تحفه الاولياء ( ترجمه اصول كافي) جلد 3

مشخصات كتاب

عنوان و نام پديدآور : تحفه الاولياء ( ترجمه اصول كافي)/ محمد علي بن محمد حسن الاردكاني ؛ تحقيق محمد مرادي

مشخصات نشر : قم: دار الحديث، 1389.

مشخصات ظاهري : ج.

فروست : شروح و حواشي الكافي؛12

پژوهشكده علوم و معارف حديث؛184

مجموعه آثار كنگره بين المللي بزرگداشت ثقه الاسلام كليني(ره)؛15؛18

وضعيت فهرست نويسي : در انتظار فهرستنويسي (اطلاعات ثبت)

يادداشت : ج.4.( چاپ دوم : 1389)

يادداشت : جلد چهارم تحقيق عبدالهادي مسعودي مي باشد

شماره كتابشناسي ملي : 2491079

ص: 1

اشاره

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

( 5 ) كتاب ايمان و كفر .

ص: 6

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

[ 5 ] كِتَابُ الْاءِيمَانِ وَالْكُفْرِ1 _ بَابُ طِينَةِ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللّهِ، عَنْ رَجُلٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَلَقَ النَّبِيِّينَ مِنْ طِينَةِ عِلِّيِّينَ قُلُوبَهُمْ وَأَبْدَانَهُمْ، وَخَلَقَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ تِلْكَ الطِّينَةِ، وَجَعَلَ خَلْقَ أَبْدَانِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ دُونِ ذلِكَ، وَخَلَقَ الْكُفَّارَ مِنْ طِينَةِ سِجِّينٍ قُلُوبَهُمْ وَأَبْدَانَهُمْ، فَخَلَطَ بَيْنَ الطِّينَتَيْنِ، فَمِنْ هذَا يَلِدُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ، وَيَلِدُ الْكَافِرُ الْمُؤْمِنَ، وَمِنْ هَاهُنَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنُ السَّيِّئَةَ، وَمِنْ هَاهُنَا يُصِيبُ الْكَافِرُ الْحَسَنَةَ؛ فَقُلُوبُ الْمُؤْمِنِينَ تَحِنُّ إِلى مَا خُلِقُوا مِنْهُ، وَقُلُوبُ الْكَافِرِينَ تَحِنُّ إِلى مَا خُلِقُوا مِنْهُ».

.

ص: 7

[5] كتاب ايمان و كفر

1 . باب در بيان طينت مؤمن و كافر

بسم اللّه الرحمن الرحيم

[ 5 ] كتاب ايمان و كفر 11 . باب در بيان طينت مؤمن و كافر (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حماد بن عيسى ، از ربعى بن عبداللّه ، از مردى ، از على بن الحسين عليهماالسلام كه فرمود :«خداى عز و جل پيغمبران را از طينت عليّين (2) آفريد» . حاصل آنكه خدا دل هاى پيغمبران و بدن هاى ايشان را از آن طينت آفريد ، و دل هاى مؤمنان را از آن طينت خلق فرمود ، و خلق بدن هاى مؤمنان را از پست تر از آن قرار داد ، و كفار را از طينت سجّين (3) آفريد ، و خدا دل ها و بدن هاى ايشان را از آن آفريد؛ پس در ميان دو طينت آميزش داد، و از اين راه است كه مؤمن ، كافر را مى زايد و كافر ، مؤمن را مى زايد . و از اين راه است كه مؤمن به گناه مى رسد و مرتكب آن مى شود ، و از اين جا است كه كافر به ثواب مى رسد و متوجه آن مى گردد؛ پس دل هاى مؤمنان ميل دارد با نهايت شوق ، به سوى آنچه از آن خلق شده اند ، و دل هاى كافران ميل دارد با غايت شوق ، به سوى آنچه از آن آفريده شده اند .

.


1- .. و طينت _ به كسر اول _ ، سرشت و آفرينش است . (مترجم)
2- .. و عليّين _ به كسر عين و لام و ياء مشدّدتين _ ، بقعه اى است در آسمان كه ارواح مؤمنان به سوى آن بالا مى رود . و ضحاك در تفسير عليّين در سوره تطفيف [=مطففين] ،آيات 18 و 19 گفته است كه : عليّين، سدرة المنتهى است . و به روايت ابن عباس ، لوحى است از زبرجد سبز ، معلّق در زير عرش ، كه اعمال ابرار در آن مكتوب است . و بعضى گفته اند كه : آن، علم ديوان خير است كه فرشتگان ، اعمال نيكوكاران را در آن نويسند و درجات پادشاهان بهشت . و هيچ يك از اين معانى در اين جا مناسبتى ندارد ، و ظاهر اين است كه مراد از آن، بهشت پنج گانه و زمين پنج گانه باشد ، كه در باب خلق ابدان ائمه و ارواح و دل هاى ايشان گذشت . و آن طينتى است ، از هر طينتى بلندتر و گِلى است ، از هر گِلى خوش تر . (مترجم)
3- .. و سجّين _ به كسر سين و جيم مشدّد_ ، زيرترين جايى از دوزخ است . و آن طينتى است ، از هر طينتى پست تر و گِلى است ، از هر گِلى بدتر . (مترجم)

ص: 8

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحسَيْنِ ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَلَقَ الْمُؤْمِنَ مِنْ طِينَةِ الْجَنَّةِ ، وَخَلَقَ الْكَافِرَ مِنْ طِينَةِ النَّارِ» . وَقَالَ : «إِذَا أَرَادَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِعَبْدٍ خَيْراً، طَيَّبَ رُوحَهُ وَجَسَدَهُ ، فَلَا يَسْمَعُ شَيْئاً مِنَ الْخَيْرِ إِلَا عَرَفَهُ ، وَلَا يَسْمَعُ شَيْئاً مِنَ الْمُنْكَرِ إِلَا أَنْكَرَهُ». قَالَ: وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «الطِّينَاتُ ثَلَاثٌ: طِينَةُ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْمُؤْمِنُ مِنْ تِلْكَ الطِّينَةِ ، إِلَا أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ هُمْ مِنْ صَفْوَتِهَا ؛ هُمُ الْأَصْلُ وَلَهُمْ فَضْلُهُمْ، وَالْمُؤْمِنُونَ الْفَرْعُ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ، كَذلِكَ لَا يُفَرِّقُ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ شِيعَتِهِمْ» . وَقَالَ : «طِينَةُ النَّاصِبِ مِنْ حَمَاً?مَسْنُونٍ، وَأَمَّا الْمُسْتَضْعَفُونَ فَمِنْ تُرَابٍ؛ لَا يَتَحَوَّلُ مُؤْمِنٌ عَنْ إِيمَانِهِ، وَلَا نَاصِبٌ عَنْ نَصْبِهِ ، وَلِلّهِ الْمَشِيئَةُ فِيهِمْ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : جُعِلْتُ فِدَاكَ، مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ طِينَةَ الْمُؤْمِنِ؟ فَقَالَ:«مِنْ طِينَةِ الْأَنْبِيَاءِ؛ فَلَمْ تَنْجَسْ أَبَداً».

.

ص: 9

محمد بن يحيى ، از محمد بن حسن ، از نضر بن شعيب ، از عبدالغفّار جازى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«خداى عز و جل مؤمن را از گِلِ بهشت آفريد و كافر را از گِلِ دوزخ آفريد» . و فرمود كه : «چون خداى عز و جل خير و خوبى را نسبت به بنده اى اراده فرمايد ، روح و تن او را خوش و پاكيزه گرداند؛ پس هيچ چيز را نشنود از آنچه خوب باشد ، مگر آنكه آن را بشناسد و بپسندد ، و چيزى را نشنود از آنچه ناخوش باشد ، مگر آنكه آن را نشناسد و نپسندد» . راوى مى گويد : و شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود : «سرشت ها سه قسم است . سرشت پيغمبران ، و مؤمن از اين سرشت خلق شده است ، مگر آنكه پيغمبران از خالص و برگزيده آن سرشت خلق شده اند ، و ايشان در اين باب اصل اند ، و از براى ايشان افزونى و زيادتى است كه بر غير خود دارند ، و مؤمنان فرع اند ، و خلق شده اند از گل چسبنده سخت . و چنان كه در اصل خلقت با هم بوده اند و در ميانه ايشان جدايى نبوده است ، همچنين خداى عز و جل در ميان ايشان و شيعيان ايشان جدايى نمى اندازد» . و فرمود : «طينتِ ناصبى از [گل و] لاى سياه گنديده است . و امّا مستضعفان كه عقل پابرجايى ندارند و عداوت با اهل حق در ايشان نيست ، خدا ايشان را از خاك آفريده، نه گل كه مخلوط بوده باشد از خاك و آب شيرين خوش گوار يا تلخ متعفّن . و هيچ مؤمنى از ايمان خود برنمى گردد و بيرون نمى رود ، و هيچ ناصبى از نصب و عداوت خويش دست برنمى دارد . و خدا را در باب ايشان خواست و مشيّت است ، كه آنچه خواهد، با ايشان مى كند» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن محبوب ، از صالح بن سهل روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : فداى تو گردم! خداى عز و جل طينت مؤمن را از چه چيز آفريد؟ فرمود :«از طينت پيغمبران ، و به اين سبب هرگز به نجاست كفر نجس نمى شود» .

.

ص: 10

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى وَغَيْرُهُ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَغَيْرِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي نَهْشَلٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَلَقَنَا مِنْ أَعْلى عِلِّيِّينَ، وَخَلَقَ قُلُوبَ شِيعَتِنَا مِمَّا خَلَقَنَا مِنْهُ، وَخَلَقَ أَبْدَانَهُمْ مِنْ دُونِ ذلِكَ ، وَقُلُوبُهُمْ تَهْوِي إِلَيْنَا؛ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقْنَا» ثُمَّ تَلَا هذِهِ الْايَةَ : «كَلاّ إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِى عِلِّيِّينَ وَما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ» . «وَخَلَقَ عَدُوَّنَا مِنْ سِجِّينٍ، وَخَلَقَ قُلُوبَ شِيعَتِهِمْ مِمَّا خَلَقَهُمْ مِنْهُ ، وَأَبْدَانَهُمْ مِنْ دُونِ ذلِكَ؛ فَقُلُوبُهُمْ تَهْوِي إِلَيْهِمْ؛ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ مِمَّا خُلِقُوا مِنْهُ» ثُمَّ تَلَا هذِهِ الْايَةَ: «كَلاّ إِنَّ كِتابَ الفُجّارِ لَفِى سِجِّينٍ وَما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ؛ وَغَيْرُ وَاحِدٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَسَنِ جَمِيعاً، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ يُوسُفَ، قَالَ: أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللّهِ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ، أَنَا مَوْلَاكَ عَبْدُ اللّهِ بْنُ كَيْسَانَ. قَالَ:«أَمَّا النَّسَبُ فَأَعْرِفُهُ، وَأَمَّا أَنْتَ فَلَسْتُ أَعْرِفُكَ». قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنِّي وُلِدْتُ بِالْجَبَلِ، وَنَشَأْتُ فِي أَرْضِ فَارِسَ، وَإِنَّنِي أُخَالِطُ النَّاسَ فِي التِّجَارَاتِ وَغَيْرِ ذلِكَ، فَأُخَالِطُ الرَّجُلَ، فَأَرى لَهُ حُسْنَ السَّمْتِ وَحُسْنَ الْخُلُقِ وَكَثْرَةَ أَمَانَةٍ، ثُمَّ أُفَتِّشُهُ، فَأَتَبَيَّنُهُ عَنْ عَدَاوَتِكُمْ؛ وَأُخَالِطُ الرَّجُلَ، فَأَرى مِنْهُ سُوءَ الْخُلُقِ وَقِلَّةَ أَمَانَةٍ وَزَعَارَّةً، ثُمَّ أُفَتِّشُهُ، فَأَتَبَيَّنُهُ عَنْ وَلَايَتِكُمْ، فَكَيْفَ يَكُونُ ذلِكَ؟ قَالَ : فَقَالَ لِي: «أَمَا عَلِمْتَ يَا ابْنَ كَيْسَانَ، أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَخَذَ طِينَةً مِنَ الْجَنَّةِ وَطِينَةً مِنَ النَّارِ، فَخَلَطَهُمَا جَمِيعاً، ثُمَّ نَزَعَ هذِهِ مِنْ هذِهِ ، وَهذِهِ مِنْ هذِهِ، فَمَا رَأَيْتَ مِنْ أُولئِكَ مِنَ الْأَمَانَةِ وَحُسْنِ الْخُلُقِ وَحُسْنِ السَّمْتِ، فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ مِنْ طِينَةِ الْجَنَّةِ، وَهُمْ يَعُودُونَ إِلى مَا خُلِقُوا مِنْهُ، وَمَا رَأَيْتَ مِنْ هؤُلَاءِ مِنْ قِلَّةِ الْأَمَانَةِ وَسُوءِ الْخُلُقِ وَالزَّعَارَّةِ ، فَمِمَّا مَسَّتْهُمْ مِنْ طِينَةِ النَّارِ، وَهُمْ يَعُودُونَ إِلى مَا خُلِقُوا مِنْهُ».

.

ص: 11

محمد بن يحيى و غير او ، از احمد بن محمد و غير او ، از محمد بن خالد ، از ابونهشل روايت كرده اند كه گفت : حديث كرد مرا محمد بن اسماعيل ، از ابوحمزه ثمالى كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه خداى عز و جلما را از اعلاى عليّين آفريد ، و دل هاى شيعيان ما را آفريد، از آنچه ما را از آن آفريد ، و بدن هاى ايشان را از پست تر از آن آفريد . و دل هاى ايشان به سوى ما ميل مى كند و مى شتابد از غايت شوق؛ آن دل ها آفريده شده است از آنچه ما آفريده شديم»؛ پس اين آيه را تلاوت فرمود : «كَلّا اِنَّ كِتابَ الَاَبْرارِ لَفى عِلِّيِّينَ * وَما أَدْريكَ ما عِلِّيُّونَ * كِتابٌ مَرقومٌ * يَشْهَدَهُ الْمُقَرَّبُونَ» (1) ؛ يعنى : «نه چنان است ، به درستى كه نوشته نيكوكاران هر آينه در عليّين است ، و چه چيز دانا ساخت تو را كه چيست علّيّون؟ نوشته اى است مسطور ، كه حروف آن مبيّن و روشن است ، يا به علامتى موسوم است كه هر كه آن را مشاهده كند ، بداند كه در او همه چيز است . حاضر شوند و ببينند آن نوشته را مقربان درگاه خدا ، يا گواهى دهند بر آنچه در آن است ». و حضرت فرمود كه : «دشمنان ما را از سجيّن آفريد ، و دل هاى شيعيان ايشان را آفريد ، از آنچه ايشان را از آن آفريد ، و بدن هاى ايشان را از پست تر از آن آفريد؛ پس دل هاى ايشان ميل به سوى ايشان مى كند و مى شتابد از غايت شوق؛ زيرا كه آن دل ها آفريده شده است از آنچه آنها آفريده شده اند» . از آن پس، اين آيه را تلاوت فرمود : «كَلّا اِنَّ كِتابَ الفُجّارِ لَفى سِجِّينٍ * وَما أَدْرئكَ ما سِجِّينٌ * كِتابٌ مَرْقومٌ * وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلمُكَذِّبينَ» (2) ؛ يعنى : «نه چنان است ، به درستى كه نوشته نابكاران هر آينه در سجين است ، و چه چيز دانا گردانيد تو را كه چيست سجين؟ نوشته اى است مسطور كه حروف آن مبيّن و روشن است ، يا به علامتى موسوم است كه هر كه آن را مشاهده كند ، بداند كه هيچ خير در آن نيست . واى! و شدّت عقوبت در آن روز از براى تكذيب كنندگان است» . (3)

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و چند نفر ، از حسين بن حسن ، همه از محمد بن اورمه ، از محمد بن على ، از اسماعيل بن يسار ، از عثمان بن يوسف كه گفت : خبر داد مرا عبداللّه بن كيسان ، از امام جعفر صادق عليه السلام وگفت : به آن حضرت عرض كردم كه : فداى تو گردم! منم، غلام تو ، عبداللّه بن كيسان . فرمود :«امّا نسب را مى شناسم و امّا تو را نمى شناسم» . عبداللّه مى گويد كه : به حضرت عرض كردم كه : من در جبل متولد شده ام و در زمين فارس نشو و نما نموده ام ، و من با مردمان در امر تجارات و غير آن آميزش مى كنم؛ پس با مردى آميزش مى نمايم ، و خوش طورى و خوش خلقى و امانت از براى او مى بينم ، و چون او را تفتيش و تفحّص مى كنم و احوال او را جستجو مى نمايم ، از برايم ظاهر مى شود كه با شما دشمنى دارد ، و او را دشمن شما به جا مى آورم . و با مردى آميزش مى كنم ، و كج خلقى و بى امانتى و بدخويى از او مى بينم ، پس امر او را جستجو مى كنم ، و بعد از تفحص مشخص مى شود كه با شما دوستى دارد و او را دوست شما به جا مى آورم . بفرما كه اين امر چگونه مى شود؟ راوى مى گويد كه : فرمود : «اى پسر كيسان! آيا ندانسته اى كه خداى عز و جل سرشتى را از بهشت و سرشتى را از دوزخ فرا گرفت و هر دو را به هم آميخت . بعد از آن ، اين سرشت را از آن سرشت ، و آن سرشت را از اين سرشت بيرون آورد؛ پس آنچه را كه از آن گروه ديده اى ،از امانت و خوش خلقى و خوش طورى ، از آن چيزى است كه به ايشان رسيده از سرشت بهشت ، و ايشان برمى گردند به آنچه از آن آفريده شده اند؛ يعنى دوزخ . و آنچه را كه از اين گروه شيعيان ديده اى ، از بى امانتى و كج خلقى و بدخويى ، از آن چيزى است كه به ايشان رسيده از سرشت دوزخ ، و ايشان برمى گردند به آنچه از آن آفريده شده اند ؛ يعنى بهشت» .

.


1- .مطفّفين ، 18 _ 21.
2- .مطففين ، 7 _ 10 .
3- .. و همين حديث، در باب كيفيت آفريدن بدن هاى ائمّه و ارواح و دل هاى ايشان گذشت ، با اختلافى در سند آن ، و ويل تا آخر آيه در آنجا نبود . (مترجم)

ص: 12

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : الْمُؤْمِنُونَ مِنْ طِينَةِ الْأَنْبِيَاءِ؟ قَالَ:«نَعَمْ».

عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي حَمَّادٍ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ عليه السلام بَعَثَ جَبْرَئِيلَ عليه السلام فِي أَوَّلِ سَاعَةٍ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَقَبَضَ بِيَمِينِهِ قَبْضَةً بَلَغَتْ قَبْضَتُهُ مِنَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَأَخَذَ مِنْ كُلِّ سَمَاءٍ تُرْبَةً، وَقَبَضَ قَبْضَةً أُخْرى مِنَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْعُلْيَا إِلَى الْأَرْضِ السَّابِعَةِ الْقُصْوى، فَأَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ كَلِمَتَهُ، فَأَمْسَكَ الْقَبْضَةَ الْأُولى بِيَمِينِهِ ، وَالْقَبْضَةَ الْأُخْرى بِشِمَالِهِ ، فَفَلَقَ الطِّينَ فِلْقَتَيْنِ، فَذَرَا مِنَ الْأَرْضِ ذَرْواً، وَمِنَ السَّمَاوَاتِ ذَرْواً، فَقَالَ لِلَّذِي بِيَمِينِهِ: مِنْكَ الرُّسُلُ وَالْأَنْبِيَاءُ وَالْأَوْصِيَاءُ وَالصِّدِّيقُونَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَالسُّعَدَاءُ وَمَنْ أُرِيدُ كَرَامَتَهُ، فَوَجَبَ لَهُمْ مَا قَالَ كَمَا قَالَ، وَقَالَ لِلَّذِي بِشِمَالِهِ: مِنْكَ الْجَبَّارُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْكَافِرُونَ وَالطَّوَاغِيتُ وَمَنْ أُرِيدُ هَوَانَهُ وَشِقْوَتَهُ، فَوَجَبَ لَهُمْ مَا قَالَ كَمَا قَالَ. ثُمَّ إِنَّ الطِّينَتَيْنِ خُلِطَتَا جَمِيعاً، وَذلِكَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّ اللّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى» ، فَالْحَبُّ طِينَةُ الْمُؤْمِنِينَ الَّتِي أَلْقَى اللّهُ عَلَيْهَا مَحَبَّتَهُ، وَالنَّوى طِينَةُ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ نَأَوْا عَنْ كُلِّ خَيْرٍ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ النَّوى مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ نَأى عَنْ كُلِّ خَيْرٍ وَتَبَاعَدَ عَنْهُ. وَ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ» فَالْحَيُّ: الْمُؤْمِنُ الَّذِي تَخْرُجُ طِينَتُهُ مِنْ طِينَةِ الْكَافِرِ، وَالْمَيِّتُ _ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْحَيِّ _ هُوَ الْكَافِرُ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ طِينَةِ الْمُؤْمِنِ، فَالْحَيُّ: الْمُؤْمِنُ، وَالْمَيِّتُ: الْكَافِرُ . وَ ذلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : «أَ وَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ» فَكَانَ مَوْتُهُ اخْتِلَاطَ طِينَتِهِ مَعَ طِينَةِ الْكَافِرِ، وَكَانَ حَيَاتُهُ حِينَ فَرَّقَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بَيْنَهُمَا بِكَلِمَتِهِ؛ كَذلِكَ يُخْرِجُ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ الْمُؤْمِنَ فِي الْمِيلَادِ مِنَ الظُّلْمَةِ بَعْدَ دُخُولِهِ فِيهَا إِلَى النُّورِ، وَيُخْرِجُ الْكَافِرَ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلْمَةِ بَعْدَ دُخُولِهِ إِلَى النُّورِ، وَذلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: «لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ» ».

.

ص: 13

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن خالد ، از صالح بن سهل روايت كرده است كه گفت :به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : مؤمنان از سرشت پيغمبران آفريده شده اند؟ فرمود : «آرى» .

على بن محمد ، از صالح بن ابى حماد ، از حسين بن يزيد ، از حسن بن على بن ابى حمزه ، از ابراهيم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در هنگامى كه خداى عز و جل خواست كه آدم عليه السلام را بيافريند ، در ساعت اول از روز جمعه ، جبرئيل عليه السلام را فرستاد ، و به دست راست خويش يك قبضه [يك كف دست ]سرشتى را گرفت ، و قبضه او از آسمان هفتم تا آسمان دنيا رسيد ، و از هر آسمانى خاكى را فراگرفت . و يك قبضه ديگر را از زمين هفتم كه از همه طبقات بالاتر است گرفت ، تا زمين هفتم كه از همه دورتر است . بعد از آن، خداى عز و جل كلمه خود را امر فرمود ، و قبضه اول را به دست راست خويش و قبضه دويّم را به دست چپ خويش نگاه داشت؛ پس آن سرشت را شكافت و دو حصّه نمود ، و آنچه را كه از زمين بود افشان نمود ، افشاندنى سخت ، و آنچه را كه از آسمان ها بود پراكنده فرمود ، پراكنده كردنى به غايت . بعد از آن، به آنچه در درست راست او بود فرمود كه : از تو رسولان و پيغمبران و اوصياى ايشان ، و مردمان به غايت راست گويان و مؤمنان و نيك بختان ، و هر كه نوازش [و تكريم ]او را مى خواهم ، آفريده مى شود؛ پس واجب شد از براى ايشان ، آنچه فرمود ،چنانچه فرمود . و به آنچه در دست چپ او بود فرمود : از تو ستمكاران و مشركان و كافران و از حد درگذرندگان ، و هر كه خوارى و بى مقدارى و بدبختى او را مى خواهم ، خلق مى شود؛ پس واجب شد از براى ايشان ، آنچه فرمود ،چنانچه فرمود . بعد از آن، اين هر دو سرشت را به هم آميخت ، و اين است معنى قول خداى عز و جل : «اِنَّ اللّهَ فالِقُ الحَّبِ و النَّوى» ؛ پس «حبّ» ، سرشت مؤمن است كه خدا محبت و دوستى خود را بر آن انداخت ، و «نوى» ، سرشت كافران است كه از هر خوبى دور شدند . و جز اين نيست كه سرشت كافران «نوى» ناميده شده . از براى آنكه سرشت كافران از هر خيرى «نأى» به هم رسانيده و از آن دور شده (1) ، و خداى عز و جل فرموده است : «يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَّيْتِ وَيُخْرِجُ الْمَيَّتَ مِنَ الْحَّىِ» (2) ؛ يعنى : «بيرون مى آورد زنده را از مرده ، و بيرون مى آورد مرده را از زنده ». و حضرت فرمود : «پس زنده ، مؤمنى است كه سرشتش از سرشت كافر بيرون مى آيد ، و مرده اى كه از زنده بيرون مى آيد ، كافرى است كه از سرشت مؤمن بيرون مى آيد؛ پس زنده ، مؤمن است و مرده ، كافر . و اين است معنى قول خداى عز و جل : «أَوَمَن كانَ مَيْتا فَأَحْيَيْناهُ» (3) ؛ پس مردنش ، آميزش سرشت او بود با سرشت كافر ، و زندگيش در هنگامى بود كه خداى عز و جل در ميان اين دو جدايى انداخت به سخن خويش . و همچنين خداى عز و جل مؤمن را در وقت زادن از تاريكى بيرون مى برد به سوى روشنى ، و در آن داخل مى گرداند ، بعد از آنكه در تاريكى داخل بوده ، و كافر را از روشنى بيرون مى برد به سوى تاريكى ، و در آن داخل مى گرداند ، بعد از آنكه در روشنى داخل بوده و با آن همراهى نموده . و اين است معنى قول خداى عز و جل : «لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرينَ» (4) » . (5)

.


1- .. و نأى _ به فتح نون و سكون همزه بر وزن سعى _ به معنى دور شدن است . و اين تغيير بنابر ظاهر ، ظاهر است ،چنانچه در حبّ نيز چنين است؛ زيرا كه حبّ _ به فتح حاء و تشديد باء _ كه به معنى دانه است ، با حبّ _ به ضمّ حاء _ كه به معنى دوستى است ، در صورت و ظاهر خط يكى هستند . و ترجمه ظاهر آيه اين است : «به درستى كه خدا شكافنده دانه است به گياه ، و استخوان خرما به درخت ». (مترجم)
2- .انعام ، 95 .
3- .انعام ، 122 .
4- .يس ، 70 .
5- .. يعنى : «قرآن را از عالم بالا فرو فرستاد ، تا بيم كند و بترساند هر كس را كه زنده باشد؛ يعنى مؤمن باشد؛ زيرا كه حيات ابدى به ايمان است ، و كافر حكم مرده دارد؛ بلكه بدتر از آن است؛ زيرا كه مرده اگر منتفع نمى شود ، متضرر هم نمى شود ، به خلاف كافر كه بر دين خود نفع نمى گيرد و متضرر مى شود ، و تا واقع شود و ثابت گردد «اين» گفتار كه وجوبِ عذاب است بر كافران و ناگرويدگان كه قبول آن نكنند . و ظاهر اين است كه استشهاد به آيه بر اين مطلب بنابر ظاهر ، ظاهر باشد؛ چه «لِيُنْذِرَ» با ذال «ثخّذ» و «ليندر» با دال «ابجد» ، هر دو در كتابت به يك صورت مى باشند ، و «اندار» _ به كسر همزه و سكون نون بر وزن «انذار» _ ، به معنى انداختن و كم كردن ظرف است كه متاعى در آن باشد . (مترجم)

ص: 14

. .

ص: 15

. .

ص: 16

2 _ بَابٌ آخَرُ مِنْهُ، وَفِيهِ زِيَادَةُ وُقُوعِ التَّكْلِيفِ الْأَوَّلِأَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«لَوْ عَلِمَ النَّاسُ كَيْفَ ابْتِدَاءُ الْخَلْقِ مَا اخْتَلَفَ اثْنَانِ، إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْخَلْقَ قَالَ: كُنْ مَاءً عَذْباً ؛ أَخْلُقْ مِنْكَ جَنَّتِي وَأَهْلَ طَاعَتِي، وَكُنْ مِلْحاً أُجَاجاً؛ أَخْلُقْ مِنْكَ نَارِي وَأَهْلَ مَعْصِيَتِي، ثُمَّ أَمَرَهُمَا، فَامْتَزَجَا، فَمِنْ ذلِكَ صَارَ يَلِدُ الْمُؤْمِنُ الْكَافِرَ، وَالْكَافِرُ الْمُؤْمِنَ. ثُمَّ أَخَذَ طِيناً مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ، فَعَرَكَهُ عَرْكاً شَدِيداً، فَإِذَا هُمْ كَالذَّرِّ يَدِبُّونَ، فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ: إِلَى الْجَنَّةِ بِسَلَامٍ، وَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ: إِلَى النَّارِ وَلَا أُبَالِي. ثُمَّ أَمَرَ نَاراً، فَأُسْعِرَتْ، فَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ: ادْخُلُوهَا، فَهَابُوهَا، وَقَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ: ادْخُلُوهَا، فَدَخَلُوهَا، فَقَالَ: كُونِي بَرْداً وَسَلَاماً، فَكَانَتْ بَرْداً وَسَلَاماً. فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ: يَا رَبِّ، أَقِلْنَا، فَقَالَ: قَدْ أَقَلْتُكُمْ، فَادْخُلُوهَا، فَذَهَبُوا، فَهَابُوهَا، فَثَمَّ ثَبَتَتِ الطَّاعَةُ وَالْمَعْصِيَةُ، فَلَا يَسْتَطِيعُ هؤُلَاءِ أَنْ يَكُونُوا مِنْ هؤُلَاءِ، وَلَا هؤُلَاءِ مِنْ هؤُلَاءِ».

.

ص: 17

2 . باب ديگر از قبيل باب اول و در اين باب زيادتى وقوع تكليف اول

2 _ باب ديگر از قبيل باب اوّل و در اين باب زيادتى وقوع تكليف اوّل (1)ابوعلى اشعرى و محمد بن يحيى ، از محمد بن اسماعيل ، از على بن حكم ، از ابان بن عثمان ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده اند كه فرمود :«مردم اگر مى دانستند كه آغاز آفرينش يا اول امر خلائق چگونه بود ، دو نفر با هم اختلاف نمى كردند . به درستى كه خداى عز و جل پيش از آنكه خلايق را بيافريند، فرمود :باش آبِ خوش تا بهشت و اهل طاعت خود را از تو بيافرينم ، و باش آبِ تلخ تا دوزخ و اهل معصيت خويش را از تو خلق كنم . بعد از آنكه به امر خدا موجود گرديدند ، آن دو آب را فرمود تا به هم ممزوج شدند ، و از اين جهت است كه مؤمن، كافر را مى زايد و كافر، مؤمن را مى زايد؛ پس گلى را از روى زمين فرا گرفت و آن را مالش سختى داد ، ناگاه ايشان چون مورچگان مى جنبيدند . بعد از آن، به اصحاب دست راست فرمود : مى رويد به سوى بهشت ، در حالتى كه سالم و ايمن ايد از هر چه بد باشد . و به اصحاب دست چپ فرمود : مى رويد به سوى آتش دوزخ ، و هيچ پروا ندارم . پس آتشى را امر فرمودتا برافروخته شد . و به اصحاب دست چپ فرمود : در آن داخل شويد . ايشان ، از آن ترسيدند و داخل نشدند . و به اصحاب دست راست فرمود : داخل شويد در اين آتش؛ پس ايشان در آن داخل شدند . و به آتش فرمود : سرد و سلامت باش؛ يعنى سردى معتدل كه ايشان را به جهت سردى ضرر نرسد؛ پس آن آتش سرد و سلامت گرديد . بعد از آن، اصحاب دست چپ گفتندكه : اى پروردگار! از لغزش ما بگذر ، و چنان انگار كه ما را امر نفرموده اى و ما مخالفت نكرده ايم . فرمود : از لغزش شما درگذشتم و چنان انگاشتم كه شما مخالفت من نكرده ايد؛ پس در اين هنگام در آن داخل شويد . و ايشان رفتند كه داخل شوند ، و از آن ترسيدند و داخل نشدند ، و طاعت و معصيت در آنجا ثابت گرديد؛ پس اين جماعتِ مطيعان نمى توانند كه از عاصيان باشند ، و نه آنكه گروه عاصيان از مطيعان باشند يا به عكس» .

.


1- .. و مراد از تكليف اول ، آن است كه پيش از تكليف در دار دنيا واقع شده ، به واسطه ارسال رسل و انزال كتب ، و آن سه قسم است : اول ،آنچه در عالم ارواح صرف اتفاق افتاد؛ و دويّم ، آنچه در وقت سرشتن طينت واقع شد ، پيش از آنكه آدم را از آن بيافريند؛ ،سيم آنچه متحقّق گرديد بعد از آنكه آدم را از آن آفريد ، در هنگامى كه ايشان را از صلب آدم بيرون آورد ، و ايشان چون مورچگان ريزه يا ذرّات هوا در طرف راست و چپ حركت مى كردند . (مترجم)

ص: 18

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ، عَنْ زُرَارَةَ،أَنَّ رَجُلاً سَأَلَ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ جَلَّ وَعَزَّ: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى» إِلى آخِرِ الْايَةِ. فَقَالَ _ وَأَبُوهُ يَسْمَعُ عليهماالسلام _: «حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ قَبَضَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابِ التُّرْبَةِ الَّتِي خَلَقَ مِنْهَا آدَمَ عليه السلام ، فَصَبَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ الْعَذْبَ الْفُرَاتَ، ثُمَّ تَرَكَهَا أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ، ثُمَّ صَبَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ الْمَالِحَ الْأُجَاجَ، فَتَرَكَهَا أَرْبَعِينَ صَبَاحاً، فَلَمَّا اخْتَمَرَتِ الطِّينَةُ أَخَذَهَا ، فَعَرَكَهَا عَرْكاً شَدِيداً، فَخَرَجُوا كَالذَّرِّ مِنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ، وَأَمَرَهُمْ جَمِيعاً أَنْ يَقَعُوا فِي النَّارِ، فَدَخَلَ أَصْحَابُ الْيَمِينِ ، فَصَارَتْ عَلَيْهِمْ بَرْداً وَسَلَاماً ، وَأَبى أَصْحَابُ الشِّمَالِ أَنْ يَدْخُلُوهَا».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْحَلَبِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ عليه السلام ، أَرْسَلَ الْمَاءَ عَلَى الطِّينِ ، ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً فَعَرَكَهَا ، ثُمَّ فَرَّقَهَا فِرْقَتَيْنِ بِيَدِهِ ، ثُمَّ ذَرَأَهُمْ فَإِذَا هُمْ يَدِبُّونَ ، ثُمَّ رَفَعَ لَهُمْ نَاراً ، فَأَمَرَ أَهْلَ الشِّمَالِ أَنْ يَدْخُلُوهَا ، فَذَهَبُوا إِلَيْهَا، فَهَابُوهَا وَلَمْ يَدْخُلُوهَا، ثُمَّ أَمَرَ أَهْلَ الْيَمِينِ أَنْ يَدْخُلُوهَا، فَذَهَبُوا، فَدَخَلُوهَا ، فَأَمَرَ اللّهُ _ جَلَّ وَعَزَّ _ النَّارَ فَكَانَتْ عَلَيْهِمْ بَرْداً وَسَلَاماً، فَلَمَّا رَأى ذلِكَ أَهْلُ الشِّمَالِ، قَالُوا: رَبَّنَا، أَقِلْنَا، فَأَقَالَهُمْ، ثُمَّ قَالَ لَهُمُ: ادْخُلُوهَا ، فَذَهَبُوا ، فَقَامُوا عَلَيْهَا وَلَمْ يَدْخُلُوهَا، فَأَعَادَهُمْ طِيناً ، وَخَلَقَ مِنْهَا آدَمَ عليه السلام ». وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «فَلَنْ يَسْتَطِيعَ هؤُلَاءِ أَنْ يَكُونُوا مِنْ هؤُلَاءِ ، وَلَا هؤُلَاءِ أَنْ يَكُونُوا مِنْ هؤُلَاءِ». قَالَ: «فَيَرَوْنَ أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله أَوَّلُ مَنْ دَخَلَ تِلْكَ النَّارَ ، فَلِذلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ وَعَزَّ: «قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ» ».

.

ص: 19

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابن اذينه ، از زراره روايت كرده است كه مردى سؤال كرد ، از امام محمد باقر عليه السلام ، از قول خداى _ جلّ وعزّ _ : «وَاِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى ادَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَاَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى» (1) تا آخر آيه . آن حضرت در جواب فرمود _ و پدرش عليهماالسلام مى شنيد_ :«حديث كرد مرا پدرم كه خداى عز و جل كفى را از خاك؛ يعنى آن خاكى كه آدم عليه السلام را از آن آفريد ، گرفت ، و آب شيرينِ خوش گوار را بر آن ريخت . بعد از آن، چهل صباح آن را وا گذاشت؛ پس آب شور تلخ را بر آن ريخت و چهل صباح آن را وا گذاشت ، و در هنگامى كه آن سرشت برآمد ، آن را فرا گرفت و مالش سختى داد ، و خلايق مانند مورچگان ، از آن ، از طرف راست و چپ آن جناب بيرون آمدند . و همه ايشان را امر فرمود : در آتش فرو روند؛ پس اصحاب دست راست داخل شدند ، و آتش بر ايشان سرد و سلامت گرديد ، و اصحاب دست چپ سرباز زدند كه در آن داخل شوند» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از ابان بن عثمان ، از محمد بن على حلبى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون خداى عز و جلاراده نمود كه آدم عليه السلام را بيافريند ، آب را بر گل رها فرمود . بعد از آن، قبضه اى از آن گل را گرفت و آن را ماليد؛ پس آن را از هم جدا كرد و به دست خود آن را دو فرقه نمود ، و ايشان را افشاند و پراكنده فرمود . ناگاه ايشان به جنبش درآمدند . بعد از آن، آتشى را از براى ايشان برافراشت ، و اهل دست چپ را امر فرمود در آن داخل شوند ، و ايشان به سوى آتش رفتند و از آن ترسيدند و داخل نشدند؛ پس اصحاب دست راست را امر فرمود در آن داخل شوند ، و ايشان رفتند و داخل شدند . و خداى عز و جل آتش را امر فرمود تا بر ايشان سرد و سلامت گرديد . و در آن هنگام كه اهل دست چپ اين را ديدند ، عرض كردند كه : اى پروردگار ما! از لغزش ما بگذر . و خدا قبول فرمودو از لغزش ايشان گذشت . بعد از آن، به ايشان فرمود : در اين آتش داخل شويد ، رفتند و بر كنار آن ايستادند و در آن داخل نشدند . بعد از آن، خدا ايشان را به حالت اول برگردانيد و دو مرتبه ايشان را گل كرد ، و از آن ، آدم عليه السلام را آفريد» . و امام جعفر صادق عليه السلام فرمود : «اين جماعت هرگز نمى توانند كه از اين گروه باشند ، و اين گروه نمى توانند كه از اين جماعت باشند» . و فرمود : «مى ديدند كه رسول خدا صلى الله عليه و آله اول كسى بود كه داخل آن آتش شد ، و از براى همين است قول خداى عز و جل : «قُلْ اِنْ كانَ لِلرَّحْمن وَلَدٌ فَأَنا أَوَّلُ الْعابِدينَ» (2) ؛ يعنى : «بگو كه اگر خداوند مهربان را فرزندى باشد ، پس من اوّل پرستندگانم ».

.


1- .اعراف ، 172 .
2- .زخرف ، 81 .

ص: 20

3 _ بَابٌ آخَرُ مِنْهُمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ دَاوُدَ الْعِجْلِيِّ، عَنْ زُرَارَةَ، عَنْ حُمْرَانَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ حَيْثُ خَلَقَ الْخَلْقَ، خَلَقَ مَاءً عَذْباً وَ مَاءً مَالِحاً أُجَاجاً، فَامْتَزَجَ الْمَاءَانِ، فَأَخَذَ طِيناً مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ، فَعَرَكَهُ عَرْكاً شَدِيداً، فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ _ وَهُمْ كَالذَّرِّ يَدِبُّونَ _ : إِلَى الْجَنَّةِ بِسَلَامٍ ، وَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ: إِلَى النَّارِ وَلَا أُبَالِي ، ثُمَّ قَالَ: «أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنّا كُنّا عَنْ هذا غافِلِينَ» . ثُمَّ أَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلَى النَّبِيِّينَ ، فَقَالَ: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ، وَأَنَّ هذَا مُحَمَّدٌ رَسُولِي ، وَأَنَّ هذَا عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ؟ قَالُوا: بَلى، فَثَبَتَتْ لَهُمُ النُّبُوَّةُ؛ وَأَخَذَ الْمِيثَاقَ عَلى أُولِي الْعَزْمِ أَنَّنِي رَبُّكُمْ ، وَمُحَمَّدٌ رَسُولِي ، وَعَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ، وَأَوْصِيَاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ وُلَاةُ أَمْرِي وَخُزَّانُ عِلْمِي عليهم السلام ، وَأَنَّ الْمَهْدِيَّ أَنْتَصِرُ بِهِ لِدِينِي ، وَأُظْهِرُ بِهِ دَوْلَتِي ، وَأَنْتَقِمُ بِهِ مِنْ أَعْدَائِي ، وَأُعْبَدُ بِهِ طَوْعاً وَكَرْهاً ، قَالُوا: أَقْرَرْنَا يَا رَبِّ ، وَشَهِدْنَا، وَلَمْ يَجْحَدْ آدَمُ وَلَمْ يُقِرَّ، فَثَبَتَتِ الْعَزِيمَةُ لِهؤُلَاءِ الْخَمْسَةِ فِي الْمَهْدِيِّ ، وَلَمْ يَكُنْ لآِدَمَ عَزْمٌ عَلَى الْاءِقْرَارِ بِهِ ، وَهُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» »، قَالَ: «إِنَّمَا هُوَ: فَتَرَكَ . ثُمَّ أَمَرَ نَاراً ، فَأُجِّجَتْ ، فَقَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ: ادْخُلُوهَا ، فَهَابُوهَا ، وَقَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ : ادْخُلُوهَا ، فَدَخَلُوهَا ، فَكَانَتْ عَلَيْهِمْ بَرْداً وَسَلَاماً ، فَقَالَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ: يَا رَبِّ أَقِلْنَا، فَقَالَ: قَدْ أَقَلْتُكُمُ ، اذْهَبُوا، فَادْخُلُوهَا ، فَهَابُوهَا ، فَثَمَّ ثَبَتَتِ الطَّاعَةُ وَالْوَلَايَةُ وَالْمَعْصِيَةُ».

.

ص: 21

3 . باب ديگر از اين قبيل

3 _ باب ديگر از اين قبيلمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از داود عجلى ، از زراره ، از حمران ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در هنگامى كه خداى _ تبارك و تعالى _ خواست كه خلايق را بيافريند ، آب شيرين و آب شور تلخى را آفريد ، و آن دو آب به يكديگر آميختند؛ پس گلى را از روى زمين فرا گرفت و آن را مالش سختى داد . و بعد از آنكه خلايق از آن بيرون آمدند ، به اصحاب دست راست فرمود _ در حالى كه ايشان چون مورچگان مى جنبيدند_ : به سوى بهشت مى رويد با سلامت و ايمنى . و به اصحاب دست چپ فرمود : به سوى دوزخ مى رويد و باك ندارم . بعد از آن، فرمود : «أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيمَةِ اِنّا كُنّا عَنْ هَذا غافِلينَ» (1) ؛ يعنى : «آيا نيستم پروردگار شما؟ گفتند : بلى ، تو پروردگار مايى . گواه شديم بر اقرار خويش ، و اين اخذ ميثاق و پيمان گرفتن ، به جهت كراهت آن است كه بگوييد در روز قيامت ، به درستى كه بوديم ما ، از اين اقرار ، بى خبران ». و حضرت فرمود : «بعد از آن، پيمان را از پيغمبران گرفت و فرمود : آيا من پروردگار شما نيستم؟! يعنى البته من پروردگار شمايم . و به درستى كه اينك؛يعنى محمد ، رسول من است . و به درستى كه اينك؛ يعنى على ، اميرمؤمنان است . گفتند : آرى» . (2) تتمّه حديث آنكه، حضرت مى فرمايد : «پس پيغمبرى از براى ايشان ثابت شد ، و خدا پيمان را از پيغمبران اولوا العزم گرفت و فرمود : منم پروردگار شما ، و محمد رسول من است ، و على اميرمؤمنان است ، و اوصياى آن حضرت عليهم السلام بعد از او واليان امر من اند ، و خزينه داران علم من . و فرمود : مهدى چنان است كه به واسطه او دين خويش را يارى مى كنم ، و دولت خود را به او ظاهر مى گردانم ، و به او از دشمنان خويش انتقام مى كشم ، و به او از روى طوع و رغبت و ناخوشى و كراهت معبود مى شوم ، كه مردم خواهى نخواهى مرا عبادت مى كنند . پيغمبران اولوا العزم عرض كردند كه : اى پروردگار! اقرار كرديم و گواه شديم ، و آدم انكار نكرد و اقرار ننمود؛ پس عزيمت از براى اين پنج تن؛ يعنى محمد و نوح و ابراهيم و موسى و عيسى عليهم السلام در باب حضرت مهدى ثابت شد ، و آدم را عزمى بر اقرار به آن نبود و به آن دلى نبست . و اين است معنى قول خداى عز و جل كه مى فرمايد : «وَ لَقَدْ عَهْدِنا اِلى ادَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْما» (3) . حضرت فرمود : «جز اين نيست كه مراد از نسيان و فراموشى ، ترك و وا گذاشتن است . بعد از آن آتشى را امر فرمودتا زبانه كشيد ، و به اصحاب دست چپ فرمود : در آن داخل شويد ، و ايشان ، از آن ترسيدند و داخل نشدند . و به اصحاب دست راست فرمود : داخل آن شويد؛ پس ايشان در آن آتش داخل شدند ، و بر ايشان سرد و سلامت گرديد . بعد از آن، اصحاب دست چپ عرض كردند كه : اى پروردگار! از لغزش ما بگذر . فرمود : از لغزش شما گذشتم ، برويد و داخل آتش شويد . باز ايشان از آن ترسيدند و داخل نشدند؛ پس طاعت و ولايت و معصيت در آنجا ثابت شد» .

.


1- .اعراف ، 172 .
2- .. و در باب نادرى كه پيش از باب آيات ولايت است ، از حديث آخر آن چنان مفهوم مى شد كه اين قول از قرآن باشد ، و نظم آيه شريفه به طريقه اى باشد كه ترجمه آن مذكور شد . و از اينجا چنين استنباط مى شود كه در قرآن چنان نباشد ،چنانچه پوشيده نيست ، با آنكه در اينجا در هر يك از دو فقره رسالت و امارت ، لفظ «هذا» كه به اينك ترجمه شد ، موجود است ، و در آنجا مفقود بود ، و معصوم مراد خود را بهتر مى داند ، با آن كه هرگاه كسى مرتكب خلاف ظاهرى گردد ، به جهت ظهور قرينه و امثال ، [اگر] اين را حمل كند بر تأويل ، اصلاً سخنى [و اشكالى ]وارد نمى آيد . (مترجم)
3- .طه ، 115 .

ص: 22

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ حَبِيبٍ السِّجِسْتَانِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَمَّا أَخْرَجَ ذُرِّيَّةَ آدَمَ عليه السلام مِنْ ظَهْرِهِ لِيَأْخُذَ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ بِالرُّبُوبِيَّةِ لَهُ ، وَبِالنُّبُوَّةِ لِكُلِّ نَبِيٍّ ، فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ أَخَذَ لَهُ عَلَيْهِمُ الْمِيثَاقَ بِنُبُوَّتِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللّهِ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ تَسْلِيما ، ثُمَّ قَالَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لآِدَمَ: انْظُرْ مَا ذَا تَرى؟» . قَالَ: «فَنَظَرَ آدَمُ عليه السلام إِلى ذُرِّيَّتِهِ _ وَهُمْ ذَرٌّ _ قَدْ مَلَؤُوا السَّمَاءَ ، قَالَ آدَمُ عليه السلام : يَا رَبِّ ، مَا أَكْثَرَ ذُرِّيَّتِي! وَلِأَمْرٍ مَا خَلَقْتَهُمْ؟ فَمَا تُرِيدُ مِنْهُمْ بِأَخْذِكَ الْمِيثَاقَ عَلَيْهِمْ؟ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «يَعْبُدُونَنِى لَا يُشْرِكُونَ بِى شَيْئاً» وَيُؤْمِنُونَ بِرُسُلِي ، وَيَتَّبِعُونَهُمْ . قَالَ آدَمُ عليه السلام : يَا رَبِّ ، فَمَا لِي أَرى بَعْضَ الذَّرِّ أَعْظَمَ مِنْ بَعْضٍ ، وَبَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ كَثِيرٌ ، وَبَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ قَلِيلٌ ، وَبَعْضَهُمْ لَيْسَ لَهُ نُورٌ؟ فَقَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : كَذلِكَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَهُمْ فِي كُلِّ حَالَاتِهِمْ. قَالَ آدَمُ عليه السلام : يَا رَبِّ ، فَتَأْذَنُ لِي فِي الْكَلَامِ؛ فَأَتَكَلَّمَ؟ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: تَكَلَّمْ؛ فَإِنَّ رُوحَكَ مِنْ رُوحِي ، وَطَبِيعَتَكَ خِلَافُ كَيْنُونَتِي . قَالَ آدَمُ: يَا رَبِّ ، فَلَوْ كُنْتَ خَلَقْتَهُمْ عَلى مِثَالٍ وَاحِدٍ ، وَقَدْرٍ وَاحِدٍ ، وَطَبِيعَةٍ وَاحِدَةٍ ، وَجِبِلَّةٍ وَاحِدَةٍ ، وَأَلْوَانٍ وَاحِدَةٍ ، وَأَعْمَارٍ وَاحِدَةٍ، وَأَرْزَاقٍ سَوَاءٍ ، لَمْ يَبْغِ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ ، وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ تَحَاسُدٌ وَلَا تَبَاغُضٌ ، وَلَا اخْتِلَافٌ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ . قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : يَا آدَمُ ، بِرُوحِي نَطَقْتَ ، وَبِضَعْفِ طَبِيعَتِكَ تَكَلَّفْتَ مَا لَا عِلْمَ لَكَ بِهِ ، وَأَنَا الْخَالِقُ الْعَالِمُ، بِعِلْمِي خَالَفْتُ بَيْنَ خَلْقِهِمْ، وَبِمَشِيئَتِي يَمْضِي فِيهِمْ أَمْرِي ، وَإِلى تَدْبِيرِي وَتَقْدِيرِي صَائِرُونَ ، لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِي ، إِنَّمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ والْاءِنْسَ لِيَعْبُدُونِ، وَخَلَقْتُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَنِي وَعَبَدَنِي مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ رُسُلِي وَلَا أُبَالِي، وَخَلَقْتُ النَّارَ لِمَنْ كَفَرَ بِي وَعَصَانِي وَلَمْ يَتَّبِعْ رُسُلِي وَلَا أُبَالِي ، وَخَلَقْتُكَ وَخَلَقْتُ ذُرِّيَّتَكَ مِنْ غَيْرِ فَاقَةٍ بِي إِلَيْكَ وَإِلَيْهِمْ ، وَإِنَّمَا خَلَقْتُكَ وَخَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَكَ وَأَبْلُوَهُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً فِي دَارِ الدُّنْيَا فِي حَيَاتِكُمْ وَقَبْلَ مَمَاتِكُمْ، فَلِذلِكَ خَلَقْتُ الدُّنْيَا وَالْاخِرَةَ ، وَالْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ ، وَالطَّاعَةَ وَالْمَعْصِيَةَ ، وَالْجَنَّةَ وَالنَّارَ ، وَكَذلِكَ أَرَدْتُ فِي تَقْدِيرِي وَتَدْبِيرِي . وَ بِعِلْمِيَ النَّافِذِ فِيهِمْ خَالَفْتُ بَيْنَ صُوَرِهِمْ وَأَجْسَامِهِمْ وَأَلْوَانِهِمْ وَأَعْمَارِهِمْ وَأَرْزَاقِهِمْ وَطَاعَتِهِمْ وَمَعْصِيَتِهِمْ ، فَجَعَلْتُ مِنْهُمُ الشَّقِيَّ وَالسَّعِيدَ ، وَالْبَصِيرَ وَالْأَعْمى ، وَالْقَصِيرَ وَالطَّوِيلَ ، وَالْجَمِيلَ وَالدَّمِيمَ ، وَالْعَالِمَ وَالْجَاهِلَ ، وَالْغَنِيَّ وَالْفَقِيرَ ، وَالْمُطِيعَ وَالْعَاصِيَ ، وَالصَّحِيحَ وَالسَّقِيمَ ، وَمَنْ بِهِ الزَّمَانَةُ وَمَنْ لَا عَاهَةَ بِهِ، فَيَنْظُرُ الصَّحِيحُ إِلَى الَّذِي بِهِ الْعَاهَةُ ، فَيَحْمَدُنِي عَلى عَافِيَتِهِ ، وَيَنْظُرُ الَّذِي بِهِ الْعَاهَةُ إِلَى الصَّحِيحِ ، فَيَدْعُونِي وَيَسْأَلُنِي أَنْ أُعَافِيَهُ ، وَيَصْبِرُ عَلى بَلَائِي ، فَأُثِيبُهُ جَزِيلَ عَطَائِي ، وَيَنْظُرُ الْغَنِيُّ إِلَى الْفَقِيرِ ، فَيَحْمَدُنِي وَيَشْكُرُنِي ، وَيَنْظُرُ الْفَقِيرُ إِلَى الْغَنِيِّ ، فَيَدْعُونِي وَيَسْأَلُنِي ، وَيَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَى الْكَافِرِ ، فَيَحْمَدُنِي عَلى مَا هَدَيْتُهُ ، فَلِذلِكَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَهُمْ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَفِيمَا أُعَافِيهِمْ وَفِيمَا أَبْتَلِيهِمْ وَفِيمَا أُعْطِيهِمْ وَفِيمَا أَمْنَعُهُمْ . وَأَنَا اللّهُ الْمَلِكُ الْقَادِرُ ، وَلِي أَنْ أَمْضِيَ جَمِيعَ مَا قَدَّرْتُ عَلى مَا دَبَّرْتُ ، وَلِي أَنْ أُغَيِّرَ مِنْ ذلِكَ مَا شِئْتُ إِلى مَا شِئْتُ ، وَأُقَدِّمَ مِنْ ذلِكَ مَا أَخَّرْتُ ، وَأُؤَخِّرَ مِنْ ذلِكَ مَا قَدَّمْتُ ، وَأَنَا اللّهُ الْفَعَّالُ لِمَا أُرِيدُ ، لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ ، وَأَنَا أَسْأَلُ خَلْقِي عَمَّا هُمْ فَاعِلُونَ».

.

ص: 23

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد و على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حسن بن محبوب ، از هشام بن سالم ، از حبيب سجستانى روايت كرده اند كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«چون خداى عز و جل فرزندان آدم عليه السلام را از پشت او بيرون آورد ، تا از ايشان پيمان گيرد از براى خود به پروردگارى ، و از براى هر پيغمبرى به پيغمبرى ، اوّل كسى كه از برايش ، بر ايشان پيمان گرفت به اقرار كردن به پيغمبرى او ، محمد صلى الله عليه و آله بود . بعد از آن، خداى عز و جل به آدم فرمود : بنگر كه چه مى بينى؟ آدم عليه السلام به سوى ذرّيّه خويش نظر نمود ، در حالى كه ايشان چون مورچگان بودند و آسمان را پر كرده بودند . آدم عليه السلام عرض كرد : اى پروردگار! چه بسيارند ذرّيّه من ، و از براى [چه ]كارى ايشان را آفريده اى؟ پس به فرا گرفتن خويش پيمان را بر ايشان همه ، از ايشان چه اراده دارى؟ خداى تعالى فرمود : مرا پرستش كنند و با من چيزى را شريك نگردانند ، و به پيغمبران من ايمان آوردند و ايشان را پيروى نمايند . آدم عرض كرد : اى پروردگار! پس مرا چه مى شود كه بعضى از اين مورچگان را از بعضى بزرگ تر مى بينم ، و بعضى ازايشان را نور بسيارى هست ، و بعضى ازايشان را نورى است اندك ، و بعضى ازايشان را هيچ نور نيست ! خداى عز و جل فرمود : همچنين ايشان را آفريدم ، تا ايشان را در همه حالت ها كه دارند ، بيازمايم . آدم عليه السلام عرض كرد : اى پروردگار! مرا رخصت مى دهى در سخن گفتن ، تا سخن بگويم . خداى عز و جل فرمود : سخن بگو كه روح تو از روح من است يعنى چيز لطيف شريفى است كه من آن را به خود نسبت داده ام) ، و سرشت و مزاج تو خلاف هميشه بودن من است . آدم عليه السلام عرض كرد : اى پروردگار! اگر ايشان را آفريده بودى بر يك كالبد و يك اندازه و يك مزاج و يك آفرينش و يك رنگ و يك عمر و روزى هاى برابر ، پاره اى از ايشان بر پاره اى ستم نمى كرد ، و در ميان ايشان تحاسد و تباغض و اختلاف در چيزى از چيزها نبود ، و چنان نبود كه با هم حسد برند و بدخواه يكديگر باشند ، و با هم دشمنى كنند و در امور با هم موافقت نداشته باشند . خداى عز و جل فرمود : اى آدم! به روح من گويا شدى و سخن گفتى ، و به ضعف مزاج و سرشت خويش ، مشقّت و زحمت دانستن آنچه تو را به آن هيچ دانشى نيست ، بر خود گذاشتى . و منم آفريننده بسيار دانا كه به علم خويش ، در ميان آفريدن ايشان مخالفت قرار دادم ، و به خواست من، فرمان من در ايشان جارى مى شود ، و به سوى تدبير و تقدير من باز مى گردند . هيچ تبديل و تغييرى از براى آفريدن من نيست . جز اين نيست كه من جن و انس را آفريدم از براى آنكه مرا پرستش كنند ، و بهشت را آفريدم از براى هر كه پرستش كند مرا ، و مرا اطاعت كند از ايشان ، و فرستادگان مرا پيروى نمايد ، و باك ندارم . و آتش دوزخ را آفريدم از براى آنكه به من كافر شود ، و مرا نافرمانى كند ، و رسولان مرا پيروى ننمايد ، و باك ندارم . و تو را و فرزندان تو را آفريدم ، بى آنكه مرا حاجتى باشد به تو و به ايشان . و جز اين نيست كه هر يك از تو و ايشان را آفريدم ، تا آنكه تو و ايشان را آزمايش كنم ، كه عمل كدام يك از شما نيكوتر است در دار دنيا ، در زمان حيات شما ، و پيش از آنكه بميرند. و از براى همين ، دنيا و آخرت و زندگى و مرگ و طاعت و معصيت و بهشت و دوزخ را آفريدم ، و در تقدير و تدبير خويش همچنين اراده نمودم ، و به علم خويش كه در ايشان نفوذ كرده ، در ميان صورت ها و تن ها و رنگ ها و عمرها و روزى هاى ايشان ، و طاعت و معصيت ايشان ، مخالفت قرار دادم . پس در ميانه ايشان ، بدبخت و نيك بخت و بينا و كور و كوتاه و دراز و صاحب جمال و زشت و دانا و جاهل و مال دار و درويش و فرمان برنده و نافرمان و تندرست و بيمار ، و آنكه او را آفت و افگارى[=رنجورى] باشد ، و آنكه با او هيچ آفتى نباشد ، قرار دادم؛ پس تندرست ، به آن كه آفتى به او رسيده نظر مى كند ، و مرا حمد مى كند و ستايش مى نمايد ، بر آن عافيتى كه او را داده ام . و آنكه با او آفتى است به سوى تندرست نظر مى كند ، پس مرا مى خواند و دعا مى كند و از من سؤال مى نمايد كه او را عافيت دهم ، و بر بلاء و زحمتى كه به او داده ام صبر مى كند ، و به اين سبب او را به عطاى جزيل خويش ثواب مى دهم . و مال دار به درويش نظر مى كند ، و مرا حمد و شكر مى كند ، و درويش به مال دار مى نگرد ، و مرا مى خواند و سؤال مى كند . و مؤمن به كافر نگاه مى كند ، و مرا ستايش مى نمايد بر اينكه او را راه راست نموده ام؛ پس از براى اينكه دانستى ايشان را آفريده ام ، تا آنكه ايشان را آزمايش كنم به سختى و تنگى و آفت ها و بيمارى ها ، و در آنچه ايشان را عافيت مى دهم ، و در آنچه ايشان را مبتلا مى گردانم ، و در آنچه ايشان را عطا مى كنم ، و در آنچه ايشان را منع مى نمايم . و منم خداى صاحب ملك و پادشاهى و قدرت و توانايى . و مرا مى رسد كه همه آنچه را كه تقدير كرده ام جارى نمايم ، بر آنچه تدبير نموده ام . و مرا مى رسد كه تغيير دهم از اين امور ، آنچه را كه خواسته ام ، به سوى آنچه خواهم . و مرا مى رسد كه مقدّم دارم از اين مقدّرات ، آنچه را كه مؤخّر داشته ام ، و مؤخّر دارم ، آنچه را كه مقدم داشته ام از اين تدبيرات . و منم خدايى كه هر چه خواهم مى كنم ، و از آنچه مى كنم كسى نتواند كه مرا سؤال كند . و من خلق خود را از آنچه مى كنند ، سؤال خواهم كرد» .

.

ص: 24

. .

ص: 25

. .

ص: 26

. .

ص: 27

. .

ص: 28

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيِّ وَعُقْبَةَ جَمِيعاً ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَلَقَ الْخَلْقَ ، فَخَلَقَ مَنْ أَحَبَّ مِمَّا أَحَبَّ ، وَكَانَ مَا أَحَبَّ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِينَةِ الْجَنَّةِ ، وَخَلَقَ مَنْ أَبْغَضَ مِمَّا أَبْغَضَ ، وَكَانَ مَا أَبْغَضَ أَنْ خَلَقَهُ مِنْ طِينَةِ النَّارِ ، ثُمَّ بَعَثَهُمْ فِي الظِّلَالِ». فَقُلْتُ: وَأَيُّ شَيْءٍ الظِّلَالُ؟ فَقَالَ: «أَ لَمْ تَرَ إِلى ظِلِّكَ فِي الشَّمْسِ شَيْئاً وَلَيْسَ بِشَيْءٍ». «ثُمَّ بَعَثَ مِنْهُمُ النَّبِيِّينَ ، فَدَعَوْهُمْ إِلَى الْاءِقْرَارِ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، وَهُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللّهُ» ثُمَّ دَعَوْهُمْ إِلَى الْاءِقْرَارِ بِالنَّبِيِّينَ فَأَقَرَّ بَعْضُهُمْ ، وَأَنْكَرَ بَعْضٌ ، ثُمَّ دَعَوْهُمْ إِلى وَلَايَتِنَا ، فَأَقَرَّ بِهَا وَاللّهِ مَنْ أَحَبَّ ، وَأَنْكَرَهَا مَنْ أَبْغَضَ ، وَهُوَ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : «فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ» ». ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : «كَانَ التَّكْذِيبُ ثَمَّ».

4 _ بَابُ أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله أَوَّلُ مَنْ أَجَابَ وَأَقَرَّ لِلّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِالرُّبُوبِيَّةِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«أَنَّ بَعْضَ قُرَيْشٍ قَالَ لِرَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله : بِأَيِّ شَيْءٍ سَبَقْتَ الْأَنْبِيَاءَ وَأَنْتَ بُعِثْتَ آخِرَهُمْ وَخَاتَمَهُمْ؟ فَقَالَ: إِنِّي كُنْتُ أَوَّلَ مَنْ آمَنَ بِرَبِّي ، وَأَوَّلَ مَنْ أَجَابَ حَيْثُ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ ، «وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ» فَكُنْتُ أَنَا أَوَّلَ نَبِيٍّ قَالَ: بَلى ، فَسَبَقْتُهُمْ بِالْاءِقْرَارِ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّ».

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، إِنِّي لَأَرى بَعْضَ أَصْحَابِنَا يَعْتَرِيهِ النَّزَقُ وَالْحِدَّةُ وَالطَّيْشُ ، فَأَغْتَمُّ لِذلِكَ غَمّاً شَدِيداً ، وَأَرى مَنْ خَالَفَنَا، فَأَرَاهُ حَسَنَ السَّمْتِ؟ قَالَ:«لَا تَقُلْ حَسَنَ السَّمْتِ؛ فَإِنَّ السَّمْتَ سَمْتُ الطَّرِيقِ، وَلكِنْ قُلْ: حَسَنَ السِّيمَاءِ؛ فَإِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ: «سِيماهُمْ فِى وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» ». قَالَ: قُلْتُ: فَأَرَاهُ حَسَنَ السِّيمَاءِ، وَ لَهُ وَقَارٌ، فَأَغْتَمُّ لِذلِكَ؟ قَالَ: «لَا تَغْتَمَّ لِمَا رَأَيْتَ مِنْ نَزَقِ أَصْحَابِكَ ، وَلِمَا رَأَيْتَ مِنْ حُسْنِ سِيمَاءِ مَنْ خَالَفَكَ؛ إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ عليه السلام ، خَلَقَ تِلْكَ الطِّينَتَيْنِ ، ثُمَّ فَرَّقَهُمَا فِرْقَتَيْنِ ، فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ: كُونُوا خَلْقاً بِإِذْنِي ، فَكَانُوا خَلْقاً بِمَنْزِلَةِ الذَّرِّ يَسْعى ، وَقَالَ لِأَهْلِ الشِّمَالِ: كُونُوا خَلْقاً بِإِذْنِي ، فَكَانُوا خَلْقاً بِمَنْزِلَةِ الذَّرِّ يَدْرُجُ ، ثُمَّ رَفَعَ لَهُمْ نَاراً ، فَقَالَ: ادْخُلُوهَا بِإِذْنِي ، فَكَانَ أَوَّلَ مَنْ دَخَلَهَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله ، ثُمَّ اتَّبَعَهُ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَأَوْصِيَاؤُهُمْ وَأَتْبَاعُهُمْ . ثُمَّ قَالَ لِأَصْحَابِ الشِّمَالِ: ادْخُلُوهَا بِإِذْنِي ، فَقَالُوا: رَبَّنَا ، خَلَقْتَنَا لِتُحْرِقَنَا؟ فَعَصَوْا ، فَقَالَ لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ: اخْرُجُوا بِإِذْنِي مِنَ النَّارِ ، فَخَرَجُوا لَمْ تَكْلِمِ النَّارُ مِنْهُمْ كَلْماً ، وَلَمْ تُؤَثِّرْ فِيهِمْ أَثَراً ، فَلَمَّا رَآهُمْ أَصْحَابُ الشِّمَالِ قَالُوا: رَبَّنَا، نَرى أَصْحَابَنَا قَدْ سَلِمُوا ، فَأَقِلْنَا وَمُرْنَا بِالدُّخُولِ ، قَالَ: قَدْ أَقَلْتُكُمْ، فَادْخُلُوهَا ، فَلَمَّا دَنَوْا وَأَصَابَهُمُ الْوَهَجُ رَجَعُوا ، فَقَالُوا: يَا رَبَّنَا ، لَا صَبْرَ لَنَا عَلَى الِاحْتِرَاقِ ، فَعَصَوْا ، فَأَمَرَهُمْ بِالدُّخُولِ ثَلَاثاً ، كُلَّ ذلِكَ يَعْصُونَ وَيَرْجِعُونَ ، وَأَمَرَ أُولئِكَ ثَلَاثاً ، كُلَّ ذلِكَ يُطِيعُونَ وَيَخْرُجُونَ ، فَقَالَ لَهُمْ: كُونُوا طِيناً بِإِذْنِي ، فَخَلَقَ مِنْهُ آدَمَ عليه السلام ». قَالَ: «فَمَنْ كَانَ مِنْ هؤُلَاءِ لَا يَكُونُ مِنْ هؤُلَاءِ ، وَمَنْ كَانَ مِنْ هؤُلَاءِ لَا يَكُونُ مِنْ هؤُلَاءِ؛ وَمَا رَأَيْتَ مِنْ نَزَقِ أَصْحَابِكَ وَخُلُقِهِمْ ، فَمِمَّا أَصَابَهُمْ مِنْ لَطْخِ أَصْحَابِ الشِّمَالِ؛ وَمَا رَأَيْتَ مِنْ حُسْنِ سِيمَاءِ مَنْ خَالَفَكُمْ وَوَقَارِهِمْ ، فَمِمَّا أَصَابَهُمْ مِنْ لَطْخِ أَصْحَابِ الْيَمِينِ».

.

ص: 29

4 . باب در بيان اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله اوّل كسى است كه اجابت نمود ، و

محمد بن يحيى ، از محمد بن حسين ، از محمد بن اسماعيل ، از صالح بن عقبه ، از عبداللّه بن محمد جعفى و عقبه ، هر دو از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده اند كه فرمود :«خداى عز و جل خلايق را آفريد» (تا آخر آنچه در باب رواياتى كه در باب ولايت ، كه قريب است به باب تاريخ ، گذشت) . (1)

4 . باب در بيان اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله اوّل كسى است كه اجابت نمود ، و از براى خداى عز و جل به پروردگارى اقرار فرمودمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از حسن بن محبوب ، از صالح بن سهل ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه«بعضى ازقريش به رسول خدا صلى الله عليه و آله عرض كرد» (تا آخر آنچه در باب مولد پيغمبر صلى الله عليه و آله مذكور شد) . (2)

احمد بن محمد ، از محمد بن خالد ، از بعضى از اصحاب ما ، از عبداللّه بن سنان روايت كرده است كه گفت : به امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : فداى تو گردم! من بعضى از اصحاب خويش را مى بينم كه او را سبكى و تندى و بى عقلى عارض مى شود ، و از براى همين اندوه سختى به من مى رسد و بسيار غمناك مى شوم . و كسى را كه با ما مخالفت كرده؛ يعنى سنّى را مى بينم ، و او را خوش سمت مى بينم . حضرت فرمود :«مگو خوش سمت؛ زيرا كه سمت به معنى راه است ، وليكن بگو خوش سيما (و سيما نشانى است كه در رو باشد)؛ زيرا كه خداى عز و جل مى فرمايد : «سيماهُمْ فىُوجُوهِهِمْ...» (3) » . عبداللّه مى گويد : عرض كردم : بلى ، او را خوش سيما مى بينم ، و او را عقلى است استوار، و آرام دارد ، و براى اين امر بسيار غمناك مى شوم . فرمود : «غمناك مباش به جهت آنچه ديده اى از سبكى و شتاب اصحاب خويش ، و براى آنچه ديده اى از خوشى و نيكى سيماى آنكه با تو مخالفت كرده است . به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ چون اراده فرمود آدم عليه السلام را بيافريند ، آن دو سرشت را آفريد . بعد از آن ، آنها را جدا نمود و دو فرقه فرمود ، و به اصحاب دست راست فرمود : خلقى باشيد به اذن من؛ پس ايشان آفريدگانى شدند به منزله مورچگان كه مى شتافتند . و به اهل دست چپ فرمود : خلقى باشيد به اذن من؛ پس ايشان خلقى شدند به منزله مورچگان كه مى جنبيدند . بعد از آن ، از براى ايشان آتشى را بلند ساخت و فرمود : در اين آتش داخل شويد به اذن من . و اوّل كسى كه داخل آن شد ، محمد صلى الله عليه و آله بود . بعد از آن، پيغمبران اولوا العزم و اوصياى ايشان و پيروان ايشان ، آن حضرت را پيروى نمودند . پس به اصحاب دست چپ فرمود : در آن داخل شويد به اذن من . گفتند كه : اى پروردگار ما! ما را آفريدى از براى آنكه بسوزانى ما را ، و نافرمانى كردند و داخل نشدند . بعد از آن، به اصحاب دست راست فرمود : بيرون آييد از آتش به اذن من؛ پس ايشان بيرون آمدند ، در حالى كه آتش هيچ عضوى از اعضاى ايشان را مجروح نساخته و در ايشان اثرى نكرده بود . و چون اصحاب دست چپ ايشان را چنين ديدند، عرض كردند كه : اى پروردگار ما! ما اصحاب خود را مى بينيم كه صحيح و سالم از آتش بيرون آمده اند ، پس از لغزش ما درگذر ، و ما را امر كن به آنكه در آتش داخل شويم . خداى _ تعالى _ فرمود : از لغزش شما درگذشتم ، اكنون در آتش داخل شويد . و چون به آتش نزديك شدند و افروختگى و زبانه آن به ايشان رسيد ، برگشتند و گفتند : اى پروردگار ما! ما را صبرى بر سوختن نيست ، و نافرمانى كردند؛ پس سه مرتبه ايشان را به دخول در آن امر فرمود ، و در هر مرتبه نافرمانى مى كردند و برمى گشتند ، و سه مرتبه اصحاب دست راست را امر فرمود ، و در هر مرتبه اطاعت مى كردند و در آتش داخل مى شدند و بيرون مى آمدند . بعد از آن، به ايشان فرمود : گل شويد به اذن من . و آدم عليه السلام را از ايشان آفريد . و حضرت فرمود : پس هر كس كه از گروه مطيعان بود ، از گروه عاصيان نمى شود ، و هر كسى كه از گروه عاصيان بود ، از گروه مطيعان نمى گردد و يا به عكس . و آنچه از سبكى و شتاب اصحاب خويش و اخلاق ناپسنديده ايشان ديده اى ، ناشى [شده است] از آنچه به ايشان رسيده ، از آلودگى و مالش به اصحاب دست چپ ، و آنچه ديده اى از سيماى نيك آنان كه با شما مخالفت كرده اند ، و استوارى عقل و آرام ايشان ، ناشى شده است از آنچه به ايشان رسيده ، از آلودگى و مالش به اصحاب دست راست» .

.


1- .. مترجم ترجمه روايت را به دليل مشابهت با روايت دوم باب(فيه نتف و جوامع من الروايه فى الولايه) در جلد يك كافى نياورده و به آن جا ارجاع داده است .
2- .. مترجم ترجمه روايت را به دليل مشابهت با روايت ششم باب(مولد النبى صلى الله عليه و آله ، در جلد يك كافى نياورده و به آن جا ارجاع داده است .
3- .فتح ، 29 .

ص: 30

. .

ص: 31

. .

ص: 32

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«سُئِلَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : بِأَيِّ شَيْءٍ سَبَقْتَ وُلْدَ آدَمَ؟ قَالَ: إِنِّي أَوَّلُ مَنْ أَقَرَّ بِرَبِّي؛ إِنَّ اللّهَ أَخَذَ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ «وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلى» فَكُنْتُ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ».

5 _ بَابُ كَيْفَ أَجَابُوا وَهُمْ ذَرٌّعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : كَيْفَ أَجَابُوا وَهُمْ ذَرٌّ؟! قَالَ:«جَعَلَ فِيهِمْ مَا إِذَا سَأَلَهُمْ أَجَابُوهُ ، يَعْنِي فِي الْمِيثَاقِ».

6 _ بَابُ فِطْرَةِ الْخَلْقِ عَلَى التَّوْحِيدِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّه عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ: «فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها» ؟ قَالَ:«التَّوْحِيدُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها» : مَا تِلْكَ الْفِطْرَةُ؟ قَالَ:«هِيَ الْاءِسْلَامُ، فَطَرَهُمُ اللّهُ حِينَ أَخَذَ مِيثَاقَهُمْ عَلَى التَّوْحِيدِ، قَالَ: «أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ» وَفِيهِ الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ».

.

ص: 33

5 . باب در بيان اينكه خلايق چگونه اجابت نمودند و جواب دادند ، و

6 . باب در بيان فطرت خلايق بر توحيد

محمد بن يحيى ، از محمد بن حسن ، از على بن اسماعيل ، از محمد بن اسماعيل ، از سعدان بن مسلم ، از صالح بن سهل ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«از رسول خدا صلى الله عليه و آله سؤال شد كه به چه چيز بر فرزندان آدم پيشى گرفتى؟ فرمود :زيرا كه من اوّل كسى هستم كه به پروردگار خود اقرار نمودم . به درستى كه خدا پيمان از پيغمبران گرفت و ايشان را بر خود ايشان شاهد گردانيد ، كه آيا من پروردگار شما نيستم؟ گفتند : بلى ، تويى پروردگار ما. پس اوّل كسى كه جواب داد ، من بودم» .

5 . باب در بيان اينكه خلايق چگونه اجابت نمودند و جواب دادند ، و ايشان چون مورچگان بودندعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از بعضى از اصحاب ما ، از ابوبصير روايت كرده است كه گفت : به امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : فرزندان آدم چگونه جواب دادند و حال آنكه ايشان چون مورچگان بودند؟ فرمود :«در ايشان قرار داد آنچه را كه چون از ايشان سؤال كرد ، او را جواب دادند؛ يعنى در وقت پيمان» . (1)

6 . باب در بيان فطرت خلايق بر توحيد (2)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم : «فِطْرَةَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها» ؛ يعنى :«ملازم شويد آفرينش خدا را ، كه خدا مردم را بر آن آفريده در اول امر ، و دست از آن برمداريد» . حضرت فرمود : «آن فطرت ، توحيد است» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از عبداللّه سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : از آن حضرت سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «فِطْرَةَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْهْا» (3) كه اين فطرت چيست؟ فرمود :«آن فطرت ، اسلام است ، كه خدا ايشان را بر آن آفريد ، در هنگامى كه پيمان از ايشان گرفت بر توحيد و يگانگى آن جناب . و فرمود : «أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ» (4) . و در آن پيمان ، مؤمن و كافر داخل بودند» .

.


1- .. و مراد از آن ،چنانچه گفته اند : قوّه استعداديّه است ازبراى نفس ناطقه ، كه قابل كمالات و اعمال خير و نطق است ، به حيثيّتى كه چون سؤال واقع شود ، به زبان گفتار جواب دهند . (مترجم)
2- .. و فطرت _ به كسر فاء سعفص و سكون طاء حطّى _ ، آفرينش و ابتداى كار است . (مترجم)
3- .روم ، 30 .
4- .اعراف ، 112 .

ص: 34

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ ، عَنْ زُرَارَةَ ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها» . قَالَ:«فَطَرَهُمْ جَمِيعاً عَلَى التَّوْحِيدِ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ ، عَنْ زُرَارَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «حُنَفاءَ لِلّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ» . قَالَ:«الْحَنِيفِيَّةُ مِنَ الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَ اللّهُ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللّهِ». قَالَ: «فَطَرَهُمْ عَلَى الْمَعْرِفَةِ بِهِ» . قَالَ زُرَارَةُ: وَسَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى» الْايَةَ . قَالَ: «أَخْرَجَ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ ذُرِّيَّتَهُ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، فَخَرَجُوا كَالذَّرِّ ، فَعَرَّفَهُمْ وَأَرَاهُمْ نَفْسَهُ، وَلَوْ لَا ذلِكَ لَمْ يَعْرِفْ أَحَدٌ رَبَّهُ». وَ قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ ، يَعْنِي الْمَعْرِفَةَ بِأَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَالِقُهُ ، كَذلِكَ قَوْلُهُ: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللّهُ» ».

.

ص: 35

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از على بن رئاب ، از زراره روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «فِطْرَةَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها» . فرمود :«همه ايشان را بر توحيد آفريد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابن اذينه ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «حُنَفآء لِلّهِ غَيْرَ مُشْرِكينِ بِهِ» (1) ؛ يعنى :«در حالتى كه ميل كننده باشيد از همه اديان باطله به دين اسلام ، از براى خدا ، نه شرك آورندگان به او» . حضرت فرمود : «حنيفيّت و مسلمانى (كه ملّتى است قويم ، و طريقه اى است مستقيم ، و ميل است به دين راست و طرف حق و درست) ، از جمله آفرينشى است كه خدا مردم را بر آن آفريده . «لا تَبْديلَ لِخِلَقِ اللّه » (2) ؛ يعنى : «هيچ تبديل و تغييرى نيست از براى خلق خدا» . (3) و حضرت در شرح فطرت فرمود : «خدا ايشان را بر معرفت به او آفريد» . زراره مى گويد : و نيز آن حضرت را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَاِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنى آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى» (4) تا آخر آيه . يعنى : «و ياد كن چون فرا گرفت پروردگار تو از فرزندان آدم از پشت هاى ايشان؛ يعنى بيرون آورد از صلب هاى ايشان نسل ايشان را ، و گواه گردانيد ايشان را بر نفس هاى ايشان» ، (و ترجمه تتمّه آيه مذكور شد) . و حضرت فرمود : «بيرون آورد از پشت آدم نسل او را تا روز قيامت؛ پس ايشان بيرون آمدند چون مورچگان ، و خدا خود را به ايشان شناسانيد ، و خود را به ايشان نمود ، كه او را ديدند (يعنى به چشم دل ، نه به چشم سر) و اگر اين نبود ، كسى پروردگار خود را نمى شناخت» . و فرمود : «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر كه متولّد مى شود ، متولّد مى شود بر فطرت؛ يعنى معرفت به اينكه خداى عز و جلآفريننده او است . و همچنين است قول آن جناب : «وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ وَ الْاَرْضَ لَيَقُولَنَّ اللّه » (5) » كه در كتاب توحيد گذشت .

.


1- .حج ، 31 .
2- .روم ، 30 .
3- .. يعنى دينى كه حق تعالى از براى بندگان خلق فرموده ، و اين نهى است در صورت نفى؛ يعنى تبديل ندهند دين خود را كه از براى ايشان خلق شده ، و يا معنا آن است كه سزاوار نيست كه آن را تغيير دهند ، و يا هيچ كس نيست كه آن را تغيير دهد و محو و نابود گرداند . (مترجم)
4- .اعراف ، 172 .
5- .لقمان ، 25 ؛ زمر ، 38 .

ص: 36

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنِ أَبِي جَمِيلَةَ ، عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها» قَالَ:«فَطَرَهُمْ عَلَى التَّوْحِيدِ».

7 _ بَابُ كَوْنِ الْمُؤْمِنِ فِي صُلْبِ الْكَافِرِالْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُيَسِّرٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ نُطْفَةَ الْمُؤْمِنِ لَتَكُونُ فِي صُلْبِ الْمُشْرِكِ، فَلَا يُصِيبُهُ مِنَ الشَّرِّ شَيْءٌ ، حَتّى إِذَا صَارَ فِي رَحِمِ الْمُشْرِكَةِ، لَمْ يُصِبْهَا مِنَ الشَّرِّ شَيْءٌ حَتّى تَضَعَهُ ، فَإِذَا وَضَعَتْهُ، لَمْ يُصِبْهُ مِنَ الشَّرِّ شَيْءٌ حَتّى يَجْرِيَ عَلَيْهِ الْقَلَمُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام ، قَالَ: قُلْتُ لَهُ: إِنِّي قَدْ أَشْفَقْتُ مِنْ دَعْوَةِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَلى يَقْطِينٍ وَمَا وَلَدَ. فَقَالَ:«يَا أَبَا الْحَسَنِ، لَيْسَ حَيْثُ تَذْهَبُ، إِنَّمَا الْمُؤْمِنُ فِي صُلْبِ الْكَافِرِ بِمَنْزِلَةِ الْحَصَاةِ فِي اللَّبِنَةِ، يَجِيءُ الْمَطَرُ، فَيَغْسِلُ اللَّبِنَةَ، وَلَا يَضُرُّ الْحَصَاةَ شَيْئاً».

8 _ بَابُ إِذَا أَرَادَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَخْلُقَ الْمُؤْمِنَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُسْلِمٍ الْحُلْوَانِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْمَاعِيلَ الصَّيْقَلِ الرَّازِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَشَجَرَةً تُسَمَّى الْمُزْنَ ، فَإِذَا أَرَادَ اللّهُ أَنْ يَخْلُقَ مُؤْمِناً، أَقْطَرَ مِنْهَا قَطْرَةً، فَلَا تُصِيبُ بَقْلَةً وَلَا ثَمَرَةً أَكَلَ مِنْهَا مُؤْمِنٌ أَوْ كَافِرٌ إِلَا أَخْرَجَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مِنْ صُلْبِهِ مُؤْمِناً».

.

ص: 37

7 . باب در بيان بودن مؤمن در صلب كافر

8 . باب در بيان اينكه چون خدا اراده فرمايد كه مؤمن را بيافريند

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن فضّال ، از ابوجميله ، از محمد حلبى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «فِطْرَةَ اللّهِ الَّتى فَطَرَ النّاسَ عَلَيْها» كه فرمود :«ايشان را بر توحيد آفريد» .

7 . باب در بيان بودن مؤمن در صلب كافر (1)حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از حسن بن على وشّاء ، از على بن ميسّر روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«نطفه مؤمن در صلب مشرك مى باشد ، و از بدى و كفر پدر چيزى به او نمى رسد، تا آنكه چون در زهدان زن مشركه منتقل شود ، از بدى و كفر مادر چيزى به او نرسد، تا آنكه او را بر زمين گذارد و بزايد ، و چون او را بر زمين گذارد ، چيزى از بدى به او نرسد، تا آنكه قلم بر او جارى گردد و مكلّف شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از على بن يقطين ، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم : من ترسيده ام از نفرين امام جعفر صادق عليه السلام بر يقطين و آنچه زاد؛ چه على از فرزندان يقطين بود ، و حضرت بر يقطين و اولادش نفرين و لعنت فرموده بود؛ پس حضرت به على فرمود :«اى ابوالحسن! امر چنان نيست كه تو اعتقاد كرده و به سوى آن رفته اى . جز اين نيست كه مؤمن در صلب كافر ، به منزله سنگريزه است در خشت خام؛ باران مى آيد و خشت خام را مى شويد و هيچ زيان به سنگريزه نمى رساند» .

8 . باب در بيان اينكه چون خدا اراده فرمايد كه مؤمن را بيافريندمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از ابراهيم بن مسلم حلوانى ، از ابواسماعيل صيقل رازى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در بهشت درختى است كه آن را مُزْن مى نامند» (2) . و حضرت فرمود : چون خدا اراده فرمايد كه مؤمنى را بيافريند ، چكيده اى از آن درخت بچكاند؛ پس آن چكيده به تره و ميوه اى نرسد ، مگر آنكه خداى عز و جل از صلب آنكه آن را مى خورد ، مؤمنى را بيرون مى آورد؛ خواه مؤمن آن را بخورد ، و خواه كافر» .

.


1- .. و صلب _ به ضمّ صاد و سكون لام _ ، استخوان پشت است كه فرزند از آن به وجود مى آيد . (مترجم)
2- .. و مزن _ بر وزن قفل _ ، ابر و ابرهاى سفيد است ، و شايد كه آن درخت را مزن ناميده باشند ، از براى آنكه مانند ابر، آب بسيارى را برداشته . (مترجم)

ص: 38

9 _ بَابٌ فِي أَنَّ الصِّبْغَةَ هِيَ الْاءِسْلَامُعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «صِبْغَةَ اللّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً» قَالَ:«الْاءِسْلَامُ». وَ قَالَ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ: «فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى» قَالَ: «هِيَ الْاءِيمَانُ بِاللّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ سِرْحَانَ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ فَرْقَدٍ، عَنْ حُمْرَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «صِبْغَةَ اللّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً» قَالَ:«الصِّبْغَةُ هِيَ الْاءِسْلَامُ».

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ، عَنْ أَبَانٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «صِبْغَةَ اللّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبْغَةً» قَالَ:«الصِّبْغَةُ هِيَ الْاءِسْلَامُ». وَ قَالَ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ: «فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى» قَالَ: «هِيَ الْاءِيمَانُ».

.

ص: 39

9 . باب در بيان اينكه صبغة اللّه ، اسلام است

9 . باب در بيان اينكه صبغة اللّه ، اسلام است (1)على بن ابراهيم ، از پدرش و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد هر دو روايت كرده اند ، از ابن محبوب ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام در قول خداى عز و جل : «صِبْغَةَ اللّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبغْةً» (2) كه آن حضرت فرمود :«صبغه ، اسلام است» . و گفت حضرت در قول خداى عز و جل : «فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الُْوثْقى» فرمود : «عروه وثقى ، ايمان است به خدا در حالتى كه تنها است و او را شريكى نيست» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از داود بن سرحان ، از عبداللّه بن فرقد ، از حمران ، از امام جعفر صادق عليه السلام در قول خداى عز و جل : «صِبْغَةَ اللّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبغْةً» كه آن حضرت فرمود :«صبغه ، اسلام است» .

حميد بن زياد ، از حسن بن محمد بن سماعه ، از چندين نفر ، از ابان ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «صِبْغَةَ اللّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ صِبغْةً» كه آن حضرت فرمود :«صبغه، اسلام است» . و گفت آن حضرت در قول خداى عز و جل : «فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُروَةِ الُْوثْقى» (3) فرمود : «عروه وثقى ، ايمان است» . (4)

.


1- .. و صبغه _ به كسر صاد و سكون باء ابجد _ ، در اصل لغت ، به معنى رنگ و نوعى رنگ كردن است ، و به معناى دين و آفريدن نيز استعمال مى شود ، به علامت آرايش و غير آن . (مترجم)
2- .. بقره ، 130 . ايمان ما رنگ آميزى خدا است و كيست كه رنگ آميزيش بهتر از خدا باشد .
3- .بقره ، 256 .
4- .. و مخفى نماند كه اگر كلينى رضى الله عنه در عنوان چنين مى فرمود : صبغه ، اسلام است و عروه وثقى ، ايمان ، انسب و اولى بود . (مترجم)

ص: 40

10 _ بَابٌ فِي أَنَّ السَّكِينَةَ هِيَ الْاءِيمَانُمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ» قَالَ:«هُوَ الْاءِيمَانُ». قَالَ: وَسَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» قَالَ: «هُوَ الْاءِيمَانُ».

عَنْهُ، عَنْ أَحْمَدَ، عَنْ صَفْوَانَ، عَنْ أَبَانٍ، عَنِ الْفُضَيلِ، قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «أُولئِكَ كَتَبَ فِى قُلُوبِهِمُ الْاءِيمانَ» : هَلْ لَهُمْ فِيمَا كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمْ صُنْعٌ؟ قَالَ:«لَا».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنِ الْعَلَاءِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«السَّكِينَةُ : الْاءِيمَانُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ وَهِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَغَيْرِهِمَا، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «هُوَ الَّذِى أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ» قَالَ:«هُوَ الْاءِيمَانُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ جَمِيلٍ ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ: «هُوَ الَّذِى أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِى قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ» قَالَ:«هُوَ الْاءِيمَانُ». قَالَ : قُلْتُ: «وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» ؟ قَالَ: «هُوَ الْاءِيمَانُ» . وَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالى: «وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى» ؟ قَالَ: «هُوَ الْاءِيمَانُ».

.

ص: 41

10 . باب در بيان اينكه سكينه ، ايمان است

10 . باب در بيان اينكه سكينه ، ايمان است (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از ابوحمزه ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «أَنْزَلَ السَّكينَةَ فى قُلُوبِ الْمُؤمِنينَ» (2) فرمود :«سكينه، ايمان است» . ابوحمزه مى گويد : و نيز از آن حضرت سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» (3) . فرمود : «روح ، ايمان است» . و ترجمه آيه اين است كه : «و تقويت كرد ايشان را به چيزى كه دل به آن زنده شود ، از جانب خود ».

از او ، از احمد ، از صفوان ، از ابان ، از فضيل روايت است كه گفت : به امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : «اُولئِكَ كَتَبَ فى قُلُوبِهِمُ الاْيمانَ» (4) ؛ يعنى :«آن گروه كه با دشمنان خدا دوستى نكنند ، خدا ايمان را در دل هاى ايشان نوشته و ثبت فرموده [است]» . راوى مى گويد : عرض كردم : آيا ايشان را در آنچه خدا در دل هاى ايشان نوشته ، كارى گرى و صنعتى هست؟ فرمود : «نه» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابن محبوب ، از علا ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«سكينه ، ايمان است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حفص بن بخترى و هشام بن سالم و غير ايشان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «هُوَ الَّذى أَنْزَلَ السَّكينَةَ فى قُلُوبِ الْمُؤمِنينَ» فرمود :«سكينه ، ايمان است» . و ترجمه آيه اين است كه او است آنكه فرو فرستاد چيزى را كه موجب آرام و آسايش است در دل هاى مومنان .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى بن عبيد ، از يونس ، از جميل روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل «هُوَ الَّذى أَنْزَلَ السَّكينَةَ فى قُلُوبِ الْمُؤمِنينَ» ، فرمود :«سكينه ، ايمان است» . راوى مى گويد : عرض كردم : «وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ» ؟ فرمود : «روح ، ايمان است» . و نيز سؤال كردم از قول آن جناب : «وَ أَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقوى» (5) . فرمود : «آن، ايمان است» . (و ترجمه آيه اين است كه : و لازم گردانيد _ يعنى ثابت ساخت _ خداى تعالى ، كلمه اى را كه سبب پرهيزگارى باشد از طغيان و عدوان) .

.


1- .. و سَكينه _ به فتح سين و كسر كاف _ ، در لغت به معنى آرامش و آسايش است . (مترجم)
2- .. فتح ، 4 : آرامش را بر دلهاى مؤمنان فرو فرستاد .
3- .مجادله ، 22 .
4- .مجادله ، 22 .
5- .فتح ، 26 .

ص: 42

11 _ بَابُ الْاءِخْلَاصِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «حَنِيفاً مُسْلِماً» قَالَ:«خَالِصاً مُخْلِصاً ، لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ إِلى أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَا أَيُّهَا النَّاسُ ، إِنَّمَا هُوَ اللّهُ وَالشَّيْطَانُ ، وَالْحَقُّ وَالْبَاطِلُ ، وَالْهُدى وَالضَّلَالَةُ ، وَالرُّشْدُ وَالْغَيُّ ، وَالْعَاجِلَةُ وَالْاجِلَةُ وَالْعَاقِبَةُ، وَالْحَسَنَاتُ وَالسَّيِّئَاتُ، فَمَا كَانَ مِنْ حَسَنَاتٍ فَلِلّهِ، وَمَا كَانَ مِنْ سَيِّئَاتٍ فَلِلشَّيْطَانِ لَعَنَهُ اللّهُ».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام :«أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ _ كَانَ يَقُولُ: طُوبى لِمَنْ أَخْلَصَ لِلّهِ الْعِبَادَةَ وَالدُّعَاءَ، وَلَمْ يَشْغَلْ قَلْبَهُ بِمَا تَرى عَيْنَاهُ، وَلَمْ يَنْسَ ذِكْرَ اللّهِ بِمَا تَسْمَعُ أُذُنَاهُ، وَلَمْ يَحْزُنْ صَدْرَهُ بِمَا أُعْطِيَ غَيْرُهُ».

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْمِنْقَرِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» قَالَ:«لَيْسَ يَعْنِي أَكْثَرَكُمْ عَمَلاً، وَلكِنْ أَصْوَبَكُمْ عَمَلاً، وَإِنَّمَا الْاءِصَابَةُ خَشْيَةُ اللّهِ وَالنِّيَّةُ الصَّادِقَةُ وَالْحَسَنَةُ». ثُمَّ قَالَ: «الْاءِبْقَاءُ عَلَى الْعَمَلِ حَتّى يَخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ، وَالْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِي لَا تُرِيدُ أَنْ يَحْمَدَكَ عَلَيْهِ أَحَدٌ إِلَا اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ، وَالنِّيَّةُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ، أَلَا وَإِنَّ النِّيَّةَ هِيَ الْعَمَلُ»، ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ عَزَّ وَجَلَّ: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ» : «يَعْنِي عَلى نِيَّتِهِ».

.

ص: 43

11 . باب در بيان اخلاص

11 . باب در بيان اخلاص (1)على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از عبداللّه بن مسكان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در قول خداى _ تعالى _ : «حَنيفا مُسْلِما» (2) ؛ يعنى :«وليكن ابراهيم ميل كننده و گردنده بود از عقايد باطله به دين حق ، و گردن گذارنده و اقامت كننده به دين اسلام ، و منقاد[و مطيع] اوامر و نواهى ». راوى مى گويد : حضرت فرمود : «يعنى خالص و مخلص بود ، كه چيزى از پرستش بتان در او نبود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از پدرش كه آن را مرفوع ساخته به سوى امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : اى گروه مردمان! جز اين نيست كه خداست و شيطان ، و حق و باطل ، و هدايت و ضلالت ، و راه راست و گمراهى ، و دنيا و شتابان، و آخرت و آخر كار ، و نيكى ها و بدى ها ، (يا ثواب ها و گناهان)؛ پس آنچه از خوبى ها باشد ، از براى خداست و آنچه از بدى ها باشد ، از براى شيطان است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن اسباط ، از ابوالحسن حضرت امام رضا عليه السلام ، كه:«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ مكرّر مى فرمود : خوشا حال كسى كه عبادت و دعا را از براى خدا خالص گرداند ، و دل خويش را مشغول نسازد به آنچه چشم هايش ببيند ، و ياد خدا را فراموش نكند به آنچه گوش هايش بشنود ، و اندوه در سينه اش جا نگيرد به آنچه به غير او عطا شده است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از قاسم بن محمد ، از منقرى ، از سفيان بن عينيه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل «لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً» (3) ؛ يعنى : «حق تعالى مرگ و زندگانى را آفريد تا بيازمايد شما را؛ يعنى با شما معامله آزمايندگان كند ، تا ظاهر شود كه در اهل تكليف ، كدام يك از شما نيكوتريد از روى عمل و كردار» . راوى مى گويد : حضرت فرمود :«چنان نيست كه مقصود خدا اين باشد كه عمل كدام يك بيشتر است ، وليكن مراد اين است كه كردار كدام يك از شما صواب تر و درست تر است ، و جز اين نيست كه صواب گفتن و صواب يافتن ، ترس خداست ، و نيّت درست با ترس» . بعد از آن فرمود : «باقى گذاشتن عمل و بر هم نزدن آن ، تا آنكه خالص باشد (و چهره زيبايش به غبار ناملايمى تيره نشود) ، از خود عمل سخت تر است . و عمل خالص آن است كه نخواسته باشى كه كسى غير از خداى عز و جل تو را بر آن ستايش كند . و نيّت ، از خود عمل بهتر است . و بدان و آگاه باش! كه نيّت ، عمل است»؛ پس قول خداى عز و جل را تلاوت فرمود : «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ» (4) ؛ يعنى : «بگو كه هر يك از مؤمن و كافر كار مى كند بر طريقه اى كه مشاكل [و شبيه ]حال و اعتقاد او باشد» . و حضرت فرمود : «يعنى كار مى كند بر نيّت خويش» .

.


1- .. و اخلاص _ به كسر همزه _ ، خالص و پاك كردن است ، و با كسى دوستى بى ريا داشتن ، و عبادت بى ريا كردن ، و دين بى ريا داشتن . حاصل آنكه اخلاص ، آن است كه از غير خدا مبرّا باشد ، و روى دل با جناب حق تعالى داشته باشد ، و هر كار كه كند ، و هر گفتار كه گويد ، قطع نظر از خلق كند ، و به مدح و ذمّ ايشان التفات ننمايد . (مترجم)
2- .آل عمران ، 67 .
3- .هود ، 7 ؛ ملك ، 2 .
4- .اسرا ، 84 .

ص: 44

وَ بِهذَا الْاءِسْنَادِ ، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ: «إِلاّ مَنْ أَتَى اللّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» قَالَ:«الْقَلْبُ السَّلِيمُ الَّذِي يَلْقى رَبَّهُ وَلَيْسَ فِيهِ أَحَدٌ سِوَاهُ». قَالَ: «وَ كُلُّ قَلْبٍ فِيهِ شِرْكٌ أَوْ شَكٌّ فَهُوَ سَاقِطٌ، إِنَّمَا أَرَادُوا بِالزُّهْدِ فِي الدُّنْيَا لِتَفْرُغَ قُلُوبُهُمْ لِلآخِرَةِ».

وَ بِهذَا الْاءِسْنَادِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ السُدِّيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ:«مَا أَخْلَصَ عَبْدٌ الْاءِيمَانَ بِاللّهِ أَرْبَعِينَ يَوْماً _ أَوْ قَالَ : مَا أَجْمَلَ عَبْدٌ ذِكْرَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَرْبَعِينَ يَوْماً _ إِلَا زَهَّدَهُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي الدُّنْيَا، وَبَصَّرَهُ دَاءَهَا وَدَوَاءَهَا، وَأَثْبَتَ الْحِكْمَةَ فِي قَلْبِهِ، وَأَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ». ثُمَّ تَلَا: « «إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِى الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِى الْمُفْتَرِينَ» ؛ فَلَا تَرى صَاحِبَ بِدْعَةٍ إِلَا ذَلِيلاً، وَمُفْتَرِياً عَلَى اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ وَعَلى رَسُولِهِ وَعَلى أَهْلِ بَيْتِهِ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمْ _ إِلَا ذَلِيلاً».

.

ص: 45

و به همين اسناد روايت است كه گفت : سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «اِلّا مَنْ أَتَى اللّهَ بِقَلبٍ سَليمٍ» (1) ؛ يعنى :«روزى كه مال و پسران سود ندهند ، مگر كسى را كه بيايد خدا را با دلى سالم؛ يعنى درست و رهيده ». و حضرت فرمود : «دل سليم آن است كه پروردگار خويش را ملاقات مى كند ، و در آن دوستى كسى غير از خدا نيست . و هر دلى كه در آن شرك يا شكى باشد ، فرومايه و افتاده است . و جز اين نيست كه مراد خدا اين است كه بيايد در نزد خدا با زهد و بى رغبتى در دنيا ، كه در دنيا از حبّ آن سالم باشد ، تا دل هاى ايشان از براى آخرت و تحصيل آن فارغ باشد» .

و به همين اسناد ، از سفيان بن عينيه ، از سدّىّ ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«هيچ بنده اى چهل روز ايمان به خدا را خالص نگردانيد ، يا فرمود : هيچ بنده اى چهل روز ياد خدا را نيكو نكرد ، مگر آنكه خدا او را زاهد و بى رغبت در دنيا گردانيد ، و او را به درد دنيا و دواى آن بينا كرد ، و حكمت را در دلش ثابت نمود ، و زبانش را با آن گويا فرمود» . بعد از آن، اين آيه را تلاوت كرد كه : «اِنّ الَّذينَ اتَّخَذُوا الْعِجلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فىِ الْحَيوةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجزِى الْمُفْتَريَنَ» (2) ؛ يعنى : «به درستى كه آنان كه فرا گرفتند گوساله را و آن را خداى خويش گردانيدند ، زود باشد كه برسد ايشان را خشم سختى از جانب پروردگار ايشان ، و خوارى بزرگى در زندگانى دنيا ، و همچنان كه جزا داديم گوساله پرستان را ، جزا خواهيم داد دروغ بافندگان را» . و حضرت فرمود : «پس هيچ صاحب بدعتى را نمى بينى ، مگر خوار ، و هيچ دروغگويى را نمى بينى كه بر خداى عز و جل و بر رسول او و بر اهل بيت آن حضرت _ صلى الله عليهم _ افترا بندد ، مگر حقير و بى مقدار» .

.


1- .شعرا ، 89 .
2- .اعراف، 152.

ص: 46

12 _ بَابُ الشَّرَائِعِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ جَمِيعاً، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ أَعْطى مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله شَرَائِعَ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى عليهم السلام التَّوْحِيدَ وَالْاءِخْلَاصَ وَخَلْعَ الْأَنْدَادِ ، وَالْفِطْرَةَ الْحَنِيفِيَّةَ السَّمْحَةَ ، وَ لَا رَهْبَانِيَّةَ ، وَلَا سِيَاحَةَ ، أَحَلَّ فِيهَا الطَّيِّبَاتِ ، وَحَرَّمَ فِيهَا الْخَبَائِثَ، وَوَضَعَ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ. ثُمَّ افْتَرَضَ عَلَيْهِ فِيهَا الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ وَالصِّيَامَ وَالْحَجَّ وَالْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَلَالَ وَالْحَرَامَ وَالْمَوَارِيثَ وَالْحُدُودَ وَالْفَرَائِضَ وَالْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللّهِ ، وَزَادَهُ الْوُضُوءَ، وَفَضَّلَهُ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَبِخَوَاتِيمِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالْمُفَصَّلِ، وَأَحَلَّ لَهُ الْمَغْنَمَ وَالْفَيْءَ، وَنَصَرَهُ بِالرُّعْبِ، وَجَعَلَ لَهُ الْأَرْضَ مَسْجِداً وَطَهُوراً، وَأَرْسَلَهُ كَافَّةً إِلَى الْأَبْيَضِ وَالْأَسْوَدِ، وَالْجِنِّ وَالْاءِنْسِ، وَأَعْطَاهُ الْجِزْيَةَ وَأَسْرَ الْمُشْرِكِينَ وَفِدَاهُمْ، ثُمَّ كُلِّفَ مَا لَمْ يُكَلَّفْ أَحَدٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ، وَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ سَيْفٌ مِنَ السَّمَاءِ فِي غَيْرِ غِمْدٍ ، وَقِيلَ لَهُ: قَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاّ نَفْسَكَ».

.

ص: 47

12 . باب در بيان شريعت ها

12 . باب در بيان شريعت ها (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از احمد بن محمد بن ابى نصر و چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابراهيم بن محمد ثقفى ، از محمد بن مروان و همه ، از ابان بن عثمان ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده اند كه فرمود : «خداى _ تبارك و تعالى _ محمد صلى الله عليه و آله را شريعت هاى نوح و ابراهيم و موسى و عيسى عليهم السلام عطا فرمود ، و آنها توحيد است و اخلاص در عمل و انداختن همتايان و شريكان در عبادت، از براى خدا . و خلقت حنيفيه و ملّت مستقيمه ، درست و آسان ، و رهبانيت و سياحت (2) در آن نيست . و چيزهاى پاكيزه را در اين شريعت، مجموعه حلال كرد ، و چيزهاى پليد را در آن حرام گردانيد ، و بار گرانى را كه بر ايشان بار بود ، بر زمين گذاشت ، و غل ها و بندها را كه بر ايشان بود ، برداشت . (و مراد آن است كه تكاليف شاقّه و امور مشكله را ساقط نمود .) بعد از آن، در ميان آنها نماز و زكات و روزه و حجّ و امر به معروف و نهى از منكر و حلال و حرام و ميراث ها و حدود و واجبات و جهاد در راه خدا را بر او واجب گردانيد ، و پيغمبر را وضو زياد فرمود [كه] به هيچ يك از ايشان نداده بود ، و او را زيادتى داد به فاتحه الكتاب كه سوره حمد است ، و به خواتيم سوره بقره (كه از «ءَامَنَ الرَّسُولُ» (3) است تا آخر) ، و مفصّل از قرآن (كه از سوره جاثيه يا قتال[=سوره محمد ]يا حجرات است تا آخر آن) ، و غنيمت و فى ء را از براى او حلال گردانيد ، و او را به ترس يارى نمود(چه رو به هر سمتى كه مى فرمود ، تا شصت منزل مى ترسيدند و ترس آن حضرت در دل ايشان مى افتاد) ، و زمين را از برايش مسجد و پاك كننده قرار داد (كه در هر موضع از آن نماز تواند كرد ، و بر هر جزوى از آن تيمّم مى نمود ، مگر آنچه به دليل بيرون باشد) ، و او را فرستاد ، فرستادنى عامّ و شامل ، كه هر كسى را فرا گرفت ، و مبعوث بود به سوى سفيد و سياه و جنّ و انس . و جزيه و اسير كردن مشركان و فداء گرفتن (4) از ايشان را به او عطا فرمود . بعد از آن، تكليف شد به چيزى كه هيچ يك از پيغمبران به آن مكلّف نشده بودند ، و آن، اين است كه خدا شمشير برهنه اى را كه در غلاف نبود ، از آسمان بر او فرو فرستاد و به آن حضرت فرمود : «قاتِلْ فى سَبيلِ اللّهِ لا تُكَلَّفُ اِلّا نَفْسَكَ» (5) » . و در قرآن «فَقاتِلْ» ، با فاء است؛ يعنى :«پس كارزار كن با كافران ، كه تكليف نشدى در باب جهاد ، مگر به فعل نفس خويش». (يعنى نه فعل غير خود؛ زيرا كه از تخلف ديگران از جهاد ، ضررى به تو نمى رسد؛ بلكه ضرر تو ، به ترك امر جهاد نفس است؛ پس سبقت نما به جهاد ، اگرچه هيچ كس تو را يارى و همراهى نكند ، در آنچه نصرت دهنده و ياور و معين تو خداى _ تعالى _ است ، نه لشكر) .

.


1- .. و شريعت ، آب خوردن گاه است . و از اينجا است كه راه و روش ، كه خداى _ تعالى _ قرار داده ، آن را شريعت مى گويند . و گاهى شريعت را نسبت به رسولانى كه مبيّن آن اند مى دهند ، و مى گويند ، شريعت محمد صلى الله عليه و آله و شريعت نوح و امثال آن . (مترجم)
2- .. و رهبانيت، امرى است مركّب از ترك زنان و عزلت از مردمان و ترك مطعومات و مشروبات لذيذه و ملبوسات فاخره . و سياحت به معنى دنياگردى است . (مترجم)
3- .. بقره ، آيه 285 .
4- .. و فداء _ به مدّ و كسر فاء و به قصر و فتح آن _ ، مالى است كه از براى خريدن خود داده شود .
5- .نساء، 84.

ص: 48

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» ؟ فَقَالَ:«نُوحٌ وَإِبْرَاهِيمُ وَمُوسى وَعِيسى وَمُحَمَّدٌ صَلَّى اللّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَعَلَيْهِمْ» . قُلْتُ: كَيْفَ صَارُوا أُولِي الْعَزْمِ؟ قَالَ: «لِأَنَّ نُوحاً عليه السلام بُعِثَ بِكِتَابٍ وَشَرِيعَةٍ، وَكُلُّ مَنْ جَاءَ بَعْدَ نُوحٍ أَخَذَ بِكِتَابِ نُوحٍ وَشَرِيعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ حَتّى جَاءَ إِبْرَاهِيمُ عليه السلام بِالصُّحُفِ وَبِعَزِيمَةِ تَرْكِ كِتَابِ نُوحٍ لَا كُفْراً بِهِ، فَكُلُّ نَبِيٍّ جَاءَ بَعْدَ إِبْرَاهِيمَ أَخَذَ بِشَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ وَمِنْهَاجِهِ وَبِالصُّحُفِ حَتّى جَاءَ مُوسى عليه السلام بِالتَّوْرَاةِ وَشَرِيعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ وَبِعَزِيمَةِ تَرْكِ الصُّحُفِ، وَكُلُّ نَبِيٍّ جَاءَ بَعْدَ مُوسى أَخَذَ بِالتَّوْرَاةِ وَشَرِيعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ حَتّى جَاءَ الْمَسِيحُ عليه السلام بِالْاءِنْجِيلِ وَبِعَزِيمَةِ تَرْكِ شَرِيعَةِ مُوسى وَمِنْهَاجِهِ ، فَكُلُّ نَبِيٍّ جَاءَ بَعْدَ الْمَسِيحِ أَخَذَ بِشَرِيعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ حَتّى جَاءَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله ، فَجَاءَ بِالْقُرْآنِ وَبِشَرِيعَتِهِ وَمِنْهَاجِهِ ؛ فَحَلَالُهُ حَلَالٌ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، وَحَرَامُهُ حَرَامٌ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ؛ فَهؤُلَاءِ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ عليهم السلام ».

.

ص: 49

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از سماعة بن مهران كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم و سؤال نمودم در باب قول خداى عز و جل «فَاْصْبِرْ كَما صَبَرَ اُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ» (1) ؛ يعنى :«پس صبر كن ، چنان كه صبر كردند صاحبان عزم و آهنگ از پيغمبران مرسل». فرمود : «ايشان، نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمداند _ صلى اللّه عليه و آله و عليهم _ ». عرض كردم : چگونه ايشان اولوا العزم شده اند؟ فرمود : «زيرا كه نوح مبعوث شد با كتاب و شريعتى ، و هر كه بعد از نوح عليه السلام آمد ، به كتاب و شريعت و طريقه نوح عمل كرد ، تا آنكه حضرت ابراهيم عليه السلام با صحيف ها[كتاب ها] و عزيمت آمد. (2) و بعد از آنكه آمد ، كتاب نوح را وا گذاشت ، نه از روى نگرويدن به آن؛ بلكه به جهت مصلحت مردمان و زمان؛ پس هر پيغمبرى كه بعد از ابراهيم آمد ، شريعت و طريقه ابراهيم ، و به صحيف هاى آن حضرت عمل كرد ، تا آنكه حضرت موسى آمد ، با تورات و شريعت و طريقه و عزيمتى كه داشت ، و صحيف هاى ابراهيم را ترك كرد؛ پس هر پيغمبرى كه بعد از موسى آمد ، به تورات و به شريعت و طريقه موسى عمل كرد ، تا آنكه حضرت مسيح عيسى بن مريم با انجيل و عزيمت آمد ، و شريعت و طريقه موسى را ترك نمود؛ پس هر پيغمبرى كه بعد از مسيح آمد ، به شريعت و طريقه آن حضرت عمل كرد ، تا آنكه حضرت محمد صلى الله عليه و آله آمد؛ پس قرآن و شريعت و طريقه خويش را آورد ، و حلال آن حضرت حلال است تا روز قيامت ، و حرام او حرام است تا روز قيامت» (كه آنچه را كه آن حضرت حلال يا حرام گردانيده ، بعد از اين تغيير و تبديلى در آن راه نيابد؛ زيرا كه پيغمبرى بعد از او نمى آيد تا روز قيامت) . و حضرت عليه السلام فرمود : «پس اين گروه اولوا العزم، از رسولان اند عليهم السلام » .

.


1- .احقاف، 35.
2- .. و عزيمت ، دل بر كارى بستن است و آنچه ترك آن نشايد ، به خلاف رخصت . (مترجم)

ص: 50

13 _ بَابُ دَعَائِمِ الْاءِسْلَامِحَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ الزِّيَادِيِّ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ ، عَنِ الْفُضَيْلِ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«بُنِيَ الْاءِسْلَامُ عَلى خَمْسٍ : عَلَى الصَّلَاةِ ، وَالزَّكَاةِ ، وَالصَّوْمِ ، وَالْحَجِّ ، وَالْوَِلَايَةِ ؛ وَلَمْ يُنَادَ بِشَيْءٍ كَمَا نُودِيَ بِالْوَِلَايَةِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ، عَنْ عَجْلَانَ أَبِي صَالِحٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَوْقِفْنِي عَلى حُدُودِ الْاءِيمَانِ . فَقَالَ :«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ ، وَالْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَصَلَاةُ الْخَمْسِ ، وَأَدَاءُ الزَّكَاةِ ، وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَحِجُّ الْبَيْتِ ، وَوَلَايَةُ وَلِيِّنَا ، وَعَدَاوَةُ عَدُوِّنَا ، وَالدُّخُولُ مَعَ الصَّادِقِينَ» .

.

ص: 51

13 . باب در بيان ستون هاى دين اسلام

13 . باب در بيان ستون هاى دين اسلامحديث كرد مرا حسين بن محمد اشعرى ، از معلّى بن محمد زيادى ، از حسن بن على وشّاء كه گفت : حديث كرد ما را ابان بن عثمان ، از فضيل ، از ابوحمزه ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«دين اسلام بر پنج چيز بنا شده : بر نماز و زكات و روزه و حجّ و ولايت اهل بيت . و به چيزى از اينها ندا در داده نشد ، مانند آنچه به ولايت ندا در داده شد» . (1)

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس بن عبدالرحمان ، از عجلان بن ابى صالح روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : مرا بر حدود ايمان مطّلع گردان . فرمود :«شهادت دادن است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و اينكه محمد رسول خدا است ، و اقرار كردن به آنچه محمد آن را از نزد خدا آورده ، و نماز پنج گانه و اداى زكات و روزه ماه مبارك رمضان و حجّ خانه خدا ، و دوستى با دوست ما ، و دشمنى با دشمن ما ، و داخل شدن (در امر دين) با راست گويان» .

.


1- .. (چه، در غدير خم در حضور جميع كثيرى ، به وضعى اظهار آن شد كه همه فهميدند ، با آنچه پيش از آن و بعد از آن اتفاق افتاده) .

ص: 52

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ ، عَنْ عَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«بُنِيَ الْاءِسْلَامُ عَلى خَمْسٍ : عَلَى الصَّلَاةِ ، وَالزَّكَاةِ ، وَالْحَجِّ، وَالصَّوْمِ ، وَالْوَِلَايَةِ ؛ وَلَمْ يُنَادَ بِشَيْءٍ كَمَا نُودِيَ بِالْوَِلَايَةِ ، فَأَخَذَ النَّاسُ بِأَرْبَعٍ وَتَرَكُوا هذِهِ» يَعْنِي الْوَِلَايَةَ .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِالْعَرْزَمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ الصَّادِقِ عليه السلام ، قَالَ :«أَثَافِيُّ الْاءِسْلَامِ ثَلَاثَةٌ : الصَّلَاةُ ، وَالزَّكَاةُ ، وَالْوَِلَايَةُ ، لَا تَصِحُّ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ إِلَا بِصَاحِبَتَيْهَا» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ وَعَبْدِ اللّهِ بْنِ الصَّلْتِ جَمِيعاً ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ زُرَارَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«بُنِيَ الْاءِسْلَامُ عَلى خَمْسَةِ أَشْيَاءَ : عَلَى الصَّلَاةِ ، وَالزَّكَاةِ ، وَالْحَجِّ ، وَالصَّوْمِ ، وَالْوَِلَايَةِ». قَالَ زُرَارَةُ : فَقُلْتُ : وَأَيُّ شَيْءٍ مِنْ ذلِكَ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ : «الْوَِلَايَةُ أَفْضَلُ ؛ لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ ، وَالْوَالِي هُوَ الدَّلِيلُ عَلَيْهِنَّ». قُلْتُ : ثُمَّ الَّذِي يَلِي ذلِكَ فِي الْفَضْلِ؟ فَقَالَ : «الصَّلَاةُ ؛ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَالَ : الصَّلَاةُ عَمُودُ دِينِكُمْ». قَالَ : قُلْتُ : ثُمَّ الَّذِي يَلِيهَا فِي الْفَضْلِ؟ قَالَ : «الزَّكَاةُ ؛ لِأَنَّهُ قَرَنَهَا بِهَا ، وَبَدَأَ بِالصَّلَاةِ قَبْلَهَا ، وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الزَّكَاةُ تُذْهِبُ الذُّنُوبَ». قُلْتُ : وَالَّذِي يَلِيهَا فِي الْفَضْلِ؟ قَالَ : «الْحَجُّ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعالَمِينَ» ؛ وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لَحَجَّةٌ مَقْبُولَةٌ خَيْرٌ مِنْ عِشْرِينَ صَلَاةً نَافِلَةً ، وَمَنْ طَافَ بِهذَا الْبَيْتِ طَوَافاً أَحْصى فِيهِ أُسْبُوعَهُ وَأَحْسَنَ رَكْعَتَيْهِ ، غَفَرَ اللّهُ لَهُ ؛ وَقَالَ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ وَيَوْمِ الْمُزْدَلِفَةِ مَا قَالَ». قُلْتُ : فَمَا ذَا يَتْبَعُهُ؟ قَالَ : «الصَّوْمُ». قُلْتُ : وَمَا بَالُ الصَّوْمِ صَارَ آخِرَ ذلِكَ أَجْمَعَ؟ قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ». قَالَ : ثُمَّ قَالَ : «إِنَّ أَفْضَلَ الْأَشْيَاءِ مَا إِذَا فَاتَكَ لَمْ تَكُنْ مِنْهُ تَوْبَةٌ دُونَ أَنْ تَرْجِعَ إِلَيْهِ فَتُؤَدِّيَهُ بِعَيْنِهِ ، إِنَّ الصَّلَاةَ وَالزَّكَاةَ وَالْحَجَّ وَالْوَِلَايَةَ لَيْسَ يَنْفَعُ شَيْءٌ مَكَانَهَادُونَ أَدَائِهَا ، وَإِنَّ الصَّوْمَ إِذَا فَاتَكَ أَوْ قَصَّرْتَ أَوْ سَافَرْتَ فِيهِ ، أَدَّيْتَ مَكَانَهُ أَيَّاماً غَيْرَهَا ، وَجَزَيْتَ ذلِكَ الذَّنْبَ بِصَدَقَةٍ ، وَلَا قَضَاءَ عَلَيْكَ ، وَلَيْسَ مِنْ تِلْكَ الْأَرْبَعَةِ شَيْءٌ يُجْزِيكَ مَكَانَهُ غَيْرُهُ». قَالَ : ثُمَّ قَالَ : «ذِرْوَةُ الْأَمْرِ وَسَنَامُهُ وَمِفْتَاحُهُ وَبَابُ الْأَشْيَاءِ وَرِضَا الرَّحْمنِ الطَّاعَةُ لِلْاءِمَامِ بَعْدَ مَعْرِفَتِهِ ، إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ : «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَمَنْ تَوَلّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً» أَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلاً قَامَ لَيْلَهُ وَصَامَ نَهَارَهُ وَتَصَدَّقَ بِجَمِيعِ مَالِهِ وَحَجَّ جَمِيعَ دَهْرِهِ وَلَمْ يَعْرِفْ وَلَايَةَ وَلِيِّ اللّهِ فَيُوَالِيَهُ وَيَكُونَ جَمِيعُ أَعْمَالِهِ بِدَلَالَتِهِ إِلَيْهِ ، مَا كَانَ لَهُ عَلَى اللّهِ حَقٌّ فِي ثَوَابِهِ ، وَلَا كَانَ مِنْ أَهْلِ الْاءِيمَانِ». ثُمَّ قَالَ : «أُولئِكَ الْمُحْسِنُ مِنْهُمْ يُدْخِلُهُ اللّهُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ» .

.

ص: 53

ابوعلى اشعرى ، از حسن بن على كوفى ، از عبّاس بن عامر ، از ابان بن عثمان ، از فضيل بن يسار ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«دين اسلام بر پنج چيز بنا شده : بر نماز و زكات و روزه و حجّ و ولايت اهل بيت . و ندا در داده نشد به چيزى از اينها ، چنانچه ندا در داده شد به ولايت؛ پس مردم چهار چيز را گرفتند و به آنها عمل نمودند ، و اينك (1) (يعنى ولايت) متروك شد و آن را وا گذاشتند» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسين بن سعيد ، از ابن عزرمى ، از پدرش ، از حضرت صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«ديگ پايه هاى دين اسلام سه چيز است : نماز و زكات و ولايت اهل بيت ، كه يكى از اينها صلاحيّت به هم نمى رساند ، مگر به دو چيز ديگر كه با آن همراه و يار و مصاحب اند» .

على بن ابراهيم روايت كرده است ، ازپدرش و عبداللّه بن صلت هر دو ، از حمّاد بن عيسى ، از حريز بن عبداللّه ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«دين اسلام بر پنج چيز بنا شده : بر نماز و زكات و حجّ و روزه و ولايت اهل بيت» . زراره مى گويد : عرض كردم : چه چيز از اينها بهتر است؟ فرمود : «ولايت از همه بهتر و فاضل تر است؛ زيرا كه ولايت ، كليد آنها است ، و والى كه صاحب ولايت است ، دليل است بر آنها» . عرض كردم : بعد از آن ، آنچه در پى آن درمى آيد و تالى آن است در فضيلت ، چيست؟ فرمود : «نماز . به درستى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : نماز، ستون دين شما است» . و زراره مى گويد : عرض كردم : بعد از آن ، آنچه تالى ولايت و نماز است در فضيلت ، چه چيز است؟ فرمود : «زكات؛ زيرا كه خدا آن را به نماز پيوسته و قرين آن ساخته ، و پيش از زكات به نماز آغاز فرموده ، و رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : زكات ، گناهان را مى برد» . عرض كردم : چيست آنچه تالى اينها مى شود در فضيلت؟ فرمود : «حجّ خانه كعبه خداى عز و جل ]كه [فرموده است : «وَلِلّهِ عَلَى النّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ اِلَيْهِ سَبيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَاِنَّ اللّهَ غَنِىٌ عَنِ العالَمينَ» (2) ؛ يعنى : «و از براى خدا ثابت و لازم است بر مردمان ، حجّ خانه او ، يا قصد كردن آن به جهت ادا كردن اعمال حجّ و عمره . امّا هر كه توانايى داشته باشد از ايشان به سوى آن راهى را (كه به واسطه توشه و حيوان و غير آن از آنچه در استطاعت معتبر است بر رفتن قدرت داشته باشد) . و هر كه كافر شود؛ يعنى به حجّ نرود ، پس به درستى كه خدا بى نياز است از همه عالميان» . و رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : يك حجّ مقبول ، از بيست نماز سنّتى ]=مستحب [بهتر است . و هر كه در اين خانه يك طواف به جا آورد ، و هفت شوط را درست در آن ضبط نمايد ، و دو ركعت نماز طواف را نيكو به جا آورد ، خدا گناهان او را بيامرزد . و در روز عرفه و روز مزدلفه فرمود، آنچه فرمود» . عرض كردم : چه چيز تابع ]=پس از ] حجّ است در فضيلت؟ فرمود : «روزه» . عرض كردم : باك (3) روزه چيست؟ و او را چه مى شود كه آخر همه اينها گرديده؟ فرمود : «رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : روزه سپرى است ازآتش جهنم» . زراره مى گويد : بعد از آن فرمود : «بهترين چيزها چيزى است كه چون از تو فوت شود ، از آن توبه اى نباشد ، غير از آنكه به سوى آن برگردى و همان را به عينه به جا آورى . به درستى كه نماز و زكات و حجّ و ولايت ، چيزى نيست كه به جاى اينها [چيز ديگرى] نفع بخشد ، غير از آنكه [خود ]اينها را به جا آورى . و به درستى كه روزه چون از تو فوت شود ، يا تقصير كنى ، يا به سفر روى در هنگام آن ، به جاى آن چند روزى غير از آن را به جا مى آورى ، و اين گناه را به صدقه جزا مى دهى و تدارك مى كنى ، و بر تو قضايى نيست . و چنان نيست كه چيزى از اين چهار چيز ، غير آن تو را به جاى آن نفع برساند» . زراره مى گويد : بعد از آن فرمود : «بلندترين موضع امر و كوهان و كليد آن ، و درِ همه چيز و خوشنودى خداوند مهربان ، طاعت و فرمان بردارى است از براى امام عليه السلام ، بعد از شناختن او . به درستى كه خداى عز و جل مى فرمايد : «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَمَنْ تَوَلّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفيظا» (4) ، بدان و آگاه باش! كه اگر مردى در تمام شب به عبادت قيام نمايد ، و در روز روزه باشد ، و همه مال خود را تصدّق كند ، و در تمام عمر خويش به حجّ رود ، و ولايت ولىّ خدا را نشناسد ، تا آنكه آن ولىّ را دوست دارد ، و همه اعمالش به دلالت و رهنمايى ولىّ به سوى آن باشد ، او را بر خدا هيچ حقّى در باب ثواب آن نخواهد بود ، و از اهل ايمان نباشد» . بعد از آن فرمود : «اين گروه نيكوكار از ايشان ، خدا به فضل و رحمت خود او را داخل بهشت مى گرداند» .

.


1- .در اين ترجمه، واژه «اينك» ، ترجمه «هذا» به معناى اين است .
2- .آل عمران، 97.
3- .واژه «باك» به معناى بيم و پروا و انديشناكى است و در اينجا به معناى مشكل و وضعيت خاص است .
4- .نساء، 80.

ص: 54

. .

ص: 55

. .

ص: 56

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيى ، عَنْ عِيسَى بْنِ السَّرِيِّ أَبِي الْيَسَعِ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَخْبِرْنِي بِدَعَائِمِ الْاءِسْلَامِ ، الَّتِي لَا يَسَعُ أَحَداً التَّقْصِيرُ عَنْ مَعْرِفَةِ شَيْءٍ مِنْهَا ، الَّتِي مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ شَيْءٍ مِنْهَا فَسَدَ دِينُهُ وَلَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ عَمَلُهُ ، وَمَنْ عَرَفَهَا وَعَمِلَ بِهَا صَلَحَ لَهُ دِينُهُ وَقُبِلَ مِنْهُ عَمَلُهُ ، وَلَمْ يَضِقْ بِهِ مِمَّا هُوَ فِيهِ لِجَهْلِ شَيْءٍ مِنَ الْأُمُورِ جَهِلَهُ؟ فَقَالَ :«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَالْاءِيمَانُ بِأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَالْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَحَقٌّ فِي الْأَمْوَالِ الزَّكَاةُ ، وَالْوَِلَايَةُ الَّتِي أَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهَا وَِلَايَةُ آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله ». قَالَ : فَقُلْتُ لَهُ : هَلْ فِي الْوَِلَايَةِ شَيْءٌ دُونَ شَيْءٍ فَضْلٌ يُعْرَفُ لِمَنْ أَخَذَ بِهِ؟ قَالَ : «نَعَمْ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ» وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ مَاتَ وَ لَا يَعْرِفُ إِمَامَهُ ، مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ، وَكَانَ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَكَانَ عَلِيّاً عليه السلام ، وَقَالَ الْاخَرُونَ : كَانَ مُعَاوِيَةَ ؛ ثُمَّ كَانَ الْحَسَنَ ، ثُمَّ كَانَ الْحُسَيْنَ ، وَقَالَ الْاخَرُونَ : يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ وَحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ ؛ وَلَا سَوَاءَ وَلَا سَوَاءَ». قَالَ : ثُمَّ سَكَتَ ، ثُمَّ قَالَ : «أَزِيدُكَ؟» فَقَالَ لَهُ حَكَمٌ الْأَعْوَرُ : نَعَمْ ، جُعِلْتُ فِدَاكَ ، قَالَ : «ثُمَّ كَانَ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ ، ثُمَّ كَانَ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ أَبَا جَعْفَرٍ ، وَكَانَتِ الشِّيعَةُ قَبْلَ أَنْ يَكُونَ أَبُو جَعْفَرٍ وَهُمْ لَا يَعْرِفُونَ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَحَلَالَهُمْ وَحَرَامَهُمْ ، حَتّى كَانَ أَبُو جَعْفَرٍ ، فَفَتَحَ لَهُمْ ، وَبَيَّنَ لَهُمْ مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ وَحَلَالَهُمْ وَحَرَامَهُمْ ، حَتّى صَارَ النَّاسُ يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا كَانُوا يَحْتَاجُونَ إِلَى النَّاسِ ، وَهكَذَا يَكُونُ الْأَمْرُ، وَالْأَرْضُ لَا تَكُونُ إِلَا بِإِمَامٍ ، وَمَنْ مَاتَ لَايَعْرِفُ إِمَامَهُ ، مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ، وَأَحْوَجُ مَا تَكُونُ إِلى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ إِذَا بَلَغَتْ نَفْسُكَ هذِهِ _ وَأَهْوىبِيَدِهِ إِلى حَلْقِهِ _ وَانْقَطَعَتْ عَنْكَ الدُّنْيَا تَقُولُ : لَقَدْ كُنْتُ عَلى أَمْرٍ حَسَنٍ» . أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ صَفْوَانَ ، عَنْ عِيسَى بْنِ السَّرِيِّ أَبِي الْيَسَعِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، مِثْلَهُ .

.

ص: 57

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از صفوان بن يحيى ، از عيسى بن سرّى _ يعنى ابو اليسع _ روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : مرا خبر ده به ستون هاى دين اسلام كه كسى را نمى رسد كه از شناختن چيزى از آنها كوتاهى كند ، و آنچه هر كس از شناختن چيزى از آن كوتاهى كند ، دينش بر او تباه شود ، و عملش از او مقبول نگردد . و هر كه آنها را بشناسد و به آنها عمل كند ، دينش از برايش درست شود ، و عملش از او مقبول گردد ، و تنگى و گناهى به او نرسد از آنچه در آن است ، به جهت جهالت به چيزى از امور دين كه آن را ندانسته . فرمود :«شهادت دادن است به آنكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و ايمان آوردن به اينكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله است ، و اقرار كردن به آنچه محمد آن را از نزد خدا آورده ، و در اموال حقّى هست كه عبارت است از زكات ، و ولايت و دوستى كه خداى عز و جلبه آن امر فرموده؛ يعنى ولايت آل محمد صلى الله عليه و آله ، كه طاعت و معرفت ايشان است» . راوى مى گويد : به حضرت عرض كردم : آيا در باب ولايت چيزى هست از كتاب و سنّت يا غير آن ، از چيزى ديگر كه عبارت است ازفضل و كمال مخصوصى كه شناخته شود از براى آن ، كه به او متمسّك مى شود؟ فرمود : «آرى ، خداى عز و جل فرموده است : «يا أَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَاُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ» (1) . و رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر كه بميرد در حالى كه امام خود را نشناسد ، مى ميرد به روش مردن جاهليت (كه بر كفر مى مردند) . و آن كس رسول خدا صلى الله عليه و آله بود و على عليه السلام بود ، و ديگران گفتند كه : معاويه بود . بعد از آن، امام حسن بود . بعد از آن، امام حسين بود . و ديگران گفتند كه : يزيد، پسر معاويه، بود . و در ميان اين دو [گونه ]امام ، به هيچ نوع تسويه و برابرى نيست» . راوى مى گويد : پس حضرت ساكت شد . بعد از آن فرمود : «زيادتر به تو بگويم؟» حكم اعور به حضرت عرض كرد : آرى ، فداى تو گردم! فرمود : «بعد از آن، على بن الحسين بود . بعد از آن، ابوجعفرمحمد بن على بود . و پيش از آنكه ابوجعفر موجود شود ، شيعيان بودند ، و ايشان مناسك حج و حلال و حرام خويش را نمى شناختند ، تا آنكه ابوجعفر عليه السلام به وجود آمد و درِ علم را از براى ايشان گشود ، و مناسك حج و حلال و حرام ايشان را از براى ايشان بيان فرمود ، به مرتبه اى كه مردم به ايشان محتاج گرديدند ، بعد از آنكه ايشان به مردم محتاج بودند . و امر همچنين خواهد بود ، و زمين نمى باشد ، مگر به امام ، كه بدون وجود ذى جودش برپا نخواهد بود . و هر كه بميرد و امام خود را نشناسند ، به روش مردن جاهليت خواهد مرد . و وقتى كه از همه اوقات احتياجت بيشتر است به سوى آنچه تو بر آن هستى از اعتقاد حق ، آن وقتى است كه جانت برسد به اينجا _ و به دست خود اشاره به گلوى مبارك خويش فرمود _ ، و دنيا از تو بريده شود ، و در آن هنگام خواهى گفت : هر آينه بر امر خوبى بوده ام و اعتقاد درستى داشته ام» . ابوعلى اشعرى ، از جعفر صادق عليه السلام مثل اين را روايت كرده است .

.


1- .نساء، 59.

ص: 58

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنْ مُثَنًّى الْحَنَّاطِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ عَجْلَانَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«بُنِيَ الْاءِسْلَامُ عَلى خَمْسٍ : الْوَِلَايَةِ ، وَالصَّلَاةِ ، وَالزَّكَاةِ ، وَصَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَالْحَجِّ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنِ الْفُضَيْلِ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«بُنِيَ الْاءِسْلَامُ عَلى خَمْسٍ : الصَّلَاةِ ، وَالزَّكَاةِ ، وَالصَّوْمِ ، وَالْحَجِّ ، وَالْوَِلَايَةِ ؛ وَلَمْ يُنَادَ بِشَيْءٍ مَا نُودِيَ بِالْوَلَايَةِ يَوْمَ الْغَدِيرِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ عِيسَى بْنِ السَّرِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : حَدِّثْنِي عَمَّا بُنِيَتْ عَلَيْهِ دَعَائِمُ الْاءِسْلَامِ إِذَا أَنَا أَخَذْتُ بِهَا زَكا عَمَلِي ، وَلَمْ يَضُرَّنِي جَهْلُ مَا جَهِلْتُ بَعْدَهُ . فَقَالَ :«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَالْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ، وَحَقٌّ فِي الْأَمْوَالِ مِنَ الزَّكَاةِ، وَالْوَِلَايَةُ الَّتِي أَمَرَ اللّهُ بِهَا وَِلَايَةُ آلِ مُحَمَّدٍ؛ فَإِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَالَ : مَنْ مَاتَ وَ لَا يَعْرِفُ إِمَامَهُ ، مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «أَطِيعُوا اللّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ» فَكَانَ عَلِيٌّ ، ثُمَّ صَارَ مِنْ بَعْدِهِ الْحَسَنُ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ الْحُسَيْنُ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ ، ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ، ثُمَّ هكَذَا يَكُونُ الْأَمْرُ ؛ إِنَّ الْأَرْضَ لَا تَصْلُحُ إِلَا بِإِمَامٍ ، وَمَنْ مَاتَ لَا يَعْرِفُ إِمَامَهُ ، مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ، وَ أَحْوَجُ مَا يَكُونُ أَحَدُكُمْ إِلى مَعْرِفَتِهِ إِذَا بَلَغَتْ نَفْسُهُ هَاهُنَا _ قَالَ : وَأَهْوى بِيَدِهِ إِلى صَدْرِهِ _ يَقُولُ حِينَئِذٍ : لَقَدْ كُنْتُ عَلى أَمْرٍ حَسَنٍ» .

.

ص: 59

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از مثنّى حنّاط ، از عبداللّه بن عجلان ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«اسلام بر پنج چيز بنا شده ، و آنها ولايت و نماز و زكات و روزه ماه مبارك رمضان و حجّ است» .

على بن ابراهيم ، از صالح بن سندى ، از جعفر بن بشير ، از ابان ، از فضيل ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اسلام بر پنج چيز بنا شده ، و آنها نماز و زكات و روزه و حجّ و ولايت اهل بيت است . و به چيزى از اينها ندا در داده نشد ، مانند آنچه ندا در داده شد به امر ولايت در روز غدير خم» ، كه روز هجدهم ماه ذى الحجة بود .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از حمّاد بن عثمان ، از عيسى بن سرىّ روايت كرده است كه گفت : به امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : مرا خبر ده از آنچه ستون هاى دين اسلام بر آن بنا شده ، كه چون آنها را بگيرم و به آنها عمل كنم ، عمل من پاكيزه باشد ، و ندانستن آنچه را كه نمى دانم ، بعد از آن به من زيان نرساند . فرمود :«گواهى دادن است به اينكه نيست خدايى ، مگر خدا ، و آنكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله است ، و اقرار كردن به آنچه محمد آن را از نزد خدا آورده ، و در اموال حقّى هست ، و آن عبارت است از زكات ، و ولايتى كه خدا به آن امر فرموده؛ يعنى ولايت آل محمد صلى الله عليه و آله ؛ زيرا كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر كه بميرد و امام خود را نشناسد ، به روش مردن جاهليت مى ميرد . خداى عز و جلفرموده است : «أَطيعُوا اللّهَ وَأَطيعُوا الرَّسُولَ وَاُولِى الْأَمْرِ مِنْكُمْ» (1) ؛ پس على عليه السلام امام بود ، و بعد از او امام حسن شد ، و بعد از او امام حسين ، و بعد از او امام حضرت على بن الحسين ، و بعد از او حضرت محمد بن على . بعد از آن ، امر همچنين خواهد بود كه بعد از هر امام ، امامى باشد؛ زيرا كه زمين صلاحيّت ندارد كه وجود داشته باشد ، مگر به امام . و هر كه بميرد و امام خود را نشناسد ، به روش مردن جاهليت مى ميرد . و وقتى كه از همه اوقات احتياج يكى از شما بيشتر است به سوى شناختن امام ، وقتى است كه جانش به اينجا رسد» . راوى مى گويد : و حضرت به دست خويش اشاره به سينه خود فرمود ، و فرمود : «در آن هنگام مى گويد : هر آينه بر امر خوبى بوده ام و اعتقاد درستى داشته ام» .

.


1- .نساء، 59.

ص: 60

عَنْهُ ، عَنْ أَبِي الْجَارُودِ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : يَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ ، هَلْ تَعْرِفُ مَوَدَّتِي لَكُمْ ، وَانْقِطَاعِي إِلَيْكُمْ ، وَمُوَالَاتِي إِيَّاكُمْ؟ قَالَ : فَقَالَ :«نَعَمْ». قَالَ : فَقُلْتُ : فَإِنِّي أَسْأَلُكَ مَسْأَلَةً تُجِيبُنِي فِيهَا ؛ فَإِنِّي مَكْفُوفُ الْبَصَرِ ، قَلِيلُ الْمَشْيِ ، وَلَا أَسْتَطِيعُ زِيَارَتَكُمْ كُلَّ حِينٍ؟ قَالَ : «هَاتِ حَاجَتَكَ». قُلْتُ : أَخْبِرْنِي بِدِينِكَ الَّذِي تَدِينُ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهِ أَنْتَ وَأَهْلُ بَيْتِكَ ؛ لِأَدِينَ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهِ ، قَالَ : «إِنْ كُنْتَ أَقْصَرْتَ الْخُطْبَةَ فَقَدْ أَعْظَمْتَ الْمَسْأَلَةَ ، وَاللّهِ لَأُعْطِيَنَّكَ دِينِي وَدِينَ آبَائِيَ الَّذِي نَدِينُ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهِ ، شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَالْاءِقْرَارَ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَالْوَلَايَةَ لِوَلِيِّنَا ، وَالْبَرَاءَةَ مِنْ عَدُوِّنَا ، وَالتَّسْلِيمَ لِأَمْرِنَا ، وَانْتِظَارَ قَائِمِنَا ، وَالِاجْتِهَادَ ، وَالْوَرَعَ» .

.

ص: 61

از او ، از ابوالجارود روايت است كه گفت : به امام محمد باقر عليه السلام عرض كردم كه : يابن رسول اللّه ! آيا دوستى مرا با شما اهل بيت مى شناسى؟ و مى دانى كه من خويش را از هر كسى بريده و به سوى شما منتهى شده ام ، و با شما موالات دارم؟ ابوالجارود مى گويد : حضرت فرمود :«آرى» . و مى گويد : عرض كردم : من تو را مسئله اى مى پرسم و توقع دارم كه مرا در آن مسئله جواب بفرمايى؛ زيرا كه من چشمم نابينا است و كم راه مى روم ، و در هر وقت نمى توانم كه به زيارت و ديدن شما بيايم . فرمود : «حاجت خود را بيار و آنچه مى خواهى بپرسى ، بپرس» . عرض كردم : مرا خبر ده به دين خويش كه خداى عز و جل را به آن مى پرستى ، و تو و اهل بيتت به آن ديندارى مى كنند ، تا آنكه من خداى عز و جل را به آن بپرستم و ديندارى كنم . فرمود : «اگرچه خطبه را كوتاه كردى و سخن را مختصر ادا نمودى ، وليكن مسئله را بزرگ ساختى و از امر عظيمى پرسيدى . به خدا سوگند كه دين خويش و دين پدران خويش را به تو تعليم مى دهم . آنچه ما خداى عز و جل را به آن مى پرستيم و ديندارى مى كنيم ، گواهى دادن است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و آنكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله است ، و اقرار كردن به آنچه محمد آن را از نزد خدا آورده ، و دوستى از براى دوست ما ، و بيزارى از دشمن ما ، و تسليم شدن براى امر و فرمان ما ، و انتظار بردن قائم ما ، و سعى كردن در بندگى خدا و پارسايى كردن» .

.

ص: 62

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُهُ يَسْأَلُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَقَالَ لَهُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، أَخْبِرْنِي عَنِ الدِّينِ الَّذِي افْتَرَضَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عَلَى الْعِبَادِ مَا لَا يَسَعُهُمْ جَهْلُهُ ، وَلَا يُقْبَلُ مِنْهُمْ غَيْرُهُ : مَا هُوَ؟ فَقَالَ :«أَعِدْ عَلَيَّ» فَأَعَادَ عَلَيْهِ ، فَقَالَ : «شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ ، وَإِقَامُ الصَّلَاةِ ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ، وَحِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ، وَصَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ» ثُمَّ سَكَتَ قَلِيلاً ، ثُمَّ قَالَ : «وَ الْوَِلَايَةُ» مَرَّتَيْنِ . ثُمَّ قَالَ : «هذَا الَّذِي فَرَضَ اللّهُ عَلَى الْعِبَادِ ، لَا يَسْأَلُ الرَّبُّ الْعِبَادَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولَ : أَلَا زِدْتَنِي عَلى مَا افْتَرَضْتُ عَلَيْكَ ، وَلكِنْ مَنْ زَادَ زَادَهُ اللّهُ ؛ إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله سَنَّ سُنَناً حَسَنَةً جَمِيلَةً يَنْبَغِي لِلنَّاسِ الْأَخْذُ بِهَا» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُمْهُورٍ ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي زَيْدٍ الْحَلَالِ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ الْأَزْدِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ فَرَضَ عَلى خَلْقِهِ خَمْساً ، فَرَخَّصَ فِي أَرْبَعٍ ، وَلَمْ يُرَخِّصْ فِي وَاحِدَةٍ» .

عَنْهُ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْجُعْفِيِّ ، قَالَ : دَخَلَ رَجُلٌ عَلى أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام وَمَعَهُ صَحِيفَةٌ ، فَقَالَ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«هذِهِ صَحِيفَةُ مُخَاصِمٍ يَسْأَلُ عَنِ الدِّينِ الَّذِي يُقْبَلُ فِيهِ الْعَمَلُ». فَقَالَ : رَحِمَكَ اللّهُ ، هذَا الَّذِي أُرِيدُ ، فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : «شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ، وَتُقِرَّ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَالْوَلَايَةُ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ ، وَالْبَرَاءَةُ مِنْ عَدُوِّنَا ، وَالتَّسْلِيمُ لِأَمْرِنَا ، وَالْوَرَعُ ، وَالتَّوَاضُعُ ، وَانْتِظَارُ قَائِمِنَا ؛ فَإِنَّ لَنَا دَوْلَةً إِذَا شَاءَ اللّهُ جَاءَ بِهَا» .

.

ص: 63

على بن ابراهيم ، از صالح بن سندى ، از جعفر بن بشير ، از على بن ابى حمزه ، از ابوبصير روايت كرده است كه گفت : شنيدم از ابوبصير كه امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال مى كرد و به آن حضرت عرض كرد : فداى تو گردم! مرا خبر ده از دينى كه خداى عز و جلآن را بر بندگان خويش واجب گردانيده ، آنچه ايشان را نمى رسد كه به آن جاهل باشند ، و غير آن از ايشان قبول نمى شود ، و بيان فرما كه آن چيست؟ فرمود :«دو مرتبه بر من تكرار كن» . ابوبصير بر آن حضرت تكرار نمود . فرمود : «گواهى دادن است به آنكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و آنكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله است ، و برپا داشتن نماز و دادن زكات و حجّ كردن خانه كعبه معظّم ، امّا هر كه استطاعت داشته باشد راهى را به سوى آن ، و تواند كه به جانب آن برود ، و روزه ماه مبارك رمضان» . بعد از آن، اندكى ساكت شد؛ پس دو مرتبه فرمود : «و ولايت اهل بيت» . بعد از آن فرمود : «اين است آنچه خداى عز و جل بر بندگان خويش واجب گردانيده . و پروردگار عالم در روز قيامت بندگان را سؤال نمى فرمايد ، و نمى فرمايد : چرا از براى من زياد نكردى بر آنچه من بر تو واجب گردانيده ام ، وليكن هر كه زياد كند ، خدا زيادتر به او عطا فرمايد . به درستى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله سنّت هاى بسيار نيكو را قرار داد . فرموده كه : سزاوار است ازبراى مردمان كه آن را بگيرند و به آنها عمل نمايند» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از محمد بن جمهور ، از فضالة بن ايّوب ، از ابوزيد حلال ، از عبدالحميد بن ابوالعلاى ازدى روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«خداى عز و جل پنج چيز را بر خلق خود واجب ساخت ، و در چهار چيز از آن رخصت داد »؛ و در يكى از آنها رخصت نداد ، چه هر يك از نماز و زكات و روزه و حجّ ، گاهى ساقط مى شوند ، و ولايت ، در هيچ وقتى از اوقات و در هيچ حالى از حالات ، ساقط نمى شود .

از او ، از معلّى بن محمد ، از وشّاء ، از ابان ، از اسماعيل جعفى روايت است كه مردى بر امام محمد باقر عليه السلام داخل شد و با او نامه اى بود . حضرت باقر عليه السلام به آن مرد فرمود : «اين نامه مخاصم است و در آن سؤال كرده از دينى كه عمل در آن قبول مى شود» . آن مرد عرض كرد : خدا تو را رحمت كند! اينك [=اين ]همان است كه من مى خواهم؛ پس حضرت باقر عليه السلام فرمود :«آن است كه گواهى دهى كه خدايى نيست ، مگر خدا ، در حالتى كه تنها است و او را شريكى نيست ، و آنكه محمد بنده و رسول او است ، و اقرار كنى به آنچه محمد آن را از نزد خدا آورده ، و ولايت از براى ما اهل بيت ، و بيزارى از دشمنان ما ، و تسليم كردن امر و فرمان ما و پارسايى و فروتنى ، و انتظار كشيدن قائم ما ، و آنكه ما را دولتى است كه چون خدا خواهد آن را مى آورد» .

.

ص: 64

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ جَمِيعاً ، عَنْ صَفْوَانَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ ، قَالَ : دَخَلْتُ عَلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام _ وَ هُوَ فِي مَنْزِلِ أَخِيهِ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ _ فَقُلْتُ لَهُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، مَا حَوَّلَكَ إِلى هذَا الْمَنْزِلِ؟ قَالَ :«طَلَبُ النُّزْهَةِ» فَقُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، أَ لَا أَقُصُّ عَلَيْكَ دِينِي؟ فَقَالَ : «بَلى» . قُلْتُ : أَدِينُ اللّهَ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ، وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا ، وَأَنَّ اللّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ، وَصَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَحِجِّ الْبَيْتِ ، وَالْوَِلَايَةِ لِعَلِيٍّ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَالْوَِلَايَةِ لِلْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ ، وَالْوَِلَايَةِ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ، وَالْوَِلَايَةِ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ وَلَكَ مِنْ بَعْدِهِ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ _ وَأَنَّكُمْ أَئِمَّتِي ، عَلَيْهِ أَحْيَا وَعَلَيْهِ أَمُوتُ ، وأَدِينُ اللّهَ بِهِ . فَقَالَ : «يَا عَمْرُو ، هذَا وَاللّهِ دِينُ اللّهِ وَدِينُ آبَائِيَ الَّذِي أَدِينُ اللّهَ بِهِ فِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ ، فَاتَّقِ اللّهَ ، وَكُفَّ لِسَانَكَ إِلَا مِنْ خَيْرٍ ، وَلَا تَقُلْ : إِنِّي هَدَيْتُ نَفْسِي ، بَلِ اللّهُ هَدَاكَ ، فَأَدِّ شُكْرَ مَا أَنْعَمَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهِ عَلَيْكَ ، وَلَا تَكُنْ مِمَّنْ إِذَا أَقْبَلَ طُعِنَ فِي عَيْنِهِ ؛ وَإِذَا أَدْبَرَ طُعِنَ فِي قَفَاهُ ، وَلَا تَحْمِلِ النَّاسَ عَلى كَاهِلِكَ ؛ فَإِنَّكَ أَوْشَكَ _ إِنْ حَمَلْتَ النَّاسَ عَلى كَاهِلِكَ _ أَنْ يُصَدِّعُوا شَعَبَ كَاهِلِكَ» .

.

ص: 65

على بن ابراهيم ، از پدرش و ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار هر دو روايت كرده اند ، از صفوان ، از عمرو بن حريث كه گفت : بر امام جعفر صادق عليه السلام داخل شدم و آن حضرت در منزل برادرش عبداللّه بن محمد بود . به آن حضرت عرض كردم : فداى تو گردم! چه چيز تو را به اين منزل آورده؟ و چه باعث شده كه به اينجا تشريف آورده اى؟ فرمود :«طلب كردن نزهت (1) » . راوى مى گويد : عرض كردم : فداى تو گردم! آيا نمى خواهى كه دين خود را بر تو حكايت كنم؟ حضرت فرمود : «بلى ، حكايت كن» . عرض كردم : چنين ديندارى مى كنم ؛ خدا را مى پرستم به گواهى دادن به اينكه خدايى نيست ،مگر خدا ، در حالتى كه تنها است و او را شريكى نيست ، و آنكه محمد بنده و رسول او است ، و آنكه قيامت آمدنى است و در آن شكّى نيست ، و آنكه خدا كسانى را كه در قبرها قرار دارند زنده خواهد كرد ، و بر پاى داشتن نماز و دادن زكات و روزه ماه مبارك رمضان و حجّ خانه كعبه ، و ولايت از براى اميرالمؤمنين على عليه السلام بعد از رسول خدا صلى الله عليه و آله ، و ولايت از براى امام حسن و امام حسين ، و ولايت از براى حضرت على بن الحسين ، و ولايت از براى محمد بن على ، و از براى تو بعد از آن حضرت _ صلوات اللّه عليهم اجمعين _ ، و آنكه شما امامان منيد . بر اين اعتقاد زندگانى مى كنم و بر آن مى ميرم ، و خدا را به آن پرستش مى نمايم . فرمود : «اى عمرو! به خدا سوگند كه اين دين ، دين خدا و دين پدران من است ، و دينى است كه من خدا را به آن پرستش مى كنم در نهان و آشكار؛ پس از خدا بپرهيزيد و زبان خود را نگاه دار ، مگر از آنچه خوب باشد ، و مگو كه من خود را هدايت كرده ام؛ بلكه خدا تو را هدايت كرده است؛ پس شكر آنچه خداى عز و جل به آن بر تو انعام فرموده به جا آور ، و از آنها مباش كه چون رو آوردند ، در برابر چشم هاى ايشان بر ايشان طعنه زنند ، و چون پشت كنند ، در پشت سر ايشان طعنه زنند(و مراد اين است كه با مردم نيكو معاشرت كن ، و از آنچه باعث طعن باشد دورى نما .) . و مردم را بر دوش خويش سوار مكن؛ زيرا كه اگر تو مردم را بر دوش خويش سوار كنى ، زود باشد كه سرهاى شانه تو را بشكافند» .

.


1- .. و نزهت _ به ضمّ نون و سكون زاى هوّز _ ، در شدن از بدى است ، و نيكو و خرّم شدن و نيكو شدن . حاصل آنكه فرمود : به جهت تفريح دماغ بيرون آمده و به اينجا آمده ام . (مترجم)

ص: 66

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«أَ لَا أُخْبِرُكَ بِالْاءِسْلَامِ : أَصْلِهِ وَفَرْعِهِ ، وَذِرْوَةِ سَنَامِهِ؟» قُلْتُ : بَلى جُعِلْتُ فِدَاكَ ، قَالَ : «أَمَّا أَصْلُهُ فَالصَّلَاةُ ، وَفَرْعُهُ الزَّكَاةُ ، وَذِرْوَةُ سَنَامِهِ الْجِهَادُ». ثُمَّ قَالَ : «إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُكَ بِأَبْوَابِ الْخَيْرِ؟» قُلْتُ : نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ ، قَالَ : «الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ ، وَالصَّدَقَةُ تَذْهَبُ بِالْخَطِيئَةِ ، وَقِيَامُ الرَّجُلِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ بِذِكْرِ اللّهِ». ثُمَّ قَرَأَ : «تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ» .

14 _ بَابُ أَنَّ الْاءِسْلَامَ يُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ وَأَنَّ الثَّوَابَ عَلَى الْاءِيمَانِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَيْمَنَ ، عَنِ الْقَاسِمِ الصَّيْرَفِيِّ شَرِيكِ الْمُفَضَّلِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«الْاءِسْلَامُ يُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ ، وَتُؤَدّى بِهِ الْأَمَانَةُ ، وَتُسْتَحَلُّ بِهِ الْفُرُوجُ ، وَالثَّوَابُ عَلَى الْاءِيمَانِ» .

.

ص: 67

14 . باب در بيان اينكه به اسلام ، خون از ريختن باز داشته مى شود ، و

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن نعمان ، از ابن مسكان ، از سليمان بن خالد ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«آيا نمى خواهى كه تو را خبر دهم به ريشه اسلام ، و شاخه و بلندتر موضع كوهان آن؟» عرض كردم : بلى ، مى خواهم ، فداى تو گردم! فرمود : «اما ريشه آن نماز است ، و شاخه آن زكات است ، و بلندتر موضع كوهان آن جهاد است» . بعد از آن فرمود : «اگر خواهى ، تو را خبر دهيم به جميع درهاى خوبى؟» عرض كردم : آرى ، فداى تو گردم! فرمود : «روزه سپر است ، و صدقه گناه را مى برد ، و ايستادن مرد در دل شب ، خدا را به ياد مى آورد» پس اين را خواند كه : «تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ المَضاجِعِ» (1) كه ترجمه آن با مابعد آن ، اين است كه : «دور مى شود پهلوهاى ايشان از خوابگاه هاى خويش». (2)

14 . باب در بيان اينكه به اسلام ، خون از ريختن باز داشته مى شود ، و بيان اينكه ثواب بر ايمان استعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حكم بن ايمن ، از قاسم صيرفى ، شريك مفضّل روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفرصادق عليه السلام كه مى فرمود :«اسلام ، به واسطه آن ، خون از ريختن باز داشته مى شود ، و امانت، به آن ، به صاحبش برگردانيده مى شود ، و فرج ها، به آن ، حلال مى گردد ، و ثواب بر ايمان است ، كه بدون آن ، كسى مأجور و مثاب نباشد بر عملى كه از او صادر شده باشد» .

.


1- .سجده، 17.
2- .. و اين كنايه است ازشب خيزى ، كه چون جهانيان گرم خواب غفلت باشند ، ايشان پهلو از بستر گرم برداشته ، پروردگار خويش را مى خوانند از روى ترس و اميد ، يا در حالى كه صاحبان ترس و اميد باشند . (مترجم)

ص: 68

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنِ الْعَلَاءِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ، عَنْ أَحَدِهِمَا عليهماالسلام ، قَالَ :«الْاءِيمَانُ إِقْرَارٌ وَعَمَلٌ ، وَالْاءِسْلَامُ إِقْرَارٌ بِلَا عَمَلٍ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمّا يَدْخُلِ الْاءِيمانُ فِى قُلُوبِكُمْ» فَقَالَ لِي :«أَ لَا تَرى أَنَّ الْاءِيمَانَ غَيْرُ الْاءِسْلَامِ؟» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ السِّمْطِ ، قَالَ : سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْاءِسْلَامِ وَالْاءِيمَانِ : مَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا؟ فَلَمْ يُجِبْهُ ، ثُمَّ سَأَلَهُ ، فَلَمْ يُجِبْهُ ، ثُمَّ الْتَقَيَا فِي الطَّرِيقِ وَ قَدْ أَزِفَ مِنَ الرَّجُلِ الرَّحِيلُ ، فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«كَأَنَّهُ قَدْ أَزِفَ مِنْكَ رَحِيلٌ؟» فَقَالَ : نَعَمْ ، فَقَالَ : «فَالْقَنِي فِي الْبَيْتِ» فَلَقِيَهُ ، فَسَأَلَهُ عَنِ الْاءِسْلَامِ وَالْاءِيمَانِ : مَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا؟ فَقَالَ : «الْاءِسْلَامُ هُوَ الظَّاهِرُ الَّذِي عَلَيْهِ النَّاسُ ، شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ ، وَإِقَامُ الصَّلَاةِ ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ، وَحِجُّ الْبَيْتِ ، وَصِيَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ ، فَهذَا الْاءِسْلَامُ» . وَ قَالَ : «الْاءِيمَانُ مَعْرِفَةُ هذَا الْأَمْرِ مَعَ هذَا ، فَإِنْ أَقَرَّ بِهَا وَلَمْ يَعْرِفْ هذَا الْأَمْرَ ، كَانَ مُسْلِماً وَكَانَ ضَالًا» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ : سَمِعْتُهُ يَقُولُ :« «قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا» فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُمْ آمَنُوا فَقَدْ كَذَبَ ؛ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُمْ لَمْ يُسْلِمُوا فَقَدْ كَذَبَ» .

.

ص: 69

على ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از علا ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر يا امام جعفر صادق عليهماالسلام روايت كرده است كه فرمود :«ايمان ، اقرار كردن و عمل است ، و اسلام ، اقرارى است بى عمل» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از جميل بن درّاج روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل : «قالَتِ الْاَعرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمّا يَدْخُلِ الْايمانُ فى قُلُوبِكُمْ» (1) ؛ يعنى :«گفتند باديه نشينان كه ايمان آورديم . بگو كه شما ايمان نياورده ايد ، وليكن بگوييد كه اسلام آورده ايم . و هنوز ايمان در دل هاى شما درنيامده است ، و بعد از اين در خواهد آمد». راوى مى گويد : حضرت به من فرمود : «آيا نمى بينى كه ايمان غير اسلام است!؟» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از سفيان بن سمط روايت كرده است كه گفت : مردى امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كرد از اسلام و ايمان ، كه فرق ميان اين دو چيست؟ حضرت او را جواب نداد . بعد از آن ، از حضرت سؤال نمود و باز او را جواب نفرمود؛ پس در كوچه اى به هم رسيدند ، و نزديك شده بود كه آن مرد كوچ كند و از مدينه بيرون رود . حضرت صادق عليه السلام به آن مرد فرمود :«گويا رفتنت نزديك شد» . عرض كرد : آرى . فرمود : «پس مرا در خانه ببين» . بعد از آن، حضرت را ملاقات كرد ، و او را از اسلام و ايمان سؤال كرد كه فرق ميان آنها چيست؟ فرمود : «اسلام همان چيز ظاهرى است كه مردم برآنند ، و آن گواهى دادن است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، در حالى كه تنها است و او را شريكى نيست ، و آنكه محمد بنده و رسول او است ، و به پا داشتن نماز و دادن زكات و حجّ خانه كعبه و روزه ماه مبارك رمضان ، و اسلام همين است» . و فرمود : «ايمان، شناختن اين امر است (كه يعنى ولايت اهل بيت با آنچه مذكور شد)، پس اگر به اينها اقرار كند و اين امر را نشناسد ، مسلمان باشد و گمراه خواهد بود» .

حسين بن محمد ، از معلىّ بن محمد و چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد همه روايت كرده اند ، از وشّاء ، از ابان ، از ابوبصير ، از امام محمد باقر عليه السلام كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود ، يا اين آيه را مى خواند كه : «قالَتِ الْاَعرابُ امَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلِكنْ قُولُوا أَسْلَمْنا» (2) . و فرمود :«پس هر كه گمان كند كه ايشان ايمان آورده اند ، دروغ گفته ، و هر كه گمان كند كه ايشان اسلام نياورده اند ، دروغ گفته است» .

.


1- .حجرات، 14.
2- .حجرات، 14.

ص: 70

أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ حَكَمِ بْنِ أَيْمَنَ ، عَنْ قَاسِمٍ شَرِيكِ الْمُفَضَّلِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«الْاءِسْلَامُ يُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ ، وَتُؤَدّى بِهِ الْأَمَانَةُ ، وَتُسْتَحَلُّ بِهِ الْفُرُوجُ ، وَالثَّوَابُ عَلَى الْاءِيمَانِ» .

15 _ بَابُ أَنَّ الْاءِيمَانَ يَشْرَكُ الْاءِسْلَامَ، وَالْاءِسْلَامَ لَا يَشْرَكُ الْاءِيمَانَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ سَمَاعَةَ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَخْبِرْنِي عَنِ الْاءِسْلَامِ وَالْاءِيمَانِ أَ هُمَا مُخْتَلِفَانِ؟ فَقَالَ :«إِنَّ الْاءِيمَانَ يُشَارِكُ الْاءِسْلَامَ ، وَالْاءِسْلَامَ لَا يُشَارِكُ الْاءِيمَانَ». فَقُلْتُ : فَصِفْهُمَا لِي . فَقَالَ : «الْاءِسْلَامُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَالتَّصْدِيقُ بِرَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ ، وَعَلَيْهِ جَرَتِ الْمَنَاكِحُ وَالْمَوَارِيثُ ، وَعَلى ظَاهِرِهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ ، وَ الْاءِيمَانُ الْهُدى وَمَا يَثْبُتُ فِي الْقُلُوبِ مِنْ صِفَةِ الْاءِسْلَامِ وَمَا ظَهَرَ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ ، وَالْاءِيمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الْاءِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ ؛ إِنَّ الْاءِيمَانَ يُشَارِكُ الْاءِسْلَامَ فِي الظَّاهِرِ ، وَالْاءِسْلَامَ لَا يُشَارِكُ الْاءِيمَانَ فِي الْبَاطِنِ ، وَإِنِ اجْتَمَعَا فِي الْقَوْلِ وَالصِّفَةِ» .

.

ص: 71

15 . باب در بيان اينكه ايمان با اسلام شركت دارد، و اسلام با ايمان شركت ندارد

احمد بن محمد ، از حسين بن سعيد ، از حكم بن ايمن ، از قاسم شريك مفضّل روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«اسلام ، به واسطه آن ، خون از ريختن باز داشته مى شود ، و امانت، به آن ، به صاحبش برگردانيده مى شود ، و فرج ها، به آن ، حلال مى گردد ، و ثواب بر ايمان است ، كه بدون آن ، كسى مأجور و مثاب نباشد بر عملى كه از او صادر شده باشد» .

15 . باب در بيان اينكه ايمان با اسلام شركت دارد، و اسلام با ايمان شركت ندارد (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از حسن بن محبوب ، از جميل بن صالح ، از سماعه روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : مرا خبر ده از اسلام و ايمان ، كه آيا اين دو مختلف اند؛ يعنى در حقيقت دو چيزاند ، يا دو لفظ اند كه يك معنى دارند؟ فرمود :«ايمان با اسلام مشاركت مى كند ، و اسلام با ايمان مشاركت نمى كند»؛ يعنى مشاركت كلّى . عرض كردم : پس هر دو را از براى من بيان فرما . فرمود : «اسلام، گواهى دادن است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و تصديق كردن به رسول خدا صلى الله عليه و آله ، و به همين (يعنى اسلام) خون ها از ريختن باز داشته مى شود ، و نكاح ها و ميراث ها بر آن جارى مى گردد (چه به محض اسلام ، نكاح و ارثى كه به جهت كفر بر او حرام بود و حق نداشت ، حلال مى شود و حق به هم مى رساند .) . و جماعت مردمان بر ظاهر اسلامند . و ايمان، هدايت است ، و آنچه در دل ها ثابت مى شود از صفت اسلام ، و آنچه ظاهر مى شود از عمل . و ايمان، يك درجه از اسلام بلندتر است؛ زيرا كه ايمان با اسلام در ظاهر شركت دارد ، و اسلام با ايمان در باطن شركت ندارد ، و هر چند كه در گفتار و صفت با هم جمع باشند» . (2)

.


1- .. يعنى در ميان اين دو، عموم و خصوص مطلق است . چه در هر جا كه ايمان هست ،البته اسلام هست ، و در بعضى ازموادّ اسلام هست ، و ايمان نيست؛ پس مؤمن و مسلمان ، مانند انسان و حيوان [عام و خاصّ] اند . (مترجم)
2- .. و مراد اين است كه ايمان با اسلام ، در جميع احوال ظاهر كه در اسلام معتبر است؛ مانند نماز و زكات و غير آن ، شركت دارد ، و اسلام با ايمان در همه امور باطنه كه در ايمان معتبر است ، شركت ندارد؛ زيرا كه در تصديق به ولايت با آن مشاركت ندارد ، و هر چند كه در شهادتين با هم اجتماع بسته باشند . (مترجم)

ص: 72

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ، عَنْ مُوسَى بْنِ بَكْرٍ ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«الْاءِيمَانُ يُشَارِكُ الْاءِسْلَامَ ، وَالْاءِسْلَامُ لَا يُشَارِكُ الْاءِيمَانَ» .

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ الْاءِيمَانَ يُشَارِكُ الْاءِسْلَامَ ، وَلَا يُشَارِكُهُ الْاءِسْلَامُ ؛ إِنَّ الْاءِيمَانَ مَا وَقَرَ فِي الْقُلُوبِ ، وَالْاءِسْلَامَ مَا عَلَيْهِ الْمَنَاكِحُ وَالْمَوَارِيثُ وَحَقْنُ الدِّمَاءِ ، وَالْاءِيمَانَ يَشْرَكُ الْاءِسْلَامَ ، وَالْاءِسْلَامَ لَا يَشْرَكُ الْاءِيمَانَ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَيُّهُمَا أَفْضَلُ : الْاءِيمَانُ أَوِ الْاءِسْلَامُ؟ فَإِنَّ مَنْ قِبَلَنَا يَقُولُونَ : إِنَّ الْاءِسْلَامَ أَفْضَلُ مِنَ الْاءِيمَانِ . فَقَالَ :«الْاءِيمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الْاءِسْلَامِ». قُلْتُ : فَأَوْجِدْنِي ذلِكَ ، قَالَ : «مَا تَقُولُ فِيمَنْ أَحْدَثَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُتَعَمِّداً؟» قَالَ : قُلْتُ : يُضْرَبُ ضَرْباً شَدِيداً ، قَالَ : «أَصَبْتَ». قَالَ : «فَمَا تَقُولُ فِيمَنْ أَحْدَثَ فِي الْكَعْبَةِ مُتَعَمِّداً؟» قُلْتُ : يُقْتَلُ ، قَالَ : «أَصَبْتَ ، أَ لَا تَرى أَنَّ الْكَعْبَةَ أَفْضَلُ مِنَ الْمَسْجِدِ ، وَأَنَّ الْكَعْبَةَ تَشْرَكُ الْمَسْجِدَ ، وَالْمَسْجِدَ لَا يَشْرَكُ الْكَعْبَةَ؟ وَكَذلِكَ الْاءِيمَانُ يَشْرَكُ الْاءِسْلَامَ ، وَالْاءِسْلَامُ لَا يَشْرَكُ الْاءِيمَانَ» .

.

ص: 73

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس بن عبدالرحمان ، از موسى بن بكير (1) ، از فضيل بن يسار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«ايمان با اسلام مشاركت دارد و اسلام با ايمان مشاركت ندارد» .

على ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جميل بن درّاج ، از فضيل بن يسار روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«ايمان با اسلام مشاركت مى كند و اسلام با آن مشاركت نمى كند؛ زيرا كه ايمان چيزى است كه در دل ها ثابت شده ، و اسلام آن چيزى است كه نكاح ها و ميراث ها و حفظ خون ها بر آن جارى است . و ايمان با اسلام شركت مى كند و اسلام با ايمان شركت نمى كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از حسن بن محبوب ، از ابوالصبّاح كنانى كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم : كدام يك از اين دو افضل است؛ ايمان يا اسلام؟ پس به درستى كه آنان كه در نزد ما هستند ، مى گويند كه : اسلام از ايمان افضل است . فرمود :«ايمان از اسلام بالاتر است» . عرض كردم : بيان آن را به من عطا كن و مرا به آن فيروزى ده ، تا توانگر شوم و در جواب دادن خصم قوى باشم . فرمود : «چه مى گويى در باب كسى كه در مسجدالحرام از روى عمد حدث كند؟» عرض كردم : او را مى زنند ؛ زدنى سخت . فرمود : درست يافتى . وفرمود : «چه مى گويى در باب كسى كه در خانه كعبه از روى عمد حدث كند؟» عرض كردم : او را مى كشند . فرمود : «درست يافتى . آيا نمى بينى كه خانه كعبه از مسجدالحرام افضل است؟ و نمى بينى كه خانه كعبه با مسجدالحرام شركت مى كند ، و مسجدالحرام با خانه كعبه شركت نمى كند؟ و همچنين ايمان با اسلام شركت مى كند و اسلام با ايمان شركت نمى كند» .

.


1- .در هر دو نسخه ، «بكير» آمده ، اما نسخه متن عربى يعنى «بكر» درست است؛ ر . ك : معجم رجال الحديث ،ج 19 ، ص 28 تا ص 31 .

ص: 74

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ : سَمِعْتُهُ يَقُولُ :«الْاءِيمَانُ مَا اسْتَقَرَّ فِي الْقَلْبِ ، وَأَفْضى بِهِ إِلَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، وَصَدَّقَهُ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ لِلّهِ وَالتَّسْلِيمِ لِأَمْرِهِ ؛ وَالْاءِسْلَامُ مَا ظَهَرَ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ ، وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنَ الْفِرَقِ كُلِّهَا ، وَبِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ ، وَعَلَيْهِ جَرَتِ الْمَوَارِيثُ ، وَجَازَ النِّكَاحُ ، وَاجْتَمَعُوا عَلَى الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ ، فَخَرَجُوا بِذلِكَ مِنَ الْكُفْرِ ، وَأُضِيفُوا إِلَى الْاءِيمَانِ ، وَالْاءِسْلَامُ لَا يَشْرَكُ الْاءِيمَانَ ، وَالْاءِيمَانُ يَشْرَكُ الْاءِسْلَامَ ، وَهُمَا فِي الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ يَجْتَمِعَانِ ، كَمَا صَارَتِ الْكَعْبَةُ فِي الْمَسْجِدِ وَالْمَسْجِدُ لَيْسَ فِي الْكَعْبَةِ ، وَكَذلِكَ الْاءِيمَانُ يَشْرَكُ الْاءِسْلَامَ ، وَالْاءِسْلَامُ لَا يَشْرَكُ الْاءِيمَانَ ؛ وَقَدْ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمّا يَدْخُلِ الْاءِيمانُ فِى قُلُوبِكُمْ» فَقَوْلُ اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَصْدَقُ الْقَوْلِ». قُلْتُ : فَهَلْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْفَضَائِلِ وَ الْأَحْكَامِ وَالْحُدُودِ وَغَيْرِ ذلِكَ؟ فَقَالَ : «لَا ، هُمَا يَجْرِيَانِ فِي ذلِكَ مَجْرى وَاحِدٍ ، وَلكِنْ لِلْمُؤْمِنِ فَضْلٌ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي أَعْمَالِهِمَا وَمَا يَتَقَرَّبَانِ بِهِ إِلَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ». قُلْتُ : أَ لَيْسَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ : «مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها» وَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ مُجْتَمِعُونَ عَلَى الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ مَعَ الْمُؤْمِنِ؟ قَالَ : «أَ لَيْسَ قَدْ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «فَيُضاعِفُهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً» ؟ فَالْمُؤْمِنُونَ هُمُ الَّذِينَ يُضَاعِفُ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَهُمْ حَسَنَاتِهِمْ : لِكُلِّ حَسَنَةٍ سبعين ضِعْفاً ، فَهذَا فَضْلُ الْمُؤْمِنِ ، وَيَزِيدُهُ اللّهُ فِي حَسَنَاتِهِ عَلى قَدْرِ صِحَّةِ إِيمَانِهِ أَضْعَافاً كَثِيرَةً ، وَيَفْعَلُ اللّهُ بِالْمُؤْمِنِينَ مَا يَشَاءُ مِنَ الْخَيْرِ». قُلْتُ : أَ رَأَيْتَ مَنْ دَخَلَ فِي الْاءِسْلَامِ أَ لَيْسَ هُوَ دَاخِلاً فِي الْاءِيمَانِ؟ فَقَالَ : «لَا ، وَلكِنَّهُ قَدْ أُضِيفَ إِلَى الْاءِيمَانِ ، وَخَرَجَ مِنَ الْكُفْرِ وَسَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلاً تَعْقِلُ بِهِ فَضْلَ الْاءِيمَانِ عَلَى الْاءِسْلَامِ : أَ رَأَيْتَ لَوْ أَبْصَرْتَ رَجُلاً فِي الْمَسْجِدِ ، أَ كُنْتَ تَشْهَدُ أَنَّكَ رَأَيْتَهُ فِي الْكَعْبَةِ؟» قُلْتُ : لَا يَجُوزُ لِي ذلِكَ . قَالَ : «فَلَوْ أَبْصَرْتَ رَجُلاً فِي الْكَعْبَةِ ، أَ كُنْتَ شَاهِداً أَنَّهُ قَدْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ؟» قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «وَ كَيْفَ ذلِكَ؟!» قُلْتُ : إِنَّهُ لَا يَصِلُ إِلى دُخُولِ الْكَعْبَةِ حَتّى يَدْخُلَ الْمَسْجِدَ ، فَقَالَ : «قَدْ أَصَبْتَ وَأَحْسَنْتَ» ثُمَّ قَالَ : «كَذلِكَ الْاءِيمَانُ وَالْاءِسْلَامُ» .

.

ص: 75

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و محمدّ بن يحيى ، از احمد بن محمد ، هر دو از ابن محبوب ، از على بن رئاب ، از حمران بن اعين ، از امام محمد باقر عليه السلام كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود : «ايمان، چيزى است كه در دل استقرار دارد و آن را به سوى خداى عز و جل مى كشاند و به او مى رساند ، و عمل كردن به طاعت خدا و تسليم كردن امر ما (1) آن را تصديق مى كند . و اسلام، چيزى است كه ظاهر باشد از گفتار يا كردار ، و آن همان است كه جماعت مردمان برآنند از همه فرقه هاى اسلام ، و به آن خون ها از ريختن باز داشته شده ، و ميراث ها بر آن جارى گرديد ، و نكاح جواز به هم رسانيده ، و همه فرق اسلام اجتماع كردند بر نماز و زكات و روزه و حجّ ، و به همين ، از كفر بيرون رفتند ، و به ايمان تصديقى منسوب شدند . وليكن اسلام با ايمان شركت ندارد ، و ايمان با اسلام شركت دارد ، و هر دو در گفتار و كردار جمع مى شوند ، چنانچه خانه كعبه در مسجد الحرام واقع شده ، و مسجدالحرام در خانه كعبه نيست ، و همچنين ايمان شريك اسلام است ، و اسلام شريك ايمان نيست . و خداى عز و جل فرموده است : «قالَتِ الْاَعرابُ آمَنّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَما يَدْخُلِ الْايمانُ فى قُلُوبِكُمْ» (2) ؛ پس قول خداى عز و جل از همه قول ها راست تر است» . عرض كردم : پس آيا مؤمن را بر مسلمان هيچ زيادتى هست در باب چيزى از فضيلت هاى نفسانى و احكام شرعيّه و حدود آن و غير اينها؟ فرمود :«نه ، بلكه مؤمن و مسلم در اين باب ، جارى مجراى يك نفرند و حكم يك كس دارند ، وليكن مؤمن را بر مسلمان زيادتى هست در باب اعمالى كه به جا مى آورد ، و آنچه به واسطه آن به سوى خداى عز و جل تقرّب مى جويند» . عرض كردم : آيا خداى عز و جل نمى فرمايد : «مَنْ جآءَ باِلْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها» (3) ؛ يعنى : «هر كه بياورد خصلت نيكى را ، پس از براى او است ده برابر آن». و تو فرمودى و ادّعا نمودى كه ايشان با مؤمن بر نماز و زكات و روزه و حج اجتماع دارند . فرمود : «آيا خداى عز و جل نفرموده است كه : «فيُضاعِفُهُ لَهُ أَضْعافا كَثيرَةً» (4) . و مؤمنان ، به خصوص آنان اند كه خداى عز و جل حسنات و خوبى هاى ايشان را مضاعف مى گرداند ، و هر حسنه اى از ايشان را هفتاد چندان مى سازد؛ پس اين زيادتى مؤمن است بر مسلمان ، و فضيلتى است كه مؤمن دارد . و خداى _ تعالى _ از برايش زياد مى كند در حسناتى كه دارد ، به اندازه صحّت ايمانش ، اضعاف بسيار ، و خدا با مؤمنان آنچه خواهد از خوبى مى كند» . عرض كردم : مرا خبر ده كه آيا كسى كه در اسلام داخل شده ، داخل در ايمان نيست؟ فرمود : «نه ، وليكن چنين كسى منسوب به ايمان شده و از كفر بيرون رفته است ، و زود باشد كه از برايت مثلى بزنم كه به واسطه آن زيادتى ايمان را بر اسلام تعقّل كنى و بفهمى . مرا خبر ده كه اگر مردى را در مسجدالحرام ديدى ، آيا چنان است كه شهادت دهى كه تو او را در خانه كعبه ديده اى؟» عرض كردم : اين شهادت از براى من جائز نيست . فرمود : «پس اگر مردى را در خانه كعبه ديدى ، آيا شاهد مى باشى كه او در مسجدالحرام داخل شده؟» عرض كردم : آرى . فرمود : «اين امر چگونه مى شود؟» عرض كردم : آنكه در خانه كعبه است ، به دخول كعبه معظّمه نمى رسد ، تا آنكه داخل مسجدالحرام شود . فرمود : «درست يافتى و خوب گفتى» . بعد از آن فرمود : «همچنين است ايمان و اسلام» .

.


1- .در هر دو نسخه «امر ما» آمده ، اما متن حديث «أمره» به معانى «امر او» است.
2- .حجرات، 14.
3- .انعام، 160.
4- .بقره، 245.

ص: 76

16 _ بَابٌ آخَرُ مِنْهُ وَفِيهِ أَنَّ الْاءِسْلَامَ قَبْلَ الْاءِيمَانِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْقَصِيرِ ، قَالَ : كَتَبْتُ مَعَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ إِلى أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام أَسْأَلُهُ عَنِ الْاءِيمَانِ : مَا هُوَ؟ فَكَتَبَ إِلَيَّ مَعَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ :«سَأَلْتَ _ رَحِمَكَ اللّهُ _ عَنِ الْاءِيمَانِ ؛ وَ الْاءِيمَانُ هُوَ الْاءِقْرَارُ بِاللِّسَانِ ، وَعَقْدٌ فِي الْقَلْبِ ، وَعَمَلٌ بِالْأَرْكَانِ ، وَالْاءِيمَانُ بَعْضُهُ مِنْ بَعْضٍ ، وَهُوَ دَارٌ ، وَكَذلِكَ الْاءِسْلَامُ دَارٌ ، وَالْكُفْرُ دَارٌ ، فَقَدْ يَكُونُ الْعَبْدُ مُسْلِماً قَبْلَ أَنْ يَكُونَ مُؤْمِناً ، وَلَا يَكُونُ مُؤْمِناً حَتّى يَكُونَ مُسْلِماً ، فَالْاءِسْلَامُ قَبْلَ الْاءِيمَانِ وَهُوَ يُشَارِكُ الْاءِيمَانَ ، فَإِذَا أَتَى الْعَبْدُ كَبِيرَةً مِنْ كَبَائِرِ الْمَعَاصِي ، أَوْ صَغِيرَةً مِنْ صَغَائِرِ الْمَعَاصِي الَّتِي نَهَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عَنْهَا ، كَانَ خَارِجاً مِنَ الْاءِيمَانِ ، سَاقِطاً عَنْهُ اسْمُ الْاءِيمَانِ ، وَثَابِتاً عَلَيْهِ اسْمُ الْاءِسْلَامِ ، فَإِنْ تَابَ وَاسْتَغْفَرَ ، عَادَ إِلى دَارِ الْاءِيمَانِ ، وَلَا يُخْرِجُهُ إِلَى الْكُفْرِ إِلَا الْجُحُودُ وَالِاسْتِحْلَالُ بِأَنْ يَقُولَ لِلْحَلَالِ : هذَا حَرَامٌ ، وَ لِلْحَرَامِ : هذَا حَلَالٌ ، وَدَانَ بِذلِكَ ، فَعِنْدَهَا يَكُونُ خَارِجاً مِنَ الْاءِسْلَامِ وَالْاءِيمَانِ ، دَاخِلاً فِي الْكُفْرِ ، وَكَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ دَخَلَ الْحَرَمَ ثُمَّ دَخَلَ الْكَعْبَةَ ، وَأَحْدَثَ فِي الْكَعْبَةِ حَدَثاً ، فَأُخْرِجَ عَنِ الْكَعْبَةِ وَعَنِ الْحَرَمِ ، فَضُرِبَتْ عُنُقُهُ ، وَصَارَ إِلَى النَّارِ» .

.

ص: 77

16 . باب ديگر از اين باب ، و در اين باب است كه اسلام پيش از ايمان است

16 _ باب ديگر از اين باب ، و در اين باب است كه اسلام پيش از ايمان استعلى بن ابراهيم ، از عبّاس بن معروف ، از عبدالرحمان بن ابى نجران ، از حمّاد بن عثمان ، از عبدالرّحيم قصير روايت كرده است كه گفت :با عبدالملك بن اعين به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام ] نامه [نوشتيم ، و از آن حضرت سؤال كرديم از حقيقت ايمان كه آن چيست؟ در جواب من با عبدالملك بن اعين نوشت كه «سؤال كردى از ايمان _ خدا تو را رحمت كند_ . و ايمان ، اقرار كردن است به زبان و اعتقاد كردن در دل و عمل كردن به اعضا و جوارح . و ايمان ، بعضى از آن ، از بعضى ناشى مى شود ، و اجزاى آن به هم پيوسته است . و ايمان چون خانه است كه اجزا دارد ، و همچنين اسلام چون خانه است ، و كفر نيز چون خانه است؛ پس گاه است كه بنده اى مسلمان مى باشد ، پيش از آنكه مؤمن باشد ، و مؤمن نمى باشد ، تا آنكه مسلمان باشد؛ پس اسلام پيش از ايمان است ، و اسلام با ايمان فى الجمله مشاركت مى كند؛ پس هرگاه بنده اى گناه كبيره اى از گناهان كبيره ، يا گناه صغيره اى از گناهان صغيره را كه خداى عز و جل از آنها نهى فرموده ، به عمل آورد ، از ايمان بيرون است و نام ايمان از او ساقط باشد ، وليكن نام اسلام بر او ثابت است؛ پس اگر توبه كند و استغفار نمايد ، به سوى خانه ايمان برگردد ، و چيزى او را به سوى كفر بيرون نمى برد ، مگر انكار و حلال شمردن آنچه حلال نباشد؛ به اينكه از براى حلال بگويد كه اين حرام است ، و از براى حرام بگويد كه اين حلال است ، و به آن اعتقاد داشته باشد و ديندارى كند؛ پس در نزد اين عقيده ، از دين اسلام و ايمان بيرون و در كفر داخل باشد ، و به منزله كسى است كه داخل حرم شده باشد ، بعد از آن، داخل خانه كعبه شود ، و در خانه كعبه حدثى را واقع ساخته باشد؛ پس او را از خانه كعبه و از حرم بيرون مى كنند ، و گردنش را مى زنند ، و به سوى آتش جهنّم باز خواهد گشت» .

.

ص: 78

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى ، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ ، قَالَ : سَأَلْتُهُ عَنِ الْاءِيمَانِ وَالْاءِسْلَامِ : قُلْتُ لَهُ : أَ فَرْقٌ بَيْنَ الْاءِسْلَامِ وَالْاءِيمَانِ؟ قَالَ :«فَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلَهُ؟» قَالَ : قُلْتُ : أَوْرِدْ ذلِكَ ، قَالَ : «مَثَلُ الْاءِيمَانِ وَالْاءِسْلَامِ مَثَلُ الْكَعْبَةِ الْحَرَامِ مِنَ الْحَرَمِ ، قَدْ يَكُونُ فِي الْحَرَمِ وَلَا يَكُونُ فِي الْكَعْبَةِ ، وَلَا يَكُونُ فِي الْكَعْبَةِ حَتّى يَكُونَ فِي الْحَرَمِ ، وَقَدْ يَكُونُ مُسْلِماً وَلَا يَكُونُ مُؤْمِناً ، وَلَا يَكُونُ مُؤْمِناً حَتّى يَكُونَ مُسْلِماً» . قَالَ : قُلْتُ : فَيُخْرِجُ مِنَ الْاءِيمَانِ شَيْءٌ؟ قَالَ : «نَعَمْ». قُلْتُ : فَيُصَيِّرُهُ إِلى مَا ذَا؟ قَالَ : «إِلَى الْاءِسْلَامِ أَوِ الْكُفْرِ». وَقَالَ : «لَوْ أَنَّ رَجُلاً دَخَلَ الْكَعْبَةَ ، فَأَفْلَتَ مِنْهُ بَوْلُهُ ، أُخْرِجَ مِنَ الْكَعْبَةِ وَلَمْ يُخْرَجْ مِنَ الْحَرَمِ ، فَغَسَلَ ثَوْبَهُ وَتَطَهَّرَ ، ثُمَّ لَمْ يُمْنَعْ أَنْ يَدْخُلَ الْكَعْبَةَ ؛ وَلَوْ أَنَّ رَجُلاً دَخَلَ الْكَعْبَةَ ، فَبَالَ فِيهَا مُعَانِداً ، أُخْرِجَ مِنَ الْكَعْبَةِ وَمِنَ الْحَرَمِ ، وَضُرِبَتْ عُنُقُهُ» .

.

ص: 79

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از عثمان بن عيسى ، از سماعة بن مهران كه گفت : سؤال كردم او را از ايمان و اسلام ، و به او عرض كردم : آيا در ميانه اسلام و ايمان فرقى هست؟ فرمود :«آيا از برايت مَثَل آن را بيان كنم؟» راوى مى گويد : عرض كردم : آن مثل را ايراد فرما . فرمود : «مَثَل ايمان و اسلام ، مثل خانه كعبه محرّمه است نسبت به حرم . گاه است كه كسى در حرم مى باشد و در خانه كعبه نمى باشد؛ و در كعبه نمى باشد تا آنكه در حرم باشد . و گاه است كه كسى مسلمان مى باشد و مؤمن نمى باشد ، تا آنكه مسلمان باشد» . سماعه مى گويد : عرض كردم : چيزى اين كس را از ايمان بيرون مى برد؟ فرمود : «آرى» . عرض كردم : پس او را به سوى چه چيزى مى كشاند؟ فرمود : «به سوى اسلام يا كفر» . و فرمود : «اگر مردى داخل خانه كعبه شود و بولش از او رها شود ، او را از خانه كعبه بيرون مى كنند ، و از حرم بيرون نمى كنند؛ پس جامه خود را مى شويد و خود را پاك مى كند . بعد از آن، كسى او را از داخل شدن در خانه كعبه منع نمى كند . و اگر مردى داخل خانه كعبه شود و از روى عناد در آن بول كند ، او را از خانه كعبه و از حرم بيرون مى كنند و گردنش را مى زنند» .

.

ص: 80

17 _ بَابٌعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ آدَمَ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مَيْمُونٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ أُ نَاساً تَكَلَّمُوا فِي هذَا الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ ، وَذلِكَ أَنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ يَقُولُ : «هُوَ الَّذِى أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَا اللّهُ» الْايَةَ ، فَالْمَنْسُوخَاتُ مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ ، وَالْمُحْكَمَاتُ مِنَ النَّاسِخَاتِ . إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بَعَثَ نُوحاً إِلى قَوْمِهِ : «أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ» ثُمَّ دَعَاهُمْ إِلَى اللّهِ وَحْدَهُ ، وَأَنْ يَعْبُدُوهُ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً ، ثُمَّ بَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ عَلى ذلِكَ إِلى أَنْ بَلَغُوا مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله ، فَدَعَاهُمْ إِلى أَنْ يَعْبُدُوا اللّهَ وَلَا يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً ، وَقَالَ : «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِى أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللّهُ يَجْتَبِى إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِى إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ» فَبَعَثَ الْأَنْبِيَاءَ إِلى قَوْمِهِمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَالْاءِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، فَمَنْ آمَنَ مُخْلِصاً وَمَاتَ عَلى ذلِكَ ، أَدْخَلَهُ اللّهُ الْجَنَّةَ بِذلِكَ ، وَذلِكَ أَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلَامٍ لِلْعَبِيدِ ، وَذلِكَ أَنَّ اللّهَ لَمْ يَكُنْ يُعَذِّبُ عَبْداً حَتّى يُغَلِّظَ عَلَيْهِ فِي الْقَتْلِ ، وَالْمَعَاصِي الَّتِي أَوْجَبَ اللّهُ عَلَيْهِ بِهَا النَّارَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا . فَلَمَّا اسْتَجَابَ لِكُلِّ نَبِيٍّ مَنِ اسْتَجَابَ لَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ، جَعَلَ لِكُلِّ نَبِيٍّمِنْهُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً ، وَالشِّرْعَةُ وَالْمِنْهَاجُ سَبِيلٌ وَسُنَّةٌ ، وَقَالَ اللّهُ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله : «إِنّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ» وَأَمَرَ كُلَّ نَبِيٍّ بِالْأَخْذِ بِالسَّبِيلِ وَالسُّنَّةِ ، وَكَانَ مِنَ السَّبِيلِ وَالسُّنَّةِ الَّتِي أَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهَا مُوسى عليه السلام أَنْ جَعَلَ عَلَيْهِمُ السَّبْتَ ، وَكَانَ مَنْ أَعْظَمَ السَّبْتَ وَلَمْ يَسْتَحِلَّ أَنْ يَفْعَلَ ذلِكَ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ ، أَدْخَلَهُ اللّهُ الْجَنَّةَ ، وَمَنِ اسْتَخَفَّ بِحَقِّهِ ، وَاسْتَحَلَّ مَا حَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِ مِنَ الْعَمَلِ الَّذِي نَهَاهُ اللّهُ عَنْهُ فِيهِ ، أَدْخَلَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ النَّارَ ، وَذلِكَ حَيْثُ اسْتَحَلُّوا الْحِيتَانَ ، وَاحْتَبَسُوهَا ، وَأَكَلُوهَا يَوْمَ السَّبْتِ ، غَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونُوا أَشْرَكُوا بِالرَّحْمنِ ، وَلَا شَكُّوا فِي شَيْءٍ مِمَّا جَاءَ بِهِ مُوسى عليه السلام ، قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِى السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ» . ثُمَّ بَعَثَ اللّهُ عِيسى عليه السلام بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَالْاءِقْرَارِ بِمَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِاللّهِ ، وَجَعَلَ لَهُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجاً ، فَهَدَمَتِ السَّبْتَ الَّذِي أُمِرُوا بِهِ أَنْ يُعْظِمُوهُ قَبْلَ ذلِكَ ، وَعَامَّةَ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنَ السَّبِيلِ وَالسُّنَّةِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسى ، فَمَنْ لَمْ يَتَّبِعْ سَبِيلَ عِيسى ، أَدْخَلَهُ اللّهُ النَّارَ وَإِنْ كَانَ الَّذِي جَاءَ بِهِ النَّبِيُّونَ جَمِيعاً أَنْ لَا يُشْرِكُوا بِاللّهِ شَيْئاً. ثُمَّ بَعَثَ اللّهُ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله _ وَ هُوَ بِمَكَّةَ _ عَشْرَ سِنِينَ ، فَلَمْ يَمُتْ بِمَكَّةَ فِي تِلْكَ الْعَشْرِ سِنِينَ أَحَدٌ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ وَأَنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله رَسُولُ اللّهِ إِلَا أَدْخَلَهُ اللّهُ الْجَنَّةَ بِإِقْرَارِهِ _ وَ هُوَ إِيمَانُ التَّصْدِيقِ _ وَلَمْ يُعَذِّبِ اللّهُ أَحَداً مِمَّنْ مَاتَ _ وَ هُوَ مُتَّبِعٌ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله عَلى ذلِكَ _ إِلَا مَنْ أَشْرَكَ بِالرَّحْمنِ . وَ تَصْدِيقُ ذلِكَ أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَنْزَلَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَكَّةَ : «وَقَضى رَبُّكَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِيّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً» إِلى قَوْلِهِ تَعَالى : «إِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبِيراً بَصِيراً» أَدَبٌ وَعِظَةٌ وَتَعْلِيمٌ وَنَهْيٌ خَفِيفٌ ، وَلَمْ يَعِدْ عَلَيْهِ ، وَلَمْ يَتَوَاعَدْ عَلَى اجْتِرَاحِ شَيْءٍ مِمَّا نَهى عَنْهُ ، وَأَنْزَلَ نَهْياً عَنْ أَشْيَاءَ حَذَّرَ عَلَيْهَا ، وَلَمْ يُغَلِّظْ فِيهَا ، وَلَمْ يَتَوَاعَدْ عَلَيْهَا . وَ قَالَ : «وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَساءَ سَبِيلاً وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللّهُ إِلاّ بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فَلا يُسْرِفْ فِى الْقَتْلِ إِنَّهُ كانَ مَنْصُوراً وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلاّ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ حَتّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا وَلا تَمْشِ فِى الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهاً ذلِكَ مِمّا أَوْحى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِى جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً» . وَ أَنْزَلَ فِي «وَ اللَّيْلِ إِذَا يَغْشى» : «فَأَنْذَرْتُكُمْ ناراً تَلَظّى لا يَصْلاها إِلَا الْأَشْقَى الَّذِى كَذَّبَ وَتَوَلّى» فَهذَا مُشْرِكٌ . وَ أَنْزَلَ فِي «إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ» : «وَأَمّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُوا ثُبُوراً وَيَصْلى سَعِيراً إِنَّهُ كانَ فِى أَهْلِهِ مَسْرُوراً إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ بَلى» فَهذَا مُشْرِكٌ . وَ أَنْزَلَ فِي «تَبَارَكَ» : «كُلَّما أُلْقِىَ فِيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَ لَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللّهُ مِنْ شَىْ ءٍ» فَهؤُلَاءِ مُشْرِكُونَ . وَ أَنْزَلَ فِي «الْوَاقِعَةِ» : «وَ أَمّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ» فَهؤُلَاءِ مُشْرِكُونَ . وَ أَنْزَلَ فِي «الْحَاقَّةِ»: «وَ أَمّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِى لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ ما أَغْنى عَنِّى مالِيَهْ» إِلى قَوْلِهِ: «إِنَّهُ كانَ لا يُؤْمِنُ بِاللّهِ الْعَظِيمِ» فَهذَا مُشْرِكٌ . وَأَنْزَلَ فِي «طسم»: «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَالْغاوُونَ وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ» جُنُودُ إِبْلِيسَ ذُرِّيَّتُهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ . وَ قَوْلُهُ : «وَ ما أَضَلَّنا إِلَا الْمُجْرِمُونَ» يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اقْتَدَوْا بِهِمْ هؤُلَاءِ ، فَاتَّبَعُوهُمْ عَلى شِرْكِهِمْ ، وَهُمْ قَوْمُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله لَيْسَ فِيهِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارى أَحَدٌ . وَ تَصْدِيقُ ذلِكَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ» ، «كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ» ، «كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ» لَيْسَ فِيهِمُ الْيَهُودُ الَّذِينَ قَالُوا : «عُزَيْرٌ ابْنُ اللّهِ» ، وَلَا النَّصَارَى الَّذِينَ قَالُوا : «الْمَسِيحُ ابْنُ اللّهِ» سَيُدْخِلُ اللّهُ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى النَّارَ ، وَيُدْخِلُ كُلَّ قَوْمٍ بِأَعْمَالِهِمْ . وَ قَوْلُهُمْ : «وَ ما أَضَلَّنا إِلَا الْمُجْرِمُونَ» إِذْ دَعَوْنَا إِلى سَبِيلِهِمْ ذلِكَ قَوْلُ اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ فِيهِمْ حِينَ جَمَعَهُمْ إِلَى النَّارِ : «قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النّارِ» وَقَوْلُهُ : «كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتّى إِذَا ادّارَكُوا فِيها جَمِيعاً» بَرِئَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ ، وَلَعَنَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً ، يُرِيدُ بَعْضُهُمْ أَنْ يَحُجَّ بَعْضاً رَجَاءَ الْفَلْجِ ، فَيُفْلِتُوا مِنْ عَظِيمِ مَا نَزَلَ بِهِمْ ، وَلَيْسَ بِأَوَانِ بَلْوى ، وَلَا اخْتِبَارٍ ، وَلَا قَبُولِ مَعْذِرَةٍ ، وَلَاتَ حِينَ نَجَاةٍ ، وَالْايَاتُ وَأَشْبَاهُهُنَّ مِمَّا نَزَلَ بِهِ بِمَكَّةَ ، وَلَا يُدْخِلُ اللّهُ النَّارَ إِلَا مُشْرِكاً . فَلَمَّا أَذِنَ اللّهُ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه و آله فِي الْخُرُوجِ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ ، بَنَى الْاءِسْلَامَ عَلى خَمْسٍ : شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ، وَحِجِّ الْبَيْتِ ، وَصِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ ، وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْحُدُودَ وَقِسْمَةَ الْفَرَائِضِ ، وَأَخْبَرَهُ بِالْمَعَاصِي الَّتِي أَوْجَبَ اللّهُ عَلَيْهَا وَبِهَا النَّارَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا . وَ أَنْزَلَ فِي بَيَانِ الْقَاتِلِ : «وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً» وَلَا يَلْعَنُ اللّهُ مُؤْمِناً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّ اللّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً» وَكَيْفَ يَكُونُ فِي الْمَشِيئَةِ وَقَدْ أَلْحَقَ بِهِ _ حِينَ جَزَاهُ جَهَنَّمَ _ الْغَضَبَ وَاللَّعْنَةَ ، وَ قَدْ بَيَّنَ ذلِكَ مَنِ الْمَلْعُونُونَ فِي كِتَابِهِ . وَ أَنْزَلَ فِي مَالِ الْيَتِيمِ مَنْ أَكَلَهُ ظُلْماً: «إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِى بُطُونِهِمْ ناراً وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً» وَذلِكَ أَنَّ آكِلَ مَالِ الْيَتِيمِ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالنَّارُ تَلْتَهِبُ فِي بَطْنِهِ حَتّى يَخْرُجَ لَهَبُ النَّارِ مِنْ فِيهِ يَعْرِفُهُ أَهْلُ الْجَمْعِ أَنَّهُ آكِلُ مَالِ الْيَتِيمِ . وَ أَنْزَلَ فِي الْكَيْلِ : «وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ» وَلَمْ يَجْعَلِ الْوَيْلَ لِأَحَدٍ حَتّى يُسَمِّيَهُ كَافِراً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ» . وَ أَنْزَلَ فِي الْعَهْدِ : «إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِى الْاخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ» وَالْخَلَاقُ النَّصِيبُ ، فَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ فِي الْاخِرَةِ ، فَبِأَيِّ شَيْءٍ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ؟ وَ أَنْزَلَ بِالْمَدِينَةِ : «الزّانِى لا يَنْكِحُ إِلاّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلاّ زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ» فَلَمْ يُسَمِّ اللّهُ الزَّانِيَ مُؤْمِناً وَلَا الزَّانِيَةَ مُؤْمِنَةً ، وَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله _ لَيْسَ يَمْتَرِي فِيهِ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنَّهُ قَالَ _ : لَا يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ ، وَلَا يَسْرِقُ السَّارِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ ؛ فَإِنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذلِكَ ، خُلِعَ عَنْهُ الْاءِيمَانُ كَخَلْعِ الْقَمِيصِ . وَ نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ : «وَ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ إِلَا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» فَبَرَّأَهُ اللّهُ _ مَا كَانَ مُقِيماً عَلَى الْفِرْيَةِ _ مِنْ أَنْ يُسَمّى بِالْاءِيمَانِ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُونَ» وَجَعَلَهُ اللّهُ مُنَافِقاً ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ» وَجَعَلَهُ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مِنْ أَوْلِيَاءِ إِبْلِيسَ ؛ قَالَ : «إِلَا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِرَبِّهِ» وَجَعَلَهُ مَلْعُوناً ، فَقَالَ : «إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِى الدُّنْيا وَالْاخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ» وَلَيْسَتْ تَشْهَدُ الْجَوَارِحُ عَلى مُؤْمِنٍ ، إِنَّمَا تَشْهَدُ عَلى مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ ، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ ، فَيُعْطى كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ ؛ قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «(فَأَمّا مَنْ) أُوتِىَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولئِكَ يَقْرَؤُنَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً» . وَ سُورَةُ النُّورِ أُنْزِلَتْ بَعْدَ سُورَةِ النِّسَاءِ ؛ وَتَصْدِيقُ ذلِكَ أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَنْزَلَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ : «وَ اللاّتِى يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِى الْبُيُوتِ حَتّى يَتَوَفّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً» وَالسَّبِيلُ الَّذِي قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضْناها وَأَنْزَلْنا فِيها آياتٍ بَيِّناتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ الزّانِيَةُ وَالزّانِى فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» » .

.

ص: 81

17 . باب

17 _ باب (1)على بن محمد ، از بعضى از اصحاب خويش ، از آدم بن اسحاق ، از عبدالرّزّاق بن مهران ، از حسين بن ميمون ، از محمد بن سالم ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«گروهى در اين قرآن سخن گفتند بى آنكه علم داشته باشند . و بيان آن، اين است كه خداى _ تبارك و تعالى _ مى فرمايد : «هُوَ الَّذى أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَامَّا الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغآءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغآءَ تَأويلِهِ وَما يَعْلَمُ تَأويلَهُ اِلَا اللّهُ» (2) تا آخر آيه كه با ترجمه گذشت (3) ؛ پس منسوخات و آنها كه حكم آن برطرف شده ، از جمله متشابهات اند كه تأويل آنها را غير از خدا و راسخان در علم كسى نمى داند ، و محكمات آنها از جمله ناسخات اند . به درستى كه خداى عز و جل نوح را به سوى قوم خويش فرستاد ، به آنكه بپرستيد خدا را به يگانگى ، و از نافرمانى او بپرهيزيد ، و از عقوبتش بترسيد ، و مرا اطاعت كنيد در هر چه امر و نهى كنم؛ چه ، طاعت من مقرون به طاعت خدا است . بعد از آن، ايشان را دعوت نمود به سوى خدا به تنهايى ، و اينكه او را عبادت كنند و چيزى را با او شريك نگردانند . بعد از آن، پيغمبران عليهم السلام را مبعوث گردانيد بر اين امر ، تا به محمد صلى الله عليه و آله رسيدند؛ پس ايشان را دعوت نمود به سوى اينكه خدا را بپرستند و چيزى را با او شريك نسازند ، و فرمود : «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدَّينِ ما وَصّى بِهِ نُوحا وَالَّذى أَوْحَيْنا اِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ اِبْرهيمَ وَمُوسى وَعيسى أَنْ أَقيمُوا الدّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكينَ ماتَدْعُوهُمْ اِلَيْهِ اللّهُ يَجْتَبى اِلَيْهِ مَنْ يَشآءُ وَيَهْدى اِلَيْهِ مَنْ يُنيبَ» (4) ؛ پس پيغمبران را به سوى قوم ايشان مبعوث گردانيد ، با تكليف به شهادت دادن به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و اقرار كردن به آنچه آن پيغمبر از نزد خدا آورده بود؛ پس هر كه ايمان آورد و اعتقاد كرد از روى اخلاص ، و بر اين اعتقاد مرد ، خدا به همين او را داخل بهشت گردانيد . و علّت اين ، آن است كه خدا بر بندگان خويش ستم نمى كند . و بيانش آن است كه خدا چنان نبُوَد كه بنده را عذاب كند ، تا آنكه بر آن جناب غلظت و شدّت مى كرد در كشتن و ساير معصيت ها ، كه خدا بر خود واجب گردانيده به سبب آنها آتش دوزخ را ، براى كسى كه به آنها عمل كند ، و بر خود لازم ساخته كه فاعل آنها را به جهنّم برد؛ پس در هنگامى كه هر پيغمبرى را اجابت و اطاعت نمود ، هر كه او را اجابت كرد از قومش از مؤمنان ، از براى هر پيغمبرى از پيغمبران ، شرعت و منهاجى قرار داد _ و شرعت و منهاج ، راه و رويه است (5) _ . و خداى _ تعالى _ به محمد صلى الله عليه و آله فرمود : «اِنّا أَوْحَيْنا اِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا اِلى نُوحٍ وَ النَّبيّينَ مِنْ بَعْدِهِ» (6) ؛ يعنى :«به درستى كه ما وحى كرديم به سوى تو ،چنانچه وحى كرديم به سوى نوح و پيغمبران بعد از او». و هر پيغمبرى را به عمل كردن به راه و رويّه اى امر فرمود ، و از جمله راه و رويّه اى كه خداى عز و جل موسى عليه السلام را به آنها امر فرموده بود ، آن بود كه شنبه دارى را_ كه تعظيم روز شنبه است _ بر بنى اسرائيل قرار داد . و تعظيم شنبه آن بود كه در آن عبادت كنند و مشغول كارى نشوند و شكار ماهى نكنند؛ پس امر چنان بود كه هر كس تعظيم شنبه مى نمود ، و حلال نمى دانست كه آنچه را كه از آن ممنوع بود به جا آورد از ترس خدا ، خدا او را در بهشت داخل مى فرمود ، و هر كه استخفاف به حقّ شنبه مى كرد ، و حلال مى شمرد آنچه را كه خدا بر او حرام گردانيده بود _ از عملى كه خدا او را در آن روز ، از آن نهى فرموده بود _ ، خداى عز و جل او را داخل آتش جهنّم مى گردانيد . و اين در وقتى بود كه ماهيان را حلال شمردند و آنها را حبس نمودند در روز شنبه و آنها را خوردند . خدا بر ايشان غضب فرمود ، بى آنكه چنان باشند كه به خداوند مهربان شرك آورده باشند ، و نه آنكه در چيزى از آنچه موسى آن را آورده بود ، شك داشته باشند . خداى عز و جل فرموده : «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِى السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قَرِدَةً خاسِئينَ» (7) ؛ يعنى : «و هر آينه به حقيقت دانستيد احوال آن را كه از حدّ فرمان درگذشتند از قوم شما ، در قيام نمودن به كار شنبه. (8) پس گفتيم به ايشان كه باشيد به صورت بوزينگان رانده شدگان» . بعد از آن، خدا عيسى عليه السلام را مبعوث گردانيد ، با تكليف به گواهى دادن به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و اقرار كردن به آنچه آن را از نزد خدا آورده بود ، و از براى ايشان شريعت و راه راست و روشنى قرار داد؛ پس آن شريعت شنبه را كه به تعظيم آن مأمور بودند ، پس از آن بر هم زد ، و همچنين عامّه آنچه بر آن بودند ، از راه و رويه اى كه موسى عليه السلام آنها را آورده بود؛ پس هر كه راه عيسى را پيروى ننمود ، خدا او را داخل آتش جهنّم گردانيد ، و هر چند كه آنچه همه پيغمبران آن را آورده بودند ، آن بود كه چيزى را با خدا شريك نسازند . بعد از آن، محمد صلى الله عليه و آله را مبعوث گردانيد ، و آن حضرت ده سال در مكّه تشريف داشت؛ پس در عرض مدّت آن ده سال (9) ، در مكّه كسى نمرد ، كه گواهى دهد به آن كه خدايى نيست ، مگر خدا ، و به آنكه محمد صلى الله عليه و آله رسول خدا است ، مگر آنكه خدا او را داخل بهشت گردانيد به همان اقرارى كه كرد . و آن ايمان تصديق است ، كه غير از تصديق كردن چيزى در آن معتبر نبود . و خدا هيچ كس را از آنان كه مردند ، در حالى كه پيرو محمد صلى الله عليه و آله بودند ، بر اين اعتقاد عذاب نفرمود ، مگر كسى كه به خداوند مهربان شرك آورده بود . و مصدّق اين مطلب آن است كه خداى عز و جل در مكّه ، در سوره بنى اسرائيل بر آن حضرت فرو فرستاد كه : «وقَضَى ربُّكَ أَنْ لاتَعْبُدُوا اِلّا اِيّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ اِحْسانا» (10) ، تا قول آن جناب تعالى : «اِنَّهُ كانَ بِعِبادِهِ خَبيرا بَصيرا» 11 (و حضرت بعد از ذكر آيه مى فرمايد) : اينها ادب است _ يعنى طريقه پسنديده _ . و به اصلاح و پند دادن و آموزانيدن و نهى سبُك كه شدّت و غلظتى در آن نيست ، و بر آن وعده اى نفرموده كه ايشان را ثوابى كرامت كند ، و بر كسب كردن چيزى از آنچه از آن نهى كرده ، وعيدى ننموده كه ايشان را عقابى فرمايد؛ بلكه مجرّد امر و نهى و بُكُن مَكُن است . و در همين سوره بعد از آيات مذكوره ، نهى از چيزى چند فرو فرستاد كه بر آنها تحذير فرمودو ايشان را ترسانيد ، وليكن در باب آنها درشتى نكرد و بر گردن آنها وعيدِ عقاب نفرمود ، و فرمود : «وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ اِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَاِيّاكُمْ اِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبيرا * وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى اِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَسآءَ سَبيلاً * وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظلُُوما فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطانا فَلا يُسْرِفْ فِى الْقَتْلِ اِنَّهُ كانَ مَنْصُورا * وَلا تَقْرَبُوا مالَ اليَتيمِ اِلّا بِالَّتى هِىَ أَحْسَنُ حَتّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ اِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُولاً * وَأَوْفُوا الْكَيلَ اِذا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقيمِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأويلاً * وَلا تَقفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ اِنّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً * وَلا تَمْشِ فِى الْاَرْضِ مَرَحا اِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الَاَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً. كُلُّ ذلِكَ كانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوها * ذلِكَ مِمّا أَوْحى اِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلا تَجْعَلْ مَعَ اللّهِ اِلها آخَرَ فَتُلْقى فى جَهَنَّمَ مَلُومَاًمَدْحُورا» (11) ؛يعنى : «و مكشيد فرزندان خود را از ترس درويشى ، و توهّم اينكه مبادا به جهت انفاق بر ايشان فقير و درويش شويد . ما روزى مى دهيم ايشان و شما را؛ پس براى روزى ايشان مضطرب مباشيد . به درستى كه كشتن ايشان خطايى است بزرگ؛ چه آن موجب قطع نسل است . و نزديك مشويد به زنا و گرد آن مگرديد . به درستى كه زنا خصلتى است بد و زشت و بسيار قبيح ، و بد راهى است زنا (چه آن موجب قطع نسل است ، و سبب فتنه و نزاع و قطع حقوق پدران بر فرزندان) . و مكشيد آن تنى را كه خداى _ تعالى _ كشتن آن را حرام گردانيده؛ مانند مسلمانان و اهل ذمّه و معاهدان ، مگر به حكم راستى (كه قصاص است يا ارتداد يا زنا ، با اجتماع شرايط كشتن) . و هر كه كشته شود در حالتى كه ستم رسيده باشد؛ يعنى مستوجب كشتن نباشد ، پس به حقيقت كه قرار داديم از براى ولىّ او و متولّى امر او ، بعد از كشتن او ، تسلّط و قوّتى بر مؤاخذه ، به مقتضاى قتل ، از قصاص و ديه؛ پس بايد كه ولىّ خون اسراف نكند ، و از اندازه بيرون نرود (در باب كشتن كشنده ، به آنكه غير كشنده را نكشد ، و كشنده را مثله نكند ، مجملاً آنكه قصاص را به طريق قرارداد شارع به عمل آورد و آنچه خود مى خواهد نكند) . به درستى كه ولىّ خون يارى داده شده است؛ چه خدا او را بر كشتن كشنده يا ديه گرفتن مسلّط فرموده ، و همين تسلّط او را بس است . و نزديك مشويد به مال يتيم و طفل بى پدر ، و در آن تصرّف مكنيد ، مگر به طريقه اى كه آن طريقه نيكوتر است شرعا و عرفا (12) ، تا برسد به غايت قوّت خويش (يعنى به حدّ بلوغ رسد و آثار رشد در او ظاهر شود) . و وفا كنيد به عهد و پيمانى كه خداى _ تعالى _ با شما بسته (13) . به درستى كه عهد مسئول است و از آن سؤال خواهيد شد ، تا به مقتضاى نقض و وفا با شما رفتار شود . و تمام پيماييد پيمانه را چون بپيماييد ، و بسنجيد به ترازوى راست يا به قپان كه ترازوى بزرگ است . اين تمامْ سنجيدن و راست سنجيدن بهتر است (از خيانت) ، و نيكوتر از روى بازگشت و عاقبت (14) . و از پىْ مَرو آن چيزى را كه نيست تو را به آن دانشى ، و به گمان تبعيّتِ آن مكن . به درستى كه گوش و چشم و دل و همه اين اعضا از آن پرسيده خواهد شد (كه از گوش پرسيده شود : چه شنيدى؟ و از چشم ، چه ديدى؟ و از دل ، چه دانستى و اعتقاد كردى؟) . و مَرو در زمين از روى مَرَح و سخت شادى كردن ، يا در حالى كه صاحب شادى سخت باشى؛ يعنى در راه رفتن مَخَرام و متكبّرانه مرو . به درستى كه تو هرگز زمين را به پاى در آن كشيدن و سخت رفتن نمى توانى شكافت ، و هرگز به كوه ها نتوانى رسيد ، از روى درازى . همه اينها كه مذكور شد ، بدان (يعنى آنچه نهى از آن شده ، در نزد پروردگار تو كراهت داشته شده است .) كه پروردگارت آنها را ناخوش دارد ، و او را از آنها بد آيد . اين احكام مذكوره، از آن چيزى است كه پروردگارت به سوى تو وحى فرمود ، از حكمت و علمى كه شناخت حق است با زيادتى عمل . و فرا مگير با خدا ، خداى ديگر را؛ پس انداخته شوى در دوزخ ، در حالى كه ملامت كرده شده باشى ، و دور گردانيده شده از رحمت خداى _ تعالى _» . و در سوره «وَاللَّيْلِ اِذا يَغْشى» (15) فرو فرستاد كه : «فَأَنْذَرْتُكُمْ نارا تَلَظّى * لا يَصْليها اِلَا الَاشْقى * الَّذى كَذَّبَ وَ تَوَلّى» (16) ؛ يعنى : «پس مى ترسانم شما را اى اهل مكّه! از آتشى كه زبانه مى كشد . در نيايد در آن (يعنى به طريق دوام و لزوم) ، مگر بدبخت ترى كه (حق را) تكذيب كرد و روى بگردانيد (از اطاعت مفروضه) و پشت به آن نمود» . و حضرت فرمود : «اين اشقى كه خدا وعده دخول جهنّم به او داده ، مشرك است . و در سوره «اِذا السَّمآءُ انْشَقَّتْ» (17) ،فرو فرستاد كه : «وَأَمّا مَنْ أُوتىَ كِتآبَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ. فَسَوْفَ يَدْعُوا ثُبُورا * وَيَصْلى سَعيرا * اِنَّهُ كانَ فى أَهْلِهِ مَسْرُورا * اِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ * يَحُورَ بَلى» (18) ؛ يعنى : «و امّا آنكه داده شود نامه كردار خويش را از پس پشتش به دست چپ ، پس زود باشد كه بخواند؛ يعنى آواز دهد هلاكت را و گويد : واثبوراه! (19) و درآيد در آتش افروخته . به درستى كه او در ميان كسان خود شادمان (و به مال فانى و جاه ناپايدار ، به جهت فرطِ غرور شادان) بود ، و يا فارغ بود از روزِ شمار . به درستى كه او گمان برده كه هرگز بازنگردد ، و او را بعث و نشورى نباشد . آرى!» (او را بازگشت خواهد بود) . حضرت فرمود : «اين كس كه مذكور شد ، مراد از آن مشرك است . و در سوره تبارك فرو فرستاد كه : «كُلَّما أُلْقِىَ فيها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ يَاْتِكُمْ نَذيرٌ * قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذيرٌ فَكَذَّبَنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللّهُ مِنْ شَيْى ءٍ» (20) ؛ يعنى : «در هر زمان كه گروهى انداخته شوند در دوزخ ، خازنان آن؛ يعنى مالك و اعوان سؤال كنند از ايشان كه : آيا بيم كننده اى به نزد شما نيامد؟ و پيغمبرى بر شما مبعوث نشد كه شما را از خدا و عذاب او بترساند؟ گويند : آرى ، به تحقيق آمدند ما را پيغمبران ترساننده؛ پس ايشان را به دروغ نسبت داديم و گفتيم : خدا فرو نفرستاده هيچ چيز از آنچه شما مى گوييد» . و حضرت فرمود : «اين گروه مشركانند . و در سوره واقعه فرو فرستاد : «وَأَمّا اِنْ كانَ منَ الْمُكَذِّبينَ الضّالّينَ * فَنُزُلٌ مِنْ حَميمٍ * و تَصْلِيَةُ جَحيمٍ» (21) ؛ يعنى : «و امّا اگر مرده ، از جمله تكذيب كنندگان گمراهان باشد ، پس او را است پيشكشى در قبر ، از آب گرم كرده در دوزخ ، و درآوردن در آتش سوزان در روز قيامت». و حضرت فرمود : «اين گروه مشركانند . و در سوره حاقّه فرو فرستاد : «وَأَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنى لَمْ أُوتَ كِتابِيَه * وَلَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَه * يا لَيْتَها كانَتْ الْقاضِيَةَ * ما أَغنى عَنّى مالِيَهْ» (22) تا قول آن جناب : «اِنّه لا يُؤْمِنُ بِاللّهِ الْعَظيمِ» (23) » و ترجمه آن، اين است : «و امّا آنكه داده شود نوشته خويش و نامه اعمالش را به دست چپش ، بعد از آنكه بر بدى هاى خود واقف شود ، بگويد _ از روى ندامت _ : اى كاشكى كه داده نمى شدم نامه خود را ، و نمى دانستم كه حساب من چيست! اى كاش آن مردنى كه در دنيا به آن مُردم ، حكم كننده بود به فناى ابدى ، يا قطع كننده امر من ، تا زنده نمى شدم ، (يا حكم كننده به مردن من ، كه الحال مى مردم)! دفع نكرد از من عذاب را ، مال من و آنچه مرا بود ، . . . به درستى كه او در دنيا چنان بود كه ايمان نمى آورد به خداى بزرگوار ، كه مستحقّ عظمت و بزرگوارى است» . و حضرت فرمود : «اين مشرك است . و در سوره طسم [= شعرا] فرو فرستاد كه : «وَبُرِّزَتِ الْجَحيمُ لِلْغاوينَ * وَقيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ * مِنْ دُونِ اللّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ * فَكُبْكِبُوا فيها هُمْ وَالْغاوُونَ * وَجُنُودُ اِبْليسَ أَجْمَعُونَ» (24) ؛ يعنى : «و ظاهر ساخته شود دوزخ از براى گمراهان ، تا در آن نظر كنند و مكان هاى خود را ببينند . و گفته شود به ايشان بر وجه عتاب و سرزنش ، كه كجايند آنچه پيوسته آن را مى پرستيديد از غير خدا. يعنى كجايند خدايان شما كه به آنها اميدوار بوديد؟! آيا هيچ يارى مى دهند شما را به دفع عذاب از شما؟! يا انتقام مى كشند از براى شما ، از كسى كه شما را عذاب مى كند؟! يا ممتنع مى شوند از عذاب خود و آن را از خود دفع مى توانند كرد؟! پس نگون سار گردانيده شوند در دوزخ ، ايشان و گمراهان و لشكرهاى شيطان ، همه ايشان» . و حضرت فرمود : «لشكرهاى شيطان، ذرّيّه اويند از شياطين . و قول خدا كه حكايت است از قول ايشان : «وَما أَضَلَّنا اِلّا الْمُجْرِمُونَ» (25) ؛ يعنى : «و گمراه نگردانيدند ما را و بر ضلالت نداشتند ، مگر گناهكاران» . مقصود از آن مشركان اند ، كه اين گروه به ايشان اقتدا كردند و ايشان را بر شركى كه داشتند پيروى نمودند . و ايشان قوم محمدند صلى الله عليه و آله ، و يكى از يهود و نصارى در ايشان داخل نيستند . و مصدّق اين ، قول خداى عز و جل است : «كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ» (26) ؛ يعنى : «تكذيب كردند پيش از ايشان قوم نوح». «كَذَّبَ أَصْحابُ الْاَيْكَةِ» (27) ؛ يعنى : «تكذيب كردند ياران ايكه (28) ». «كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ» (29) ؛ يعنى : «تكذيب كردند قوم لوط». (30) و حضرت بعد از ذكر سه فرقه اى مزبوره مى فرمايد : «در ايشان ، يهودان _ كه گفتند : عُزَير پسر خدا است _ داخل نيستند و نه نصارا _ كه گفتند : مسيح پسر خدا است _ . و زود باشد كه خدا يهود و نصارى را داخل جهنّم گرداند ، و هر گروهى را به كردارهاى ايشان داخل آتش گرداند . و قول ايشان : و گمراه نكردند ما را ، مگر گناهكاران؛ زيرا كه ايشان ما را به سوى راه خويش دعوت كردند . در معنى همان قول خداى عز و جل است در باب ايشان ، در هنگامى كه ايشان را جمع فرموده به سوى آتش ، يا در آن جمع فرموده : «قالَتْ أُخْراهُم لاُِوليهُمْ رَبَّنا هُولآءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذابا ضِعْفا مِنَ النّارِ ،» (31) تا قول آن جناب كه : «كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتّى اِذا ادَّارَكُوا فيها جَميعا» (32) » . (33) و حضرت مى فرمايد : تا آنكه چون به يكديگر رسند در دوزخ همه ايشان ، بعضى ازايشان از بعضى بيزارى جويد ، كه از يكديگر بيزار شوند و يكديگر را لعنت كنند . و بعضى ازايشان خواهد كه بر بعضى حجّت آورد و غالب گردد ، به جهت اميدوارى گشايش و خلاص ، تا آنكه رها شوند از بزرگى آنچه بر ايشان فرود آمده ، و حال آنكه آن وقت ، وقت ابتلاء و امتحان و پذيرفتن بهانه و هنگام نجات نيست . و اين آيات و امثال اينها ، از آن چيزى است كه خدا آن را در مكّه فرو فرستاد ، كه خدا داخل آتش جهنّم نمى گرداند ، مگر كسى را كه مشرك باشد . پس چون خداى _ تعالى _ محمد صلى الله عليه و آله را رخصت داد در باب بيرون آمدن از مكّه به سوى مدينه ، اسلام بر پنج چيز بنا شد : گواهى دادن به آنكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و آنكه محمد صلى الله عليه و آله بنده و رسول او است ، و به پا داشتن نماز و دادن زكات و حجّ خانه كعبه و روزه ماه مبارك رمضان . و حدود و قسمت كردن ميراث ها را بر او فرو فرستاد ، و خبر داد آن حضرت را به همه گناهانى كه خدا بر آنها و به سبب آنها آتش جهنّم را واجب گردانيده ، از براى كسى كه به آنها عمل كند و يكى از آنها را مرتكب گردد . و در بيان كشنده مؤمن فرو فرستاد : «وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنا مُتِعَمِّدا فَجَزآؤُهُ جَهَنَّمُ خالِدا فيها وَغَضِبَ اللّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذابا عَظيما» (34) ؛ يعنى : «و هر كه بكشد مؤمنى را به عمد و قصد ، پس جزاى او دوزخ است ، در حالتى كه جاويد است در آن، و خدا بر او خشم گرفته و او را لعنت كرده؛ يعنى رانده و از رحمت خود دور گردانيده ، و آماده ساخته از براى او عذاب بزرگى را» . و حضرت فرمود : «خدا مؤمن را لعنت نمى كند . خداى عز و جل فرموده : «اِنَّ اللّهَ لَعَنَ الْكافِرينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعيرا خالِدينَ فيها أَبَدا لايَجِدُونَ وَلِيّا وَلا نَصيرا» (35) ؛ يعنى : «به درستى كه خدا كافران را لعنت كرده ، و آماده گردانيد از براى ايشان آتش افروخته را ، در حالتى كه جاويد باشندگان اند در آن هميشه . نيابند دوستى و نه ياورى را كه ايشان را بيرون آورد ، يا عذاب را از ايشان باز دارد» . و حضرت مى فرمايد : «و چگونه اين حكم بسته به مشيت و خواست خدا باشد (و تقدير آيه قتل اين شود كه ، اگر خدا خواهد چنين مى كند و اگر نخواهد نمى كند) ، و حال آنكه در هنگامى كه جهنّم را به او جزا داده ، غضب و لعنت را به او ملحق ساخته ، و اين كلام ظاهر گردانيده كه آنها كه ملعون اند در كتاب خدا ، كيان اند . و فرو فرستاده در باب مال يتيم و هر كه آن را از روى ستم بخورد كه : «اِنَّ الّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْما اِنَّما يَأْكُلُونَ فى بُطُونِهِمْ نارا وَسَيَصْلَوْنَ سَعيرا» (36) ؛ يعنى : «به درستى كه آنان كه مى خورند مال هاى يتيمان را از روى ستمكارى و ناحق ، جز اين نيست كه مى خورند در شكم هاى خويش آتشى را؛ يعنى آنها را پر مى سازند از آتش . زود باشد كه درآيند يا درانداخته شوند در آتشى افروخته» . و حضرت فرمود : «بيان اين مطلب آن است كه خورنده مال يتيم مى آيد در روز قيامت ، و حال آنكه آتش در شكمش زبانه مى كشد ، تا آنكه زبانه آتش از دهانش بيرون آيد ، و اهل موقف كه در صحراى قيامت جمع اند ، همه او را بشناسند كه خورنده مال يتيم است . و در باب كيل فرو فرستاده كه : «وَيْلٌ لِلْمُطفِّفينَ» (37) ؛ يعنى : «واى بر كاهندگان در كيل و وزن». (38) و حضرت مى فرمايد : «خدا ويل را از براى كسى قرار نداد، تا آنكه او را كافر ناميد . خداى عز و جل فرموده است : «فَوَيْلٌ لِلَّذينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظيمٍ» (39) ؛ يعنى : «پس واى بر آنها كه كافر شدند از وقت حاضر شدن در روز بزرگ كه روز قيامت است ، و يا از مشاهده احوال آن روز ، يا شهادت در آن روز» . و در باب عهد و پيمان فرو فرستاد كه : «اِنَّ الَّذينَ يَشْتَرُونَ بَعَهْدِ اللّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَنا قَليلاً أُولئكِ لا خَلاقَ لَهُمْ فِى الْاخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللّهُ وَلا يَنْظُرُ اِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيمَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ» (40) ؛ يعنى : «به درستى كه آنها كه مى فروشند و بدل مى كنند عهدى را كه با خدا بسته اند ، و سوگندهاى خويش را كه ياد مى كنند به بهايى اندك كه متاع حقير دنيا است ، اين گروه ، هيچ بهره اى نيست از براى ايشان ، در آخرت و ثواب آن . و خدا با ايشان سخن نكند ، و به سوى ايشان ننگرد در روز قيامت؛ يعنى به ايشان خوارى رساند ، و بر ايشان غضبناك باشد ، و ايشان را پاك نسازد از پليدى گناه ، يا بر ايشان ثنا نكند ، و ايشان را مدح نفرمايد ، و از براى ايشان است عذابى دردناك يا دردآورنده» . و حضرت مى فرمايد : «خلاق به معنى نصيب و بهره است؛ پس آنكه او را در آخرت هيچ بهره اى نباشد ، به چه چيز داخل بهشت مى شود . و در مدينه فرو فرستاد كه : «الزّانى لا يَنْكِحُ اِلّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزّانِيَةُ لا يَنْكِحُها اِلّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤمِنينَ» (41) ؛ يعنى : «مرد زناكار نكاح نمى كند ، مگر زن زناكار يا شرك آورنده اى را ، و زن زناكار به نكاح درنياورد او را ، مگر مرد زناكار يا شرك آورنده اى ، و حرام گردانيده شده است اين نكاح بر مؤمنان (42) » . و حضرت مى فرمايد : «پس خدا مرد زناكار را مؤمن ، و زن زناكار را مؤمنه نناميد . و رسول خد صلى الله عليه و آله فرمود _ و اهل علم در آن شك ندارند كه آن حضرت فرموده است _ : زناكننده زنا نمى كند در هنگامى كه زنا مى كند ، و حال آنكه او مؤمن باشد . و دزد دزدى نمى كند در هنگامى كه دزدى مى كند ، و حال آنكه او مؤمن باشد (يعنى هيچ يك از دزد و زناكار ، در هنگام زنا و دزدى ، مؤمن نيستند)؛ زيرا كه چون اين عمل را به فعل آورد ، خدا ايمان را از او دور مى كند ،چنانچه پيراهن را از تن مى كند . و در مدينه فرود آمد : «وَالَّذينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدآءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانينَ جَلْدَةً وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَدا وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ * اِلّا الَّذينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَاِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ» (43) ؛ يعنى : «و آن كسانى كه رمى مى كنند زنان محصنه را؛ يعنى بالغه عاقله اى كه آزاد و مسلمان و عفيفه باشد ، و ايشان را به زنا نسبت مى دهند ، بعد از آن چهار گواه عادل نمى آورند ، پس بزنيد ايشان را هشتاد تازيانه ، و قبول مكنيد از براى ايشان ، شهادتى را هرگز در هيچ باب . و آن گروه، ايشان اند كه فاسقان اند ، مگر آنان كه توبه كردند بعد از اين فسق و صالح شدند و خويش را به صلاح آوردند ، تا رسم فسق از ايشان برخاست؛ پس به درستى كه خدا آمرزنده اى است مهربان» . و حضرت مى فرمايد : «خدا او را دور گردانيده است _ در مدّتى كه بر سر افترا و دروغ خويش مانده باشد _ ، از آنكه به ايمان ناميده شود ، و كسى او را مؤمن بنامد . خداى عز و جل فرموده است : «أَفَمَنْ كانَ مُؤْمِنا كَمَنْ كانَ فاسِقا لا يَسْتَوُونَ» (44) ؛ يعنى : «آيا كسى كه مؤمن باشد ، چون كسى است كه فاسق باشد؟ مؤمنان و فاسقان برابر نيستند؛ يعنى در شرف و رتبه ، يا جزا و مثوبه». و حضرت مى فرمايد : «و خدا او را منافق قرار داده . خداى عز و جلفرموده است : «اِنَّ الْمُنافِقينَ هُمُ الْفاسِقُونَ» (45) ؛ يعنى : «به درستى كه منافقان ، ايشان فاسقان اند». و مى فرمايد : «نيز خدا او را از دوستان شيطان قرار داده . خداى عز و جل فرموده است : «اِلّا اِبْليسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» (46) ؛ يعنى : «و ياد كن آن وقتى را كه گفتيم به فرشتگان كه سجده كنيد به جهت آدم؛ پس سجده كردند ، مگر شيطان كه از جن بود؛ يعنى بنى جان؛ پس بيرون رفت از فرمان پروردگار خويش و عاصى شد» . و حضرت مى فرمايد : «و نيز خدا او را ملعون قرار داده؛ پس فرموده است : «اِنَّ الَّذينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الغافِلاتِ الْمُؤمِناتِ لُعِنُوا فِى الدُّنْيا وَالْاخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ * يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْديهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ» (47) ؛ يعنى : «به درستى كه آنان كه رمى مى كنند و دشنام به زنا مى دهند زنان محصنه را ، كه بى خبران اند از آنچه در باره ايشان مى گويند ، و مؤمنه اند كه به خدا و رسول گرويده اند ، لعنت كرده شدند در دنيا و آخرت ، و از براى ايشان است عذابى بزرگ ، در روزى كه گواهى دهد بر ايشان ، زبان ها و دست ها و پاى هاى ايشان ، به آنچه عمل مى كردند» . و حضرت مى فرمايد : «و چنان نيست كه اعضا و جوارح بر مؤمنى گواهى دهند ، جز اين نيست كه گواهى مى دهند بر كسى كه واجب شده باشد بر او سخن وعيد كه مشعر است به عذاب . و امّا مؤمن نوشته عملش به دست راستش عطا مى شود . خداى عز و جل فرموده است : «فَأَمَّا مَنْ أُوتِىَ كِتابَهُ بِيَمينِه فَاُُولئِكَ يَقْرَؤُونَ كِتابَهُمْ وَلا يُظْلَمُونَ فَتيلاً» (48) » . و در قرآن «فَمَنْ اُوتِىَ» بدون أَمّا است؛ يعنى : «پس آنان كه داده شوند نوشته عمل خويش را به دست راستِ ايشان ، پس آن گروه مى خواند نوشته خويش را از روى بهجت و مسرّت ، و بر ايشان ستم نشود در مزد ايشان ، به مقدار پوستى كه در شكم استخوان خرما باشد _ و مراد از آن چيزى است كه كم باشد _ ؛ چه كمتر از آن نيز بر ايشان ستم نشود» . و حضرت مى فرمايد : «سوره نور بعد از سوره نساء فرستاده شد ، و مصدِّق اين مطلب آن است كه خداى عز و جل بر حضرت پيغمبر در سوره نساء فرو فرستاده كه : «وَاللّاتى يَأتِينَ الْفاحِشَةِ مِنْ نِسآئكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعةً مِنْكُمْ فَاِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِى الْبُيُوتِ حَتّى يَتَوَفَاهُنَّ الْمَوْتُ أَوَ يَجْعَلَ اللّهُ لَهُنَّ سَبيلاً» (49) ؛ يعنى : «و آن زنانى كه بيايند به خصلت زشت _ كه زنا است _ از زنان شما ، پس گواه طلب كنيد بر ايشان در فعل بد ايشان _ كه زنا است _ ، چهار شاهد مقبول الشّهاده را از شما؛ پس اگر شهادت دادند ، پس آن زنانِ زناكننده را نگاه داريد در خانه ها و ايشان را حبس كنيد ، تا وقتى كه مرگْ ايشان را فرا گيرد ، و مدّت عمر ايشان را به سر آورد و بميراند ، يا آنكه خدا از براى ايشان راهى قرار دهد» . و حضرت مى فرمايد : «راهى كه خداى عز و جل فرموده اين است : «سُورَةٌ أَنْزَلْناها وَفَرَضَناها وَأَنْزَلْنا فيها آياتٍ بَيِّناتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ* الزّانِيَةُ وَالزّانى فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأفَةٌ فى دينِ اللّهِ اِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الْاخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طآئِفَةٌ مِنَ الْمُؤمِنينَ» (50) ؛يعنى : «اين سوره اى است از قرآن كه فرو فرستاديم آن را از عالم بالا به وساطت جبرئيل ، و واجب كرديم آن را؛ يعنى آنچه را كه در آن ذكر شده از احكام ، و فرو فرستاديم در آن آيت هاى روشن را كه واضحة الدّلالة است بر مقصود . شايد كه شما پند پذير شويد و از محرّمات الهى بپرهيزيد . و از جمله آنچه در آن است ، اين است كه مرد زناكننده كه محصن نباشد (و زن زناكننده) ، بزنيد هر يك از اين دو را صد تازيانه . و بايد كه فرا نگيرد شما را نسبت به ايشان ، مهربانى و شفقت در دين خدا و طاعت او ، اگر چنان هستيد كه ايمان داريد به خدا و روز آخر كه روز قيامت است . و بايد كه حاضر شوند عذاب ايشان را _ كه عبارت است از اجراى حدّ خدا بر ايشان _ ، گروهى از مؤمنان كه بر وقت اقامه آن طائفه اى از ايشان حضور داشته باشند (اگرچه يك مؤمن باشد)» .

.


1- .. و كلينى _ رضى الله عنه _ عنوانى از براى اين باب ذكر نفرموده . و غرض و مقصود از اين باب ،چنانچه از حديث آن ظاهر مى شود ، اين است كه ايمانِ پيش از هجرت پيغمبر ، به جهت ضعف دين و كمى ياور آن ، مجرّد تصديق به توحيد خدا و رسالت محمد صلى الله عليه و آله بوده ، و بعد از هجرت ، به جهت قوّت دين و بسيارى ياوران و شايع شدن احكام در آن ، و صدور وعيد بر آن ، تصديق به ولايت و عمل بر آن علاوه شده ، و فكر به انتفا و نيستى هر يك از اينها متحقّق مى شود . آنكه ايمان به شريعت هاى پيش نيز همچنين بوده ، و آنكه بسيارى از اين امّت به سبب ميل دل هاى ايشان و رجوع نكردن به سوى رهبران ، متشابهات و منسوخات را پيروى كردند ، و محكمات و ناسخات را ترك نمودند ، و گمان كردند كه ايمان به معنى اوّل است و بس ، و ديگر معنى اى ندارد ، و ندانستند كه آن معنا منسوخ شده و به آن چيز ديگر ضميمه شده است . (مترجم)
2- .آل عمران، 7.
3- .. اوست كه اين كتاب را بر تو فرو فرستاد كه برخى از آنهاآيه هاى محكم و روشن است، و اينها اساس كتابند، و برخى ديگر متشابه و چند پهلوند . اما كسانى كه به دل، كژى دارند براى تاويل و فتنه جويى از متشابهات آن پيروى مى كنند، در حالى كه تاويل حقيقى آن را جز خدا نمى داند . (مترجم)
4- .. شورا، 13.براى شما از دين، همان را تشريع كرد كه به نوح توصيه كرده بود. و آنچه را كه بر تو وحى كرديم وآنچه را كه به ابراهيم و موسى و عيسى توصيه كرديم، اين بود كه دين را بر پا داريد و در آن متفرق نشويد . بر مشركان گران است آنچه كه ايشان را به سويش مى خوانى . خداوند هر كس را بخواهد به سوى خود مى كشد، و هر كس را كه به او باز گردد به سوى خود ره مى نمايد . (مترجم)
5- .. و مراد از راه ، شريعت است كه به كتاب معلوم شود . و رويّه، چيزى است كه از حديث و طريق مفهوم گردد . (مترجم)
6- .نساء، 163.
7- .بقره، 65.
8- .. چه منع فرموده بوديم كه در آن روز شكار ماهى نكنند و از صبح تا شام مشغول عبادت باشند . و ايشان در آن روز به حيله و جهودبازى ، ماهى مى گرفتند ، چنان چه در تفاسير شرح آن شده . (مترجم)
9- .. پيامبر اكرم پس از بعثت، سيزده سال در مكه بودند، اما تا سه سال مكلف به دعوت آشكار نبودند .
10- .اسرا، 23.
11- .اسرا، 29_39.
12- .. مانند آنكه به آن معامله كنيد تا اصل مايه براى او بماند ، و ربح آن صرف معاش او شود ، حال آنكه مال يتيم را ضبط كنيد ، و غبطه او را از دست مدهيد ، و در آن بى وجه شرعى تصرّف مكنيد . (مترجم)
13- .. از تكاليف شرعيّه ، يا به عهدى كه با يكديگر بسته ايد ، و يا به عهدى كه با خدا مى بنديد از عهد و نذر و يمين . (مترجم)
14- .يعنى خوش فرجام تر است .
15- .ليل، 1.
16- .ليل، 14_16.
17- .انشقاق، 1.
18- .انشقاق، 8 _ 15.
19- .. و اين كلام، طلب هلاكت است؛ يعنى اى هلاكت! كجايى كه رخ نمى نمايى؟ بيا كه بسيار به تو مشتاقم و از نيستى تو غمناك. (مترجم)
20- .ملك، 9 و 10.
21- .واقعه، 92_94.
22- .. حاقّه، 25_28. و آنچه از آيه ذكر نشده اين است : «هَلَكَ عَنّى سُلْطانِيَهْ * خُذُوهُ فَغُلُّوهْ * ثُمَّ الْجَحيمَ صَلُّوهْ * ثُمَّ فى سِلْسِلَةٍ ذَرْعُها سَبْعُونَ ذراعا فاسْلُكُوهُ» ؛ و كم و نابود گشت از من تسلّط و فرمانروايى من . بعد از آن، خطاب به زبانيه رسد : بگيريد او را؛ پس او را غل كنيد؛ يعنى دست و پاى او را بر گردن او بنديد؛ پس آن گاه درآوريد او را در آتش بزرگ . بعد از آن، در زنجيرى كه گزِ (=درازى) آن هفتادگز(=ذرع) است ، او را داخل كنيد و در آن درآوريد؛ يعنى آن را بر بدن او بپيچيد تا هيچ حركت نتواند كرد ،و در شرح آن غير از اين نيز گفته اند . (مترجم)
23- .حاقّه، 33.
24- .شعرا، 91_95.
25- .شعرا، 99.
26- .حج، 42 ؛ ص ، 12 ؛ غافر ، 5 ؛ ق ، 12 ؛ قمر ، 9 .
27- .شعرا، 176.
28- .. و «ايكه» ، بيشه اى بود نزديك مدائن و در آن اشجار و اثمار بسيار بود .
29- .شعرا، 160.
30- .و ظاهر اين است كه مراد حضرت عليه السلام اين باشد كه خدا در همين سوره ، بعد از آنچه مذكور شد ، قصّه امّت هاى سالفه را جدا ذكر فرموده؛ مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و اصحاب ايكه ، و حضرت عاد و ثمود را ذكر نفرموده؛ زيرا كه مقصود ، تخصيص مجرمان است . و ذكر آنچه ذكر فرموده كفايت مى كند . ليكن در قصه نوح، لفظ قَبْلَهُمْ موجود نيست و در جاى ديگر از قرآن چنين كلامى هست . (مترجم)
31- .اعراف، 39.
32- .اعراف، 38.
33- .. و در قرآن در سوره اعراف ، «كُلَّما » تا «جَميعا » ، پيش از لفظ «قالَتْ » است . و ترجمه آن به ترتيب قرآن اين است : «در هر زمان كه درآيند گروهى در دوزخ ، لعنت كنند مانند خويش را(كه هم دينان ايشان باشند) ، تا آنكه چون به يكديگر رسند در دوزخ همه ايشان ، گويند آن گروهى كه پس روان ايشان بوده اند در دنيا ، يا از پى درآيندگان ايشان در دوزخ ، براى آنان كه پيشوايان ايشان اند كه : اى پروردگار ما! اين گروه گمراه كردند ما را ، پس بده به ايشان عذابى دو چندان كه ما را هست از آتش دوزخ ؛ يكى براى گمراهى و يكى براى گمراه كردن ديگران . (مترجم)
34- .نساء، 93.
35- .احزاب، 64 و 65.
36- .نساء، 10.
37- .مطففين، 1.
38- .. و ويل، كلمه اى است جامع جميع بدى ها؛ يعنى انواع عذاب و عتاب و شدّت محنت .
39- .مريم، 37.
40- .آل عمران، 77.
41- .نور، 3.
42- .و آيا حكم اين آيه منسوخ است يا حرمت ، حرمت تنزيهى است ، يا اعتياد به اين امر حرام است ، خلاف است . (مترجم)
43- .نور، 4 و 5.
44- .سجده، 18.
45- .توبه، 67.
46- .كهف، 50.
47- .نور، 23 و 24.
48- .اسرا، 71.
49- .نساء، 15.
50- .نور، 1 و 2.

ص: 82

. .

ص: 83

. .

ص: 84

. .

ص: 85

. .

ص: 86

. .

ص: 87

. .

ص: 88

. .

ص: 89

. .

ص: 90

. .

ص: 91

. .

ص: 92

. .

ص: 93

. .

ص: 94

. .

ص: 95

. .

ص: 96

. .

ص: 97

. .

ص: 98

. .

ص: 99

. .

ص: 100

. .

ص: 101

. .

ص: 102

. .

ص: 103

. .

ص: 104

. .

ص: 105

. .

ص: 106

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ ، عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«قِيلَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، كَانَ مُؤْمِناً؟ قَالَ : فَأَيْنَ فَرَائِضُ اللّهِ؟» قَالَ : وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ : «كَانَ عَلِيٌّ عليه السلام يَقُولُ : لَوْ كَانَ الْاءِيمَانُ كَلَاماً ، لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ صَوْمٌ وَلَا صَلَاةٌ وَلَا حَلَالٌ وَلَا حَرَامٌ». قَالَ : وَقُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : إِنَّ عِنْدَنَا قَوْماً يَقُولُونَ : إِذَا شَهِدَ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَهُوَ مُؤْمِنٌ . قَالَ : «فَلِمَ يُضْرَبُونَ الْحُدُودَ؟ وَلِمَ تُقْطَعُ أَيْدِيهِمْ؟ وَمَا خَلَقَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَلْقاً أَكْرَمَ عَلَى اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مِنَ الْمُؤْمِنِ ؛ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ خُدَّامُ الْمُؤْمِنِينَ ، وَأَنَّ جِوَارَاللّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ ، وَأَنَّ الْجَنَّةَ لِلْمُؤْمِنِينَ ، وَأَنَّ الْحُورَ الْعِينَ لِلْمُؤْمِنِينَ». ثُمَّ قَالَ : «فَمَا بَالُ مَنْ جَحَدَ الْفَرَائِضَ كَانَ كَافِراً؟» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ سَلَامٍ الْجُعْفِيِّ ، قَالَ :سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْاءِيمَانِ ، فَقَالَ : «الْاءِيمَانُ أَنْ يُطَاعَ اللّهُ ، فَلَا يُعْصى» .

.

ص: 107

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن اسماعيل ، از محمد بن فضيل ، از ابوالصّبّاح كنانى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«به اميرالمؤمنين عليه السلام عرض شد : آيا كسى كه گواهى دهد به آنكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و آنكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله است ، مؤمن باشد؟ فرمود : پس واجباتى كه خدا قرارداد فرموده در كجا است؟!» و ابوالصّبّاح مى گويد : و نيز از آن حضرت شنيدم كه مى فرمود : «على عليه السلام مكرّر مى فرمود : اگر ايمان ، سخن _ يعنى شهادتين _ مى بود ، روزه و نماز و حلال و حرام در آن فرود نمى آيد» . و نيز مى گويد : به خدمت امام محمد باقر عليه السلام عرض كردم : در نزد ما گروهى هستند كه مى گويند : چون كسى شهادت دهد كه خدايى نيست ، مگر خدا ، و آنكه محمد رسول خدا صلى الله عليه و آله است ، مؤمن است . فرمود : «پس چرا حدود بر ايشان جارى مى شود و ايشان را حدّ مى زنند؟ و چرا دست هاى ايشان بريده مى شود؟ و خداى عز و جل خلقى را نيافريده كه بر او از مؤمن گرامى تر باشد؛ زيرا كه فرشتگان خدمتكاران مؤمنان اند . و به درستى كه همسايگى خدا از براى مؤمنان ، و بهشت از براى مؤمنان ، و حورالعين از براى مؤمنان است» . بعد از آن فرمود : «چيست باك آنكه واجبات را انكار مى كند ، و حالش چون است كه كافر مى باشد»؛ يعنى اگر ايمان محض شهادتين باشد ، نبايد كه منكِر واجباتْ كافر باشد ، و حال آنكه او را كافر مى دانند .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از سلام جعفى روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از ايمان . فرمود :«ايمان آن است كه خدا اطاعت شود و هيچ نافرمانى نشود» .

.

ص: 108

18 _ بَابٌ فِي أَنَّ الْاءِيمَانَ مَبْثُوثٌ لِجَوَارِحِ الْبَدَنِ كُلِّهَاعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو الزُّبَيْرِيُّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : أَيُّهَا الْعَالِمُ، أَخْبِرْنِي أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَاللّهِ؟ قَالَ :«مَا لَا يَقْبَلُ اللّهُ شَيْئاً إِلَا بِهِ». قُلْتُ : وَمَا هُوَ؟ قَالَ : «الْاءِيمَانُ بِاللّهِ _ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ _ أَعْلَى الْأَعْمَالِ دَرَجَةً ، وَأَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً ، وَأَسْنَاهَا حَظّاً». قَالَ : قُلْتُ : أَ لَا تُخْبِرُنِي عَنِ الْاءِيمَانِ : أَ قَوْلٌ هُوَ وَعَمَلٌ ، أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ؟ فَقَالَ : «الْاءِيمَانُ عَمَلٌ كُلُّهُ ، وَالْقَوْلُ بَعْضُ ذلِكَ الْعَمَلِ بِفَرْضٍ مِنَ اللّهِ بَيِّنٍ فِي كِتَابِهِ ، وَاضِحٍ نُورُهُ ، ثَابِتَةٍ حُجَّتُهُ ، يَشْهَدُ لَهُ بِهِ الْكِتَابُ ، وَيَدْعُوهُ إِلَيْهِ». قَالَ : قُلْتُ : صِفْهُ لِي جُعِلْتُ فِدَاكَ ، حَتّى أَفْهَمَهُ . قَالَ : «الْاءِيمَانُ حَالَاتٌ وَدَرَجَاتٌ وَطَبَقَاتٌ وَمَنَازِلُ ؛ فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهِي تَمَامُهُ ، وَمِنْهُ النَّاقِصُ الْبَيِّنُ نُقْصَانُهُ ، وَمِنْهُ الرَّاجِحُ الزَّائِدُ رُجْحَانُهُ». قُلْتُ : إِنَّ الْاءِيمَانَ لَيَتِمُّ وَيَنْقُصُ وَيَزِيدُ؟ قَالَ : «نَعَمْ». قُلْتُ : كَيْفَ ذلِكَ؟ قَالَ : «لِأَنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ فَرَضَ الْاءِيمَانَ عَلى جَوَارِحِ ابْنِ آدَمَ ، وَقَسَّمَهُ عَلَيْهَا ، وَفَرَّقَهُ فِيهَا ؛ فَلَيْسَ مِنْ جَوَارِحِهِ جَارِحَةٌ إِلَا وَقَدْوُكِّلَتْ مِنَ الْاءِيمَانِ بِغَيْرِ مَا وُكِّلَتْ بِهِ أُخْتُهَا ، فَمِنْهَا قَلْبُهُ الَّذِي بِهِ يَعْقِلُ وَيَفْقَهُ وَيَفْهَمُ ، وَهُوَ أَمِيرُ بَدَنِهِ الَّذِي لَا تَرِدُ الْجَوَارِحُ وَلَا تَصْدُرُ إِلَا عَنْ رَأْيِهِ وَأَمْرِهِ ، وَمِنْهَا عَيْنَاهُ اللَّتَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا ، وَأُذُنَاهُ اللَّتَانِ يَسْمَعُ بِهِمَا ، وَيَدَاهُ اللَّتَانِ يَبْطِشُ بِهِمَا ، وَرِجْلَاهُ اللَّتَانِ يَمْشِي بِهِمَا ، وَفَرْجُهُ الَّذِي الْبَاهُ مِنْ قِبَلِهِ ، وَلِسَانُهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ ، وَرَأْسُهُ الَّذِي فِيهِ وَجْهُهُ ، فَلَيْسَ مِنْ هذِهِ جَارِحَةٌ إِلَا وَ قَدْ وُكِّلَتْ مِنَ الْاءِيمَانِ بِغَيْرِ مَا وُكِّلَتْ بِهِ أُخْتُهَا بِفَرْضٍ مِنَ اللّهِ تَبَارَكَ اسْمُهُ يَنْطِقُ بِهِ الْكِتَابُ لَهَا وَيَشْهَدُ بِهِ عَلَيْهَا . فَفَرَضَ عَلَى الْقَلْبِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى السَّمْعِ ، وَفَرَضَ عَلَى السَّمْعِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْعَيْنَيْنِ ، وَفَرَضَ عَلَى الْعَيْنَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى اللِّسَانِ ، وَفَرَضَ عَلَى اللِّسَانِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْيَدَيْنِ ، وَفَرَضَ عَلَى الْيَدَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ ، وَفَرَضَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْفَرْجِ ، وَفَرَضَ عَلَى الْفَرْجِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْوَجْهِ . فَأَمَّا مَا فَرَضَ عَلَى الْقَلْبِ مِنَ الْاءِيمَانِ ، فَالْاءِقْرَارُ وَالْمَعْرِفَةُ وَالْعَقْدُ وَالرِّضَا وَالتَّسْلِيمُ بِأَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ ، إِلهاً وَاحِداً لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَلَا وَلَداً ، وَأَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ وَآلِهِ _ وَالْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مِنْ نَبِيٍّ أَوْ كِتَابٍ . فَذلِكَ مَا فَرَضَ اللّهُ عَلَى الْقَلْبِ مِنَ الْاءِقْرَارِ وَالْمَعْرِفَةِ وَهُوَ عَمَلُهُ ، وَهُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «إِلاّ مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْاءِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْراً» وَقَالَ : «أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» وَقَالَ : «الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ» وَقَالَ : «وَإِنْ تُبْدُوا ما فِى أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ» فَذلِكَ مَا فَرَضَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عَلَى الْقَلْبِ مِنَ الْاءِقْرَارِ وَالْمَعْرِفَةِ ، وَهُوَ عَمَلُهُ ، وَهُوَ رَأْسُ الْاءِيمَانِ . وَ فَرَضَ اللّهُ عَلَى اللِّسَانِ الْقَوْلَ وَالتَّعْبِيرَ عَنِ الْقَلْبِ بِمَا عَقَدَ عَلَيْهِ وَأَقَرَّ بِهِ ؛ قَالَ اللّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالى : «وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً» قَالَ : قُولُوا آمَنّا بِاللّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» فَهذَا مَا فَرَضَ اللّهُ عَلَى اللِّسَانِ وَهُوَ عَمَلُهُ. وَ فَرَضَ عَلَى السَّمْعِ أَنْ يَتَنَزَّهَ عَنِ الِاسْتِمَاعِ إِلى مَا حَرَّمَ اللّهُ ، وَأَنْ يُعْرِضَ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَهُ مِمَّا نَهَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عَنْهُ ، وَالْاءِصْغَاءِ إِلى مَا أَسْخَطَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ ، فَقَالَ فِي ذلِكَ : «وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِى الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فِى حَدِيثٍ غَيْرِهِ» ثُمَّ اسْتَثْنَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مَوْضِعَ النِّسْيَانِ ، فَقَالَ : «وَ إِمّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمِينَ» وَقَالَ : «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللّهُ وَأُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ» وَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ : «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِى صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ» وَقَالَ : «وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ» وَقَالَ : «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً» فَهذَا مَا فَرَضَ اللّهُ عَلَى السَّمْعِ مِنَ الْاءِيمَانِ أَنْ لَا يُصْغِيَ إِلى مَا لَا يَحِلُّ لَهُ ، وَهُوَ عَمَلُهُ ، وَهُوَ مِنَ الْاءِيمَانِ . وَ فَرَضَ عَلَى الْبَصَرِ أَنْ لَا يَنْظُرَ إِلى مَا حَرَّمَ اللّهُ عَلَيْهِ ، وَأَنْ يُعْرِضَ عَمَّا نَهَى اللّهُ عَنْهُ مِمَّا لَا يَحِلُّ لَهُ ، وَهُوَ عَمَلُهُ ، وَهُوَ مِنَ الْاءِيمَانِ ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالى : «قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ» ، فَنَهَاهُمْ أَنْ يَنْظُرُوا إِلى عَوْرَاتِهِمْ ، وَأَنْ يَنْظُرَ الْمَرْءُ إِلى فَرْجِ أَخِيهِ ، وَيَحْفَظَ فَرْجَهُ أَنْ يُنْظَرَ إِلَيْهِ ، وَ قَالَ : «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ» مِنْ أَنْ تَنْظُرَ إِحْدَاهُنَّ إِلى فَرْجِ أُخْتِهَا ، وَتَحْفَظَ فَرْجَهَا مِنْ أَنْ يُنْظَرَ إِلَيْهَا _ وَ قَالَ _ : كُلُّ شَيْءٍ فِي الْقُرْآنِ مِنْ حِفْظِ الْفَرْجِ فَهُوَ مِنْ الزِّنى إِلَا هذِهِ الْايَةَ ؛ فَإِنَّهَا مِنَ النَّظَرِ . ثُمَّ نَظَمَ مَا فَرَضَ عَلَى الْقَلْبِ وَاللِّسَانِ وَالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ فِي آيَةٍ أُخْرى ، فَقَالَ : «وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ» يَعْنِي بِالْجُلُودِ الْفُرُوجَ وَالْأَفْخَاذَ ، وَقَالَ : «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا» فَهذَا مَا فَرَضَ اللّهُ عَلَى الْعَيْنَيْنِ مِنْ غَضِّ الْبَصَرِ عَمَّا حَرَّمَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ ، وَهُوَ عَمَلُهُمَا ، وَهُوَ مِنَ الْاءِيمَانِ . وَ فَرَضَ اللّهُ عَلَى الْيَدَيْنِ أَنْ لَا يَبْطِشَ بِهِمَا إِلى مَا حَرَّمَ اللّهُ ، وَأَنْ يَبْطِشَ بِهِمَا إِلى مَا أَمَرَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ ، وَفَرَضَ عَلَيْهِمَا مِنَ الصَّدَقَةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ وَالْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالطَّهُورِ لِلصَّلَاةِ ، فَقَالَ : «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ» وَقَالَ : «فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمّا فِداءً حَتّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها» فَهذَا مَا فَرَضَ اللّهُ عَلَى الْيَدَيْنِ ؛ لِأَنَّ الضَّرْبَ مِنْ عِلَاجِهِمَا . وَ فَرَضَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ أَنْ لَا يَمْشِيَ بِهِمَا إِلى شَيْءٍ مِنْ مَعَاصِي اللّهِ ، وَفَرَضَ عَلَيْهِمَا الْمَشْيَ إِلى مَا يُرْضِي اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ ، فَقَالَ : «وَ لا تَمْشِ فِى الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا» وَقَالَ : «وَ اقْصِدْ فِى مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ» وَقَالَ _ فِيمَا شَهِدَتِ الْأَيْدِي وَالْأَرْجُلُ عَلى أَنْفُسِهِمَا ، وَعَلى أَرْبَابِهِمَا مِنْ تَضْيِيعِهِمَا لِمَا أَمَرَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِ ، وَفَرَضَهُ عَلَيْهِمَا _ : «الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ» فَهذَا أَيْضاً مِمَّا فَرَضَ اللّهُ عَلَى الْيَدَيْنِ وَعَلَى الرِّجْلَيْنِ ، وَهُوَ عَمَلُهُمَا ، وَهُوَ مِنَ الْاءِيمَانِ . وَ فَرَضَ عَلَى الْوَجْهِ السُّجُودَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ فِي مَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ، فَقَالَ: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» فَهذِهِ فَرِيضَةٌ جَامِعَةٌ عَلَى الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ : «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَداً» وَقَالَ فِيمَا فَرَضَ عَلَى الْجَوَارِحِ مِنَ الطَّهُورِ وَالصَّلَاةِ بِهَا وَذلِكَ أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَمَّا صَرَفَ نَبِيَّهُ صلى الله عليه و آله إِلَى الْكَعْبَةِ عَنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ ، فَأَنْزَلَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ ما كانَ اللّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ» فَسَمَّى الصَّلَاةَ إِيمَاناً ، فَمَنْ لَقِيَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ حَافِظاً لِجَوَارِحِهِ ، مُوفِياً كُلَّ جَارِحَةٍ مِنْ جَوَارِحِهِ مَا فَرَضَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْهَا ، لَقِيَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ مُسْتَكْمِلاً لِاءِيمَانِهِ وَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ ؛ وَمَنْ خَانَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا أَوْ تَعَدّى مَا أَمَرَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهَا ، لَقِيَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ نَاقِصَ الْاءِيمَانِ». قُلْتُ : قَدْ فَهِمْتُ نُقْصَانَ الْاءِيمَانِ وَتَمَامَهُ ، فَمِنْ أَيْنَ جَاءَتْ زِيَادَتُهُ؟ فَقَالَ : «قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ إِيماناً فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلى رِجْسِهِمْ» وَقَالَ : «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْناهُمْ هُدىً» وَلَوْ كَانَ كُلُّهُ وَاحِداً ، لَا زِيَادَةَ فِيهِ وَلَا نُقْصَانَ ، لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ فَضْلٌ عَلَى الْاخَرِ ، وَلَاسْتَوَتِ النِّعَمُ فِيهِ ، وَلَاسْتَوَى النَّاسُ ، وَبَطَلَ التَّفْضِيلُ ، وَلكِنْ بِتَمَامِ الْاءِيمَانِ دَخَلَ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ ، وَبِالزِّيَادَةِ فِي الْاءِيمَانِ تَفَاضَلَ الْمُؤْمِنُونَ بِالدَّرَجَاتِ عِنْدَ اللّهِ ، وَبِالنُّقْصَانِ دَخَلَ الْمُفَرِّطُونَ النَّارَ» .

.

ص: 109

18 . باب در بيان اينكه ايمان پراكنده و متفرق شده است از براى همه اندام بدن

18 _ باب در بيان اينكه ايمان پراكنده و متفرق شده است از براى همه اندام بدنعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از بكر بن صالح ، از قاسم بن بريد روايت كرده است كه گفت : حديث كرد ما را ابوعمرو زبيرى ، از امام جعفر صادق عليه السلام و گفت : به آن حضرت عرض كردم : اى عالم! مرا خبر ده كه كدام يك از عمل ها در نزد خدا بهتر است . فرمود :«آنچه خدا چيزى را قبول نمى فرمايد ، مگر به آن» . عرض كردم : آن چه چيز است؟ فرمود : «ايمان به خدايى كه هيچ خدايى غير از او نيست ، درجه اش از همه عمل ها بالاتر ، و منزلتش از همه آنها بزرگوارتر ، و بهره اش از آنها بلندتر است» . راوى مى گويد : عرض كردم : آيا مرا خبر نمى دهى از ايمان ، كه آيا گفتار و كردار است يا گفتارى است بى كردار؟ فرمود : «ايمان ، همه آن كردار است ، و گفتار ، پاره اى از آن كردار است به چيزى كه از جانب خدا واجب است و در كتاب خدا ظاهر ، و نور آن روشن و حجّت آن ثابت است ، و كتاب خدا از برايش به آن گواهى مى دهد و او را به سوى آن مى خواند» . راوى مى گويد : عرض كردم : فداى تو گردم! آن را از براى من وصف كن تا من آن را بفهمم . فرمود : «ايمان، حالت ها و درجه ها و طبقه ها و منزل ها است؛ پس بعضى از آن ، ايمانى است تمام كه تماميّت آن به انتها رسيده ، و پاره اى از آن ، ايمانِ ناتمامى است كه ناتمامى آن ظاهر و هويدا است ، و برخى از آن ، ايمان راجح و افزونى است كه افزونى آن زيادتى دارد» . عرض كردم : ايمان ، ناتمام مى باشد و كم و زياد مى شود؟! فرمود : «آرى» . عرض كردم : اين چگونه مى شود؟ فرمود : «زيرا كه خداى _ تبارك و تعالى _ ايمان را بر همه اندام فرزند آدم واجب گردانيده و آن را بر آنها قسمت فرموده و در آنها پراكنده نموده؛ پس هيچ عضوى از اعضاى او نيست ، مگر آنكه از جانب ايمان گماشته شده بر چيزى كه غير از آن چيزى است كه عضو ديگر كه مانند آن است بر آن گماشته شده؛ پس از جمله آن اعضا ، دل او است كه به آن درمى يابد و دانش به هم مى رساند و مى فهمد ، و آن پادشاه بدن او است كه همه اين اعضا در چيزى وارد نمى شوند و از چيزى باز نمى گردند ، مگر از رأى و فرمانى كه از او ناشى شده باشد . و از جمله آنها ، چشم هاى او است كه به آنها مى بيند ، و گوش هاى او است كه به آنها مى شنود ، و دست هاى او است كه به آنها سخت مى گيرد ، و پاهاى او است كه به آنها مى رود ، و فرج او است كه جماع كردن از جانب آن است ، و زبان او است كه به آن مى گويد ، و سر او است كه روى او در آن است؛ پس هيچ عضوى از اين اعضا نيست ، مگر آن كه از جانب ايمان به چيزى موكّل شده است كه غير از آن چيزى است كه عضو ديگر كه مانند آن است به آن موكّل شده است ، به آنچه از جانب خداى _ تبارك اسمه _ واجب است ، كه كتاب خدا به آن از براى اينها سخن مى گويد ، و به آن بر اينها گواهى مى دهد . پس بر دل واجب ساخته ، غير از آنچه بر گوش واجب ساخته ، و بر گوش واجب ساخته ، غير از آنچه بر چشم ها واجب ساخته ، و بر چشم ها واجب ساخته ، غير از آنچه بر زبان واجب ساخته ، و بر زبان واجب ساخته ، غير از آنچه بر دست ها واجب ساخته ، و بر دست ها واجب ساخته ، غير از آنچه بر پاى ها واجب ساخته ، و بر پاى ها واجب ساخته ، غير از آنچه بر فرج واجب ساخته ، و بر فرج واجب ساخته ، غير از آنچه بر رو (=چهره) واجب ساخته؛ پس آنچه بر دل واجب شده است ازايمان ، اقرار و معرفت و اعتقاد و رضا و تسليم است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، در حالتى كه تنها است و او را شريكى نيست ، و در حالى كه خدايى است يگانه كه عديل و نظير ندارد ، و زن و فرزندى را فرا نگرفته ، و اينكه محمد بنده و رسول او است _ صلوات اللّه عليه و آله _ ، و اقرار به آنچه از نزد خدا آمده؛ خواه پيغمبر باشد و خواه كتاب . و اين مجمل آن چيزى است كه خدا بر دل واجب گردانيده از اقرار و معرفت ، و اين كار دل است . و اين است معنى قول خداى عز و جل : «اِلّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْاِيمانِ وَلكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرا» (1) ؛ و ترجمه تمام آيه اين است كه : «كى(=چه كسى) كافر مى شود به خدا از پس ايمان خويش ، مگر كسى كه به جور بر آن داشته شود ، و دلش آرميده باشد به ايمان ، و عقيده اش متغيّر نگردد . وليكن هر كه بگشايد به كفر سينه خود را و به آن اعتقاد كند ، پس بر ايشان است خشم سختى از خدا ، و از براى ايشان است عذابى بزرگ». و خداى _ تعالى _ فرموده : «أَلا بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (2) ؛ يعنى : «بدانيد و آگاه باشيد! كه دل هاى مؤمن به ياد خدا آرام مى گيرد». و فرموده است : «الَّذينَ امَنُوا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهِمْ» (3) ؛ يعنى : «آن كسانى كه ايمان آوردند به دهان هاى خويش ، و ايمان نياورد دل هاى ايشان». و فرموده : «اِنْ تُبْدُوا ما فى أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يِحاسِبْكُمْ بِهِ اللّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشآءُ وَيَعُذِّبُ مَنْ يَشآءُ» (4) ؛ يعنى : «اگر آشكار كنيد آنچه را كه در دل هاى شما است يا نهان سازيد آن را ، خدا شما را به آن محاسبه مى كند؛ پس مى آمرزد هر كه را كه خواهد ، و عذاب مى كند هر كه را كه خواهد». و حضرت فرمود : «اين ، آن چيزى است كه خداى عز و جل بر دل واجب ساخته از اقرار و معرفت ، و همين عملِ آن است ، و آن سَرِ ايمان است . و خدا گفتار را بر زبان واجب گردانيده ، و آنكه تعبير و بيان كند از دل ، به آنچه بر آن بسته شده و اعتقاد نموده و به آن اقرار كرده . خداى _ تبارك اسمه _ فرموده است : «وَقُولُوا لِلنّاسِ حُسْنا» (5) ؛ يعنى : «و بگوييد از براى مردمان گفتار نيكو و ايشان را به راه راست دلالت نماييد». و فرموده : «قُولُوا امَنّا بِاللّهِ وَما أُنْزِلَ اِلَيْكُمْ وَاِلهُنا وَالهُكُمْ واحِدٌ ونَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» (6) ؛ يعنى : «بگوييد كه ايمان آورديم به خدا ، و آنچه فرو فرستاده شده است به سوى ما ، و آنچه فرو فرستاده شده است به سوى شما . و خداى ما و خداى شما يكى است . و ما از براى او گردن نهندگانيم». و چنين آيه اى در قرآن نيست . و در سوره عنكبوت است كه : «وَقُولُوا امَنّا بِالَّذى أُنْزِلَ اِلَيْنا وَأُنْزِلَ اِلَيْكُمْ» تا آخر آيه . يعنى : «و بگوييد كه ايمان آورديم به آن چيزى كه فرو فرستاده شده است به سوى ما ، و فرو فرستاده شده است به سوى شما». تا آخر آنچه مذكور شد . و حضرت فرمود : «اين ، آن چيزى است كه خدا بر زبان واجب گردانيده ، و همين عملِ او است . و بر گوش واجب گردانيده كه دورى گزيند از داشتن خويش ، به آنچه خدا آن را حرام گردانيده ، و آنكه اعراض كند از آنچه او را حلال نيست ، از آنچه خداى عز و جل از آن نهى فرموده است ، و از ميل دادن خويش به سوى آنچه خداى عز و جل را به خشم مى آورد . و در اين باب فرموده : «وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فىِ الْكِتابِ أَنْ اِذا سَمِعْتُمْ اياتِ اللّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّى يَخُوضُوا فى حَديثٍ غَيْرِهِ» (7) ؛يعنى : «و به تحقيق كه خدا فرو فرستاده بر شما در كتاب خويش كه قرآن است _ يعنى در سوره انعام از آن _ ، آنكه چون بشنويد آيت هاى خدا را ، در حالتى كه گرويده نشود به آنها و ريشخند شود به آنها ، پس منشينيد با ايشان ، تا آنكه فرو روند در سخنى غير از آن». بعد از آن، خداى عز و جل موضع فراموشى را استثنا فرموده و از اين حكم بيرون نموده و فرموده : «وَاِمّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظّالِمينَ» (8) ؛ يعنى : «و اگر فراموش گرداند شيطان بر تو اعراض كردن از ايشان را ، پس منشين بعد از ياد كردنت سخن خدا را ، با گروه ستمكاران». و فرموده : «فَبَشِّرْ عِبادِ * الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذينَ هَداهُمُ اللّهُ وَاولئِكَ هُمْ أُولُوالْاَلْبابِ» (9) _ كه ترجمه آن گذشت (10) _ ، و خداى عز و جلفرموده است : «قَدْ أَفْلَحَ المُؤمِنُونَ * الّذينَ هُمْ فى صلَوتِهِمْ خاشِعُونَ * والَّذينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ * وَالَّذينَ هُمْ لِلزَّكوةِ فاعِلُونَ» (11) ؛ يعنى : «به حقيقت كه رستگار شدند مؤمنان؛ آنان كه ايشان در نماز خويش خاشع و ترسانند ، و آنان كه ايشان از آنچه بيهوده و بى فايده است در گفتار و كردار رو گردانند ، و آنان كه ايشان از براى زكات كنندگانند» (12) ؛ و فرموده : «وَاِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقالُوا لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ» (13) ؛ يعنى : «و چون شنوند سخن بيهوده و باطل را ، روى بگردانند از آن و گويند : از براى ما است كردارهاى ما و از براى شما است كردارهاى شما». و فرموده : «وَاِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرَّوا كِراما» (14) ؛ يعنى : «و چون اين بندگان پسنديده به چيز بيهوده و ناپسنديده اى بگذرند ، بگذرند در حالتى كه كريمان و بزرگواران باشند؛ يعنى نفس خود را گرامى دارند و در آنجا نايستند». و حضرت فرمود : «اين ، آن چيزى است كه خدا بر گوش واجب گردانيده از ايمان ، و آن، اين است كه گوش ندهد به آنچه از براى آن حلال نيست . و همين، عملِ آن است . و آن از جمله ايمان و پاره اى از آن است . و بر چشم واجب گردانيده كه نظر نكند به آنچه خدا بر آن حرام گردانيده ، و آنكه رو بگرداند از آنچه خدا از آن نهى فرموده ، از آنچه برايش حلال نيست . و همين ، عملِ آن است . و آن از جمله ايمان و پاره اى از آن است . و خداى _ تبارك و تعالى _ فرموده : «قُلْ لِلْمُؤمِنينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ» (15) ؛ يعنى : «بگو به مؤمنان تا چشم فرو خوابانند ، و بدن هاى خويش را بپوشند از ديدن نامحرم ، و نگاه دارند فرج هاى خود را ، و آن را از نامحرم بپوشند». و حضرت فرمود : «پس خدا ايشان را نهى فرموده از آنكه به عورت هاى ايشان نظر كنند ، و از آنكه مردى به فرج برادرش نظر كند ، و فرج خود را محافظت كند از آنكه به سوى آن نظر شود . و فرموده : «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ» (16) ؛ يعنى : «و بگو به زنان مؤمنه تا چشم هاى خود را فرو خوابانند ، و ديده هاى خويش را از ديدن نامحرم بپوشانند ، و نگاه دارند فرج هاى خود را» . و حضرت فرمود : «يعنى از آنكه يكى از زنان به فرج خواهر خود نظر كند ، و فرج خود را محافظت نمايد از آنكه به سوى آن نظر شود» . و فرمود : «هر چيز [كه ]در قرآن مذكور است ازنگاه داشتن فرج ، مراد از آن نگاه داشتن آن است از زنا ، مگر اين آيه ، كه مراد از آن نگاه داشتن فرج است ازنظر و پوشيدن آن . بعد از آن، در آيه اى ديگر آنچه را كه بر دل و زبان و گوش و ديده واجب گردانيده ، جمع نموده و در رشته سخن كشيده و فرموده : «وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ» (17) ؛ يعنى : «و نبوديد شما كه در دل داشته باشيد و نهان كرده و پوشيده باشيد ، در آن كه گواهى دهد بر شما گوش هاى شما ، و نه ديدهاى شما ، و نه پوست هاى شما». و حضرت فرمود : «مقصود از پوست ها ، فرج ها و ران ها است . و فرموده : «وَلاتَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ اِنَّ السَّمَعَ وَالْبَصَرَ والْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْئُولاً» (18) » كه ترجمه آن گذشت . و حضرت فرمود : «اين است آنچه خدا بر چشم ها واجب گردانيده ، از فرو خوابانيدن ديده از آنچه خدا حرام گردانيده . و اين، عملِ آنها است . و آن از جمله ايمان و پاره اى از آن است . و بر دست ها واجب گردانيده كه به آنها به عنف گرفته نشوند، و حركت داده نشوند به سوى آنچه خدا حرام گردانيده . و آنكه به آنها بطش و گرفتن سخت به عمل آيد و حركت داده شوند به سوى آنچه خداى عز و جل به آن امر فرموده . و بر دست ها چيزى چند واجب گردانيده : از صدقه دادن ، و صله رحم به جا آوردن ، و به ايشان عطا كردن ، و جهاد در راه خدا ، و طهارت از براى نمازها . و فرموده : «يا أَيُّها الَّذينَ امَنُوا اِذا قُمْتُمُ اِلىَ الصَّلوةِ فَاغْسِلُواُوجُوهَكُمْ وَأَيَديَكُمْ اِلىَ الْمرافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ اِلىَ الْكَعْبَيْنِ» (19) يعنى : «اى كسانى كه ايمان آورده ايد! چون خواهيد كه برخيزيد به نماز، و محدِث [=بى وضو] باشيد ، پس بشوييد روى هاى خود را و دست هاى خود را تا آرنج ها؛ يعنى در حالتى كه دست ها تا آرنج ها باشد. (20) و مسح كنيد بعض از سرها و پاى هاى خود را تا به استخوان ها [ى ]برآمده از ميان قدم (چنانچه اكثر علما گفته اند ، يا تا اصل ساق ،چنانچه بعضى گفته اند)» . و خدا فرموده : «فَاِذا لَقِيتُمُ الَّذينَ كَفَرُوا فَضَرْبُ الرِّقابِ حَتّى اِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فاِمَّا مَنّاً بَعْدُ وَاِمّا فِدآءً حَتّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها» ؛ (21) يعنى : «پس هرگاه ببينيد در كارزار آنان را كه كافر شده اند ، پس بزنيد گردن هاى ايشان را ، و ايشان را بكشيد تا آنكه چون ايشان را بسيار كشتيد ، پس محكم كنيد بند را؛ يعنى بعد از اسير كردن ايشان ، تا نگريزند؛ پس يا منّت مى گذاريد بر ايشان ، منّت گذاشتنى بعد از آن ، و يا فداء مى گيريد از ايشان ، فداء گرفتنى؛ يعنى شما مخيّريد ميان منّت گذاشتن و فداء گرفتن ، تا جنگ سنگينى هاى خود را بر زمين گذارد؛ يعنى اهل جنگ اسلحه خود را بگذارند» . و حضرت فرمود : «اين است آنچه خدا بر دست ها واجب گردانيده؛ زيرا كه زدن از كار آنهااست . و بر پاى ها واجب گردانيده كه به آنها رفتن به سوى چيزى از نافرمانى هاى خداى عز و جل به عمل نيايد ، و بر آنها رفتن به سوى آنچه خداى عز و جل را خوشْنود سازد ، واجب ساخته و فرموده : «وَلا تَمْشِ فِى الْاَرْضِ مَرَحا اِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْاَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً» (22) . و فرموده كه : «وَاقْصُدْ فى مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ اِنَّ أَنْكَرَ الْاَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَميرْ» (23) ؛ يعنى : «و ميانه رو باش در رفتن خويش ، كه تند و آهسته مرو ، و فرو خوابان و كم گردان راز آواز خويش ، و فرياد مكن و نعره مزن . به درستى كه ناخوش ترين آوازها، هر آينه آواز خران است». وفرمود : «خدا در باب آنچه دست ها و پاى ها بر نفس خويش و بر صاحبان خويش شهادت مى دهند ، از آنكه آنها آنچه را كه خداى عز و جل به آن امر فرموده و آن را بر ايشان واجب نموده ضايع كرده اند ، فرموده كه : «أَلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْديهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبَوْنَ» (24) ؛ يعنى : «آن روز مهر مى گذاريم بر دهان هاى ايشان ، و سخن مى گويند با ما دست هاى ايشان ، و گواهى مى دهند پاى هاى ايشان ، به آنچه بودند در دنيا كه كسب مى كردند». و حضرت فرمود : «اين نيز از جمله آن چيزى است كه خدا بر دست ها و پاى ها واجب ساخته ، و همين ، عمل آنها است . و آن از جمله ايمان و پاره اى از آن است . و بر رو واجب گردانيده سجده كردن را از براى او در شب و روز در اوقات نمازها . و فرموده كه : «يا أَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ وَافْعَلُوا الْخَيْرَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» (25) » . و حضرت فرمود : «اين فريضه ، فريضه اى است جامع و مشتمل بر فعل رو و دست ها و پاى ها . و در جاى ديگر (يعنى سوره جن) فرموده كه : «وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلاتَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدَا» (26) ». (27) و ترجمه هر دو آيه مذكور شد . و حضرت فرمود : «يعنى در آنچه خداى _ تعالى _ بر اعضا واجب گردانيده ، از طهارت و نماز در آنها . و بيان اين، آن است كه : چون خداى عز و جلپيغمبر صلى الله عليه و آله خود را از بيت المقدس كه قبله او بود ، به سوى كعبه گردانيده و آن را قبله او قرار داد ، بر او فرو فرستاد كه : «وَ ما كانَ اللّهُ لِيُضيعَ ايمانَكُمْ اِنَّ اللّهَ بِالنّاسِ لَرَؤوْفٌ رَحيمٌ» (28) ؛ يعنى : «و خداى _ تعالى _ چنان نيست كه ضايع گرداند ايمان شما را . به درستى كه خدا نسبت به مردمان، به غايت مهربان و بخشاينده است». و حضرت فرمود : «پس خدا نماز را ايمان ناميد» ، چنانچه در تفاسير بيان آن مذكور است . و فرمود : «هر كه خداى عز و جل را ملاقات كند و اعضا و جوارح خود را محافظت كرده باشد ، و هر عضوى از اعضاى او به آنچه خداى عز و جل بر آن واجب گردانيده وفا نموده باشد ، ملاقات مى كند خداى عز و جل را ، در حالتى كه ايمانش به سر حدّ كمال است ، و چنين كسى از اهل بهشت است . و هر كه در چيزى از آنها خيانت كرده باشد ، يا تجاوز نموده باشد از آنچه خداى عز و جل در آنها امر فرموده ، خدا را ملاقات كند و ايمانش كم و ناتمام باشد» . راوى مى گويد : عرض كردم : ناتمامى و تمامى ايمان را فهميدم ، اما زياد شدن آن از كجا آمد و از چه معلوم شد؟ فرمود : «قول خداى عز و جل : «وَاِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زادَتْهُ هذِهِ ايمانا فَأَمَّا الَّذينَ امَنُوا فَزادَتَهُمْ ايمانا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ * وَأَمَّا الَّذينَ فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْسا اِلىَ رِجْسِهِمْ» (29) ؛ يعنى : «و چون فرو فرستاده شود سوره اى با پاره اى از قرآن ، پس از جمله منافقان كسى هست كه مى گويد با منافقى ديگر از روى انكار و ريشخند ، يا با ضعفاى مؤمنان كه : كدام يك از شما ، اين سوره ، ايمان او را افزود و زياد نمود؟ خداى _ تعالى _ در جواب او فرمود : پس امّا آنان كه ايمان آورده اند ، پس اين سوره ايمان ايشان را زياد كرد ، و حال آنكه ايشان شاد مى شوند به نزول آن . و امّا آنان كه در دل هاى ايشان بيمارى شك و نفاق است ، پس اين سوره پليدى ايشان را افزود ، در حالى كه آن پليدى منضمّ است به پليدى ايشان كه پيش از آن داشتند» . و فرموده : «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ اِنَّهُمْ فِتْيَةٌ امَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْناهُمْ هُدىً» (30) ؛ يعنى : «ما قصّه مى كنيم و مى خوانيم بر تو خبر ايشان را _ يعنى اصحاب كهف _ به راستى و دوستى . به درستى كه ايشان جوانان و مؤمنانى چند بودند كه ايمان آوردند به پروردگار خويش ، و زياد كرديم راه نمونى ايشان را». و حضرت فرمود : «و اگر ايمان ، همه آن يكى بود كه هيچ زيادتى و نقصانى در آن نبود ، يكى از مؤمنان را بر ديگرى فضيلت و زيادتى نبود ، و هر آينه نعمت ها در آن برابر بود ، و مردمان همه مساوى بودند ، و تفضيل و افزونى دادن بعضى ازايشان بر بعضى باطل بود ، وليكن به تمامى ايمان ، مؤمنان داخل بهشت مى شوند ، و به زيادتى در ايمان ، مؤمنانى كه داخل بهشت مى شوند، از يكديگر به درجات در نزد خدا افزون مى آيند ، كه هر كه ايمانش بيشتر ، درجه اش در نزد خدا رفيع تر باشد . و آنان كه در محافظت اجزاى ايمان كوتاهى كردند ، و حقّ آن را ضايع نمودند ، به نقصانِ ايمان داخل آتش جهنّم خواهند شد» .

.


1- .نحل، 106.
2- .رعد، 28.
3- .مائده، 41.
4- .بقره، 284.
5- .بقره، 83.
6- .عنكبوت، 46.
7- .نساء، 140.
8- .انعام، 68.
9- .زمر، 17 و 18.
10- .. و بشارت ده بندگان مرا ، آنان كه سخن را مى شنوند و نيكوترين آن را دنبال مى كنند اينان كسانى اند كه خدا هدايتشان نموده و اينان اند خردمندان . (مترجم)
11- .مؤمنون، 1_4.
12- .. يعنى در اين فعل كه عبارت است از زكات دادن ، اهتمام و شدّتى دارند . و مراد از زكات ، قدرى از مال كه آن را بيرون مى كنند ، نيست . (مترجم)
13- .قصص، 55.
14- .فرقان، 72.
15- .نور، 30.
16- .نور، 31.
17- .فصّلت، 22.
18- .اسرا، 26.
19- .مائده، 6.
20- .. نه تا دوش ، و نه تا بند دست ، و نه تا اصل انگشتان؛ چه دست در همه اينها استعمال مى شود؛ پس آرنج ها ، غايتِ مراد از دست است ، نه [غايت ]شستن ،چنانچه سنّيان فهميده اند . و مراد اين است كه اين قدر از دست را در وضو بشوييد . و شستن متعارف از بالا به پايين آمدن است ، نه به عكس؛ پس وضوسازنده به طريقه اى كه در غير وضو دست خود را مى شويد ، در وضو نيز مى شويد . و اگر غير آن واجب مى بود ، خداى _ تعالى _ اِشعارى مى فرمود . و آنچه توهّم مى شود كه آيه ظاهر در مذهب سنّيان است ، محض خطا است . (مترجم)
21- .محمد، 4.
22- .اسرا، 37.
23- .لقمان، 19.
24- .يس، 65.
25- .. حج، 77.اى مؤمنان ركوع كنيد و سجده بگذاريد و خدايتان را عبادت كنيد ، شايد رستگار شويد . (مترجم)
26- .جن، 18.
27- .. سجده ها ويژه خدا است پس كس ديگرى را با خدا مخوانيد . (مترجم)
28- .بقره، 143.
29- .توبه، 124 و 125.
30- .كهف، 13.

ص: 110

. .

ص: 111

. .

ص: 112

. .

ص: 113

. .

ص: 114

. .

ص: 115

. .

ص: 116

. .

ص: 117

. .

ص: 118

. .

ص: 119

. .

ص: 120

. .

ص: 121

. .

ص: 122

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى جَمِيعاً ، عَنِ الْبَرْقِيِّ ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللّهِ بْنِ الْحَسَنِ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ هَارُونَ ، قَالَ : قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :« «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا» » قَالَ : «يُسْأَلُ السَّمْعُ عَمَّا سَمِعَ ، وَالْبَصَرُ عَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ ، وَالْفُؤَادُ عَمَّا عَقَدَ عَلَيْهِ».

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ صَفْوَانَ أَوْ غَيْرِهِ ، عَنِ الْعَلَاءِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : سَأَلْتُهُ عَنِ الْاءِيمَانِ ، فَقَالَ :«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَالْاءِقْرَارُ بِمَا جَاءَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَمَا اسْتَقَرَّ فِي الْقُلُوبِ مِنَ التَّصْدِيقِ بِذلِكَ». قَالَ : قُلْتُ : الشَّهَادَةُ أَ لَيْسَتْ عَمَلاً؟ قَالَ : «بَلى». قُلْتُ : الْعَمَلُ مِنَ الْاءِيمَانِ؟ قَالَ : «نَعَمْ ، الْاءِيمَانُ لَا يَكُونُ إِلَا بِعَمَلٍ ، وَالْعَمَلُ مِنْهُ ، وَلَا يَثْبُتُ الْاءِيمَانُ إِلَا بِعَمَلٍ» .

.

ص: 123

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى و هر دو از برقى ، از نضر بن سويد ، از يحيى بن عمران حلبى ، از عبيداللّه بن حسن ، از حسن بن هارون كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام براى من اين آيه را خواند كه : «اِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً» (1) . و فرمود :«گوش سؤال مى شود از آنچه شنيده ، و ديده ، از آنچه ديده و به سوى آن نظر كرده ، و دل ، از آنچه بر آن بسته و اعتقاد نموده» .

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از صفوان يا غير او ، از علا ، از محمد بن مسلم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم از ايمان كه چه چيز است؟ فرمود :«گواهى دادن به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و اقرار به آنچه از نزد خدا آمده ، و آنچه در دل ها در استقرار و قرار داشته باشد از تصديق كردن به آن» . راوى مى گويد : عرض كردم : آيا گواهى دادن، عمل نيست؟ فرمود : «بلى ، عمل است» . عرض كردم كه : عمل از جمله ايمان و جزء آن است؟ فرمود : «آرى ، ايمان نمى باشد ، مگر به عمل ، و عمل بعضى از آن است . و ايمان ثابت نمى شود ، مگر به عمل» .

.


1- .اسرا، 36.

ص: 124

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : مَا الْاءِسْلَامُ؟ فَقَالَ :«دِينُ اللّهِ اسْمُهُ الْاءِسْلَامُ ، وَهُوَ دِينُ اللّهِ قَبْلَ أَنْ تَكُونُوا حَيْثُ كُنْتُمْ ، وَبَعْدَ أَنْ تَكُونُوا ، فَمَنْ أَقَرَّ بِدِينِ اللّهِ فَهُوَ مُسْلِمٌ ؛ وَمَنْ عَمِلَ بِمَا أَمَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ».

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ الْحُرِّ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، فَقَالَ لَهُ سَلَامٌ : إِنَّ خَيْثَمَةَ ابْنَ أَبِي خَيْثَمَةَ يُحَدِّثُنَا عَنْكَ أَنَّهُ سَأَلَكَ عَنِ الْاءِسْلَامِ ، فَقُلْتَ لَهُ : إِنَّ الْاءِسْلَامَ مَنِ اسْتَقْبَلَ قِبْلَتَنَا ، وَشَهِدَ شَهَادَتَنَا ، وَنَسَكَ نُسُكَنَا ، وَوَالى وَلِيَّنَا ، وَعَادى عَدُوَّنَا ؛ فَهُوَ مُسْلِمٌ؟ فَقَالَ :«صَدَقَ خَيْثَمَةُ» . قُلْتُ : وَسَأَلَكَ عَنِ الْاءِيمَانِ ، فَقُلْتَ : الْاءِيمَانُ بِاللّهِ ، وَالتَّصْدِيقُ بِكِتَابِ اللّهِ ، وَأَنْ لَا يُعْصَى اللّهُ؟ فَقَالَ : «صَدَقَ خَيْثَمَةُ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْاءِيمَانِ ، فَقَالَ :«شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّهِ». قَالَ : قُلْتُ : أَ لَيْسَ هذَا عَمَلٌ؟ قَالَ : «بَلى». قُلْتُ : فَالْعَمَلُ مِنَ الْاءِيمَانِ؟ قَالَ : «لَا يَثْبُتُ لَهُ الْاءِيمَانُ إِلَا بِالْعَمَلِ ، وَالْعَمَلُ مِنْهُ» .

.

ص: 125

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از عبداللّه بن مسكان ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه گفت : به آن حضرت عرض كردم : اسلام چيست؟ فرمود :«دين خدا نامش اسلام است . و آن دين خدا بود ، پيش از آنكه شما باشيد، چنان چه هستيد ، و بعد از آنكه باشيد؛ پس هر كه به دين خدا اقرار كند ، مسلمان است ، و هر كه عمل كند به آنچه خداى عز و جل به آن امر فرموده ، مؤمن است» .

از او ، از پدرش ، از نضر بن سويد ، از يحيى بن عمران حلبى ، از ايّوب بن حر از ابوبصير روايت است كه گفت : در خدمت امام محمد باقر عليه السلام بودم كه سلّا (1) به آن حضرت عرض كرد كه : خيثمة بن ابى خيثمه ما را از تو حديث مى كند كه تو را از اسلام سؤال كرده و تو فرموده اى كه : اسلام را مى خواهى بدانى؟ هر كه رو به قبله ما آورد ، و به آنچه ما گواهى مى دهيم گواهى دهد ، و عبادتى كه ما مى كنيم بكند ، و دوست ما را دوست دارد ، و با دشمن ما دشمنى نمايد ، مسلمان است . فرمود :«خيثمه راست گفته است» . عرض كردم : و نيز مى گويد : تو را از ايمان سؤال كرده و تو فرموده اى كه : آن ايمان به خداست ، و تصديق كردن به كتاب خدا ، و آنكه خدا را نافرمانى نكند يا آن جناب نافرمانى نشود . فرمود : «خيثمه راست گفته است» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن ابى عمير ، از جميل بن درّاج روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از ايمان . فرمود :«ايمان، گواهى دادن است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، و به آنكه محمد رسول خدا است» . جميل مى گويد : عرض كردم : آيا اين گواهى ، عمل نيست؟ فرمود : «بلى ، عمل است» . عرض كردم : پس عمل از جمله ايمان و جزء آن است؟ فرمود : «ايمان از براى گواهى دهنده ثابت نمى شود ، مگر به عمل . و عمل ، بعضى ازايمان است» .

.


1- .. سلام بن ابى عمره از ياران موثق امام باقر و امام صادق عليهما السلام بوده است ، ر .ك : فهرست نجاشى ، شماره 502 .

ص: 126

بَعْضُ أَصْحَابِنَا ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْعَبَّاسِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُيَسِّرٍ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو النَّصِيبِيِّ ، قَالَ : سَأَلَ رَجُلٌ الْعَالِمَ عليه السلام ، فَقَالَ : أَيُّهَا الْعَالِمُ ، أَخْبِرْنِي أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللّهِ؟ قَالَ :«مَا لَا يُقْبَلُ عَمَلٌ إِلَا بِهِ» فَقَالَ : وَمَا ذلِكَ؟ قَالَ : «الْاءِيمَانُ بِاللّهِ الَّذِي هُوَ أَعْلَى الْأَعْمَالِ دَرَجَةً ، وَأَسْنَاهَا حَظّاً ، وَأَشْرَفُهَا مَنْزِلَةً». قُلْتُ : أَخْبِرْنِي عَنِ الْاءِيمَانِ : أَ قَوْلٌ وَعَمَلٌ ، أَمْ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ؟ قَالَ : «الْاءِيمَانُ عَمَلٌ كُلُّهُ ، وَالْقَوْلُ بَعْضُ ذلِكَ الْعَمَلِ ، بِفَرْضٍ مِنَ اللّهِ ، بَيَّنَهُ فِي كِتَابِهِ ، وَاضِحٍ نُورُهُ ، ثَابِتَةٍ حُجَّتُهُ ، يَشْهَدُ بِهِ الْكِتَابُ ، وَيَدْعُو إِلَيْهِ». قُلْتُ : صِفْ لِي ذلِكَ حَتّى أَفْهَمَهُ . فَقَالَ : «إِنَّ الْاءِيمَانَ حَالَاتٌ وَدَرَجَاتٌ وَطَبَقَاتٌ وَمَنَازِلُ ، فَمِنْهُ التَّامُّ الْمُنْتَهِي تَمَامُهُ ، وَمِنْهُ النَّاقِصُ الْمُنْتَهِي نُقْصَانُهُ ، وَمِنْهُ الزَّائِدُ الرَّاجِحُ زِيَادَتُهُ». قُلْتُ : وَإِنَّ الْاءِيمَانَ لَيَتِمُّ وَيَزِيدُ وَيَنْقُصُ؟ قَالَ : «نَعَمْ» . قُلْتُ : وَ كَيْفَ ذلِكَ؟ قَالَ : «إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ فَرَضَ الْاءِيمَانَ عَلى جَوَارِحِ بَنِي آدَمَ ، وَقَسَّمَهُ عَلَيْهَا ، وَفَرَّقَهُ عَلَيْهَا ؛ فَلَيْسَ مِنْ جَوَارِحِهِمْ جَارِحَةٌ إِلَا وَهِيَ مُوَكَّلَةٌ مِنَ الْاءِيمَانِ بِغَيْرِ مَا وُكِّلَتْ بِهِ أُخْتُهَا ، فَمِنْهَا قَلْبُهُ الَّذِي بِهِ يَعْقِلُ وَيَفْقَهُ وَيَفْهَمُ ، وَهُوَ أَمِيرُ بَدَنِهِ الَّذِي لَا تُورَدُ الْجَوَارِحُ وَلَا تَصْدُرُ إِلَا عَنْ رَأْيِهِ وَأَمْرِهِ ، وَمِنْهَا يَدَاهُ اللَّتَانِ يَبْطِشُ بِهِمَا ، وَرِجْلَاهُ اللَّتَانِ يَمْشِي بِهِمَا ، وَفَرْجُهُ الَّذِي الْبَاهُ مِنْ قِبَلِهِ ، وَلِسَانُهُ الَّذِي يَنْطِقُ بِهِ الْكِتَابُ ، وَيَشْهَدُ بِهِ عَلَيْهَا ، وَعَيْنَاهُ اللَّتَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا ، وَأُذُنَاهُ اللَّتَانِ يَسْمَعُ بِهِمَا . وَ فَرَضَ عَلَى الْقَلْبِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى اللِّسَانِ ، وَفَرَضَ عَلَى اللِّسَانِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْعَيْنَيْنِ ، وَفَرَضَ عَلَى الْعَيْنَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى السَّمْعِ ، وَفَرَضَ عَلَى السَّمْعِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْيَدَيْنِ ، وَفَرَضَ عَلَى الْيَدَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ ، وَفَرَضَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْفَرْجِ ، وَفَرَضَ عَلَى الْفَرْجِ غَيْرَ مَا فَرَضَ عَلَى الْوَجْهِ . فَأَمَّا مَا فَرَضَ عَلَى الْقَلْبِ مِنَ الْاءِيمَانِ ، فَالْاءِقْرَارُ وَالْمَعْرِفَةُ وَالتَّصْدِيقُ وَالتَّسْلِيمُ وَالْعَقْدُ وَالرِّضَا بِأَنْ لَا إِلهَ إِلَا اللّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ ، أَحَداً صَمَداً ، لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَلَا وَلَداً ، وَأَنَّ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» .

.

ص: 127

بعضى از اصحاب ما ، از على بن عبّاس ، از على بن يسرّ ، از حمادّ بن عثمان يا حمّاد بن عمرو نصيبى روايت كرده است كه گفت : مردى از امام جعفر صادق عليه السلام سؤال نمود و عرض كرد : اى عالم! مرا خبر ده كه كدام يك از عمل ها در نزد خدا بهتر است؟ فرمود :«آنچه خدا هيچ عملى را قبول نمى فرمايد ، مگر به آن» . سائل عرض كرد : آن چه چيز است؟ فرمود : «ايمان به خدا ، كه آن درجه اش از همه عمل ها بالاتر ، و بهره اش از آنها بلندتر ، و منزله اش از آنها بزرگوارتر است» . من عرض كردم : مرا خبر ده از ايمان ، كه آيا گفتار و كردار است ، يا گفتارى است بى كردار؟ و فرمود : «ايمان ، همه آن كردار است ، و گفتار ، پاره اى از آن كردار است به وجوبى كه از جانب خدا است ، و آن را در كتاب خويش بيان فرموده ، و نور آن روشن و حجّت آن ثابت است ، و كتاب خدا به آن گواهى مى دهد و به سوى آن مى خواند» . به آن حضرت عرض كردم كه : اين را از براى من وصف كن تا من آن را بفهمم . فرمود : «ايمان، حالت ها و درجه ها و طبقه ها و منزل ها است؛ پس بعضى از آن ، ايمانى است تمام كه تماميّت آن به انتها رسيده ، و پاره اى از آن ، ايمانى است ناتمام كه ناتمامى آن به انتها رسيده ، و برخى از آن ، ايمانى است زائد كه زيادتى آن افزونى دارد» . عرض كردم : ايمان، تمام مى باشد و زياد و كم مى شود؟ فرمود : «آرى» . عرض كردم : اين چگونه است؟ فرمود : «به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ ايمان را بر همه اعضاى فرزندان آدم واجب گردانيده ، و آن را بر آنها قسمت فرموده ، و بر آنها تفريق نموده؛پس هيچ عضوى از اعضاى ايشان نيست ، مگر آنكه از جانب ايمان گماشته است بر چيزى ، كه غير از آن چيزى است كه عضو ديگر كه مانند آن است بر آن گماشته شده؛ پس از جمله آن اعضا، دل او است كه به آن درمى آيد و دانش به هم مى رساند و مى فهمد ، و آن پادشاه بدن او است كه همه اين اعضا در چيزى وارد نمى شوند و از چيزى به آن نمى گردند ، مگر از رأى و فرمانى كه از او ناشى شده باشد . و از جمله آنها دست هاى او است كه به آنها سخت مى گيرد ، و پاى هاى او است كه به آنها مى رود ، و فرج او است كه جماع كردن از جانب آن است ، و زبان او است كه نوشته را به آن مى گويد و به آن بر اينها گواهى مى دهد ، و چشم هاى او است كه به آنها مى بيند ، و گوش هاى او است كه به آنها مى شنود . و بر دل واجب ساخته ، غير از آنچه بر زبان واجب ساخته ، و بر زبان واجب ساخته ، غير از آنچه بر چشم ها واجب ساخته ، و بر چشم ها واجب ساخته ، غير از آنچه بر گوش واجب ساخته ، و بر گوش واجب ساخته ، غير از آنچه بر دست ها واجب ساخته ، و بر دست ها واجب ساخته ، غير از آنچه بر پاى ها واجب ساخته ، و بر پاى ها واجب ساخته ، غير از آنچه بر فرج واجب ساخته ، و بر فرج واجب ساخته ، غير از آنچه بر رو واجب ساخته . و امّا آنچه بر دل واجب ساخته از ايمان، اقرار و معرفت و تسليم و تصديق و اعتقاد و رضا است به اينكه خدايى نيست ، مگر خدا ، در حالتى كه تنها است و او را شريكى نيست ، و يگانه و پناه نيازمندان است ، و هيچ زن و فرزندى را فرا نگرفته ، و آنكه محمد صلى الله عليه و آله بنده و رسول او است» . (1)

.


1- .. و مخفى نماند كه اين حديث صدر حديثى است كه پيش از اين مذكور شد ، و چون فى الجمله اختلافى در ميانه آنها بود ، لهذا حواله ننمود . (مترجم)

ص: 128

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ، عَنِ الْأَشْعَثِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصِ بْنِ خَارِجَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ _ وَ سَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ قَوْلِ الْمُرْجِئَةِ فِي الْكُفْرِ وَالْاءِيمَانِ ، وَقَالَ : إِنَّهُمْ يَحْتَجُّونَ عَلَيْنَا ، وَيَقُولُونَ : كَمَا أَنَّ الْكَافِرَ عِنْدَنَا هُوَ الْكَافِرُ عِنْدَ اللّهِ ، فَكَذلِكَ نَجِدُ الْمُؤْمِنَ إِذَا أَقَرَّ بِإِيمَانِهِ أَنَّهُ عِنْدَ اللّهِ مُؤْمِنٌ _ فَقَالَ :«سُبْحَانَ اللّهِ! وَكَيْفَ يَسْتَوِي هذَانِ؟! وَالْكُفْرُ إِقْرَارٌ مِنَ الْعَبْدِ ، فَلَا يُكَلَّفُ بَعْدَ إِقْرَارِهِ بِبَيِّنَةٍ ، وَالْاءِيمَانُ دَعْوًى لَا يَجُوزُ إِلَا بِبَيِّنَةٍ ، وَبَيِّنَتُهُ عَمَلُهُ وَنِيَّتُهُ ، فَإِذَا اتَّفَقَا فَالْعَبْدُ عِنْدَ اللّهِ مُؤْمِنٌ ، وَالْكُفْرُ مَوْجُودٌ بِكُلِّ جِهَةٍ مِنْ هذِهِ الْجِهَاتِ الثَّلَاثِ : مِنْ نِيَّةٍ ، أَوْ قَوْلٍ ، أَوْ عَمَلٍ ، وَالْأَحْكَامُ تَجْرِي عَلَى الْقَوْلِ وَالْعَمَلِ ، فَمَا أَكْثَرَ مَنْ يَشْهَدُ لَهُ الْمُؤْمِنُونَ بِالْاءِيمَانِ ، وَيَجْرِي عَلَيْهِ أَحْكَامُ الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ عِنْدَ اللّهِ كَافِرٌ ، وَقَدْ أَصَابَ مَنْ أَجْرى عَلَيْهِ أَحْكَامَ الْمُؤْمِنِينَ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ وَعَمَلِهِ» .

.

ص: 129

محمد بن حسن ، از بعضى از اصحاب ما ، از اشعث بن محمد ، از محمد بن حفص بن خارجه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود ، در حالى كه مردى آن حضرت را از قول طائفه مرجئه در كفر و ايمان سؤال نموده و عرض كرده بود كه : ايشان بر ما حجّت مى آورند و استدلال مى كنند و مى گويند كه :چنانچه كافر در نزد ما كافر است ، در نزد خدا همچنين مى يابيم مؤمن را كه چون به ايمان خويش اقرار كند ، در نزد خدا مؤمن است . فرمود :«سبحان اللّه . چگونه اين دو چيز برابر مى توانند بود ، و حال آنكه كفر اقرارى است از بنده؛ پس او را بعد از اقرارش تكليف به شاهد نمى كنند و اين رنج را بر او نمى گذارند . و ايمان ادّعا است ، و جائز و ممضى نيست ، مگر به شاهد ، و شاهدِ اين ادّعا ، عمل و نيّت مدّعى است؛ پس هرگاه اين دو شاهد متفّق باشند و اختلافى در ميان آنها نباشد ، بنده در نزد خدا مؤمن است . و كفر به هر جهتى از اين جهات سه گانه موجود است؛ خواه نيّت و اعتقاد باشد ، و خواه گفتار ، و خواه كردار . و جميع احكام بر گفتار و كردار جارى مى شود ، نه بر اعتقاد؛ پس چه بسيار است كه كسى مؤمنان از برايش به ايمان گواهى مى دهند ، و احكام مؤمنان بر او جارى مى شود ، و حال آنكه او در نزد خدا كافر است . و آنكه احكام مؤمنان را بر او جارى ساخته ، نظر به ظاهر گفتار و گفتار او درست كرده و به حق و صواب رسيده[است]» .

.

ص: 130

19 _ بَابُ السَّبْقِ إِلَى الْاءِيمَانِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو الزُّبَيْرِيُّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : إِنَّ لِلْاءِيمَانِ دَرَجَاتٍ وَمَنَازِلَ يَتَفَاضَلُ الْمُؤْمِنُونَ فِيهَا عِنْدَ اللّهِ؟ قَالَ :«نَعَمْ». قُلْتُ : صِفْهُ لِي _ رَحِمَكَ اللّهُ _ حَتّى أَفْهَمَهُ . قَالَ : «إِنَّ اللّهَ سَبَّقَ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا يُسَبَّقُ بَيْنَ الْخَيْلِ يَوْمَ الرِّهَانِ ، ثُمَّ فَضَّلَهُمْ عَلى دَرَجَاتِهِمْ فِي السَّبْقِ إِلَيْهِ ، فَجَعَلَ كُلَّ امْرِىً?مِنْهُمْ عَلى دَرَجَةِ سَبْقِهِ ، لَا يَنْقُصُهُ فِيهَا مِنْ حَقِّهِ ، وَلَا يَتَقَدَّمُ مَسْبُوقٌ سَابِقاً ، وَلَا مَفْضُولٌ فَاضِلاً ، تَفَاضَلَ بِذلِكَ أَوَائِلُ هذِهِ الْأُمَّةِ وَ أَوَاخِرُهَا ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ لِلسَّابِقِ إِلَى الْاءِيمَانِ فَضْلٌ عَلَى الْمَسْبُوقِ ، إِذاً لَلَحِقَ آخِرُ هذِهِ الْأُمَّةِ أَوَّلَهَا ، نَعَمْ ، وَلَتَقَدَّمُوهُمْ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِمَنْ سَبَقَ إِلَى الْاءِيمَانِ الْفَضْلُ عَلى مَنْ أَبْطَأَ عَنْهُ ، وَلكِنْ بِدَرَجَاتِ الْاءِيمَانِ قَدَّمَ اللّهُ السَّابِقِينَ ، وَبِالْاءِبْطَاءِ عَنِ الْاءِيمَانِ أَخَّرَ اللّهُ الْمُقَصِّرِينَ ؛ لِأَنَّا نَجِدُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْاخِرِينَ مَنْ هُوَ أَكْثَرُ عَمَلاً مِنَ الْأَوَّلِينَ ، وَأَكْثَرُهُمْ صَلَاةً وَصَوْماً وَحَجّاً وَزَكَاةً وَجِهَاداً وَإِنْفَاقاً ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ سَوَابِقُ يَفْضُلُ بِهَا الْمُؤْمِنُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً عِنْدَ اللّهِ ، لَكَانَ الْاخِرُونَ بِكَثْرَةِ الْعَمَلِ مُقَدَّمِينَ عَلَى الْأَوَّلِينَ ، وَلكِنْ أَبَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَنْ يُدْرِكَ آخِرُ دَرَجَاتِ الْاءِيمَانِ أَوَّلَهَا ، وَيُقَدَّمَ فِيهَا مَنْ أَخَّرَ اللّهُ ، أَوْ يُؤَخَّرَ فِيهَا مَنْ قَدَّمَ اللّهُ». قُلْتُ: أَخْبِرْنِي عَمَّا نَدَبَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ الْمُؤْمِنِينَ إِلَيْهِ مِنَ الِاسْتِبَاقِ إِلَى الْاءِيمَانِ . فَقَالَ : «قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللّهِ وَرُسُلِهِ» وَ قَالَ : «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» وَ قَالَ : «وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِينَ وَالْأَنْصارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِىَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ» فَبَدَأَ بِالْمُهَاجِرِينَ الْأَوَّلِينَ عَلى دَرَجَةِ سَبْقِهِمْ ، ثُمَّ ثَنّى بِالْأَنْصَارِ ، ثُمَّ ثَلَّثَ بِالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ ، فَوَضَعَ كُلَّ قَوْمٍ عَلى قَدْرِ دَرَجَاتِهِمْ وَمَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ . ثُمَّ ذَكَرَ مَا فَضَّلَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهِ أَوْلِيَاءَهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ ، فَقَالَ عَزَّ وَجَلَّ : «تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ (فَوْقَ بَعْضٍ) دَرَجاتٍ» إِلى آخِرِ الْايَةِ . وَقَالَ : «وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى بَعْضٍ» وَقَالَ : «انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْاخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلاً» . وَقَالَ : «هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللّهِ» وَقَالَ : «وَ يُؤْتِ كُلَّ ذِى فَضْلٍ فَضْلَهُ» وَقَالَ : «الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِى سَبِيلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّهِ» وَقَالَ : «وَفَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً» وَقَالَ : «لا يَسْتَوِى مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا» وَقَالَ : «يَرْفَعِ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» وَقَالَ : «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِى سَبِيلِ اللّهِ وَلا يَطَؤُنَ مَوْطِئاً يَغِيظُ الْكُفّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً إِلاّ كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ» وَقَالَ : «وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ» وَقَالَ : «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ» فَهذَا ذِكْرُ دَرَجَاتِ الْاءِيمَانِ وَمَنَازِلِهِ عِنْدَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ» .

.

ص: 131

19 . باب در بيان پيشى گرفتن به سوى ايمان

19 . باب در بيان پيشى گرفتن به سوى ايمانعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از بكر بن صالح ، از قاسم بن بريد روايت كرده است كه گفت : حديث كرد ما را ابوعمرو زبيرى ، از امام جعفر صادق عليه السلام و گفت : به آن حضرت عرض كردم : ايمان، درجه ها و منزل ها است كه مؤمنان در آنها در نزد خدا از يكديگر افزون مى آيند؟ فرمود :«آرى» . عرض كردم كه : از براى من وصف كن _ خدا تو را رحمت كند! _ تا من آن را بفهمم . فرمود : «خدا در ميان مؤمنان مسابقه قرار داد كه در درجات و عرض ميدان ايمان بر يكديگر پيشى گيرند ، و چيزى چند در ميان آورد كه هر كدام از ايشان كه پيشى گيرد به آنها رسد ،چنانچه در ميان اسبان در روز گروبندى ، سَبَق (1) قرار مى دهند . بعد از آن، ايشان را افزونى داد، به اندازه درجات ايشان در پيشى گرفتن به سوى او؛ پس هر مردى را از ايشان بر درجه پيشى او و اندازه آن قرار داد ، و در آن درجه او را از حقّى كه دارد هيچ كم نمى كند ، و هيچ پيشى گرفته اى بر پيشى گيرنده پيشى نگيرد ، و هيچ مفضولى بر فاضل تقدّم نجويد . و به اين ، پيشينيان اين امّت و پسينيان ايشان از يكديگر افزون آمدند . و اگر پيشى گيرنده اى به سوى ايمان را زيادتى بر پيشى گرفته شده نبود ، در آن هنگام ، آخر اين امّت به اوّل ايشان مى رسيد . آرى ، و بر ايشان پيشى نيز مى گرفتند ، هرگاه از براى آنكه به سوى ايمان پيشى گرفته زيادتى نبوده باشد ، بر آنكه از آن كاهلى نموده و در آخر بوده . وليكن خدا به درجات ايمان ، پيشى گيرندگان را مقدّم داشته ، و به كاهلى و تأخير از ايمان ، صاحبان تقصير و كوتاهى را به تأخير انداخته؛ زيرا كه ما مى يابيم از جمله مؤمنان كه از پسينيان اند ، كسى را كه عملش از پيشينيان بيشتر و نماز و روزه و حجّ و زكات و جهاد و خرج كردن مالش در راه خدا از ايشان بيشتر است . و اگر سابقه اى چند كه مؤمنان به آنها بر يكديگر در نزد خدا غالب مى شوند نمى بود ، هر آينه پسينيان به سبب بسيارى عمل ، بر پيشينيان مقدّم بودند ، وليكن خداى عز و جل اباء و امتناع فرموده كه درجه آخر ايمان به اوّل آن برسد ، و آنكه خدا او را مؤخّر داشته در آنها مقدّم شود ، يا آنكه او را مقدّم داشته در آنها مؤخر شود» . عرض كردم : مرا خبر ده از آنچه خداى عز و جل مؤمنان را به سوى آن خوانده ، از پيشى گرفتن بر يكديگر به سوى ايمان . فرمود : «قول خداى عز و جل است كه : «سابِقُوا اِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّمآءِ وَالْاَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذينَ امَنُوا بِاللّهِ وَرُسُلِهُ» (2) ؛ يعنى : «پيشى گيريد بر يكديگر به سوى موجب آمرزش كه از جانب پروردگار شما باشد ، و به سوى استحقاق بهشتى كه پهناى آن چون پهناى آسمان و زمين است (و مراد از آن نهايت وسعت است [كه]) آماده شده است از براى آنان كه ايمان آوردند به خدا و رسولان او». و فرموده : «وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ» (3) و ترجمه آن مذكور شد . و فرموده : «والسَّابِقُونَ الْاَوَّلونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالْاَنْصارِ وَالَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِاِحْسانٍ رَضِىَ اللّه عَنْهُمْ وَرَضُوْا عَنْهَ» (4) ؛ يعنى : «و پيشى گيرندگان پيشينيان؛ يعنى آنان كه پيشى گرفتند بر مؤمنان در ايمان ، از مهاجران و انصار ، و آنان كه پيروى كردند ايشان را به طاعت و ايمان . خدا خشنود شد از ايشان ، و ايشان خشنود شدند از او» . و حضرت فرمود : «پس خدا آغاز فرموده به مهاجران پيشينيان بر اندازه درجه سبقت ايشان ، بعد از آن انصار را در مرتبه دويم ذكر فرموده ، و پيروان ايشان را در احسان در مرتبه سيم ياد نموده ، و هر گروهى را از ايشان بر اندازه اى در جهاد و منزل هاى ايشان در نزد او وضع كرده ، و در جاى خويش قرار داده . بعد از آن، خداى عز و جل ذكر فرموده آنچه را كه به آن دوستان خود را به يكديگر تفضيل و زيادتى داده و فرموده : «تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ» (5) تا آخر آيه كه ترجمه اش اين است : «آن جماعت پيغمبران كه قصّه هاى ايشان گذشت ، افزونى داديم بعضى ازايشان را بر بعضى ديگر . بعضى ازايشان كسى است كه خدا با وى سخن گفت ، و برداشت برخى از ايشان را پايه هاى بلند و مرتبه هاى ارجمند . و داديم عيسى ، پسر مريم ، را معجزات روشن و هويدا ، و قوّت داديم او را به روح پاكيزه». و فرموده : «وَلَقَدْ فضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيّينَ عَلى بَعْضٍ» (6) ؛ يعنى : «و هر آينه به حقيقت كه افزونى داديم بعضى ازپيغمبران را بر بعضى ديگر». و فرموده : «اُنْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَلَلْاخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتِ وَأَكْبَرُ تَفْضيلاً» (7) ؛ يعنى : «بنگريد به ديده بصيرت ، كه از روى مصلحت چگونه افزونى داديم بعضى از آدميان را بر بعضى ديگر ، و هر آينه سراى آخرت بزرگ تر است از روى درجه ها و پايه ها ، و بزرگ تر از روى افزون دادن؛ زيرا كه تفاوت در آخرت بيشتر است». و فرموده : «هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللّهِ» (8) كه پيش از اين گذشت . و فرموده كه : «وَيُؤْتِ كُلَّ ذى فَضْلٍ فَضْلَهُ» (9) ؛ يعنى : «و خدا را بپرستيد و آمرزش طلبيد و توبه كنيد، تا بدهد هر صاحب افزونى را افزونى او» . و فرموده : «الَّذينَ امَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فى سَبيلِ اللّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّه » ؛ (10) يعنى : «آنان كه ايمان آوردند و هجرت كردند و جهاد نمودند در راه خدا ، به بذل كردن مال ها و جان هاى خويش ، بزرگ تراند از روى مرتبه و پلّه و پايه در نزد خدا» . و فرموده كه : «وَفَضَّلَ اللّهُ الْمُجاهِدينَ عَلَى الْقاعِدينَ أَجْرا عَظيما دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً» (11) ؛ يعنى : «و افزونى دادند جهادكنندگان را بر نشستگان بى عذر و مسموع ، مزدى بزرگ؛ يعنى پايه هاى بلند و آمرزش و بخشايشى بزرگ» . و فرمود : «لا يَسْتَوى مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا» (12) ؛ يعنى : «برابر نيست از شما اى مؤمنان! هر كه نفقه كرد پيش از فتح مكّه كه پيش از عزّت اسلام بود و قبل از قوّت مسلمانان ، و كارزار كرد با دشمنان خدا ، با كسى كه نفقه كرد و كارزار نمود بعد از فتح آن . آن گروه كه در پيشْ انفاق و كارزار كردند ، بزرگ تراند از روى پلّه و پايه ، از آنان كه انفاق نمودند بعد از فتح و كارزار كردند» . و فرموده : «يَرْفَعِ اللّهُ الَّذينَ امَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ» (13) ؛ يعنى : «و چون گفته شود كه : برخيزيد يا برتر رويد ، پس برخيزيد و برتر رويد ، تا بردارد خدا آنان را كه ايمان آورده اند از شماو آنان كه علم به ايشان عطا شده ، پايه هاى بلند». و فرموده : «ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فى سَبيلِ اللّهِ وَلا يَطَئُونَ مَوْطِئا يَغيظُ الْكُّفّارَ وَلا يَنالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلاً اِلّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ» (14) ؛ يعنى : «آن وجوب متابعت و تخلّف نكردن از رسول خدا صلى الله عليه و آله ، به سبب آن است كه ايشان چون همراه آن حضرت باشند ، نرسد ايشان را هيچ تشنگى و نه رنج و تعبى از سفر ، و نه گرسنگى در راه خدا ، و پا نگذارند در جايى كه به خشم آورد كافران را ، و نپايند از دشمن ، يافتنى ، مگر آنكه نوشته شود از براى ايشان كردار شايسته اى كه موجب ثواب است؛ يعنى به هر يك از اينها كه مذكور شد ، مستحقّ ثواب شوند» . و فرموده : «وَما تُقَدِّمُوا لِاَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللّهِ» (15) ؛ يعنى : «و آنچه از پيش فرستيد از براى خويش از نيكى ، بيابيد آن را در نزد خدا؛ يعنى ثواب آن» . و فرمود : «وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْرا يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَةٍ شَرَّا يَرَهُ» (16) ؛ يعنى : «پس هر كه بكند هم سنگ ذرّه اى آفتاب كه در هوا مى باشد ، يا مورچه سرخْ نيكى را ، ببيند جزاى آن را . و هر كه بكند هم سنگ ذره اى بدى را ، ببيند سزاى آن را» . و حضرت فرمود : «اينكه مذكور شد ، ذكر درجه هاى ايمان و منزل هاى آن است در نزد خداى عز و جل» .

.


1- .. و سبق _ به فتح سين و ياء _ ، چيزى است كه به سابق و پيشى گيرنده دهند ، و آن را خطير نيز گويند .
2- .حديد، 21.
3- .. واقعه، 10 و 11.و پيشى گيرندگانِ پيشى گيرنده اند كه مقربان اند .
4- .توبه، 110.
5- .بقره، 253.
6- .اسرا، 55.
7- .اسرا، 21.
8- .آل عمران، 163.
9- .هود، 3.
10- .توبه، 20.
11- .نساء، 95.
12- .حديد، 10.
13- .مجادله، 11.
14- .توبه، 120.
15- .مزمل، 20.
16- .زلزله، 7 و 8.

ص: 132

. .

ص: 133

. .

ص: 134

. .

ص: 135

. .

ص: 136

20 _ بَابُ دَرَجَاتِ الْاءِيمَانِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي الْأَحْوَصِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ وَضَعَ الْاءِيمَانَ عَلى سَبْعَةِ أَسْهُمٍ : عَلَى الْبِرِّ ، وَالصِّدْقِ ، وَالْيَقِينِ ، وَالرِّضَا ، وَالْوَفَاءِ ، وَالْعِلْمِ ، وَالْحِلْمِ ، ثُمَّ قَسَمَ ذلِكَ بَيْنَ النَّاسِ ، فَمَنْ جَعَلَ فِيهِ هذِهِ السَّبْعَةَ الْأَسْهُمِ ، فَهُوَ كَامِلٌ مُحْتَمِلٌ ، وَ قَسَمَ لِبَعْضِ النَّاسِ السَّهْمَ ، وَلِبَعْضٍ السَّهْمَيْنِ ، وَلِبَعْضٍ الثَّلَاثَةَ حَتَّى انْتَهَوْا إِلَى السَّبْعَةِ». ثُمَّ قَالَ : «لَا تَحْمِلُوا عَلى صَاحِبِ السَّهْمِ سَهْمَيْنِ ، وَلَا عَلى صَاحِبِ السَّهْمَيْنِ ثَلَاثَةً ؛ فَتَبْهَضُوهُمْ». ثُمَّ قَالَ كَذلِكَ حَتّى يَنْتَهِيَ إِلَى السَّبْعَةِ .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ؛ وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ الضَّحَّاكِ _ : رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِنَا _ سَرَّاجٍ وَكَانَ خَادِماً لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام _ قَالَ : بَعَثَنِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي حَاجَةٍ _ وَ هُوَ بِالْحِيرَةِ _ أَنَا وَجَمَاعَةً مِنْ مَوَالِيهِ ، قَالَ : فَانْطَلَقْنَا فِيهَا ، ثُمَّ رَجَعْنَا مُغْتَمِّينَ ، قَالَ : وَكَانَ فِرَاشِي فِي الْحَائِرِ الَّذِي كُنَّا فِيهِ نُزُولًا ، فَجِئْتُ _ وَ أَنَا بِحَالٍ _ فَرَمَيْتُ بِنَفْسِي ، فَبَيْنَا أَنَا كَذلِكَ إِذَا أَنَا بِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام قَدْ أَقْبَلَ ، قَالَ : فَقَالَ :«قَدْ أَتَيْنَاكَ» ، أَوْ قَالَ : «جِئْنَاكَ»، فَاسْتَوَيْتُ جَالِساً ، وَجَلَسَ عَلى صَدْرِ فِرَاشِي ، فَسَأَلَنِي عَمَّا بَعَثَنِي لَهُ ، فَأَخْبَرْتُهُ ، فَحَمِدَ اللّهَ . ثُمَّ جَرى ذِكْرُ قَوْمٍ ، فَقُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، إِنَّا نَبْرَأُ مِنْهُمْ ؛ إِنَّهُمْ لَا يَقُولُونَ مَا نَقُولُ ، قَالَ : فَقَالَ : «يَتَوَلَّوْنَا وَلَا يَقُولُونَ مَا تَقُولُونَ ، تَبْرَؤُونَ مِنْهُمْ؟» قَالَ : قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «فَهُوَ ذَا عِنْدَنَا مَا لَيْسَ عِنْدَكُمْ ، فَيَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَبْرَأَ مِنْكُمْ؟» قَالَ : قُلْتُ : لَا ، جُعِلْتُ فِدَاكَ ، قَالَ : «وَ هُوَ ذَا عِنْدَ اللّهِ مَا لَيْسَ عِنْدَنَا ، أَ فَتَرَاهُ اطَّرَحَنَا؟» قَالَ : قُلْتُ : لَا وَاللّهِ جُعِلْتُ فِدَاكَ ، مَا نَفْعَلُ؟ قَالَ : «فَتَوَلَّوْهُمْ وَلَا تَبَرَّؤُوا مِنْهُمْ ؛ إِنَّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ لَهُ سَهْمٌ ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ سَهْمَانِ ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ خَمْسَةُ أَسْهُمٍ ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ سِتَّةُ أَسْهُمٍ ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَهُ سَبْعَةُ أَسْهُمٍ ، فَلَيْسَ يَنْبَغِي أَنْ يُحْمَلَ صَاحِبُ السَّهْمِ عَلى مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ السَّهْمَيْنِ ، وَلَا صَاحِبُ السَّهْمَيْنِ عَلى مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ الثَّلَاثَةِ ، وَلَا صَاحِبُ الثَّلَاثَةِ عَلى مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ الْأَرْبَعَةِ ، وَلَا صَاحِبُ الْأَرْبَعَةِ عَلى مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ الْخَمْسَةِ ، وَلَا صَاحِبُ الْخَمْسَةِ عَلى مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ السِّتَّةِ ، وَلَا صَاحِبُ السِّتَّةِ عَلى مَا عَلَيْهِ صَاحِبُ السَّبْعَةِ . وَ سَأَضْرِبُ لَكَ مَثَلاً : إِنَّ رَجُلاً كَانَ لَهُ جَارٌ وَكَانَ نَصْرَانِيّاً ، فَدَعَاهُ إِلَى الْاءِسْلَامِ ، وَزَيَّنَهُ لَهُ ، فَأَجَابَهُ ، فَأَتَاهُ سُحَيْراً ، فَقَرَعَ عَلَيْهِ الْبَابَ ، فَقَالَ لَهُ : مَنْ هذَا؟ قَالَ : أَنَا فُلَانٌ ، قَالَ : وَمَا حَاجَتُكَ؟ فَقَالَ : تَوَضَّأْ ، وَالْبَسْ ثَوْبَيْكَ ، وَمُرَّ بِنَا إِلَى الصَّلَاةِ ، قَالَ : فَتَوَضَّأَ ، وَلَبِسَ ثَوْبَيْهِ ، وَخَرَجَ مَعَهُ ، قَالَ : فَصَلَّيَا مَا شَاءَ اللّهُ ، ثُمَّ صَلَّيَا الْفَجْرَ ، ثُمَّ مَكَثَا حَتّى أَصْبَحَا ، فَقَامَ الَّذِي كَانَ نَصْرَانِيّاً يُرِيدُ مَنْزِلَهُ ، فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ : أَيْنَ تَذْهَبُ؟ النَّهَارُ قَصِيرٌ ، وَالَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَ الظُّهْرِ قَلِيلٌ ، قَالَ : فَجَلَسَ مَعَهُ إِلى أَنْ صَلَّى الظُّهْرَ ، ثُمَّ قَالَ : وَمَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ قَلِيلٌ ، فَاحْتَبَسَهُ حَتّى صَلَّى الْعَصْرَ ، قَالَ : ثُمَّ قَامَ ، وَأَرَادَ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلى مَنْزِلِهِ ، فَقَالَ لَهُ : إِنَّ هذَا آخِرُ النَّهَارِ ، وَأَقَلُّ مِنْ أَوَّلِهِ ، فَاحْتَبَسَهُ حَتّى صَلَّى الْمَغْرِبَ ، ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَنْصَرِفَ إِلى مَنْزِلِهِ ، فَقَالَ لَهُ : إِنَّمَا بَقِيَتْ صَلَاةٌ وَاحِدَةٌ ، قَالَ : فَمَكَثَ حَتّى صَلَّى الْعِشَاءَ الْاخِرَةَ ، ثُمَّ تَفَرَّقَا . فَلَمَّا كَانَ سُحَيْراً غَدَا عَلَيْهِ ، فَضَرَبَ عَلَيْهِ الْبَابَ ، فَقَالَ : مَنْ هذَا؟ قَالَ : أَنَا فُلَانٌ ، قَالَ : وَمَا حَاجَتُكَ؟ قَالَ : تَوَضَّأْ ، وَالْبَسْ ثَوْبَيْكَ ، وَاخْرُجْ بِنَا ، فَصَلِّ ، قَالَ : اطْلُبْ لِهذَا الدِّينِ مَنْ هُوَ أَفْرَغُ مِنِّي ، وَأَنَا إِنْسَانٌ مِسْكِينٌ ، وَعَلَيَّ عِيَالٌ». فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «أَدْخَلَهُ فِي شَيْءٍ أَخْرَجَهُ مِنْهُ» أَوْ قَالَ : «أَدْخَلَهُ مِنْ مِثْلِ ذِهْ ، وَأَخْرَجَهُ مِنْ مِثْلِ هذَا» .

.

ص: 137

20 . باب در بيان درجه ها و پايه هاى ايمان

20 _ باب در بيان درجه ها و پايه هاى ايمانچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن ابى عبداللّه ، از حسن بن محبوب ، از عمّاد بن ابى الاحرص ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده اند كه فرمود :«خداى عز و جل ايمان را بر هفت بهره وضع فرموده؛ يعنى بر نيكى و راستگويى و يقين و رضا و وفا و علم و حلم . بعد از آن، اينها را در ميان مردم قسمت نمود؛ پس هر كه اين هفت بهره را در او قرار داد ، كامل و تمام است كه متحمل بارهاى گران مى شود . و از براى بعضى ازمردمان يك بهره را تقسيم نمود ، و از براى بعضى دو بهره ، و از براى بعضى سه بهره ، تا آنكه به هفت بهره برسند» . بعد از آن فرمود : «دو بهره را بر صاحب يك بهره بار مكنيد ، و نه سه بهره را بر صاحب دو بهره ، كه بار ايشان را سنگين كنيد و تاب برداشتن آن را نداشته باشند» . و فرمود : همچنين تا به هفت بهره منتهى شود؛ يعنى صاحب سه بهره را چهار ، و صاحب چهار را پنج ، و صاحب پنج را شش ، و صاحب شش را هفت بهره بار مكنيد .

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى هر دو روايت كرده اند ، از ابن فضّال ، از حسن بن جهم ، از ابويقظان ، از يعقوب بن ضحّاك ، از مرد سرّاجى (1) ، از اصحاب ما كه خدمتكار امام جعفر صادق عليه السلام بود كه گفت : حضرت صادق عليه السلام مرا با گروهى از مواليان خويش در پى شغلى فرستاد ، و آن حضرت در حيره كوفه تشريف داشت . راوى مى گويد : ما در پى آن كار رفتيم . بعد از آن غمناك برگشتيم . و گفت : فرشى كه داشتم در حائرى (2) بود كه ما در آن فرود آمده بوديم؛ پس من آمدم با حال پريشان و مانده و خسته و خويش را انداختم ، و در بين آنكه من همچنين بودم ، ناگاه ديدم كه حضرت صادق عليه السلام تشريف آورد . راوى مى گويد : حضرت يكى از دو عبارت [را ]فرمود . معنى هر يك اين است كه :«ما به نزد تو آمديم»؛ پس من درست نشستم ، و حضرت بر صدر فرش من نشست . بعد از آن، مرا سؤال كرد از آنچه مرا به جهت آن فرستاده بود . و من آن حضرت را به آنچه بود خبر دادم . خدا را حمد كرد؛ پس ذكر گروهى در ميان آمد . عرض كردم : فداى تو گردم! ما از ايشان بيزارى مى جوييم؛ زيرا كه ايشان نمى گويند آنچه ما مى گوييم . راوى مى گويد : حضرت فرمود : «آيا ما را دوست مى دارند ، و آنچه شما مى گوييد ، نمى گويند ، كه شما از ايشان بيزارى مى جوييد؟» عرض كردم : آرى . فرمود : «اينك در نزد ما است آنچه در نزد شما نيست؛ پس سزاوار است از براى ما ، از شما بيزارى جوييم؟!». راوى مى گويد : عرض كردم : نه ، فداى تو گردم! فرمود : «و اينك در نزد خدا است آنچه در نزد ما نيست . آيا خدا را چنان مى بينى كه ما را طرح كرده و انداخته باشد؟!» راوى مى گويد : عرض كردم : نه ، فداى تو گردم! به خدا سوگند كه خدا چنين نخواهد كرد . فرمود : «پس ايشان را دوست داريد و از ايشان بيزارى مجوييد . به درستى كه از جمله مسلمانان كسى است كه او را يك بهره است ، و بعضى ازايشان كسى است كه او را دو بهره است ، و بعضى از ايشان كسى است كه او را سه بهره است ، و بعضى ازايشان كسى است كه او را چهار بهره است ، و بعضى ازايشان كسى است كه او را پنج بهره است ، و بعضى ازايشان كسى است كه او را شش بهره است ، و بعضى ازايشان كسى است كه او را هفت بهره است؛ پس سزاوار نيست كه صاحب يك بهره را بدارند بر آنچه صاحب دو بهره بر آن است ، و او را تكليف كنند به برداشتن آنچه او برمى دارد ، و نه صاحب دو بهره بر آنچه صاحب سه بهره بر آن است ، و نه صاحب سه بهره بر آنچه صاحب چهار بهره بر آن است ، و نه صاحب چهار بهره بر آنچه صاحب پنج بهره بر آن است ، و نه صاحب پنج بهره بر آنچه صاحب شش بهره بر آن است ، و نه صاحب شش بهره بر آنچه صاحب هفت بهره بر آن است . و زود باشد كه از برايت مثلى بزنم و داستانى بيان كنم ، و آن، اين است كه مردى همسايه اى داشت و آن همسايه ، ترسا [=مسيحى ]بود؛ پس او را به سوى اسلام دعوت نمود و آن را در نظرش جلوه داد ، و ترسا او را اجابت كرد و مسلمان شد؛ پس در سحر كوچكى نزديك به صبح ، بر در خانه او آمد و در را بر او كوبيد . گفت : كيست كه در مى زند؟ گفت : من فلانى ام . گفت : چه كار دارى؟ گفت : وضو بساز و جامه خويش را بپوش و بيا با هم برويم به مسجد تا نماز كنيم» . حضرت فرمود : «آن نومسلمان وضو ساخت و جامه اش را پوشيد و بيرون آمد و با همسايه همراه شد» . و فرمود : «به مسجد آمدند و آنچه خدا مى خواست نماز كردند . بعد از آن نماز صبح را به جا آوردند و ماندند تا صبح روشن شد و داخل روز شدند . آنكه پيش از آن ترسا بود ، برخاست و مى خواست كه به منزل خود رود . مرد همسايه گفت : به كجا مى روى؟ روز كوتاه است و زمانى كه ميان تو و ظهر است كم است» . حضرت فرمود : «پس با او نشست تا نماز ظهر را به جا آورد . بعد از آن گفت : زمانى كه در ميانه ظهر و عصر است كم است ، و او را نگاه داشت تا نماز عصر را به جا آورد» . فرمود : «پس برخاست و خواست كه به منزل خويش برگردد . همسايه به او گفت : اينك آخر روز است و كمتر از اوّل آن است ، و او را نگاه داشت تا نماز مغرب را به جا آورد . بعد از آن خواست كه به منزل خويش برگردد . گفت : جز اين نيست كه يك نماز ديگر باقى مانده» . فرمود : «ماند تا نماز خفتن را كه آخر نمازها است به جا آورد . بعد از آن از هم جدا شدند . و چون سحر كوچكى شد نزديك به صبح ، بر در خانه آن نومسلمان آمد و در زد و گفت : منم فلانى . گفت : چه كار دارى؟ گفت : وضو بساز و جامه ات را بپوش و بيرون آى و نماز كن . در جواب گفت : از براى اين دين ، كسى را طلب كن كه از من فارغ تر باشد و به قدر من شغل نداشته باشد؛ چرا كه ، من انسانى گدا و بيچاره ام و عيال بسيارى دارم كه بايد بار ايشان را بكشم» پس حضرت صادق عليه السلام فرمود : «او را در چيزى داخل كرد كه او را از آن بيرون برد» ، يا فرمود : «او را در مثل اين عبادت داخل كرد و او را از مثل اين دين بيرون برد» .

.


1- .. سراج ، زين فروش و يا سازنده زين را گويند .
2- .. و حائر ، بوستان و جمع شدنگاه آب را گويند . (مترجم)

ص: 138

. .

ص: 139

. .

ص: 140

21 _ بَابٌ آخَرُ مِنْهُأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبَانٍ ، عَنْ شِهَابٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«لَوْ عَلِمَ النَّاسُ كَيْفَ خَلَقَ اللّهُ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ هذَا الْخَلْقَ ، لَمْ يَلُمْ أَحَدٌ أَحَداً». فَقُلْتُ : أَصْلَحَكَ اللّهُ ، فَكَيْفَ ذَاكَ؟ فَقَالَ : «إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ خَلَقَ أَجْزَاءً بَلَغَ بِهَا تِسْعَةً وَأَرْبَعِينَ جُزْءاً ، ثُمَّ جَعَلَ الْأَجْزَاءَ أَعْشَاراً ، فَجَعَلَ الْجُزْءَ عَشْرَةَ أَعْشَارٍ ، ثُمَّ قَسَمَهُ بَيْنَ الْخَلْقِ ، فَجَعَلَ فِي رَجُلٍ عُشْرَ جُزْءٍ ، وَفِي آخَرَ عُشْرَيْ جُزْءٍ حَتّى بَلَغَ بِهِ جُزْءاً تَامّاً ، وَفِي آخَرَ جُزْءاً وَعُشْرَ جُزْءٍ ، وَ آخَرَ جُزْءاً وَعُشْرَيْ جُزْءٍ ، وَ آخَرَ جُزْءاً وَثَلَاثَةَ أَعْشَارِ جُزْءٍ ، حَتّى بَلَغَ بِهِ جُزْءَيْنِ تَامَّيْنِ ، ثُمَّ بِحِسَابِ ذلِكَ حَتّى بَلَغَ بِأَرْفَعِهِمْ تِسْعَةً وَأَرْبَعِينَ جُزْءاً ، فَمَنْ لَمْ يَجْعَلْ فِيهِ إِلَا عُشْرَ جُزْءٍ لَمْ يَقْدِرْ عَلى أَنْ يَكُونَ مِثْلَ صَاحِبِ الْعُشْرَيْنِ ، وَكَذلِكَ صَاحِبُ الْعُشْرَيْنِ لَا يَكُونُ مِثْلَ صَاحِبِ الثَّلَاثَةِ الْأَعْشَارِ ، وَكَذلِكَ مَنْ تَمَّ لَهُ جُزْءٌ لَا يَقْدِرُ عَلى أَنْ يَكُونَ مِثْلَ صَاحِبِ الْجُزْءَيْنِ ، وَلَوْ عَلِمَ النَّاسُ أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَلَقَ هذَا الْخَلْقَ عَلى هذَا ، لَمْ يَلُمْ أَحَدٌ أَحَداً» .

.

ص: 141

21 . باب ديگر از قبيل باب سابق

21 _ باب ديگر از قبيل باب سابقاحمد بن محمد ، از حسن بن موسى ، از احمد بن عمر ، از يحيى بن ابان ، از شهاب روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«اگر مردم مى دانستند كه خداى _ تبارك و تعالى _ اين خلق را چگونه آفريد ، هيچ كس كسى را ملامت و سرزنش نمى نمود» . عرض كردم : خدا تو را با صلاح آورده ، اين امر چگونه بوده است؟ فرمود : «خداى _ تبارك و تعالى _ ايمان را چند جزء آفريد و آن جزءها را به چهل و نه جزء رسانيد . بعد از آن ، آن جزءها را چندين عشر (1) قرار داد؛ پس هر جزئى را ده عشر گردانيد . بعد از آن ، آن را در ميان خلايق تقسيم فرمود . و در مردى عشرى از يك جزء قرار داد ، و در ديگرى دو عشر يك جزء ، تا آنكه آن را يك جزء تمام رسانيد ، و در ديگرى يك جزء و عشرى از جزء ، و در ديگرى يك جزء و دو عشر جزء ، و در ديگرى يك جزء و سه عشر جزء قرار داد ، تا آنكه آن را به دو جزء تمام رسانيد . بعد از آن به همين حساب ، تا آنكه بلندترين ايشان را به چهل و نه جزء رسانيد؛ پس آنكه غير از عشر يك جزء در او قرار داده نشده ، قدرت ندارد بر اينكه مانند صاحب دو عشر باشد ، و همچنين صاحب دو عشر مانند صاحب سه عشر نمى باشد ، و همچنين كسى كه يك جزء از برايش تمام شده ، قدرت ندارد بر آنكه چون صاحب دو جزء باشد . و اگر مردم مى دانستند كه خداى عز و جل اين خلايق را بر اين روش خلق كرده ، كسى ، كسى را سرزنش نمى كرد» .

.


1- .. و عُشْر _ بر وزن قفل _ ، ده يك است .

ص: 142

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمَّادٍ الْخَزَّازِ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْقَرَاطِيسِيِّ ، قَالَ : قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا عَبْدَ الْعَزِيزِ ، إِنَّ الْاءِيمَانَ عَشْرُ دَرَجَاتٍ ، بِمَنْزِلَةِ السُّلَّمِ يُصْعَدُ مِنْهُ مِرْقَاةً بَعْدَ مِرْقَاةٍ ، فَلَا يَقُولَنَّ صَاحِبُ الِاثْنَيْنِ لِصَاحِبِ الْوَاحِدِ : لَسْتَ عَلى شَيْءٍ حَتّى يَنْتَهِيَ إِلَى الْعَاشِرِ ، فَلَا تُسْقِطْ مَنْ هُوَ دُونَكَ ؛ فَيُسْقِطَكَ مَنْ هُوَ فَوْقَكَ ، وَإِذَا رَأَيْتَ مَنْ هُوَ أَسْفَلُ مِنْكَ بِدَرَجَةٍ ، فَارْفَعْهُ إِلَيْكَ بِرِفْقٍ ، وَلَا تَحْمِلَنَّ عَلَيْهِ مَا لَا يُطِيقُ ؛ فَتَكْسِرَهُ ؛ فَإِنَّ مَنْ كَسَرَ مُؤْمِناً فَعَلَيْهِ جَبْرُهُ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ سَدِيرٍ ، قَالَ : قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ عَلى مَنَازِلَ : مِنْهُمْ عَلى وَاحِدَةٍ ، وَمِنْهُمْ عَلَى اثْنَتَيْنِ ، وَمِنْهُمْ عَلى ثَلَاثٍ ، وَمِنْهُمْ عَلى أَرْبَعٍ ، وَمِنْهُمْ عَلى خَمْسٍ ، وَمِنْهُمْ عَلى سِتٍّ ، وَمِنْهُمْ عَلى سَبْعٍ ؛ فَلَوْ ذَهَبْتَ تَحْمِلُ عَلى صَاحِبِ الْوَاحِدَةِ ثِنْتَيْنِ ، لَمْ يَقْوَ ؛ وَعَلى صَاحِبِ الثِّنْتَيْنِ ثَلَاثاً ، لَمْ يَقْوَ ؛ وَعَلى صَاحِبِ الثَّلَاثِ أَرْبَعاً ، لَمْ يَقْوَ ؛ وَعَلى صَاحِبِ الْأَرْبَعِ خَمْساً ، لَمْ يَقْوَ ؛ وَعَلى صَاحِبِ الْخَمْسِ سِتّاً ، لَمْ يَقْوَ ؛ وَعَلى صَاحِبِ السِّتِّ سَبْعاً ، لَمْ يَقْوَ ؛ وَ عَلى هذِهِ الدَّرَجَاتُ» .

.

ص: 143

محمد بن يحيى ، از محمد بن احمد ، از بعضى از اصحاب خويش ، از حسن بن على بن ابى عثمان ، از محمد بن عثمان ، از محمد بن حمّاد خزَّاز ، از عبدالعزيز قراطيسى روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام به من فرمود :«اى عبدالعزيز! به درستى كه ايمان ده پايه است به منزله نردبان ده پايه ، كه از آن بالا مى روند پايه به پايه؛ پس بايد كه صاحب دو پايه به صاحب يك پايه نگويد كه تو بر چيزى نيستى كه درست باشد ، تا آنكه به پايه دهم منتهى شود؛ پس تو كسى را مينداز كه از تو پست تر باشد ، كه آنكه از تو بالاتر است تو را مى اندازد . و هرگاه كسى را ديدى كه از تو پايين تر است به يك درجه ، او را به سوى خويش به نرمى و مدارايى بالا آور ، و البتّه آنچه را كه طاقت آن ندارد بر او بار مكن ، كه او را مى شكنى . و هر كه مؤمنى را بشكند ، بر او لازم است كه شكسته او را ببندد و حالش را نيكو كند و خاطرش را مرمّت نمايد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از ابن مسكان ، از سدير روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام به من فرمود :«مؤمنان بر منزل هاى مختلفه و مراتب متعدّده قرار دارند . بعضى از ايشان بر يك منزله است ، و بعضى ازايشان بر دو منزله ، و بعضى ازايشان بر سه منزله ، و بعضى ازايشان بر چهار منزله ، و بعضى ازايشان بر پنج منزله ، و بعضى ازايشان بر شش منزله ، و بعضى ازايشان بر هفت منزله؛ پس اگر بروى كه دو منزله را بر صاحب يك منزله بار كنى ، نمى تواند كه آن را بردارد ، و اگر بروى كه سه منزله را بر صاحب دو منزله بار كنى ، نمى تواند بردارد ، و اگر بروى كه چهار منزله را بر صاحب سه منزله بار كنى ، نمى تواند بردارد ، و اگر بروى كه پنج منزله را بر صاحب چهار منزله بار كنى ، نمى تواند بردارد ، و اگر بروى كه شش منزله را بر صاحب پنج منزله بار كنى ، نمى تواند بردارد ، و اگر بروى كه هفت منزله را بر صاحب شش منزله بار كنى ، نمى تواند بردارد ، و درجه ها بر اين طريقه است» .

.

ص: 144

عَنْهُ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ سَيَابَةَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَا أَنْتُمْ وَالْبَرَاءَةَ يَبْرَأُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ؟ إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضُهُمْ أَفْضَلُ مِنْ بَعْضٍ ، وَبَعْضُهُمْ أَكْثَرُ صَلَاةً مِنْ بَعْضٍ ، وَبَعْضُهُمْ أَنْفَذُ بَصَراً مِنْ بَعْضٍ ، وَهِيَ الدَّرَجَاتُ» .

22 _ بَابُ نِسْبَةِ الْاءِسْلَامِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا رَفَعَهُ ، قَالَ : قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام :«لَأَنْسُبَنَّ الْاءِسْلَامَ نِسْبَةً لَمْ يَنْسُبْهُ أَحَدٌ قَبْلِي وَلَا يَنْسُبُهُ أَحَدٌ بَعْدِي إِلَا بِمِثْلِ ذلِكَ ، إِنَّ الْاءِسْلَامَ هُوَ التَّسْلِيمُ ، وَالتَّسْلِيمَ هُوَ الْيَقِينُ ، وَالْيَقِينَ هُوَ التَّصْدِيقُ ، وَالتَّصْدِيقَ هُوَ الْاءِقْرَارُ ، وَالْاءِقْرَارَ هُوَ الْعَمَلُ ، وَالْعَمَلَ هُوَ الْأَدَاءُ ، إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَمْ يَأْخُذْ دِينَهُ عَنْ رَأْيِهِ ، وَلكِنْ أَتَاهُ مِنْ رَبِّهِ ، فَأَخَذَهُ ؛ إِنَّ الْمُؤْمِنَ يُرى يَقِينُهُ فِي عَمَلِهِ ، وَالْكَافِرَ يُرى إِنْكَارُهُ فِي عَمَلِهِ ، فَوَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، مَا عَرَفُوا أَمْرَهُمْ ، فَاعْتَبِرُوا إِنْكَارَ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ بِأَعْمَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ مُدْرِكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الْاءِسْلَامُ عُرْيَانٌ ، فَلِبَاسُهُ الْحَيَاءُ ، وَزِينَتُهُ الْوَفَاءُ ، وَمُرُوءَتُهُ الْعَمَلُ الصَّالِحُ ، وَعِمَادُهُ الْوَرَعُ ، وَ لِكُلِّ شَيْءٍ أَسَاسٌ ، وَأَسَاسُ الْاءِسْلَامِ حُبُّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ» . عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَعْبَدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ مُدْرِكِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، مِثْلَهُ .

.

ص: 145

22 . باب در بيان نسبت اسلام

از او ، از على بن حكم ، از محمد بن بن سنان ، از صبّاح بن سبّابه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«شما را با بيزارى چه كار كه از يكديگر بيزارى مى جويد؟! به درستى كه مؤمنان، بعضى ازايشان ، از بعضى ديگر بهتر و فاضل تر است . و بعضى ازايشان ، نمازش از بعضى ديگر بيشتر . و بعضى ازايشان ، چشمش از بعضى ديگر تيزتر است . و اينها درجه هاى مختلفه است» .

22 . باب در بيان نسبت اسلامچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از بعضى از اصحاب ما كه آن را مرفوع ساخته و گفته است كه : اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود :«هر آينه نسبتى از براى اسلام بيان كنم كه كسى پيش از من نسبت آن را چنان بيان نكرده باشد ، و كسى بعد از من نسبت آن را بيان نكند ، مگر به آنچه مثل آن باشد . به درستى كه اسلام تسليم است و تسليم ، يقين و يقين ، تصديق و تصديق ، اقرار و اقرار ، عمل و عمل ، ادا و به جا آوردن است آنچه را كه بايد به جا آورد . به درستى كه مؤمن دين خود را از رأى خويش فرا نگرفته است ، وليكن از جانب پروردگارش به نزد او آمده؛ پس آن را فرا گرفته . به درستى كه مؤمن ، يقينش در كردارش مى توان ديد ، و كافر ، انكارش در عملش مى توان ديد . و سوگند ياد مى كنم به آن خدايى كه جانم به دست قدرت او است كه امر ايشان را نشناختند؛ پس انكار كافران و منافقان را به كردارهاى خبيث و پليد ايشان اعتبار كنيد ، و از آنها به ايشان پى بريد» .

از او ، از پدرش ، از عبداللّه بن قاسم ، از مدرك بن عبدالرحمان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : اسلام برهنه است و لباس آن حيا است ، و زينت آن وفا ، و مروّت آن عمل صالح ، و ستون آن ورع و پارسايى . و هر چيزى را اصل و بنيانى است ، و بنيان اسلام ، دوستى ما اهل بيت است» . على بن ابراهيم ، از پدرش ، از على بن معبد ، از عبداللّه بن قاسم ، از مدرك بن عبدالرحمان ، از امام جعفرصادق عليه السلام مثل اين را روايت كرده است .

.

ص: 146

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَبْدِ الْعَظِيمِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ الْحَسَنِيِّ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي عليه السلام ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمْ _ قَالَ:«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِنَّ اللّهَ خَلَقَ الْاءِسْلَامَ ، فَجَعَلَ لَهُ عَرْصَةً ، وَجَعَلَ لَهُ نُوراً ، وَجَعَلَ لَهُ حِصْناً ، وَجَعَلَ لَهُ نَاصِراً ؛ فَأَمَّا عَرْصَتُهُ فَالْقُرْآنُ ، وَأَمَّا نُورُهُ فَالْحِكْمَةُ ، وَأَمَّا حِصْنُهُ فَالْمَعْرُوفُ ، وَأَمَّا أَنْصَارُهُ فَأَنَا وَأَهْلُ بَيْتِي وَشِيعَتُنَا ؛ فَأَحِبُّوا أَهْلَ بَيْتِي وَشِيعَتَهُمْ وَأَنْصَارَهُمْ ؛ فَإِنَّهُ لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا ، فَنَسَبَنِي جَبْرَئِيلُ عليه السلام لِأَهْلِ السَّمَاءِ ، اسْتَوْدَعَ اللّهُ حُبِّي وَحُبَّ أَهْلِ بَيْتِي وَشِيعَتِهِمْ فِي قُلُوبِ الْمَلَائِكَةِ ، فَهُوَ عِنْدَهُمْ وَدِيعَةٌ إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، ثُمَّ هَبَطَ بِي إِلى أَهْلِ الْأَرْضِ ، فَنَسَبَنِي لِأَهْلِ الْأَرْضِ ، فَاسْتَوْدَعَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ حُبِّي وَحُبَّ أَهْلِ بَيْتِي وَشِيعَتِهِمْ فِي قُلُوبِ مُؤْمِنِي أُمَّتِي ، فَمُؤْمِنُو أُمَّتِي يَحْفَظُونَ وَدِيعَتِي فِي أَهْلِ بَيْتِي إِلى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، أَلَا فَلَوْ أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ أُمَّتِي عَبَدَ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عُمُرَهُ أَيَّامَ الدُّنْيَا ، ثُمَّ لَقِيَ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مُبْغِضاً لِأَهْلِ بَيْتِي وَشِيعَتِي ، مَا فَرَّجَ اللّهُ صَدْرَهُ إِلَا عَنِ النِّفَاقِ» .

23 _ بَابٌمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ غَالِبٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَكُونَ فِيهِ ثَمَانِي خِصَالٍ : وَقُوراً عِنْدَ الْهَزَاهِزِ ، صَبُوراً عِنْدَ الْبَلَاءِ ، شَكُوراً عِنْدَ الرَّخَاءِ ، قَانِعاً بِمَا رَزَقَهُ اللّهُ ، لَا يَظْلِمُ الْأَعْدَاءَ ، وَلَا يَتَحَامَلُ لِلْأَصْدِقَاءِ ، بَدَنُهُ مِنْهُ فِي تَعَبٍ ، وَالنَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ . إِنَّ الْعِلْمَ خَلِيلُ الْمُؤْمِنِ ، وَالْحِلْمَ وَزِيرُهُ ، وَالْعَقْلَ أَمِيرُ جُنُودِهِ ، وَالرِّفْقَ أَخُوهُ ، وَالْبِرَّ وَالِدُهُ» .

.

ص: 147

23 . باب

چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد ، از عبدالعظيم بن عبداللّه حسنى ، از امام محمدتقىّ عليه السلام ، از پدرش ، از جدّش (صلوات اللّه عليهم) روايت كرده اند كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : خدا اسلام را آفريد و از براى آن عرصه اى (1) قرار داد ، و از براى آن نورى قرار داد ، و او را حصارى مقرّر فرمود ، و ياورى از براى آن قرارداد نمود . امّا عرصه آن قرآن است ، و امّا نور آن ، حكمت و راست گفتارى و درست كردارى است ، و امّا حصار آن ، معروف و نيكى است ، و امّا ياوران آن ، من و اهل بيت من ايم با شيعيان ما؛ پس اهل بيت من و شيعيان ايشان و ياوران ايشان را دوست داريد؛ چرا كه ، چون در آن شبى كه مرا به آسمان بردند و جبرئيل عليه السلام نسب مرا از براى اهل آسمان ذكر و بيان نمود ، خدا دوستى من و دوستى اهل بيت من و شيعيان ايشان را در دل هاى فرشتگان به وديعت سپرد؛ پس آن دوستى در نزد ايشان به وديعت و امانت است تا روز قيامت . بعد از آن، مرا به زمين فرود آورد و نسب مرا از براى اهل زمين بيان فرمود؛ پس خدا دوستى من و دوستى اهل بيت من و شيعيان ايشان را در دل هاى مؤمنان امّت من به امانت سپرد؛ پس مؤمنان امّت من امانت مرا نگاهدارى مى كنند تا روز قيامت . و بدانيد و آگاه باشيد كه اگر مردى از امّت من در مدّت عمر خويش كه جميع عمر دنيا باشد ، خداى عز و جل را عبادت كند ، بعد از آن خداى عز و جل را ملاقات كند ، و دشمن اهل بيت و شيعيان من باشد ، خدا سينه او را نگشايد ، مگر از نفاق ، و نفاق او را زياد گرداند» .

23 _ بابمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد عيسى ، از حسن بن محبوب ، از جميل بن صالح ، از عبدالملك بن غالب ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود: «سزاوار است مؤمن را كه هشت خصلت در او باشد : يكى آنكه در نزد امورى كه موجب اضطراب و بى آرامى است ، آرميده باشد . دويم آنكه در نزد بلاء بسيار صابر باشد . سيم آنكه در نزد وسعت و خوشحالى به غايتِ شكر باشد . چهارم آنكه قناعت كند به آنچه خدا او را روزى كرده . پنجم آنكه بر دشمنان ستم نكند . ششم آنكه بار خويش را بر دوش دوستان خويش و آشنايان بار نكند . هفتم آنكه بدنش از او در رَنج و تعب باشد . هشتم آنكه مردم از او در راحت و خوشى و آسايش باشند . به درستى كه علم ، دوست مؤمن است و حلم ، وزير او و عقل ، پادشاه لشكرهاى او و نرمى و مدارايى ، برادر او و نيكى ، پدر او است» .

.


1- .و عرصه، ميانِ سراست، و مكانى كه در آن بنا مى گذارند و عمارت مى سازند. (مترجم)

ص: 148

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ أَبِيهِ عليهماالسلام ، قَالَ :«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ : الْاءِيمَانُ لَهُ أَرْكَانٌ أَرْبَعَةٌ : التَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ ، وَتَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَى اللّهِ ، وَالرِّضَا بِقَضَاءِ اللّهِ ، وَالتَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ أَبِي لَيْلى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّكُمْ لَا تَكُونُونَ صَالِحِينَ حَتّى تَعْرِفُوا ، وَلَا تَعْرِفُونَ حَتّى تُصَدِّقُوا ، وَلَا تُصَدِّقُونَ حَتّى تُسَلِّمُوا أَبْوَاباً أَرْبَعَةً لَا يَصْلُحُ أَوَّلُهَا إِلَا بِآخِرِهَا ، ضَلَّ أَصْحَابُ الثَّلَاثَةِ وَتَاهُوا تَيْهاً بَعِيداً ، إِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ لَا يَقْبَلُ إِلَا الْعَمَلَ الصَّالِحَ ، وَلَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ إِلَا بِالْوَفَاءِ بِالشُّرُوطِ وَالْعُهُودِ ، وَمَنْ وَفَى اللّهَ بِشُرُوطِهِ وَاسْتَكْمَلَ مَا وَصَفَ فِي عَهْدِهِ ، نَالَ مَا عِنْدَهُ وَاسْتَكْمَلَ وَعْدَهُ . إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَخْبَرَ الْعِبَادَ بِطُرُقِ الْهُدى ، وَشَرَعَ لَهُمْ فِيهَا الْمَنَارَ ، وَأَخْبَرَهُمْ كَيْفَ يَسْلُكُونَ ، فَقَالَ : «وَ إِنِّى لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى» وَقَالَ : «إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» فَمَنِ اتَّقَى اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ فِيمَا أَمَرَهُ ، لَقِيَ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مُؤْمِناً بِمَا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه و آله ؛ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ ، فَاتَ قَوْمٌ وَمَاتُوا قَبْلَ أَنْ يَهْتَدُوا ، وَظَنُّوا أَنَّهُمْ آمَنُوا ، وَأَشْرَكُوا مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ ؛ إِنَّهُ مَنْ أَتَى الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا اهْتَدى ، وَمَنْ أَخَذَ فِي غَيْرِهَا سَلَكَ طَرِيقَ الرَّدى . وَصَلَ اللّهُ طَاعَةَ وَلِيِّ أَمْرِهِ بِطَاعَةِ رَسُولِهِ ، وَطَاعَةَ رَسُولِهِ بِطَاعَتِهِ ؛ فَمَنْ تَرَكَ طَاعَةَ وُلَاةِ الْأَمْرِ ، لَمْ يُطِعِ اللّهَ وَلَا رَسُولَهُ ، وَهُوَ الْاءِقْرَارُ بِمَا نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، «خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ» ، وَالْتَمِسُوا الْبُيُوتَ الَّتِي أَذِنَ اللّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ ؛ فَإِنَّهُ قَدْ خَبَّرَكُمْ أَنَّهُمْ «رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ» . إِنَّ اللّهَ قَدِ اسْتَخْلَصَ الرُّسُلَ لِأَمْرِهِ ، ثُمَّ اسْتَخْلَصَهُمْ مُصَدِّقِينَ لِذلِكَ فِي نُذُرِهِ ، فَقَالَ : «وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّ خَلا فِيها نَذِيرٌ» تَاهَ مَنْ جَهِلَ ، وَاهْتَدى مَنْ أَبْصَرَ وَعَقَلَ ؛ إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ : «فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِى فِى الصُّدُورِ» وَكَيْفَ يَهْتَدِي مَنْ لَمْ يُبْصِرْ؟ وَكَيْفَ يُبْصِرُ مَنْ لَمْ يُنْذَرْ؟ اتَّبِعُوا رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، وَأَقِرُّوا بِمَا نَزَلَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ ، وَاتَّبِعُوا آثَارَ الْهُدى ؛ فَإِنَّهُمْ عَلَامَاتُ الْأَمَانَةِ وَالتُّقى . وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَوْ أَنْكَرَ رَجُلٌ عِيسَى بْنَ مَرْيَمَ عليه السلام ، وَأَقَرَّ بِمَنْ سِوَاهُ مِنَ الرُّسُلِ ، لَمْ يُؤْمِنْ ؛ اقْتَصُّوا الطَّرِيقَ بِالْتِمَاسِ الْمَنَارِ ، وَالْتَمِسُوا مِنْ وَرَاءِ الْحُجُبِ الْاثَارَ ؛ تَسْتَكْمِلُوا أَمْرَ دِينِكُمْ ، وَتُؤْمِنُوا بِاللّهِ رَبِّكُمْ» .

.

ص: 149

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق ، از پدرش عليهماالسلامروايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود : ايمان را چهار ركن است : يكى توكّل كردن بر خدا؛ دويم تفويض كردن هر كارى به خدا؛ سيم خوشنود بودن به قضاى خدا؛ چهارم تسليم كردن از براى امر خداى عز و جل و منقاد بودن كه از آن سر باز نزند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از آنكه او را ذكر كرده ، از محمد بن عبدالرحمان بن ابى ليلى ، از پدرش ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«شما شايستگان نمى باشيد تا بشناسيد ...» تا آخر آنچه در باب «معرفت امام و ردّ به سوى او» مذكور شد .

از او ، از پدرش ، از سليمان جعفرى ، از ابوالحسن حضرت امام رضا ، از پدرش عليهماالسلامروايت است كه فرمود :«در بعضى ازجنگ هاى رسول خدا صلى الله عليه و آله گروهى به نزد آن حضرت آمدند . فرمود : شما كيستيد؟ عرض كردند كه : ما مؤمنانيم ، يا رسول اللّه ! فرمود : ايمان شما به كجا رسيده و اندازه آن چه قدر است؟ عرض كردند كه : صبر كردن در نزد بلاء و زحمت ، و شكر كردن در نزد رخا و وسعت ، و رضا به قضاى خداى . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : ايشان بردبارانى چندند ، دانايان كه نزديك است كه به جهت دانشمندى ، پيغمبران باشند . اگر شما چنان چه وصف مى كنيد باشيد ، پس آنچه را كه در آن ساكن نمى شويد ، مسازيد ، و آنچه را كه نمى خوريد ، جمع مكنيد . «وَاتَّقُوا اللّهَ الذَّى اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» (1) ؛ يعنى : «و بپرهيزيد از خدايى كه به سوى او برگردانيده مى شويد» .

.


1- .مائده، 96.

ص: 150

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْجَعْفَرِيِّ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا ، عَنْ أَبِيهِ عليهماالسلام ، قَالَ :«رَفَعَ إِلى رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَوْمٌ فِي بَعْضِ غَزَوَاتِهِ ، فَقَالَ : مَنِ الْقَوْمُ؟ فَقَالُوا : مُؤْمِنُونَ يَا رَسُولَ اللّهِ ، قَالَ : وَمَا بَلَغَ مِنْ إِيمَانِكُمْ؟ قَالُوا : الصَّبْرُ عِنْدَ الْبَلَاءِ ، وَالشُّكْرُ عِنْدَ الرَّخَاءِ ، وَالرِّضَا بِالْقَضَاءِ . فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : حُلَمَاءُ ، عُلَمَاءُ ، كَادُوا مِنَ الْفِقْهِ أَنْ يَكُونُوا أَنْبِيَاءَ ، إِنْ كُنْتُمْ كَمَا تَصِفُونَ فَلَا تَبْنُوا مَا لَا تَسْكُنُونَ ، وَلَا تَجْمَعُوا مَا لَا تَأْكُلُونَ ، وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» .

24 _ بَابٌعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ؛ وَ عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ جَمِيعاً ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ يَعْقُوبَ السَّرَّاجِ ، عَنْ جَابِرٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ؛ وَ بِأَسَانِيدَ مُخْتَلِفَةٍ ، عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ ، قَالَ :خَطَبَنَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام فِي دَارِهِ _ أَوْ قَالَ : فِي الْقَصْرِ _ وَنَحْنُ مُجْتَمِعُونَ ، ثُمَّ أَمَرَ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ _ فَكُتِبَ فِي كِتَابٍ ، وَقُرِئَ عَلَى النَّاسِ. وَ رَوى غَيْرُهُ أَنَّ ابْنَ الْكَوَّاءِ سَأَلَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنْ صِفَةِ الْاءِسْلَامِ وَالْاءِيمَانِ وَالْكُفْرِ وَالنِّفَاقِ ، فَقَالَ : «أَمَّا بَعْدُ ، فَإِنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ شَرَعَ الْاءِسْلَامَ ، وَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ ، وَأَعَزَّ أَرْكَانَهُ لِمَنْ حَارَبَهُ ، وَجَعَلَهُ عِزّاً لِمَنْ تَوَلَاهُ ، وَسِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ ، وَهُدًى لِمَنِ ائْتَمَّ بِهِ ، وَزِينَةً لِمَنْ تَجَلَّلَهُ ، وَعُذْراً لِمَنِ انْتَحَلَهُ ، وَعُرْوَةً لِمَنِ اعْتَصَمَ بِهِ ، وَحَبْلاً لِمَنِ اسْتَمْسَكَ بِهِ ، وَبُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ ، وَنُوراً لِمَنِ اسْتَضَاءَ بِهِ ، وَعَوْناً لِمَنِ اسْتَغَاثَ بِهِ ، وَشَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ بِهِ ، وَفُلْجاً لِمَنْ حَاجَّ بِهِ ، وَعِلْماً لِمَنْ وَعَاهُ ، وَحَدِيثاً لِمَنْ رَوى ، وَحُكْماً لِمَنْ قَضى ، وَحِلْماً لِمَنْ جَرَّبَ ، وَلِبَاساً لِمَنْ تَدَبَّرَ ، وَفَهْماً لِمَنْ تَفَطَّنَ ، وَيَقِيناً لِمَنْ عَقَلَ ، وَبَصِيرَةً لِمَنْ عَزَمَ ، وَآيَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ ، وَعِبْرَةً لِمَنِ اتَّعَظَ ، وَنَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ ، وَتُؤَدَةً لِمَنْ أَصْلَحَ ، وَزُلْفى لِمَنِ اقْتَرَبَ ، وَثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ ، وَرَخَاءً لِمَنْ فَوَّضَ ، وَسُبْقَةً لِمَنْ أَحْسَنَ ، وَخَيْراً لِمَنْ سَارَعَ ، وَجُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ ، وَلِبَاساً لِمَنِ اتَّقى ، وَظَهِيراً لِمَنْ رَشَدَ ، وَكَهْفاً لِمَنْ آمَنَ ، وَأَمَنَةً لِمَنْ أَسْلَمَ ، وَرَجَاءً لِمَنْ صَدَقَ ، وَغِنًى لِمَنْ قَنِعَ . فَذلِكَ الْحَقُّ سَبِيلُهُ الْهُدى ، وَمَأْثُرَتُهُ الْمَجْدُ ، وَصِفَتُهُ الْحُسْنى ؛ فَهُوَ أَبْلَجُ الْمِنْهَاجِ ، مُشْرِقُ الْمَنَارِ ، ذَاكِي الْمِصْبَاحِ ، رَفِيعُ الْغَايَةِ ، يَسِيرُ الْمِضْمَارِ ، جَامِعُ الْحَلْبَةِ ، سَرِيعُ السَّبْقَةِ ، أَلِيمُ النَّقِمَةِ ، كَامِلُ الْعُدَّةِ ، كَرِيمُ الْفُرْسَانِ ؛ فَالْاءِيمَانُ مِنْهَاجُهُ ، وَالصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ ، وَالْفِقْهُ مَصَابِيحُهُ ، وَالدُّنْيَا مِضْمَارُهُ ، وَالْمَوْتُ غَايَتُهُ ، وَالْقِيَامَةُ حَلْبَتُهُ ، وَالْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ ، وَالنَّارُ نَقِمَتُهُ ، وَالتَّقْوى عُدَّتُهُ ، وَالْمُحْسِنُونَ فُرْسَانُهُ . فَبِالْاءِيمَانِ يُسْتَدَلُّ عَلَى الصَّالِحَاتِ ، وَبِالصَّالِحَاتِ يُعْمَرُ الْفِقْهُ ، وَبِالْفِقْهِ يُرْهَبُ الْمَوْتُ ، وَبِالْمَوْتِ تُخْتَمُ الدُّنْيَا ، وَبِالدُّنْيَا تَجُوزُ الْقِيَامَةَ ، وَبِالْقِيَامَةِ تُزْلَفُ الْجَنَّةُ ، وَالْجَنَّةُ حَسْرَةُ أَهْلِ النَّارِ ، وَالنَّارُ مَوْعِظَةُ الْمُتَّقِينَ ، وَالتَّقْوى سِنْخُ الْاءِيمَانِ» .

.

ص: 151

24 . باب

24 _ بابعلى بن ابراهيم روايت كرده است ، ازپدرش و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى و چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن محمد بن خالد همه ، از حسن بن محبوب ، از يعقوب سرّاج ، از جابر ، از امام محمد باقر عليه السلام به اسانيد مختلفه ، از اصبغ بن نباته روايت است كه گفت :اميرالمؤمنين عليه السلام ما را خطبه كرد در خانه خويش ، يا گفت : در قصر خطبه خواند و ما جمع بوديم . بعد از آن ، آن حضرت فرمود كه : آن در جايى نوشته شد و بر مردمان خوانده شد . و غير او روايت كرده است كه : ابن كوّا صفت اسلام و ايمان و كفر و نفاق را از اميرالمؤمنين عليه السلام سؤال كرد . فرمود : «امّا بعد ، به درستى كه خداى _ تبارك و تعالى _ اسلام را آشكار نمود و قرارداد فرمود ، و آبشخورهاى آن را آسان گردانيد از براى هر كه به نزد آن آيد ، چنان چه تشنگان به نزد آب مى آيند . و ركن هاى آن را قوى و عزيز گردانيد از براى هر كه با آن جنگ كند ، و چنان قرار داد كه كسى چاره آن را نتواند كرد ، چنان چه كسى در زمين سخت واقع شود . و آن را قرار داد عزّت و ارجمندى از براى كسى كه آن را دوست دارد ، و اساس آشتى و سلامت از براى آنكه داخل آن شود ، و راه راست و راستى از براى هر كه به آن اقتدا كند ، و زينت و آرايش از براى هر كه آن را بزرگ دارد ، و بهانه از براى هر كه آن را بر خود ببندد ، و دسته و دستگير از براى هر كه به آن چنگ در زند ، و ريسمان از براى هر كه آن را نگاه دارد ، و حجّت روشن از براى هر كه به آن سخن گويد ، و نور از براى هر كه به آن روشنى طلب كند ، و گواه از براى هر كه به آن خصومت و جدال كند، و فيروزى از براى هر كه به آن بر خصم حجّت آورد ، و علم از براى هر كه آن را نگاه دارد و ياد گيرد ، و حديث و خبر تازه اى كه مشتمل بر تازگى باشد از براى هر كه آن را روايت كند ، و حكم از براى هر كه حكم كند ، و عقل از براى هر كه امور را تجربه و آزمايش كند ، و پوشش از براى هر كه جامه بر خود گيرد ، و فهم از براى هر كه زيرك باشد ، و يقين از براى هر كه عاقل باشد ، و بينايى از براى هر كه آهنگ كند و دل بر آن گذارد ، و نشانه از براى هر كه به فراست دريابد ، و پند از براى هر كه پند گيرد ، و نجات و رهايى از براى هر كه راست گويد ، و تأنّى و آرام از براى هر كه خويش را به صلاح آورد و آشتى كند يا آشتى دهد ، و نزديكى و مرتبه و منزلت از براى هر كه نزديك شود ، و استوارى از براى هر كه توكّل كند ، و فراخى و وسعت از براى هر كه كار را به او واگذارد ، و پيش دستى از براى هر كه نيكى كند ، و خوبى از براى هر كه بشتابد ، و سپر از براى هر كه صبر و شكيبايى ورزد ، و لباس از براى هر كه پرهيزگار شود ، و پشت و پشتيبان از براى هر كه راه راست يابد ، و پناه از براى هر كه ايمان آورد ، و ايمنى از براى هر كه اسلام آورد ، و اميدوارى از براى هر كه راست گويد ، و بى نيازى از براى هر كه قناعت كند . پس اين حقّى است كه راه آن راست است ، و كار آنكه از آن نقل شود بزرگوارى ، و صفت آن نيكوتر است؛ پس آن از هر راهِ راستى روشن تر است؛ كه چراغ خانه آن تابان و چراغ آن فروزان است ، غايتش بلند و بزرگوار ، و ميدانش كم واندك نه بسيار ، و اسبان جمع شده اش از براى دوانيدن به هم جمع شده ، و پيشى گرفتنش شتابان ، و سختى آن دردناك و دردآورنده ، و اسباب آنكه از براى حوادث ساخته شده كامل و تمام ، و سوارانش خوب و گرانمايه؛ پس ايمان ، راه راست آن است ، و كارهاى شايسته ، چراغ خانه آن ، و دانشمندى در دين ، چراغ هاى آن ، و دنيا ، ميدان آن ، و مرگ ، آخر و عاقبت آن ، و قيامت ، اسبان جمع شده آن براى دوانيدن ، و بهشت ، پيشى گرفتن آن ، و آتش جهنّم ، سختى آن ، و پرهيزگارى ، اسباب و عدّه آن ، و نيكوكاران ، سواران آن؛ پس به ايمان ، استدلال مى شود بر كارهاى شايسته ، دانشمندى آبادان مى شود ، و به دانشمندى ، از مرگ ترسيده مى شود ، و به مرگ ، دنيا تمام مى شود ، و به دنيا ، به سوى قيامت عبور مى شود ، و به قيامت ، بهشت نزديك گردانيده مى شود ، و بهشت ، حسرت اهل جهنّم است كه اندوه مى برند بر آنكه از ايشان فوت شده . و آتش جهنّم پند است ازبراى پرهيزگاران . و پرهيزگارى اصل و ريشه ايمان است» .

.

ص: 152

25 _ بَابُ صِفَةِ الْاءِيمَانِبِالْاءِسْنَادِ الْأَوَّلِ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ يَعْقُوبَ السَّرَّاجِ ، عَنْ جَابِرٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام عَنِ الْاءِيمَانِ ، فَقَالَ : إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ جَعَلَ الْاءِيمَانَ عَلى أَرْبَعِ دَعَائِمَ : عَلَى الصَّبْرِ ، وَالْيَقِينِ ، وَالْعَدْلِ ، وَالْجِهَادِ . فَالصَّبْرُ مِنْ ذلِكَ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ : عَلَى الشَّوْقِ ، وَالْاءِشْفَاقِ ، وَالزُّهْدِ ، وَالتَّرَقُّبِ ؛ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ ، سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ ؛ وَمَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ ، رَجَعَ عَنِ الْمُحَرَّمَاتِ ؛ وَمَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا ، هَانَتْ عَلَيْهِ الْمُصِيبَاتُ ؛ وَمَنْ رَاقَبَ الْمَوْتَ ، سَارَعَ إِلَى الْخَيْرَاتِ . وَ الْيَقِينُ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ : تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ ، وَتَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ ، وَمَعْرِفَةِ الْعِبْرَةِ ، وَسُنَّةِ الْأَوَّلِينَ ؛ فَمَنْ أَبْصَرَ الْفِطْنَةَ ، عَرَفَ الْحِكْمَةَ ؛ وَمَنْ تَأَوَّلَ الْحِكْمَةَ ، عَرَفَ الْعِبْرَةَ ؛ وَمَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ ، عَرَفَ السُّنَّةَ ؛ وَمَنْ عَرَفَ السُّنَّةَ ، فَكَأَنَّمَا كَانَ مَعَ الْأَوَّلِينَ ، وَاهْتَدى إِلَى الَّتِي هِيَ أَقْوَمُ ، وَنَظَرَ إِلى مَنْ نَجَا بِمَا نَجَا ، وَمَنْ هَلَكَ بِمَا هَلَكَ ، وَإِنَّمَا أَهْلَكَ اللّهُ مَنْ أَهْلَكَ بِمَعْصِيَتِهِ ، وَأَنْجى مَنْ أَنْجى بِطَاعَتِهِ . وَ الْعَدْلُ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ : غَامِضِ الْفَهْمِ ، وَغَمْرِ الْعِلْمِ ، وَزَهْرَةِ الْحُكْمِ ، وَرَوْضَةِ الْحِلْمِ ؛ فَمَنْ فَهِمَ ، فَسَّرَ جَمِيعَ الْعِلْمِ ؛ وَمَنْ عَلِمَ ، عَرَفَ شَرَائِعَ الْحُكْمِ ؛ وَمَنْ حَلُمَ ، لَمْ يُفَرِّطْ فِي أَمْرِهِ ، وَعَاشَ فِي النَّاسِ حَمِيداً . وَ الْجِهَادُ عَلى أَرْبَعِ شُعَبٍ : عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ ، وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ ، وَالصِّدْقِ فِي الْمَوَاطِنِ ، وَشَنَآنِ الْفَاسِقِينَ ؛ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ ، شَدَّ ظَهْرَ الْمُؤْمِنِ ؛ وَمَنْ نَهى عَنِ الْمُنْكَرِ ، أَرْغَمَ أَنْفَ الْمُنَافِقِ وَأَمِنَ كَيْدَهُ ؛ وَمَنْ صَدَقَ فِي الْمَوَاطِنِ ، قَضَى الَّذِي عَلَيْهِ ؛ وَمَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِينَ ، غَضِبَ لِلّهِ ؛ وَمَنْ غَضِبَ لِلّهِ ، غَضِبَ اللّهُ لَهُ ؛ فَذلِكَ الْاءِيمَانُ وَ دَعَائِمُهُ وَشُعَبُهُ» .

.

ص: 153

25 . باب در بيان صفت ايمان

25 . باب در بيان صفت ايمانبه اسناد اوّل ، از ابن محبوب ، از يعقوب سرّاج ، از جابر ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام از ايمان سؤال شد . فرمود : خداى عز و جل ايمان را بر چهار ستون قرار داد؛ يعنى بر صبر و يقين و عدل و جهاد؛ پس از اين ، چهار ستون را بر چهار شعبه قرار داد ؛ يعنى بر شوق و آرزومندى و ترسيدن و بى رغبتى و چشم داشت و انتظار؛ پس هر كه به سوى بهشت مشتاق باشد، از خواهش هاى نفس بگذرد و عشقش به آنها تمام شود . و هر كه از آتش جهنّم بترسد، از محرّمات الهى باز گردد . و هر كه در دنيا رغبت نداشته باشد ، مصيبت هاى دنيا بر او سهل و آسان باشد . و هر كه مرگ را انتظار كشد ، به سوى خوبى ها بشتابد . و يقين نيز بر چهار شعبه است و آنها ، بينايىِ زيركى ، و رسيدن به كنه حكمت و شناختن پند ، و طريقه و روش پيشينيان است؛ پس هر كه زيركى را ببيند و به آن بينا شود، حكمت را مى شناسد . و هر كه به كنه حكمت رسد، پند را بشناسد . و هر كه پند را شناخت ، راه و روش پيشينيان را بشناسد . و هر كه راه و روش را شناخت، گويا كه با پيشينيان بوده و راه يافته به سوى آن راهى كه از همه راه ها راست تر و درست تر است ، و نظر كرده به سوى آنكه نجات يافته به آنچه نجات يافته ، و آنكه هلاك شده به آنچه هلاك شده . (1) جز اين نيست كه خدا هر كه را هلاك گردانيد ، به نافرمانى خويش هلاك گردانيده . و هر كه را رهانيد ، به فرمانبردارى خويش رهانيد . و عدل نيز بر چهار شعبه است و آنها ، فهم پوشيده و علم پوشنده و شكوفه حكمت ها و باغ و مرغزار عقل و بردبارى است؛ پس هر كه فهم داشته باشد، همه علم را تفسير و بيان مى كند . و هر كه علم داشته باشد، شريعه هاى حكم را بشناسد . و هر كه بردبار و عاقل باشد ، در كار خويش پيشى نگيرد و از حد تجاوز نكند و در ميان مردمان ستوده زندگانى كند ، كه همه كس او را ستايش كنند . و جهاد نيز بر چهار شعبه است؛ يعنى بر امر به معروف و نهى از منكر ، و راستى در جميع مواضع ، و دشمنى با فاسقان؛ پس هر كه امر كند به معروف ، پشت مؤمن را سخت و قوى گرداند . و هر كه نهى كند از منكر ، بينى منافق را بر خاك مالد و از مكر او ايمن باشد . و هر كه در همه مواطن راست گويد ، آنچه را كه بر او واجب است به جا آورد . و هر كه فاسقان را دشمن دارد ، به جهت خدا خشم گيرد و خلاف رضاى او را كه ديد به غضب آيد . و هر كه از براى خدا غضب كند، خدا از براى او غضب كند . و ايمان و ستون ها و شعب هاى آن، اين است كه مذكور شد» .

.


1- .. و مى تواند كه معنا اين باشد كه : آنكه نجات يافته و هلاك شده به چه چيز هلاك شده و به چه چيز نجات يافته؟ و دور نيست كه اين معنا به حسب معنا نزديك تر باشد، به قرينه آنچه بعد از اين مى فرمايد . (مترجم)

ص: 154

26 _ بَابُ فَضْلِ الْاءِيمَانِ عَلَى الْاءِسْلَامِ وَالْيَقِينِ عَلَى الْاءِيمَانِأَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا أَخَا جُعْفٍ ، إِنَّ الْاءِيمَانَ أَفْضَلُ مِنَ الْاءِسْلَامِ ، وَإِنَّ الْيَقِينَ أَفْضَلُ مِنَ الْاءِيمَانِ ، وَمَا مِنْ شَيْءٍ أَعَزَّ مِنَ الْيَقِينِ» .

.

ص: 155

26 . باب در بيان فضيلت و افزونى ايمان بر اسلام و افزونى يقين بر ايمان

26 . باب در بيان فضيلت و افزونى ايمان بر اسلام و افزونى يقين بر ايمانابوعلى اشعرى ، از محمد بن سالم ، از احمد بن نضر ، از عمرو بن شمر ، از جابر روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام به من فرمود :«اى جعفى! به درستى كه ايمان از اسلام فاضل تر و افزون تر است ، و يقين از ايمان بهتر است ، و چيزى از يقين كمتر و عزيز الوجودتر نيست» .

.

ص: 156

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ؛ وَ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام ، قَالَ : سَمِعْتُهُ يَقُولُ :«الْاءِيمَانُ فَوْقَ الْاءِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ ، وَالتَّقْوى فَوْقَ الْاءِيمَانِ بِدَرَجَةٍ ، وَالْيَقِينُ فَوْقَ التَّقْوى بِدَرَجَةٍ ، وَمَا قُسِمَ فِي النَّاسِ شَيْءٌ أَقَلُّ مِنَ الْيَقِينِ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ اللّهَ فَضَّلَ الْاءِيمَانَ عَلَى الْاءِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ ، كَمَا فَضَّلَ الْكَعْبَةَ عَلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ أَوْ غَيْرِهِ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبَانٍ الْكَلْبِيِّ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْوَاسِطِيِّ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا أَبَا مُحَمَّدٍ ، الْاءِسْلَامُ دَرَجَةٌ» قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «وَالْاءِيمَانُ عَلَى الْاءِسْلَامِ دَرَجَةٌ» قَالَ : قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «وَ التَّقْوى عَلَى الْاءِيمَانِ دَرَجَةٌ» قَالَ : قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «وَ الْيَقِينُ عَلَى التَّقْوى دَرَجَةٌ» قَالَ : قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «فَمَا أُوتِيَ النَّاسُ أَقَلَّ مِنَ الْيَقِينِ ، وَإِنَّمَا تَمَسَّكْتُمْ بِأَدْنَى الْاءِسْلَامِ ؛ فَإِيَّاكُمْ أَنْ يَنْفَلِتَ مِنْ أَيْدِيكُمْ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام عَنِ الْاءِيمَانِ وَالْاءِسْلَامِ . فَقَالَ :«قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام : إِنَّمَا هُوَ الْاءِسْلَامُ ، وَالْاءِيمَانُ فَوْقَهُ بِدَرَجَةٍ ، وَالتَّقْوى فَوْقَ الْاءِيمَانِ بِدَرَجَةٍ ، وَالْيَقِينُ فَوْقَ التَّقْوى بِدَرَجَةٍ ، وَلَمْ يُقْسَمْ بَيْنَ النَّاسِ شَيْءٌ أَقَلُّ مِنَ الْيَقِينِ». قَالَ : قُلْتُ : فَأَيُّ شَيْءٍ الْيَقِينُ؟ قَالَ : «التَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ ، وَالتَّسْلِيمُ لِلّهِ ، وَالرِّضَا بِقَضَاءِ اللّهِ ، وَالتَّفْوِيضُ إِلَى اللّهِ» . قُلْتُ : فَمَا تَفْسِيرُ ذلِكَ؟ قَالَ : «هكَذَا قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام ».

.

ص: 157

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و حسين بن محمد ، از معلىّ بن محمد و هر دو از وشّاء ، از امام موسى كاظم عليه السلام كه گفت : شنيدم از آن حضرت كه مى فرمود :«ايمان يك درجه بالاتر است ازاسلام ، و تقوى و پرهيزكارى يك درجه از ايمان بالاتر است ، و يقين يك درجه از تقوى بالاتر است ، و چيزى كمتر از يقين در ميان مردمان تقسيم نشده» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از على بن رئاب ، از حمران بن اعين روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه خدا ايمان را بر اسلام افزونى داده به درجه بلندى ،چنانچه خانه كعبه را بر مسجدالحرام افزونى داده است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از هارون بن جهم يا غير او ، از عمر بن ابان كلبى ، از عبدالحميد واسطى ، از ابوبصير كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام به من فرمود :«اى ابامحمد! اسلام پايه بالايى [است ]و از هر مرتبه اى پايه اى بالاتر است؟» عرض كردم : آرى! ابوبصير مى گويد : فرمود : «ايمان بالاتر است از اسلام و پايه اى است بالاتر؟» ابوبصير مى گويد : عرض كردم : آرى! فرمود : «تقوى و پرهيزگارى بالاتر است ازايمان و پايه اى است بالاتر؟» ابوبصير مى گويد : عرض كردم : آرى! فرمود : «يقين بالاتر از تقوى است و پايه اى است بالاتر؟» مى گويد : عرض كردم : آرى! فرمود : «پس آنچه به مردمان عطا شده از يقين كمتر است (1) ، و جز اين نيست كه شما به پست ترينِ اسلام چنگ در زده ايد؛ پس بپرهيزيد از آنكه ناگاه از دست شما رها شود» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس روايت كرده است كه سؤال كردم از ابوالحسن حضرت امام رضا عليه السلام از ايمان و اسلام . فرمود :«امام محمد باقر عليه السلام فرمود : جز اين نيست كه دين و آنچه مقبول مى شود اسلام است . و ايمان يك درجه بالاتر از آن است ، و تقوى يك درجه بالاتر از ايمان است ، و يقين يك درجه بالاتر از تقوى است . و هيچ چيز در ميان مردمان كمتر از يقين قسمت نشده است» . يونس مى گويد : عرض كردم : پس يقين به چه چيز است؟ فرمود : «توكّل كردن بر خدا ، و تسليم كردن و گردن نهادن از براى خدا ، و راضى شدن به قضاى خدا ، و وا گذاشتن امور به خدا» . عرض كردم كه : تفسير و بيان اين چيست؟ فرمود : «امام محمد باقر عليه السلام همچنين فرمود» .

.


1- .. شايد ترجمه بهتر اين باشد : هيچ چيز به كمى يقين به مردم عطا نشده است .

ص: 158

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنِ الرِّضَا عليه السلام ، قَالَ :«الْاءِيمَانُ فَوْقَ الْاءِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ ، وَالتَّقْوى فَوْقَ الْاءِيمَانِ بِدَرَجَةٍ ، وَالْيَقِينُ فَوْقَ التَّقْوى بِدَرَجَةٍ ، وَلَمْ يُقْسَمْ بَيْنَ الْعِبَادِ شَيْءٌ أَقَلُّ مِنَ الْيَقِينِ» .

27 _ بَابُ حَقِيقَةِ الْاءِيمَانِ وَالْيَقِينِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«بَيْنَا رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ إِذْ لَقِيَهُ رَكْبٌ ، فَقَالُوا : السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّهِ ، فَقَالَ : مَا أَنْتُمْ؟ فَقَالُوا : نَحْنُ مُؤْمِنُونَ يَا رَسُولَ اللّهِ ، قَالَ : فَمَا حَقِيقَةُ إِيمَانِكُمْ؟ قَالُوا : الرِّضَا بِقَضَاءِ اللّهِ ، وَالتَّفْوِيضُ إِلَى اللّهِ ، وَالتَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللّهِ . فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : عُلَمَاءُ ، حُكَمَاءُ ، كَادُوا أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْحِكْمَةِ أَنْبِيَاءَ ، فَإِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فَلَا تَبْنُوا مَا لَا تَسْكُنُونَ ، وَلَا تَجْمَعُوا مَا لَا تَأْكُلُونَ ، وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ الْوَابِشِيِّ وَإِبْرَاهِيمَ بْنِ مِهْزَمٍ ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله صَلّى بِالنَّاسِ الصُّبْحَ ، فَنَظَرَ إِلى شَابٍّ فِي الْمَسْجِدِ ، وَهُوَ يَخْفِقُ وَيَهْوِي بِرَأْسِهِ مُصْفَرّاً لَوْنُهُ ، قَدْ نَحِفَ جِسْمُهُ ، وَغَارَتْ عَيْنَاهُ فِي رَأْسِهِ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : كَيْفَ أَصْبَحْتَ يَا فُلَانُ؟ قَالَ : أَصْبَحْتُ _ يَا رَسُولَ اللّهِ _ مُوقِناً . فَعَجِبَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله مِنْ قَوْلِهِ ، وَقَالَ: إِنَّ لِكُلِّ يَقِينٍ حَقِيقَةً ، فَمَا حَقِيقَةُ يَقِينِكَ؟ فَقَالَ : إِنَّ يَقِينِي _ يَا رَسُولَ اللّهِ _ هُوَ الَّذِي أَحْزَنَنِي ، وَأَسْهَرَ لَيْلِي ، وَأَظْمَأَ هَوَاجِرِي ، فَعَزَفَتْ نَفْسِي عَنِ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا حَتّى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلى عَرْشِ رَبِّي وَقَدْ نُصِبَ لِلْحِسَابِ ، وَحُشِرَ الْخَلَائِقُ لِذلِكَ وَأَنَا فِيهِمْ ، وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلى أَهْلِ الْجَنَّةِ يَتَنَعَّمُونَ فِي الْجَنَّةِ وَيَتَعَارَفُونَ ، وَ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ ، وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلى أَهْلِ النَّارِ وَهُمْ فِيهَا مُعَذَّبُونَ مُصْطَرِخُونَ ، وَكَأَنِّي الْانَ أَسْمَعُ زَفِيرَ النَّارِ يَدُورُ فِي مَسَامِعِي . فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله لِأَصْحَابِهِ : هذَا عَبْدٌ نَوَّرَ اللّهُ قَلْبَهُ بِالْاءِيمَانِ ، ثُمَّ قَالَ لَهُ : الْزَمْ مَا أَنْتَ عَلَيْهِ . فَقَالَ الشَّابُّ : ادْعُ اللّهَ لِي يَا رَسُولَ اللّهِ أَنْ أُرْزَقَ الشَّهَادَةَ مَعَكَ . فَدَعَا لَهُ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله ، فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ خَرَجَ فِي بَعْضِ غَزَوَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله ، فَاسْتُشْهِدَ بَعْدَ تِسْعَةِ نَفَرٍ ، وَكَانَ هُوَ الْعَاشِرَ» .

.

ص: 159

27 . باب در بيان حقيقت ايمان و يقين

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از امام رضا عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«ايمان يك درجه از اسلام بالاتر است ...» تا آخر آنچه در حديث دويم اين باب گذشت .

27 . باب در بيان حقيقت ايمان و يقينچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن اسماعيل بن بزيع ، از محمد بن عذافر ، از پدرش ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«در بين اينكه رسول خدا صلى الله عليه و آله در بعضى ازسفرهاى خويش تشريف داشت ، ناگاه جمعى از سواران آن حضرت را ملاقات كردند و گفتند كه : السَّلامُ عَلَيْكَ يا رَسُولَ اللّهِ؛ يعنى «سلام خدا يا سلام ما يا همه سلام ها بر تو باد ، اى فرستاده خدا! كه خدا تو را پيغمبرى به سوى خلايق فرستاده» . حضرت فرمود : شما كيستيد؟ و چه صفت داريد؟ عرض كردند : ما مؤمنانيم ، يا رسول اللّه ! فرمود : حقيقت و دليل ايمان شما چيست؟ عرض كردند : راضى بودن به قضاى خدا ، و تفويض كردن امور خويش به خدا ، و تسليم كردن و گردن نهادن از براى امر خدا . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : ايشان دانايانى چندند ، حكيمان كه نزديك است كه به جهت حكمت ، پيغمبران باشند و به درجه ايشان رسند؛ پس اگر راست گويانيد ، آنچه را كه در آن ساكن نمى شويد مسازيد ، و آنچه را كه نمى خوريد جمع مكنيد . «وَاتَّقُوا اللّهَ الَّذى اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» (1) . و ترجمه آن در نظير اين حديث گذشت .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى و على بن ابراهيم ، از پدرش هر دو روايت كرده اند ، از ابن محبوب ، از ابومحمد وابشى و ابراهيم بن مهزم ، از اسحاق بن عمّاد كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله نماز صبح را با مردم به جا آورد . بعد از آن به جوانى كه در مسجد بود نظر فرمود . آن جوان در عالم پينكى (2) سر خويش را مى جنباند و مكرّر آن را فرود مى آورد و به زير مى افكند ، و رنگش زرد شده و تنش لاغر و نزار گشته و چشمهايش در سرش فرو رفته؛ پس رسول خدا به آن جوان فرمود : بر چه حال صبح كرده اى اى فلان؟! عرض كرد : صبح كرده ام با يقين كه هيچ شك ندارم . رسول خدا از گفتار آن جوان تعجب فرمود ، و فرمود : هر چيز را حقيقتى و دليلى هست ، پس حقيقت يقين تو چيست؟ عرض كرد : يا رسول اللّه ! يقين من همان است كه مرا اندوهناك ساخته، و شب ، مرا بيدار گردانيد ، و ساعت هاى بسيار گرم ، مرا تشنه نموده است (3) ، و دل خويش را از دنيا و آنچه در آن است بريده و بركنده ام و به آن هيچ رغبت ندارم ، تا آنكه گويا به عرش پروردگار خويش نظر مى كنم كه از براى حساب خلايق برپا شده ، و خلايق از براى حساب محشور شده اند . و گويا كه من نظر مى كنم به اهل بهشت كه در بهشت تنعّم مى كنند و يكديگر را مى شناسند و با هم تعارف مى نمايند و بر تخت هاى خويش تكيه زده اند . و گويا كه من به اهل جهنّم مى نگرم كه ايشان در آن معذّبند و فرياد مى كنند و مى خروشند . و گويا كه من الحال بانگ خروش آتش جهنم را مى شنوم كه در گوش هاى من مى گردد . رسول خدا صلى الله عليه و آله به اصحاب خويش فرمود : اينك بنده اى است كه خدا دلش را به ايمان منوّر ساخته . بعد از آن به آن جوان فرمود : دست از آنچه بر آنى برمدار و هميشه بر اين حال و بدين منوال باش . آن جوان عرض كرد : يا رسول اللّه ! دعا كن كه مرا شهادت روزى شود و همراه تو در راه خدا شهيد شوم . رسول خدا از برايش دعا فرمود . بعد از آن پر مكث نكرد تا آنكه در بعضى ازجنگ هاى پيغمبر صلى الله عليه و آله بيرون رفت ، و بعد از آنكه نه نفر شهيد شدند ، شهيد شد ، و او دهم شهيدان آن جنگ بود» .

.


1- .. مائده، 96. «و بپرهيزيد از خدايى كه به سوى او بازگردانيده مى شويد».
2- .. يعنى چرت و خواب سبك .
3- .. و نظير اين عبارت در دعاى سجده الياس مذكور شد ، در باب اينكه همه كتاب ها كه از نزد خداى عز و جل فرود آمده در نزد ائمه عليهم السلام است . حاصل مراد آن كه ، يقين من باعث بيدارخوابى من شده در شب ها به عبادت ، و موجب تشنگى من گرديده در روزها به روزه داشتن . (مترجم)

ص: 160

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«اسْتَقْبَلَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَارِثَةَ بْنَ مَالِكِ بْنِ النُّعْمَانِ الْأَنْصَارِيَّ ، فَقَالَ لَهُ : كَيْفَ أَنْتَ يَا حَارِثَةَ بْنَ مَالِكٍ؟ فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللّهِ ، مُؤْمِنٌ حَقّاً . فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : لِكُلِّ شَيْءٍ حَقِيقَةٌ ، فَمَا حَقِيقَةُ قَوْلِكَ؟ فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللّهِ ، عَزَفَتْ نَفْسِي عَنِ الدُّنْيَا ، فَأَسْهَرَتْ لَيْلِي ، وَأَظْمَأَتْ هَوَاجِرِي ، وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلى عَرْشِ رَبِّي وَ قَدْ وُضِعَ لِلْحِسَابِ ، وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلى أَهْلِ الْجَنَّةِ يَتَزَاوَرُونَ فِي الْجَنَّةِ ، وَكَأَنِّي أَسْمَعُ عُوَاءَ أَهْلِ النَّارِ فِي النَّارِ . فَقَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : عَبْدٌ نَوَّرَ اللّهُ قَلْبَهُ ؛ أَبْصَرْتَ ، فَاثْبُتْ . فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللّهِ ، ادْعُ اللّهَ لِي أَنْ يَرْزُقَنِي الشَّهَادَةَ مَعَكَ ، فَقَالَ : اللَّهُمَّ ارْزُقْ حَارِثَةَ الشَّهَادَةَ ، فَلَمْ يَلْبَثْ إِلَا أَيَّاماً حَتّى بَعَثَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله سَرِيَّةً ، فَبَعَثَهُ فِيهَا ، فَقَاتَلَ ، فَقُتِلَ تِسْعَةٌ أَوْ ثَمَانِيَةٌ ، ثُمَّ قُتِلَ» . وَفِي رِوَايَةِ الْقَاسِمِ بْنِ بُرَيْدٍ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : «اسْتُشْهِدَ مَعَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ بَعْدَ تِسْعَةِ نَفَرٍ ، وَكَانَ هُوَ الْعَاشِرَ» .

.

ص: 161

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از عبداللّه بن مسكان ، از ابوبصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله رو به حارثة بن مالك بن نعمان انصارى آورد و به او فرمود : اى حارثة بن مالك! حالت چون است؟ عرض كرد : يا رسول اللّه ! مؤمنم از روى حق و راستى . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : هر چيزى را حقيقت [است] ، پس حقيقت گفتار تو چيست؟ عرض كرد : يا رسول اللّه ! دل خويش را از دنيا بريده ام و به آن رغبتى ندارم؛ پس در شب ها بيدار خوابى كشيده ام به عبادت كردن ، و در روزهاى گرم تشنگى خوردم به روزه داشتن . و گويا كه به عرش پروردگار خويش نظر مى كنم كه از براى حساب وضع شده ، و گويا كه من نظر مى كنم به اهل بهشت كه در بهشت به ديدن يكديگر مى روند ، و گويا كه من آواز اهل جهنّم را مى شنوم كه در آتش مانند سگان و شغالان و گرگان فرياد مى كنند . رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : اين بنده اى است كه خدا دلش را به ايمان منور ساخته . و به او فرمود : بصيرت و بينايى به هم رسانيده اى ، پس بر اين حال ثابت باش . حارثه عرض كرد : يا رسول اللّه ! دعا كن كه تا خدا شهادت را با تو به من روزى كند . حضرت عرض كرد : بار خدايا! حارثه را شهادت روزى كن . بعد از آن درنگ كرد ، مگر چند روزى ، تا آنكه رسول خدا گروهى از اصحاب را به جنگ فرستاد و حارثه را نيز با ايشان روانه كرد؛ پس جنگ كرد و نه كس يا هشت كس را كشت . بعد از آن كشته شد» . و در روايت قاسم بن بريد ، از ابوبصير واقع شده كه گفت : «حارثه با جعفر بن ابى طالب شهيد شد ، بعد از نه نفر و او دهم ايشان بود» .

.

ص: 162

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ : إِنَّ عَلى كُلِّ حَقٍّ حَقِيقَةً ، وَعَلى كُلِّ صَوَابٍ نُوراً» .

28 _ بَابُ التَّفَكُّرِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ : نَبِّهْ بِالتَّفَكُّرِ قَلْبَكَ ، وَجَافِ عَنِ اللَّيْلِ جَنْبَكَ ، وَاتَّقِ اللّهَ رَبَّكَ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنِ الْحَسَنِ الصَّيْقَلِ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَمَّا يَرْوِي النَّاسُ أَنَّ تَفَكُّرَ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ قِيَامِ لَيْلَةٍ : قُلْتُ : كَيْفَ يَتَفَكَّرُ؟ قَالَ :«يَمُرُّ بِالْخَرِبَةِ أَوْ بِالدَّارِ ، فَيَقُولُ : أَيْنَ سَاكِنُوكِ ؟ أَيْنَ بَانُوكِ؟ مَا لَكِ لَا تَتَكَلَّمِينَ؟» .

.

ص: 163

28 . باب در بيان تفكر و انديشه كردن

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفرصادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ فرمود : به درستى كه بر هر حقّى ، حقيقتى و بر هر صوابى ، نورى است» . (1)

28 . باب در بيان تفكر و انديشه كردنعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ مى فرمود : دل خويش را به انديشه كردن بيدار كن ، و او را دلالت نما بر آنچه از آن غافل باشد . و پهلوى خويش را از خوابگاه شب دور كن ، و بپرهيز از خدا كه پروردگار تو است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از بعضى از اصحاب خويش ، از ابان ، از حسن صيقل روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از آنچه مردم روايت مى كنند كه : انديشه كردن در يك ساعت بهتر است ازايستادن شبى به عبادت . و عرض كردم : چگونه انديشه مى كند ؟ فرمود :«به ويرانه يا به خانه اى مى گذرد و به زبان حال مى گويد : در كجايند آنها كه در تو ساكن بودند؟! و در كجايند كسانى كه تو را ساختند؟! و تو را چه مى شود كه هيچ نمى گويى؟!».

.


1- .. و همين حديث با زيادتى در باب اخذ به سنّت و شواهد كتاب از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت و شرح شد. (مترجم)

ص: 164

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ إِدْمَانُ التَّفَكُّرِ فِي اللّهِ وَفِي قُدْرَتِهِ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَادٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ :«لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ ، إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَهْلٍ ، عَنْ حَمَّادٍ ، عَنْ رِبْعِيٍّ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ : التَّفَكُّرُ يَدْعُو إِلَى الْبِرِّ وَالْعَمَلِ بِهِ» .

29 _ بَابُ الْمَكَارِمِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِسْحَاقَ شَعِرٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«الْمَكَارِمُ عَشْرٌ ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ فِيكَ فَلْتَكُنْ ؛ فَإِنَّهَا تَكُونُ فِي الرَّجُلِ وَلَا تَكُونُ فِي وَلَدِهِ ، وَتَكُونُ فِي الْوَلَدِ وَلَا تَكُونُ فِي أَبِيهِ ، وَتَكُونُ فِي الْعَبْدِ وَلَا تَكُونُ فِي الْحُرِّ». قِيلَ : وَمَا هُنَّ؟ قَالَ : «صِدْقُ الْيَأْسِ ، وَصِدْقُ اللِّسَانِ ، وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ ، وَ صِلَةُ الرَّحِمِ ، وَإِقْرَاءُ الضَّيْفِ ، وَإِطْعَامُ السَّائِلِ ، وَالْمُكَافَأَةُ عَلَى الصَّنَائِعِ ، وَالتَّذَمُّمُ لِلْجَارِ ، وَالتَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ ، وَرَأْسُهُنَّ الْحَيَاءُ» .

.

ص: 165

29 . باب در بيان مكارم اخلاق

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از بعضى از مردان خويش كه راوى حديث اند ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«بهترين عبادت آن است كه هميشه در امر خدا و در قدرت آن جناب انديشه نمايد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از معمّر بن خلاّد روايت كرده است كه گفت : شنيدم از ابوالحسن حضرت امام رضا عليه السلام كه مى فرمود :«عبادت ، بسيارى نماز و روزه نيست . جز اين نيست كه عبادت ، انديشه كردن است در كار خداى عز و جل» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از اسماعيل بن سهل ، از حمّاد ، از ربعى روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ فرمود : انديشه كردن ، مى خواند به سوى نيكى و عمل كردن به آن» .

29 . باب در بيان مكارم اخلاق (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از هيثم بن ابى مسروق ، از يزيد بن اسحاق شعر ، از حسين بن عطيّه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«مكارم اخلاق ده چيز است؛ پس اگر بتوانى كه آنها در تو باشد ، بايد كه باشد؛ زيرا كه آنها در مردى مى باشد و در فرزندش نمى باشد ، و در فرزند مى باشد و در پدرش نمى باشد ، و در بنده مى باشد و در آزاد نمى باشد» . به آن حضرت عرض شد كه : آنها چيست؟ فرمود : «راستى ، فروتنى ، و ترس ، و درويشى ، و راستى زبان كه دروغ نگويد ، و اداى امانت كه به صاحبش برساند ، و صله رحم به جا آوردن ، و ميهمان نوازى به تحفه و تكلّف از برايش آوردن ، و سائل را طعام دادن ، و بر كارها جزا دادن به وضعى كه با آنها برابرى كند ، و ننگ و عار داشتن از براى همسايه از آنچه از براى خود ننگ و عار مى دارد ، و ننگ و عار داشتن از براى يار و صاحب خويش ، و سَرِ همه اينها شرم داشتن است» .

.


1- .. و مكارم ، جمع مكرمه _ به ضمّ راء است _ و آن كار نيك است . (مترجم)

ص: 166

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَصَّ رُسُلَهُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ ؛ فَامْتَحِنُوا أَنْفُسَكُمْ ، فَإِنْ كَانَتْ فِيكُمْ ، فَاحْمَدُوا اللّهَ ، وَاعْلَمُوا أَنَّ ذلِكَ مِنْ خَيْرٍ ؛ وَإِنْ لَا تَكُنْ فِيكُمْ ، فَاسْأَلُوا اللّهَ ، وَارْغَبُوا إلَيْهِ فِيها» . قال : فَذَكَرَهَا عَشَرَةً : «الْيَقِينَ ، وَالْقَنَاعَةَ ، وَالصَّبْرَ ، وَالشُّكْرَ ، وَالْحِلْمَ ، وَحُسْنَ الْخُلُقِ ، وَالسَّخَاءَ ، وَالْغَيْرَةَ ، وَالشَّجَاعَةَ ، وَالْمُرُوءَةَ» . قَالَ : وَرَوى بَعْضُهُمْ بَعْدَ هذِهِ الْخِصَالِ الْعَشَرَةِ وَزَادَ فِيهَا : «الصِّدْقَ ، وَأَدَاءَ الْأَمَانَةِ» .

عَنْهُ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَاشِمِيِّ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبَّادٍ _ قَالَ بَكْرٌ : وَأَظُنُّنِي قَدْ سَمِعْتُهُ مِنْ إِسْمَاعِيلَ _ عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّا لَنُحِبُّ مَنْ كَانَ عَاقِلاً فَهِماً فَقِيهاً حَلِيماً مُدَارِياً صَبُوراً صَدُوقاً وَفِيّاً ؛ إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَصَّ الْأَنْبِيَاءَ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ ؛ فَمَنْ كَانَتْ فِيهِ ، فَلْيَحْمَدِ اللّهَ عَلى ذلِكَ ؛ وَمَنْ لَمْ تَكُنْ فِيهِ ، فَلْيَتَضَرَّعْ إِلَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، وَلْيَسْأَلْهُ إِيَّاهَا». قَالَ : قُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، وَمَا هُنَّ؟ قَالَ : «هُنَّ : الْوَرَعُ ، وَالْقَنَاعَةُ ، وَالصَّبْرُ ، وَالشُّكْرُ ، وَالْحِلْمُ ، وَالْحَيَاءُ ، وَالسَّخَاءُ ، وَالشَّجَاعَةُ ، وَالْغَيْرَةُ ، وَالْبِرُّ ، وَصِدْقُ الْحَدِيثِ ، وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ ارْتَضى لَكُمُ الْاءِسْلَامَ دِيناً ؛ فَأَحْسِنُوا صُحْبَتَهُ بِالسَّخَاءِ وَحُسْنِ الْخُلُقِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ : الْاءِيمَانُ أَرْبَعَةُ أَرْكَانٍ : الرِّضَا بِقَضَاءِ اللّهِ ، وَالتَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ ، وَتَفْوِيضُ الْأَمْرِ إِلَى اللّهِ ، وَالتَّسْلِيمُ لِأَمْرِ اللّهِ» .

.

ص: 167

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از عبداللّه بن مسكان ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«خداى عز و جل رسولان خويش را به مكارم اخلاق تخصيص داده ،پس خويش را آزمايش كنيد . اگر آنها در شما باشد، خدا را ستايش نماييد و بدانيد كه آن به جهت خوبى است كه در شما بوده يا به شما رسيده ، و اگر آنها در شما نباشد، از خدا بخواهيد كه به شما عطا كند و در آنها به سوى او رغبت كنيد» . راوى مى گويد : حضرت بعد از آن ده چيز را ذكر فرمود و آنها : «يقين است و قناعت و صبر و شكر و حلم و خوش خلقى و سخاوت و غيرت (كه عبارت است از : درد تن و ناموس آورى به چيزى كه بد باشد) و شجاعت و مروّت»؛ يعنى مردانگى و جوانمردى . و مى گويد : بعضى ازايشان پاره اى از اين خصلت هاى ده گانه را روايت كرده و راستگويى و اداى امانت را در آنها زياد نموده [اند] .

از او ، از بكر بن صالح ، از جعفر بن محمد هاشمى ، از اسماعيل بن عبّاد روايت است و بكر مى گويد : خود را چنان گمان مى كنم كه آن را شنيدم ، از اسماعيل ، از عبداللّه بن بكير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«ما دوست مى داريم هر كس را كه عاقل و صاحب فهم و دانشمند و درست و بردبار و صاحب نرمى و مدارايى و به غايت صابر و راستگو و _ تمام[جو]يا وفاجو باشد . به درستى كه خداى عز و جل پيغمبران را به مكارم اخلاق تخصيص داده؛ پس هر كه آنها در او باشد، خدا را بر آن حمد كند ، و هر كه آنها در او نباشد، بايد كه به سوى خداى عز و جل زارى نمايد و آنها را از او بخواهد» . راوى مى گويد : عرض كردم : فداى تو گردم! آنها چيست؟ فرمود : «آنها پارسايى است و قناعت و صبر و شكر و حلم و حيا و سخاوت و شجاعت و غيرت و نيك و راستى خبر و اداى امانت» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن حسن بن محبوب ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«خداى عز و جلدين اسلام را از براى شما پسنديده؛ پس مصاحبت با آن را نيكو كنيد به سخاوت و خوش خلقى» (1) .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ فرمود : ...» تا آخر آنچه در باب بعد از باب نسبت اسلام مذكور شد، با اختلافى در سند .

.


1- .. شايد ترجمه بهتر اين باشد : و آن را با سخاوت و خوش خلقى نيك در آميزيد .

ص: 168

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ ، قَالَ :«أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَمَلَ إِسْلَامُهُ وَلَوْ كَانَ مِنْ قَرْنِهِ إِلى قَدَمِهِ خَطَايَا ، لَمْ تَنْقُصْهُ : الصِّدْقُ ، وَالْحَيَاءُ ، وَحُسْنُ الْخُلُقِ ، وَالشُّكْرُ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله :«أَ لَا أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ رِجَالِكُمْ؟» قُلْنَا : بَلى يَا رَسُولَ اللّهِ ، قَالَ : «إِنَّ مِنْ خَيْرِ رِجَالِكُمُ التَّقِيَّ ، النَّقِيَّ ، السَّمْحَ الْكَفَّيْنِ ، النَّقِيَّ الطَّرَفَيْنِ ، الْبَرَّ بِوَالِدَيْهِ ، وَلَا يُلْجِئُ عِيَالَهُ إِلى غَيْرِهِ» .

30 _ بَابُ فَضْلِ الْيَقِينِالْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الْوَلِيدِ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«لَيْسَ شَيْءٌ إِلَا وَلَهُ حَدٌّ». قَالَ : قُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، فَمَا حَدُّ التَّوَكُّلِ؟ قَالَ : «الْيَقِينُ». قُلْتُ : فَمَا حَدُّ الْيَقِينِ؟ قَالَ : «أَلَا تَخَافَ مَعَ اللّهِ شَيْئاً» .

عَنْهُ ، عَنْ مُعَلًّى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ أَبِي وَلَادٍ الْحَنَّاطِ وَ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مِنْ صِحَّةِ يَقِينِ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ أَنْ لَا يُرْضِيَ النَّاسَ بِسَخَطِ اللّهِ ، وَلَا يَلُومَهُمْ عَلى مَا لَمْ يُؤْتِهِ اللّهُ ؛ فَإِنَّ الرِّزْقَ لَا يَسُوقُهُ حِرْصُ حَرِيصٍ ، وَلَا يَرُدُّهُ كَرَاهِيَةُ كَارِهٍ ، وَلَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ فَرَّ مِنْ رِزْقِهِ كَمَا يَفِرُّ مِنَ الْمَوْتِ ، لَأَدْرَكَهُ رِزْقُهُ كَمَا يُدْرِكُهُ الْمَوْتُ». ثُمَّ قَالَ : «إِنَّ اللّهَ بِعَدْلِهِ وَقِسْطِهِ جَعَلَ الرَّوْحَ وَالرَّاحَةَ فِي الْيَقِينِ وَالرِّضَا ، وَجَعَلَ الْهَمَّ وَالْحَزَنَ فِي الشَّكِّ وَالسَّخَطِ» .

.

ص: 169

30 . باب در بيان فضل يقين

حسين بن محمد ، از معلى بن محمد ، از حسن بن على ، از عبداللّه بن سنان ، از مردى ، از بنى هاشم كه ظاهر آن است كه مراد معصوم؛ بلكه به خصوص حضرت صادق عليه السلام باشد ، روايت كرده است كه فرمود :«چهار چيز است كه هر كه آنها در او باشد، اسلامش كامل و تمام است ، و اگر از فرق سر تا قدمش گناهان باشد، او را نقصان نرساند يا اسلامِ او را ناتمام نگرداند . و آنها : راستگويى و حيا و خوش خلقى و شكر است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و على بن ابراهيم ، از پدرش و هر دو ، از ابن محبوب ، از ابن رئاب ، از ابوحمزه ، از جابر بن عبداللّه كه گفت : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود :«آيا نمى خواهيد كه شما را خبر دهم به بهترين مردمان شما؟» عرض كرديم : يا رسول اللّه ! بلى ، مى خواهيم . فرمود : «به درستى كه از جمله بهترين مردان شما پرهيزگارى است پاك كه كف هايش بخشاينده و هر دو طرفش پاك باشد (1) ، و با پدر و مادر خويش نيكوكار باشد ، و عيال خود را وا نگذارد و ايشان را ناچار نسازد كه به غير او پناه برند» .

30 . باب در بيان فضل يقينحسين بن محمد ، از معلىّ بن محمد ، از حسن بن على وشّاء ، از مشىّ بن وليد ، از ابوبصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چيزى نيست ، مگر آنكه آن را حدّى و اندازه اى هست» . راوى مى گويد : عرض كردم : فداى تو گردم! پس حدّ توكّل چيست؟ فرمود : «يقين» . عرض كردم : حدّ يقين چيست؟ فرمود : «حدّش آن است كه با [وجود] خدا از چيزى نترسى» .

از او ، از معلّى ، از حسن بن على وشّاء ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از ابوولاّد حنّاط و عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق روايت است كه فرمود :«از درستى يقينِ مرد مسلمان آن است كه مردمان را خوشنود نكند به خشم خدا؛ يعنى در رضاجويى ايشان كارى نكند كه خدا را به غضب آورد ، و ايشان را ملامت نكند بر آنچه خدا به او نداده؛ چرا كه ، حرص حريص روزى را نمى راند كه به او برساند ، و ناخوش داشتن آنكه ناخوش دارد ، آن را باز نمى گرداند . و اگر يكى از شما از روزى خويش بگريزد ، چنان چه از مرگ مى گريزد ، هر آينه روزيش او را دريابد و به او رسد ، چنان چه مرگ او را دريابد» . بعد از آن فرمود : «به درستى كه خدا به نهايت عدل خويش ، روز خوش و خوشى را در يقين و رضا قرار داده ، و غم و اندوه را در ناخشنودى و شكّ مقرّر فرموده است» .

.


1- .. و مراد از طرفان ، دو فرج است يا فرج و زبان يا دهان . و پاكى آنها آن است كه به حرامى آلوده نشوند . (مترجم)

ص: 170

ابْنُ مَحْبُوبٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ ، قَالَ :سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ الْعَمَلَ الدَّائِمَ الْقَلِيلَ عَلَى الْيَقِينِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللّهِ مِنَ الْعَمَلِ الْكَثِيرِ عَلى غَيْرِ يَقِينٍ» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنْ زُرَارَةَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ عَلَى الْمِنْبَرِ : لَا يَجِدُ أَحَدُكُمْ طَعْمَ الْاءِيمَانِ حَتّى يَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ ، وَمَا أَخْطَأَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام قَالَ :«أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ جَلَسَ إِلى حَائِطٍ مَائِلٍ يَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ : لَا تَقْعُدْ تَحْتَ هذَا الْحَائِطِ ، فَإِنَّهُ مُعْوِرٌ ، فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ : حَرَسَ امْرَأً أَجَلُهُ ، فَلَمَّا قَامَ سَقَطَ الْحَائِطُ» . قَالَ : «وَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام مِمَّا يَفْعَلُ هذَا وَأَشْبَاهَهُ ، وَهذَا الْيَقِينُ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ أَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِى الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما» فَقَالَ :«أَمَا إِنَّهُ مَا كَانَ ذَهَباً وَلَا فِضَّةً ، وَإِنَّمَا كَانَ أَرْبَعَ كَلِمَاتٍ : لَا إِلهَ إِلَا أَنَا ؛ مَنْ أَيْقَنَ بِالْمَوْتِ لَمْ يَضْحَكْ سِنُّهُ ، وَمَنْ أَيْقَنَ بِالْحِسَابِ لَمْ يَفْرَحْ قَلْبُهُ ، وَمَنْ أَيْقَنَ بِالْقَدَرِ لَمْ يَخْشَ إِلَا اللّهَ» .

.

ص: 171

ابن محبوب ، از هشام بن سالم روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه عمل هميشه اى كه پيوسته آن را به جا آورد و كم باشد و با يقين باشد ، بهتر است در نزد خدا از عمل بسيارى كه از روى يقين نباشد» .

حسين بن محمد ، از معلىّ بن محمد ، از وشّاء ، از ابان ، از زراره ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام بر بالاى منبر فرمود : كسى مزه ايمان را نمى يابد ، تا آنكه بداند كه آنچه به او رسيده، چنان نبود كه از او درگذرد ، و آنچه از او درگذشته، چنان نبود كه به او برسد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از زيد شحّام ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه :«اميرالمؤمنين عليه السلام در نزد ديوارى نشست كه ميل كرده بود ، و در ميان مردم حكم مى فرمود . بعضى ازايشان عرض كرد : در زير اين ديوار منشين؛ چرا كه ، آن رخنه برداشته و شايد كه خراب شود . اميرالمؤمنين _ صلوات اللّه عليه _ فرمود كه : اجل مَرد و مدّتى كه از براى حياتش مقدّر و مقرّر شده ، او را پاسبانى مى كند و نگاه مى دارد. و چون برخاست ، آن ديوار فرود آمد». و حضرت [صادق] فرمود كه : «اميرالمؤمنين چنان بود كه مكرّر اين و امثال اين را مى كرد و يقين ، اين است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از صفوان جمّال كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل :«وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنَ يَتيمَينَ فِىْ الْمَدينَةِ وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما»؛ يعنى : «و امّا ديوار ، پس بود از براى دو پسرِ بى پدر كه در شهر انطاكيه مى باشند، و بود در زير آن ديوار ، گنجى از براى آنها» . حضرت فرمود كه : «بدان و آگاه باش كه آن گنج ، طلا و نقره نبود . جز اين نيست كه آن گنج، چهار سخن بود و آنها اين است كه : خدايى نيست مگر من . هر كه يقين به مرگ داشته باشد ، دندانش نمى خندد (1) ، و هر كه يقين به حساب روز قيامت داشته باشد ، دلش شاد نمى گردد ، و هر كه يقين به قدر و قضاى خدا داشته باشد ، از غير خدا نمى ترسد» .

.


1- .يعنى آن قدر شديد نمى خندد كه دندانهايش پيدا شود ، بلكه به لبخند بسنده مى كند .

ص: 172

عَنْهُ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ : لَا يَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الْاءِيمَانِ حَتّى يَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ ، وَأَنَّ مَا أَخْطَأَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ ، وَأَنَّ الضَّارَّ النَّافِعَ هُوَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ قَيْسٍ الْهَمْدَانِيِّ ، قَالَ : نَظَرْتُ يَوْماً فِي الْحَرْبِ إِلى رَجُلٍ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ ، فَحَرَّكْتُ فَرَسِي ، فَإِذَا هُوَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام ، فَقُلْتُ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ، فِي مِثْلِ هذَا الْمَوْضِعِ؟ فَقَالَ :«نَعَمْ ، يَا سَعِيدَ بْنَ قَيْسٍ ، إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ إِلَا وَلَهُ مِنَ اللّهِ _ عَزَّوَجَلَّ _ حَافِظٌ وَوَاقِيَةٌ ، مَعَهُ مَلَكَانِ يَحْفَظَانِهِ مِنْ أَنْ يَسْقُطَ مِنْ رَأْسِ جَبَلٍ ، أَوْ يَقَعَ فِي بِئْرٍ ، فَإِذَا نَزَلَ الْقَضَاءُ خَلَّيَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ كُلِّ شَيْءٍ» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام يَقُولُ :«كَانَ فِي الْكَنْزِ الَّذِي قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ كانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما» كَانَ فِيهِ : بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ، عَجِبْتُ لِمَنْ أَيْقَنَ بِالْمَوْتِ كَيْفَ يَفْرَحُ ، وَعَجِبْتُ لِمَنْ أَيْقَنَ بِالْقَدَرِ كَيْفَ يَحْزَنُ ،عَجِبْتُ لِمَنْ رَأَى الدُّنْيَا وَتَقَلُّبَهَا بِأَهْلِهَا كَيْفَ يَرْكَنُ إِلَيْهَا ، وَيَنْبَغِي لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللّهِ أَنْ لَا يَتَّهِمَ اللّهَ فِي قَضَائِهِ ، وَلَا يَسْتَبْطِئَهُ فِي رِزْقِهِ». فَقُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، أُرِيدُ أَنْ أَكْتُبَهُ ، قَالَ : فَضَرَبَ وَاللّهِ يَدَهُ إِلَى الدَّوَاةِ لِيَضَعَهَا بَيْنَ يَدَيَّ ، فَتَنَاوَلْتُ يَدَهُ ، فَقَبَّلْتُهَا ، وَأَخَذْتُ الدَّوَاةَ ، فَكَتَبْتُهُ .

.

ص: 173

از او ، از على بن حكم ، از صفوان جمّال ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمود كه : هيچ بنده اى مزه ايمان را نمى يابد، تا آنكه بداند كه آن چه به او رسيده ، چنان نبود كه از او درگذرد ، و آن چه از او درگذشته ، چنان نبود كه به او برسد ، و تا آن كه بداند كه ضرر رساننده و نفع بخشنده ، خداى عز و جل است و غير از او قدرت بر نفع و ضرر ندارد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از وشّاء ، از عبداللّه بن سنان ، از ابوحمزه ، از سعيد بن قيس همدانى روايت كرده است كه گفت : روزى در هنگام جنگ ، نظر كردم به سوى مردى كه دو جامه _ يعنى پيراهن و زيرجامه _ پوشيده بود و غير از آن در بَرَش چيزى نبود . اسب خويش را پيش راندم . ناگاه ديدم كه اميرالمؤمنين عليه السلام است . عرض كردم كه : يا اميرالمؤمنين! در مثل اين موضع (چنين جايى كه اين قدر دشمن جمع شده اند و همه قصد تو دارند) ، با چنين لباسى مى ايستى؟ فرمود :«آرى ، اى سعيد بن قيس! به درستى كه هيچ بنده اى نيست ، مگر آنكه او را از جانب خداى عز و جل حافظ و نگهبانى هست ، و كسى هست كه او را نگاه مى دارد ، و با او دو فرشته اند كه او را محافظت مى كنند ، از آنكه از سر كوهى بيفتد يا در چاهى واقع شود ، و البته در هنگامى كه قضاى خدا فرود آيد و اجلش برسد ، در ميان او چيزى مانع نشوند؛ بلكه او را به هر بلايى واگذارند» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از على بن اسباط روايت كرده است كه گفت : شنيدم از ابوالحسن ، حضرت امام رضا عليه السلام ، كه مى فرمود :«در آن گنجى كه خداى عز و جلفرموده است كه : «وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما» (1) اين فقرات بود : بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ. تعجّب است از براى كسى كه يقين به مرگ دارد ، چگونه شاد مى شود؟! و تعجّب است از براى كسى كه يقين به قضا و قدر دارد ، چگونه اندوه مى خورد؟! و تعجّب است از براى كسى كه دنيا و اختلاف آن را با اهل خويش مى بيند ، و مى بيند كه هر دم ايشان را به روزى مى نشاند ، چگونه به آن ميل مى كند؟! و سزاوار است كسى را كه از جانب خدا دانسته و فهميده باشد (2) كه خدا را در آن چه مقدّر نموده و حكم به امضاى آن فرمود ، متّهم نسازد و آن جناب را در روزى دادن خويش كاهل نشمارد» ، (و چنان گمان نكند كه دير كرده[است]) . به آن حضرت عرض كردم كه : فداى تو گردم! مى خواهم كه اين را بنويسم . راوى مى گويد : به خدا سوگند كه حضرت ، دست خويش را به دوات زد تا آن را در پيش روى من گذارد ، و من دست مباركش را گرفتم و آن را بوسه دادم و دوات را فرا گرفتم و اين را نوشتم .

.


1- .كهف، 82.
2- .يعنى معرفت خويش را از خدا گرفته و به بصيرت رسيده است .

ص: 174

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ الْعَرْزَمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ قَنْبَرٌ غُلَامُ عَلِيٍّ يُحِبُّ عَلِيّاً عليه السلام حُبّاً شَدِيداً ، فَإِذَا خَرَجَ عَلِيٌّ عليه السلام خَرَجَ عَلى أَثَرِهِ بِالسَّيْفِ ، فَرَآهُ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، فَقَالَ : يَا قَنْبَرُ ، مَا لَكَ؟ فَقَالَ : جِئْتُ لِأَمْشِيَ خَلْفَكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ، قَالَ : وَيْحَكَ ، أَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاءِ تَحْرُسُنِي ، أَوْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ؟ فَقَالَ : لَا ، بَلْ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ ، فَقَالَ : إِنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ لَا يَسْتَطِيعُونَ لِي شَيْئاً إِلَا بِإِذْنِ اللّهِ مِنَ السَّمَاءِ ، فَارْجِعْ ، فَرَجَعَ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، قَالَ : قِيلَ لِلرِّضَا عليه السلام : إِنَّكَ تَتَكَلَّمُ بِهذَا الْكَلَامِ وَالسَّيْفُ يَقْطُرُ دَماً . فَقَالَ:«إِنَّ لِلّهِ وَادِياً مِنْ ذَهَبٍ حَمَاهُ بِأَضْعَفِ خَلْقِهِ النَّمْلِ، فَلَوْ رَامَهُ الْبَخَاتِيُّ لَمْ تَصِلْ إِلَيْهِ» .

31 _ بَابُ الرِّضَا بِالْقَضَاءِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ بَعْضِ أَشْيَاخِ بَنِي النَّجَاشِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«رَأْسُ طَاعَةِ اللّهِ الصَّبْرُ وَالرِّضَا عَنِ اللّهِ فِيمَا أَحَبَّ الْعَبْدُ أَوْ كَرِهَ ، وَلَا يَرْضى عَبْدٌ عَنِ اللّهِ فِيمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ إِلَا كَانَ خَيْراً لَهُ فِيمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ» .

.

ص: 175

31 . باب در بيان رضا و خشنودى به قضاى خدا

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از عبدالرحمان عرزمى ، از پدرش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«قنبر ، غلام على ، على عليه السلام را دوست مى داشت ؛ دوستى سختى . و هرگاه على عليه السلام بيرون مى رفت ، شمشير برمى داشت و از پى آن حضرت بيرون مى آمد؛ پس در شبى از شب ها ، حضرت ، او را ديد . فرمود كه : «اى قنبر! تو را چه مى شود؟ و چه كار دارى كه بيرون آمده اى؟ عرض كرد : آمده ام كه در پشت سرت راه روم _ يا اميرالمؤمنين _ كه مبادا به تو آسيبى برسد . فرمود : رحمت بر تو! آيا مرا از اهل آسمان حراست مى كنى يا از اهل زمين؟ عرض كرد : نه . بلكه مى خواهم تو را حراست كنم از اهل زمين . فرمود كه : اهل زمين نمى توانند به من ضررى برسانند ، مگر به رخصت خدا ، كه از آسمان آمده باشد . برگرد. پس قنبر برگشت» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از آنكه او را ذكر كرده ، روايت كرده است كه گفت : به حضرت امام رضا عليه السلام عرض شد كه : تو به اين سخن _ يعنى امر امامت _ تكلّم مى كنى ، با آنكه از شمشير بنى عبّاس خون مى چكد؟ فرمود كه :«خدا را رودخانه اى است از طلا كه آن را به ضعيف ترين خلق خويش كه مورچه است ، حمايت فرموده و نگاهدارى نموده ، كه اگر شتران نر قوى آن را قصد كنند ، به آن نمى رسند» .

31 . باب در بيان رضا و خشنودى به قضاى خداعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از جميل بن صالح ، از بعضى از پيران پسران نجاشى (1) ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«سرِ طاعت خدا ، صبر است ، و راضى بودن از خدا ، در آن چه بنده آن را دوست دارد ، يا ناخوش داشته باشد . و هيچ بنده اى از خدا راضى نشود ، در آن چه دوست يا ناخوش داشته باشد ، مگر آنكه از برايش بهتر باشد ، در آن چه دوست يا دشمن دارد» .

.


1- .يعنى يكى از آموزگاران فرزندان نجاشى .

ص: 176

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ لَيْثٍ الْمُرَادِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ:«إِنَّ أَعْلَمَ النَّاسِ بِاللّهِ أَرْضَاهُمْ بِقَضَاءِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ».

عَنْهُ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي الْبِلَادِ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام ، قَالَ :«الصَّبْرُ وَالرِّضَا عَنِ اللّهِ رَأْسُ طَاعَةِ اللّهِ ، وَمَنْ صَبَرَ وَرَضِيَ عَنِ اللّهِ فِيمَا قَضى عَلَيْهِ فِيمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ ، لَمْ يَقْضِ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَهُ فِيمَا أَحَبَّ أَوْ كَرِهَ إِلَا مَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ عِبَاداً لَا يَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِينِهِمْ إِلَا بِالْغِنى وَالسَّعَةِ وَالصِّحَّةِ فِي الْبَدَنِ ، فَأَبْلُوهُمْ بِالْغِنى وَالسَّعَةِ وَصِحَّةِ الْبَدَنِ ، فَيُصْلِحُ عَلَيْهِمْ أَمْرَ دِينِهِمْ . وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَعِبَاداً لَا يَصْلُحُ لَهُمْ أَمْرُ دِينِهِمْ إِلَا بِالْفَاقَةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالسُّقْمِ فِي أَبْدَانِهِمْ ، فَأَبْلُوهُمْ بِالْفَاقَةِ وَالْمَسْكَنَةِ وَالسُّقْمِ ، فَيُصْلِحُ عَلَيْهِمْ أَمْرَ دِينِهِمْ ، وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا يَصْلُحُ عَلَيْهِ أَمْرُ دِينِ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ . وَ إِنَّ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ يَجْتَهِدُ فِي عِبَادَتِي ، فَيَقُومُ مِنْ رُقَادِهِ وَلَذِيذِ وِسَادِهِ ، فَيَتَهَجَّدُ لِيَ اللَّيَالِيَ ، فَيُتْعِبُ نَفْسَهُ فِي عِبَادَتِي ، فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّيْلَةَ وَاللَّيْلَتَيْنِ ؛ نَظَراً مِنِّي لَهُ ، وَإِبْقَاءً عَلَيْهِ ، فَيَنَامُ حَتّى يُصْبِحَ ، فَيَقُومُ وَهُوَ مَاقِتٌ لِنَفْسِهِ ، زَارِئٌ عَلَيْهَا ، وَلَوْ أُخَلِّي بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا يُرِيدُ مِنْ عِبَادَتِي لَدَخَلَهُ الْعُجْبُ مِنْ ذلِكَ ، فَيُصَيِّرُهُ الْعُجْبُ إِلَى الْفِتْنَةِ بِأَعْمَالِهِ ، فَيَأْتِيهِ مِنْ ذلِكَ مَا فِيهِ هَلَاكُهُ ؛ لِعُجْبِهِ بِأَعْمَالِهِ ، وَرِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ ، حَتّى يَظُنَّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ الْعَابِدِينَ ، وَجَازَ فِي عِبَادَتِهِ حَدَّ التَّقْصِيرِ ، فَيَتَبَاعَدُ مِنِّي عِنْدَ ذلِكَ وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ ، فَلَا يَتَّكِلِ الْعَامِلُونَ عَلى أَعْمَالِهِمُ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا لِثَوَابِي ؛ فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا وَأَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَفْنَوْا أَعْمَارَهُمْ فِي عِبَادَتِي كَانُوا مُقَصِّرِينَ ، غَيْرَ بَالِغِينَ فِي عِبَادَتِهِمْ كُنْهَ عِبَادَتِي فِيمَا يَطْلُبُونَ عِنْدِي مِنْ كَرَامَتِي وَالنَّعِيمِ فِي جَنَّاتِي وَرَفِيعِ دَرَجَاتِيَ الْعُلى فِي جِوَارِي ، وَلكِنْ فَبِرَحْمَتِي فَلْيَثِقُوا ، وَبِفَضْلِي فَلْيَفْرَحُوا ، وَإِلى حُسْنِ الظَّنِّ بِي فَلْيَطْمَئِنُّوا ؛ فَإِنَّ رَحْمَتِي عِنْدَ ذلِكَ تَدَارَكُهُمْ ، وَمَنِّي يُبَلِّغُهُمْ رِضْوَانِي ، وَمَغْفِرَتِي تُلْبِسُهُمْ عَفْوِي ؛ فَإِنِّي أَنَا اللّهُ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ ، وَ بِذلِكَ تَسَمَّيْتُ» .

.

ص: 177

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از عبداللّه بن مسكان ، از ليث مرادى ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه داناترين مردمان به خدا (و آنكه خدا را بيشتر مى شناسد) ، راضى تر ايشان است به قضاى خداى عزّ و جلّ» .

از او ، از يحيى بن ابراهيم بن ابى البلاد ، از عاصم بن حميد ، از ابوحمزه ثمالى ، از حضرت على بن الحسين _ عليهماالسّلام _ روايت است كه فرمود :«صبر و خشنود بودن از خدا ، سرِ طاعت خدا است . و هر كه صبر كند و از خدا راضى باشد ، در آن چه بر او حكم فرموده ، در آن چه دوست دارد يا ناخوش دارد ، خداى عز و جل از برايش مقدّر نفرمايد ، در آن چه دوست دارد يا ناخوش ، مگر آن چه را كه از براى او بهتر است» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از داود رقّى ، از ابوعبيده حذّاء ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى عز و جل فرمود : به درستى كه از جمله بندگان مؤمن من ، بندگانى چندند كه امر دين ايشان ، از براى ايشان ، به صلاح نمى آيد و درست نمى شود ، مگر به بى نيازى و وسعت و توانگرى و صحّت در بدن؛ پس ايشان را به بى نيازى و توانگرى و تندرستى آزمايش مى كنم ، و امر دين ايشان با آن درست مى شود . و به درستى كه از جمله بندگان مؤمن ، بندگانى چند هستند كه امر دين ايشان، از براى ايشان ، به صلاح نمى آيد ، مگر به حاجتمندى و درويشى و بيمارى در بدن هاى ايشان؛ پس ايشان را به حاجتمندى و درويشى و بيمارى امتحان مى كنم ، و امر دين ايشان با آن درست مى شود . و من داناترم به آن چه امر دين بندگان مؤمن با آن درست مى شود . و به درستى كه از جمله بندگان مؤمن من ، كسى هست كه در عبادت من بسيار سعى و كوشش مى كند ، و از خواب خوش و بالش لذيذ خويش برمى خيزد ، و از براى من در همه شب ها كوشش مى نمايد _ و بنابر بعضى از نسخ كافى شب خيزى مى نمايد _ ، و نفس خود را در عبادت من به رنج مى افكند ، پس در يك شب و دو شب پينَكى (1) را بر او مسلّط مى گردانم ، به جهت التفاتى از من براى او ، و رعايت و مرحمت بر او ، و مى خوابد تا صبح كند؛ پس برمى خيزد ، و حال آن كه او نفس خويش را دشمن مى دارد و بر آن عتاب مى كند و آن را به شمار نمى آورد . و اگر او را وا گذارم در ميان او و آن چه مى خواهد از عبادت من ، هر آينه عُجب در او داخل شود ، به جهت آن؛ پس همان عُجب ، او را بكشاند به سوى اينكه به اعمال خود فريفته شود ، و از اين راه بيايد او را آن چه هلاكش در آن باشد؛ به جهت عجبى كه به اعمال خويش به هم مى رساند . و از خود راضى مى شود ، به مرتبه اى كه گمان مى كند كه بر همه عبادت كنندگان من فائق آمده ، و در عبادت من ، از حدّ تقصير گذشته و در آن كوتاهى نكرده؛ پس در نزد اين گمان ، بسيار از من دور مى شود ، با آنكه او گمان دارد كه به سوى من تقرّب مى جويد و به من نزديك مى شود؛ پس بايد كه عمل كنندگان ، بر عمل هاى خود كه آنها را براى ثواب من به جا مى آورند ، اعتماد نداشته باشند ؛ چرا كه ايشان اگر منتهاى سعى را به عمل آورند ، و خويشتن را در مدّت عمر خويش در عبادت من به رنج و تعب اندازند ، مقصّر باشند . و در عبادتى كه كرده اند ، به كنه و پايان عبادت من نرسند ، در[برابر ]آن چه در نزد من طلب مى كنند ، از نوازش من و ناز و نعمتى كه در بهشت هاى من است ، و بلندترين درجات بلند در همسايگى من ؛ وليكن به رحمت و مهربانى من وثوق و اعتماد داشته باشند، و به فضل من شاد شوند، و به حسن ظنّ و گمان نيك به من داشتن ، آرام گيرند؛ زيرا كه رحمت من در نزد اين اعتقاد ، ايشان را دريابد ، و رضاى من ، ايشان را به من رساند ، و آمرزش من ، ايشان را لباس عفو من بپوشاند؛ پس به درستى كه منم خداى بسيار بخشاينده مهربان ، و به اين نام ، خود را ناميده ام» .

.


1- .يعنى چرت و خواب سبك .

ص: 178

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام ، قَالَ :«يَنْبَغِي لِمَنْ عَقَلَ عَنِ اللّهِ أَنْ لَا يَسْتَبْطِئَهُ فِي رِزْقِهِ ، وَلَا يَتَّهِمَهُ فِي قَضَائِهِ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ نُهَيْكٍ بَيَّاعِ الْهَرَوِيِّ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : عَبْدِيَ الْمُؤْمِنَ لَا أَصْرِفُهُ فِي شَيْءٍ إِلَا جَعَلْتُهُ خَيْراً لَهُ ؛ فَلْيَرْضَ بِقَضَائِي ، وَلْيَصْبِرْ عَلى بَلَائِي ، وَلْيَشْكُرْ نَعْمَائِي ؛ أَكْتُبْهُ _ يَا مُحَمَّدُ _ مِنَ الصِّدِّيقِينَ عِنْدِي» .

.

ص: 179

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از صفوان جمّال ، از امام موسى كاظم عليه السلام كه فرمود :«سزاوار است كسى را ، كه از جانب خدا دانسته و فهميده باشد ، كه خدا را در باب روزى دادن خويش كاهل نشمارد ، و او را در آن چه قضا فرموده ، متّهم نسازد» .

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از محمد بن اسماعيل ، از على بن نعمان از عَمرو بن نهيك هروى فروش (1) روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«خداى عز و جل فرموده كه : بنده مؤمنِ خود را در چيزى از حادثات و گردش روزگار نگردانم ، مگر اينكه آن را از برايش خير و خوبى گردانم؛ پس بايد كه به قضاى من راضى باشد ، و بر بلاى من صبر كند ، و نعمت هاى مرا شكر گويد ، تا او را با محمد ، در نزد خود از جمله صدّيقان بنويسم» .

.


1- .يعنى فروشنده لباس هايى كه در هرات توليد مى شد .

ص: 180

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ فَرْقَدٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام قَالَ :«إِنَّ فِيمَا أَوْحَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ إِلى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ عليه السلام : يَا مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ ، مَا خَلَقْتُ خَلْقاً أَحَبَّ إِلَيَّ مِنْ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ ؛ فَإِنِّي إِنَّمَا أَبْتَلِيهِ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ ، وَأُعَافِيهِ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ ، وَأَزْوِي عَنْهُ مَا هُوَ شَرٌّ لَهُ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ ، وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا يَصْلُحُ عَلَيْهِ عَبْدِي ، فَلْيَصْبِرْ عَلى بَلَائِي ، وَلْيَشْكُرْ نَعْمَائِي ، وَلْيَرْضَ بِقَضَائِي ؛ أَكْتُبْهُ فِي الصِّدِّيقِينَ عِنْدِي إِذَا عَمِلَ بِرِضَائِي ، وَأَطَاعَ أَمْرِي» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيى ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«عَجِبْتُ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ ؛ لَا يَقْضِي اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَهُ قَضَاءً إِلَا كَانَ خَيْراً لَهُ ؛ وَ إِنْ قُرِّضَ بِالْمَقَارِيضِ كَانَ خَيْراً لَهُ ، وَإِنْ مَلَكَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا كَانَ خَيْراً لَهُ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيِّ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«أَحَقُّ خَلْقِ اللّهِ أَنْ يُسَلِّمَ لِمَا قَضَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مَنْ عَرَفَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ ؛ وَمَنْ رَضِيَ بِالْقَضَاءِ ، أَتى عَلَيْهِ الْقَضَاءُ ، وَعَظَّمَ اللّهُ أَجْرَهُ ؛ وَمَنْ سَخِطَ الْقَضَاءَ ، مَضى عَلَيْهِ الْقَضَاءُ ، وَأَحْبَطَ اللّهُ أَجْرَهُ» .

.

ص: 181

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از مالك بن عطيّه ، از داود بن فرقد ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه :«در ميان آن چه خداى عز و جل به سوى موسى بن عمران وحى فرمود ، اين بود كه : اى موسى! پسر عمران! هيچ آفريده اى را نيافريدم ، كه دوست تر باشد به سوى من ، از بنده مؤمن من . و به درستى كه من او را مبتلى مى گردانم ، به جهت آن چه از برايش بهتر است ، و از او دور مى گردانم ، به جهت آن چه از برايش بهتر است . و من داناترم به آن چه بنده من با آن به صلاح مى آيد؛ پس بايد كه بر بلاى من صبر كند ، و نعمت هاى مرا شكر نمايد ، و به قضاى من راضى باشد ، تا او را در زمره صدّيقان بنويسم در نزد خويش ، هرگاه به رضاى من عمل كند و امر مرا فرمان برد» .

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از صفوان بن يحيى ، از فضيل بن عثمان ، از ابن ابى يعفور ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«تعجّب دارم از براى مرد مسلمان ، كه خداى عز و جل چيزى را از برايش مقدّر نمى فرمايد ، مگر آن چه خير باشد از براى او . اگر به مقراض ها چيده شود (= گوشت بدنش را به مقراض بچينند)، از برايش خير باشد ، و اگر مشرق ها و مغرب هاى زمين را (كه مراد تمام دنيا است) مالك شود ، از برايش خير خواهد بود» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن سنان ، از صالح بن عقبه ، از عبداللّه بن محمد جعفى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«سزاوارترين خلق خدا، به آن كه تسليم شود از براى آن چه خداى عز و جل مقدّر فرموده و حكم به امضاى آن نموده ، كسى است كه خداى عز و جل را شناخته باشد . و هر كه به قضاى خدا راضى باشد ، قضا بر او جارى شود و خدا مزد او را بزرگ گرداند . و هر كه از قضا ناخشنود باشد ، قضا بر او جارى مى شود و خدا مزد او را فرو مى برد» .

.

ص: 182

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْمِنْقَرِيِّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ هَاشِمِ بْنِ الْبَرِيدِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا :«الزُّهْدُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ ؛ أَعْلى دَرَجَةِ الزُّهْدِ أَدْنى دَرَجَةِ الْوَرَعِ ، وَأَعْلى دَرَجَةِ الْوَرَعِ أَدْنى دَرَجَةِ الْيَقِينِ ، وَأَعْلى دَرَجَةِ الْيَقِينِ أَدْنى دَرَجَةِ الرِّضَا» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«لَقِيَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ عليهماالسلامعَبْدَ اللّهِ بْنَ جَعْفَرٍ ، فَقَالَ : يَا عَبْدَ اللّهِ ، كَيْفَ يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً وَهُوَ يَسْخَطُ قِسْمَهُ ، وَيُحَقِّرُ مَنْزِلَتَهُ ، وَالْحَاكِمُ عَلَيْهِ اللّهُ؟ وَأَنَا الضَّامِنُ لِمَنْ لَمْ يَهْجُسْ فِي قَلْبِهِ إِلَا الرِّضَا أَنْ يَدْعُوَ اللّهَ ، فَيُسْتَجَابَ لَهُ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : بِأَيِّ شَيْءٍ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِأَنَّهُ مُؤْمِنٌ؟ قَالَ :«بِالتَّسْلِيمِ لِلّهِ ، وَالرِّضَا فِيمَا وَرَدَ عَلَيْهِ مِنْ سُرُورٍ أَوْ سَخَطٍ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقُولُ لِشَيْءٍ قَدْ مَضى : لَوْ كَانَ غَيْرُهُ» .

32 _ بَابُ التَّفْوِيضِ إِلَى اللّهِ وَالتَّوَكُّلِ عَلَيْهِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ مُفَضَّلٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«أَوْحَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ إِلى دَاوُدَ عليه السلام : مَا اعْتَصَمَ بِي عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي دُونَ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِي عَرَفْتُ ذلِكَ مِنْ نِيَّتِهِ ، ثُمَّ تَكِيدُهُ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ ، إِلَا جَعَلْتُ لَهُ الْمَخْرَجَ مِنْ بَيْنِهِنَّ ؛ وَمَا اعْتَصَمَ عَبْدٌ مِنْ عِبَادِي بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِي عَرَفْتُ ذلِكَ مِنْ نِيَّتِهِ ، إِلَا قَطَعْتُ أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ مِنْ يَدَيْهِ ، وَأَسَخْتُ الْأَرْضَ مِنْ تَحْتِهِ ، وَلَمْ أُبَالِ بِأَيِّ وَادٍ هَلَكَ» .

.

ص: 183

32 . باب در بيان تفويض و وا گذاشتن امر به سوى خدا و توكّل بر او

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از قاسم بن محمد ، از منقرى ، از على بن هاشم بن بريد ، از پدرش روايت كرده است كه گفت : حضرت على بن الحسين _ عليهماالسّلام _ فرمود كه :«زهد و بى رغبتى در دنيا ده جزء است . و درجه بلندتر زهد ، پست ترين درجه پارسايى است ، و درجه بلندتر پارسايى ، پست ترين درجه يقين است ، و درجه بلندتر يقين ، پست ترين درجه رضا و خوشنودى به قضاى خداى تعالى است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن على ، از على بن اسباط ، از آنكه او را ذكر كرده اند ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«حضرت حسن بن على _ عليهماالسّلام _ عبداللّه بن جعفر را ملاقات نمود ، و فرمود كه : اى عبداللّه ! چگونه آن كه اظهار ايمان مى كند مؤمن باشد ، و حال آنكه از قسمت خويش خشنود نباشد ، و مرتبه خويش را حقير شمارد ، و حاكم بر او خدا است ، (و غير را مدخليّتى نيست)؟! و من ضامنم از براى كسى كه غير از رضا در دلش درنيايد ، آنكه خدا را بخواند و دعا كند ، و براى او مستجاب شود» (كه آن چه از آن جناب طلب كند ، اجابت فرمايد) .

از او ، از پدرش ، از ابن سنان ، از آن كه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : به چه چيز ايمان كسى كه اظهار ايمان مى كند دانسته مى شود ، و معلوم مى گردد كه مؤمن ظاهرى ، در حقيقت و نفس الأمر ، مؤمن است؟ فرمود :«به تسليم كردن و گردن نهادن از براى خدا ، و راضى بودن در آن چه بر او وارد شود از شادى و خشم»؛ يعنى آن چه باعث آن باشد .

از او ، از پدرش ، از ابن سنان ، از حسين بن مختار ، از عبداللّه بن ابى يعفور ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله هرگز براى چيزى كه گذشته بود ، نمى فرمود كه : كاش غير آن مى بود» .

32 . باب در بيان تفويض و وا گذاشتن امر به سوى خدا و توكّل بر او (1)محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از مفضّل ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«خداى عز و جل به سوى داود وحى فرمود كه : هرگز هيچ بنده اى از بندگان من به من چنگ در نزده ، بى آنكه به يكى از آفريدگان من اعتماد داشته باشد ، و اين امر را از نيّت او شناخته باشم ، بعد از آن، آسمان ها و زمين و هر كه در آنها مى باشد ، با او مكر و حيله كنند ، مگر آن كه جاى بيرون شدن از ميان آنها و خلاصى از مكر ايشان ، از برايش قرار مى دهم . و هرگز هيچ بنده اى از بندگان من ، به يكى از آفريدگان من چنگ در نزده ، كه اين امر را از نيّت او شناخته باشم ، مگر آنكه راه هايى كه باعث حصول مطلوب او باشد ، خواه در آسمان ها باشد و خواه در زمين ، از دست هاى او قطع مى كنم ، و آن اسباب را مى بُرم ، و زمين را از زير پايش فرو مى برم، و به هر وادى و رودخانه اى كه درافتد ، باك ندارم» .

.


1- .و توكّل بر خدا ، اعتماد كردن بر او است و امر خود را به او وا گذاشتن ، با اعتراف به عجز خويش و ساير خلايق در تمام امور ، از جلب منافع و دفع مضارّ . (مترجم)

ص: 184

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ أَبِي حَفْصٍ الْأَعْشى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا ، قَالَ :«خَرَجْتُ حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلى هذَا الْحَائِطِ ، فَاتَّكَأْتُ عَلَيْهِ ، فَإِذَا رَجُلٌ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ أَبْيَضَانِ ، يَنْظُرُ فِي تُجَاهِ وَجْهِي ، ثُمَّ قَالَ : يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ ، مَا لِي أَرَاكَ كَئِيباً حَزِيناً؟ أَ عَلَى الدُّنْيَا؟ فَرِزْقُ اللّهِ حَاضِرٌ لِلْبَرِّ وَالْفَاجِرِ. قُلْتُ : مَا عَلى هذَا أَحْزَنُ ، وَإِنَّهُ لَكَمَا تَقُولُ . قَالَ : فَعَلَى الْاخِرَةِ؟ فَوَعْدٌ صَادِقٌ يَحْكُمُ فِيهِ مَلِكٌ قَاهِرٌ _ أَوْ قَالَ : قَادِرٌ _ قُلْتُ : مَا عَلى هذَا أَحْزَنُ ، وَإِنَّهُ لَكَمَا تَقُولُ . فَقَالَ : مِمَّ حُزْنُكَ؟ قُلْتُ : مِمَّا نَتَخَوَّفُ مِنْ فِتْنَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَمَا فِيهِ النَّاسُ» . قَالَ : «فَضَحِكَ ، ثُمَّ قَالَ : يَا عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ ، هَلْ رَأَيْتَ أَحَداً دَعَا اللّهَ فَلَمْ يُجِبْهُ؟ قُلْتُ : لَا . قَالَ : فَهَلْ رَأَيْتَ أَحَداً تَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ فَلَمْ يَكْفِهِ؟ قُلْتُ : لَا . قَالَ : فَهَلْ رَأَيْتَ أَحَداً سَأَلَ اللّهَ فَلَمْ يُعْطِهِ؟ قُلْتُ : لَا ، ثُمَّ غَابَ عَنِّي» . عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، مِثْلَهُ .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ ، عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ الْغِنى وَالْعِزَّ يَجُولَانِ ، فَإِذَا ظَفِرَا بِمَوْضِعِ التَّوَكُّلِ أَوْطَنَا» . عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَسَّانَ ، مِثْلَهُ .

.

ص: 185

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از ابن محبوب ، از ابوحفص اعشى ، از عمرو بن خالد ، از ابوحمزه ثمالى ، از حضرت على بن الحسين _ عليهماالسّلام _ روايت كرده است كه فرمود :«بيرون آمدم ، و آمدم تا به اين ديوار رسيدم و بر آن تكيه دادم . ناگاه مردى را ديدم كه دو جامه سفيد پوشيده بود ، و در برابر روى من نگاه مى كرد . بعد از آن گفت : يا على بن الحسين! مرا چه مى شود كه تو را افسرده و غمگين و اندوهناك مى بينم؟ آيا اندوه تو بر دنيا و به جهت آن است؟ اگر چنين باشد ، اندوه مخور ؛ زيرا كه روزى خدا حاضر و آماده است از براى نيكوكار و نابكار . گفتم كه : بر اين اندوه ندارم، و امر چنان است كه تو مى گويى . گفت : پس اندوه تو بر آخرت و به جهت آن است؟ اگر به جهت آن باشد ، ضرور نيست؛ زيرا كه وعده اى است راست ، كه پادشاه قاهر و صاحب غلبه ، در آن حكم مى كند» . راوى مى گويد كه يا حضرت به جاى قاهر ، قادر فرمود . حضرت مى فرمايد كه گفتم : «بر اين اندوه ندارم، و امر چنان است كه تو مى گويى . گفت كه : اندوه تو از چيست؟ گفتم : از آن چه مى ترسم ، از فتنه پسر زبير ، و آن چه مردم درآنند» . حضرت فرمود كه : «آن مرد خنديد و گفت : يا على بن الحسين! آيا كسى را ديده اى كه خدا را بخواند و خدا او را اجابت نكند؟ گفتم : نه . گفت : آيا كسى را ديده اى كه بر خدا توكّل كند ، و خدا امر او را كفايت ننمايد؟ گفتم : نه . گفت : آيا كسى را ديده اى كه از خدا سؤال كند و خدا او را عطا نفرمايد؟ گفتم : نه . بعد از آن ، از من پنهان شد» . على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن محبوب مثل اين را روايت كرده است .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از على بن حسّان ، از عمويش عبدالرحمان بن كثير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«بى نيازى و عزّت مى گردند ، پس هرگاه به موضع توكّل ظفر يابند ، وطن مى گيرند و در آنجا مى مانند» . چند نفر از اصحاب ما ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از محمد بن على ، از على بن حسّان مثل اين را روايت كرده اند .

.

ص: 186

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«أَيُّمَا عَبْدٍ أَقْبَلَ قِبَلَ مَا يُحِبُّ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَقْبَلَ اللّهُ قِبَلَ مَا يُحِبُّ ؛ وَمَنِ اعْتَصَمَ بِاللّهِ عَصَمَهُ اللّهُ ؛ وَمَنْ أَقْبَلَ اللّهُ قِبَلَهُ وَ عَصَمَهُ لَمْ يُبَالِ لَوْ سَقَطَتِ السَّمَاءُ عَلَى الْأَرْضِ ، أَوْ كَانَتْ نَازِلَةٌ نَزَلَتْ عَلى أَهْلِ الْأَرْضِ ، فَشَمِلَتْهُمْ بَلِيَّةٌ ، كَانَ فِي حِزْبِ اللّهِ بِالتَّقْوى مِنْ كُلِّ بَلِيَّةٍ ، أَ لَيْسَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ : «إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِى مَقامٍ أَمِينٍ» ؟».

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عُمَرَ الْحَلَالِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام ، قَالَ : سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» فَقَالَ :«التَّوَكُّلُ عَلَى اللّهِ دَرَجَاتٌ : مِنْهَا أَنْ تَتَوَكَّلَ عَلَى اللّهِ فِي أُمُورِكَ كُلِّهَا ، فَمَا فَعَلَ بِكَ كُنْتَ عَنْهُ رَاضِياً ، تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَأْلُوكَ خَيْراً وَفَضْلاً ، وَتَعْلَمُ أَنَّ الْحُكْمَ فِي ذلِكَ لَهُ ؛ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ بِتَفْوِيضِ ذلِكَ إِلَيْهِ ، وَثِقْ بِهِ فِيهَا وَفِي غَيْرِهَا» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جَبَلَةَ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَنْ أُعْطِيَ ثَلَاثاً لَمْ يُمْنَعْ ثَلَاثاً : مَنْ أُعْطِيَ الدُّعَاءَ أُعْطِيَ الْاءِجَابَةَ، وَمَنْ أُعْطِيَ الشُّكْرَ أُعْطِيَ الزِّيَادَةَ ، وَمَنْ أُعْطِيَ التَّوَكُّلَ أُعْطِيَ الْكِفَايَةَ» . ثُمَّ قَالَ : «أَ تَلَوْتَ كِتَابَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» وَقَالَ : «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» وَقَالَ : «ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ» ؟» .

.

ص: 187

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر بنده اى كه قصد كند جانب آن چه را كه خداى عز و جل مى دارد ، و رو به سمت آن برود ، خدا جانب آن چه را كه آن بنده دوست دارد ، قصد كند ، و توجّه به سمت آن فرمايد . و هر كه به خدا چنگ در زند ، خدا او را نگاه دارد . و هر كه خدا رو به او آورد و او را نگاه دارد ، باك ندارد ، اگر آسمان بر زمين افتد يا آنكه سختى و بلايى بر اهل زمين فرود آيد ، و مصيبت و بليّه اى همه ايشان را فرا گيرد ، به سبب تقوى و پرهيزگارى ، از هر بليّه اى در لشكر خدا باشد . (و مراد اين است كه به او زيانى نرسد؛ زيرا كه لشكر خدا غالب اند و مغلوب نمى شوند) . آيا خداى عز و جل نمى فرمايد كه : «اِنَّ المُتَقّينَ فى مَقامٍ أَمينٍ» (1) ؛ يعنى : «به درستى كه پرهيزگاران در جايگاه ايمن باشند ، كه هيچ ترسى در آن نباشد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از چندين نفر ، از على بن اسباط ، از احمد بن عمر حلاّل ، از على بن سويد ، از امام موسى كاظم عليه السلام كه گفت : آن حضرت را سؤال كردم ، از قول خداى عز و جل : «وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُو حَسْبُهُ» (2) ؛ يعنى :«و هر كه بر خدا توكّل كند و امور خود را به او وا گذارد ، پس آن جناب ، او را بس است» . و حضرت فرمود كه : «توكّلِ بر خدا چندين پايه دارد . از جمله آنها اين است كه در همه امورِ خويش بر خدا توكّل كنى؛ پس آن كه ، آن چه با تو بكند ، از او راضى باشى و بدانى كه آن جناب ، در خوبى و افزونى يا روزى تو كوتاهى نمى كند ، و بدانى كه حكم در آن ، از براى اوست به خصوص؛ پس بر خدا توكّل كن ، به وا گذاشتن آن به سوى او ، و در آنها و در غير آنها ، بر او اعتماد داشته باش» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و على بن ابراهيم ، از پدرش ، و هر دو ، از يحيى بن مبارك ، از عبداللّه بن جبله ، از معاوية بن وهب ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر كه سه چيز به او عطا شود ، از سه چيز ممنوع و محروم نشود . هر كه دعا به او عطا شود و توفيق دعا كردن بيابد، اجابت به او عطا شود ، و خدا دعايش را مستجاب گرداند . و هر كه شكر به او عطا شود و توفيق شكرگذارى يابد ، زياده به او عطا شود . و هر كه توكّل به او عطا شود ، كفايت به او عطا شود و خدا مهمّات او را كفايت فرمايد» . بعد از آن فرمود كه : «آيا كتاب خداى عز و جل را تلاوت كرده اى كه مى فرمايد : «وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» (3) و فرموده : «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَاَزيدَنَّكُمْ» (4) ؛ يعنى : «هر آينه اگر شكر كنيد ، البتّه نعمت شما را مى افزايم» . و فرموده كه : «أُدْعُونى أَسْتَجِبْ لَكُمْ» (5) ؛ «يعنى : مرا بخوانيد ، تا اجابت كنم شما را» .

.


1- .دخان، 51.
2- .طلاق، 3.
3- .طلاق، 3.
4- .إبراهيم، 7.
5- .غافر، 60.

ص: 188

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ رَاشِدٍ ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ ، قَالَ : كُنَّا فِي مَجْلِسٍ نَطْلُبُ فِيهِ الْعِلْمَ ، وَقَدْ نَفِدَتْ نَفَقَتِي فِي بَعْضِ الْأَسْفَارِ ، فَقَالَ لِي بَعْضُ أَصْحَابِنَا : مَنْ تُؤَمِّلُ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ؟ فَقُلْتُ : فُلَاناً ، فَقَالَ : إِذاً وَاللّهِ لَا تُسْعَفُ حَاجَتُكَ ، وَلَا يَبْلُغُكَ أَمَلُكَ ، وَلَا تُنْجَحُ طَلِبَتُكَ ، قُلْتُ : وَمَا عَلَّمَكَ رَحِمَكَ اللّهُ؟ قَالَ : إِنَّ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام حَدَّثَنِي أَنَّهُ قَرَأَ فِي بَعْضِ الْكُتُبِ أَنَّ اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ يَقُولُ :«وَ عِزَّتِي وَجَلَالِي وَمَجْدِي وَارْتِفَاعِي عَلى عَرْشِي ، لَأَقْطَعَنَّ أَمَلَ كُلِّ مُؤَمِّلٍ مِنَ النَّاسِ غَيْرِي بِالْيَأْسِ ، وَلَأَكْسُوَنَّهُ ثَوْبَ الْمَذَلَّةِ عِنْدَ النَّاسِ ، وَلَأُنَحِّيَنَّهُ مِنْ قُرْبِي ، وَلَأُبَعِّدَنَّهُ مِنْ فَضْلِي ، أَ يُؤَمِّلُ غَيْرِي فِي الشَّدَائِدِ وَالشَّدَائِدُ بِيَدِي ، وَيَرْجُو غَيْرِي ، وَيَقْرَعُ بِالْفِكْرِ بَابَ غَيْرِي وَبِيَدِي مَفَاتِيحُ الْأَبْوَابِ ، وَهِيَ مُغْلَقَةٌ ، وَبَابِي مَفْتُوحٌ لِمَنْ دَعَانِي؟! فَمَنْ ذَا الَّذِي أَمَّلَنِي لِنَوَائِبِهِ ، فَقَطَعْتُهُ دُونَهَا؟ وَمَنْ ذَا الَّذِي رَجَانِي لِعَظِيمَةٍ ، فَقَطَعْتُ رَجَاءَهُ مِنِّي؟ جَعَلْتُ آمَالَ عِبَادِي عِنْدِي مَحْفُوظَةً ، فَلَمْ يَرْضَوْا بِحِفْظِي ، وَمَلَأْتُ سَمَاوَاتِي مِمَّنْ لَا يَمَلُّ مِنْ تَسْبِيحِي ، وَأَمَرْتُهُمْ أَنْ لَا يُغْلِقُوا الْأَبْوَابَ بَيْنِي وَبَيْنَ عِبَادِي ، فَلَمْ يَثِقُوا بِقَوْلِي ، أَ لَمْ يَعْلَمْ مَنْ طَرَقَتْهُ نَائِبَةٌ مِنْ نَوَائِبِي أَنَّهُ لَا يَمْلِكُ كَشْفَهَا أَحَدٌ غَيْرِي إِلَا مِنْ بَعْدِ إِذْنِي؟ فَمَا لِي أَرَاهُ لَاهِياً عَنِّي؟ أَعْطَيْتُهُ بِجُودِي مَا لَمْ يَسْأَلْنِي ، ثُمَّ انْتَزَعْتُهُ عَنْهُ ، فَلَمْ يَسْأَلْنِي رَدَّهُ وَسَأَلَ غَيْرِي ، أَ فَيَرَانِي أَبْدَأُبِالْعَطَاءِ قَبْلَ الْمَسْأَلَةِ ، ثُمَّ أُسْأَلُ فَلَا أُجِيبُ سَائِلِي؟ أَ بَخِيلٌ أَنَا ؛ فَيُبَخِّلَنِي عَبْدِي؟ أَ وَلَيْسَ الْجُودُ وَالْكَرَمُ لِي؟ أَ وَلَيْسَ الْعَفْوُ وَالرَّحْمَةُ بِيَدِي؟ أَ وَلَيْسَ أَنَا مَحَلَّ الْامَالِ؟ فَمَنْ يَقْطَعُهَا دُونِي؟ أَ فَلَا يَخْشَى الْمُؤَمِّلُونَ أَنْ يُؤَمِّلُوا غَيْرِي؟ فَلَوْ أَنَّ أَهْلَ سَمَاوَاتِي وَأَهْلَ أَرْضِي أَمَّلُوا جَمِيعاً ، ثُمَّ أَعْطَيْتُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِثْلَ مَا أَمَّلَ الْجَمِيعُ ، مَا انْتَقَصَ مِنْ مُلْكِي مِثْلَ عُضْوِ ذَرَّةٍ ، وَكَيْفَ يَنْقُصُ مُلْكٌ أَنَا قَيِّمُهُ؟! فَيَا بُؤْساً لِلْقَانِطِينَ مِنْ رَحْمَتِي! وَيَا بُؤْساً لِمَنْ عَصَانِي وَلَمْ يُرَاقِبْنِي!» .

.

ص: 189

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از ابوعلى ، از محمد بن حسن ، از حسين بن راشد ، از حسين بن علوان روايت كرده است كه گفت : در مجلسى بوديم كه در آن علم را طلب مى نموديم ، و در بعضى از سفرها ، خرجى من تمام شد . بعضى از رفقاى ما به من گفت كه : به كى اميدوارى دارى ، از براى چاره آن چه بر تو فرود آمده است؟ گفتم كه : به فلانى اميدوارى دارم . گفت : به خدا سوگند كه در اين هنگام حاجتت را برنمى آورد و تو را به اميد نمى رساند و مطلوب تو را روا نمى گرداند . گفتم : خدا تو را رحمت كند ، تو چه مى دانى؟ و اين را از كجا مى گويى؟ گفت كه : امام جعفر صادق عليه السلام مرا حديث فرمود كه :«در بعضى از كتاب هاى آسمانى خوانده است كه خداى تبارك و تعالى مى فرمايد كه : سوگند ياد مى كنم به عزّت و جلال و بزرگوارى و بلندى كه بر عرش خويش دارم ، كه اميدِ هر صاحبِ اميدى را كه به غيرِ من از مردمان دارد ، قطع كنم به نوميدى . و هر آينه او را جامه خوارى بپوشانم در نزد مردمان ، و او را از قرب خويش دور كنم و در ناحيه اى اندازم ، و او را از فضل (يا وصل) خويش دور گردانم . آيا در سختى ها به غير من اميدوارى دارد؟ با آنكه سختى ها در دست قدرت من است ، غيرِ مرا اميد دارد؟ و به فكر ، در غيرِ مرا مى كوبد؟ و حال آنكه كليد همه درها به دست من است ، و همه آن درها بسته و درِ من گشوده است از براى هر كه مرا بخواند؛ پس كيست آنكه به من اميدوارى داشته از براى دفع مصيبت ها كه به او رسيده، و من او را در نزد آنها قطع كرده ام و اميدش را نااميد نموده ام؟ و كيست آنكه مرا اميد داشته به جهت امر عظيمى ، و من اميد او را از خويش بريده ام؟ آرزوهاى بندگان خويش را در نزد خويش نگاه داشته ام ، پس به حفظ من راضى نشدند . و آسمان هاى خويش را پر كرده ام از فرشتگانى كه به تسبيح و تنزيه من ، ملال به هم نمى رسانند . و ايشان را امر كرده ام كه درهاى ميان من و بندگان مرا نبندند؛ پس ايشان بر قول من اعتماد نكردند . آيا آنكه مصيبتى از مصيبت هاى من به او رسيده و درِ او را كوبيده ، نمى داند كه كسى غير از من نمى تواند كه آن را برطرف كند؟ و آن را مالك نمى شود ، مگر بعد از رخصت من؟ پس مرا چه مى شود ، كه او را چنان مى بينم كه از من غفلت دارد؟ به جود و بخشش خود به او عطا كردم ، آن چه را كه از من نخواست ، بعد از آن ، آن را از دستش گرفتم ، و باز گردانيدن آن را از من نخواست و از غير من خواست . آيا مرا چنان مى بينيد كه به عطا ابتدا مى كنم پيش از خواهش ، بعد از آن ، از من خواهش مى شود و سائلِ خود را اجابت نمى كنم؟ آيا بخيلم من ، كه بنده اى من را بخيل يابد يا نسبت به بخل دهد؟ يا جود و كرم از براى من ثابت نيست؟ يا عفو و رحمت به دست من نيست؟ يا من محلِّ آرزوها نيستم ،كه همه اميدها در ساحت عزّت و قدرت من فرود آيد؟ پس كى غير از من آنها را قطع مى كند؟ آيا اميدواران نمى ترسند كه به غيرِ من اميدوارى دارند؟! پس اگر همه اهل آسمان ها و اهل زمين من ، اميدوارى داشته باشند ، و هر يك از ايشان را ، مثل آن چه همه ايشان اميدوارى دارند عطا كنم ، از ملك و پادشاهى من ، مانند عضوى از اعضاى مورچه اى كم نشود . و چگونه ملك و مملكتى كه من قيّم آنم كم شود؛ پس زهى سختى از براى آنها كه از رحمت من نوميدند ، و زهى شدّت از براى كسى كه مرا نافرمانى كند و از من و عذاب من غافل باشد و نترسد» .

.

ص: 190

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ يَعْقُوبَ الرَّوَاجِنِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمنِ ، قَالَ :كُنْتُ مَعَ مُوسَى بْنِ عَبْدِ اللّهِ بِيَنْبُعَ ، وَقَدْ نَفِدَتْ نَفَقَتِي فِي بَعْضِ الْأَسْفَارِ ، فَقَالَ لِي بَعْضُ وُلْدِ الْحُسَيْنِ عليه السلام : مَنْ تُؤَمِّلُ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِكَ؟ فَقُلْتُ : مُوسَى بْنَ عَبْدِ اللّهِ ، فَقَالَ : إِذاً لَا تُقْضى حَاجَتُكَ ، ثُمَّ لَا تُنْجَحُ طَلِبَتُكَ ، قُلْتُ : وَلِمَ ذَاكَ؟ قَالَ : لِأَنِّي وَجَدْتُ فِي بَعْضِ كُتُبِ آبَائِي : أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ ؛ ثُمَّ ذَكَرَ مِثْلَهُ . فَقُلْتُ : يَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ ، أَمْلِ عَلَيَّ ، فَأَمْلَاهُ عَلَيَّ ، فَقُلْتُ : لَا وَاللّهِ ، مَا أَسْأَلُهُ حَاجَةً بَعْدَهَا .

.

ص: 191

محمد بن يحيى ، از محمد بن حسن ، از بعضى از اصحاب ما ، از عيّاد بن يعقوب رواجنى ، از سعيد بن عبدالرحمان روايت كرده است كه گفت :با موسى بن عبداللّه در يَنْبع بوديم . و در بعضى از سفرها خرجى من تمام شد . بعضى از فرزندان امام حسين عليه السلام به من گفت : كه را اميدوارى دارى ، از براى آن چه بر تو فرود آمده است؟ گفتم : موسى بن عبداللّه . گفت : در اين هنگام ، حاجتت روا نمى شود ، و مطلوبت برآورده نمى شود . گفتم كه : اينكه مى گويى ، چرا؟ گفت : زيرا كه در بعضى از كتاب هاى پدرانم يافتم كه خداى عز و جل مى فرمايد : و مثل حديث گذشته را ذكر كرد . گفتم : اى فرزند رسول خدا! اين را بگو تا بنويسم؛ پس او گفت و من نوشتم . و گفتم : نه ، به خدا سوگند كه بعد از اين ، هرگز حاجتى را از او نمى خواهم .

.

ص: 192

33 _ بَابُ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ أَوْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : مَا كَانَ فِي وَصِيَّةِ لُقْمَانَ؟ قَالَ :«كَانَ فِيهَا الْأَعَاجِيبُ ، وَكَانَ أَعْجَبَ مَا كَانَ فِيهَا أَنْ قَالَ لِابْنِهِ : خَفِ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خِيفَةً لَوْ جِئْتَهُ بِبِرِّ الثَّقَلَيْنِ لَعَذَّبَكَ ، وَارْجُ اللّهَ رَجَاءً لَوْ جِئْتَهُ بِذُنُوبِ الثَّقَلَيْنِ لَرَحِمَكَ». ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «كَانَ أَبِي يَقُولُ : إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَا وَ فِي قَلْبِهِ نُورَانِ : نُورُ خِيفَةٍ ، وَنُورُ رَجَاءٍ ، لَوْ وُزِنَ هذَا لَمْ يَزِدْ عَلى هذَا ، وَلَوْ وُزِنَ هذَا لَمْ يَزِدْ عَلى هذَا» .

مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جَبَلَةَ ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا إِسْحَاقُ ، خَفِ اللّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ ؛ وَإِنْ كُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ ، فَإِنْ كُنْتَ تَرى أَنَّهُ لَا يَرَاكَ فَقَدْ كَفَرْتَ ، وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّهُ يَرَاكَ ثُمَّ بَرَزْتَ لَهُ بِالْمَعْصِيَةِ ، فَقَدْ جَعَلْتَهُ مِنْ أَهْوَنِ النَّاظِرِينَ عَلَيْكَ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ وَاقِدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«مَنْ خَافَ اللّهَ ، أَخَافَ اللّهُ مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ ؛ وَمَنْ لَمْ يَخَفِ اللّهَ ، أَخَافَهُ اللّهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللّهِ الْجَعْفَرِيِّ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنْ عَرَفَ اللّهَ خَافَ اللّهَ ، وَمَنْ خَافَ اللّهَ سَخَتْ نَفْسُهُ عَنِ الدُّنْيَا» .

.

ص: 193

33 . باب در بيان خوف و رجا

33 . باب در بيان خوف و رجا (1)چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از على بن حديد ، از منصور بن يونس ، از حارث بن مغيره ، يا پدرش ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : در وصيّت لقمان چه بود؟ فرمود كه :«در آن چيزها بود كه مردم را به تعجّب مى آورد . و عجيب ترينِ آن چه در آن وصيّت بود ، اين است كه به پسرش گفت كه : از خداى عز و جل چنان بترس كه اگر با نيكى و ثوابِ جنّ و انس به نزد آن جناب آيى ، تو را عذاب خواهد كرد . و خدا را چنين اميد بدار كه اگر با گناهان جنّ و انس به نزد او آيى ، تو را رحمت خواهد كرد» . بعد از آن، حضرت صادق عليه السلام فرمود : «پدرم عليه السلام مى فرمود كه : هيچ بنده اى مؤمنى نيست ، مگر آنكه در دلش دو نور هست ، يكى نور خوف ، و ديگرى نور رجا . كه اگر اين را بسنجند ، بر آن زيادتى نكند ، و اگر آن را بسنجند ، بر اين زيادتى نكند» .

محمد بن حسن ، از سهل بن زياد ، از يحيى بن مبارك ، از عبداللّه بن جبله ، از اسحاق بن عمّار روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«اى اسحاق ! چنان از خدا بترس كه گويا تو او را مى بينى ، و اگر تو او را نمى بينى ، او تو را مى بيند . و اگر چنين دانى كه او تو را نمى بيند ، كافر شده اى . و اگر مى دانى كه او تو را مى بيند و معصيت را از براى او ظاهر مى كنى و در حضور آن جناب مرتكب گناه مى شوى ، او را از همه نظركنندگان بر خويش ، سهل تر و خوارتر قرار داده اى» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از هيثم بن واقد روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه از خدا بترسد ، خدا هر چيزى را از او بترساند . و هر كه از خدا نترسد ، خدا او را از هر چيزى بترساند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از پدرش ، از حمزة بن عبداللّه جعفَرى ، از جميل بن درّاج ، از ابوحمزه كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر كه خدا را بشناسد ، از خدا مى ترسد ، و هر كه از خدا مى ترسد ، نفس او به دنيا رغبت نمى كند و آن را ترك مى نمايد» .

.


1- .و خوف ، ترسيدن و رجا ، اميد داشتن است . (مترجم)

ص: 194

عَنْهُ ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : قَوْمٌ يَعْمَلُونَ بِالْمَعَاصِي ، وَيَقُولُونَ : نَرْجُو ، فَلَا يَزَالُونَ كَذلِكَ حَتّى يَأْتِيَهُمُ الْمَوْتُ؟ فَقَالَ :«هؤُلَاءِ قَوْمٌ يَتَرَجَّحُونَ فِي الْأَمَانِيِّ ، كَذَبُوا ، لَيْسُوا بِرَاجِينَ ؛ إِنَّ مَنْ رَجَا شَيْئاً طَلَبَهُ ، وَمَنْ خَافَ مِنْ شَيْءٍ هَرَبَ مِنْهُ» .

وَ رَوَاهُ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ رَفَعَهُ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : إِنَّ قَوْماً مِنْ مَوَالِيكَ يُلِمُّونَ بِالْمَعَاصِي ، وَيَقُولُونَ :نَرْجُو؟ فَقَالَ :«كَذَبُوا لَيْسُوا لَنَا بِمَوَالٍ ، أُولئِكَ قَوْمٌ تَرَجَّحَتْ بِهِمُ الْأَمَانِيُّ ؛ مَنْ رَجَا شَيْئاً عَمِلَ لَهُ ، وَمَنْ خَافَ مِنْ شَيْءٍ هَرَبَ مِنْهُ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ حَمْزَةَ رَفَعَهُ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ مِنَ الْعِبَادَةِ شِدَّةَ الْخَوْفِ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، يَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ: «إِنَّما يَخْشَى اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ» وَقَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ : «فَلا تَخْشَوُا النّاسَ وَاخْشَوْنِ» وَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالى : «وَ مَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً» قَالَ : وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «إِنَّ حُبَّ الشَّرَفِ وَالذِّكْرِ لَا يَكُونَانِ فِي قَلْبِ الْخَائِفِ الرَّاهِبِ» .

.

ص: 195

از او ، از ابن ابى نجران ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : گروهى گناهان را مرتكب مى شوند و مى گويند : اميد داريم . و پيوسته همچنين مى باشند ، تا مرگ بر ايشان وارد شود . فرمود كه :«اين گروه ، گروهى هستند كه در آرزوها خود را حركت مى دهند و به آن ميلى مى نمايند ، دروغ گفتند ، ايشان اميدوار نيستند ؛ چرا كه ، هر كه چيزى را اميد داشته باشد ، آن را جستجو مى كند ، و هر كه از چيزى بترسد ، از آن مى گريزد» .

و على بن محمد اين را روايت كرده و مرفوع ساخته و گفته است كه : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : گروهى از دوستان و مواليان شما در گناهان واقع مى شوند و مى گويند : اميدواريم . فرمود :«دروغ مى گويند . ايشان دوستان ما نيستند ، بلكه اين جماعت گروهى هستند كه آرزوها ايشان را ميل داده و به حركت درآورده است . هر كه چيزى را اميد داشته باشد ، از براى تحصيل آن كار مى كند ، و هر كه از چيزى مى ترسد ، از آن مى گريزد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از بعضى از اصحاب خويش ، از صالح بن حمزه آن را مرفوع ساخته ، و گفته كه ، امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«از جمله عبادت خدا آن است كه ، كسى سخت از خداى عز و جل بترسد . خداى عز و جلمى فرمايد كه : «اِنَّما يَخْشَى اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَمآءُ» (1) ، و ترجمه آن مذكور شد ، (2) و آن جناب جلّ ثناؤه فرموده است كه : «فَلا تَخْشَوُا النّاسَ وَاخْشَوْنِ» (3) ؛ يعنى : «پس مترسيد از مردمان ، و بترسيد از من» . و آن جناب _ تبارك و تعالى فرموده است كه : «وَمَنْ يَتَّقِ اللّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجَا» (4) ؛يعنى : «و هر كه بترسد از خدا ، خدا از برايش قرار مى دهد جاى بيرون شدن را ؛ يعنى : خلاصى از اندوه دنيا و آخرت» . راوى مى گويد كه : حضرت صادق عليه السلام فرمود : «به درستى كه دوستىِ شرف و بزرگوارى و آوازه ، در دل كسى كه ترسان و لرزان باشد ، نمى باشد» .

.


1- .فاطر، 28.
2- .و از ميان بندگان خدا تنها دانايان از او مى هراسند .
3- .مائده، 44.
4- .طلاق، 2.

ص: 196

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْحُسَيْنِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمُكَارِي ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا ، قَالَ :«إِنَّ رَجُلاً رَكِبَ الْبَحْرَ بِأَهْلِهِ ، فَكُسِرَ بِهِمْ ، فَلَمْ يَنْجُ مِمَّنْ كَانَ فِي السَّفِينَةِ إِلَا امْرَأَةُ الرَّجُلِ ؛ فَإِنَّهَا نَجَتْ عَلى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ حَتّى أَلْجَأَتْ عَلى جَزِيرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ ، وَكَانَ فِي تِلْكَ الْجَزِيرَةِ رَجُلٌ يَقْطَعُ الطَّرِيقَ ، وَلَمْ يَدَعْ لِلّهِ حُرْمَةً إِلَا انْتَهَكَهَا ، فَلَمْ يَعْلَمْ إِلَا وَالْمَرْأَةُ قَائِمَةٌ عَلى رَأْسِهِ ، فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَيْهَا ، فَقَالَ : إِنْسِيَّةٌ أَمْ جِنِّيَّةٌ؟ فَقَالَتْ : إِنْسِيَّةٌ ، فَلَمْ يُكَلِّمْهَا كَلِمَةً حَتّى جَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الرَّجُلِ مِنْ أَهْلِهِ ، فَلَمَّا أَنْ هَمَّ بِهَا اضْطَرَبَتْ ، فَقَالَ لَهَا : مَا لَكِ تَضْطَرِبِينَ؟ فَقَالَتْ : أَفْرَقُ مِنْ هذَا ، وَأَوْمَأَتْ بِيَدِهَا إِلَى السَّمَاءِ . قَالَ : فَصَنَعْتِ مِنْ هذَا شَيْئاً؟ قَالَتْ : لَا وَعِزَّتِهِ ، قَالَ : فَأَنْتِ تَفْرَقِينَ مِنْهُ هذَا الْفَرَقَ وَلَمْ تَصْنَعِي مِنْ هذَا شَيْئاً وَإِنَّمَا اسْتَكْرَهْتُكِ اسْتِكْرَاهاً ، فَأَنَا وَ اللّهِ أَوْلى بِهذَا الْفَرَقِ وَالْخَوْفِ وَأَحَقُّ مِنْكِ . قَالَ : فَقَامَ وَلَمْ يُحْدِثْ شَيْئاً ، وَرَجَعَ إِلى أَهْلِهِ ، وَلَيْسَتْ لَهُ هِمَّةٌ إِلَا التَّوْبَةُ وَالْمُرَاجَعَةُ ، فَبَيْنَا هُوَ يَمْشِي إِذْ صَادَفَهُ رَاهِبٌ يَمْشِي فِي الطَّرِيقِ ، فَحَمِيَتْ عَلَيْهِمَا الشَّمْسُ ، فَقَالَ الرَّاهِبُ لِلشَّابِّ : ادْعُ اللّهَ يُظِلَّنَا بِغَمَامَةٍ ، فَقَدْ حَمِيَتْ عَلَيْنَا الشَّمْسُ ، فَقَالَ الشَّابُّ : مَا أَعْلَمُ أَنَّ لِي عِنْدَ رَبِّي حَسَنَةً فَأَتَجَاسَرَ عَلى أَنْ أَسْأَلَهُ شَيْئاً ، قَالَ : فَأَدْعُو أَنَا وَتُؤَمِّنُ أَنْتَ ، قَالَ : نَعَمْ ، فَأَقْبَلَ الرَّاهِبُ يَدْعُو وَالشَّابُّ يُؤَمِّنُ ، فَمَا كَانَ بِأَسْرَعَ مِنْ أَنْ أَظَلَّتْهُمَا غَمَامَةٌ ، فَمَشَيَا تَحْتَهَا مَلِيّاً مِنَ النَّهَارِ ، ثُمَّ تَفَرَّقَتِ الْجَادَّةُ جَادَّتَيْنِ ، فَأَخَذَ الشَّابُّ فِي وَاحِدَةٍ ، وَأَخَذَ الرَّاهِبُ فِي وَاحِدَةٍ ، فَإِذَا السَّحَابَةُ مَعَ الشَّابِّ . فَقَالَ الرَّاهِبُ : أَنْتَ خَيْرٌ مِنِّي ، لَكَ اسْتُجِيبَ وَلَمْ يُسْتَجَبْ لِي ، فَخَبِّرْنِي مَا قِصَّتُكَ؟ فَأَخْبَرَهُ بِخَبَرِ الْمَرْأَةِ ، فَقَالَ : غُفِرَ لَكَ مَا مَضى حَيْثُ دَخَلَكَ الْخَوْفُ ، فَانْظُرْ كَيْفَ تَكُونُ فِيمَا تَسْتَقْبِلُ» .

.

ص: 197

على بن ابراهيم ، از احمد بن محمد بن خالد ، از حسن بن حسين ، از محمد بن سنان ، از ابوسعيد مكارى ، از ابوحمزه ثمالى ، از حضرت على بن الحسين _ صلوات اللّه عليهما _ روايت كرده است كه فرمود :«مردى با كسان خود به كشتى سوار شدند و كشتى ايشان شكست . و از كسانى كه در كشتى بودند كسى از غرق نجات نيافت ، مگر زن آن مرد كه بر تخته اى از تخته هاى كشتى بند شد و نجات يافت و رفت تا به جزيره اى از جزيره هاى دريا پناه برد . و در آن جزيره مردى بود كه راهزنى مى نمود و از براى خدا حرمتى را وا نگذاشته بود ، مگر آنكه هتكِ آن كرده ، جميع فسوق و معاصى را به جا آورده بود . و آن فاسق به آمدن آن زن دانا نشد ، ومگر در حالى كه آن زن بر بالاى سرش ايستاده بود؛ پس سر خود را به سوى آن زن بلند كرد و گفت كه : انسانى يا جن؟ آن زن گفت : انسانم؛ پس آن مردِ فاسق يك سخن با او نگفت، تا آنكه نسبت به او نشست ، در حالى كه مرد نسبت به زن خويش مى نشيند (يعنى در ميان دو پايش نشست و به صورت مُجامع درآمد) . و در هنگامى كه قصد كرد كه با آن زن درآميزد ،(زن) به لرزه درآمد و مضطرب گرديد . فاسق گفت : تو را چه مى شود كه مى لرزى؟ گفت كه : از اين مى ترسم . و به دست خويش به جانب آسمان اشاره كرد (يعنى از خدا مى ترسم) . گفت كه : هيچ مرتبه از اين كار كرده اى؟ گفت : نه سوگند به عزّت خدا . گفت كه : تو چنين مى ترسى و هرگز از اين كار نكرده اى ،و خود به اختيار خود اين كار نمى كنى ؛ بلكه من تو را به جبر بر اين داشته ام ، پس به خدا سوگند كه من به اين ترس و بيم ، از تو اولى و احقّم» . حضرت فرمود : «پس برخاست ، و هيچ چيز به جا نياورد و ترك آن عمل كرد و به سوى اهل خود برگشت . و او را قصد و همّتى نبود ، مگر توبه و بازگشت به سوى خدا؛ پس در بين آنكه مى رفت ، ناگاه راهبى به او برخورد كه در آن راه مى رفت . و چون پاره اى راه رفتند، آفتاب كه بر ايشان تابيده بود ، بسيار گرم شد . راهب به آن جوان گفت كه : خدا را بخوان و دعا كن كه ابرى بفرستد ، تا بر سر ما سايه افكند ، كه آفتاب بر ما تابيده و بسيار گرم شده . جوان گفت كه : هيچ خوبى را از براى خويش در نزد پروردگارم نمى دانم ، كه به سبب آن جرأت كنم بر آنكه از او چيزى بخواهم . راهب گفت : پس من دعا مى كنم و تو آمين مى گويى . گفت : آرى؛ پس راهب شروع كرد كه دعا مى كرد و جوان آمين مى گفت؛ پس چيزى نبود كه سريع تر باشد از آن كه پارچه ابرى بر سر ايشان سايه افكند _ يعنى بلافاصله ابر ايشان را سايه كرد _ . پس ايشان زمانى دور و دراز ، از آن روز ، در زير سايه آن ابر رفتند . بعد از آن ، راه بعد از آن، راه ايشان جدا شد ، كه بر سر دو راه رسيدند . بعد از آن، جوان راهى را پيش گرفت و در آن روان شد. و راهب راه ديگر را پيش گرفت و در آن رفت . ديدند كه آن ابر با جوان مى رود . راهب گفت كه : تو از من بهترى و دعا از براى تو مستجاب شد ، و از براى مَنْ مستجاب نشد؛ پس مرا خبر ده كه قصّه تو چيست؟ و بگو چه كار كرده اى؟ جوان خبرِ آن را به راهب گفت . راهب گفت كه : خدا گناهان گذشته تو را آمرزيده ، به جهت آنكه ترس او در دلت داخل شد؛ پس بنگر كه در زمان آينده چگونه خواهى بود» .

.

ص: 198

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ مِمَّا حُفِظَ مِنْ خُطَبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه و آله أَنَّهُ قَالَ : أَيُّهَا النَّاسُ ، إِنَّ لَكُمْ مَعَالِمَ ، فَانْتَهُوا إِلى مَعَالِمِكُمْ ، وَإِنَّ لَكُمْ نِهَايَةً ، فَانْتَهُوا إِلى نِهَايَتِكُمْ ، أَلَا إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَعْمَلُ بَيْنَ مَخَافَتَيْنِ : بَيْنَ أَجَلٍ قَدْ مَضى لَا يَدْرِي مَا اللّهُ صَانِعٌ فِيهِ ، وَبَيْنَ أَجَلٍ قَدْ بَقِيَ لَا يَدْرِي مَا اللّهُ قَاضٍ فِيهِ ، فَلْيَأْخُذِ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ مِنْ نَفْسِهِ لِنَفْسِهِ ، وَمِنْ دُنْيَاهُ لآِخِرَتِهِ ، وَفِي الشَّبِيبَةِ قَبْلَ الْكِبَرِ ، وَفِي الْحَيَاةِ قَبْلَ الْمَمَاتِ ، فَوَ الَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ، مَا بَعْدَ الدُّنْيَا مِنْ مُسْتَعْتَبٍ ، وَمَا بَعْدَهَا مِنْ دَارٍ إِلَا الْجَنَّةُ أَوِ النَّارُ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَحْمَدَ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ دَاوُدَ الرَّقِّيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» قَالَ :«مَنْ عَلِمَ أَنَّ اللّهَ يَرَاهُ وَيَسْمَعُ مَا يَقُولُ وَيَعْلَمُ مَا يَعْمَلُهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ ، فَيَحْجُزُهُ ذلِكَ عَنِ الْقَبِيحِ مِنَ الْأَعْمَالِ ، فَذلِكَ الَّذِي، خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى» .

.

ص: 199

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن نعمان ، از حمزة بن حمران روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه از جمله آن چه حفظ شد از خطبه هاى پيغمبر صلى الله عليه و آله آن است كه فرمود : اى گروه مردمان! شما را نشانه ها است ، پس به نشانه هاى خويش منتهى شويد . و شما را عاقبتى است؛ پس به نهايت و آخر خويش برسيد ، مگر اينكه مؤمن عمل مى كند در ميان دوترس؛ يعنى ميان مدّتى كه گذشت ، نمى داند كه خدا در آن چه كرده ، و مدّتى كه باقى مانده ، نمى داند كه خدا در آن چه مقدّر خواهد فرمود . پس بايد كه بنده مؤمن ، از خود براى خود فرا گيرد ، آن چه را كه بايد فرا گرفت . و از دنيا براى آخرت خويش ذخيره كند ، و اينها را در زمان جوانى ، پيش از پيرى ، و در هنگام زندگى ، پيش از مردن ، به جا آورد؛ پس سوگند ياد مى كنم به آن كسى كه جان محمد به دست قدرت او است ، كه بعد از دنيا چيزى نيست كه رضامندى خدا به آن حاصل شود ، و بعد از آن خانه اى نيست ، مگر بهشت يا دوزخ» .

از او ، از احمد ، از ابن محبوب ، از داود رقّى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است در قول خداى عز و جل : «وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» (1) كه فرمود :«هر كه بداند كه خدا او را مى بيند ، و آن چه مى گويد ، مى شنود ، و آن چه را كه مى كند ، از خوبى يا بدى ، مى داند ، و همين او را از اعمال زشت منع كند ، چنين كسى همان است كه از مقام ؛ يعنى قيام و ايستادنِ حضرت پروردگار خويش ترسيده ، و نفس خود را از هوا و هوس باز داشته است» . و بنابراين ترجمه آيه اين مى شود كه : «هر كه بترسد از محافظت و نگهبانى پروردگارِ خويش ، (و به اين جهت جرأتِ بر معصيت نكند) ، در بهشت است .

.


1- .الرحمن، 46.

ص: 200

عَنْهُ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ ، عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي سَارَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«لَا يَكُونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتّى يَكُونَ خَائِفاً رَاجِياً ، وَلَا يَكُونُ خَائِفاً رَاجِياً حَتّى يَكُونَ عَامِلاً لِمَا يَخَافُ وَيَرْجُو» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«الْمُؤْمِنُ بَيْنَ مَخَافَتَيْنِ : ذَنْبٍ قَدْ مَضى لَا يَدْرِي مَا صَنَعَ اللّهُ فِيهِ ، وَعُمُرٍ قَدْ بَقِيَ لَا يَدْرِي مَا يَكْتَسِبُ فِيهِ مِنَ الْمَهَالِكِ ، فَهُوَ لَا يُصْبِحُ إِلَا خَائِفاً ، وَلَا يُصْلِحُهُ إِلَا الْخَوْفُ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ أَبِي عليه السلام يَقُولُ : إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ إِلَا وَ فِي قَلْبِهِ نُورَانِ : نُورُ خِيفَةٍ ، وَنُورُ رَجَاءٍ ، لَوْ وُزِنَ هذَا لَمْ يَزِدْ عَلى هذَا ، وَلَوْ وُزِنَ هذَا لَمْ يَزِدْ عَلى هذَا» .

34 _ بَابُ حُسْنِ الظَّنِّ بِاللّهِ عَزَّ وَجَلَّعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالى : لَا يَتَّكِلِ الْعَامِلُونَ عَلى أَعْمَالِهِمُ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا لِثَوَابِي ؛ فَإِنَّهُمْ لَوِ اجْتَهَدُوا وَأَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ أَعْمَارَهُمْ فِي عِبَادَتِي كَانُوا مُقَصِّرِينَ ، غَيْرَ بَالِغِينَ فِي عِبَادَتِهِمْ كُنْهَ عِبَادَتِي فِيمَا يَطْلُبُونَ عِنْدِي مِنْ كَرَامَتِي وَالنَّعِيمِ فِي جَنَّاتِي وَرَفِيعِ الدَّرَجَاتِ الْعُلى فِي جِوَارِي ، وَلكِنْ بِرَحْمَتِي فَلْيَثِقُوا ، وَفَضْلِي فَلْيَرْجُوا ، وَإِلى حُسْنِ الظَّنِّ بِي فَلْيَطْمَئِنُّوا ؛ فَإِنَّ رَحْمَتِي عِنْدَ ذلِكَ تُدْرِكُهُمْ ، وَمَنِّي يُبَلِّغُهُمْ رِضْوَانِي ، وَمَغْفِرَتِي تُلْبِسُهُمْ عَفْوِي ؛ فَإِنِّي أَنَا اللّهُ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ ، وَبِذلِكَ تَسَمَّيْتُ» .

.

ص: 201

34 . باب در بيان حسن خلق و گمانِ نيك به خداى عز و جل داشتن

از او ، از احمد بن محمد ، از ابن سنان ، از ابن مسكان ، از حسن بن ابى ساره روايت است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«مؤمن ، در حقيقت مؤمن نمى باشد ، تا ترسان و اميدوار باشد . و ترسان و اميدوار نمى باشد ، تا عمل كند به آن چه مى ترسد و اميد دارد» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از فضيل بن عثمان ، از ابوعبيده حذّاء ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«مؤمن در ميان دو ترس است : يكى ترس گناهى كه گذشته است ، نمى داند كه خدا در آن چه كرده است؛ و ديگرى ترس عمرى كه باقى مانده است ، نمى داند كه در آن چه كسب مى كند از امورى كه موجب هلاكت او است؛ پس او هيچ روز صبح نمى كند ، مگر آنكه ترسان است ، و چيزى او را به اصلاح نمى آورد ، مگر ترس خدا» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«پدرم عليه السلام مى فرمود : ...» تا آخر آن چه در آخر حديث اوّل اين باب گذشت .

34 . باب در بيان حسن خلق و گمانِ نيك به خداى عز و جل داشتنچند نفر ، از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از داود بن كثير از ابوعبيده حذّاء ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خداى تبارك و تعالى فرموده است كه : بايد عمل كنندگان ، بر عمل هاى خود كه آنها را براى من به جا مى آورند ، اعتماد نداشته باشند ؛ چرا كه ايشان اگر منتهاى سعى را به عمل آورند ، و خويشتن را در مدّت عمر خويش در عبادت من به رنج و تعب اندازند ، مقصّر باشند ، و در عبادتى كه كرده اند ، به كنه و پايان عبادت من نرسند ، در[برابر ]آن چه در نزد من طلب مى كنند ، از نوازش من و ناز و نعمتى كه در بهشت هاى من است ، و بلندترين درجات بلند در همسايگى من ، وليكن به رحمت و مهربانى من وثوق و اعتماد داشته باشند، و به فضل من شاد شوند، و به حسن ظنّ و گمان نيك به من داشتن ، آرام گيرند؛ زيرا كه رحمت من در نزد اين اعتقاد ، ايشان را دريابد ، و رضاى من ، ايشان را به من رساند ، و آمرزش من ، ايشان را لباس عفو من بپوشاند؛ پس به درستى كه منم خداى بسيار بخشاينده مهربان ، و به اين نام ، خود را ناميده ام» .

.

ص: 202

ابْنُ مَحْبُوبٍ ، عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«وَجَدْنَا فِي كِتَابِ عَلِيٍّ عليه السلام أَنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله قَالَ وَهُوَ عَلى مِنْبَرِهِ : وَ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ ، مَا أُعْطِيَ مُؤْمِنٌ قَطُّ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْاخِرَةِ إِلَا بِحُسْنِ ظَنِّهِ بِاللّهِ ، وَرَجَائِهِ لَهُ ، وَحُسْنِ خُلُقِهِ ، وَالْكَفِّ عَنِ اغْتِيَابِ الْمُؤْمِنِينَ ؛ وَالَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ ، لَا يُعَذِّبُ اللّهُ مُؤْمِناً بَعْدَ التَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ إِلَا بِسُوءِ ظَنِّهِ بِاللّهِ ، وَتَقْصِيرِهِ مِنْ رَجَائِهِ ، وَسُوءِ خُلُقِهِ ، وَاغْتِيَابِهِ لِلْمُؤْمِنِينَ ؛ وَ الَّذِي لَا إِلهَ إِلَا هُوَ ، لَا يَحْسُنُ ظَنُّ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ بِاللّهِ إِلَا كَانَ اللّهُ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِهِ الْمُؤْمِنِ ؛ لِأَنَّ اللّهَ كَرِيمٌ ، بِيَدِهِ الْخَيْرَاتُ ، يَسْتَحْيِي أَنْ يَكُونَ عَبْدُهُ الْمُؤْمِنُ قَدْ أَحْسَنَ بِهِ الظَّنَّ ، ثُمَّ يُخْلِفَ ظَنَّهُ وَرَجَاءَهُ ؛ فَأَحْسِنُوا بِاللّهِ الظَّنَّ ، وَارْغَبُوا إِلَيْهِ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام ، قَالَ :«أَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللّهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ : أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِيَ الْمُؤْمِنِ بِي ، إِنْ خَيْراً فَخَيْراً ، وَإِنْ شَرّاً فَشَرّاً» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْمِنْقَرِيِّ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«حُسْنُ الظَّنِّ بِاللّهِ أَنْ لَا تَرْجُوَ إِلَا اللّهَ ، وَلَا تَخَافَ إِلَا ذَنْبَكَ» .

.

ص: 203

ابن محبوب ، از جميل بن صالح ، از بريد بن معاويه ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در كتاب على عليه السلام يافتيم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود _ در حالى كه آن حضرت ، بر بالاى منبر خويش بود _ كه : سوگند ياد مى كنم به آن كسى كه به غير از او خدايى نيست ، كه هرگز به هيچ مؤمنى خير دنيا و آخرت عطا نشده ، مگر به گمان نيكى كه به خدا داشته باشد ، و به اميدش از آن جناب ، و خوش خلقى كه داشته ، و به باز ايستادن از غيبت مؤمنان . و سوگند ياد مى كنم به آن كسى كه به غير از او خدايى نيست ، كه خدا هيچ مؤمنى را بعد از توبه و طلبِ آمرزشِ گناهان عذاب نمى كند ، مگر به بدگمانى او به خدا ، و تقصير كردنش در اميد داشتن به خدا ، و به بدخلقى كه داشته باشد ، و به غيبت كردنِ مؤمنان . و سوگند ياد مى كنم به آن كسى كه به غير از او خدايى نيست ، كه گمانِ هيچ بنده مؤمنى به خدا نيكو نباشد ، مگر آنكه خدا در نزدِ گمانِ بنده اى مؤمن خود باشد ، و بر وفق گمانش با او عمل نمايد؛ زيرا كه خدا كريم است و همه خوبى ها به دستِ قدرتِ او است ، و شرم مى كند كه بنده مؤمنِ او چنان باشد كه گمانِ نيك به او برده باشد؛ پس گمان و اميد او را خلاف كند ، و به خلافِ آنها با او عمل نمايد؛ پس گمانِ خود را به خدا نيكو كنيد ، و به سوى او رغبت نماييد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن اسماعيل بن بزيع ، از ابوالحسن ، حضرت امام رضا عليه السلام ، روايت كرده است كه فرمود :«گمان خويش را به خدا نيكو كنيد؛ زيرا كه خداى عز و جل مى فرمايد كه : من در نزدِ گمانِ بنده مؤمنِ خودم ، و بر وفق گمانش به من با او رفتار مى كنم . اگر گمانش خوب است ، جزاى او خوب باشد ، و اگر بد است ، بد باشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از قاسم بن محمد ، از منقرى ، از سفيان بن عيينه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«گمانِ نيك به خدا داشتن، آن است كه غير خدا را اميد نداشته باشى ، و نترسى، مگر از گناهان خويش» .

.

ص: 204

35 _ بَابُ الِاعْتِرَافِ بِالتَّقْصِيرِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي خَلَفٍ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ مُوسى عليه السلام ، قَالَ : قَالَ لِبَعْضِ وُلْدِهِ :«يَا بُنَيَّ ، عَلَيْكَ بِالْجِدِّ ، لَا تُخْرِجَنَّ نَفْسَكَ مِنْ حَدِّ التَّقْصِيرِ فِي عِبَادَةِ اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ وَطَاعَتِهِ ؛ فَإِنَّ اللّهَ لَا يُعْبَدُ حَقَّ عِبَادَتِهِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ بَعْضِ الْعِرَاقِيِّينَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُثَنَّى الْحَضْرَمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«يَا جَابِرُ ، لَا أَخْرَجَكَ اللّهُ مِنَ النَّقْصِ وَلَا التَّقْصِيرِ» .

عَنْهُ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ رَجُلاً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ عَبَدَ اللّهَ أَرْبَعِينَ سَنَةً ، ثُمَّ قَرَّبَ قُرْبَاناً ، فَلَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ ، فَقَالَ لِنَفْسِهِ : مَا أُتِيتُ إِلَا مِنْكِ ، وَمَا الذَّنْبُ إِلَا لَكِ» . قَالَ : «فَأَوْحَى اللّهُ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ إِلَيْهِ : ذَمُّكَ لِنَفْسِكَ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَتِكَ أَرْبَعِينَ سَنَةً» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ عِيسَى بْنِ أَيُّوبَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ يُونُسَ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام ، قَالَ : قَالَ :«أَكْثِرْ مِنْ أَنْ تَقُولَ : اللّهُمَّ لَا تَجْعَلْنِي مِنَ الْمُعَارِينَ ، وَلَا تُخْرِجْنِي مِنَ التَّقْصِيرِ» . قَالَ : قُلْتُ : أَمَّا الْمُعَارُونَ ، فَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ الرَّجُلَ يُعَارُ الدِّينَ ، ثُمَّ يَخْرُجُ مِنْهُ ، فَمَا مَعْنى «لَا تُخْرِجْنِي مِنَ التَّقْصِيرِ»؟ فَقَالَ : «كُلُّ عَمَلٍ تُرِيدُ بِهِ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ فَكُنْ فِيهِ مُقَصِّراً عِنْدَ نَفْسِكَ ؛ فَإِنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ فِي أَعْمَالِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللّهِ مُقَصِّرُونَ إِلَا مَنْ عَصَمَهُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ» .

.

ص: 205

35 . باب در بيان اعتراف به تقصير و كوتاهى كردن خويش ، در عبادت خدا

35 . باب در بيان اعتراف به تقصير و كوتاهى كردن خويش ، در عبادت خدامحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از سعد بن ابى خلف ، از ابوالحسن _ حضرت امام موسى كاظم عليه السلام _ روايت كرده است كه گفت : حضرت به بعضى از فرزندان خويش فرمود كه :«اى فرزند عزيز من! بر تو باد كه سعى و كوشش نمايى و خود را از حدِّ تقصير بيرون نبرى در عبادت و طاعت خداى عز و جل ، چنان ندانى كه در اين باب كوتاهى نكرده اى؛ زيرا كه كسى نمى تواند كه او را عبادت كند، چنانچه حقِّ عبادت او است، و آن جناب سزاوار آن است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از بعضى از مردم عراق ، از محمد بن مثنّى حضرمى ، از پدرش ، از عثمان بن زيد ، از جابر كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام به من فرمود كه :«اى جابر! خدا تو را از ناتمامى و كوتاهى كردن بيرون نبرد» (يعنى تو را توفيق دهد كه عبادت خويش را ناقص ، و خود را مقصّر دانى) .

از او ، از ابن فضّال ، از حسن بن جهم روايت است كه گفت : شنيدم از حضرت امام رضا عليه السلام كه مى فرمود :«مردى در ميانه بنى اسرائيل ، چهل سال خدا را عبادت كرد . بعد از آن، تقرّب جست به خدا و قربانى كرد . از او قبول نشد . پس با نفس خود گفت كه : اين امر به تو نرسيد ، مگر از خودت . و گناه نيست، مگر از براى تو» . حضرت فرمود : «پس خداى تبارك و تعالى به سوى او وحى فرمود كه : مذمّت كردنِ تو نفسِ خود را ، از عبادت چهل ساله ات بهتر است» .

ابوعلى اشعرى ، از عيسى بن ايّوب ، از على بن مهزيار ، از فضل بن يونس ، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت فرمود :«اين را بسيار بگو : اللّهُمَّ لاتَجْعَلْنى مِنَ الْمُعارينَ وَلاتُخْرِجْنى مِنَ التَّقْصير؛ يعنى : «بار خدايا! مرا از جمله عاريت داده شدگان مگردان ، و مرا از حدّ تقصير بيرون مبر» . عرض كردم : امّا عاريت داده شدگان را شناخته و دانسته ام كه ايشان كيستند . مردى ، دين را به عاريت به او مى دهند ، پس از آن بيرون مى رود . بفرما كه معنى اينكه مرا از حدِّ تقصير بيرون مبر ، چيست؟ فرمود : «هر عملى كه به آن رضاى خداى عز و جل را خواسته باشى ، در باب آن ، در پيش خود مقصّر باش . و چنان بدان كه در آن كوتاهى كرده اى؛ زيرا كه همه مردمان ، در اعماق خويش ، ميان خود و خدا مقصّرند ، مگر كسى كه خداى عز و جل او را نگاه داشته باشد» .

.

ص: 206

36 _ بَابُ الطَّاعَةِ وَالتَّقْوىعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ أَخِي عُرَامٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«لَا تَذْهَبْ بِكُمُ الْمَذَاهِبُ ، فَوَ اللّهِ مَا شِيعَتُنَا إِلَا مَنْ أَطَاعَ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«خَطَبَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ ، فَقَالَ : يَا أَيُّهَا النَّاسُ ، وَاللّهِ مَا مِنْ شَيْءٍ يُقَرِّبُكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ وَيُبَاعِدُكُمْ مِنَ النَّارِ إِلَا وَقَدْ أَمَرْتُكُمْ بِهِ ، وَمَا مِنْ شَيْءٍ يُقَرِّبُكُمْ مِنَ النَّارِ وَيُبَاعِدُكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَا وَقَدْ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ ، أَلَا وَإِنَّ الرُّوحَ الْأَمِينَ نَفَثَ فِي رُوعِي أَنَّهُ لَنْ تَمُوتَ نَفْسٌ حَتّى تَسْتَكْمِلَ رِزْقَهَا ، فَاتَّقُوا اللّهَ ، وَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ ، وَلَا يَحْمِلْ أَحَدَكُمْ اسْتِبْطَاءُ شَيْءٍ مِنَ الرِّزْقِ أَنْ يَطْلُبَهُ بِغَيْرِ حِلِّهِ ؛ فَإِنَّهُ لَا يُدْرَكُ مَا عِنْدَ اللّهِ إِلَا بِطَاعَتِهِ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ ؛ وَ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ ، عَنْ جَابِرٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ : قَالَ لِي :«يَا جَابِرُ ، أَ يَكْتَفِي مَنْ يَنْتَحِلُ التَّشَيُّعَ أَنْ يَقُولَ بِحُبِّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ؟ فَوَ اللّهِ مَا شِيعَتُنَا إِلَا مَنِ اتَّقَى اللّهَ وَأَطَاعَهُ ، وَمَا كَانُوا يُعْرَفُونَ يَا جَابِرُ إِلَا بِالتَّوَاضُعِ ، وَالتَّخَشُّعِ ، وَالْأَمَانَةِ ، وَكَثْرَةِ ذِكْرِ اللّهِ ، وَالصَّوْمِ ، وَالصَّلَاةِ ، وَالْبِرِّ بِالْوَالِدَيْنِ ، وَالتَّعَاهُدِ لِلْجِيرَانِ مِنَ الْفُقَرَاءِ وَأَهْلِ الْمَسْكَنَةِ وَالْغَارِمِينَ وَالْأَيْتَامِ ، وَصِدْقِ الْحَدِيثِ ، وَتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ ، وَكَفِّ الْأَلْسُنِ عَنِ النَّاسِ إِلَا مِنْ خَيْرٍ ، وَكَانُوا أُمَنَاءَ عَشَائِرِهِمْ فِي الْأَشْيَاءِ». قَالَ جَابِرٌ : فَقُلْتُ : يَا ابْنَ رَسُولِ اللّهِ ، مَا نَعْرِفُ الْيَوْمَ أَحَداً بِهذِهِ الصِّفَةِ . فَقَالَ : «يَا جَابِرُ ، لَا تَذْهَبَنَّ بِكَ الْمَذَاهِبُ ، حَسْبُ الرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ : أُحِبُّ عَلِيّاً وَأَتَوَلَاهُ ، ثُمَّ لَا يَكُونَ مَعَ ذلِكَ فَعَّالًا ؟! فَلَوْ قَالَ : إِنِّي أُحِبُّ رَسُولَ اللّهِ ، فَرَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله خَيْرٌ مِنْ عَلِيٍّ عليه السلام ، ثُمَّ لَا يَتَّبِعُ سِيرَتَهُ ، وَلَا يَعْمَلُ بِسُنَّتِهِ ، مَا نَفَعَهُ حُبُّهُ إِيَّاهُ شَيْئاً ؛ فَاتَّقُوا اللّهَ ، وَاعْمَلُوا لِمَا عِنْدَ اللّهِ ، لَيْسَ بَيْنَ اللّهِ وَبَيْنَ أَحَدٍ قَرَابَةٌ ، أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ وَأَكْرَمُهُمْ عَلَيْهِ أَتْقَاهُمْ ، وَأَعْمَلُهُمْ بِطَاعَتِهِ . يَا جَابِرُ ، وَاللّهِ مَا يُتَقَرَّبُ إِلَى اللّهِ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ إِلَا بِالطَّاعَةِ ، وَ مَا مَعَنَا بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ ، وَلَا عَلَى اللّهِ لِأَحَدٍ مِنْ حُجَّةٍ ؛ مَنْ كَانَ لِلّهِ مُطِيعاً ، فَهُوَ لَنَا وَلِيٌّ ؛ وَمَنْ كَانَ لِلّهِ عَاصِياً ، فَهُوَ لَنَا عَدُوٌّ ؛ وَ مَا تُنَالُ وَلَايَتُنَا إِلَا بِالْعَمَلِ وَالْوَرَعِ» .

.

ص: 207

36 . باب در بيان طاعت و فرمانبردارى و تقوى و پرهيزگارى

36 . باب در بيان طاعت و فرمانبردارى و تقوى و پرهيزگارىعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از محمد برادر عزام ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«مذهب هاى باطله ، شما را به جايى نبرد و اعتقاد باطل به هم مرسانيد؛ پس به خدا سوگند كه شيعه ما نيست ، مگر كسى كه خداى عز و جل را اطاعت كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از عاصم بن حميد ، از ابوحمزه ثمالى ، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا در حجّه الوداع خطبه خواند و فرمود كه : اى گروه مردمان! به خدا سوگند كه چيزى نيست كه شما را به بهشت نزديك گرداند ، و از آتش جهنّم شما را دور سازد ، مگر آنكه شما را به آن امر كردم . و چيزى نيست كه شما را به آتش جهنّم نزديك گرداند ، و شما را از بهشت دور سازد ، مگر آنكه شما را از آن نهى كردم . بدانيد و آگاه باشيد! كه جبرئيل امين در دل من دميد كه هيچ تنى نمى ميرد ، تا آنكه روزىِ خود را كامل گرداند ، و تمام و كمال به او برسد؛ پس از خدا بپرهيزيد و در جستن روزى نيكويى كنيد . و ديرشمردنِ چيزى از روزى ، يكى از شما را بر اين ندارد كه آن را طلب كند به آن چه حلال نباشد؛ زيرا كه نمى توان رسيد به آن چه در نزد خدا است ، مگر به طاعت او» .

ابوعلّى اشعرى ، از محمد اشعرىّ ، از محمد بن سالم و احمد بن ابى عبداللّه ، از پدرش هر دو روايت كرده اند ، از احمد بن نضر ، از عمرو بن شمر ، از جابر ، از امام محمد باقر عليه السلام كه گفت : حضرت به من فرمود كه :«اى جابر! آيا كسى كه تشيّع را بر خود مى بندد ، اكتفا مى كند به اينكه بگويد ما اهل بيت را دوست مى دارد؟ پس به خدا سوگند كه شيعه ما نيست ، مگر كسى كه از خدا بپرهيزد و او را اطاعت كند . و شيعيان ما شناخته نمى شدند اى جابر ، مگر به تواضع و فروتنى و اظهار خشوع و امانت ، و بسيارى ياد خدا ، و روزه و نماز ، و نيكى با پدر و مادر ، و بازجويى و رعايت همسايگان ، از فقيران و اهل درويشى و بيچارگان ، و قرض داران و يتيمان ، و به راستگويى، و تلاوت قرآن ، و بازداشتن زبان ها بر مردمان ، مگر از خوبى؛ و امينان خويشان خويش بودند ، در همه چيز» . جابر مى گويد كه : عرض كردم : يابن رسول اللّه ! ما امروز كسى را به اين صفت نمى شناسيم . فرمود كه : «اى جابر! البتّه مذهب هاى باطله تو را به جايى نبرد ، و به آن چه هر كس مى گويد ، اعتقاد نكنى . مردى پنداشته كه مى گويد : على را دوست مى دارم و به آن حضرت موالات مى ورزد، و با اين حال چنان نمى باشد ، كه بسيار عمل را به جا آورد ، و او را همين گفتار كفايت مى كند؛ پس اگر بگويد كه من رسول خدا صلى الله عليه و آله را دوست مى دارم ، بهتر باشد؛ زيرا كه رسول خدا صلى الله عليه و آله از على عليه السلام بهتر است . بعد از آن ، سيرت و طريقه آن حضرت را پيروى نكند ، و به سنّت آن حضرت عمل ننمايد . دوستى او با آن حضرت هيچ نفعى به او نمى رساند؛ پس از خدا بپرهيزيد و عمل كنيد از براى تحصيل آن چه در نزد خدا است ، كه در ميان خدا و كسى ، خويشى نيست . و دوست ترينِ بندگان به سوى خداى عز و جل ، پرهيزگارترين ايشان ، و عمل كننده ترين ايشان است به طاعت آن جناب . اى جابر! به خدا سوگند كه تقرّب جسته نمى شود به سوى خداى تبارك و تعالى ، مگر به طاعت . و با ما برات بيزارى از آتش جهنّم نيست ، و كسى را بر خدا حجّتى نه . هر كه خدا را فرمانبردار باشد ، دوست ما است ، و هر كه خدا را نافرمان باشد ، دشمن ما است . و به دوستى ما نمى توان رسيد ، مگر به عمل و پارسايى» .

.

ص: 208

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ ، يَقُومُ عُنُقٌ مِنَ النَّاسِ ، فَيَأْتُونَ بَابَ الْجَنَّةِ ، فَيَضْرِبُونَهُ ، فَيُقَالُ لَهُمْ : مَنْ أَنْتُمْ؟ فَيَقُولُونَ : نَحْنُ أَهْلُ الصَّبْرِ ، فَيُقَالُ لَهُمْ : عَلى مَا صَبَرْتُمْ؟ فَيَقُولُونَ : كُنَّا نَصْبِرُ عَلى طَاعَةِ اللّهِ ، وَنَصْبِرُ عَنْ مَعَاصِي اللّهِ ، فَيَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : صَدَقُوا ، أَدْخِلُوهُمُ الْجَنَّةَ ، وَهُوَ قَوْلُ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «إِنَّما يُوَفَّى الصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ» ».

.

ص: 209

على بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و محمد بن اسماعيل ، از فضل بن شاذان و هر دو ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن حكم ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«چون روز قيامت شود ، جماعتى از مردمان برخيزند و بر درِ بهشت آيند ، و درِ بهشت را بزنند؛ پس به ايشان گفته شود كه : شما كيستيد؟ در جواب گويند كه : ماييم ، اهل صبر . به ايشان گفته شود كه : بر چه چيز صبر كرديد؟ مى گويند كه : بر طاعت خدا صبر مى كرديم و آن را به عمل مى آورديم، و از نافرمانى خدا صبر مى نموديم و مرتكب آن نمى شديم؛ پس خداى عز و جلمى فرمايد كه : راست گفتند ، ايشان را داخل بهشت گردانيد . و اين است معناى قول خداى عز و جل : «اِنَّما يُوَفَّى الصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حَسابٍ» (1) ؛ يعنى : «جز اين نيست كه تمام داده مى شوند صبركنندگان مزد خويش را ، بى آنكه حسابى از براى ايشان باشد» . (و بعضى گمان كرده اند كه معناى آن، اين است كه : مزد بى شمار و اندازه به ايشان دهند ، يا آن چه گمان نكنند و نپندارند .)

.


1- .زمر، 10.

ص: 210

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام يَقُولُ : لَا يَقِلُّ عَمَلٌ مَعَ تَقْوى ، وَكَيْفَ يَقِلُّ مَا يُتَقَبَّلُ؟!» .

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«يَا مَعْشَرَ الشِّيعَةِ _ شِيعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ _ كُونُوا النُّمْرُقَةَ الْوُسْطى ، يَرْجِعُ إِلَيْكُمُ الْغَالِي ، وَيَلْحَقُ بِكُمُ التَّالِي» . فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْأَنْصَارِ _ يُقَالُ لَهُ : سَعْدٌ _ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، مَا الْغَالِي؟ قَالَ : «قَوْمٌ يَقُولُونَ فِينَا مَا لَا نَقُولُهُ فِي أَنْفُسِنَا ، فَلَيْسَ أُولئِكَ مِنَّا ، وَلَسْنَا مِنْهُمْ» . قَالَ : فَمَا التَّالِي؟ قَالَ : «الْمُرْتَادُ ، يُرِيدُ الْخَيْرَ يُبَلِّغُهُ الْخَيْرَ يُؤْجَرُ عَلَيْهِ» . ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْنَا ، فَقَالَ : «وَ اللّهِ ، مَا مَعَنَا مِنَ اللّهِ بَرَاءَةٌ ، وَلَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ اللّهِ قَرَابَةٌ ، وَلَا لَنَا عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ ، وَلَا نَتَقَرَّبُ إِلَى اللّهِ إِلَا بِالطَّاعَةِ ، فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُطِيعاً لِلّهِ ، تَنْفَعُهُ وَلَايَتُنَا ؛ وَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ عَاصِياً لِلّهِ ، لَمْ تَنْفَعْهُ وَلَايَتُنَا ، وَيْحَكُمْ لَا تَغْتَرُّوا ، وَيْحَكُمْ لَا تَغْتَرُّوا» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ ، قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَذَكَرْنَا الْأَعْمَالَ ، فَقُلْتُ أَنَا : مَا أَضْعَفَ عَمَلِي! فَقَالَ :«مَهْ ، اسْتَغْفِرِ اللّهَ» ثُمَّ قَالَ لِي : «إِنَّ قَلِيلَ الْعَمَلِ مَعَ التَّقْوى خَيْرٌ مِنْ كَثِيرِ الْعَمَلِ بِلَا تَقْوى» . قُلْتُ : كَيْفَ يَكُونُ كَثِيرٌ بِلَا تَقْوى؟! قَالَ : «نَعَمْ ، مِثْلُ الرَّجُلِ يُطْعِمُ طَعَامَهُ ، وَيَرْفُقُ جِيرَانَهُ ، وَيُوَطِّئُ رَحْلَهُ ، فَإِذَا ارْتَفَعَ لَهُ الْبَابُ مِنَ الْحَرَامِ دَخَلَ فِيهِ ، فَهذَا الْعَمَلُ بِلَا تَقْوى ، وَيَكُونُ الْاخَرُ لَيْسَ عِنْدَهُ ، فَإِذَا ارْتَفَعَ لَهُ الْبَابُ مِنَ الْحَرَامِ لَمْ يَدْخُلْ فِيهِ» .

.

ص: 211

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن سنان ، از فضيل بن عثمان ، از ابوعبيده ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام مى فرمود : هيچ عملى با پرهيزگارى كم نمى باشد ، و چگونه كم باشد ، آن چه قبول درگاه خدا مى شود؟!».

حميد بن زياد ، از حسن بن محمد بن سماعه ، از بعضى از اصحاب خويش ، از ابان ، از عمرو بن خالد ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اى گروه شيعيان ، كه شيعه آل محمديد! چون بالش و فرشِ ميانه باشيد ، كه غالى به سوى شما باز گردد ، و تالى به شما برسد و ملحق شود»/ پس مردى از جمله انصار كه او را سعد مى گفتند ، به آن حضرت عرض كرد كه : فداى تو گردم! غالى چيست و چه صفت دارد؟ فرمود كه : «گروهى هستند كه در شأن ما مى گويند ، آن چه را كه ما در حقّ خويش نمى گويم؛ پس اين گروه از ما نيستند و ما از ايشان نيستيم» . عرض كرد كه : تالى چيست؟ فرمود : «آن كس كه جوياى خير است و اراده آن دارد ، كسى او را به خير مى رساند و بر آن مزد داده مى شود» . بعد از آن، رو به ما آورد و فرمود : «به خدا سوگند كه با ما از جانب خدا برات بيزارى از آتش جهنّم نيست ، و در ميانه ما و خدا خويشى نمى باشد ، و نه ما را بر خدا حجّتى است ، و به سوى خدا تقرّب نمى جوييم ، مگر به طاعت؛ پس هر كه از شما خدا را فرمانبردار باشد ، دوستى ما او را نفع مى بخشد ، و هر كه از شما خدا را نافرمان باشد ، دوستى ما او را نفع نمى ماند» . و دو مرتبه فرمود : «واى بر شما، فريفته مشويد!».

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از عثمان بن عيسى ، از مفضّل بن عمر كه گفت : در نزد امام جعفر صادق عليه السلام بودم؛ پس عمل هاى نيك را ذكر كرديم . گفتم كه : من عملم بسيار ضعيف و كم است . حضرت فرمود كه :«اين را مگو و از خدا آمرزش طلب كن» . بعد از آن به من فرمود كه : «كمى از عمل كه با پرهيزگارى باشد ، بهتر است از بسيارى كه بى پرهيزگارى باشد» . عرض كردم كه : چگونه بسيار مى باشد بى پرهيزگارى . فرمود : «آرى ، مانند آنكه مردى طعام خويش را به مردم مى خوراند ، و با همسايگانِ خود نرمى و مدارايى مى نمايد ، و منزلش پايمال و لگدكوب مردم مى شود _ كه كنايه است از بسيارى ميهمان و ميهمانى كردن _ ؛ پس هرگاه درى از حرام از برايش بلند و گشوده شود ، در آن داخل شود ، و اين عملى است بى تقوى . و ديگرى هست كه هيچ يك از اينها در نزد او نيست؛ پس چون درى از حرام از برايش گشوده شود ، در آن داخل نمى شود» .

.

ص: 212

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ الْمُسْتَرِقِّ ، عَنْ مُحَسِّنٍ الْمِيثَمِيِّ ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ شُعَيْبٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«مَا نَقَلَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عَبْداً مِنْ ذُلِّ الْمَعَاصِي إِلى عِزِّ التَّقْوى إِلَا أَغْنَاهُ مِنْ غَيْرِ مَالٍ ، وَأَعَزَّهُ مِنْ غَيْرِ عَشِيرَةٍ ، وَآنَسَهُ مِنْ غَيْرِ بَشَرٍ» .

37 _ بَابُ الْوَرَعِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِي الْمَغْرَاءِ ، عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدِ بْنِ هِلَالٍ الثَّقَفِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : إِنِّي لَا أَلْقَاكَ إِلَا فِي السِّنِينَ ، فَأَخْبِرْنِي بِشَيْءٍ آخُذُ بِهِ . فَقَالَ :«أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللّهِ وَالْوَرَعِ وَالِاجْتِهَادِ ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ اجْتِهَادٌ لَا وَرَعَ فِيهِ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ حَدِيدِ بْنِ حَكِيمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«اتَّقُوا اللّهَ ، وَصُونُوا دِينَكُمْ بِالْوَرَعِ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيى ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خَلِيفَةَ ، قَالَ : وَعَظَنَا أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَأَمَرَ وَزَهَّدَ ، ثُمَّ قَالَ :«عَلَيْكُمْ بِالْوَرَعِ ؛ فَإِنَّهُ لَا يُنَالُ مَا عِنْدَ اللّهِ إِلَا بِالْوَرَعِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«لَا يَنْفَعُ اجْتِهَادٌ لَا وَرَعَ فِيهِ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ الصَّيْقَلِ ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«إِنَّ أَشَدَّ الْعِبَادَةِ الْوَرَعُ» .

.

ص: 213

37 . باب در بيان ورع و پارسايى

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از ابوداود مسترق ، از محسن ميثمى ، از يعقوب بن شعيب روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«خدا هيچ بنده اى را از خوارى گناهان به سوى عزّتِ تقوى نقل نفرموده ، مگر آنكه بى مال او را غنى گردانيده ، و بى عشيره و قبيله او را عزيز و غالب ساخته ، و بى انسانى او را انيس و مونس داده است» .

37 . باب در بيان ورع و پارسايىعلى بن ابراهيم ، از پدرش ،از ابن ابى عمير ، از ابوالمعزا ، از زيد شحّام ، از عمرو بن سعيد بن هلال ثقفى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : به آن حضرت عرض كردم كه : من تو را ملاقات نمى كنم ، مگر در چند سال يكبار؛ پس مرا به چيزى خبر ده ، كه آن را بگيرم و به آن عمل كنم . فرمود :«وصيّت مى كنم تو را به پرهيز كردن از عذاب خدا ، و پارسايى و سعى و كوشش در طاعت . و بدان كه سعى اى كه هيچ پارسايى در آن نباشد ، نفع نمى بخشد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از حسن بن محبوب ، از حديد بن حكيم روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«از خدا بپرهيزيد ، و دين خويش را به پارسايى محافظت كنيد» .

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از صفوان بن يحيى ، از يزيد بن خليفه روايت كرده است كه گفت : حضرت صادق عليه السلام ما را موعظه فرمود و پند داد ، و به چيزى چند امر نمود ، و ما را در دنيا بى رغبت گردانيد . بعد از آن فرمود :«بر شما باد به پارسايى؛ زيرا كه به آن چه در نزد خدا است نمى توان رسيد ، مگر به پارسايى» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از ابن فضّال ، از ابوجميله از ابن ابى يعفور ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«سعى اى كه هيچ پارسايى در آن نباشد ، نفع نمى بخشد» .

از او ، از پدرش ، از فضالة بن ايّوب ، از حسن بن زياد صيقل ، از فضيل بن يسار روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود :«به درستى كه سخت ترين عبادت ها ، پارسايى كردن است» .

.

ص: 214

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ ، عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيُّ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : مَا نَلْقى مِنَ النَّاسِ فِيكَ! فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«وَ مَا الَّذِي تَلْقى مِنَ النَّاسِ فِيَّ؟» فَقَالَ : لَا يَزَالُ يَكُونُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الرَّجُلِ الْكَلَامُ ، فَيَقُولُ : جَعْفَرِيٌّ خَبِيثٌ ، فَقَالَ : «يُعَيِّرُكُمُ النَّاسُ بِي؟» فَقَالَ لَهُ أَبُو الصَّبَّاحِ : نَعَمْ ، قَالَ : فَقَالَ : «فَمَا أَقَلَّ وَاللّهِ مَنْ يَتَّبِعُ جَعْفَراً مِنْكُمْ! إِنَّمَا أَصْحَابِي مَنِ اشْتَدَّ وَرَعُهُ ، وَعَمِلَ لِخَالِقِهِ ، وَرَجَا ثَوَابَهُ ؛ هؤُلَاءِ أَصْحَابِي» .

حَنَانُ بْنُ سَدِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَارَةَ الْغَزَّالِ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ابْنَ آدَمَ ، اجْتَنِبْ مَا حَرَّمْتُ عَلَيْكَ ؛ تَكُنْ مِنْ أَوْرَعِ النَّاسِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ وَعَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْمِنْقَرِيِّ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنِ الْوَرِعِ مِنَ النَّاسِ ، فَقَالَ :«الَّذِي يَتَوَرَّعُ عَنْ مَحَارِمِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«عَلَيْكُمْ بِتَقْوَى اللّهِ ، وَالْوَرَعِ ، وَالِاجْتِهَادِ ، وَصِدْقِ الْحَدِيثِ ، وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ ، وَحُسْنِ الْخُلُقِ ، وَحُسْنِ الْجِوَارِ ؛ وَكُونُوا دُعَاةً إِلى أَنْفُسِكُمْ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ ، وَكُونُوا زَيْناً ، وَلَا تَكُونُوا شَيْناً ؛ وَعَلَيْكُمْ بِطُولِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ؛ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَطَالَ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ ، هَتَفَ إِبْلِيسُ مِنْ خَلْفِهِ ، وَقَالَ : يَا وَيْلَهُ ، أَطَاعَ وَعَصَيْتُ ، وَسَجَدَ وَأَبَيْتُ» .

.

ص: 215

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از احمد بن اسماعيل بن بزيع ، از حنان بن سدير روايت كرده است كه گفت : ابوالصّبّاح كنانى به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كرد كه : در بابِ تو از مردم چه مى كشيم . حضرت صادق عليه السلام فرمود كه :«چيست آن چه در خصوصِ من از مردم مى كشى؟» عرض كرد كه : پيوسته در ميان ما و مردى از ايشان سخنى واقع مى شود؛ پس مى گويد كه : جعفرىِّ خبيث است _ يعنى مردى است پليد ، از اصحاب جعفر بن محمد _ . حضرت فرمود كه : «مردم شما را به من سرزنش مى كنند؟» ابوالصّبّاح به آن حضرت عرض كرد : آرى . فرمود : «به خدا سوگند كه آنكه جعفر را پيروى مى كند از شما ، بسيار كم است . جز اين نيست كه اصحابِ من كسانى هستند كه پارسايى ايشان سخت باشد ، و از براى آفريدگار خويش عمل كنند و ثواب او را اميد داشته باشند ، اين گروهند كه اصحاب من اند» .

حنان بن سدير ، از ابوساره غزّال ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«خداى عز و جل فرموده است كه : اى فرزند آدم! آن چه را كه من بر تو حرام گردانيده ام اجتناب كن ، تا از جمله پارساترين مردمان باشى» .

على بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و على بن محمد ، از قاسم بن محمد ، از سليمان منقرى ، از جعفر بن غياث كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كرد از پارساى از مردم كه آن كيست؟ فرمود كه :«آنكه از محرّماتِ خداى عز و جل پارسايى ورزد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن نعمان ، از ابواسامه روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«بر تو باد به پرهيز كردن از خدا و پارسايى و كوشش و راستىِ خبر ، كه در آن دروغ نگويى ، و اداى امانت و خوش خلقى و خوش همسايگى كردن .و خوانندگان مردم باشيد به سوى خويش به غير زبان هاى خود (و مراد اين است كه اعمال نيك را به جا آوريد تا مردم پيرو شما گردند ، نه آنكه به زبان آنها را مدح كنيد ، و خود نكنيد) ، و باعث زينت و آرايش باشيد، و موجب شَيْن و عيب كردن مردمان مباشيد . و بر شما باد كه ركوع و سجود را طول دهيد؛ زيرا كه چون يكى از شما ركوع و سجود را طول دهد ، شيطان از پشت سرش آواز دهد و بگويد كه : اى واى بر او! كه او فرمان برد و من نافرمانى كردم ، و سجده كرد و من سرباز زدم» .

.

ص: 216

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي زَيْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، فَدَخَلَ عِيسَى بْنُ عَبْدِ اللّهِ الْقُمِّيُّ ، فَرَحَّبَ بِهِ ، وَقَرَّبَ مِنْ مَجْلِسِهِ ، ثُمَّ قَالَ :«يَا عِيسَى بْنَ عَبْدِ اللّهِ ، لَيْسَ مِنَّا وَلَا كَرَامَةَ مَنْ كَانَ فِي مِصْرٍ _ فِيهِ مِائَةُ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ _ وَكَانَ فِي ذلِكَ الْمِصْرِ أَحَدٌ أَوْرَعَ مِنْهُ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ أَبِي كَهْمَسٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدِ بْنِ هِلَالٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : أَوْصِنِي ، قَالَ :«أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللّهِ وَالْوَرَعِ وَالِاجْتِهَادِ ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُ اجْتِهَادٌ لَا وَرَعَ فِيهِ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ ، عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«أَعِينُونَا بِالْوَرَعِ ؛ فَإِنَّهُ مَنْ لَقِيَ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مِنْكُمْ بِالْوَرَعِ، كَانَ لَهُ عِنْدَ اللّهِ فَرَجاً؛ إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَقُولُ: «مَنْ يُطِعِ اللّهَ وَ(رَسُولَهُ) فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً» فَمِنَّا النَّبِيُّ ، وَمِنَّا الصِّدِّيقُ وَالشُّهَدَاءُ وَالصَّالِحُونَ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّا لَا نَعُدُّ الرَّجُلَ مُؤْمِناً حَتّى يَكُونَ لِجَمِيعِ أَمْرِنَا مُتَّبِعاً مُرِيداً ، أَلَا وَ إِنَّ مِنِ اتِّبَاعِ أَمْرِنَا وَإِرَادَتِهِ الْوَرَعَ ، فَتَزَيَّنُوا بِهِ يَرْحَمْكُمُ اللّهُ ، وَكَبِّدُوا أَعْدَاءَنَا بِهِ يَنْعَشْكُمُ اللّهُ» .

.

ص: 217

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن ابى زيد ، از پدرش روايت كرده است كه گفت : در نزد امام جعفر صادق عليه السلام بودم كه عيسى بن عبداللّه قمى داخل شد؛ پس حضرت به او فرمود :«مرحبا ، خوش آمدى!» و او را نزديك به خود نشانيد . بعد از آن فرمود كه : «اى عيسى بن عبداللّه ! از ما نيست و كرامتى ندارد ، هر كه در شهرى باشد كه صد هزار كس يا زيادتر در آن باشند ، و در آن شهر يك كس از او پارساتر باشد» .

از او ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن فضّال ، از على بن عقبه ، از ابوكهمس ، از عمرو بن سعيد بن هلال روايت است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : مرا وصيّت كن و بفرما كه مرا چه كار بايد كرد؟ فرمود :«تو را وصيّت مى كنم به پرهيز كردن از خدا و ترسيدن از عذاب او ، و به پارسايى كردن و كوشش كردن در طاعت . و بدان كه كوششى كه هيچ پارسايى در آن نباشد ، نفع نمى بخشد» .

از او ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از سيف بن عميره ، از ابوالصّبّاح كنانى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«ما را يارى كنيد به پارسايى؛ زيرا كه هر كه خداى عز و جل را ملاقات كند از شما با پارسايى ، او را فرجى خواهد بود در نزد خداى عز و جل . به درستى كه خداى عز و جل مى فرمايد : «وَمَنْ يُطِعِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبيّينَ وَالصِّدِّيقَينَ وَالشُّهَدآءِ والصَّالِحينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفيقا» (1) . (2) و سخن در آيه ، در بابِ مولدِ پيغمبر صلى الله عليه و آله گذشت. و حضرت فرمود : «پس از ما است پيغمبر، و از ما است صدّيق و شهيدان و صالحان» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن محبوب ، از ابن رئاب ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«ما مردى را مؤمن نمى شماريم، تا آنكه همه آن چه را كه به آن امر كرده ايم ، پيرو و خواهان باشد . بدانيد و آگاه باشيد! كه از جمله پيروى كردن فرمان ما و اراده داشتن آن ، پارسايى است . پس به آن آراسته شويد، تا خدا شما را رحمت كند ، و به آن بر جگر دشمنان ما زنيد ، كه جگر ايشان بسوزد ، (و بنا بر بعضى از نُسخِ كافى (3) ، به آن با ايشان مكر كنيد) تا خدا شما را از خاك بردارد و بلند گرداند» .

.


1- .نساء، 69.
2- .و مطيعان خدا و پيامبرش ، با كسانى اند كه خدا به آنان نعمت داده است ، يعنى پيغمبران ، صدّيقان ، شهيدان و صالحان و چه همراهان نيكويى!
3- .در برخى نسخ به جاى «كبدوا» «كيدوا» است .

ص: 218

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْحَجَّالِ ، عَنِ الْعَلَاءِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيْرِ أَلْسِنَتِكُمْ ؛ لِيَرَوْا مِنْكُمُ الْوَرَعَ وَالِاجْتِهَادَ وَالصَّلَاةَ وَالْخَيْرَ ؛ فَإِنَّ ذلِكَ دَاعِيَةٌ» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْزَةَ الْعَلَوِيِّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللّهِ بْنُ عَلِيٍّ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ عليه السلام ، قَالَ :«كَثِيراً مَا كُنْتُ أَسْمَعُ أَبِي يَقُولُ : لَيْسَ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ لَا تَتَحَدَّثُ الْمُخَدَّرَاتُ بِوَرَعِهِ فِي خُدُورِهِنَّ ، وَلَيْسَ مِنْ أَوْلِيَائِنَا مَنْ هُوَ فِي قَرْيَةٍ _ فِيهَا عَشَرَةُ آلَافِ رَجُلٍ _ فِيهِمْ مِنْ خَلْقِ اللّهِ أَوْرَعُ مِنْهُ» .

38 _ بَابُ الْعِفَّةِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنْ حَرِيزٍ ، عَنْ زُرَارَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«مَا عُبِدَ اللّهُ بِشَيْءٍ أَفْضَلَ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَفَرْجٍ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«إِنَّ أَفْضَلَ الْعِبَادَةِ عِفَّةُ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ _ يَقُولُ : أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْعَفَافُ» .

.

ص: 219

38 . باب در بيان عفّت

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از حجّال ، از علاء ، از ابن ابى يعفور روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«خوانندگانِ مردم باشيد به غيرِ زبان هاى خويش ، تا پارسايى و كوشش و نماز و خوبى را از شما ببينند؛ زيرا كه آن باعث خواندنِ ايشان است به سوى حق» .

حسين بن محمد ، از على بن محمد بن سعد ، از محمد بن مسلم ، از محمد بن حمزه علوى روايت كرده است كه گفت : خبر داد مرا عبيداللّه بن على از امام موسى كاظم عليه السلام كه فرمود :«بسيارى از اوقات از پدرم عليه السلام مى شنيدم كه مى فرمود : از شيعه ما نيست هر كه زنان مخدّره كه در پس پرده نشسته اند ، در پرده هاى خويش، به پارسايى او ، با يكديگر سخن نگويند» . (و اين كنايه است از انتشار پارسايى؛ زيرا كه زنان پرده نشين تا چيزى مشهور نشود به آن اطّلاع به هم نمى رسانند ، به خلاف زنان برزه (1) و مردان) ، تتمّه حديث : «و از دوستانِ ما نيست هر كه در ده يا شهرى باشد ، كه ده هزار مرد در آن باشند ، و در ميان ايشان خلقى از براى خدا باشد كه از او پارساتر باشد» .

38 . باب در بيان عفّت (2)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از حريز ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«خدا پرستيده نشد به چيزى كه از عفّتِ شكم و فرج بهتر باشد» (كه در باب خورد و مجامعت مرتكب حرامى نشود) .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از محمد بن اسماعيل ، از حنان بن سدير ، از پدرش روايت كرده است كه گفت : امام محمد باقر عليه السلام فرمود :«به درستى كه بهترين عبادت ها ، عفّت شكم و فرج است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از جعفر بن محمد اشعرى ، از عبداللّه بن ميمون قداح ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«اميرالمؤمنين صلوات اللّه عليه مى فرمود كه : بهترين عبادت ها پرهيز كردن از حرام است» .

.


1- .يعنى زنانى كه به كوى و برزن مى آيند .
2- .و عفّت _ به كسرِ عين و فتح فاء مشدّده _ به معنى پرهيزگارى است ، چون تقوى ، وليكن مخصوص است به پرهيز كردن در بابِ فرج و شكم ، و تقوى شامل آنها و غير آنها است . (مترجم)

ص: 220

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عِمْرَانَ الْحَلَبِيِّ ، عَنْ مُعَلًّى أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : قَالَ رَجُلٌ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : إِنِّي ضَعِيفُ الْعَمَلِ ، قَلِيلُ الصِّيَامِ ، وَلكِنِّي أَرْجُو أَنْ لَا آكُلَ إِلَا حَلَالًا . قَالَ : فَقَالَ لَهُ :«أَيُّ الِاجْتِهَادِ أَفْضَلُ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَفَرْجٍ؟» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَكْثَرُ مَا تَلِجُ بِهِ أُمَّتِي النَّارَ الْأَجْوَفَانِ : الْبَطْنُ ، وَالْفَرْجُ» .

وَ بِإِسْنَادِهِ ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : ثَلَاثٌ أَخَافُهُنَّ عَلى أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي : الضَّلَالَةُ بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ ، وَمَضَلَاتُ الْفِتَنِ ، وَشَهْوَةُ الْبَطْنِ وَالْفَرْجِ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ مَيْمُونٍ الْقَدَّاحِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام :«يَقُولُ مَا مِنْ عِبَادَةٍ أَفْضَلَ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَفَرْجٍ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«مَا مِنْ عِبَادَةٍ أَفْضَلَ عِنْدَ اللّهِ مِنْ عِفَّةِ بَطْنٍ وَفَرْجٍ» .

39 _ بَابُ اجْتِنَابِ الْمَحَارِمِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ كَثِيرٍ الرَّقِّيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» قَالَ :«مَنْ عَلِمَ أَنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ يَرَاهُ ، وَيَسْمَعُ مَا يَقُولُهُ وَيَفْعَلُهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ ، فَيَحْجُزُهُ ذلِكَ عَنِ الْقَبِيحِ مِنَ الْأَعْمَالِ ، فَذلِكَ الَّذِي خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى» .

.

ص: 221

39 . باب در بيانِ اجتناب و دورى كردن از محرّماتِ الهى

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از پدرش ، از نضر بن سويد ، از يحيى بن عمران حلبى ، از معلّى _ يعنى ابوعثمان _ از ابوبصير كه گفت : مردى به امام محمد باقر عليه السلام عرض كرد كه : من عملم ضعيف است و روزه گرفتنم كم ، وليكن اميد دارم كه غير از حلال نخورم _ يعنى آن چه مى خورم حلال باشد _ . ابوبصير مى گويد كه : حضرت به آن مرد فرمود كه :«كدام كوشش در طاعت از عفّتِ شكم و فرج بهتر است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : بيشتر چيزى كه امّت من به سبب آن داخل آتش جهنّم مى شوند، دو چيز ميان تهى است ، يكى شكم و ديگرى فرج» .

و به اسناد خويش روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : سه چيز است كه از آنها بعد از خود بر امّتم مى ترسم: گمراهى بعد از معرفت ، و فتنه هاى گمراه كننده ، و خواهش شكم و فرج» . (1)

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از بعضى از اصحاب خويش ، از ميمون قداح روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«هيچ عبادتى نيست كه از عفّتِ شكم و فرج بهتر باشد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از على بن حكم ، از سيف بن عميره ، از منصور بن حازم ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هيچ عبادتى نيست كه در نزد خدا از عفّتِ شكم و فرج بهتر باشد» .

39 . باب در بيانِ اجتناب و دورى كردن از محرّماتِ الهىمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسن بن محبوب ، از داود بن كثير رقّى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ» (2) كه فرمود :«هر كه بداند كه خدا او را مى بيند ، و آن چه مى گويد ، مى شنود ، و آن چه را كه مى كند ، از خوبى يا بدى ، مى داند ، و همين او را از اعمال زشت منع كند ، چنين كسى همان است كه از مقام ، (يعنى قيام و ايستادنِ) حضرت پروردگار خويش ترسيده ، و نفس خود را از هوا و هوس باز داشته است» .

.


1- .و اين حديث در نسخه شهيد ثانى شيخ زين الدّين _ عليه الرّحمه _ موجود نبود . (مترجم)
2- .الرحمن، 46.

ص: 222

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُمَرَ الْيَمَانِيِّ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«كُلُّ عَيْنٍ بَاكِيَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غَيْرَ ثَلَاثٍ : عَيْنٍ سَهِرَتْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ، وَعَيْنٍ فَاضَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللّهِ ، وَعَيْنٍ غُضَّتْ عَنْ مَحَارِمِ اللّهِ» .

عَلِيٌّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«فِيمَا نَاجَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهِ مُوسى عليه السلام : يَا مُوسى ، مَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ الْمُتَقَرِّبُونَ بِمِثْلِ الْوَرَعِ عَنْ مَحَارِمِي ؛ فَإِنِّي أُبِيحُهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ لَا أُشْرِكُ مَعَهُمْ أَحَداً» .

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مِنْ أَشَدِّ مَا فَرَضَ اللّهُ عَلى خَلْقِهِ ذِكْرُ اللّهِ كَثِيراً» ثُمَّ قَالَ : «لَا أَعْنِي سُبْحَانَ اللّهِ ، وَالْحَمْدُ لِلّهِ ، وَلَا إِلهَ إِلَا اللّهُ ، وَاللّهُ أَكْبَرُ، وَإِنْ كَانَ مِنْهُ ؛ وَلكِنْ ذِكْرَ اللّهِ عِنْدَ مَا أَحَلَّ وَحَرَّمَ ، فَإِنْ كَانَ طَاعَةً عَمِلَ بِهَا ، وَإِنْ كَانَ مَعْصِيَةً تَرَكَهَا» .

ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً» قَالَ :«أَمَا وَاللّهِ ، إِنْ كَانَتْ أَعْمَالُهُمْ أَشَدَّ بَيَاضاً مِنَ الْقَبَاطِيِّ ، وَلكِنْ كَانُوا إِذَا عَرَضَ لَهُمُ الْحَرَامُ لَمْ يَدَعُوهُ» .

.

ص: 223

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از ابراهيم بن عمر يمانى ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر چشمى در روزِ قيامت گريان است ، مگر سه چشم؛ چشمى كه در راهِ خدا بيدار خوابى كشيده باشد ، و چشمى كه از ترس خدا اشك باريده باشد ، و چشمى كه از محرّماتِ خدا پوشيده باشد» .

على ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از آنكه او را ذكر كرده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در آن چه خداى عز و جل به آن با موسى راز گفت ، اين بود كه فرمود : اى موسى! تقرّب جويندگانِ به سوى من به چيزى تقرّب نجسته اند كه مانند پارسايى از محرّمات من باشد ، و به درستى كه من بهشت هاى عدن را از براى ايشان مباح گردانم ، و كسى را با ايشان شريك نگردانم» .

على ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم ، از ابوعبيده ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«از جمله سخت ترينِ آن چه خدا بر خلق خود واجب گردانيده است ، كه خدا را بسيار ياد كنند» . بعد از آن فرمود كه : «مقصودِ من از يادِ خدا «سُبْحانَ اللّهِ وَالْحَمْدُلِلّهِ وَلا اِلهَ اِلَّااللّهُ وَ اللّهُ أَكْبَرُ» نيست ، و هر چند كه اين قول از جمله ياد خدا باشد ، وليكن مراد از آن، ياد كردن خدا است در نزدِ آن چه حلال و حرام گردانيده ، پس اگر طاعت باشد ، به آن عمل كند، و اگر معصيت باشد ، آن را وا گذارد» .

ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم ، از سليمان بن خالد روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل: «وَقَدِمْنآ اِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَبآءً مَنْثورا» (1) ؛ يعنى :«و قصد كرديم به سوى آن چه كردند ، از كردارى كه در صورت ، نيكو نمايد (چون صله رحم و ميهمان دارى و اطعام گرسنگان و اكرام يتيمان و فريادرسى مظلومان و مانند آن). پس گردانيديم آن را ذرّه يا غبار پراكنده يا خاكسترِ بر باد داده ، كه ثوابى بر آن مترتّب نشود» . حضرت فرمود : «به خدا سوگند كه عمل هاى ايشان از جامه هاى مصرى سفيدتر بود ، وليكن چنان بودند كه هرگاه حرامى از براى ايشان رو مى داد ، آن را ترك نمى كردند» .

.


1- .فرقان، 23.

ص: 224

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ تَرَكَ مَعْصِيَةً لِلّهِ مَخَافَةَ اللّهِ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ أَرْضَاهُ اللّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» .

40 _ بَابُ أَدَاءِ الْفَرَائِضِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ؛ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ ، قَالَ : قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا :«مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللّهُ عَلَيْهِ ، فَهُوَ مِنْ خَيْرِ النَّاسِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ الْمُخْتَارِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا» قَالَ :«اصْبِرُوا عَلَى الْفَرَائِضِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ أَبِي نَجْرَانَ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنْ أَبِي السَّفَاتِجِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا» قَالَ :«اصْبِرُوا عَلَى الْفَرَائِضِ ، وَصَابِرُوا عَلَى الْمَصَائِبِ ، وَرَابِطُوا عَلَى الْأَئِمَّةِ عليهم السلام » . وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ أَبِي السَّفَاتِجِ ، وَزَادَ فِيهِ : «وَاتَّقُوا اللّهَ رَبَّكُمْ فِيمَا افْتَرَضَ عَلَيْكُمْ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : اعْمَلْ بِفَرَائِضِ اللّهِ ؛ تَكُنْ أَتْقَى النَّاسِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ ، عَنْ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ اللّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالى : مَا تَحَبَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِأَحَبَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ» .

.

ص: 225

40 . باب در بيان اداى واجباتِ خدا

على ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر كه معصيت خدا را ترك كند به جهتِ ترسِ خداى _ تبارك و تعالى _ ، خدا او را در روز قيامت خشنود گرداند» .

40 . باب در بيان اداى واجباتِ خداچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد و على بن ابراهيم ، از پدرش ، و هر دو ، از ابوحمزه ثُمالى كه گفت : حضرت على بن الحسين _ عليهماالسّلام _ فرمود كه :«هر كه عمل كند به آن چه خدا بر او واجب گردانيده ، از جمله بهترينِ مردمان است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از حسين بن مختار ، از عبداللّه بن ابى يعفور ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است در قول خداى عز و جل : «اِصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا» (1) كه آن حضرت فرمود :«يعنى : صبر كنيد بر واجبات خدا» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از عبدالرحمان بن ابى نجران ، از حمّاد بن عيسى ، از ابوالسّفاتج ، از امام جعفر صادق عليه السلام در قول خداى عز و جل : «اِصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا» . كه آن حضرت فرمود :«صبر كنيد بر واجبات و يكديگر را بداريد بر صبر كردن بر مصيبت ها ، و مرابطه كنيد بر ائمّه _ عليهم السلام _ ، و در كوى ايشان مقيم باشيد به جان و مال و غير آن» . و در روايت ابن محبوب از ابوالسّفاتج اين زيادتى نيز هست كه : «وَاتَّقُوا اللّهَ رَبَّكُمْ» (2) ؛ يعنى : و «بپرهيزيد خدا را كه پروردگار شما است» . و حضرت فرمود : «در آن چه بر شما واجب گردانيده است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : عمل كن به واجباتِ خدا، تا از پرهيزگارترينِ مردمان باشى» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از ابوجميله ، از محمد حلبى ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«خداى _ تبارك و تعالى _ فرموده است كه : بنده من اظهار دوستى ننموده به سوى من ، به چيزى كه دوست [داشتنى]تر باشد از آن چه بر او واجب گردانيده ام» .

.


1- .آل عمران، 200.
2- .طلاق، 1.

ص: 226

41 _ بَابُ اسْتِوَاءِ الْعَمَلِ وَالْمُدَاوَمَةِ عَلَيْهِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ حَمَّادٍ ، عَنِ الْحَلَبِيِّ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِذَا كَانَ الرَّجُلُ عَلى عَمَلٍ ، فَلْيَدُمْ عَلَيْهِ سَنَةً ، ثُمَّ يَتَحَوَّلُ عَنْهُ إِنْ شَاءَ إِلى غَيْرِهِ ، وَذلِكَ أَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ يَكُونُ فِيهَا فِي عَامِهِ ذلِكَ مَا شَاءَ اللّهُ أَنْ يَكُونَ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنْ حَرِيزٍ ، عَنْ زُرَارَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ : قَالَ :«أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مَا دَاوَمَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ وَإِنْ قَلَّ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ عِيسَى بْنِ أَيُّوبَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ ، عَنْ نَجِيَّةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«مَا مِنْ شَيْءٍ أَحَبَّ إِلَى اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ مِنْ عَمَلٍ يُدَاوَمُ عَلَيْهِ وَإِنْ قَلَّ» .

عَنْهُ ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أَيُّوبَ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا _ يَقُولُ : إِنِّي لَأُحِبُّ أَنْ أُدَاوِمَ عَلَى الْعَمَلِ وَإِنْ قَلَّ» .

عَنْهُ ، عَنْ فَضَالَةَ ، عَنِ الْعَلَاءِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا _ يَقُولُ : إِنِّي لَأُحِبُّ أَنْ أَقْدِمَ عَلى رَبِّي وَعَمَلِي مُسْتَوٍ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِيَّاكَ أَنْ تَفْرِضَ عَلى نَفْسِكَ فَرِيضَةً ، فَتُفَارِقَهَا اثْنَيْ عَشَرَ هِلَالًا» .

.

ص: 227

41 . باب در بيان يكسان شدن عمل و مداومت بر آن

41 . باب در بيان يكسان شدن عمل و مداومت بر آنعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حمّاد ، از حلبى روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«چون مردى بر كارى از كارهاى خير باشد ، بايد كه يك سال پيوسته بر آن باشد ، بعد از آن اگر خواسته باشد ، به سوى غير آن منتقل شود ، و اين امر براى آن است كه در شب قدر ، در سالى كه مشغول آن عمل است ، آن چه خدا خواهد كه باشد ، خواهد بود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از حريز ، از زراره ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت فرمود :«دوست [داشتنى] ترين اعمال به سوى خداى عز و جل، عملى است كه بنده بر آن مداومت كند، و اگرچه كم باشد» .

ابوعلى اشعرى ، از عيسى بن أيّوب ، از على بن مهزيار ، از فضالة بن ايوّب ، از معاويّة بن عمّاد ، از نجيّه ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هيچ چيز به سوى خداى عز و جل دوست [داشتنى] تر نيست از عملى كه بر آن مداومت شود، و اگرچه كم باشد» .

از او ، از فضالة بن ايّوب ، از معاوية بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«حضرت على بن الحسين _ عليهماالسّلام _ مى فرمود كه : من دوست مى دارم كه مداومت كنم بر عمل، و اگرچه اندكى باشد» .

از او ، از فضاله ، از علا ، از محمد بن مسلم ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت است كه فرمود :«حضرت على بن الحسين _ صلوات اللّه عليهما _ مى فرمود كه : من دوست مى دارم كه بر پروردگارِ خويش وارد شوم ، و عملم برابر و يكسان باشد ، كه پيوسته آن را به جا آورده باشم و بر آن مداومت كرده باشم» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از محمد اسماعيل ، از جعفر بن بشير ، از عبدالكريم بن عمرو ، از سليمان بن خالد كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«بپرهيز از آنكه واجبى را بر خويش واجب گردانى ، و دوازده ماه از آن مفارقت نمايى» .

.

ص: 228

42 _ بَابُ الْعِبَادَةِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«فِي التَّوْرَاةِ مَكْتُوبٌ : يَا ابْنَ آدَمَ ، تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِي ؛ أَمْلَأْ قَلْبَكَ غِنًى ، وَلَا أَكِلْكَ إِلى طَلَبِكَ ، وَعَلَيَّ أَنْ أَسُدَّ فَاقَتَكَ ، وَأَمْلَأَ قَلْبَكَ خَوْفاً مِنِّي ، وَإِنْ لَا تَفَرَّغْ لِعِبَادَتِي ، أَمْلَأْ قَلْبَكَ شُغُلاً بِالدُّنْيَا ، ثُمَّ لَا أَسُدَّ فَاقَتَكَ ، وَأَكِلْكَ إِلى طَلَبِكَ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«قَالَ اللّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالى : يَا عِبَادِيَ الصِّدِّيقِينَ ، تَنَعَّمُوا بِعِبَادَتِي فِي الدُّنْيَا ؛ فَإِنَّكُمْ تَتَنَعَّمُونَ بِهَا فِي الْاخِرَةِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَفْضَلُ النَّاسِ مَنْ عَشِقَ الْعِبَادَةَ فَعَانَقَهَا ، وَأَحَبَّهَا بِقَلْبِهِ ، وَبَاشَرَهَا بِجَسَدِهِ ، وَتَفَرَّغَ لَهَا ، فَهُوَ لَا يُبَالِي عَلى مَا أَصْبَحَ مِنَ الدُّنْيَا، عَلى عُسْرٍ أَمْ عَلى يُسْرٍ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ شَاذَانَ بْنِ الْخَلِيلِ ، قَالَ : وَكَتَبْتُ مِنْ كِتَابِهِ بِإِسْنَادٍ لَهُ يَرْفَعُهُ إِلى عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللّهِ ، قَالَ : قَالَ عِيسَى بْنُ عَبْدِ اللّهِ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، مَا الْعِبَادَةُ؟ قَالَ :«حُسْنُ النِّيَّةِ بِالطَّاعَةِ مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي يُطَاعُ اللّهُ مِنْهَا ، أَمَا إِنَّكَ يَا عِيسى لَا تَكُونُ مُؤْمِناً حَتّى تَعْرِفَ النَّاسِخَ مِنَ الْمَنْسُوخِ». قَالَ : قُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، وَمَا مَعْرِفَةُ النَّاسِخِ مِنَ الْمَنْسُوخِ؟ قَالَ : فَقَالَ : «أَ لَيْسَ تَكُونُ مَعَ الْاءِمَامِ مُوَطِّناً نَفْسَكَ عَلى حُسْنِ النِّيَّةِ فِي طَاعَتِهِ ، فَيَمْضِي ذلِكَ الْاءِمَامُ ، وَيَأْتِي إِمَامٌ آخَرُ ، فَتُوَطِّنُ نَفْسَكَ عَلى حُسْنِ النِّيَّةِ فِي طَاعَتِهِ؟». قَالَ : قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : «هذَا مَعْرِفَةُ النَّاسِخِ مِنَ الْمَنْسُوخِ» .

.

ص: 229

42 . باب در بيان عبادت و بندگى و پرستش خدا

42 . باب در بيان عبادت و بندگى و پرستش خداچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از عمر بن يزيد ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«در تورات نوشته است كه ، اى فرزندم آدم! خود را از براى بندگى كردن من فارغ ساز ، تا من دل تو را پر كنم از بى نيازى و تو را به جستجوى خودت وا نگذارم . و بر من است كه رخنه حاجتمندى تو را ببندم، و دل تو را از ترس خويش پر گردانم ، و اگر خود را از براى عبادتِ من فارغ نسازى ، دلِ تو را پر كنم از شغل دنيا كه به آن بپردازى ، بعد از آن، رخنه احتياج تو را نمى بندم و تو را به طلب خودت وا مى گذارم» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از ابوجميله روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«خداى _ تبارك و تعالى _ فرموده كه : اى بندگانِ به غايت راستگوى من! در دنيا به عبادت من شاد و خوشحال باشيد (يا به ناز و نعمت زيست كنيد) ، كه شما در آخرت به سبب آن به ناز و نعمت زيست خواهيد كرد» .

على بن ابراهيم ، از محمد بن عيسى ، از يونس ، از عمرو بن جميع ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بهترينِ مردمان كسى است كه به عبادتِ خدا عشق به هم رسانيده باشد؛ پس دست در گردن آن درآورد، و به دلِ خويش آن را دوست دارد، و به جسدِ خويش با آن مباشرت كند ، كه در ميانه او و آن حائلى نباشد، و خود را از براى آن فارغ سازد؛ پس چنين كسى پروا ندارد كه بر هر حالى صبح كند از دنيا ؛ خواه بر وجه دشوارى باشد و خواه بر وجه آسانى» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از شاذان بن خليل روايت كرده است كه احمد گفت : از كتاب شاذان نوشتم به اسنادى از براى او كه آن را مرفوع مى ساخت به سوى عيسى بن عبداللّه و گفت كه : عيسى بن عبداللّه به امام جعفر صادق عليه السلام عرض كرد كه : فداى تو گردم! عبادت چيست؟ فرمود :«نيّتِ خوب به طاعت ، از آن راه ها كه خدا از آنها اطاعت مى شود . اى عيسى! بدان و آگاه باش! كه تو مؤمن نمى باشى، تا ناسخ را از منسوخ بشناسى» . عيسى مى گويد : عرض كردم كه : فداى تو گردم! معرفت ناسخ از منسوخ چه چيز است؟ مى گويد كه : حضرت فرمود : «آيا چنان نيستى كه با امام ، نفسِ خويش را توطين نموده ، دل بر حسن نيّت در طاعت او گذاشته باشى ، پس آن امام از دنيا در مى گذرد و امامى ديگر مى آيد؛ پس تو نفسِ خويش را توطين مى كنى، و دل مى گذارى بر حسن نيّت در طاعتِ امامِ بعد» . عيسى مى گويد : عرض كردم : آرى . فرمود كه : «مراد از معرفت ناسخ از منسوخ اين است» .

.

ص: 230

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ جَمِيلٍ ، عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ الْعِبَادَةَ ثَلَاثَةٌ : قَوْمٌ عَبَدُوا اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ خَوْفاً ، فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ ؛ وَقَوْمٌ عَبَدُوا اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ طَلَبَ الثَّوَابِ ، فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأُجَرَاءِ ؛ وَقَوْمٌ عَبَدُوا اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ حُبّاً لَهُ ، فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ ، وَهِيَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ» .

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَا أَقْبَحَ الْفَقْرَ بَعْدَ الْغِنى! وَأَقْبَحَ الْخَطِيئَةَ بَعْدَ الْمَسْكَنَةِ! وَأَقْبَحُ مِنْ ذلِكَ الْعَابِدُ لِلّهِ ، ثُمَّ يَدَعُ عِبَادَتَهُ» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام ، قَالَ :«مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللّهُ عَلَيْهِ ، فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ» .

43 _ بَابُ النِّيَّةِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ عَطِيَّةَ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِمَا ، قَالَ :«لَا عَمَلَ إِلَا بِنِيَّةٍ» .

.

ص: 231

43 . باب در بيان نيّت

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن محبوب ، از جميل ، از هارون بن خارجه ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«عبادت سه قسم است : گروهى هستند كه خداى عز و جل را به جهت ترس ، عبادت مى كنند و اين عبادت ، عبادتِ بندگان (يعنى غلامان و كنيزان است كه به جهت ترس از آقا و بى بى (1) بعضى از اعمال را مى كنند، كه اگر نترسند ، نمى كنند)، و گروهى هستند كه خداى _ تبارك و تعالى _ را عبادت مى كنند به جهت طلب ثواب و اين عبادت ، عبادت مزدوران است؛ و گروهى خداى عز و جلرا عبادت مى كنند به جهت آنكه او را دوست مى دارند و اين عبادت ، عبادت آزادگان است ، و اين عبادت از همه عبادت ها بهتر است» .

على ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود:«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : چه زشت است درويشى بعد از توانگرى ، و چه زشت است گناه بعد از بيچارگى (چون ضعف آلت و كمى اسباب آن) . و زشت تر از اين، كسى است كه خدا را عبادت كند ، بعد از آن عبادتش را ترك كند» .

حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از وشّاء ، از عاصم بن حميد ، از ابوحمزه ، از حضرت على بن الحسين _ عليهماالسّلام _ روايت كرده است كه فرمود :«هر كه عمل كند به آن چه خدا بر او واجب گردانيده ، از جمله عبادت كننده ترين مردمان است» .

43 . باب در بيان نيّتعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن محبوب ، از مالك بن عطيّه ، از ابوحمزه ، از حضرت على بن الحسين _ صلوات اللّه عليهما _ روايت كرده است كه فرمود :«هيچ عملِ درستى دست به هم نمى دهد ، مگر نيّت» .

.


1- .بى بى يعنى زن مالك و ارباب.

ص: 232

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ ، وَنِيَّةُ الْكَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ ، وَكُلُّ عَامِلٍ يَعْمَلُ عَلى نِيَّتِهِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِيرَ لَيَقُولُ : يَا رَبِّ ارْزُقْنِي حَتّى أَفْعَلَ كَذَا وَكَذَا مِنَ الْبِرِّ وَوُجُوهِ الْخَيْرِ ، فَإِذَا عَلِمَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ ذلِكَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِيَّةٍ ، كَتَبَ اللّهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا يَكْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ ؛ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ كَرِيمٌ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ الْحُسَيْنِ بن عَمْرٍو ، عَنْ حَسَنِ بْنِ أَبَانٍ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ حَدِّ الْعِبَادَةِ الَّتِي إِذَا فَعَلَهَا فَاعِلُهَا كَانَ مُؤَدِّياً ، فَقَالَ :«حُسْنُ النِّيَّةِ بِالطَّاعَةِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْمِنْقَرِيِّ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ يُونُسَ ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ لِأَنَّ نِيَّاتِهِمْ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا أَنْ لَوْ خُلِّدُوا فِيهَا أَنْ يَعْصُوا اللّهَ أَبَداً ، وَإِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي الْجَنَّةِ لِأَنَّ نِيَّاتِهِمْ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا أَنْ لَوْ بَقُوا فِيهَا أَنْ يُطِيعُوا اللّهَ أَبَداً ؛ فَبِالنِّيَّاتِ خُلِّدَ هؤُلَاءِ وَهؤُلَاءِ» ثُمَّ تَلَا قَوْلَهُ تَعَالى : «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ» قَالَ : «عَلى نِيَّتِهِ» .

.

ص: 233

على ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : نيّت مؤمن از عملش بهتر است، و نيّت كافر از عملش بدتر ، و هر عمل كننده بر نيّت خويش عمل مى كند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن محبوب ، از هشام بن سالم ، از ابوبصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«به درستى كه بنده مؤمنِ فقير مى گويد : اى پروردگار من! مرا روزى كن تا آنكه چنين و چنين از نيكى و راه هاى خير را به جا آورم؛ پس هر گاه خداى عز و جل اين را از او بداند ، با صدق نيّت كه در دلش چنين بوده و غير از رضاى خدا چيزى از امور دنيا در نظر نداشته ، خدا از برايش از مزد مى نويسد ، مانند آن چه از برايش مى نوشت، اگر آن را به عمل مى آورد . به درستى كه خدا صاحب وسعت و كرم است» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از على بن اسباط ، از محمد بن اسحاق بن حسين بن عمرو ، از حسن بن ابان ، از ابوبصير كه گفت : سؤال كردم از امام جعفر صادق عليه السلام از حد و اندازه عبادتى كه هرگاه فاعل آن ، آن را به فعل آورد ، آن چه بايد به جا آورده است . فرمود كه :«حسن نيّت در طاعت» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از قاسم بن محمد ، از منقرى ، از احمد بن يونس ، از ابوهاشم روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«جز اين نيست كه اهل جهنّم در جهنّم مخلّد مى باشند؛ زيرا كه نيّت هاى ايشان در دار دنيا اين بود كه اگر در دنيا مخلّد باشند، هميشه خدا را نافرمانى كنند . و جز اين نيست كه اهل بهشت در بهشت مخلّد مى باشند؛ زيرا كه نيّت هاى ايشان در دنيا اين بود كه اگر در آن باقى باشند، هميشه خدا را اطاعت كنند؛ پس به سبب نيّت ها، اين جماعت و آن جماعت در ثواب و عقابِ بهشت و دوزخ مخلّد شده اند» . بعد از آن قول خداى _ تعالى _ را تلاوت فرمود كه : «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ» (1) و فرمود : «يعنى هر كسى عمل مى كند بر نيّت خويش» .

.


1- .اسرا، 84.

ص: 234

44 _ بَابٌمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنِ الْأَحْوَلِ ، عَنْ سَلَامِ بْنِ الْمُسْتَنِيرِ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : أَلَا إِنَّ لِكُلِّ عِبَادَةٍ شِرَّةً ، ثُمَّ تَصِيرُ إِلى فَتْرَةٍ ، فَمَنْ صَارَتْ شِرَّةُ عِبَادَتِهِ إِلى سُنَّتِي فَقَدِ اهْتَدى ؛ وَمَنْ خَالَفَ سُنَّتِي فَقَدْ ضَلَّ ، وَكَانَ عَمَلُهُ فِي تَبَابٍ ، أَمَا إِنِّي أُصَلِّي ، وَأَنَامُ ، وَأَصُومُ ، وَأُفْطِرُ ، وَأَضْحَكُ ، وَأَبْكِي ؛ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ مِنْهَاجِي وَسُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي ، وَقَالَ : كَفى بِالْمَوْتِ مَوْعِظَةً ، وَكَفى بِالْيَقِينِ غِنًى ، وَكَفى بِالْعِبَادَةِ شُغُلاً» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنِ الْحَجَّالِ ، عَنْ ثَعْلَبَةَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«لِكُلِّ أَحَدٍ شِرَّةٌ ، وَلِكُلِّ شِرَّةٍ فَتْرَةٌ ، فَطُوبى لِمَنْ كَانَتْ فَتْرَتُهُ إِلى خَيْرٍ» .

45 _ بَابُ الِاقْتِصَادِ فِي الْعِبَادَةِمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي الْجَارُودِ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِنَّ هذَا الدِّينَ مَتِينٌ ؛ فَأَوْغِلُوا فِيهِ بِرِفْقٍ ، وَلَا تُكَرِّهُوا عِبَادَةَ اللّهِ إِلى عِبَادِ اللّهِ ؛ فَتَكُونُوا كَالرَّاكِبِ الْمُنْبَتِّ الَّذِي لَا سَفَراً قَطَعَ ، وَلَا ظَهْراً أَبْقى» . مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ ، عَنْ مُقَرِّنٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، مِثْلَهُ .

.

ص: 235

44 . باب

45 . باب در بيان ميانه روى در عبادت

44 . بابمحمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از احول ، از سلام بن مستنير ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : بدانيد و آگاه باشيد! كه از براى هر عبادتى حرص و تيزى و نشاطى است ، بعد از آن به كندى و شكستگى و سستى باز مى گردد؛ پس هر كه تيزى و حرص عبادتش به سوى سنّت من باشد ، راه راست يافته ، و هر كه با سنّت من مخالفت كند ، گمراه شده است و عملش در زيانكارى و تباهى باشد . (1) بدانيد كه من نماز مى كنم و مى خوابم و روزه مى گيرم و افطار مى نمايم و مى خندم و گريه مى كنم؛ پس هر كه از راه ها و سنّتى كه من قرار داده ام رو گردان باشد، از من نيست . و فرمود كه : مرگ از براى پند بس است ، و يقين از براى بى نيازى كافى است ، و عبادت كفايت مى كند كه شغل و كار كسى باشد» .

چند نفر از اصحاب ما ، از سهل بن زياد ، از حجّال ، از ثعلبه روايت كرده اند كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«از براى هر كسى تيزى و نشاطى هست، و از براى هر تيزى ، كندى و سستى است؛ پس خوشا حال كسى كه سستى او به سوى خير و خوبى باشد» .

45 . باب در بيان ميانه روى در عبادتمحمد بن يحيى، از احمد بن محمد بن عيسى، از محمد بن سنان، از ابوالجارود، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : اين دين محكم و استوار است؛ پس به مدارايى در آن داخل شويد و سير كنيد، و عبادت خدا را به سوى بندگان خدا مكروه مگردانيد و دشمن مسازيد ، تا آنكه چون سوارى باشيد از رفتن بريده شده ، كه نه مسافتى را كه قصد آن دارد قطع كرده ، و نه مركوب را باقى گذاشته است » (چه به واسطه افراط در بيراهه ، قوّت مركوب تمام مى شود و به منزل نمى رسيد) . محمد بن سنان ، از مقرن ، از محمد بن سوقه ، از امام محمد باقر عليه السلام مثل اين را روايت كرده است .

.


1- .و نظير اين كلام در باب فرا گرفتن سنّت پيغمبر و گواهان كتاب خدا ، به سندى ديگر با اختلاف در متنِ حديث مذكور شد . (مترجم)

ص: 236

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«لَا تُكَرِّهُوا إِلى أَنْفُسِكُمُ الْعِبَادَةَ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً ، فَعَمِلَ عَمَلاً قَلِيلاً ، جَزَاهُ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ ، وَلَمْ يَتَعَاظَمْهُ أَنْ يَجْزِيَ بِالْقَلِيلِ الْكَثِيرَ لَهُ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَرَّ بِي أَبِي وَأَنَا بِالطَّوَافِ وَأَنَا حَدَثٌ ، وَقَدِ اجْتَهَدْتُ فِي الْعِبَادَةِ ، فَرَآنِي وَأَنَا أَتَصَابُّ عَرَقاً ، فَقَالَ لِي : يَا جَعْفَرُ ، يَا بُنَيَّ ، إِنَّ اللّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ ، وَرَضِيَ عَنْهُ بِالْيَسِيرِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ وَغَيْرِهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«اجْتَهَدْتُ فِي الْعِبَادَةِ وَأَنَا شَابٌّ ، فَقَالَ لِي أَبِي : يَا بُنَيَّ ، دُونَ مَا أَرَاكَ تَصْنَعُ ؛ فَإِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً رَضِيَ عَنْهُ بِالْيَسِيرِ» .

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ، عَنِ الْخَشَّابِ ، عَنِ ابْنِ بَقَّاحٍ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ ثَابِتٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ جُمَيْعٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : يَا عَلِيُّ ، إِنَّ هذَا الدِّينَ مَتِينٌ ، فَأَوْغِلْ فِيهِ بِرِفْقٍ ، وَلَا تُبَغِّضْ إِلى نَفْسِكَ عِبَادَةَ رَبِّكَ ؛ فَإِنَّ الْمُنْبَتَّ _ يَعْنِي الْمُفْرِطَ _ لَا ظَهْراً أَبْقى ، وَلَا أَرْضاً قَطَعَ ؛ فَاعْمَلْ عَمَلَ مَنْ يَرْجُو أَنْ يَمُوتَ هَرِماً ، وَاحْذَرْ حَذَرَ مَنْ يَتَخَوَّفُ أَنْ يَمُوتَ غَداً» .

.

ص: 237

على بن ابراهيم روايت كرده است ، از پدرش و محمد بن اسماعيل ، از فضل بن شاذان ، و هر دو ، از ابن ابى عمير ، از حفص بن بخترىّ ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«عبادت را به سوى خويش مكروه و دشمن مسازيد» . (1)

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن اسماعيل ، از حنان بن سدير روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«به درستى كه خداى عز و جل چون بنده اى را دوست دارد، و آن بنده عمل اندكى را به جا آورد ، در مقابل عمل كم ، جزاى بسيار به او دهد ، و بر او بزرگ ننمايد ، كه در مقابل كم ، بسيار او را جزا دهد» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن فضّال ، از حسن بن جهم ، از منصور ، از ابوبصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«پدرم عليه السلام به من گذشت و من مشغول طواف بودم ، و من در آن اوقات نوجوان بودم، و در عبادت سعى و كوشش كرده بودم؛ پس مرا ديد كه عرق از من مى چكيد ، به من فرمود كه : اى جعفر! اى فرزند دلبند من! به درستى كه خدا چون بنده اى را دوست دارد ، او را در بهشت داخل گرداند ، و از او به عملى اندك خشنود شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از حفص بن بخترى و غير او ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در عبادت سعى بليغى كردم و من نوجوان بودم؛ پس پدرم به من فرمود كه : اى فرزند دلبند من! كمتر از آن چه تو را مى بينم كه مى كنى ، بكن؛ زيرا كه خداى عز و جل چون بنده اى را دوست دارد ، به عمل كم از او راضى مى شود» .

حميد بن زياد ، از خشّاب ، از ابن بقاح ، از معاذ بن ثابت ، از عمرو بن جميع ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : يا على! به درستى كه اين دين محكم و استوار است؛ پس به مدارايى در آن داخل شو و كم كم سير كن، و عبادت پروردگار خويش را به سوى خويش دشمن مساز؛ زيرا كه منبّت _ يعنى آنكه افراط مى كند و از حد درمى گذرد و مى شتابد _ ، نه مركوبى را باقى گذاشته و نه زمينى را قطع كرده؛ پس عمل كن مانند عمل كسى كه اميد دارد كه در حال پيرى بميرد ، و بترس مثل ترس كسى كه مى ترسد كه در فردا بميرد» .

.


1- .يعنى خود را به زور و از سر بى ميلى به عبادت وادار مكنيد .

ص: 238

46 _ بَابُ مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اللّهِ عَلى عَمَلٍعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَنْ سَمِعَ شَيْئاً مِنَ الثَّوَابِ عَلى شَيْءٍ ، فَصَنَعَهُ ، كَانَ لَهُ أَجْرُهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلى مَا بَلَغَهُ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ عِمْرَانَ الزَّعْفَرَانِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ عليه السلام يَقُولُ :«مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اللّهِ عَلى عَمَلٍ ، فَعَمِلَ ذلِكَ الْعَمَلَ الْتِمَاسَ ذلِكَ الثَّوَابِ ، أُوتِيَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْحَدِيثُ كَمَا بَلَغَهُ» .

47 _ بَابُ الصَّبْرِعِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«الصَّبْرُ رَأْسُ الْاءِيمَانِ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ الْفُضَيْلِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«الصَّبْرُ مِنَ الْاءِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ، فَإِذَا ذَهَبَ الرَّأْسُ ذَهَبَ الْجَسَدُ ، كَذلِكَ إِذَا ذَهَبَ الصَّبْرُ ذَهَبَ الْاءِيمَانُ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ وَ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ جَمِيعاً ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَصْبَهَانِيِّ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمِنْقَرِيِّ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«يَا حَفْصُ ، إِنَّ مَنْ صَبَرَ ، صَبَرَ قَلِيلاً ، وَإِنَّ مَنْ جَزِعَ ، جَزِعَ قَلِيلاً». ثُمَّ قَالَ : «عَلَيْكَ بِالصَّبْرِ فِي جَمِيعِ أُمُورِكَ ؛ فَإِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بَعَثَ مُحَمَّداً صلى الله عليه و آله ، فَأَمَرَهُ بِالصَّبْرِ وَالرِّفْقِ ، فَقَالَ : «وَ اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلاً وَذَرْنِى وَالْمُكَذِّبِينَ أُولِى النَّعْمَةِ» وَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالى : «ادْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِىٌّ حَمِيمٌ وَما يُلَقّاها إِلَا الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقّاها إِلاّ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ» . فَصَبَرَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله حَتّى نَالُوهُ بِالْعَظَائِمِ ، وَرَمَوْهُ بِهَا ، فَضَاقَ صَدْرُهُ ، فَأَنْزَلَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السّاجِدِينَ» ثُمَّ كَذَّبُوهُ وَرَمَوْهُ ، فَحَزِنَ لِذلِكَ ، فَأَنْزَلَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِى يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظّالِمِينَ بِآياتِ اللّهِ يَجْحَدُونَ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتّى أَتاهُمْ نَصْرُنا» . فَأَلْزَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله نَفْسَهُ الصَّبْرَ ، فَتَعَدَّوْا ، فَذَكَرُوا اللّهَ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ وَكَذَّبُوهُ ، فَقَالَ : قَدْ صَبَرْتُ فِي نَفْسِي وَأَهْلِي وَعِرْضِي ، وَلَا صَبْرَ لِي عَلى ذِكْرِ إِلهِي ، فَأَنْزَلَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِى سِتَّةِ أَيّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ» فَصَبَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِ . ثُمَّ بُشِّرَ فِي عِتْرَتِهِ بِالْأَئِمَّةِ ، وَوُصِفُوا بِالصَّبْرِ ، فَقَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ : «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَكانُوا بِآياتِنا يُوقِنُونَ» فَعِنْدَ ذلِكَ قَالَ صلى الله عليه و آله : الصَّبْرُ مِنَ الْاءِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ، فَشَكَرَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ ذلِكَ لَهُ ، فَأَنْزَلَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِى إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ» فَقَالَ صلى الله عليه و آله : إِنَّهُ بُشْرى وَانْتِقَامٌ ، فَأَبَاحَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ لَهُ قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ ، فَأَنْزَلَ اللّهُ : «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ» «وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ» فَقَتَلَهُمُ اللّهُ عَلى يَدَيْ رَسُولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله وَأَحِبَّائِهِ ، وَجَعَلَ لَهُ ثَوَابَ صَبْرِهِ مَعَ مَا ادَّخَرَ لَهُ فِي الْاخِرَةِ ، فَمَنْ صَبَرَ وَاحْتَسَبَ لَمْ يَخْرُجْ مِنَ الدُّنْيَا حَتّى يُقِرَّ اللّهُ لَهُ عَيْنَهُ فِي أَعْدَائِهِ مَعَ مَا يَدَّخِرُ لَهُ فِي الْاخِرَةِ» .

.

ص: 239

46 . باب در بيان كسى كه ثوابى از جانب خداى عز و جل ، بر عملى به او مى رسد

47 . باب در بيان صبر و شكيبايى

46 . باب در بيان كسى كه ثوابى از جانب خداى عز و جل ، بر عملى به او مى رسدعلى بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از هشام بن سالم ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه چيزى را از ثوابِ بر كردنِ چيزى بشنود؛ پس آن را بكند ، همان ثواب از برايش باشد ، و هر چند كه آن امر به وضعى كه به او رسيده نباشد» .

محمد بن يحيى ، از محمد بن حسين از محمد بن سنان ، از عمران زعفرانى ، از محمد بن مروان روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام محمد باقر عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه او را ثوابى از جانب خدا بر عملى برسد ، پس آن عمل را به جهت طلب آن ثواب به جا آورد ، همان ثواب به او داده شود ، و هر چند كه حديث چنانچه به او رسيده نباشد» .

47 . باب در بيان صبر و شكيبايىچند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از حسن بن محبوب ، از على بن رئاب ، از ابن ابى يعفور ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«صبر ، سرِ ايمان است» .

ابوعلى اشعرى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از علا بن فضيل ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«صبر ، نسبت به ايمان ، به منزله سَر است ، نسبت به تن؛ پس هرگاه سر برود ، تن مى رود ، و همچنين هرگاه صبر برود ، ايمان مى رود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش و على بن محمد قاسانى هر دو ، از قاسم بن محمد اصبهانى ، از سليمان بن داود منقرى ، از حفص بن غياث روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«اى حفص! به درستى كه هر كه صبر كند ، صبرِ كمى بايد كرد ، و هر كه جزع و بى تابى كند ، جزع كمى بايد كرد» . بعد از آن فرمود : «بر تو باد كه صبر كنى در همه امور خويش؛ زيرا كه خداى عز و جل محمد صلى الله عليه و آله را به پيغمبرى مبعوث گردانيد؛ پس او را به صبر و مدارايى امر فرمود ، و فرمود : «وَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرا جَميلاً * وَذَرْنى وَالْمُكَذِِّبينَ أُولِى النَّعْمَةِ» (1) (و ترجمه آن در باب آيات ولايت گذشت) . و آن جناب _ تبارك و تعالى _ فرمود كه : «اِدْفَعْ بِالَّتى هِىَ أَحْسَنُ فَاِذَا الَّذى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِىٌّ حَميمٌ * وَما يُلَقّها اِلَّا الَّذينَ صَبَرُوا وَ ما يُلَقّها اِلّا ذُو حَظٍّ عَظيمٍ» (2) » . (و در قرآن لفظ السّيّئة[كه در برخى نسخ كافى هست] بعد از أحسَن موجود نيست؛ بلكه پيش از لفظ ادْفَعْ واقع است . و نظم آيه چنين است كه : «وَلاتَسْتَوِى الْحَسَنَةُ وَلَاالسَّيِّئَةُ اِدْفَعْ» (3) تا آخر آن چه مذكور شد . و ترجمه آن اين است كه : برابر نيستند نيك و بد . دفع كن به آن نيكى كه ، در نفس الامر آن، نيكوتر است بدى را؛ پس ناگاه آن كسى كه ميان تو و ميان او دشمنى است ، گويا كه او دوستى است كارساز ، مانند خويشِ مهربان . و داده نشوند اين خصلت نيك را كه مقابله بدى است به نيكى ، مگر آنان كه صبر كردند و شكيبايى نمودند . و عطا كرده نمى شود اين خليقه پسنديده را ، مگر صاحب بهره بزرگ) و حضرت فرمود : «پس آن حضرت صلى الله عليه و آله صبر نمود، تا به مرتبه اى كه مصيبت هاى بزرگ را به او رسانيدند، و او را در آن ورطه ها انداختند؛ پس سينه آن حضرت تنگ شد . بعد از آن، خداى عز و جل اين آيه را فرو فرستاد كه : «وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ * (4) فَسَبِّح بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السّاجِدينَ» (5) (و ترجمه آيه اوّل در باب اشاره و نصّ بر اميرالمؤمنين عليه السلام گذشت) ، و ترجمه آيه دويم اين است كه : «پس تسبيح كن در حالى كه مقترن باشد به حمد پروردگار تو ، و باش از جمله نمازگزارندگان يا سجده كنندگان» . و حضرت فرمود : «پس آن حضرت را تكذيب كردند و او را متّهم ساختند؛ پس از براى آن اندوهناك شد ، و خداى عز و جل اين آيه را فرستاد كه : «قَدْ نَعْلَمُ اِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذى يَقُولُونَ فَاِنَّهُمْ لايُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظّالِمينَ بِاياتِ اللّهِ يَجْحَدُونَ * (6) وَلَقَدْ كَذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى ما كُذِّبُوا وَأُوْذُوا حَتّى أَتاهُمْ نَصْرُنا» (7) و ترجمه آيه اوّل در باب مذكور گذشت ، و ترجمه آيه دويّم اين است كه : «و هر آينه به حقيقت كه تكذيب شدند پيغمبرانى چند كه پيش از تو بودند؛ پس شكيبايى كردند بر آن چه ايشان را تكذيب نمودند ، و آزار و رنج به ايشان رسانيدند، تا وقتى كه آمد ايشان را يارى كردن ما ، كه ايشان را بر تكذيب كنندگان يارى داديم» . و حضرت فرمود كه : «پيغمبر صلى الله عليه و آله نفس خويش را الزام كرد كه صبر كند؛ پس ايشان از حد درگذشتند ، و خداى _ تبارك و تعالى _ را به بدى ذكر كردند و آن جناب را تكذيب نمودند . پيغمبر فرمود كه : در باب خود و كسان خود و عِرض خود صبر كردم ، و مرا صبرى بر ذكر خداى خويش نيست كه او را به بدى ياد كنند؛ پس خداى عز و جل اين آيه را فرو فرستاد كه : «وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمواتِ وَالْاَرْضَ وَما بَيْنَهُما فى سِتَّةِ أَيّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ * فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ» (8) ؛ يعنى : «و هر آينه به حقيقت كه آفريديم آسمان ها و زمين و آن چه را كه در ميان آنها و اين است ، در مقدار شش روز كه از يكشنبه است تا جمعه ، و نرسيد ما را هيچ ماندگى و رنجى تا به سبب آن آسايش كنيم؛ پس شكيبايى كن بر آن چه مى گويند» . حضرت فرمود : «پس رسول خدا صلى الله عليه و آله صبر كرد در همه حالات خويش . بعد از آن، خدا او را مژده داد در باب خويشانِ خويش به [قراردادن] ائمه _ عليهم السلام _ [از ميان آنها] و ايشان را به صبر وصف كرد؛ پس آن جناب _ جلّ وعزّ _ فرمود : «وَجَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَكانُوا بِاياتِنا يُوقِنُونَ» (9) ؛ يعنى : «و گردانيديم و قرار داديم از ايشان امامان و پيشوايانى چند ، كه راه نمودند مردم را به فرمان ما ، چون صبر كردند و به آيت هاى ما چنان بودند كه يقين داشتند» . حضرت فرمود : «پس در نزد اين بشارت ، رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : صبر نسبت به ايمان ، به منزله سر است نسبت به تنِ تو . خداى عز و جل اين قول را از براى آن حضرت شكر كرد . بعد از آن، خداى عز و جلاين آيه را فرو فرستاد : «وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنى اِسْرآئيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ» (10) ؛ يعنى : «و تمام گشت سخن و وعده پروردگار تو بر پسران يعقوب، به سبب آنكه صبر كردند . و خراب كرديم آن چه را كه ساخته و راست كرده فرعون و گروه او بود، و آن چه را كه ايشان برافراشته بودند از تاك ها يا بناها» . و حضرت فرمود : «پس پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود كه : اين بشارت و انتقام است . بعد از آن، خداى عز و جلكارزار با مشركان را از براى آن حضرت مباح كرد ، و اين آيه را فرو فرستاد كه : «اُقْتُلُوا الْمُشْرِكينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ» (11) » . _ و در صدر آيه ، فاء موجود است كه جواب شرط سابق است _ يعنى : «فَاِذَا انْسَلَخَ الْاَشْهُرُ الْحُرُمُ» (12) و ترجمه آيه : «پس چون بگذرد ماه هاى حرام _ كه مراد از آن معلوم شد _ پس بكشيد مشركان را در هر جا كه ايشان را بيابيد ، و بگيريد ايشان را به اسيرى ، و ايشان را باز داريد از طواف مسجدالحرام، و از تصرّف كردن در بلاد اسلام ، و بنشينيد از براى ايشان در هر كمين گاهى _ يعنى ممرّها را بر ايشان ببنديد تا متفرّق نشوند _ ». «وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ» 13 ؛ يعنى : «و بكشيد ايشان را در هر جا كه ايشان را بيابيد» . و حضرت فرمود كه : «خدا ايشان را كشت به دست رسول خدا صلى الله عليه و آله و دوستان آن حضرت ، و از برايش ثوابِ صبرى كه كرده بود قرار داد ، با آن چه از برايش ذخيره كرده است در آخرت؛ پس هر كه صبر كند و مزد آن را از خدا طلبد ، از دنيا بيرون نرود تا آنكه خدا چشم او را روشن گرداند در باب دشمنانش ، با آن چه از برايش ذخيره مى فرمايد در آخرت» .

.


1- .مزمل، 10 و 11.و مرا با تكذيب كنندگان توانگر و مرفه وابگذار .
2- .فصّلت، 34 و 35.
3- .فصّلت، 34.
4- .و بى گمان ما مى دانيم كه سينه ات از گفته هاى آنان تنگ مى شود.
5- .حجر، 97 و 98.
6- .بى گمان مى دانيم كه آنچه آنان مى گويند تو را اندوهگين مى كند ، البته آنان تو را تكذيب نمى كنند بلكه آن ستمكاران آيات الهى را انكار مى كنند .
7- .انعام، 33 و 34.
8- .ق، 38 و 39.
9- .سجده، 24.
10- .اعراف، 137.
11- .توبه، 5.
12- .بقره، 191.

ص: 240

. .

ص: 241

. .

ص: 242

. .

ص: 243

. .

ص: 244

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللّهِ السَّرَّاجِ ، رَفَعَهُ إِلى عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام ، قَالَ :«الصَّبْرُ مِنَ الْاءِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ، وَلَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا صَبْرَ لَهُ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسى ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«الصَّبْرُ مِنَ الْاءِيمَانِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ، فَإِذَا ذَهَبَ الرَّأْسُ ، ذَهَبَ الْجَسَدُ ؛ كَذلِكَ إِذَا ذَهَبَ الصَّبْرُ ، ذَهَبَ الْاءِيمَانُ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ النُّعْمَانِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«إِنَّ الْحُرَّ حُرٌّ عَلى جَمِيعِ أَحْوَالِهِ ، إِنْ نَابَتْهُ نَائِبَةٌ صَبَرَ لَهَا ؛ وَإِنْ تَدَاكَّتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ لَمْ تَكْسِرْهُ ؛ وَإِنْ أُسِرَ وَقُهِرَ وَاسْتُبْدِلَ بِالْيُسْرِ عُسْراً _ كَمَا كَانَ يُوسُفُ الصِّدِّيقُ الْأَمِينُ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ _ لَمْ يَضْرُرْ حُرِّيَّتَهُ أَنِ اسْتُعْبِدَ وَ قُهِرَ وَأُسِرَ ، وَلَمْ تَضْرُرْهُ ظُلْمَةُ الْجُبِّ وَوَحْشَتُهُ وَمَا نَالَهُ أَنْ مَنَّ اللّهُ عَلَيْهِ ؛ فَجَعَلَ الْجَبَّارَ الْعَاتِيَ لَهُ عَبْداً بَعْدَ إِذْ كَانَ لَهُمَالِكاً ، فَأَرْسَلَهُ وَرَحِمَ بِهِ أُمَّةً ، وَكَذلِكَ الصَّبْرُ يُعَقِّبُ خَيْراً ؛ فَاصْبِرُوا وَوَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الصَّبْرِ تُوجَرُوا» .

.

ص: 245

محمد بن يحيى روايت كرده است ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از ابومحمد _ يعنى عبداللّه سرّاج _ كه آن را مرفوع ساخته به سوى حضرت على بن الحسين عليهماالسلام كه فرمود :«صبر نسبت به ايمان ، به منزله سر است نسبت به تن ، و هيچ ايمان نيست از براى كسى كه او را صبر نباشد» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از حمّاد بن عيسى ، از ربعىّ بن عبداللّه ، از فضيل بن يسار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«صبر ، نسبت به ايمان ، به منزله سَر است ، نسبت به تن؛ پس هرگاه سر برود ، تن مى رود ، و همچنين هرگاه صبر برود ، ايمان مى رود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از پدرش ، از على بن نعمان ، از عبداللّه بن مسكان ، از ابوبصير كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«مردِ آزاده در همه حالاتِ خويش و بر هر حالى كه باشد آزاده است . اگر مصيبتى به او برسد ، براى آن صبر كند . و اگر مصيبت ها بر او درهم كوفته شد و بر بالاى يكديگر نشيند ، او را نشكند ، كه نتواند آن بار را بردارد ، و هر چند كه اسير شود و مقهور و مغلوب گردد ، و آسانى او به دشوارى مبدّل شود؛چنانچه يوسف صدّيقِ امين عليه السلام بود كه آزادگى او را زيان نرسانيد؛ آنكه او را بنده قرار دادند و مغلوب و اسير گرديد ، و تاريكى چاه و وحشت آن به او ضرر نرسانيد ، و آن چه به او رسيد كه خدا بر او منّت گذاشت؛ پس پادشاهِ جبّارِ سركش را از برايش بنده گردانيد ، بعد از آنكه مالك بود . بعد از آن، او را رسول گردانيد ، و به واسطه او گروهى را رحم كرد . و همچنين صبر ، خوبى را در پى دارد؛ پس صبر كنيد و نفس هاى خويش را بر صبر توطين دهيد و دل بر آن بگذاريد، تا خدا شما را مزد دهد» .

.

ص: 246

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ حُمْرَانَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«الْجَنَّةُ مَحْفُوفَةٌ بِالْمَكَارِهِ وَالصَّبْرِ ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمَكَارِهِ فِي الدُّنْيَا ، دَخَلَ الْجَنَّةَ ؛ وَجَهَنَّمُ مَحْفُوفَةٌ بِاللَّذَّاتِ وَالشَّهَوَاتِ ، فَمَنْ أَعْطى نَفْسَهُ لَذَّتَهَا وَشَهْوَتَهَا ، دَخَلَ النَّارَ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مَرْحُومٍ ، عَنْ أَبِي سَيَّارٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِذَا دَخَلَ الْمُؤْمِنُ قَبْرَهُ ، كَانَتِ الصَّلَاةُ عَنْ يَمِينِهِ ، وَالزَّكَاةُ عَنْ يَسَارِهِ ، وَالْبِرُّ مُظِلٌّ عَلَيْهِ ، وَيَتَنَحَّى الصَّبْرُ نَاحِيَةً ، فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ الْمَلَكَانِ اللَّذَانِ يَلِيَانِ مُسَاءَلَتَهُ ، قَالَ الصَّبْرُ لِلصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالْبِرِّ : دُونَكُمْ صَاحِبَكُمْ ، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْهُ فَأَنَا دُونَهُ» .

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مَيْمُونٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«دَخَلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ الْمَسْجِدَ ، فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ عَلى بَابِ الْمَسْجِدِ كَئِيبٍ حَزِينٍ ، فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : مَا لَكَ؟ قَالَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ، أُصِبْتُ بِأَبِي وَأَخِي ، وَأَخْشى أَنْ أَكُونَ قَدْ وَجِلْتُ ، فَقَالَ لَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عليه السلام : عَلَيْكَ بِتَقْوَى اللّهِ وَالصَّبْرِ ؛ تَقْدَمْ عَلَيْهِ غَداً ، وَالصَّبْرُ فِي الْأُمُورِ بِمَنْزِلَةِ الرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ ، فَإِذَا فَارَقَ الرَّأْسُ الْجَسَدَ ، فَسَدَ الْجَسَدُ ، وَإِذَا فَارَقَ الصَّبْرُ الْأُمُورَ ، فَسَدَتِ الْأُمُورُ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ سَمَاعَةَ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام ، قَالَ : قَالَ لِي :«مَا حَبَسَكَ عَنِ الْحَجِّ؟» قَالَ : قُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، وَقَعَ عَلَيَّ دَيْنٌ كَثِيرٌ ، وَذَهَبَ مَالِي ، وَدَيْنِيَ الَّذِي قَدْ لَزِمَنِي هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَهَابِ مَالِي ، فَلَوْ لَا أَنَّ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِنَا أَخْرَجَنِي مَا قَدَرْتُ أَنْ أَخْرُجَ ، فَقَالَ لِي : «إِنْ تَصْبِرْ تُغْتَبَطْ ، وَإِلَا تَصْبِرْ يُنْفِذِ اللّهُ مَقَادِيرَهُ ، رَاضِياً كُنْتَ أَمْ كَارِهاً» .

.

ص: 247

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از عبداللّه بن بكير ، از حمزة بن حمران ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«بهشت پيچيده شده است به ناخوشى ها و صبر؛ پس هر كه در دنيا بر ناخوشى ها صبر كند ، داخل بهشت شود . و دوزخ پيچيده شده است به خوشى ها و خواهش هاى نفس؛ پس هر كه به نفس خويش عطا كند خوشى و و خواهشِ آن را، در آتش جهنّم داخل شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن محبوب ، از عبداللّه بن مرحوم ، از ابوسيّار از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون مؤمن در قبر خويش داخل شود ، نماز در جانب راست او باشد، و زكات در جانب چپش ، و نيكى بر او سايه افكنده باشد ، و صبر دور شود و در گوشه اى قرار گيرد؛ پس چون آن دو فرشته اى كه متوجّه سؤال او مى شوند بر او داخل شوند ، صبر، به نماز و زكات و نيكى گويد كه : پيش رويد و صاحب خود را دريابيد و او را نگاهدارى كنيد؛ پس اگر شما از آن درمانيد ، من در نزد او خواهم بود و او را نگاهدارى مى كنم» .

على ، از پدرش ، از جعفر بن محمد اشعرى ، از عبداللّه بن ميمون ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«اميرالمؤمنين عليه السلام داخل مسجد مى شد ، ناگاه ديد كه مردى افسرده خاطر و غمناك بر در مسجد است . اميرالمؤمنين عليه السلام به آن مرد فرمود كه : تو را چه مى شود؟ عرض كرد كه : يا اميرالمؤمنين! به مصيبتِ پدر و برادرم مبتلى شده ام ، و مى ترسم كه دل باخته باشم . اميرالمؤمنين فرمود : بر تو باد كه بپرهيزى از خدا ، و صبر كنى كه فردا بر او وارد مى شوى؛ پس صبر در كارها ، به منزله سر است نسبت به بدن ، و هر گاه سر از بدن مفارقت كند ، بدن فاسد و تباه مى شود؛ پس هرگاه صبر از امور مفارقت كند ، امور فاسد مى شد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از على بن حكم ، از سماعة بن مهران ، از امام موسى كاظم عليه السلام روايت كرده است كه گفت : حضرت به من فرمود كه :«چه چيز تو را از حج منع كرده؟ و چرا به حج نمى روى؟». راوى مى گويد كه عرض كردم : فداى تو گردم! قرض بسيارى بر گردن من افتاده و مالم تلف شده ، و قرضى كه دارم و در گردن من است ، بيشتر و بزرگ تر است از تلف مال من و بر من مشكل تر است؛ پس اگر نه اين بود كه مردى از اصحاب و ياوران ما ، مرا بيرون آورد ، نمى توانستم كه بيرون آيم و به خدمت تو برسم . حضرت فرمود كه : «اگر صبر مى كنى ، شاد و خوشحال مى شوى ، و اگر صبر نمى كنى ، خدا تقديرات خود را جارى مى گرداند ؛ خواه تو خوشنود باشى، و خواه ناخوش داشته باشى» .

.

ص: 248

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي الْجَارُودِ ، عَنِ الْأَصْبَغِ ، قَالَ : قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ :«الصَّبْرُ صَبْرَانِ : صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ حَسَنٌ جَمِيلٌ ، وَأَحْسَنُ مِنْ ذلِكَ الصَّبْرُ عِنْدَ مَا حَرَّمَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عَلَيْكَ ؛ وَالذِّكْرُ ذِكْرَانِ : ذِكْرُ اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ ، وَأَفْضَلُ مِنْ ذلِكَ ذِكْرُ اللّهِ عِنْدَ مَا حَرَّمَ عَلَيْكَ ، فَيَكُونُ حَاجِزاً» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَامِرٍ ، عَنِ الْعَرْزَمِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : سَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا يُنَالُ الْمُلْكُ فِيهِ إِلَا بِالْقَتْلِ وَالتَّجَبُّرِ ، وَلَا الْغِنى إِلَا بِالْغَصْبِ وَالْبُخْلِ ، وَلَا الْمَحَبَّةُ إِلَا بِاسْتِخْرَاجِ الدِّينِ وَاتِّبَاعِ الْهَوى ، فَمَنْ أَدْرَكَ ذلِكَ الزَّمَانَ ، فَصَبَرَ عَلَى الْفَقْرِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْغِنى ، وَصَبَرَ عَلَى الْبِغْضَةِ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْمَحَبَّةِ ، وَصَبَرَ عَلَى الذُّلِّ وَهُوَ يَقْدِرُ عَلَى الْعِزِّ ، آتَاهُ اللّهُ ثَوَابَ خَمْسِينَ صِدِّيقاً مِمَّنْ صَدَّقَ بِي» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنْ دُرُسْتَ بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ ، عَنْ عِيسَى بْنِ بَشِيرٍ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عليه السلام :«لَمَّا حَضَرَتْ أَبِي عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهماالسلام الْوَفَاةُ ضَمَّنِي إِلى صَدْرِهِ ، وَقَالَ : يَا بُنَيَّ ، أُوصِيكَ بِمَا أَوْصَانِي بِهِ أَبِي حِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ ، وَبِمَا ذَكَرَ أَنَّ أَبَاهُ أَوْصَاهُ بِهِ ؛ يَا بُنَيَّ ، اصْبِرْ عَلَى الْحَقِّ وَإِنْ كَانَ مُرّاً» .

.

ص: 249

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، از ابن سنان ، از ابوالجارود ، از اصبغ روايت كرده است كه گفت اميرالمؤمنين عليه السلام فرمود كه :«صبر دو قسم است : يكى صبر در نزد مصيبت ، و آن خوب و نيكو است؛ و بهتر از آن صبر است در نزد آن چه خدا بر تو حرام گردانيده ، كه مرتكب آن نشوى . و ذكر دو قسم است : يكى ذكر خداى عز و جل در نزد مصيبت؛ و بهتر از آن ذكر خداى تعالى است در نزد آن چه خداى عز و جل بر تو حرام گردانيده ، او را به يادآورى ، و همان مانع تو باشد از آنكه مرتكب آن شوى» .

ابوعلى اشعرى ، از حسن بن على كوفى ، از عبّاس بن عامر ، از عزرمى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : زود باشد كه بر مردم روزگارى بيايد كه در آن به پادشاهى نتوان رسيد ، مگر به كشتن و گردنكشى كردن ، و بى نيازى نتوان يافت ، مگر به غضب و بخل ورزيدن ، و نه دوستى مى توان يافت ، مگر به بيرون شدن از دين يا صرف كردن آن و پيروى كردن هوا و هوس؛ پس هر كه آن زمان را دريابد و بر فقر و درويشى صبر كند ، با آنكه بر بى نيازى قادر باشد، و بر دشمنى مردم صبر كند ، با آنكه بر دوستى ايشان قادر باشد، و بر خوارى صبر كند ، با آنكه قادر بر عزّت باشد ، خدا او را ثواب پنجاه صدّيق عطا كند؛ از آن صدّيقانى كه به خدا تصديق كرده اند و آن چه فرموده باور داشته اند» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از اسماعيل بن مهران ، از درست بن ابى منصور ، از عيسى بن بشير ، از ابوحمزه كه گفت : امام محمد باقر فرمود كه :«چون پدرم حضرت على بن الحسين عليهماالسلام را هنگام وفات رسيد ، مرا به سينه خود چسبانيد و فرمود : اى فرزند دلبند من! تو را وصيّت مى كنم به آن چه پدرم عليه السلام مرا به آن وصيّت فرمود، در هنگامى كه وفاتش رسيده بود _ يعنى در وقت شهادت _ ، و تو را وصيّت مى كنم به آن چه پدرم ذكر فرمود ، كه پدرش اميرالمؤمنين عليه السلام او را وصيّت فرموده بود . اى فرزند دلبند من! صبر كن بر حق ، هر چند كه تلخ باشد» .

.

ص: 250

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ رَفَعَهُ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«الصَّبْرُ صَبْرَانِ : صَبْرٌ عَلَى الْبَلَاءِ حَسَنٌ جَمِيلٌ ، وَأَفْضَلُ الصَّبْرَيْنِ الْوَرَعُ عَنِ الْمَحَارِمِ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، قَالَ : أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ شِمْرٍ الْيَمَانِيُّ يَرْفَعُ الْحَدِيثَ إِلى عَلِيٍّ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ : صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِيبَةِ ، وَصَبْرٌ عَلَى الطَّاعَةِ ، وَصَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِيَةِ ، فَمَنْ صَبَرَ عَلَى الْمُصِيبَةِ حَتّى يَرُدَّهَا بِحُسْنِ عَزَائِهَا ، كَتَبَ اللّهُ لَهُ ثَلَاثَمِائَةِ دَرَجَةٍ ، مَا بَيْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ كَمَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ ، وَمَنْ صَبَرَ عَلَى الطَّاعَةِ ، كَتَبَ اللّهُ لَهُ سِتَّمِائَةِ دَرَجَةٍ ، مَا بَيْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ كَمَا بَيْنَ تُخُومِ الْأَرْضِ إِلَى الْعَرْشِ ، وَمَنْ صَبَرَ عَنِ الْمَعْصِيَةِ ، كَتَبَ اللّهُ لَهُ تِسْعَمِائَةِ دَرَجَةٍ ، مَا بَيْنَ الدَّرَجَةِ إِلَى الدَّرَجَةِ كَمَا بَيْنَ تُخُومِ الْأَرْضِ إِلى مُنْتَهَى الْعَرْشِ» .

عَنْهُ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ ، قَالَ : أَمَرَنِي أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام أَنْ آتِيَ الْمُفَضَّلَ ، وَأُعَزِّيَهُ بِإِسْمَاعِيلَ ، وَقَالَ :«أَقْرِئِ الْمُفَضَّلَ السَّلَامَ ، وَ قُلْ لَهُ : إِنَّا قَدْ أُصِبْنَا بِإِسْمَاعِيلَ ، فَصَبَرْنَا ، فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرْنَا ؛ إِنَّا أَرَدْنَا أَمْراً وَأَرَادَ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَمْراً ، فَسَلَّمْنَا لِأَمْرِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الثُّمَالِيِّ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«مَنِ ابْتُلِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِبَلَاءٍ فَصَبَرَ عَلَيْهِ ، كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ أَلْفِ شَهِيدٍ» .

.

ص: 251

از او ، از پدرش روايت است كه آن را مرفوع ساخته به سوى امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود :«صبر دو قسم است : يكى صبر در نزد بلاء ، و آن خوب و نيكو است؛ و بهترِ اين دو صبر ، پارسايى كردن است از محرّمات الهى» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى روايت كرده است كه گفت : خبر داد مرا يحيى بن سليمان طائفى و گفت كه : خبر داد مرا عمرو بن شمر يمانى و حديث را مرفوع مى ساخت به سوى على عليه السلام كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : صبر بر سه قسم است : يكى صبر در نزد مصيبت كه جزع نكند؛ و ديگرى صبر بر طاعت كه آن را به عمل آورد؛ و سيم صبر از معصيت كه مرتكب آن نشود؛ پس هر كه بر مصيبت صبر كند، تا آنكه آن را به نيكى تسلّى از آن رد كند ، خدا از برايش سيصد درجه بنويسد ، كه مسافت ميان درجه اى تا درجه اى ديگر ، چون مسافت ميان آسمان است تا زمين . و هر كه بر طاعت صبر كند ، خدا از برايش ششصد درجه بنويسد ، كه مسافت ميان درجه اى تا درجه اى ديگر ، چون مسافت ميان اصل زمين (و آخر آن) است تا ابتداى عرش . و هر كه از معصيت صبر كند ، خدا از برايش نهصد درجه بنويسد ، كه مسافت ميان درجه اى تا درجه اى ديگر ، چون مسافت ميان اصل زمين است تا منتهاى عرش» .

از او ، از على بن حكم ، از يونس بن يعقوب روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام مرا امر فرمود كه : به نزد مفضّل آيم و او را در باب اسماعيل تعزيت بگويم . و فرمود كه :«مفضّل را سلام برسان ، و به او بگو كه ما به مصيبت اسماعيل مبتلى شديم و صبر كرديم؛ پس تو نيز صبر كن ،چنانچه ما صبر كرديم . ما امرى را خواستيم و خداى عز و جل امرى ديگر خواست؛ پس از براى امر خداى عز و جل تسليم شديم و گردن نهاديم» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از سيف بن عميره ، از ابوحمزه ثمالى روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود كه :«هر كه از مؤمنان به بلايى مبتلا شود و بر آن صبر كند ، او را مانند اجر هزار شهيد باشد» .

.

ص: 252

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ ، عَنْ سَمَاعَةَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَنْعَمَ عَلى قَوْمٍ ، فَلَمْ يَشْكُرُوا ، فَصَارَتْ عَلَيْهِمْ وَبَالًا ، وَابْتَلى قَوْماً بِالْمَصَائِبِ ، فَصَبَرُوا ، فَصَارَتْ عَلَيْهِمْ نِعْمَةً» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ؛ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ ، عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي مُسَافِرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام فِي قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا» ، قَالَ :«اصْبِرُوا عَلَى الْمَصَائِبِ» . وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : «صَابِرُوا عَلَى الْمَصَائِبِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي جَمِيلَةَ ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي جَمِيلَةَ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، قَالَ :«لَوْ لَا أَنَّ الصَّبْرَ خُلِقَ قَبْلَ الْبَلَاءِ ، لَتَفَطَّرَ الْمُؤْمِنُ كَمَا تَتَفَطَّرُ الْبَيْضَةُ عَلَى الصَّفَا» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ صَفْوَانَ ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ وَعَبْدِ اللّهِ بْنِ سِنَانٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : قَالَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : إِنِّي جَعَلْتُ الدُّنْيَا بَيْنَ عِبَادِي قَرْضاً ،فَمَنْ أَقْرَضَنِي مِنْهَا قَرْضاً ، أَعْطَيْتُهُ بِكُلِّ وَاحِدَةٍ عَشْراً إِلى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ ، وَمَا شِئْتُ مِنْ ذلِكَ ، وَمَنْ لَمْ يُقْرِضْنِي مِنْهَا قَرْضاً ، فَأَخَذْتُ مِنْهُ شَيْئاً قَسْراً ، فَصَبَرَ ، أَعْطَيْتُهُ ثَلَاثَ خِصَالٍ ، لَوْ أَعْطَيْتُ وَاحِدَةً مِنْهُنَّ مَلَائِكَتِي لَرَضُوا بِهَا مِنِّي». قَالَ : ثُمَّ تَلَا أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام قَوْلَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : « «الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنّا لِلّهِ وَإِنّا إِلَيْهِ راجِعُونَ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ» فَهذِهِ وَاحِدَةٌ مِنْ ثَلَاثِ خِصَالٍ «وَ رَحْمَةٌ» اثْنَتَانِ «وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ» ثَلَاثٌ». ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «هذَا لِمَنْ أَخَذَ اللّهُ مِنْهُ شَيْئاً قَسْراً» .

.

ص: 253

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از محمد بن سنان ، از عمّار بن مروان ، از سماعة ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«خداى عز و جل بر گروهى انعام مى فرمايد و شكر نمى كنند ، و آن نعمت بر ايشان وبال مى شود ، و قومى را به مصيبت ها مبتلى مى گرداند و صبر مى كند ، و آن مصيبت بر ايشان نعمت مى شود» .

على بن ابراهيم ، از پدرش روايت كرده است ، و محمد بن اسماعيل ، از فضل بن شاذان ، و هر دو ، از ابن ابى عمير ، از ابراهيم بن عبدالحميد ، از ابان بن ابى مسافر ، از امام جعفر صادق عليه السلام در قول خداى عز و جل «يا أَيُّها الَّذينَ امَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا» (1) كه فرمود :«يعنى : صبر كنيد بر مصيبت ها» . و در روايت ابن ابى يعفور از امام جعفر صادق عليه السلام است كه فرمود : «يكديگر را بداريد به صبر كردن بر مصيبت ها» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از محمد بن عيسى ، از على بن محمد بن ابى جميله ، از جدّش ابوجميله ، از بعضى از اصحاب خويش كه گفت :«اگر نه اين بود كه صبر پيش از بلاء خلق شده بود ، هر آينه مؤمن مى شكافت ، چنانچه تخم مرغ بر روى سنگ سخت مى شكافد» .

ابوعلّى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از صفوان ، از اسحاق بن عمّار و عبداللّه بن سنان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : خداى عز و جل فرمود كه : من دنيا را در ميان بندگان خويش به قرض قرار دادم؛ پس هر كه از آن چيزى به من قرض دهد ، او را به هر يكى ده عطا كنم تا هفتصد چندان و آن چه از آن خواسته باشم ، و هر كه از آن چيزى به من قرض ندهد و به جبر چيزى از او بگيرم ، سه خصلت به او عطا كنم كه اگر يكى از آنها را به فرشتگان خويش عطا كنم ، هر آينه به آن از من راضى شوند» . راوى مى گويد : پس حضرت صادق عليه السلام قول خداى عز و جل را تلاوت فرمود كه : «الَّذينَ اِذا أَصابَتْهُمْ مُصيبَةٌ قالُوا اِنّا لِلّهِ وَاِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ * أُولئِكَ عَلَيْهِم صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ» حضرت فرمود كه : «اين يك خصلت است از سه خصلت» . و «رُحْمَةٌ» حضرت فرمود : «اين دو خصلت» . «وَأُولئِكَ هُمُ المُهْتَدُونَ» (2) حضرت فرمود : «اين سه خصلت» . بعد از آن فرمود كه : «اين از براى كسى است كه خدا به جبر از او چيزى را فرا گرفته باشد» . و ترجمه آيه اين است كه : مژده ده صبركنندگان را؛ يعنى : آنان كه چون مصيبتى به ايشان رسد مى گويند : ... ، تا آخر آن چه پيش از اين مذكور شد .

.


1- .آل عمران، 200.
2- .. بقره، 156 و 157.

ص: 254

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ وَعَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ آدَمَ ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«مُرُوَّةُ الصَّبْرِ فِي حَالِ الْحَاجَةِ وَالْفَاقَةِ وَالتَّعَفُّفِ وَالْغِنى أَكْثَرُ مِنْ مُرُوَّةِ الْاءِعْطَاءِ» .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ النَّضْرِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام : يَرْحَمُكَ اللّهُ ، مَا الصَّبْرُ الْجَمِيلُ؟ قَالَ :«ذلِكَ صَبْرٌ لَيْسَ فِيهِ شَكْوَى إِلَى النَّاسِ» .

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ أَبَانٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ سَيَابَةَ ، عَنْ أَبِي النُّعْمَانِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ أَوْ أَبِي جَعْفَرٍ عليهماالسلام ، قَالَ :«مَنْ لَا يُعِدَّ الصَّبْرَ لِنَوَائِبِ الدَّهْرِ يَعْجِزْ» .

أَبُو عَبْدِ اللّهِ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّا صُبَّرٌ وَشِيعَتُنَا أَصْبَرُ مِنَّا». قُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، كَيْفَ صَارَ شِيعَتُكُمْ أَصْبَرَ مِنْكُمْ؟ قَالَ : «لِأَنَّا نَصْبِرُ عَلى مَا نَعْلَمُ ، وَشِيعَتُنَا يَصْبِرُونَ عَلى مَا لَا يَعْلَمُونَ» .

.

ص: 255

على بن ابراهيم ، از پدرش و على بن محمد قاسانى ، از قاسم بن محمد ، از سليمان بن داود ، از يحيى بن آدم ، از شريك ، از جابر بن يزيد ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«مروّت و جوانمردى ، صبر در حال حاجت و حاجتمندى [!ست] ، و عفّت ورزيدن و بى نيازى از مردمان ، از مروّتِ عطا كردن بيشتر است» .

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از احمد بن نضر ، از عمرو بن شمر ، از جابر روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام محمد باقر عليه السلام عرض كردم كه : خدا تو را رحمت كند! صبر نيكو چيست؟ فرمود كه :«آن صبرى است كه در آن هيچ شكايت به سوى مردم نيست» .

حميد بن زياد ، از حسن بن محمد بن سماعه ، از بعضى از اصحاب خويش ، از اَبان ، از عبدالرحمان بن سيّابه ، از ابونعمان ، از امام جعفر صادق عليه السلام يا امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه صبر را از براى سختى ها و مصيبت هاى روزگار آماده نسازد ، در مى ماند» .

ابوعلى اشعرى ، از معلّى بن محمد ، از وشّاء ، از بعضى از اصحاب خويش ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«ما صبركنندگانيم و شيعيان ما از ما صبركننده ترند» . عرض كردم كه : فداى تو گردم! چگونه شيعيان از شما صبركننده تر شده اند؟ فرمود : «زيرا كه ما صبر مى كنيم بر آن چه مى دانيم ، و شيعيان ما صبر مى كنند بر آن چه نمى دانند» .

.

ص: 256

48 _ بَابُ الشُّكْرِعَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّوْفَلِيِّ ، عَنِ السَّكُونِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ ، لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الصَّائِمِ الْمُحْتَسِبِ ، وَالْمُعَافَى الشَّاكِرُ ، لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الْمُبْتَلَى الصَّابِرِ ، وَالْمُعْطَى الشَّاكِرُ ، لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الْمَحْرُومِ الْقَانِعِ» .

وَ بِهذَا الْاءِسْنَادِ ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَا فَتَحَ اللّهُ عَلى عَبْدٍ بَابَ شُكْرٍ ، فَخَزَنَ عَنْهُ بَابَ الزِّيَادَةِ» .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْبَغْدَادِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ إِسْحَاقَ الْجَعْفَرِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ : اشْكُرْ مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْكَ ، وَأَنْعِمْ عَلى مَنْ شَكَرَكَ ؛ فَإِنَّهُ لَا زَوَالَ لِلنَّعْمَاءِ إِذَا شُكِرَتْ ، وَلَا بَقَاءَ لَهَا إِذَا كُفِرَتْ ؛ الشُّكْرُ زِيَادَةٌ فِي النِّعَمِ ، وَأَمَانٌ مِنَ الْغِيَرِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ سَالِمٍ ، عَنْ رَجُلٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَوْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليهماالسلام ، قَالَ :«الْمُعَافَى الشَّاكِرُ ، لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مَا لِلْمُبْتَلَى الصَّابِرِ ، وَالْمُعْطَى الشَّاكِرُ ، لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَالْمَحْرُومِ الْقَانِعِ» .

عَنْهُ ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ ، عَنْ فَضْلٍ الْبَقْبَاقِ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ : «وَ أَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ» قَالَ :«الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْكَ بِمَا فَضَّلَكَ وَأَعْطَاكَ وَأَحْسَنَ إِلَيْكَ» . ثُمَّ قَالَ : «فَحَدَّثَ بِدِينِهِ وَمَا أَعْطَاهُ اللّهُ وَمَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ» .

.

ص: 257

48 . باب در بيان شكر

48 . باب در بيان شكر (1)على بن ابراهيم ، از پدرش ، از نوفلى ، از سكونى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : از براى صاحب طعامِ شاكر است از اجر ، مانند اجر روزه دارى كه مزد خويش را از خدا طلبد . و از براى صاحب عافيتِ شاكر است از اجر ، مانند اجر مبتلى و صاحب مصيبتى كه صابر باشد . و از براى عطاكننده ى شاكر است از اجر ، مانند اجر محروم و بى بهره اى كه قانع باشد» .

و به همين اسناد روايت است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه : خدا بر هيچ بنده اى درِ شكر را نگشود ، كه درِ زيادتى را از او پوشيده داشته باشد» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از جعفر بن محمد بغدادى ، از عبداللّه بن اسحاق جعفرى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«در تورات نوشته است كه شكر كن ، هر كه را كه بر تو انعام كرده ، و انعام كن ، بر هر كه تو را شكر كرده؛ زيرا كه نعمت ها را زوالى نيست ، چون شكر آن گفته شود ، و آنها را بقايى نيست ، چون كفران شود . و شكر باعث زيادتى است در نعمت ها ، و موجب ايمنى است از تغيّر حال و انتقال آن از صلاح به سوى تباهى» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از محمد بن على ، از على بن اسباط ، از يعقوب بن سالم ، از مردى ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«از براى صاحب عافيتِ شاكر است از اجر ، مانند آن چه از براى مبتلاى صابر است . و از براى عطاكننده ى شاكر است از اجر ، مانند اجر بى بهره اى كه قانع باشد» .

از او ، از احمد بن محمد بن ابى نصر ، از داود بن حصين ، از فضل بقباق روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عز و جل «وَأَمّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ» (2) فرمود كه :«حديث كن به نعمتِ آنكه بر تو انعام فرموده ، به آن چه تو را زيادتى داده و به تو عطا فرموده و با تو احسان نموده» . بعد از آن فرمود كه : «پس پيغمبر به دين خود و به آن چه خدا او را عطا فرموده ، و به آن چه به آن بر او انعام نموده بود ، حديث كرده [است]» .

.


1- .و شكر _ به ضمّ شين و سكون كاف _ اظهار نعمت و اعتراف به آن است ، به خلاف كفر و كفران كه پوشيدن آن است . (مترجم)
2- .ضُحى، 11.

ص: 258

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ ، عَنْ وُهَيْبِ بْنِ حَفْصٍ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله عِنْدَ عَائِشَةَ لَيْلَتَهَا ، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللّهِ ، لِمَ تُتْعِبُ نَفْسَكَ وَقَدْ غَفَرَ اللّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ؟ فَقَالَ : يَا عَائِشَةُ ، أَ لَا أَكُونُ عَبْداً شَكُوراً؟». قَالَ : «وَ كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله يَقُومُ عَلى أَطْرَافِ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ ، فَأَنْزَلَ اللّهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالى : «طه ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى» » .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ ، عَنْ حَسَنِ بْنِ جَهْمٍ ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللّهِ بْنِ الْوَلِيدِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«ثَلَاثٌ لَا يَضُرُّ مَعَهُنَّ شَيْءٌ : الدُّعَاءُ عِنْدَ الْكَرْبِ ، وَالِاسْتِغْفَارُ عِنْدَ الذَّنْبِ ، وَالشُّكْرُ عِنْدَ النِّعْمَةِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْمُبَارَكِ ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ جَبَلَةَ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ وَهْبٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَنْ أُعْطِيَ الشُّكْرَ أُعْطِيَ الزِّيَادَةَ ؛ يَقُولُ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ : «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» » .

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ صَفْوَانَ ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ ، عَنْ رَجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِنَا سَمِعَاهُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَا أَنْعَمَ اللّهُ عَلى عَبْدٍ مِنْ نِعْمَةٍ ، فَعَرَفَهَا بِقَلْبِهِ ، وَحَمِدَ اللّهَ ظَاهِراً بِلِسَانِهِ فَتَمَّ كَلَامُهُ ، حَتّى يُؤْمَرَ لَهُ بِالْمَزِيدِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ هِشَامٍ ، عَنْ مُيَسِّرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«شُكْرُ النِّعْمَةِ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ ، وَتَمَامُ الشُّكْرِ قَوْلُ الرَّجُلِ : الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» .

.

ص: 259

حميد بن زياد ، از حسن بن محمد بن سماعه ، از وهيب بن حفص ، از ابوبصير ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا صلى الله عليه و آله در نزد عايشه بود در شبِ نوبتش؛ پس عايشه عرض كرد كه : يا رسول اللّه ! چرا نفس خود را به تعب مى اندازى و حال آنكه از برايت آمرزيده شده ، آن چه پيش گذشت از گناهان تو و آن چه بعد از اين باشد . فرمود كه : اى عايشه! آيا بنده اى شاكر نباشم» . و حضرت فرمود كه : «رسول خدا صلى الله عليه و آله بر اطراف انگشتان پاهاى خويش مى ايستاد و به عبادت قيام مى فرمود؛ پس خداى _ سبحانه و تعالى _ اين آيه را فرو فرستاد كه : «طه * ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرانَ لِتَشْقى» (1) ؛ يعنى : «اى طه! _ يا اى ماه شب چهارده! ، يا سوگند به چهارده معصوم! ، يا به طهارت ايشان! ، يا اى محمد! _ كف پاهاى خود را بر زمين گذار ، كه ما فرو نفرستاديم بر تو قرآن را ، از براى آنكه تو در رنج افتى» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد ، از ابن فضّال ، از حسن بن جهم ، از ابواليقظان ، از عبيداللّه بن وليد كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«سه چيز است كه به او ، وجود آنها چيزى زيان نمى رساند : يكى دعا در نزد اندوه؛ و ديگرى طلب آمرزش در نزد گناه؛ و سيم شكر در نزد نعمت» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از سهل بن زياد ، از يحيى بن مبارك ، از عبداللّه بن جبله ، از معاوية بن وهب ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«هر كه شكر به او عطا شود ، زيادتى به او عطا مى شود . خداى عز و جل مى فرمايد كه : «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَاَزيدَنَّكُمْ» (2) ؛ يعنى : «هر آينه اگر شكر كنيد ، البتّه نعمت شما را مى افزايم» . (3)

ابوعلى اشعرى ، از محمد بن عبدالجبّار ، از صفوان ، از اسحاق بن عمّار ، از دو مردى كه اين حديث را از امام جعفر صادق عليه السلام شنيدند روايت كرده است كه فرمود :«خدا بر هيچ بنده اى نعمتى را انعام نفرموده ، كه آن بنده آن نعمت را به دل خويش بشناسد ، و در ظاهر خدا را به زبان خويش حمد و ستايش كند ، و سخنش تمام شود ، مگر آنكه از براى او به زيادتى امر شود» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از بعضى از اصحاب ما ، از محمد بن هشام ، از ميسر ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«شكر نعمت دورى كردن است از محرّمات الهى ، و تمام شكر گفتن مرد است كه : «اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمينَ» (4) .

.


1- .طه، 1 و 2.
2- .إبراهيم، 7.
3- .و همين حديث در باب تفويض و توكّل گذشت و در آنجا جزو حديث بود . (مترجم)
4- .فاتحه، 2.

ص: 260

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللّهِ عليه السلام يَقُولُ :«شُكْرُ كُلِّ نِعْمَةٍ _ وَ إِنْ عَظُمَتْ _ أَنْ تَحْمَدَ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ عَلَيْهَا» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : هَلْ لِلشُّكْرِ حَدٌّ إِذَا فَعَلَهُ الْعَبْدُ كَانَ شَاكِراً؟ قَالَ :«نَعَمْ» . قُلْتُ : مَا هُوَ؟ قَالَ : «يَحْمَدُ اللّهَ عَلى كُلِّ نِعْمَةٍ عَلَيْهِ فِي أَهْلٍ وَمَالٍ ، وَإِنْ كَانَ فِيمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ حَقٌّ أَدَّاهُ ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ جَلَّ وَعَزَّ : «سُبْحانَ الَّذِى سَخَّرَ لَنا هذا وَما كُنّا لَهُ مُقْرِنِينَ» وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالى : «رَبِّ أَنْزِلْنِى مُنْزَلًا مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ» وَقَوْلُهُ : «رَبِّ أَدْخِلْنِى مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِى مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِى مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً» » .

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى،عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى، عَنْ مُعَمَّرِ بْنِ خَلَادٍ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ _ صَلَوَاتُ اللّهِ عَلَيْهِ _ يَقُولُ :«مَنْ حَمِدَ اللّهَ عَلَى النِّعْمَةِ فَقَدْ شَكَرَهُ ، وَكَانَ الْحَمْدُ أَفْضَلَ مِنْ تِلْكَ النِّعْمَةِ» .

مُحَمَّدٌ ، عَنْ أَحْمَدَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ : قَالَ لِي :«مَا أَنْعَمَ اللّهُ عَلى عَبْدٍ بِنِعْمَةٍ _ صَغُرَتْ أَوْ كَبُرَتْ _ فَقَالَ : الْحَمْدُ لِلّهِ إِلَا أَدّى شُكْرَهَا» .

.

ص: 261

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از على بن عيينه ، از عمر بن يزيد روايت كرده است كه گفت : شنيدم از امام جعفر صادق عليه السلام كه مى فرمود :«شكر هر نعمتى و هر چند كه آن نعمت بزرگ باشد ، آن است كه خداى عز و جل را حمد كنى» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن محمد بن خالد ، از اسماعيل بن مهران ، از سيف بن عميره ، از ابوبصير كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : آيا شكر را اندازه اى هست كه هرگاه بنده آن را به فعل آورد ، شاكر باشد؟ فرمود :«آرى» . عرض كردم كه : آن چيست؟ فرمود كه : «خدا را حمد مى كند بر هر نعمتى در باب اهل و مال . و اگر در آن چه خدا بر او انعام فرموده در باب مالش حقّى باشد ، آن را ادا كند . و از اين است قول خداى عز و جل «سُبْحانَ الَّذى سَخَّرَ لَنا هَذا وَما كُنّا لَهُ مُقْرِنينَ» (1) ؛ يعنى : «پاك و منزّه مى شمارم آن خدايى را كه مسخّر و رام گردانيده از براى ما اين مركوب را ، كه كشتى است يا حيوان ، تا به مدد سوارى آن قطع دريا و بيابان كنيم ، و نيستيم ما اين مركوب را به قوّت خود طاقت داشتگان بر فرمانبردار گردانيدن و ضبط نمودن آن». و حضرت فرمود : «و از اين باب است قول آن جناب _ تعالى _ «رَبِّ أَنْزِلْنى مُنْزَلَاً مُبارَكا وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلينَ» (2) ؛ يعنى : «پروردگارا! فرود آور ما را فرود آوردنى با بركت يا در منزلى با بركت ، و تو بهترين فرودآورندگانى» . و از اين باب است قول آن جناب «رَبِّ أَدْخِلْنى مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنى مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لى مِنْ لَدُنْكَ سُلْطانا نَصيرا» (3) ؛ يعنى : «پروردگارا! درآور مرا در قبر ، درآوردنى پسنديده و باكرامت ، و بيرون آور مرا از آن ، در وقت بعث در قيامت ، بيرون آوردنى ستوده و باكرامت ، و قرار ده از براى من از نزد خود حجّتى يارى دهنده» .

محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از معمّر بن خلّاد روايت كرده است كه گفت : شنيدم از حضرت امام موسى كاظم عليه السلام كه مى فرمود :«هر كه خدا را به جهت نعمتى حمد كند ، شكر او را به جا آورد ، و حمد خدا از آن نعمت فاضل تر و بهتر است» .

محمد بن احمد ، از على بن حكم ، از صفوان جمّال ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت : آن حضرت به من فرمود كه :«خدا نعمتى را بر هيچ بنده اى انعام نفرموده ؛ خواه آن نعمت كوچك باشد و خواه بزرگ ، كه آن بنده گفته باشد كه : اَلْحَمْدُلِلّهِ ، مگر آنكه شكر آن نعمت را به جا آورده است» .

.


1- .زخرف، 13.
2- .مؤمنون، 29.
3- .اسرا، 80.

ص: 262

أَبُو عَلِيٍّ الْأَشْعَرِيُّ ، عَنْ عِيسَى بْنِ أَيُّوبَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ ، عَنْ رَجُلٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَنْ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِ بِنِعْمَةٍ ، فَعَرَفَهَا بِقَلْبِهِ ، فَقَدْ أَدّى شُكْرَهَا» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِنَّ الرَّجُلَ مِنْكُمْ لَيَشْرَبُ الشَّرْبَةَ مِنَ الْمَاءِ ، فَيُوجِبُ اللّهُ لَهُ بِهَا الْجَنَّةَ». ثُمَّ قَالَ : «إِنَّهُ لَيَأْخُذُ الْاءِنَاءَ ، فَيَضَعُهُ عَلى فِيهِ فَيُسَمِّي ، ثُمَّ يَشْرَبُ ، فَيُنَحِّيهِ وَهُوَ يَشْتَهِيهِ ، فَيَحْمَدُ اللّهَ ، ثُمَّ يَعُودُ فَيَشْرَبُ ، ثُمَّ يُنَحِّيهِ ، فَيَحْمَدُ اللّهَ ، ثُمَّ يَعُودُ فَيَشْرَبُ ، ثُمَّ يُنَحِّيهِ ، فَيَحْمَدُ اللّهَ ، فَيُوجِبُ اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ بِهَا لَهُ الْجَنَّةَ» .

ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَطِيَّةَ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : إِنِّي سَأَلْتُ اللّهَ _ عَزَّ وَجَلَّ _ أَنْ يَرْزُقَنِي مَالًا ، فَرَزَقَنِي ، وَإِنِّي سَأَلْتُ اللّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي وَلَداً ، فَرَزَقَنِي وَلَداً ، وَسَأَلْتُهُ أَنْ يَرْزُقَنِي دَاراً ، فَرَزَقَنِي ، وَقَدْ خِفْتُ أَنْ يَكُونَ ذلِكَ اسْتِدْرَاجاً؟ فَقَالَ :«أَمَا وَاللّهِ ، مَعَ الْحَمْدِ فَلَا» .

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْوَشَّاءِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عُثْمَانَ ، قَالَ : خَرَجَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام مِنَ الْمَسْجِدِ ، وَقَدْ ضَاعَتْ دَابَّتُهُ ، فَقَالَ :«لَئِنْ رَدَّهَا اللّهُ عَلَيَّ ، لَأَشْكُرَنَّ اللّهَ حَقَّ شُكْرِهِ». قَالَ : فَمَا لَبِثَ أَنْ أُتِيَ بِهَا ، فَقَالَ : «الْحَمْدُ لِلّهِ» . فَقَالَ قَائِلٌ لَهُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، أَ لَيْسَ قُلْتَ : لَأَشْكُرَنَّ اللّهَ حَقَّ شُكْرِهِ؟ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام : «أَ لَمْ تَسْمَعْنِي قُلْتُ : الْحَمْدُ لِلّهِ؟» .

.

ص: 263

ابوعلى اشعرى ، از عيسى بن ايّوب ، از على بن مهزيار ، از قاسم بن محمد ، از اسماعيل بن ابوالحسن ، از مردى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هر كه خدا نعمتى را بر او انعام كند ، پس آن نعمت را به دل خويش بشناسد ، به حقيقت كه شكر آن را به جا آورده است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از منصور بن يونس ، از ابوبصير روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام فرمود :«به درستى كه مردى از شما شربت آبى مى نوشد ، بعد از آن خدا را حمد مى كند؛ پس خدا از برايش به همان شربتِ آب ، بهشت را واجب مى گرداند» . بعد از آن فرمود كه : «كسى ظرف آب را مى گيرد و آن را بر دهان خويش مى گذارد و بسم اللّه مى گويد و آب مى نوشد؛ پس آن ظرف را از دهان دور مى سازد با آنكه هنوز سيراب نشده و خواهش آن دارد؛ پس خدا را حمد مى كند و برمى گردد و مى نوشد ، و باز آن از دهان دور مى سازد و خدا را حمد مى كند و باز مى گردد و مى نوشد ، و باز آن را دور مى سازد و خدا را حمد مى كند؛ پس خداى عز و جل به آن شربتِ آب، بهشت را از برايش واجب مى گرداند» .

ابن ابى عمير ، از حسن بن عطيّه ، از عمر بن يزيد روايت كرده است كه گفت : به خدمت امام جعفر صادق عليه السلام عرض كردم كه : من از خداى عز و جل سؤال كردم كه مرا مالى روزى كند؛ پس مرا روزى كرد . و خدا را سؤال كردم كه مرا فرزندى روزى كند؛ پس مرا فرزندى روزى كرد . و از او سؤال كردم كه مرا خانه اى روزى كند؛ پس مرا روزى كرد . و مى ترسم كه اين اعطا بر سبيل استدراج باشد كه اندك اندك به ازدياد نعمت مرا به عقوبت خود نزديك گرداند . فرمود كه :«به خدا سوگند كه با حمد خدا استدراج نخواهد بود» .

حسين بن محمد ، از معلىّ بن محمد ، از وشّاء ، از حمّاد بن عثمان روايت كرده است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام از مسجد بيرون آمد و اسب آن حضرت گم شده بود . فرمود كه :«اگر خدا آن را به من برگرداند ، خدا را شكر مى كنم چنان كه حقّ شكر او باشد» . راوى مى گويد كه : درنگى نفرمود كه آن اسب را به خدمتش آوردند . فرمود : «الحمد اللّه » . كسى به آن حضرت عرض كرد كه : فداى تو گردم! آيا نفرمودى كه خدا را شكر مى كنم چنان كه حقّ شكر او باشد . حضرت صادق عليه السلام فرمود كه : «آيا از من نشنيدى كه گفتم : الحمد اللّه ؟!».

.

ص: 264

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَحْيى ، عَنْ جَدِّهِ الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ ، عَنِ الْمُثَنَّى الْحَنَّاطِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ أَمْرٌ يَسُرُّهُ ، قَالَ : الْحَمْدُ لِلّهِ عَلى هذِهِ النِّعْمَةِ ، وَإِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ أَمْرٌ يَغْتَمُّ بِهِ ، قَالَ : الْحَمْدُ لِلّهِ عَلى كُلِّ حَالٍ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الْخَرَّازِ ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام ، قَالَ :«تَقُولُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ إِذَا نَظَرْتَ إِلَى الْمُبْتَلى مِنْ غَيْرِ أَنْ تُسْمِعَهُ : الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي عَافَانِي مِمَّا ابْتَلَاكَ بِهِ ، وَلَوْ شَاءَ فَعَلَ» قَالَ : «مَنْ قَالَ ذلِكَ ، لَمْ يُصِبْهُ ذلِكَ الْبَلَاءُ أَبَداً» .

حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ ، عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ حَفْصٍ الْكُنَاسِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«مَا مِنْ عَبْدٍ يَرى مُبْتَلًى ، فَيَقُولُ : الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِي عَدَلَ عَنِّي مَا ابْتَلَاكَ بِهِ، وَفَضَّلَنِي عَلَيْكَ بِالْعَافِيَةِ ، اللَّهُمَّ عَافِنِي مِمَّا ابْتَلَيْتَهُ بِهِ إِلَا لَمْ يُبْتَلَ بِذلِكَ الْبَلَاءِ» .

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللّهِ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى ، عَنْ خَالِدِ بْنِ نَجِيحٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِذَا رَأَيْتَ الرَّجُلَ وَ قَدِ ابْتُلِيَ وَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْكَ ، فَقُلِ : اللّهُمَّ إِنِّي لَا أَسْخَرُ وَلَا أَفْخَرُ ، وَلكِنْ أَحْمَدُكَ عَلى عَظِيمِ نَعْمَائِكَ عَلَيَّ» .

.

ص: 265

محّمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از قاسم يحيى ، از جدّش حسن بن راشد ، از مثنّى حنّاط ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«عادت رسول خدا صلى الله عليه و آله اين بود كه چون امرى بر او وارد مى شد كه او را شاد و خوشحال مى ساخت ، مى فرمود كه : اَلْحَمْدُ لِلّهِ عَلى هذِهِ النِّعْمَةِ؛ يعنى : «حمد و ستايش از براى خدا است ، به ازاى اين ناز و نعمت» . و چون امرى بر او وارد مى شد كه او را غمگين مى گردانيد ، مى فرمود : اَلْحَمْدُ لِلّهِ عَلى كُلِّ حالٍ؛ يعنى : «حمد از براى خدا است بر هر حال» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابوايّوب خزّاز ، از ابوبصير ، از امام محمد باقر عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«چون نظر كنى به كسى كه به ناخوشى مبتلا شده باشد ، سه مرتبه مى گويى ، بى آنكه به او بشنوانى : اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذى عافانى مِمَّا ابْتَلاكَ بِهِ و لَوْ شآء فَعَلَ؛ يعنى : «حمد از براى خدايى كه مرا عافيت داده ، از آن چه تو را به آن مبتلى ساخته ، و اگر مى خواست با من چنين مى كرد» . و حضرت فرمود كه : «هر كه اين را بگويد هرگز آن بلاء به او نرسد» .

حميد بن زياد ، از حسن بن محمد بن سماعه ، از چندين نفر ، از اَبان بن عثمان ، از حفص كناسى ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«هيچ بنده اى نيست كه مبتلايى را ببيند ، پس بگويد كه : اَلْحَمْدُلِلّهِ الَّذى عَدَلَ عَنّى مَا ابْتَلاكَ بِهِ وَفَضَّلَنى عَلَيْكَ بِالْعافِيَةِ اَللّهُمَّ عافِنى مِمَّا ابْتَلَيَتَهُ بِهِ ، مگر اينكه هرگز به آن بلاء مبتلى نشود» . و ترجمه دعا اين است كه: «حمد از براى خدايى كه گردانيده از من ، آن چه را كه تو را به آن مبتلى ساخته و آزموده ، و مرا بر تو زيادتى داده به عافيت و سلامتى . بار خدايا! هميشه مرا عافيت بخش ، از آن چه او را به آن مبتلى گردانيده اى» .

چند نفر از اصحاب ما روايت كرده اند ، از احمد بن ابى عبداللّه ، از عثمان بن عيسى ، از خالد بن نجيح ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه فرمود :«چون مردى را ببينى كه به بلايى مبتلى شده و بر تو به صحّت انعام شده باشد بگو كه : اَللّهُمَّ اِنّى لا أَسْخَرُ وَلَا أَفَخَرُ وَلَكِنْ أَحْمَدُكَ عَلى عَظيمِ نَعْمآئِكَ عَلَىَّ ؛ يعنى : «بار خدايا! به درستى كه من ريشخند نمى كنم و نمى نازم ، وليكن حمد مى كنم تو را بر نعمت هاى بزرگ تو بر من» .

.

ص: 266

عَنْهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ هَارُونَ بْنِ الْجَهْمِ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إِذَا رَأَيْتُمْ أَهْلَ الْبَلَاءِ ، فَاحْمَدُوا اللّهَ ، وَلَا تُسْمِعُوهُمْ ؛ فَإِنَّ ذلِكَ يَحْزُنُهُمْ» .

عَنْهُ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى ، عَنْ عَبْدِ اللّهِ بْنِ مُسْكَانَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِنَّ رَسُولَ اللّهِ صلى الله عليه و آله كَانَ فِي سَفَرٍ يَسِيرُ عَلى نَاقَةٍ لَهُ إِذَا نَزَلَ فَسَجَدَ خَمْسَ سَجَدَاتٍ ، فَلَمَّا أَنْ رَكِبَ ، قَالُوا : يَا رَسُولَ اللّهِ ، إِنَّا رَأَيْنَاكَ صَنَعْتَ شَيْئاً لَمْ تَصْنَعْهُ؟ فَقَالَ : نَعَمْ ، اسْتَقْبَلَنِي جَبْرَئِيلُ عليه السلام ، فَبَشَّرَنِي بِبِشَارَاتٍ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ، فَسَجَدْتُ لِلّهِ شُكْراً ، لِكُلِّ بُشْرى سَجْدَةً» .

عَنْهُ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسى ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عَمَّارٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«إِذَا ذَكَرَ أَحَدُكُمْ نِعْمَةَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ ، فَلْيَضَعْ خَدَّهُ عَلَى التُّرَابِ شُكْراً لِلّهِ ، فَإِنْ كَانَ رَاكِباً ، فَلْيَنْزِلْ فَلْيَضَعْ خَدَّهُ عَلَى التُّرَابِ ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ يَقْدِرُ عَلَى النُّزُولِ لِلشُّهْرَةِ ، فَلْيَضَعْ خَدَّهُ عَلى قَرَبُوسِهِ ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ ، فَلْيَضَعْ خَدَّهُ عَلى كَفِّهِ ، ثُمَّ لْيَحْمَدِ اللّهَ عَلى مَا أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِ» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَطِيَّةَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ أَحْمَرَ ، قَالَ : كُنْتُ أَسِيرُ مَعَ أَبِي الْحَسَنِ عليه السلام فِي بَعْضِ أَطْرَافِ الْمَدِينَةِ إِذْ ثَنى رِجْلَهُ عَنْ دَابَّتِهِ ، فَخَرَّ سَاجِداً ، فَأَطَالَ وَأَطَالَ ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ ، وَرَكِبَ دَابَّتَهُ ، فَقُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاكَ ، قَدْ أَطَلْتَ السُّجُودَ؟ فَقَالَ :«إِنَّنِي ذَكَرْتُ نِعْمَةً أَنْعَمَ اللّهُ بِهَا عَلَيَّ ، فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَشْكُرَ رَبِّي» .

عَلِيٌّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ _ صَاحِبِ السَّابِرِيِّ فِيمَا أَعْلَمُ أَوْ غَيْرِهِ _ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«أَوْحَى اللّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ إِلى مُوسى عليه السلام : يَا مُوسَى اشْكُرْنِي حَقَّ شُكْرِي ، فَقَالَ : يَا رَبِّ ، وَكَيْفَ أَشْكُرُكَ حَقَّ شُكْرِكَ ، وَلَيْسَ مِنْ شُكْرٍ أَشْكُرُكَ بِهِ إِلَا وَأَنْتَ أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيَّ؟ قَالَ : يَا مُوسَى ، الْانَ شَكَرْتَنِي حِينَ عَلِمْتَ أَنَّ ذلِكَ مِنِّي» .

.

ص: 267

على ، از پدرش ، از هارون بن جهم ، از حفص بن عمر ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«رسول خدا عليه السلام فرمود كه : چون اهل بلاء و صاحبان زحمت را ببينيد ، خدا را ستايش كنيد و به ايشان مشنوانيد؛ زيرا كه آن، ايشان را اندوهناك مى گرداند» .

او ، از عثمان بن عيسى ، از عبداللّه بن مسكان ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه :«رسول خدا صلى الله عليه و آله در سفرى بر ناقه خويش سوار بود و مى رفت ، كه ناگاه فرود آمد و پنج سجده به جا آورد . و چون سوار شد ، صحابه عرض كردند كه : يا رسول اللّه ! ما تو را ديدم كه كارى كردى كه هرگز آن را نكرده بودى؟ فرمود : آرى ، جبرئيل عليه السلام رو به من آورد و مرا از جانب خداى عز و جل به بشارتى چند بشارت داد؛ پس من از براى خدا سجده كردم از روى شكر ، براى هر بشارتى يك سجده» .

از او ، از عثمان بن عيسى ، از يونس بن عمّار ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه فرمود :«چون يكى از شما نعمت خداى عز و جل را به ياد آورد ، رخسار خويش را بر خاك گذارد ، به جهت شكر خدا . او اگر سواره باشد ، فرود آيد و رخسار خود را بر خاك گذارد ، و اگر به جهت خوفِ شهرت بر فرود آمدن قادر نباشد ، رخسار خود را بر قربوس و زين كوبه گذارد؛ پس اگر نتواند ، رخسار خود را بر كف دست خويش گذارد . بعد از آن، خداى _ تعالى _ را حمد كند ، بر آن چه بر او انعام فرموده است» .

على بن ابراهيم ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از على بن عطيّه ، از هشام بن احمر ، روايت كرده است كه گفت : با امام موسى كاظم عليه السلام در بعضى از نواحى مدينه مى گشتم . ناگاه پاى خود را جمع كرد و از اسبش فرود آمد و بر رو درافتاد سجده كنان ، و سجده را طول داد . بعد از آن، سر از سجده برداشت و بر اسب خويش سوار شد . عرض كردم كه : فداى تو گردم! سجده را طول دادى؟فرمود :«نعمتى را كه خدا به آن بر من انعام فرموده بود به خاطر آوردم؛ پس دوست داشتم كه پروردگار خويش را شكر كنم» .

على ، از پدرش ، از ابن ابى عمير ، از ابوعبداللّه صاحب سابرى در آن چه مى دانم يا غير او ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود :«خداى عز و جل به سوى موسى عليه السلام وحى فرمود كه : اى موسى! آيا شكر كردى چنان كه حقّ شكر من است، و سزاوار است كه به آن نحو به جا آورده شود؟ عرض كرد كه : اى پروردگار من! چگونه تو را شكر كنم، حقّ شكر تو ، و هيچ شكرى نيست كه من تو را به آن شكر كنم ، مگر آنكه تو به آن بر من انعام كرده اى؟! فرمود كه : اى موسى! اكنون مرا شكر كردى ، در هنگامى كه دانستى كه آن شكر ، از من است» .

.

ص: 268

ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ رِئَابٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ الْفَضْلِ ، قَالَ : قَالَ أَبُو عَبْدِ اللّهِ عليه السلام :«إِذَا أَصْبَحْتَ وَأَمْسَيْتَ ، فَقُلْ عَشْرَ مَرَّاتٍ : اللّهُمَّ مَا أَصْبَحَتْ بِي مِنْ نِعْمَةٍ أَوْ عَافِيَةٍ فِي دِينٍ أَوْ دُنْيَا ، فَمِنْكَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ ، لَكَ الْحَمْدُ ، وَلَكَ الشُّكْرُ بِهَا عَلَيَّ يَا رَبِّ حَتّى تَرْضى ، وَبَعْدَ الرِّضَا فَإِنَّكَ إِذَا قُلْتَ ذلِكَ ، كُنْتَ قَدْ أَدَّيْتَ شُكْرَ مَا أَنْعَمَ اللّهُ بِهِ عَلَيْكَ فِي ذلِكَ الْيَوْمِ ، وَفِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ» .

ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ الْبَخْتَرِيِّ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللّهِ عليه السلام ، قَالَ :«كَانَ نُوحٌ عليه السلام يَقُولُ ذلِكَ إِذَا أَصْبَحَ ، فَسُمِّيَ بِذلِكَ عَبْداً شَكُوراً». وَ قَالَ : «قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : مَنْ صَدَقَ اللّهَ نَجَا» .

عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ الْمِنْقَرِيِّ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ عليهماالسلاميَقُولُ :«إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ كُلَّ قَلْبٍ حَزِينٍ ، وَيُحِبُّ كُلَّ عَبْدٍ شَكُورٍ ، يَقُولُ اللّهُ _ تَبَارَكَ وَتَعَالى _ لِعَبْدٍ مِنْ عَبِيدِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ : أَ شَكَرْتَ فُلَان