءِسْلَامِ، فَوَحَّدُوا اللّهَ وَ تَرَكُوا الشِّرْكَ، وَ لَمْ يَكُونُوا يُؤْمِنُونَ، فَيَكُونُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ لَمْ يُؤْمِنُوا؛ فَتَجِبَ لَهُمُ الْجَنَّةُ، وَ لَمْ يَكْفُرُوا؛ فَتَجِبَ لَهُمُ النَّارُ، فَهُمْ عَلى تِلْكَ الْحَالِ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللّهِ».

.

ص: 175

173 . باب در بيان طائفة مرجون لامراللّه ، كه ترجمه آن بيايد

بعضى از اصحاب ما ، از على بن حسن ، از على بن حبيب خثعمى ، از ابو ساره _ پيش نماز مسجد بنى هلال _ ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«امروز هيچ مستضعفى نيست . مردان به مردان و زنان به زنان رسانيدند ، آنچه بايست برسد» .

173 . باب در بيان طائفة مرجون لامراللّه ، كه ترجمه آن بيايدمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از موسى بن بكر ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «وَاخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِاَمْرِ اللّه ِ» (1) ؛ يعنى :«و گروهى ديگراز متخلّفان ، باز داشته شدگان و به تأخير افتادگانند ، كه حكم ايشان ، موقوف است براى نزول فرمان خدا درباره ايشان» . و گفت كه : آن حضرت فرمود كه : «ايشان ، گروهى هستند كه مشرك بودند . پس مثل حمزه سيّدالشهدا و جعفر طيّار و امثال ايشان را از مؤمنان _ رحمة اللّه عليهم _ ، كشتند . بعد از آن ، ايشان در دين اسلام داخل شدند ، و خداى عز و جل را به يگانگى پرستيدند ، و شرك را ترك كردند ، و به دل هاى خود ، ايمان را نشناختند كه از جمله مؤمنان باشند ، و به اين سبب ، بهشت از براى ايشان واجب شود ، و بر انكار خويش نبودند كه كافر باشند ، و به اين علّت ، آتش دوزخ از براى ايشان واجب باشد . پس ايشان بر اين حالت خواهند بود : «اِمّا يُعَذِّبُهُمْ وَاِمّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ» (2) ؛ يعنى : يا خدا ايشان را عذاب نمايد ، و يا توبه ايشان را قبول فرمايد ، و بر ايشان رجوع كند به مغفرت و آمرزش» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن حسّان ، از موسى بن بكر واسطى ، از مردى كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه :«طائفه مُرْجَوْنَ لِاَمْرِ اللّه ِ ، گروهى هستند كه مشرك بودند . پس مثل حمزه و جعفر و امثال ايشان را _ رحمة اللّه عليهم _ از مؤمنان ، كشتند . و بعد از آن ، در دين اسلام داخل شدند ، و خداى عز و جل را به يگانگى پرستيدند ، و شرك را ترك كردند . و مؤمن نبودند و ايمان نياوردند ، كه بهشت از براى ايشان واجب باشد ، و كافر نبودند ، كه آتش دوزخ از براى ايشان واجب باشد . پس ايشان ، بر اين حال ، به تأخير افكنده شدگانند از براى فرمان خداى عز و جل ، تا درباره ايشان ، به چه امر فرمايد» .

.


1- . توبه، 106.
2- . توبه، 106.

ص: 176

174 _ بَابُ أَصْحَابِ الْأَعْرَافِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ رَجُلٍ جَمِيعاً، عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«مَا تَقُولُ فِي أَصْحَابِ الْأَعْرَافِ؟» . فَقُلْتُ: مَا هُمْ إِلَا مُؤْمِنُونَ أَوْ كَافِرُونَ، إِنْ دَخَلُوا الْجَنَّةَ، فَهُمْ مُؤْمِنُونَ؛ وَ إِنْ دَخَلُوا النَّارَ، فَهُمْ كَافِرُونَ. فَقَالَ: «وَ اللّهِ، مَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ وَ لَا كَافِرِينَ، وَ لَوْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ دَخَلُوا الْجَنَّةَ كَمَا دَخَلَهَا الْمُؤْمِنُونَ، وَ لَوْ كَانُوا كَافِرِينَ لَدَخَلُوا النَّارَ كَمَا دَخَلَهَا الْكَافِرُونَ، وَ لكِنَّهُمْ قَوْمٌ اسْتَوَتْ حَسَنَاتُهُمْ وَ سَيِّئَاتُهُمْ، فَقَصُرَتْ بِهِمُ الْأَعْمَالُ، وَ إِنَّهُمْ لَكَمَا قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ». فَقُلْتُ: أَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ هُمْ، أَوْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ؟ فَقَالَ: «اتْرُكْهُمْ حَيْثُ تَرَكَهُمُ اللّهُ» . قُلْتُ: أَ فَتُرْجِئُهُمْ؟ قَالَ: «نَعَمْ، أُرْجِئُهُمْ كَمَا أَرْجَأَهُمُ اللّهُ: إِنْ شَاءَ أَدْخَلَهُمُ الْجَنَّةَ بِرَحْمَتِهِ، وَ إِنْ شَاءَ سَاقَهُمْ إِلَى النَّارِ بِذُنُوبِهِمْ وَ لَمْ يَظْلِمْهُمْ». فَقُلْتُ: هَلْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ كَافِرٌ؟ قَالَ: «لَا» قُلْتُ: هَلْ يَدْخُلُ النَّارَ إِلَا كَافِرٌ؟ قَالَ: فَقَالَ: «لَا، إِلَا أَنْ يَشَاءَ اللّهُ ؛ يَا زُرَارَةُ، إِنَّنِي أَقُولُ: مَا شَاءَ اللّهُ، وَ أَنْتَ لَا تَقُولُ: مَا شَاءَ اللّهُ، أَمَا إِنَّكَ إِنْ كَبِرْتَ رَجَعْتَ وَ تَحَلَّلَتْ عَنْكَ عُقَدُكَ».

.

ص: 177

174 . باب در بيان اصحاب اعراف ، و در باب معرفت امام

174 . باب در بيان اصحاب اعراف (1) ، و در باب معرفت اماممحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از ابن بكير؛ و على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از مردى ، هر دو[طريق ]روايت كرده اند از زراره كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام به من فرمود كه :«چه مى گويى در اصحاب اعراف؟» عرض كردم كه : ايشان نيستند ، مگر مؤمنان يا كافران . اگر داخل بهشت مى شوند ، پس ايشان مؤمن اند ، و اگر داخل آتش دوزخ مى شوند ، پس ايشان كافرند . فرمود : «به خدا سوگند كه ايشان ، نه مؤمن اند و نه كافر . و اگر مؤمن مى بودند ، هر آينه داخل بهشت مى شدند ، چنان كه مؤمنان در آن داخل شدند ، و اگر كافر مى بودند ، هر آينه داخل آتش دوزخ مى شدند ، چنان كه كافران در آن داخل شدند ، وليكن ايشان ، گروهى اند كه ثواب ها و گناهان و خوبى ها و بدى هاى ايشان ، برابر است؛ پس عمل ها ، ايشان را قاصر گردانيده . و به درستى كه ايشان ، چنان كه خداى عز و جلفرموده ، خواهند بود» . عرض كردم كه : آيا ايشان از اهل بهشت اند ، يا از اهل دوزخ؟ فرمود كه : «ايشان را وا گذار ، چنان كه خداى عز و جل ايشان را وا گذاشته» . عرض كردم كه : آيا ايشان را به تأخير مى افكنى و حكم ايشان را موقوف مى دارى؟ فرمود : «آرى ، ايشان را به تأخير مى افكنم ، چنان كه خدا ايشان را به تأخير افكنده . اگر خواهد ، ايشان را به رحمت خويش داخل بهشت گرداند ، و اگر خواهد ، ايشان را به گناهان ايشان به سوى دوزخ مى راند ، و بر ايشان ستم نكرده است» . عرض كردم كه : آيا هيچ كافرى داخل بهشت مى شود؟ فرمود : «نه» . عرض كردم : آيا غير از كافر ، كسى داخل آتش دوزخ مى شود؟ زراره مى گويد كه : حضرت فرمود : «نه ، مگر آنكه خداى عز و جل خواسته باشد . اى زراره! به درستى كه من مى گويم ، آنچه خدا خواهد ، مى باشد ، و تو نمى گويى ، آنچه خدا خواهد ، مى باشد . بدان و آگاه باش! كه تو اگر بزرگ شوى ، برمى گردى از اين گفته ، و اين قلاده را باز مى كنى» (2) .

.


1- . معنى اعراف مذكور شد ، و اصحاب اعراف ، به واسطه مقصود از اضافه و نسبتى كه در آن مأخوذ است ، مختلف مى شوند . و مراد از ايشان در اين عنوان ، چنان كه حديثِ باب بر آن دلالت مى كند ، گروهى اند كه حسنات و سيّئات ايشان برابر است ، و حسنات ايشان مانع است از آنكه به جهنّم روند ، و سيّئات ايشان مانع است در ميان ايشان و بهشت؛ پس ايشان ، در آنجا باشند ، تا خدا در حق ايشان حكم فرمايد ، به آنچه خواسته باشد . (مترجم)
2- . و در حديث سابق كه مذكور شد ، چنين است كه : اين قلاده را از خود باز مى كنى . يا معنا اين است كه : اين اعتقاد و رأى را كه دل بر آن بسته اى ، از هم خواهى گشود . و احتمالى كه بعضى داده اند كه معنى اين باشد كه : اگر بزرگ شوى ، برگردى از دين حق ، و عهد و بيعت را از خود باز كنى ، بسيار بعيد است . (مترجم)

ص: 178

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ، عَنْ رَجُلٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«الَّذِينَ «خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً» ؛ فَأُولئِكَ قَوْمٌ مُؤْمِنُونَ يُحْدِثُونَ فِي إِيمَانِهِمْ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي يَعِيبُهَا الْمُؤْمِنُونَ وَ يَكْرَهُونَهَا، فَأُولئِكَ عَسَى اللّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ».

175 _ بَابٌ فِي صُنُوفِ أَهْلِ الْخِلَافِ وَ ذِكْرِ الْقَدَرِيَّةِ وَ الْخَوَارِجِ وَ الْمُرْجِئَةِ وَ أَهْلِ الْبُلْدَانِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مَرْوَكِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَعَنَ اللّهُ الْقَدَرِيَّةَ، لَعَنَ اللّهُ الْخَوَارِجَ، لَعَنَ اللّهُ الْمُرْجِئَةَ ، لَعَنَ اللّهُ الْمُرْجِئَةَ» . قَالَ: قُلْتُ: لَعَنْتَ هؤُلَاءِ مَرَّةً مَرَّةً، وَ لَعَنْتَ هؤُلَاءِ مَرَّتَيْنِ؟ قَالَ: «إِنَّ هؤُلَاءِ يَقُولُونَ: إِنَّ قَتَلَتَنَا مُؤْمِنُونَ ، فَدِمَاؤُنَا مُتَلَطِّخَةٌ بِثِيَابِهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؛ إِنَّ اللّهَ حَكى عَنْ قَوْمٍ فِي كِتَابِهِ: «(لَنْ) نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِى بِالْبَيِّناتِ وَ بِالَّذِى قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» » قَالَ: «كَانَ بَيْنَ الْقَاتِلِينَ وَ الْقَائِلِينَ خَمْسُمِائَةِ عَامٍ، فَأَلْزَمَهُمُ اللّهُ الْقَتْلَ بِرِضَاهُمْ مَا فَعَلُوا».

.

ص: 179

175 . باب در بيان اقسام اهل خلاف

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن حسّان ، از موسى بن بكر ، از مردى كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه :«آن كسانى كه كار شايسته و كار ديگر را كه بد است به هم آميخته اند ، آن گروه ، گروهى اند كه در ايمان خويش گناهانى چند را احداث مى كنند ، كه مؤمنان ، آنها را زشت مى شمارند و آنها را ناخوش مى دارند؛ پس آن گروه ، شايد كه خدا توبه ايشان را قبول فرمايد» .

175 . باب در بيان اقسام اهل خلاف (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از مروك بن عبيد ، از مردى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«خدا قدريّه را لعنت كند . خدا خوارج را لعنت كند» . و دو مرتبه فرمود : «خدا مرجئه را لعنت كند» . راوى مى گويد كه : به آن حضرت عرض كردم كه : آن گروه را يك مرتبه ، يك مرتبه لعنت فرمودى ، و اين گروه مرجئه را دو مرتبه لعنت فرمودى؟ فرمود : «زيرا كه اين گروه مى گويد كه : كشندگان ما مؤمن اند ، و به اين سبب ، خون هاى ما به جامه هاى ايشان آلوده است ، تا روز قيامت . به درستى كه خداى عز و جل در كتاب خويش ، از گروهى حكايت فرموده كه : «لَنْ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النّارُ قُلْ قَدْ جآءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلى بِالبَيِّناتِ وَبِالَّذى قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ» (2) . يعنى : خداى _ تعالى _ شنيد گفتار آنان را كه گفتند : به درستى كه خدا عهد كرده به سوى ما ، و در تورات ، ما را امر فرموده ، به آنكه ايمان نياوريم و تصديق نكنيم هيچ فرستاده اى را ، تا وقتى كه بياورد به ما قربانى اى را ، كه آتش ، آن را بخورد (يعنى بسوزاند . و چون اين سخن ، محض افترا بود ، خدا ايشان را الزام فرموده ، مى فرمايد كه :) بگو ، اى محمد! به حقيقت كه آمدند شما را فرستادگانى چند ، پيش از من ، با معجزات روشن ، و به آنچه شما گفتيد (از قربانى ، بر وجهى كه مدّعاى شما است) پس چرا كشتيد ايشان را ، اگر هستيد راست گويان؟» . و حضرت فرمود كه : «در ميان اين كشندگان و گويندگان ، پانصد سال فاصله بود؛ پس خداى عز و جل همان كشتن را بر ايشان الزام فرمود ، به سبب رضاى ايشان ، به آنچه كشندگان كردند» .

.


1- . و در بعضى از نسخ كافى ، اين زيادتى نيز هست كه ، و «ذكر قدريّه و خوارج و مرجئه و اهل شهرها» . و قدريّه ، طائفه اى از سنّيانند كه منكر قضا و قدرند . و خوارج ، طائفه اى از ايشانند كه خروج بر امام زمان را روا مى دارند ، و ايشان را سخنانى چند است كه از روى هوا و هوس مى گويند ، و از گفتار جميع امّت بيرون است . و مرجئه ، طائفه اى از ايشانند كه مى گويند : هيچ كس مستحقّ ثواب و عقاب نيست ، و هر چه خدا خواهد ، با هر كس مى كند ، و امر خلايق به تعويق افتاده ، تا فرود آيد در باب ايشان ، آنچه خدا اراده كند . و مى گويند كه : هر كه نماز نكند ، و روزه نگيرد ، و غسل جنابت نكند ، و كعبه را خراب كند ، و با مادر خود جماع كند ، ايمانش مانند ايمان جبرئيل و ميكائيل است . و مراد از شهرها ، مكّه معظّمه و مدينه مشرّفه و شام و روم و بصره است . (مترجم)
2- . آل عمران، 183. و در قرآن «أَلّا نُؤْمِنَ» است ، و نظم آيه چنين است كه : «اَلَّذينَ قالُوا اِنَّ اللّه َ عَهِدَ اِلَيْنا أَلّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ» ، تا آخر آيه . (مترجم)

ص: 180

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ وَ حَمَّاد بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي مَسْرُوقٍ، قَالَ: سَأَلَنِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ:«مَا هُمْ؟» فَقُلْتُ: مُرْجِئَةٌ، وَ قَدَرِيَّةٌ، وَ حَرُورِيَّةٌ، فَقَالَ : «لَعَنَ اللّهُ تِلْكَ الْمِلَلَ الْكَافِرَةَ الْمُشْرِكَةَ ، الَّتِي لَا تَعْبُدُ اللّهَ عَلى شَيْءٍ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«أَهْلُ الشَّامِ شَرٌّ مِنْ أَهْلِ الرُّومِ، وَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ شَرٌّ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَ أَهْلُ مَكَّةَ يَكْفُرُونَ بِاللّه جَهْرَةً» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام، قَالَ:«إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَيَكْفُرُونَ بِاللّهِ جَهْرَةً، وَ إِنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ أَخْبَثُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، أَخْبَثُ مِنْهُمْ سَبْعِينَ ضِعْفاً».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَهْلُ الشَّامِ شَرٌّ، أَمْ أَهْلُ الرُّومِ؟ فَقَالَ:«إِنَّ الرُّومَ كَفَرُوا وَ لَمْ يُعَادُونَا، وَ إِنَّ أَهْلَ الشَّامِ كَفَرُوا وَ عَادَوْنَا».

عَنْهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«لَا تُجَالِسُوهُمْ _ يَعْنِي الْمُرْجِئَةَ _ لَعَنَهُمُ اللّهُ، وَ لَعَنَ اللّهُ مِلَلَهُمُ الْمُشْرِكَةَ، الَّذِينَ لَا يَعْبُدُونَ اللّهَ عَلى شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ».

.

ص: 181

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از محمد بن حكيم و حمّاد بن عثمان ، از ابو مسروق روايت كرده است كه گفت ... تا آخر آنچه در باب كفر مذكور شد .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از سماعة ، از ابو بصير ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام كه فرمود :«به درستى كه اهل مكّه كافر مى شوند به خداى عز و جل ، آشكارا . و به درستى كه اهل مدينه از اهل مكهّ خبيث ترند ، از ايشان خبيث ترند هفتاد برابر» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسين بن سعيد ، از فضالة بن ايّوب ، از سيف بن عميره ، از ابو بكر حضرمى روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : اهل شام بدترند يا روميان؟ فرمود :«به درستى كه روميان كافر شدند و با ما دشمنى ندارند . و به درستى كه اهل شام كافر شدند و با ما دشمنى ورزيدند» .

از او ، از محمد بن حسن ، از نضر بن شعيب ، از ابان بن عثمان ، از فضيل بن يسار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«همنشينى مكنيد با ايشان؛ يعنى مرجئه . خدا ايشان را لعنت كند ، و لعنت كند ملّت هاى مشركه ايشان را ، آنان كه خداى عز و جلرا بر چيزى از چيزى ها نمى پرستند» .

.

ص: 182

176 _ بَابُ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ رَجُلٍ جَمِيعاً، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:« «الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» قَوْمٌ وَحَّدُوا اللّهَ، وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ دُونَ اللّهِ، وَ لَمْ تَدْخُلِ الْمَعْرِفَةُ قُلُوبَهُمْ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ، وَ كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَتَأَلَّفُهُمْ وَ يُعَرِّفُهُمْ لِكَيْمَا يَعْرِفُوا، وَ يُعَلِّمُهُمْ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» ؟ قَالَ:«هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللّهَ عَزَّ وَ جَلَّ، وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللّهِ، وَ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَ هُمْ فِي ذلِكَ شُكَّاكٌ فِي بَعْضِ مَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله ، فَأَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله أَنْ يَتَأَلَّفَهُمْ بِالْمَالِ وَ الْعَطَاءِ لِكَيْ يَحْسُنَ إِسْلَامُهُمْ، وَ يَثْبُتُوا عَلى دِينِهِمُ الَّذِي دَخَلُوا فِيهِ وَ أَقَرُّوا بِهِ، وَ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَوْمَ حُنَيْنٍ تَأَلَّفَ رُؤَسَاءَ الْعَرَبِ مِنْ قُرَيْشٍ وَ سَائِرِ مُضَرَ، مِنْهُمْ أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ، وَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ، وَ أَشْبَاهُهُمْ مِنَ النَّاسِ، فَغَضِبَتِ الْأَنْصَارُ، وَ اجْتَمَعَتْ إِلى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، فَانْطَلَقَ بِهِمْ إِلى رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله بِالْجِعْرَانَةِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللّهِ، أَ تَأْذَنُ لِي فِي الْكَلَامِ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ: إِنْ كَانَ هذَا الْأَمْرُ مِنْ هذِهِ الْأَمْوَالِ الَّتِي قَسَمْتَ بَيْنَ قَوْمِكَ شَيْئاً أَنْزَلَهُ اللّهُ، رَضِينَا؛ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذلِكَ، لَمْ نَرْضَ» . قَالَ زُرَارَةُ: وَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: «فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ، أَكُلُّكُمْ عَلى قَوْلِ سَيِّدِكُمْ سَعْدٍ؟ فَقَالُوا: سَيِّدُنَا اللّهُ وَ رَسُولُهُ، ثُمَّ قَالُوا فِي الثَّالِثَةِ: نَحْنُ عَلى مِثْلِ قَوْلِهِ وَ رَأْيِهِ». قَالَ زُرَارَةُ: فَسَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ: «فَحَطَّ اللّهُ نُورَهُمْ، وَ فَرَضَ لِلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ سَهْماً فِي الْقُرْآنِ».

.

ص: 183

176 . باب در بيان مؤلّفة قلوبهم

176 . باب در بيان مؤلّفة قلوبهم (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از موسى بن بكر؛ و على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از مردى ، هر دو[طريق] روايت كرده اند ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :« «مؤلّفة قلوبهم» ، گروهى اند كه به يگانگى خداى عز و جلاقرار كردند ، و از عبادت كسى كه غير خداى _ تعالى _ است دورى كردند ، و در دل هاى ايشان ، اين معرفت داخل نشد كه محمد صلى الله عليه و آله ، رسول خدا است ، و رسول خدا صلى الله عليه و آله ، با ايشان مدارا مى فرمود و بخشش مى كرد ، تا ايشان را الفت دهد ، و ايشان را مى شناسانيد ، تا بشناسند ، و ايشان را تعليم مى داد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عمر بن اذينه ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَالْمُؤلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» (2) . فرمود كه :«ايشان ، گروهى اند كه به يگانگى خداى عز و جلاقرار كردند ، و از عبادت كسى كه پرستيده مى شود از غير خدا ، دورى كردند ، و گواهى دادند به اينكه غير از خدا ، خدايى نيست ، و به اينكه محمد صلى الله عليه و آله ، رسول خدا است ، و حال آنكه ايشان در آن ، صاحبان شك بودند ، كه يقين نداشتند در پاره اى از آنچه محمد صلى الله عليه و آله آورده بود . پس خداى عز و جلپيغمبر صلى الله عليه و آله خود را امر فرمود كه : ايشان را به مال و بخشش الفت دهد ، تا آنكه اسلام ايشان نيكو شود ، و ثابت باشند بر دين خويش كه در آن داخل شدند و به آن اقرار كردند . و به درستى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در روز حنين ، كه موضعى است در ميان مكّه و طائف ، بزرگانى چند را از بزرگان عرب تالّف فرمود ، و وضعى كرد كه الفت به هم رسانند و به آن حضرت ميل كنند ، از قريش و ساير قبيله مضر ، كه از جمله ايشان ، ابوسفيان ، پسر حرب بود ، و عينية بن حصن فزارى ، و امثال ايشان از مردمان . پس قبيله انصار غضب كردند ، و در نزد سعد بن عباده جمع شدند ، و سعد ، ايشان را به خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله برد ، در جعرانه» (3) . تتمّه حديث «پس سعد عرض كرد كه : يا رسول اللّه ! آيا مرا دستورى مى دهى در سخن گفتن؟ فرمود : آرى . عرض كرد كه : اگر اين امر ، در باب اين مال ها كه در ميان قوم خود تقسيم فرمودى ، چيزى باشد كه خداى عز و جل آن را فرو فرستاده است ، ما به آن راضى و خشنوديم . و اگر غير از اين باشد ، راضى نيستيم» . زراره مى گويد كه : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود : «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : اى گروه انصار! آيا همه شما بر گفتار سيّد و بزرگ خويش ، سعديد؟ عرض كردند كه : سيّد ما خدا و رسول اويند؛ پس در مرتبه سيم عرض كردند كه : ما بر مثل قول و رأى اوييم» . زراره مى گويد كه : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود : «پس خدا جوش (4) ايشان را فرو نشانيد ، يا در همان ساعت ، آيه را فرو فرستاد ، و بهره اى را از براى «مؤلّفة قلوبهم» در قرآن واجب گردانيد» .

.


1- . يعنى طائفه اى كه الفت داده شده است دل هاى ايشان . و بعضى از مفسّرين ، در شرح اين كلام ، در آيه زكات گفته است كه : قول معتمد آن است كه : مؤلّفه ، اعّم از كفّار و ضعفا اهل اسلام اند . اگرچه اختصاص ايشان به اهل كفر ، اشهر است ميان اصحاب . و در قاموس مذكور است كه : مؤلّفة قلوبهم ، از سادات و بزرگان عرب اند ، كه پيغمبر صلى الله عليه و آله مأمور شد به تأليف ايشان ، و عطا كردن به ايشان؛ يعنى به مدارايى كردن و دل ايشان را به دست آوردن ، و به ايشان پيوستن و آميخته شدن ، تا آنكه راغب گردانند كسانى را كه در پس ايشان بودند ، در دين اسلام ، و ايشان ، اين جماعت مذكوره اند : اقرع بن حابس ، و جبير بن مطعم ، و حدّ بن قيس ، و حرث بن هشام ، و حكيم بن حزام ، و حكيم بن طليق ، و حويطب بن عبد العزّى ، و خالد بن اسيد ، و خالد بن قيس ، و زيد الخيل ، و سعد بن يربوع ، و سهيل بن عمرو بن عبد شمس عامرى ، و سهيل بن عمرو جمحى ، و صخر بن اميّه ، و صفوان بن اميّه جمحى ، و عبّاس بن مرداس ، و عبد الرحمان بن يربوع ، و علاء بن حارثه ، و علقمة بن علاته ، و ابو السّنابل عمرو بن بعكك ، و عمرو بن مرداس ، و عمير بن وهيب ، و عينية بن حصن ، و قيس بن عدى ، و قيس بن مخرمه ، و مالك بن عوف ، و مخرمة بن نوفل ، و معاوية بن ابى سفيان ، و مغيرة بن حارث ، و نضير بن حرث بن علقمه ، و هشام بن عمرو . و مراد كلينى رضى الله عنه ، از باب از عنوان باب ، معلوم است . (مترجم)
2- . توبه، 60.
3- . و جعرانه _ به فتح جيم و سكون عين ، و در قاموس گفته است كه : و گاه است كه عين آن كسر داده مى شود ، و راء آن مشدّد مى گردد . و شافعى گفته است كه : تشديد راء آن ، خطا است _ ، موضعى است در ميان مكّه و طائف ، كه به اين نام ناميده مى شود ، به واسطه ريطه ، دختر سعد ، و ريطه ، ملقّب بود به جعرانه . (مترجم)
4- . در متن عربى «نورهم» ، ولى گويى نسخه مترجم «فورهم» بوده است .

ص: 184

عَلِيٌّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:« «الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» لَمْ يَكُونُوا قَطُّ أَكْثَرَ مِنْهُمُ الْيَوْمَ».

عَلِيٌّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ غَالِبٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا إِسْحَاقُ، كَمْ تَرى أَهْلَ هذِهِ الْايَةِ: «فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ» ؟» قَالَ: ثُمَّ قَالَ: «هُمْ أَكْثَرُ مِنْ ثُلُثَيِ النَّاسِ».

.

ص: 185

على ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از مردى ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هرگز مؤلّفة قلوبهم ، از ايشان ، در امروز بيشتر نبوده اند» .

على ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابراهيم بن عبد الحميد ، از اسحاق بن غالب روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«اى اسحاق! اهل اين آيه را چه قدر مى بينى؟ «اِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَاِنْ لم يُعْطَوْا مِنْها اِذا هُمْ يَسْخَطُونَ» (1) ؛ يعنى : پس اگر داده شوند از صدقات ، راضى و خشنود شوند ، و اگر داده نشوند از آن ، ناگاه ايشان خشم گيرند و ناخشنود باشند» . اسحاق مى گويد كه : پس حضرت فرمود كه : «ايشان ، از دو ثلث از مردمان ، بيشترند» .

.


1- . توبه، 58. و در قرآن ، «فَاِنْ أُعْطُوا» ، با ذكر فاء است . (مترجم)

ص: 186

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ، عَنْ رَجُلٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«مَا كَانَتِ الْمُؤَلَّفَةُ قُلُوبُهُمْ قَطُّ أَكْثَرَ مِنْهُمُ الْيَوْمَ، وَ هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللّهَ وَ خَرَجُوا مِنَ الشِّرْكِ، وَ لَمْ تَدْخُلْ مَعْرِفَةُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله قُلُوبَهُمْ وَ مَا جَاءَ بِهِ، فَتَأَلَّفَهُمْ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَ تَأَلَّفَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِكَيْمَا يَعْرِفُوا».

177 _ بَابٌ فِي ذِكْرِ الْمُنَافِقِينَ وَ الضُّلَالِ وَ إِبْلِيسَ فِي الدَّعْوَةِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلٍ، قَالَ: كَانَ الطَّيَّارُ يَقُولُ لِي: إِبْلِيسُ لَيْسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَ إِنَّمَا أُمِرَتِ الْمَلَائِكَةُ بِالسُّجُودِ لآِدَمَ عليه السلام ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: لَا أَسْجُدُ، فَمَا لِاءِبْلِيسَ يَعْصِي حِينَ لَمْ يَسْجُدْ، وَ لَيْسَ هُوَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ؟ قَالَ: فَدَخَلْتُ أَنَا وَ هُوَ عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: فَأَحْسَنَ _ وَ اللّهِ _ فِي الْمَسْأَلَةِ، فَقَالَ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، أَ رَأَيْتَ مَا نَدَبَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ إِلَيْهِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ قَوْلِهِ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» أَ دَخَلَ فِي ذلِكَ الْمُنَافِقُونَ مَعَهُمْ؟ قَالَ:«نَعَمْ، وَ الضُّلَالُ، وَ كُلُّ مَنْ أَقَرَّ بِالدَّعْوَةِ الظَّاهِرَةِ، وَ كَانَ إِبْلِيسُ مِمَّنْ أَقَرَّ بِالدَّعْوَةِ الظَّاهِرَةِ مَعَهُمْ».

178 _ بَابٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالى: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّهَ عَلى حَرْفٍ» عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنِ الْفُضَيْلِ وَ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّهَ عَلى حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْاخِرَةَ» . قَالَ زُرَارَةُ: سَأَلْتُ عَنْهَا أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام . فَقَالَ:«هؤُلَاءِ قَوْمٌ عَبَدُوا اللّهَ، وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللّهِ، وَ شَكُّوا فِي مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ مَا جَاءَ بِهِ، فَتَكَلَّمُوا بِالْاءِسْلَامِ، وَ شَهِدُوا أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ، وَ أَقَرُّوا بِالْقُرْآنِ، وَ هُمْ فِي ذلِكَ شَاكُّونَ فِي مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ مَا جَاءَ بِهِ، وَ لَيْسُوا شُكَّاكاً فِي اللّهِ، قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّهَ عَلى حَرْفٍ» يَعْنِي عَلى شَكٍّ فِي مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ مَا جَاءَ بِهِ «فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ» يَعْنِي عَافِيَةً فِي نَفْسِهِ وَ مَالِهِ وَ وُلْدِهِ «اطْمَأَنَّ بِهِ» وَ رَضِيَ بِهِ «وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ» يَعْنِي بَلَاءً فِي جَسَدِهِ أَوْ مَالِهِ ، تَطَيَّرَ وَ كَرِهَ الْمُقَامَ عَلَى الْاءِقْرَارِ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، فَرَجَعَ إِلَى الْوُقُوفِ وَ الشَّكِّ، فَنَصَبَ الْعَدَاوَةَ لِلّهِ وَ لِرَسُولِهِ، وَ الْجُحُودَ بِالنَّبِيِّ وَ مَا جَاءَ بِهِ».

.

ص: 187

177 . باب در ذكر منافقان و گمراهان و شيطان ، و دخول ايشان در دعوت

178 . باب در شرح قول خداى تعالى : (وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّه َ عَلى حَرْفٍ)

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن حسّان ، از موسى بن بكر ، از مردى كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه :«هرگز «مؤلّفه قلوبهم» ، از ايشان ، در امروز بيشتر نبوده اند . و ايشان ، گروهى اند كه به يگانگى خداى عز و جلاقرار كردند ، و از شرك بيرون رفتند ، و معرفت محمد و آنچه آن حضرت آن را آورْده بود ، در دل هاى ايشان داخل نشده بود؛ پس رسول خدا صلى الله عليه و آله ايشان را بر الفت داشت ، و مؤمنان ، ايشان را بر الفت داشتند ، بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله ، تا آنكه معرفت به هم رسانند» .

177 . باب در ذكر منافقان و گمراهان و شيطان ، و دخول ايشان در دعوتعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جميل روايت كرده است كه گفت : طيّار به من گفت كه : شيطان از جمله فرشتگان نيست . و جز اين نيست كه فرشتگان ، به سجده كردن از براى آدم عليه السلام مأمور شدند ، بعد از آن ، شيطان گفت كه : من سجده نمى كنم . پس شيطان را چه مى شود كه عاصى و نافرمان باشد ، در هنگامى كه سجده نكرد ، و حال آنكه او از جمله فرشتگان نبود؟ جميل مى گويد كه : پس من و او بر امام جعفر صادق عليه السلام داخل شديم . جميل مى گويد : به خدا سوگند كه طيّار در باب اين مسئله ، نيكويى به جا آورد ، و به وضع خوشى سؤال كرد . عرض كرد كه : فداى تو گردم! مرا خبر ده از آنچه خداى عز و جل مؤمنان را به سوى آن خوانده ، از قول آن جناب : «يا أَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا» (1) ؛ يعنى :«اى آن كسانى كه گرويده ايد ، و به آنچه بايد ، ايمان آورده ايد!» آيا منافقان ، با ايشان در آن داخل اند؟ فرمود : «آرى ، و گمراهان ، و هر كه به دعوت ظاهره اقرار كرده نيز ، در آن داخل اند . و شيطان ، از كسانى بود كه به دعوت ظاهره ، با ايشان اقرار كرده بود» .

178 . باب در شرح قول خداى تعالى : «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّه َ عَلى حَرْفٍ» (2)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عمر بن اذينه ، از فضيل و زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّه َ عَلى حَرْفٍ فَاِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَاِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْاَخِرَةَ ذلِكَ هَوَ الْخُسْران ُ الْمُبينُ» (3) ؛ يعنى :«و از جمله مردمان ، كسى است كه مى پرستد خدا را بر طرف و كناره اى (4) ، پس اگر برسد او را نيكويى (چون صحّت و توانگرى) ، آرام گيرد به آن ، يا به سبب آن ، و اگر برسد او را ابتلا و آزمايشى ، چون فقر و بيمارى ، برگردد بر روى خود (يعنى از آن وجه كه متوجّه شده باشد به اسلام ، كه عبارت است از كفر ، باز بر آن عود كند؛ يعنى مرتد گردد ، و دين اسلام را از دست دهد) . زيان كرد در دنيا كه به مراد نرسيد ، و زيان كرد در آخرت كه معذّب گرديد ، و اين زيان هر دو جهان ، همان زيانى است پيدا ، و نقصانى است هويدا» . زراره مى گويد كه : حضرت باقر عليه السلام را از اين آيه سؤال كردم . فرمود كه : «اين گروه ، گروهى اند كه خداى عز و جل را عبادت كردند ، و از عبادت كسى كه پرستيده مى شود از غير خدا ، دورى كردند ، و در حقّ محمد صلى الله عليه و آله و آنچه آن حضرت آن را آورده بود ، شك كردند؛ پس به ظاهرِ اسلام تكلّم نمودند ، و شهادت دادند به اينكه غير از خدا ، خدايى نيست ، و به اينكه محمد ، رسول خدا است ، و به قرآن اقرار كردند ، و حال آنكه ايشان در آن يا با وجود آن ، صاحبان شك بودند در باب محمد صلى الله عليه و آله ، و در آنچه آن حضرت آن را آورده بود ، و در باب خداى _ تعالى _ شك نداشتند . خداى عز و جل فرمود كه : «وَمِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّه َ عَلى حَرْفٍ» ؛ يعنى : بر شك و با عدم يقين در باب محمد صلى الله عليه و آله ، و آنچه آن را آورده . «فَاِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ» ؛ يعنى : عافيتى به او برسد در جان و مال و فرزندانش ، «اِطْمَأَنَّ بِهِ» ؛ يعنى : مطمئن گردد ، و به آن راضى شود ، و «اِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ» ؛ يعنى : بلاء و زحمتى در تن يا مالش به او برسد ، فال بد زند ، و ايستادگى بر اقرار به حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله را ناخوش دارد؛ پس به سوى وقوف و شك برگردد ، و دشمنى خدا و رسول او صلى الله عليه و آله را بر پا كند ، و پيغمبر صلى الله عليه و آله و آنچه را كه آن حضرت آورده ، انكار كند» .

.


1- . بقره، 104.
2- . حج، 11.
3- . حج، 11.
4- . و اين كنايه است از عدم ثبات در دين ، و بى آرامى و سكون در آن ، همچنان كه كسى بر كناره ى لشكرى ايستاده ، مى نگرد . اگر فتح و ظفر ، ايشان را دريابد ، آرام گرفته ، در ميان ايشان در آيد ، و با ايشان در غنيمت شركت كند ، و اگر شكست خورند ، قرار بر فرار دهد ، و از ايشان بگريزد . (مترجم)

ص: 188

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّهَ عَلى حَرْفٍ» . قَالَ:«هُمْ قَوْمٌ وَحَّدُوا اللّهَ، وَ خَلَعُوا عِبَادَةَ مَنْ يُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللّهِ، فَخَرَجُوا مِنَ الشِّرْكِ، وَ لَمْ يَعْرِفُوا أَنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله رَسُولُ اللّهِ ، فَهُمْ يَعْبُدُونَ اللّهَ عَلى شَكٍّ فِي مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله وَ مَا جَاءَ بِهِ، فَأَتَوْا رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَ قَالُوا: نَنْظُرُ، فَإِنْ كَثُرَتْ أَمْوَالُنَا وَ عُوفِينَا فِي أَنْفُسِنَا وَ أَوْلَادِنَا، عَلِمْنَا أَنَّهُ صَادِقٌ وَ أَنَّهُ رَسُولُ اللّهِ، وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذلِكَ، نَظَرْنَا، قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : «فَإِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ» يَعْنِي عَافِيَةً فِي الدُّنْيَا «وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ» يَعْنِي بَلَاءً فِي نَفْسِهِ وَ مَالِهِ «انْقَلَبَ عَلى وَجْهِهِ» : انْقَلَبَ عَلى شَكِّهِ إِلَى الشِّرْكِ «خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْاخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّهِ ما لا يَضُرُّهُ وَ ما لا يَنْفَعُهُ» » قَالَ: «يَنْقَلِبُ مُشْرِكاً يَدْعُو غَيْرَ اللّهِ ، وَ يَعْبُدُ غَيْرَهُ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَعْرِفُ، فَيَدْخُلُ الْاءِيمَانُ قَلْبَهُ، فَيُؤْمِنُ وَ يُصَدِّقُ، وَ يَزُولُ عَنْ مَنْزِلَتِهِ مِنَ الشَّكِّ إِلَى الْاءِيمَانِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَثْبُتُ عَلى شَكِّهِ، وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْقَلِبُ إِلَى الشِّرْكِ». عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ زُرَارَةَ، مِثْلَهُ.

.

ص: 189

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از موسى بن بكر ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللّه َ عَلى حَرفٍ» . فرمود كه :«ايشان ، گروهى اند كه به يگانگى خداى عز و جل اقرار كردند ، و از عبادت هر كه پرستيده مى شود از غير خدا ، دورى نمودند؛ پس از شرك بيرون رفتند ، وليكن نشناختند كه محمد ، رسول خدا صلى الله عليه و آله است؛ پس ايشان ، خدا را مى پرستيدند ، با شك در باب محمد و آنچه آن حضرت ، آن را آورده بود . بعد از آن ، به خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمدند و گفتند : نظر مى كنيم؛ پس اگر مال هاى ما بسيار شود ، و در نفس هاى خويش عافيت يابيم ، و فرزندان ما نيز سالم باشند ، بدانيم كه آن حضرت راستگو است ، و يقين كنيم كه او رسول خدا صلى الله عليه و آله است ، و اگر غير از اين باشد ، فكر كنيم . خداى عز و جلفرمود كه : «فَاِنْ أَصابَهُ خَيْرٌ اطْمأَنَّ بِهِ» ؛ يعنى : عافيتى در دنيا به او برسد ، «وَاِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ» ؛ يعنى : بلاء و زحمتى در جان و مالش به او برسد ، «انْقَلِبَ عَلى وَجْهِهِ» ؛ يعنى : برگردد بر شك خود ، به سوى شرك ، «خَسِرَ الدُّنْيا وَالْاَخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبينْ * يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللّه ِ ما لا يَضُرُّهُ وَما لا يَنْفَعُهُ» (1) ؛ يعنى : مى خواند و مى پرستد از غير خدا ، آن چيزى را كه زيان نرساند او را ، و آنچه را كه سود ندهد او را» (يعنى چيزى را عبادت مى كند كه قادر بر نفع و ضرر او ، هيچ يك ، نيست) . و حضرت فرمود كه : «مشرك مى گردد ، كه غير خدا را مى خواند ، و غير او را مى پرستد . پس از جمله ايشان ، كسى است كه عارف مى شود؛ پس ايمان در دلش داخل مى شود ، و ايمان مى آورد و تصديق مى كند ، و منزله اش از او برطرف مى شود (2) (و از شك به سوى ايمان مى رود) ، و از جمله ايشان ، كسى است كه بر شكّ خود ثابت مى باشد ، و از ايشان ، كسى است كه به سوى شرك برمى گردد» . على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از مردى ، از زراره ، مثل اين را روايت كرده است .

.


1- . حج، 11 و 12.
2- . يعنى از پله شك به درجه ايمان مى رود .

ص: 190

179 _ بَابُ أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ مُؤْمِناً أَوْ كَافِراً أَوْ ضَالًاعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ، عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ: سَمِعْتُ عَلِيّاً صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ يَقُولُ وَ أَتَاهُ رَجُلٌ، فَقَالَ لَهُ: مَا أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ مُؤْمِناً، وَ أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ كَافِراً، وَ أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ ضَالًا؟ فَقَالَ لَهُ:«قَدْ سَأَلْتَ فَافْهَمِ الْجَوَابَ: أَمَّا أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ مُؤْمِناً : أَنْ يُعَرِّفَهُ اللّهُ _ تَبَارَكَ وَ تَعَالى _ نَفْسَهُ، فَيُقِرَّ لَهُ بِالطَّاعَةِ، وَ يُعَرِّفَهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله ، فَيُقِرَّ لَهُ بِالطَّاعَةِ، وَ يُعَرِّفَهُ إِمَامَهَ وَ حُجَّتَهُ فِي أَرْضِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلى خَلْقِهِ، فَيُقِرَّ لَهُ بِالطَّاعَةِ». قُلْتُ لَهُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَ إِنْ جَهِلَ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ إِلَا مَا وَصَفْتَ؟ قَالَ: «نَعَمْ، إِذَا أُمِرَ أَطَاعَ ، وَ إِذَا نُهِيَ انْتَهى . وَ أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ كَافِراً : مَنْ زَعَمَ أَنَّ شَيْئاً نَهَى اللّهُ عَنْهُ أَنَّ اللّهَ أَمَرَ بِهِ، وَ نَصَبَهُ دِيناً يَتَوَلّى عَلَيْهِ، وَ يَزْعُمُ أَنَّهُ يَعْبُدُ الَّذِي أَمَرَهُ بِهِ، وَ إِنَّمَا يَعْبُدُ الشَّيْطَانَ. وَ أَدْنى مَا يَكُونُ بِهِ الْعَبْدُ ضَالًا : أَنْ لَا يَعْرِفَ حُجَّةَ اللّهِ _ تَبَارَكَ وَ تَعَالى _ وَ شَاهِدَهُ عَلى عِبَادِهِ، الَّذِي أَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بِطَاعَتِهِ، وَ فَرَضَ وَلَايَتَهُ». قُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، صِفْهُمْ لِي . فَقَالَ: «الَّذِينَ قَرَنَهُمُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بِنَفْسِهِ وَ نَبِيِّهِ، فَقَالَ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ» ». قُلْتُ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، جَعَلَنِيَ اللّهُ فِدَاكَ ، أَوْضِحْ لِي . فَقَالَ: «الَّذِينَ قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فِي آخِرِ خُطْبَتِهِ يَوْمَ قَبَضَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ إِلَيْهِ: إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِي مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا: كِتَابَ اللّهِ، وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي؛ فَإِنَّ اللَّطِيفَ الْخَبِيرَ قَدْ عَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ كَهَاتَيْنِ _ وَ جَمَعَ بَيْنَ مُسَبِّحَتَيْهِ _ وَ لَا أَقُولُ: كَهَاتَيْنِ _ وَ جَمَعَ بَيْنَ الْمُسَبِّحَةِ وَ الْوُسْطى _ فَتَسْبِقَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرى؛ فَتَمَسَّكُوا بِهِمَا، لَا تَزِلُّوا وَ لَا تَضِلُّوا؛ لَا تَقَدَّمُوهُمْ؛ فَتَضِلُّوا».

.

ص: 191

179 . باب نادر

179 . باب نادر (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از ابراهيم بن عمر يمانى ، از ابن اذينه ، از ابان بن ابى عيّاش ، از سليم بن قيس روايت كرده است كه گفت : شنيدم از على عليه السلام كه مى فرمود ، و حال آنكه مردى به خدمتش آمده و به آن حضرت عرض كرده بود كه : چيست كمتر چيزى كه بنده به واسطه آن مؤمن مى باشد؟ و كمتر چيزى كه بنده به آن كافر مى باشد؟ و كمتر چيزى كه بنده به آن گمراه مى باشد؟ حضرت به آن مرد فرمود كه :«سؤال كردى؟ پس جواب را بفهم . امّا كمتر چيزى كه بنده به آن مؤمن مى باشد ، آن است كه خداى _ تبارك و تعالى _ ، خود را به او بشناساند. پس او از براى آن جناب ، به طاعت اقرار كند ، و پيغمبر صلى الله عليه و آله خود را به او بشناساند . پس او از براى آن حضرت ، به طاعت اقرار كند ، و به او بشناساند امام او را ، و حجّت خود در زمين خود ، و گواه خود بر خلق خود . پس از براى امام ، به طاعت اقرار كند» . عرض كردم كه : يا اميرالمؤمنين! و هرچند كه همه چيزها را نداند ، مگر آنچه تو وصف و شرح فرمودى؟ فرمود : «آرى ، امّا به اين شرط كه چون مأمور شود ، اطاعت كند ، و چون نهى و ممنوع شود ، باز ايستد . و كمتر چيزى كه بنده به آن كافر مى باشد ، گمان كسى است كه گمان مى كند در باب چيزى كه خداى عز و جل از آن نهى فرموده ، كه خدا به آن امر فرموده است ، و آن را دينى برپا كند كه بر آن دوستى ورزد ، و گمان كند كه مى پرستد كسى را كه به آن امر كرده ، و جز اين نيست كه شيطان را پرستش مى كند . و كمتر چيزى كه بنده به آن گمراه مى باشد ، آن است كه نشناسد حجّت خداى _ تبارك و تعالى _ ، و گواه او را بر بندگانش ، كه خداى عز و جل به طاعتش امر فرموده ، و دوستى او را واجب گردانيده است» . عرض كردم كه : يا اميرالمؤمنين! ايشان را از براى من وصف كن . و فرمود كه : «ايشان ، آنانند كه خداى عز و جلايشان را به خود و پيغمبر خود پيوسته ، پس فرموده كه : «يا أَيُّهَا الَذَّينَ امَنُوا أَطيعُوا اللّه َ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْاَمْرِ مِنْكُمْ» (2) » . عرض كردم كه : يا اميرالمؤمنين! خدا مرا فداى تو گرداند! اين مطلب را از براى من روشن ساز . فرمود كه : «ايشان ، آنانند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در آخرين خطبه خويش ، در روزى كه خداى عز و جل روح مطهّرش را قبض فرمود ، و او را به سوى خويش برد ، فرمود كه : به درستى كه من دو امر را در ميان شما وا گذاشتم ، كه هرگز بعد از من گمراه نشويد ، مادامى كه به آن دو امر چنگ در زنيد ، (يا اگر به آنها چنگ درزنيد) . و آنها ، كتاب خداى عز و جل است ، و عترت من ، كه اهل بيت منند؛زيرا كه خداى مهربانِ آگاه ، به سوى من عهد فرمود و مرا خبردار نمود كه ، اين دو ، هرگز از هم جدا نمى شوند ، تاآنكه بر لب حوض كوثر ، بر من وارد شوند . (و به جهت اِشعار به مقارنه ايشان ، در ميان دو انگشت سبّابه خويش جمع فرمود) و فرمود كه : نمى گويم كه مانند اين دو _ و در ميان انگشت سبّابه و انگشت ميان خود جمع فرمود _ ، كه يكى از اينها بر ديگرى پيشى گيرد . پس به اين دو چنگ در زنيد ، تا نلغزيد و گمراه نگرديد ، و بر ايشان پيشى مگيريد ، كه گمراه مى شويد» .

.


1- . در متن عربى عنوان باب آمده است : كمترين چيزى كه بنده با آن مومن ، كافر و يا گمراه شود . (مترجم)
2- . نساء، 59 ؛ اى مؤمنان ، از خدا ، پيامبرش و اختياردارانتان پيروى كنيد .

ص: 192

. .

ص: 193

. .

ص: 194

180 _ بَابٌعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْمِنْقَرِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ بَنِي أُمَيَّةَ أَطْلَقُوا لِلنَّاسِ تَعْلِيمَ الْاءِيمَانِ، وَ لَمْ يُطْلِقُوا تَعْلِيمَ الشِّرْكِ ، لِكَيْ إِذَا حَمَلُوهُمْ عَلَيْهِ لَمْ يَعْرِفُوهُ».

181 _ بَابُ ثُبُوتِ الْاءِيمَانِ وَ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَنْقُلَهُ اللّهُمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ نُعَيْمٍ الصَّحَّافِ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : لِمَ يَكُونُ الرَّجُلُ عِنْدَ اللّهِ مُؤْمِناً قَدْ ثَبَتَ لَهُ الْاءِيمَانُ عِنْدَهُ، ثُمَّ يَنْقُلُهُ اللّهُ بَعْدُ مِنَ الْاءِيمَانِ إِلَى الْكُفْرِ؟ قَالَ: فَقَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ هُوَ الْعَدْلُ، إِنَّمَا دَعَا الْعِبَادَ إِلَى الْاءِيمَانِ بِهِ ، لَا إِلَى الْكُفْرِ، وَ لَا يَدْعُو أَحَداً إِلَى الْكُفْرِ بِهِ؛ فَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ، ثُمَّ ثَبَتَ لَهُ الْاءِيمَانُ عِنْدَ اللّهِ، لَمْ يَنْقُلْهُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بَعْدَ ذلِكَ مِنَ الْاءِيمَانِ إِلَى الْكُفْرِ». قُلْتُ لَهُ: فَيَكُونُ الرَّجُلُ كَافِراً قَدْ ثَبَتَ لَهُ الْكُفْرُ عِنْدَ اللّهِ، ثُمَّ يَنْقُلُهُ بَعْدَ ذلِكَ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْاءِيمَانِ؟ قَالَ: فَقَالَ: «إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ خَلَقَ النَّاسَ كُلَّهُمْ عَلَى الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَهُمْ عَلَيْهَا، لَا يَعْرِفُونَ إِيمَاناً بِشَرِيعَةٍ، وَ لَا كُفْراً بِجُحُودٍ، ثُمَّ بَعَثَ اللّهُ الرُّسُلَ تَدْعُو الْعِبَادَ إِلَى الْاءِيمَانِ بِهِ ، فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللّهُ، وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَهْدِهِ اللّهُ».

.

ص: 195

180 . باب

181 . باب در بيان ثبوت ايمان ، و آنكه آيا جائز است كه خدا آن را نقل كند؟

180 _ بابعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از قاسم بن محمد ، از منقرى ، از سفيان بن عيينه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه بنى اميّه ، تعليم ايمان را از براى مردمان رها كردند ، و تعليم شرك را از براى ايشان رها نكردند ، از براى آنكه چون ايشان را بر آن دارند ، آن را نشناسند» .

181 . باب در بيان ثبوت ايمان ، و آنكه آيا جائز است كه خدا آن را نقل كند؟محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از حسين بن نعيم صحّاف روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : چرا مردى در نزد خداى عز و جل مؤمن مى باشد ، كه ايمان از برايش در نزد آن جناب ثابت شده ، بعد از آن ، خدا او را از ايمان نقل مى كند به سوى كفر؟ حسين مى گويد كه : حضرت فرمود :«به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ ، به غايت عادل است . جز اين نيست كه بندگان خود را به سوى ايمانِ به خود خوانده ، نه به سوى كفر ، و هيچ كس را به سوى كافر شدنِ به خويش نمى خواند . پس هر كه به خدا ايمان آورد ، بعد از آن ، ايمان از برايش در نزد خداى عز و جل ثابت گرديد ، خداى عز و جل او را نقل نمى كند از ايمان به سوى كفر» . به آن حضرت عرض كردم كه : مى شود كه مردى كافر باشد ، كه كفر از برايش در نزد خداى عز و جل ثابت باشد ، بعد از آن ، خداى عز و جل او را از كفر به سوى ايمان نقل كند؟ راوى مى گويد كه : حضرت فرمود : «به درستى كه خداى عز و جل همه مردمان را آفريد ، بر فطرت و آفرينشى كه ايشان را بر آن آفريد ، در حالى كه ايمان را نمى شناختند به واسطه شريعتى ، و نه كفر را به سبب انكارى (يعنى ايشان را بر حالتى آفريد كه با آن حالت ، قابليّت ايمان و كفر ، هر دو [را ]داشتند ، و هر چند كه قابليّات و استعدادات ايشان تفاوت داشت ، وليكن در آن وقت ، شريعتى نبود كه كسى به واسطه تصديق يا انكار آن ، مؤمن يا كافر باشد) . بعد از آن ، خداى عز و جل رسولان خود را برانگيخت ، كه بندگان را به سوى ايمان به آن جناب بخوانند پس از جمله ايشان ، كسى است كه خدا او را هدايت فرمود ، و از ايشان ، كسى است كه خدا او را هدايت ننمود» (1) .

.


1- . و مراد از هدايت در اينجا ، هدايت خاصّه است ، كه محض لطف است . و امّا هدايت عامّه ، كه اصل دلالت و رهنمايى است ، اختصاص به كسى ندارد؛ بلكه به همه خلق رسيده؛زيرا كه آن ، بر خدا لازم و واجب است ، چنان كه بعثت رسولان بر آن دلالت مى كند . و بعضى گفته اند كه : محتمل است كه مراد از اين فقره ، آن باشد كه ، پس بعضى به آن هدايت عامّه هدايت يافتند ، و بعضى هدايت نيافتند . (مترجم)

ص: 196

182 _ بَابُ الْمُعَارِينَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ خَلَقَ خَلْقاً لِلْاءِيمَانِ لَا زَوَالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْكُفْرِ لَا زَوَالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً بَيْنَ ذلِكَ، وَ اسْتَوْدَعَ بَعْضَهُمُ الْاءِيمَانَ؛ فَإِنْ يَشَأْ أَنْ يُتِمَّهُ لَهُمْ أَتَمَّهُ ، وَ إِنْ يَشَأْ أَنْ يَسْلُبَهُمْ إِيَّاهُ سَلَبَهُمْ؛ وَ كَانَ فُلَانٌ مِنْهُمْ مُعَاراً».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ وَ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِيِّ، عَنْ كُلَيْبِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْأَسَدِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ الْعَبْدَ يُصْبِحُ مُؤْمِناً وَ يُمْسِي كَافِراً، وَ يُصْبِحُ كَافِراً وَ يُمْسِي مُؤْمِناً، وَ قَوْمٌ يُعَارُونَ الْاءِيمَانَ، ثُمَّ يُسْلَبُونَهُ، وَ يُسَمَّوْنَ الْمُعَارِينَ» ثُمَّ قَالَ: «فُلَانٌ مِنْهُمْ».

.

ص: 197

182 . باب در بيان مُعارين

182 . باب در بيان مُعارين (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از ابو ايّوب ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر عليه السلام يا امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل خلقى را از براى ايمان آفريده ، كه آن را زوال و برطرف شدن نيست ، و خلقى را از براى كفر آفريده ، كه آن را زوالى نيست ، و خلقى را در ميان اين و آن آفريده ، و ايمان را به بعضى از ايشان سپرده؛ پس اگر خواسته باشد كه آن را از براى ايشان تمام كند ، آن را تمام مى كند ، و اگر خواسته باشد كه آن را از ايشان بربايد ، از ايشان مى ربايد . و فلانى (2) ، از ايشان بود كه ايمان به عاريه به او داده شده بود» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از حسين بن سعيد ، از فضالة بن ايّوب و قاسم بن محمد جوهرى ، از كليب بن معاويه اسدى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه بنده اى هست كه صبح مى كند و مؤمن است ، و شام مى كند و كافر است ، و صبح مى كند و كافر است ، و شام مى كند و مؤمن است ، و گروهى هستند كه ايمان به عاريه به ايشان داده مى شود؛ پس آن ايمان از ايشان ربوده مى شود ، و ايشان ، معارين ناميده مى شوند» (يعنى عاريه داده شدگان) . بعد از آن ، فرمود كه : «فلان ، از ايشان است» .

.


1- . يعنى كسانى كه ايمان به رسم عاريه به ايشان سپرده شده؛زيرا كه آن ، در دل هاى ايشان قرار و استقرار نمى كرد؛ پس گويا كه آن ، در نزد ايشان عاريه است ، كه در روزى از ايشان گرفته مى شود . (مترجم)
2- . و گفته اند كه : مراد از آن ، ابو الخطّاب است؛ يعنى حسين بن مقلاص . و حديث آينده ، بر آن دلالت مى كند؛ چه احاديث ايشان عليه السلام ، مبيّن يكديگرند . (مترجم)

ص: 198

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ وَ غَيْرِهِ، عَنْ عِيسى شَلَقَانَ، قَالَ: كُنْتُ قَاعِداً، فَمَرَّ أَبُو الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام وَ مَعَهُ بَهْمَةٌ، قَالَ: قُلْتُ : يَا غُلَامُ، مَا تَرى مَا يَصْنَعُ أَبُوكَ، يَأْمُرُنَا بِالشَّيْءِ، ثُمَّ يَنْهَانَا عَنْهُ، أَمَرَنَا أَنْ نَتَوَلّى أَبَا الْخَطَّابِ، ثُمَّ أَمَرَنَا أَنْ نَلْعَنَهُ وَ نَتَبَرَّأَ مِنْهُ؟ فَقَالَ أَبُو الْحَسَنِ عليه السلام _ وَ هُوَ غُلَامٌ _ :«إِنَّ اللّهَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْاءِيمَانِ لَا زَوَالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً لِلْكُفْرِ لَا زَوَالَ لَهُ، وَ خَلَقَ خَلْقاً بَيْنَ ذلِكَ، أَعَارَهُمُ الْاءِيمَانَ، يُسَمَّوْنَ الْمُعَارِينَ، إِذَا شَاءَ سَلَبَهُمْ؛ وَ كَانَ أَبُو الْخَطَّابِ مِمَّنْ أُعِيرَ الْاءِيمَانَ». قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَأَخْبَرْتُهُ مَا قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ عليه السلام وَ مَا قَالَ لِي، فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «إِنَّهُ نَبْعَةُ نُبُوَّةٍ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ خَلَقَ النَّبِيِّينَ عَلَى النُّبُوَّةِ؛ فَلَا يَكُونُونَ إِلَا أَنْبِيَاءَ، وَ خَلَقَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْاءِيمَانِ؛ فَلَا يَكُونُونَ إِلَا مُؤْمِنِينَ، وَ أَعَارَ قَوْماً إِيمَاناً؛ فَإِنْ شَاءَ تَمَّمَهُ لَهُمْ، وَ إِنْ شَاءَ سَلَبَهُمْ إِيَّاهُ» قَالَ: «وَ فِيهِمْ جَرَتْ «فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ» » وَ قَالَ لِي: «إِنَّ فُلَاناً كَانَ مُسْتَوْدَعاً إِيمَانُهُ، فَلَمَّا كَذَبَ عَلَيْنَا سَلَبَ إِيمَانَهُ ذلِكَ».

.

ص: 199

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حفص بن بخترى و غير او ، از عيسى شلقان روايت كرده است كه گفت : نشسته بودم كه ابو الحسن ، حضرت امام موسى كاظم عليه السلام گذشت ، و بره گوسفندى همراه او بود . عيسى مى گويد كه : گفتم : اى پسر! نمى بينى كه پدرت چه مى كند؟ ما را به چيزى امر مى كند ، بعد از آن ، ما را از آن نهى مى كند . ما را امر كرد كه ابو الخطّاب را دوست داريم ، بعد از آن ، ما را امر كرد كه او را لعنت كنيم و از او بيزارى جوييم . پس حضرت كاظم عليه السلام فرمود _ و آن حضرت ، در آن حال ، كودكى بود _ كه :«خدا خلقى را از براى ايمان آفريده ، كه آن را زوالى نيست ، و خلقى را از براى كفر آفريده ، كه آن را زوالى نيست ، و خلقى را در ميان اين و آن آفريده ، كه ايمان را به عاريه به ايشان داده ، و ايشان ، معارين ناميده مى شوند . چون خواهد ، آن را از ايشان مى ربايد . و ابو الخطّاب ، از آنها بود كه ايمان به عاريه به او داده شده بود» . عيسى مى گويد كه : پس بر امام جعفر صادق عليه السلام داخل شدم ، و آن حضرت را خبر دادم به آنچه به حضرت كاظم عليه السلام گفته بودم ، و آنچه به من گفته بود . حضرت صادق عليه السلام فرمود : «به درستى كه او نَبْعَه ى (1) پيغمبرى است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از اسماعيل بن مرّار ، از يونس ، از بعضى از اصحاب ما ، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ ، پيغمبران را بر صفت پيغمبرى آفريد؛ پس نمى باشند ، مگر پيغمبران . و مؤمنان را بر صفت ايمان آفريد؛ پس نمى باشند ، مگر مؤمنان . و ايمان را به رسم عاريه به گروهى داد؛ پس اگر خواهد ، آن را از براى ايشان تمام مى كند ، و اگر خواهد ، آن را از ايشان مى ربايد» . و فرمود كه : «در ايشان ، اين آيه جارى شد كه : «فَمُسْتَقَرٌ وَمُسْتَوْدَعٌ» (2) ؛ يعنى : پس ايمانى است مستقر و ثابت ، و ايمانى است به وديعه و عاريه سپرده شده» (3) . تتمّه حديث ، و فرمود : «به درستى كه فلانى ، ايمانش مستودع بود (كه به وديعت به او سپرده شده بود) . پس در هنگامى كه بر ما دروغ گفت ، همان ايمانش ربوده شد» (يا آن دروغ ، ايمانش را ربود و باعث زوال آن گرديد) .

.


1- . و نبعه _ به فتح نون كلمن و سكون باء ابجد _ ، درختى است كه از آن چوب كمان گيرند ، و از شاخه هاى آن تير سازند . و مراد حضرت صادق عليه السلام اين است كه : آن حضرت ، درختى است روينده در كوهسار نبوّت ، و از آن ، تيرهاى حجّت ، و كمان هاى محجّت ، كه سواران ابحاث و شبهات خصم را كه بر مركب خيالات و وهم سوارند ، از پا به در مى آورد ، مى توان گرفت . (مترجم)
2- . انعام، 98.
3- . يا مستودع ، كسى است كه صاحب اين نوع ايمان است . و در تفسير على بن ابراهيم ، از امام جعفر صادق عليه السلام مروى است كه فرمود : مستقرّ ، ايمانى است كه در دل آدمى ثابت مى باشد ، تا آنكه بميرد . و مستودع ، كسى است كه ايمان از او ربوده شده است . و ظاهر اين حديث و حديث كتاب ، اين است كه مستقرّ ، به كسر قاف باشد ، چنان كه ابن كثير و ابو عمرو و يعقوب ، به روايت روح و زيد ، چنين قراءت كرده اند . و قراءت غير ايشان ، به فتح قاف است ، و معنى ظاهر آيه اين است كه : او است آنكه شما را ايجاد كرده و آفريده از يك تن ، كه حضرت آدم عليه السلام است؛ پس شما را است قرارگاهى و جاى وديعتى در رحم يا بالاى زمين ، و در صلب يا زير زمين . و بنابر كسر قافِ مستقر ، يعنى : پس بعضى از شما مستقر و ثابت ، و بعضى از شما به وديعه سپرده شده است . در آنچه مذكور شد . و كلينى رضى الله عنه ، همين حديث را در ديباچه كتاب ذكر كرده ، با اختلافى در متن . (مترجم)

ص: 200

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَبِيبٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ جَبَلَ النَّبِيِّينَ عَلى نُبُوَّتِهِمْ، فَلَا يَرْتَدُّونَ أَبَداً، وَ جَبَلَ الْأَوْصِيَاءَ عَلى وَصَايَاهُمْ، فَلَا يَرْتَدُّونَ أَبَداً، وَ جَبَلَ بَعْضَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْاءِيمَانِ، فَلَا يَرْتَدُّونَ أَبَداً، وَ مِنْهُمْ مَنْ أُعِيرَ الْاءِيمَانَ عَارِيَةً، فَإِذَا هُوَ دَعَا وَ أَلَحَّ فِي الدُّعَاءِ، مَاتَ عَلَى الْاءِيمَانِ».

183 _ بَابٌ فِي عَلَامَةِ الْمُعَارِعَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الْمُفَضَّلِ الْجُعْفِيِّ،قَالَ:قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «إِنَّ الْحَسْرَةَ وَ النَّدَامَةَ وَ الْوَيْلَ كُلَّهُ لِمَنْ لَمْ يَنْتَفِعْ بِمَا أَبْصَرَهُ، وَ لَمْ يَدْرِ مَا الْأَمْرُ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ مُقِيمٌ ، أَ نَفْعٌ لَهُ، أَمْ ضَرٌّ؟» . قُلْتُ: فَبِمَ يُعْرَفُ النَّاجِي مِنْ هؤُلَاءِ جُعِلْتُ فِدَاكَ؟ قَالَ: «مَنْ كَانَ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً، فَأُثْبِتَ لَهُ الشَّهَادَةُ بِالنَّجَاةِ، وَ مَنْ لَمْ يَكُنْ فِعْلُهُ لِقَوْلِهِ مُوَافِقاً، فَإِنَّمَا ذلِكَ مُسْتَوْدَعٌ».

.

ص: 201

183 . باب در بيان نشانه آنكه ايمان به عاريه به او داده شده است

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسين بن سعيد ، از قاسم بن حبيب ، از اسحاق بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خدا پيغمبران را بر صفت پيغمبرى كه دارند ، آفريد؛ پس هرگز مرتد نمى شوند ، و از آن باز نمى گردند . و اوصيا ايشان را بر صفت وصيّت هاى ايشان آفريد؛ پس هرگز از آن باز نمى گردند . و بعضى از مؤمنان را بر صفت ايمان آفريد؛ پس هرگز مرتد نمى شوند . و از جمله ايشان ، كسى است كه ايمان به رسم عاريت به او داده شده؛ پس هرگاه چنين كسى دعا كند و در دعا بسيار اصرار كند ، بر ايمان بميرد» .

183 . باب در بيان نشانه آنكه ايمان به عاريه به او داده شده استاز او ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از مفضّل جعفى روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«به درستى كه حسرت و پشيمانى ، و همه ويل و عذاب ، از براى كسى است كه منتفع نشود به آنچه او را بينا گردانيده ، و نداند كه چيست آن امرى كه او بر آن اقامه و ايستادگى دارد ، آيا نفع است از براى او ، يا ضرر و زيان؟» عرض كردم كه : پس نجات يابنده اى از اين گروه ، به چه چيز شناخته مى شود؟ فداى تو گردم! فرمود كه : «هر كه كردارش با گفتارش موافق و برابر باشد ، از برايش گواهى دادن به نجات ميسّر مى شود. و هر كه كردارش با گفتارش موافق نباشد ، جز اين نيست كه آن كس ، مستودع است ، كه خدا ايمان را به وديعت به او سپرده» .

.

ص: 202

184 _ بَابُ سَهْوِ الْقَلْبِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ سَمَاعَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ وَ غَيْرِهِ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ الْقَلْبَ لَيَكُونُ السَّاعَةَ مِنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ مَا فِيهِ كُفْرٌ وَ لَا إِيمَانٌ كَالثَّوْبِ الْخَلَقِ» قَالَ: ثُمَّ قَالَ لِي: «أَ مَا تَجِدُ ذلِكَ مِنْ نَفْسِكَ؟» قَالَ: «ثُمَّ تَكُونُ النُّكْتَةُ مِنَ اللّهِ فِي الْقَلْبِ بِمَا شَاءَ مِنْ كُفْرٍ وَ إِيمَانٍ». عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، مِثْلَهُ.

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«يَكُونُ الْقَلْبُ مَا فِيهِ إِيمَانٌ وَ لَا كُفْرٌ شِبْهَ الْمُضْغَةِ، أَ مَا يَجِدُ أَحَدُكُمْ ذلِكَ؟».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنِ الْعَمْرَكِيِّ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ خَلَقَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ مَطْوِيَّةً مُبْهَمَةً عَلَى الْاءِيمَانِ؛ فَإِذَا أَرَادَ اسْتِنَارَةَ مَا فِيهَا نَضَحَهَا بِالْحِكْمَةِ، وَ زَرَعَهَا بِالْعِلْمِ، وَ زَارِعُهَا وَ الْقَيِّمُ عَلَيْهَا رَبُّ الْعَالَمِينَ».

.

ص: 203

184 . باب در بيان غفلت و فراموشى دل

184 . باب در بيان غفلت و فراموشى دلعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جعفر بن عثمان ، از سماعه ، از ابو بصير و غير او روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«به درستى كه دل ، در ساعتى از شب و روز چنان مى باشد ، كه هيچ كفر و ايمان در آن نباشد ، مانند جامه كهنه» . راوى مى گويد كه : پس به من فرمود كه : «آيا اين حالت را از نفس خود نمى يابى؟» و فرمود كه : «بعد از آن ، نقطه و نشانى از جانب خداى عز و جل در دل موجود مى شود ، و هستى به هم مى رساند ، به آنچه خدا خواهد ، از كفر و ايمان» . چند نفر از اصحاب ما مثل اين را روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از محمد بن حسين ، از ابن ابى عمير .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از عبّاس بن معروف ، از حمّاد بن عيسى ، از حسين بن مختار ، از ابو بصير روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«دل ، چنان مى باشد كه هيچ يك از ايمان و كفر در آن نمى باشد ، مانند پارچه اى گوشت خواييده (1) . آيا يكى از شما اين را نمى يابد؟» .

محمد بن يحيى ، از عمركى بن على ، از على بن جعفر ، از ابو الحسن حضرت امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل دل هاى مؤمنان را آفريده ، در حالتى كه پيچيده و در بسته اند بر ايمان؛ پس چون اراده فرمايد كه آوازه آنچه را كه در آنها است ، بلند گرداند به بارانِ حكمت ، آنها را نَم فرمايد و آب دهد ، و به تخم علم ، آنها را كشت و زراعت كند ، و زراعت كننده آنها ، و قيّم و دهقانى كه بر سر آنها ايستاده و سرپرستى آنها مى كند ، پروردگار عالميان است» (2) .

.


1- . يعنى جويده شده .
2- . و بنابر بعضى از نسخ كافى ، معنى اين است كه : چون اراده فرمايد كه آنچه در آنها است ، استشاره فرمايد _ و استشاره ، چون اشتيار ، فراچيدن عسل است از مشار . و مشار _ به ضمّ ميم _ ، خانه مگس عسل است كه در آن عسل مى كند _ . و بنابر بعضى از نسخ كافى ، معنى اين مى شود كه : اراده فرمايد كه آنچه را كه در آنها است ، برانگيزد و بشوراند ، و نور آن را ساطع و لامع گرداند . (مترجم)

ص: 204

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الْقَلْبَ لَيَتَرَجَّحُ فِيمَا بَيْنَ الصَّدْرِ وَ الْحَنْجَرَةِ حَتّى يُعْقَدَ عَلَى الْاءِيمَانِ، فَإِذَا عُقِدَ عَلَى الْاءِيمَانِ قَرَّ؛ وَ ذلِكَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ» ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ، عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الْقَلْبَ لَيَتَجَلْجَلُ فِي الْجَوْفِ يَطْلُبُ الْحَقَّ فَإِذَا أَصَابَهُ اطْمَأَنَّ وَ قَرَّ» ثُمَّ تَلَا أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام هذِهِ الْايَةَ: «فَمَنْ يُرِدِ اللّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْاءِسْلامِ» إِلى قَوْلِهِ «كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِى السَّماءِ» ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«إِنَّ الْقَلْبَ يَكُونُ فِي السَّاعَةِ مِنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ لَيْسَ فِيهِ إِيمَانٌ وَ لَا كُفْرٌ، أَ مَا تَجِدُ ذلِكَ؟ ثُمَّ تَكُونُ بَعْدَ ذلِكَ نُكْتَةٌ مِنَ اللّهِ فِي قَلْبِ عَبْدِهِ بِمَا شَاءَ، إِنْ شَاءَ بِإِيمَانٍ، وَ إِنْ شَاءَ بِكُفْرٍ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ خَلَقَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ مُبْهَمَةً عَلَى الْاءِيمَانِ؛ فَإِذَا أَرَادَ اسْتِنَارَةَ مَا فِيهَا فَتَحَهَا بِالْحِكْمَةِ، وَ زَرَعَهَا بِالْعِلْمِ، وَ زَارِعُهَا وَ الْقَيِّمُ عَلَيْهَا رَبُّ الْعَالَمِينَ».

.

ص: 205

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از حسين بن مختار ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه دل مى جنبد و مى لرزد در ميان سينه و حنجره _ يعنى ناى گلو _ ، تا بر ايمان بسته شود ، و چون بر ايمان بسته شد ، قرار و آرام گيرد . و اين است معنى قول خداى عز و جل كه فرموده : «وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللّه ِ يَهْدِ قَلْبَهُ» (1) ؛ يعنى : و هر كه ايمان آورد به خدا ، خدا دل او را راه نمايد» (2) .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابن فضّال ، از ابو جميله ، از محمد حلبى ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه دل در اندران مى جنبد و حق را طلب مى كند . پس چون به حق رسد ، مطمئن مى شود و قرار مى گيرد» . پس حضرت صادق عليه السلام اين آيه را تلاوت فرمود كه : «فَمَنْ يُرِدِ اللّهُ ُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْاِسلامِ» ، تا فرموده آن جناب : «كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِى السَّمآءِ» (3) . و تمام آيه با ترجمه آن گذشت .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از ابو المغرا ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«به درستى كه دل در ساعتى از شب و روز چنان مى باشد ، كه هيچ يك از ايمان و كفر در آن نيست . آيا اين را نمى يابى؟ بعد از آن ، نقطه و نشانى از جانب خداى عز و جل در دل بنده اش به هم مى رسد ، به آنچه خواهد . اگر خواهد ، به ايمان ، و اگر خواهد ، به كفر ، آن نقطه و نشان موجود مى شود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از محمد بن حسن بن شمّون ، از عبد اللّه بن عبد الرحمان ، از عبد اللّه بن قاسم ، از يونس بن ظبيان ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل دل هاى مؤمنان را آفريد ، در بسته بر ايمان ...» تا آخر آنچه در حديث چهارم گذشت ، مگر آنكه در اين حديث است كه : «آنها را به حكمت بگشايد» .

.


1- . تغابن، 11.
2- . يعنى آن را بر ايمان ثابت گرداند . و ظاهر اين است كه استشهاد به اين آيه ، بنابر قرائت «يَهْدَأُ قَلبُهُ» ، به زيادتى همزه ساكنه و رفع باء قلبه باشد ، و آن از هدوء ، به معنى سكون است . يعنى دلش ساكن گردد و از تزلزل و اضطراب بيرون آيد . و اين قراءت ، قراءت اهل بيت عليهم السلام است ، و در شواذ عكرمه نيز ، چنين قراءت كرده است . (مترجم)
3- . انعام، 125.

ص: 206

185 _ بَابٌ فِي ظُلْمَةِ قَلْبِ الْمُنَافِقِ وَ إِنْ أُعْطِيَ اللِّسَانَ، وَ نُورِ قَلْبِ الْمُؤْمِنِ وَ إِنْ قَصَرَ بِهِ لِسَانُهُمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عُمَر ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: قَالَ لَنَا ذَاتَ يَوْمٍ:«تَجِدُ الرَّجُلَ لَا يُخْطِئُ بِلَامٍ وَ لَا وَاوٍ، خَطِيباً، مِصْقَعاً، وَ لَقَلْبُهُ أَشَدُّ ظُلْمَةً مِنَ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، وَ تَجِدُ الرَّجُلَ لَا يَسْتَطِيعُ يُعَبِّرُ عَمَّا فِي قَلْبِهِ بِلِسَانِهِ، وَ قَلْبُهُ يَزْهَرُ كَمَا يَزْهَرُ الْمِصْبَاحُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ، عَنِ الْمُفَضَّلِ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الْقُلُوبَ أَرْبَعَةٌ: قَلْبٌ فِيهِ نِفَاقٌ وَ إِيمَانٌ، وَ قَلْبٌ مَنْكُوسٌ، وَ قَلْبٌ مَطْبُوعٌ، وَ قَلْبٌ أَزْهَرُ أَجْرَدُ» _ فَقُلْتُ: مَا الْأَزْهَرُ؟ قَالَ: «فِيهِ كَهَيْئَةِ السِّرَاجِ _ فَأَمَّا الْمَطْبُوعُ، فَقَلْبُ الْمُنَافِقِ، وَ أَمَّا الْأَزْهَرُ، فَقَلْبُ الْمُؤْمِنِ؛ إِنْ أَعْطَاهُ شَكَرَ، وَ إِنِ ابْتَلَاهُ صَبَرَ؛ وَ أَمَّا الْمَنْكُوسُ، فَقَلْبُ الْمُشْرِكِ». ثُمَّ قَرَأَ هذِهِ الْايَةَ: «أَ فَمَنْ يَمْشِى مُكِبًّا عَلى وَجْهِهِ أَهْدى أَمَّنْ يَمْشِى سَوِيًّا عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» . «فَأَمَّا الْقَلْبُ الَّذِي فِيهِ إِيمَانٌ وَ نِفَاقٌ، فَهُمْ قَوْمٌ كَانُوا بِالطَّائِفِ، فَإِنْ أَدْرَكَ أَحَدَهُمْ أَجَلُهُ عَلى نِفَاقِهِ، هَلَكَ؛ وَ إِنْ أَدْرَكَهُ عَلى إِيمَانِهِ، نَجَا».

.

ص: 207

185 . باب در بيان تيرگى دل منافق ، اگرچه زبان به او داده شده باشد و بيان

185 . باب در بيان تيرگى دل منافق ، اگرچه زبان به او داده شده باشد و بيان روشنى دل مؤمن ، و هر چند كه زبانش از بيان طلب نارسا باشدمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از على بن عقبه ، از عمر ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : روزى به ما فرمود كه :«مردى را مى يابى خطيب ، بليغ ، زبان آور ، كه هيچ خطا نمى كند ، و يك لام و واوى را غلط نمى گويد ، و هر آينه دلش سخت تر است از روى تارى ، از شب تيره و تار . و مردى را مى يابى كه نمى تواند به زبان خويش تعبير كند از آنچه در دل او است ، و دلش مى درخشد ، چنان كه چراغ مى درخشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از هارون بن جهم ، از مفضّل ، از ابن سعد ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«دل ها بر چهار قسم است : يكى دلى است كه در آن نفاق و ايمان است ، و دويم دلى است كه سرنگون [است] ، و سيم دلى است مُهر بر آن زده شده ، و چهارم دلى است أَزْهَرْ و أَجْرَدْ» . عرض كردم كه : ازهر چيست؟ فرمود كه : «در آن ، مانند شكل چراغ است» . (1) تتمّه حديث ، «امّا آن دلى كه بر آن مُهر زده شده ، دل منافق است . و امّا دل روشن ، دل مؤمن است كه اگر خدا به او عطا فرمايد ، شكر كند ، و اگر او را مبتلى گرداند ، صبر كند . و امّا دل سرنگون ، دل مشرك است» پس اين آيه را خواند كه : «أَفَمَنْ يَمْشى مُكِّبّاً عَلى وَجْهِهِ أَهْدْى أَمَّنْ يَمْشى سَوِيّاً عَلى صِراطٍ مُسْتَقيمٍ» (2) ؛ «و امّا دلى كه در آن ايمان و نفاق است ، ايشان ، گروهى اند كه در طائف بودند . پس اگر دريابد يكى از ايشان را اَجَلَشْ؛ يعنى مرگ به او برسد بر حالت نفاقش ، هلاك گردد ، و اگر او را بر ايمانش دريابد ، نجات يابد» .

.


1- . و ازهر ، به معنى روشن است و روشن كننده ، و ماه و سفيدى روى ، از كرم و جوانمردى . و اجرد ، به معنى بى موى و بى گياه است . در اينجا كنايه است از سادگى و صافى دل . (مترجم)
2- . ملك، 22. آيا كسى كه افتان و خيزان بر صورتش راه مى رود ، رهيافته تر است ، يا آن كه راست قامت و بر راه راست مى رود؟ (مترجم)

ص: 208

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«الْقُلُوبُ ثَلَاثَةٌ : قَلْبٌ مَنْكُوسٌ لَا يَعِي شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ ، وَ هُوَ قَلْبُ الْكَافِرِ؛ وَ قَلْبٌ فِيهِ نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ، فَالْخَيْرُ وَ الشَّرُّ فِيهِ يَعْتَلِجَانِ، فَأَيُّهُمَا كَانَتْ مِنْهُ غَلَبَ عَلَيْهِ؛ وَ قَلْبٌ مَفْتُوحٌ، فِيهِ مَصَابِيحُ تَزْهَرُ ، وَ لَا يُطْفَأُ نُورُهُ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، وَ هُوَ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ».

186 _ بَابٌ فِي تَنَقُّلِ أَحْوَالِ الْقَلْبِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَحْوَلِ، عَنْ سَلَامِ بْنِ الْمُسْتَنِيرِ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ حُمْرَانُ بْنُ أَعْيَنَ، وَ سَأَلَهُ عَنْ أَشْيَاءَ، فَلَمَّا هَمَّ حُمْرَانُ بِالْقِيَامِ، قَالَ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : أُخْبِرُكَ _ أَطَالَ اللّهُ بَقَاءَكَ لَنَا، وَ أَمْتَعَنَا بِكَ _ أَنَّا نَأْتِيكَ فَمَا نَخْرُجُ مِنْ عِنْدِكَ حَتّى تَرِقَّ قُلُوبُنَا، وَ تَسْلُوَ أَنْفُسُنَا عَنِ الدُّنْيَا، وَ يَهُونَ عَلَيْنَا مَا فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْ هذِهِ الْأَمْوَالِ، ثُمَّ نَخْرُجُ مِنْ عِنْدِكَ، فَإِذَا صِرْنَا مَعَ النَّاسِ وَ التُّجَّارِ، أَحْبَبْنَا الدُّنْيَا؟ قَالَ: فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«إِنَّمَا هِيَ الْقُلُوبُ مَرَّةً تَصْعُبُ، وَ مَرَّةً تَسْهُلُ». ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : «أَمَا إِنَّ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله قَالُوا: يَا رَسُولَ اللّهِ، نَخَافُ عَلَيْنَا النِّفَاقَ» . قَالَ: فَقَالَ : «وَ لِمَ تَخَافُونَ ذلِكَ؟ قَالُوا: إِذَا كُنَّا عِنْدَكَ فَذَكَّرْتَنَا وَ رَغَّبْتَنَا، وَجِلْنَا وَ نَسِينَا الدُّنْيَا وَ زَهِدْنَا ، حَتّى كَأَنَّا نُعَايِنُ الْاخِرَةَ وَ الْجَنَّةَ وَ النَّارَ وَ نَحْنُ عِنْدَكَ، فَإِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِكَ، وَ دَخَلْنَا هذِهِ الْبُيُوتَ، وَ شَمِمْنَا الْأَوْلَادَ، وَ رَأَيْنَا الْعِيَالَ وَ الْأَهْلَ، يَكَادُ أَنْ نُحَوَّلَ عَنِ الْحَالِ الَّتِي كُنَّا عَلَيْهَا عِنْدَكَ وَ حَتّى كَأَنَّا لَمْ نَكُنْ عَلى شَيْءٍ، أَ فَتَخَافُ عَلَيْنَا أَنْ يَكُونَ ذلِكَ نِفَاقاً؟ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : كَلَا إِنَّ هذِهِ خُطُوَاتُ الشَّيْطَانِ، فَيُرَغِّبُكُمْ فِي الدُّنْيَا، وَ اللّهِ لَوْ تَدُومُونَ عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي وَصَفْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِهَا، لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَ مَشَيْتُمْ عَلَى الْمَاءِ، وَ لَوْ لَا أَنَّكُمْ تُذْنِبُونَ فَتَسْتَغْفِرُونَ اللّهَ، لَخَلَقَ اللّهُ خَلْقاً حَتّى يُذْنِبُوا، ثُمَّ يَسْتَغْفِرُوا اللّهَ، فَيَغْفِرَ اللّهُ لَهُمْ، إِنَّ الْمُؤْمِنَ مُفَتَّنٌ تَوَّابٌ، أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ» وَ قَالَ: «اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ» ؟».

.

ص: 209

186 . باب در بيان تنقّل احوال دل

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از ابن محبوب ، از ابو حمزه ثمالى ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«دل ها بر سه قسم است : يكى دل سرنگون ، كه چيزى از خير و خوبى در آن جا نگيرد ، و آن دل كافر است . و ديگرى دلى است كه در آن نقطه و نشانه اى است سياه . پس خوبى و بدى در آن بر همديگر مى زنند ، چنان كه موج هاى دريا بر همديگر مى زنند . پس هر يك از اين دو كه از آن باشد ، بر آن غالب شود . و سيم دلى است گشوده ، كه چراغ ها در آن مى درخشد و روشنى مى دهد ، و نور آن فرو نشانيده نمى شود تا روز قيامت ، و آن دل مؤمن است» .

186 . باب در بيان تنقّل احوال دل (1)على بن ابراهيم ، از پدرش روايت كرده است و چند نفر از اصحاب ما ، از سهل بن زياد و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، و همه از ابن محبوب ، از محمد بن نعمان احول ، از سلام بن مستنير كه گفت : در نزد امام محمد باقر عليه السلام بودم كه حمران بن اعين بر آن حضرت داخل شد و او را از چيزى چند سؤال كرد؛ پس چون حمران خواست كه برخيزد ، به حضرت باقر عليه السلام عرض كرد كه : تو را خبر مى دهم ، خدا بقاى تو را از براى ما طولانى كند! و ما را به وجود ذى جود تو بهره مند گرداند! كه ما به خدمت تو مى آييم ، بعد از آن ، از نزد تو بيرون نمى رويم ، مگر آنكه دل هاى ما نرم باشد ، و نفس هاى ما از دنيا راضى و قانع ، و دوستى آن به دنيا تمام و زائل ، و آنچه در دست هاى مردمان است از اين مال ها ، بر ما سهل و آسان باشد . بعد از آن ، از پيش تو بيرون مى رويم ، و چون با مردم و تاجران محشور مى شويم ، دنيا را دوست مى داريم . سلام مى گويد كه : حضرت باقر عليه السلام فرمود :«جز اين نيست كه اين دل ها ، دلى چند است ، كه يك مرتبه سخت و دشوار مى شود ، و يك مرتبه نرم و هموار مى گردد» . بعد از آن ، حضرت باقر عليه السلام فرمود : «بدان و آگاه باش! كه اصحاب محمد صلى الله عليه و آله عرض كردند كه : يا رسول اللّه ! ما بر خود از نفاق مى ترسيم» . حضرت فرمود كه : «پيغمبر فرمود : چرا از اين مى ترسيد؟ عرض كردند كه : چون در نزد تو باشيم ، و تو ما را پند دهى و ما را خواهان خوبى و راغب در آن سازى ، بترسيم ، و دنيا را فراموش كنيم ، و زاهد شويم كه هيچ رغبت هيچ رغبت در آن نداشته باشيم ، تا به حدّى كه گويا ما معاينةً (2) آخرت و بهشت و دوزخ را مى بينيم . امّا در حالى كه نزد تو باشيم ، و چون از نزد تو بيرون رويم ، و در اين خانه ها داخل شويم ، و فرزندان خود را ببوييم و عيال و اهل خود را ببنيم ، نزديك مى شود كه بگرديم از آن حالتى كه در نزد تو بر آن بوديم ، و به مرتبه اى مى رسد كه گويا ما بر چيزى از آن حالت نبوده ايم . آيا پس مى ترسى بر ما از آنكه اين حال ، نفاق باشد؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله به ايشان فرمود : نه ، چنين است . به درستى كه اينها گام هاى شيطان است كه شما را در دنيا راغب مى گرداند . به خدا سوگند كه اگر هميشه بر آن حالتى باشيد كه خويشتن را به آن وصف كرده[ايد] ، فرشتگان با شما مصافحه كنند ، و بر روى آب راه رويد ، و اگر نه اين بود كه شما گناه مى كرديد ، پس از خدا طلب آمرزش مى نموديد ، هر آينه خدا خلقى را مى آفريد تا گناه كنند ، بعد از آن ، از خدا آمرزش طلبند تا ايشان را بيامرزد . به درستى كه مؤمن در گناه واقع مى شود ، و توبه مى كند . آيا قول خداى عز و جل را نشنيده اى كه مى فرمايد : «اِنَّ اللّه َ يُحِّبُ التَّوابينَ وَيُحِّبُ الْمُتَطَهِّرينَ» (3) ؛ يعنى : «به درستى كه خدا دوست مى دارد توبه كنندگان را ، و دوست مى دارد پاكيزگان را از كارهاى بد» . و فرموده است كه : «اِسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا اِلَيْهِ» (4) ؛ يعنى : استغفار كنيد و آمرزش خواهيد از پروردگار خود . پس باز گرديد به سوى او و توبه كنيد» .

.


1- . و تنقّل ، از جايى به جايى رفتن است ، و چيزى را به جايى نقل كردن . (مترجم)
2- . يعنى به عيان .
3- . بقره، 222.
4- . هود، 3.

ص: 210

187 _ بَابُ الْوَسْوَسَةِ وَ حَدِيثِ النَّفْسِالْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْوَشَّاءِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْوَسْوَسَةِ وَإِنْ كَثُرَتْ، فَقَالَ:«لَا شَيْءَ فِيهَا، تَقُولُ: لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنَّهُ يَقَعُ فِي قَلْبِي أَمْرٌ عَظِيمٌ، فَقَالَ:«قُلْ: لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ». قَالَ جَمِيلٌ: فَكُلَّمَا وَقَعَ فِي قَلْبِي شَيْءٌ، قُلْتُ: لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ، فَيَذْهَبُ عَنِّي .

ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، فَقَالَ: يَا لَكَ: مَنْ خَلَقَكَ؟ فَقُلْتَ: اللّهُ، فَقَالَ لَكَ: اللّهُ مَنْ خَلَقَهُ؟ فَقَالَ: إِي وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ ، لَكَانَ كَذَا. فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : ذَاكَ وَ اللّهِ مَحْضُ الْاءِيمَانِ». قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ: فَحَدَّثْتُ بِذلِكَ عَبْدَ الرَّحْمنِ بْنَ الْحَجَّاجِ، فَقَالَ: حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام «أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله إِنَّمَا عَنى بِقَوْلِهِ هذَا: «وَ اللّهِ مَحْضُ الْاءِيمَانِ» خَوْفَهُ أَنْ يَكُونَ قَدْ هَلَكَ؛ حَيْثُ عَرَضَ لَهُ ذلِكَ فِي قَلْبِهِ».

.

ص: 211

187 . باب در بيان وسوسه و حديث نفس

187 . باب در بيان وسوسه و حديث نفسحسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از وشّاء ، از محمد بن حمران روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از وسوسه ، و هر چند كه بسيار شود . فرمود كه :«چيزى در آن نيست . مى گويى : لا الهَ الاّ اللّه » .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جميل بن درّاج ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : در دلم امر عظيمى واقع مى شود . فرمود كه :«بگو : لا الهَ الاّ اللّه » . جميل مى گويد كه : در هر زمان كه چيزى در دلم افتاد ، لا اله الاّ اللّه گفتم؛ پس آن امر از من مى رفت و برطرف مى شد .

ابن ابى عمير ، از محمد بن مسلم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«مردى به خدمت پيغمبر صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد كه : يا رسول اللّه ! من هلاك شده ام . حضرت عليه السلام به آن مرد فرمود كه : شيطان خبيث به نزد تو آمد و به تو گفت كه : كى تو را آفريده است؟ تو گفتى كه : خداى عز و جل؛ پس به تو گفت كه : كى خدا را خلق كرده است؟ آن مرد به حضرت عرض كرد : آرى ، به حق آن كسى كه تو را به حق فرستاده است ، كه امر چنين بود . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : به خدا سوگند كه اين محض ايمان است» . ابن ابى عمير مى گويد كه : پس عبد الرحمان حجّاج را به اين حديث خبر دادم ، گفت كه : حديث كرد مرا پدرم ، از حضرت صادق عليه السلام ، كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از اين گفتار خويش كه فرموده : «به خدا سوگند كه اين محض ايمان است» ، چيزى را قصد نفرمود ، غير از ترس او ، از آنكه چنان باشد كه هلاك شده باشد ، در هنگامى كه اين امر در دلش از برايش عارض شده است .

.

ص: 212

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، قَالَ: كَتَبَ رَجُلٌ إِلى أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام يَشْكُو إِلَيْهِ لَمَماً يَخْطُرُ عَلى بَالِهِ، فَأَجَابَهُ فِي بَعْضِ كَلَامِهِ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ إِنْ شَاءَ ثَبَّتَكَ، فَلَا يَجْعَلُ لِاءِبْلِيسَ عَلَيْكَ طَرِيقاً، قَدْ شَكَا قَوْمٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله لَمَماً يَعْرِضُ لَهُمْ ، لَأَنْ تَهْوِيَ بِهِمُ الرِّيحُ أَوْ يُقَطَّعُوا أَحَبُّ إِلَيْهِمْ مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمُوا بِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَ تَجِدُونَ ذلِكَ؟ قَالُوا: نَعَمْ، فَقَالَ: وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّ ذلِكَ لَصَرِيحُ الْاءِيمَانِ، فَإِذَا وَجَدْتُمُوهُ فَقُولُوا: آمَنَّا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ، وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَا بِاللّهِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرِ بْنِ جَنَاحٍ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي الْيَسَعِ دَاوُدَ الْأَبْزَارِيِّ، عَنْ حُمْرَانَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ رَجُلاً أَتى رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللّهِ، إِنَّنِي نَافَقْتُ، فَقَالَ: وَ اللّهِ، مَا نَافَقْتَ، وَ لَوْ نَافَقْتَ مَا أَتَيْتَنِي، تُعْلِمُنِي مَا الَّذِي رَابَكَ؟ أَظُنُّ الْعَدُوَّ الْحَاضِرَ أَتَاكَ، فَقَالَ لَكَ: مَنْ خَلَقَكَ؟ فَقُلْتَ: اللّهُ خَلَقَنِي، فَقَالَ لَكَ: مَنْ خَلَقَ اللّهَ؟ قَالَ: إِي وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ ، لَكَانَ كَذَا. فَقَالَ: إِنَّ الشَّيْطَانَ أَتَاكُمْ مِنْ قِبَلِ الْأَعْمَالِ، فَلَمْ يَقْوَ عَلَيْكُمْ، فَأَتَاكُمْ مِنْ هذَا الْوَجْهِ لِكَيْ يَسْتَزِلَّكُمْ، فَإِذَا كَانَ كَذلِكَ، فَلْيَذْكُرْ أَحَدُكُمُ اللّهَ وَحْدَهُ».

.

ص: 213

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد و هر دو ، از على بن مهزيار كه گفت : به خدمت امام محمد تقى عليه السلام نوشت ، و به آن حضرت شكايت داشت از چيزى چند كه در خاطرش خطور مى كرد؛ پس حضرت او را در بعضى از سخنان خويش جواب فرمود كه :«خدا اگر خواهد ، تو را ثابت مى دارد؛ پس از براى شيطان ، بر تو راهى قرار نمى دهد كه بر تو مستولى شود . گروهى به خدمت پيغمبر صلى الله عليه و آله شكايت كردند از خطراتى چند كه ايشان را عارض مى شود ، و در خاطر ايشان درمى آيد ، كه هر آينه اگر باد ، ايشان را به زير مى افكند يا پاره پاره مى شدند ، به سوى ايشان دوست تر بود از آنكه به آن تكلّم كنند؛ پس رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : آيا اين حالت را در خود مى يابند؟ عرض كردند : آرى . فرمود : به حقّ آن كسى كه جانم به دست قدرت او است ، كه اين صريح و خالص ايمان است؛ پس چون چنين امرى را در خود بيابيد ، بگوييد كه : امَنّا بِاللّه ِ وَرَسُولِهِ وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ اِلّا بِاللّه ِ ؛ يعنى : ايمان آورديم به خدا و رسول او ، و هيچ گشتنى (از گناهان) ، و هيچ توانايى بر طاعت نيست ، مگر به يارى خدا» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از اسماعيل بن محمد ، از محمد بن بكر بن جناح ، از زكريّا بن محمد ، از ابواليسع داود ابزارى ، از حمران ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«مردى به خدمت رسول خدا صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد كه : يا رسول اللّه ! به درستى كه من منافق شده ام . فرمود : به خدا سوگند كه منافق نشده اى ، و اگر منافق شده بودى ، به نزد من نمى آمدى كه مرا اعلام كنى ، كه چه چيز تو را در شك و گمان افكنده و مضطرب ساخته . گمان دارم كه دشمن حاضر؛ يعنى شيطان ، به نزد تو آمده و به تو گفته است كه : كى تو را خلق كرده؟ و تو گفته اى كه : خداى عز و جل مرا خلق كرده؛ پس به تو گفته است كه : كى خداى _ تبارك و تعالى _ را خلق كرده؟ آن مرد عرض كرد : آرى ، به حقّ آن كسى كه تو را به حق فرستاده است ، كه امر چنين بود . حضرت فرمود : به درستى كه شيطان به نزد شما آمده ، از راه اعمال و گناهان؛ پس بر شما غالب نشد و توانايى به هم نرسانيد؛ پس از اين راه به نزد شما آمده است ، تا شما را گمراه گرداند ، و قدم شما را از راه دين بلغزاند . و چون چنين امرى حادث شود ، بايد كه يكى از شما ، خداى يگانه را كه نظير ندارد ، ياد كند» .

.

ص: 214

188 _ بَابُ الِاعْتِرَافِ بِالذُّنُوبِ وَ النَّدَمِ عَلَيْهَاعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَلِيٍّ الْأَحْمَسِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«وَ اللّهِ، مَا يَنْجُو مِنَ الذَّنْبِ إِلَا مَنْ أَقَرَّ بِهِ». قَالَ : وَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : «كَفى بِالنَّدَمِ تَوْبَةً».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«لَا وَ اللّهِ، مَا أَرَادَ اللّهُ تَعَالى مِنَ النَّاسِ إِلَا خَصْلَتَيْنِ: أَنْ يُقِرُّوا لَهُ بِالنِّعَمِ، فَيَزِيدَهُمْ، وَ بِالذُّنُوبِ، فَيَغْفِرَهَا لَهُمْ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«إِنَّ الرَّجُلَ لَيُذْنِبُ الذَّنْبَ، فَيُدْخِلُهُ اللّهُ بِهِ الْجَنَّةَ» قُلْتُ: يُدْخِلُهُ اللّهُ بِالذَّنْبِ الْجَنَّةَ؟! قَالَ: «نَعَمْ، إِنَّهُ لَيُذْنِبُ، فَلَا يَزَالُ مِنْهُ خَائِفاً مَاقِتاً لِنَفْسِهِ، فَيَرْحَمُهُ اللّهُ، فَيُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّهُ _ وَ اللّهِ _ مَا خَرَجَ عَبْدٌ مِنْ ذَنْبٍ بِإِصْرَارٍ، وَ مَا خَرَجَ عَبْدٌ مِنْ ذَنْبٍ إِلَا بِإِقْرَارٍ».

.

ص: 215

188 . باب در بيان اعتراف و اقرار به گناهان و پشيمان شدن بر آنها

188 . باب در بيان اعتراف و اقرار به گناهان و پشيمان شدن بر آنهاعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از على احمسى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به خدا سوگند كه از گناه نجات و رهايى نيابد ، مگر كسى كه به آن اقرار كند» . و گفت كه : امام محمد باقر عليه السلام فرمود كه : «كافى است پشيمانى از براى توبه ، و همان ندامت ، در آن كفايت مى كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«نه ، به خدا سوگند كه خداى عز و جل از مردمان ، غير از دو خصلت ، چيزى را اراده نفرموده : يكى آنكه از براى آن جناب به نعمت ها اقرار و اعتراف كنند ، تا از براى ايشان بيفزايد ، و ديگر آنكه به گناهان اقرار كنند ، تا آنها را از براى ايشان بيامرزد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از عمرو بن عثمان ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«به درستى كه مرد مرتكب گناه مى شود ، و خداى عز و جل به آن گناه ، او را داخل بهشت مى كند» . عرض كردم كه : خدا او را به واسطه گناه داخل بهشت مى گرداند؟ فرمود : «آرى ، زيرا كه او گناه مى كند ، پس پيوسته خود را دشمن مى دارد ، و به اين سبب ، خدا او را رحم مى فرمايد؛ پس او را در بهشت داخل مى گرداند» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از معاويه بن عمّار روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به خدا سوگند كه هيچ بنده اى از گناهى با اصرار بيرون نرفته ، و هيچ بنده اى از گناهى بيرون نرفته ، مگر به اقرار و اعتراف» .

.

ص: 216

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ بْنِ الْحَجَّاجِ السَّبِيعِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ وَلِيدٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«مَنْ أَذْنَبَ ذَنْباً، فَعَلِمَ أَنَّ اللّهَ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ، إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ، وَ إِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ، غَفَرَ لَهُ وَ إِنْ لَمْ يَسْتَغْفِرْ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي هَاشِمٍ، عَنْ عَنْبَسَةَ الْعَابِدِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْعَبْدَ أَنْ يَطْلُبَ إِلَيْهِ فِي الْجُرْمِ الْعَظِيمِ، وَ يُبْغِضُ الْعَبْدَ أَنْ يَسْتَخِفَّ بِالْجُرْمِ الْيَسِيرِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّه ِ عَلَيْهِ: إِنَّ النَّدَمَ عَلَى الشَّرِّ يَدْعُو إِلى تَرْكِهِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الدَّقَّاقِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدٍ الْقَتَّاتِ، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَا مِنْ عَبْدٍ أَذْنَبَ ذَنْباً، فَنَدِمَ عَلَيْهِ، إِلَا غَفَرَ اللّهُ لَهُ قَبْلَ أَنْ يَسْتَغْفِرَ؛ وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِ نِعْمَةً، فَعَرَفَ أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللّهِ، إِلَا غَفَرَ اللّهُ لَهُ قَبْلَ أَنْ يَحْمَدَهُ».

189 _ بَابُ سَتْرِ الذُّنُوبِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ الْعَبَّاسِ مَوْلَى الرِّضَا عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ عليه السلام يَقُولُ:«الْمُسْتَتِرُ بِالْحَسَنَةِ يَعْدِلُ سَبْعِينَ حَسَنَةً، وَ الْمُذِيعُ بِالسَّيِّئَةِ مَخْذُولٌ، وَ الْمُسْتَتِرُ بِالسَّيِّئَةِ مَغْفُورٌ لَهُ».

.

ص: 217

189 . باب در بيان پوشيدن گناهان

حسين بن محمد ، از محمد بن عمران بن حجّاج سبيعى ، از يونس بن يعقوب ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«هر كه گناهى را مرتكب شود ، و بداند كه خداى عز و جل بر آن اطّلاع دارد ، اگر خواهد ، او را عذاب كند ، و اگر خواهد ، او را بيامرزد ، او را مى آمرزد ، و هر چند كه طلب آمرزش نكند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن على ، از عبد الرحمان بن محمد بن ابى هاشم ، از عنبسه عابد ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل دوست مى دارد كه بنده در باب گناه بزرگ از او آمرزش طلبد ، و به سوى او رغبت كند ، و دشمن مى دارد كه بنده به گناه اندك ، استخفاف كند كه آن را سبك شمارد ، و به آن اعتنا نكند» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از اسماعيل بن سهل ،از حمّاد ، از ربعى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ فرمود : به درستى كه پشيمانى بر بدى ، (اين كس را) به سوى ترك آن مى خواند» .

محمد بن يحيى ، از على بن حسين دقّاق ، از عبد اللّه بن محمد ، از احمد بن عمر ، از زيد قتّات ، از ابان بن تغلب روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هيچ بنده اى نيست كه گناهى را مرتكب شده باشد ، پس بر آن پشيمان شده باشد ، مگر آنكه خداى عز و جل او را آمرزيده ، پيش از آنكه آمرزش طلب كند . و هيچ بنده اى نيست كه خداى عز و جل نعمتى را بر او انعام فرموده باشد ، پس شناخته باشد كه آن نعمت از نزد خدا است ، مگر آنكه خدا او را آمرزيده ، پيش از آنكه او را ستايش كند» .

189 . باب در بيان پوشيدن گناهانچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن على ، از عباس ، غلام آزاد شده امام رضا عليه السلام ، كه گفت : شنيدم از آن حضرت عليه السلام كه مى فرمود :«آنكه حسنه را مى پوشد ، برابرى مى كند با هفتاد حسنه ، و آنكه گناه و خصلت بد را فاش مى كند ، مخذول و منكوب است ، كه خدا او را يارى نمى دهد ، و آنكه سيّئه را مى پوشد ، آمرزيده خواهد بود» .

.

ص: 218

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَنْدَلٍ، عَنْ يَاسِرٍ، عَنِ الْيَسَعِ بْنِ حَمْزَةَ، عَنِ الرِّضَا عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الْمُسْتَتِرُ بِالْحَسَنَةِ يَعْدِلُ سَبْعِينَ حَسَنَةً، وَ الْمُذِيعُ بِالسَّيِّئَةِ مَخْذُولٌ، وَ الْمُسْتَتِرُ بِهَا مَغْفُورٌ لَهُ».

190 _ بَابُ مَنْ يَهُمُّ بِالْحَسَنَةِ أَوِ السَّيِّئَةِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَ تَعَالى _ جَعَلَ لآِدَمَ فِي ذُرِّيَّتِهِ : مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ وَ لَمْ يَعْمَلْهَا، كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ؛ وَ مَنْ هَمَّ بِحَسَنَةٍ وَ عَمِلَهَا، كُتِبَتْ لَهُ عَشْراً؛ وَ مَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ وَ لَمْ يَعْمَلْهَا، لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ؛ وَ مَنْ هَمَّ بِهَا وَ عَمِلَهَا، كُتِبَتْ عَلَيْهِ سَيِّئَةٌ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَهُمُّ بِالْحَسَنَةِ وَ لَا يَعْمَلُ بِهَا، فَتُكْتَبُ لَهُ حَسَنَةٌ، وَ إِنْ هُوَ عَمِلَهَا، كُتِبَتْ لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ؛ وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَهُمُّ بِالسَّيِّئَةِ أَنْ يَعْمَلَهَا، فَلَا يَعْمَلُهَا ، فَلَا تُكْتَبُ عَلَيْهِ».

عَنْهُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَفْصٍ الْعَوْسِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ السَّائِحِ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِيهِ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَلَكَيْنِ: هَلْ يَعْلَمَانِ بِالذَّنْبِ إِذَا أَرَادَ الْعَبْدُ أَنْ يَفْعَلَهُ، أَوِ الْحَسَنَةِ؟ فَقَالَ:«رِيحُ الْكَنِيفِ وَ رِيحُ الطِّيبِ سَوَاءٌ؟» قُلْتُ: لَا، قَالَ : «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا هَمَّ بِالْحَسَنَةِ، خَرَجَ نَفَسُهُ طَيِّبَ الرِّيحِ، فَقَالَ صَاحِبُ الْيَمِينِ لِصَاحِبِ الشِّمَالِ: قِفْ ، فَإِنَّهُ قَدْ هَمَّ بِالْحَسَنَةِ؛ فَإِذَا فَعَلَهَا كَانَ لِسَانُهُ قَلَمَهُ، وَ رِيقُهُ مِدَادَهُ، فَأَثْبَتَهَا لَهُ؛ وَ إِذَا هَمَّ بِالسَّيِّئَةِ، خَرَجَ نَفَسُهُ مُنْتِنَ الرِّيحِ، فَيَقُولُ صَاحِبُ الشِّمَالِ لِصَاحِبِ الْيَمِينِ: قِفْ، فَإِنَّهُ قَدْ هَمَّ بِالسَّيِّئَةِ؛ فَإِذَا هُوَ فَعَلَهَا، كَانَ لِسَانُهُ قَلَمَهُ، وَ رِيقُهُ مِدَادَهُ، وَ أَثْبَتَهَا عَلَيْهِ».

.

ص: 219

190 . باب در بيان كسى كه قصد ثواب يا گناه مى كند

محمد بن يحيى ، از محمد بن صندل ، از ياسر ، از يسع بن حمزه ، از امام رضا عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : آن كه حسنه را مى پوشد ، برابر با هفتاد حسنه است و آن كه گناه و بدى را فاش مى سازد ، مخذول و منكوب است . و آن كه بدى را مى پوشد ، آمرزيده است» .

190 . باب در بيان كسى كه قصد ثواب يا گناه مى كندمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حديد ، از جميل بن درّاج ، از زراره ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلامروايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل از براى آدم در فرزندانش اين را قرار داد كه ، هر كه قصد كند كه ثوابى را به عمل آورد ، و آن را به عمل نياورد ، يك ثواب از براى او نوشته شود . و هر كه حسنه اى را قصد كند و آن را به عمل آورد ، ده حسنه از برايش نوشته شود . و هر كه گناهى را قصد كند ، بر او نوشته نشود . و هر كه قصد گناه كند و آن را به عمل آورد ، يك گناه بر او نوشته شود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از عثمان بن عيسى ، از سماعة بن مهران ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه مؤمن قصد حسنه مى كند ، و به آن عمل نمى كند؛ پس يك حسنه از برايش نوشته مى شود . و اگر آن مؤمن ، آن را به عمل آورد ، ده حسنه از برايش نوشته مى شود . و به درستى كه مؤمن قصد مى كند كه گناهى را به عمل آورد ، پس آن را به عمل نمى آورد ، و بر او نوشته نمى شود» .

از او ، از على بن حفص عوسى ، از على بن سايح ، از (امام زاده) عبد اللّه بن موسى جعفر عليهماالسلام ، از پدرش روايت است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از دو فرشته نويسندگان اعمال ، كه آيا علم به هم مى رسانند به گناه يا ثواب ، چون بنده اراده كند كه آن را به فعل آورد؟ حضرت فرمود كه :«بوى مزبله و آبريز و بوى خوش ، برابر است؟» عرض كردم : نه . فرمود : «به درستى كه بنده چون قصد حسنه مى كند ، نفسش خوشبو بيرون آيد؛ پس فرشته دست راست به فرشته دست چپ مى گويد : بايست؛زيرا كه او قصد حسنه كرد . پس چون آن را به فعل آورد ، زبانش قلم آن فرشته ، و آب دهانش مركّب او باشد ، و آن را از برايش ثابت گرداند و بنويسد . و چون قصد گناهى كند ، نفسش گنديده و بدبو بيرون آيد؛ پس فرشته دست چپ به فرشته دست راست مى گويد كه : بايست و دست نگاه دار؛زيرا كه او قصد گناه كرد؛ پس اگر آن بنده ، آن گناه را كرد ، زبانش قلم آن فرشته ، و آب دهانش مركّب او باشد ، و آن را ثابت گرداند و بنويسد» .

.

ص: 220

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ الْمُرَادِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ لَمْ يَهْلِكْ عَلَى اللّهِ بَعْدَهُنَّ إِلَا هَالِكٌ : يَهُمُّ الْعَبْدُ بِالْحَسَنَةِ أَنْ يَعْمَلَهَا، فَإِنْ هُوَ لَمْ يَعْمَلْهَا، كَتَبَ اللّهُ لَهُ حَسَنَةً بِحُسْنِ نِيَّتِهِ؛ وَ إِنْ هُوَ عَمِلَهَا، كَتَبَ اللّهُ لَهُ عَشْراً. وَ يَهُمُّ بِالسَّيِّئَةِ أَنْ يَعْمَلَهَا، فَإِنْ لَمْ يَعْمَلْهَا، لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ شَيْءٌ؛ وَ إِنْ هُوَ عَمِلَهَا، أُجِّلَ سَبْعَ سَاعَاتٍ، وَ قَالَ صَاحِبُ الْحَسَنَاتِ لِصَاحِبِ السَّيِّئَاتِ _ وَ هُوَ صَاحِبُ الشِّمَالِ _ : لَا تَعْجَلْ، عَسى أَنْ يُتْبِعَهَا بِحَسَنَةٍ تَمْحُوهَا؛ فَإِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَقُولُ: «إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ» أَوِ الِاسْتِغْفَارِ؛ فَإِنْ هُوَ قَالَ: أَسْتَغْفِرُ اللّهَ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ، عَالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ، الْعَزِيزَ الْحَكِيمَ، الْغَفُورَ الرَّحِيمَ، ذَا الْجَلَالِ وَ الْاءِكْرَامِ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ، لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ شَيْءٌ؛ وَ إِنْ مَضَتْ سَبْعُ سَاعَاتٍ وَ لَمْ يُتْبِعْهَا بِحَسَنَةٍ وَ اسْتِغْفَارٍ، قَالَ صَاحِبُ الْحَسَنَاتِ لِصَاحِبِ السَّيِّئَاتِ: اكْتُبْ عَلَى الشَّقِيِّ الْمَحْرُومِ».

.

ص: 221

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از فضيل بن عثمان مرادى روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : چهار خصلت است كه هر كه آنها در او باشد ، بعد از آنها ، بر خدا هلاك نشود ، و مستحقّ عذاب آن جناب نگردد ، و مگر كسى كه هالك و بسى شقى و بدبخت باشد . و آنها ، اين است كه : بنده قصد مى كند كه حسنه را به عمل آورد ، پس اگر آن بنده آن را به عمل نياورد ، خدا به قصد نيكش ، يك حسنه از برايش بنويسد ، و اگر آن بنده آن را به عمل آورد ، خداى عز و جل ده حسنه از برايش بنويسد ، و قصد مى كند كه سيّئه را به عمل آورد ، پس اگر آن را به عمل نياورد ، چيزى بر او نوشته نشود ، و اگر آن بنده آن را به عمل آورد ، هفت ساعت مهلت داده شود ، و فرشته اى كه نويسنده حسنات است ، مى گويد _ به فرشته اى كه نويسنده گناهان است ، و آن فرشته اى است كه در جانب چپ او است _ كه : شتاب مكن ، شايد كه حسنه اى را در پى اين گناه در آورد ، كه اين را محو و نابود كند؛ زيرا كه خداى عز و جل مى فرمايد كه : «اِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ» (1) ؛ يعنى : «به درستى كه نيكويى ها مى برد بدى ها را ، و آنها را نيست و نابود مى گرداند» . يا شايد كه طلب آمرزش كند . پس اگر بگويد كه : «أَسْتَغْفِرُ اللّه َ الذَّى لا اِلهَ اِلّا هُوَ عالِمُ الغَيْبِ وَالشَّهادَةِ العَزيزُ الْحَكيمُ الْغَفُورُ الرَّحيمَ ذُوالْجَلالِ وَالْاِكْرامِ وَ أَتُوبُ اِلَيْهِ» بر او چيزى نوشته نشود . و اگر هفت ساعت بگذرد و حسنه و استغفارى را در پى آن در نياورد ، صاحب حسنات به صاحب سيّئات گويد كه : بنويس بر اين بدبختى كه از هر خوبى بى بهره و بى نصيب شده است» . و ترجمه دعا اين است كه : «طلب آمرزش مى كنم از خدايى كه هيچ خدايى نيست ، مگر او ، كه داناى نهان و آشكار است ، و صاحب غلبه و عزّت و راست كردارى ، و حكمت و آمرزش و مغفرت و مهربانى و رحمت ، و خداوند بزرگوارى و ملاطفت است ، و باز مى گردم به سوى او و توبه مى كنم» .

.


1- . هود، 114.

ص: 222

191 _ بَابُ التَّوْبَةِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِذَا تَابَ الْعَبْدُ تَوْبَةً نَصُوحاً أَحَبَّهُ اللّهُ، فَسَتَرَ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَ الْاخِرَةِ». فَقُلْتُ: وَ كَيْفَ يَسْتُرُ عَلَيْهِ؟ قَالَ: «يُنْسِي مَلَكَيْهِ مَا كَتَبَا عَلَيْهِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَ يُوحِي إِلى جَوَارِحِهِ: اكْتُمِي عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ، وَ يُوحِي إِلى بِقَاعِ الْأَرْضِ: اكْتُمِي مَا كَانَ يَعْمَلُ عَلَيْكِ مِنَ الذُّنُوبِ، فَيَلْقَى اللّهَ حِينَ يَلْقَاهُ وَ لَيْسَ شَيْءٌ يَشْهَدُ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَرَّازِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ» قَالَ:«الْمَوْعِظَةُ: التَّوْبَةُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ، عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا» قَالَ:«يَتُوبُ الْعَبْدُ مِنَ الذَّنْبِ، ثُمَّ لَا يَعُودُ فِيهِ». قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ: سَأَلْتُ عَنْهَا أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام ، فَقَالَ: «يَتُوبُ مِنَ الذَّنْبِ، ثُمَّ لَا يَعُودُ فِيهِ، وَ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللّهِ تَعَالَى الْمُفَتَّنُونَ التَّوَّابُونَ».

.

ص: 223

191 . باب در بيان توبه

191 . باب در بيان توبه (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از معاويه بن وهب روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«چون بنده توبه كند ، توبه نصوح ، خداى _ تعالى _ او را دوست دارد ، و گناه او را در دنيا و آخرت بر او بپوشاند» . عرض كردم كه : چگونه بر او مى پوشاند؟ فرمود كه : «آنچه را كه دو فرشته اى كه بر او گماشته اند ، بر او نوشته اند از گناهان ، از ياد ايشان مى برد ، و چنان مى كند كه آنها را فراموش مى كنند . و به سوى اعضا و جوارح او وحى مى فرمايد كه : گناهان او را بر او كتمان كنيد و گواهى مدهيد . و وحى مى فرمايد به سوى بقعه هاى زمين كه : كتمان كنيد آنچه را كه بر روى هر يك از شما مى كرد از گناهان؛ پس خداى عز و جل را ملاقات مى كند ، در هنگامى كه او را ملاقات مى كند (يعنى در موقف حساب) ، در حالى كه چيزى نيست كه بر او گواهى دهد به چيزى از گناهان» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابو ايّوب خزّاز ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «فَمَنْ جآءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهى فَلَهُ ما سَلَفَ» (2) ، كه فرمود :«موعظه ، توبه است» . و ترجمه ظاهر آيه اين است كه : «پس هر كه بيايد او را (يعنى برسد به او) پندى از پروردگارش ، پس باز ايستد ، پس از براى او است آنچه گذشته ، كه بر آن عقاب و بازخواستى نيست» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن على ، از محمد بن فضيل ، از ابو الصّبّاح كنانى كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «يا أَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا تُوبُوا اِلَى اللّه ِ تَوْبَةً نَصُوحا» (3) ؛ يعنى :«اى كسانى كه ايمان آورده ايد! باز گرديد به سوى خدا و از گناهان توبه كنيد ، توبه و بازگشتى نصوح؛ يعنى خالص از براى خدا ، يا محكم و استوار ، يا ناصح مردمان» . و حضرت فرمود كه : «بنده از گناه توبه مى كند . بعد از آن ، در آن عود نمى كند و بر نمى گردد» . و محمد بن فضيل گفت كه : امام موسى كاظم عليه السلام را از اين آيه سؤال كردم ، فرمود كه : «از گناه توبه مى كند . بعد از آن ، در آن عود نمى كند . و دوست ترين بندگان به سوى خدا ، آنانند كه در گناه افتاده مى شوند و توبه مى كنند» .

.


1- . و توبه ، به معنى بازگشتن است ، و توبه بنده ، بازگشت است از گناهان ، و توبه خدا ، بازگشت است از اراده عذاب و عقاب ، به سوى آمرزش و غفران . و بعضى گمان كرده اند كه توبه خدا ، آن است كه بنده را توفيق توبه مى دهد . (مترجم)
2- . بقره، 275.
3- . تحريم، 8.

ص: 224

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا» ؟ قَالَ:«هُوَ الذَّنْبُ الَّذِي لَا يَعُودُ فِيهِ أَبَداً» . قُلْتُ: وَ أَيُّنَا لَمْ يَعُدْ؟ فَقَالَ: «يَا أَبَا مُحَمَّدٍ، إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ مِنْ عِبَادِهِ الْمُفَتَّنَ التَّوَّابَ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ أَعْطَى التَّائِبِينَ ثَلَاثَ خِصَالٍ لَوْ أَعْطى خَصْلَةً مِنْهَا جَمِيعَ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ لَنَجَوْا بِهَا: قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ التَّوّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ» فَمَنْ أَحَبَّهُ اللّهُ لَمْ يُعَذِّبْهُ. وَ قَوْلُهُ: «الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَىْ ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِيمِ رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنّاتِ عَدْنٍ الَّتِى وَعَدْتَهُمْ وَ مَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَ أَزْواجِهِمْ وَ ذُرِّيّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَ قِهِمُ السَّيِّئاتِ وَ مَنْ تَقِ السَّيِّئاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» . وَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللّهِ إِلهًا آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللّهُ إِلَا بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثامًا يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ يَخْلُدْ فِيهِ مُهانًا إِلَا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صالِحًا فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ كانَ اللّهُ غَفُورًا رَحِيمًا» ».

.

ص: 225

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابو ايّوب ، از ابو بصير روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : «يا أَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا تُوبُوا اِلَى اللّه ِ تَوْبَةً نَصُوحا» . فرمود كه :«آن ، گناهى است كه هرگز در آن عود نكند» . عرض كردم كه : كدام يك از ما است كه عود نكرده و برنگشته؟ فرمود كه : «اى ابامحمد! به درستى كه خداى عز و جلدوست مى دارد از بندگان خويش ، كسى را كه فريب خورده و در گناه افتاده باشد ، و توبه كرده باشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از بعضى از اصحاب ما روايت كرده و آن را مرفوع ساخته و گفته است كه :«به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ توبه كاران را سه خصلت عطا فرموده ، كه اگر يك خصلت از آنها را به همه اهل آسمان ها و زمين عطا مى فرمود ، هر آينه به همان يك خصلت نجات مى يافتند . و آنها ، قول خداى عز و جل است كه : «اِنَّ اللّه َ يُحِبُّ التَّوّابينَ وَيُحِّبُ الْمُتَطَهِّرينَ» (1) ؛ پس هر كه خداى _ تعالى _ او را دوست دارد ، او را عذاب نكند . و قول آن جناب كه مى فرمايد : «اَلَّذينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذينَ امَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْى ءٍ رَحْمَةٍ وَعِلْما فَاغْفِرْ لِلَّذينَ تابُوا وَاتَّبَعُوا سَبيلَكَ وَقِهِمْ عَذابَ الْجَحيمِ * رَبَّنا وَأَدْخِلْهُمْ جَنّاتِ عَدْنٍ الَّتى وَعَدْتَهُمْ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ ابآئِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيّاتِهِمْ اِنَّكَ أَنْتَ الْعزَيزُ الْحَكيم * وَقِهِمُ السَّيِّئاتِ وَمَنْ تَقِ السَّيِّئاتِ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ العَظيمُ» (2) ؛ يعنى : «آنان كه برمى دارند عرش خدا را ، و كسانى كه در گرداگرد آنند از كروبيّان ، كه هميشه به طواف آن مشغول اند ، تسبيح مى كنند به ستايش پروردگار خويش ، و تصديق مى كنند به ربوبيّت و وحدانيّت آن جناب ، و طلب آمرزش مى كنند از براى كسانى كه ايمان آورده اند ، (و استغفار ايشان به اين طريق است كه از روى نياز مى گويند :) پروردگارا! فرا گرفته هر چيزى را از روى بخشش و دانش (يعنى رحمت و علمت به همه چيز رسيده) پس بيامرز كسانى را كه توبه كردند و پيروى نمودند راه توبه را ، كه طريق ايمان است ، و نگاه دار ايشان را از عذاب آتش سوزان . پروردگارا! و درآور ايشان را در بوستان هايى با اقامتگاه بهشت دائمت ، آن بوستان ها كه وعده داده اى ايشان را . و نيز درآور در آن با ايشان ، كسانى را كه شايسته باشند از پدران ايشان و زنان ايشان و فرزندان ايشان . به درستى كه تويى غالب دانا ، كه از هيچ مقدورى عاجز نشوى ، و هر چه كنى ، بر وفق حكمت و مصلحت باشد . و نگاه دار ايشان را از بدى ها و از عقوبت آنها . و هر كه را كه نگاه دارى از عقوبت بدى ها در روز جزا ، پس به حقيقت كه رحم كرده اى او را (و به روضه رضوان رسانيده اى ، يا هر كه را نگاه دارى از گناهان در دار دنيا ، رحم كرده اى او را) ، و آن نگاهدارى تو ، فيروزى بزرگ و ظفرى بزرگوار است» . و قول آن جناب عز و جل : «وَالَّذينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللّه ِ الِهاً آخرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّه ُ اِلّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاما * يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقيمَةِ وَيَخْلُدْ فيهِ مُهانا * اِلّا مَنْ تابَ وَأمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صالِحا فَأُولئِكَ يُبَدِّلُ اللّه ُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَكانَ اللّه غَفُورا رَحيما» (3) ؛ يعنى : «و بندگان خداوند بسيار مهربان ، آنانند كه نمى خوانند و نمى پرستند با خدا ، خداى ديگر را ، و نمى كشند تنى را كه خدا كشتن آن را حرام گردانيده ، مگر به حقّ و موجبات كشتن ، و زنا نمى كنند» . و ترجمه بعضى از باقى مانده گذشت ، و ترجمه تتمّه اين است كه : «مگر آن كس كه توبه كند و ايمان آورد ، و بكند كارى را كه شايسته باشد؛ پس آن گروه ، بدل مى كند خدا بدى هاى ايشان را كه گناهان است ، به خوبى ها (يعنى ثواب ها) . و خدا آمرزنده و بخشنده بود و خواهد بود» .

.


1- . توبه، 222.
2- . غافر، 7 _ 9.
3- . فرقان، 68 _ 70.

ص: 226

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: «يَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ، ذُنُوبُ الْمُؤْمِنِ إِذَا تَابَ مِنْهَا مَغْفُورَةٌ لَهُ؛ فَلْيَعْمَلِ الْمُؤْمِنُ لِمَا يَسْتَأْنِفُ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ؛ أَمَا وَ اللّهِ ، إِنَّهَا لَيْسَتْ إِلَا لِأَهْلِ الْاءِيمَانِ». قُلْتُ: فَإِنْ عَادَ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَ الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذُّنُوبِ، وَ عَادَ فِي التَّوْبَةِ؟ فَقَالَ:«يَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ، أَ تَرَى الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ يَنْدَمُ عَلى ذَنْبِهِ وَ يَسْتَغْفِرُ مِنْهُ وَ يَتُوبُ ، ثُمَّ لَا يَقْبَلُ اللّهُ تَوْبَتَهُ؟!». قُلْتُ: فَإِنَّهُ فَعَلَ ذلِكَ مِرَاراً ، يُذْنِبُ ثُمَّ يَتُوبُ وَ يَسْتَغْفِرُ؟ فَقَالَ: «كُلَّمَا عَادَ الْمُؤْمِنُ بِالِاسْتِغْفَارِ وَ التَّوْبَةِ، عَادَ اللّهُ عَلَيْهِ بِالْمَغْفِرَةِ، وَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، يَقْبَلُ التَّوْبَةَ، وَ يَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ؛ فَإِيَّاكَ أَنْ تُقَنِّطَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ».

.

ص: 227

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از علاء ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اى محمد ، پسر مسلم! گناهان ، مؤمن چون از آنها توبه كند ، از برايش آمرزيده مى شود؛ پس بايد كه مؤمن عمل كند ، آنچه را كه از سر مى گيرد ، بعد از توبه و آمرزش . بدان و آگاه باش! به خدا سوگند كه اين مغفرت نيست ، مگر از براى اهل ايمان» . عرض كردم : پس اگر برگردد ، بعد از توبه و استغفار از گناهان ، و دوباره گناه كند ، و باز در توبه عود نمايد ، چه حال دارد؟ فرمود كه : «اى محمد ، پسر مسلم! آيا چنان مى پندارى كه بنده مؤمن ، بر گناه خود پشيمان مى شود ، و از خداى عز و جلطلب آمرزش از آن مى كند و توبه مى كند ، و خداى عز و جل با وجود اينها ، توبه او را قبول نمى فرمايد؟» عرض كردم : پس اگر چندين مرتبه چنين كند كه مرتكب گناه شود ، بعد از آن ، توبه كند و آمرزش طلبد؟ فرمود : «در هر زمان كه مؤمن به استغفار و توبه باز گردد ، خداى عز و جلاز او بپذيرد ، و به آمرزش بر او بازگردد و تفضّل فرمايد . و به درستى كه خداى عز و جلآمرزنده اى است مهربان ، كه توبه را قبول مى كند ، و از گناهان در مى گذرد؛ پس بپرهيز از آنكه مؤمنان را از رحمت خداى عز و جل نوميد گردانى» 1 .

.

ص: 228

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ ثَعْلَبَةَ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ» . قَالَ:«هُوَ الْعَبْدُ يَهُمُّ بِالذَّنْبِ، ثُمَّ يَتَذَكَّرُ فَيُمْسِكُ، فَذلِكَ قَوْلُهُ: «تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ» ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ اللّهَ تَعَالى أَشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلٍ أَضَلَّ رَاحِلَتَهُ وَ زَادَهُ فِي لَيْلَةٍ ظَلْمَاءَ، فَوَجَدَهَا؛ فَاللّهُ أَشَدُّ فَرَحاً بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ ذلِكَ الرَّجُلِ بِرَاحِلَتِهِ حِينَ وَجَدَهَا».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْعَبْدَ الْمُفَتَّنَ التَّوَّابَ، وَ مَنْ لاَ يَكُونُ ذلِكَ مِنْهُ كَانَ أَفْضَلَ».

.

ص: 229

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از ابن فضّال ، از ثعلبة بن ميمون ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «اِذا مَسَّهُمْ طآئِفٌ مِنَ الشَيْطانِ تَذَكَّرُوا فَاِذا هُمْ مُبْصِرُونَ» (1) ؛ يعنى :«به درستى كه آنان كه پرهيز كردند ، چون برسد ايشان را وسوسه و مكرى از جانب شيطان ، كه در خاطرها فرود آيد و به گرد آن در آيد ، پند گيرند و خدا را ياد كنند؛ پس ناگاه ايشان بينايان باشند ، كه راه حق و صواب را ببينند» . و حضرت فرمود كه : «مراد از آن ، بنده اى است كه قصد گناه مى كند ، بعد از آن ، متذكّر مى شود و به اين سبب باز مى ايستد . و اين ، معنى قول آن جناب است كه فرموده : «تَذَكَّرُوا فَاِذا هُمْ مُبْصِرُونَ» » .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از عمر بن اذينه ، از ابو عبيده روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل سخت تر است از روى شادى به توبه بنده خويش ، از مردى كه شترِ سوارى و توشه دان (يعنى سفره) خود را در شب تارى گم كرده باشد ، بعد از آن ، آن را بيابد؛ پس به درستى كه خدا سخت تر است از روى شادى به توبه بنده خود ، از اين مرد ، به راحله خودش ، در هنگامى كه آن را بيابد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن اسماعيل ، از عبد اللّه بن عثمان ، از ابو جميله روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود : «به درستى كه خدا دوست مى دارد بنده اى را كه در گناه افتاده و توبه كار باشد . و هر كس كه اين از او سر نزده باشد ، بهتر باشد»

.


1- . اعراف، 201.

ص: 230

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ يُوسُفَ أَبِي يَعْقُوبَ بَيَّاعِ الْأَرُزِّ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ:«التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ، وَ الْمُقِيمُ عَلَى الذَّنْبِ وَ هُوَ مُسْتَغْفِرٌ مِنْهُ كَالْمُسْتَهْزِىِ?.

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ أَوْحى إِلى دَاوُدَ عليه السلام : أَنِ ائْتِ عَبْدِي دَانِيَالَ، فَقُلْ لَهُ: إِنَّكَ عَصَيْتَنِي فَغَفَرْتُ لَكَ، وَ عَصَيْتَنِي فَغَفَرْتُ لَكَ، وَ عَصَيْتَنِي فَغَفَرْتُ لَكَ، فَإِنْ أَنْتَ عَصَيْتَنِيَ الرَّابِعَةَ لَمْ أَغْفِرْ لَكَ. فَأَتَاهُ دَاوُدُ عليه السلام ، فَقَالَ: يَا دَانِيَالُ، إِنَّنِي رَسُولُ اللّهِ إِلَيْكَ وَ هُوَ يَقُولُ لَكَ إِنَّكَ عَصَيْتَنِي فَغَفَرْتُ لَكَ، وَ عَصَيْتَنِي فَغَفَرْتُ لَكَ، وَ عَصَيْتَنِي فَغَفَرْتُ لَكَ، فَإِنْ أَنْتَ عَصَيْتَنِيَ الرَّابِعَةَ لَمْ أَغْفِرْ لَكَ. فَقَالَ لَهُ دَانِيَالُ: قَدْ أَبْلَغْتَ يَا نَبِيَّ اللّهِ، فَلَمَّا كَانَ فِي السَّحَرِ قَامَ دَانِيَالُ، فَنَاجى رَبَّهُ، فَقَالَ: يَا رَبِّ، إِنَّ دَاوُدَ نَبِيَّكَ أَخْبَرَنِي عَنْكَ أَنَّنِي قَدْ عَصَيْتُكَ فَغَفَرْتَ لِي، وَ عَصَيْتُكَ فَغَفَرْتَ لِي، وَ عَصَيْتُكَ فَغَفَرْتَ لِي، وَ أَخْبَرَنِي عَنْكَ أَنِّي إِنْ عَصَيْتُكَ الرَّابِعَةَ لَمْ تَغْفِرْ لِي، فَوَعِزَّتِكَ لَئِنْ لَمْ تَعْصِمْنِي لَأَعْصِيَنَّكَ، ثُمَّ لَأَعْصِيَنَّكَ، ثُمَّ لَأَعْصِيَنَّكَ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِذَا تَابَ الْعَبْدُ تَوْبَةً نَصُوحاً، أَحَبَّهُ اللّهُ، فَسَتَرَ عَلَيْهِ». فَقُلْتُ: وَ كَيْفَ يَسْتُرُ عَلَيْهِ؟ قَالَ: «يُنْسِي مَلَكَيْهِ مَا كَانَا يَكْتُبَانِ عَلَيْهِ، وَ يُوحِي اللّهُ إِلى جَوَارِحِهِ وَ إِلى بِقَاعِ الْأَرْضِ: أَنِ اكْتُمِي عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ، فَيَلْقَى اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ حِينَ يَلْقَاهُ وَ لَيْسَ شَيْءٌ يَشْهَدُ عَلَيْهِ بِشَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ».

.

ص: 231

از او ، از احمد بن محمد ، از على بن نعمان ، از محمد بن سنان ، از يوسف _ يعنى ابو يعقوب برنج فروش _ ، از جابر ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت :شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود : «آنكه از گناه توبه مى كند ، چون كسى است كه او را گناهى نباشد . و آنكه بر سر گناه ايستاده و از آن آمرزش مى طلبد ، چون كسى است كه ريشخند مى كند» .

على بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و چند نفر از اصحاب ما ، از سهل بن زياد و هر دو ، از ابن محبوب ، از ابو حمزه ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل به سوى داود عليه السلام وحى فرمود كه : بيا بنده من دانيال را (يعنى به سوى او توجّه كن) و به او بگو كه : مرا نافرمانى كردى و تو را آمرزيدم ، و باز مرا نافرمانى كردى و تو را آمرزيدم ، و ديگر مرا نافرمانى كردى و تو را آمرزيدم؛ پس اگر در مرتبه چهارم مرا نافرمانى كنى ، تو را نمى آمرزم؛ پس داود عليه السلام به نزد دانيال آمد و به او گفت كه : اى دانيال! به درستى كه من فرستاده خدايم به سوى تو ، و آن جناب به تو مى فرمايد كه : مرا نافرمانى كردى و تو را آمرزيدم ، و باز مرا نافرمانى كردى و تو را آمرزيدم ، و ديگر مرا نافرمانى كردى و تو را آمرزيدم؛ پس اگر در مرتبه چهارم مرا نافرمانى كنى ، تو را نمى آمرزم . دانيال به آن حضرت عرض كرد كه : اى پيغمبر خدا! آنچه بر تو بود ، رسانيدى و تبليغ رسالت خدا كردى؛ پس چون وقت سحر شد ، دانيال برخاست و با پروردگار خويش مناجات كرد و عرض كرد كه : اى پروردگار من! به درستى كه پيغمبرت داود ، مرا خبر داد از جانب تو ، كه من تو را نافرمانى كرده ام و تو مرا آمرزيده اى ، و باز تو را نافرمانى كرده ام و مرا آمرزيده اى ، و باز تو را نافرمانى كرده ام و مرا آمرزيده اى . و مرا از جانب تو خبر داد كه : اگر تو را در مرتبه چهارم نافرمانى كنم ، مرا نمى آمرزى؛ پس سوگند ياد مى كنم به عزّت تو ، كه اگر مرا نگاه ندارى ، هر آينه تو را نافرمانى مى كنم ، بعد از آن ، تو را نافرمانى مى كنم ، بعد از آن ، تو را نافرمانى مى كنم» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از موسى بن قاسم ، از جدّش حسن بن راشد ، از معاويه بن وهب كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«چون بنده توبه كند ، توبه نصوح ، خداى عز و جل او را دوست دارد ، و گناهان او را بر او بپوشاند» . عرض كردم كه : چگونه بر او بپوشاند؟ فرمود كه : «آنچه را كه دو فرشته نويسندگان اعمالش بر او مى نوشتند ، از ياد ايشان مى برد ، و چنان مى كند كه آن را فراموش كنند . و به سوى اعضاى او و بقعه هاى زمين ، وحى مى فرمايد كه : گناهان او را بر او بپوشيد؛ پس خداى عز و جل را ملاقات مى كند ، در هنگامى كه او را ملاقات مى كند ، و چيزى نيست كه بر او گواهى دهد به چيزى از گناهان» .

.

ص: 232

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ يَفْرَحُ بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ إِذَا تَابَ، كَمَا يَفْرَحُ أَحَدُكُمْ بِضَالَّتِهِ إِذَا وَجَدَهَا».

192 _ بَابُ الِاسْتِغْفَارِ مِنَ الذَّنْبِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ، عَنْ زُرَارَةَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً أُجِّلَ مِنْ غُدْوَةٍ إِلَى اللَّيْلِ، فَإِنِ اسْتَغْفَرَ اللّهَ لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ».

عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً أُجِّلَ فِيهَا سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ، فَإِنْ قَالَ: أَسْتَغْفِرُ اللّهَ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ _ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ _ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى جَمِيعاً، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ إِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً أَجَّلَهُ اللّهُ سَبْعَ سَاعَاتٍ، فَإِنِ اسْتَغْفَرَ اللّهَ لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ شَيْءٌ؛ وَ إِنْ مَضَتِ السَّاعَاتُ وَ لَمْ يَسْتَغْفِرْ، كُتِبَتْ عَلَيْهِ سَيِّئَةٌ، وَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَذْكُرُ ذَنْبَهُ بَعْدَ عِشْرِينَ سَنَةً حَتّى يَسْتَغْفِرَ رَبَّهُ، فَيَغْفِرَ لَهُ، وَ إِنَّ الْكَافِرَ لَيَنْسَاهُ مِنْ سَاعَتِهِ».

.

ص: 233

192 . باب در بيان آمرزش طلبيدن از گناهان

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از جعفر بن محمد اشعرى ، از ابن قدّاح ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل شاد مى شود به توبه بنده مؤمن خود ، چون توبه كند ، چنان كه يكى از شما به گم شده خود شاد مى شود ، چون آن را بيابد» .

192 . باب در بيان آمرزش طلبيدن از گناهانعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از محمد بن حمران ، از زراره روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه بنده چون گناهى را مرتكب شود ، از اوّل روز تا شب مهلت داده شود ، پس اگر از خدا آمرزش طلبد ، بر او نوشته نشود» .

از او ، از پدرش ، از ابن ابى عمير روايت است و ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد الجبّار ، از صفوان ، از ابو ايّوب ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه گناهى را بكند ، در باب آن ، هفت ساعت از روز مهلت داده شود؛ پس اگر سه مرتبه آمرزش طلبد از خدايى كه نيست خدايى ، مگر او ، كه زنده و پاينده است بر وجه دوام ، به اين كه بگويد : أَسْتَغْفِرُ اللّه َ الَّذى لا اِلهَ اِلّا هُوَ الحَىُّ الْقَيُّومُ ، آن گناه ، بر او نوشته نشود» .

على بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و ابو على اشعرى و محمد بن يحيى ، هر دو از حسين بن اسحاق ، از على بن مهزيار ، از فضالة بن ايّوب ، از عبد الصّمد بشير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«بنده مؤمن چون گناهى را به عمل آورد ، خداى عز و جلهفت ساعت او را مهلت دهد . پس اگر از خدا آمرزش طلب كند ، چيزى بر او نوشته نشود ، و اگر آن ساعت ها بگذرد و استغفار نكند ، يك گناه بر او نوشته شود . و به درستى كه مؤمن ، بعد از بيست سال ، گناه خود را به خاطر مى آورد ، تا آنكه از پروردگار خود آمرزش طلب كند ، و خدا او را بيامرزد . و به درستى كه كافر ، گناه را فراموش مى كند ، در همان ساعت كه آن را به جا آورده [است]» .

.

ص: 234

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَتُوبُ إِلَى اللّهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً». فَقُلْتُ: أَ كَانَ يَقُولُ: أَسْتَغْفِرُ اللّهَ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ؟ قَالَ: «لَا ، وَ لكِنْ كَانَ يَقُولُ : أَتُوبُ إِلَى اللّهِ». قُلْتُ: إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كَانَ يَتُوبُ وَ لَا يَعُودُ، وَ نَحْنُ نَتُوبُ وَ نَعُودُ . فَقَالَ:حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَتُوبُ إِلَى اللّهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً». فَقُلْتُ: أَ كَانَ يَقُولُ: أَسْتَغْفِرُ اللّهَ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ؟ قَالَ: «لَا ، وَ لكِنْ كَانَ يَقُولُ : أَتُوبُ إِلَى اللّهِ». قُلْتُ: إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كَانَ يَتُوبُ وَ لَا يَعُودُ، وَ نَحْنُ نَتُوبُ وَ نَعُودُ . فَقَالَ: «اللّهُ الْمُسْتَعَانُ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً أُجِّلَ فِيهَا سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ، فَإِنْ قَالَ: أَسْتَغْفِرُ اللّهَ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ _ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ _ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ» .

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ بَيَّاعِ الْأَكْسِيَةِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيُذْنِبُ الذَّنْبَ، فَيَذْكُرُ بَعْدَ عِشْرِينَ سَنَةً، فَيَسْتَغْفِرُ اللّهَ مِنْهُ، فَيَغْفِرُ لَهُ، وَ إِنَّمَا يُذَكِّرُهُ لِيَغْفِرَ لَهُ، وَ إِنَّ الْكَافِرَ لَيُذْنِبُ الذَّنْبَ، فَيَنْسَاهُ مِنْ سَاعَتِهِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يُقَارِفُ فِي يَوْمِهِ وَ لَيْلَتِهِ أَرْبَعِينَ كَبِيرَةً، فَيَقُولُ _ وَ هُوَ نَادِمٌ _ : أَسْتَغْفِرُ اللّهَ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ، بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ، ذُو الْجَلَالِ وَ الْاءِكْرَامِ، وَ أَسْأَلُهُ أَنْ يُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ أَنْ يَتُوبَ عَلَيَّ إِلَا غَفَرَهَا اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ لَهُ، وَ لَا خَيْرَ فِيمَنْ يُقَارِفُ فِي يَوْمٍ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعِينَ كَبِيرَةً».

عَنْهُ، عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا رَفَعُوهُ، قَالُوا: قَالَ:«لِكُلِّ شَيْءٍ دَوَاءٌ، وَ دَوَاءُ الذُّنُوبِ الِاسْتِغْفَارُ» .

.

ص: 235

حميد بن زياد ، از حسن بن محمد ، از چندين نفر ، از ابان ، از زيد شحّام ،از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله به سوى خداى عز و جل توبه مى فرمود ، در روزى هفتاد مرتبه» . عرض كردم كه : مى فرمود : «أَسْتَغْفِرُ اللّه َ وَأَتُوبُ اِلَيْهِ»؟ فرمود : «نه ، وليكن مى فرمود : أَتُوبُ اِلَى اللّه ِ» . عرض كردم : به درستى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله توبه مى كرد و برنمى گشت ، و ما توبه مى كنيم و برمى گرديم . فرمود كه : «خدا يارى خواسته شده است» (يعنى از او يارى بخواه ، تا به سوى گناه برنگردى و توبه را نشكنى) .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از ابو ايّوب ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه گناهى را به عمل آورد ، در باب آن ، هفت ساعت از روز مهلت داده شود؛ پس اگر سه مرتبه بگويد كه : أَسْتَغْفِرُ اللّه َ الَّذى لا اِلهَ اِلّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ وَأَتُوبُ اِلَيْهِ ، آن گناه ، بر او نوشته نشود» .

از او ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از على بن عقبه عبافروش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«به درستى كه مؤمن گناه مى كند؛ پس بعد از بيست سال به خاطر مى آورد ، و از خداى عز و جل آمرزش مى طلبد ، و خدا او را مى آمرزد . و جز اين نيست كه خدا آن را به خاطرش مى آورد ، كه او را بيامرزد . و به درستى كه كافر گناه مى كند ، و در همان ساعت ، آن را فراموش مى كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابن محبوب ، از هشام بن سالم ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هيچ مؤمنى نيست كه در روز و شبى كه بر او مى گذرد ، چهل گناه كبيره را كسب كند ، پس بگويد _ در حالتى كه پشيمان باشد _ كه :أَسْتَغْفِرُ اللّه َ الَّذى لا اِلهَ اِلّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ بَديعَ السَّمواتِ وَالْاَرْضِ ذَاالْجَلالِ وَالْاَكْرامِ وَأَسْئَلَهُ أَنْ يُصَلِّىَ عَلى مُحَمَّدٍ وَألِ مُحَمَّدٍ وَأَنْ يَتُوبَ عَلىَّ ، مگر آنكه خداى عز و جل ، آن گناهان را از برايش بيامرزد . و هيچ خوبى نيست در كسى كه در روزى بيشتر از چهل گناه كبيره را كسب مى كند» .

از او ، از چند نفر از اصحاب ما روايت است كه آن را مرفوع ساختند و گفتند كه : فرمود :«هر چيزى را دوايى هست ، و دواى گناهان ، استغفار و طلب آمرزش است» .

.

ص: 236

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى جَمِيعاً، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ إِسْحَاقَ ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ حَفْصٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يُذْنِبُ ذَنْباً إِلَا أَجَّلَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ؛ فَإِنْ هُوَ تَابَ لَمْ يُكْتَبْ عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَ إِنْ هُوَ لَمْ يَفْعَلْ كَتَبَ اللّهُ عَلَيْهِ سَيِّئَةً». فَأَتَاهُ عَبَّادٌ الْبَصْرِيُّ، فَقَالَ لَهُ: بَلَغَنَا أَنَّكَ قُلْتَ : مَا مِنْ عَبْدٍ يُذْنِبُ ذَنْباً إِلَا أَجَّلَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ سَبْعَ سَاعَاتٍ مِنَ النَّهَارِ؟ فَقَالَ: «لَيْسَ هكَذَا قُلْتُ، وَ لكِنِّي قُلْتُ: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ، وَ كَذلِكَ كَانَ قَوْلِي».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ قَالَ : أَسْتَغْفِرُ اللّهَ مِائَةَ مَرَّةٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ، غَفَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ لَهُ سَبْعَمِائَةِ ذَنْبٍ، وَ لَا خَيْرَ فِي عَبْدٍ يُذْنِبُ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعَمِائَةِ ذَنْبٍ».

193 _ بَابٌ فِيمَا أَعْطَى اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ آدَمَ عليه السلام وَقْتَ التَّوْبَةِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ، عَنِ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ أَوْ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليهماالسلام، قَالَ:«إِنَّ آدَمَ عليه السلام قَالَ: يَا رَبِّ ، سَلَّطْتَ عَلَيَّ الشَّيْطَانَ ، وَ أَجْرَيْتَهُ مِنِّي مَجْرَى الدَّمِ، فَاجْعَلْ لِي شَيْئاً، فَقَالَ: يَا آدَمُ، جَعَلْتُ لَكَ أَنَّ مَنْ هَمَّ مِنْ ذُرِّيَّتِكَ بِسَيِّئَةٍ لَمْ تُكْتَبْ عَلَيْهِ، فَإِنْ عَمِلَهَا كُتِبَتْ عَلَيْهِ سَيِّئَةٌ؛ وَ مَنْ هَمَّ مِنْهُمْ بِحَسَنَةٍ، فَإِنْ لَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ، فَإِنْ هُوَ عَمِلَهَا كُتِبَتْ لَهُ عَشْراً؛ قَالَ: يَا رَبِّ، زِدْنِي، قَالَ: جَعَلْتُ لَكَ أَنَّ مَنْ عَمِلَ مِنْهُمْ سَيِّئَةً ، ثُمَّ اسْتَغْفَرَ لَهُ غَفَرْتُ لَهُ؛ قَالَ: يَا رَبِّ، زِدْنِي، قَالَ: جَعَلْتُ لَهُمُ التَّوْبَةَ _ أَوْ قَالَ: بَسَطْتُ لَهُمُ التَّوْبَةَ _ حَتّى تَبْلُغَ النَّفْسُ هذِهِ؛ قَالَ: يَا رَبِّ، حَسْبِي».

.

ص: 237

193 . باب در بيان عطا كردن خداى عز و جل وقت توبه را به آدم عليه السلام

ابو على اشعرى و محمد بن يحيى هر دو روايت كرده اند ، از حسين بن اسحاق و على بن ابراهيم ، از پدرش و همه ، از على بن مهزيار ، از نضر بن سويد ، از عبد اللّه بن سنان ، از حفص كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هيچ مؤمنى نيست كه گناهى را مرتكب شود ، مگر آنكه خداى عز و جل هفت ساعت از روز ، او را مهلت دهد؛ پس اگر آن گناه كننده توبه كند ، چيزى بر او نوشته نشود ، و اگر توبه نكند ، يك گناه بر او نوشته شود» . پس عبّاد بصرى به خدمتش آمد و به آن حضرت عرض كرد كه : به ما رسيده كه تو گفته اى كه : «هيچ بنده اى نيست كه گناهى را مرتكب شود ، مگر آنكه خداى عز و جل هفت ساعت از روز ، او را مهلت دهد» . حضرت فرمود : «همچنين نگفتم ، وليكن گفتم كه : هيچ مؤمنى نيست ، و گفتار من همچنين بود» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد عيسى ، از محمدبن سنان ، از عمّار بن مروان روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر كه در روزى ، صد مرتبه بگويد : أَسْتَغْفِرُ اللّه َ ، خداى عز و جل هفتصد گناه را از برايش بيامرزد . و هيچ خوبى نيست در بنده اى كه در روزى ، هفتصد گناه را به عمل آورد» .

193 . باب در بيان عطا كردن خداى عز و جل وقت توبه را به آدم عليه السلامعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جميل بن درّاج ، از بكير ، از امام جعفر صادق يا از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه حضرت آدم عليه السلام گفت كه : اى پروردگار من! شيطان را بر من مسلّط گردانيدى ، و او را مانند خون در بدن من روان ساختى؛ پس از براى من چيزى قرار ده (يعنى چيزى كه به آن ، از شرّ او محفوظ باشم) . فرمود كه : اى آدم! از براى تو اين را قرار دادم كه ، هر كه از فرزندانت قصد معصيتى بكند ، بر او نوشته نشود . پس اگر آن را به عمل آورد ، يك گناه بر او نوشته شود . و هر كه از ايشان قصد ثوابى بكند ، پس اگر آن را به عمل نياورد ، يك ثواب از برايش نوشته شود ، و اگر آن را به عمل آورد ، ده ثواب از برايش نوشته شود . عرض كرد كه : اى پروردگار من! از براى من زياد كن . فرمود كه : از برايت قرار دادم كه ، هر كه از ايشان گناهى بكند ، بعد از آن ، طلب آمرزش كند ، او را بيامرزد . عرض كرد كه : اى پروردگار من! از براى من زياد كن . فرمود كه : توبه را از براى ايشان قرار دادم ، و توبه را از براى ايشان پهن كردم ، و در آن وسعتى دادم تا جان به اينجا؛ يعنى به حنجره برسد . عرض كرد كه : اى پروردگار من! مرا بس است» .

.

ص: 238

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِسَنَةٍ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ السَّنَةَ لَكَثِيرَةٌ؛ مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الشَّهْرَ لَكَثِيرٌ؛ مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِجُمْعَةٍ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الْجُمْعَةَ لَكَثِيرٌ؛ مَنْ تَابَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِيَوْمٍ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ يَوْماً لَكَثِيرٌ، مَنْ تَابَ قَبْلَ أَنْ يُعَايِنَ قَبِلَ اللّهُ تَوْبَتَهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ جَمِيلٍ ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِذَا بَلَغَتِ النَّفْسُ هذِهِ _ وَ أَهْوى بِيَدِهِ إِلى حَلْقِهِ _ لَمْ يَكُنْ لِلْعَالِمِ تَوْبَةٌ، وَ كَانَتْ لِلْجَاهِلِ تَوْبَةٌ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ: خَرَجْنَا إِلى مَكَّةَ، وَ مَعَنَا شَيْخٌ مُتَأَلِّهٌ مُتَعَبِّدٌ، لَا يَعْرِفُ هذَا الْأَمْرَ ، يُتِمُّ الصَّلَاةَ فِي الطَّرِيقِ، وَ مَعَهُ ابْنُ أَخٍ لَهُ مُسْلِمٌ، فَمَرِضَ الشَّيْخُ، فَقُلْتُ لِابْنِ أَخِيهِ: لَوْ عَرَضْتَ هذَا الْأَمْرَ عَلى عَمِّكَ لَعَلَّ اللّهَ أَنْ يُخَلِّصَهُ، فَقَالَ كُلُّهُمْ: دَعُوا الشَّيْخَ حَتّى يَمُوتَ عَلى حَالِهِ؛ فَإِنَّهُ حَسَنُ الْهَيْئَةِ، فَلَمْ يَصْبِرْ ابْنُ أَخِيهِ حَتّى قَالَ لَهُ: يَا عَمِّ، إِنَّ النَّاسَ ارْتَدُّوا بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله إِلَا نَفَراً يَسِيراً، وَ كَانَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عليه السلام مِنَ الطَّاعَةِ مَا كَانَ لِرَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَ كَانَ بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ الْحَقُّ وَ الطَّاعَةُ لَهُ، قَالَ: فَتَنَفَّسَ الشَّيْخُ وَ شَهَقَ، وَ قَالَ: أَنَا عَلى هذَا، وَ خَرَجَتْ نَفْسُهُ. فَدَخَلْنَا عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَعَرَضَ عَلِيُّ بْنُ السَّرِيِّ هذَا الْكَلَامَ عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَقَالَ:«هُوَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ». قَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ السَّرِيِّ: إِنَّهُ لَمْ يَعْرِفْ شَيْئاً مِنْ هذَا غَيْرَ سَاعَتِهِ تِلْكَ؟! قَالَ: «فَتُرِيدُونَ مِنْهُ مَا ذَا؟ قَدْ دَخَلَ وَ اللّهِ الْجَنَّةَ».

.

ص: 239

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه يك سال پيش از مردنش توبه كند ، خدا توبه او را قبول فرمايد؛ پس فرمود : به درستى كه يك سال ، بسيار است . هر كه يك ماه پيش از مردنش توبه كند ، خدا توبه او را قبول فرمايد . پس فرمود : به درستى كه يك ماه ، بسيار است . هر كه يك جمعه (يعنى يك هفته) پيش از مردنش توبه كند ، خدا توبه او را قبول فرمايد . پس فرمود : به درستى كه يك جمعه ، بسيار است . هر كه يك روز پيش از مردنش توبه كند ، خدا توبه او را قبول فرمايد؛ پس فرمود : به درستى كه يك روز ، بسيار است . هر كه توبه كند پيش از آنكه امور آخرت را معاينةً ببيند ، خدا توبه او را قبول فرمايد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جميل ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون جان به اينجا رسد _ و به دست خويش به سوى گلوى مباركش اشاره فرمود _ ، عالِم را توبه اى نباشد ، و جاهل را توبه باشد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از معاويه بن وهب روايت كرده است كه گفت : به سوى مكّه بيرون رفتيم ، و همراه ما پيرى بود به غايت حق پرست ، و بسيار عبادت مى نمود ، و در عرض راه ، نماز را تمام مى كرد . و پسر برادرى داشت مسلمان ، كه با او بود؛ پس من به پسر برادرش گفتم كه : كاش اين امر _ يعنى امر امامت _ را بر عمويت عرضه مى دادى ، شايد كه خداى عز و جل او را خالص گرداند و شيعه شود؛ پس همه ايشان گفتند كه : اين پير را وا گذاريد كه بر حالى كه دارد ، بميرد؛زيرا كه او خوش شكل است؛ پس پسر برادرش هيچ صبر نكرد ، تا آنكه به او گفت كه : اى عمو! به درستى كه مردم بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله مرتد شدند و از دين برگشتند ، مگر جماعتى اندك . و از براى على بن ابى طالب عليه السلام از طاعت بود ، آنچه از براى رسول خدا صلى الله عليه و آله بود . و بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله ، حق و طاعت ، از براى آن حضرت بود . راوى مى گويد : پس آن پير آه سردى كشيد ، و بانگ زد و گفت كه : من بر اين اعتقاد و اين مذهبم ، و جانش بيرون آمد . بعد از آن ، بر امام جعفر صادق عليه السلام داخل شديم ، و على بن سرّى اين كلام را بر حضرت صادق عليه السلام عرضه داد . فرمود كه :«آن پيرمردى است از اهل بهشت» . على بن سرّى به آن حضرت عرض كرد كه : او چيزى از اين امر را نشناخت ، غير از يك ساعت كه در آن بود . فرمود : «پس چه چيز از او مى خواهيد؟ به خدا سوگند كه داخل بهشت شد» .

.

ص: 240

194 _ بَابُ اللَّمَمِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: أَ رَأَيْتَ قَوْلَ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْاءِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَا اللَّمَمَ» ؟ قَالَ:«هُوَ الذَّنْبُ يُلِمُّ بِهِ الرَّجُلُ، فَيَمْكُثُ مَا شَاءَ اللّهُ، ثُمَّ يُلِمُّ بِهِ بَعْدُ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام، قَالَ: قُلْتُ لَهُ : «الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْاءِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَا اللَّمَمَ» ؟ قَالَ:«الْهَنَةُ بَعْدَ الْهَنَةِ ، أَيِ الذَّنْبُ بَعْدَ الذَّنْبِ يُلِمُّ بِهِ الْعَبْدُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَا وَ لَهُ ذَنْبٌ يَهْجُرُهُ زَمَاناً، ثُمَّ يُلِمُّ بِهِ، وَ ذلِكَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «إِلَّا اللَّمَمَ» ». وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْاءِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَا اللَّمَمَ» قَالَ: «الْفَوَاحِشُ: الزِّنى، وَ السَّرِقَةُ؛ وَ اللَّمَمُ : الرَّجُلُ يُلِمُّ بِالذَّنْبِ، فَيَسْتَغْفِرُ اللّهَ مِنْهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بَهْرَامَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ جَاءَنَا يَلْتَمِسُ الْفِقْهَ وَ الْقُرْآنَ وَ تَفْسِيرَهُ، فَدَعُوهُ؛ وَ مَنْ جَاءَنَا يُبْدِي عَوْرَةً قَدْ سَتَرَهَا اللّهُ، فَنَحُّوهُ». فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ، جُعِلْتُ فِدَاكَ، وَ اللّهِ، إِنَّنِي لَمُقِيمٌ عَلى ذَنْبٍ مُنْذُ دَهْرٍ ، أُرِيدُ أَنْ أَتَحَوَّلَ عَنْهُ إِلى غَيْرِهِ، فَمَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ. فَقَالَ لَهُ: «إِنْ كُنْتَ صَادِقاً، فَإِنَّ اللّهَ يُحِبُّكَ، وَ مَا يَمْنَعُهُ أَنْ يَنْقُلَكَ مِنْهُ إِلى غَيْرِهِ إِلَا لِكَيْ تَخَافَهُ».

.

ص: 241

194 . باب لمم

194 . باب لمم (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابو ايّوب ، از محمد بن مسلم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : مرا خبر دهد از قول خداى عز و جل : «اَلَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبآئِرَ الْاِثْمِ وَالْفَواحِشَ اِلَا اللَّمَمَ» (2) ؛ يعنى :«نيكوكاران ، آنانند كه اجتناب مى كنند از بزرگ هاى از گناه (يعنى از گناهان بزرگ به يك سو مى شوند) و از فاحشه ها ، و آنچه زشت باشد ، مگر آنچه صغير و خُرد باشد» (چه گناه صغيره ، تا به حدّ اصرار نرسيده ، آمرزيده است) . و حضرت فرمود كه : «آن گناهى است كه مردى آن را به عمل مى آورد؛ پس آن مقدار كه خدا خواهد ، درنگ مى كند ، بعد از آن ، آن را به عمل مى آورد» .

ابو على اشعرى ، از محمد بن عبد اللّه الجبّار ، از صفوان ، از علا ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلامروايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : «اَلَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبآئِرَ الْاِثِم وَالْفَواحِشَ اِلّاَ اللَّمَمَ» فرمود كه :«لمم ، هَنَه است بعد از هَنَه؛ يعنى گناه بعد از گناه ، كه بنده در آن فرود آيد ، و آن را به فعل آورد» . (3)

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از اسحاق بن عمّار روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هيچ مؤمنى نيست ، مگر آنكه او را گناهى است كه در زمانى از آن دورى مى كند . بعد از آن ، آن را به فعل مى آورد . و اين است معنى فرموده خداى عز و جل كه مى فرمايد : «اِلَّا اللَّمَمَ» » . راوى مى گويد : و نيز از آن حضرت سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «اَلَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبآئِرَ الْاِثمِ وَالْفَواحِشَ اِلّاَ اللَّمَمَ» . فرمود كه : «فواحش ، زنا و دزدى است . و لمم ، آن است كه مردى گناهى را به فعل آورد ، پس از خدا طلب آمرزش مى كند ، به جهت آن گناه» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حارث بن بهرام ، از عمرو بن جميع روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر كه به نزد ما آيد و طالب فقه و قرآن و تفسير و بيان آن باشد ، او را وا گذاريد . و هر كه به نزد ما آيد كه ظاهر گرداند امر زشتى را كه خدا آن را پوشيده ، او را دور گردانيد».پس مردى از آن گروه ، به حضرت عرض كرد كه : فداى تو گردم! به خدا سوگند كه مدتى است مديد كه من بر گناهى اقامه دارم ، و مى خواهم كه از آن گناه به سوى غير آن منتقل شوم ، و قدرت بر آن ندارم . حضرت به آن مرد فرمود كه : «اگر راستگويى ، پس به درستى كه خداى عز و جل تو را دوست مى دارد ، و چيزى آن جناب را منع نمى كند از آنكه تو را از آن به سوى غير آن نقل كند ، مگر از براى آنكه از او بترسى» .

.


1- . و لَمَم _ به فتح لام و ميم _ ، گناهِ خُرد است و به گناه ، نزديك شدن . (مترجم)
2- . نجم، 32.
3- . و هنه _ به فتح هاء _ ، خصلت بد است ، و چيزى كه ذكرش زشت باشد . (مترجم)

ص: 242

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ حَرِيزٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«مَا مِنْ ذَنْبٍ إِلَا وَ قَدْ طُبِعَ عَلَيْهِ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ يَهْجُرُهُ الزَّمَانَ، ثُمَّ يُلِمُّ بِهِ، وَ هُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْاءِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَا اللَّمَمَ» » . قَالَ: «اللَّمَّامُ : الْعَبْدُ الَّذِي يُلِمُّ الذَّنْبَ بَعْدَ الذَّنْبِ لَيْسَ مِنْ سَلِيقَتِهِ ، أَيْ مِنْ طَبِيعَتِهِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَكُونُ سَجِيَّتُهُ الْكَذِبَ وَ الْبُخْلَ وَ الْفُجُورَ، وَ رُبَّمَا أَلَمَّ مِنْ ذلِكَ شَيْئاً لَا يَدُومُ عَلَيْهِ» . قِيلَ: فَيَزْنِي؟ قَالَ: «نَعَمْ، وَ لكِنْ لَا يُولَدُ لَهُ مِنْ تِلْكَ النُّطْفَةِ».

195 _ بَابٌ فِي أَنَّ الذُّنُوبَ ثَلَاثَةٌعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَمَّادٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ، قَالَ: صَعِدَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام بِالْكُوفَةِ الْمِنْبَرَ، فَحَمِدَ اللّهَ وَ أَثْنى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ:«أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ الذُّنُوبَ ثَلَاثَةٌ». ثُمَّ أَمْسَكَ، فَقَالَ لَهُ حَبَّةُ الْعُرَنِيُّ؛ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، قُلْتَ: «الذُّنُوبُ ثَلَاثَةٌ» ثُمَّ أَمْسَكْتَ؟ فَقَالَ: «مَا ذَكَرْتُهَا إِلَا وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أُفَسِّرَهَا، وَ لكِنْ عَرَضَ لِي بُهْرٌ حَالَ بَيْنِي وَ بَيْنَ الْكَلَامِ؛ نَعَمْ، الذُّنُوبُ ثَلَاثَةٌ: فَذَنْبٌ مَغْفُورٌ، وَ ذَنْبٌ غَيْرُ مَغْفُورٍ، وَ ذَنْبٌ نَرْجُو لِصَاحِبِهِ وَ نَخَافُ عَلَيْهِ». قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَبَيِّنْهَا لَنَا. قَالَ: «نَعَمْ، أَمَّا الذَّنْبُ الْمَغْفُورُ، فَعَبْدٌ عَاقَبَهُ اللّهُ عَلى ذَنْبِهِ فِي الدُّنْيَا، فَاللّهُ أَحْلَمُ وَ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُعَاقِبَ عَبْدَهُ مَرَّتَيْنِ. وَ أَمَّا الذَّنْبُ الَّذِي لَا يُغْفَرُ، فَمَظَالِمُ الْعِبَادِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ؛ إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَ تَعَالى _ إِذَا بَرَزَ لِخَلْقِهِ أَقْسَمَ قَسَماً عَلى نَفْسِهِ، فَقَالَ: وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي، لَا يَجُوزُنِي ظُلْمُ ظَالِمٍ وَ لَوْ كَفٌّ بِكَفٍّ، وَ لَوْ مَسْحَةٌ بِكَفٍّ، وَ لَوْ نَطْحَةٌ مَا بَيْنَ الْقَرْنَاءِ إِلَى الْجَمَّاءِ، فَيَقْتَصُّ لِلْعِبَادِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ حَتّى لَا يَبْقى لِأَحَدٍ عَلى أَحَدٍ مَظْلِمَةٌ، ثُمَّ يَبْعَثُهُمْ لِلْحِسَابِ. وَ أَمَّا الذَّنْبُ الثَّالِثُ، فَذَنْبٌ سَتَرَهُ اللّهُ عَلى خَلْقِهِ، وَ رَزَقَهُ التَّوْبَةَ مِنْهُ، فَأَصْبَحَ خَائِفاً مِنْ ذَنْبِهِ، رَاجِياً لِرَبِّهِ؛ فَنَحْنُ لَهُ كَمَا هُوَ لِنَفْسِهِ، نَرْجُو لَهُ الرَّحْمَةَ، وَ نَخَافُ عَلَيْهِ الْعَذَابَ».

.

ص: 243

195 . باب در بيان اينكه گناهان بر سه قسم است

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از حريز ، از اسحاق بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هيچ گناهى نيست ، مگر آنكه بنده مؤمنى بر آن سرشته شده ، كه زمانى از آن دورى مى كند . بعد از آن ، آن را به فعل مى آورد . و اين است معنى قول خداى عز و جل : «اَلَّذينَ يَجْتَنِبُونَ كَبآئِرَ الْاِثِم وَالْفَواحِشَ اِلّاَ اللَّمَمَ» » .فرمود كه : «لمم _ به فتح لام و تشديد ميم _ ، بنده اى است كه گناهى را بعد از گناهى به فعل مى آورد ، و از سليقه او؛ يعنى از طبع او نيست ، و چنان نيست كه طبيعى و جبلّى او باشد» .

على بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و چند نفر از اصحاب ما ، از سهل بن زياد و هر دو ، از ابن محبوب ، از ابن رئاب كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه خوى مؤمن ، دروغ و بخل و فجور و نابكارى نمى باشد . و بسا است كه از اينها چيزى را به فعل مى آورد ، وليكن پيوسته بر آن نمى باشد» . به آن حضرت عرض شد كه: مؤمن زنا مى كند؟ فرمود : «آرى ، وليكن از آن نطفه ، فرزندى از برايش متولّد نمى شود» .

195 . باب در بيان اينكه گناهان بر سه قسم استعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از عبد الرحمان بن حمّاد ، از بعضى از اصحاب خويش روايت كرده كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه :اميرالمؤمنين عليه السلام در كوفه بر منبر بالا رفت ، و خدا را حمد كرد و بر او ثنا گفت . بعد از آن ، فرمود كه :«اى گروه مردمان! به درستى كه گناهان بر سه قسم است . بعد از آن ، باز ايستاد و هيچ نفرمود» . حبّه عرنى به آن حضرت عرض نمود كه : يا اميرالمؤمنين! فرمودى كه : گناهان بر سه قسم است و باز ايستادى . فرمود كه : «من آن را ذكر نكردم ، مگر آنكه مى خواستم كه آنها را تفسير و بيان كنم ، وليكن مرا ماندگى (و نفس سوختگى) عارض شد ، كه در ميان من و سخن گفتن ، حائل و مانع گرديد . آرى ، گناهان بر سه قسم است : پس گناهى است كه آمرزيده است ، و گناهى است كه آمرزيده نيست ، و گناهى است كه از براى صاحبش اميد داريم ، و بر او مى ترسيم» .عرض كرد كه : يا اميرالمؤمنين! پس آنها را از براى ما بيان فرما . فرمود : «آرى . امّا گناه آمرزيده ، گناه بنده اى است كه خدا او را در دنيا بر گناهش عقاب فرموده و سزا داده است؛ چرا كه ، خداى عز و جل از آن حليم تر و كريم تر است كه دو مرتبه بنده خود را عقاب كند .و امّا گناهى كه آمرزيده نمى شود ، ظلم و ستم بندگان است بر يكديگر . به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ چون از براى خلق خويش ظاهر شود (يعنى اسباب سلطنت و قهّارى و اساس قدرت و پروردگارى او ، كه بر بيشتر مردمان پوشيده و پنهان بوده ، ظاهر و هويدا گردد) ، سوگند ياد كند به سوگندى كه بر خود لازم گرداند ، و بفرمايد كه : به عزّت و جلال خودم سوگند كه ظلم هيچ ظالمى از من درنگذرد ، و هر چند كه كف دستى باشد به كف دستى ديگر ، و هر چند كه ماليدن به كف دستى باشد ، و هر چند كه سر زدن و شاخ جنگى باشد ، كه در ميان حيوانات شاخدار با بى شاخ اتّفاق افتاده . پس از براى بندگان ، از براى بعضى از ايشان از بعضى ، قصاص مى ستاند ، تا آنكه يكى را بر يكى مظلمه اى نباشد . بعد از آن ، ايشان را از براى حساب مبعوث مى گرداند .و امّا گناه سيم ، گناهى است كه خدا آن را بر خلق خود پوشيده ، و توبه اى از آن گناه را روزى او فرموده است . پس آن بنده صبح كرده از گناه خويش ، ترسان ، و پروردگار خود را اميدوار . و ما از براى او ، چنانيم كه او از براى خود است . رحمت را از برايش اميد داريم ، و بر او از عذاب مى ترسيم» .

.

ص: 244

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ حُمْرَانَ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ رَجُلٍ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي الرَّجْمِ: أَ يُعَاقَبُ عَلَيْهِ فِي الْاخِرَةِ؟ قَالَ:«إِنَّ اللّهَ أَكْرَمُ مِنْ ذلِكَ».

.

ص: 245

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از ابن بكير ، از زراره ، از حمران روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام را سؤال كردم از مردى كه در موجب سنگسارى ، حد بر او اقامه مى شود (يعنى او را سنگسار مى كنند) ، آيا در آخرت بر آن معاقَب خواهد بود؟ فرمود :«به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ از اين كريم تر است» (يعنى كرمش بيش از اين است كه بنده خود را در دنيا و آخرت ، هر دو عقاب فرمايد) .

.

ص: 246

196 _ بَابُ تَعْجِيلِ عُقُوبَةِ الذَّنْبِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُكْرِمَ عَبْداً وَ لَهُ ذَنْبٌ، ابْتَلَاهُ بِالسُّقْمِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذلِكَ بِهِ، ابْتَلَاهُ بِالْحَاجَةِ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ ذلِكَ بِهِ، شَدَّدَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِذلِكَ الذَّنْبِ». قَالَ: «وَ إِذَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِ أَنْ يُهِينَ عَبْداً وَ لَهُ عِنْدَهُ حَسَنَةٌ، صَحَّحَ بَدَنَهُ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ بِهِ ذلِكَ، وَسَّعَ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ، فَإِنْ هُوَ لَمْ يَفْعَلْ ذلِكَ بِهِ، هَوَّنَ عَلَيْهِ الْمَوْتَ لِيُكَافِيَهُ بِتِلْكَ الْحَسَنَةِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا كَثُرَتْ ذُنُوبُهُ وَ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مِنَ الْعَمَلِ مَا يُكَفِّرُهَا، ابْتَلَاهُ بِالْحُزْنِ لِيُكَفِّرَهَا».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي، لَا أُخْرِجُ عَبْداً مِنَ الدُّنْيَا وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أَرْحَمَهُ حَتّى أَسْتَوْفِيَ مِنْهُ كُلَّ خَطِيئَةٍ عَمِلَهَا: إِمَّا بِسُقْمٍ فِي جَسَدِهِ، وَ إِمَّا بِضِيقٍ فِي رِزْقِهِ، وَ إِمَّا بِخَوْفٍ فِي دُنْيَاهُ ؛ فَإِنْ بَقِيَتْ عَلَيْهِ بَقِيَّةٌ، شَدَّدْتُ عَلَيْهِ عِنْدَ الْمَوْتِ. وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي، لَا أُخْرِجُ عَبْداً مِنَ الدُّنْيَا وَ أَنَا أُرِيدُ أَنْ أُعَذِّبَهُ حَتّى أُوَفِّيَهُ كُلَّ حَسَنَةٍ عَمِلَهَا: إِمَّا بِسَعَةٍ فِي رِزْقِهِ، وَ إِمَّا بِصِحَّةٍ فِي جِسْمِهِ، وَ إِمَّا بِأَمْنٍ فِي دُنْيَاهُ؛ فَإِنْ بَقِيَتْ عَلَيْهِ بَقِيَّةٌ، هَوَّنْتُ عَلَيْهِ بِهَا الْمَوْتَ».

.

ص: 247

196 . باب در بيان تعجيل عقوبت گناه

196 . باب در بيان تعجيل عقوبت گناهمحمد بن يحيى ، از احمد بن محّمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از عبداللّه بن سنان ، از حمزة بن حمران ، از پدرش ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل چون از امر و فرمانش اين باشد كه بنده اى را گرامى دارد ، و او را گناهى باشد ، او را به بيمارى مبتلا گرداند ، و اگر اين ابتلاء و امتحان را با او نكند ، او را به حاجت و پريشانى مبتلا كند ، و اگر اين را با او نكند ، مردن را بر او سخت گرداند كه جانش را به دشوارى بگيرد ، تا آنكه او را به آن گناه سزا دهد» . حضرت فرمود : «و اگر از امر آن جناب اين باشد كه او را خوار گرداند ، و او را در نزد آن جناب ثوابى باشد ، بدنش را صحيح گرداند و پيوسته تندرست باشد ، و اگر اين را با او نكند ، بر او در روزيش وسعت دهد ، و اگر آن جناب اين را با او نكند ، مردن را بر او سهل و آسان گرداند كه جانش را به آسانى بگيرد ، تا آنكه او را به آن حسنه سزا دهد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از اسماعيل بن ابراهيم ، از حكم بن عيينه روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«به درستى كه بنده چون گناهانش بسيار شود ، و از كردار خوب ، چيزى در نزد او نباشد كه آنها را بپوشاند و كفاره آنها باشد ، خدا او را به اندوه مبتلا گرداند ، كه كفّاره آنها باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كره اند ، از سهل بن زياد ، از جعفر بن محمد اشعرى ، از ابن قدّاح ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى عز و جلفرمود : به عزّت و جلال خودم سوگند كه هيچ بنده اى را از دنيا بيرون نمى برم ، و حال آنكه من مى خواهم كه او را رحمت كنم ، تا آنكه تمام ، فرا گيرم از او هر گناهى را كه به عمل آورده ، يا به بيمارى در بدن او ، و يا به تنگى در روزى او ، و يا به ترس در دنياى او؛ پس اگر باقيمانده اى از آن بر او باقى بماند ، در نزد مردن ، بر او سخت گيرم . و به عزّت و جلال خودم سوگند كه هيچ بنده اى را از دنيا بيرون نبرم ، و حال آنكه من خواسته باشم كه او را عذاب كنم ، تا آنكه جزاى هر حسنه اى كه آن را به عمل آورده باشد ، به او دهم ، يا به گشادى در روزى او ، و يا به صحّت در بدن او ، و يا به ايمنى در دنياى او؛ پس اگر باقيمانده اى بر او باقى بماند ، به واسطه آن بقيّه ، مردن را بر او سهل و آسان گردانم» .

.

ص: 248

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيُهَوَّلُ عَلَيْهِ فِي نَوْمِهِ، فَيُغْفَرُ لَهُ ذُنُوبُهُ، وَ إِنَّهُ لَيُمْتَهَنُ فِي بَدَنِهِ، فَيُغْفَرُ لَهُ ذُنُوبُهُ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ السَّرِيِّ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِذَا أَرَادَ اللّهُ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ بِعَبْدٍ خَيْراً، عَجَّلَ لَهُ عُقُوبَتَهُ فِي الدُّنْيَا؛ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ سُوءاً، أَمْسَكَ عَلَيْهِ ذُنُوبَهُ حَتّى يُوَافِيَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ شَمُّونٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ، عَنْ مِسْمَعِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ» : لَيْسَ مِنِ الْتِوَاءِ عِرْقٍ، وَ لَا نَكْبَةِ حَجَرٍ، وَ لَا عَثْرَةِ قَدَمٍ، وَ لَا خَدْشِ عُودٍ إِلَا بِذَنْبٍ، وَ لَمَا يَعْفُو اللّهُ أَكْثَرُ؛ فَمَنْ عَجَّلَ اللّهُ عُقُوبَةَ ذَنْبِهِ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ أَجَلُّ وَ أَكْرَمُ وَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يَعُودَ فِي عُقُوبَتِهِ فِي الْاخِرَةِ».

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مُوسَى الْوَرَّاقِ، عَنْ عَلِيٍّ الْأَحْمَسِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَا يَزَالُ الْهَمُّ وَ الْغَمُّ بِالْمُؤْمِنِ حَتّى مَا يَدَعَ لَهُ ذَنْباً».

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بَهْرَامَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، يَقُولُ:«إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ لَيَهْتَمُّ فِي الدُّنْيَا حَتّى يَخْرُجَ مِنْهَا وَ لَا ذَنْبَ عَلَيْهِ».

.

ص: 249

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابن محبوب ، از هشام بن سالم ، از ابان بن تغلب كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«به درستى كه مؤمن در خواب چيزى بر او ظاهر مى شود كه بترسد (يعنى خواب هولناك و پريشان مى بيند) ، و به جهت آن ، گناهانش از برايش آمرزيده مى شود . و به درستى كه مؤمن در بدنش ضعف به هم مى رسد و نزار و خوار و بى مقدار مى شود ، و گناهانش به جهت آن ، از برايش آمرزيده مى شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از سرىّ بن خالد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون خدا خير و خوبى را نسبت به بنده اى اراده فرمايد ، در عقوبتش در دنيا تعجيل فرمايد ، و آن را زود به او برساند ، و چون بدى را به بنده اى اراده داشته باشد ، گناهانش را بر او نگاه دارد ، كه او را در باب آنها در دنيا عقوبتى نكند ، تا آنكه در روز قيامت بيايد با آن گناهان» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از محمد بن حسن بن شمّون ، از عبداللّه بن عبد الرحمان ، از مسمع بن عبد الملك ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام در قول خداى _ تعالى _ : «وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَيَعْفُو عَنْ كَثيرٍ» (1) ، فرمود كه : هيچ رگى نمى جهد ، و پا به سنگى نمى آيد ، و قدمى نمى لغزد ، و چوبى عضوى را نمى خراشد ، مگر آنكه به سبب گناهى است . و هر آينه آنچه خدا عفو مى كند ، بيشتر است؛ پس هر كه خدا عقوبت گناهش را در دنيا بشتاباند ، در قيامت عقابى بر او نيست؛ زيرا كه ، خدا از آن بزرگوارتر و كريم تر و عظيم تر است كه در آخرت در عقوبت او عود كند» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از عبّاس بن موسى ورّاق ، از على احمسى ، از مردى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : پيوسته همّ و غم (يعنى انواع اندوه) با مؤمن مى باشد ، تا آنكه گناهى را از براى او وا نگذارد» .

از او ، از احمد بن محمد و على بن ابراهيم ، از پدرش ، هر دو از ابن ابى عمير ، از حارث بن بهرام ، از عمرو بن جميع روايت است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه بنده مؤمن در دنيا اندوهناك مى شود ، تا آنكه از دنيا بيرون رود و گناهى بر او نباشد» .

.


1- . شورا، 30.

ص: 250

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَلِيٍّ الْأَحْمَسِيِّ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«لَا يَزَالُ الْهَمُّ وَ الْغَمُّ بِالْمُؤْمِنِ حَتّى مَا يَدَعَ لَهُ مِنْ ذَنْبٍ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ إِلَا ابْتَلَيْتُهُ فِي جَسَدِهِ، فَإِنْ كَانَ ذلِكَ كَفَّارَةً لِذُنُوبِهِ، وَ إِلَا شَدَّدْتُ عَلَيْهِ عِنْدَ مَوْتِهِ حَتّى يَأْتِيَنِي وَ لَا ذَنْبَ لَهُ، ثُمَّ أُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ. وَ مَا مِنْ عَبْدٍ أُرِيدُ أَنْ أُدْخِلَهُ النَّارَ، إِلَا صَحَّحْتُ لَهُ جِسْمَهُ، فَإِنْ كَانَ ذلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي، وَ إِلَا آمَنْتُ خَوْفَهُ مِنْ سُلْطَانِهِ، فَإِنْ كَانَ ذلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي، وَ إِلَا وَسَّعْتُ عَلَيْهِ فِي رِزْقِهِ، فَإِنْ كَانَ ذلِكَ تَمَاماً لِطَلِبَتِهِ عِنْدِي، وَ إِلَا هَوَّنْتُ عَلَيْهِ مَوْتَهُ حَتّى يَأْتِيَنِي وَ لَا حَسَنَةَ لَهُ عِنْدِي، ثُمَّ أُدْخِلُهُ النَّارَ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مَرَّ نَبِيٌّ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِرَجُلٍ بَعْضُهُ تَحْتَ حَائِطٍ وَ بَعْضُهُ خَارِجٌ مِنْهُ، قَدْ شَعَّثَتْهُ الطَّيْرُ، وَ مَزَّقَتْهُ الْكِلَابُ، ثُمَّ مَضى، فَرُفِعَتْ لَهُ مَدِينَةٌ، فَدَخَلَهَا، فَإِذَا هُوَ بِعَظِيمٍ مِنْ عُظَمَائِهَا مَيِّتٍ عَلى سَرِيرٍ، مُسَجًّى بِالدِّيبَاجِ حَوْلَهُ الْمِجْمَرُ، فَقَالَ: يَا رَبِّ، أَشْهَدُ أَنَّكَ حَكَمٌ عَدْلٌ لَا تَجُورُ، هذَا عَبْدُكَ لَمْ يُشْرِكْ بِكَ طَرْفَةَ عَيْنٍ أَمَتَّهُ بِتِلْكَ الْمِيتَةِ، وَ هذَا عَبْدُكَ لَمْ يُؤْمِنْ بِكَ طَرْفَةَ عَيْنٍ أَمَتَّهُ بِهذِهِ الْمِيتَةِ؟ فَقَالَ: عَبْدِي، أَنَا _ كَمَا قُلْتَ _ حَكَمٌ عَدْلٌ لَا أَجُورُ، ذلِكَ عَبْدِي كَانَتْ لَهُ عِنْدِي سَيِّئَةٌ _ أَوْ ذَنْبٌ _ أَمَتُّهُ بِتِلْكَ الْمِيتَةِ لِكَيْ يَلْقَانِي وَ لَمْ يَبْقَ عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَ هذَا عَبْدِي كَانَتْ لَهُ عِنْدِي حَسَنَةٌ، فَأَمَتُّهُ بِهذِهِ الْمِيتَةِ لِكَيْ يَلْقَانِي وَ لَيْسَ لَهُ عِنْدِي حَسَنَةٌ».

.

ص: 251

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از على احمسى ، از مردى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«پيوسته همّ و غم با مؤمن مى باشد ، تا آنكه هيچ گناهى را از برايش وا نگذارد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از معاويه بن وهب ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى عز و جلفرموده است كه : هيچ بنده اى نيست كه خواسته باشم كه او را داخل بهشت گردانم ، مگر آنكه او را در بدنش مبتلا گردانم كه عليل و رنجور باشد . پس اگر آن ابتلاء ، كفّاره گناهان او گردد ، فنعم المطلوب [= چه بهتر] ، و اگر نه ، در نزد مردنش بر او سخت گيرم ، تا آنكه بيايد و او را گناهى نباشد ، و او را داخل بهشت گردانم . و هيچ بنده اى نيست كه خواسته باشم كه او را داخل آتش دوزخ گردانم ، مگر آنكه بدنش را از براى او صحيح گردانم كه تندرست باشد . پس اگر آن تندرستى تمام باشد در تلافى از براى طلبى كه در نزد من دارد ، فبها ، و اگر نه ، ترس او را از سلطان او ايمن گردانم . پس اگر آن ايمنى تمام باشد از براى طلبى كه در نزد من دارد ، و اگر نه ، در روزيش بر او توسعه دهم . پس اگر آن توسعه تمام باشد از براى طلبى كه در نزد من دارد ، و اگر نه ، مردنش را بر او سهل و آسان گردانم ، تا آنكه به نزد من آيد ، و او را حسنه و ثوابى نباشد ، پس او را داخل آتش دوزخ گردانم» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از محمد بن اورمه ، از نضر بن سويد ، از درست بن ابى منصور ، از ابن مسكان ، از بعضى از اصحاب ما ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«پيغمبرى از پيغمبران بنى اسرائيل به مرد مرده اى گذشت كه پاره اى از او در زير ديوارى و پاره اى از او از آن بيرون بود ، و مرغان ، قدرى از او را خورده ، يا چشم او را كنده بودند ، و سگان ، او را دريده بودند . پس آن پيغمبر از آنجا درگذشت و شهرى از برايش نمودار شد و به نظر درآمد ، و رفت تا در آن شهر داخل گرديد . ناگاه ديد كه بزرگى از بزرگان آن شهر مرده ، و بر بالاى تختى گذاشته و او را به ديبا پوشيده اند ، و در گرداگرد او مجمرها گذاشته ، مى سوزد» (1) .تتمّه حديث «پس آن پيغمبر عرض كرد كه : اى پروردگار من! شهادت مى دهم كه تو حاكم عادلى كه هيچ جور و ستم نمى كنى . آن مرده ، بنده تو است كه در يك چشم زدن به تو شرك نياورده بود . او را به آن نوع مردن ميرانيدى؟ و اينك ، بنده تو است كه در يك چشم زدن به تو ايمان نياورده بود . او را به اين نوع مردن مرانيده اى؟ حق _ تعالى _ فرمود كه : اى بنده من! من ، چنان كه تو گفتى ، حاكم عادلم كه هيچ جور و ستم نمى كنم . آن مرده اى كه تو ديدى ، بنده من است كه او را در نزد من گناهى بود ، او را به آن نوع مردن ميرانيدم ، از براى آنكه مرا ملاقات كند و چيزى بر او باقى نباشد ، و اينك بنده من است كه او را در نزد من حسنه اى بود؛ پس او را به اين نوع مردن مى رانيدم ، از براى آنكه مرا ملاقات كند و او را در نزد من حسنه اى نباشد» .

.


1- . و مجمر ، آن چيزى است كه جمره آتش در آن كنند ، و داروى خوشبو بر آن ريزند تا بوى خوش دهد ، و خود عود را نيز مجمر گويند . (مترجم)

ص: 252

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ شَيْخٌ، فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ اللّهِ، أَشْكُو إِلَيْكَ وُلْدِي وَ عُقُوقَهُمْ، وَ إِخْوَانِي وَ جَفَاهُمْ عِنْدَ كِبَرِ سِنِّي، فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا هذَا، إِنَّ لِلْحَقِّ دَوْلَةً، وَ لِلْبَاطِلِ دَوْلَةً، وَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي دَوْلَةِ صَاحِبِهِ ذَلِيلٌ، وَ إِنَّ أَدْنى مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ فِي دَوْلَةِ الْبَاطِلِ الْعُقُوقُ مِنْ وُلْدِهِ، وَ الْجَفَاءُ مِنْ إِخْوَانِهِ؛ وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يُصِيبُهُ شَيْءٌ مِنَ الرَّفَاهِيَةِ فِي دَوْلَةِ الْبَاطِلِ إِلَا ابْتُلِيَ قَبْلَ مَوْتِهِ: إِمَّا فِي بَدَنِهِ، وَ إِمَّا فِي وُلْدِهِ، وَ إِمَّا فِي مَالِهِ حَتّى يُخَلِّصَهُ اللّهُ مِمَّا اكْتَسَبَ فِي دَوْلَةِ الْبَاطِلِ، وَ يُوَفِّرَ لَهُ حَظَّهُ فِي دَوْلَةِ الْحَقِّ، فَاصْبِرْ وَ أَبْشِرْ».

197 _ بَابٌ فِي تَفْسِيرِ الذُّنُوبِالْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ الْعَلَاءِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«الذُّنُوبُ الَّتِي تُغَيِّرُ النِّعَمَ الْبَغْيُ، وَ الذُّنُوبُ الَّتِي تُورِثُ النَّدَمَ الْقَتْلُ، وَالذُّنُوبُ الَّتِي تُنْزِلُ النِّقَمَ الظُّلْمُ، وَ الَّتِي تَهْتِكُ السِّتْرَ شُرْبُ الْخَمْرِ، وَ الَّتِي تَحْبِسُ الرِّزْقَ الزِّنى ، وَ الَّتِي تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ قَطِيعَةُ الرَّحِمِ، وَ الَّتِي تَرُدُّ الدُّعَاءَ وَ تُظْلِمُ الْهَوَاءَ عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ».

.

ص: 253

197 . باب در بيان اقسام عقوبت گناهان

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از ابو الصّباح كنانى كه گفت : در نزد امام جعفر صادق عليه السلام بودم كه پيرى بر آن حضرت داخل شد و عرض كرد كه : يا اباعبداللّه ! به سوى تو شكايت مى كنم از فرزندان خويش و عقوق ايشان ، و از برادران خويش و جفاى ايشان ، در نزد كبر سنّ من ، و در هنگامى كه پير شده ام و سالَم بسيار شده؛ پس حضرت صادق عليه السلام فرمود كه :«اى مرد! به درستى كه حق را دولتى است و باطل را دولتى ، و هر كه از اين دولت ها ، در دولت صاحبش خوار و بى مقدار است . و به درستى كه كمتر چيزى كه به مؤمن مى رسد در دولت باطل ، عقوق است از فرزندانش ، و جفا است از برادرانش ، و هيچ مؤمنى نيست كه در دولت باطل به چيزى از رفاهيّت؛ يعنى خوش عيشى و آسودگى برسد ، مگر آنكه پيش از مردنش مبتلا شود ، يا در بدن ، و يا در فرزندان ، و يا در باب مالش ، تا آنكه خداى عز و جل او را خالص و پاكيزه گرداند ، از آنچه در دولت باطل كسب كرده ، و بهره او را در دولت حق از برايش فراوان و بسيار گرداند . پس صبر كن و شاد باش» .

197 . باب در بيان اقسام عقوبت گناهانحسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از احمد بن محمد ، از عبّاس بن علاء ، از مجاهد ، از پدرش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«گناهانى كه نعمت ها را تغيير مى دهد ، بغى و ستمكارى است ، و گناهانى كه موجب پشيمانى مى شود ، كشتن آدمى است ، و آنها كه عذاب ها و سختى ها را فرود مى آورد ، ظلم و ستم است ، و آنها كه پرده ها را مى درد ، شرب خمر است ، و آنها كه روزى را حبس مى كند ، زنا است ، و آنها كه نيستى را شتاب مى دهد ، قطع رحم است ، و آنها كه دعا را رد مى كند و قبول نمى شود ، و هوا را تيره و تار مى گرداند ، عقوق پدر و مادر است» .

.

ص: 254

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«كَانَ أَبِي عليه السلام يَقُولُ: نَعُوذُ بِاللّهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِي تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ، وَ تُقَرِّبُ الْاجَالَ، وَ تُخْلِي الدِّيَارَ، وَ هِيَ: قَطِيعَةُ الرَّحِمِ، وَ الْعُقُوقُ، وَ تَرْكُ الْبِرِّ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ نُوحٍ _ أَوْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ _ عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيى، قَالَ: حَدَّثَنِي بَعْضُ أَصْحَابِنَا، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِذَا فَشَا أَرْبَعَةٌ ظَهَرَتْ أَرْبَعَةٌ: إِذَا فَشَا الزِّنى ظَهَرَتِ الزَّلْزَلَةُ، وَ إِذَا فَشَا الْجَوْرُ فِي الْحُكْمِ احْتُبِسَ الْقَطْرُ ، وَ إِذَا خُفِرَتِ الذِّمَّةُ أُدِيلَ لِأَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ أَهْلِ الْاءِسْلَامِ، وَ إِذَا مُنِعَتِ الزَّكَاةُ ظَهَرَتِ الْحَاجَةُ».

198 _ بَابٌ نَادِرٌمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْعَبْدِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ:«قَالَ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : إِنَّ الْعَبْدَ مِنْ عَبِيدِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَيُذْنِبُ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ مِمَّا يَسْتَوْجِبُ بِهِ عُقُوبَتِي فِي الدُّنْيَا وَ الْاخِرَةِ، فَأَنْظُرُ لَهُ فِيمَا فِيهِ صَلَاحُهُ فِي آخِرَتِهِ، فَأُعَجِّلُ لَهُ الْعُقُوبَةَ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا لِأُجَازِيَهُ بِذلِكَ الذَّنْبِ، وَ أُقَدِّرُ عُقُوبَةَ ذلِكَ الذَّنْبِ وَ أَقْضِيهِ، وَ أَتْرُكُهُ عَلَيْهِ مَوْقُوفاً غَيْرَ مُمْضًى، وَ لِي فِي إِمْضَائِهِ الْمَشِيئَةُ وَ مَا يَعْلَمُ عَبْدِي بِهِ، فَأَتَرَدَّدُ فِي ذلِكَ مِرَاراً عَلى إِمْضَائِهِ، ثُمَّ أُمْسِكُ عَنْهُ، فَلَا أُمْضِيهِ؛ كَرَاهَةً لِمَسَاءَتِهِ، وَ حَيْداً عَنْ إِدْخَالِ الْمَكْرُوهِ عَلَيْهِ، فَأَتَطَوَّلُ عَلَيْهِ بِالْعَفْوِ عَنْهُ وَ الصَّفْحِ؛ مَحَبَّةً لِمُكَافَاتِهِ لِكَثِيرِ نَوَافِلِهِ الَّتِي يَتَقَرَّبُ بِهَا إِلَيَّ فِي لَيْلِهِ وَ نَهَارِهِ، فَأَصْرِفُ ذلِكَ الْبَلَاءَ عَنْهُ، وَ قَدْ قَدَّرْتُهُ وَ قَضَيْتُهُ وَ تَرَكْتُهُ مَوْقُوفاً، وَ لِي فِي إِمْضَائِهِ الْمَشِيئَةُ، ثُمَّ أَكْتُبُ لَهُ عَظِيمَ أَجْرِ نُزُولِ ذلِكَ الْبَلَاءِ، وَ أَدَّخِرُهُ وَ أُوَفِّرُ لَهُ أَجْرَهُ، وَ لَمْ يَشْعُرْ بِهِ، وَ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ أَذَاهُ؛ وَ أَنَا اللّهُ الْكَرِيمُ الرَّءُوفُ الرَّحِيمُ».

.

ص: 255

198 . باب نادر

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن محبوب ، از اسحاق بن عمّار روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«پدرم عليه السلام مى فرمود : پناه مى برم به خدا از گناهانى كه نيستى را شتاب مى دهد ، و مرگ ها را نزديك مى گرداند ، و خانه ها را خالى مى كند ، و آنها ، قطع رحم و عقوق پدر و مادر و ترك نيكى و احسان است» .

على بن ابراهيم ، از ايّوب بن نوح يا بعضى از اصحاب خويش ، از ايّوب (1) ، از صفوان بن يحيى روايت كرده است كه گفت : حديث كرد مرا بعضى از اصحاب ما و گفت كه : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«چون چهار چيز فاش و شائع گردد ، چهار چيز ظاهر شود . چون زنا فاش گردد ، زلزله و زمين جنبش ظاهر شود ، و چون جور و ستم در حكم فاش گردد ، باران حبس شود ، و چون زنهارى و عهد شكسته شود ، از براى مشركان نسبت به مسلمان غلبه به هم رسد ، و چون زكات را منع كنند ، فقر و پريشانى ظاهر شود» .

198 . باب نادرمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از عبد العزيز عبدى ، از ابن ابى يعفور روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«خداى عز و جل فرموده است كه : به درستى كه بنده اى از بندگان مؤمن من گناه بزرگى را مرتكب مى شود ، از آنچه به سبب آن در دنيا و آخرت مستوجب عقوبت من مى گردد؛ پس از براى او نظر مى كنم در آنچه صلاح او در امر آخرتش در آن است ، و از برايش عقوبت را بر آن گناه تعجيل مى كنم در دنيا ، تا او را به آن گناه جزا دهم ، و عقوبت آن گناه را مقدّر مى كنم و به آن حكم مى فرمايم ، وليكن آن را بر او موقوف مى دارم ، و امضا و اجراى آن نمى دهم ، و مرا در امضاى آن مشيّت و خواست است ، كه اگر خواهم ، امضاى آن مى دهم ، و بنده من آن را نمى داند و به آن علم ندارد؛ پس چندين مرتبه در اين باب ، بر امضاى آن تردّد مى كنم و از آن باز مى ايستم ، و آن را ممضى نمى كنم و جارى نمى گردانم ، به جهت آنكه بد آمدِ او را ناخوش دارم ، و به جهت ميل كردن از اينكه بر او داخل گردانم چيزى را كه مكروه طبع او باشد؛ پس تفضّل مى كنم بر او به عفو كردن از او ، و به اعراض كردن از روى محبّت و دوستى ، به جهت سزا دادن و مكافات او براى بسيارى از نوافل و مستحبّات او ، كه به واسطه آنها در شب و روز خويش به سوى من تقرّب مى جويد؛ پس آن بلا و زحمت را از او مى گردانم ، و حال آنكه آن را مقدّر كرده ام و به آن حكم فرموده ام ، و آن را موقوف وا گذاشته ام ، و مرا در امضا و اجراى آن ، مشيّت و خواست هست . بعد از آن ، مُزد بزرگى را كه در فرود آمدن آن بلاء و زحمت است از برايش مى نويسم ، و آن را ذخيره مى گردانم ، و اجر او را از برايش فراوان و بسيار مى گردانم ، و او به آن دانا نشده ، و رنج و آزار آن بلا به او نرسيده ، و منم خداى كريم ، كه رؤف و مهربان و رحيم» .

.


1- . يعنى على بن ابراهيم مردّد است كه بدون واسطه از ايّوب نقل روايت كرده است يا به واسطه برخى از يارانش .

ص: 256

199 _ بَابٌ نَادِرٌ أَيْضاًمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ» ؟ فَقَالَ هُوَ:« «وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ» » قَالَ: قُلْتُ: لَيْسَ هذَا أَرَدْتُ، أَ رَأَيْتَ مَا أَصَابَ عَلِيّاً عليه السلام وَ أَشْبَاهَهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ عليهم السلام مِنْ ذلِكَ؟ فَقَالَ: «إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كَانَ يَتُوبُ إِلَى اللّهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً مِنْ غَيْرِ ذَنْبٍ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ» أَرَأَيْتَ مَا أَصَابَ عَلِيّاً عليه السلام وَ أَهْلَ بَيْتِهِ عليهم السلام مِنْ بَعْدِهِ هُوَ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَ هُمْ أَهْلُ بَيْتِ طَهَارَةٍ، مَعْصُومُونَ؟ فَقَالَ:«إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كَانَ يَتُوبُ إِلَى اللّهِ وَ يَسْتَغْفِرُهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَ لَيْلَةٍ مِائَةَ مَرَّةٍ مِنْ غَيْرِ ذَنْبٍ، إِنَّ اللّهَ يَخُصُّ أَوْلِيَاءَهُ بِالْمَصَائِبِ لِيَأْجُرَهُمْ عَلَيْهَا مِنْ غَيْرِ ذَنْبٍ».

.

ص: 257

199 . باب نادر

199 . باب نادرايضا ، محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از ابن بكير روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم در باب شرح قول خداى عز و جل : «وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ» ؛ پس آن حضرت فرمود :« «وَيَعْفُو عَنْ كَثيرٍ» (1) » . ابن بكير مى گويد كه : عرض كردم : اين را نخواستم ، مرا خبر ده كه آنچه به على عليه السلام و امثال آن حضرت از اهل بيتش رسيد ، از اين قبيل است؟ فرمود : «به درستى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در هر روز ، هفتاد مرتبه به سوى خداى عز و جل توبه مى كرد ، بى آنكه گناهى داشته باشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و على بن ابراهيم ، از پدرش و هر دو ، از ابن محبوب ، از على بن رئاب كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ» ، و عرض كردم كه : مرا خبر ده كه آنچه به على و اهل بيت آن حضرت عليهم السلام رسيد بعد از آن حضرت ، آيا آن ، به سبب آن چيزى است كه دست هاى ايشان كسب كرده بود ، و حال آنكه ايشان اهل بيت طهارت و معصومان اند . فرمود :«به درستى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله در هر روز و هر شب ، صد مرتبه به سوى خداى عز و جلتوبه مى فرمود ، و از آن جناب طلب آمرزش مى نمود ، بى آنكه گناهى داشته باشد . به درستى كه خدا دوستان خود را به مصيبت ها مخصوص مى گرداند ، از براى آنكه ايشان را بر آنها مزد دهد ، بى آنكه گناهى داشته باشند» .

.


1- . شورا ، 30.

ص: 258

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ رَفَعَهُ، قَالَ: لَمَّا حُمِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ صَلَّى اللّه ُ عَلَيْهِمَا إلى يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ، فَأُوقِفَ بَيْنَ يَدَيْهِ، قَالَ يَزِيدُ لَعَنَهُ اللّهُ : «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ» فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام :«لَيْسَتْ هذِهِ الْايَةُ فِينَا؛ إِنَّ فِينَا قَوْلَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِى الْأَرْضِ وَ لا فِى أَنْفُسِكُمْ إِلَا فِى كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللّهِ يَسِيرٌ» ».

200 _ بَابُ الدَّفْعِ عَنِ الشِّيعَةِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ لَيَدْفَعُ بِمَنْ يُصَلِّي مِنْ شِيعَتِنَا عَمَّنْ لَا يُصَلِّي مِنْ شِيعَتِنَا، وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلى تَرْكِ الصَّلَاةِ لَهَلَكُوا؛ وَ إِنَّ اللّهَ لَيَدْفَعُ بِمَنْ يُزَكِّي مِنْ شِيعَتِنَا عَمَّنْ لَا يُزَكِّي، وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلى تَرْكِ الزَّكَاةِ لَهَلَكُوا؛ وَ إِنَّ اللّهَ لَيَدْفَعُ بِمَنْ يَحُجُّ مِنْ شِيعَتِنَا عَمَّنْ لَا يَحُجُّ، وَ لَوْ أَجْمَعُوا عَلى تَرْكِ الْحَجِّ لَهَلَكُوا، وَ هُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لكِنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ» فَوَ اللّهِ، مَا نَزَلَتْ إِلَا فِيكُمْ، وَ لَا عَنى بِهَا غَيْرَكُمْ».

.

ص: 259

200 . باب در بيان اينكه خدا به واسطه عامل ، عذاب را از غير عامل دفع مى كند

على بن ابراهيم روايت كرده و آن را مرفوع ساخته و گفته است كه : چون حضرت على بن الحسين عليهماالسلام را به نزد يزيد ، پسر معاويه ، بردند ، آن حضرت را در برابر او بازداشتند . پس يزيد _ لعنه اللّه _ گفت كه : «وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ» . حضرت على بن الحسين عليه السلام به آن ملعون فرمود كه :«اين آيه در شأن ما نيست . به درستى كه در شأن ما است قول خداى عز و جلكه مى فرمايد : «وَما أَصابَ مِنْ مُصيبَةٍ فِى الْاَرضِ وَلا فى أَنْفُسِكُمْ اِلّا فى كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها اِنَّ ذلِكَ عَلَى اللّه ِ يَسيرٌ» (1) ؛ يعنى : نرسيده و نخواهد رسيد هيچ بليّه اى در زمين و نه در نفس هاى شما (چون قحطى و گرانى و نقصان اموال و زراعات و بيمارى ها و دردها و اندوه ها و مردن خويشان و دوستان و غير آن از انواع آفات) ، مگر آنكه ثبت شده است در لوح محفوظ ، پيش از آنكه بيافرينيم نفس هاى شما را (يا آن مصيبت را ، تا فرشتگان به آن استدلال كنند ، بر آنكه آن جناب _ سبحانه و تعالى _ عالم به ذات است ، و حقيقت هر چيزى را پيش از وقوع آن مى داند) . به درستى كه آن _ يعنى ثبت مصائب در لوح محفوظ ، و ايجاد آنها با وجود بسيارىِ آنها در آن _ ، بر خدا آسان است» .

200 . باب در بيان اينكه خدا به واسطه عامل ، عذاب را از غير عامل دفع مى كند (2)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از على بن معبد ، از عبد اللّه بن قاسم ، از يونس بن ظبيان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به درستى كه خداى عز و جلدفع مى كند به كسى كه نماز مى كند از شيعيان ما ، عذاب را ، از كسى كه نماز نمى كند از شيعيان ما ، و اگر بر ترك نماز اجتماع مى كردند ، هلاك مى شدند . و به درستى كه خداى عز و جل دفع مى كند به كسى كه زكات مى دهد از شيعيان ما ، عذاب را ، از كسى كه زكات نمى دهد ، و اگر بر ترك زكات اجتماع مى كردند ، هلاك مى شدند . و به درستى كه خداى عز و جل دفع مى كند به كسى كه حجّ مى كند از شيعيان ما ، عذاب را ، از كسى كه حج نمى كند ، و اگر بر ترك حجّ اجتماع مى كردند ، هلاك مى شدند . و اين است معنى قول خداى عز و جل : «وَلَوَلا دَفْعُ اللّه ِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْاَرْضُ وَلكِنَّ اللّه َ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمينَ» (3) ؛ پس به خدا سوگند كه اين آيه نازل نشد ، مگر در شأن شما ، و خدا از اين آيه غير شما را قصد نفرموده است» . و ترجمه آيه اين است كه : «و اگر نه بازداشتن خدا بودى مردمان را ، بعضى از ايشان به بعضى ديگر ، هر آينه زمين تباه شدى ، وليكن خدا ، خداوند فضل و رحمت است بر همه عالميان» (يعنى بر فرقه مؤمنان ، در دنيا و آخرت) .

.


1- . حديد، 22.