اطیب البیان فی تفسیر القرآن، جلد 8

مشخصات کتاب

سرشناسه : طیب عبدالحسین 1370 - 1275

عنوان و نام پدیدآور : تفسیر الطیب البیان فی تفسیر القرآن بقلم عبدالحسین طیب مشخصات نشر : [تهران : کتابفروشی اسلام - 13.

مشخصات ظاهری : ج 8

شابک : 964-5843-03-0 10000ریال (دوره

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی یادداشت : این کتاب تحت عنوان "اطیب البیان فی تفسیر القرآن در سالهای مختلف توسط ناشران متفاوت منتشر شده است عنوان دیگر : اطیب البیان فی تفسیر القرآن موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن 14

موضوع : قرآن -- علوم قرآنی رده بندی کنگره : BP98 /ط9‮الف 6 1300ی

رده بندی دیویی : 297/179

شماره کتابشناسی ملی : م 78-15242

ص: 1

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بسم اللَّه و الحمد اللَّه و الصلاة و السلام علی رسول اللَّه و آله آل اللَّه و اللعن علی اعدائهم اعداء اللَّه من الیوم الی یوم لقاء اللَّه، سورة الحجر:

امّا فضلها اخباری در فضیلة آن وارد شده لکن سند ندارد و نمیتوان اعتماد کرد در برهان از خواص القرآن قال:

(قال الصادق علیه السّلام: من کتبها بزعفران و سقاها امرأة قلیلة اللین کثر لبنها، و من کتبها و جعلها فی فرشه أو جیبه و غدا و خرج و هی فی صحبته فانّه یکثر کسبه و لا یعدل احد عنه بما تکون عنده مما یبیع و یشتری و یحسّب معاملته)

و قال:

روی عن النبی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم (انه قال: من قرأها اعطی من الحسنات بعدد المهاجرین و الانصار الحدیث).

[سوره حجر) .... ص : 2

[سوره الحجر (15): آیه 1] .... ص : 2

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

الر تِلْکَ آیاتُ الْکِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبِینٍ (1)

(الر) مکرر گفته شده که از رموز است و هر چه بگوئیم تفسیر برأی است (تلک) اشاره باین سوره مبارکه است (آیات الکتاب) یعنی یک قسمت از کتاب الهی که قرآن مجید است آیات این سوره مبارکه است که 99 آیه است و در اول سوره بقره مجلد اول اسامی قرآن را ذکر کردیم و وجه اطلاق کتاب بر قرآن را بیان نمود رجوع کنید (و قرآن) عطف بآیات است و لذا مضموم است نه عطف بالکتاب باشد

ص: 2

و الا مکسور بود و مدخول آیات بود یعنی آیات قرآن بلکه نفس آیات قرآن مجید است و عطف بیان است، پس اشکالی که بعضی کردند که قرآن همان کتاب است تکرار برای چه وارد نیست، می گوییم آیات کتاب قرآن است زیرا آیه آیه نازل شده و روح الامین قرائت کرده بلکه الفاظ آنها را خداوند ایجاد فرموده لذا کلام الهی است و از این جهت یکی از اسماء الهی متکلّم است و موسی را کلیم اللَّه گفتند و در لیلة المعراج خداوند بدون واسطه ملک با پیغمبرش تکلّم فرمود (مبین) زیرا قرآن مبین تمام وظائف دینی است، اما مطالب اعتقادی را بادله واضحه و منطق صحیح بیان فرموده، و اما قصص انبیاء را برای تنبیه بندگان مکرر بیان کرده و دستورات علمیّه را هم نشان داده بالجمله (وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ) انعام آیه 59 وَ کُلَّ شَیْ ءٍ أَحْصَیْناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ یس آیه 11 و بالجمله تمام علم قرآن نزد امام است و تمام علم امام در قرآن است

[سوره الحجر (15): آیه 2] .... ص : 3

رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ (2)

بسا دوست میدارند کسانی که کافر شدند اگر بودند مسلمان (ربما) بعضی اشکال کردند که کفار دائما این آرزو را میکنند چرا تعبیر به ربما کرده که دلالت بر قلت میکند جواب اما در دنیا که همچه آرزوئیرا ندارند و نمیکنند بلکه با اسلام کمال عداوت را دارند فقط در موقع معاینه قبل الموت که پرده برداشته میشود و ثمرات اسلام و مضرات کفر را مشاهده میکنند یک همچه آرزویی دارند و این آرزو برای آنها باقیست الی الابد و یک آرزو بیش نیست، چنانچه میگویند لَوْ لا أَخَّرْتَنِی إِلی أَجَلٍ قَرِیبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَکُنْ مِنَ الصَّالِحِینَ منافقین آیه 10.

(یودّ) و داد و دوستی نه از جهت اینست که اسلام را دوست دارند زیرا وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلًا اسری آیه 74 بلکه گفته ایم که صفات نفسانیه و اخلاق روحیّه و عقائد قلبیّه تا مادامی که در دنیا هستند قابل تغییر هست و اما پس از این عالم ملکه میشود و عین روح میگردد توسعة و ضیقا قابل

ص: 3

تغییر نیست، بلکه این وداد اینست که ای کاش این معامله که با مسلمین میکردند با ما هم چنین معامله میشد و ما هم در زمره آنها وارد میشدیم مثل اینکه یک عامی که با علماء کمال عداوت را داشته باشد اگر در یک مجلسی یک نفر از علماء وارد شود اهل مجلس احترام میگذارند بالای مجلس مینشانند دست او را میبوسند این عامی هم آرزو میکند که ای کاش با منهم چنین معامله میکردند.

الَّذِینَ کَفَرُوا و کسانی که در حکم کفر هستند مطلق اهل ضلالت و معاندین و ناصبین و خوارج و مبدعین و منکر ضروریات دین و مذهب و بالجمله غیر مؤمنین.

لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ لو امتناعیه است و مراد از مسلمین کسانی نیستند که فقط اسم اسلام روی خود گذارند و حقیقة نداشته باشد که از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله مرویست که فرمود

(سیاتی زمان لا یبقی من الاسلام الا اسمه و من القرآن الا درسه)

که امروز بعین مشاهده میکنیم، بلکه مسلم کسی را گویند که دارای چهار خصوصیت باشد (1) یقین قطعی بجمیع اصول دینی (2) اعتقاد و دلبستگی و در بند بودن (3) اقرار و اعتراف قلبا و لسانا (4) تسلیم جمیع دستورات الهی و فرمایشات انبیاء و اوصیاء و- از خود تصرفی نکند و اعتراضی نداشته باشد و نظری ندهد.

[سوره الحجر (15): آیه 3] .... ص : 4

ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (3)

واگذار آنها را بخورند مثل انعام و از لذائذ دنیوی لذت ببرند و بآمال و هواهای نفسانی مشغول شوند پس زود باشد که بر آنها معلوم گردد دنیادار غرور است و مکرر گفته شده که انسان سه دشمن دارد که هم دست شده اند برای فریب انسان دنیا و هوای نفس و شیطان دنیا ابتداء خود را جلوه میدهد بزخارف خود از مال و منال و مساکن عالیه و فرش قیمیّه و طلا و نقره و مأکولات لذیذه و ملبوسات شیک و اشباه آنها و انسان غافل از اینکه ماریست خوش خط و خال لکن در باطن زهر قتال است و گرگیست بلباس میش و کمال مضادّه دارد با آخرت، چنانچه مثل زده اند بمشرق و مغرب هر چه بمشرق نزدیک شود از مغرب دور میشود و بالعکس و بضرّتان دو هو ترضیه هر یک موجب خشم

ص: 4

دیگری میشود سپس هوای نفس مایل و فریفته میشود و کمال علاقه باین دنیا پیدا میکند و بکلی از آخرت غافل میشود و تمام آمال و آرزوی او وصله بآنها است، سپس شیطان راه وصله به آنرا نشان میدهد از طرق محرّمه و ظلم و تعدی و تجاوز از حد و نحو آنها چون چنین شد خداوند او را بخود واگذار میکند لذا میفرماید: (ذرهم) تو هم که پیغمبر هستی آنها را واگذار زیرا فرمایشات تو بآنها اثر نمیکند (یأکلوا) چه از حلال باشد و چه از حرام (و یتمتّعوا) بلهویات و ساز و آواز و تفریح و هزار گونه فسق و فجور (وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ) بآرزوهای دراز و آمال دور مشغول شوند (فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ) سوف از برای آینده نزدیک است همان وقت احتضار و جانکندن پرده ها برداشته میشود و هر کسی جای خود را مشاهده میکند و بر آنها معلوم میشود که با خود چه کرده اند و پشیمان میشوند و پشیمانی سودی ندارد و نجاتی نیست.

[سوره الحجر (15): آیه 4] .... ص : 5

وَ ما أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَةٍ إِلاَّ وَ لَها کِتابٌ مَعْلُومٌ (4)

و هلاک نمیکنیم از هر شهرستانی اهل اشرا مگر آنکه برای آن شهرستان کتابی است نوشته شده که معلوم و محقق است چون علم الهی عین ذات است و غیر متناهی است لذا میداند هر فعلی بر طبق حکمت و مصلحت موقع صدورش چه موقعیست که وقوع پیدا کند و چه موقعی از بین برود و از برای کلیه امور دو لوح قرار داده لوح محفوظ راجع باموری که تغییرپذیر نیست و از امور حتمیه است و مصلحت ذاتی دارد لا یتغیر و لا یتبدل مثل فناء این عالم و قیام قیامت و عود ارواح باجساد و ظهور بقیة اللَّه و رجعت ائمة علیهم السلام و غیر آنها و لوح محو و اثبات راجع باموریست که مصلحت بوجوه و اعتبارات است ذاتی نیست بر تقدیری مصلحت دارد و بر تقدیری ندارد مثلا زید اگر صله رحم کند مصلحت او در طول عمر او است و اگر قطع رحم کند در قصر عمر او است و اینکه صله میکند یا قطع احدی جز ذات اقدس حق نمیداند، و اما لوح محفوظ را ممکنست انبیاء و ملائکه و اولیاء بلکه بسا مؤمنین هم تا حدّی بدانند و هر دو قسم آنی تقدیم و تاخیر ندارد زیرا آن قبل از مصلحت صدورش صلاح نیست و همچنین آن بعد و البته تابع مصلحت است لذا میفرماید: (وَ ما أَهْلَکْنا

ص: 5

مِنْ قَرْیَةٍ)

ممکن است مراد اجل مرگ باشد که هر ذی روحی انفاس او هم شماره دارد چون بآخر رسید هلاکت است چنانچه میفرماید (کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ) الرحمن آیه 26.

و ممکنست مراد هلاکت بنزول عذاب باشد (الا و لها) ضمیر بقریه برمیگردد و مراد اهل قریه است (کِتابٌ مَعْلُومٌ) تمام امور متوجه بانسان وقت معینی دارد غنی و فقر عزّت و ذلت ریاست و مرءوسیّت صحت و مرض مخصوصا ملک که هر زمانی در یک طائفه است و پس از انقضاء مدت منتقل بطائفه دیگر (سر شب سر تخت و تاراج داشت سحرگه نه تن سر نه سر تاج داشت) و تمام امتحان بندگان است در هر حالتی که هست آیا شکر گذار است یا صابر آیا بوظائف خود عمل میکند یا نمیکند مطیع است یا عاصی و این بر خود او معلوم شود و بر دیگران، و اما نزد خداوند معلوم است فقط حجة بر بنده تمام میشود بلکه بسا جماعتی امتحان میشوند

[سوره الحجر (15): آیه 5] .... ص : 6

ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَ ما یَسْتَأْخِرُونَ (5)

سبقت نمیگیرد از هر امتی مدت خود را و تاخیر هم نمیاندازد اجل بمعنی مدت است که سر رسد چنانچه در باب معاملات در معامله نسیه و معامله سلف باید مدت اداء ثمن یا مثمن معین و معلوم باشد که قبل از مدت حق مطالبه ندارد و بانقضاء مدت وجوب اداء میآورد اگر طرف مطالبه کند و این آیه شریفه برای تسلیة قلوب مؤمنین است و برای دفع توهم کفار است چون نوعا خیال میکنند که بقاء و ثبات آنها باختیار و دست آنها است و لذا، میروند خود را بیمه میکنند در اداره بیمه بتوهم اینکه اداره میتواند آنها را نگاه داری کند و آنی مهلت ندارد حتی دارد از ملک الموت تقاضای تأخیر یک سال یا یک ماه و هفته و روز و ساعات بلکه دقائق میکنند و میگوید آنات عمر تمام شد دیگر در دنیا روزی نداری.

و از پیغمبر اکرم است فرمود:

(روح القدس نفث فی روعی ان لا تموت نفس حتی تستکمل رزقه)

حتی بعمار خبر داد آخر روزی تو یک جام شیر است و در جنگ صفین پس از اینکه ضربت برداشت و او را آوردند در خیمه تقاضای شیر کرد

ص: 6

پس متذکر شد فرمایش رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و اله را ولی دارد در اخبار که مؤمن تا اجازه ندهد قبض روح او را نمیکنند و دارد مؤمنین دو دسته هستند یک دسته موقع آمدن ملک الموت و کسب اجازه فوری اجازه میدهند که از این محنت کده دنیا نجات پیدا کنند و یک دسته اجازه نمیدهند ملک الموت عرض میکند پروردگارا مدت این منقضی شده ولی اجازه نمیدهد خطاب میرسد که جای گاه او را باو نشان دهید چون مشاهده میکند فوری اجازه میدهد و نیز در خبر است که حضرت رسالت لیلة المعراج ملک الموت را دید لوحی مقابل او است از او پرسید عرض کرد اسامی بندگان در این لوح ثبت است هر اسمی که محو شد من درک میکنم که اجلش رسیده لذا میفرماید:

(ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها) حتی یک آن (وَ ما یَسْتَأْخِرُونَ) حتی یک آن.

بلی آجال دو قسم است حتمی و معلّقی و معلقی را هم خداوند میداند معلق علیه واقع میشود یا نه و در واقع آنهم برگشت بحتمی میکند مثل لوح محو و اثبات و لوح محفوظ که ذکر شد، لکن خداوند ممکن است طول عمر و کوتاهی او را تقدیر فرماید لذا یکی از دعاها طلب طول عمر است (اللهم طول اعمارنا).

[سوره الحجر (15): آیه 6] .... ص : 7

وَ قالُوا یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ (6)

و گفتند کفّار و مشرکین بحضرت رسالت ای آن کسی که نازل شده بر او ذکر که قرآن باشد محققا تو دیوانه هستی نظر به اینکه کفار و مشرکین باور نمیکردند که بشر تماس گیرد با وحی الهی و عالم مجردات چنانچه در بسیاری از آیات اعتراض آنها بانبیاء همین بود که شما هم بشرید مثل ما و باید ملائکه بر ما نازل شوند چنانچه در آیه بعد تصریح میکنند، پس اگر بشری مدّعی شد او را نمی پذیرند (و قالوا) باو میگویند که یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ) یعنی مدعی هستی که بر من ذکر که قرآن باشد که یکی از اسامی او ذکر است نازل شده نه اینکه قبول داشته باشند که قرآن بر او نازل شده (انّک) بتأکید ان و کاف خطاب و لام تأکید (لمجنون) زیرا آدم عاقل همچه دعوایی نمیکند چون امر محال است و دعوی امر محال علامت جنون است با اینکه این دعوی از

ص: 7

جهاتی باطل و عاطل است که در قرآن اشاره دارد (جهة اولی) اینکه خداوند قادر متعال (عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ) قدرت دارد و حتی بر جمادات و نباتات و حیوانات فرستد چه رسد بانسان کامل من جمیع الجهات چنانچه خطاب بکوه میکند یا جِبالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ سبأ آیه 10 و خطاب بنحل میفرماید وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلًا الآیة نحل آیه 70.

و بآسمانها و زمین خطاب می فرماید فقال: لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ فصلت آیه 10 الی غیر ذلک (جهة ثانیه) اینکه بر فرض ملائکه شوند لا بد باید بصورتی نازل شوند که مشاهده آنها ممکن باشد و از کجا معلوم میشود که این ملک است یا شیطان یا انسان چنانچه میفرماید: وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَکاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا وَ لَلَبَسْنا عَلَیْهِمْ ما یَلْبِسُونَ انعام آیه 9.

(جهة ثالثه) اینکه مدعی نبوت اگر فقط صرف ادّعا باشد ممکنست کاذب باشد، و اما اگر با اقامه دلیل محکم و برهان متقن و اقامه معجزه باشد نمیتوان رد کرد

[سوره الحجر (15): آیه 7] .... ص : 8

لَوْ ما تَأْتِینا بِالْمَلائِکَةِ إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ (7)

چرا نمی آوری بر ما ملائکه اگر تو هستی از راستگویان نظر به اینکه حضرت رسالت میفرمود: بر من نازل میشوند و جبرئیل امین وحی میاورد چنانچه در قرآن میفرماید: وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ شعراء آیه 19.

لذا تقاضا کردند که این ملائکه که می گویی بر من نازل میشوند بما نشان بده تا باور کنیم لَوْ ما تَأْتِینا بِالْمَلائِکَةِ اگر آن ملائکه که مدعی هستی چرا ما نمی بینیم مگر ما با تو فرق داریم همه بشر هستیم اگر بشر ممکنست تماس بگیرد با ملائکه چرا بما نشان نمیدهی و اگر ممکن نیست پس چرا مدعی میشوی إِنْ کُنْتَ مِنَ الصَّادِقِینَ پس چون نشان نمیدهی تو کذّاب و دروغگویی.

(جواب) اولا لزوم ندارد که ملائکه بصور جسمانی بر انبیاء نزول کنند بلکه

ص: 8

ارواح آنها با ارواح انبیاء تماس گیرد چنانچه در آیه مذکور فرمود: (علی قلبک) و مراد از قلب همان روح مقدس حضرت است و این امریست ممکن و خطورات قلبیه چه آنها الهام ملکی باشد و چه وساوس شیطانی از همین باب است زیرا خطور قلبی اختیار بشر نیست بغتة میآید و البته منشأ دارد و منشأ آن یا إلهام ملک است یا وسوسه شیطان (و ثانیا) در مواقع نزول بلاء یا بشارت بنعم بصورت بشری نازل میشدند و مشاهده میشد مثل حدیث ضیف ابراهیم هَلْ أَتاکَ حَدِیثُ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ الْمُکْرَمِینَ ذاریات آیه 24 در بشارت باسحق و مثل نزول بر لوط و خیال سویی که قوم لوط در حق آنها کردند و مثل نزول بر پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم بصورت دحیه کلبی و نزول محمود ملک در بشارت بتزویج فاطمه بعلی علیه السّلام و مثل نزول ملائکه در جنگ بدر برای نصرت مسلمین و امثال اینها و این امر در تحت اختیار انبیاء نبوده هر موقعی بنحوی که صلاح بود خداوند نازل میفرمود و (ثالثا) بر فرض ملائکه هم نازل میشدند میگفتند از کجا که اینها ملک باشند شاید شیاطین باشند یا بعض افراد بشر که ما آنها را نمی شناسیم (و رابعا) بر فرض معلوم میشد که اینها ملک هستند و مع ذلک ایمان نمیآوردند مستحق عذاب دنیوی میشدند و دیگر مهلتی از برای آنها نبود چنانچه در آیه بعد تصریح باین موضوع نموده.

[سوره الحجر (15): آیه 8] .... ص : 9

ما نُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ ما کانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ (8)

ما نازل نمیکنیم ملائکه را مگر بموقع لزوم که موافق با حکمت و مصلحت باشد و در موقع نزول ملائکه دیگر نیست از برای آنها در این موقع انتظاری یعنی آنها را دیگر مهلت نمیدهیم و بعذاب هلاک میکنیم.

(مسئلة) مسئله ایمان و توبه از معاصی در زمینه اختیار و میل قلبی نتیجه دارد و از روی کره و اجبار و اضطرار و مشاهده بحسّ فائده ندارد، چنانچه میفرماید:

ص: 9

وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ حَتَّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّی تُبْتُ الْآنَ الایة) نساء آیه 32.

و در مورد فرعون میفرماید: حَتَّی إِذا أَدْرَکَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِی آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِیلَ جبرئیل مشتی لجن بر دهان او زد و گفت آلْآنَ وَ قَدْ عَصَیْتَ قَبْلُ وَ کُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ یونس آیه 90 و 91.

اگر خداوند بهشت و جهنم را در مرئی و منظر بندگان قرار داده بود احدی رو بجهنم نمیرفت و خوب و بد از هم تمیز داده نمیشد خداوند همین اندازه که حجت را بر بندگان تمام کند و تمام وسائل سعادت را در دست رس آنها قرار دهد چه وسائل تکوینی و چه تشریعی اگر کسی بمیل و رغبت رو باو رفت سعادت مند و اگر اعراض کرد شقاوت و اسباب امتحانات را هم مهیا کرده لذا میفرماید: (ما ننزّل) ما نافیه ننزل متکلم مع الغیر، و مکرر گفته ایم آنچه مختص بخدا است بدون اسباب و وسائل و وسائط متکلم وحده تعبیر میفرماید: مثل (أَنِ اعْبُدُونِی) (وَ أَنَا رَبُّکُمْ) (إِنِّی أَنَا اللَّهُ) و امثال اینها و آنچه باسباب و وسائط است متکلم مع الغیر تعبیر میفرماید: مثل مقام (الملائکة) معلوم میشود که این کفار معتقد بوجود حق و ملائکه بودند، فقط منکر توحید و نبوّت بودند میگفتند خداوند که این همه ملائکه دارد چرا یک ملک برای ما نمیفرستد که بشر روانه میکند خداوند میفرماید: ما نازل نمیکنیم ملائکه را (الا بالحق) موقعی که دیگر قابل هدایت نیست و مستحق نزول بلاء شدید ما نازل میکنیم و در آن موقع دیگر مهلتی نیست وَ ما کانُوا إِذاً مُنْظَرِینَ).

[سوره الحجر (15): آیه 9] .... ص : 10

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (9)

(مصطفی را وعده داد الطاف حق گر بمیری تو نمیرد این نسق

من کتاب و معجزت را حافظم بیش و کم کن راز قرآن رافضم)

ص: 10

محققا ما او را هر آینه البته حفظ میکنیم نظر به اینکه پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله خاتم انبیاء بود، باید شریعتش و دینش تا قیامت باقی باشد، لذا باید کتابش و اوصیائش هم تا قیامت باقی باشند تا حجت بر تمام عباد تمام باشد و با پیغمبران سلف فرق دارد، زیرا آنها اگر کتابشان تحریف شود و دین آنها از دست رود این پیغمبر خبر از نبوت آنها میدهد و تصدیق آنها را میکند، لذا لازم شد بمقتضی حکمت و مصلحت که معجزه باقیه باو عنایت فرماید و أهم و أعظم معجزات آن حضرت همین قرآن مجید است که تا قیامت فریاد میزند که إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ الایة بقره آیه 21.

لذا باید در کنف حفظ الهی محفوظ باشد تا آخر دنیا و مثل کتب انبیاء سلف نباشد، اما صحف آدم و نوح و ابراهیم که اثری از آنها باقی نیست، و امّا توراة موسی و زبور داود که سه مرتبه از بین رفته و سپس یک محفوظاتی از آن منتظم بیک مزخرفاتی باسم توراة و زبور منتشر شده، و اما انجیل چهار نسخه معارض مختلف بنام انجیل مستند بچهار نفر مثل متی و یوحنا و مرقس منتشر شده با کفریاتی که در آنها است.

و دیگر از معجزات باقیه حضرت رسالت ملاحم است که خبر از وقایع دوره آخر الزمان داده که الآن بعین مشاهده میشود و خبر از مصائب اهل بیتش که با هر یک از آنها چه میکنند و تعیین خلفاء خود تا حضرت مهدی و غیبت آن و دیگر از معجزات باقیه احکام و دستورات او است که روز بروز حکم و مصالح آنها بر دانشمندان اروپا و آمریکا و دیگران روشن تر میشود، لذا میفرماید: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ بتوسط امین وحی الهی روح القدس جبرئیل بر حضرتش نازل فرمودیم (وَ إِنَّا لَهُ) با سه تاکید (لَحافِظُونَ)

[سوره الحجر (15): آیه 10] .... ص : 11

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ (10)

و هر آینه بتحقیق فرستادیم از پیش ارسال تو یا رسول اللَّه در اقوام و امتهای اولین (مسئله) خداوند تبارک و تعالی حکمت

ص: 11

خلقت بشر را بنصّ آیه شریفه که میفرماید: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ ذاریات آیه 56.

عبادت فرموده و عبادت هم فرع معرفت است و البته معرفت و عبادت توقف بر ارسال رسل دارد که بنده گان را طریق معرفت و عبادت را بآنها ابلاغ کنند زیرا مجرد عقل کافی نیست، چنانچه بعضی حکماء قدیم قائل شدند، اما (اولا) عقول بشر متفاوت است تفاوت فاحش (و ثانیا) درجه اعلای عقل درک تمام محسنات و مقبّحات و مصالح و مفاسد را بالاخصّ در باب معرفت الهی و صفات ربوبی و افعال خداوندی نمیکنند و شاهد بر این آنکه میان حکماء بزرگ در هر بابی چه اندازه اختلاف است مثل افلاطون و ارسطو و غیر آنها که خدا را علت تامّه دانسته و انفکاک معلول از علت را محال دانسته و او را فاعل بالاختیار که معنای قدرت است ندانسته و عالم را قدیم دانسته و یک فعل بیشتر در حق او قائل نشده بقاعده الواحد لا یصدر منه الّا الواحد و قاعده لا یصدر الواحد الّا عن الواحد و عقول عشره طولیه، یا عقول عرضیّه این دو بزرگ حکیم مختلف شدند.

و در علم باری بیست پنج قول گفتند که در منظومه میگوید (و قیل لا علم له بذاته و قیل لا یعلم معلوماته) تا آخر اقوال چه رسد در باقی اصول دین و این همه مسالک باطله جبریّه تفویضیّه در وجود ملائکه و کرات علویّه و وجود جنّ و غیر اینها چه رسد بحکم و مصالح و کیفیت عبادات و مضار معاصی و هکذا، لذا لازم است ارسال رسل و از بدو خلقت باید رسول باشد تا انتهاء از این جهت میفرماید وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ از آدم تا عیسی صد و بیست و چهار هزار رسول فِی شِیَعِ الْأَوَّلِینَ جیلا بعد جیل هر قومی و قبیله ای و امتی و طائفه ای و این آیه برای تسلیت حضرت رسالتست که میفرماید:

ص: 12

[سوره الحجر (15): آیه 11] .... ص : 13

وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (11)

و نمیامد آنها را از پیغمبری مگر آنکه بودند با و استهزاء میکردند وَ ما یَأْتِیهِمْ مِنْ رَسُولٍ نکره در سیاق نفی افاده عموم میکند شامل جمیع رسولان میشود حتی آدم ابو البشر که سر سلسله انبیاء بود آنهم گرفتار استهزاء قوم بود، زیرا عمر حضرت آدم تا زمان ولادت حضرت نوح گفتند باقی بود و هزار اولاد آورد و هر کدام از آنها در این مدت هزارها اولاد آوردند علی التعاقب و مسلما قبل از نوح دستگاه بت پرستی رواج داشت، چنانچه از آیات وارده در قضایای نوح استفاده میشود و البته آدم و انبیاء از ذریه او تا زمان بعث نوح بر دین حضرت آدم بودند و مشرکین از ذریّه آدم آنها را استهزاء میکردند، بلکه صورت انبیاء که رحلت کرده بودند میگذاشتند و عبادت میکردند و این اساس شرک و استهزاء تا زمان حضرت رسالت بود (إِلَّا کانُوا بِهِ) بآن رسول که آمده بود آنها را (یَسْتَهْزِؤُنَ) گاهی میگفتند مجنون گاهی ساحر گاهی کذاب، گاهی مفتری، گاهی جن زده، گاهی دست بر دهان میزدند و هو میزدند غیر از اذیتهای بدنی چه اندازه آنها را کشتند و چه اندازه حبس کردند و چه اندازه تبعید کردند و چه اندازه آنها را میزدند تا ضعف میکردند و این آیه شریفه اولا تسلیت قلب مطهّر حضرت رسالت است که ظلمها و اذیتهایی که از مشرکین بآن بزرگوار وارد شد تحمل کند که سنگ بقدمهای او میزدند خاکروبه و شکمبه شتر به سرش میریختند عبا بگردن مبارکش فشار میدادند تا نفس حبس میشد دور خانه اش را احاطه کردند که او را بقتل رسانند حتی بنا گذاشتند که دیگر با او و اصحابش نان و آب نفروشند که سه سال حضرتش در شعب ابی طالب با مؤمنین باو پناه برده بودند تا اینکه از میانه آنها فرار کرد پس از آمدن بمدینه لشکر کشی کردند و جنگ بدر و احزاب و احد را بپا کردند و یک عده آنها بصورت ظاهر ایمان آوردند و باطنا منافق بودند و چه اذیتهایی بآن بزرگوار کردند تا از میانه

ص: 13

آنها رحلت فرموده سپس با اهل بیت او صدیقه طاهره امیر المؤمنین حسن و حسین کردند آنچه کردند و آثار ظلم و نفاق آنها تا امروز بلکه تا ظهور حضرت بقیة اللَّه باقیست و تابعین آنها نسبت بهر یک از ائمه طاهرین چه کردند و در دوره غیبت چه اندازه بعلماء شیعه و بمؤمنین بآنها ظلم روا داشتند که آنها سوختند و ساختند و میسوزند و میسازند

(اللهم العن اول ظالم ظلم حق محمّد و آل محمّد و آخر تابع له علی ذلک)

و بی جهت نیست که پیغمبر اکرم فرمود:

(ما اوذی نبی مثل ما اوذیت).

[سوره الحجر (15): آیه 12] .... ص : 14

کَذلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ (12)

همین نحو ما سلوک میدهیم او را در قلوب مجرمین اختلاف شد بین مفسرین در مرجع ضمیر نسلکه بسیاری گفتند مرجع آن قرآنست که ذکر باشد که در آیه قبل اشاره شده بود که فرمود: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ یعنی آیات قرآن را گوشزد آنها میکنیم و مطالب او را در قلب آنها وارد میکنیم و این تفسیر از جهاتی بعید میاید زیرا اولا با کلمه (کذلک) مناسبت ندارد، و ثانیا سلوک در قلوب اختصاص بمجرمین ندارد البته در قلوب مؤمنین بهتر و بیشتر وارد میشود، و ثالثا با آیات دیگر منافات دارد که میفرماید: لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ اعراف آیه 178.

و بعضی گفتند مرجع استهزاء است عقوبة لکفرهم اینهم مناسبت ندارد که خداوند در قلب آنها سلوک دهد استهزاء بانبیاء را، و آنچه بنظر میرسد و اللَّه العالم اینکه همان معامله که با کفار دوره انبیاء سلف کردیم با مجرمین زمان حضرت رسالت میکنیم چنانچه میفرماید: وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِیَةً الایة مائده آیه 16 و نیز میفرماید: وَ نَذَرُهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ انعام آیه 110 و میفرماید: اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ فِی طُغْیانِهِمْ یَعْمَهُونَ بقره آیه 14 و غیر اینها و مکرر گفته ایم که هیچ فعلی در خارج حتی افعال اختیاریه عباد تحقق پیدا نمیکند تا موافق با مشیت حق نباشد و این موجب جبر نمیشود، زیرا معنی این نیست که چون مشیت حق تعلّق

ص: 14

گرفته آنها بجا میاورند تا جبر لازم آید بلکه بعکس است چون خداوند میدانست که آنها باختیار کفر و شرّ و معصیت میکنند مشیت تعلق گرفت تا عقوبت آنها زیادتر و عذاب آنها سخت تر گردد سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ اعراف آیه 181 (کذلک) یعنی همان نحوی که با مستهزءین برسل قبل از تو کردیم از مهلت دادن و واگذاردن و قساوت قلب و استدراج و غیر اینها با قلوب مستهزءین بتو میکنیم نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ همان کفار و مشرکین هستند که پیغمبر اکرم را استهزاء میکردند و اذیت مینمودند.

[سوره الحجر (15): آیه 13] .... ص : 15

لا یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ قَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ (13)

این مجرمین ایمان نمیاورند برسول خود و حال آنکه بتحقیق گذشت بر آنها طریقه پیشینیان (لا یُؤْمِنُونَ) مراد مجرمین هستند که کفّار و مشرکین زمان حضرت رسالت است که ایمان نیاوردند (به) مرجع ضمیر رسول است بنا بر آنچه ما احتمال دادیم یا قرآن است بنا بر آنچه مفسرین گفتند و مفاد هر دو یکیست، زیرا عدم ایمان برسول عدم ایمان بقرآن است و بالعکس چون قلوب آنها را را قساوت و عناد و عصبیت و تقلید آباء چنان سیاه کرده که ابدا تأثیر در آنها ندارد (وَ قَدْ خَلَتْ) یعنی گذشت بر آنها قضایای سابقین معنای خلا مضی است چنانچه در آیه شریفه وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلا فِیها نَذِیرٌ فاطر آیه 22 و قوله تعالی وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِی احقاف آیه 16 یعنی مضت (سُنَّةُ الْأَوَّلِینَ) که کفار و مشرکین ازمنه سابقه نسبت بانبیاء سلف که خداوند آنها را بچه عذابهایی هلاک فرمود و مؤمنین بآنها را نجات مرحمت فرمود مثل قوم نوح هود صالح ابراهیم لوط شعیب موسی که مکرر در مکرر در سور قرآنیه شرح آنها تذکر داده و بدانند که سنة الهی تغییر پذیر نیست چنانچه میفرماید: فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ

ص: 15

اللَّهِ تَحْوِیلًا

فاطر آیه 41 و 42

[سوره الحجر (15): آیه 14] .... ص : 16

وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ فَظَلُّوا فِیهِ یَعْرُجُونَ (14)

و اگر بر فرض محال باز کنیم بر آنها دری از آسمان پس نظر میکنند در آن درکه عروج میکنند وَ لَوْ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ باباً مِنَ السَّماءِ یعنی پرده از مقابل آنها برداشته شود و ملکوت آسمان را مشاهده کنند، چنانچه بر حضرت ابراهیم مفتوح شد که میفرماید: وَ کَذلِکَ نُرِی إِبْراهِیمَ مَلَکُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِیَکُونَ مِنَ الْمُوقِنِینَ انعام آیه 75 و لکن اینها بعکس از مکذبین و کافرین میشوند (فظلّوا) که نظر کنند عالم بالا را که بمنزله ظلّ است برای آنها که زیر آن هستند مثل وَ ظَلَّلْنا عَلَیْهِمُ الْغَمامَ اعراف آیه 160 (فیه) مرجع ضمیر سماء است (یعرجون) یعنی میخواهند بآسمان صعود کنند و عروج کنند یا مشاهده میکنند که ملائکه صعود و نزول دارند ولی با این انفتاح مع ذلک ایمان نمیآورند و حمل بر خیالات و سحر و شعبده بازی میکنند و انبیاء را ساحر میگویند چنانچه میفرماید:

[سوره الحجر (15): آیه 15] .... ص : 16

لَقالُوا إِنَّما سُکِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ (15)

هر آینه میگویند اینست و جز این نیست که چشمهای ما بسته شده (یعنی چشم بندی کرده پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله) بلکه ما قومی هستیم که با ما سحر کرده اند (لقالوا) این کفار و مشرکین که مجرمین هستند اگر باب آسمان بر آنها باز شود و ملکوت آسمان را مشاهده کنند میگویند این مجرّد خیال است و حقیقت ندارد و بنظر چنین میآید إِنَّما سُکِّرَتْ أَبْصارُنا یکی از اقسام سحر چشم بندی است، چه بسیار آنکه یک ساعت را خورد میکند سپس صحیحا ردّ میکند یک قطعه کاغذ را کبوتر میکند پرواز میکند یک پنبه را عقرب میکند و امثال اینها و این نوع عملیات در شرع مطهّر حرام است و

الساحر کالکافر

اینها آنچه مشاهده میکنند حمل بر سحر میکنند چشم ما را بسته، چنانچه سکر روی عقل را میپوشاند و آدم مست مثل صاحب جنون

ص: 16

اعمال دیوانگی میکند و فرق سکر با جنون اینست که مجنون عقل ندارد و مست پرده روی عقلش کشیده شده بعین مثل کور و کسی که روی چشمش پرده باشد که هر دو نمیبینند ولی او چشم ندارد و او چشمش بسته شده بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ بلکه چشم تنها نیست ما خود مسحور شده ایم سحر در ما اثر کرده و از این جهت انبیاء را ساحر گفتند و معجزات را سحر شمردند.

(تنبیه) ممکن است این دو آیه شریفه اشاره بمطلب دیگری باشد که مراد از باب آسمان که بروی آنها مفتوح میشود اقبال دنیا باشد که اگر مالی یا ریاستی نصیب آنها شد و مراد از فظلّوا غرق دنیا شده و پروایی هم ندارند و در مقام زیادتی و تعالی و ترقی برمیآیند (فریدون بملک جهان نیم سیر) و چون چنین شدند و درجه درجه بالا رفتند که مفاد یعرجون است بکلی دین و خدا و قیامت را فراموش میکنند و منکر میشوند و میگویند که انبیاء میخواهند روی چشم ما را ببندند و ما را از ترقی و تعالی در دنیا محروم کنند و وعده های قیامت را که بما میدهند که بهشتی و جهنمی و ثوابی و عذابی هست ما را فریب دهند و سحر کنند و معجزاتی که اقامه میکنند سحر و جادو و شعبده است، چنانچه بسیاری از اهل زمان ما چنین هستند جز زخارف دنیا چیزی در نظر ندارند و ابدا گوش آنها بدهکار بفرمایشات انبیاء و ائمه و علماء نیست بلکه مخل بآسایش خود و ترقیات میدانند.

[سوره الحجر (15): آیه 16] .... ص : 17

وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَیَّنَّاها لِلنَّاظِرِینَ (16)

و هر آینه بتحقیق ما قرار دادیم در آسمان برجهایی و زینت دادیم آنها را بر نظر کنندگان دائره هایی که کره زمین دور کره شمس در یک سال شمسی سیر میکند منطقة البروج نامند و این دائره را بدوازده قسمت تقسیم نمودند و مطابق هر قسمتی کواکب و ستاره ها و کرات جویه خداوند قرار داده که هر قسمتی ستاره ها بیک شکلی هستند که آن قسمت را برج مینامند که در هر ماهی یک برج طی میکند و در

ص: 17

لسان عرب هر برجی را نامی نهاده اند بمناسبت شباهت ستارگانی که در آن برج نمایانست، حمل ثور جوزا سرطان اسد سنبله میزان عقرب قوس جدی دلو حوت.

و در لسان فرس فروردین اردیبهشت خرداد تیر مرداد شهریور مهر آبان آذر دی بهمن اسفند از این جهت میفرماید: وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِی السَّماءِ مراد طبقه بالا از فضاء عالم است که هفت طبقه است و لذا سماوات سبع مینامند نه آنکه حکماء قدیم گفتند که جسم ضخیم است و در هر یک طبقه ستاره ایست کوبیده شد در آن قمر عطارد زهره شمس مرّیخ مشتری زحل و بقیه ستاره ها را در فلک هشتم دانسته که فلک ثوابت نام نهاده و گفتند مراد از کرسی این فلک است و فوق آن فلک نهم که گفتند فلک اطلس و غیر کوکب است و مراد از عرش اینست لکن تمام این کواکب در طبقه اولی است بدلیل قوله تعالی إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ و الصافات آیه 6 وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ فصلت آیه 11 (بروجا) که دوازده برج است (وَ زَیَّنَّاها) ستارگانی که در این بروج نمایانند و مشاهده میشوند (لِلنَّاظِرِینَ) تمام افراد روی کره زمین از مشرق عالم تا مغرب از جنوب تا شمال.

(تنبیه) این ستارگان فقط برای زینت جعل نشده، بلکه هر کدام آنها فوائد بسیار دارند که جز خداوند کسی پی بجمیع فوائد آنها نبرده فقط بعض آنها را استفاده کرده اند و تمام اینها را برای بشر خلق فرموده که در آیات بسیاری تصریح فرموده که آنچه در آسمانها و زمین است برای شما خلق شده.

[سوره الحجر (15): آیه 17] .... ص : 18

وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ (17)

و حفظ کردیم سماء را از هر شیطان رانده شده شیطان از طایفه جنّ است کانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ کهف آیه 48 و طایفه جنّ از آتش خلق شده وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ حجر آیه 27.

و البته جنس لطیف و سیر سریع دارد در مدت قلیلی از مشرق بمغرب از

ص: 18

زمین بآسمان سیر میکند لکن خداوند آسمانها را حفظ فرموده از کلیه شیاطین که میفرماید: وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ رجیم بمعنی رانده شده فعیل بمعنی مفعول است یعنی مرجوم، چنانچه خطاب بشیطان شد در همین سوره آیه 34 فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ و نیز میفرماید: وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطِینِ ملک آیه 5.

و بسیار آیات دیگر که اینها بکلّی ممنوع شدند از دخول در آسمانها و در اخبار دارد که قبل از ولادت عیسی علیه السّلام داخل آسمانها میشدند پس از ولادت مسیح ممنوع شدند از آسمان چهارم که بیت المعمور و مسجد ملائکه بود ببالا و پس از ولادت حضرت رسالت از کلیه آسمانها ممنوع شدند که یکی از معجزات و آثار ولادت حضرت این بود حتی شیطان خواست بالا رود ممنوع شد از جبرئیل سؤال کرد سبب آن را گفت پیغمبر آخر زمان متولد شده پرسید ایا من در او تصرفی دارم گفت نه پرسید در امة او گفت آری گفت بهمین راضی هستم و آثار دیگری هم ظاهر شد طاق کسری شکاف برداشت چهارده کنگره او سقوط کرد آتشکده فارس که هزار سال روشن بود خاموش شده دریاچه ساوه خشک شد دریاچه نجف آب آورد تمام سلاطین در آن روز لال شدند تخت آنها سرنگون شد و غیر اینها اخبار در برهان مسطور است.

[سوره الحجر (15): آیه 18] .... ص : 19

إِلاَّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِینٌ (18)

مگر کسی از شیاطین استراق سمع کند پس شهاب او را متابعت میکند شهاب آشکارا استراق از ماده سرقت است بمعنی دزدی یعنی مال کسی را ببرند بطور خفا که طرف متوجه نشود و استراق سمع دزدی کلام است که دو نفر با هم صحبت میکنند آهسته و میخواهند کسی متوجه نشود شخصی در خفای آنها گوش فرا دهد بکلام آنها و این یکی از معاصی بزرگست.

ص: 19

شیاطین پس از ممنوع شدن از دخول در آسمانها میرفتند و گوش فرا میدادند در نزدیک آسمان بکلام ملائکه و خبرهایی میگرفتند و بکهنه خبر میدادند و آنها برخ مردم میکشیدند خداوند تیر شهاب که باصطلاح امروز سقوط بعضی کرات جویه است میفرستاد و آنها را میسوزانید یا دور میکرد لذا میفرماید: إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ یعنی پس از اینکه آسمان محفوظ شد از دخول شیاطین میآمدند و استراق سمع میکردند از این هم ممنوع شدند فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ که او را سوزاند یا برگرداند (مبین) که شهاب را همه مشاهده میکنند و پس از این سحر سحره و کهانت کهنه باطل شد.

[سوره الحجر (15): آیه 19] .... ص : 20

وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَیْنا فِیها رَواسِیَ وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ مَوْزُونٍ (19)

و زمین را کشیدیم و القاء کردیم در آن کوه ها و روئیدیم در او از هر چیزی وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها اول زمینی که خداوند آفرید زمین کعبه بود که میفرماید:

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً آل عمران آیه 90 و از این جهت ام القری نامیدند. وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها أنعام آیه 93 پس از آن روز دحو الارض 25 ذی القعده از زمین مکه بسط داده شد و کره زمین کشیده شد که معنای مددناها وَ أَلْقَیْنا فِیها رَواسِیَ رواسی جمع راسیه بمعنی کوه و جبل است که بمنزله لنگر زمین است مثل لنگر کشتی که زمین در گردش وضعی و انتقالی خود متزلزل نشود و از هم نپاشد و معنی القاء جعل است که در اعماق زمین فرو رفته و بر سطح زمین مرتفع شده و معادن جواهرات و فلزات شد وَ أَنْبَتْنا فِیها مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ مَوْزُونٍ مفسرین اشکال کردند که بسیاری از اشیاء مکیل است چرا فقط موزون فرموده، سپس از این اشکال سه جواب داده اند یکی آنکه مکیل هم برگشت بموزون میکند، دیگر آنکه وزن أضبط از کیل است سیم آنکه جواهرات و فلزات موزون است نه مکیل و مراد آنها است.

ص: 20

لکن این اشکال و جواب تماما مخدوش است، زیرا مراد موزون مقابل مکیل نیست، بلکه بمعنی و زین و سنگین یعنی بجا و بموقع و موافق حکمت و مصلحت است زیاد روی نشده که بیجا و بی موقع و بی فائده خلق شده باشد که لغو باشد و محال است از خداوند صادر شود و کوتاهی در خلقت هم نشده که چیزی که مصلحت و فائده دارد البته از خداوند صادر میشود که معنای عدل است و مراد از إنبات روئیدنی ها است از اشجار و حبوبات و بالعنایة و المجاز صدق بر معادن و حیوان هم میکند و مراد جمیع اشیاء است بقرینه لفظین کل شی ء نه خصوص معادن جواهرات و فلزات بعلاوه ضمیر فیها به الارض برمیگردد نه برواسی و اگر مراد جواهرات و فلزات باشد باید برواسی برگردد حتی انسان کامل را وزین میگویند و هر امر ثابت محقق را که بر وفق حکمت باشد وزین مینامند و حد وسط بین افراط و تفریط را وزین گویند و حد وسط اخلاق که صفات حمیده است موزون میشمارند مقابل افراط و تفریط که اخلاق رذیله است.

[سوره الحجر (15): آیه 20] .... ص : 21

وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ (20)

و قرار دادیم برای شما در این زمین وسائل زندگانی و تعیش شما را و کسی که نیستید شما از برای او برزق دهندگان اموری که باعث تعیّش و زندگانی است یکی هوای مجاور زمین است که میتوان تنفس کرد که اگر قدری بالاتر رود هوای بالا قابل تنفس نیست حتی کسانی که بکره ماه رفتند هوای مناسب با تنفس را همراه خود بردند و یکی از اشکالات منکرین معراج هم همین است ولی غافل از اینکه خداوند قادر است که هوای مناسب همراه حضرت ببرد بعلاوه مسئله معراج امریست بر خلاف عادت و معجزه است مثل سایر معجزات، چنانچه ادریس و عیسی را هم برد بعالم بالا و دیگر آب است که میفرماید:

ص: 21

وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ انبیاء آیه 31.

و دیگر نباتات است. از حبوبات و فواکه و ادویه و البسه و دیگر معادن است برای تجارت و عمارت و معاشرت و دیگر حیوانات از برای أکل و رکوب و غیر اینها لذا بنحو عموم میفرماید: وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ تمام اسباب تعیش دنیوی را در دست رس شما قرار دادیم و این موهبت مخصوص بشما نیست بلکه وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِینَ مثل طایفه جنّ و وحوش صحرایی و بیابانی و سباع و گزنده گان و طیور و هوام که هر جنبنده روزی خود را میخورد و تعیّش میکند.

بلی در اخبار دارد که خداوند روزی بندگان را از ممّر حلال معین فرموده لکن اگر بنده از ممر حرام بدست آورد کسر میگذارد و هر بنده روزی او موافق حکمت معیّن شده سعه یا ضیق و تا آخر روزی خود را صرف نکند نمیمیرد و حرص و زیاد روی نتیجه ندارد (گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی)

[سوره الحجر (15): آیه 21] .... ص : 22

وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلاَّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلاَّ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ (21)

و نیست از هر چیزی مگر اینکه نزد ما خزینه های او هست و ما نازل نمیکنیم او را مگر بقدر معلوم معین خزینه اشیاء معنای او این نیست که خداوند محلی معین فرموده و اشیاء در آن محل قرار داده و بتدریج نازل میفرماید بلکه خزینه تقدیر الهیست گه در ازل معین بوده موافق حکمت و مصلحت آنچه باید تحقق پیدا کند إلی الابد غایة الأمر هر یک را در موقع خود ایجاد میفرماید نه زیادتی پیدا میکند نه نقصان زیرا علم و قدرت او تغییر پذیر نیست وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ شامل تمام اشیاء میشود نه آنکه مفسرین تفسیر بماء آسمان و مطر کردند.

إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ گفتند زیر عرش آب است و بتدریج نازل میشود بآسمان اول و از آنجا بر زمین بقدر معین نازل میشود و نباتات روئیده میشود و بر طبق این دعوی اخباری هم نقل کرده اند لکن این دعوی بالوجدان باطل است، زیرا مسلما باران از أبخره و أدخنه

ص: 22

که از دریا و زمین متصاعد میشود و تشکیل ابر میدهد و باد ابرها را بآن طرفی که مأمور است حرکت میدهد و موادّ مائیّه آن بر زمین نزول میکند باران برف تگرگ میشود و مواد ناریه آن متصاعد میشود و چون این دو مواد از هم جدا میشود صدای رعد و رؤیت برق میشود و چه بسیار امروز مشاهده شده که بسیار طیّاره ها فوق ابر حرکت میکند آفتاب است و قطره ای باران ندارد و ابر زیر آن میبارد و اخبار یا سند ندارد یا قابل تأویل است چنانچه حکماء در آیه شریفه وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ ءٍ حَیٍّ تفسیر کردند بماء وجود که تعبیر بمشیت میکنند، چنانچه در خبر است خلقت الاشیاء بالمشیئة و خلقت المشیئة بنفسها که گفتند اشیاء بایجاد موجود میشوند و نفس ایجاد که بمعنی مصدریست بنفسه موجود میشود و نام او را وجود منبسط گذاردند و شاهد بر این دعوی علاوه از و جدان حدیث مروی از ابن بابویه مسندا از حضرت صادق علیه السّلام روایة کرده فرمود:

(لما صعد موسی علیه السّلام الطور فنادی ربّه قال ربّ ارنی خزائنک قال: یا موسی انما خزانتی إذا أردت شیئا أن اقول له کن فیکون).

وَ ما نُنَزِّلُهُ ایجاد نمیکنیم و نازل نمیفرمائیم إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ بمقداری که صلاح میدانیم.

[سوره الحجر (15): آیه 22] .... ص : 23

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَیْناکُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ (22)

و فرستادیم ما بادهایی آبستن کننده پس نازل کردیم از آسمان آب را پس سقایت کردیم شما را از آن آب و نیستید شما از برای آن نگاه دارندگان.

وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ تموج هواء است که باطراف حرکت میکند و کثافات هوا را میبرد و هوا را تلطیف میکند و بسا ممکن است شدّت پیدا کند و بلاء باشد و بسا عماراتی و اشجاری را از جا بکند و بسا باعث هلاکت قومی بشود، چنانچه قوم عاد بباد هلاک شدند.

وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً فَتَرَی الْقَوْمَ فِیها صَرْعی کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ فَهَلْ تَری لَهُمْ مِنْ باقِیَةٍ حاقه

ص: 23

آیه 6- 8 (لواقح) تلقیح گرد نخل نر را میگیرند و بنخل ماده میزنند شکوفه میدهد و رطب و ثمر می آورد و این قسم ریاح که در فصل بهار و زنده می شود و گرد اشجار نر را باشجار ماده میزند ثمره می بخشد، نظیر نطفه نر که در رحم ماده قرار گیرد و حمل پیدا کند این قسم باد را لواقح گویند بر خلاف باد فصل خزان که برگها را زرد میکند و میریزد.

فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مکرر گفته ایم که مراد از سماء طبقه بالا است که ابرها متراکم میشوند و باران میبارند فَأَسْقَیْناکُمُوهُ بلکه تمام حیوانات و اشجار و مزارع از آب باران سقایت میشوند حتی صدف در دریا دهن باز می کند قطره باران در دهان او می افتد مروارید می شود حتی تولید معادن در اعماق زمین میکند وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِینَ باران در زمین فرو می رود و چشمه ها و قنات ها تشکیل میدهد و بر کوه ها میبارد و رودخانه و نهرها جاری می شود جز قدرت الهی قدرتی نیست در نگاهداری آن.

[سوره الحجر (15): آیه 23] .... ص : 24

وَ إِنَّا لَنَحْنُ نُحْیِی وَ نُمِیتُ وَ نَحْنُ الْوارِثُونَ (23)

و محققا ما خود ما زنده میکنیم و میمیرانیم و مائیم وارثون (وَ إِنَّا لَنَحْنُ) با سه تأکید ان و لام و تکرار نحن و نا (نُحْیِی وَ نُمِیتُ) ده فعل است که از افعال مختصه بخداوند است خلق و رزق احیاء و اماته عزت و ذلت غنی و فقر صحت و مرض و افعال الهی دو نحو است یکی بدون اسباب و وسایط تعبیر بمتکلم وحده میکند مثل الوهیت و ربوبیت أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ کهف ایه 110 إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ نحل آیه 23 و چون احیاء هر ذی حیاتی و إماته آن بتوسط اسباب است و وسایط مثل ملائکه تعبیر بمتکلم مع الغیر فرموده وَ نَحْنُ الْوارِثُونَ یعنی جمیع موجودات سماوی و ارضی فانی میشوند فقط ذات مقدس او باقی میماند کُلُّ شَیْ ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ

[سوره الحجر (15): آیه 24] .... ص : 24

وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ (24)

و هر آینه بتحقیق ما میدانیم پیشینیان از شما را و میدانیم آخرین شما را.

ص: 24

مفسرین در بیان اینکه مستقدمین کیان هستند و مستأخرین کیان اقوال زیادی بالغ بر شش قول گفتند و دو حدیث هم در این باب نقل کرده اند و منشأ این اقوال اینست که توهم کردند که خطابات قرآن مخصوص زمان خطاب است بلکه مخصوص بمشافهین و حاضرین است و شمول احکام بر معدومین و غائبین باشتراک در تکلیف است و لکن تحقیق اینست که خطابات قرآنی مثل تصنیف مصنفین است بلکه تمام افراد جن و انس از اول دنیا تا آخر همه در علم الهی و حضور نزد پروردگاری مساوی هستند و مکرر گفته ایم که اخبار وارده در تفاسیر بیان مصداق است منافی با عموم آیه ندارد و در این مقام هم می گوییم که تقدم و تأخر امریست نسبی مثلا زید نسبت باولاد و احفادش مقدم است و نسبت بآباء و اجدادش مؤخر است، بناء علی هذا می گوییم وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِینَ مِنْکُمْ شامل از اول خلقت از مومنین و کافرین می شود تا زمان نزول قرآن و کلمه (المستقدمین) هم جمع محلی بالف و لام است عموم دارد وَ لَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِینَ از زمان نزول الی یوم القیامة خداوند عالم علم بهمه آنها و افعال آنها و بواطن آنها و ظواهر آنها دارد.

وَ ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرَ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ یونس آیه 62 و هر کرا بجزای خود میرساند و یکی از شواهد برای عموم آیه بعد است که میفرماید.

[سوره الحجر (15): آیه 25] .... ص : 25

وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ یَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَکِیمٌ عَلِیمٌ (25)

و محققا پروردگار تو او محشور میفرماید آنها را محققا او حکیم است و علیم.

مسئله حشر یوم القیامة از ضروریات جمیع ادیان است و براهین عقلیه و نقلیه قرآنیه و اخباریه فوق حد و حصر بر او قائم است و کانه معاد ملازم با مبدء است و فقط منکر معاد منکر مبدأ است که او را طبیعی و دهری و زندیق و لا مذهب مینامند وَ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ با سه تأکید جمله اسمیه کلمه إن ضمیر هو (یحشرهم) یکی از اسامی قیامة یوم الحشر است که خلق اولین و آخرین جن و انس حتی وحوش مجتمع می شوند در صحرای قیامت (إِنَّهُ حَکِیمٌ) بعدل حکم میفرماید غیر

ص: 25

مستحق عذاب را عذاب نمی کند و مستحق ثواب را منع نمی کند بلکه تفضلات و عنایات با شرط قابلیت شامل حال بندگان میشود (علیم) میداند با هر که چه معامله باید کرد.

[سوره الحجر (15): آیه 26] .... ص : 26

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (26)

و هر آینه بتحقیق خلق کردیم انسان را از گل ورزیده از آب سیاه گرم مخلوط شده.

اخبار در کیفیت خلقت آدم ابو البشر مختلف است و بظواهر آنها نمیتوان اخذ کرد کنایات و اشارات و محاملی دارد و جزء متشابهات است که لا یعلمها الا القائل بها و بقدر فهم راوی فرمایش فرموده اند از اخبار طینة علیین و سفلیین و غیر اینها و ما بقدر فهم خود در این آیه شریفه چند جمله صحبت میکنیم.

جمله اولی مواد اصلیه انسان تراب و خاک است مخلوط با آب که گل میشود و او را طین میگویند و از هوی که داخل گل می شود و از حرارت که بتوسط اشعه شمس این گل ورزیده می شود و لذا نسبت ایشان را بهر کدام از اینها میتوان داد فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ حج آیه 5 إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِینٍ لازِبٍ و الصافات آیه 11 أَ لَمْ نَخْلُقْکُمْ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ مرسلات آیه 20 جمله ثانیه اینکه قدرت الهی اگر تعلق بگیرد که خاک طرفة العین انسان تمام عیار شود فوری می شود، چنانچه روز قیامت یک مرتبه از قبر بیرون می آیند وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلی رَبِّهِمْ یَنْسِلُونَ یس آیه 51 وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ نحل آیه 79 و یکی از معجزات عیسی أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ کَهَیْئَةِ الطَّیْرِ فَأَنْفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیْراً بِإِذْنِ اللَّهِ آل عمران آیه 42 جمله ثالثه وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ بدو خلقت ماهیة انسان در مقابل خلقت جن که در آیه بعد میفرماید:

(مِنْ صَلْصالٍ) گل کوفته ورزیده غیر مطبوخ (مِنْ حَمَإٍ) آب گرم جوش نیامده که بتوسط حرارت زمین و اشعه شمس گرم شده باشد (مَسْنُونٍ) لجن زار که آن

ص: 26

آب رنگین شده باشد متمایل بسیاهی و این آیه اشاره باینست که شرافت إنسان باین جسم بدنی و این صورت ظاهری نیست بلکه بآن روح ملکوتی و جوهر سماوی و لطیفه ربانی است که اگر متصف بایمان و تقوی و صفات حمیده و اعمال صالحه شد شرافت پیدا می کند و از این جهت خطاب بملائکه شد که فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ در چند آیه بعد شیطان سر حکمت را نفهمید و خیال کرد همین بدن خاکی است امتناع کرد و گفت أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ أعراف آیه 11 و بر خود انسان هم امر مشتبه شده خیال می کند شرافتش بهمین بدن عنصری است و تکبر می کند و حال آنکه این بدن مثل سایر حیوانات بلکه پستتر إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ

[سوره الحجر (15): آیه 27] .... ص : 27

وَ الْجَانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ (27)

و طایفه جن را خلق کردیم پیش از خلقت انس از آتش افروخته حدیث بسیار مفصلی بالغ بر چندین صفحه درباره خلقت جن و انس در برهان نقل کرده که از وضع کتاب خارج است مراجعه کنید.

و الجان جن بمعنی مستور است و لذا بچه در رحم را جنین گویند و چون طائفه جن از نظرها مستور است بمقتضای قوله تعالی: إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ أعراف آیه 26.

جنّ گفتند و حکما تعریف کردند گفتند الجن جسم ناری یتشکل باشکال مختلفة حتی الکلب و الخنزیر سوی الانبیاء و الاوصیاء مقابل ملک که گفتند جسم نوری یتشکل باشکال مختلفة حتی الانبیاء سوی الکلب و الخنزیر خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ یعنی قبل از خلقت آدم و جمعیت آنها چندین هزار برابر جمعیت إنس است.

چنانچه میفرماید: یا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَکْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ أنعام آیه 128 و در اخبار دارد که صفحه زمین و طبقات آسمانها را پر کرده بودند از کثرت جمعیت و آنها هم ذوی العقول هستند و مکلف بتکالیف که میفرماید وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ ذاریات آیه 56 و اینها هم طوائفی هستند و میانه آنها هم مؤمن و کافر

ص: 27

صالح و طالح مطیع و عاصی هست و آیات شریفه بر این ناطق است در سوره جنّ که طایفه از جنّ شرفیاب حضور پیغمبر شدند و کلماتی بسمع مبارکش عرض کردند من جمله وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ آیه 11 و من جمله وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ آیه 4.

و از قاسطون کفار آنها هستند. بقرینه آیه بعد أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

و شیطان و ذریه و قبیله او یکی از طوائف جن هستند و اکثریت دارند نسبت بسایر طوائف (مِنْ نارِ السَّمُومِ) سموم بزبان فارسی شعله آتش است که تعبیر به الو میکنند و در لغة ریح است که از آتش برخاسته میشود و چون ماده اصلی جنّ لطیف است و شعله آتش یک قسم از هوای لطیف است غیر از خود آتش که ماده او هیزم است که میفرماید: الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ یس آیه 80.

[سوره الحجر (15): آیه 28] .... ص : 28

وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (28)

این آیه شریفه احتیاج بترجمه و تفسیر ندارد زیرا در سوره بقره آیه 28 و آیه 32 مفصلا و مبسوطا شرح کردیم احتیاج بتکرار ندارد و معنای صلصال من حمأ مسنون را هم قبلا در دو آیه قبل بیان شده فقط در اینجا بیک تنبیه اشاره میکنیم که ذکر شیطان و تمرّد او در بسیاری از سور قرآن برای چند تذکر است.

یکی اینکه مؤمنین بدانند که تمرّد از امر الهی چه عواقب وخیمه دارد مغرور باعمال صالحه و عبادات خود نشوند که شیطان چندین هزار سال عبادت کرد برای یک تمرّد رانده درگاه شد.

دیگر آنکه عجب و کبر و حسد انسان را بچه عواقب وخیمه میاندازد، دیگر اینکه متوجه باشند فریب این دشمن بزرگ حیله باز را نخورند جایی که مثل آدم و حوی را فریب دهد با دیگران چه میکند، دیگر آنکه وجود شیطان امتحان بزرگیست که تابعین بآن یا مخالفین یا آن امتیاز داده شوند، چنان که خودش گفت:

ص: 28

فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ ابراهیم آیه 27 و تمام این جهات و نکات در آیات شریفه قرآن بیان شده.

[سوره الحجر (15): آیه 29] .... ص : 29

فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ (29)

پس موقعی که اسکلت آدم تمام شد و دمیدم در او از روح خود، پس بیفتید در مقابل او سجده کنید (فَإِذا سَوَّیْتُهُ) تسویه صورت بندیست که تمام اعضاء و جوارح و لوازم آن درست شود و حد وسط است بین زیاده و نقصان نه زیاده از مقدار لازم در او قرار دهد و نه چیزی از مقدار لازم کسر گذارد مطابق با حکمت و مصلحت که معنای عدل است و تمام افعال الهی این نحوه است.

وَ نَفَخْتُ فِیهِ نفخ الهی دمیدن نیست زیرا منزّه از تنفس و جسم است بلکه تعلق روح ببدن است که یک قدرة کامله است ارتباط امر مجرد از ماده و صورت با امر مرکب از ماده و صورت که تمام عقلاء را حیران کرده، زیرا مجرد مکان ندارد جسم محتاج بمکانست بعضی گفتند تعلق مثل تعلق آبست بگل و نور بجسم شمس و اشباه اینها و تمام باطل است، بلکه تعلق تدبیر است که جسم در تحت تدبیر روح قرار گیرد بلا تشبیه نظیر تعلق خداوند بمخلوقات که تمام در تحت تدبیر او هستند مِنْ رُوحِی مراد روح مخلوق خداوند است که در خبر دارد

خلقت الأرواح قبل الأجساد بالفی عام

و نیز دارد الأرواح جنود مجندة فما تآلف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف فَقَعُوا لَهُ پس بخاک بیفتید که گفتند فقعوا بمعنی فخروا است ساجِدِینَ بعضی نظر به اینکه سجده بر غیر خدا جائز نیست گفتند مراد اینست که آدم را قبله قرار دهید مثل کعبه معظمه و بعضی گفتند سجده شکر بر این نعمت عظمی که جعل خلیفه باشد در زمین که فرمود:

وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً بقره آیه 28.

لکن سجده که مختص بخداوند است سجده عبودیت است مثل غیر سجده از سایر عبادات و امّا سجده تعظیم دائر مدار جواز تعظیم یا وجوب تعظیم یا حرمت

ص: 29

تعظیم است سجده ملائکه بآدم واجب بود که این نحو تعظیم بآدم کنند و سجده یعقوب و پسران بیوسف جائز بود که میفرماید: وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً یوسف آیه 101.

و در شریعت اسلام این نحو تعظیم بر احدی جائز نیست حتی بر نبی صلّی اللَّه علیه و اله و الأئمة علیهم السّلام، چون شبیه عبده شمس و آتش و اصنام بود و سجده ملائکه تعظیم بآدم بود و عبادت خداوند که امر فرمود و اطاعت امر او کردند و لذا شیطان تمرّد کرد که مثل من که از آتش خلق شده أشرف از آدم هستم که از خاک خلق شده و غافل از اینکه شرافت آدم نه بر جسم خاکی او بود، بلکه برای روح او که أشرف از تمام ملائکه است مخالفت امر الهی نمود چنانچه بیاید.

[سوره الحجر (15): آیه 30] .... ص : 30

فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (30)

پس سجده کردند ملائکه کل ملائکه جمیع آنها.

(حکایة) در زمان سلطان محمود غزنوی گفتند یک روز در حضور تمام وزراء و امراء و اجزاء دولتی یک دانه گوهر از جواهرات خزینه درآورد و بدست یکی از وزراء داد و گفت قیمت این چه قدر است یک قیمت سنگینی روی او گذارد گفت بر زمین زن او را بشکن گفت من همچو خیانتی بدولت نمیکنم گفت بدیگری ده او قیمت بیشتری تعیین و در شکستن بهمان عذر متعذر شد و همین نحو گردش کرد تا بدست أیاز رسید او قیمت را بسیار بالا برد و گفت گوهر بی قیمت است سلطان گفت بشکن محکم بر زمین زد و شکست تمام اعضاء مملکت باو برگشتند که چرا چنین کردی جواب داد آنچه را که شما شکستید بیش از این قیمت داشت گفتند چیزی نشکستیم گفت: امر سلطان را شکستید بیش از این قیمت داشت گفتند چیزی نشکستیم گفت: امر سلطان را شکستید فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ سجده ملائکه از جهاتی بود.

یکی آنکه معصوم بودند و خردلی مخالفت أمر الهی را نمیکردند، دیگر آنکه خلقت آنها از نور بود و مطلع بعالم انوار بودند و انوار مقدسه انبیاء و اوصیاء آنها را مشاهده کرده بودند که چه بسیار از انوار ملائکه بالاتر است و حق

ص: 30

تعظیم دارد، دیگر آنکه خداوند را حکیم علی الاطلاق و عادل من جمیع الجهات میدانستند لذا سجده کردند کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ از حمله عرش و سادات ملائکه مثل چهار ملک جبرائیل میکائیل اسرافیل عزرائیل و من دونهم بدون استثناء احدی از آنها.

[سوره الحجر (15): آیه 31] .... ص : 31

إِلاَّ إِبْلِیسَ أَبی أَنْ یَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ (31)

مگر ابلیس که اباء و امتناع کرد که بوده باشد با سجده کنندگان (الا ابلیس) که همان شیطان رجیم است و در مجمع البحرین روایت میکند از حضرت رسالت روایت مفصلی که خلاصه مفادش اینست که ابلیس از طایفه جن که روی زمین فساد میکردند ملائکه مأمور شدند آنها را کشتند و ابلیس را اسیر کردند و بردند بآسمان و در جزو ملائکه عبادت میکرد و عبادتش بیشتر از ملائکه بود تا آنکه آدم را خداوند خلق فرمود و مأمور سجده شدند حسد ابلیس ظاهر شد بر ملائکه و رانده درگاه شد و لغة إبلیس از ماده بلس بمعنای یاس است چنان که در قرآن میفرماید: فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ أنعام آیه 47 إِذا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ مؤمنون آیه 79 یعنی مأیوسون از رحمت الهی و ابلیس پس از رانده شدن و لعن مأیوس از رحمت شد و نامش ابلیس شد چنانچه میفرماید: وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ ص آیه 79 و قبلا نامش عزازیر بود و کنیه اش ابو مرّة چنانچه اسم شیطان هم بعد از تمرّد او بود بمعنی بعد از رحمت است أَبی أَنْ یَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ.

اشکال خطاب اسجدوا بملائکه بود و شیطان جزو ملائکه نبود پس چرا ملعون شد؟ جواب داخل ملائکه بود و با آنها عبادة میکرد و لو از جنس آنها نبود و ذکر ملائکه از باب تغلیب است و مسلما عقل شیطان از مستشکل بیشتر بود اگر مخاطب نبود خودش متعذر باین عذر میشد.

ص: 31

[سوره الحجر (15): آیه 32] .... ص : 32

قالَ یا إِبْلِیسُ ما لَکَ أَلاَّ تَکُونَ مَعَ السَّاجِدِینَ (32)

فرمود خداوند تبارک و تعالی خطاب بابلیس ای ابلیس چه باعث شد و سبب شد که نبودی با ملائکه که سجده کردند این پرسش الهی نه از باب جهل بود که خداوند نمیدانسته که باعث ترک سجده شیطان چه بود بلکه برای اقرار شیطان بود که بر خود شیطان و بر ملائکه بلکه بر اهل عالم از جن و انس معلوم شود خباثت و ملعنت و صفات خبیثه او از کبر و حسد و عداوت و قساوت و سایر ملکات قبیحه و بعلاوه بدانند که این صفات چه عواقب وخیمه دارد.

اما کبر در جامع السعادات از پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و اله روایت کرده که فرمود

لا یدخل الجنة من کان فی قلبه حبة خردل من الکبر

و در قرآن مجید میفرماید:

فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ نحل آیه 31.

و اما حسد در خبر دارد

الحسد یأکل الایمان کما یأکل النار الحطب

حسد آتشی میشود که ریشه ایمان را میسوزاند و خاکستر میکند زیرا حسود خدا را عادل نمیداند و عدل یکی از اصول ایمان است و اما عداوت با اولیاء خدا عداوت با خدا است در زیارت جامعه دارد

من عاداکم فقد عاد اللَّه و من أحبّکم فقد احبّ اللَّه و من ابغضکم فقد ابغض اللَّه.

و اما قساوت قلب و سیاهی دل باعث این میشود که نور ایمان در او تابش نمیکند و موعظه در او اثر نمیگذارد و شاهد بر این دعوی در حق شیطان میفرماید: وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ قالَ: یا إِبْلِیسُ بمجرد ترک سجده و تمرّد ترک سجده و تمرّد از امر الهی خطاب ابدی باو شد که دیگر مأیوس باش از رحمت حق که هرگز شامل حال تو نمیشود، چنانچه بسیاری از معاصی داریم که توبه پذیر نیست و بکلی از قابلیت رحمت میاندازد مخصوصا طرفیت و اذیت و قتل با اولیاء الهی حتی دارد که حضرت ابا عبد اللَّه پس از آنکه تمام اصحابش شهید شده بودند بلشکر خطاب فرمود که هنوز در توبه

ص: 32

بشما بسته نشده اگر دست از من غریب بردارید و اما پس از کشتن من دیگر باب توبه بسته میشود أ ترجو امة قتلت حسینا شفاعة جدّه یوم الحساب فلا و اللَّه لیس لهم شفیع و هم یوم القیامة فی العذاب (مالک) چه نفعی برای خود تصور کردی (ألّا تکون) اینکه نبودی (مع الساجدین) ساجدین ملائکه بودند کلّهم اجمعین و معیت با آنها موافقت در سجده بر آدم بود که چرا موافقت نکردی؟.

[سوره الحجر (15): آیه 33] .... ص : 33

قالَ لَمْ أَکُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (33)

گفت شیطان نیستم من هر آینه سجده کنم از برای بشری که خلق کرده او را از گلی که از آب سیاه خمیر شده.

قالَ لَمْ أَکُنْ بسیار کلمه زننده است که من نیستم یعنی هرگز سجده نمیکنم و لو رانده درگاه تو شوم و مشمول لعن تو و گرفتار عذاب دائمی تو و این نظیر کلام آن کسست که گفت

(النار و لا العار)

که از ابن عباس روایت شده که گفت: رفتم بملاقات او در حال موت بمن گفت صاحبت را بمن برسان آمدم علی علیه السّلام را بردم گفت نظر داری که پیغمبر فرمود در چاه ویل تابوتیست در آن چهارده نفر معذب هستند هفت از پیشینیان و هفت از این امت الان تابوت را آورده اند و رفیقم در او است و منتظر من هستند آیا میتوانی مرا نجات دهی فرمود بلی بشرط آنکه نزد مهاجر و أنصار إقرار کنی که ما حق علی را غصب کردیم گفت این موضوع بر من میسر نیست جمع آوری مهاجر و أنصار حضرت فرمود همین اشخاصی که درب خانه حاضر هستند گفت

(النار و لا العار)

و بهمین مطلب اشاره دارد فرمایش ابی عبد اللَّه در جواب این کلمه در موقع رجز خوانی

(الموت خیر من رکوب العاری و العار خیر من دخول النار)

ضکه مرگ و شهادت برای من گوارتر است از اینکه دست بیعت و ذلت بدهم بیزید و ابن زیاد و زیر بار ننگ و عار بروم ولی بر شما عار و ننگی که تصور میکنید اگر دست از من بردارید و اعتراف بحقانیت من کنید بهتر است از دخول در جهنم عکس قول او (لأسجد) مثل منی که

ص: 33

از جنس لطیف آتش خلق شده ام و چندین هزار سال عبادت ترا کرده ام بحدی که ملائکه حسرت عبادت مرا میخوردند بیایم و کرنش کنم و سجده کنم (لبشر) ببشری که خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ مثل سایر حیوانات زمینی از سباع و بهائم که آنها هم از همین خاک خلق شده اند چه امتیازی دارد بشر با سایر حیوانات غافل از اینکه (آدمی زاده طرفه معجونیست کز فرشته سرشته و از حیوان گر کند میل این شود پس از این ورکند میل آن شود به از آن).

(الإنسان مرکب من سرّ و علن و ظهر و بطن و روح و بدن) از امیر المؤمنین (ع) مرویست فرمود:

(من غلب عقله علی شهوته فهو أشرف من الملائکة و من غلب شهوته علی عقله فهو اخسّ من البهائم).

خلاصه ملائکه عقل بلا شهوت دارند بهائم شهوت بلا عقل إنسان عقل و شهوت هر دو را دارد اگر شهوتش تابع عقل شد از ملائکه بالاتر میرود زیرا ملائکه مزاحم عقل ندارند و اگر عقلش تابع شهوت شد از بهائم پستتر میشود، زیرا آنها عقل که راه خیر و شر را نشان دهد ندارند شیطان همین جنبه مادّیت آدم را دید.

[سوره الحجر (15): آیه 34] .... ص : 34

قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّکَ رَجِیمٌ (34)

خداوند فرمود بابلیس پس بیرون برو از اینجا پس محققا تو رانده شده ای قالَ فَاخْرُجْ مِنْها بعضی گفتند ضمیر منها راجع بجنّة است یعنی از بهشت بیرون رو و بعضی گفتند راجع بسماء است از آسمان بزمین فرود آی و بعضی گفتند از صفحه خاک بیرون رو بصفحه آب و آمدنش روی خاک بنحو سرقت است و تمام اینها تخرص است و مراد رتبه و منزله است و در خبر است که تنزل پیدا کرد از إیمان بکفر از عبادت بمعصیت از حشر با ملائکة بحشر با کفّار جنّ و فساق و فجار از قرب بمقام ربوبی ببعد از رحمت الهی.

ص: 34

(فَإِنَّکَ رَجِیمٌ) رجیم اطلاق بر معانی میشود یکی گمان و ظن و خیال بدون مدرک، چنانچه میفرماید:

وَ یَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ کَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَیْبِ.

و بزبان فارسی حرف را میرانند بدون مدرک دیگر بمعنی تازیانه و سوط است که در حدود شرعیه مثل زنا و شرب و قذف معین شده و در اینجا بمعنی دور انداختن است إنسان یک چیزی را که هیچگونه فائده ندارد دور میاندازد و شیطان در دستگاه ربوبی هیچ نحوه خیری در او نبود خداوند او را دور انداخت، زیرا منکر حکمت و عدل الهی شد که العیاذ باللّه خدا اشتباه کرده و مرجوح را بر راجح ترجیح داده و از این جهت کافر شد و تعجب است که از این عقیده هم برنگشت و تا قیامت بر این عقیده باقی است.

و ابن ابی الحدید بعد از اینکه معترف است با فضیلت علی علیه السّلام بر خلفاء سه گانه میگوید:

(الحمد للَّه الذی فضل المرجوح علی الراجح).

چون عامه منکر حسن و قبح هستند و خدا را عادل نمیدانند و میگویند اگر فردای قیامت خدا حسین را جهنم برد و شمر را بهشت کار قبیح نکرده و حال آنکه حسن و قبح امریست که حتی حیوانات پست هم درک میکند سگ را اگر سنگی زنی پارس میکند و اگر لقمه نانی نزد او انداختی دم میجنباند حتی بچه شیر خوار اگر مادرش رو باو ترش کند گریه میکند و زار میزند و اگر در صورتش خنده کند تبسّم میکند.

[سوره الحجر (15): آیه 35] .... ص : 35

وَ إِنَّ عَلَیْکَ اللَّعْنَةَ إِلی یَوْمِ الدِّینِ (35)

(و محققا بر تو لعنة است تا روز جزا) لعن مقابل صلوات است صلوات شمول و قرب برحمت است و لعن منع و بعد از رحمت و صلوات و لعن دائر مدار ایمان و کفر و دوستی دین و عداوت آن است، چنانچه در حق مؤمنین صابرین میفرماید:

أُولئِکَ عَلَیْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ بقره آیه 152

ص: 35

و لعن خصوص کفار و معاندین دین است.

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ بقره آیه 156.

و یکی از لوازم ایمان دوست داشتن دوستان خدا و دشمن داشتن دشمنان خدا حتی در خبر دارد از حضرت صادق علیه السلام سؤال کردند.

(هل الحب و البغض من الإیمان).

حضرت فرمود

(هل الإیمان الّا الحب و البغض).

و در مقام خود گفته ایم که نفس حب و بغض امر قلبیست و جزء عقائد و إیمان است و اظهار حب و بغض امر جوارحیست و جزء فروع است که تعبیر بتولّی و تبرّی میکنند و در زیارت جامعه دارد

(من احبّکم فقد احب اللَّه و من ابغضکم فقد ابغض اللَّه).

[سوره الحجر (15): آیات 36 تا 38] .... ص : 36

قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ (36) قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ (37) إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (38)

(گفت شیطان پروردگارا حال که من رانده شدم و مشمول لعن تو تا قیامت شدم، پس مرا مهلت ده و نمیران تا روزی که بنده گان برانگیخته میشوند خداوند فرمود، پس محققا تو از مهلت دهندگان هستی تا روز معین و وقت معلوم) در شرح این آیات دو أمر باید متذکر شویم (أمر اول) حکمت امهال شیطان چیست؟ (جواب) امتحان بندگان که در مقابل انبیاء و ائمه و علماء و دعات حق فرمایشات الهی را ترک کنند و اطاعت شیطان کنند که کاشف از خبث سریره آنها است، چنانچه مؤمنین و مطیعین و عباد مخلصین اعتناء باو نکردند و بوظیفه خود عمل کردند، چنانچه خداوند میفرماید: از قول شیطان.

وَ قالَ: الشَّیْطانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ

ص: 36

وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ

ابراهیم آیه 26 و 27.

و خداوند اسباب عبادت و معصیت را در دست رس بنده گان قرار داده حافظ میگوید

(صالح طالح متاع خیش نمودند گروهی این گروهی آن پسندند).

(امر دوم) در بیان مراد از وقت معلوم اخبار مختلف است در بعض اخبار دارد بین نفختین که در قرآن میفرماید:

وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری فَإِذا هُمْ قِیامٌ یَنْظُرُونَ زمر آیه 68.

و در بعض اخبار دارد بدست حضرت بقیة اللَّه در صخره بیت المقدس کشته میشود در بعضی اخبار دارد در دوره رجعت در کرة آخر امیر المؤمنین جنگ با شیاطین میکند و پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم از آسمان میآید و نیزه حواله شیطان میکند و کشته میشود و ما چون نمیتوانیم ترجیح بین این اخبار دهیم می گوییم معلوم عند اللَّه.

قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ نظر به اینکه میدانست که یوم بعث دیگر مردن ندارد تقاضای حیات ابدی نمود و این تقاضا کمال دلالت را دارد بر حماقت شیطان با اینکه میدانست لعن ابدی و عذاب دائمی و اینکه هر چه بماند عقوبتش بیشتر میشود تقاضای عفو نکرد نادم نشد توبه نکرد.

قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ گمان نکنید که ابن إمهال الهی لطفی بود در حق شیطان، چنانچه مفسرین گفتند که بازاء عبادات شیطان بود بلکه عذاب بود بر او چنانچه میفرماید:

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ آل عمران آیه 72.

(و اما عبادات شیطان أولا روی تقلب بود، و ثانیا پس از کفر او حبط شده،

ص: 37

چنانچه میفرماید:

أُولئِکَ الَّذِینَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا الایة آل عمران آیه 21.

(إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ) که بر خود شیطان مجهول بود و نمیدانست اجلش کی میرسد همین اندازه میدانست که مدة مدیدی زنده است.

[سوره الحجر (15): آیات 39 تا 40] .... ص : 38

قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (39) إِلاَّ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ (40)

(گفت: شیطان پروردگار من بسبب آنکه تو مرا اغوی کردی و فریب دادی من نسبت باولاد آدم زینت میدهم برای آنها در زمین و هر آینه تمام آنها را فریب میدهم و اغوی میکنم جمیع آنها را مگر بنده گان خالص از آنها را).

قالَ رَبِّ بِما أَغْوَیْتَنِی یکی از اسباب کفر ابلیس همین است که نسبت اغوی بخدا داده خداوند همان امری که بملائکه فرموده بابلیس هم فرموده ملائکه اطاعت کردند سعادت پیدا کردند شیطان مخالفت کرد غاوی شد سبب غوایتش کبر و عجب و حسد و عداوت و خباثت او شد نه أمر الهی بلی بنا بر مذهب جبریه که افعال عباد را هم نسبت بخدا میدهند ترک سجده شیطان را هم خدا نگذارد سجده کند پس شیطان از جبریه بود لَأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ کفر و شرک و کلیه معاصی را بنظر آنها جلوه میدهم و زینت میدهم که خوب پندارند در مقابل ایمان و اطاعت که او را زشت و قبیح میشمارند، چنانچه در خبر است که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله باصحاب فرمود: میآید زمانی که ترک امر بمعروف و نهی از منکر میکنند سلمان تعجب کرد فرمود: بدتر از این هم میشود که امر بمنکر میکنند و نهی از معروف تعجبش بیشتر شد فرمود: بدتر از این هم میشود که منکر در نظر آنها معروف میشود و معروف منکر میگردد و امروز ما بعین مشاهده میکنیم که بمعاصی مثل ساز و آواز و بی حجابی و ظلم افتخار

ص: 38

میکنند و خوب میپندارند و عبادت مثل نماز و روزه و حج و غیر اینها را پست و بد میشمارند او مد است و این دمده مخصوصا زخارف دنیوی و هواهای نفسانی را وَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ هر که را بهر درجه که برایم میسور باشد و خداوند میفرماید:

وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَیْهِمْ إِبْلِیسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ سبأ آیه 19.

اغوای شیطان وسوسه است که خیال سویی که اولین مقدمه فعل است همان وسوسه شیطان است، چنانچه خیال خوب الهام ملک است.

إِلَّا عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ چون بنده صالح خدا متخلّق باخلاق حمیده است درهای ملائکه بقلب او باز است و إلهامات ملکی دائما باو میشود و چون منزه از صفات خبیثه است درهای إبلیس بقلب او بسته و خیال سویی در قلب او راه ندارد هر چه صفات خبیثه بیشتر باشد راه شیطان بازتر است و خیالات سوء زیادتر و بالعکس هر چه صفات حمیده بیشتر راه ملائکه بازتر و خیالات حسنه و الهامات ملکی زیادتر و مجرد خیال تأثیر ندارد دنیا هم جلوه میکند و هوای نفس امّاره هم طلب میکند انسان را بفعل سوء، چنانچه ایمان و فیوضات اخروی و نفس مطمئنه هم طلب میکند انسان را باعمال صالحه بتوفیق الهی.

[سوره الحجر (15): آیه 41] .... ص : 39

قالَ هذا صِراطٌ عَلَیَّ مُسْتَقِیمٌ (41)

(خداوند فرمود اینست راهی که بر من بمقتضای حکمت و عدل لازم و واجب است و راه مستقیم است) در برهان اخباری نقل کرده که صراط علی بنحو اضافه صراط بعلی مستقیم یعنی راه مستقیم راه علی امیر المؤمنین است لکن این اخبار بر فرض صحت سند محمول بر اینست که صراتی که بر خداوند لازم بود بیان فرماید صراط علیست و او صراط مستقیم است لذا می گوییم: اصلا خلقت جن و انس برای

ص: 39

عبادت و معرفت است چنانچه میفرماید:

وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ ذاریات آیه 56.

و البته عبادت خدا فرع ایمانست و گفته ایم که معنای عدل الهی آنست که هر فعلی که حسن صرف باشد یا حسن مطلق بر خدا لازم است زیرا ترکش قبیح است و محال است از خدا صادر شود چون شش قسم فعل داریم حسن صرف قبیح صرف لغو صرف حسن مطلق قبیح مطلق لغو مطلق اگر مصلحت دارد و مفسده ندارد حسن صرف است و اگر مفسده دارد و مصلحت ندارد قبیح صرف است و اگر نه مصلحت دارد و نه مفسده لغو صرف است و اگر هم مصلحت دارد هم مفسده اگر مصلحت غالب باشد حسن مطلق و اگر مفسده غالب باشد قبیح مطلق و اگر مساوی باشد لغو مطلق و دو قسم قبیح و لغو محال است از خداوند صادر شود و خلاف عدل است ولی دو قسم حسن لازم است چون ترکش قبیح است.

لذا (قال هذا) یعنی دین حق از معارف و اخلاق و اعمال که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلم آورد و سایر انبیاء و اوصیاء آنها بیان فرمودند و بر طبقش رفتار نمودند (صراط) راه سعادت و رستگاری و نجات از مهالک دنیوی و اخروی و نائل شدن بتفضلات الهی (علی) بر خداوند بمقتضی المصلحة و الحکمة و العدل لازم است ببندگان ابلاغ فرماید بتوسط ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام (مستقیم) است و اعوجاجی ندارد، و در خبر داریم که هر که در راه دیانت منحرف نشد و مشی کرد قیامت هم از صراط مستقیما عبور میکند و هر که غیر دیانت رفتار کرد سبل شیطان است و معوج است و در صراط لغزش دارد چنانچه میفرماید:

وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ انعام آیه 154.

[سوره الحجر (15): آیه 42] .... ص : 40

إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِینَ (42)

(محققا بندگان مرا نیست برای تو بر آنها سلطه و قدرتی مگر کسانی که

ص: 40

متابعت ترا کنند از فریب خوردگان) این استثناء ممکن است استثناء منقطع باشد بنا بر این مراد از (إِنَّ عِبادِی) بندگان خالص باشند مثل انبیاء و اوصیاء و صلحاء و اتقیاء که شیطان راه بقلب آنها ندارد و درهای شیطان که صفات خبیثه است بروی قلب آنها بسته است یا اگر راه پیدا کند و وسوسه کند میدانند از شیطانست و اعتناء نمیکنند لذا میفرماید: لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ.

و ممکن است استثناء متصل باشد، چنانچه بعید نیست حتی ممکن است بگوئیم استثناء منقطع نداریم و اصلا صدق استثناء نمیکند و بناء علیه مراد از عبادی مطلق بندگان هستند غایة الامر اینها دو قسم هستند یک قسم که شیطان بر آنها تسلط ندارد و آنها بندگان صالح خداوند هستند و یک قسم کفار مشرکین هستند که وسوسه شیطان در آنها اثر میگذارد و قبول میکنند و میپذیرند و متابعت او را میکنند که اینها داخل در مستثناء هستند و مصداق إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ هستند و اینها فریب شیطان را میخورند و هوای نفس آنها را وادار میکند بکفر و شرک و فسق و فجور و آنها (مِنَ الْغاوِینَ) هستند، و در اخبار ائمه علیهم السلام تفسیر فرمودند کسانی که شیطان بر آنها سلطه ندارد شیعیان و این فرقه ناجیه هستند و بس، و بعضی روات اعتراض کردند که در میانه شیعیان اهل معاصی بسیار هست جواب فرمودند که متابعت او را در کفر و ضلالت و ترک ایمان نمیکنند.

و توضیح کلام در بیان این اخبار اینست که سلطان بر رعیت قاهر و غالب است بنحوی که نمیتوانند تمرد یک دستور آن کنند و سلطه شیطان فقط بر کسانیست که ایمان ندارند، چون مقصد اصلی شیطان همان زوال ایمان است که موجب خلود در عذاب میشود، دیگر با آنها کاری ندارد هر چه میخواهند عبادت کنند یا معصیت بحال او فرق نمیکند ریشه را زده با شاخه و برگ کاری ندارد و اینکه فسّاق شیعه را وسوسه میکند برای اینست که بآنجا برسند و بی ایمان از دنیا بروند و اگر چنین شدند از حزب شیعه و مؤمنین خارج میشوند و جزو غاوین میشوند، و اما اگر با ایمان از دنیا رفتند البته مورد عفو و مغفرت و شفاعت میشوند و شیطان بمقصد خود

ص: 41

نائل نشده، و ما در مجلد سیم کلم الطیب در آخر کتاب دوازده عنوان در بشارات شیعه ذکر کرده ایم که یک عنوانش بیان همین اخبار است مفصلا مراجعه فرمائید.

[سوره الحجر (15): آیه 43] .... ص : 42

وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ (43)

(محققا جهنم محلیست که بآنها یعنی غاوین و عدد داده شده بالتمام که تمام آنها در آن داخل میشوند) یکی از عقائده حقه وجود بهشت و جهنّم است که الآن موجود است و آیات و أخبار بر وجود این دو بسیار داریم أمّا محلّ آنها کجا است، اما بهشت بنص قرآن در سدرة المنتهی که میفرماید:

وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی و النجم آیه 14) لکن سدرة المنتهی کجا است معلوم نیست، و اما جهنّم بعضی گفتند در تخوم أرض است، و یکی از شواهد آن را استکشافات جدیده قرار دادند که زمین را هر چه حفر کنند حرارتش زیاد میشود تا برسد بجایی که هر فلز را آنجا ببرند بفوری آب میشود و وعده إلهی تخلّف پذیر نیست إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ آل عمران آیه 7.

و افراد بشر چند قسم هستند مؤمن صالح متقی میعادش بهشت است، و غیر مؤمن که مقصر باشد جهنم است خواه مشرک باشد یا کافر یا ضال یا منکر ضروری یا شاک در دین که بالتمام از غاوین هستند و غیر مؤمن قاصر نه قابلیت بهشت دارد نه استحقاق جهنم و مؤمن غیر صالح و غیر متقی اگر با إیمان و آمرزیده مرد یا مورد شفاعت شد أهل بهشت و إلّا بمقدار معاصی گرفتار است و بالاخره بواسطه ایمانش بهشت میرود و در این آیه وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ که همیشه در جهنم هستند غاوین را میفرماید: که دسته دوم هستند که غیر مؤمن باشد عن تقصیر.

ص: 42

[سوره الحجر (15): آیه 44] .... ص : 43

لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (44)

از برای جهنم هفت در هست از برای هر دری از این کفار یک دسته قسمت شده اند (لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ) معنی این نیست که یک جهنم اطرافش دیوار باشد و در کار گذارده باشند بلکه هفت جهنم است که عذابهای آن مختلف است از حیث شدت و ضعف و هر دسته بمقدار استحقاق آنها معذّب هستند و تعبیر بهفت طبقه هم بهمین معنا است، چنانچه هشت در بهشت هم این نحوه است که هشت بهشت است و هر دسته بمقدار قابلیت تفضّل خود در هر یک آنها وارد میشوند و همین نحو که منافقین از در هفتم وارد میشوند که أسفل السافلین و در قرآن میفرماید:

فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ نساء آیه 144.

همین انبیاء و أوصیاء و من یحذوا حذوهم در بهشت أعلی که هشتم بهشت است وارد میشوند و همین نحو که در بهشت دو قسم مثوبات هست جسمانی و روحانی حتی در خبر دارد.

اذا اشتغل اهل الجنة بالجنة اشتغل أهل اللَّه باللَّه.

در جهنم هم دو قسم عذاب است جسمانی و روحانی و ما در مجلد سیّم کلم الطیب اقسام جسمانی و روحانی هر دو را بیان کرده ایم مراجعه فرمائید.

[سوره الحجر (15): آیه 45] .... ص : 43

إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ عُیُونٍ (45)

محققا متقین در بهشتها و چشمه ها هستند (إِنَّ الْمُتَّقِینَ) جمع محلّی بألف و لام است دلالت بر عموم دارد شامل جمیع أهل تقوی میشود و از برای تقوی مراتب بسیاری هست که در مجلّد اول آیه اولی سوره بقره در کلمه (هُدیً لِلْمُتَّقِینَ) مفصلا بیان شد که مرتبه اولی تقوی از عقائد فاسده و مذاهب باطله است که مرادف با ایمانست، و مرتبه اعلی تقوی از توجه بغیر خدا است فی جمیع الأحوال که خاص بمعصومین است، و بینهما متوسطات.

ص: 43

(فِی جَنَّاتٍ) یعنی هر قسمتی از متقین در یکی از این جنات بمقدار قابلیت مورد عنایات حق میشوند چنانچه اشاره شد (وَ عُیُونٍ) مراد این نیست که در چشمه ها باشند برای آنها چشمه هاییست که از پای قصرهای آنها نهرهایی از آن چشمه ها خارج میشود و جاری میگردد و آنها چهار است، چنانچه میفرماید:

فِیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی محمّد صلّی اللَّه علیه و اله آیه 17.

[سوره الحجر (15): آیه 46] .... ص : 44

ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِینَ (46)

خطاب بمتقین است (که داخل شوید در آن بهشت ها با سلامت و ایمن باشید از عذاب الهی) این خطاب در روز قیامت موقعی که تمام در صحرای محشر جمع میشوند بتمام متقین بجمیع درجات تقوی میشوند که (ادخلوها) و این امر نه وجوب دخول را دلالت دارد نه استحباب و لو اینکه در اصول معین شده که ظاهر امر وجوبست، بلکه مراد اجازه در دخولست چون مادامی که اجازه صادر نشده احدی حق دخول ندارد و فقط اجازه مختص بأهل تقوی است یعنی غیر مؤمن هر که باشد و هر چه باشد مقصر، یا قاصر حق دخول ندارد چه استحقاق عذاب داشته باشد چه نداشته باشد، فقط اطفال مؤمنین همین نحوی که در دنیا تابع اشرف ابوین هستند و احکام مؤمن بر آنها جاری میشود در قیامت هم بتبع اشرف أبوین داخل در بهشت میشوند ولی اطفال کفار چون تکلیف نداشتند بتبع پدر و مادر داخل جهنم نمیشوند بلی در دنیا تابع آنها هستند در أحکام کفر (بسلام) ممکن است مراد سلامتی از کلیه آفات و بلیات حتی موت باشد که دلیل بر خلود است، و ممکن است تحیة و درود باشد چنانچه میفرماید:

تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ إبراهیم آیه 23.

تَحِیَّتُهُمْ یَوْمَ یَلْقَوْنَهُ سَلامٌ احزاب آیه 43.

(آمنین) از عذاب الهی و غضب پروردگاری و سخط خداوندی.

ص: 44

[سوره الحجر (15): آیه 47] .... ص : 45

وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ (47)

و بیرون کردیم ما از آنچه در قلوب و سینه های آنها از غش و عیب بود برادروار بر تختها مقابل یک دیگر مینشینند (وَ نَزَعْنا) نزع بمعنی إخراج و قلع و جدا کردن است (ما فِی صُدُورِهِمْ) ما ماء موصوله است عموم دارد و صدر و قلب عبارة از روح انسانیست و نفس ناطقه (من غل) غل شامل جمیع صفات خبیثه میشود از حسد و کبر و کینه و عداوت و بغضاء و مکر و حیله و غیر اینها و تعبیر بغل بر اینست که این صفات نفسانیه مثل غل میماند که در گردن انسان انداخته باشند و میکشند او را بهر جایی که اراده کنند بعکس کند که او را نگاه دارد و نتواند حرکت کند و این صفات خبیثه انسان را میکشد باعمال سیئه و افعال قبیحه از غیبت و تهمت و ظلم و شتم و فحش و ضرب و اذیت و امثال اینها و أهل بهشت خالی از جمیع این صفات نسبت بیکدیگر هستند و رءوف و مهربان و عطوف و دوست و رفیق یکدیگرند و با یکدیگر مراوده و معاشرت و مجالست و رفت و آمد دارند (اخوانا) حال است یعنی در حالی که با هم برادرند چنانچه میفرماید:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ حجرات آیه 10.

مسئله اخوة در دین یکی از مسائل مهمه است که باید مؤمنین نسبت بجمیع مؤمنین معامله برادری کنند و تعبیر باخوة دون ابوة و بنوت برای اینست که أب بر ابن برتری دارد و ابن باید نسبت بأب کوچکی کند، چنانچه پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله فرمود

انا و علی أبوا هذه الامة.

و برادر با برادر برابر و مساوی هستند و اهل بهشت و لو اینکه مقامات آنها متفاوت است و لکن هیچ یک آنها بر دیگری تقدم نمیجوید و برابر خود میشمارد لذا میفرماید عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِینَ بر روی سریرها مقابل یک دیگر جلوس میکنند بعضی مقدم بر بعضی جلوس نمیکند کانه تمام در یک درجه و مقام هستند.

ص: 45

[سوره الحجر (15): آیه 48] .... ص : 46

لا یَمَسُّهُمْ فِیها نَصَبٌ وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ (48)

تماس نمیکند آنها را تعب و مرضی در آن بهشتها و نیستند آنها در آن بهشتها بخارج شدگان (لا یمسهم) مسّ إلصاق شیئیست بشی ء (فیها) مرجع ضمیر جنات است که در آیه قبل ذکر شده (نصب) نصب در آیات شریفه و أخبار بمعانی بسیاری اطلاق شده فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ انشراح آیه 7 بمعنی اقبال و توجه در دعاء است وَ إِلَی الْجِبالِ کَیْفَ نُصِبَتْ غاشیه آیه 19 بمعنی برافراشته شده (بنصب و عذاب) ص آیه 40 بمعنی رنج و تعب و در این آیه بهمین معنی اطلاق شده وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ- الآیة مائدة آیه 92 بمعنی بتهای مشرکین أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ بقره آیه 198 بهره و سهم است.

عامِلَةٌ ناصِبَةٌ غاشیة آیه 3 رنج کشنده.

و اما در اخبار ناصبی کسی را گویند که عداوت علی علیه السّلام یا ائمه اطهار را داشته باشد که سه طبقه از مسلمین کافر و نجس هستند نواصب و خوارج و غلات و در بعض أخبار نواصب را گفتند کسانی که عداوت شیعیان را داشته باشند در مجمع البحرین از حضرت صادق علیه السّلام نقل کرده فرمود:

لیس النّاصب من نصب لنا أهل البیت لأنّه لا یجد رجلا یقول: أنا أبغض محمّدا و آل محمّد و لکن النّاصب من نصب لکم و هو یعلم انکم تولّونا و انتم من شیعتنا)

(و ما هم) نیستند متقین بجمیع مراتبهم پس از دخول در جنة (منها) در آن بهشتها که داخل شده اند (بمخرجین) دلیل بر خلود است که هر که داخل بهشت شد دیگر مرگ ندارد و نعم بهشتی هم زوال ندارد و ابد الآباد متنعّم هستند، چنانچه کفار هم در عذاب و جهنم مخلّد هستند و خلود از ضروریات دین و نصوص قرآنست.

[سوره الحجر (15): آیه 49] .... ص : 46

نَبِّئْ عِبادِی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِیمُ (49)

خبر ده ای رسول اکرم بندگان مرا محققا من که خدای شما هستم من بسیار

ص: 46

پرده پوشی و ستر میکنم عیوب و معاصی شما را و دائما مشمول رحمتهای من هستید (نبئی) نبأ بمعنی خبر است، لذا انبیاء را انبیاء گفتند چون از جانب خداوند بآنها خبر میرسید بتوسط وحی و رسول هستند چون اخباری که بآنها رسیده ابلاغ ببندگان خدا و امة میکنند که مفاد نبئ است که بآنها خبر ده (عبادی) جمیع بندگان را شامل میشود آنچه مأمور بدعوت هستند از جنّ و إنس مؤمن و کافر (إنی أنا) با سه تأکید کلمه ان تکرار متکلم وحده جمله اسمیّه (الغفور) غفور دلالت بر أعلی مراتب غفران میکند، چنانچه غفّار دلالت بر دوام و کثرت دارد، خداوند غافر و غفور و غفار است، و غفر بمعنی ستر است، چنانچه می گویی خداوند ستار العیوب است و باندازه ستر میفرماید که از نامه عمل محو میکند از نظر کتبه میبرد جای سیئات حسنات ثبت میفرماید:

فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ فرقان آیه 70.

(الرحیم) نیز دلالت دارد بر شمول جمیع انحاء رحمت و خداوند رحمن و رحیم است، لکن غفران و رحمة إلهی در قیامت مخصوص بأهل إیمان، چنانچه میفرماید:

وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِنا یُؤْمِنُونَ اعراف آیه 155.

[سوره الحجر (15): آیه 50] .... ص : 47

وَ أَنَّ عَذابِی هُوَ الْعَذابُ الْأَلِیمُ (50)

و بدرستی که عذاب من او عذاب دردناک است لکن بقدر استحقاق، و أمّا زائد بر استحقاق عذاب نمیفرماید، چون ظلم است و بر خدا محالست.

إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ نساء آیه 44.

(وَ أَنَّ عَذابِی) عذاب خداوند منحصر بعذاب جهنم نیست در دنیا بلاها و مصائبی که در اثر کفر و معاصی بر إنسان وارد میشود حتی نزول صاعقه و بلاهای مهلکه حتی

ص: 47

تسلط شیطان و گرفتار ظالم و امراض و فقر و فراق احبّه و أمثال اینها بلکه بسا صورت ظاهر نعمت است مثل کثرة مال و جاه و اولاد و عشیره و أمثال اینها در موقع نزع روح و عذاب قبض روح در قبر عالم برزخ صفحه محشر تماما عذاب است.

هُوَ الْعَذابُ الْأَلِیمُ تمام دردناک و شدید و سخت و عظیم است حتی در دعاء کمیل دارد.

و هذا ما لا تقوم له السماوات و الأرض).

[سوره الحجر (15): آیه 51] .... ص : 48

وَ نَبِّئْهُمْ عَنْ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ (51)

و خبره بده ای نبی اکرم از مهمان ابراهیم (و نبئهم) نبأ بمعنی خبر است و از این جهت نبی را نبی گفتند چون از خداوند باو وحی میرسد بأسباب غیر عادی و رسولش گفتند چون برای امة بیان میفرماید، و لذا هر رسولی نبی هست، ولی ممکن است نبی باشد و مامور بدعوت نباشد و از پیغمبر اکرم است که فرمود:

(کنت نبیا و ادم بین الماء و الطین)

و این جمله دلالت بر هر دو قسم دارد، زیرا مأمور است حضرت بابلاغ بامت (عَنْ ضَیْفِ إِبْراهِیمَ) ضیف ورود شخصی است بر شخصی یا شیئی بر شیئی و از باب اضافه در نحو مثل غلام زید که یکی از ادات تعریف است، و این جمله دو احتمال دارد چون ضیف ممکن است اسم مصدر باشد بمعنی مهمان إبراهیم و اطلاق بر مفرد و جمع میشود، چنانچه در این مورد جمع است بقرینه آیه بعد، و ممکن است مصدر باشد بمعنی مهمانی کردن إبراهیم و معنی أول أظهر است.

[سوره الحجر (15): آیه 52] .... ص : 48

إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ (52)

زمانی که ملائکه بصورت مهمان وارد شدند بر إبراهیم و سلام گفتند، در موضوع

ص: 48

ملائکه بین ارباب مذاهب اختلاف است طبیعیین منکر وجود آنها شدند چون ما وراء طبیعت را قائل نیستند، حکماء عالم عقول و مجردات میدانند که خالی از صورت و ماده باشند و إفاضات آنها اشراقیست، و یک دسته از کفار دختران خدا میدانند، چنانچه در بسیاری از آیات إشاره دارد متکلمین اجسام لطیفه میدانند و تعریف کردند بأنه جسم لطیف نوری یتشکل بأشکال مختلفة حتی الانبیاء سوی الکلب و الخنزیر در مقابل جن بانه جسم ناری یتشکل باشکال مختلفة حتی الکلب و الخنزیر سوی الأنبیاء و آنچه بنظر میرسد آنها صورت بلا ماده که تعبیر بقالب مثالی و صور برزخیه میشود که ارواح جنّ و إنس پس از رهایی جسم مادی تعلق بآن قالب پیدا میکند و بصور مختلفه مشاهده میشوند، چنانچه جبرئیل بصورة بشر سوی بر مریم ظاهر شد که میفرماید:

فَأَرْسَلْنا إِلَیْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِیًّا

مریم آیه 17.

و ممکن است بدون صورت بر قلب نازل شوند که تعبیر بوحی و الهام میشود، چنانچه میفرماید:

وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ شعراء آیه 192.

و در این آیه بصورة انسان صالح بر ابراهیم نازل شدند (إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ) و چون حضرت ابراهیم بسیار مهمان دوست بود بعنوان ضیافت وارد شدند که أخبار بسیاری در مدح این صفت وارد شده (فَقالُوا سَلاماً) اول کلمه آنها سلام بود که تحیة اسلامست، و ما در مجلد اول در ذیل آیه شریفه:

الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ الایة سوره بقره آیه 2.

در بیان سلام نماز معنای سلام که سه معنی دارد و اخبار فضیلة سلام و وجوب جواب سلام را مفصلا بیان کردیم.

قالَ إِنَّا مِنْکُمْ وَجِلُونَ فرمود: ابراهیم بملائکه که ما از شما خائف هستیم نظر به اینکه حضرت

ص: 49

ابراهیم در موقع بعثت در تمام دنیا یک نفر موحد نبود، فقط لوط باو ایمان آورده بود و مشرکین سرسخت دشمن او بودند که حتی اراده کردند او را بسوزانند و این واردین هم ناشناس بودند و لو بلباس صلحاء وارد شدند و بعنوان ضیافت لکن محتمل بود که بمکر و حیله باو اذیتی وارد کنند بخصوص که از طعام او هم نخوردند فرمود: (انّا) تعبیر بمتکلم مع الغیر چون ساره عیال او هم با او بود و بر او هم ترسناک بود (منکم) از شما جماعت (وجلون) وجل مرادف با خوف است، و لذا در سوره هود تعبیر بخوف فرموده:

وَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِیفَةً قالُوا لا تَخَفْ آیه 70.

[سوره الحجر (15): آیه 53] .... ص : 50

قالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ عَلِیمٍ (53)

گفتند ملائکه مترس ما بشارت میدهیم ترا بفرزند دانشمند از آیات شریفه استفاده میشود که از برای ابراهیم در سن پیری در بشارت آمد یکی در مورد اسماعیل از هاجر، چنانچه در سوره و الصافات میفرماید:

فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ آیه 99.

و در این آیه بشارت باسحق از ساره و در سوره ابراهیم از قول او میفرماید:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکِبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ آیه 42.

و اختلاف است بین یهود و مسلمین که ذبیح اسمعیل بود، یا اسحق فقط در این آیه اسحق را بصفت علیم یاد فرموده و در آن آیه اسمعیل را بصفت حلیم، و علم با حلم توأم است، در اخبار دارد علم معه حلم هر یک بدون دیگری نتیجه بخش نیست، زیرا جهّال البته با أهل علم مخالف هستند و إهانت و بی اعتنائیها میکنند اگر عالم حلم نداشته باشد مفاسد زیادی مترتب میشود و اخبار بسیار در مدح این دو صفت داریم در آیه شریفه دارد.

فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ آل عمران آیه 159.

ص: 50

[سوره الحجر (15): آیه 54] .... ص : 51

قالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلی أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (54)

ابراهیم فرمود: آیا بشارت باولاد بمن میدهید با اینکه رسیده است مرا پیری و هرم که بر حسب طبیعت محال است اولاد پیدا کنم، پس بچه مدرکی بمن بشارت میدهید حضرت ابراهیم انتظار یک همچه موهبتی داشت، چنانچه در سوره صافات عرض میکند.

رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ آیه 98 و 99.

لکن بر حسب قواعد طبیعی چون محال عادی بود قالَ أَ بَشَّرْتُمُونِی عَلی أَنْ مَسَّنِیَ الْکِبَرُ با اینکه عیالش هم عاقر و نازا بود مانع در طرفین بود (فبم تبشرون) استفهام از حقیقة امر است که خداوند بقدرة کامله خود بر خلاف عادت و طبیعت إفاضه میفرماید، چنانچه آتش نمرود را سرد و سلامت فرمود یا باسباب ظاهریه و قواعد طبیعیه است لذا جواب دادند.

[سوره الحجر (15): آیه 55] .... ص : 51

قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِینَ (55)

گفتند بشارت دادیم ترا بحق پس البته نباش از ناامیدان.

(توضیح کلام) اینکه قادر متعال انحاء ایجادش مختلف است یک نحو بدون اسباب و وسائط مثل خلقت آسمانها و زمین و ملائکه و عرش و امثال اینها که از کتم عدم بعرصه وجود میآورد.

إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ یس آیه 82.

و گفتیم بمجرد اراده ایجاد میفرماید و نحوه دوم با اسباب و وسائط غیر عادی مثل خلقت آدم از خاک و عیسی بدون پدر و نحوه سوم با اسباب عادی مثل خلقت نوع افراد بشر و این بشارت بابراهیم و همچنین بزکریا، از این سه خارج بود، بلکه اعطاء قوه و قابلیت بود که بر وفق طبیعت ایجاد فرماید و این موجب حیرت و تعجب

ص: 51

ابراهیم شده بود زیرا اگر بدو نحوه اولی بود انتساب بابراهیم پیدا نمیکرد و نحوه سیم هم نبود، زیرا قوی از بین رفته بود، لذا ملائکه گفتند که همین نحوه سیم است لکن خداوند قوه و قابلیت عطا میفرماید:

قالُوا بَشَّرْناکَ بِالْحَقِّ خداوند همه نحوه قدرت دارد (فَلا تَکُنْ مِنَ الْقانِطِینَ) زیرا یأس من روح اللَّه یکی از معاصی بزرگ است.

[سوره الحجر (15): آیه 56] .... ص : 56

قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (56)

فرمود: و کیست ناامید باشد از رحمة پروردگار خود مگر گمراهان، زیرا کسی که خدا را بصفات کمال و جمال و جلال شناخته باشد و قادر و عالم بر همه چیز بداند و حکیم علی الاطلاق حتی بجبرئیل بفرماید (امّا إلیک فلا) و بفرماید (علمه بحالی حسبی من سؤالی) چگونه میشود ناامید باشد و او را رب خود نداند لذا (قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ) بلی گمراهان که خدا را نشناخته و یا قادر بر همه چیز ندانسته یا در صفات إلهی کوتاهی کرده ممکن است مأیوس و ناامید باشند (إِلَّا الضَّالُّونَ) ضلالت بمجرد اعوجاج از صراط مستقیم تحقق پیدا میکند چه در باب توحید باشد یا عدل یا نبوت انبیاء، یا امامت ائمه، یا در خصوصیات معاد، یا در انکار ضروریات دین، یا مذهب حقه اثنی عشریه، با بدعت در دین، باشد یا شک در یکی از این امور و لو اسم اسلام یا شیعه بر او بگذارند.

[سوره الحجر (15): آیه 57] .... ص : 52

قالَ فَما خَطْبُکُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ (57)

فرمود مقصد و منظور شما چیست؟ و برای چه امر مهمی فرستاده شده اید؟

خطب امر مهمی و بزرگی را گویند که تعبیر بأمر جلیل میکنند و از همین باب است خطبه و خطیب و پس از آنکه ابراهیم شناخت که اینها ملائکه هستند آنهم

ص: 52

بزرگان ملائکه و غرض آنها مجرد بشارت باسحق نیست و اینها بامر پروردگار آمده اند و البته برای امر مهمی آمده اند سؤال کرد (قالَ فَما خَطْبُکُمْ) چه امر مهمی است که شما فرستاده شده اید از جانب پروردگار (أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ).

[سوره الحجر (15): آیه 58] .... ص : 53

قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلی قَوْمٍ مُجْرِمِینَ (58)

گفتند محققا ما ملائکه فرستاده شده ایم برای هلاکت قوم گنه کاران که قوم لوط باشند.

شرح قوم لوط را در سوره اعراف آیه 80 الی 84 در هشت صفحه از صفحه 373 الی 380 در مجلد پنجم مفصلا بیان کردیم از نسب لوط و اعمال قوم لوط و نزول عذاب بر آنها و سایر خصوصیات و تنبیهات مستفاد از آیات قرآنی و حدیث مفصلی از حضرت باقر علیه السلام و استشهاد بآیات شریفه و احکام لواطه و حد آن و حکم لواط با زوجه و امه و غیر اینها احتیاج بتکرار ندارد بآنجا مراجعه فرمائید فقط مختصرا بتفسیر آیات قناعت میکنیم.

قالوا ملائکه إِنَّا أُرْسِلْنا مرسل بکسر خداوند و بفتح ملائکه إِلی قَوْمٍ مُجْرِمِینَ تعبیر بقوم برای اینست که لوط از حیث نسب و حسب با قوم مناسبتی نداشته إِلی قَوْمِ لُوطٍ بسبب کثرة معاصی و اسراف در معصیة و اعظم آنها لواط بود در سر جاده ها و معبر ناس بدون شرم و حیا و یکی از معاصی آنها اخراج ضرطه در محافل و مجالس بدون شرم و حیا، چنانچه در دو حدیث از حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السّلام است که تفسیر فرمودند آیه شریفه را.

وَ تَأْتُونَ فِی نادِیکُمُ الْمُنْکَرَ عنکبوت آیه 29.

باین عمل شنیع و ما از این دو حدیث بضمیمه آیه شریفه.

وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ نحل آیه 92.

استفاده کردیم حرمت این عمل شنیع را بترتیب صغری و کبری به اینکه (هذا منکر للخبرین و کل منکر منهی عنه للآیة فهذا منهی عنه).

ص: 53

[سوره الحجر (15): آیه 59] .... ص : 54

إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ (59)

مگر آل لوط را که ما آنها را نجات میدهیم تمام آنها را آل و اهل بیک معنی است کسانی را گویند که نزدیک بانسان باشند نسبا و حسبا و دنیا و اخلاقا و عملا حتی پسر نوح را فرمود:

إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیْرُ صالِحٍ هود آیه 48.

(الا آل لوط) که پس از سی سال دعوت فقط یک بیت از این هفت شهر اهل ایمان بودند آنهم باستثناء عیال لوط چنانچه میفرماید:

فَما وَجَدْنا فِیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ و الذاریات آیه 36.

إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِینَ که شرح نجات آنها بیاید در چند آیه بعد.

[سوره الحجر (15): آیه 60] .... ص : 54

إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِینَ (60)

مگر زن لوط که چنان قرار و مقدّر کردیم که او در میان قوم باز بماند و جزء مهلکین باشد، چند نفر از زنهای انبیاء و ائمه علیهم السّلام از معاندین و مخالفین و کفار بودند زن حضرت نوح و لوط دو نفر از زنهای پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلم عایشه و حفصه و أسماء بنت اشعث زن حضرت مجتبی و ام الفضل عیال حضرت جواد، و این زن لوط با کفار هم دست و دشمن داخلی بود و با آنها قرار داد کرده بود که اگر کسی مخفیانه بر حضرت لوط وارد شود او بر بام خانه آتش روشن کند آنها مطلع شوند و بیایند ممانعت کنند. و چنین کرد موقعی که ملائکه بر لوط وارد شدند شبانه که شرحش بیاید.

[سوره الحجر (15): آیه 61] .... ص : 54

فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (61)

پس چون ملائکه بر آل لوط وارد شدند و کیفیت ورود آنها این بود که حضرت

ص: 54

لوط در خارج شهر بود در صحرا مشغول زراعت ملائکه بر او وارد شدند خواست آنها را ضیافت کند از قوم وحشت داشت شبانه مخفیانه آنها را آورد در خانه زن لوط بالای بام آتش افروخت و قوم را خبر کرد در خانه لوط اجتماع کردند و میخواستند آن عمل شنیع را با آنها انجام دهند حضرت لوط ناراحت شد.

[سوره الحجر (15): آیه 62] .... ص : 55

قالَ إِنَّکُمْ قَوْمٌ مُنْکَرُونَ (62)

حضرت لوط بملائکه فرمود: من شما را نمیشناسم چون سابقه ملاقات نداشته ملائکه خود را معرفی کردند و گفتند ما ملائکه هستیم و از جانب خدا آمده ایم برای هلاکت قوم و نجات شما.

[سوره الحجر (15): آیه 63] .... ص : 55

قالُوا بَلْ جِئْناکَ بِما کانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ (63)

گفتند ملائکه بلکه ما آمده ایم بآن عذابهایی که بآنها وعده میدادی و آنها باور نمیکردند و قبول نداشتند که معنای (بِما کانُوا فِیهِ یَمْتَرُونَ) است و چون این ملائکه بصورة جوانهای خوش صورت و زیبا و خوش لباس بودند حضرت لوط وحشت کرد که قوم نسبت بآنها بی احترامی کنند و خوش نداشت که آنها را ضیافت کند آنها گفتند ما ملائکه هستیم.

[سوره الحجر (15): آیه 64] .... ص : 55

وَ أَتَیْناکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ (64)

از جانب خداوند بر طبق حق و حقیقة نزد شما آمدیم و محققا ما هر آینه از راست گویانیم وَ أَتَیْناکَ بِالْحَقِّ حق بمعنی ثابت و برقرار است مقابل باطل که زائل و بی قرار است میفرماید: لِیُحِقَّ الْحَقَّ وَ یُبْطِلَ الْباطِلَ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُجْرِمُونَ أنفال آیه 8.

و یکی از اسامی ذاتیه پروردگار حق است و اشاره بمقام واجب الوجودیست،

ص: 55

چنانچه هو بمقام الغیوبیست، و اللَّه اشاره بذات مستجمع جمیع کمالات است و این جمله اشاره باینست که آمدن ما برای إهلاک قوم قابل تغییر نیست و بفوریت عملی میشود چنانچه میفرماید:

إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ هود آیه 83.

وَ إِنَّا لَصادِقُونَ نظر به اینکه ملائکه دارای مقام عصمت هستند محال است از آنها کذب صادر شود و ما در مقام صدق و کذب مراتبی برای صدق ذکر کرده ایم صدق در کلام صدق در عقائد صدق در اخلاق صدق در افعال صدق در کتابت صدق در کنایات صدق در اشارات پس از آنکه بر لوط ثابت شد که اینها ملائکه هستند و برای اهلاک قوم آمده اند و قابل تغییر نیست گفتند:

[سوره الحجر (15): آیه 65] .... ص : 56

فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ وَ اتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ (65)

پس حرکت کن شبانه با اهل خود بقسمتی از شب و پشت کن بآنها و آنها را عقب سر انداز و احدی از شما رو برنگرداند و توجه نکند بآنها و بروید آنجایی که مأمور شده اید که گفتند شام بوده (فأسر) اسراء سیر در شب است چنانچه میفرماید:

سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الآیة بنی اسرائیل آیه 1.

(باهلک) یعنی اهل خود را همراه خود ببر در آیات تعیین نفرموده که اهل او کیانند و عدّه آنها چند نفرند همین اندازه کسانی که از بستگان لوط در خانه او بودند که میفرماید:

فَما وَجَدْنا فِیها غَیْرَ بَیْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ الذاریات آیه 36. (بقطع من اللیل) که گفتند قسمت آخر شب بوده وقت سحر که تمام چشمها خواب باشد.

ص: 56

(اشکال) اسراء سیر در شب است دیگر احتیاج بذکر لیل نیست.

(جواب) بقطع من اللیل برای تعیین قسمت معیّن از شب است، چنانچه در سوره اسراء برای تعیین شب بخصوصیت مخصوص است وَ اتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ متابعت دبر پشت کردنست و رفتن یعنی رو بآنها نرو و بر خلف آنها سیر کن وَ لا یَلْتَفِتْ مِنْکُمْ أَحَدٌ یعنی احدی از شما برنگردد و رو بآنها نرود و توجّه بآنها نکند وَ امْضُوا حَیْثُ تُؤْمَرُونَ بآن راهی که مأمور شده اید بروید.

[سوره الحجر (15): آیه 66] .... ص : 57

وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ ذلِکَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ (66)

و گذارش دادیم بحضرت لوط این هلاکت قوم را که ریشه آنها کنده میشود صبح گاه که صبح میکنند گویا حضرت لوط پس از آنکه معلوم شد که اینها برای هلاکت قوم آمدند تقاضا کرد که تعجیل کنند در اهلاک قوم بخلاف ابراهیم که تقاضای عفو نمود که میفرماید:

یُجادِلُنا فِی قَوْمِ لُوطٍ هود آیه 77.

وَ قَضَیْنا إِلَیْهِ یعنی گفتند که همین اول صبح عملی میشود خیالت راحت باشد، چنانچه در سوره هود آیه 83 میفرماید: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَ لَیْسَ الصُّبْحُ بِقَرِیبٍ.

(ذلِکَ الْأَمْرَ) هلاکت قوم را (أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ) هفت شهر لوط رجالا و نساء با جمیع اموال و زخارف و حیوانات آنها (مَقْطُوعٌ مُصْبِحِینَ) قطع دابر بکلی از بین رفتنست و ریشه کن شدن.

[سوره الحجر (15): آیه 67] .... ص : 57

وَ جاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ یَسْتَبْشِرُونَ (67)

و آمدند اهل شهر و بیک دیگر بشارت میدادند که جوانهای خوش صورت و زیبا در خانه لوط آمده اند برویم آنها را بگیریم و تصرف کنیم و آن عمل شنیع را

ص: 57

با آنها بنمائیم و لذت ببریم زن لوط رفت بالای بام و آتش افروخت قوم لوط خبر شدند ریختند در خانه لوط (وَ جاءَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ) حضرت لوط بسیار مضطرب شد دید آنها بیکدیگر بشارت میدهند (یستبشرون) و حمله کردند بطرف ملائکه حضرت بآنها

[سوره الحجر (15): آیه 68] .... ص : 58

قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَیْفِی فَلا تَفْضَحُونِ (68)

اینها مهمانهای من هستند مرا مفتضح و رسوا و شرمنده نکنید.

[سوره الحجر (15): آیه 69] .... ص : 58

وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ لا تُخْزُونِ (69)

و از معاصی الهی بپرهیزید و مرا خوار و خفیف نکنید.

(سؤال) حضرت لوط میدانست که اینها ملائکه هستند و برای اهلاک قوم آمده اند البته قوم قدرت به اهانت بآنها ندارند پس این اضطراب و توحش و این نحو مکالمه با قوم برای چه بوده.

(جواب) اولا ممکن است که این قبیل از معرفت به اینکه ملائکه هستند و برای اهلاک قوم آمده اند و بعنوان ضیف تلقی کرده، چنانچه تصریح کرد و ترتیب آیات باین نحو نبوده مقدم و مؤخر شده (و ثانیا) بر فرض اینکه میدانسته از ملائکه خجلت کشید که قومش همچه اراده ای دارند.

(و ثالثا) وظیفه انبیاء إتمام حجت و هدایت و ارشاد است و بلکه تا عذاب بر آنها نازل نشده موفق بتوبه بشوند و نجات پیدا کنند.

[سوره الحجر (15): آیه 70] .... ص : 58

قالُوا أَ وَ لَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعالَمِینَ (70)

گفتند قوم بلوط مگر ما ترا نهی نکردیم از عاملین یعنی کسی بخود راه نده و ضیافت مکن و واسطه کسی نشو و کاری بکار ما نداشته باش و جلوگیری از عملیات

ص: 58

ما نسبت بعالمین و رجال عالم نکن و پناگاه آنها نباش.

[سوره الحجر (15): آیه 71] .... ص : 59

قالَ هؤُلاءِ بَناتِی إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ (71)

فرمود اینها دختران من هستند اگر شما قصد دفع شهوت کنید نوع مفسّرین گفتند مراد بنات صلبی او است لکن بنات صلبی چند عدد قلیلی بیش نبودند و البته بنحو مشروع و ازدواج صحیح منظور او بود و این جواب گویی از قوم با آن کثرت نیست بلکه مراد بنات قوم او است که از روی رأفت نسبت بخود داده و (قالَ هؤُلاءِ بَناتِی) و جمله (إِنْ کُنْتُمْ فاعِلِینَ) برای اینست که مجبور و ملزم نیستید باختیار خود هر کرا خواستید ازدواج کنید.

[سوره الحجر (15): آیه 72] .... ص : 59

لَعَمْرُکَ إِنَّهُمْ لَفِی سَکْرَتِهِمْ یَعْمَهُونَ (72)

بجان خودت قسم که این قوم لوط هر آینه در مستی خود در ضلالت و گمراهی و حیرانی و تردید و راه بجایی نبرند افتاده اند (لعمرک) خطاب الهیست بپیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و اله و برای تأکید مطلب قسم یاد فرموده که لام قسم است آنهم بجان پیغمبر که عزیزترین جمیع مخلوقات است در پیشگاه الهی (إنّهم) این هم تأکید بإنّ از حروف مشدّده (لَفِی سَکْرَتِهِمْ) سکر مستیست که بسا از شرب مسکرات پیدا میشود و بسا از فرط شهوت که دیگر چشم نمی بیند و گوش نمیشنود و بسا از جهل و حماقت که برخورد بمفاسد نمیکند (یعمهون) عمه حیرت و تردد است و بزبان ما گیج و هیچ نمیفهمد چه میکند و چه میشود و بکجا منجر میشود.

[سوره الحجر (15): آیه 73] .... ص : 59

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ (73)

پس گرفت قوم لوط را صدای عظیمی در اول طلوع آفتاب سه عذاب بر آنها متوجه شد:

ص: 59

1- صیحه بود که فریاد فوق الطاقة و منتهی الغایة مثل رعد که از ابرها در موقعی که از هم پاشیده میشوند و قوای ناریّه از قوای مائیّه جدا میشود و برق جستن میکند و بسا یک قسمتی را محترق میکند و قوای مائیّه ریزش میکند و تشکیل أمطار و برف و تگرگ میدهد و رعد قبل از برق است خارجا لکن حسّا عکس مینماید چون سرعت سیر نور بیشتر است از سیر صوت در هوا و بسا صیحه پرده گوش را پاره میکند و بسا سکته میآورد و هلاک میکند این اولین عذاب آنها بود که میفرماید:

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُشْرِقِینَ در حال اشراق شمس و ظهور آن از تحت دائره افق بطوری که کسانی که در خواب بودند از خواب پریدند اطفالی که در گهواره بودند ساقط شدند لرزه باندام رجال و نساء افتاد انعام و طیور پراکنده شدند.

2-

[سوره الحجر (15): آیه 74] .... ص : 60

فَجَعَلْنا عالِیَها سافِلَها وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ (74)

در جلد پنجم صفحه 379 سوره اعراف آیه 84 حدیث مفصلی از ابی حمزه و ابی بصیر هر دو از حضرت باقر علیه السّلام در این باب نقل کرده ایم مراجعه فرمائید خلاصه هفت شهر قوم لوط را جبرئیل از زمین کند و آن قدر بالا برد که صدای کلاب و خروسان آنها را ملائکه شنیدند.

3- وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ و این جمله را به واو جمع بیان فرموده در همین حال که شهرهای آنها بالا رفته بود باران سنگ بر آنها بارید و شهرهای آنها واژگون گردید وَ أَمْطَرْنا عَلَیْهِمْ تعبیر بمطر برای اینست که مثل باران سنگ میبارید و هر دانه سنگی بر فرق یکی وارد میشد و هلاک میشدند و این حجاره از سجیل بود که فرمود: حِجارَةً مِنْ سِجِّیلٍ گفتند حجارة طین بود که بآتش جهنّم طبخ شد، و بسیار صلب و سخت بود و از عدس بزرگتر و از نخود کوچکتر و اسم هر فردی بر او نوشته شده و بر منقار هر طیری

ص: 60

بالای سر صاحبش و بر فرق او زده شد و از دبرش خارج شده.

فَجَعَلْنا عالِیَها سافِلَها تمام هفت شهر سرنگون شد بطوری که دیگر از عمارات و اشجار و کوه ها اثری باقی نماند چه رسد از انسان و حیوان و اندوخته های آنها.

[سوره الحجر (15): آیه 75] .... ص : 61

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ (75)

محققا در این سه نحو عذاب هر آینه نشانهائیست و دلیل هایی از برای هوشمندان (إنّ فی ذلک) یعنی معامله ای که با قوم لوط شد (لآیات) آیه دلیل و برهانست بر وجود حق و صفات او و صدق انبیاء و سایر عقائد.

و فی کلّ شی ء له آیة تدل علی انّه واحد.

برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتریست معرفة کردگار

و تعبیر بجمع برای اینست که سه نحوه عذاب بر آنها نازل شد صیحه حجارة واژگون شدن (للمتوسمین) هوشمندان و هوشیاران که تعبیر بفراست میکنند و زیرکی که حقایق را درک میکنند و ببواطن امور برخورد میکنند بخلاف عوام سطحی که یک سطح ظاهری را بیش درک نمیکنند.

و در خبر است از ائمه علیهم السّلام فرمودند

(نحن المتوسمون)

و معلوم است مراد مصداق اتم است و الا در مؤمنین افراد با فراست بسیار هستند و لذا در خبر از پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و اله و سلم است که فرمود:

(اتقوا فراسة المؤمن فإنّه ینظر بنور اللَّه)

و نیز فرمود

(إنّ للَّه عبادا یعرفون الناس بالتوسم).

و این همان نور ایمانست که نشانه و داغیست که بر قلب مؤمن گذارده میشود که فرمود:

(العلم نور یقذفه اللَّه فی قلب من یشاء)

ص: 61

و وسم همان نشانه و علامة و داغ است که بر اسبهای عربی میگذارند و روح انسانی دارای علامت هست از کفر و ایمان و اطاعة و عصیان که از جبهة او ظاهر و هویداست و متوسمین مشاهده و حسّ میکنند و هر که را میشناسند حتی مرده آنها را هم درک میکند.

[سوره الحجر (15): آیه 76] .... ص : 62

وَ إِنَّها لَبِسَبِیلٍ مُقِیمٍ (76)

و بدرستی که این آیات هر آینه براهیست ثابت و محقق این آیه شریفه تحدید و تحذیر است و انداز و تخویف برای کسانی که مرتکب این اعمال شنیعه قبیحه قوم لوط میشوند، چنانچه در حدیث داریم که میفرماید: هر که عمل قوم لوط را مرتکب شود در وقت زوال روح بآن حجارة مبتلا میشود، بلکه تعبیر بکفر باللّه در أخبار شده و حدّ آن هم قتلست العیاذ باللّه و فرقی بین فاعل و مفعول نیست و از کتب أهل سنت هم نقل شده که خلیفه ثانی مبتلی بود از ابن اثیر نقل میکنند در لغة ابنه که (إنّها کانت فی الجاهلیة فی جماعة منهم سیّدنا عمر) و از سیوطی نقل میکنند که گفت (زعمت الروافض أنّ سیّدنا عمر کان مخنثا کذبوا و لکن به داء دوائه ماء الرجال) (و إنّها) اشاره بآیات مذکوره و عذابهای نازلة (لبسبیل) راه است (مقیم) ثابت و محقق، چنانچه در آیات شریفه میفرماید:

فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلًا سورة فاطر آیه 41 و 42.

[سوره الحجر (15): آیه 77] .... ص : 62

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِلْمُؤْمِنِینَ (77)

محققا در این عمل الهی با کفار و مشرکین هر آینه آیت و دلیل است از برای مؤمنین اختصاص دادن آیه بمؤمنین برای اینست که أهل ایمان میفهمند و عبرت میگیرند و درک میکنند و متنبّه میشوند که این نوع بلاها از جانب خداوند است در اثر کفر و شرک و معاصی و مخالفت انبیا و تکذیب رسل و ارتکاب قبائح و اما غیر مؤمن هستند بطبایع و بخت و اتفاق میپندارند و ابدا متنبّه نمیشوند، بلکه تطیر میزنند

ص: 62

بأنبیاء و مؤمنین، چنانچه میفرماید:

فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَةٌ یَطَّیَّرُوا بِمُوسی وَ مَنْ مَعَهُ أعراف آیه 131.

لذا اختصاص میدهد و میفرماید: (إِنَّ فِی ذلِکَ) اشاره، بآیات قبل است (لایة) و دلیل و تنبه است (للمؤمنین).

[سوره الحجر (15): آیه 78] .... ص : 63

وَ إِنْ کانَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ لَظالِمِینَ (78)

أصحاب ایکه قوم شعیب هستند، چنانچه أصحاب مدین هم قوم شعیبند و ایکه اسم درخت است که بهم پیچیده و اینها با آنکه آن درخت را می پرستیدند و یا آنکه شهر آنها را بنام آن درخت گذارده بودند و أصحاب ایکه بصاعقه هلاک شدند در یوم الظلّة، چنانچه در سوره شعراء آیه 176 الی 190 شرح آن را بیان فرموده من قوله تعالی:

کَذَّبَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ الْمُرْسَلِینَ.

الی قوله تعالی فَأَخَذَهُمْ عَذابُ یَوْمِ الظُّلَّةِ إِنَّهُ کانَ عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ.

و گفتند ابری آمد بالای سر آنها تصور کردند که بروند زیر سایه ابر استراحت کنند و از حرارت آفتاب نجات یابند.

و چون تمام مجتمع شدند در زیر سایه سحاب یک مرتبه صاعقه و آتش از سحاب خارج شد و تمام آنها را سوزانید و تا هفت روز این صاعقه ادامه داشت و ما در مجلد پنجم در سوره اعراف آیه 85 إشاره کردیم مراجعه کنید صفحه 380 و أصحاب مدین که از فامیل خود شعیب بودند چون مدین نام جدّ شعیب بود و به رجفه هلاک شدند، چنانچه میفرماید: فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دارِهِمْ جاثِمِینَ اعراف آیه 78 و رجفه را بعضی گفتند زلزله بود بعضی گفتند صیحه بود بعضی گفتند صاعقه بود و جمع بین هر سه معنی ممکن است صیحه صدای رعد بطوری که زمین را بلرزاند و زلزله واقع شود و برق جستن کند و بسوزاند که صاعقه باشد.

ص: 63

وَ إِنْ کانَ أَصْحابُ الْأَیْکَةِ لَظالِمِینَ هم ظالم بنفس بودند که تکذیب شعیب کردند و هم ظالم بغیر که بخس در مکیال و میزان میکردند و هم شرک آوردند که إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ لقمان آیه 12.

[سوره الحجر (15): آیه 79] .... ص : 64

فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَ إِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِینٍ (79)

پس انتقام کشیدیم از آنها و محققا این دو قوم لوط و اصحاب ایکه هر آینه بطریقیست واضح (فانتقمنا) انتقام از نقمة است مقابل نعمة و انتقام مقابل انعام است إعطاء نعمت و أخذ بنقمة که بلاء باشد و چون نعمت از راه تفضّل است نه استحقاق از باب افعال آمده ولی نقمة از راه استحقاق است در اثر اعمال سیئة از باب افتعال آمده و فرق بین نعمت و بلاء و ثواب و عقاب اعم و اخص است ثواب و عقاب اختصاص بقیامت دارد و نعمة و بلاء اعم است و نعمة و بلاء بسا امتحانست و ثواب و عقاب عنوان پاداشت و اجر نعمة و بلاء بسا برای عبرت دیگران و تنبه آنهاست و ثواب و عقاب مربوط باین قسمت نیست (منهم) قوم لوط و أصحاب أیکه و تعبیر بجمع بلحاظ افراد است (و إنّهما) تعبیر بتثنیه بلحاظ طائفتین است و قبیلتین (لبامام مبین) یکی از معانی إمام بمعنی طریق است چون أمّ بمعنی قصد است و مردم قصد طریق میکنند مبین بمعنی ظاهر و واضع و آشکار است، و بعید نیست که مراد طریق معامله خداوند با کفار و مشرکین و اهل فساد باشد.

[سوره الحجر (15): آیه 80] .... ص : 64

وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ (80)

و هر آینه بتحقیق تکذیب کردند أصحاب حجر پیغمبران را حجر بکسر، دیار و شهر ثمود قوم صالح است و ثمود اسم شخصی است که بسه واسطه بنوح میرسد ثمود پسر عاشر پسر ارم پسر سام پسر نوح و قبیله آنها بسیار بودند، و حضرت صالح هم از این قبیله بود و در میان آنها از زمان نوح تا زمان صالح انبیاء بودند که میفرماید:

وَ لَقَدْ کَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِینَ و تمام آن پیغمبران را تکذیب کردند که بطور جمع میفرماید: و حجر محل سکونت است، و لذا دامن را حجر گویند:

ص: 64

وَ رَبائِبُکُمُ اللَّاتِی فِی حُجُورِکُمْ الآیة. نساء آیه 27.

و بیت را هم حجره مینامند إِنَّ الَّذِینَ یُنادُونَکَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ حجرات آیه 4.

و در مجلد پنجم سوره اعراف آیه 73 صفحه 365 شرح حال آنها و حدیث شریفی از کافی از أبی حمزه از حضرت باقر علیه السلام از حضرت رسالت صلّی اللَّه علیه و اله نقل کرده ایم مراجعه فرمائید، و بالجمله حضرت صالح در سن 16 سالگی مبعوث برسالت شد و صد و چهار سال دعوت کرد فقط فقراء و ضعفاء إیمان آوردند و متکبّرین و اعیان تکذیب کردند تا بالاخره مطالبه معجزه کردند ناقه از سنگ بیرون آمد و بچه گذارد و شیر فراوانی که تمام قوم را کافی بود میداد.

[سوره الحجر (15): آیه 81] .... ص : 65

وَ آتَیْناهُمْ آیاتِنا فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ (81)

و دادیم آنها را آیات خود را و بودند از آن آیات إعراض کننده ظاهر ضمیر جمع در (و آتیناهم) ثمود است که برای آنها حجة و دلیل و برهان از هر جهت تمام کردیم و بعضی گفتند مرجع انبیاء هستند و آیات معجزات است که بدست آنها جاری شده فَکانُوا عَنْها مُعْرِضِینَ و همین جمله دلیل است بر آنچه استظهار کردیم زیرا انبیاء إعراض نکردند بلکه قوم از انبیاء و ادلّه و براهین و معجزات اعراض کردند حتی فصیل ناقه را کشتند و ناقه را پی کردند.

[سوره الحجر (15): آیه 82] .... ص : 65

وَ کانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً آمِنِینَ (82)

و بودند که میتراشیدند از کوه ها خانه ها و مسکنها در حالی که با کمال أمنیت در آنها سکونت میکردند بقدری با قوّه و نیرو و استعداد بودند که از کوه ها منازل تهیّه میکردند و در دل سنگ خانه میساختند و وسط سنگ را میتراشیدند بصورة بیت و حجره که مفاد و معنی وَ کانُوا یَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً است بواسطه قدرت و نیروی خود و طول عمر و استحکام بیوت خود در کمال أمنیت بودند (آمنین) از

ص: 65

خرابی منازل خود و از فناء و زوال و ضعف و ناتوانی و نزول بلیّات و عقوبات غافل از اینکه.

[سوره الحجر (15): آیه 83] .... ص : 66

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ مُصْبِحِینَ (83)

پس گرفت آنها را صیحه و صدای آسمانی که یک مرتبه در حال صبح تمام هلاک شده بودند که گفتند جبرئیل بصدای بلندی عظیم و ندای شدید و صوت بر آنها زد که مفاد فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ چنانچه بر قوم لوط و قوم شعیب متوجّه شد (مصبحین) همان اوّل صبح تماما هلاک شده بودند فقط صالح و مؤمنین نجات پیدا کردند، چنانچه میفرماید: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّیْنا صالِحاً وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَ مِنْ خِزْیِ یَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِیُّ الْعَزِیزُ وَ أَخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِی دِیارِهِمْ جاثِمِینَ هود آیه 69 و 70.

[سوره الحجر (15): آیه 84] .... ص : 66

فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ (84)

پس بی نیاز نکرد از آنها آنچه را که بودند کسب میکردند و بدست میآوردند فَما أَغْنی عَنْهُمْ از برای غنی دو معنی کردند یکی سلب احتیاج و بی نیازی در نصاب میگوید:

(چون غنی دان بی نیازی ور بمدّ خوانی سرور) و از این جهت صفت غنی را از صفات سلبیّه شمردند و گفتند: (نه مرکّب بود و جسم نه جوهر نه عرض بی شریک است و معانی تو غنی دان خالق) دوم دارایی در جای دیگر میگوید:

(غنی مال داراست و مسکین گدا) و از این جهت غنی را از صفات ثبوتیه ذاتیّه حقیقیّة صرفه شمردند و تحقیق کلام آنکه بمعنی دوم است و لازمه دارایی سلب احتیاج است، چنانچه لازمه قدرت سلب عجز است، و لازمه علم سلب جهل و در این آیه شریفه اشاره بهر دو لازم و ملزوم فرموده: فَما أَغْنی عَنْهُمْ جلوگیری و دفع عذاب و بلاء نکرد از ثمود قوم صالح ما کانُوا یَکْسِبُونَ از تحصیل قدرت و قوت و ثروت

ص: 66

و کثرت و عبادت اصنام و اعمال سیئة و اخلاق فاسده که إطلاق کسب بر همه اینها میشود.

[سوره الحجر (15): آیه 85] .... ص : 67

وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِیَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ (85)

و خلق نکردیم ما آسمانها و زمین و آنچه بین آسمان و زمین است مگر بحق و بجا و بموقع سابقا مکرر در موضوع خلقت صحبت کرده ایم، اوّلا خداوند تبارک و تعالی حکیم علی الإطلاق است عالم بجمیع حکم و مصالح و عادل است تمام افعالش مطابق حکمت و مصلحت است فعل قبیح و لغو محال است از او صادر شود چه قبیح و لغو صرف و چه قبیح و لغو مطلق بلکه کل افعالش حسن است چه حسن صرف و چه حسن مطلق.

توضیح کلام هر فعلی در عالم تصوّر خالی از شش قسم نیست و قسم هفتم ندارد، یا حسن صرف است که مصلحت دارد و مفسده ندارد، یا قبیح صرف است که مفسده دارد و مصلحت ندارد، یا لغو صرف است نه مصلحت دارد نه مفسده این سه قسم و سه قسم دیگر آنکه هم مصلحت دارد و هم مفسده اگر مصلحتش غالب باشد حسن مطلق است چون ترکش قبیح است، و اگر مفسده او غالب باشد قبیح مطلق است و اگر مساوی باشد لغو مطلق است، و چهار قسم اخیر محال است از خداوند صادر شود بمقتضای عدل.

و در حکمت خلقت آسمانها و زمین آیات بسیاری داریم که برای بشر خلق شده و بشر برای تکمیل و نیل بسعادت، لذا میفرماید: ما خَلَقْنَا ما نافیه و تعبیر بمتکلم مع الغیر بواسطه اینست که اگر اختصاص بخدا دارد بدون واسطه و اسباب بمتکلم وحده تعبیر میفرماید. مثل:

وَ أَنَا رَبُّکُمْ وَ أَنِ اعْبُدُونِی و اگر اسباب و وسائط دارد مع الغیر تعبیر میفرماید مثل مقام (السموات) سماوات هفتگانه طبقات این فضای وسیع است که در جوّ آنها منظومه های شمسی و کرات علویه است که بعد آنها بکره شمس و کره

ص: 67

زمین معین شده و تمام این ستاره ها در طبقه اولی است بدلیل زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ و الصافات آیه 6 (و الارض) کره زمین از تخوم أرض تا سطح أرض که دور خود و دور کره شمس حرکت دارد وضعی و انتقالی وَ ما بَیْنَهُما که کره ماه که سه ربع کره زمین را احاطه کرده و کره هوا و کره نار که عناصر اربعه مینامند و امهات اربعه میخوانند، چنانچه طبقات آسمان را آباء سبعه میگویند و فوق تمام اینها کرسی است که میفرماید: وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ آیة الکرسی و فوق آن عرش است که منتهای آن را که سطح محدّب او است جز ذات اقدس ربوبی کسی نمیداند إلّا بالحق بجا و بموقع و موافق حکمت و مصلحت خلق شده چه حکم و مصالح آنها را بشر بفهمد کلّا ام بعضا و چه نداند.

وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِیَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ و محققا ساعت که قیامت باشد آینده است پس در گذر در گذشتنی نیکویی وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِیَةٌ قیامت البته خواهد آمد با تأکید بانّ و لام تأکید و جمله اسمیّه و تمام این اوضاع درهم کوبیده میشود، چنانچه در آیات بسیار دارد.

إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ وَ إِذَا الْجِبالُ سُیِّرَتْ إلی قوله تعالی:

وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ سورة تکویر.

إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ وَ إِذَا الْکَواکِبُ انْتَثَرَتْ وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ سوره انفطار یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ الایة ابراهیم آیه 49 و غیر اینها از آیات فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِیلَ صفح إعراض است که آنچه کفّار و مشرکین اذیّت و جسارت میکنند عقوبت خود را در قیامت میچشند شما صبر و تحمل کنید و اعراض نمائید و صفح جمیل غمض عین است و در مقام تلافی و انتقام نبودن است، چنانچه در فتح مکه از تمام مشرکین از ابو سفیان و اتباعش و سایر سران مشرکین گذشت کرد با آن همه اذیتهایی که بحضرتش و اصحابش کرده بودند و آنها را آزاد کرد فرمود:

اقول: لکم ما قال: اخی یوسف فی اخوته لا تَثْرِیبَ عَلَیْکُمُ الْیَوْمَ

ص: 68

یوسف آیه 92.

[سوره الحجر (15): آیه 86] .... ص : 69

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِیمُ (86)

محققا پروردگار تو او خلّاقست که تمام ما سوی اللَّه مخلوق او هستند و علم بخصوصیات آنها دارد میداند با هر که در هر موقعی چه نحو رفتار کند (اشکال) امر بصفح و گذشت منافی با امر بجهاد است و فرمایش وَ قاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً توبه آیه 36.

فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ توبه آیه 5 فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ نساء آیه 91 و غیر اینها.

(جواب) مکرر گفته ایم که مواقع مختلف است تا مادامی که رجاء اینست که بشرف إسلام مشرف شوند یا در نسل آنها مؤمنی پیدا شود جای صفح است، و أمّا اگر یأس پیدا شد باید عضو فاسد را قطع کرد جای جهاد است إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ تمام را میشناسد و طریقه معامله با آنها را میداند و عقوبت آنها را بموقعش بآنها متوجّه میکند.

[سوره الحجر (15): آیه 87] .... ص : 69

وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ (87)

و هر آینه بتحقیق آوردیم برای تو سبع مثانی را و قرآن عظیم را در مجلد اول صفحه 83 اسامی سور مبارکه حمد را بیان کردیم (1) فاتحة الکتاب (2) الحمد (3) ام الکتاب (4) وافیه (5) کافیه (6) شافیه (7) أساس (8) امّ القرآن (9) الصلاة (10) سبع المثانی، و این سوره را سبع المثانی گفتند چون مشتمل بر هفت آیه است، اما بمذهب شیعه که بسم اللَّه یکی از آیات است، بلکه در اخبار با عظم آیه فی کتاب اللَّه تعبیر فرموده: از صراط الذین تا آخر یک آیه است، و اما بمذهب عامه که بسم اللَّه را خارج از قرآن میدانند آخرین آیه را غیر المغضوب شمردند، و اما مثانی گفتند وجوهی بیان شده: یکی آنکه این سوره مبارکه دو مرتبه نازل شده

ص: 69

یکی در مکّه و دیگر در مدینه، دیگر آنکه در نماز دو مرتبه واجب است قرائت شود در رکعتین اولیتین، دیگر آنکه کلمات مکرّره در او است اللَّه. الرحمن. الرحیم إیّاک. صراط. علیهم، دیگر آنکه مشتمل بر ثناء و دعاء است، دیگر آنکه دو قسمت است بین خدا و بندگان، دیگر آنکه مشتمل بر عبادت و استعانت است، دیگر آنکه کفّار را دو قسمت فرموده المغضوب علیهم یهود، و الضالین نصاری.

وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ عطف عام بخاص و عظمت القرآن چون مشتمل است بر جمیع ما یحتاج العباد فی دینهم من العقائد و الاخلاق و الاعمال و اعظم همه آنها چون عین الفاظ و کلماتش صادر از مصدر جلال و عظمت خداوند متعال است و چون أعظم معجزات است زیرا سایر معجزات انبیاء مشروط است بدعوی نبوّت و واحد بودن شرائط رسالت و فاقد بودن موانع نبوت که قبلا احراز شود، پس از آن اقامه معجزه کند که دلیل بر صدق دعوی باشد، لکن قرآن مجید بنفسه مشتمل بر جمیع این امور است و احتیاج بخارج ندارد.

[سوره الحجر (15): آیه 88] .... ص : 70

لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ (88)

چشم مینداز بآنچه ما داده ایم که تمتع و التذاذ ببرند باو از مال و اولاد و محزون نباش بر اینکه ایمان نمیاورند و ایذاء میکنند و بال خود را پهن کن برای مؤمنین.

لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ.

این جمله مفادا منطبق و مطابق است با آیه شریفه.

فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ توبه آیه 55.

و نیز میفرماید: وَ لا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ توبه آیه 85.

ص: 70

مدّعین چشم انداختن و چشم دوختن کنایه از تعجّب است و تمتع عبارت از مشتهیات امور زندگانیست و ازواج بعید نیست که مراد اموال و اولاد باشد که باین دو چیز کفّار و مشرکین افتخار میکردند و میبرازیدند، اگر چه معانی دیگر هم کردند لکن بعید است.

وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ حزن پیغمبر برای این بود که اینها هدایت نمیشدند و دست از اعمال ناشایسته خود بر نمی داشتند و خود را جهنمی میکردند میفرماید: اینها قابلیت هدایت ندارند و زحمت بیجا در مورد اینها متحمل نشو که مفادا مطابق است با قوله تعالی:

فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ زخرف آیه 83 معارج آیه 42 وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ.

خفض جناح کنایه از تواضع و فروتنی و ترک استطاله و افتخار و تکبّر و نحو اینها است البته با تواضع رغبت بآنها بیشتر میشود عقیده آنها محکمتر میگردد ایمان آنها کاملتر میشود این آیه شریفه و لو خطاب به پیغمبر است و مورد آیه است لکن دستور کلی بر جمیع است که نباید چشم داشته باشند باموال و اولاد و ها و هوی کفّار و نباید محزون باشند بفسق و فجور آنها و نسبت بجمیع أهل إیمان متواضع باشند و بچشم حقارت نگاه نکنند.

[سوره الحجر (15): آیه 89] .... ص : 71

وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ (89)

و بفرما بآنها محققا من إنذار کننده آشکارا هستم بعد از اینکه خفض جناح نمودی نسبت بمؤمنین و تواضع و فروتنی کردی نسبت بآنها و افتخار و تکبّر نکردی معرفی خود را بکن که فرستاده از جانب خداوند هستم برای اینکه شما را آگاه کنم و خبر دهم از اموری که برای شما ضرر دنیوی و عقوبت اخروی دارد مرتکب نشوید وَ قُلْ إِنِّی أَنَا النَّذِیرُ الْمُبِینُ.

(اشکال) در باب شرائط عامة تکلیف گفتند چهار شرط دارد: بلوغ. عقل.

ص: 71

قدرت. علم پس مادامی که علم ندارند عقوبت ندارند انذار معنی ندارد.

(جواب) در مذهب شیعه مسلم است که اوامر و نواهی الهی تابع حکم و مصالح و مفاسد است البته افعال عباد یک فوائد و مضرّاتی دارد ذاتا که بواسطه آنها امر و نهی میفرماید و انبیاء آمدند که بندگان را آگاه کنند که آنچه برای آنها نفع دارد و بعقل درک نمیشود بجا آورند که معنای بشیر است، و آنچه ضرر و مفسده دارد ترک کنند که معنای نذیر است و عالم و جاهل در احکام مشترک هستند بر عالم واجبست عمل و بر جاهل واجبست تحصیل علم و بر خداوند بمقتضای حکمت لازم است اعطاء عقل که رسول باطنیست و ارسال رسول که عقل خارجیست، بلی بعد از فحص اگر دست نیامد حکم هست لکن منجّز نیست، لذا گفتند علم شرط تنجز است و قدرت شرط حسن الخطاب است بعاجز نمیشود خطاب کرد و قبیح است و بلوغ و عقل شرط اصل تکلیف است.

[سوره الحجر (15): آیه 90] .... ص : 72

کَما أَنْزَلْنا عَلَی الْمُقْتَسِمِینَ (90)

چنانچه نازل کردم بر قسمت کنندگان یا اشاره بقسمت کنندگان بین کتب آسمانی که میفرماید: وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَیْنا وَ یَکْفُرُونَ بِما وَراءَهُ. الایة بقره آیه 85 یا اشاره بقسمت کنندگان بین آیات و احکام است، چنانچه میفرماید: أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ الایة بقره آیه 79.

[سوره الحجر (15): آیه 91] .... ص : 72

الَّذِینَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِینَ (91)

مقتسمین کسانی هستند که قرآن را تجزیه و تفریق و از هم جدا کردند که بعض آن را گرفتند و بعض آن را رها کردند.

(تنبیه) ممکن است، بلکه بعید نیست بلکه میتوان گفت که ظاهر این دو آیة شریفه راجع بمخالفین باشد که تصرف در آیات قرآنی کردند.

ص: 72

اولا مراعات ترتیب نزول را نکردند.

و ثانیا آیه الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ و آیه بَلِّغْ ما أُنْزِلَ را که در غدیر نازل شده از هم جدا کردند و یکی را در آیات راجعه بحلّیت و حرمت انعام داخل کردند و آیه تطهیر را در آیات زوجات نبی داخل کردند و آیات راجعه بامر ولایت را تأویلات بارده کردند، و بعبارة دیگر قرآن را محجور کردند، چنانچه میفرماید:

وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً.

و شاهد بر این دعوی اینکه یهود و نصاری نه ایمان به پیغمبر و نه ایمان بقرآن داشتند که مقتسم قرآن باشند و قرآن را از هم جدا کنند.

[سوره الحجر (15): آیه 92] .... ص : 73

فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ (92)

پس قسم بپروردگار تو البته هر آینه سؤال میکنیم از آنها جمیع آنها یکی از ضروریات معاد سؤال است و از چند چیز سؤال میشود:

عن عمرک فیما أفنیت، و عن شبابک فیما أبلیت، و عن مالک مما اکتسبت و فیما أنفقت، و عن صحتک قبل سقمک.

و نیز سؤال میشود از رسل در موضوع تبلیغ و از امّة در موضوع اجابت.

فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ انعام آیه 5 و نیز از نعم إلهی سؤال میشود ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ تکاثر آیه 8.

و نیز از نبأ عظیم که تفسیر شده بولایة أمیر المؤمنین علیه السّلام.

عَمَّ یَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ نبأ آیه 1.

و نیز از کلیه افعال و اعمال قلبی و روحی و جوارحی چنانچه میفرماید:

[سوره الحجر (15): آیه 93] .... ص : 73

عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ (93)

از تمام وظائف دینی، زیرا افعال و اعمال بر پنج قسمت منقسم میشود: واجب حرام، مستحبّ، مکروه، و مباح مورد سؤال دو قسم اول است از ترک واجب و فعل

ص: 73

حرام، و نیز سؤال میشود از مظالم عباد که تفسیر شد آیه شریفه إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ بمظالم و حدیث قدسی دارد.

و عزّتی و جلالی لا یجوزنی ظلم ظالم تا حق مظلوم گرفته نشود ظالم رها نمی شود و دارد در أخبار اولا اگر ظالم عباداتی دارد بمظلوم میدهند بمقدار حقش، و اگر ندارد و مظلوم گناهانی دارد بار بر ظالم میشود، و اگر ندارد بمظلوم میگویند که هر که از دوستان تو و بستگان و أرحام و رفقاء که میخواهی نجات پیدا کنند بیاور و گناهان آنها را بر ظالم بار کن.

(بشارت) اگر ائمه اطهار گناهان تمام شیعه را بار کنند بر ظالمین خود جا دارد چون آنها عبادت ندارند و اینها گناه ندارند و اگر گناه تمام شیعه را بر آنها بار کنند تدارک ظلمهای آنها نمی شود.

[سوره الحجر (15): آیه 94] .... ص : 74

فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ (94)

پس علنا و جهارا بآنچه امر شده ای آشکارا کن و از مشرکین کناره گیری و إعراض نما.

(مسئلة) أخبار بسیاری داریم در باب تقیّه حتی از حضرت صادق علیه السّلام است فرمود:

التقیة دینی و دین آبائی

و در کتب فقهیه وجوب تقیه در باب وضوء و نماز و سایر ابواب فقه را بیان فرموده اند و عمل بر خلاف تقیه را باطل شمرده اند و قضیه تقیه عمّار نزد مشرکین معروف است، و از أمیر المؤمنین علیه السّلام که فرمود بعد از من اگر شما را اجبار کردند بسبّ بمن سبّ کنید، و بالجمله باب تقیّه بسیار وسعت دارد، لکن بر انبیاء و رسل جایز نیست و آنها علنا باید بآنچه ارسال شده اند قیام کنند، یک إبراهیم مقابل یک دنیا مشرک، لذا میفرماید: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ علنا بدون خوف و ملاحظه مأموریت خود را انجام بده.

حتی مثل موسی و هارون در مقابل دستگاه فرعون و حتی حضرت رسول 13 سال در

ص: 74

شکنجه های مشرکین و اذیتهای آنها باید تبلیغات خود را بامّت برساند.

وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ اینها دیگر قابل هدایت نیستند، با آنها معاشرت و مراوده و مخاصمه و مخالطه نکن و در مقام تلافی اذیتهای آنها نباش و صرف نظر کن.

[سوره الحجر (15): آیه 95] .... ص : 75

إِنَّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ (95)

محققا ما کفایت میکنیم ترا کسانی که ترا استهزاء میکنند جادوگر مجنون ساحر کذّابت میخوانند، و بالجمله هم اذیتهای روحی و جسمی میکنند إِنَّا کَفَیْناکَ ما ترا از شر آنها نجات میدهیم و ترا حفظ می کنیم و بر سر آنها مسلط می نمائیم الْمُسْتَهْزِئِینَ و آنها را بقتل و اسیری و ذلت میاندازیم.

[سوره الحجر (15): آیه 96] .... ص : 75

الَّذِینَ یَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ (96)

مستهزءین کسانی هستند که قرار دادند با پروردگار خدای دیگری پس زود باشد که بدانند با خود چه کرده اند و بچه عذابی انداخته اند، مراد موردا مشرکین مکه هستند لکن مناط حکم در مستهزءین به قرآن و بأئمه اطهار و به علماء دین و بأحکام إلهی مثل صلوة و صوم و حج و سایر واجبات و به قواعد إسلامی و مقدسات دینی موجود است، زیرا برگشت به استهزاء به نبی اکرم است، و در همه طبقات بخصوص دوره حاضره این نمره افراد بسیار هستند از یهود و نصاری و مخالفین و جوانهای امروزه و لو اسم توحید یا اسلام یا شیعه روی خود گذارند.

[سوره الحجر (15): آیه 97] .... ص : 75

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِما یَقُولُونَ (97)

و هر آینه بتحقیق ما میدانیم که سینه مبارک شما تنگ شده بواسطه این جسارتها و این کلمات ناشایسته که بشما میگویند وَ لَقَدْ نَعْلَمُ علم الهی به همه چیز تعلق گرفته چون عین ذات است و غیر متناهی است و از باطن و ظاهر گذشته و آینده

ص: 75

خبر دارد و از قلوب بندگان مطلع است أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ ضیق صدر رسول اللَّه به واسطه جهاتیست: ایمان نیاوردن اینها، و مانع شدن از ایمان دیگران، و اذیت و آزاری که بوجود مقدسش، بلکه بکسانی که باو ایمان آورده اند روا دارند، و اهانت هایی که بقرآن مجید میکنند که در آیات شریفه إشاره فرموده و کلمات زشت و جسارتها که بحضرتش میکنند که میفرماید:

بِما یَقُولُونَ خداوند برای تسلیت قلب آن حضرت میفرماید وظیفه شما فقط تبلیغ است.

وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ نور آیه 53.

هر کس قابلیت هدایت داشته هدایت میشود و هر که قابل نباشد مزید بر کفر و شقاوت و ضلالت او میشود.

[سوره الحجر (15): آیه 98] .... ص : 76

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ (98)

پس تسبیح کن بواسطه حمد پروردگارت و باش از سجده کنندگان (فسبح) پس از اینکه وظیفه خود را نسبت بامّت انجام دادی و تبلیغ رسالت کردی بپرداز بوظائف شخصی خود:

(1) تسبیح پروردگار و تنزیه و تقدیس او از هر عیب و نقص و احتیاج ذاتا و صفة و فعلا

(گر جمله کائنات کافر گردند بر دامن کبریاش ننشیند گرد)

(2) بحمد ربک تحمید پروردگار مستجمع جمیع صفات کمالّیه و جلالیه و جمالیه.

(3) وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ سجده در شریعت اقسامی دارد: سجده نماز. سجده فراموش شده. سجده سهو. سجده تلاوت. سجده شکر. سجده خضوع و خشوع و تعظیم پروردگار در مقابل مشرکین و بعید نیست که مراد همین آخر باشد که سجده عبودیت است چنانچه میفرماید:

ص: 76

لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ فصلت آیه 37.

[سوره الحجر (15): آیه 99] .... ص : 77

وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّی یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ (99)

و عبادت کن پروردگار خود را تا بیاید ترا یقین معروف و مشهور بین مفسرین و علماء اعلام تفسیر کردند یقین را بموت و مرگ یعنی تا نفس آخر باید عبادت کرد و همین معنی را در زیارت وارث گفتند.

و اطعت اللَّه و رسوله حتی اتاک الیقین

و اطلاق یقین بر موت بواسطه اینست که حین الموت پرده برداشته میشود و نتائج اعمال مشهود میگردد و بهمین معنا تفسیر شده آیه شریفه وَ کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ حَتَّی أَتانَا الْیَقِینُ مدّثر آیه 48.

و یک دسته از دراویش و صوفیه یقین را بمعنی شهود گرفتند و گفتند ما بحدّ یقین رسیده ایم دیگر نباید عبادت کنیم و اسم خود را عارف گذاردند، و کلمات خود را بعرفان معرفی کردند، چنانچه در نظر است درویشی میامد در مدرسه چهار باغ سلطانی و قصائدی میخواند مرحوم سید العراقین قدّس سرّه از او پرسید نماز میخوانی؟ گفت: خیر نمیخوانم فرمود: چرا؟ گفت: بحدّ یقین رسیده ام فرمود: مولای شما علی علیه السّلام نماز میخواند؟ گفت: او هم أهل حقیقت بود هم أهل طریقت لکن ممکن است گفته شود که غرض و علّت غایی عبادت وصول بمقام یقین است که اعظم مراتب إیمان است و از برای او سه مرتبه است: علم الیقین عین الیقین حق الیقین و در قرآن بهر سه اشاره فرموده:

کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَیْنَ الْیَقِینِ تکاثر آیه 5 و 7 وَ إِنَّهُ لَحَقُّ الْیَقِینِ الحاقة آیه 51.

إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْیَقِینِ واقعه آیه 95.

و گفتند علم الیقین یقینی است که از روی برهان و دلیل و آثار یقین بمطلوب

ص: 77

پیدا کند و عین الیقین از روی حسّ و و جدان درک کند و حق الیقین حقیقت را دست آورد از روی مشاهده قلب مثل أحکام ضروریّه اجتماع نقیضین و ارتفاع آنها که احتیاج بدلیل ندارد و حسّ مدخلیّت ندارد، هذا آخر الکلام و الحمد للَّه و صلی.

اللَّه علی محمّد و آله و یتلوه ان شاء اللَّه سوره مبارکه النحل.

ص: 78

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

[سورة النحل .... ص : 79

اشاره

و الحمد و الشکر للَّه الکریم الحلیم و الصلاة و السلام علی محمد صاحب الخلق العظیم و علی آله و أهل بیته سادات الجنة النعیم و اللعنة علی أعدائهم من الآن الی الدخول فی العذاب الالیم.

سورة النحل و هی مائة و ثمان و عشرون آیه ..

در برهان از ابن بابویه در فضیلت این سوره مبارکه روایت کرده از حضرت باقر علیه السّلام فرمود:

(من قرء سورة النحل فی کل شهر کفی المغرم فی الدنیا و سبعین نوعا من انواع البلاء أهونه الجنون و الجذام و البرص و کان مسکنه فی جنة عدن و هی وسط الجنان).

و قریب بهمین مفاد از عیاشی از آن حضرت روایت کرده و از خواص القرآن از حضرت رسول صلّی اللَّه علیه و اله و سلم روایت کرده فرموده:

(من قرأ هذه السورة لم یحاسبه اللَّه تعالی بما أنعم علیه و ان مات یومه او لیلته و تلاها کان له من الاجر کالذی مات و احسن الوصیة الحدیث)

و از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده فرمود

(من کتبها و جعلها فی حائط البستان لم یبق شجرة تحمل الا و سقط حملها و تنثر، و ان جعلها فی منزل قوم بادوا و انصرفوا من أولهم الی آخر هم فی تلک السنة فاتق اللَّه یا فاعله و لا تعمله الا لظالم).

ص: 79

[سوره النحل (16): آیه 1] .... ص : 80

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ (1)

آمد امر الهی پس طلب تعجیل او را نکنید خداوند منزّه و مبرّی است از هر عیب و نقصی و بالاتر است از آنچه برای او شریک قرار میدهند.

أَتی أَمْرُ اللَّهِ مستقبل محقق الوقوع حکم ماضی دارد چنانچه علی اکبر علیه السّلام خدمت پدر بزرگوارش عرض کرد (العطش قتلنی) و امر الهی مفسّرین معانی مختلف کردند عذاب الهی قیامت أحکام دین نزول بلاء و در أخبار بظهور حضرت بقیة اللَّه تفسیر فرموده اند.

تحقیق کلام آنکه خداوند در ازل تقدیر امور إلی الأبد فرموده و علمش بتمام آنها تعلّق گرفته و ذات مقدسش منسلخ از زمان و زمانیات است تماما نزد او موجود است چنانچه حکماء گفتند دهر محیط بر زمان است و سرمد محیط بر دهر است و معنای سرمد آنکه ازلی و ابدی است لذا میفرماید: أَتی أَمْرُ اللَّهِ و أمر إلهی همان إیجاد او است و احتیاج بکلمه کن هم ندارد و تعبیر باین کلمه از ضیق عبارت است، زیرا افعال إلهی دو مقدمه بیش ندارد علم بصلاح و ایجاد موجود میشود، و بین حکماء و متکلمین اختلاف است که آیا اراده همان علم بصلاح است، چنانچه حکمت علم بمصالح است و از صفات ذات است و برگشت بعلم است که حکماء گفتند یا إیجاد است و از صفات فعل است، و حق قول حکماء است که متکلمین گفتند و ایجاد بمعنی مصدری تعبیر بمشیئت میشود، چنانچه در خبر است فرمود: خلقت الاشیاء بالمشیئة و خلقت المشیئة بنفسها چنانچه می گوییم: تمام موجودات امکانی بایجاد حق موجود میشوند و إیجاد بنفسه موجود میشود إیجاد دیگری نمیخواهد و إلّا تسلسل لازم میآید، فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ هر فعلی بموقع خود تحقق پیدا میکند و تفسیر اینکه برای أمر کردند بیان مصداق است و منافی با اطلاق ندارد ظهور حضرت بقیة اللَّه رجعت ائمه اطهار قیام قیامت مثوبات و عقوبات نعم و بلیّات کلّا واقع شد نیست.

ص: 80

سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ در تسبیحات أربعه ترتیب مقرر شده تسبیح تحمید تهلیل تکبیر.

(1) تسبیح ذات مقدسش منزّه و مبرّی از هر عیب و نقص و احتیاج است، زیرا محدودیت لازم میآید و ذات مقدسش غیر محدود است ذاتا و صفة و فعلا.

(2) تحمید که مستجمع جمیع کمالات است، زیرا لازمه تسبیح است که اگر فاقد یک کمالی باشد نقص و عیب لازم میآید.

(3) تهلیل است و تهلیل از لوازم تسبیح و تحمید است زیرا دوائیت مستلزم ترکیب است ما به الاشتراک و ما به الامتیاز لازم میآید و ترکیب مستلزم احتیاج است هر جزئی احتیاج بجزء دیگر دارد و مرکب احتیاج بهر دو جزء دارد و احتیاج بمرکب بالکسر دارد.

(4) تکبیر است نه بمعنی آنچه مفسرین گفتند که (اللَّه اکبر من کل شی ء) زیرا کبریایی او ذاتی است موقعی که شی ء در عالم نبود کبریاء بود، بلکه بمعنی آنچه معصوم علیه السّلام فرموده

(اللَّه اکبر من أن یوصف)

زیرا محدود ممکن نیست پی بغیر محدود برد قاآنی بحکماء خطاب میکند:

حکیم نازی بعقل تا کی بفکرت این ره نمیشود طی

بکنه ذاتش خرد برد پی اگر رسد خس بقعر دریا

و من میگویم که و لو رسد خس بقعر دریا مع ذلک محال است پی بردن بکنه ذات، زیرا قعر دریا هم محدود است و محدود نسبت بغیر محدود طرف نسبت نیست.

[سوره النحل (16): آیه 2] .... ص : 81

یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ أَنَا فَاتَّقُونِ (2)

نازل میفرماید خداوند ملائکه را بهمراهی روح از أمر پروردگار بر هر کس که بخواهد از بندگان خود به اینکه انذار کنید بدرستی که شأن چنین است که نیست

ص: 81

الهی و معبود بحقی مگر من پس پرهیز کنید از مخالفت من یُنَزِّلُ الْمَلائِکَةَ بِالرُّوحِ از برای روح در قرآن مجید اطلاقاتیست بر نفس ناطقه اطلاق شده یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا البراءة آیه 87.

بر جبرئیل علیه السّلام إطلاق شده نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ شعراء آیه 193.

(بر ما فوق الملائکة جوهر مجرد از ماده و صورت تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ قدر آیه 4 و در این آیه شریفه تفسیراتی کردند لکن بعید نیست که در اینجا مراد عقل کامل باشد که خداوند بانبیاء و اوصیاء عنایت فرموده که درک میکنند ملائکه را و میشناسند و با آنها تماس میگیرند و لذا در اینجا بباء تعبیر فرموده و در سوره قدر بواو (من امره) هر نوع دستوری که معین فرموده و قرآن مجید مشتمل است از احکام و مواعظ و نصائح و قصص.

عَلی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ که لیاقت مقام رسالت داشته باشند و واجد شرائط نبوت و فاقد موانع آن باشند.

أَنْ أَنْذِرُوا انذار کنید امّت خود را و بندگان خدا را و بترسانید که شریک بر خدا قرار ندهند و غیر او را نپرستند که موجب خلود در عذاب الهی میشود (انّه) ضمیرشان است و در مقام تأکید است (لا إِلهَ إِلَّا أَنَا) و گفتیم این کلمه شریفه سه دلالت دارد مطابقی التزامی اقتضایی.

اما المطابقی توحید عبادتیست که معنی الوهیت باشد یعنی پرستش.

و اما التزامی توحید ذاتی و صفاتی و افعالی و نظری، زیرا اگر غیر از او باشد آنهم استحقاق پرستش دارد.

و أمّا اقتضایی لزوم اطاعت و امتثال و فرمان بری در کلیه دستورات و فرامین آن فَاتَّقُونِ بپرهیزید از مخالفت و معصیت و نافرمانی او اللهم اجعلنا من الموحدین المتقین.

ص: 82

[سوره النحل (16): آیه 3] .... ص : 83

خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعالی عَمَّا یُشْرِکُونَ (3)

خلق فرمود آسمانها و زمین را بحق و بجا و بموقع بالاتر است از آنچه برای او شریک قرار میدهند خَلَقَ السَّماواتِ این فضای وسیعی که منتهای او را احدی جز ذات اقدس حق نمیداند و بهیچ وسیله نتوانستند پی بمنتهای او برند و در این فضاء کرات بسیاری خلق فرموده و این فضاء وسیع را ده قسمت کرده یک قسمت کرات سفلیه است مثل کره خاک و آب و هوا و نار و هفت قسمت آن سماوات سبع است و قسمت نهم کرسی است که محیط بتمام این هشت قسمت است، چنانچه میفرماید:

وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بقره آیة الکرسی، و قسمت دهم عرش است که محیط بکرسی است و الأرض که عالم سفلی نام نهاده اند و تمام اینها از روی حکمت و مصلحت و درست و بجا و بموقع است که معنای (بالحق) است، چه عقول بشر پی بحکم و مصالح او ببرد یا نبرد و تمام این عوالم عالم اجسام و ناسوت است.

و اما عالم مجردات چه مجرد از ماده باشد دون الصورة که عالم مثال نامند، یا مجرد از ماده و صورت باشد ذاتا دون فعلا که عالم نفوسش گویند، یا مجرد از ماده و صورت ذاتا و فعلا که عالم عقول نامند و فوق تمام اینها عالم لاهوت و عالم جبروتست همچه خدایی با این قدرت و علم (تعالی) بالاتر است از عَمَّا یُشْرِکُونَ در مقابل او یک قطعه سنگ یا فلز یا گاو یا گوساله یا خورشید و ماه و امثال اینها را بپرستند و شریک او قرار دهند.

[سوره النحل (16): آیه 4] .... ص : 83

خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ (4)

خلق فرمود انسان را از نطفه پس گردید او صاحب طرفیت آشکارا خَلَقَ الْإِنْسانَ یکی از آیات بزرگ الهی خلقت انسانیست که از أمیر المؤمنین مرویست فرمود:

أ تزعم أنّک جرم صغیر و فیک انطوی العالم الأکبر

که گفتند انسان عالم صغیر است، که آنچه خداوند در عالم کبیر خلق فرموده نمونه او را در انسان قرار داده، بلکه مظهر صفات ربوبی است هر چه کاملتر شود مظهریتش تام تر میگردد تا برسد بجایی که مظهر تام اتم جمیع صفات ربوبی گردد، مثل خاندان محمّد و آل محمّد

ص: 83

صلّی اللَّه علیه و اله، و لذا انسان را تعبیر باعجوبة الکون کردند و حکماء الهی اعضاء و اجزاء خارجی و داخلی بدن انسان را تطبیق بر جمیع عوامل جسمانی از عرش تا فرش و جمیع کرات علوی و سفلی کردند و روح انسان را تطبیق بر عوالم روحانی از عقول و نفوس نفس اماره و لوامه و مطمئنه و روح نباتی و حیوانی و ملکی و روح ایمانی وا عجب از همه اینها اینکه انسان کارش در تعالی و تنزّل بجایی میرسد که از ملک پرّان شود و از سگ پستتر گردد با اینکه بدو خلقت او یک آب متعفّن نجس بوده و آخر او یک مردار گندیده که گفتند

اوّله نطفة قذرة و آخره جیفة نتنة و بینهما حامل العذرة

لذا میفرماید:

خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ پس از آن تحولاتی دارد علقه مضغه کسوه لحم و عظم تا آنجا که بفرماید:

ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ مؤمنون آیه 14.

فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ این جمله را دو نحوه تفسیر کرده اند یکی آنکه انسان در این دنیا رو بترقی و تعالیست علما و عملا و رو برشد است عقلا و بدنا تا بحدی که قدرت دارد دفع مزاحمات و منافیات از خود و بستگان خود کند و رد مخالفین دین خود نماید علنا و آشکارا بقوای علمی و بدنی و طرفداری از حق و حقیقت کند و اینست معنی خصیم، دیگر آنکه مراد این باشد که مکابره و مجادله و معارضه میکند با حق و حقیقت و با انبیاء و اولیاء و علماء و صلحاء و مؤمنین، و لکن تفسیر اول اظهر است، چنانچه از تفسیر علی بن ابراهیم که گفتند، بطون اخبار است که تفسیر کرده خصیم را

متکلما بلیغا

بلکه مناسبت با آیات قبل و بعد دارد

[سوره النحل (16): آیه 5] .... ص : 84

وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فِیها دِفْ ءٌ وَ مَنافِعُ وَ مِنْها تَأْکُلُونَ (5)

و انعام گاو و گوسفند و شتر خلق فرمود برای شما در این انعام استفاده و منفعت هایی هست و از اینها میخورید (و الانعام) اینها را انعام گفتند جمع نعم است بمعنی نرمی چون اینها در مشی و راه رفتن بنرمی راه میروند بخلاف حافر،

ص: 84

مثل خر و قاطر و اسب که حفر میکنند و بسختی راه میروند خَلَقَها لَکُمْ بلکه کل ما فی الارض خلق شده برای انسان میفرماید:

خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فِیها دِفْ ءٌ دف ء را تفسیر کردند بنتائج و به اینکه شما را حفظ میکند و منافع از جمیع آنها انتقاع می برید از شیر آنها روغن سر شیر کره ماست پنیر کشک قارا از پوست آنها از پشم آنها از گوشت آنها از دنبه آنها از استخوان آنها از روده آنها حتی از فضله آنها وَ مِنْها تَأْکُلُونَ که بسیاری از مأکولات لحوم این انعام است که انسان دائما احتیاج دارد اگر یک روز کشتار نشود چه اندازه در زحمت میافتند، و از عجائب قدرت آنکه گوسفند در موقع زایش یا یک بچه میآورد یا دو و سگ هفت بچه میزاید، اگر یک روز آن قدر گوسفند که ذبح میشود سگ بکشند دیگر یک سگ روی زمین باقی نمیماند.

[سوره النحل (16): آیه 6] .... ص : 85

وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ حِینَ تُرِیحُونَ وَ حِینَ تَسْرَحُونَ (6)

و از برای شما در این انعام لذّت و کیفیست موقعی که آنها را بچراگاه میبرید و موقعی که آنها را بجای گاه بر میگردانید وَ لَکُمْ فِیها جَمالٌ از برای جمال اطلاقاتیست شتر را جمل گویند و شتر دار و ساربان را جمّال نامند جمیل خوش سیماء و زیبا و خداوند را جمیل نامند چون افعالش تمام حسن و درست و بجا و بموقع است و صفات جمال خالق رازق محی و ممیت غافر عطوف رءوف و غیر اینها از صفات فعل چنانچه صفات ذات را صفات کمال گویند و صفات سلبیه را صفات جلال نامند و در اینجا مراد منظره آنها موجب التذاذ است بالأخصّ بر مالک حِینَ تُرِیحُونَ حرکت دادن آنها است در اوّل روز برای چراگاه صحرا و بیابان که مرتع نامند وَ حِینَ تَسْرَحُونَ برگردانیدن آنها از مرتع بجای گاه آنها.

[سوره النحل (16): آیه 7] .... ص : 85

وَ تَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ (7)

ص: 85

و حمل میکند بارهای سنگین شما را از این شهر بشهر دیگری که نبودید شما بتوانید حمل کنید مگر بسختی نفوس خود وَ تَحْمِلُ مراد شتر است که ناقه میگویند:

اثقالکم که گفتند شتر شصت من بار میبرد که سایر حیوانات مثل اسب و قاطر و حمار نمیتوانند که سیصد و شصت کیلو است و قبل از گاری و ماشین و طیاره منحصر بود مال التجارة بحمل بر شتر بلی در دریا با کشتی میبردند الی بلد بقرینه الی در تقدیر من بلد هست یعنی من بلد الی بلد لَمْ تَکُونُوا بالِغِیهِ انسان هر چه قدرت داشته باشد مثل حمال ده من بار نمیتواند یک فرسخ ببرد و مثل حمار و استر و یابو بزحمت زیادی می برند که هر چند فرسخی باید استراحت کنند یا تبدیل شوند چنانچه در اسبهای گاری بر سه فرسخی مال بند داشتند که مفاد إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ است که بسیار مشقت داشت.

إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ خداوندی که شما را تربیت کرد از نطفه چه مراحلی و منازلی طی کردید تا بحد کمال رسیدید و معاش زندگانی شما را تأمین فرمود و وسائل استفادات شما را در دسترس شما قرار داد تماما از روی رأفت و مهربانی و ترحم و تفضل بوده طلبی از او نداشتید و استحقاقی در شما نبود، چنانچه فردای قیامت هم آنچه از مثوبات و درجات عالیه عنایت فرماید از روی تفضل است بلی قابلیت محل شرط است و در آخرت فقط ایمانست که قابلیت دارد ولی در دنیا حیات است که هر ذی روحی ما دام الحیوة قابلیت دارد مگر آنکه بواسطه کفر و فسق مستحق بلا باشد، چنانچه در آخرت مستحق عذاب میشود.

[سوره النحل (16): آیه 8] .... ص : 86

وَ الْخَیْلَ وَ الْبِغالَ وَ الْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوها وَ زِینَةً وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ (8)

و خلق فرمود برای شما اسب ها و قاطر و الاغ ها را برای اینکه بر آنها سوار شوید و اسباب زینت و افتخار شما باشد و خلق میکند آنچه را که شما نمیدانید و الخیل عطف است بما سبق و اسب های عربی، چنانچه بقیمت های زیادی با قباله که داشتند فروش میرفت و برای جهاد با دشمن و کفار چه اندازه مدخلیت

ص: 86

داشت حتی حضرت رسالت ذو الجناح و براق و یعفور داشت و گفتند هر مرکبی که حضرتش سوار میشد بهمان سن و قوه باقی بود و البغال که بسیار محکم است در سواری و الحمیر که اینها مرکب سواریست و بارکشی و سابقا چهار وادارها و چاووش ها بسا متجاوز از هزار داشتند و کرایه میدادند برای مسافرت مکه و اعتاب مقدسه و سایر مسافرتها و زینة و موجب عزت و شرافت صاحب خود بودند و سابقا هم هر خانه طویله داشت و چند مرکب داشتند مخصوصا اعیان و اشراف.

وَ یَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ یکی از معجزات بزرگ قرآن امروزه همین جمله است که مثل ماشین باقسام مختلفه و ریل و هواپیما خلق فرمود که چه اندازه مسافر و بار می برد و دلیل بر اینکه مفاد آیه اینست گه در آیات سابقه بلفظ ماضی بیان فرموده و در این جمله بلفظ مضارع نه آنچه مفسرین گفتند از انواع حیوانات و نباتات و جمادات زیرا اولا آنها را میدانستند، و ثانیا خلق فرموده بود.

[سوره النحل (16): آیه 9] .... ص : 87

وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ وَ مِنْها جائِرٌ وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ (9)

و بر خداوند بمقتضای حکمت و عدلش لازم است بیان راهنمایی و از این راه اعوجاج هست و اگر خداوند بخواهد هر آینه هدایت میفرماید شما را بالتمام وَ عَلَی اللَّهِ قَصْدُ السَّبِیلِ نظر به اینکه اصل خلقت بشر برای عبادت و تحصیل کمال و نیل بسعادت و فیوضات الهیست.

ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ ذاریات آیه 5.

و البته عبادت و نیل بسعادت و تحصیل کمال موقوف بر دانستن این راه است لذا خداوند عقل را عنایت فرموده ممیّز حسن و قبح و خیر و شر و نفع و ضرر و سعادت و شقاوت باشد و انبیاء و کتب و احکام و دستورات فرستاد و اینست مراد قصد سبیل یعنی بیان و موعظه و ارشاد نماید که بنده گان قصد آن راه کنند و نائل شوند.

ص: 87

وَ مِنْها جائِرٌ یعنی بعضی راه هایی هست که مانع از راه سعادت است که تعبیر بسبل شیطانی می کنند بر خلاف صراط مستقیم وَ لَوْ شاءَ لَهَداکُمْ أَجْمَعِینَ به اینکه جلوگیری کند از سبل شیطانی و مردم را خواهی نخواهی در صراط مستقیم سیر دهد لکن این بر خلاف حکمت است، زیرا باید باختیار سیر کرد تا بسعادت نائل شد.

و این دو مقدمه لازم دارد یکی دانستن راه و دیگری سیر در آن که تعبیر ببال علم و بال عمل می کنند بدون بال یا بیک بال پرواز نمیتوان کرد، لذا در خبر است گه افراد انسان چهار دسته هستند عالم عامل جاهل تارک عالم تارک جاهل عامل سه دسته اخیر اهل نار و دسته اول اهل نجات و اسباب این دو بال را خداوند در دسترس بندگان قرار داده تشریعا و تکوینا و در تحت اختیار آنها گذارده.

اما علم در قلوب علماء دین و کلید آن سؤال است باید رفت و پرسید، و فهمید.

و اما عمل قوای انسانی که بتواند انجام تکلیف کند، خلاصه مطلب دو قسم هدایت داریم: ارائه طریق نسبت بجمیع افراد علی السواء است و ایصال به مطلوب خاصه کسانی که سیر در این طریق کنند و هدایت در این آیه ثانیست.

[سوره النحل (16): آیه 10] .... ص : 88

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ مِنْهُ شَرابٌ وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ (10)

خداوند آن خدائیست که نازل فرمود از طرف آسمان آب بلکه یک قسمت آن را می آشامید و یک قسمت آن اشجاریست که حیوانات خود را می چرانید هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً لَکُمْ نظر به اینکه یک ربع کره زمین از کره آب خارج است و مرتفع از آب مشروب نمی شود و این ربع مسکون احتیاج شدید بآب دارد خداوند بقدرت کامله خود بتوسط اشعه شمس از کره ماه بخار متصاعد می شود و در فضاء بالا متراکم می شود و تشکیل ابر میدهد و بتوسط تموج هوا تشکیل باد میدهد و ابرها

ص: 88

را حرکت میدهد بالای این ربع مسکون و هوایی که در ابرها محبوس شده میخواهد خارج شود تشکیل رعد و برق می دهد و آبهای آن نازل می شود در هر نقطه که مأموریت دارد میبارد.

مِنْهُ شَرابٌ من تبعیضیه است یعنی یک قسمت از این آب باران برای شرب انسان بلکه جمیع حیوانات از انعام و طیور و وحوش محفوظ می ماند و در اعماق زمین تشکیل چاهها و چشمه ها می دهد و بر سطح زمین تشکیل رودخانه ها و نهرها میدهد بلکه نوع مأکولات هم احتیاج بضمیمه آب دارد مثل مطبوخات و خبوز و غیرها، وَ مِنْهُ شَجَرٌ و یک قسمت از این آب در اصول اشجار و ریشه های نباتات فرو میرود و آنها بقوه جاذبه خود آن را جذب می کنند و باعث رشد و نمو آنها می شود (فیه) یعنی در شجر و نبات (تسیمون) مأکولات حیوانات میشود و انعام خود را می چرانید بعلاوه فوائد دیگر که بر باران مترتب میشود ساختمانها تلطیف هوا دفع امراض ازاله میکربات و غیر اینها جل الخالق.

[سوره النحل (16): آیه 11] .... ص : 89

یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّیْتُونَ وَ النَّخِیلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (11)

میرویاند از برای شما بآن آب نازل شده کشت را و درخت زیتون و نخل خرما و انگور و از تمام میوه ها و در این تفضلات هر آینه آیه است برای قومی که اهل فکر باشند و تفکر کنند یُنْبِتُ لَکُمْ انبات حبوبات و خضرویات و دواجات و قطن و کتان جهت البسه و امثال اینها (به) بتوسط باران که نازل میفرماید الزرع که اطلاق زرع بتمام اینها میشود و الزیتون که چه اندازه مورد استفاده است از بسرش تا روغنش و در طرف شامات بسیار فراوانست کنار نهرها و باغات و النخیل در گرمسیرها نخلستانها و عمده معاش آنها از همین نخل است حتی از چوب و برگ آن چه رسد ببسر و رطب و تمر حتی از هسته آن و الاعناب درخت انگور از

ص: 89

برگش و غوره و انگور و سرکه و شیره آن اینها بیان مصادیق است سپس بطور کلی میفرماید: (وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ) اقسام میوه ها از مرکبات نارنج لیمو پرتقال لیمونات و فواکه گلابی هولو زردآلو آلوچه گوجه آلو انار انجیل سیب سبزی و غیر اینها و سایر ماکولات هندوانه خربوزه کدو چغندر زردک و بسیار دیگر.

(إِنَّ فِی ذلِکَ) در این قدرت نمایی حق که چه فوائد بزرگ از نزول باران برای بشر مقرر فرموده: (لآیة) نشانه و دلیل است بر وجود حضرت حق و علم و قدرت و سایر صفات ربوبی لکن استفاده از آیات مختص است.

لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ فکر ترتیب مقدمات صغری و کبری است برای اخذ نتیجه و از آثار پی بمؤثر بردن است (الفکر حرکة الی المبادی و من مبادی الی المراد) و جمیع ممکنات دلیل و آیه است بر وجود واجب (الممکن فی حد ذاته ان یکون لیس و له من علته ان یکون لیس) و جمیع ما سوی اللَّه حادث و مسبوق بعدم است.

(و الحادث محتاج الی المحدث) (و الممکن محتاج الی الواجب) (و المخلوق الی الخالق) (و المعلول الی العلة).

[سوره النحل (16): آیه 12] .... ص : 90

وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (12)

و مسخر فرمود برای شما شب و روز و شمس و قمر را و تمام ستاره ها مسخر هستند بامر الهی محققا در این تسخیرات هر آینه آیاتیست از برای قومی که عقل و شعور دارند و تعقل میکنند وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ در آیات بسیار تذکر این دو نعمت عظمی را داد. شب را برای استراحت و روز را برای تحصیل امر معاش وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ مفسرین بر طبق عقیده حکماء قدیم که تشکیل شب و روز را منوط بحرکت شمس دور کره زمین میدانستند چنین تفسیر کرده اند که تسخیر شب و روز بالعنایة و المجاز است، و بالحقیقة تسخیر شمس است تحت الارض و فوق الارض و این تفسیر خلاف ظاهر آیه بلکه صریح آنست، زیرا عطف دلیل بر مغایرت است، و از همین

ص: 90

جمله میتوان استفاده عقیده امروزی را کرد که تشکیل شب و روز مستند بحرکت کره زمین است است دور خود بحرکت وضعی، چنانچه تشکیل ماه و سال مربوط بحرکت زمین است دور کره شمس در یک سال بحرکت انتقالی، و همین جمله یکی از معجزات قرآنیست که در زمان نزول خبر میدهد و امروز کشف میشود، چنانچه ماههای قمری هم بواسطه حرکت قمر است دور کره شمس در هر یک ماهی تقریبا.

وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ یکی از نکات این جمله اینست که تسخیر شب و روز و شمس و قمر را مقدر فرمود: بکلمه لکم که برای شما تسخیر فرموده ولی سایر نجوم را مسخر امر خود فرموده: که هر کدام این کرات جویه سکنه دارند و فوائدی و در تحت اراده او هستند إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ در این جمله تعبیر بجمع فرمود و در آیه قبل تعبیر بمفرد چون آیات قبل راجع بکره زمین و فوائد و نتائج برای بشر است، و اما این آیه راجع بجمیع کرات علویه است که بسا کراتی که چندین برابر کره زمین است و در هر یک چندین هزار برابر فوائد زمین فوائد دارد که لا یعلمها الا اللَّه لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ از برای عقل دو اطلاق هست یکی مقابل جنون که از شرائط اصل تکلیف است و جزو شرائط عامه است، و دیگر عقل مقابل حمق که اکثر ناس احمق هستند، زیرا قبیح را بر حسن ترجیح میدهند شر را بر خیر شقاوت را بر سعادت دنیا را بر آخرت معصیت را بر عبادت ضرر را بر نفع، و مراد از این آیه این معنای دوم است، و نیز دو قسم عقل داریم عقل نظری و عقل عملی عقل نظری فهم و شعور و ادراک و تذکر است، و عقل عملی بر طبق عقل نظری عمل کردن است، چنانچه از امیر المؤمنین علیه السّلام است که فرمود:

العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان.

[سوره النحل (16): آیه 13] .... ص : 91

وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ (13)

و آنچه واگذارد از برای شما در زمین برنگهای مختلف بدرستی که در این هر آینه آیه است برای قومی که یاد آور باشند وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ ذرء گذاردن چیزیست در محلی مثل وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ الایة اعراف آیه 178

ص: 91

وَ ما ذَرَأَ لَکُمْ عموم دارد شامل ملابس و مطاعم و مناکح و معادن از حیوانات و نباتات و جمادات چه در سطح زمین و چه در تخوم آن میشود آنچه انسان احتیاج بآن در زندگانی دنیا دارد فی الارض و لو در قعر دریا باشد یا در جوّ هوا مثل طیور هوایی و ماهی دریایی و غیر اینها مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ بلکه آثاره و فوائده و ثمراته هم در مطاعم و هم در ملابس و هم در معادن اختلاف الوان هست، بلکه در مناکح سیاه و سفید و سبزه و سرخ هست و هم در حیوانات و طیور و ماهیان دریایی اختلاف رنگ و شکل دارند جل الخالق.

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً و دلیلا و برهانا از برای وجود خالق آنها و علم و قدرت او و سایر صفات او اما لِقَوْمٍ یَذَّکَّرُونَ نه کسانی که غفلت گوش و چشم و قلب آنها را گرفته و تمام اینها را مستند بطبیعة میدانند.

لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ اعراف آیه 78.

ادراک نمیکنند فقط کسانی که بیاد خدا باشند با قلب روشن و عقل کامل و فهم عمیق در هر یک از این آثار قدرة حق نظر کنند معرفت آنها بیشتر و عقیده آنها محکمتر میگردد و مراد ذکر قلبیست که توجه کنند، و اما ذکر لسانی بدون توجه چندان تأثیری ندارد.

[سوره النحل (16): آیه 14] .... ص : 92

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیًّا وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (14)

و خداوند آن خدائیست که مسخر فرمود دریا را برای اینکه تناول نمائید گوشت بسیار لطیف و خوش طعم و استخراج کنید و بیرون آورید زینتهایی که خود را متلبس و زینت کنید بآنها و میبینی کشتیهایی که در سواحل باشد و در دریا و برای اینکه استفاده کنید از فضل الهی و باشد که شما شکر گذار باشید.

وَ هُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ تسخیر بحر باینست که انسان بتواند از هر نقطه زمین

ص: 92

بنقطه دیگر که بین این نقاط دریا فاصله شده سیر کند و بتواند از دریا چیزهایی که در آن خلق شده استخراج کند که از جمله آنها مأکولات است لِتَأْکُلُوا مِنْهُ برای اینکه طعام خود قرار دهید.

لحما طریا اقسام ماهیان که صید می کنند که با طراوت و خوش طعم و لذیذ باشند و شرط حلیت سمک آنست که زنده از آب خارج کنید وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَةً مرواریدتر که در جوف صدف خداوند خلق فرموده و سایر چیزهایی که از ته دریا استخراج می شود.

تَلْبَسُونَها یعنی خود را بآنها زینت می کنید مخصوصا برای نساء و معنای تلبس اینست که در گردن بیندازند یا در دست کنند یا گوشوار نمایند.

وَ تَرَی الْفُلْکَ خطاب بانسان است که شامل جمیع افراد باشد نه خصوص نبیّ اکرم و فلک کشتی است مواخر فیه مواخر بر وزن فواعل است میم فاء الفعل است نه بر وزن مطالب که میم خارج باشد مثل تفاعل و بمعنی بندرات که کنار دریاهاست که بتوان از روی خاک در کشتی داخل شوند و روی آب حرکت کنند و از مرکزی بمرکز دیگر سیر کنند.

وَ لِتَبْتَغُوا ابتغاء تحصیل منافع است که از محلی بمحل دیگر انتقال دهند و أمر معاش خود را تأمین کنند من فضله که تمام نعم الهیه از راه تفضل است بنده استحقاق هیچ ندارد تمام فضل و کرم الهی است.

و لعلکم گفتیم لعل نسبت بخدا تردید نیست. بلکه بمعنی باید است یعنی باید تشکرون چون شکر نعمت بحکم عقل واجب است و البته شکر منعم توقف بر معرفت او دارد.

[سوره النحل (16): آیه 15] .... ص : 93

وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلاً لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (15)

و انداخت در زمین کوه هایی از جهت اینکه زمین اگر این کوه ها نبود متزلزل میشد و موجب هلاکت شما میگردید و نیز نهرهایی در زمین قرار داد و راه هایی باشد

ص: 93

که شما هدایت شوید.

توضیح کلام اینکه کره زمین مثل یک کشتی است روی کره آب سه ربع کره زمین را آب گرفته و کره زمین و آب در جوّ هوا است و البتّه تموّجات آب و وزیدن بادها در هوا موجب تکان دادن کره زمین میشود و باعث این میشود که اهلش هلاک شوند یا در آب غرق شوند یا از هم پاشیده شود یا در زمین خسف شوند یا در هوا سقوط کنند خداوند بقدرة کامله خود این کوه ها را در اطراف زمین فرو برده، چه در این قسمت خارج از آب که ربع مسکون است: و چه در قسمت داخل در آب سه ربع دیگر بمنزل لنگرهای کشتی که از تموّجات آبها و وزیدن بادها زمین را نگاه دارند لذا میفرماید:

وَ أَلْقی فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ رواسی جمع راسیه بمعنی جبل و کوه است و القاء انداختن است بمعنی نصب و جعل است و فرمود فی الارض که ریشه آن در زمین فرو رفته و باندازیی که در خارج ظاهر است در داخل زمین است و نفرمود علی الارض أَنْ تَمِیدَ بِکُمْ ماد بمعنی حرکت و تکان است و معنی اینست که اگر القاء رواسی نکرده بود زمین متحرک میشد و تکان میخورد و برای حفظ آن القاء رواسی شد، پس معنی این میشود که ارض که تمید بکم است القاء رواسی شد، لذا مفسرین گفتند مفاد آن لا تمید بکم است و أنهارا و نهرها در زمین قرار دادیم که بساتین و مزارع را آب دهید و استفاده در مراکز و مساکن خود کنید و در موقع سیل از خطر سیل شما و مساکن شما محفوظ باشد و سیلاب از رودخانه ها و انهار خارج شود و سبلا جمع سبیل است بمعنی طریق است که از جایی بجایی بخواهید بروید از این طرق بتوانید مساکن و خانه ها مانع از سیر شما نباشد.

لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ یا مراد هدایت بوصول بمقاصد شما باشد که هر نقطه که بخواهید سیر کنید از این طرق بتوانید، یا مراد هدایت بدین مقدّس است که اگر بخواهید تشرف بخدمت رسول و امام و علماء پیدا کنید یا بحج و زیارت موفق شوید، یا بمساجد و مراکز عبادت بروید بوسیله این سبل و طرق نائل شوید، یا

ص: 94

مراد هدایت است که از این آثار پی بوجود حضرت حق و معرفت باو برید.

و بالجمله بهر چه بنگری خدا میبینی، چنانچه از امیر المؤمنین است که فرمود:

ما رأیت شیئا الا و رأیت اللَّه قبله و بعده و معه

موجد و خالق او خدا است مفنی و مزیل او خدا است حافظ و نگهبان او خدا است با او خدا است.

[سوره النحل (16): آیه 16] .... ص : 95

وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ (16)

در این آیه اختلاف بسیار است، بعضی گفتند علامات عطف بجمله قبل است وَ بِالنَّجْمِ هُمْ یَهْتَدُونَ جمله مستقله است، بعضی گفتند علامات جاده ها و سبل است، و نجم جنس ستاره ها، بعضی گفتند علامات جبال است در روز و نجم ستاره ها در شب راه نما هستند، لکن در بعض اخبار علامات را بائمه تفسیر کرده اند و نجم را بحضرت رسول صلّی اللَّه علیه و اله، و در بعض اخبار میفرماید مائیم علامات و نجوم که بما هدایت میشوند.

[سوره النحل (16): آیه 17] .... ص : 95

أَ فَمَنْ یَخْلُقُ کَمَنْ لا یَخْلُقُ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ (17)

آیا پس کسی که خلق میکند مثل کسی که خلق نمیکند آیا پس متذکر نمیشوید.

پس از اینکه خداوند در آیات قبل بیان یک قسمت از آنچه خلق فرموده از آسمانها و زمین و انسان و انعام و سایر حیوانات و نزول باران و انبات اشجار و زروع و تسخیر شب و روز و خورشید و ماه و ستارگان و تسخیر دریاها و حیوانات دریایی و جواهرات ته دریاها و آنچه زرع و غرس میکنید و نصب کوه ها و احداث نهرها و سبل تفریع میفرماید. أَ فَمَنْ یَخْلُقُ خداوندی که این همه مخلوقات دارد و تمام آنها را موافق حکمت و مصلحت خلق فرموده کَمَنْ لا یَخْلُقُ مثل خدایان مشرکین است بت و گوساله و گاو و آتش و شمس و قمر و شجر و أمثال اینها که قدرت بر خلقت یک مورچه ندارند، بلکه شعور و إدراک هم ندارند و خود هم مخلوق خالق و مصنوع صانع هستند هرگز مثل هم نیستند، آیا با این بیانات روشن و ادله واضحه

ص: 95

و براهین قاطعه باز هم متذکر نمیشوید أَ فَلا تَذَکَّرُونَ کسی که فرق میان حق و باطل و نور و ظلمت و خیر و شرّ و حسن و قبح و نفع و ضرر نگذارد و با این همه آثار از خواب غفلت بیدار نشود و بچشم قلب مشاهده نکند و بگوش قلب نشنود و دست از باطل خود بر ندارد و رو بحقّ نرود البتّه بسیار مورد تعجّب است.

[سوره النحل (16): آیه 18] .... ص : 96

وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (18)

و اگر شماره کنید نعمت خدا را احصاء نمیتوانید کنید محققا خداوند هم آمرزنده گناهانست و هم رحم کننده بنده گانست اگر کوچکترین نعمتهای الهی را تصور کنید میلیونها نعمت در او مندرج است، مثلا یک قرص نان در سفره انسان تناول کند تصوّر کنید که این گندم از زمان حضرت آدم چه اندازه رجال پشت یکدیگر و چه اندازه گندم در قفای یکدیگر کشت شده چه قدر باران باریده آفتاب تابیده تا این دانه گندم بوجود آمده و چه مقدار سیر کرده و تصرفات در او شده تا درب دکان خبازی قرار گرفته و چه اندازه دست ها ثمن آن گشته تا بدست شما رسیده و بخبّاز داده و نان گرفته و پس از تحصیلش چه اندازه وسائل فراهم فرموده از دست و زبان و دهن و دندان و حلق و امعاء و سایر اجزاء داخل بدن و چه اندازه قوی در بدن قرار داده جاذبه، هاضمه، ماسکه و این یک قرص نان چند قسمت شده و بتمام اعضاء بدن سهمی رسیده از ناخن تا فرق سر خون شده لحم استخوان صفری بلغم سوداء تا فضولاتش با چه وسائلی دفع شده جلّ الخالق چه رسد بسائر نعم ظاهریه و باطنیّه سماویه و ارضیّه دینیّه و دنیویه جسمانیه و روحانیه اخلاقیه و افعالیه قلبیه و نفسیه و غیر اینها لذا میفرماید: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ آمرزنده گناهان و ستاریت آنها (رحیم) رحمت دنیوی و اخروی رحمتی که وسعت کل شی ء.

ص: 96

[سوره النحل (16): آیه 19] .... ص : 97

وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ (19)

و خداوند میداند آنچه مستور و مخفی میکنید و آنچه ظاهر و هویدا و علنا بجا میآورید از باطن و ظاهر شما خبر دارد، تفسیر این آیه واضح است و مکرر بیان شده، لکن جمیع طبقات کفّار و ارباب ضلالت معتقد این جمله نیستند حتی حکماء بزرگ که در منظومه بیست و پنج قول در باب علم باری نقل میکند.

و قیل لا علم له بذاته و قیل لا یعلم معلولاته.

تا آخر کلام و یهود و نصاری و مجوس که معتقد بتجسم هستند و علم را از عوارض ذات میدانند و بسیار اهل سنت که صفات را زائد بر ذات قائلند، یا صور مرتسمه میگویند، یا قائل بتجسّم هستند باین عموم معتقد نیستند، حتی میان طبقات شیعه هم بسیاری مخالف هستند، و بالجمله مذهب حق اخذا از ائمه طاهرین و دلیل عقلی و نقلی اینکه صفات عین ذات است و غیر متناهیست و محدود نیست.

توضیح کلام گفتند الممکن زوج ترکیبی مرکب از ماهیت و وجود است، مثلا انسان را تصور میکنیم با جمیع خصوصیاتش و می گوییم مفهوم انسان و این مفهوم را ماهیت میگویند: محدود بحدود و الماهیة لیست الاهی سپس حکم میکنیم بوجود یا عدم او می گوییم الانسان موجود و العنقاء معدوم و این حکم در عالم تصور است که گفتند:

ان الوجود عارض الماهیة تصورا و اتحدا هویة.

و در مقام خود گفته ایم اصل وجود است نه ماهیت خلافا للقائلین باصالة الماهیة ان الوجود عندنا اصیل و قول من خالفنا علیل لکن ذات اقدس ربوبی صرف الوجود است یعنی در ذهن در نمی آید از امیر المؤمنین علیه السّلام است فرمود:

کلما میزتموه باوهامکم فهو مخلوق مثلکم مردود الیکم.

و لکن واجب الوجود صرف وجود است غیر محدود بحدی شدة و مدة و عدة و صرف وجود در ذهن نمیآید، زیرا هر مفهوم متصوری باید سلب وجود خارجی از او کرد

ص: 97

و وجود ذهنی باو داد تا متصور شود و صرف وجود را اگر سلب وجود از او کنی عدم صرف است و هیچ مفهومی بوجود خارجی ممکن نیست در ذهن در آید، و لذا صفات الهی امور انتزاعیست از نفس وجود، زیرا مراتب وجود است، لذا امیر المؤمنین علیه السّلام است فرمود:

و کمال توحیده نفی الصفات عنه

الخطبة پس حدی از برای صفات نیست لذا میفرماید: وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ بل وَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحاطَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عِلْماً طلاق آیه 12.

[سوره النحل (16): آیه 20] .... ص : 98

وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ (20)

و کسانی را که مشرکین میخوانند از غیر خدا از بتها و معبودات آنها قدرت ندارند خلق کنند چیزی را و حال آنکه خود آنها مخلوق شده اند.

مسئله خلقت از خصائص پروردگار است و احدی شرکت در آن ندارد لکن بسیاری از طبقات در این موضوع در ضلالت افتادند طبیعیها هستند بطبیعت میدانند حتی گفتند وَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ جاثیه آیه 23 حکماء قائل بعقول طولیه و عرضیه شدند و از خدا فقط عقل اول صادر شده بقاعده الواحد لا یصدر عنه الّا الواحد و لا یصدر الواحد الا عن الواحد بتوهم اینکه علت و معلول تصور کردند و غافل از اینکه قاعده در علة موجبه تمام است.

لکن در فاعل مختار که انشاء فعل و ان لم یشأ لم یفعل و فعل و ترک مساویست که معنای قدرت است، و بسیار هستند بشمس یا ملائکه یا کرات علویه میدانند، مجوس قائل بیزدان و اهرمن شدند خالق خیرات و شرور، و نصاری قائل بتثلیث، و یهود قائل شدند که خداوند در شش روز آسمانها و زمین را خلق کرد از یکشنبه تا جمعه و شنبه تعطیل کرد و کنار رفت و خلقت اشیاء مستند بهمین آسمان و زمین مثل ساعتی که کوک کند و کنار رود و ساعت بکار افتد و لکن تمام اینها از عالم عقول و مجردات تا مادة المواد اجسام مخلوق باری هستند و قدرت بر ایجاد ذره

ص: 98

ندارند، لذا میفرماید:

و الذین مفعول یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ است و شامل تمام مذکورات میشود چه رسد بجمادات که حس و حرکت ندارند مثل اصنام مشرکین لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً بل لا یقدرون علی ذلک و کلمه شیئا نکره در سیاق نفی افاده عموم میکند کلما یصدق علیه شی ء فقط افعال اختیاریه عباد آنهم قوه و قدرت و اختیار آنها در تحت مشیّت او است وَ هُمْ یُخْلَقُونَ آنهم چه مخلوقی که بفرماید:

أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَیْدٍ یَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْیُنٌ یُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها اعراف آیه 197.

[سوره النحل (16): آیه 21] .... ص : 99

أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ وَ ما یَشْعُرُونَ أَیَّانَ یُبْعَثُونَ (21)

مردگانی هستند غیر از زندگان و هیچ گونه شعور و ادراک ندارند (اموات) از برای موت درجاتیست مقابل حیات حیات جمادی نباتی حیوانی انسانی ایمانی ذاتی حیات ذاتی مختص بخداوند است عین ذات است و منتزع از علم و قدرت است حیات ایمانی اختصاص دارد باهل ایمان که قابلیت هدایت داشته باشند.

إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِینٌ لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا یس آیه 70 و تمام ارباب ضلال موتی هستند و حیات انسانی بر انسان عاقل رشید و دیوانه و سفیه فاقد آنست حیات حیوانی حس و حرکت بالاختیار نباتی رشد و خرمی جمادی مثل جبال که بسا تولید معادن و اخراج آب میکند و این اصنام مشرکین فاقد جمیع مراتب آن هستند غیر احیاء منشأ هیچ گونه اثری نیستند زیرا معنی جامع حیات در جمیع مراتب منشأیت آثار است، و چیزی که منشأ هیچ اثری نیست فاقد جمیع مراتب حیات است وَ ما یَشْعُرُونَ.

از برای این ماده اطلاقاتیست (1) ابیاتی که تنظیم میکنند با مراعات قوافی در قرآن مجید میفرماید: وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ یس آیه 69 و نیز

ص: 99

میفرماید: وَ الشُّعَراءُ یَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ شعراء آیه 224 (2) شعائر اسلام و دین میفرماید: إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ بقره آیه 153 (3) شعور و ادراک مثل مقام و معنای جامع اینها اینست که یک امور مهمه غامضه را واضح و روشن میکنند و نشان میدهند شعراء باشعار زیبای خود مطالب بزرگی که در نظر دارند اظهار میکنند شعائر دینی علامات و نشانه ایمان است که ایمان است که ایمان امر قلبی باطنی است و علامات و نشانه های آن عمل باعمال و ارکان او است شعور قوه مدرکه است که مطالب غامضه را درک میکند و میفهمد و البته کسانی که مرده هستند و حیات ایمانی بلکه انسانی ندارند و مثل حیوانات فقط حیات حیوانی دارند که میفرماید: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ اعراف آیه 178 زیرا انعام هم یک درجه و شعور و ادراکاتی دارند.

(تنبیه)این عدم شعور اینها نه از جهت اینست که قوه مستشعره نداشته باشند تا مانع از تکلیف باشند بلکه از جهت پرده غفلت است که روی قلب کشیده شده و منشأ آن عناد و عصبیت و کبر است.

أَیَّانَ یُبْعَثُونَ چه زمانی مبعوث میشوند؟ (اشکال) بعض مفسرین بمقتضای ظاهر آیات قبل جمله أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ وَ ما یَشْعُرُونَ را راجع باصنام دانسته، پس این جمله أَیَّانَ یُبْعَثُونَ که متعلق بهم لا یشعرون است هم مراد اصنام است و اینها که مبعوث نمیشوند بلکه عبده آنها مبعوث میشوند که مشرکین باشند؟ (جواب) اولا آلهه مشرکین منحصر باصنام نبود بسیاری عبده ملائکه و عیسی و انبیاء و فرعون و نمرود و شداد و جن از ذوی العقول بودند و اینها هم نمیدانند چه موقع مبعوث میشوند.

(و ثانیا) بنص قرآن اصنام و سایر آلهه هم مبعوث میشوند إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ

ص: 100

دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ لَوْ کانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ کُلٌّ فِیها خالِدُونَ

الی قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ انبیاء آیه 98 الی 101 در روایت از حضرت صادق علیه السّلام سؤال شد که مثل عیسی و ملائکه هم داخل در آلهه هستند جواب فرمود: که آیه إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی آنها را خارج فرموده (و ثالثا) ممکن است آیه شریفه أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ وَ ما یَشْعُرُونَ و این آیه راجع بعبده باشد نه بآلهه، چنانچه تفسیر شد و اللَّه العالم.

و اما مسئله بعث علمش بنص قرآن منحصر است بخداوند میفرماید إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ لقمان آیه 34 و بعث یکی از عقائد و اصول دین اسلام است و براهین عقلیه و نقلیه بر وقوعش قائم است.

اما عقلا اگر معاد و بعث نباشد ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام بکلی لغو میشود و فرق بین مؤمن و کافر و ظالم و مظلوم و مطیع و عاصی و عادل و فاسق گذارده نمیشود بلکه آنها مقدم بر اینها میشوند زیرا بلذائذ نفسانیه و مقاصد دنیویه خود نائل شدند و ضرری نبردند و اینها بصبر بر بلیات و ترک لذائذ و اذیت اعداء تحمل کردند و نتیجه ای بدست نیاوردند و این خلاف عدل است، و بالجمله مسئله عدل و نبوت و امامت منوط بمعاد است و هر که قائل بمبدء باشد قائل بمعاد هم هست فقط طبیعی دهری لا مذهب منکر معاد میشود و لذا ضروری جمیع ادیانست.

و اما نقلا نصوص قرآنی، بلکه جمیع کتب آسمانی متجاوز از هزار مورد بر ثبوتش قائم است و اخبار آل اطهار، بلکه اخبار انبیاء فوق حد تواتر است، در بسیاری از ادعیه و بسیاری از زیارات ائمه و تعقیبات صلوات اشاره و بیان معاد شده.

[سوره النحل (16): آیه 22] .... ص : 101

إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ (22)

پروردگار و معبود شما یکیست، پس کسانی که ایمان بآخرت ندارند و نیاوردند

ص: 101

قلبهای آنها انکار کننده است و آنها تکبر کنندگان هستند إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ در خبر است که در جنگ جمل موقعی که آتش جنگ افروخته شده بود یک اعرابی شرفیاب خدمت امیر المؤمنین علیه السّلام شد و سؤال کرد از معنای واحد بعضی باو برگشتند و گفتند که در یک همچه موقعی جای همچه سؤالی نیست با این اضطراب جنگی.

امیر المؤمنین علیه السّلام فرمود من از برای همین معنی جنگ میکنم و در مقام جواب سؤال او فرمود: واحد چهار معنی دارد دو معنای او در حق خداوند غلط و کفر است و دو معنی صحیح و حق است، اما دو معنی غلط و باطل یکی وحدت عددیه است که بگویی خدا یکی و فلان یکی و فلان یکی و هکذا یک دو سه الی آخر که خداوند را در شماره بنده گان بیاوری، دوم وحدت نوعیه است مثل اینکه می گویی یک فرد از نوع انسانست و انسان یک نوع از انواع حیوان و حیوان یک جنس از اجناس نامی و نامی یک جنس از اجناس جسم است، زیرا ترکیب لازم میاید، و اما دو قسمی که صحیح است و حق است یکی آنکه بگویی خدا یکیست یعنی بسیط است مرکب از اجزاء نیست نه اجزاء خارجیه دارد مثل زید که مرکب از اجزاء خارجیه است و نه اجزاء ذهنیه مثل انواع و اجناس انسان مرکب از جنس و فصل است حیوان ناطق و حیوان مرکب از جسم نامی متحرک بالارادة و جسم مرکب از جوهر ذی ابعاد ثلاثه طول و عرض و عمق و نه اجزاء وهمیه دارد مثل مجردات که مرکب از وجود و ماهیة است، بلکه صرف الوجود و محض الوجود و بحت الوجود است، دوم یکیست یعنی مثل و مانند و شبیه و عدیل و نظیر ندارد یکتای بی همتا است. فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ که فقط طبیعی دهری است چنانچه گذشت. قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ قلوب آنها ناشناس است و باصطلاح نکره مقابل معرفه، زیرا قلب مرکز علم و معرفت و فهم و ادراک است و اینها نه علم نه معرفت نه فهم و نه ادراک دارند لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ اعراف آیه 178 وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ تکبر بزرگی کردن و خودنمایی و از صفات خبیثه است

ص: 102

و استکبار بزرگی بخود بستن است با اینکه هیچ اسباب بزرگی در او نباشد و اخبث از کبر است و از پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و اله روایت شده فرمود:

لا یدخل الجنة من کان فی قلبه حبة خردل من الکبر.

[سوره النحل (16): آیه 23] .... ص : 103

لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ (23)

هیچ بدّی و چاره ای نیست محققا خداوند میداند آنچه را که پنهان میکنند و آنچه را که اظهار میکنند (لا جرم) گفتند بمعنی لا بد و لا محالة مثل لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ نحل آیه 64 و لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ هود آیه 24 و لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ نحل آیه 110 و لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِی إِلَیْهِ لَیْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِی الدُّنْیا وَ لا فِی الْآخِرَةِ مؤمن آیه 43 و غیر اینها و این کلمه گفتند جمله مستقله است، لکن آنچه بنظر میرسد معنی در اینجا بمنزله تاکید است و وارد مورد قسم است که قابل تغییر نیست و بزبان ما یعنی نخورد ندارد و البته واقع و محقق است که أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ یعنی هیچ امری را نمیتوان از خداوند مخفی کرد و لو در هزار پرده باشد حتی بسا بر خود انسان هم مخفی باشد حتی بر ملائکه حفظه هم مخفی باشد ولی بر خداوند مخفی نیست، در دعاء کمیل میخوانی.

(الهی و سیدی فاسئلک بالقدرة التی قدرتها و بالقضیة التی حتمتها و حکمتها و غلبت من علیه اجریتها ان تهب لی فی هذه اللیلة و فی هذه الساعة کل جرم اجرمته و کل ذنب اذنبته و کل قبیح أسررته و کل جهل عملته کتمته او اعلنته اخفیته او اظهرته و کل سیئة امرت باثباتها الکرام الکاتبین الذین وکلتهم بحفظ ما یکون منی و جعلتهم شهودا علی مع جوارحی و کنت انت الرقیب علی من ورائهم ما خفی عنهم و برحمتک اخفیته و بفضلک سترته)

(ما تسرّون) که گفتند امور قلبیه است از امور اعتقادیه مثل منافقین که کفر باطنی خود را مستور و مخفی نمودند و اظهار اسلام و ایمان کردند.

ص: 103

چنانچه میفرماید: وَ مِمَّنْ حَوْلَکُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَةِ مَرَدُوا عَلَی النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ توبه آیه 102 و از اخلاق رذیله که بر خلافش اظهار عدالت میکند فاسق اظهار میکند بخیل دعوی سخاوت حسود ابراز نصیحت جبان دعوی شجاعت و غیر اینها (و از وساوس شیطانی و خیالات سوء که تمام اینها مصداق ما تسرون است وَ ما یُعْلِنُونَ از اظهار کفر و شرک و عناد و فسق و فجور و سایر اعمال قبیحه و افعال سیئة که علنا مرتکب میشوند مخصوصا امروز که بسیار متجاهر بفسق شدند آن زنها که به چه وضع فجیع بیرون میایند آن ساز و آواز که در نوع مغازه ها و خانه ها مینوازند آن بیع محرمات مثل مجسمه و مسکرات و آلات قمار و تغنی و هزار دیگر و تجاهر بمعصیت عقوبتش بسا صد مرتبه از خود معصیت بزرگتر است و گناه دیگران را هم دارد از پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله است فرمود:

(من سن سنّة حسنة کان له اجرها و اجر من عمل بها الی یوم القیمة و من سن سنّة سیئة کان له وزرها و وزر من عمل بها الی یوم القیامة).

إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ محققا خداوند دوست نمیدارد کسانی را که بخود تکبر میبندند (إِنَّهُ لا یُحِبُّ) مسئله حب و بغض و عداوت و غضب و رضایت و سخط و غیض و فرح و سرور و غم و امثال اینها از حالاتیست که بر نفس حادث میشود و بعبارت دیگر حالات نفسانیه است و البته هر کدام از اینها یک آثار خارجیه دارد که در خارج ظاهر میشود در صورت و در اعضاء بدن و مستلزم یک افعالی میشود که از صاحب آن صادر میشود و اطلاق این حالات باین معانی بر ذات اقدس ربوبی محال و غلط است، بلکه موجب کفر میشود، زیرا ذات مقدسش محل حوادث نیست و تغییر در ساحت قدس او روا نیست چون صرف الوجود است.

(زیر نشین علمت کائنات ما بتو قائم تو چه قائم بذات

ص: 104

آنکه نمرده است نمیرد تویی آنچه تغیر نپذیرد تویی)

و وجود حضرتش روح و نفس و بدن ندارد که بگویی این حالات عارض نفس ربوبی میشود و آثارش در جسم بدنی ظاهر میشود پس اطلاق اینها بر خداوند بعنایت و مجاز است یعنی معامله میکند معامله دوست بدوست و دشمن بدشمن که عبارت از نعمت و بلا و ثواب و عقاب و اعطاء و منع و توفیق و خذلان و نحو اینها است هر کدام بمقتضای حکمت و مصلحت پس معنای لا یحب یعنی هیچگونه عنایتی و لطفی و رحمتی شامل حال طرف نمیشود (المستکبرین) گفتیم سه کلمه است قریب المعنی کبر تکبّر استکبار کبر از صفات نفسیه است که خود را بزرگ پندارد و در حدیث نبوی است

(لا یدخل الجنة من کان فی قلبه حبة خردل من الکبر)

بلی علماء اخلاق گفتند این صفات خبیثه اگر در قلب باشد و لو بحد ملکه رسیده اگر صاحبش در مقام معالجه و ازاله آنها بر آید عقوبت ندارد و طریق معالجه اخلاق رذیله دو نحوه است معالجه علمی بر خورد بمفاسد آن و فوائد ضد آن از راه عقل و شرع کتاب و سنة و از راه و جدان و حس و معالجه علمی بترتیب آثار ضد آنها چون ملکات نفسانی بکثرت اعمال خارجی حاصل میشود، و اما تکبر اخبث از کبر است و آن اینست که آثار کبر را علمی کند که از صفات فعل است، و اما استکبار آنست که اسباب مورث کبر در او نباشد ولی بخود ببندد که اخبث از تکبر است.

(تنبیه) معالجه اخلاق رذیله منحصر باین عالم است علما و عملا و لذا پس از این عالم دیگر قابل معالجه نیست و مثل رنگ ثابت و ملکه راسخه میشود که دیگر قابل تغییر نیست.

[سوره النحل (16): آیه 24] .... ص : 105

وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ (24)

و زمانی که گفته شد برای آنها چه نازل فرموده پروردگار شما گفتند افسانه- های پیشینیان وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ قائل را ذکر نفرموده و مسلما از مؤمنین نبوده چون

ص: 105

مؤمن همچه سؤالی نمیکنید و بعید نیست که سائل ضعفاء مشرکین یا کفار خارج از مکه بودند که خدمت پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله نرسیده بودند و همین اندازه شنیده بودند دعوی رسالت او را و اینکه قرآنی آورده و دعوی اینکه از جانب خدا آورده آمدند نزد مشرکین مکه و سران و بزرگان آنها و همچه سؤالی کردند (ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ) اینها نه سائل و نه مسئول عنه معتقد بانزال از پروردگار نبودند، بلکه مراد اینست که این قرآن که مدعیست که از جانب پروردگار است یا باطل و کذب است (قالوا) این مشرکین در جواب آنها (أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ) اساطیر افسانه های و قصص و حکایات که برای سرگرم کردن جوانان و بچه ها تألیف شده مثل قصه رستم و حسین کرد و شیرین و فرهاد و لیلی و مجنون و امثال اینها و مراد از اولین یعنی شبیه آنها است یا از آنها برداشت کرده، و حال آنکه ما در مقدمه همین تفسیر عظمت و معجزه بودن قرآن مجید را از جهات بسیار بیان کرده ایم مراجعه فرمائید از صفحه 40 تا صفحه 158.

1- از جنبه فصاحت و بلاغت.

2- از جنبه استدلالات عقلیه.

3- از جنبه تشریع احکام.

4- از جنبه تاریخ و قصص انبیاء سلف و امم ماضیه.

5- و از جنبه اخبار غیبیّه.

6- از جنبه سلامتی از تناقض.

7- از جنبه عدم ملالت از تلاوت و این گفتار مشرکین نیست مگر از روی عناد و عصبیّت و اضلال دیگران و الاحق از هر جهت بر آنها معلوم و حجت از هر جهت بر آنها تمام و از خصوصیات این قرآن اینست که معجزه باقیه است تا دامن قیامت بر تمام اهل دنیا از جن و انس و با اینکه در هر عصری دشمنان دین و قرآن چندین برابر مسلمین بودند و هستند و نتوانستند مثل این قرآن یا ده سوره مثل آن یا یک سوره مثل آن بیاورند با اینکه فریاد میزند أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ

ص: 106

فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ در سوره بنی اسرائیل و سوره هود و سوره بقره.

[سوره النحل (16): آیه 25] .... ص : 107

لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ (25)

برای اینکه حمل کنند بارهای سنگین خود بالتمام روز قیامت و نیز حمل میکنند از بارهای سنگین کسانی که آنها را گمراه کردند بدون علم آگاه باشند بد است آنچه بر خود بار میکنند (لیحملوا) متعلق است بآیه قبل که در جواب سایر مشرکین گفتند (اساطیر الاولین) (اوزارهم) وزر بار سنگین است و در آیات شریفه اطلاق بر معاصی و اخلاق رذیله و عقائد فاسده میشود که عقوبت و عذاب هر یک طاقت فرسا و قدرت بر تحمل ندارد، و وزیر را وزیر گفتند برای اینست که یک قسمت مشاق مملکت که در عهده سلطان است تحمل میکند و اعانت مینماید، و او زار مشرکین بسیار است از کفر و شرک و ظلم و تعدی و اعمال سیئه و اخلاق فاسده که مورث أشد عذابها در قیامت و بلیات در دنیا میشود تمام اینها را بر خود حمل کردند که مفاد کلمه (کامله) است بنحوی که از کوچکترین آنها خلاصی و نجات ندارند (یَوْمَ الْقِیامَةِ) این جمله دلالت ندارد بر اینکه در غیر یوم القیامة عقوبت و عذابی نداشته باشند، بلکه در دنیا ببلیات مبتلا میشوند و در عالم برزخ هم معذب هستند بلی عقوبت کامل و عذاب دائم فردای قیامت است وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ البته عقوبت کسانی که اینها اضلال کردند بدون اینکه خردلی از عذاب ضالین کم شود مطابقش بر اضلال کننده هست

(من سن سنة حسنة کان له اجرها و اجر من عمل بها الی یوم القیمة و من سن سنة سیئة کان له وزرها و وزر من عمل بها الی یوم القیامة)

فی الحدیث.

(تنبیه) کسانی که غصب خلافت کردند علاوه از عقوبات خود عقوبات بنی امیه و بنی العباس و تمام اهل تسنن و تمام ظلمها که در اسلام شده و خونهایی که بناحق ریخته میشود و معاصی که از فساق و فجار سرمیزند، بلکه عقوبت کفار از یهود

ص: 107

و نصاری و غیرهم را دارند، زیرا اگر حق بذی الحق داده شده بود همان انتظاری که داریم پس از ظهور حضرت بقیة اللَّه که زمین پر از عدل و داد شود ائمه اطهار انجام داده بودند (بِغَیْرِ عِلْمٍ) از روی جهالت و حماقت و عناد و عصبیت (أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ) بدی این حمل اوزار واضح و روشن است.

[سوره النحل (16): آیه 26] .... ص : 108

قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَی اللَّهُ بُنْیانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ (26)

و بتحقیق مکر کردند کسانی که از پیش از اینها بودند پس آمد امر الهی بناهای آنها را از این عمارات و ستونهای آنها پس سقف بناء بر سر آنها خراب شد و پائین آمد و آمد آنها را عذاب از حیثیتی که توجه نداشتند این آیه شریفه را دو نحوه میتوان تفسیر کرد:

یکی اخذ بظواهر الفاظ قَدْ مَکَرَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و شعیب و موسی و غیر اینها از کفار و مشرکین امم سابقه که مکرهایی با انبیاء و مؤمنین کردند فَأَتَی اللَّهُ یعنی امر الهی و بلاهای ارضی و سمائی آمد بُنْیانَهُمْ عمارتها و بناها و قصرهای محکمی که ساخته بودند و در آنها سکونت داشتند و استراحت میکردند (مِنَ الْقَواعِدِ) قواعد پی عمارات و ریشه آنها و استوانهائیست که عمارات بر روی آنها قرار گرفته آن بلاها ریشه عمارات آنها را کند مثل آب که بر سر قوم نوح ستونها و پی های عمارات آنها را اولا خراب کرد و باد بر عاد آن قواعد را کند (فَخَرَّ عَلَیْهِمُ السَّقْفُ) طاق عمارت ریخته شد موقعی که اینها برای حفظ خود در آن عمارات رفته بودند که از بلای طوفان و باد مصون باشند (مِنْ فَوْقِهِمْ) بر سر آنها و تمام زیر آنها رفتند سپس وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ غرق شدند و از باد زیر و زبر شدند مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ مثل ثمود که بصاعقه و قوم لوط با مطار حجارة و قوم شعیب بصیحة و امثال اینها بغتة در خواب بودند یا مشغول لعب و لهو بودند، و تفسیر دوم کنایه و اشاره باشد بمفاد.

ص: 108

وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ.

حبله ها و تزویرهایی که نسبت بانبیاء و مؤمنین داشتند و ضرر و فسادش بخود آنها برگشت و به بلاهای ارضی و سماوی و بدست مؤمنین و ملائکه بذلت و خفت و قتل و اسیری مبتلا شدند بنحوی که تصور نمیکردند، چنانچه همین نحو با مشرکین زمان نبی شد مخصوصا در جنگ بدر تا موقع فتح مکه و پیش از ان.

[سوره النحل (16): آیه 27] .... ص : 109

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یُخْزِیهِمْ وَ یَقُولُ أَیْنَ شُرَکائِیَ الَّذِینَ کُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِیهِمْ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ وَ السُّوءَ عَلَی الْکافِرِینَ (27)

پس از بلاها و عقوبات دنیوی و عالم برزخ روز قیامت خداوند مفتضح و رسوا میکند علی روس الاشهاد و بآنها میفرماید: کجا هستند آنهایی که شما شریک من قرار دادید در عبادت و با انبیاء و مؤمنین دشمنی و مخالفت میکردید درباره آنها میگویند کسانی که بآنها علم داده شده بود محققا رسوایی و خفت امروز و عذاب بد بر کافرین است (ثم یوم القیمة) عطف بر آیه سابقه است برای دفع توهم که خیال نکنند که بهمین بلاهای دنیوی و هلاکت دیگر گرفتاری ندارند بدانند که عذابهای اخروی بمراتب سخت تر و شدیدتر است که یکی از آنها رسوایی روز قیامت است (یخزیهم) خداوند آنها را مفتضح و رسوا میکند چون روز قیامت یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ سوره طارق آیه 9 است باطن هر کسی ظاهر میشود کافر کفرش مشرک شرکش منافق نفاقش فاسق فسقش متکبّر کبرش و غیر اینها تمام ظاهر میشود، و همین اسباب خجلت و رسوایی و خفت و ذلت است وَ یَقُولُ أَیْنَ شُرَکائِیَ عقوبت دوم اینکه از آنها سؤال میفرماید: کجا هستند کسانی که و اصنامی که شریک من قرار داده بودید و میگفتید: هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ یونس آیه 18 کجایند بیایند و شما را از این ذلت و عذاب نجات دهند الَّذِینَ کُنْتُمْ تُشَاقُّونَ فِیهِمْ آن قدر سنگ آنها را بسینه میزدید و جان و مال خود را در راه آنها صرف میکردید و با اهل حق جنگ و جدال

ص: 109

و دشمنی و ظلم و اذیت میکردید.

قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ که ملائکه و انبیاء و مؤمنین هستند که معرفت بتوحید و عقائد حقه و بخصوصیات قیامت داشتند إِنَّ الْخِزْیَ الْیَوْمَ محققا خفت و ذلت و رسوایی امروز (و السوء) که عذابهای سخت است مخصوص است. عَلَی الْکافِرِینَ.

[سوره النحل (16): آیه 28] .... ص : 110

الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ ما کُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ بَلی إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (28)

کسانی را که ملائکه قبض روح آنها را میکنند در حالی که ظلم کردند بنفوس خود پس خود را تسلیم و منقاد کردند که ما نبودیم که مرتکب عمل زشتی باشیم بلی بودید که مرتکب میشدید محققا خداوند عالم است بآنچه بودید عمل میکردید الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ توفی بمعنی اخذ بقوت است، چنانچه در حق عیسی علیه السّلام میفرماید: إِذْ قالَ اللَّهُ یا عِیسی إِنِّی مُتَوَفِّیکَ وَ رافِعُکَ إِلَیَّ الایة آل عمران آیه 48.

و از همین بابست توفی دین و اغلب در آیات اطلاق بر قبض روح شده اینهم تارة نسبت بخدا داده شده اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها زمر آیه 43 و تارة نسبت بملک الموت داده شده قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ الَّذِی وُکِّلَ بِکُمْ سجده آیه 11 و تارة نسبت بملائکه همین آیه شریفه و تمام درست است چون ملائکه اعوان ملک الموت هستند و تحت امر آن و ملک الموت هم تحت امر الهی است، لذا تعبیر بوکل بکم کرده و موکل خداوند است و مراد از توفی و اخذ و قبض اخذ روح انسانیست که مجرد است و قابل بقاء است و پس از قطع علاقه از این بدن عنصری تعلق میگیرد بقالب مثالی و بدن برزخی و مثل افلاطونی تا روز قیامت که تعلق بگیرد بهمین بدن عنصری و مبعوث شود و اما روح حیوانی یک بخاریست و وقتی که تمام شد

ص: 110

فانی میشود، بلکه بنا بر کم منفصل آن بآن فانی میشود و موجود میشود مثل زمان و حرکت و سیر ظالمی انفسهم خبر الذین و ظلم بغیر هم ظلم بنفس است و ظلم در دین هم ظلم بنفس است، پس شامل شرک و کفر و ضلالت و فسق و فجور میشود فَأَلْقَوُا السَّلَمَ القاء سلم اظهار تسلیم است که مدعی میشوند که ما تسلیم اوامر الهی بودیم و قدمی بر مخالفت بر نداشتیم ما کُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ هیچگونه سویی از ما سر نزده و عمل زشتی نکرده ایم (بلی) کلمه بلی نفی ما قبل میکند بخلاف نعم که اثبات ما قبل میکند وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی اعراف آیه 171 أَ إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ کُنَّا نَحْنُ الْغالِبِینَ شعرا آیه 41 إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بعد از علم الهی و نامه اعمال و شهادت ملائکه حفظه و جوارح و رؤیت رسول و مؤمنین جای انکار نیست.

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ توبه آیه 105.

[سوره النحل (16): آیه 29] .... ص : 111

فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ (29)

پس داخل شوید درهای جهنم را همیشه در آن جهنم هستید، پس بد جای گاهیست جایگاه تکبر کنندگان فادخلوا نه اینکه باختیار بروند جهنم، بلکه باجبار آنها را داخل میکنند ابواب جهنم بنص قرآن هفت در دارد و هر دری بیک طبقه از طبقات هفتگانه جهنم است میفرماید: لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ حجر آیه 44 و معنای این جمله این نیست که از تمام درها وارد شوند، بلکه هر دسته از شما از یک در وارد میشوند بمقدار شرک و کفر و عناد و ضلالت و فسق و فجور و ظلم و نحو اینها مثلا یهود از یک در نصاری از در دیگر مشرکین از در مخصوص بخود مخالفین از در دیگر و هکذا و در طبقه هفتم مخصوص بمنافقین و ظالمین بآل رسولست.

ص: 111

إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ نساء آیه 144 خالدین فیها همیشه دائما معذب در دعاء کمیل میفرماید:

(و هو بلاء تطول مدّته و یدوم بقائه و لا یخفف عن اهله)

(فلبئس) باس مقابل نعم یعنی بد است مقابل وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ در دو آیه بعد (مثوی) مثوی جایگاه است و منزل و مأوی و محل سکونت، و بالجمله جهنم زندان تاریک خدا است و همه نوع عذاب در او هست آتش، غل، سلسله، عمود، تازیانه حمیم، غسّاق، زقوم و غیر اینها الْمُتَکَبِّرِینَ از برای تکبّر مراتب زیادی است که اعلا مراتبش تکبّر در دین و بر انبیاء است که تکذیب انبیاء کنند و زیر بار دین حق نروند، مثل مشرکین و طبقات کفّار و تالی تلو آن تکبّر بر ائمه هدی کنند و خود را مقدم بر آنها دارند و دون آن تکبر بر علماء دین از آنها اعراض کنند و اخذ احکام نکنند و ترک تقلید از آنها کنند و در امور دین بآنها مراجعه نکنند و دون آن تکبّر بر صلحاء و اتقیاء و مقدسین و اهل عبادت و اطاعت کنند و دون آن تکبر بر بزرگتران کنند پدر مادر اعمام اخوال و سایر اکابر و دون آن تکبر بر مسلمین بر فقراء و ضعفاء و امثال آنها و آیه شریفه چون جمع محلی بالف و لام است شامل جمیع این مراتب میشود.

[سوره النحل (16): آیه 30] .... ص : 112

وَ قِیلَ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّکُمْ قالُوا خَیْراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ (30)

و گفته شد و پرسیدند از کسانی که اهل تقوی و پرهیزکار بودند چه چیز است این قرآن که نازل فرمود پروردگار شما؟ جواب دادند و گفتند بسیار خوبست از برای کسانی که کارهای نیک بجا آورند در همین دنیا جزای خوب دارند و هر آینه خانه آخرت بهتر است و هر آینه خوبست خانه صاحبان تقوی و قیل قائل کفّار و مشرکین هستند که از روی سخریه و استهزاء سؤال کردند للذین یعنی از کسانی که اتّقوا که ایمان آورده بودند و از مخالفت خدا و رسول پرهیز داشتند

ص: 112

ما ذا اشاره بقرآن و دستورات الهی است أَنْزَلَ رَبُّکُمْ که خدای شما که قائل به توحید هستید و خدایان ما را منکرید نازل کرده قالُوا خَیْراً گفتند تمامش صحیح و درست و بجا و بموقع و خوب از راه تفضّل و رحمت و عنایت نازل فرموده لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا چه احسان بنفس باشد از ایمان و اطاعت و اعمال حسنه و صالحه و چه احسان بغیر، و بالجمله کارهای نیک از آنها صادر شده فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَةٌ ممکن است فی هذه الدنیا متعلق باشد باحسنوا یعنی کسانی که در این دنیا اعمال نیک داشتند و کلمه حسنة خبر للذین احسنوا باشد، و ممکن است متعلق بحسنة باشد یعنی کسانی که اعمال حسنه بجا آوردند در همین دنیا برای آنها حسنه است مشمول تفضلات الهی میشوند وَ لَدارُ الْآخِرَةِ خَیْرٌ امتیازات دار آخرت نسبت بدار دنیا بسیار است.

1- خلود که دیگر فناء و زوال ندارد و دار دنیا فانی و زائل میشود.

2- مقرون ببلاء و مصیبت و هموم و غموم و مرض و سقم نیست و دنیا مقرون است.

3- زحمت تحصیل ندارد نعم اخروی تمام موجود و مهیا است.

4- خالی از هر گونه نجاست و کثافت و چرکی و پلیدیست بخلاف دنیا.

5- حشر با انبیاء و ائمه و صلحاء و اتقیاء بخلاف دنیا حشر با کفّار و فسّاق و ظلمه در قرآن میفرماید:

فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً نساء آیه 71 الی غیر ذلک از لذائذ روحی و جسمی که هیچ یک قابل مقایسه با دنیا نیست وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ البته جایی را که خداوند تعبیر بنعم کند معلوم میشود که چه اندازه خوب است.

[سوره النحل (16): آیه 31] .... ص : 113

جَنَّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ کَذلِکَ یَجْزِی اللَّهُ الْمُتَّقِینَ (31)

بهشتها که در آنها اقامت میکنند داخل میشوند آن بهشتها را که جاری

ص: 113

میشود از زیر آنها نهرهایی و از برای آنها در این بهشت ها هر چه بخواهند موجود است همین نحو جزاء میدهد خداوند اهل تقوی را جنات عدن بیان جمله قبل در آیه قبل فرمود:

وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِینَ که دار متّقین جنات عدن است عدن محل اقامت است که در آنها دائما مقیم هستند و فناء و زوال ندارند و از همین باب است معادن که محل جواهرات و فلزات است و در حدیث است

الناس معادن کمعادن الذهب و الفضة

یعنی از حیث صفات و اخلاق و فهم و ادراک و زکاوت و شرافت و نحو اینها مختلف هستند، چنانچه معادن از حیث جیّد وردی مختلف هستند و یکی از اسامی جنات جنات عدن است، مثل جنة الفردوس جنة المأوی جنة الخلد و نحوها یَدْخُلُونَها بلکه متقین که بی گناه وارد محشر شوند عقبات قیامت را هم ندارند و در مواقف وقوف نمیکنند که فرمود:

ان للقیمة خمسون موقفا کل موقف مقام الف سنة.

پس از آن تلاوت فرمود:

فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَةٍ معارج آیه 4 و بدون حساب داخل بهشت میشوند تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ یعنی از پای قصرها و عمارات نهرهای زیادی جاریست نهر سلسبیل کوثر انهار اربعة فِیها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَیْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّی محمّد صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم آیه 17 لَهُمْ فِیها ما یَشاؤُنَ وَ فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ زخرف آیه 71 کَذلِکَ یَجْزِی اللَّهُ الْمُتَّقِینَ نه از روی استحقاق، بلکه از راه تفضّل و عنایت و وعده الهی خلف ندارد إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ آل عمران آیه 7 رعد آیه 31.

لا یُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ روم آیه 5.

ص: 114

[سوره النحل (16): آیه 32] .... ص : 115

الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (32)

متقین کسانی هستند که موقعی که ملائکه قبض روح آنها را میکنند پاک و پاکیزه هستند و ملائکه میگویند سلام بر شما باد داخل شوید بهشت را بسبب آنچه که بودید عمل میکردید الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ صفت متقین است که در آیات قبل بیان فرموده: طیّبین پاک و پاکیزه هستند از عقائد فاسده و اخلاق رذیله و اعمال سیئه با ایمان و آمرزیده از دنیا میروند و ارواح آنها در ملکوت اعلا جای میگیرند طاهر مقابل نجس است و طیب مقابل خبیث است و از برای طهارت مراتبی هست طهارت بدن و لباس و امور خارجیه از نجاسات شرعیه طهارت عمل از معاصی طهارت نفس از اخلاق رذیله طهارت روح از توجه بغیر خدا و اعلا مراتب طهارت خاص اهل البیت است إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً احزاب آیه 33 که فوق مقام عصمت است و طیّب خالی بودن از خباثت و کثافت و چرکی و پلیدی است و اهل تقوی هیچگونه پلیدی ندارند حین الموت، یا اصلا مرتکب معاصی نبودند و خالی از صفات خبیثه، یا موفق بتوبه و ازاله رذایل شده، یا باعمال صالحه و بلیات نازله یا اجابت دعوات مؤمنین و بالجمله حین الموت بدون خباثت از دنیا میروند یقولون ملائکه و ظاهر این قول روز قیامت باشد بمتقین سلام علیکم که تحیّة اهل بهشت است تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ ابراهیم آیه 23 و تحیّة اسلامی هم سلام است و معنای سلام و فضیلت آن و کیفیّت آن و وجوب رد آن را مفصّلا در مجلد اول این تفسیر در ذیل یُقِیمُونَ الصَّلاةَ آیه 2 بقره متعرض شده ایم مراجعه کنید ادْخُلُوا الْجَنَّةَ ظاهرا بمناسبت این جمله سلام روز قیامت است نه حین الموت بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ جزای ایمان و عبادات و تقوی شما است.

ص: 115

[سوره النحل (16): آیه 33] .... ص : 116

هَلْ یَنْظُرُونَ إِلاَّ أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (33)

آیا این کفّار و مشرکین انتظار دارند مگر اینکه ملائکه عذاب بر آنها نازل شود؟

یا امر الهی بهلاکت آنها صادر شود همین نحو بود فعل کسانی که از پیش از اینها بودند، خداوند بآنها ظلم نفرمود و لکن خود آنها بخود ظلم میکردندلْ یَنْظُرُونَ

این کفّار و مشرکین هر چه بآنها حجّت تمام شود و دلیل و برهان بر آنها بیان شود و اقامه معجزه بر آنها شود دست از شرک و تکذیب رسول اکرم و اعمال سیئه خود بر نمیدارند.

َّ أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ

مگر اینکه ملائکه عذاب بر آنها نازل شوند چنانچه بر قوم لوط نازل شدندوْ یَأْتِیَ أَمْرُ رَبِّکَ

چنانچه امر شد بآب که قوم نوح و فرعونیان را هلاک کند و بباد که عاد را از بین برد یا بزمین که آنها را خسف کند مثل قوم لوط، یا صاعقه و صیحه که ثمود و قوم شعیب را تلف کند بنا بر این مشرکین و کفّار هم متوجّه شوند از کجا ایمن از این بلاها هستند مگر عمل سابقین که باین بلاها گرفتار شدند غیر از اعمال این کفار و مشرکین بودذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

.از شرک بخدا و تکذیب انبیاء و طغیان در معاصی که اینها هم مرتکب هستند مثل آنها ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ

ظلم از قبایح عقلیه است تمام ادیان عالم حتی طبیعی حکم بقبح آن میکنند و محال است فعل قبیح از خداوند صادر شود که معنای عدل است و از اصول مذهب است فقط اشاعره که منکر حسن و قبح عقلی هستند منکر عدل هستند.

لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ

در حدیث است که سه قسم ظلم است یک ظلم که لا یغفره اللَّه و هو الشرک إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ نساء آیه 13 دو

ص: 116

ظلمی است که یغفره اللَّه ان تاب و آن ظلم بنفس است سه ظلم لا یدعه اللَّه ظلم بعباد.

[سوره النحل (16): آیه 34] .... ص : 117

فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ (34)

پس اصابه کرد بآن کفّار و مشرکین امم سابقه گناهان و سیئات آنچه عمل میکردند و احاطه کرد بانها بواسطه آنچه که بودند بان استهزاء میکردند فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما عَمِلُوا هر عمل خیر و شرّی علاوه بر مثوبات و عقوبات اخروی یک آثار دنیوی هم دارد ان خیرا فخیر و ان شرا فشر و باصطلاح اعمال سیئه دودش در چشم صاحبش میرود و پا پیچ خودش میشود این کفّار و مشرکین مشاهده کنند اقوام سابقه را که شرک و تکذیب انبیاء چه نتائج وخیمه داشته و بترسند از اینکه باینها هم متوجّه شود و اصابه کند وَ حاقَ بِهِمْ و فرو گرفت بآنها آثار وخیمه ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ که انبیاء و کتب نازله و احکام الهیه و اهل ایمان را مورد استهزاء خود قرار دادند و بچه بلاها مبتلا شدند وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلًا فاطر آیه 41.

(تنبیه) ما نباید چندان گله از کفّار و مشرکین داشته باشیم جایی که رجال و نساء خودمان امروزه چه اندازه بی حیایی و بی عصمتی و بی عفّتی و طغیان و سرکشی و اشاعه فحشاء در میانه ما رواج پیدا کرده و امراض و بلیات و گرفتاریها در مقابلش بما متوجه شده و روز بروز بدتر میشوند تا بکجا برسد و چه بشود.

[سوره النحل (16): آیه 35] .... ص : 117

وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ ءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ ءٍ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِینُ (35)

و گفتند کسانی که مشرک شدند اگر خدا اراده کرده بود ما عبادت نمیکردیم غیر او را نه ما نه پدران ما و حرام نمیکردیم از غیر او از چیزی همین نحو کردند کسانی که از پیش از آنها بودند پس آیا بر رسولان غیر از ابلاغ آشکار تکلیف

ص: 117

دیگریست، عقیده مشرکین این بود که عبادت اصنام و اوثان بر حسب دستور و امر الهی بوده، چنانچه در جای دیگر میفرماید: از قول آنها وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها اعراف آیه 28 و نیز میفرماید: وَ یَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ یونس آیه 18 و الحاصل اینکه مشرکین بتهای خود را از مقربان درگاه خداوند میدانند و بامر الهی عبادت آنها را میکنند و این عقیده از پدران خود یدا بید و جیلا بعد جیل اتخاذ کردند، چنانچه دارد ابتداء رواج شرک شیطان آمد و بآنها گفت این انبیاء شما که از دار دنیا رفتند مقرب درگاه الهی بودند، چنانچه ملائکه هم مقرّب هستند و مجسمه هایی بصورت انبیاء و ملائکه درست کردند و بآنها سجده کردند عبادت آنها را میکردند و این دستگاه روز بروز رواج و زیادتی پیدا کرد، لذا در اینجا میفرماید: وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکُوا مشرکین زمان رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم لَوْ شاءَ اللَّهُ اگر خدا امر نکرده بود بعبادت این اصنام و نهی فرموده بود و نمیخواست ما عبادت آنها بکنیم ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ ءٍ ما عبادت نمیکردیم غیر او را اینکه عبادت میکنیم خواسته الهی و بامر او است نَحْنُ وَ لا آباؤُنا نه ما عبادت آنها را میکردیم و نه پدران ما تمام بامر او و خواست او است و همچنین حیواناتی که ما حرام یا حلال میدانیم که میفرماید: ما جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِیرَةٍ وَ لا سائِبَةٍ وَ لا وَصِیلَةٍ وَ لا حامٍ وَ لکِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ مائده آیه 102 و در بسیاری از آیات سوره انعام اشاره دارد مثل جمله وَ أَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها و مثل وَ قالُوا ما فِی بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُکُورِنا وَ مُحَرَّمٌ عَلی أَزْواجِنا أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَیْهِ أَرْحامُ الْأُنْثَیَیْنِ آیه 140 الی 145 شرحش گذشت وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَیْ ءٍ تمام بدستور و امر او است ذلِکَ فَعَلَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ

از همین نوع افتراءات فَهَلْ عَلَی الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ فقط حجة باید تمام شود و راه عذر باید بسته شود بابلاغ آشکارا لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ انفال آیه 44.

ص: 118

[سوره النحل (16): آیه 36] .... ص : 119

وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلالَةُ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ (36)

و هر آینه بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ.

و هر آینه بتحقیق ما مبعوث کردیم در هر طایفه و امّتی پیغمبرانی را که عبادت کنید خداوند را و دوری کنید عبادت طاغوت و باطل را وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا انبیاء الهی بسیار بودند و مقتضای بعضی اخبار صد و بیست و چهار هزار و صاحبان شریعت فقط شش نفر آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمّد صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم و اولو العزم که ناسخ شریعت سابقه باشد پنج نفر نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمّد صلّی اللَّه علیه و اله که میفرماید: فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ احقاف آیه 34 و بسیاری از انبیاء مأمور بدعوت نبودند و بسیاری از انبیاء مامور بدعوت شدند بر طبق شریعت زمان خود و هر کدام بیک شهری یا مملکتی یا قصبه ای یا طائفه و یا قومی مبعوث شدند، و شریعت اسلام چون خاتم شرایع بود و تا قیامت باقیست و اوصیاء پیغمبر اسلام باید تا قیامت باشند و دوازده بیش نیستند، لذا دوازدهمی در پس پرده غیبت مصون و محفوظ شد خداوند بجای آن رسولان علمایی مقرّر فرمود که هر کدام در شهری و مملکتی و طایفه و قبیله و قصبه دعوت میفرمایند بر طبق دستوری که دارند، و لذا از پیغمبر اکرم است فرمود:

علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل

و بالجملة حجّة باید تمام شود و اولین دعوت رسل دعوت بتوحید بوده أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ توحید عبادتی که مستلزم توحید ذاتی و صفاتی و افعالی و نظری است و پس از آن نهی از عبادت و اطاعت و متابعت طاغوت وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ هر باطلی طاغوت است لذا اطلاق بر شیطان و دعوت کنندگان بباطل و رؤساء کفر و ضلالت میشود.

فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلالَةُ پس در هر امتی بعض از آنها که در طرف اقلیت بودند کسانی بودند که قابل هدایت بودند و هدایت فرمود آنها را خداوند و بعضی از آنها ثابت و محقق شد بر آنها ضلالت و گمراهی خداوند اسباب هدایت را تکوینا و تشریعا بر تمام

ص: 119

افراد فراهم فرموده و قوه و اختیار هم بآنها عنایت کرده، لکن موانع قبول در افراد بسیار است شیطان نفس امّاره هوای نفس قساوت قلب عناد عصبیّت حسد کبر نخوت و سایر صفات خبیثه و حبّ دنیا حبّ مال حبّ ریاست و غیر اینها کسانی که این موانع در آنها نباشد توفیق الهی شامل حال آنها میشود و مشمول فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَی اللَّهُ میشوند و کسانی که این موانع کلّا یا بعضا در آنها باشند مورد وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَیْهِ الضَّلالَةُ هستند، و چون این موانع در افراد بسیار هست، لذا اهل ضلالت بمراتب اکثر از اهل هدایت هستند.

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ پس سیر کنید و گردشی نمائید در اطراف زمین، پس نظر کنید ببینید چگونه بوده عاقبت کسانی که تکذیب انبیاء میکردند بچه بلاها هلاک شدند فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ ممکن است مراد سیر تاریخیست که رجوع کنید بتاریخ احوال انبیاء سلف و امم سابقه قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و شعیب و قوم موسی فرعونیان بلکه اصحاب فیل که بسیار نزدیک بآنها بودند، و ممکن است سیر در مساکن و شهرستان های آنها باشد که بکلّی خراب و ویران شده (فَانْظُرُوا) بنظر فکری و درک قلبی و چشم باطنی یا بنظر عینی بمراکز آنها کیف کان چگونه بوده است عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ قوم نوح بغرق هلاک شدند عاد بباد ثمود به رجفه قوم لوط بخسف و امطار حجارة قوم شعیب بصیحه و صاعقه فرعونیان بغرق و سایر بلیّات.

[سوره النحل (16): آیه 37] .... ص : 120

إِنْ تَحْرِصْ عَلی هُداهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ یُضِلُّ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ (37)

اگر ای رسول اکرم هر چه شما تحریص و جدیت و اصرار کنی بر هدایت آنها، پس محققا خداوند هدایت نمیکند کسانی که در ضلالت و گمراهی فرو رفته اند و نیست از برای آنها احدی که آنها را یاری کند و از ضلالت بیرون آورد و از

ص: 120

عذاب الهی نجات دهد، مکرّر گفته ایم افاضه فیض از طرف فیّاض علی الاطلاق تام تمام است فقط قابلیت محل شرط است، چه در دنیا و چه در آخرت اما در آخرت ایمان است که غیر مؤمن هر که هست و هر چه هست قابلیت دخول بهشت ندارد و لو فرض کنی که مقصر نباشد، مثل اطفال کفار و مجانین و قاصرین که استحقاق عذاب هم ندارند، و امّا در دنیای صفای قلب است که خالی از قساوت و عناد و عصبیت و کبر و حسد و غیر اینها از اموری که مانع از قابلیّت هدایت است باشند، لذا میفرماید: إِنْ تَحْرِصْ عَلی هُداهُمْ حریص کسی را گویند بر امری اصرار داشته باشد اصرار بلیغی مثل کسانی که حریص بر مال دنیوی باشند و حضرت رسالت اصرار بلیغی بر هدایت قوم داشت بمواعظ و نصایح و اقامه معجزات و تبشیر بنعم و فیوضات اخروی و تخویف و انذار از عقوبات الهی میفرماید: نظر به اینکه اینها از قابلیت هدایت افتاده اند این اصرار فائده ندارد فَإِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی مَنْ یُضِلُّ خداوند دست عنایت و لطف و توفیق را از سر آنها برداشته چون خود را در ضلالت و گمراهی انداخته و از قابلیت انداخته اند وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِینَ و چیزی که آنها را نصرت کند و از بلیّات دنیوی و عقوبات اخروی نجات دهد از برای آنها نیست مثل بتهای آنها و بزرگان آنها که متابعت آنها را میکردند یا شیاطین که آنها را وسوسه میکردند یا مال و جاه آنها.

[سوره النحل (16): آیه 38] .... ص : 121

وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمانِهِمْ لا یَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ یَمُوتُ بَلی وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ (38)

و قسم خوردند این کفّار و مشرکین با جدّ و جهد و اصرار در قسمتهای خود که خدا مبعوث نمیکند کسانی را که بمیرند بلی البته مبعوث میفرماید وعده ایست که خداوند بحق وعده داده قابل تخلف نیست و ثابت و محقق است و لکن اکثر افراد ناس نمیدانند و معتقد نیستند وَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ یکی از معاصی بسیار بزرگ یمین غموس است قسم دروغ بخصوص قسم باللّه و تاللّه و و اللّه که سه صیغه قسم است که در باب ترافع بر منکر

ص: 121

متوجّه میشود که فرمود:

البیّنة علی المدعی و الیمین علی من انکر

و اصل قسم برای تاکید و اثبات مطلب است، چنانچه در قرآن مجید قسمهای زیادی یاد فرموده برای تأکید در اثبات آنچه بیان فرموده با اینکه فرمایشات الهی احتمال خلاف در آنها کفر است و العیاذ باللّه نسبت دروغ بخدا دادن است وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِیثاً وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِیلًا نساء آیه 89 و 121 و این کفار برای انکار بعث قسم یاد کردند آنهم جَهْدَ أَیْمانِهِمْ جهد مبالغه در اثبات دعویست، و لذا مجتهد کسی را گویند که استفراغ وسع کند در أخذ احکام از مدارک معتبره که ادله اربعه باشد کتاب سنة اجماع و عقل و اینها مبالغه میکردند در قسم بر انکار معاد لذا در جواب آنها و ردّ مقاله آنها میفرماید: (بلی) البته و صد البته مبعوث میشوید تخلف پذیر نیست و قابل بدا و تغییر نیست، زیرا وعده الهی تخلف ندارد وَعْداً عَلَیْهِ حَقًّا خلف وعدهم قبیح است از خداوند صادر شود، بلکه ادله عقلیه و نقلیه بر اثبات معاد فوق حد احصی است اگر معاد نباشد بعث رسل و انزال کتب و جعل احکام تمام لغو میشود بلکه با عدل الهی نمیسازد، زیرا فرق بین ظالم و مظلوم و مطیع و عاصی و عادل و فاسق و صالح و طالح و مؤمن و کافر و حق و باطل و صدق و کذب و هکذا گذارده نمیشود وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ با اینکه تمام ملیین عالم معتقد بمعاد هستند لکن اکثریت با کسانیست که زیر بار هیچ دینی نیستند حتی بسا منکر وجود حق میشوند دهری طبیعی لا مذهب.

[سوره النحل (16): آیه 39] .... ص : 122

لِیُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی یَخْتَلِفُونَ فِیهِ وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّهُمْ کانُوا کاذِبِینَ (39)

تا اینکه واضح فرماید و مبیّن کند برای آنها آنچه را اختلاف میکردند در او و تا اینکه بدانند کسانی که کافر شدند محققا آنها بودند دروغ گویان (لیبین) ظاهرا لام لیبیّن متعلق است بجمله (بَلی وَعْداً عَلَیْهِ) بیان علت بعث است که خداوند آنها را مبعوث میفرماید:

تا اینکه بیان فرماید و ظاهر کند (لهم) بر این کفّار (الذی) آنچه یَخْتَلِفُونَ

ص: 122

فِیهِ

در باب توحید و شرک و تصدیق و تکذیب انبیاء و تحلیل و تحریم اشیاء و کیفیت عبادات و معاملات و حدود و دیات و سایر احکام و انکار بعث و غیر اینها و حمل معجزات بر سحر و نسبت ساحر و مجنون بانبیاء دادن فردای قیامت بر آنها مکشوف میشود حق و باطل و بعضی گفتند لام لیبیّن متعلق است بجمله وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا در چند آیه قبل که علّت بعث رسل باشد که انبیاء را فرستادیم تا اینکه بیان کنند و واضح کنند بر کفار و مشرکین آنچه را که در او اختلاف میکردند از امور مذکوره در همین دنیا لکن این معنی بنظر بعید میآید و خلاف ظاهر آیه شریفه است.

وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ کَفَرُوا عطف است به لیبیّن بهر دو معنی اما بمعنی اول فردای قیامت بمشاهده مثوبات مؤمنین و عقوبات کفار و مشاهده بهشت و جهنم بر آنها معلوم میشود که أَنَّهُمْ کانُوا کاذِبِینَ آنچه میگفتند دروغ بوده و نیز خلاف حق بوده و آنچه انبیاء فرموده حق و صدق و مطابق واقع بوده.

(تنبیه) در موضوع صدق و کذب دو معنی گفتند یکی مطابق واقع و مخالف واقع که مشهور گفتند دیگر مطابق با عقیده قلبی و مخالف آن و در قرآن مجید در هر دو معنی استعمال شده در مثل مقام بمعنی اول است که دروغ آنها بر خود آنها مکشوف میشود و در مورد منافقین که باطنا عقیده ندارند و لکن اظهار عقیده میکنند، چنانچه در سوره منافقین.

قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ و در باب صوم هم بمعنی دوم است

[سوره النحل (16): آیه 40] .... ص : 123

إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْ ءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ (40)

اینست و جز این نیست گفتار ما از هر چیزی زمانی که اراده کردیم که آن شی ء وجود پیدا کند اینکه می گوییم بآن شی ء که بود شو پس بود میشود (توضیح کلام) اینکه افعال اختیاریه عباد پس از آنکه تمام اسباب و وسائل آن مهیا باشد و موانع مفقود باشد احتیاج به مقدماتی دارد.

ص: 123

1- تصور آن که خطور در قلب می کند و در عالم خیال مصور می شود یا بالهام ملک یا بوسوسه شیطان.

2- تصدیق بفائده و نتیجه آن.

3- عزم بر صدور آن.

4- جزم بر آن.

5- حرکت عضلات و اما افعال الهی هیچ کدام از این مقدمات را لازم ندارد نه تصور نه تصدیق نه جزم نه حرکت عضلات بلکه دو چیز لازم دارد، یکی علم بصلاح که ازلی است و عین ذات است که تعبیر باراده میکنیم و از صفات ذاتیه میشماریم چنانچه حکماء گفتند و علم بصلاح غیر از علم بمصالح است که تعبیر بحکمت میکنیم پس هر فعلی که دارای مصلحت باشد میداند که موقع ایجادش صلاح هست، دوم نفس ایجاد که تعبیر بمشیت می کنیم و باصطلاح حکماء بوجود منبسط تعبیر می کنند و می گویند تمام اشیاء بایجاد موجود می شود که فعل بمعنی اسم مصدریست و نفس ایجاد بنفسه موجود می شود و ایجاد دیگری نمی خواهد زیرا تسلسل لازم می آید و در خبر هم داریم که فرمود:

خلقت الاشیاء بالمشیئة و خلقت المشیئة بنفسها.

و لکن باید آن شی ء قابلیت وجود داشته باشد اگر محال ذاتی باشد مثل اجتماع نقیضین و ضدین یا قبیح عقلی باشد یا دارای مفسده باشد یا لغو باشد محال است از خداوند صادر شود که معنی عدل است و این نه از باب نقص در قدرت باشد فاعلیت فاعل تام تمام است نقص در قابلیت قابل است لذا می فرماید: إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْ ءٍ تعبیر به قول از باب ضیق عبارتست و الا احتیاج به قول هم ندارد إِذا أَرَدْناهُ کان ایجاده صلاحا در علم الهی أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ که عبارت از ایجاد بمعنی مصدریست فیکون موجود می شود که فعل بمعنی اسم مصدریست یعنی بایجاد حق موجود می شود.

ص: 124

[سوره النحل (16): آیه 41] .... ص : 125

وَ الَّذِینَ هاجَرُوا فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ (41)

و کسانی که هجرت کردند از مکّه به مدینه برای تشرف خدمت حضرت رسالت صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم قربة الی اللَّه خالصا لوجه اللَّه بعد از اینکه بآنها از طرف کفار و مشرکین ظلم وارد شده بود و بسیار ظلم کشیده بودند جا میدهیم آنها را در جایگاه بسیار نیک در دنیا و هر آینه اجر آخرت بسیار بزرگتر است اگر بودند میدانستند.

(توضیحا) مسلمین مکه پس از هجرت حضرت رسالت بمدینه بیشتر گرفتار ظلم مشرکین شدند، بعلاوه دست آنها از دامن حضرت رسالت کوتاه شد و دست رسی باحکام دین و وظائف شرعیه خود نداشتند کسانی که متمکن از هجرت بودند از منازل و اموال و بستگان خود چشم پوشیدند و هجرت کردند بمدینه و این بر آنها واجب بود و آنها را مهاجرین گفتند و در فقه هم متعرض هستند کسانی که در محلی باشند که دست رس باحکام دین نباشند واجب است مسافرت کنند بمحلی که دست رس آنها باشد اخذ احکام، مثل کسانی که امروز در بلاد کفر یا بعض بلاد که عالم ندارند حرام است توقف آنها و واجبست با فرض تمکن مسافرت بمحلی که دست رس آنها باشد اخذ احکام و تکالیف لازمه و آیات و اخبار در وجوب آن بسیار داریم مثل قوله تعالی:

الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَةُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها الی آخر الآیات نساء آیه 99 شرحش گذشت لذا میفرماید:

وَ الَّذِینَ هاجَرُوا از مراکز خود بسوی مدینه فی اللَّه جهت اطاعت امر الهی و اخذ احکام دین مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا از اذیتها و تعدیات مشرکین بر آنها لَنُبَوِّئَنَّهُمْ.

در مدینه بهترین مکانها فی الدنیا در همین دار دنیا حسنة جایگاه بسیار خوب و لاجر الاخرة بهشت و حور و قصور و سایر نعم الهی و مثوبات (اکبر)

ص: 125

بلکه قابل مقایسه نیست با دنیا و جمیع ما فیها چون زائل و دائر وفا نیست هیچ ثباتی و بقایی از برای او نیست و آخرت دار باقی است ابد الآباد لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ لکن نوع بشر آخرت را نسیه میدانند و دنیا را نقد مثل عمر سعد.

[سوره النحل (16): آیه 42] .... ص : 126

الَّذِینَ صَبَرُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ (42)

این مهاجرین کسانی هستند که بر اذیتهای مشرکین صبر کردند و بر خدای خود توکل میکنند دو صفت بزرگ که از آثار ایمانست در این مهاجرین که هجرت آنها برای خدا بوده بیان میفرماید.

اما صبر در قرآن مجید میفرماید: إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ زمر آیه 13 و در حدیث است

الصبر من الایمان بمنزلة الرأس من الجسد فمن لا صبر له لا ایمان له

و از برای صبر سه درجه بیان کردند (1) صبر بر بلیات و مصائب 300 درجه (2) صبر بر عبادت و اطاعت 600 درجه (3) صبر بر ترک معاصی و مخالفت هوای نفس 900 درجه و اما توکل در قرآن مجید است.

وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ طلاق آیه 3 و از لوازم توحید افعالیست و از برای توحید افعالی چهار مرتبه گفتند (1) بزبان اقرار می کند که تمام امور تحت مشیت الهیست و لکن قلبا مستند باسباب و وسائط میداند و این توحید منافقین است.

(2) قلبا هم معتقد است لکن رسوخ در قلب نکرده و متوجه باسباب است و این توحید عوام است.

(3) رسوخ در قلب کرده و اسباب را بمنزله آلات میداند و توکل در این مرتبه پیدا می شود و این توحید خواص است.

(4) بکلی نظر باسباب ندارد نمیخواهد جز خدا نمی بیند جز خدا و میگوید لا مؤثر فی الوجود الا اللَّه و این توحید انبیاء و اولیاء است که تعبیر خاص الخاص می کنند.

ص: 126

(تنبیه) تمام مهاجرین این نحو نبودند میان آنها منافقین و ضعفاء ایمان بسیار بودند مشایخ ثلاثه و بنی امیه و اتباع آنها هم جزو مهاجرین بودند الَّذِینَ صَبَرُوا آن مهاجرین که مورد آیه قبل بودند که میفرماید هجرت آنها للَّه بوده و مشمول لنبوئنهم فی الدنیا حسنة و از برای آنها در آخرت اجر اکبر هست کسانی هستند که دارای مقام صبر هستند وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ

[سوره النحل (16): آیه 43] .... ص : 127

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (43)

و ما نفرستادیم از قبل ارسال تو مگر رجالی که بآنها وحی می نمودیم پس سؤال کنید از کسانی که متذکر هستند و میدانند اگر شما نمیدانید، در باب نبوت عامه در مجلد اول کلم الطیب هشت امر متعرض شده ایم معنای نبوت و رسالت و اولی الامر و لزوم ارسال بر خداوند و اینکه حسن ذاتی دارد و شدة احتیاج بشر بانبیاء و اینکه ترکش بر خلاف عدل است و مورث لغویت خلقت بشر بلکه خلقت عالم میشود و دستگاه قیامت بهشت و جهنم و سایر خصوصیات آن تمام لغو و بر خلاف عدل است و بیان شرایط نبوت از رجولیت و عصمت و اکملیت از تمام امت در جمیع صفات حمیده و ملکات پسندیده و اعمال صالحه و کمالات نفسانیه و بیان موانع نبوت و لزوم اقامه برهان و دلیل قطعی بر رسالت باتیان بمعجزه یا اخبار نبی ثابت النبوة یا معصوم ثابت العصمة و غیر آنها مستدعی است مراجعه فرمائید، و ما در این آیه، فقط بتفسیر آیه شریفه قناعت می کنیم وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ ما نافیه و خطاب بحضرت رسالت است که ما نفرستادیم پیش از تو رسولی الا رجالا مثل آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و سایر مرسلین را نُوحِی إِلَیْهِمْ و طریق وحی را در قرآن مجید معین فرموده:

وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولًا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ شوری آیه 50.

ص: 127

نظر به اینکه کفار و مشرکین انکار میکردند رسالت حضرت را به اینکه تو هم یک بشری مثل ما هستی خدا اگر پیغمبر میفرستاد چرا از ملائکه نفرستاده و غافل از اینکه تماس ملک با بشر ممکن نیست مگر به لباس بشریت در آید که میفرماید:

وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَکاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا وَ لَلَبَسْنا عَلَیْهِمْ ما یَلْبِسُونَ انعام آیه 9 و علی الفرض اگر بصورت بشر بیاید همین اشکال را می کنند که انت بشر مثلنا بلکه شدیدتر چون حسب و نسب او را نمیدانند و اگر بصورت دیگری در آید از کجا ملک باشد شاید شیطان باشد و اگر بگویند سابقه نداشته فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ سؤال کنید کسانی را که خبر بدهند شما را از انبیاء سلف و در مراد از اهل ذکر بعضی گفتند علماء یهود بعضی گفتند علماء تاریخ در اخبار شیعه تفسیر بائمه شده، مکرر گفته ایم که این اخبار بیان مصداق اتم می کند منافات با عموم آیه ندارد و مراد اهل اطلاع است هر که باشد إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ حکم عقلیست و ارشاد بحکم عقل است که رجوع جاهل به عالم باشد.

(اشکال) این مشرکین نه پیغمبر را قبول دارند نه ائمه را و نه ارباب تاریخ را نه یهود و نه نصاری را (جواب) تمام ملیین عالم و ارباب مذاهب معتقد ببعض انبیاء سابق بودند و اخبار آنها فوق حد تواتر است و مورث قطع میشود به اینکه نبی از رجال انسی بوده.

[سوره النحل (16): آیه 44] .... ص : 128

بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ (44)

با معجزات و کتابها و نازل کردیم بسوی تو ذکر را که قرآن مجید باشد برای اینکه بیان فرمایی برای جمیع افراد بشر آنچه از تکالیف برای آنها نازل شده و باشد که آنها فکر کنند و غرض الهی را دست آورند و بفهمند بِالْبَیِّناتِ

ص: 128

وَ الزُّبُرِ

متعلق است بما ارسلنا در آیه قبل که ارسال رسل بمجرد دعوی رسالت نبوده، بلکه با ادله محکمه و معجزات فرستادیم که قاطع عذر و اتمام حجت باشد که: لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ انفال آیه 44 و تعبیر بزبر برای اینست که شامل صحف و کتب شود مثل صحف آدم و شیث و نوح و ابراهیم و کتب آسمانی توریة و زبور و انجیل.

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ مراد از ذکر قرآن است که یکی از اسامی قرآن ذکر است چون بنده را از غفلت و جهالت بیرون میاورد و بشاه راه هدایت سوق میدهد لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ سرّ نزول قرآن بینا کردن مکلّفین است و آشکار کردن آنچه دستور دارند و موظف هستند ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ از عقائد و اخلاق و واجبات و محرمات و سایر اموری که در امر دین بآن احتیاج دارند لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ البته قرآن بر این امور نازل شده لکن تاثیرش در قلوب موقوف بر فکر و تدبّر و تأمّل است، چنانچه میفرماید:

أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها.

بر سیه دل چه سود خواندن وعظ نرود میخ آهنین بر سنگ

آفتاب عالم تاب است لکن بر شخص کور تأثیر ندارد ما اکثر العبر و اقل الاعتبار البته باید فکر کرد و غرض الهی را از ارسال رسل و انزال کتب، بلکه خلقت انسان را بدست آورد وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ ذاریات آیه 53.

و عبادت موقوف بر ارسال رسل و انزال کتب و ارائه طریق است.

[سوره النحل (16): آیه 45] .... ص : 129

أَ فَأَمِنَ الَّذِینَ مَکَرُوا السَّیِّئاتِ أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ (45)

آیا پس از این بیانات باز ایمن هستند کسانی که مکر و حیله بازی می کنند در اعمال سیئه این که خداوند خسف کند آنها را در زمین یا بیاید آنها را عذاب از حیثیتی که ابدا متوجه نباشند (أ فأمن) آیا پس از آنکه بآنها خبر رسید و فهم و درک کردند که امم سابقه بواسطه تکذیب انبیاء سلف و ترک ایمان و بقاء بر شرک و ارتکاب

ص: 129

اعمال سیئه و مکر با انبیاء و مؤمنین بچه عذابهایی هلاک شدند قوم نوح عاد ثمود قوم لوط فرعونیان قوم شعیب بغرق صاعقه صیحه خسف امطار حجارة مع ذلک ایمن هستند الَّذِینَ مَکَرُوا کسانی که مکر می کنند با وجود مقدس حضرت رسالت و با مؤمنین (السیئات) از شرک و کفر و ظلم و اذیت و فسق و فجور و کبر و نخوت و عناد و عصبیّت که کلمه السیئات جمع محلی بالف و لام شامل همه اینها میشود و غافل از مکر الهی هستند که میفرماید:

وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ آل عمران آیه 47 اینکه بغتة أَنْ یَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ یک مرتبه زلزله شود و زمین شکاف بردارد و تمام آنها فرو روند در زمین و هلاک شوند أَوْ یَأْتِیَهُمُ الْعَذابُ صیحه آسمانی صاعقه ریح عقیم و غیر اینها از بلاهای مهلکه مثل وباء و طاعون و امراض غیر قابل علاج مِنْ حَیْثُ لا یَشْعُرُونَ یا در خواب باشند در شب، یا مشغول کار باشند در روز بدون توجه و التفات، چنانچه بر امم سابقه هم همین نحو بود.

(تنبیه) باید امروز هم که فسق و فجور و اعمال سیئه در میان ابناء نوع رواج پیدا کرده بی دینی ترک صلوة و صوم و سایر واجبات شرب مسکرات اشتغال بملاهی ساز آواز قمار رقص بی حجابی بی عفتی بی حیایی ظلم و اذیت و کسب حرام و سایر معاصی ایمن نباشند که باین نوع بلاها هلاک شوند چنانچه آثارش هم ظاهر شده تسلّط ظالم امراض غیر قابل علاج ذهاب بسیاری از نعم الهی و و و چون سنّة الهی تغییر پذیر نیست.

فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلًا فاطر آیه 41 و 42.

[سوره النحل (16): آیه 46] .... ص : 130

أَوْ یَأْخُذَهُمْ فِی تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِینَ (46)

یا اینکه خداوند بگیرد آنها را در قلب و انقلابات آنها پس نیستند آنها بتوانند از خود دفع کنند (أَوْ یَأْخُذَهُمْ) عطف بان یخسف اللَّه است.

یعنی آیا ایمن هستند از اینکه خداوند بگیرد آنها را به اینکه قبض روح

ص: 130

آنها را بکند بغتة بموت فجئة بدون مقدمات مرگ بناگاه (فَما هُمْ بِمُعْجِزِینَ) یعنی جلوگیری کنند از مرگ مثل کسانی که امروز خود را بیمه می کنند که نمیرند و حال آنکه قرآن می فرماید:

وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ انعام آیه 32.

بلکه بنا بر حرکت جوهریّه انسان آن بآن میمیرد و زنده می شود هر نفسی افاضه جدید است و چون متصل بیک دیگر است یک حیات بنظر میاید، مثل حرکت دوری که تشکیل یک دائره میدهد در بادی نظر و حال آنکه هر آنی در یک نقطه است و باصطلاح خلع و لبس است، بلکه ممکن همین نحوی که در حدوث محتاج بمحدث است در بقاء هم محتاج بمبقیست و معنی معجز سلب قدرت است از طرف و لذا معجزات انبیاء را معجزه گفتند سلب قدرت می کند از بشر، بلکه جن و انس که نتوانند مثل او بیاورند و این کفّار و مشرکین نمیتوانند سلب قدرت کنند از خداوند که نتواند اخذ آنها کند و مراد از تقلّب اشتغال بامور است سفرا حضرا تجارة کسبا در حال اکل و شرب و لبس و سایر اشتغالات.

[سوره النحل (16): آیه 47] .... ص : 131

أَوْ یَأْخُذَهُمْ عَلی تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ (47)

یا بگیرد آنها را بالقاء خوف در قلوب آنها و تعجیل در اهلاک آنها نکند، بلکه متنبّه شوند و ایمان آورند یا دست از اذیت و ظلم بمؤمنین بردارند پس محققا پروردگار شما هر آینه رءوف و مهربان است، یکی از نصرتهای الهی القاء رعب است در قلوب کفار و مشرکین و معاندین چنانچه در بسیاری از آیات بیان فرموده مثل قوله تعالی:

سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَکُوا بِاللَّهِ آل عمران آیه 14.

سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ انفال آیه 12.

ص: 131

وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ احزاب آیه 26.

وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَیْدِی الْمُؤْمِنِینَ حشر آیه 2.

و از پیغمبر اکرم است فرمود

(نصرت بالرّعب)

(أَوْ یَأْخُذَهُمْ عَلی تَخَوُّفٍ) اخذ بر تخوّف تارة به اینکه در جنگهای سابق مغلوب می شدند با جنگ مسلمین یا یک دسته آنها موجب خوف بقیّه می شد یا نزول بلا بر بعضی باعث خوف دیگران می شد یا بذهاب مال یا جان سبب خوف می شد یا انحاء دیگر و حکمت اینکه بسا سبب شود ایمان آورند یا دست از ظلم بردارند یا در حرب مغلوب شوند و فرار کنند و نصرت و فیروزی نصیب مسلمین شود یا حکم دیگری و ممکن است امهال اینها و عدم تعجیل در افناء آنها برای این باشد که در نسل اینها افرادی بوجود آیند که اهل ایمان شوند، چنانچه حضرت نوح علیه السّلام موقعی که نفرین کرد در حق قوم عرض کرد.

إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً نوح آیه 28.

و حضرت امیر بمالک اشتر اگر در هفتاد پشت او یک مؤمن بوجود آید من از قتل او صرف نظر میکنم، و همچنین ابی عبد اللَّه علیه السّلام در یوم عاشوراء فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِیمٌ این امهال و عدم تعجیل در اهلاک از باب رأفت و مهربانی حق است.

[سوره النحل (16): آیه 48] .... ص : 132

أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلی ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْ ءٍ یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ (48)

آیا نمی بینند این کفار و مشرکین بچیزهایی که خداوند خلق فرموده از هر- چیزی که سایه بر او بر میگردد بطرف راست و چپ در حالی که سجده میکنند در پیشگاه الهی و آنها خوار و خفیف و ذلیل هستند، مفسّرین تفسیر کرده اند باشیاء که دارای جسم باشند، مثل انسان و حیوان و اشجار و جبال و عمارات و نحو اینها که ذی ظل هستند که در موقع طلوع شمس سایه آنها بطرف مغرب بسیار طولانیست و هر چه

ص: 132

شمس ارتفاع پیدا کند سایه کوتاه میشود بطرف شمال حرکت میکند تا زوال که منتهای نقصان پیدا میکند یا معدوم میشود و چون شمس بطرف مغرب میرود سایه بطرف مشرق سیر میکند و تزائد پیدا میکند تا نزدیک غروب بطرف یمین سایه بسیار طولانی میشود، و این نقصان و تزائد اظهار مقهوریت تحت اراده حق است و این معنی سجده است و اینها ذلیل و ضعیف هستند و تحت قدرة او هستند و آیه کنایه از دو امر است (یکی) آنکه این مخلوقات از نباتات و حیوانات و انسان و غیر اینها هر کدام یک آثاری دارند که در ابتدای امر بسیار ضعیف هستند یک نطفه یا یک حبّه یا یک هسته بیش نیستند و خداوند آنها را تربیت میکند و رشد پیدا میکنند و آثار خود را ظاهر میکنند سپس رو بضعف میروند تا فانی و زائل شوند و در تمام این حالات تحت اراده و مشیت خداوند خود هستند و مقهور قدرت او و این دلیل بر وحدانیت حضرت ربوبیست استدلال فرموده خصوصا و عموما.

(امر دوّم) اینکه در بسیاری از آیات و اخبار صریحا دلالت دارد که تمام این موجودات حتی جمادات شعور و ادراکات دارند و تسبیح و تمجید و تحمید حق میکنند.

وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ اسری آیه 46 و سجده پروردگار میکنند و معرفت بخدا و رسول و امام دارند و دارای ولایت هستند پس بناء علی هذا شروع کنیم بتفسیر آیه شریفه أَ وَ لَمْ یَرَوْا آیا این کفّار و مشرکین نظر نمیکنند بالحسّ و العیان إِلی ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَیْ ءٍ شامل جمیع اشیاء امکانیه میشود که مخلوق الهی هستند و موجود بایجاد او یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ بر میگردد آثار آنها و تشبیه بظلّ برای اینست که ظلّ اثر ذی ظل است پس از آنکه بحد کمال رسید تنزّل میکند عن الیمین بطرف رشد سیر میکند و الشمائل بطرف ضعف برمیگردد تا اینجا قسمت اوّل را بیان فرموده که تحت قدرت و مشیّت او و مقهور اراده تکوینیه او هستند که و فی کل شی ء له آیة تدل علی انه واحد سُجَّداً لِلَّهِ راجع بقسمت دوّم که در جمیع این احوال و طواری عبادت خالق خود میکنند و تسبیح و تمجید میکنند و معرفت و شعور و ادراک دارند و در پیشگاه الهی سجده

ص: 133

میکنند وَ هُمْ داخِرُونَ خاضع و خاشع و ذلیل در پیشگاه او هستند هذا ما عندنا و اللَّه العالم بحقائق الامور.

[سوره النحل (16): آیه 49] .... ص : 134

وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِکَةُ وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ (49)

و از برای خدا سجده میکنند آنچه در آسمانها و در زمین از جنبندگان و جمیع ملائکه و اینها استکبار نمیکنند وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ لام اختصاص است یعنی سجده آنها اختصاص دارد بخدا برای غیر خدا سجده نمیکنند، چنانچه مشرکین برای اصنام خود سجده میکنند ما فِی السَّماواتِ شامل شمس و قمر و سایر کواکب میشود بدلیل قوله تعالی: وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ الرحمن آیه 5 و قوله تعالی:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذابُ حج آیه 16.

(اشکال) بسیاری از حکماء و مفسّرین نظر به اینکه غیر از جنّ و انس و ملک را ذی شعور نمیدانند این نمره آیات را حمل میکنند بر سجده تکوینی یعنی تمام تحت قدرت الهی و مقهور مشیّت او هستند جواب این حمل با اینکه خلاف ظاهر لفظ است خلاف صریح آیه مذکوره است که میفرماید:

وَ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذابُ.

زیرا مقهوریت و تحت قدرت نسبت بکفّار و مشرکین هم هست اختصاص ببعض دون بعض ندارد و آیه صریح است آن سجده که مشرکین امتناع میکنند این مذکورات حتی جمادات دارند که سجده تشریعی باشد، و همین دلیل است بر اینکه تمام شعور و ادراک و تکلیف دارند و آیات در این باب بسیار داریم مثل آیه شریفه تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ بنی إسرائیل آیه 44 و آیات دیگر.

(اشکال) اگر سجده اختصاص بخدا دارد که لام اختصاص در للَّه دلالت داشت پس سجده ملائکه بآدم و سجده یعقوب و پسران بیوسف چه معنی دارد؟ (جواب) سجده

ص: 134

أیکه اختصاص بخدا دارد سجده عبودیت و پرستش و امّا سجده خضوع و خشوع و تعظیم دائر مدار امر الهیست و ترخیص او است وَ ما فِی الْأَرْضِ شامل جمیع جمادات و نباتات و حیوانات میشود مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِکَةُ من تبعیضیه است بیان بعض مصادیق است منافی با عموم آیه نیست وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ گذشت معنای کبر و تکبّر و استکبار در چند آیه قبل.

[سوره النحل (16): آیه 50] .... ص : 135

یَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ (50)

می ترسند پروردگار خود را از بالای سر خود و عمل میکند آنچه را که مأمور شده اند یَخافُونَ رَبَّهُمْ دو قسم خوف داریم ممدوح و مذموم و خوف ممدوح سه قسم است، خوف از معاصی که مرتکب شده که آیا آمرزیده میشود یا معذّب، و خوف از خطر خاتمه، و خوف عن اللَّه، و دو قسم اوّل در حق ملائکه و معصومین غلط است بواسطه مقام عصمت که نه معصیتی از آنها صادر شده و نه خطر خاتمه دارند، فقط قسم سیّم است یعنی از خدا میترسند نزدیک معصیت نمیروند و کوتاهی در تکلیف نمیکنند که معنی عصمت است و محال است صدور معصیت از آنها بواسطه این خوف مِنْ فَوْقِهِمْ نه معنی این باشد که خدا بر عرش قرار گرفته بالای سر تمام مخلوقات، چنانچه مجسمه گفتند، بلکه مراد احاطه قیومیت و قاهریّت بر تمام ممکنات ارضی و سماوی دارد وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ خردلی کوتاهی در اوامر او ندارند و خوف مذموم خوف از غیر خدا و از نرسیدن روزی و ادبار دنیا و امثال اینها است.

[سوره النحل (16): آیه 51] .... ص : 135

وَ قالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَیْنِ اثْنَیْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ فَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ (51)

و فرمود خداوند نگیرید دو اله خدا و غیر خدا منحصرا او خدای یکتای بی- همتا است پس از من بترسید، این آیه شریفه ممکن است اشاره بمذهب قائلین بیزدان و اهرمن که شیطانست که مذهب مجوس است باشد، و یزدان را خالق خیرات

ص: 135

میدانند، و اهرمن را خالق شرور و هر چه موافق طبع است خیرات میدانند و هر چه بر خلاف طبع است شرور می پندارند، مثلا حیوانات نافعه و حیوانات موذیه گیاههای نافعه و مضره اشجار مثمره و اشجار ممرضه اراضی مستعدّه و غیر قابله معادن مطلوبه و وهمیه نساء وجیه و قبیحه رجال طیّبه و خبیثه و هکذا و غافل از این هستند که شرّی در خلقت نیست تمام موافق حکمت و مصلحت است با حسن صرف که مصلحتش غالب بر مفسده است الشّر اعدام فکم قد ضل من یقول بالیزدان ثم الاهرمن.

(اشکال) مجوس آتش پرستند و آتشکده های آنها هنوز آثارش باقیست (جواب) پرستش آتش آنها از این باب است که میگویند: خدا دیده نمیشود و پرستش باید نسبت بشی ء مرئی باشد و در اجسام مرئیه آتش اشرف از خاک و آب و هوا است و- بیشتر است و یکی از کفریات آنها اینست که میگویند: یزدان غضب کرد و عرق بدن او چکید و اهرمن شد.

و ممکن است مراد از اثنین خدا و غیر خدا باشد تا شامل جمیع مشرکین شود.

زیرا اصنام و گاو و گوساله و شمس و کواکب و ملک و عیسی و هر چه میپرستند مصداق غیر خدا است. و ممکن است اشاره باشد بمذهب ابن کمونه که شرک ذاتی قائل شد.

هویتان بتمام الذات قد خالفتا بابن الکمونة استند.

و غافل از اینکه دوئیت مستلزم ما به الاشتراک و ما به الامتیاز میشود و ترکیب لازم میاید و لازمه ترکیب احتیاج بمرکّب و احتیاج هر جزئی بجزء دیگر و احتیاج کل باجزاء است وَ قالَ اللَّهُ لا تَتَّخِذُوا إِلهَیْنِ اثْنَیْنِ الوهیت راجع بپرستش است که مفاد کلمه طیّبه لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ است توحید عبادتی إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ و این جمله سه دلالت دارد مطابقی التزامی اقتضائی.

امّا المطابقی توحید عبادتیست غیر از او را نپرستند.

و اما التزامی توحید ذاتی و صفاتی و افعالیست زیرا اگر دو خدا باشد یا صفات زائد بر ذات باشد یا خالق رازق غیر او هم باشد استحقاق پرستش دارند.

ص: 136

و اما الاقتضایی توحید نظریست که باید توجه و توکل و امیدواری و خوف از مخالفت فقط باو باشد و بس، لذا میفرماید: فَإِیَّایَ فَارْهَبُونِ از مخالفت او بپرهیزید و بترسید و نظر بغیر او نداشته باشید.

[سوره النحل (16): آیه 52] .... ص : 137

وَ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَهُ الدِّینُ واصِباً أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (52)

و از برای او است و اختصاص باو دارد آنچه در آسمانها و زمین و مختص باو است دین با دوام ثابت پس آیا غیر خدا را پرهیز میکنید وَ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ خالق و موجد و محدث و مبقی و رازق و حافظ همه آنها او است و بس اختصاص باو دارد قادر و محیط بر همه آنها او است غیر او هیچگونه قدرتی ندارند إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَیْئاً لا یَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ حجر آیه 72 وَ لَهُ الدِّینُ دین اختصاص باو دارد کسی دینی نمیتواند اختراع کند ادیان باطله و مذاهب مختلفه که از روی هواهای نفسانیه اختراع شده که بعض ارباب ضلال جعل کردند و دیگران متابعت کردند و استدلال کردند که إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ زخرف آیه 21 و 22 (واصبا) ثابت و باقی و دائم است إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ آل عمران آیه 17 وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ آل عمران آیه 79.

و تحقیق کلام اینکه از زمان آدم تا قیام قیامت یک دین بوده دین اسلام و مسئله نسخ شرائع در پاره ای از خصوصیات فروع بوده أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ غیر خدا از سایر آلهه مشرکین که قدرت بر دفع ضرری یا جلب نفعی ندارند وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ وَ لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا یَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَیاةً وَ لا نُشُوراً فرقان آیه 3 و 4 پس باید فقط از مخالفت خدا پرهیز نمود و متقی شد.

ص: 137

[سوره النحل (16): آیه 53] .... ص : 138

وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ (53)

و آنچه بشما نعمت واصل میشود و دارا میشوید، پس بدانید که از طرف خداوند است پس از آن هم اگر ضرر با شما تماس پیدا کرد بسوی او تضرّع و انابه و استغاثه کنید وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ نعم الهی بسیار است وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ابراهیم آیه 37 نعم ظاهریه و باطنیه داخلیه و خارجیه دنیویه و اخرویه حتی نعمت ایمان و توفیق و هدایت فمن اللَّه مثل قارون نباشید.

قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی قصص آیه 78 و مثل کسانی که یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَیَّ إِسْلامَکُمْ بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَداکُمْ لِلْإِیمانِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ حجرات آیه 17.

ثُمَّ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ چه ضرر جانی مالی عرضی آسمانی زمینی بشری حیوانی و امثال اینها فَإِلَیْهِ تَجْئَرُونَ جرء بمعنی ارتفاع صوت است اشاره بتضرّع و استغاثه و انابه و دعاء درب خانه خدا او است کاشف الضرّ و دافع النقم و رافع الهموم و الغموم و کاشف الکروب أَمَّنْ یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یَکْشِفُ السُّوءَ نمل آیه 63.

[سوره النحل (16): آیه 54] .... ص : 138

ثُمَّ إِذا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ إِذا فَرِیقٌ مِنْکُمْ بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ (54)

پس از آنکه خداوند بر طرف فرمود از شما ضرری که بشما متوجه شده بود ناگاه یک دسته از شما بپروردگار خودشان شریک میاورند ثُمَّ إِذا کَشَفَ الضُّرَّ عَنْکُمْ پس از اینکه گرفتار ضرّ شدید و رفتید درب خانه و تضرّع و الحاح و استغاثه کردید و خداوند بلطف و کرمش آن گرفتاری را بر طرف فرمود و رفع آن مضرّت را از شما کرد إِذا فَرِیقٌ مِنْکُمْ جماعتی از شما این رفع ضرّ و کشف کرب را مستند بخدا نمیدانند یا مستند نیروی خود یا باسباب ظاهریه یا بخت و اتفاق میدانند.

ص: 138

بِرَبِّهِمْ یُشْرِکُونَ و این شرک بسیار مذموم و قبیح است مثلا کسی در دریا غرق شده باشد یا در میان آتش بسوزد و فریاد زند و استغاثه کند که یکی مرا نجات دهد شما بروید او را نجات دهید و از آب و آتش بیرون آورید پس از نجات و خلاصی بگوید شما کاری نکردید من خودم خارج شدم و یا آب مرا بیرون انداخت یا باد مرا از آتش خارج کرد چه اندازه بشما بر میخورد و مخصوصا امروز نوع افراد نعمی که بآنها داده شده یا بلاهایی که از آنها دفع شده مستند باسباب ظاهریه میدانند و ابدا قدردانی و شکر گذاری از خدا نمیکنند حتی اشخاصی که بزبان اظهار میکنند الهی شکر ولی قلب آنها متوجه باسباب است بلکه بعضی مقدسین استدلال هم میکنند به اینکه

ابی اللَّه ان یجری الاشیاء الا باسبابها

و غافل از این هستند که اسباب مقهور اراده حق هستند و تأثیر هم بدست او است و این عین شرک است.

[سوره النحل (16): آیه 55] .... ص : 139

لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (55)

چون مستند بغیر میدانند و مشرک میشوند اثر آن کافر شدن بآنچه ما بآنها داده ایم پس این چهار روز دنیا بهره برداری کنید پس زود باشد که بدانید که عاقبت این کفر و شرک چیست و بچه عذابی گرفتار خواهید شد لِیَکْفُرُوا بِما آتَیْناهُمْ کفر اقسامی دارد کفر انکاری انکار وجود حق کند مثل طبیعی و دهری و لا مذهب یا انکار نبوت یا ضروریات دین کفر جحودی که یقین قلبی دارد ولی تصدیق و اقرار نمیکند وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ نمل آیه 14.

کفر شاکی که شک و تردید در یکی از عقائد حقه داشته باشد حتی ظن بآن کافی نیست و کفر نعمت که نعم الهی را استناد بغیر خدا دهد که در آیه شریفه لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ ابراهیم آیه 7.

و این جمله این نحو کفر را دلالت دارد فَتَمَتَّعُوا تمتع بهره برداری و التذاذ از امور موافق با طبع است فقط این چهار روزه دنیا از خورد و مسکن و لبس و ریاست ثروت

ص: 139

و تناکح و لذّة نظر و سمع و روح و امثال اینها لکن عواقب وخیمه آنها را نمیدانید پس از مردن فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ.

[سوره النحل (16): آیه 56] .... ص : 140

وَ یَجْعَلُونَ لِما لا یَعْلَمُونَ نَصِیباً مِمَّا رَزَقْناهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (56)

و قرار میدهند از برای بتهای خود نصیبی و سهمی از آنچه که بودند افتراء میزدند و دروغ می بستند این آیه شریفه یک کفر دیگری از مشرکین و عمل آنها را بیان میفرماید که در سوره انعام میفرماید: وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِیباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَکائِنا فَما کانَ لِشُرَکائِهِمْ فَلا یَصِلُ إِلَی اللَّهِ وَ ما کانَ لِلَّهِ فَهُوَ یَصِلُ إِلی شُرَکائِهِمْ ساءَ ما یَحْکُمُونَ شرحش در مجلد خامس گذشت.

وَ یَجْعَلُونَ مشرکین که اینهم یکی از اقسام شرک و کفر آنها است لِما لا یَعْلَمُونَ بتها و آلهه آنها که مدرکی ندارند و از روی جهالت و حماقت برای آنها سهم قرار میدهند نصیبا که یک نوع عبادت آنها است چنانچه صرف مال در راه خدا عبادت او است که صرف فی سبیل اللَّه است و در باب زکاة گفته ایم که مصارفی که مرضی الهیست مثل بناء مسجد و مدارس و پل و صرف اعلاء کلمه اسلام و ترویج دین بداعی قربت فی سبیل اللَّه است و اینها بداعی تقرب باصنام خود یک قسمت از اموال خود را بمصارف بت کده ها و بت تراشها و خدّام بتکده و چراغ و فرش بتکده و بت پرستان رسانیدند مِمَّا رَزَقْناهُمْ که خداوند بآنها عنایت فرموده و روزی آنها قرار داده و آنها صرف بتها میکنند تاللّه خداوند بذات مقدس خود قسم یاد فرموده چنانچه در بسیاری از احادیث قدسیه و در بسیاری از آیات شریفه برای تاکید در امر قسم بذات مقدسش یاد فرموده مثل فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ حجر آیه 92 و مثل حدیث

و عزتی و جلالی لا یجوزنی ظلم ظالم

و بسیار موارد دیگر عَمَّا کُنْتُمْ تَفْتَرُونَ افترا دروغ بستن بغیر است باصنام و نحوه.

ص: 140

[سوره النحل (16): آیه 57] .... ص : 141

وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ (57)

و قرار میدهند از برای خداوند دخترانی خداوند منزه و مبری است از اتخاذ بنات و از برای خود قرار میدهند آنکه دوست میدارند و میخواهند که بنین باشند پسران این آیه شریفه هم یکی از کفریات مشرکین را بیان میفرماید که ملائکه را دختران خدا میدانند که در آیات بسیار باین مطلب اشاره دارد مثل أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً بنی اسرائیل آیه 49.

و قوله تعالی فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّکَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِکَةَ إِناثاً وَ هُمْ شاهِدُونَ أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْکِهِمْ لَیَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ أَصْطَفَی الْبَناتِ عَلَی الْبَنِینَ صافات آیه 49 الی 153.

و قول تعالی أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا یَخْلُقُ بَناتٍ وَ أَصْفاکُمْ بِالْبَنِینَ زخرف آیه 16 وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ مستلزم اینست که العیاذ باللّه خدا را جسم بدانند و اولاد داشته باشد آنهم دختر آنهم چند ملیون بعدد ملائکه و نمیدانم اینها میگویند خدا زائید پس خدا هم زن است و مادر ملائکه یا مرد پدر ملائکه مثل نصاری که میگویند پدر عیسی و یهود که پدر عزیر مینامند و در توریة رائج پدر آدم و تمام اولاد آدم پسران خدا هستند چنانچه گفتند نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ مائده آیه 18 اگر پدر باشد مادر ملائکه کیست که زوج خدا باشد (سبحانه) خداوند منزه و مبری است از جمیع عوارض امکانی و از جمیع نواقص و عیوب و در ساحت قدسش احتیاج نیست مَا اتَّخَذَ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً جن آیه 3.

لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ توحید آیه 4 وَ لَهُمْ ما یَشْتَهُونَ نظر به اینکه مشرکین پسر را بسیار دوست میداشتند و لو از زنا بوجود آمده باشد چنانچه زیاد از کثرت زنا دادن مادرش سمیّه معلوم نشد پدرش کیست که گفتند

ص: 141

زیاد ابن ابیه موقعی که عمرو بن عاص شهادت داد که ابو سفیان با سمیّه زنا کرده معاویه گفت زیاد برادر من است و بدخترانش گفت زیاد عموی شما است و همچنین ابن مرجانه که چهل نفر مدعی شدند که پسر من است چون با مرجانه زنا کرده بودند بالاخره اشخاص قیافه شناسان را آوردند آنها گفتند چون شصت پای او شبیه بزیاد است شد ابن زیاد و امّا از دختر بسیار بد میداشتند لذا میفرماید:

[سوره النحل (16): آیات 58 تا 59] .... ص : 142

وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ (58) یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ أَلا ساءَ ما یَحْکُمُونَ (59)

و زمانی که بشارت داده شد احدی از این مشرکین را بزن یعنی دختر پیدا کرده ای تاریک میشود صورت او بطرف سیاهی و او در شدت غیظ و غضب میشود و از قوم خود پنهان میشود بواسطه این بشارت سویی که باو داده شد خود را از آنها مخفی میکند یا آن را نگاه میدارد بخفت و خواری یا زیر خاک میکند او را بواسطه این بشارت بدی که باو داده شده آگاه باشند بسیار بد است آنچه اینها حکم میکنند (اشکال) انثی مؤنث است و تمام ضمائر در به و یمسکه و یدسه مذکر (جواب) مرجع ضمائر ما است در ما بشر و او مذکر است و لو مقصود از ما انثی است (تنبیه) سرّ اینکه مشرکین از دختر بسیار مشمئز میشدند چند چیز است.

1- آنکه باید متکفّل روزی آنها باشند و این بسیار برای آنها مشکل بود لذا در قرآن میفرماید:

وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ مِنْ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیَّاهُمْ انعام آیه 151.

2- عصبیّت و کبر و نخوت زیر بار این نمیرفتند کسی دختر آنها بگیرد و با او جماع کند یا خواهر آنها و این نخوت هنوز در عرب باقیست.

3- اینکه چون در جاهلیت دائما بین قبائل عرب جنگ و خونریزی بود اولاد ذکور میخواستند شجاع و دلیر باشد و این از عهده نساء خارج بود.

ص: 142

4- اینکه زنها در تحت فشار مردان بودند و آنها بر زنها کمال سلطنت و قهرمانی داشتند و زیر بار نمیرفتند کسی بر دختر آنها یا خواهر آنها این نحو سلطنت داشته باشد.

5- اگر کسی دختر آنها را میگرفت توقعات زیادی داشت و منّتهای زیادی بر سر آنها میگذاشت و این بر آنها ناگوار بود و تمام این موهومات را دین اسلام برداشت حتی اینها ارث برای دختر قائل نبودند از این جهت میفرماید:

وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا صورت آنها سیاه میشود از شدت خجلت و غیظ و غضب وَ هُوَ کَظِیمٌ خود را میخورد و تاب تحمل نداشت یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مخفی میشد از قوم که او را توبیخ و سرزنش میکردند که دختر پیدا کرده مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ و این بشارت بسیار در نظر آنها بد بود أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ یا اینکه آنها را نگاه میداشتند با کمال بی میلی و بی رغبتی و خفت و ذلت و سستی أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ زنده زیر خاک میکردند قساوت قلب آنها چنان بود که ابدا متأثر نمیشدند هر چه آن دختر گریه و ناله و التماس کند آیا ظلمی بالاتر از این است که شخص با اولاد خود چنین کند أَلا ساءَ ما یَحْکُمُونَ.

[سوره النحل (16): آیه 60] .... ص : 143

لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (60)

از برای کسانی که ایمان بآخرت ندارند از کفار و مشرکین مثلهای بدیست و صفات خبیثه و اعمال سیئه و از برای خداوند مثلها و صفات کمال و جمال و جلال است و او عزیز و حکیم است تمام کارهای او از روی حکمت است لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ کفّار دو دسته هستند یک دسته کسانی که بکلی منکر معاد هستند که گفتند إِنْ هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ مؤمنون آیه 37.

ص: 143

وَ قالُوا ما هِیَ إِلَّا حَیاتُنَا الدُّنْیا نَمُوتُ وَ نَحْیا وَ ما یُهْلِکُنا إِلَّا الدَّهْرُ جاثیه آیه 24.

و دسته دیگر بکلی منکر نیستند و خود را اهل نجات می پندارند ولی نحوی که انبیاء خبر دادند منکرند اینها هم صدق میکند که ایمان بآخرت ندارند مثل السوء یعنی دارای صفات خبیثه و افعال قبیحه و عقائد فاسده از شرک و کفر و نسبت بخدا که اولاد دارد و نسبت بملائکه که انثی هستند و قتل بنات و غیر اینها از اخلاق عقائد افعال وَ لِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلی ذاتا وجود غیر متناهی عدّة و مدّة و شدّة متصف بجمیع صفات کمال علم قدرت حیات کبریایی عظمت علو ابدی ازلی سرمدی و غیر اینها و منزه از جمیع عیوب و نواقص و احتیاج سبوح قدوس ربنا و رب الملائکة و الروح و تمام افعالش حسن و بجا و بموقع است وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ریزه کار عالم بجمیع حکم و مصالح رءوف عطوف رحیم غفور.

[سوره النحل (16): آیه 61] .... ص : 144

وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَکَ عَلَیْها مِنْ دَابَّةٍ وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ (61)

و اگر مؤاخذه فرماید خداوند افراد انسان را بسبب ظلم آنها نمیماند بر روی زمین جنبنده و لکن خداوند تأخیر انداخته اجل آنها را تا وقت معینی پس زمانی که اجل آنها رسید نمیتوانند تأخیر بیندازند ساعتی و نمیتوانند جلو بیندازند وَ لَوْ یُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ لو امتناعیه است البتّه خداوند مؤاخذه نمیکند و سرّ عدم مؤاخذه ممکن است برای این باشد بلکه متنبّه شوند و توبه کنند و دست از ظلم بردارند و هدایت شوند و ممکن است برای این باشد که در نسل آنها بنده گان صالح بوجود آیند و ممکن است برای این باشد که هر قدر بتوانند ظلم کنند و عذاب خود را زیاد کنند و بر طبق تمام اینها آیات و اخبار بسیاری داریم.

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ آل عمران آیه 172.

ص: 144

و غیر این از آیات و اخبار و مکرّرا تذکر داده ایم و کلمه الناس بعمومه شامل جمیع افراد میشود بظلمهم چه ظلم بنفس بفسق و فجور و ترک واجبات و اتیان بمحرمات یا ظلم بغیر یا ظلم در دین از شرک و کفر و ضلالت (اشکال) کسانی که ظلم نکردند و صالح بودند چه تقصیری داشتند که بفرماید ما تَرَکَ عَلَیْها مِنْ دَابَّةٍ (جواب) اولا میفرماید: در قرآن.

وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً انفال آیه 25.

و ممکن است عدم نزول بلاء از جهت بودن صلحاء در میانه آنها باشد چنانچه در حدیث است

لو لا شیوخ رکع و اطفال رضع و بهائم رتع لصب علیکم العذاب صبّا

و گذشت در موضع نزول ملائکه بر حضرت ابراهیم برای بشارت باسحق و اهلاک قوم لوط از آنها پرسید حتی اگر یک مؤمن میانه آنها باشد؟ گفتند عذاب نازل نمیکنیم فرمود لوط میانه آنها است گفتند او و اهل او را نجات میدهیم غیر از زن او را.

و ثانیا ابتلاء مؤمن ببلّیات از راه تعذیب نیست بلکه ارتفاع درجه است و حکم دیگر

البلاء موکّل بالانبیاء ثم الاولیاء ثم الامثل فالامثل

وَ لکِنْ یُؤَخِّرُهُمْ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی هر کسی مدتی در جمیع مراحل دارد که من جمله بقاء در دنیا است وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ اعراف آیه 32.

فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا یَسْتَقْدِمُونَ.

تعبیر بساعة مراد قطعه از زمان است بلکه آنی مهلت نیست از معصوم پرسیدند بعض اموات چشم آنها باز است و بعضی بسته سرّ او چیست فرمود در موقع رسیدن اجل چشمش اگر باز بود مهلت نداشت که بر هم گذارد و اگر بر هم بود مهلت نداشت باز کند لکن این اجل حتمیست.

و أمّا غیر حتمی بدعاء و توسّل و عبادت و اخلاق قابل تأخیر و تقدیم است.

[سوره النحل (16): آیه 62] .... ص : 145

وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما یَکْرَهُونَ وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ (62)

ص: 145

و قرار میدهند از برای خداوند چیزی را که خود آنها بد میدانند و کراهت طبع دارند که بنات باشند و زبانهای آنها متّصف بدروغ میشود که میگویند که اختصاص دارد بما خوبیها چنین نیست محقّقا از برای آنها است آتش و محقّقا آنها پیش فرستادگان هستند برای آتش یعنی قبل از بقیه اهل جهنم اینها داخل جهنم میشوند وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما یَکْرَهُونَ که گفتند ملائکه دختران خدا هستند و مراد از کراهت چیزیست که خلاف میل نفس و خلاف طبع و هواهای نفسانی باشد و آن دختر داشتن است در نظر آنها ولی مکروه در باب فقه فعلیست مذموم لکن منع از ترک نشده و ترخیص در فعل شده استحقاق عقوبت ندارد لکن مسلّما انحطاط درجه دارد بخلاف حرام که منع از فعل شده که استحقاق عقوبت دارد وَ تَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْکَذِبَ یعنی زبانهای آنها دارای صفت دروغ میشود چون معاصی زبان بسیار است کذب غیبت فحش سبّ سعایت نمّامی افتراء تفتین دو بهم زنی کلمات کفر آمیز و غیر اینها که گفتند بیست پنج معصیت زبان است و اینها از صفات لسانست أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنی بعض مفسّرین گفتند مراد از حسنی بنین که اولاد ذکور هستند بقرینه جمله قبل که وَ یَجْعَلُونَ لِلَّهِ ما یَکْرَهُونَ باشد بعضی گفتند مراد مثوبات اخرویست بقرینه جمله بعد لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ لکن تفسیر اول ظاهر آیه است که حسنی در نظر آنها همان اولاد ذکور است و توصیف لسان آنها بکذب برای اینست که خداوند اولاد ندارد نه ذکور و نه اناث و ملائکه هم اناث و ذکور نیستند چون ذکور و اناث در انسان و حیوانات برای تولید و تناسل است و ملائکه تولید و تناسل ندارند بلکه عورت دبر و قبل ندارند زیرا آن دو برای دفع اخبثین است و آنها مدفوعات ندارند چون اکل و شرب ندارند و نیز دعوی اینکه ذکور حسنی هستند و اناث مکروه و قبیح اینهم کذب است زیرا ملاک حسن و قبح در آخرت ایمان و کفر است و در دنیا وجاهت و زشتی است چنانچه در قرآن میفرماید:

لا یَحِلُّ لَکَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَ لا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَکَ حُسْنُهُنَّ احزاب آیه 52.

ص: 146

بلکه اولاد ذکور و اناث اگر باعث سعادت انسان در دنیا و آخرت باشند بسیار خوبست و اگر موجب شقاوت باشند بسیار بد هستند و اولاد و اموال امتحان بزرگیست وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَةٌ

انفال آیه 28.

لا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ هیچ حسنی برای کفار و مشرکین نیست نه در دنیا و نه در آخرت بلکه برای آنها آتش مهیّا شده که خود آنها برای خود اسباب آتش را فراهم میکنند بلکه الان در آتش هستند و میسوزند منتهی الامر خواب غفلت آنها را گرفته نمیفهمند موقعی که اجل میرسد و بیدار میشوند می بینند در چه آتشی بوده و میسوختند

الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا

لیلة المعراج از پیغمبر است که بالای جهنم صدای عظیمی از قعر جهنم بلند شد از جبرئیل پرسیدم گفت سنگی از لب جهنم رها شد هفتاد سال قبل الآن رسید بته جهنم و اشاره بیک یهودی بود که هفتاد سال در کفر سیر داشته و الآن مرد وَ أَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ این پیش فرستاده اند آتش را برای خود.

[سوره النحل (16): آیه 63] .... ص : 147

تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ (63)

قسم بخدا هر آینه بتحقیق ارسال فرمودیم بسوی امتهای پیش از پیغمبر پس زینت داد از برای آنها شیطان اعمال آنها را پس او است ولی آنها امروز و از برای آنها عذاب دردناک است تاللّه خداوند قسم یاد میفرماید برای تاکید که مشرکین باور کنند لَقَدْ أَرْسَلْنا رسولانی فرستادیم مثل نوح و هود و صالح و ابراهیم و لوط و شعیب و موسی و عیسی و غیر اینها إِلی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ بسوی امتهای از قبل از امت تو امت هر یک از این رسولان فَزَیَّنَ لَهُمُ پس زینت داد از برای آنها الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ.

از تکذیب انبیاء و شرک بخدا و بقاء بر کفر و حمل معجزات آنها را بر سحر و ظلم و اذیت بآنها و ارتکاب معاصی و طغیان و سرکشی و کبر و عجب و عناد و عصبیت

ص: 147

و تقلید آباء و غیر آنها از قبائح فَهُوَ وَلِیُّهُمُ الْیَوْمَ یعنی شیطان را صاحب اختیار خود قرار دادند و اختیار خود را بدست او دادند و اطاعت او را کردند و مراد از (الیوم) اگر یوم القیامة باشد معنی این میشود که خدا وامیگذارد آنها را بشیطان چنانچه در جواب شیطان که گفت فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ.

فرمود قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ ص آیه 85 وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ.

[سوره النحل (16): آیه 64] .... ص : 148

وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ إِلاَّ لِتُبَیِّنَ لَهُمُ الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (64)

و نازل نکردیم از برای تو این کتاب را مگر برای این کفار و مشرکین بیان فرمایی آن کسی که اختلاف میکردند در مورد آن و هدایت و رحمت باشد برای قومی که ایمان میاورند وَ ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ ماء نافیه و کتاب قرآن مجید و بیان سر نزول قرآن را میفرماید: که ما نازل نکردیم مگر برای دو امر الا اثبات در نفی است لِتُبَیِّنَ لَهُمُ مرجع ضمیر تمام کفار از طبیعی و مشرک و یهود و نصاری و مجوس و غیر اینها الَّذِی اخْتَلَفُوا فِیهِ از وجود حق و توحید بجمیع اقسامه و عدل بجمیع معانیه و نبوت جمیع انبیاء از آدم تا خاتم و بیان حلال و حرام و سایر احکام و اثبات معاد و سایر امور دینیه اعتقادیه اخلاقیه تکالیفیه فروعیه که در هر یک آنها هر طایفه از این کفار انکار کرده و با طوائف دیگر اختلاف داشته این قرآن بیان حق را میکند و اثبات میفرماید و باطل را رد میکند و ابطال مینماید و دیگر از سر نزول قرآن مجید هُدیً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ اختصاص بمؤمنین برای اینست که بهره برداری از این کتاب فقط مؤمنین هستند و از برای آنها دو بهره است یکی در دنیا هدایت شدند ببرکة قرآن بدین حق علما و عملا باطنا و ظاهرا قلبا و لسانا و دیگر بهره آنها شمول رحمت الهی است در قیامت از سعادت رستگاری و فیوضات الهی و نجات از مهالک و سر اینکه اختصاص داد باهل ایمان برای اینکه سایر طبقات حتی طبقات

ص: 148

مسلمین سوای مؤمنین معتقدین بجمیع عقائد حقه از این دو بهره محرومند نه هدایت شدند و نه مشمول رحمة.

[سوره النحل (16): آیه 65] .... ص : 149

وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ (65)

و خداوند نازل فرمود از آسمان آب را پس زنده فرمود باین آب زمین را بعد از مردن زمین محققا در این هر آینه آیة و دلیل است برای قومی که گوش قلب آنها باز است و میشنوند وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً خداوند در مقام بیان ادله توحید است که یکی از ادله انزال آب است از عالم بالا بقدرة کامله خود که آب را از دریا بتوسط بخارات و اشراق شمس میگیرد و در جوّ هوا که برده است منجمد میکند و تشکیل ابر میدهد و بتوسط باد ابرها را بجمیع نقاط زمین حرکت میدهد و مواد مائیّه آن بطرف زمین میبارد و مواد هوائیّه بطرف بالا میرود و مراد از سماء عالم بالا است فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ زمین که در فصل زمستان خزان میشود و بتوسط باران در اعماق زمین فرو میرود و گیاه و حبوب و اشجار روئیده میشود که حیات زمین است بعد موتها که خزان میشود گیاهها خشک میشود گلها از بین میرود برگها ریزش میکند و در بسیاری از آیات بعث و حیات در آخرت را و موت در دنیا را بهمین مثال تنظیر فرمود ولی آن قدر چشم قلب را کور کرده و گوش قلب را کر که نمی بیند و نه میشنود و نه درک میکند لذا میفرماید إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ بگوش قلب و اما آنهایی که گوش قلب کر شده این قضایا را حمل بر طبیعت میکنند و مکرر گفته ایم کسانی که کفر و شرک و عناد و فسق و فجور آنها بحدی رسید که روح عقلانی آنها مرد در حق آنها صادق است لا یعقلون لا یبصرون لا یسمعون لا یعلمون و کسانی که بنور ایمان و اخلاق فاضله و اعمال حسنه روح انسانی خود را تکمیل کردند در حق آنها صادق است یعقلون و یسمعون و یبصرون و یعلمون دسته اول را میفرماید أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ اعراف آیه 178 و دسته دوم را میفرماید

ص: 149

إِنَّما یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ رعد آیه 19.

[سوره النحل (16): آیه 66] .... ص : 150

وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشَّارِبِینَ (66)

و بدرستی که از برای شما در انعام شتر گاو و گوسفند و بز هر آینه باعث عبرت است سقایت میکنیم ما شما را از آنچه در بطون هر یک از آنها است بشیر خالص گوارا از برای آنهایی که میل مینمایند که شیر از میان فرث که معده باشد محل ریختن و جدا کردن است و خون که در کبد است شیر خالص گوارا از برای کسانی که میآشامند اینهم یکی از دلائل بزرگ بر توحید حضرت حق و قدرت و علم و حکمت او که میفرماید وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعامِ انعام چهارپایان هستند و آنچه معمول است گاو و شتر و گوسفند و بز است و الا حیوانات حلال گوشت مثل آهو حمار مادیان و غیر اینها بسا از شیر آنها بهره برداری میشود بخصوص در موقع معالجه (لعبرة) باید عبرت بگیرند از قدرت نمایی خداوند (نسقیکم) سقایت آشامیدن است غیر از لحوم آنها که مأکولات شما است مشروب هم دارند که شیر آنها باشد (مما فی بطونه) تعبیر بضمیر مفرد یعنی کل واحد من الانعام که این مشروب شما (مِنْ بَیْنِ فَرْثٍ) که در طرف پائین است و قسمت کننده است بلحم و سایر اعضاء بدن و دفع فضولات (دم) که در کبد خون را بتمام اعضاء و جوارح میرساند که جگرها دم دارد بین این دو (لَبَناً خالِصاً) شیر خالص که هیچ گونه داخلی ندارد که گفتند همان زیادتی خون است تبدیل بشیر میشود و از غرائب قدرت تا حمل پیدا نکند و وضع حملش نشود همان بحالت خون است پس از وضع تبدیل بشیر میشود (سائغا) گوارا و خوش طعم با تأثیرات کامله (للشاربین) برای کسانی که میل مینمایند و استفاده میکنند.

[سوره النحل (16): آیه 67] .... ص : 150

وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ (67)

ص: 150

و از میوه های درخت خرما و درخت انگور میگیرند از آن شیرینیها و روزیهای نیک محققا در این هر آینه آیتیست برای قومی که صاحبان عقل هستند (وَ مِنْ ثَمَراتِ النَّخِیلِ) از زمانی که شکوفه دهد و بسر دهد و رطب شود و تمر حتی هسته خرما (و الاعناب) از زمان غوره و عنب و زبیب (تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً) شیره خرما و شیره انگور (وَ رِزْقاً حَسَناً) از عنب و زبیب و بالجمله اقسام مأکولات و مشروبات از این دو قسم شجره بدست میاید و این هم یکی از آیات بزرگ خداوند است لکن (إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ) کسانی که دارای عقل هستند و اهل فکر و تدبر و تأمل باشند و آثار قدرت الهی را در آنها مشاهده کنند و اما کسانی که تمام اینها را مستند بطبیعت میدانند کانه عقل ندارند.

[سوره النحل (16): آیات 68 تا 69] .... ص : 151

وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ (68) ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فِیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (69)

و وحی فرمود پروردگار تو بسوی زنبور عسل اینکه برای خود منازل و خانه هایی اتخاذ کن از کوه ها و از درختها و از آنچه بنا میکنند از جدار و سقف ها پس از آن بخور از جمیع میوه ها پس سلوک کن راههای پروردگار خود را از روی اطاعت و تسلیم خارج میشود از شکم زنبور عسل شراب یعنی مشروبی که رنگهای مختلف دارد و در آن مشروب که عسل باشد شفاء است از برای ناس محققا در این قدرت نمایی هر آینه آیة و دلیل بر وجود خداوند است لکن برای قومی که فکر و تأمل داشته باشند وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ مکرر در آیات شریفه قرآن تصریحاتی دارد که جمیع موجودات از جمادات و نباتات و حیوانات در حد خود شعور و ادراک و فهم و معرفت بالوهیت حق و رسالت رسول و ولایة ائمه اطهار دارند مثل تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ اسری آیه 44 و مثل یا جِبالُ أَوِّبِی مَعَهُ وَ الطَّیْرَ سبأ آیه 10 و مثل أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ

ص: 151

یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ

حج آیه 18 و غیر اینها از آیات و در اخبار بسیاری داریم که عرض ولایت ائمه بر جبال و میاه و اشجار و حیوانات شده و اخباری که بسیاری از حیوانات خدمت اینها عرض حاجت میکردند و غیر اینها پس مانعی ندارد که نحل مورد وحی الهی شود و مکلف بتکلیف باشد أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً از عجائب قدرت اینکه خانه های زنبور مسدس است بدون آنکه زاویه پیدا کند که مهندسین را حیران کرده آنهم در امکنه مرتفعه مثل کوه ها و من الشجر در اشجار طوال وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ امکنه مرتفعه در دیوارها و سقفها وا عجب از این دستور ثانوی برای نحل آمد ثُمَّ کُلِی مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ از ریاحین معطره و فواکه حلوه وا عجب از این اینکه امیر آنها در درب کند و با دو نیش طویل ایستاده اگر یکی از آنها روی نجاست یا شی ء کثیفی نشسته نمیگذارد وارد کند و شود و او را دو نیم میکند فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ خطاب سیم که طریق مشی و سلوک آنها را هم معین فرموده و امر فرمود یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها از طرف دهان شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ چه بسیار مشاهده شد که عسل ها الوان مختلفه دارند و شاید منشأ آن اختلاف ریاحین و فواکه باشد که تغذی کردند چنانچه در مومها هم اختلاف لونی هست (فیه) در آن عسل شِفاءٌ لِلنَّاسِ علاوه بر اینکه شفاء بسیاری از امراض است چه طعم شیرینی دارد بخصوص اگر با مسکه تناول کنید چه اندازه لذت دارد و بس است در شرافت عسل که خداوند یکی از چهار نهر بهشت را عسل قرار داده إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ یکی از عبادات بزرگ تفکر در صنایع الهی و اسرار خلقت و غرض الهی از خلقت اشیاء و در صحت و سقم اعمال صالحه و در آیات و اخبار و احکام الهیه است که فرمود

تفکر ساعة خیر من عبادة سنة

بلکه ستین سنة و بنظر سطحی قناعت نکند و بنظر عمقی با تأمل و تدبر نظر کند که اجتهاد و استفراغ وسع تعبیر میشود.

ص: 152

[سوره النحل (16): آیه 70] .... ص : 153

وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ ثُمَّ یَتَوَفَّاکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لا یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ قَدِیرٌ (70)

و خداوند خلق فرمود شما را پس از آن قبض فرمود و میراند شما را و بعض شما را کسانی را که رد فرمود تا رذلترین عمرها را بسن پیری تا اینکه نداند بعد آنکه دانسته بود چیزی را بدرستی که خدا عالم بجمیع حکم و مصالح است و قادر بر جمیع افعال است وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ از کتم عدم بعرصه وجود آورد از نیستی بهستی رسانید از ابتدایی که ارواح شما را خلق نمود پس از آن ماده اصلیه شما را در صلب آباء قرار داد و نطفه شدید و در رحم امهات قرار گرفتید و علقه و مضعفه و لحم و عظم و صورت بندی و افاضه روح و بدنیا آمدید و مدتی در دنیا زیست کردید و متنعم بنعم الهی شدید دینیه و دنیویه ثُمَّ یَتَوَفَّاکُمْ توفی اخذ بقوة است که اشاره بقبض روح است و زوال حیات و اماته وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلی أَرْذَلِ الْعُمُرِ سن پیری که از امیر المؤمنین علیه السلام مرویست هفتاد و پنج سال و بعضی گفتند نود سال لِکَیْ لا یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئاً که آنچه میدانسته فراموش میکند و نسیان عارض میشود و قوای ظاهریه و باطنیه کاسته میشود چشم از دیدن گوش از شنیدن بدن از حرکت و بالجمله برمیگردد بحال طفولیت إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ صلاح هر بنده را میداند چه موقع بوجود آید و چه موقع بمیرد و چه اندازه زیست کند (قدیر) قدرتش بهمه چیز تعلق گرفته (تنبیه) این آیه نسبت باغلب بندگانست و الا بسیاری عمر طولانی دارند و تمام قوی آنها بر قرار بلکه بزیادتی حضرت نوح دو هزار و پانصد سال ادریس خضر الیاس عیسی هنوز زنده در کنف الهی زیست دارند حضرت بقیة اللَّه در حفظ الهی مصون و محفوظ است معمرین در دنیا بسیار بودند و شاید جمله إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ قَدِیرٌ اشاره باین باشد که تمام امور تحت اراده و مشیت او است.

ص: 153

[سوره النحل (16): آیه 71] .... ص : 154

وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلی ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَواءٌ أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ (71)

و خداوند تبارک و تعالی بر حسب حکمت و مصلحت تفضیل داده بعض شما را بر بعضی در رزق که بعضی در توسعه و بعضی در مضیقه پس نیستند کسانی که در توسعه هستند به اینکه رد کنند رزق خود را بر کسانی که در مضیقه هستند که در تحت عبودیت و سلطه آنها هستند پس آنها در رزق مساوی باشند آیا پس از این نعمت بزرگ انکار میکنند نعمت الهی را وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ یکی را غنی و ثروتمند میکند یکی را فقیر و تهی دست میفرماید و تمام موافق حکمت است چنانچه در حدیث قدسی است

ان من عبادی من لا یصلحه الا الغنی فان افقرته لافسده ذلک و ان من عبادی من لا یصلحه الا الفقر فان اغنیته لافسده ذلک فمن لم یرض بقضایی و لم یصبر علی بلائی فلیطلب ربا سوای و لیخرج من ارضی و سمائی

فَمَا الَّذِینَ فُضِّلُوا بِرَادِّی رِزْقِهِمْ عَلی ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَهُمْ فِیهِ سَواءٌ این جمله را دو نحوه میتوان تفسیر کرد.

1- اینکه اغنیاء حاضر نیستند یک قسمت از رزق خود را بعبید وزیر دستهای خود بدهند تا با هم برابر شوند.

2- توهم نکنند که آنها روزی میدهند بزیر دستان و عبید خود خداوند روزی دهنده است إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ذاریات آیه 58.

أَ فَبِنِعْمَةِ اللَّهِ یَجْحَدُونَ مثل قارون که گفت قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی قصص آیه 78 گمان میکنند بکوشش خود بدست آورده اند و شکر گذار نعمت الهی نیستند و غافل از اینکه آنکه داده میتواند پس بگیرد.

ص: 154

[سوره النحل (16): آیه 72] .... ص : 155

وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ (72)

و خداوند قرار داد از برای شما زوج هایی که از نفوس و جنس خود شما هستند که بعقد دائمی یا انقطاعی یا ملک یمین در آورید و قرار داد از این زوجات برای شما پسرانی و نوه و نتیجه هایی و روزی داد شما را از مأکولات پاک و لذیذ و خوش طعم و خوش بو آیا پس از این آیات شما بباطل ایمان میاورید و بنعمة الهی کافر میشوید وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً در ابتداء خلقت بشر که خداوند آدم را آفرید از بقیّه گل آدم حوی را خلق فرمود جَعَلَ مِنْها زَوْجَها اعراف آیه 189 که انیس و مونس آن باشد لِیَسْکُنَ إِلَیْها اعراف آیه 189.

و هزار مرتبه برای او زایش کرد در هر مرتبه دو فرزند آورد و هزار و اندی سال زیست کرد که گفتند روز وفات حضرت آدم روز تولد حضرت نوح بوده و از این اولادهای آدم رجال و نسایی زیاد در عالم بوجود آمد وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا کَثِیراً وَ نِساءً نساء آیه 1.

و هکذا تا دامنه قیامت و این اعظم آیات الهی است

ا تزعم انک جرم ثقیل و فیک انطوی العالم الاکبر

(آدمی زاده طرفه معجونیست، کز فرشته سرشته و از حیوان، گر کند میل این شود پس از این، ور کند میل آن شود به از آن).

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَنِینَ وَ حَفَدَةً قبیله ها و سلسله ها و فامیلها بالوان مختلفة و السنة متشتتة که روز بروز در تزاید و تا کنون چندین ملیارد جمعیت اولاد آدم است وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ از مأکولات و مشروبات از حبوب و فواکه و بقول لبنیات و حلویات و غیر اینها پس از اینهمه تفضلات و نعم أَ فَبِالْباطِلِ یُؤْمِنُونَ شرک بخدا و تکذیب انبیاء و حمل معجزات بر سحر و متابعت شیطان و انکار معاد و مخالفت دستورات الهیه و متابعت هواهای نفسانیه و غیر اینها از اباطیل وَ بِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ یَکْفُرُونَ و تمام این نعم را مستند بطبیعت میدانند و کفران نعم الهی میکنند.

ص: 155

[سوره النحل (16): آیه 73] .... ص : 156

وَ یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ شَیْئاً وَ لا یَسْتَطِیعُونَ (73)

و عبادت میکنند از غیر خداوند چیزهایی که مالک نیستند از برای اینها رزقی از آسمانها و زمین چیزی را و استطاعت و قدرت ندارند وَ یَعْبُدُونَ این مشرکین پس از اینهمه آیات و آثار قدرت مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا یَمْلِکُ لَهُمْ رِزْقاً بتهایی که یک جماد تراشیده انسان بیش نیستند که حضرت ابراهیم بآنها خطاب میفرماید قالَ أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ و الصافات آیه 95 بلکه جمیع مخلوقات از ملائکه و جن و انس مالک رزق احدی نیستند چه رسد بحیوانات مثل گاو و گوساله و نبات مثل اشجار و جمادات مثل اصنام که هر دسته از مشرکین عبادت بعض آنها را میکنند حتی عبده شمس و آتش و کواکب و غیر اینها که هیچ یک از آنها مالک رزق احدی نیستند مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ چه اهل سماوات و مخلوقات سماوی باشند یا ارضی (شیئا) بقدر خردلی مالکیت ندارند وَ لا یَسْتَطِیعُونَ استطاعت توانایی و قدرت است.

إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ذاریات آیه 58 و این جمله راجع بتوحید افعالیست که هیچ فعلی در عالم واقع نمیشود تا مشیّت حق تعلق نگیرد ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلی أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ حشر آیه 5 و توهم نشود که موجب جبر میشود زیرا مخالف با اختیار نیست چون میداند بنده اختیار میکند مشیت تعلّق گرفته لا بالعکس و جمله اولی راجع بتوحید عبادتیست.

[سوره النحل (16): آیه 74] .... ص : 156

فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (74)

پس نزنید از برای خداوند مثل ها و شبیه ها بدرستی که خدا میداند که شبیه و عدیل و مثل و مانندی از برای او نیست و شما نمیدانید و توهّم میکنید مثلی از برای او نظر به اینکه خداوند صرف الوجود و بحت الوجود است و محض الوجود است و

ص: 156

در مقابل صرف الوجود ماهیت و عدم است.

اما ماهیّت معروض وجود است آنهم در عالم تصور می گویی الانسان موجود و لکن در حقیقت حدّ وجود است یعنی وجودش محدود باین حدّ است انّ الوجود عارض الماهیّة تصوّرا و اتّحدا هویّة لذا گفتند الماهیة من حیث هی لیست الاهی.

پس قطع نظر از وجود معدوم صرف چنانچه تمام ماهیّات ممکنه از جواهر خمسه عقل و نفس و ماده و صورت و جسم و اعراض تسعه کم و کیف و اضافة و فعل و انفعال و این و متی و لون و طعم تماما قبل از اضافه وجود معدوم صرف بودند و اما عدم که نیستی صرف است دیگر در مقابل صرف الوجود که محدود بهیچ حدّی نیست از لیست ابدی غیر متناهی مثل از برای او محال است بعلاوه جمیع عوالم امکانی مرکب است یا ترکیب خارجی مثل اجسام و عوارض اجسام یا ترکیب ذهنی مثل اجناس سافله و انواع الانسان حیوان ناطق مرکب از جنس حیوانی و فصل عقلانی و حیوان جسم نامی ذو الحسّ و الحرکة و نباتات جسم نامی و جمادات جسم ذی الأبعاد الثلاثة طول عرض عمق یا ترکیب و همی که شامل جمیع ممکنات میشود مثل وجود و ماهیت که گفتند الممکن زوج ترکیبی که شامل مجرّدات مثل عقل و نفس هم میشود با اینکه ترکیب خارجی و ذهنی ندارند و لکن واجب تعالی که منزّه از جمیع این اقسام ترکیبی است چگونه میشود برای او مثل و مانند قرار داد لذا میفرماید فَلا تَضْرِبُوا یعنی لا تجعلوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ.

چه قدر خوب گفته حکیم قاآنی در باب توحید.

ای همه هستی ز تو پیدا شده خاک ضعیف از تو توانا شده

زیر نشینت همه کائنات ما بتو قائم چه تو قائم بذات

هستی تو هستی پیوند نه تو بکس و کس بتو مانند نه

حتی در وحدت و بساطت و احدیت و سایر صفات ذاتیه حق مثل علم و قدرت و حیات، و سایر صفات را منتزع از ذات میدانند و جز صرف وجود هیچگونه ضمیمه ندارد إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ

انت کما اثنیت علی نفسک

(حکیم نازی بعقل

ص: 157

تا کی، بفکرت این ره نمیشود طی، بکنه ذاتش خرد برد پی، اگر رسد خس بقعر دریا) بلکه رسیدن خس بقعر دریا محال عادی است و پی بذات حق محال عقلیست.

[سوره النحل (16): آیه 75] .... ص : 158

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوکاً لا یَقْدِرُ عَلی شَیْ ءٍ وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً هَلْ یَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ (75)

مثل میزند خداوند تبارک و تعالی دو فرد انسان را که یکی از آنها غلام مملوک است که مولای او جلوگیری کرده و قدرت بر هیچ امر ندارد و دیگری در کمال آزادی متنعم بنعم الهی است و رزق واسع حلال طیّب باو عنایت فرموده و انفاق میکند ببندگان خداوند هم در خفاء و سرّ و هم علنا و جهرا آیا این دو نفر مساوی هستند البته مساوی نیستند حمد مختصّ بخداوند است که هر که را باندازه قابلیت موافق حکمت عنایت میکند بلکه اکثر ناس نمیدانند، این مثال ممکن است برای فرق بین مؤمن و کافر باشد که مؤمن مشمول الطاف الهیّه هدایت بدین حق و توفیق باعمال صالحه و اخلاق فاضله در دنیا و بمثوبات اخرویه و فیوضات الهیه در آخرت و کافر مبتلای بشرک و کفر و اعمال سیئه و اخلاق رذیله در دنیا و عقوبات و عذابهای اخرویه در آخرت و ممکن است برای فرق بین عبادت خداوند متعال که مستجمع جمیع کمالات و منزّه از جمیع عیوب و نواقص و مفیض علی الاطلاق است و الهه مشرکین از اصنام و جمادات و نباتات و حیوانات و شمس و کواکب و آتش و غیر اینها که لا یضرّ و لا ینفع و لا یقدر علی شی ء باشد ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا برای تشبیه معقول بمحسوس عَبْداً مَمْلُوکاً لا یَقْدِرُ عَلی شَیْ ءٍ حتی در افعال مختصه بخود از خواب و خوراک و ازدواج تمام در تحت اراده مولی است وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً که با کمال وسعت و عزّت و مکنت و ثروت زندگانی میکند یُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَ جَهْراً بزیر دستان و فقراء و ارباب حاجات هم در سرّ بنحوی که طرف متوجّه نشود و هم در علن که سؤال کند یا مشاهده شود یا منفق را بشناسد هَلْ یَسْتَوُونَ در عزت و احترام در نزد مردم الحمد للَّه حمد

ص: 158

و ثنا مخصوص بخداوند متعال است که تمام خوبیها و تفضلات و عنایات از جانب او است بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ نه فرق بین حق و باطل میگذارند و نه شکر گذار نعم الهیه میشوند و نه نظر باو دارند و تمام آنچه دارند مستند باسباب ظاهریه میپندارند.

[سوره النحل (16): آیه 76] .... ص : 159

وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلَیْنِ أَحَدُهُما أَبْکَمُ لا یَقْدِرُ عَلی شَیْ ءٍ وَ هُوَ کَلٌّ عَلی مَوْلاهُ أَیْنَما یُوَجِّهْهُ لا یَأْتِ بِخَیْرٍ هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ هُوَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ (76)

و مثل دیگری خداوند زده است که دو نفر یکی از آنها لال است قدرت بر تلفظ ندارد و او و بال و کلّ است بر ولی و صاحب اختیار خود بهر کاری توجّه کند خر- دلی نفع ندارد آیا مساوی است با کسی که امر بعدل میکند و او بر صراط مستقیم است ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا این یک مثال دیگر است برای فرق بین مؤمن و کافر موحد و مشرک عادل و فاسق مصلح و مفسد رجلین دو نفر احدهما یکی از آنها ابکم مشرک اقرار بتوحید نمیکند کافر ایمان نمیاورد فاسق تن بعبادت و اطاعت نمیدهد مثل آدم لال که زبان ندارد لا یَقْدِرُ عَلی شَیْ ءٍ چنان موانع از تقلید آباء و عنا دو عصبیّت و هوای نفس و حب شهوات و حب دنیا برای او سدّ شده کانه قدرت ندارد وَ هُوَ کَلٌّ عَلی مَوْلاهُ هر چه موالیان او را نصیحت و ارشاد و هدایت کنند تأثیری در آن ندارد و باعث زحمت و اذیت آنها میشود أَیْنَما یُوَجِّهْهُ لا یَأْتِ بِخَیْرٍ جز فسق و فجور و ظلم و تعدّی و فساد از او عمل خیری صادر نمیشود هَلْ یَسْتَوِی هُوَ استفهام انکاریست هیچ عاقلی حکم بتساوی نمیکند با کسی که وَ مَنْ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ بهدایت و ارشاد امر بتوحید و ایمان و اطاعت و امتثال و امر بمعروف و نهی از منکر و پند و اندرز میدهد وَ هُوَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ عملا و اخلاقا و عقیدة بر صراط مستقیم دیانت سیر میکند و قدمی بر طرق شیطانی بر نمیدارد.

ص: 159

[سوره النحل (16): آیه 77] .... ص : 160

وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ (77)

و مختص بخداوند است علم بغیب آنچه در آسمانها و زمین است و نیست امر ساعت و قیامت الامثل چشم بهم زدن بلکه اقرب از آن محققا خداوند بر هر چیزی قادر و توانا است وَ لِلَّهِ غَیْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ در موضوع علم غیب آیات و اخبار مختلف است در بسیاری از آیات اختصاص میدهد بخدا و در بعضی آیات نسبت بغیرهم میدهد مثل قوله تعالی عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ جن آیه 26.

و غیر اینها و اخبارهم در این باب مختلف است و ما مکرر در تفسیر آیات راجعه باین موضوع توضیح داده ایم و در این آیه اشاره میکنیم و خلاصه آن اینکه غیب مقابل حضور است هر چه از نظر مستور است غیب گویند یعنی حضرت بقیة اللَّه را غائب گویند و دوره و زمانه ما را دوره غیبة میگویند و این ذی مراتب است اما نسبت بذات مقدس حق چون علمش عین ذات است و غیر متناهی ازلا و ابدا چیزی بر او مستور نیست و از او غائب نیست و اما غیر او از ممکنات و مخلوقات علم آنها محدود است و نسبة محدود بغیر محدود اگر بگویی مثل قطره بدریا است غلط گفته ای زیرا دریا هم محدود است پس آنچه بر جمیع ممکنات مستور است مختص باو است و اما در ممکنات مراتب مختلفه دارد مثلا اگر بگوئیم اهل بیت محمّد و آل او صلوات اللَّه علیهم عالم بجمیع ما کان و ما یکون هستند چنانچه اخبار بسیاری داریم بر آنها غیب نیست و هکذا تنزل کنیم تا مثل اهل ایمان که علم دارند بظهور حضرت بقیة اللَّه و قیام قیامت و بهشت و جهنم و عقبات آن و دوره رجعت و امثال آن بر آنها غیب نیست و باز تنزل کنیم علماء نجوم که خبر میدهند از طلوع و غروب و تقارن و تقابل و تثلیث و تربیع کواکب و ساعات و رؤیت هلال و بروج و امثال اینها بر آنها غیب نیست و نیز رجال بر اطفال و هر درجه بالا بر درجه پائین پس در حق همه آنها میتوان گفت علم غیب

ص: 160

ندارند نسبت ببالاتر از خود و دارند نسبت بزیر دست خود و باین بیان هیچ تنافی و تعارضی در اخبار و آیات نیست و اللَّه العالم وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا کَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ افعال الهی آنی الحصول است احتیاج بمقدمات و اسباب ندارد بمجرد اراده موجود میشود و لمح بصر فعل عبد است و زمانیست و آن، طرف زمان است و لذا میفرماید او هو اقرب و کلمه او بمعنی تردید نیست بلکه بمعنی بل است إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ.

[سوره النحل (16): آیه 78] .... ص : 161

وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (78)

و خداوند بیرون آورد شما را از شکم های مادرانتان نمیدانستید چیزی را و قرار داد برای شما شنوایی و چشمها و قلبها باشد که شما شکر گذار باشید وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ این هم یکی از آیات بزرگ الهی است چنانچه از امیر المؤمنین مرویست

ا تزعم انک جرم صغیر، و فیک انطوی العالم الاکبر

و در قرآن مجید مراتب خلقت انسان را مکررا بیان فرموده:

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِی قَرارٍ مَکِینٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ مؤمنون آیه 12 تا 15 و نیز میفرماید:

وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ وَ رَزَقَکُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ فَتَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ مؤمن آیه 64.

و غیر اینها از آیات و خلاصه کلام اینکه انسان مرکب است از روح و بدن و ظهر و بطن و سر و علن اما بدن اصل آن از خاک است که فرمود مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ و حکماء گفتند کل شی ء یرجع الی اصله لذا این بدن خاک میشود و قدرت کامله حق این خاک را در مأکولات انسان قرار داده و از آنها نطفه استخراج فرموده و در صلب پدران و از آنجا بغریزه شهوت در رحم مادران قرار داده که میفرماید:

ص: 161

فِی قَرارٍ مَکِینٍ و در جای دیگر میفرماید یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ زمر آیه 8.

ظلمت رحم مشیمه بطن پس از آن اطواری در رحم دارد که میفرماید: خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ از علقه مضغه عظام لحم که در آیه مذکوره بیان میفرماید پس از آن صورت بندی میکند که میفرماید وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ پس از آن از عالم ارواح روح هر فردی تعلق میگیرد ببدن آن که میفرماید:

ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ پس از آن رشد میکند و تکمیل میشود از رحم بیرون میآید که میفرماید: وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ و چون در دنیا آمد هیچگونه علمی نداشت حتی از جوجه مرغ پس تر است زیرا جوجه تا از تخم در آید تک بر زمین میزند و دانه برمیدارد که میفرماید:

لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً پس از آن افاضه قوای ظاهره و باطنه باو میشود سامعه باصره ناطقه شامه لامسه خیال حس مشترک حافظه متفکره ذاکره عاقله که میفرماید وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ و سر اینکه سمع را مفرد بیان فرموده و ابصار و افئدة را جمع اینست ابصار مراد اعین است که آلت دیدنست و همچنین افئدة که محل قوای باطنه است ولی آلت سمع اذن است اگر بغیر آن فرموده بود بجمع بیان کرده بود چنانچه میفرماید وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها اعراف آیه 178 ولی تعبیر بسمع فرموده و شنیدن مفرد است لعلکم برای تردید و شک نیست بلکه بمعنای ینبغی است که باید و لازم و واجب است تشکرون قدر این نعم کلیه الهیه را بدانید و شکر گذار باشید که بحکم عقل شکر منعم واجب است و این فرع شناختن منعم است و در قرآن میفرماید لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ ابراهیم آیه 7.

ص: 162

[سوره النحل (16): آیه 79] .... ص : 163

أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّراتٍ فِی جَوِّ السَّماءِ ما یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (79)

آیا نمی بینید و نگاه نمی کنید بسوی پرندگان در وسط هوای بالا نگاهداری نمی کند آنها را مگر خداوند تبارک و تعالی محققا در این امر هر آینه آیاتیست از برای قومی که ایمان می آورند أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ از پشه و مگس تا سیمرغ و عنقاء که خداوند بقدرت کامله بآنها در حد خود دو بال مرحمت فرموده با اینکه جسم خاکی هستند و باید میل بمرکز داشته باشند.

مُسَخَّراتٍ فِی جَوِّ السَّماءِ در وسط هوا سیر می کنند و بسا از شهری بشهری میروند مثل هدهد سلیمان و بلکه ملائکه از آسمان بزمین و از زمین به آسمان سیر می کنند ما یُمْسِکُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ نگاهداری آنها در جوّ هوا بقدرت کامله او است نه مستند بطبیعت عادم الشعور که وجودش محتاج بایجاد حق است.

إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ هر جزء آنها دلیل بارزیست بر وجود صانع یک پشه دارای جمیع آنچه در فیل است بعلاوه دو بال که فیل ندارد هست و هکذا شعور و ادراک و بینایی آن که در وسط هوای خون وسط رگ را می بیند و روی رگ مینشیند و با خرطوم کسافت را پاک می کند و با نیش بآن تیزی وسط آن مجوف است میمکد و پرواز می کند و صدای حرکت دست را میشنود و بمجرد حرکت فرار می کند جل الخالق لکن این آیات لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ است و الا غیر مؤمن توجه باین امور ندارد.

[سوره النحل (16): آیه 80] .... ص : 163

وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُیُوتاً تَسْتَخِفُّونَها یَوْمَ ظَعْنِکُمْ وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلی حِینٍ (80)

و خداوند جعل فرمود برای شما منازلی که از سنگ و چوب و شن و سمند

ص: 163

و خاک و گچ که خلق فرمود ساختمان کنید و در آنها استراحت نمائید و قرار داد از پوست حیوانات منازلی که در روی آنها سکونت کنید که براحتی و سبکی قابل حمل و نقل باشد روز مسافرت که از این شهر بآن شهر در بیابان ها منزل می کنید و در آن شهرها اقامت مینمائید و نیز قرار داد از پشم ها و کرکها و موهای آنها از اثاث البیت از فروش و ظروف و پرده ها و لباس ها تا مدتی که کهنه شود و فاسد گردد و از بین برود.

وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ بُیُوتِکُمْ سَکَناً اولا خداوند کره زمین را روی آب قرار داد که سه ربع کره را آب گرفته و یک ربع بیرون آبست که ربع مسکونش نامند و این کره زمین و آب را در جو هوا بقدرت کامله خود نگاهداشته و دو حرکت وضعی و انتقالی بر خلاف یکدیگر قرار داده یکی دور خود میچرخد و تشکیل شب و روز میدهد بر توالی از مشرق بمغرب طبق دائره معدل و یکی انتقالی دور کره شمس طبق دائره منطقة البروج بر خلاف توالی تشکیل سال و ماه میدهد و طول و قصر شب و روز از این حرکت است و این دو دائره در دو نقطه تقاطع دارند اول حمل و مهر روز شب مساوی میشود سپس فصل پیدا میکند بطرف شمال روزها اطول میشود تا منتهای فصل که بیست و چهار درجه است که اول تیر است و سرطان روز در تزائد است پس از آن رو بنقیصه میگذارد تا اول مهر پس از آن بطرف جنوب شب در تزائد است تا اول دی که جدی باشد باز رو بنقیصه میگذارد تا اول فروردین که حمل باشد پس از آن وسائل ساختمان بیوت را در زمین قرار داده از سنگ و چوب و مواد زمینی و تعلیم آدم نمود طرز ساختمان را و اول بیتی که در عالم وضع شد کعبه معظّمه بود إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبارَکاً آل عمران آیه 90 که حضرت آدم بنا کرد و حضرت ابراهیم و اسمعیل باتمام رسانیدند وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعامِ بُیُوتاً ظاهرا مراد پوست انعام است که زیر پا میاندازند و استراحت می کنند زیرا مراد از بیت ما یبیت علیه است و الان از پشم و کرک همین جلود قالی بافته میشود و رواج بسزا دارد تَسْتَخِفُّونَها برای حمل و نقل در مسافرت و مراکز مختلفه

ص: 164

بسیار سهل و آسان است حتی ممالک خارجه یَوْمَ ظَعْنِکُمْ روزی که در مسافرت هستید وَ یَوْمَ إِقامَتِکُمْ روزی که در محلی اقامت می کنید وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها أَثاثاً وَ مَتاعاً إِلی حِینٍ از پشم گوسفندان و کرک شترها و موی اسبان اثاث البیت مثل طناب و رشتهایی برای لباس و بسیاری از ضروریات زندگانی فراهم میکنید تا مدتی که ریسیده و پوشیده و فرسوده شود و از بین برود.

[سوره النحل (16): آیه 81] .... ص : 165

وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبالِ أَکْناناً وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ تَقِیکُمُ الْحَرَّ وَ سَرابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ کَذلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ (81)

و خداوند قرار داد از برای شما از آنچه خلق فرموده سایبانی و قرار داد از برای شما از کوه ها جایگاهی و قرار داد از برای شما لباسهایی که حفظ کند شما را از حرارت شمس و لباسهایی که حفظ کند شما را از آسیب دشمن در میدان جنگ همین نحو تمام میفرماید نعمت خود را بر شما باشد که شما اسلام بیاورید وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلالًا از اشجار و عمارات و أبنیه که بتوانید ساختمان کنید و در سایه آنها سکونت کنید و در بیشه ها و باغ ها و اطراف نهرها سایبان شما باشد.

وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبالِ أَکْناناً که گفتند این کوه ها بمنزله میخ است که زمین را محکم و بمنزله لنگر کشتی است که کشتی متلاتم نشود که اگر اینها نبود زمین متزلزل می شد و بسا بسیاری خسف میشدند و عمارات خراب میشد و قابل سکونت نبود که مفاد اکنانا است بمعنی سکونت وَ جَعَلَ لَکُمْ سَرابِیلَ پیراهن وزیر جامه و سایر البسه از قطن و کتان و پشم و کرک تَقِیکُمُ الْحَرَّ البته هم از حرارت حفظ می کند و هم از برودت و سر عدم ذکر البرد شاید این باشد که مورد خطاب کفار و مشرکین حجاز بودند و در مناطق حاره تعیّش داشتند وَ سَرابِیلَ تَقِیکُمْ بَأْسَکُمْ مثل زره و کلاه خود که مانع از تیر و نیزه و شمشیر می شود کَذلِکَ یُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ

ص: 165

که جمیع اسباب و وسایل و احتیاجات زندگانی شما را تأمین فرموده که قدردان این نعم باشید و شکر گذار و دست از شرک و کفر بردارید و اقرار بتوحید و رسالت رسل کنید که مفاد لَعَلَّکُمْ تُسْلِمُونَ است با اینکه میدانید که اصنام آنها قدرت کوچکترین این نعم را ندارند.

[سوره النحل (16): آیه 82] .... ص : 166

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ الْمُبِینُ (82)

پس اگر اعراض کردند و اسلام نیاوردند پس فقط تکلیف شما پیغمبران اتمام حجة است برای قوم ببیان ادله توحید و اتیان بمعجزات که دلیل بر صدق دعوای آنها باشد و بیان وظایف دین و بشارت و انذار و نصیحت و موعظه و اما اسلام آوردن و نیاوردن قوم مربوط بآنها نیست خود اینها مسئولند لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ انفال آیه 44 فَإِنْ تَوَلَّوْا پس از این همه آیات قدرت و تذکر بنعم الهی باز ایمان نیاورند و بکفر و شرک خود باقی و ثابت ماندند بر انبیاء جز ابلاغ چیزی نیست و راه عذر بر احدی باقی نماند چنانچه وظیفه علما هم بیان احکام است و تالیف رسائل عملیه و در دست رس عموم گذاردن لکن عمل آنها و تقلید از علماء در عهده خود مکلفین است.

فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ الْمُبِینُ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ

[سوره النحل (16): آیه 83] .... ص : 166

یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ یُنْکِرُونَها وَ أَکْثَرُهُمُ الْکافِرُونَ (83)

میشناسند نعمت خداوند را پس از آن انکار می کنند آن را و اکثر آنها کافر هستند یَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ چون غرق نعمت هستند از نعمت وجود و عقل و قوای ظاهریه و باطنیه و اعضاء و جوارح و نعمة حیات و نعم خارجیه سماویه و ارضیه جمادیه و نباتیّه و حیوانیه از مأکولات و مشروبات و ملبوسات و غیر اینها حتی نعم دینیه از ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و معامله با امم سابقه از نجات اهل ایمان و هلاکت کفار و غیر اینها ثُمَّ یُنْکِرُونَها که مستند بخداوند نمیدانند یا

ص: 166

مستند بطبیعت و شانس و خوش بختی و اتفاق و پیش آمد می شمارند یا استناد باصنام و کواکب و شمس و سایر آلهه خود میدهند و اگر از طرف آلهه هم نگویند آلهه خود را واسطه و شفیع میدانند و بالجمله انکار می کنند که مستند بخدا وحده لا شریک له باشد.

وَ أَکْثَرُهُمُ الْکافِرُونَ (اشکال) جمیع اینها کافر نیستند وجه تعبیر باکثر چیست؟ (جواب) بعض مفسرین گفتند برای خروج اطفال و نواقص العقول و کسانی که دعوت بآنها نرسیده است لکن این جواب تمام نیست زیرا از عنوان کفر و احکام کفر بیرون نیستند غایة الامر قاصرند نه مقصر و بعضی گفتند برای اخراج کسانیست که در علم الهی گذشته که ایمان می آورند این جواب هم تمام نیست.

زیرا قبل از ایمان از عنوان کفر بیرون نیستند و بعد از ایمان انکار نعمت الهی نمی کنند و ظاهر آیه اینکه اکثر منکرین کافر هستند و حال آنکه انکار و کفر متلازمین هستند و بعضی گفتند ذکر خاص و اراده عام است پس مراد از از اکثر جمیع است و این جواب افسد است بلکه خلاف نص است و تحقیق در جواب اینکه منکرین دو دسته هستند یک دسته که اکثریت با آنها است اصلا مستند بخدا نمیدانند و مستند باسباب ظاهریه طبیعیه یا اسباب سماویه و ارضیه یا بقدرت و توانایی خود یا اشخاص بالا دست خود میدانند اینها کافر بخدا هستند و یک دسته مستند بخدا میدانند بتوسط آلهه و شفاعت آنها یا ملائکه و انبیاء میدانند که آنها از خدا میگیرند و به سایرین میدهند اینها و لو از جهت انکار توحید افعالی کافر هستند و اما از جهت اینکه مبدء آن از جانب خدا است کافر نیستند و اینها در طرف اقلیت هستند هذا ما عندنا و اللَّه العالم بمراده.

[سوره النحل (16): آیه 84] .... ص : 167

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً ثُمَّ لا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ (84)

و روزی که مبعوث می کنیم از هر امتی شهیدی را پس از آن اذن داده نمی

ص: 167

شود از برای کسانی که کافر شدند و قبول نمی شود از آنها تقاضای رجوع را در دنیا وَ یَوْمَ نَبْعَثُ یعنی روز قیامت که تمام جن و انس محشور می شوند ما مبعوث می کنیم مِنْ کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً از هر امتی و طایفه و اهل زمانی یک نفر شاهد که شهادت میدهد بر کردار و افعال آن امة و در جای دیگر میفرماید در چند آیه بعد وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ آیه 91 و مراد انبیاء و اوصیاء هستند هر کدام نسبت باهل زمان خود چنانچه در زیارت جامعه در دو مورد دارد در حق ائمه هدی (ع) و

شهداء علی خلقه

و شهداء دار الفناء

و در اخبار بسیاری در تفسیر همین آیه و آیه بعد که فرمودند.

لکل زمان امام نبعث کل امة مع امامها

و در سوره بنی اسرائیل میفرماید یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ آیه 73 و نظر به اینکه درباره شهادت حس معتبر است بخصوص در مقام حکومت که در خبر است از حضرت رسالت که اشاره بخورشید نمود و فرمود (علی مثل هذا تشهد) و در باب شهادت بزنا دارد

کالمیل فی المکحلة

پس از این آیات و اخبار استفاده میشود که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و ائمه اطهار انوار مقدسه آنها و ارواح مطهره آنها همه جا حاضر و ناظر هستند و تمام اعمال و گفتار و کردار ما را مشاهده میکنند می بینند و میشنوند و این مرتبه فوق مقام علم است که عالم بجمیع ما کان و ما یکون باشند زیرا در شهادت حس معتبر است شهادت علمی کافی نیست بلکه در مفهوم شهادت حضور معتبر است مقابل غائب ثُمَّ لا یُؤْذَنُ لِلَّذِینَ کَفَرُوا اجازه تکلم بکفار داده نمیشود چنانچه میفرماید الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ یس آیه 65 و نیز میفرماید.

قالَ اخْسَؤُا فِیها وَ لا تُکَلِّمُونِ مؤمنون آیه 110 بلکه از این جمله استفاده میشود که قدرت بر تکلم ندارند زیرا هیچ امری بدون اذن الهی ممکن نیست وقوع پیدا کند.

ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَةٍ أَوْ تَرَکْتُمُوها قائِمَةً عَلی أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ حشر آیه 5 وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ استعتاب تقاضای اقاله و رجوع است و کفار هر چه

ص: 168

تقاضای رجوع کنند پذیرفته نمی شود چنانچه در بسیاری از آیات اشاره باین موضوع دارد مثل.

قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها الایة مؤمنون آیه 102.

و مثل وَ لَوْ تَری إِذْ وُقِفُوا عَلَی النَّارِ فَقالُوا یا لَیْتَنا نُرَدُّ وَ لا نُکَذِّبَ بِآیاتِ رَبِّنا وَ نَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ بَلْ بَدا لَهُمْ ما کانُوا یُخْفُونَ مِنْ قَبْلُ وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ انعام 27 و 28 و غیر اینها از آیات شریفه.

[سوره النحل (16): آیه 85] .... ص : 169

وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ ظَلَمُوا الْعَذابَ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ (85)

و زمانی که دیدند کسانی که ظلم کردند ظلم کردند عذاب را پس تخفیف نمیشود از آنها و مهلت هم بآنها داده نمی شود آنچه از آیات شریفه و اخبار اهل بیت استفاده میشود اینکه اهل محشر از این حیث سه دسته میشوند یک دسته بی حساب داخل جهنم می شوند نه بر آنها نصب میزان میشود و نه از صراط عبور میدهند دسته دوم آنکه بدون حساب و میزان داخل بهشت میشوند.

و دسته سیم در تحت حساب و پای میزان، و نصب صراط بر آنها میشود و بحساب آنها رسیدگی میشود و اینها هم دو دسته هستند.

یک دسته ثقلت موازینهم اهل نجات و یک دسته خفت موازینهم مورد عتاب و خطاب و گرفتار عذاب می شوند نکته دیگر اینکه جهنم در طرف یسار محشر است و بهشت در طرف یمین و نکته دیگر آنکه جهنم فاصله بین صحرای محشر است و بهشت که اهل بهشت باید از صراط عبور کنند که جسر جهنم است تا داخل بهشت شوند.

اما دسته اول کفار و مشرکین و منافقین و معاندین هستند که هیچگونه عمل صالحی ندارند که مفاد این آیه است که میفرماید: وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ ظَلَمُوا الْعَذابَ که بمجرد اینکه سر از خاک بردارند ملائکه عذاب آنها را با غلهای آتشی و تازیانه

ص: 169

میآورند در طرف یسار محشر که جهنم واقع شده و اولین نظر آنها بجهنم می افتد آنها را وارد جهنم می کنند که مراد از الَّذِینَ ظَلَمُوا ظلم بنفس که ایمان نیاوردند و ظلم بغیر که نگذاردند ایمان بیاورند و ظلم بانبیاء و مؤمنین که آنها را اذیت و آزار بقتل و جرح و حبس و شکنجه میانداختند و ظلم بدین که شرک باشند و ظلم، عظیم است فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمْ حتی یک روز که دارد وَ قالَ الَّذِینَ فِی النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّکُمْ یُخَفِّفْ عَنَّا یَوْماً مِنَ الْعَذابِ قالُوا أَ وَ لَمْ تَکُ تَأْتِیکُمْ رُسُلُکُمْ بِالْبَیِّناتِ قالُوا بَلی قالُوا فَادْعُوا وَ ما دُعاءُ الْکافِرِینَ إِلَّا فِی ضَلالٍ مومن آیه 52 و 53 وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ ساعتی بآنها مهلت داده نمیشود.

اما دسته دوم کسانی هستند که با ایمان کامل و بدون گناه آمرزیده از دنیا رفتند وَ مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیها بِغَیْرِ حِسابٍ مؤمن آیه 40 و اما دستم سیم وَ آخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَیِّئاً اگر با توبه از دنیا روند امید نجات هست و الا در تحت حساب وَ الْوَزْنُ یَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَ مَنْ خَفَّتْ مَوازِینُهُ فَأُولئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِما کانُوا بِآیاتِنا یَظْلِمُونَ اعراف آیه 7 و 8

[سوره النحل (16): آیه 86] .... ص : 170

وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ أَشْرَکُوا شُرَکاءَهُمْ قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَکاؤُنَا الَّذِینَ کُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِکَ فَأَلْقَوْا إِلَیْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّکُمْ لَکاذِبُونَ (86)

و زمانی که مشاهده کردند کسانی که شرک آوردند شرکاء خود را در قیامت گفتند پروردگار ما اینها شرکاء ما بودند کسانی که بودیم با آنها میپرستیدیم از غیر تو پس القاء میشود بآن شرکاء که در جواب مشرکین میگویند که شما مشرکین محققا بودید دروغگویان وَ إِذا رَأَی الَّذِینَ أَشْرَکُوا اشاره به اینکه فردای قیامت محشور میشوند تمام مشرکین با آلهه خود در صحرای محشر چنانچه دارد إِنَّکُمْ

ص: 170

وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ

انبیاء آیه 98 که دلالت دارد که آنچه اینها پرستش میکردند با آنها وارد جهنم میشوند و لذا خدمت معصوم اشکال کردند که بعض مشرکین پرستش ملائکه یا عیسی علیهم السّلام میکردند پس مثل عیسی و ملائکه هم داخل جهنم میشوند حضرت جواب فرمود بخوان آیه بعد که میفرماید إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی أُولئِکَ عَنْها مُبْعَدُونَ انبیاء آیه 101 پس بناء علی هذا جمیع اصنام و شمس و قمر و سایر الهه آنها در جهنم وارد میشوند و مشرکین آنها را مشاهده می کنند و لذا در همان سوره انبیاء پس از آیه قبل می فرماید:

لَوْ کانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَ کُلٌّ فِیها خالِدُونَ آیه 99 (شرکائهم) بعض مفسرین در جهت اضافه شرکائهم چنین گفتند یعنی آنها را در اموال خود شریک قرار میدادند بقرینه آیه شریفه وَ جَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعامِ نَصِیباً فَقالُوا هذا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هذا لِشُرَکائِنا الایه انعام آیه 137 لکن این توهم فاسد است بلکه مراد از شرکائهم یعنی شریک خدا قرار دادند در الوهیت و عبادت چنانچه در همان آیه سوره انعام اضافه بخود کردند وَ هذا لِشُرَکائِنا و هم چنین در همین آیه قالُوا رَبَّنا هؤُلاءِ شُرَکاؤُنَا اینها هستند که ما آنها را شریک قرار دادیم در الوهیت الَّذِینَ کُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِکَ و عبادت آنها را میکردیم و آنها را بالوهیت میخواندیم.

فَأَلْقَوْا إِلَیْهِمُ الْقَوْلَ همان اصنام و سایر آلهه آنها بزبان میایند و بمشرکین میگویند.

إِنَّکُمْ لَکاذِبُونَ مفسرین چنین تفسیر کردند که شما دروغ می گویید که ما شما را اضلال کرده ایم و بشرک انداخته ایم خود باختیار خود در ضلالت و شرک افتاده اید لکن این تفسیر بنظر تمام نیست زیرا اینها همچه دعوایی نداشتند تا تکذیب کنند آنها را بلکه تکذیب آنها را به اینکه ما را الهه و شریک خداوند میدانستند دروغ میگفتند ما هیچگونه قدرتی نداشتیم و یک جمادی بیش نبودیم و این تکذیب اینها

ص: 171

بزرگ ترین حجة است بر بطلان مذهب آنها که خود طرف اقرار کند که من آنچه میگویند نیستم مثلی است معروف گفتند قاضی بر حسب شهادت دو شاهد حکم داد بموت زید مثلا و بر حسب مذهب عامّه حکم قاضی واقع را ثابت میکند هر چه زید فریاد زد که من زنده ام گفتند مرده ای و باید ترا غسل و کفن و دفن کنیم (اشکال) چگونه بتها و شمس و قمر و امثال اینها تکلّم میکنند؟ (جواب) همان نحوی که اعضاء و جوارح شهادت میدهند که بآنها میگویند وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ فصلت آیه 20

[سوره النحل (16): آیه 87] .... ص : 172

وَ أَلْقَوْا إِلَی اللَّهِ یَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ (87)

و این مشرکین و الهه آنها در این روز که یوم القیامة باشد خود را تسلیم امر الهی میکنند بدون اختیار و از دست آنها میرود آنچه را که بودند افتراء میبستند (و القوا) ضمیر جمع بر میگردد بمشرکین و الهه آنها و معنای القاء یعنی قهرا و بدون اختیار إِلَی اللَّهِ یَوْمَئِذٍ السَّلَمَ عالم آخرت غیر از عالم دنیا است زیرا در دنیا باید باختیار و میل و رغبت ایمان بیاورند و تسلیم اوامر الهی باشند.

لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ فَمَنْ یَکْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقی لَا انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ بقره آیه 251.

و امّا دار آخرت دار جزا است اختیاری بر احدی باقی نیست آنچه حکم الهی در حق هر یک صادر شود قدرت بر خلافش ندارند و قهرا تسلیم میشوند وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ یعنی از دست میدهند آنچه را که در دنیا بودند و افتراء میزدند که میگفتند ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی زمر آیه 3 یا میگفتند هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ یونس آیه 18 یا میگفتند وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها اعراف آیه 28.

ص: 172

[سوره النحل (16): آیه 88] .... ص : 173

الَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما کانُوا یُفْسِدُونَ (88)

آن کسانی که کافر شدند و بستند برای دیگران راه وصول بخداوند را ما زیاد میکنیم بر آنها عذابی بالای عذاب نسبت بآنچه که بودند فساد میکردند دو نحوه عذاب از برای این دسته کفّار هست (یک) برای کفر آنها که خلود در جهنم باشد که جهنم مهیا شده از برای کفّار.

فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ بقره آیه 22 (دوم) صد شدن و مانع شدن دیگران را از تشرف باسلام و دین که عذاب هر یک از آنها را بر اینها هم بار میکنند لذا میفرماید الَّذِینَ کَفَرُوا و بکفر تنهایی خود اکتفاء نکردند وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ که نگذاشتند دیگران را که ایمان آورند بالقاء شبهات و تهدید و اسباب دیگر زِدْناهُمْ عَذاباً عذاب خود را که داشتند عذاب آنها را زیاد میکنیم بعدد کسانی را که مانع شدند از ایمان آوردن آنها (فَوْقَ الْعَذابِ) عذاب روی عذاب تا حدی که لا یعلمها الا اللَّه بِما کانُوا یُفْسِدُونَ چه فسادیست بالاتر از فساد در دین و اضلال بنده گان خدا مثل خدا شیطان زیرا شیطان فقط اغوی میکند قدرت بر جلوگیری ندارد و اینها کاملا جلوگیری میکنند و این اختصاص بکفّار ندارد هر ضال و مضلّی را شامل بتنقیح مناط و منصوص العلة که افساد باشد چنانچه بنحو عموم میفرماید الَّذِینَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ کافِرُونَ الی قوله تعالی یُضاعَفُ لَهُمُ الْعَذابُ الایة هود آیه 20.

[سوره النحل (16): آیه 89] .... ص : 173

وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ (89)

و روزی که مبعوث میکنیم در هر امّتی شهیدی بر آن امّة از نفوس خود آنها یعنی از بشر که از جنس آن امّة باشند و میآوریم ترا که شهید باشی بر اینها و نازل

ص: 173

کردیم بر تو کتابی که بیان میکند از برای هر شی ء و هدایت میکند و رحمة است و بشارت میدهد از برای مسلمین وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّةٍ شَهِیداً عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ یوم قیامت انبیاء و رسل و خلفاء الهی که در هر زمانی خالی از حجة معصوم نیست و شهادت آن مقبول است و احتیاج ببیّنه نیست بر اهل زمانش شهادت بر اعمال آنها میدهد که نتوانند انکار کنند.

و این جمله دلیل بر مذهب شیعه است طبق اخبار معتبره که

(ان الارض لا یخلوا من حجّة اما ظاهر مشهود او غائب مستور)

(لو خلت الارض عن الحجة لساخت باهلها و لماجت باهلها).

و نیز دلالت دارد بر اینکه حجج الهی عالم بجمیع افعال و اعمال بنده گان هستند و چیزی بر آنها مستور نیست و نیز دلالت دارد بر مقام عصمت آنها زیرا غیر معصوم شهادتش قابل خطاء و اشتباه هست و مراد از امّة اهل زمان هر یک از آنها است و باید حجة و شاهد از جنس بشر باشد که مراد من انفسهم است.

وَ جِئْنا بِکَ شَهِیداً عَلی هؤُلاءِ بعضی گفتند مراد تمام امّت است تا قیامت بعضی گفتند اهل زمان خود در بعض اخبار دارد شهادت بر ائمه اطهار و اینها شاهد بر اهل زمان خود هستند.

لکن ظاهر آیه شریفه بنظر میآید مشار الیه هؤلاء شهداء باشند از آدم تا حضرت بقیة اللَّه که آنها شهداء بر خلق هستند و پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله شهید بر آنها است و مکرّر گفته ایم که اخبار در تفسیر قرآن بیان مصداق است و منافی با عموم ندارد و از این جمله استفاده میشود که حضرت رسالت باتمام انبیاء بوده و از اعمال آنها با خبر بوده و مشاهده میکرده چنانچه در حق امیر المؤمنین هم دارد که فرمود

کنت مع الانبیاء سرا و مع محمد صلی اللَّه علیه و اله جهرا

و نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ همین قرآن مجید که دارای چند خصوصیت است.

اوّل (تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ) که میفرماید وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلَّا فِی کِتابٍ مُبِینٍ

ص: 174

انعام آیه 59 غایة الامر از برای قرآن ظاهریست که بفهم بنده گان نزدیک است و باطنی تا هفتاد بطن که علم آن مختص بائمه علیهم السّلام است که راسخون در علم هستند که میفرماید وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ الایة آل عمران آیه 5.

دوّم (و هدی) که میفرماید:

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ بنی اسرائیل آیه 9.

سیّم (و رحمة) چه رحمتی بالاتر از اینکه بر جمیع سعادات دنیویه و اخرویه و نجات از مهالک نشئتین باشد.

چهارم وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ چنانچه میفرماید وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً بنی اسرائیل آیه 9 و 10.

[سوره النحل (16): آیه 90] .... ص : 175

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (90)

خداوند تبارک و تعالی بسه چیز امر فرموده عدل و احسان و إیتاء ذی القربی و از سه چیز نهی نمود فحشاء و منکر و بغی باید شما بنده گان متذکر شوید و فراموش نکنید إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ عدل در عقائد خالی از افراط و تفریط یعنی نه چیزی در دین اضافه کند که بدعت بگذارد یا غلو کند و نه منکر یکی از ضروریات شود که مرتد میشود و هر دو از اقسام کفر است و عدل در اخلاق که از صفات حمیده است، و دو طرف آنها از صفات خبیثه افراط و تفریط و عدل در احکام باتیان واجبات و ترک محرمات و نیز عدل بمعنی اعطاء کل ذی حق حقه و صاحبان حقوق بسیارند حق اللَّه و حق الرسول و الأئمه و العلماء و ابوین و اولاد و اقارب و هم جوار بلکه مؤمن که فرمود.

للمؤمن علی اخیه ثلاثون حقا لا برائة لها الا بالاداء او العفو

(و الاحسان) بذل مال و الجاه و خدمت ببندگان خدا زائد بر مقدار واجب و اتیان باعمال صالحه

ص: 175

و افعال مستحبه و هدایت و ارشاد خلق و اصلاح امور بندگان و قضاء حوائج آنها و کلّ حسن که نفعش عائد بغیر شود بلکه احسان بنفس هم ممکن است شامل شود و مفسّرین در عدل و احسان هر کدام وجهی گفتند که تمام بدون مدرک و تفسیر برای است.

وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی اگر مراد ذی القربی مؤتی باشد مراد صله رحم است از آباء و امّهات و اجداد و جدات و ان علوا و اولاد و احفاد و ان نزلوا و اخوه و اخوات و اولاد آنها و اعمام و عمّات و اخوال و خالات و اولاد آنها که در طبقات ارث هستند تمام ذی القربی هستند و اگر مراد ذی القربی حضرت رسالت باشد چنانچه اخبار بسیاری داریم هم در ذیل همین آیه و هم در آیه خمس که در سوره انفال مفصّلا بیان کردیم ائمه اطهار هستند که یک سهم خمس راجع بآنها است (وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ) فحشاء افعال قبیحه که در نظر عرف و عقلاء زشت است و از همین باب است فحش که با سبّ فرق دارد مثل نسبت لواط و زنا نسبت بغیر یا زن یا مادر و خواهر و دختر او بعبارات رکیکه (وَ الْمُنْکَرِ) معاصی که در نظر شرع منکر است و از این باب است نهی از منکر که شامل جمیع معاصی میشود صغیره و کبیره ظاهریه و باطنیه قولیه و فعلیه (وَ الْبَغْیِ) تجاوز از حد است و لذا اطلاق بر زنا میشود زانیه را بغیّ میگویند و بر ظلم میشود و بر خروج بر امام مثل اصحاب جمل و صفین و غیر اینها فئة باغیه بر حسود میشود و امثال اینها (یعظکم) مواعظ الهیه ارائه طریق بصراط مستقیم و انذار از سبل شیطانی و عقوبات اخروی و بلیّات دنیوی (لعلکم) یعنی باید و شاید (تذکرون) متذکر شوید و پند بگیرید (تنبیه) اخبار بسیاری در ذیل این آیه و آیه قبل داریم که تفسیر کردند بمصادیق خاصه مثلا عدل را بتوحید و الاحسان بپیغمبر و ذی القربی بامیر المؤمنین و فحشاء بابی بکر و منکر بعمر و بغی بعثمان و در بعض آنها ذی القربی را بائمه اطهار و در آیه قبل در ذیل تبیانا لکل شی ء بیان علم ائمه علیهم السّلام از گذشته و آینده مثل رؤیت کف دست و البته مصادیق اتم عدل و احسان و ذی القربی و فحشاء و منکر و بغی را بیان میفرماید و البته علم

ص: 176

بظاهر و باطن قرآن تا هفتاد بطن اختصاص باین خاندان دارد و این اخبار چون مفصل است و در برهان نقل کرده لذا خودداری کردیم از نقل آن به آنجا رجوع کنید.

[سوره النحل (16): آیه 91] ... ص : 177

وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلاً إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ (91)

و وفاء کنید بعهدی که با خدا عهد کرده بودید و نقض و خلف قسمهای خود نکنید و حال آنکه خدا را کفیل قرار دادید محققا خدا میداند آنچه بجا میآورید وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ عهد قرار داد بین طرفین است و عهد با خدا واجب است وفاء بآن و نقض عهد از معاصی کبیره است و در آیه شریفه یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ مائده آیه 1 تفسیر شده بالعهود و مکرر گفته ایم که تفسیرات صادره از معصومین علیهم السّلام بیان اتم مصادیق است یا مورد نزول آیه است و مورد مخصّص نیست و منافی با عموم آیه نیست و لذا وفاء بعقد مثل بیع اجاره صلح نکاح مضاربه مساقات و نحو اینها واجب الوفاء است حتی معاهده با کفار و مشرکین چه رسد بمعاهده با خدا و فرد اجلای معاهده با خدا عهد ولایت است که روح ایمان است إِذا عاهَدْتُمْ و در موارد زیادی این عهد بسته شد یکی در غدیر خم که شرحش مفصلا گذشت در سوره مائده در ذیل آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ الایة و آیه الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ الایة که برخواست و گفت بخّ بخّ لک یا علی اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و هفتاد هزار بیعت کردند و یکی در روزی که امریه صادر شد که سلام کنند بعلی با مرة المؤمنین که این لقب از مختصات علی است و یکی در مورد نزول آیه رکوع إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الایة و موارد بسیار دیگر إِذا عاهَدْتُمْ زمانی که با خدا عهد کردید که نقض عهد یکی از گناهان بسیار بزرگ و خلف آن کفاره دارد و اختلاف است در اینکه کفاره عهد مثل

ص: 177

کفاره نذر است چنانچه مشهور گفتند و خالی از قوت نیست یا مثل کفاره یمین است چنانچه بعضی قائل شدند و احتیاط در جمع است و در مورد آیه زوال ایمانست که عهد ولایت باشد وَ لا تَنْقُضُوا الْأَیْمانَ بَعْدَ تَوْکِیدِها یمین شرعی احتیاج بصیغه دارد و اللَّه باللَّه تاللَّه و کفاره یمین إِطْعامُ عَشَرَةِ مَساکِینَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِیکُمْ أَوْ کِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ یَجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَةِ أَیَّامٍ ذلِکَ کَفَّارَةُ أَیْمانِکُمْ الایة مائده آیه 89 وَ قَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَیْکُمْ کَفِیلًا خود قرار دادید بر خود خداوند را کفیل بعضی گفتند حسیب یعنی حساب کارهای شما را دارد یا نگهبان که خلف عهد و یمین نکنید إِنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ بتمام افعال شما علم الهی احاطه دارد.

[سوره النحل (16): آیه 92] .... ص : 178

وَ لا تَکُونُوا کَالَّتِی نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْکاثاً تَتَّخِذُونَ أَیْمانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ إِنَّما یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ ما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ (92)

و نبوده باشید در نقض عهد و قسمهای خود مثل آن زنی که غزل میکرد بتمام قوة و پس از غزل نقض میکرد غزل خود را و آنها را از هم میپاشید گرفتید قسم های خود را مکر و حیله و خدعه در میانه خود اینکه بوده باشد گروهی که اکثر و زیادتر و بهتر باشد از گروه دیگر جز این نیست که خداوند شما را امتحان میکند باو و هر آینه ظاهر میفرماید برای شما روز قیامت آنچه که بودید در او اختلاف میکردید و مخالفت میکردید.

(توضیح) کلام طبق استفاده از اخبار منقوله از کافی و علی ابن ابراهیم و عیاشی از حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام بلکه از نفس آیه شریفه اینکه این آیات راجع بنقض بیعت امیر المؤمنین است که پس از رحلت حضرت رسالت

ارتد الناس بعد رسول اللَّه الا اربعة او خمسة

و خداوند در این آیه مثل میزند بآن زنی که حمقاء بود در قریش نامش

ص: 178

ریطه بنت کعب بن سعد ابن تیم بن کعب بن لوی ابن غالب و جواری داشت از صبح تا شام از شعر و پشم غزل میکرد بسیار محکم پس از آن تمام آنها را از هم میپاشید که دلیل بر حماقت او بود و نظیر آن در اطفال بسیار مشاهده شد بزحمت زیادی باغچه درست میکنند و درختکاری و آبیاری می کنند تا شام موقعی که فارغ میشوند از بازی یک پا میزنند و تمام آنها را خراب می کنند یا خانه یا حمام میسازند سپس منهدم می کنند بلکه بسیاری از اهل دنیا چه عماراتی محکم بنا می کنند سپس می گویند دمده شده خراب می کنند Ƞطرز دیگر که مد روز باشد بنا می کنند لذا میفرماید وَ لا تَکُونُوا نباشید شما (کالتی) مثل آن زن که ریطه بود از قریش (نَقَضَتْ غَزْلَها) که بافته های خود را نقض میکرد (مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ) شما هم ولایت علی علیه السّلام را که خدا و رسول چه اندازه محکم کردند چه در آیات شریفه و چه در اخبار متواتره بلکه ادله عقلیه که هیچ امری در دین محکم تر از این نیست که مثل علامه کتاب الفین و میر حامد حسین هندی عبقات و امینی در الغدیر و غیر اینها از بزرگان علماء نوشته اند نقض کنید (انکاثا) که از هم میپاشید شما هم آیات و اخبار را تأویلات بارده کنید و عقب سر اندازید تَتَّخِذُونَ أَیْمانَکُمْ دَخَلًا بَیْنَکُمْ از این جمله استفاده می شود که از اول بیعت آنها و عهد و یمین آنها از روی مکر و حیله و خدعه بوده چنانچه در عقبه قصد قتل رسول اللَّه کردند و در سقیفه بنی ساعده کردند آنچه کردند (أَنْ تَکُونَ أُمَّةٌ هِیَ أَرْبی مِنْ أُمَّةٍ) آیا گروهی مثل بنی تیم و بنی عدی و بنی امیه و بنی عباس بهتر از خاندان نبوت و اهل بیت عصمت و طهارت و ائمه راشدین بودند که هر فسادی در عالم اسلامی پیدا شد در اثر همان نقض عهد و پیمان بود که گفتند یک نفر از علماء سنّی که در باطن شیعه بود در شام منبر رفت و جمعیت زیادی هم پای منبر او حاضر شدند گفت حسین پسر فاطمه را که کشت گفتند شمر گفت الا فالعنوه لعن کردند سپس گفت شمر بامر که حسین را کشت گفتند پسر سعد گفت (الا فالعنوه) لعن کردند گفت عمر سعد بامر که بود گفتند پسر مرجانه گفت (الا فالعنوه) لعن کردند گفت ابن زیاد را که امر کرد گفتند یزید

ص: 179

گفت (الا فالعنوه) لعن کردند گفت یزید را که نصب کرد گفتند اگر بالاتر نمی روی می گوییم و در اخبار بجای امة تعبیر بائمه فرموده و این را قائلین بتحریف دلیل گرفته فاسد است زیرا مراد از اخبار اینست که مراد از امة ائمه است نه اینکه لفظ قرآن ائمه بوده إِنَّما یَبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ این عهد و دستور و فرمان الهی برای امتحان شما است که لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ انفال آیه 42 وَ لَیُبَیِّنَنَّ لَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ ما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ مقام قرب ائمه اطهار و بعد ائمه ضلالت معلوم شود که میفرماید: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ قصص آیه 41.

[سوره النحل (16): آیه 93] .... ص : 180

وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (93)

و اگر مشیت الهی بمقتضی حکم و مصالح تعلق گرفته بود قدرت داشت بر اینکه و لو باجبار شما را قرار دهد بر یک طریقه باشد و لکن نظر به اینکه باید بنده مختار باشد اگر طریقه ضلالت را اختیار کرد او را بضلالت سوق دهد و اگر هدایت را پسندید او را توفیق و راه نمایی میکند بهدایت و هر آینه البته فردای قیامت از شما سؤال میشود از آنچه بودید عمل میکردید این آیه شریفه نظیر آیه شریفه است که میفرماید وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی انعام آیه 35.

(توضیح کلام) اینکه افعال اختیاریه عبد نه بنحو اجبار است که خدا بنده را اجبار کند بفعل و بنده حکم آلت داشته باشد و نه بنحو تفویض که بنده مستقل باشد بلکه بنحو اختیار است که اگر بنده اختیار کرد و مشیت تعلق گرفت صادر میشود زیرا اختیار بنده هم بعنایت الهی است

(لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین)

ص: 180

لذا میفرماید وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لو امتناعیه یعنی هرگز مشیت الهی تعلق باجبار بنده نمیگیرد (لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً) بجعل تکوینی که تمام بر یک طریقه و یک دین باشند زیرا بکلی دستگاه دین برچیده می شود نه احتیاج بارسال رسل و انزال کتب و جعل امام و خلیفه و دستگاه ثواب و عقاب داشتند و نه استحقاق ثواب و عقاب وَ لکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ کسانی که اختیار کفر و شرک و فسق و فجور نمودند و از قابلیت هدایت خود را انداخته اند و خذلان الهی آنها را گرفته وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ کسانی که اختیار ایمان و تقوی و اطاعت امر الهی نمودند و از هر جهت تام القابلیه شدند توفیق و تایید الهی شامل حال آنها شده و در هر دو صورت چون باختیار بوده وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ زلزال آیه 7 و 8

[سوره النحل (16): آیه 94] .... ص : 181

وَ لا تَتَّخِذُوا أَیْمانَکُمْ دَخَلاً بَیْنَکُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ لَکُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ (94)

و نگیرید قسمهای خود را مکر و حیله که نقض کنید و مخالفت نمائید میانه خودتان پس لغزش پیدا میکند قدم بعد از آنی که ثابت و محکم شده بود و هر آینه میچشید بسیار مفاسد و مضاری بواسطه آنکه مانع شدید از ایمان دیگران و از راه مستقیم الهی و هر آینه از برای شماست عذاب عظیم این آیه هم مربوط بآیات قبل است و در اخبار از حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السّلام و حضرت سلمان (رض) داریم که راجع بولایت علی علیه السّلام است موقعی که مأمور شدند بتسلیم بعلی بإمرة المؤمنین و بیعت با او بولایت و خلافت از همان موقع قصد مخالفت داشتند و کردند آنچه کردند وَ لا تَتَّخِذُوا خطاب بکسانی که داخل در دین اسلام شدند چه بر حسب ظاهر مثل منافقین یا بر حسب حقیقة مثل نوع مسلمین نهی اکید میفرماید که نگیرید (ایمانکم) قسم هایی که یاد کردید در مورد ولایت علی علیه السّلام در غدیر خم و در امارة او بر تمام مؤمنین روزی که مأمور شدند بسلام باو بلقب امیر المؤمنین (دَخَلًا بَیْنَکُمْ)

ص: 181

که عزم بر مخالفت باشد و با یکدیگر قرار داد می کردید که نگذارید این امر برای علی ثابت بماند (فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها) که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم قدمهای شما را استوار کرد و فرمود در حدیث ثقلین

انی تارک فیکم الثقلین کتاب اللَّه و عترتی ما ان تمسکتم بهما لن تزلوا ابدا و انهما لا یفترقان حتی یردا علی الحوض

چنانچه پس از رحلت آن حضرت قدمهای شما در این امر لغزش پیدا کرد و از جاده مستقیم الهی منحرف شدید وَ تَذُوقُوا السُّوءَ بِما صَدَدْتُمْ خود که منحرف شدید مانع هم شدید دیگران را (عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ) و خواهید چشید. و بال این امر را که برای چهار روزه ریاست دنیوی چه اندازه ملیاردها بندگان خدا را در ضلالت و گمراهی انداختید که عقوبت تمام آنها بر گردن شما هم بار میشود وَ لَکُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ که از تمام عذاب های آخرت بزرگتر است (تنبیه) این آیه و لو بواسطه اخبار در این مورد وارد شده لکن مکرر گفته ایم مورد مخصّص نیست عموم آیه شامل جمیع ارباب ضلال که هم خود در ضلالت افتادند و هم در مقام اضلال سایرین کوشش دارند و در عصر حاضر در تمام شهرها و قصبه ها متفرق شدند و مردم را از جاده مستقیم بانحاء مختلف منحرف می کنند خذلهم اللَّه و اهلکهم و اذلهم.

[سوره النحل (16): آیه 95] .... ص : 182

وَ لا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلاً إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (95)

و نفروشید عهد الهی را بیک ثمن قلیلی محققا آنچه نزد خدا است او بهتر است از برای شما اگر بودید میدانستید وَ لا تَشْتَرُوا بیع و شری بمعنی فروش است چنانچه میفرماید وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ یوسف آیه 20 یعنی فروختند یوسف را بثمن کمی و اشتراء بمعنی خرید است چنانچه مشتری یعنی قبول کننده بیع و شراء مقابل بایع و اینجا ابتداء بنظر می آید که مناسب این بود که بفرماید و لا تبیعوا لکن چون مقصد این منافقین خریداری متاع دنیویست از حب ریاست و مال و جاه و دنیا و دست از دین و ایمان برداشتند در واقع خریدند متاع دنیا را

ص: 182

بزوال دین یعنی دین را فروختند بمتاع دنیا و نکته این مطلب اینست که اگر متاعی را بازاء نقدینه بدهند صاحب متاع را بایع گویند و صاحب وجه را مشتری و اما اگر متاعی را بازاء متاعی دهند که بزبان فارسی سودا میگویند مثلا خانه را بدهد بازاء خانه دیگر هر دو را هم بایع میگویند چون هر دو صاحب متاع هستند و هر دو را مشتری نامند چون عوض متاعش متاع میگیرد و مورد از این باب است بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِیلًا مبادله نکنید که عهد ولایت را بدهید و متاع دنیا را بگیرید چون عهد ولایت روح ایمانست و باعث نجات از عذاب و وصول بمثوبات اخروی است و متاع دنیا قلیل و فانی است و گفتند قلیل باقی بهتر است از کثیر فانی چه رسد کثیر باقی نسبت بقلیل فانی إِنَّما عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ آن مثوبات اخروی و جنات دائمی بهتر است برای شما از این چهار روز دنیا و ریاست و منال او إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ معتقد بقیامت باشید و ثواب و عقاب او را و از این جمله استفاده میشود که اینها ابدا معتقد بروز جزا نبودند.

[سوره النحل (16): آیه 96] .... ص : 183

ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (96)

آنچه نزد شما است فانی و از بین رفتنی است و آنچه نزد خداست باقیست و هر آینه البته جزا می دهیم کسانی که صبر کردند اجر آنها را ببهترین آنچه که بودند عمل می کردند ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ زخارف دنیوی از ریاست و جاه و مال و منال همین چهار روز دنیا است بلکه نفس دنیا و حیات دنیوی دار فانیست صد سال با یک روزش تفاوت ندارد پس از فنا کان لم یکن بوده وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ جنات عالیه و درجات متعالیه و مقامات سامیه و فیوضات دائمه در عالم آخرت فنا و زوال ندارد برای کسانی که اهل ایمان و تقوی و عمل صالح باشند و هم چنین عقوبات و عذاب ها و درکات و جهنم هم فنا و زوال ندارد برای کفار و معاندین و مخالفین و

ص: 183

مشرکین و منافقین و من یحذوا حذوهم (وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا) چه صبر بر بلیات و مصائب و اذیت های دشمن و چه صبر بر عبادات و جهاد فی سبیل اللَّه و چه صبر بر ترک معاصی و مخالفت او امر الهی و محرمات أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ آن قدر فیوضات الهی شامل حال آنها می شود که هیچ ملک مقربی و نبی مرسلی تا این اندازه تصور نمی کردند

(فیها ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین و ما خطر علی قلب بشر).

[سوره النحل (16): آیه 97] .... ص : 184

مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (97)

کسی که عمل صالح بجا آورد چه مرد باشد و چه زن و ایمان هم داشته باشد هر آینه او را زنده میداریم زندگانی بسیار خوش و پاکیزه و هر آینه جزا میدهیم مزد آنها را ببهترین اجرها که بودند عمل می کردند مَنْ عَمِلَ صالِحاً عمل صالح مراتب زیادی دارد درجه اولش اینست که صحیح باشد مستجمع جمیع اجزاء و شرائط و فاقد جمیع موانع و هر چه بهتر و بالاتر و مراعات آداب و سنن و اسباب قبول بیشتر باشد درجاتش بالاتر می رود مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی در بنده گی سیاه و سفید عرب و عجم ذکر و انثی شیخ و شاب سید و غلام غنی و فقیر عزیز و ذلیل تفاوت ندارد از حضرت زین العابدین است فرمود

خلقت الجنة لمن اطاع اللَّه و لو کان غلاما حبشیا و خلقت النار لمن عصی اللَّه و لو کان سیّدا قرشیا

(وَ هُوَ مُؤْمِنٌ) معتقد بجمیع عقائد حقه و جمیع ما جاء به النبی صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم باشد که ایمان شرط صحت کلیه عبادات است (فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً) مفسرین در معنی حیات طیبه اختلاف کردند بعضی گفتند رزق حلال بعضی رضای بآنچه خداوند بر او تقدیر فرموده بعضی گفتند اشتغال به عبادت و ترک معاصی و تمام اینها خلاف ظاهر بلکه نص آیه شریفه است زیرا کلمه (فلنحیینه) جواب (مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ)

ص: 184

و کلمه لنحیینه احیاء است و احیاء بعد الموت است پس مراد آن حیات ابدیست چه در عالم برزخ و چه در قیامت چنانچه در آیه شریفه وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ بقره آیه 154 و آیه شریفه وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ آل عمران آیه 167 و این آیه شریفه یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی فجر آیه 25 اشاره باین موضوع است وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ معنی واضح است و مکرر توضیح داده شده.

[سوره النحل (16): آیه 98] .... ص : 185

فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ (98)

پس زمانی که تلاوت کردی قرآن را پس پناه ببر بخداوند از شیطان رانده شده در مجلد اوّل این تفسیر در باب مقدمات ده گانه که مقدمه دهم آن در استعاذه قبل القراءة است از صفحه 72 الی صفحه 80 مفصلا بیان کردیم در مستعیذ و مستعاذ به و مستعاذ منه و حقیقة شیطان و جنّ و فرق بین وسوسه و الهام و استعاذه از شرور و مضار و مفاسد رجوع فرمائید و در اینجا فقط بترجمه آیه قناعت میکنیم (فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ) خطاب بپیغمبر اکرم است و لکن حکم عام است شامل جمیع مکلفین میشود و قرائت قرآن هم اعم است از تمام قرآن یا یک سوره بلکه یک آیه که قبل از شروع باید استعاذه کرد و معنای اذا قرأت القرآن یعنی اذا اردت ان تقرء القران نظیر إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ مائده آیه 8 یعنی اذا اردتم اقامة الصلاة فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ باید بنده در جمیع حالات پناه ببرد بخداوند متعال خدمت امیر المؤمنین عرض کردند که آن حکیم الهی گفته الأفلاک قسیّ و الحوادث سهام و الانسان هدف و الرامی هو اللَّه فاین المفر پس حضرت فرمود فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ ذاریات آیه 50 و بالجمله انسان بسیار نزدیک است بحوادث و بلیات و آفات و عاهات اگر آنی حفظ الهی نباشد

ص: 185

نابود صرف است بالاخص دشمنهای داخلی و خارجی انسی و جنّی خصوصا (مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ) که قسم یاد کرده فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ ص آیه 83 و خداوند هم عداوت او را اعلام فرموده أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ یس آیه 60 دشمنی است که دیده نمیشود و صاحب مکر و خدعه و حیله است و راههای بسیار دارد که فرمود إِنَّهُ یَراکُمْ هُوَ وَ قَبِیلُهُ مِنْ حَیْثُ لا تَرَوْنَهُمْ اعراف آیه 27.

[سوره النحل (16): آیات 99 تا 100] .... ص : 186

إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ (99) إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ (100)

محققا شیطان تسلط ندارد بر کسانی که ایمان آوردند و بر پروردگار خود توکل میکنند منحصرا تسلّط آن بر کسانیست که او را تولی میکنند و کسانی که باو شرک میاورند (مثال) اگر سلطانی باهل مملکت خود اعلام کرد که از سر حدات مملکت خارج نشوید و تمام احتیاجات شما را من تأمین میکنم زیرا که در خارج مملکت دشمنهایی دارید که شما را در شکنجه عذاب میاندازند و تمام حیثیات شما را از بین میبرند لکن آنها قدرت بر دخول در این مملکت ندارند و خردلی آسیبی بشما نمیتوانند وارد کنند اگر بعضی از افراد رعیت مخالفت کردند و خارج شدند و گرفتار شکنجه های دشمن شدند سلطان حق دارد هم از آنها مؤاخذه کند که چرا از سرحدات خارج شدید و هم از آنها که چرا رعیت مرا در شکنجه انداختید قضیه این آیه بعین همین است خداوند اعلام فرمود بتمام بندگانش که از سر حدات ایمان خارج نشوید که دشمنان شما قدرت دخول ندارند و بشما خردلی آسیب نمیرسانند که مفاد إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا است و تمام احتیاجات شما را من که پروردگار شما هستم تامین میکنم بمن واگذار کنید که مفاد وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ است و اگر از حدود ایمان خارج شدید که برویم آنجا چه خبر است و دوست

ص: 186

خارجه شدید بر شما دشمن مسلط میشود و در شکنجه میاندازد که مفاد (إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ) است یا بعض احتیاجات خود را خواستید از خارج تأمین کنید که مفاد وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ است هم شیطان مورد مواخذه میشود که چرا بندگان مرا اغوی کردی و در عذاب و بلاء انداختی و هم بنده مورد مؤاخذه میشود که چرا از ایمان خارج شدی و در احتیاجات بمن رجوع نکردی.

[سوره النحل (16): آیه 101] .... ص : 187

وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ (101)

و زمانی که ما تبدیل کردیم آیه ای را بجای آیه دیگر یعنی نسخ کردیم حکمی را و بجای او حکم دیگری گذاردیم و خداوند میداند بآنچه نازل میفرماید گفتند کفّار و مشرکین برسول محترم صلّی اللَّه علیه و اله که جز این نیست که افتراء بخدا میزنی بلکه اکثر آنها حکمت و سبب نسخ را نمیدانند مسئله نسخ اینست که احکام و دستورات الهی دو قسم است یک قسمت مصلحت یا مفسده او دائمیه است و قابل تغییر نیست این از مورد نسخ خارج است مثل عقائد حقه و اصول دینیه و اخلاق حمیده و صفات خبیثه و بسیاری از احکام شرعیه مثل نماز و زکاة و امثال آنها که حسن ذاتی یا قبح ذاتی دارد مثل زنا و شرب خمر و نحو اینها این نوع در جمیع شرایع بوده و تا قیامت باقیست و قابل نسخ نیست و یک قسم حسن و قبح او بوجوه و اعتبار است و بسبب خصوصیات تغییر پذیر است یا از جهت زمان یا از جهت حالات مختلفه مکلّفین یا خصوصیات دیگر که عالم بجمیع حکم و مصالح ذات اقدس ربوبی میداند البتّه باید تغییر دهد مثل نسخ شرایع شریعت نوح ناسخ شریعت آدم و هم چنین ابراهیم نسبت بنوح و موسی و عیسی و شریعة اسلام که انبیاء اولی العزم بودند بلکه نسخ در شریعت واحده نسبت بحالات مکلفین و خصوصیات ازمنه و قرآن مجید ناسخ و

ص: 187

منسوخ عام و خاص مطلق و مقیّد مجمل و مبین حقیقة و مجاز نص و ظاهر صراحت و کنایه بسیار دارد تمام بجا و بموقع و عالم بجمیع آنها ائمه اطهار هستند لذا میفرماید (وَ إِذا بَدَّلْنا آیَةً مَکانَ آیَةٍ) بواسطه تغییر حکم و مصالح آن (وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یُنَزِّلُ) که تمام خصوصیات و مصالح آن را میداند (قالوا) کفار و مشرکین و منافقین و معاندین إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ افتراء دروغ بستن بغیر است که العیاذ باللّه پیغمبر بخدا دروغ بسته از پیش خود جهت منافع و مضار شخصیه تغییر داده و نسبت بخدا میدهد بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا یَعْلَمُونَ که حسن و قبح همین نحوی که ذاتی است بوجوه و اعتبار هم هست و از این جهت نسخ را بکلّی منکرند و حکم قابل تغییر نیست (تنبیه) پس از رحلت رسول دیگر حکمش قابل تغییر نیست مگر برسول دیگر که اولی العزم باشد و چون پس از نبی اکرم دیگر نبی نیست تا قیامت لذا

(حلال محمّد حلال الی یوم القیمة و حرامه حرام الی یوم القیمة).

[سوره النحل (16): آیه 102] .... ص : 188

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ (102)

بفرما ای رسول محترم باین کفار و مشرکین که این قرآن مجید را از باء بسم اللَّه تا سین و الناس را نازل نمود روح القدس امین وحی الهی جبرئیل از جانب پروردگار تو خداوند متعال و علّة غایی نزول برای اینست که ثابت بدارد کسانی را که ایمان آوردند بر دین حق تا آخرین نفس و هدایت فرماید و بشارت دهد مسلمین را (قل نزّله) ضمیر راجع بقرآن است و امتیاز قرآن بر سایر کتب سماویه اینست که عین عبارات و الفاظ قرآن را خداوند ایجاد فرموده جبرئیل امین استماع نمود و مأمور شد که بر قلب مطهّر حضرت رسالت نازل کند با اینکه در لوح محفوظ ثبت شده بود و حضرت رسالت میدانست و لذا میفرماید وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ طه آیه 113 و میفرماید بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِیدٌ فِی لَوْحٍ مَحْفُوظٍ بروج

ص: 188

آیه 21 و 22 (رُوحُ الْقُدُسِ) که امین وحی الهی است و جزو آن چهار ملک مقرّب میکائیل موکّل ارزاق عباد اسرافیل موکل ارواح عباد عزرائیل موکّل قبض ارواح جبرئیل موکل علم و الهام بقلوب که دارد

العلم نور یقذفه اللَّه فی قلب من یشاء

(من ربک) از جانب پروردگار تو (بالحق) بجا و بموقع نجوما در ظرف بیست و دو سال (لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُوا) که عمده غرض ثبات ایمان مؤمنین است زیرا معجزه باقیه است تا دامن قیامت و مثل معجزات انبیاء نیست که مخصوص بوقت مشاهده باشد و باید بنقل تواتر بر دیگران اثبات نمود (و هدی) که میفرماید إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ بنی اسرائیل آیه نهم در این آیه میفرماید وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ و مراد همان مؤمنین است که در آیه مذکور است زیرا غیر مؤمن نجات ندارد و مورد انذار است نه بشارت.

[سوره النحل (16): آیه 103] .... ص : 189

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ (103)

و هر آینه ما میدانیم که این کفّار و مشرکین میگویند جز این نیست که این قرآن را پیغمبر اکرم تعلیم گرفته از بشر که او تعلیمش داده و حال آنکه لسان آن کسی که اینها الحاد میکنند باو یعنی آن کسی که می گویید که پیغمبر را یاد داده عجمیست و این قرآن لسان عرب فصیح واضح و روشن است عرب نام خود را عرب گذارده به اینکه کلام او معرب عمّا فی الضمیر است و سایر لغات را عجم نام کرده که بمعنی گنگ که قادر بر تکلم نیست چون کلمات آنها را نمیفهمیدند چنانچه حیوانات را مثل انعام حیوان عجم نامیدند و حروف منقوطه را که بتنهایی معنی ندارد حروف معجمه گفتند و فرق بین عجم و اعجم اینست که عجم کسی را گویند که نسلش از عجم باشد لکن ممکن است مدتی در عرب بوده و زبان عربی را فرا گرفته و بتواند بعربی تکلّم کند و اعجم آن کسی است که قدرت بر تکلم بعربی نداشته باشد از این جهت میفرماید (وَ لَقَدْ نَعْلَمُ) چون

ص: 189

علم الهی احاطه دارد بکلّ شی ء (انّهم) این کفار و مشرکین (یقولون) این نسبت را بحضرت رسالت میدهند (إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ) این قران از جانب پروردگار نازل نشده بلکه بشری تعلیم حضرت رسول کرده از قصص انبیاء و اخبار سماوی و حال گذشتگان و نحو اینها خداوند برای دفع توهم آنها و تکذیب مقال آنها میفرماید (لِسانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ) البته اینها شخص معینی را که با پیغمبر تماس داشته و از طوائف عرب نبوده یا از فارس یا از روم بوده در نظر داشتند خداوند میفرماید این شخص را که شما الحاد میکنید یعنی شریک قرار میدهید اصلا قدرت بر تکلم عربی ندارد مفسّرین در تعیین این شخص هر کدام کسی را گفتند و چون مدرکی ندارند اعتبار ندارد فقط می گوییم خداوند نام او را ذکر نفر ده چون خود مشرکین میدانستند کرا میگویند میفرماید آن کس که شما می گویید اصلا قدرت بر تکلم بلسان عرب ندارد (و هذا) یعنی این قرآن مجید لِسانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ شما که خود را افصح عرب میدانید قدرت بر اتیان بیک سوره آن ندارید چه رسد شخص اعجمی که قدرت بر تکلّم عربی نداشته باشد.

[سوره النحل (16): آیه 104] .... ص : 190

إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ (104)

محققا کسانی که ایمان نمیاورند بآیات خداوند خدا هم اینها را توفیق هدایت نمیدهد و هدایت نمیفرماید و از برای آنها است عذاب دردناک هدایت الهی دو قسم است یکی ارائه طریق این شامل جمیع افراد مؤمن و کافر میشود بارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و اعطاء معجزات با یاری انبیاء و بیان آیات قدرت و آنچه نسبت بامم سابقه رفتار فرموده که از هر جهت حجة بر تمام افراد تمام شود و راه عذر بر احدی باقی نماند دیگر ایصال بمطلوب بتوفیق و عنایت و الطاف خاصه که این خاص باهل ایمان است زیرا غیر مؤمن قابلیت ندارد و این آیه شریفه راجع بمعنی دوّم است که میفرماید إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ آیات الهی حجتهای خداوند و معجزات صادره از

ص: 190

انبیاء و اولیاء و ارسال رسل و انزال کتب و جعل خلفاء و علماء و مبلّغین که تماما آیات خدا هستند کسانی که ایمان بآنها نمیاورند انبیاء را ساحر و کذاب میگویند معجزات را سحر میشمارند و کتب را تکذیب میکنند و خلفاء الهی را انکار میکنند و از علماء اعراض میکنند و احکام الهی را دور میاندازند (لا یَهْدِیهِمُ اللَّهُ) قابل هدایت نیستند و بسعادت نائل نمیشوند (وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ) مستحق عذاب دردناک جهنم هستند و گرفتار آن میشوند.

[سوره النحل (16): آیه 105] .... ص : 191

إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ (105)

جز اینست که افتراء میزنند کسانی که عادت آنها دروغگوئیست کسانی که ایمان نمیاورند بآیات الهی و آنها خود دروغگو هستند إِنَّما یَفْتَرِی افتراء دروغ بستن است بغیر (الکذب) که بدروغ عادت کرده هر چیزی را خلاف آن میگوید حق را باطل و بالعکس معروف را منکر و بالعکس دوست را دشمن و بالعکس صادق را کاذب و بالعکس حسن را قبیح و بالعکس و نحو اینها و اینها کیانند الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ جمیع طبقات غیر مؤمن را شامل میشود چه جمیع آیات خدا را قبول نداشته باشد و چه بعض آنها را حتی یک آیه خدا را منکر شود صدق میکند که مکذّب آیات الهی است وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ خداوند شهادت بدروغ گویی آنها داده نباید هیچ قولی از آنها قبول کرد و پذیرفت تا از راه حق دست نیاید.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جاءَکُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمِینَ حجرات آیه 6.

(تنبیه) ابناء نوع امروزه اگر خبری یا مطلبی یا نظریه ای از اروپا و سایر بلاد کفر برسد آن را وحی منزل میدانند و اگر از علماء و حجج اسلام برسد میگویند اینها را آخوندها در آورده اند و تکذیب میکنند این آیه معرّفی این نوع را فرموده.

ص: 191

[سوره النحل (16): آیه 106] .... ص : 192

مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ (106)

کسی که کافر شد بخداوند از بعد آنکه ایمان آورده بود مگر کسی که اکراه کردند او را و قلبش مطمئن بایمان باشد و لکن کسی که سینه او بکفر منشرح شده پس بر اینها غضب الهی متوجه میشود و از برای آنها عذاب عظیم است این آیه شریفه مشتمل بر چند جمله است.

جمله اولی راجع بمرتدّ است و مرتدّ کسی را گویند که پس از اسلام کافر شود و این دو قسم است مرتد فطری و مرتد ملّی امّا فطری کسی را گویند که نطفه او در اسلام منعقد شده باشد و این محکوم باحکام خمسه پنج حکم دارد.

(1) نجاست بدن.

(2) انتقال جمیع اموالش بوراث مسلمان و اگر در هیچ طبقات ارث وارث مسلمی ندارد منتقل بامام میشود چون

(امام وارث من لا وارث له)

است.

(3) بینونت زوجه او باید چهار ماه و ده روز عده نگه دارد که عدّه وفات است بنصّ قرآن أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً پس از آن شوهر کند، (4) محکوم بقتل است.

(5) که محل خلاف است بین علماء که توبه او قبول میشود یا نمیشود مشهور قائل بعدم قبول هستند جماعتی قائل هستند بقبول توبه او و جماعتی قائل به اینکه بر حسب باطن قبول است و نجات از عذاب آخرت دارد ولی بر حسب ظاهر قبول نیست و احکام مرتد بر او بار میشود و تحقیق کلام اینست که توبه او قبول است غایة الامر اگر قبل از ثبوت نزد حاکم توبه کرد قبول و احکام مرتد بر او بار نمیشود باین معنی که اگر مالی تحصیل کرد مالک میشود و اگر زنی را تزویج کرد عقدش صحیح است و حکم قتل هم از او برطرف میشود نه اینکه اموال سابقه باو برگردد و زوجه او زوجه او شود و اگر بعد از ثبوت توبه کند احکام بر او جاریست و امّا ملّی آنکه کافر بوده

ص: 192

ایمان آورد پس از ایمان کافر شد در احکام مشترک است جز در قتل که او را باید حبس کنند تا آنکه در حبس بمیرد یا توبه کند و نجات یابد و این جمله مفاد مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِیمانِهِ است.

جمله دوم راجع بتقیه است که اگر کسی گرفتار کفار یا مخالفین شد و جان و مال و عرض آن در خطر است باید بزبان اظهار کفر یا سنی گری کند و حفظ جان و مال و عرض خود کند ولی قلبا مطمئن بایمان باشد مثل عمار که با پدر و مادرش گرفتار کفار شدند و گفتند باید از پیغمبر بیزاری بجوئید پدر و مادرش اباء کردند آنها را کشتند عمار بیزاری اظهار کرد و نجات پیدا کرد که مفاد (إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ) است و در اخبار بسیار تمسک بهمین جمله کردند برای صحت فعل عمار حتی در بعضی اخبار اشاره دارد که چرا میثم تبری از امیر المؤمنین نکرد و خود را در معرض قتل در آورد مثل عمار نکرد حتی در بعض اخبار این حدیث منسوب بامیر المؤمنین را تکذیب کردند که فرموده باشد:

(ان دعیتم الی سبّی فسبّونی و ان دعیتم الی البراءة منّی فلا تبرؤا منّی).

بلکه فرموده:

(و ان دعیتم الی البراءة منّی فانّی علی دین محمّد صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم).

چنانچه عمار اظهار برائت از رسول اللَّه نمود و اخبار در باب تقیه بسیار است چنانچه میفرماید:

(التقیة دینی و دین آبائی).

حتی گفتند حضرت صادق علیه السّلام در مقابل منصور فرمود:

(السلام علیک یا امیر المؤمنین)

و لو در نیّت و قصدش حضرت علی علیه السّلام بوده.

حتی دارد شخصی خدمت حضرت صادق در حضور اصحاب آن حضرت عرض کرد (ما تقول فی شیخین).

حضرت فرمود:

(هما امامان عادلان قاسطان کانا علی الحق و مضیا علیه علیهما رحمة اللَّه).

پس از رفتن آن شخص اصحاب عرض کردند همچه عقیده ای خود اهل تسنن در حق شیخین ندارند.

ص: 193

حضرت فرمود اما اینکه گفتم هما امامان بواسطه آیه شریفه أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ و اما قاسطان بآیه شریفه أَمَّا الْقاسِطُونَ فَکانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً

چون قسط از لغة اضداد است و اما عادلان برای اینکه عدول کردند از امیر المؤمنین و اینها بر عداوت او بودند که علی بر ضرر است و مضیا علیه بهمین عداوت از دنیا رفتند علیهما رحمة اللَّه و رحمة اللَّه پیغمبر است و بر علیه آنها است.

(جمله سیم) عذاب مرتد دو عذاب است یکی غضب الهی که در دعاء کمیل میفرماید

(و هذا ما لا تقوم له السماوات و الارض)

و دیگر عذاب عظیم که در میانه عذابهای الهی عظمت دارد که مفاد (وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ).

[سوره النحل (16): آیه 107] .... ص : 194

ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ (107)

علت این غضب و عذاب عظیم اینست که این مرتدین اختیار کردند و برتری دادند و طلب دوستی کردند و برگزیدند حیات دنیوی را بر زندگانی آخرت و محققا خداوند هدایت نمیفرماید قومی را که کافر هستند (ذلک) اشاره بغضب الهی و عذاب عظیم است که سبب این اینست که (بانّهم) این هایی که برگشتند از اسلام و کافر شدند نه از جهت اینست که بطلان اسلام و حقانیت کفر را بدست آورده باشند بلکه برای اینست که (اسْتَحَبُّوا الْحَیاةَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَةِ) چون دیدند در اسلام حکم جهاد هست و دستور نماز و روزه و خمس و زکاة و جلوگیری از محرمات و بالجمله آزاد نیستند ولی کفر آزادی مطلق است هم جانشان محفوظ است و هم شهوات نفسانیه را آزادند و هم تکلیف بعبادات ندارند و غافل از اینکه

(حلاوة الدنیا مرارة الاخرة و مرارة الدنیا حلاوة الاخرة)

بخصوص

(افضل الاعمال احمزها)

و چون این کفار از قابلیت هدایت افتادند و مثل قوم ثمود (استحبوا العمی علی الهدی) وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ شرحش گذشت.

ص: 194

[سوره النحل (16): آیه 108] .... ص : 195

أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ سَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ (108)

اینها کسانی هستند که خداوند مهر کرده بر دلهای آنها و گوش آنها را و چشم های آنها و اینها آنهایی هستند که بکلی غافل از خدا و دین و آخرت هستند شرح این آیه شریفه را در مجلد اول این کتاب صفحه 276 الی 282 در 7 صفحه در ذیل آیه شریفه خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَةٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ بقره آیه 6 مفصلا بیان کرده ایم از معنای ختم و وجه استناد بخدا و بیان اینکه چرا قلوب و ابصار را جمع آورده و سمع را مفرد و شبهاتی که در این آیه و اشکالاتی که کرده اند و جواب آنها و بیان اخباری که از ائمه در این باب شده تماما مفصلا ذکر کرده ایم مستدعی هستم لطفا بآنجا مراجعه فرمائید احتیاج بتکرار نیست فقط به اختصار قناعت میکنیم.

(أُولئِکَ الَّذِینَ طَبَعَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ) سیاهی دل است که در اثر کثرت معاصی پیدا میشود چنانچه در اخبار دارد هر معصیتی یک خال سیاه در قلب حادث میشود اگر بحدی رسید که هنوز یک خال سفید باقی است امید هدایت در او هست موفق بتوبه شود و تمام سیاهی را زائل کند و امّا اگر تمام صفحه سیاه شد در بعض اخبار دارد

(لا یرجی بخیر)

و در بعضی دارد

(صار قلبه منکوسا)

و مراد از قلب قلب روحانی است نه قلب صنوبری مثل زهر است که در بدن اثر میکند و استناد بخداوند جعل این اثر است و منافی با تکلیف نیست مثل زهر که انسان باختیار میخورد ولی تأثیر زهر بجعل الهی است آنهم نفس ایجاد است ما جعل اللَّه المشمشة مشمشة بل اوجدها (و سمعهم) همان شنوایی روحیست باطنی قلبی و سرّ مفرد آوردن آنکه فرق بین شنیدن سمع و اذن اذن آلت سمع است و لذا تعبیر بجمع در اذن فرموده وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها اعراف آیه 178) (و ابصارهم) عطف بر قلوبهم مدخول طبع است قلب حقایق را درک نمی کند سمع مواعظ و نصایح تأثیر نمیگذارد بصر آثار و

ص: 195

آیات را مشاهده نمی کند صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقِلُونَ بقره آیه 66 وَ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ غفلتی که تذکر پیدا نکند خوابی که بیداری ندارد جز حین الموت

الناس نیام فاذا ماتوا انتبهوا

[سوره النحل (16): آیه 109] .... ص : 196

لا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِی الْآخِرَةِ هُمُ الْخاسِرُونَ (109)

لا بد محققا اینها در آخرت اینها زیان کاران هستند (لا جرم) یعنی نخورد ندارد بمعنی هیچگونه وسیله نجات از برای آنها نیست نه رحمت الهی شامل حال آنها میشود و نه پر مغفرت آنها را می گیرد و نه بشفاعت شفعاء نائل می شوند (انهم) کسانی که پس از ایمان کافر شدند و مرتد چه ملی و چه فطری از تمام فیوضات محروم و تمام وسائل از آنها گرفته میشود و تمام اسباب را از دست میدهند فِی الْآخِرَةِ فی یوم القیمة که یوم الحساب و یوم الدین و یوم الجزاء است هُمُ الْخاسِرُونَ خسران تجارت نه مجرد سرمایه از دست دادن است بلکه طلب کارهای زیادی پیدا کرده و از عهده آنها برنمی آید ورشکست شده و راه فرار از دست طلبکار هم ندارد لذا محکوم بحبس می شود طلب کاران اینها خدا و رسول و مؤمنین هستند یَقُولُ الْإِنْسانُ یَوْمَئِذٍ أَیْنَ الْمَفَرُّ قیمة آیه 10 در دعاء کمیل

(و لا یمکن الفرار من حکومتک).

[سوره النحل (16): آیه 110] .... ص : 196

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَ صَبَرُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (110)

پس از آن محققا پروردگار تو برای کسانی که هجرت کردند از بعد آنچه برگشتند و مرتد شدند و کافر گشتند تائب شدند پس از آن جهاد در راه خدا نمودند و صبر کردند محققا پروردگار تو از بعد از این هر آینه آمرزنده رحم کننده است این صریح است در قبولی توبه مرتد چه ملی باشد و چه فطری که میفرماید ثُمَّ

ص: 196

إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا

فتنه در آیات شریفه اطلاقاتی دارد بر امتحان و بر بلاهای دنیوی و بر عذاب اخروی اطلاق شده و در اینجا بر شرک و کفر اطلاق شده یعنی بعد از اینکه کافر و مشرک شدند یعنی از اسلام برگشتند و مرتد شدند و بکفار و مشرکین ملحق شدند تائب شدند و رجوع باسلام کردند و از کفر و شرک دست برداشتند و هجرت کردند و ملحق بمسلمین شدند ثُمَّ جاهَدُوا پس از هجرت و الحاق بمسلمین در مقام جهاد با کفار و مشرکین بر آمدند (و صبروا) بر اذیت های کفار و مشرکین از قتل و ذهاب مال و جاه صبر کردند خداوند عالم از راه لطف و عنایتش از آنها قبول فرمود و الطافش و تفضلاتش شامل آنها گردید إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ بیان علت قبولی آنها و پذیرفتن آنها اینست که با اینکه مرتد شدند و از اسلام خارج شدند چون رجوع کردند خداوند هر آینه هم آمرزنده است از عقوبت شرک و کفر آنها صرف نظر می کند و آنها را عفو می کند و می بخشد و هم مشمول تفضلات خود و مثوبات دنیوی و اخروی قرار میدهد.

[سوره النحل (16): آیه 111] .... ص : 197

یَوْمَ تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ (111)

روزی که می آید هر نفسی که مجادله میکند از نفس خود و میگیرد هر نفسی آنچه را که عمل کرده و آنها ظلم نمی شوند یعنی بآنها خداوند ظلم نمیکند آنچه مستحق است باو میدهد ثواب یا عقاب (یوم) روز قیامت و رستخیز تَأْتِی کُلُّ نَفْسٍ جمیع افراد جن و انس که تمام زنده می شوند وارد صحرای محشر میگردند تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها مجادله مخاصمه و محاجه است که میخواهد بیک عذری و بهانه ای عذاب را از خود برطرف کند تارة میگوید وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکِینَ انعام آیه 23 تارة گردن اکابر میگذارد و میگوید هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ

ص: 197

اعراف آیه 36 تارة میگوید رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ مؤمنون آیه 108 و امثال این اعذار لکن پذیرفته نمیشود بلکه خداوند خبر میدهد وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ نساء آیه 28 وَ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ آنچه عمل کرده چه اعمال قلبیه از شرک و کفر و ضلالت و چه نفسیه از اخلاق رذیله و صفات خبیثه کبر نخوت عصبیت عناد و غیر اینها و چه جوارحیه از افعال قبیحه و اعمال سیئه و ارتکاب معاصی جزاء آنها را خواهد چشید فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ زلزال آیه 7 و 8 وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ نساء آیه 44 ظلم از قبائح عقلیه است و محال است از خداوند صادر شود و منافی با عدل است.

[سوره النحل (16): آیه 112] .... ص : 198

وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیَةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ (112)

و مثل میزند خداوند از برای این کفار و مشرکین شهرستانی که اهل آن در کمال امنیت و اطمینان قلبی از دشمنان خارجی و آفات و امراض بودند و روزی آنها بکمال فراوانی از تمام اطراف و امکنه میآمد پس کفران کردند بنعمت های الهی پس خداوند چشاند بآنها لباس گرسنگی و خوف و ترس را بسبب آنچه بودند بجا می آورند، اخبار از کافی و عیاشی و زید شحام و علی ابن ابراهیم از حضرت صادق علیه السّلام روایت کردند که خلاصه مفاد آنها اینست که شهرستانی بود از بنی اسرائیل در آن شهر با عظمت سکونت داشتند و فواکه و حبوبات بسیار فراوان داشتند و از هر جهت براحتی و امنیت زندگانی میکردند پس از این فراوانی کفران نعمت های الهی کردند حتی بانان ما تحت خود و بچه های خود را پاک و استنجا مینمودند و میگفتند نرم تر از سنگ است حتی یک کوه عظیمی شد از این نانهای آلوده بنجاست پس از این کفران هفت سال قحطی و خشکسالی و خداوند حیوانی

ص: 198

را که کوچکتر از ملخ بود مسلط کرد تمام درخت ها و حاصلهای آنها را اکل نمود و از بین برد بقدری محتاج شدند که همان نانهای آلوده را مصرف کردند و بمیزان مرتبی تقسیم میکردند و خوف و جوع بر آنها متوجه شد نه روز راحت بودند نه شب استراحت میکردند لذا میفرماید: وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا و این ضرب مثل برای تنبیه مؤمنین و تحذیر کفار است که (شکر نعمت نعمتت افزون کند کفر نعمت از کفت بیرون کند) (قریة) قریه بر شهرستان های بزرگ هم اطلاق میشود و مراد اهل قریه است (کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً) با کمال امنیت و اطمینان خواطر و خیال راحت زندگی میکردند یَأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کُلِّ مَکانٍ تمام وسائل زندگی بنحو تام اتم برای آنها از اطراف و اماکن بکمال سهولت بر آنها فراهم میشد (فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ) کفران نعمت چند قسم است یکی آنکه از جانب خدا نداند مستند بقدرت خود و اسباب ظاهریه بداند دیگر آنکه قدر دانی نکند دیگر بی اعتنایی کند دیگر آنکه در غیر مورد صرف کند و البته این کفران باعث زوال نعمت میشود و شکر منعم عقلا واجب است (فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ) تعبیر بلباس برای اینست که جوع و خوف از آنها برداشته نمی شد دائما گرسنه و ترسان بودند بِما کانُوا یَصْنَعُونَ آن بی احتراماتی که بنعمت های الهی میکردند امروز باید این آیه را گوشزد ابناء نوع کرد و آنها را ترسانید از همچه پیشامدی و روزگاری

[سوره النحل (16): آیه 113] .... ص :199

وَ لَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَ هُمْ ظالِمُونَ (113)

و هر آینه بتحقیق آمد آنها را پیغمبری از خود آنها پس او را تکذیب کردند پس گرفت آنها را عذاب و آنها ظالم بودند (وَ لَقَدْ جاءَهُمْ) مرجع همان اهل قریه بودند که مبتلاء بجوع و خوف شدند بواسطه کفران نعم الهی (رَسُولٌ مِنْهُمْ) خداوند پیغمبری از خود آنها مبعوث فرمود که آنها هدایت شوند و از بلاء جوع و خوف نجات یابند و کفران نعمت نکنند و شکر گذار شوند آنها بعکس

ص: 199

فکذبوه تکذیب آن پیغمبر کردند و ایمان نیاوردند فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ مثل صاعقه و صیحه و نحو اینها عذاب مهلک و از بین رفتند و هلاک شدند و هم ظالمون حال است یعنی در حالی که آنها ظالم بودند هم بخود ظلم کردند که از نعم الهیه محروم شدند و خود را بهلاکت انداختند و هم برسول الهی ظلم کردند و او را تکذیب کردند و مستحق عذاب ابدی در قیامت شدند و از فیوضات اخروی محروم شدند سپس خداوند مؤمنین را گوشزد میفرماید و پند میدهد که شما مثل اهل آن قریه نباشید که کفران نعم الهی کنید و تکذیب پیغمبر خود را کنید که هم سلب نعم از شما میشود و هم ببلا هلاک میشوید و هم مستحق عذاب اخروی میگردید و بخود و برسول خود ظلم نکنید لذا میفرماید:

[سوره النحل (16): آیه 114] .... ص : 200

فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ (114)

پس تناول کنید از آنچه خداوند بشما روزی فرموده آن هم از راه حلال نه از راه حرام و از مأکولات طیبه نه از خبائث اگر از شرک بیرون آمده اید و خدای یگانه را عبادت میکنید فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ که خداوند مکه را بدعاء حضرت ابراهیم مرکز وفور نعمت قرار داده وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً الی قوله فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یَشْکُرُونَ ابراهیم آیه 39 و 40.

و نیز میفرماید أَ وَ لَمْ نُمَکِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً یُجْبی إِلَیْهِ ثَمَراتُ کُلِّ شَیْ ءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا قصص آیه 57 (حلالا) در خبر داریم خداوند بر هر که روزی مقدر فرموده از حلال معین شده و لکن اگر از ممر حرام دست آورد کسر گذارده می شود و زیاده از روزی بدست نمیآورد.

(طیبا) مقابل خبیث و فرق بین خبیث و حرام اینست که خبیث بذاته حرامست مثل خمر و نجاسات و متنجسات و حیوانات حرام گوشت و اشیاء مضره و نحو اینها

ص: 200

و حرام بذاته حرام نیست لکن از راه حرام بدست میاورد از راه سرقت غصب ظلم کسب حرام و امثال اینها وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ شکر نعمت بدانی از جانب او است و بمصرفی که او خواسته صرف کنی و بزبان شکر گذار باشی و سجده شکر کنی شکر قلبی لسانی جوارحی و در مقابلش بنده گی کنی که میفرماید إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ شرک نیاوری بجمیع اقسام شرک ذاتی صفتی افعالی عبادتی نظری.

[سوره النحل (16): آیه 115] .... ص : 201

إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ (115)

جز این نیست که خداوند حرام فرموده بر تمام شما میته و خون و گوشت خوک و آنچه برای بتها و بنام آنها میکشید پس کسی که از روی اضطرار و حفظ نفس اکل نمود بشرط آنکه تجاوز و تعدی نکرده باشد پس محققا خداوند آمرزنده و رحم کننده است.

إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ خطاب بجمیع مکلفین است که تمام افراد بشر را شامل میشود زیرا پیغمبر مبعوث بر کافه جن و انس است.

(المیتة) میته مقابل مذکّی است که دارای جمیع شرائط تذکیه باشد اولا قابل تذکیه باشد حیوانات حرام گوشت مثل سگ گربه موش شیر ببر پلنگ روباه شغال و امثال اینها قابلیت تذکیه ندارند فقط حیوان حلال گوشت قابل تذکیه است و ثانیا شرایط تذکیه را باید مراعات کرد.

(1) تذکیه کننده مسلم باشد.

(2) رو بقبله باشد.

(3) حین تذکیه بسم اللَّه گوید.

(4) فری اوداج اربعه بشود که ذبح گویند در مثل گاو و گوسفند یا نحر کنند در شتر.

ص: 201

(5) با آهن باشد مثل کارد و چاقو و خنجر و شمشیر و در شتر نیزه هم کافیست و این لفظ میته شامل جمیع مذکورات در سوره مائده آیه 5 میشود وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطِیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلَّا ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ بلکه هر چه فاقد شرائط باشد مثل ذبیحه کفار تمام میته است.

وَ الدَّمَ مطلق خون چه از حلال گوشت باشد و چه از حرام گوشت حتی متخلف در ذبیحه که محکوم بطهارت است اکلش حرام است حتی خون غیر صاحب نفس سائله که حکم بطهارت شده وَ لَحْمَ الْخِنْزِیرِ ذکر خصوص خنزیر با اینکه حیوانات محرمة الاکل بسیار است برای اینکه معمول نصاری است و امروز هم در جامعه مسلمین بسیار رواج دارد وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ اینهم لفظ میته شامل بود لکن چون معمول مشرکین بود بالخصوص ذکر شده فَمَنِ اضْطُرَّ اضطرار مجوّز تمام مذکورات میشود الضرورات تبیح المحظورات و جزو نه چیزیست که از این امت برداشته شده

و ما اضطروا الیه

لکن بشرطی که غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ باشد باغ بمعنی طلب کننده است چنانچه میفرماید:

ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ بقره آیه 274 وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ آل عمران آیه 79 و بسیاری از آیات و عاد از عدو است بمعنی دویدن اشاره به اینکه سگها را روانه کنند و آن حیوان حرام گوشت را صید کند یا میته شود که میفرماید:

وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلَّا ما ذَکَّیْتُمْ مائده آیه 4 فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ میامرزد و عفو میکند و گذشت میفرماید رحیم مورد عنایات و مشمول رحمتهای خود میگرداند.

[سوره النحل (16): آیات 116 تا 117] .... ص : 202

وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ (116) مَتاعٌ قَلِیلٌ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ (117)

بعد از اینکه میزان حلال و حرام را در شریعة اسلام معین فرمود میفرماید:

ص: 202

و نگوئید از برای چیزهایی که زبان شما متصف شده بدروغگویی این حلال است و این حرام که افتراء می بندید بخدا دروغی را محققا بدانید کسانی که افتراء می زنند بخدا دروغی را هرگز رستگار نمیشوند فقط چهار روز دنیا تمتع می کنند و از برای آنها عذاب دردناک است.

وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ اتصاف السنه بکذب عادة زبان است و دروغگویی بخصوص کذب بر خدا که اعظم کبائر است هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ که حلال خدا را حرام بگوید و حرام خدا را حلال بشمارد که بدعت در دین است و مبدع کافر است مثل آنکه گفت متعتان محللتان فی عهد رسول اللَّه انا احرمهما و اعاقب علیهما متعة النساء و متعة الحج لِتَفْتَرُوا عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ سه عقوبت دارد یکی دروغ گفتن دیگر افتراء که نسبت بغیر دادن سه افتراء علی اللَّه إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ لا یُفْلِحُونَ ایمان ندارد و کافر می شود زیرا مؤمن یقینا رستگار است مَتاعٌ قَلِیلٌ برای استفاده این چهار روزه دنیا و متابعت شهوات نفسانیه وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ مطلق عذاب های آخرت مولم است لکن اختصاص باین طایفه دارد عذابی که میانه عذاب های آخرت شده الم را دارد که مفاد صفت مشبه است.

[سوره النحل (16): آیه 118] .... ص : 203

وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ وَ ما ظَلَمْناهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (118)

و نیز بر کسانی که یهودی هستند حرام کردیم آنچه را که قبلا قصه آنها را بر شما بیان کردیم و ما بآنها ظلم نکردیم و لکن خود آنها بودند که بنفوس خود ظلم میکردند این آیه اشاره بآیه شریفه است که فرمود:

وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا حَرَّمْنا کُلَّ ذِی ظُفُرٍ وَ مِنَ الْبَقَرِ وَ الْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَیْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا ما حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوایا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِبَغْیِهِمْ وَ إِنَّا لَصادِقُونَ انعام آیه 146 شرحش گذشت در مجلد پنجم صفحه 231 و 232

ص: 203

مراجعه فرمائید (تنبیه) احکام شرعیه بر طبق مذهب امامیه تابع حکم و مصالح است و حکم و مصالح اگر ذاتیه باشد حکم تغییر پذیر نیست و قابل نسخ هم نیست در جمیع شرایع ثابت است و اگر بوجوه و اعتبار باشد قابل تغییر است و مورد نسخ هم وارد می شود و اختلاف مکلفین و اختلاف ازمنه و اختلاف حالات و نیات و غیر اینها تغییر می کند مثلا ضرب یتیم للتادیب حسن و للتشفی قبیح تکبر بر متکبّرین حسن و بر متواضعین قبیح چنانچه فرمود

تکبروا مع المتکبرین

احکام مسافر با حاضر مختلف می شود احکام رجال با نساء مختلف است مریض و سالم حاضر و غائب غنی و فقیر عالم و جاهل عامد و ناسی مطیع و عاصی مؤمن و کافر و غیر اینها الی ما شاء اللَّه و عالم باین وجوه و اعتبارات خداوند تبارک و تعالی است و همچنین در افعال تکوینیه الهیه که میفرماید:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لکِنْ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ اعراف آیه 94 و یهود برای قساوت قلوب آنها و طغیان و سرکشی خداوند احکام شدید بر آنها قرار داد چنانچه در آیه شریفه آمن الرسول آخر سوره بقره از قول مؤمنین نقل میفرماید رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنا لذا میفرماید: وَ عَلَی الَّذِینَ هادُوا چون اکثر آنها از نسل یهودا فرزند یعقوب بودند آنها را یهود گفتند و معنای هادوا اشاره بیهود است حَرَّمْنا ما قَصَصْنا عَلَیْکَ مِنْ قَبْلُ که اشاره بآیه سوره انعام که قبلا ذکر شد وَ ما ظَلَمْناهُمْ برای رفع توهم است که چرا فرق بین بنده گان گذارده شده سببش را بیان میفرماید وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ که این هم یک نوع عقوبت است مثلا بلاهایی که بر امم سابقه نازل شده و عقوباتی که در آخرت برای کفار هست که تمام برای ظلم بنفس است چنانچه در بسیاری از آیات تصریح فرموده.

ص: 204

[سوره النحل (16): آیه 119] .... ص : 205

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِیمٌ (119)

پس از این طغیان ها و معاصی محققا پروردگارت از آن رأفت و مهربانی که نسبت ببندگان دارد برای کسانی که از راه نفهمیده گی و حماقت اعمال بدی مرتکب شدند سپس متنبه شدند و توبه کردند و تدارک کردند اعمال سوء خود را باعمال صالحه محققا پروردگار تو هر آینه هم آمرزنده است از تمام اعمال سوء آنها گذشت میفرماید و هم رحیم است مشمول رحمت های غیر متناهیه قرار میدهد مسئله توبه را در بسیاری از آیات و در اخبار الی ما شاء اللَّه بلکه برهان عقل هم بر او قائم است و یأس از رحمت الهی خود یکی از گناهان بسیار بزرگ است که میفرماید قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً زمر آیه 59 بلکه قنوط از رحمت ضلال است قالَ وَ مَنْ یَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ حجر آیه 56.

ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهالَةٍ گفتیم جهل دو معنی دارد جهل مقابل علم و جهل مقابل عقل چنانچه عقل هم دو معنی دارد عقل مقابل جنون و عقل مقابل جهل و باین معنا است فرمایش امیر المؤمنین

العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان

و در بسیاری از آیات که میفرماید لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ همین معنی اراده شده و این جهل را تعبیر به حمق و کم عقلی و خریت می کنند مراد اینست که از روی عمد و عناد نباشد ثُمَّ تابُوا که گفتند

التائب من الذنب کمن لا ذنب له

أَنَّ اللَّهَ هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ توبه آیه 105 وَ هُوَ الَّذِی یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَعْفُوا عَنِ السَّیِّئاتِ شوری آیه 25 و غیر اینها مِنْ بَعْدِ ذلِکَ یعنی بعد از آنکه اعمال سوء را مرتکب شدند موفق بتوبه شدند و اصلحوا اصلاح بعد الفساد باینست که اگر حقوق الناس یا خمس و زکاة است رد کند و اگر مثل نماز و روزه است قضا کند و اگر ظلم و اذیت است ترضیه کند یا طلب مغفرت و اگر مخالفت است اطاعت

ص: 205

کند و اگر کفر و شرک و ضلالت است ایمان آورد إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِها بعد از توبه و اصلاح لغفور رحیم حتی از نامه عمل محو می کند و تبدیل بحسنات میفرماید فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ.

[سوره النحل (16): آیه 120] .... ص : 206

إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِیفاً وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ (120)

بدرستی که ابراهیم بود امتی که متوجه بخداوند در دعاء و عبادت بدین مستقیم خالی از هر عیب و نقص و نبود از شرک آورندگان إِنَّ إِبْراهِیمَ حضرت ابراهیم دارای مقام نبوت و رسالت و اولوا العزمی و خلّت و امامت بود وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِیمَ خَلِیلًا نساء آیه 124 إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً بقره آیه 118 کانَ أُمَّةً تعبیر بامت در اخبار بسیاری داریم چون در زمان ابراهیم فقط حضرت ابراهیم بر دین حق بود بتنهایی و تمام صفحه زمین بر شرک و کفر بودند لذا امّت حقه حقیقیه او بود و بس تا خداوند اسمعیل و اسحق را باو عنایت فرمود سه نفر شدند و امّا وجوهی که مفسّرین گفتند تمام تفسیر برأی است اعتبار ندارد و ما از نقل آنها خود داری میکنیم و این اخبار کلینی بسند متّصل از عبد صالح موسی بن جعفر و از ابی عبد اللَّه حضرت صادق و علی بن ابراهیم از ابی جعفر حضرت باقر و عیاشی چهار حدیث بطرق مختلف از حضرت صادق روایت کردند و چون نقل آنها طولی داشت مراجعه ببرهان کنید قانِتاً لِلَّهِ گذشت قنوت بتاء منقوط بمعنی دعاء و عبادت است و از این باب است قنوت در نماز و قنوط بطاء مؤلف بمعنی ناامیدیست و یأس از رحمت و در اینجا بمعنی توجه بخداست دائما اشتغال بذکر و عبادت و دعاء دارد حَنِیفاً حنیف دین مستقیم و صراط مستوی و پاک و پاکیزه از هر عیب و نقص لذا امر شد بحضرت رسالت أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً در دو آیه بعد شرحش انشاء اللَّه بیان میشود وَ لَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ توحید ابراهیم بحدی بود که موقعی که او را در آتش انداختند بملک باد و آب اعتناء نکرد حتی بجبرئیل که گفت

ا لک حاجة قال اما الیک فلا

جبرئیل گفت از آنکه حاجت داری بخواه فرمود علمه بحالی حسبی من سؤالی.

ص: 206

[سوره النحل (16): آیه 121] .... ص : 207

شاکِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَ هَداهُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ (121)

حضرت ابراهیم شکر گذار بود از نعمتهای پروردگار خود خداوند هم او را برگزید و هدایت فرمود او را بسوی راه راست شاکِراً لِأَنْعُمِهِ شکر اقسامی دارد شکر زبانی الحمد للَّه شکرا للَّه شکر قلبی که از جانب او بداند شکر عملی بمصرف آنچه مرضی او است برساند شکر اخلاقی خود را در تحت اطاعت و فرمان برداری و ترک مخالفت و نافرمانی او قرار دهد و البته نعمتهای الهی غیر محدود است (از دست و زبان که بر آید کز عهده شکرش بدر آید) اجتبیه بعد از حضرت خاتم و اوصیاء طیّبین حضرت ابراهیم افضل از تمام انبیاء و اولیاء و مقرّبان درگاه الهی بوده بلکه اخباری داریم از حضرت رسالت که بفرماید من و پسر عمّم علی و ابراهیم اول کسی هستیم که داخل بهشت شویم و یهدیه الی صراط مستقیم هدایت ایصال بمطلوب آنهم راه مستقیمی که پیغمبر اکرم مأمور شد بمتابعت بآن.

[سوره النحل (16): آیه 122] .... ص : 207

وَ آتَیْناهُ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ (122)

و دادیم باو در دنیا خوبیهایی و محققا او در آخرت از صالحین و شایستگانست وَ آتَیْناهُ فِی الدُّنْیا حَسَنَةً پس از مقام نبوّت و رسالت و خلّت و امامت الطافی خداوند در حق او فرموده چه لطفی بزرگتر از اینکه مثل وجود مقدس حضرت ختمی و اوصیاء طیّبین او را از نسل ابراهیم قرار داده که اخباری داریم که ما از دعاء ابراهیم که گفت وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی منظور بودیم بلکه دعاء که عرض کرد رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ بقره آیه 133 و ملّة او را تا قیامت بر قرار فرمود که میفرماید: وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِیمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ بقره آیه 124 و جمیع انبیاء بعد از او را از نسل او قرار داد و ذریة او را تا قیامت نگاه داشت وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِینَ کسی را که خداوند او را

ص: 207

صالح بشمارد البته بقدر خردلی خلاف صلاح در او نیست.

[سوره النحل (16): آیه 123] .... ص : 208

ثُمَّ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ (123)

پس از آن مقامات وحی نمودیم بسوی تو اینکه متابعت کن ملّة ابراهیم را که حنیف بود و نبود از زمره مشرکین در حدیث دارد که ده چیز ابراهیم آورد که ملة حنیف است پنج در بدن و پنج در سر امّا پنج در بدن فرمود

فالغسل من الجنابة و الطهور بالماء و تقلیم الاظفار و حلق الشعر من البدن و الختان و امّا الّتی فی الرأس فطمّ الشعر و اخذ الشارب و اعفاء اللحی و السواک و الخلال فهذه لم ینسخ الی یوم القیامة

باید این حدیث را برای جوانان امروزه بلکه بر مردان که ریش میتراشند و برای صوفیه که شارب میگذارند تلاوت کرد و تفسیر آیه شریفه قبلا اشاره شد احتیاج بتکرار ندارد.

[سوره النحل (16): آیه 124] .... ص : 208

إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ وَ إِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ (124)

جز این نیست شنبه قرار داده شد و جعل شد بر کسانی که اختلاف کردند در او و محققا پروردگار تو هر آینه حکم میفرماید بین آنها روز قیامت در آنچه که بودند در او اختلاف میکردند یکی از امتحانات قوم یهود این بود که خداوند بر آنها حرام کرد صید ماهی را در روز شنبه و امّا سایر ایّام هفته حلال و برای امتحان آنها روزهای شنبه ماهی ها میامدند کنار دریا فراوان و روزهای دیگر نزدیک نمیآمدند یک دسته از یهود حیله بکار زدند روز شنبه که ماهی ها میآمدند کمند و سدی بستند که ماهی ها فرار نکنند و روز یک شنبه میآمدند و آنها را صید میکردند دسته دیگر آنها منع میکردند و نهی از عمل که همین سدّ بستن صید ماهی است و اینها میگفتند صید نیست و روز یکشنبه صید است خداوند آنهایی که این عمل

ص: 208

را میکردند مسخ فرمود ببوزینه که قرده باشد و در سوره اعراف آیه 163 الی 166 چهار آیه شرح حال آنها را بیان میفرماید: از قوله تعالی وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ الی قوله کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ و در اینجا باشاره بیان میفرماید إِنَّما جُعِلَ السَّبْتُ یعنی جعل حکمی برای روز شنبه شد که حرمت صید ماهی باشد عَلَی الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِیهِ امتحان کسانی که در او اختلاف کردند که بستن سد صید است یا صید نیست که دسته مؤمنین آنها را نهی میکردند و میگفتند این حرام است و جماعتی اعتناء نمیکردند و عمل کردند خداوند آنها را مسخ فرمود بقرده که میفرماید: فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِینَ و مسخ یکی از عقوبات است و حیوانات مسوخ بسیارند یعنی کفار بصورت این حیوانات مسخ شدند و در اخبار دارد سه روز بیشتر زنده نبودند و هلاک شدند نه اینکه بعضی توهم کردند که این اخبار دارد سه روز بیشتر زنده نبودند و هلاک شدند نه اینکه بعضی توهم کردند که این حیوانات فعلا هستند انسان بودند و ما در مجلّد سیم کلم الطیب صفحه 44 تا صفحه 47 چهار صفحه در بطلان تناسخ مفصلا بیان کردیم نسخ و مسخ و رسخ و فسخ که قائلین بآنها را نسوخیه مسوخیه رسوخیه فسوخیه گویند که گفتند انسان پس از مردن روحش تعلق میگیرد بانسان دیگر یا بحیوانی یا بنبات یا بجمادات و قول پنجمی هم دارند که عکس این اقوال است که انسان در ابتداء جماد یا نبات یا حیوان بود سپس انسان شد و این حیوانات مسوخ همان است که گفتیم یکی از عقوبات است که بصورة باطنی ظاهر میشود چنانچه در قیامت یوم تبلی السرائر بسیاری بصورت حیوانی ظاهر میشوند بلکه در همین عالم اگر پرده از روی چشم بردارند و باطن اشخاص را مشاهده کنند آنها را بصور مختلفه میبینند چنانچه ابی بصیر در خدمت حضرت صادق مشاهده کرد و یک نفر از علماء بمن فرمود که من در کسالتم یک روز یک توجه غریبی پیدا کردم و اشخاصی که بعیادتم میآمدند بصور مختلفه میدیدم.

إِنَّ رَبَّکَ لَیَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ فِیما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ حق از باطل مؤمن از کافر مطیع از عاصی جدا میشوند و هر کدام بجزای خود میرسند.

ص: 209

[سوره النحل (16): آیه 125] .... ص : 210

ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ (125)

ای رسول محترم دعوت کن قوم را براه خداوندی دین حق و صراط مستقیم بحکمة بادله واضحه و براهین محکمه از روی منطق صحیح و بموعظه حسنه از راه نصیحت و پند و بیان مصالح و مفاسد با کمال رأفت و مهربانی و دلسوزی و مجادله کن یعنی دفع شبهات آنها و اشکالات آنها را از طریق حسن بنما با بیان شیرین و صحیح محققا پروردگار تو بهتر میداند و عالم تر است بکسانی که گمراه شده اند از راه حقه الهیه و او داناتر است بکسانی که قبول هدایت میکنند ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ در مجلّد سیّم این تفسیر صفحه 51 در ذیل آیه شریفه یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ بقره آیه 269 بیان اقوال مفسرین را در معنای حکمت کرده ایم که تمام بی مدرک و تفسیر برأی است و در اخبار بقرآن و فقه و طاعة اللَّه و معرفه الامام و اجتناب الکبائر تفسیر شده و مکرّر گفته ایم که اخبار بیان مصادیق میکند و منافی با عموم آیه ندارد و تحقیق کلام اینست که حکمت یکی از صفات خدا است و از شئون علم است بمعنای علم بمصالح و مفاسد امور و لذا حکماء تعریف کردند (بمعرفة الاشیاء بقدر الطاقة البشریة) لذا می گوییم شامل جمیع علوم میشود علم باصول دین علم اخلاق فقه اصول تفسیر حتی علم طب علم طبیعی علم کلام منطق حتی نحو صرف معانی بیان و غیر اینها و البته این مراتبی دارد هر کس باندازه استعداد و قابلیت خود بهره برداری میکند بلکه انتهاء از برای او نیست که خداوند بجمیع حکم و مصالح و فوائد و مضار اشیاء تکوینی و افعال عبادی و حسن و قبح هر شی ء عالم است لذا میفرماید دعوت کن عباد و امة خود را براه حق از روی دلیل و برهان صحیح باقامه معجزات و بیانات شیوا و ادلّه عقلیه و براهین حسنیه که حجة بر همه تمام شود و راه عذری

ص: 210

بر احدی باقی نماند لِیَهْلِکَ مَنْ هَلَکَ عَنْ بَیِّنَةٍ وَ یَحْیی مَنْ حَیَّ عَنْ بَیِّنَةٍ انفال آیه 44.

وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وعظ پند و اندرز و نصیحت و ترغیب و ارشاد و هدایت بطریق لطف و عنایت و محبّت و وداد نه تندی و خشونت که در قرآن میفرماید فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ آل عمران آیه 152.

وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ مجادله بباطل حرام است بحث و ردّ و ایراد اما دفع شبهات و اشکالات که اهل باطل بدین حق یا بقرآن یا بافعال انبیاء و ائمه بلکه بعلماء اعلام بلکه بسا بافعال الهیه میکنند باید با لسان خوب و بیان ادلّه و برهان نمود بحدّی که جا برای شبهه نماند و از قلوب اهل شبهه خارج شود چنانچه در جای دیگر میفرماید: وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ عنکبوت آیه 45.

إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ که قابل هدایت نیست و عناد و عصبیت او مانع است وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ که در مقام هدایت هستند.

[سوره النحل (16): آیه 126] .... ص : 211

وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ (126)

و اگر کفار و مشرکین بشما مسلمین اذیت و آسیبی رساندند شما در مقام تلافی زیاد روی نکنید بهمان اندازه که آنها کرده اند عمل کنید و اگر اصلا گذشت کنید و صبر کنید پس او بهتر است بر صبر کننده گان در حدیث عیاشی از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که در جنگ احد مشرکین حضرت حمزه را مثله کردند و مثله شق انف و اذن و قطع مذاکیر است دماغ و گوش و لبهای او را بریدند و پهلوی او را شکافتند و جگرش را بیرون آوردند حضرت رسالت چون این منظره را مشاهده نمود فرمود

لئن ظفرت لامثلن و لامثلن و لامثلن

این آیه شریفه نازل شد پس حضرت رسول فرمود

(اصبر اصبر)

و آیه شریفه اطلاق دارد و دستور است برای

ص: 211

مسلمین که هر نوع اذیّتی از مشرکین بشما متوجه شد شما هم بهمان مقدار بآنها مجازات کنید زیاد روی نکنید چنانچه در باب حرم میفرماید وَ لا تُقاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ حَتَّی یُقاتِلُوکُمْ فِیهِ فَإِنْ قاتَلُوکُمْ فَاقْتُلُوهُمْ کَذلِکَ جَزاءُ الْکافِرِینَ بقره آیه 187 و نیز در باب جهاد میفرماید وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا بقره آیه 186 لذا میفرماید وَ إِنْ عاقَبْتُمْ اگر آنها مقاتله کردند یا اذیتی بشما رساندند بهمان اندازه با آنها رفتار کنید فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ و زیاد روی نکنید و اگر گذشت کنید بهتر است برای شما وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ و در احکام جهاد اگر امان آوردند یا اسلحه جنگ را انداختند یا فرار کردند تعقیب آنها نباید کرد (تنبیه) یکی از اشکالات یهود و نصاری بدین مقدس اسلام اینست که میگویند دین اسلام بضرب شمشیر پیش رفت کرده و دفع این اشکال را ما در مجلد اول کلم الطیب بدو نحو کرده ایم یکی آنکه تمام غزوها و سریه های پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله دفاعی بوده که آنها حمله میکردند مسلمین جلوگیری می نمودند دیگر آنکه جهاد در جمیع شرائع بوده بعلاوه در قانون طب اگر عضوی فاسد شد اگر قابل علاج است معالجه میکنند و اگر قابل نیست اگر سرایت بسایر اعضاء ندارد او را وا میگذارند و اگر مسری شد او را قطع میکنند امر جهاد هم از این باب است.

[سوره النحل (16): آیه 127] .... ص : 212

وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُکَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَ لا تَکُ فِی ضَیْقٍ مِمَّا یَمْکُرُونَ (127)

ای رسول محترم باید صبر پیشه خود قرار دهی و نیست صبر تو الا بتوفیق و تایید الهی و غم بدل راه نده بر این کفار و مشرکین و دل تنگ نباش از آنچه اینها مکر و حیله می کنند (وَ اصْبِرْ) امر بصبر دلیل بر وجوب صبر است و صبر حضرت رسالت از جهاتی بود از جهة اذیتهایی که بوجود مقدسش و باصحابش وارد کردند تا در مکه بود خاکروبه و شکمبه شتر بر سرش میریختند سنگ بقدمهای او میزدند عبا بگردنش فشار میدادند ساحر و کذابش می نامیدند تا اندازه ای که سه سال در

ص: 212

شعب ابی طالب گرفتار بود پس از رجعتش بمدینه قضایای بدر احزاب احد و غیر اینها پیش آمد که خودش فرمود

ما او ذی نبی مثل ما اوذیت

دیگر صبر بر مشاق بتبلیغ رسالت و احکام و دعوت باسلام و اعراض آنها و عدم اعتناء دیگر صبر بر افعال منافقین ظاهر مسلمان نمیتوانست آنها را رد کند و نه تحمل کند بلکه میدانست پس از او با اهل بیتش چه می کنند (وَ ما صَبْرُکَ إِلَّا بِاللَّهِ) بتوفیق الهی و حفظ خداوند و تأیید پروردگاری این مقام صبر را خداوند بشما عنایت فرمود (وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ) که چرا ایمان نمیآورند و اجابت نمی کنند و خود را از عذاب الهی نجات نمی دهند اینها قابل هدایت نیستند ذَرْهُمْ یَأْکُلُوا وَ یَتَمَتَّعُوا وَ یُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ یَعْلَمُونَ حجر آیه 3 وَ لا تَکُ فِی ضَیْقٍ مِمَّا یَمْکُرُونَ زیرا مکر آنها بخود آنها برمیگردد وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ آل عمران آیه 47.

وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ انفال آیه 30

[سوره النحل (16): آیه 128] .... ص : 213

إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ (128)

محققا خداوند با کسانیست که پرهیزکارند و کسانی که آنها نیکوکارند (إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا) معیت خداوند نگهبانی و عنایت و تفضل است و جزاء دهنده است و الا خداوند با تمام ما سوی اللَّه معیت دارد یعنی خبیر و بصیر و سمیع است چنانچه میفرماید ما یَکُونُ مِنْ نَجْوی ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ وَ لا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سادِسُهُمْ وَ لا أَدْنی مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ مجادله آیه 8 و مکرر گفته ایم که تقوی مراتبی و درجاتی دارد تقوای از عقائد فاسده از شرک و کفر و ضلالت تقوای از معاصی که موجب زوال ایمان میشود و لو حین الموت تقوی از معاصی کبار تقوی از کلیه معاصی تقوی از زخارف دنیوی تقوای از اموری که باعث بر ترک ذکر خدا می شود تقوای از توجه بغیر خدا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ محسن فاعل فعل حسن است و احسان تارة احسان بنفس است اشتغال بعبادت و اطاعت و تحصیل علم و تزکیه اخلاق و تارة

ص: 213

بغیر است چه احسان در امر دین از هدایت و ارشاد و امر بمعروف و نهی از منکر و اعانت در امر دین از هدایت و ارشاد و امر بمعروف و نهی از منکر و اعانت در امر دین و چه در امور دنیوی از بذل مال و دستگیری از ضعفاء و غیر این ها که اقسام زیادی دارد هذا آخر ما اردنا ایراده فی تفسیر سورة النحل و یتلوه انشاء اللَّه تعالی سورة بنی اسرائیل و الحمد للَّه اولا و آخرا و ظاهرا و باطنا و صلی اللَّه علی محمّد و آله و اللعنة علی اعدائهم اجمعین

ص: 214

اعوذ باللّه من الشیطان الرجیم بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم الحمد للَّه رب العالمین و الصلاة و السلام علی خاتم النبیین و آله الطیبین و علی جمیع الانبیاء و المرسلین و اللعن الدائم علی اعدائهم اجمعین من الجنة و الناس الی یوم الدین.

سورة مبارکه بنی اسرائیل مسمّی بسورة الاسراء .... ص : 215

[سوره الإسراء (17): آیه 1] .... ص : 215

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ (1)

منزه است آن خداوندی که سیر داد در شب ببنده خود شبی از شب ها از مسجد الحرام بسوی مسجد اقصی آن مسجدی که ما برکت دادیم اطراف و حوالی او را برای اینکه نشان دهیم آن بنده خود را از آیات قدرت خود محققا خداوند سمیع و بصیر است کلام در این سوره و این آیه شریفه در چند مقام واقع می شود مقام اول- در فضیلت این سوره مبارکه ابن بابویه مسند از حسین ابن ابی العلاء از حضرت صادق علیه السّلام روایت کرده که فرمود

(ما من عبد قرء سورة بنی اسرائیل فی کل لیلة جمعة لم یمت حتی یدرک القائم علیه السّلام و یکون من انصاره)

و همین حدیث را عیاشی هم روایت کرده و قابل توجیه است و نیز از حضرت صادق علیه السّلام روایت شده فرموده

(من کتبها فی خرقة حریر اخضر و تحرز علیها و علّقها علیه و یرمی بالنشاب (بمعنی سهام) اصاب و لم یخط ابدا و ان کتبها لصغیر تعذر علیه الکلام یکتبها بزعفران و سقی مائها انطق اللَّه لسانه باذنه و تکلم)

و غیر اینها و این فضایل غیر از فضایل

ص: 215

تلاوت قرآن است که در تمام سور و آیات هست.

مقام دوم- این آیه شریفه راجع بمعراج حضرت رسالت است و کلام در معراج طویل الذیل است و ما در مجلد اول کلم الطیب صفحه 374 الی 380 بیان کرده ایم و در اینجا بطور خلاصه اشاره می کنیم در تحت چهار مطلب (1) در اثبات معراج.

(2) در رد شبهات آن.

(3) در رد شیخ احمد احسائی.

(4) در تقسیم اخبار معراج.

(اما مطلب اول) معراج جسمانی حضرت از ضروریات دین اسلام است و تمام فرق اسلامی بر او اتفاق دارند و آیات شریفه قرآن بر او ناطق است مثل همین آیه و یازده آیه سوره و النجم از قوله تعالی ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی الی قوله تعالی لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری و اخبار متواتره بتواتر اجمالی و در زیارات و ادعیه وارده الی ما شاء اللَّه و منکر او کافر است و در اخبار تصریح دارد به اینکه از ما نیست (مطلب دوم) در دفع شبهاتی که در معراج کرده اند و این پنج شبهه است (1) هر جسمی متمایل بمرکز است بر خلاف آن نمیتواند حرکت کند.

(2) و بین کره زمین و کرات علویه مسافت بسیاری است در یک شب نمیتوان سیر کرد.

(3) موجب خرق و التیام میشود.

(4) در هوای لطیف تنفس نمیتوان کرد.

(5) این لغو و بی فایده است.

اما الجواب تمام این شبهات واهی و پوچ است اما حرکت جسم بر خلاف مرکز بحرکت قسری مانع ندارد مثل سنگ در فلاخن و تیر از کمان و فشنگ از تفنگ و هزار خروار با بخار هواپیما تا کره قمر و قدرت پروردگار فوق این ها است و اما مسافت زیاد جایی که قدرت آصف ابن برخیا تخت بلقیس را بطرفة العین

ص: 216

نزد سلیمان حاضر کند و باد تخت سلیمان را غُدُوُّها شَهْرٌ وَ رَواحُها شَهْرٌ و طی الارض حضرت جواد از مدینه بخراسان و نزول ملائکه و حرکت کره زمین و سایر کرات علویه و هزارها دیگر رفع این استبعادات می کند.

و اما مسئله خرق و التیام از موهومات هیئت قدیم که آسمان ها را مثل طبقات پیاز تصور کرده بودند و اما بنا بر هیئت جدید تمام این کرات جویه در این فضای وسیع سیر دارند و اما تنفس در هوای لطیف.

اولا ممکن است با هوای مجاور حرکت کند.

و ثانیا قدرت الهی حفظ کند چنانچه در حق عیسی و ادریس اجراء فرموده و اما لغویت بسیار توهم فاسدیست زیرا اولا در قرآن مجید میفرماید در همین آیه لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا و در سوره و النجم می فرماید لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری و ثالثا نفهمیدن حکمت دلیل بر نداشتن نیست چنانچه بسیاری از افعال الهی حکمتش بر ما مخفی است (مطلب سیم) در اخبار وارده در معراج و آنها بر چهار قسم است.

قسمت اوّل فقط دلالت بر معراج جسمانی دارد و این قسمت چون مطابق با نصوص قرآنی و ضرورت دینی است مجال انکار ندارد.

قسمت دوم اخباریست مشتمل بر اینکه کجا رفت و چه دید و چه کرد و چه گفت و چه شنید که در بحار مجلد ششم صفحه 366 الی 399 ضبط فرموده و در برهان در ذیل این آیه و در سوره و النجم نقل کرده و اخبار چون قطعی نیست نمیتواند یقین پیدا کرد و چون بر خلاف عقل و شرع نیست انکار نمیتوان کرد بلکه تصدیق اجمالی لازم است.

قسمت سیم اخباریست که ظاهرش مخالف موازین شرعیه و عقلیه است لکن قابل تاویل هست اینها را باید علم بآنها را محول بأئمه اطهار کرد و پیش خود نمیتوان تأویل کرد.

قسمت چهارم اخباریست که صریحا بر خلاف عقل و شرع است اینها را مجسمه

ص: 217

و غلات و اهل ضلالت جعل کردند این نوع اخبار را دارد

(فاضربه الی الجدار)

مطلب چهارم در کلام شیخ احمد احسائی در باب معراج چنانچه مرحوم استاد شیخ جواد- بلاغی قدس سرّه در مجلد سیم رحلة ص 158 از کتاب رساله وظیفه شیخ احمد نقل فرموده خلاصه کلامش اینکه پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم عنصر خاکی را در کره خاک گزارد و عنصر آبی را در کره آب و هوایی را در کره هوا و ناری را در کره نار گذاشت و با بدن حور قلیایی بکرات علویه و طبقات سماویه سیر کرد و این کلام با اینکه هیچ مدرکی از عقل و نقل ندارد و بمجرد خیال بافی که اسم او را کشف میگذارد است و با اینکه خلاف ضرورت دین و نصوص قرآنی و اخبار متواتره است مبنی بر مذاق هیئت قدیم است که کره زمین را مرکز گرفتند و 13 کره تو در تو قائل شدند خاک آب هوا آتش افلاک سیارات سبع فلک ثوابت فلک اطلس و مبنی بر مسئله خرق و النیام است که فساد این مسلک امروز بالحسّ و الوجدان ثابت شده.

(مقام سیم) در تفسیر آیه سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ سبحان یعنی منزّه و مبرّی از هر عیب و نقص و احتیاج و عوارض امکانیست (الذی) آن خداوندی که واجب الوجود یکتای بیهمتا است (اسری) سیر در شب است چنانچه بحضرت لوط گفتند فَأَسْرِ بِأَهْلِکَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّیْلِ هود آیه 81 (بعبده) مقام عبودیّت فوق مقام رسالت است و لذا در تشهد مقدم ذکر شده و از برای عبودیت درجات بسیار است تا برسد بمقام فنی که از خود چیزی نبیند و جز باو توجه نداشته باشد عَبْداً مَمْلُوکاً لا یَقْدِرُ عَلی شَیْ ءٍ نحل آیه 77 و از مناجات امیر المؤمنین علیه السّلام است میگوید

(کفانی فخرا ان تکون لی ربّا و کفانی عزّا ان اکون لک عبدا

(لیلا) گفتند شب هفدهم ربیع یک سال قبل از هجرت بوده مطابق شب ولادت آن حضرت مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ ظاهر آیه از خود مسجد الحرام بوده و لکن در بعضی اخبار دارد و در کلمات مفسّرین که حضرت در منزل شوهر خواهر امیر المؤمنین بهیرة ابن ابی وهب مخزومی در حالت خواب بوده که جبرئیل بابراق و میکائیل و اسرافیل آمدند و آن حضرت را بر براق سوار کردند یک طرف جبرئیل و یک طرف میکائیل و اطلاق الْمَسْجِدِ الْحَرامِ برای اینست که تمام حرم

ص: 218

و مکه حکم مسجد الحرام دارد إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی نوع مفسّرین گفتند بیت- المقدس بوده و حضرت در آنجا دو رکعت نماز کرد و از آنجا بطرف بالا سیر فرمود و لکن ممکن است مراد بیت المعمور بوده که مسجد ملائکه است و نسبت بمسجد- الحرام اقصا المساجد است و تمام ارواح انبیاء در خدمتش مشرف شدند و از آنجا حرکت فرمود تا سدرة المنتهی که در سوره و النجم میفرماید وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی آیه 13 و 15 پس از آن رفت بجایی که نه ملک مقرب و نه نبی مرسل بآن نائل شده باشد که میفرماید ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی و النجم آیه 5 و 6 الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ صفت مسجد اقصا است اگر بیت المقدس باشد برکات فواکه و حبوبات و میاه و لطافت هوا است و اگر بیت المعمور باشد تمام برکات از آنجا نازل میشود لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا علّة عروج حضرتش مشاهده آثار قدرت پروردگار فوق عوالم مادی از عالم مجردات عالم عقول و نفوس و ارواح و لا یدرک الّا اللَّه إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ و گفتیم از برای این دو صفت دو معنی است یکی عالم بمسموعات و مبصرات که از شؤن علم است و دیگر اجابت دعوات و دانای بحکم و مصالح.

[سوره الإسراء (17): آیه 2] .... ص : 219

وَ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ جَعَلْناهُ هُدیً لِبَنِی إِسْرائِیلَ أَلاَّ تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلاً (2)

و فرستادیم و عنایت کردیم موسی را کتاب توریة را و قرار دادیم آن کتاب را هدایت کننده از برای بنی اسرائیل اینکه نگیرید از غیر من خدای متعال از برای خود وکیلی خداوند از ابتداء خلقت بشر که حضرت آدم باشد برای هدایت آنها انبیایی فرستاد و بآنها دستوراتی نازل فرمود غایة الامر در حق آدم و شیث و نوح و ابراهیم تعبیر بصحف میکند صحف آدم و شیث و نوح و ابراهیم و در حق موسی و داود و عیسی و محمّد صلّی اللَّه علیه و اله) تعبیر بکتاب فرموده کتاب توریة و زبور انجیل قرآن و اوّل کتابی که فرستاد توریة بوده برای حضرت موسی و این توریة مشتمل بر الواحی بوده و در آنها از هر- چیزی که باعث هدایت بنی اسرائیل بود از مواعظ و تفصیل امور دینیّه نوشته شده

ص: 219

بود چنانچه میفرماید: وَ کَتَبْنا لَهُ فِی الْأَلْواحِ مِنْ کُلِّ شَیْ ءٍ مَوْعِظَةً وَ تَفْصِیلًا لِکُلِّ شَیْ ءٍ اعراف آیه 142 لذا میفرماید: وَ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ الف و لام عهد است یعنی کتاب توریة را وَ جَعَلْناهُ یعنی غرض از انزال توریة این بود که در او نوشته شده بود آنچه موجب سعادت و رستگاری بنی اسرائیل بود هُدیً لِبَنِی إِسْرائِیلَ و مهمترین دستور بر تمام انبیاء مسئله توحید بوده أَلَّا تَتَّخِذُوا مِنْ دُونِی وَکِیلًا این جمله راجع بتوحید افعالی است و بیان مقام توکل که تمام امور در تحت مشیت خداوند است و تمام اسباب مقهور اراده او است و چون بنی اسرائیل از زمان خود اسرائیل حضرت اسحق گرفتار دولت فراعنه بودند و اینها را منشأ آثار و وسائط امور میدانستند تمام اعتماد و توکل بآنها داشتند میفرماید بغیر من اعتماد و توکلی نداشته باشید اینها قدرت بر جلب نفعی یا دفع ضرری ندارند و توحید افعالی مستلزم توحید ذاتی است و صفاتی و عبادتی، زیرا اگر غیر او خدایی بود آنهم منشأ اثری بود و چون غیر او منشأ اثری نیست عبادت هم مختص باو است.

[سوره الإسراء (17): آیه 3] .... ص : 220

ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً (3)

ذریّه کسانی هستند که با حضرت نوح در کشتی سوار نمودیم محققا نوح بود بنده بسیار شکر گذار ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ (اشکال) بنی اسرائیل ذریه خود نوح بودند چون اولاد اسحق و یعقوب هستند باید بفرماید ذریه نوح چرا فرمود ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ (جواب) تمام اهل عالم ذریة نوح هستند زیرا نوح را آدم ثانی گفتند لکن ذریة چه از طرف پدران باشد صدق و چه از طرف مادران و لذا ائمه اطهار ذراری پیغمبر هستند بلکه جمیع سادات فاطمی و البته پسران نوح بعد از طوفان خواهران خود را نگرفتند بلکه دختران کسانی که با نوح در کشتی بودند ازدواج کردند پس تمام ذراری نوح ذُرِّیَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ هستند إِنَّهُ کانَ عَبْداً شَکُوراً در اخبار بسیاری سرّ شکوریت حضرت نوح را بیان میفرماید که هر صبح و شام عرض میکرد

اللّهم انّی اشهدک انّه ما امسی و اصبح فی نعمة او عافیة فی دین او

ص: 220

دنیا فمنک وحدک لا شریک لک لک الحمد و لک الشکر بها علی حتی ترضی و بعد الرضی

و قریب بهمین مضامین باندک تفاوتی در اخبار دارد و از برای شکر اقسامیست (1) بداند از جانب حق است (2) بداند از راه تفضّل است نه استحقاق (3) صرف در منظور الهی کند (4) هر وقت نعمتی افاضه شد یا بلایی رفع شد یا متذکر نعم سابقه و دفع بلیّات شد سجده شکر کند (5) لسانش ذاکر باشد بحمد و شکر (6) در عوض این نعم و دفع بلیّات ازدیاد در عبادت و بندگی کند (7) هر چه باو میرسد بداند عین صلاح است و لو هر چه بلاء سخت باشد (8) صبر در بلیّات کند (9) تمام اعضای بدنش شاکر باشد نه زبان فقط.

[سوره الإسراء (17): آیه 4] .... ص : 221

وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ فِی الْکِتابِ لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ مَرَّتَیْنِ وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً (4)

و خبر دادیم و اعلام نمودیم بسوی بنی اسرائیل در کتاب توریة که هر آینه شما فساد میکنید در روی زمین دو مرتبه و هر آینه طغیان و سرکشی و بلند پروازی میکنید بسیار بلند پروازی بزرگی مفسّرین در بیان مرتین فساد هر کدام چیزی گفتند تمام بی مدرک و تفسیر برأی است و خیال بافی و خداوند بیان نفرموده ما نمیتوانیم بدون مدرک صحبت کنیم لکن فساد بنی اسرائیل از سیر در شرک و بت پرستی و قتل انبیاء و خرابی بیت المقدس و از بین بردن توریة چندین مرتبه و سلاطین مشرک آنها و خون ریزیهای زیاد بسیار بوده و ما در مجلد اوّل کلم الطیب از صفحه 262 الی صفحه 274 در 12 ص شرح فسادها و ظلمها و شرکهای آنها را از کتب خود یهود که تعبیر بعهد قدیم میکنند و کتب وحی میشمارند بیان کرده ایم از زمان بعد از موسی تا زمان عروج مسیح مستدعی هستم لطفا مراجعه فرمائید وَ قَضَیْنا إِلی بَنِی إِسْرائِیلَ قضی الهی فعل حق است و در اینجا بمعنی فرستادیم و خبر دادیم بسوی بنی اسرائیل (فی الکتاب) که ظاهرا توریة باشد لَتُفْسِدُنَّ فِی الْأَرْضِ فساد در زمین شرک و ظلم و تعدی و تجاوز و امثال اینها است مرتین چه اندازه از انبیاء را کشتند سوزانیدند در دیگ

ص: 221

جوشانیدند زنده زیر خاک کردند محتمل است بگوئیم مره اولی بعد از زمان حضرت موسی بوده تا زمان حضرت داود و سلیمان و مره ثانیه بعد از زمان سلیمان بوده تا زمان مسیح و اللَّه العالم وَ لَتَعْلُنَّ عُلُوًّا کَبِیراً هر سلطان کافر مشرکی از آنها چه اندازه اخراج بلد کردند چه اندازه اسیر کردند چه اندازه کشتند و بیت المقدس را خراب کردند و در تمام کوچه های اورشلیم بت نصب کردند و دیگر اسمی از موسی و تورات نبود.

[سوره الإسراء (17): آیه 5] .... ص : 222

فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولاً (5)

پس زمانی که رسید اولین وعده فساد آنها ما مبعوث کردیم بر سر آنها بنده گانی که بنده گی ما میکردند و صاحبان بأس شدید بودند که در هر جا تفتیش می کردند از این مشرکین و مفسدین بنی اسرائیل را کشتند حتی دارد در یک مورد یک ملیون و صد هزار از آنها کشته شدند و البته وعده الهی عملی میشود.

فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما در آیه شریفه تعیین نمی فرماید که این وعده الهی چه موقع بوده و لکن احتمال قوی می رود که بعد از وفات یوشع ابن نون وصّی حضرت موسی بوده تا زمان طالوت که بر حسب امر نبی آن زمان با جالوت جنگ کردند و جالوت بدست داود علیه السّلام کشته شد و فتح نصیب بنی اسرائیل شد و فساد بنی اسرائیل در این مدت بسیار بوده که بسیاری از انبیاء خود را کشتند و بسیاری از آنها را اخراج بلد کردند و در شرک و بت پرستی و خون ریزی و هزار مفاسد دیگر فرو رفته بودند چنانچه کتب عهد قدیم آنها مشحون است اگر چه این کتب بقدر خردلی اعتبار ندارد و لکن برای الزام یهود کافیست و در قرآن مجید هم اشاراتی دارد باین نوع مطالب بَعَثْنا عَلَیْکُمْ عِباداً شاید اشاره بسلاطین فلسطین و عمون و غیر اینها باشند که در کتب آنها مسطور است و عین آنها را در کلم الطیب نقل کردیم و کتب عهدین فعلا نزد حقیر موجود است أُولِی بَأْسٍ شَدِیدٍ قدرت و سلطنت و

ص: 222

قهر و غلبه داشتند فَجاسُوا خِلالَ الدِّیارِ در اطراف شهرها گردش میکردند و هر که از بنی اسرائیل بدست میآوردند بقتل میرساندند وَ کانَ وَعْداً مَفْعُولًا البته وعده الهی عملی شد و تخلف پذیر نبود.

[سوره الإسراء (17): آیه 6] .... ص : 223

ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً (6)

پس برگردانیدیم برای شما سلطنت و قدرت را دفعه دیگر بر اعداء شما و زیاد کردیم و ادامه دادیم برای شما اموال و اولاد بسیار و قرار دادیم شما را جمعیت بسیاری بعید نیست مراد دوران سلطنت داود و سلیمان و سایر سلاطین بنی اسرائیل باشد که پس از آن ذلت ها و قتل و اسیری ها دو مرتبه قوت و شوکت و سلطنت بشما دادیم و بر دشمنان ظفر پیدا کردید که مفاد ثُمَّ رَدَدْنا لَکُمُ الْکَرَّةَ عَلَیْهِمْ است ثم از برای تراخی است یعنی پس از این مدت مدید از زمان یوشع تا دوره داود که در ذلت و خواری و شرک و کفر و قتل و اسیری بودید برگردانیدیم برای شما سلطنت و دولت و عزت و غلبه بر خصم وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ و شما را امداد کردیم به کثرت مال و اولاد وَ جَعَلْناکُمْ أَکْثَرَ نَفِیراً نفرات شما را بسیار کردیم و جمعیت شما را زیاد نمودیم و این امتحان بزرگی بود بر شما که از شرک و فساد دست برمیدارید یا بهمان شرک و کفر و فساد مراجعه میکنید.

[سوره الإسراء (17): آیه 7] .... ص : 223

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِیُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبِیراً (7)

اگر نیکی کردید بایمان و اعمال صالحه و اخلاق حمیده و احسان بدیگران بخودتان احسان کرده اید و مثوبات دنیوی و اخروی بخودتان واصل میشود و اگر اسائه کردید شرک و کفر و اعمال سیئه و اخلاق رذیله و ظلم و تعدی بدیگران ضرر و عقوبت دنیوی و اخروی آنها بخودتان متوجه می شود زمانی که وعده دیگر

ص: 223

که وعده ثانوی باشد که فساد در ارض کردید مسلط می شوند بر شما اعداء شما و سلاطین و بزرگان شما را میکشند و شما را اسیر می کنند که معنای اسائه وجه است و چون پناه بردید به بیت المقدس مسجد اقصی داخل مسجد میشوند چنانچه در مره اولی داخل شدند و شما را بقتل و اسیری و ذلت و مسکنة میاندازند و هر آینه هلاک میکنند شما را با کمال تسلط چه هلاک کردنی بعید نیست که این آیه اشاره بتولد بخت النصر بوده باشد که مسلط شد بر یهود و چه کرد.

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ احسان بدین و احسان بانبیاء و صلحاء و مؤمنین و احسان بزیردستان تمام احسان بنفس است وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها لام بمعنی علی است چون اسائه احتمال نفع ندارد مثل لَهُمُ اللَّعْنَةُ چنانچه بالعکس جایی که احتمال ضرر ندارد بعلی تعبیر می کنند مثل صل علی محمّد و آله و این طغیان و سر- کشی و بت پرستی و خونریزی بعد از سلیمان بود تا زمان عیسی که چه اندازه از انبیاء را کشتند و چه فسادها کردند.

فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ مقابل اولی که خداوند وعده هلاکت داده مسلط فرمود بخت النصر را بر آنها و چه اندازه از آنها را کشت و اسیر کرد و خانه های آنها را خراب کرد لِیَسُوؤُا وُجُوهَکُمْ صورت های شما را سیاه می کنند اشاره بذلت و خفت و حقارت و فقر و مسکنة است وَ لِیَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ کَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ بیت- المقدس را محل قاذورات و نجاسات قرار میدهند و تمام آنچه در مسجد بود بغارت بردند و هر که پناه برده بود کشتند وَ لِیُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبِیراً بهلاکت انداختند هر که را که بر او تسلط پیدا کردند آنهم بهلاکت سخت و شدید.

[سوره الإسراء (17): آیه 8] .... ص : 224

عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ وَ إِنْ عُدْتُمْ عُدْنا وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ حَصِیراً (8)

امید است پروردگار شما شما را مشمول رحمت خود قرار دهد و اگر شما عود کردید بکفر و شرک و فساد ما هم عود می کنیم بتسلط بر شما همان نحوی که در آن دو کرة کردیم و بتحقیق جهنم را ما حبسگاه کفار قرار دادیم عَسی رَبُّکُمْ أَنْ یَرْحَمَکُمْ

ص: 224

اگر ایمان آوردید و تصدیق پیغمبر کردید و دست از فساد برداشتید البته مشمول رحمت الهی میشوید و از اعمال سابقه شما عفو میفرماید و میآمرزد چنانچه فرمودند

الاسلام یجب ما قبله

وَ إِنْ عُدْتُمْ و اگر تکذیب نبی کردید و قبول اسلام نکردید و فساد در زمین کردید و مرتکب اعمال سیئه شدید عدنا ما هم مسلط میکنیم کسانی را که شما را در شکنجه عذاب بیندازند از قتل و اسیری و سایر بلیات و این عقوبات دنیوی شما است و اما در آخرت در محبس الهی محبوس میشوید وَ جَعَلْنا جَهَنَّمَ لِلْکافِرِینَ حَصِیراً حصر بمعنی احاطه است که تمام اطراف بسته میشود و راه فرار ندارد چنانچه در جای دیگر میفرماید وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْکافِرِینَ برائة آیه 49 و از حضرت صادق علیه السّلام است که روز تاسوعا را میفرماید:

یوم حوصر فیه الحسین

که لشکر یزید محاصره کردند و تمام اطراف خیام حرم را احاطه کردند و این حبس الهی حبس تاریک و نمره یک با اعمال شاقه است که آرزوی مرگ میکنند و نمی میرند وَ نادَوْا یا مالِکُ لِیَقْضِ عَلَیْنا رَبُّکَ قالَ إِنَّکُمْ ماکِثُونَ احزاب آیه 77

[سوره الإسراء (17): آیه 9] .... ص : 225

إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً (9)

محققا این قرآن مجید راهنمایی می کند راهی را که آن راه محکمترین راهها است و بشارت میدهد مؤمنین را إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ اولا قرآن بنفسه بزرگترین معجزات باقیه است تا صبح قیامت و ما در مجلد اول در مقدمه جهات معجزه قرآن را از شش جهت بیان کردیم.

و ثانیا امتیاز قرآن با سایر معجزات اینست که سایر معجزات باید مقرون بدعوت مدعی رسالت باشد و باید مدعی رسالت دارای جمیع شرایط رسالت و فاقد جمیع موانع باشد ولی قرآن بنفسه حاوی جمیع اینها هست.

و ثالثا قرآن مشتمل بر جمیع عقاید حقه از توحید و صفات ربوبی و عدل الهی و نبوت و رسالت جمیع انبیاء و رسل و خصوصیات معاد و امامت ائمه هدی

ص: 225

که مادر مجلد دوم کلم الطیب قریب هشتاد آیه ذکر کرده ایم و هفت آیه که دلالتش واضحتر بود شرح کرده ایم و مشتمل بر جمیع اخلاق حمیده و تنزیه از اخلاق رذیله و وظائف دینیه از عبادات و معاملات و معاشرات و مواریث و حدود و دیات و غیر اینها است و فارق بین حق و باطل و صدق و کذب و نفع و ضرر و حسن و قبح و سعادت و شقاوت و خیر و شر و بالجمله عقل خارجیست چنانچه عقل شرع داخلیست و اینکه در بعضی اخبار تفسیر بایمان و ولایت و امام شده بیان مصداق است چنانچه مکرر اشاره شده وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ سر تا سر قرآن بشارات بسیار دارد در بعضی بشارت بمؤمنین در بعضی بشارت باهل ایمان و تقوی در بعضی بشارت باهل ایمان و اعمال صالحه اللهم بحق هذا القرآن اجعلنا من اهله الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً کسانی که عمل نمایند اعمال صالحات را محققا از برای آنها است اجر بزرگی الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ این جمله را چند نحو ممکن است تفسیر نمود.

اولا کلمه الذین ممکن است صفت مؤمنین باشد یعنی قرآن بشارت میدهد مؤمنینی که اعمال صالحه بجا می آورند بنا بر این جمله أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبِیراً بشارت قرآن باشد یعنی قرآن بشارت میدهد مؤمنینی که یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ اینکه از برای آنها اجر بسیار بزرگی است و ممکن است جمله مستقله باشد یعنی کسانی که اعمال صالحه دارند از برای آنها اجر بزرگیست و این اظهر است زیرا بمعنی اول مناسب این بود که بفرماید بان لهم.

و ثانیا مراد از یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ این نیست که جمیع اعمال صالحه را بجا بیاورند زیرا بر احدی میسور نیست مثلا در زمان واحد بسا صد عمل صالح است انسان یکی از آنها را میتواند بجا آورد نماز کند قرآن قرائت کند دعا کند ارشاد جاهل کند امر بمعروف کند قضاء حاجت مؤمن کند و امثال اینها و نیز مراد این نیست که تمام اعمال آنها صالحه باشد زیرا انسان اعمال مباحه بسیار دارد

ص: 226

از مأکولات مشروبات مکالمات نوم و امثال اینها بلکه مراد اینست که اعمال صالحه دارد و لو بعض از آنها.

[سوره الإسراء (17): آیه 10] .... ص : 227

وَ أَنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِیماً (10)

و محققا کسانی که ایمان بروز جزا ندارند برای آنها مهیا کرده ایم عذاب دردناکی وَ أَنَّ الَّذِینَ عطف بالذین آیه قبل است و این یکی از شواهد معنای دوم است زیرا این جمله بشارت نیست بلکه انذار است لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عدم ایمان بآخرت مستلزم تکذیب جمیع انبیاء است زیرا تمام انبیاء خبر داده اند و انکار جمیع ادیان است زیرا هر متدین بدینی اعم از حق و باطل معتقد بآخرت هست بلکه مخالف عقل سلیم است و ما در مجلد سیم کلم الطیب در باب اثبات معاد ادله عقلیه آن را بیان کرده ایم أَعْتَدْنا لَهُمْ این جمله رد کسانیست که میگویند بهشت و جهنم بعد از این خلق می شود خداوند بفعل ماضی خبر میدهد که ما مهیا کرده ایم عذابا الیما جمیع عذاب های جهنم مولم است در درجه اعلا

[سوره الإسراء (17): آیه 11] .... ص : 227

وَ یَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً (11)

و میخواند انسان بامور شریه همان نحوی که میخواند بامور خیریه هست انسان عجول مفسرین وجوهی گفتند در مراد از شر و خیر هر کدام وجهی و اخباری هم در برهان در این باب نقل کرده لکن این وجوه تفسیر برأی است اخبار بیان مصداق میکند.

و توضیح کلام اینست که انسان نظر به اینکه عالم بحکم و مصالح و عواقب امور نیست و بسیار خطا و اشتباه دارد خیر را شر میپندارد و شر را خیر توهم میکند چنانچه در آیه شریفه میفرماید:

وَ عَسی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ

ص: 227

بقره آیه 213.

و نیز انسان بسا ظاهر امری را در بدو امر خوب بنظر دارد لکن خبر از عاقبت آن ندارد که بضررش تمام می شود لذا تعجیل میکند و فکر عواقب آن را نمی کند و این آیه شریفه اشاره به هر دو مطلب دارد وَ یَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ تصور می کند که خیر است مثل اکثر ناس طلب مال و جاه و زخارف دنیوی و لذائذ نفسانی میکنند و حال آنکه برای آنها سم قاتل است.

حلاوة الدنیا مرارة الاخرة و مرارة الدنیا حلاوة الاخرة

غافل از اینکه این مال و منال او را از دین خارج میکند و از خدا دور می کند.

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ.

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ الایة آل عمران آیه 172 و 175 دُعاءَهُ بِالْخَیْرِ همان نحوی که دعاء خیر میکند دعاء سعادت و رستگاری و مغفرت و ازدیاد ایمان و تقوی و امثال اینها وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا

العجلة من- الشیطان

و التأنی من الرحمن باید انسان در هر امری فکر و تأمل و مشورت کند و اگر در شرعیت آن مشکوک شد سؤال کند تا مطمئن نشود اقدام نکند و الا پشیمان می شود و پشیمانی سودی ندارد چه اندازه در اخبار سفارش به فکر و تدبر شده.

[سوره الإسراء (17): آیه 12] .... ص : 228

وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهارَ آیَتَیْنِ فَمَحَوْنا آیَةَ اللَّیْلِ وَ جَعَلْنا آیَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکُمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ وَ کُلَّ شَیْ ءٍ فَصَّلْناهُ تَفْصِیلاً (12)

و قرار دادیم ما شب و روز را دو آیة و نشانه قدرت پروردگار پس تاریک کردیم شب را برای استراحت شما و قرار دادیم آیة روز را برای روشنایی و بینایی که بتوانید تحصیل امر معاش کنید و از فضل الهی بهره مند شوید از پروردگار خود و برای اینکه

ص: 228

دست بیاورید عدد سالها را و حساب داری و هر چیزی را تفصیل دادیم تفصیل دادنی وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ وَ النَّهارَ آیَتَیْنِ این کره زمین با آنچه که بر او است از دریاها و کوه ها و هوای مجاورش یک حرکت وضعی دارد دور خود میچرخد مطابق دائره معدّل النهار و چون دائما نصف آن مقابل کره شمس است تشکیل شب و روز میدهد نصف مقابل روز است و نصف دیگر شب است و لذا در نقاط زمین شب و روز مختلف میشوند مثلا در یک نقطه روز است و در یک نقطه شب بلکه در هر ساعت و دقیقه طلوع و غروب متفاوت است بتفاوت قرب و بعد مثل اینکه اصفهان با تهران دو دقیقه با خراسان سه ربع ساعت با حجاز یک ساعت و ربع و هکذا با امریکا دوازده ساعت تقریبا و یک حرکت انتقالی دارد دور کره شمس در یک سال تشکیل سال و ماه میدهد و این حرکت در دائره منطقة البروج است و چون این دائره با دائره معدّل در دو نقطه تقاطع میکنند اول فروردین و مهر شب و روز مساوی میشوند و غایت بعد این دو دائره بیست و چهار درجه است.

اوّل تیر و اوّل دی و از این جهت شب روز کوتاه و بلند میشوند اوّل تیر غایت بلندی روز و کوتاهی شب است و اول دی بالعکس و تشکیل سال و بروج میدهد.

فَمَحَوْنا آیَةَ اللَّیْلِ آن قسمتی که مقابل شمس نیست وَ جَعَلْنا آیَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً آن قسمتی که مقابل شمس است.

لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّکُمْ غرض از ابصار نهار برای تحصیل امر معاش و معاشرات و نحو اینها این نسبت بحرکت وضعی وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِینَ وَ الْحِسابَ نسبت بحرکت انتقالی وَ کُلَّ شَیْ ءٍ از امور محتاج الیه انسان را فصّلناه بیان فرمودیم و آثار قدرت خود را نشان دادیم تا باعث زیادتی معرفت حق باشد تفصیلا آنهم چه تفصیلی که هیچگونه کوتاهی نشده باشد.

[سوره الإسراء (17): آیه 13] .... ص : 229

وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ کِتاباً یَلْقاهُ مَنْشُوراً (13)

و هر انسان را ملزم کردیم نامه عمل او را و بر گردن او بار کردیم که نتواند انکار

ص: 229

کند و بیرون میاوریم روز قیامت این نامه عملش را که ملاقات میکند باز شده بدست او داده میشود یمینا و یسارا یا از عقب سر وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ.

یکی از ضروریات دین اسلام و نصوص قرآنی و تواتر اخبار نامه عمل است که رقیب و عتید مینویسند و در آیات بسیار اشاره دارد ما یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ ق آیه 17 یَکْتُبُونَ ما تَمْکُرُونَ یونس آیه 21.

فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً وَ یَنْقَلِبُ إِلی أَهْلِهِ مَسْرُوراً وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ یَدْعُوا ثُبُوراً وَ یَصْلی سَعِیراً انشقاق آیه 7 الی 12 و غیر اینها از آیات و تعبیر بطائر بمناسبت پرواز کردن نامه ها است و بدست صاحب آن داده میشود و معنی الزام در عنق یعنی گردن آنها بار میکنیم کنایه از اینکه نتوانند انکار کنند بواسطه شهادت اعضاء و جوارح و انبیاء و ائمه و ملائکه حفظه و سایر شهود وَ نُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ کِتاباً یَلْقاهُ مَنْشُوراً باز میشود و تمام مشاهده میکنند و خود صاحبش مشاهده میکند و میگوید یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَةً وَ لا کَبِیرَةً إِلَّا أَحْصاها کهف آیه 48.

[سوره الإسراء (17): آیه 14] .... ص : 230

اقْرَأْ کِتابَکَ کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً (14)

خطاب میرسد که بخوان و قرائت کن کتاب خود را و کفایت میکند ترا امروز اینکه بوده باشی بر نفس خود حساب کننده اقْرَأْ کِتابَکَ امر اقرء ممکن است خطاب الهی برسد یا ملائکه خطاب کنند که نامه عمل خود را قرائت کن ببین چیزی بر او افزوده نکرده ایم از اعمال شرّ و چیزی از اعمال خیر ترا اسقاط نکرده ایم وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً کهف آیه 48 گویا تمام اعمالش را در همین ساعت مرتکب شده کَفی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ انصاف بده و خود حساب خود را رسیدگی کن عَلَیْکَ حَسِیباً.

احتیاج به اینکه دیگران رسیدگی بحساب تو کنند نیست چه اندازه خوبست انسان در دنیا رسیدگی بحساب کند اگر واجبی ترک شده تدارک کند و اگر حرامی مرتکب شده توبه و طلب استغفار کند لذا گفتند

حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا

ص: 230

چنانچه کسبه و تجّار همه روزه اگر رسیدگی بدخل و خرج و نفع و خسران کنند مراقب کارها باشند کسر نمیکنند ورشکست نمیشوند بلکه در کلیه معاشرتها و در امور معاشیه اگر مراقب باشند بیچاره نمیشوند باید در پیشگاه احدیت اقرار و اعتراف بتقصیرات خود و اینکه مستحق همه گونه عذاب است و از او طلب عفو و مغفرت کند.

[سوره الإسراء (17): آیه 15] .... ص : 231

مَنِ اهْتَدی فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولاً (15)

هر کس قبول هدایت کرد قبول هدایت میکند و مهتدی میشود بنفع نفس خود و هر کس گمراه شد گمراه میکند بر ضرر نفس خود واحدی و زر و بال دیگری را تحمّل نمیکند و ما نیستیم عذاب کننده تا اینکه بفرستیم و مبعوث کنیم رسول و پیغمبری را شرح این آیه شریفه محتاج ببیان چند امر است.

(امر اوّل) اینکه تا حجة بر خلق تمام نشود و راه عذر بسته نشود خداوند از احدی مؤاخذه نمیکند نه در دنیا و نه در آخرت و از این جهة می گوییم اطفال کفّار و مجانین آنها فردای قیامت معذّب نمیشوند و لو لیاقت بهشت را هم ندارند.

(امر دوّم) از ابتداء خلقت بشر تا آخر دنیا زمین خالی از حجة نبوده و نمیشود که اوّل آنها آدم علیه السّلام بوده و آخر آنها حضرت بقیّة اللَّه.

(امر سیّم) حجة الهی دو قسم است یکی عقل است که رسول در باطن است و دیگر رسول است که عقل در ظاهر است و لکن عقل بتنهایی کافی نیست زیرا قبائح عقلیه بیش از ذمّ دلالت ندارد که این عمل مذموم است.

و الناس یستسهلون الذم فی قضاء الوتر ولی بضمیمه قاعده کلّما حکم به العقل حکم به الشرع و بالعکس یکی از ادلّه شرعیه شمرده شده کتاب سنّة اجماع عقل و بعبارة دیگر اوامر شرعیه دو قسم است یک قسم مولویه که اعمال مولویه در او شده استحقاق عقوبت بر مخالفت او دارد و یک قسم ارشادیه که ارشاد بحکم عقل میکند و-

ص: 231

تابع مرشد الیه است که حکم عقلی باشد و بالجمله تا اعمال مولویت نشود استحقاق عقوبت ندارد پس از این بیان بپردازیم بشرح آیه شریفه.

مَنِ اهْتَدی کسی که قبول هدایت کرد مجرّد هدایت که بمعنی ارائه طریق باشد کافی نیست بلکه آنچه موجب سعادت میشود قبول هدایت است و پذیرفتن فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ یعنی نتیجه و فائده اهتداء عائد خود مهتدی میشود وَ مَنْ ضَلَّ که خود را در ضلالت انداخت و قبول هدایت نکرد.

فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها ضرر و عقوبت ضلالت متوجّه بخود ضالّ میشود دیگری را بواسطه او عقوبت نمیکنند مثل معروفست خر خرابی میکند گوش گاو را نمیبرند بلی اگر دیگران را هم اضلال کرد عقوبت آنها را هم دارد بدون آنکه از آنها کسر گذارده شود چنانچه اگر دیگران را هدایت کرد مثوبت آنها را هم دارد بدون آنکه از مثوبت آنها کم کنند و اینهم عقوبت و مثوبت فعل خود او است که اضلال و هدایت باشد لذا میفرماید:

وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری هر کسی گرفتار عمل خود است بسا پدر در جهنم پس در بهشت مثل أبا بکر و محمّد ابن ابی بکر بسا برادر در جهنم برادر دیگر در بهشت مثل ابی لهب و حمزه بسا پدر در اعلی درجه سعادت پسر در ادنی درکات جهنم مثل حضرت هادی و جعفر کذّاب شوهر جهنم عیال بهشت مثل فرعون و آسیه یا بالعکس مثل پیغمبر و عایشه.

وَ ما کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا که بشارت بمثوبات و انذار از عقوبات فرماید تا حجة بر خلق از هر جهتی تمام شود (تنبیه) این مثوبات و عقوبات راجع بمعاد است و لذا گفته ایم که دلیل بر خصوصیات معاد از راه شرع است عقل پی نمیبرد و اما نعم و بلاهای دنیوی اثر بخاصیة اعمال است زهر کشنده است ظلم پا پیچ خود ظالم میشود احسان نفعش عائد محسن میشود و هکذا.

ص: 232

[سوره الإسراء (17): آیه 16] .... ص : 233

وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً (16)

و زمانی که بدانیم اینکه اهل شهرستانی بواسطه کفر و فسق و فجور بهلاکت میافتند وسائل و لذائذ و تعیّشات را بر آنها تمام میکنیم پس آنها بطغیان و سرکشی و فسق و فجور میافتند پس بر آنها حجة تمام میشود و هلاکت لازم میشود پس یک مرتبه بهلاکت میاندازیم و آنها را تلف میکنیم چه هلاکتی.

وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً

اراده گفتیم از شئون علم است یعنی علم بصلاح چنانچه کراهت علم بفساد است یعنی زمانی که میدانیم که صلاح در اهلاک قومیست و اهل شهرستانی که کفر و شرک و معاصی و فساد آنها بحدّی رسیده که باید هلاک شوند و صلاح در اهلاک آنها است أَمَرْنا مُتْرَفِیها

مترف خوش گذران و هوا پرستان و و علاقه مندان بلذائذ دنیوی و لهویّات از ساز و آواز و رقص و طرب و مرجع ضمیر قریه است یعنی مترفین آن قریه و معنای امرنا یعنی اسباب معاصی را بر آنها فراهم میکنیم و در دسترس آنها قرار میدهیم تا هر مقدار که بتوانند معصیت کنند.

فَفَسَقُوا فِیها

آنها هم هر چه توانستند کردند که إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً آل عمران آیه 172 فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ

کمال استحقاق را پیدا کردند بر هلاکت که مراد از قول است فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً

آن قریه را با تمام اهلش زیر و بالا میکنیم که دیگر اثری از آنها باقی نماند.

[سوره الإسراء (17): آیه 17] .... ص : 233

وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَ کَفی بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً (17)

و چه بسیار هلاک کردیم ما از قرون سابقه از بعد نوح و کفایت میکند بپروردگار تو بگناهان بنده گان و با خبر بودن و بینا بودن او وَ کَمْ أَهْلَکْنا ببلاهای گوناگون مِنَ الْقُرُونِ قرون سابقه مِنْ بَعْدِ نُوحٍ بعد از هلاکت قوم نوح قوم عاد و ثمود

ص: 233

و قوم لوط و اصحاب مدین و فرعون و هامان و قارون و اتباع آنها و اصحاب فیل و غیر اینها وَ کَفی بِرَبِّکَ یعنی پروردگار تو احتیاج بشاهد و بیّنه ندارد بذنوب عباده باثبات گناهان بنده گان خود خبیرا از باطن و ظاهر هر که با خبر است بصیرا بینا است افعال و کردار و رفتار آنها وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنَ الْقُرُونِ تهدید بزرگیست برای کفّار و مشرکین که پیشینیان شما چون تکذیب انبیاء کردند بشرک و کفر باقی ماندند هلاک شدند شما هم مثل آنها بترسید که بهلاکت خواهید افتاد.

فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلًا فاطر آیه 42 مِنْ بَعْدِ نُوحٍ بعد از هلاکت قوم نوح امم سابقه وَ کَفی بِرَبِّکَ بِذُنُوبِ عِبادِهِ فردای قیامت اقامه شهود از اعضاء و جوارح و ملائکه و انبیاء و ائمه و غیر اینها میفرماید که مجال انکار نباشد امّا در بلیّات دنیوی و هلاکت مذنبین همان خبیر بودن و بصیر بودن خود کافیست خبیرا بصیرا نه اقامه شهود میکند و نه اقرار لازم دارد.

[سوره الإسراء (17): آیه 18] .... ص : 234

مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً (18)

کسی که اراده او تعلّق بهمین دنیای فعلی و ابدا نظر بآخرت ندارد ما هم برای او تعجیل میکنیم این نعم دنیویه را هر که را که صلاح بدانیم و بخواهیم پس از آن قرار میدهیم جهنم را از برای او میافتد در آن جهنم در حالتی که مورد مذمّت و خفت و خواریست مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَةَ عاجله دنیا است که مشرکین و کفّار و اهل ضلالت او را نقد میشمارند و آخرت را نسیه چنانچه ابن سعد لعنه اللَّه گفت (و ما عاقل باع الوجود بدین) و بسیاری از اهل دنیا را می بینیم میگویند خدا دنیا را بما بدهد آخرت پای خودمان یا حالا تا قیامت عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ این کفار و مشرکین و اهل ضلالت و فسّاق و فجّار دو قسم هستند یک قسم که نه دنیا دارند و نه آخرت.

خَسِرَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ حج آیه 11 و یک قسم در دنیا آلوده شدند که إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً آل عمران آیه 172.

ص: 234

ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ در آخرت هیچ بهره و نصیبی ندارد جز خلود در جهنم آنهم یصلیها وصل مقابل فصل است که از جهنم جدا نمیشوند و جهنم هم از آنها جدایی ندارد آنهم مذموما که تمام اهل محشر آنها را مذمّت میکنند مدحورا با خفّت و خواری و ذلّت در جهنم واصل میشوند.

[سوره الإسراء (17): آیه 19] .... ص : 235

وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً (19)

و کسی که اراده کرده آخرت را و کوشش کرده برای تحصیل آخرت و او ایمان هم دارد پس هست کوشش او در پیشگاه الهی مقبول و پذیرفته وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ که چشم از دنیا پوشیده و علاقه باین چهار روز دنیا ندارد و دل بزخارف دنیوی نبسته و طلب سعادت و فیوضات آن نشأ را میکند وَ سَعی لَها سَعْیَها مشغول بعبادت و اطاعت و ترک معاصی و اجتناب از محرمات که مفاد اعمال صالحه و تقوی و ورع است وَ هُوَ مُؤْمِنٌ نه مثل عباد یهود و رهبانان نصاری و خلصه صوفیه و اشباه اینها باشد بلکه ایمان بجمیع عقائد مطابق مذهب شیعه و بدعتی در دین نگذارد و اهانت بمقدسات دینی نکند و منکر ضروریات دین و مذهب نشود که تمام اینها باعث سلب ایمان میشود و شرط صحت جمیع عبادات ایمان است فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً معنی این نیست که خداوند شکر گذار او باشد بلکه او باید شکر این توفیق را بکند بلکه خداوند او را مورد عنایات و تفضلات خود قرار میدهد و پسندیده او میشود.

[سوره الإسراء (17): آیه 20] .... ص : 235

کُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً (20)

هر یک از دو طایفه طالبین دنیا و طالبین آخرت را دوام و کشش میدهیم عقوبات و مثوبات طایفه ثانیه از عطا و انعام پروردگار تو است و نمیباشد از برای عطاء پروردگار تو مانع و محظوری کُلًّا نُمِدُّ یعنی کل واحد من اصحاب جهنم و اصحاب جنّت کشش میدهیم که اشاره بدوام و خلود است هؤلاء مشار الیه نعم

ص: 235

الهیه است نعم دنیویه بر کسانی که دنیا طلب هستند و نعم اخرویه بر کسانی که اهل آخرت هستند مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ تمام از جانب پروردگار تو است وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً چیزی که جلوگیری و مانع باشد از فعل الهی نیست و هیچ محظوری ندارد.

[سوره الإسراء (17): آیه 21] .... ص : 236

انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلاً (21)

نظر کن چگونه ما بعضی را بر بعضی تفضیل دادیم و هر آینه آخرت بزرگترین تفضیلات است انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ یکی را غنی یکی را فقر عزت ذلت صحت مرض بزرگی کوچکی و غیر اینها

(یکی را دهی تخت تاج کلاه یکی را نشانی بسنگ سیاه

یکی را باو تاج شاهی دهی یکی را بدریا بماهی دهی)

این نسبت بامور دنیوی و همچنین نسبت بامور اخروی یکی مؤمن یکی کافر یکی مطیع یکی عاصی یکی عادل یکی فاسق یکی با تقوی یکی متمرّد بلکه درجات ایمان و تقوی و اخلاق مختلف و درکات و مراتب کفر و شقاوت هم متفاوت وَ لَلْآخِرَةُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ زیرا در دنیا بهر درجه نائل شود هم بلاء و مصیبتش و هم نعمت و لذّتش کم و کوتاه است و هم بالاخره فانی میشود اما در آخرت هر چه درجاتش بالا رود قرب و منزلتش در پیشگاه عظمت الهی بیشتر میشود و خالی از هر گونه بلائی و دوستان او زیادتر میشوند وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا تفضیلات و عنایات حق زیادتر میگردد و تمام اینها بر وفق حکمت و مصلحت بجا و بموقع است.

[سوره الإسراء (17): آیه 22] .... ص : 236

لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُوماً مَخْذُولاً (22)

قرار مده با پروردگار اللَّه، اللَّه دیگری که پس از آن بنشینی مذموم و مخذول لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ خطاب متوجّه بنبی اکرم است لکن معنی این نیست العیاذ پیغمبر احتمال شرک در او راه پیدا کند بلکه برای رفع توقع مشرکین است است که تقاضا میکردند که اگر بخواهی از اذیّتهای ما نجات پیدا کنی باید هم مسلک

ص: 236

ما شوی و برای تهدید مشرکین است که مثل پیغمبری اگر مشرک شود چنین و چنان میشود چنانچه در آیات بسیاری قریب باین مفاد داریم قُلْ أَ فَغَیْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجاهِلُونَ وَ لَقَدْ أُوحِیَ إِلَیْکَ وَ إِلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکَ لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ زمر آیه 64- 66.

و گفتیم شرک اقسام خمسه دارد شرک ذاتی مستند بابن کمونه شرک صفاتی مستند باکثر عامه که صفات زائده قائلند شرک افعالی مثل مجوس که قائل بیزدان و اهرمن هستند و مثل غلات که افعال الهیه را مستند میکنند بانبیاء و ائمه و ملائکه و اقطاب و مراشد و غیر اینها شرک عبادتی که غیر او را پرستش میکنند بشرک نظری که نظر باسباب و وسائط دارند فتقعد معنی جلوس نیست بلکه بمعنی قصر است یعنی دستت از همه جا کوتاه میشود مثل قعود در جهاد و قعود در تجارت و زراعت و کسب مذموما تمام عقلاء از ملائکه و انبیاء و مؤمنین تو را مذمّت میکنند مخذولا خفت و ذلة و خواری و خسارت متوجه تو میشود.

[سوره الإسراء (17): آیه 23] .... ص : 237

وَ قَضی رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَرِیماً (23)

و حکم فرمود پروردگار تو و دستور داد برای جمیع مکلفین اینکه عبادت نکنید مگر او را و بوالدین پدر و مادر احسان کنید و هر آینه اگر نزد تو یکی از آنها بپیری و بزرگی رسیدند یا هر دو آنها پس نگو بآنها کلمه اف را و آنها را دور از خود نکن و بگو از برای آنها کلام محترمانه وَ قَضی رَبُّکَ کلمه قضی در آیات اطلاق بر معانی شده من جمله بمعنی امر است مثل این مورد یعنی امر فرمود و چنین دستور از مقام ربوبی صادر شد أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ یعنی او را پرستش کنید لا غیر که مفاد کلمه طیبه لا اله الا اللَّه است که اولین دستور جمیع انبیاء بوده و گفتیم این کلمه توحید سه دلالت دارد مطابقی التزامی اقتضایی امّا مطابقی توحید عبادتیست که پرستش نکنید جز ذات مقدس او را و التزامی توحید

ص: 237

ذاتی و افعالی و صفاتی است زیرا اگر غیر او واجب الوجودی بود یا خالق و رازقی بود آنهم سزاوار پرستش بود و اقتضایی آنکه بجمیع فرمایشات او باید معتقد باشند و باور کنند و عمل نمایند از عقائد و اخلاق و وظائف دینی وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً اولا اطاعت والدین از واجبات مهمّه شرعیه است در جمیع امور مباحه و مستحبه و مکروهه که اگر امر کردند واجب میشود و اگر نهی کردند حرام میشود بلی اگر امر آنها بر ترک واجبی یا فعل حرامی است نباید اطاعت کرد چنانچه میفرماید:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً وَ إِنْ جاهَداکَ لِتُشْرِکَ بِی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما عنکبوت آیه 7.

و نیز میفرماید وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِی عامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ وَ إِنْ جاهَداکَ عَلی أَنْ تُشْرِکَ بِی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِی الدُّنْیا مَعْرُوفاً الایة لقمان آیه 14.

و ثانیا غیر از عنوان اطاعت باید بآنها احسان کرد چه در امور دنیوی و چه اخروی حیا و میّتا.

إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ.

معنی این نیست که اگر بپیری نرسیده اند جائز باشد گفتن افّ بلکه مراد اینست که انسان در پیری بهانه زیاد دارد و توقعات بسیار و اولاد را خسته و ناراحت میکند اگر بخواهد تمام توقعات آنها را انجام دهد میفرماید اظهار خستگی و ناراحتی نکن و بزبان فارسی ایش نگو چون آدم پیر زود دل شکسته میشود در اخبار دارد اگر از کلمه افّ چیزی کمتر بود خداوند از او نهی میفرمود وَ لا تَنْهَرْهُما نهر کلمه زجر یعنی لا تزجرهما آنها را زجر نکن و ناراحت نکن که از تو منزجر شوند وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا کَرِیماً با احترام با آنها صحبت کن حرف سبک بآنها نزن باصطلاح معروف است بنشین و بفرما و بتمرگ یک معنی دارد لکن بسیار تفاوت میکند.

ص: 238

[سوره الإسراء (17): آیه 24] .... ص : 239

وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِی صَغِیراً (24)

متواضع شو و فروتنی کن نزد والدین از روی رحمت و محبت و در حق آنها دعا کن و بگو پروردگار من پدر و مادر مرا رحمت فرما چنانچه مرا تربیت کردند در حالی که صغیر بودم وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ کنایه از اینکه چون کبوتر و دجاجه وقتی که صاحبش یا همسرش باو متوجه میشود بالهای خود را جمع میکند و روی زمین پهن میشود اشاره بتسلیم است باید نسبت بوالدین کوچکی کرد و تسلیم اوامر آنها شد و خود را نسبت بآنها ذلیل دانست من الرحمة از روی محبت و مهربانی نه از روی کره و اجبار وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما در حق آنها طلب مغفرت و عفو و رحمت نما حیّا و میتا.

کَما رَبَّیانِی صَغِیراً هر چه خدمت کنی تدارک حقوق آنها نمیشود که تا چه درجه زحمت در تربیت تو کشیدند بالاخص مادر که میفرماید حَمَلَتْهُ أُمُّهُ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ کُرْهاً احقاف آیه 14 حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِی عامَیْنِ لقمان آیه 14.

[سوره الإسراء (17): آیه 25] .... ص : 239

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِما فِی نُفُوسِکُمْ إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً (25)

پروردگار شما داناتر است بآنچه در باطن و قلب و نفس شما است اگر بوده باشید از بنده گان صالح نظر به اینکه احدی از باطن احدی خبر ندارد جز خود شخص انسان که میفرماید: الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَةٌ وَ لَوْ أَلْقی مَعاذِیرَهُ

قیمة آیه 14 میفرماید رَبُّکُمْ أَعْلَمُ از خود انسان داناتر است بِما فِی نُفُوسِکُمْ بآنچه در باطن و سرّ سرّ دارید از عقائد و اخلاق و نیّات و محبّت و عداوت إِنْ تَکُونُوا صالِحِینَ صالح را از طالح مؤمن را از کافر خوب و بد تمام را میشناسد و میداند و هر کرا بجزای خود میرساند.

فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً پس محققا خداوند هست از برای توبه کننده گان آمرزنده فَإِنَّهُ کانَ لِلْأَوَّابِینَ

ص: 239

اوّاب از ماده اوب بمعنی رجوع است چنانچه میفرماید إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ غاشیة آیه 25 یعنی رجوع آنها در قیامت بسوی ما است و در زیارت وارث است

انّی بکم مؤمن و بایابکم

مراد رجعة ائمه علیهم السّلام است بدنیا و در جامعه

مؤمن بایابکم موقن برجعتکم

و رجعة این ائمه پس از ظهور حضرت بقیة اللَّه است و از ضروریات مذهب شیعه است و کتبی که علماء شیعه در باب رجعت نوشته اند متجاوز از هفتاد کتاب است و اخبار وارده در ابواب متفرقه از ادعیه و زیارات و کتب عقائد متجاوز از دویست خبر است مراجعه کنید در بحار مجلسی قده و در این آیه رجوع از کفر و شرک بایمان و رجوع از معاصی بطاعات و از اخلاق رذیله بحمیده و البتّه خداوند میپذیرد و این مرادف با توبه است غفورا غفران پرده پوشی است یعنی از کفر و شرک و معاصی که قبل از رجوع داشتند میبخشد و میگذرد و ستر میکند و میآمرزد حتی از نامه عمل محو میکند و از نظر ملائکه کتبه و حفظه میبرد بلکه بجای سیئات حسنات مینویسد فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ فرقان آیه 71.

[سوره الإسراء (17): آیه 26] .... ص : 240

وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً (26)

و بده ای رسول اکرم بذی القربی حق او را و بمسکین و ابن سبیل و تبذیر مکن تبذیر کردنی وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ اخبار بسیاری داریم در کافی و برهان و مجمع که مراد از ذا القربی فاطمه علیها السّلام است و حق او فدک است که بدون خیل و رکاب بدست پیغمبر رسید و ملک شخصی او بود و نحله فاطمه قرار داد و در زمان حضرت رسالت در تصرف فاطمه بود و أبا بکر غصب کرد و در زمان عمر ابن عبد العزیز او باولاد فاطمه برگردانید و باز غصب کردند تا زمان مأمون او باز باولاد فاطمه برگردانید سپس باز غصب کردند و اخبار در این باب از طریق سنی و شیعه بسیار است در بحار و تفسیر برهان و مجمع البیان و سایر کتب مسطور است.

و البته این مصداق اتم ذی القربی است و منافی با عموم آیه نیست که تمام ائمه علیهم السلام ذا القربی هستند و حق آنها خمس است چنانچه در آیه خمس میفرماید:

ص: 240

وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبی الایه انفال آیه 42.

که تعبیر بسهم امام میشود و اخبار در اطلاق ذی القربی بر ائمه علیهم السّلام و تمسک باین آیه بسیار داریم در باب زیارات و ادعیه و غیر اینها وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ نسبت بفقراء و ابناء سبیل غیر سادات حق آنها از زکاة است و نسبت بفقراء و ابناء سبیل سادات حق آنها از خمس است که سهم سادات باشد وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً تبذیر صرف مال است در غیر مصرف عقلایی و مصارف شرعی مثل صرف در معاصی و لهویات و در قرآن میفرماید:

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ در آیه بعد بیاید و اسراف صرف مال است زائد بر مصرف عقلایی و در قرآن میفرماید:

أَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ انعام آیه 141 و هر دو از معاصی کبیره است.

[سوره الإسراء (17): آیه 27] .... ص : 241

إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً (27)

اگر چه ظاهر در تبذیر مال است و لکن شامل جمیع نعم الهیه میشود که بنده صرف کند در غیر مصرف خود مثلا چشم نگاه بنا محرم کند گوش بساز و آواز دهد زبان بدروغ غیبت و هکذا شامل تمام معاصی میشود و اعظم آنها شرک و کفر است که روح خود را آلوده بآنها کند و این دعوی اگر گفتیم که اطلاق مبذر بر تمام اینها میشود پس شامل همه میشود و اگر منصرف بتبذیر مال است بتنقیح مناط قطعی تمام را شامل است بدلیل جمله بعد کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ معلومست اخوت نسبی نیست بلکه اخوت مسلکی و عملی است چنانچه در حق مؤمنین میفرماید:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ حجر آیه 10.

و حضرت رسالت در مورد انبیاء سلف مکرر تعبیر باخی یوسف و اخی موسی فرمود بلکه حضرت علی علیه السّلام را برادر خود قرار داد و مؤمنین آخر الزمان را اخوانی تعبیر فرمود و البته تمام کفار و فساق هم مسلک شیاطین هستند عقیدة و اخلاقا

ص: 241

و عملا بلکه در قرآن مجید اطلاق شیاطین بر آنها شده وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ انعام آیه 112.

و در سوره و الناس مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ آخر قرآن.

وَ کانَ الشَّیْطانُ لِرَبِّهِ کَفُوراً این جمله اشاره به اینکه تبذیر کفر باللّه یا در درجه کفر و برادر کفر است بترتیب صغری و کبری و اخذ نتیجه مبذر برادر شیطان بسبب تبذیر شیطان هم کافر باللّه پس مبذر برادر کافر است و در درجه او است.

[سوره الإسراء (17): آیه 28] .... ص : 242

وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلاً مَیْسُوراً (28)

و اگر اعراض کردی از والدین و اقارب و مساکین و ابناء سبیل بسبب نداشتن مال که نتوانی اجابت کنی توقعات آنها را و انتظار داشته باشی رحمت الهی و تفضلات او را پس بگو بآنها کلام ملایمی و آسانی خلاصه کلام اینست که انسان مسلمان باید اگر والدین یا اقارب یا فقراء یا ابناء سبیل و بالجمله ارباب حاجات توقع احسان داشته باشند مهما امکن باید انجام داد و اگر ممکنش نیست با زبان خوشی با آنها صحبت کند که ان شاء اللَّه در مقام هستم بلکه بتوانم از خجالت شما در آیم و اگر نتوانستم بدانید از روی بی اعتنایی نیست بلکه از روی عدم تمکن است.

وَ إِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ که نتوانستی احسان بآنها کنی ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّکَ که خداوند ترا مورد رحمت خود قرار دهد و بتوانی انجام مقصد آنها را بکنی ترجوها که امیدوار باشی و در مقام برائی فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَیْسُوراً کلامی نگویی که باعث رنجش خواطر آنها باشد زیرا بسا موجب عقوق و قطع رحم و اهانت فقیر و غریب میشود بلکه با کمال رأفت و مهربانی و وداد از آنها عذر خواهی کنی بلکه اگر احتمال میدهی که بعدا بتوانی تدارک کنی بآنها وعده بده که ان شاء اللَّه در فکر شما هستم.

ص: 242

[سوره الإسراء (17): آیه 29] .... ص : 243

وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً (29)

و قرار مده دست خود را غل بگردن خود کنایه از اینکه هیچ بذل و احسانی نکنی و باز مکن تمام باز کنایه از اینکه هر چه داری بذل کنی و طلب کن و اختیار کن بین این دو را که حد وسط بین این دو باشد مسئلة علمیة علماء اخلاق، اخلاق حمیده را حد وسط بین افراط و تفریط قرار داده که هر دو طرف اخلاق رذیله است پس صفات خبیثه دو برابر صفات حمیده است مثلا علم بین وسوسه و سفسطه و بین جهل و نادانیست تواضع بین کبر و ذلت است سخاوت بین اسراف و تبذیر و بین بخل و شح است و هکذا و در حدیث داریم فرمودند: «

خیر الامور اوسطها»

و تحقیق کلام اینست که فرق است بین واجب و ممکن واجب بالذات چون حدی از برای او و کمالات او نیست هر چه انسان در حق او بگوید باز ناقص است حتی پیغمبر اکرم که اشرف ممکنات است اعتراف میکند که «

ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک حق عبادتک».

و اما ممکنات چون بالتمام محدود هستند اگر از حد آنها تجاوز دادی یا کوتاهی کردی غلط و باطل است و این موضوع در عقائد و اخلاق و افعال جاریست مثلا اشرف مخلوقات مثل انبیاء و ائمه اطهار نباید از مقام عبودیت آنها را بالاتر برد بمقام الوهیت و ربوبیت رسانید که در حدیث است میفرماید

نزلونا عن الربوبیة و قولوا فی حقنا ما شئتم

نه مثل نصاری در حق عیسی یا بعض عرفاء در حق ائمه علیهم السّلام که گفت:

در مذهب عارفان آگاه اللَّه علی، علی است اللَّه

باید در جواب او گفت:

در مذهب جاهلان گمراه اللَّه علی، علی است اللَّه

یا بگوید:

ص: 243

باز دیوانه شدم زنجیر کو من حسین اللّهیم تکفیر کو

یا مزخرفات دیگر و نیز نباید در معرفت آنها کوتاهی کرد مثل کفار در حق انبیاء و مخالفین در حق ائمه و جهال در حق علماء و فساق در حق عدول و امثال اینها و در عبادات هم نباید زیاد روی کرد و بکلی ترک دنیا نمود و نه کوتاهی کرد و غرق دنیا شد چنانچه فرمودند:

«لیس منا من ترک آخرته لدنیاه و لا من ترک دنیاه لاخرته».

و نیز فرمود: «

لا رهبانیة فی الاسلام»

بناء علی هذا «وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ» به اینکه حتی در واجبات مثل زکاة و خمس و حقوق واجب النفقه و مصارف حج واجب و حفظ نفس محترمه و اداء دین و دیات و کفارات و عمل بنذر و عهد و قسم و غیر اینها کوتاهی کرد و ترک نمود.

«وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ» که بیچارگی و فقر و فاقة و ذلّت و خفت و خواری و گدایی مبتلا شوی.

فَتَقْعُدَ مَلُوماً هم خودت خودت را ملامت کنی هم دیگران ترا ملامت کنند.

«محسورا» که تمام راهها بر تو بسته شود و چاره ای نداشته باشی.

[سوره الإسراء (17): آیه 30] .... ص : 244

إِنَّ رَبَّکَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً (30)

بدرستی که پروردگار تو بمقتضای حکمت و صلاح بنده گان هر چه تقدیر فرموده عنایت میفرماید توسعه یا ضیق چنانچه در حدیث قدسی دارد.

«ان من عبادی من لا یصلحه الا الفقر فان اغنیته لا فسده ذلک و ان من عبادی من لا یصلحه الا الغنی فان افقرته لافسده ذلک الحدیث».

محققا او ببندگان خود با خبر و بینا است.

«ان ربّک یبسط الرزق لمن یشاء»

بسط رزق ممکن است از جهاتی باشد که در آیات شریفه اشاره دارد.

ص: 244

«جهت اولی» لطف و عنایت باشد چنانچه میفرماید:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ اعراف آیه 94.

«جهت ثانیه» امتحان بنده باشد بسا میشود غناء یکی امتحان صد نفر باشد خود و اهل بیت و بستگان و خویشان و دیگران که البته هر بنده باید امتحان شود و امتحانات الهی مختلف است.

أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ عنکبوت آیه 2.

«جهت ثالثه» بلا و عقوبت است که میفرماید:

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً آل عمران آیه 174.

«و یقدر» فقر و تهی دستی هم جهاتی دارد یا اینکه دنیا را قابل آنها نمیداند چنانچه دارد از فقراء روز قیامت عذر خواهی میکند که بشما در دنیا ندادم بر این جهت بود که قابلیت نداشت و امروز بعوض آن بشما چه تفضلاتی مشاهده کنید که میدهم فقراء آرزو میکنند ای کاش در دنیا کسی یک لقمه نان و یا یک شربت آب نداده بود بما و یا اینکه امتحان فقیر است و بسا فقر یک نفر امتحان صد نفر بشود خود و دیگران و یا اینکه عقوبت اعمال آنها باشد که ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ شوری آیه 29.

إِنَّهُ کانَ بِعِبادِهِ خَبِیراً بَصِیراً.

مهندسی که بگل نکهت و بکل جان داد بهر آنچه سزاوار حکمت است آن داد

دو تاجر متساوی المتاع در بازار یکی بنفع رساند و یکی بخسران داد

دو کشتی متساوی الاثاث در دریا یکی رساند بساحل یکی بطوفان داد

ص: 245

[سوره الإسراء (17): آیه 31] .... ص : 246

وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَ إِیَّاکُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً (31)

نکشید اولاد خود را از ترس تنگ دستی ما روزی میدهیم آنها را و شما را محققا قتل آنها خطاء بزرگیست قتل نفس یکی از گناهان کبیره است و باعث خلود در جهنم است چنانچه میفرماید:

وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها نساء آیه 93.

و این آیه بدلالت التزامیه دلالت دارد که بدون ایمان از دنیا میرود زیرا مؤمن مخلد در جهنم نیست مگر تائب شود و امروز این معصیت بسیار رواج دارد زیرا بچه ها را در رحم مادر سقط میکنند یا از ترس مخارج آنها یا برای اینکه از زیبایی نیفتند یا برای اینکه بزحمت شیر دادن یا خشک و تر و بچه داری نیفتند بعلاوه دیه هم دارد بعد از انعقاد نطفه یا علقه یا مضغه یا صورت بندی تا روح تعلّق بگیرد باختلاف و در جاهلیت دخترها را زنده زیر خاک میکردند از همین ترس املاق که در آیات شریفه تصریح فرموده:

وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ أَلا ساءَ ما یَحْکُمُونَ. آیه 60 و 61 وَ لا تَقْتُلُوا أَوْلادَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاقٍ بتجربه حتی بر خود حقیر معلوم شده و از اخبارهم استفاده میشود که اولاد بخصوص دختر باعث سعة رزق میشود نه ضیق نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ نوع بشر توهم میکنند که رزق منوط باقدام و جدیت خود بشر است غافل از اینکه إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ ذاریات آیه 58.

غم روزی مخور بر هم مزن اوراق دفتر را که یزدان پر کند پیش از ولد پستان مادر را

و رزق بجمیع اقسام رزق از حیات و علم و توفیق و امور معیشتی از اکل و شرب و لباس و غیر اینها بید قدرت او است.

و ایاکم شما قدرت بر جلب نفعی یا دفع ضرری از خود ندارید.

ص: 246

لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا یَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَیاةً وَ لا نُشُوراً.

إِنَّ قَتْلَهُمْ کانَ خِطْأً کَبِیراً بعلاوه از اینکه معصیت بزرگیست و خلود در عذاب دارد جنبه حق الناسی هم دارد بسا از این اولاد هزارها بشر دیده شود.

مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً مائده آیه 32.

بالاخص اگر در نسل او مؤمنی بوجود آید بعلاوه دستور پیغمبر است که فرمود:

(تناکحوا تناسلوا تکثروا فانی اباهی بکم الامم یوم القیامة و لو بالسقط)

که غرض از نکاح کثرت نسل و کثرت امت رسالت است بلکه بسا همین نسل باعث مغفرت آباء و امهات میشوند.

[سوره الإسراء (17): آیه 32] .... ص : 247

وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلاً (32)

و نزدیک عمل زنا نروید محققا زنا عمل بسیار زشت و قبیح است و راه بسیار بدیست زنا بجمیع اقسامش از معاصی کبار است بعلاوه حد شرعی دارد پس از ثبوت نزد حاکم شرع زنای با محارم حدش قتل است و محصنه که با زن شوهر دار باشد یا مرد زن دار رجم است و با اجنبیه صد تازیانه اگر حرّه باشد یا پنجاه اگر امه باشد و اثبات آن چهار شاهد عادل میخواهد آنهم شهادت آنها

کالمیل فی المکحلة

باشد چنانچه حضرت رسالت اشاره فرمود بخورشید و فرمود (علی مثل هذا تشهد) حتی اگر سه شاهد باشند حد قذف دارند و فاسق می شوند یا غیر عادل باشند یا بنحو مذکور شهادت ندهند بلی اگر فقط شوهر شهادت بزنای زوجه داد باید لعان کند طبق دستور قرآن و الاحد قذف دارد و آن زن اگر منکر شد باید لعان کند و الاحد زنای محصنه دارد که رجم باشد.

وَ الَّذِینَ یَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِینَ وَ الْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنْ کانَ مِنَ الْکاذِبِینَ وَ یَدْرَؤُا

ص: 247

عَنْهَا الْعَذابَ أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْکاذِبِینَ وَ الْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَیْها إِنْ کانَ مِنَ الصَّادِقِینَ

سوره نور آیه 6.

وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی حتی خیال زنا هم در قلب نکنید چه رسد که مقدمات او را تهیه کنید در اخبار داریم که تمام اعضاء انسانی زنا دارد زنای چشم دیدن است و گوش شنیدنست و لب بوسیدنست و دست و بدن لمس است إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً فرق است بین سب و فحش سب دشنام است و فحش کلمات رکیکه مثل زن فلان مادر فلان و امثال اینها که بسا حد قذف دارد و زنا عمل بسیار رکیک و زشت است حتی در جمیع مذاهب یک ازدواجی هست و زنا را بد میدانند وَ ساءَ سَبِیلًا که اگر اولادی پیدا شد دشمن اهل بیت میشود مثل زیاد که گفتند زیاد ابن ابیه که پدرش معلوم نبود و مادرش از فواحش ذوات الاعلام بود و مثل عبید اللَّه ابن مرجانه که چهل نفر مدعی شدند از ما است و چون ابهامش شبیه ابهام زیاد بود گفتند ابن زیاد و از عجایب اینکه عمر عاص شهادت داد که ابو سفیان با مادر زیاد زنا کرد معاویه گفت که زیاد برادر من است و برد نزد دخترهای خود که این عم شما است بشما محرمست.

سوره الإسراء(17): آیه33] .... ص : 248

وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً (33)

و نکشید نفسی را که خداوند حرام فرموده قتل او را مگر آنکه قتل او بحق و امر الهی باشد و کسی که مظلومی را بکشد پس بتحقیق ما قرار دادیم و جعل فرمودیم از برای ولی مقتول سلطه بر قاتل پس اسراف نکند در قتل محققا آن مقتول منصور است خداوند برای او ناصر قرار داده وَ لا تَقْتُلُوا خطاب بجمیع مکلفین است النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ قتل مؤمن و مسلم و اهل ذمه که بشرائط ذمه عمل کنند و کفار مشرکین که تحت معاهده باشند یا در امان مسلم باشند یا در حرم که تمام اینها حرام است «إِلَّا بِالْحَقِّ» یا مشرک یا کافر یا منافق یا مرتکب زنای با محارم

ص: 248

یا زنای محصنه یا مرتد یا قاتل یا مرتکب لواط یا دفع کسی که قاصد قتل طرف هست و غیر اینها که محکوم بقتل هستند.

وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً قتل مظلوم همان قتل بغیر حق است و ولی مقتول وارث مقتول هستند و سلطنت آنها اینست حق دارند قصاص کنند یا دیه بگیرند یا عفو کنند «فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ» اسراف زیاد رویست که بخواهد مثله کند قاتل را یا کافر محقون الدم ولی آنها بخواهد مسلم قاتل را قصاص کند بلکه باید دیه بگیرد یا مرد را برای قتل زن بخواهند قصاص کنند یا حر را برای قتل عبد قصاص کنند و موارد دیگر که قصاص نمیشود کرد.

«مسئلة» اگر جماعتی یک نفر را کشتند ولی مقتول میتواند تمام آنها را بکشد مشروط بر اینکه دیه آنها را بدهد مثلا ده نفر یکی را کشتند باید بهر یک از وراث این ده نفر نه عشر دیه بدهد و هکذا بر حسب سهام إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً خداوند ولی مقتول را ناصر مقتول قرار داده «تنبیه» اخبار بسیار داریم که این آیه شریفه در مورد قتل ابی عبد اللَّه علیه السّلام است و ولی او حضرت قائم است و اگر بکشد جمیع آنها را اسراف در قتل نشده و ما مکرر گفته ایم که اخبار بیان مصداق اتم می کند منافی با عموم آیه نیست و در بعض اخبار روات سؤال کردند که کسانی که در زمان حضرت بقیة اللَّه هستند که قاتل نبودند برای چه آنها را میکشد؟ جواب دادند که چون راضی بفعل آنها هستند «

و الراضی بفعل قوم کالداخل فیهم»

و از اینجا بعض اشکالاتی متوجه میشود باید حل شود.

اولا راضی بقتل را نباید قصاص کرد فقط در عقوبت شریک فاعل است.

و ثانیا این جمعیت کثیر را نمی شود برای قتل یک نفر یا چند نفر کشت.

و ثالثا باید سهم دیه آنها را رد کرد و حل تمام این اشکالات باینست که حضرت ابا عبد اللَّه علیه السّلام مسلما جزو اهل بیت رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم بوده و جزو ذوی القربی

ص: 249

و محبت آن از ضروریات دین است و کسانی که راضی بقتل او هستند منکر ضروری دین هستند و کافر و مرتد و واجب القتل هستند و انتقام از خود قتله در دوره رجعت پس از رجعت حضرت حسین علیه السّلام آنها را زنده میکند و حضرت از آنها انتقام می کشد و در قیامت خداوند از تمام آنها انتقام خواهد کشید حتی دارد در اخبار که هر فردی از شیعه از آنها انتقام می کشد باز زنده می شود فرد دیگر و بالاخص نصاب که محکوم بکفر هستند.

[سوره الإسراء (17): آیه 34] .... ص : 250

وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ إِلاَّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً (34)

و نزدیک مال یتیم نروید مگر بوجه احسن که صلاح یتیم باشد تا زمانی که بحد بلوغ و رشد برسد و بعهد خود وفا کنید محققا مخالفت عهد مسئولیت دارد وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْیَتِیمِ تخصیص بیتیم با اینکه تصرف در مال احدی نمیتوان کرد و اگر صغیر یا سفیه یا مجنون باشد پدر و جد پدری میتواند تصرفاتی که ضرر بر آنها نداشته باشد بنمایند و لو احسن نباشد و اما یتیم که پدر و جد پدری ندارد قیم یا حاکم شرع یا منصوب از طرف حاکم نمی توانند هیچگونه تصرفی بکنند إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ که صرفه یتیم باشد حَتَّی یَبْلُغَ أَشُدَّهُ بلوغ طفل بسه چیز محقق می شود یکی باحتلام دیگر بانبات شعر بر عانه و ببلوغ پانزده سال تمام و در دختر بتمامیت نه سال یا حیض و تعبیر باشدّه برای رشد است که سفیه و مجنون نباشد و الا محتاج بقیم منصوب از قبل حاکم شرع است وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ عهد با خدا واجب- الوفاء است به اینکه صیغه عهد بخواند عاهدت اللَّه و لو بلسان فارسی بلکه احتیاط اینست که اگر قصد کرد وفا کند و لو صیغه نخوانده باشد و متعلق عهدهم باید راجح باشد مثل نذر و اگر تخلف کرد کفاره دارد بعضی گفتند کفاره نذر و بعضی کفاره قسم و احوط اول است و همچنین واجب است عهد با پیغمبر و امام و مسلم بلکه معاهده با کفار و مشرکین هم بسا واجب میشود بشرائط خود إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلًا فردای

ص: 250

قیامت مواخذه دارد بلکه علاوه از جنبه حق اللهی جنبه حق الناسی هم دارد.

[سوره الإسراء (17): آیه 35] .... ص : 251

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً (35)

در باب معاملات اگر مکیل باشد باید کیل تمام باشد و اگر موزون باشد باید میزان استقامت داشته باشد سنگین و سبک نباشد این برای شما بهتر است و عاقبتش خوب تر است وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ اشیایی که طرف معامله واقع میشود اقسام زیادی دارد بعضی مکیل در قوطی یا جعبه یا کیسه یا شیشه یا گاله بفروش میرسد باید تمام باشد کم نباشد و بعضی موزون هستند باید بوزن صحیح باشد و بعضی بمشاهده است باید کاملا مشاهده شود و اینکه میفرماید:

وَ أَوْفُوا الْکَیْلَ إِذا کِلْتُمْ وَ زِنُوا بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِیمِ از باب مثال است و- بالجمله تقلب نباید کرد که هم فعل حرام و معصیت کبیره است و یکی از جهاتی که قوم شعیب هلاک شدند همین بود و هم حق الناس است باید از عهده برآید و الا قیامت گرفتار است ذلک خیر نه اینکه غیر اینهم خوب باشد و این بهتر باشد بلکه شر است چه شر دنیوی و اخروی وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلًا و نیکوتر است عاقبتش نه در دنیا گرفتار میشود و نه در آخرت.

[سوره الإسراء (17): آیه 36] .... ص : 251

وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً (36)

و پیروی مکن چیزی را که نیست از برای تو بآن چیز علم محققا گوش و چشم و قلب تمام آنها از او سؤال میشود و مسئول واقع میشوند وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ انسان باید تا حجّة بر او تمام نشود و دلیل قطعی پیدا نکند چه در امر دین از عقائد و اخلاق و احکام نسبت ندهد و بظنّ و شکّ و وهم عمل نکند و دلیل قطعی منحصر است بنصّ قرآن و نصّ اخبار متواتره و قطعی الصّدور و اجماع علماء اعلام که قطع برأی معصوم پیدا کند و عقل مستقل حتّی ظواهر آیات و اخبار و ظنّ در رکعات نماز و امثال اینها که معتبر میدانیم تا دلیل قطعی بر اعتبارش نداشته باشیم نمیتوانیم عمل

ص: 251

کنیم و همچنین قول ذی الید یا سوق مسلمین یا حجّیت بیّنه یا فعل مسلم باید دلیل قطعی بر اعتبارش باشد گمان بد نباید برد و چه در امور دیگر بالجمله علم لازم دارد إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا این سه از باب مثال است و الّا تمام اعضاء و جوارح مسئولیت دارند دست و پا و زبان و شکم و عورت و بدن و نفس تمام فردای قیامت اگر کوچکترین خطایی بدون تصویب شرع و عقل از آنها صادر شود مورد مؤاخذه است مگر مغفرت و عفو الهی و شفاعت شفعاء شامل حال او شود بلکه خود آنها شهادت باعمال خود میدهند و کتبه و ملائکه و انبیاء و ائمه تمام شهادت میدهند چنانچه از بسیاری از آیات استفاده میشود و شهادت حق کافیست.

[سوره الإسراء (17): آیه 37] .... ص : 252

وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً (37)

و در میان بندگان روی زمین از راه تکبّر و نخوت و فیس و افاده مشی نکن محققا نمیتوانی زمین را بشکافی و نه ببلندی کوه برسی وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً یکی از صفات بسیار خبیثه صفت کبر است در خبر است:

لن یدخل الجنة من کان فی قلبه حبة خردل من الکبر

و در قرآن فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ نحل آیه 31.

إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ براه رفتن متکبر روی زمین زمین شکاف برنمیدارد هر چه خود را سنگین کند چنانچه بعض اکابر قریش اگر درب خانه کوتاه بود سر خم نمیکردند تا در را خراب کنند و وارد شوند اگر چیزی از آنها روی زمین بود خم نمیشدند بردارند و امروز هم در میانه ما همچه اشخاصی که نمیتوان با آنها تکلّم کرد هستند وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا.

معنی این نیست که بالای کوه نمیتوانی بروی بلکه معنی اینست که کوه با اینکه یک جمادی بیش نیست از تو بزرگتر است هر چه بزرگی کنی باین درجه نمیرسی و تعجّب اینست که انسان بسیار ضعیف است.

ص: 252

وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً نساء آیه 32 و مع ذلک حتی بر انبیاء و ائمه علیهم السّلام تکبر میکند حتی بر خداوند متعال زیر بار فرمایشات او نمیرود حتی دعوی خدایی میکند مثل نمرود شدّاد فرعون و امثال آنها حتی باب که گفت (انا اللَّه الذی آمن به البقالون) الی آخر مزخرفاته حتی گفت (اول من آمن بی محمّد ثم علی).

[سوره الإسراء (17): آیه 38] .... ص : 253

کُلُّ ذلِکَ کانَ سَیِّئُهُ عِنْدَ رَبِّکَ مَکْرُوهاً (38)

تمام اینها میباشد بدی و خباثت و ضررش در پیشگاه الهی مذموم و ناخوش در این آیه چند جمله متذکر میشویم یکی قاعده ئیست نزد حکماء و علماء اعلام (کلّما حکم به العقل حکم به الشرع و کلّما حکم به الشرع حکم به العقل) و چون این امور نزد عقل بسیار مذموم است لذا شرعا هم حرام است.

جمله ثانیه اینکه کراهة نزد خدا مقابل اراده است و از صفات ذاتیه است و مرجعش بعلم است چنانچه مکرّر گفته ایم که حکمت علم بمصالح و مفاسد است و اراده علم بصلاح فعل است زیرا هر فعلی که دارای مصلحت باشد آن فعل صلاح است و کراهت علم بفساد است هر فعلی که دارای مفسده باشد آن فاسد است و خداوند علم بفساد آن دارد چون دارای مفسده است.

جمله ثالثه امور مذکوره در آیات سابقه از شرک باللّه و بی احترامی بوالدین و تبذیر مال و بخل و اسراف و قتل اولاد و نزدیک زنا رفتن و قتل نفس محترمه و اکل مال یتیم و خلف وعد و کم فروشی و متابعت ظنّ و شک بدون علم و تکبّر تماما عقلا مذموم و شرعا حرام لذا میفرماید (کُلُّ ذلِکَ) تمام این مذکورات (کانَ سَیِّئُهُ) بدی و خباثت و مضار دنیوی و اخروی آنها (عِنْدَ رَبِّکَ) در علم الهی و در پیشگاه ربوبی (مَکْرُوهاً) دارای مفسده است و نباید از انسان صادر شود چون فاسد است.

مسئله فرق بین حکم عقل و شرع اینست که عقل فقط مذموم میدارد و گفتند بزرگان الانسان یستسهل الذم فی قضاء الوتر یعنی چیزی نمیگیرد در رسید بمقصود

ص: 253

خود مذمت عقلاء را و اما شرع در مخالفت او عقوبت است هم در دنیا ببلاهای گوناگون مبتلا میشود و هم در آخرت بعذاب های الهی معذب میگردد غایة الامر بتفاوت معاصی و اشخاص و مراتب بقدر استحقاق چنانچه در اطاعت بمراتب قابلیت تفضل میشود و بمثوبات میرسد.

[سوره الإسراء (17): آیه 39] .... ص :254

ذلِکَ مِمَّا أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ وَ لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقی فِی جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً (39)

این از چیزهاییست که وحی فرمود بسوی تو پروردگار از مصالح و حکم و قرار مده با خداوند خدای دیگری که شریک برای او قرار دهی پس ملاقات می کنی و افتاده میشوی در جهنم و ملامت می شوی و رانده می شوی (ذلک) اشاره بهمان آیات قبل است و دستورات (مما) من تبعیضیه است زیرا وحی های الهی بسیار است یک قسمت آنها این آیات شریفه است أَوْحی إِلَیْکَ رَبُّکَ وحی الهی اقسامی دارد.

(1) ایجاد کلام چنانچه با موسی تکلم فرمود و در لیلة المعراج با نبی اکرم.

(2) القاء در قلب نظیر الهام باولیاء.

(3) در خواب بنظر آوردن مثل خواب ابراهیم در ذبح اسمعیل و خواب یوسف در سجده شمس و قمر و یازده ستاره و خواب حضرت رسالت.

(4) بتوسط ملائکه مثل جبرئیل و تمام اینها چون از مصدر جلال الهی صادر شده صدق میکند جمله الیک ربک من الحکمة بیان حکم و مصالح اشیاء چون انسان هر چه معرفتش و علمش بالا رود عالم بجمیع حکم و مصالح نیست باید از جانب خداوند افاضه شود (وَ لا تَجْعَلْ) و لو خطاب به پیغمبر است و محال است پیغمبر العیاذ شریک بیاورد و این خطاب یا از برای رفع طمع مشرکین بود که تقاضا کردند که متعرض اصنام آنها نباشد و بآنها ایمان آورد و یا از باب ایاک اعنی و

ص: 254

اسمعی یا جارة است مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ شرک اقسامی دارد شرک ذاتی منسوب بابن کمّونه شرک عبادتی مثل طبقات مشرکین شرک صفاتی مثل بعض عامه که صفات زائده قائل شدند شرک افعالی که امر خلق و رزق را مستند بملائکه و انبیاء و ائمه و بخورشید و ماه و کواکب و غیر اینها میدانند و شرک نظری که امورات را مستند باسباب ظاهر میپندارند (فتلقی) فاء تفریع است که القاء (فی جهنم) مستند باین شرک است که قابل مغفرت هم نیست إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ نساء آیه 48 (ملوما هم خودت خود را ملامت میکنی هم ملائکه و هم اهل جنت و نار (مدحورا) رانده شده از درگاه ربوبی و مقام قرب الی اللَّه و از جنت و از عنایات و تفضلات الهی چنانچه شیطان رانده شد و مورد لعن الهی واقع شد که معنای لعن همان دوری از رحمت الهی است.

[سوره الإسراء (17): آیه 40] .... ص : 255

أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً (40)

آیا برگزید خداوند شما را بپسران و گرفت از ملائکه دختران محققا شما هر آینه می گویید گفتار بزرگی أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ نظر به اینکه مشرکین بسیار از دختر بدشان می آمد حتی اگر خبر بآنها میرسید که دختر پیدا کرده صورتش سیاه میشد و غیظ و غضب میکرد وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثی ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ کَظِیمٌ نحل آیه 40 حتی میبردند زنده زیر خاک میکردند و خود را از مردم مخفی می کردند از روی خجلت.

یَتَواری مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ ما بُشِّرَ بِهِ أَ یُمْسِکُهُ عَلی هُونٍ أَمْ یَدُسُّهُ فِی التُّرابِ نحل آیه 59 ولی بپسر بسیار علاقه مند بودند و لو از زنا باشد چنانچه در حق ابن زیاد چهل نفر مدعی شدند که از من است چون با مرجانه زنا کرده بودند و چون ابهام پای او شبیه بزیاد بود گفتند ابن زیاد وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً چون

ص: 255

تمام طبقات کفر حتی بعض فرق مسلمین خدا را جسم میدانند و مشرکین ملائکه را دختران خدا میگویند چنانچه در آیات بسیار اشاره دارد أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزی النجم آیه 22 و غیر این چنانچه در توراة رائج آدم را پسر خدا میداند بلکه یهود و نصاری گفتند نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ مائده آیه 18 و یهود عزیر را پسر خدا و نصاری عیسی را وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قالَتِ النَّصاری الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ توبه آیه 30 إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِیماً زیرا این کلام مشتمل بر کفریات بسیاری است.

اولا مستلزم قول بتجسم است.

و ثانیا مستلزم ترجیح مرجوح بر راجح است.

و ثالثا مستلزم احتیاج است.

و رابعا مستلزم شرک است.

و خامسا افتراء علی اللَّه است.

و سادسا اهانت بملائکه است که آنها را اناث میدانند و غیر این ها از کفریات.

[سوره الإسراء (17): آیه 41] .... ص : 256

وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِی هذَا الْقُرْآنِ لِیَذَّکَّرُوا وَ ما یَزِیدُهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (41)

و هر آینه بتحقیق ما مکرر در مکرر بیان توحید و نفی شرک و اتیان باعمال صالحه و ترک قبائح را در این قرآن بیان فرمودیم لکن بدبختانه این مشرکین و کفار این آیات شریفه مزید بر نفرت و عداوت و شرک و کفر آنها شد غرض اصلی از انزال قرآن و سایر کتب سماوی و ارسال رسل و جعل احکام هدایت و ارشاد بنده گان بوده بصراط مستقیم و طریق مستوی و سعادت و رستگاری و نجات از مهالک دنیوی و اخروی لکن بدبختانه روز بروز شرک و کفر و فسق و فجور زیادتر می شود بواسطه خباثت باطنی و عدم قابلیت هدایت و ارشاد (باران که در لطافت طبعش خلاف نیست در باغ لاله روید و در شوره زار خس) لذا در همین سوره آیه 84

ص: 256

میفرماید:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً.

وَ لَقَدْ صَرَّفْنا علم صرف را گفتند چون تمام صیغ صرف می شود بمصدر اگر چه ما گفتیم مصدر هم یک صیغه و مرجع ماده اصلیه است که ضاد و راء و باء باشد در ضرب و بعبارت دیگر صیغ صورت هائیست که عارض ماده می شود و در اجسام که مرکب از هیولا و صورت است هیولا که ماده اصلیه است بدون صورت تحقق پیدا نمی کند ولی صورت بلا ماده وجود پیدا میکند مثل صور برزخیه و مثل افلاطونیه و صور خیالیه و آنچه در خواب مشاهده می شود لذا مراد از این جمله اینست که فِی هذَا الْقُرْآنِ خداوند ببیانات مختلفه و قضایای امم سالفه و بیان احکام شرعیه و عقاید حقه و اخلاق فاضله بیان فرموده و مقصد و منظور یک چیز است هدایت بینایی سعادت رستگاری نجات از مهالک که جامعش لیذکروا است و لکن ایمان و هدایت دو چیز لازم دارد باید فاعل تام الفاعلیة باشد و قابل تام- القابلیة خداوند بواسطه ارسال رسل و انزال کتب بالاخص دین اسلام و قرآن مجید چیزی فروگذار نکرده از طرف فاعل تام الفاعلیة حجت بر همه تمام شد ولی مشرکین و کفار و فساق قابلیت هدایت ندارند بلکه مزید بر شرک و کفر و فسق میشود وَ ما یَزِیدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ گذشت در همین سوره آیه 9.

[سوره الإسراء (17): آیه 42] .... ص: 257

قُلْ لَوْ کانَ مَعَهُ آلِهَةٌ کَما یَقُولُونَ إِذاً لابْتَغَوْا إِلی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلاً (42)

بفرما باین مشرکین که بر فرض محال اگر با خداوند خدایانی بودند چنانچه اینها میگویند هر آینه این خدایان راهی طلب می کردند بخداوند متعال که صاحب عرش اعظم است کفار و مشرکین منکر وجود حضرت حق نبودند و از این جهت مشرک

ص: 257

گفتند یعنی شریک بر خداوند قائل شدند فقط طبیعی دهری لا مذهب منکر است آنها هم منکر آلهه مشرکین هستند.

لذا میفرماید (قل) باین مشرکین (لو کان) بر فرض محال چون لو امتناعیه است (معه) یعنی با خداوند متعال (آلهة) الهه دیگری هم بود (کَما یَقُولُونَ) چنانچه مشرکین قائل هستند البته اینها آلهه خود را هم مخلوق خدا میدانند و واسطه میپندارند و رابطه بین خلق و خالق میگویند چنانچه گفتند:

ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی زمر آیه 4 و گفتند وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها اعراف آیه 27.

و نیز اگر سؤال کنی وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیَقُولُنَّ اللَّهُ عنکبوت آیه 61 وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَیَقُولُنَّ اللَّهُ عنکبوت آیه 63 و غیر اینها از آیات شریفه پس باید یک برهانی و دلیل منطقی داشته باشید که این آلهه شما یک رابطه با خدا داشته باشند ما مسلمین در حق انبیاء تا اقامه معجزه نکنند یا اخبار نبی ثابت النبوة یا معصوم ثابت العصمه نباشد تصدیق نمی کنیم شما مشرکین چه مدرک و برهانی دارید با اینکه اصنام شما یک جمادی بیش نیستند که بدست خود میتراشید أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ صافات آیه 93.

أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ یَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَیْدٍ یَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْیُنٌ یُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها اعراف آیه 195 إِذاً لَابْتَغَوْا إِلی ذِی الْعَرْشِ سَبِیلًا ذی العرش ذات ربوبی که خالق عرش است که محیط بجمیع عالم جسمانیست باید این اصنام شما یک راهی و ربطی باو داشته باشند و دستوری گرفته باشند که بیائید ما را پرستش کنید و چون ندارند و نمیتوانند پس آلهه نیستند و الوهیت مختص باو است.

ص: 258

[سوره الإسراء (17): آیه 43] .... ص : 259

سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً (43)

خداوند منزه و مبری و بالاتر از اینست که در معبودیت شریک داشته باشد و بلندی و بزرگی او بلا نهایت است که ذاتا و صفتا و فعلا و الوهیت منحصر باو است شریک عدیل نظیر مثل و ندّ و ضدی از برای او محال است (سبحانه) تسبیح تنزیه حق است از جمیع عیوب و نواقص و احتیاج لذا می گوییم.

(نه مرکب بود و جسم نه جوهر نه عرض بی شریک است معانی تو غنی دان خالق)

زیرا مرکب احتیاج باجزاء و مرکب بالکسر دارد جسم احتیاج بمکان و ماده و صورت دارد جوهر مرکب از وجود و ماهیت است عرض محتاج بمعروض است شریک احتیاج بسایر شرکاء دارد و نقص قدرت است معانی صفات زائده است و عارض موصوف می شود و احتیاج لازم میاید غنی جامع جمیع کمالات و خالی از جمیع نواقص است (و تعالی) علو شامل جمیع کمالات از علم قدرت حیات اراده ادراک سمیع بصیر کبیر عظیم می شود چه رسد به (عَمَّا یَقُولُونَ) که شریک یک جمادی باشد (عُلُوًّا کَبِیراً) غیر متناهی ذاتا عدّة و مدة و شدة لیس له اول و لا آخر که معنای واجب الوجود است.

[سوره الإسراء (17): آیه 44] .... ص : 259

تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً (44)

تسبیح پروردگار را میکنند کسانی که در هفت طبقات آسمان هستند که ملائکه باشند و کسانی که در زمین هستند که جن و انس باشند و نیست شیئی از موجودات سماوی و ارضی مگر آنکه تسبیح و حمد الهی می کند و لکن شما نمیفهمید تسبیح آنها را.

مسئلة دو نحوه تسبیح داریم تکوینی و تشریعی تکوینی اینکه هر مخلوقی بذاته دلالت دارد بر وجود خالق و مصنوعی بر وجود صانع و فعلی بر وجود فاعل و بر علم و قدرت او و فی کل شی ء له آیة تدل علی انه واحد و تشریعی اینکه بزبان

ص: 259

خود و سراسر وجودش از روی اختیار و علم و شعور تسبیح و تحمید حق کند مفسرین این آیه و آیات دیگری که در این باب نازل شده حمل بر تسبیح تکوینی کردند چون تشریعی منوط بعقل و شعور و معرفت است و ذوی العقول منحصر بملائکه و جن و انس است چنانچه حکما هم همین عقیده را اتخاذ کردند لکن این خلاف صریح آیات و اخبار است حتی همین آیه شریفه ببیانی که می آید و آیات دیگر مثل قوله تعالی:

أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ مِنَ النَّاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذابُ حج آیه 18 زیرا اگر مراد تکوینی بود جمیع الناس میفرمود نه کثیر و قضیه هدهد و سلیمان و تکلم مورچه و وحی بنحل و بسیار آیات دیگر و اخبار عرض ولایت بر آسمان ها و کوه ها و دریاها و حیوانات که تمام دلالت بر این دارد که با شعور و ادراک و مکلف هستند پس مراد همان تسبیح تشریعی است که میفرماید (تُسَبِّحُ لَهُ) یعنی للَّه السَّماواتُ السَّبْعُ هیئت قدیم سماوات سبع را مرکز سیارات سبع میدانستند قمر عطارد زهره شمس مشتری زحل و فلک هشتم را مرکز ثوابت سایر ستارگان میگفتند و او را کرسی نام نهادند و فلک نهم عرش نام نهادند و اطلس و غیر مکوکب گفتند لکن قرآن مجید تمام این کواکب را با تفاوت بعدشان آسمان اول فرموده إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ و الصّافات آیه 6 و بقیه آسمانها را احدی اطلاع ندارد که در آنها چیست جز خدا و الارض بما فیها از جبال و دریاها و نباتات و حیوانات و معادن و من فیهن از ملائکه و جن و انس از مؤمنین وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ شامل جمیع ما سوی اللَّه میشود که اطلاق شی ء بر او صحیح باشد و تسبیح راجع بصفات سلبیّه است عیب و نقص و احتیاج در او نیست تحمید تمجید حق است ذاتا و صفة و افعالا دارای جمیع صفات حمیده و افعالش مطابق حکمت و مصلحت وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ همین جمله دلیل بر اینست که مراد تسبیح تشریعیست زیرا اگر تکوینی بود میفهمیدند زیرا وجود اثر دلیل واضح است بر

ص: 260

وجود موثر چنانچه اشاره شد إِنَّهُ کانَ حَلِیماً غَفُوراً حلم عبارت از اینست که در مخالفت اوامر و نواهی او خودداری کند و غیظ و غضب نکند ولی شرط آن ایمان و قابلیت است و الا غضب الهی سخت است بر کفار و مشرکین و معاندین و مخالفین و غفران عبارت از گذشت است از تقصیرات و دستگاه مغفرت الهی بقدری توسعه دارد که حتی انبیاء و ملائکه تصور نمیکردند.

[سوره الإسراء (17): آیه 45] .... ص : 261

وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً (45)

و زمانی که تلاوت فرمایی قرآن را بر مشرکین و کفار قرار دادیم بین تو و کسانی که ایمان بآخرت ندارند و نمی آورند حجاب و پرده ای که پوشیده می شود این آیه شریفه دو نحوه میشود تفسیر کرد یکی آنکه این کفار نظر بقساوت قلب آنها و خباثت باطنی آنها این قرآن را حمل بسحر می کنند و ترا کذّاب و ساحر می شمارند که آن قساوت قلب آنها و خباثت آنها پرده می شود میانه تو و آنها و درک نمیکنند.

و دیگر آنکه چون قابلیت ندارند و شرط هدایت دو چیز است فاعلیت فاعل باید تام الفاعلیه باشد و قابلیت قابل هم تام القابلیه باشد و اینها قابلیت ندارند لذا قرآن اسباب ضلالت آنها می شود عکس هدایت چنانچه میفرماید:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً بنی اسرائیل آیه 84 وَ إِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ که آخرین مرتبه نزول قرآنست و غرض اصلی از انزال است که ابلاغ فرمایی بامت تدریجا سوره بسوره و آیه بآیه و جعلنا مکرر گفته ایم که هیچ فعلی در عالم اتفاق نمی افتد تا مشیت حق تعلق نگیرد و این منافات باختیار ندارد چون خداوند میداند که اینها بالاختیار ایمان نمی آورند.

لذا آنها را بخود واگذار میکند تا بعقوبت خود گرفتار شوند و احدی را

ص: 261

مجبور بایمان نمیکند.

بَیْنَکَ وَ بَیْنَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجاباً مَسْتُوراً که نتواند بتو و بمؤمنین تسلط پیدا کنند بلکه مقهور و منکوب میشوند و قساوت قلب آنها مانع از قبول میشود (بگذار تا بمیرند در عین خود پرستی).

[سوره الإسراء (17): آیه 46] .... ص : 262

وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً (46)

و قرار دادیم روی قلب های آنها پوشش هایی که درک نمی کنند و نمی فهمند و در گوش های آنها پنبه غفلت که گوش فرا نمیدهند و تعقل نمی کنند بالجمله مفاد این دو آیه شریفه اینکه اشخاصی که قابل هدایت نیستند گوش و چشم و قلب آنها باطنیه و ظاهریه بسته شده.

اما قلب آنها پوشش قساوت و سیاهی کفر و عناد روی آن را گرفته نمیفهمند که مفاد وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً است و اما گوش آنها را کبر و نخوت و عناد و عصبیت کر کرده گوششان بدهکار این فرمایشات نیست که مفاد وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً است.

و اما چشم آنها بسا خداوند رسول خود را از نظر آنها حفظ می کند چنانچه در موقع هجرة حضرت خاک پاشید بصورت آنها و فرمود شاهت الوجوه حضرت را ندیدند و چشم قلب کور می شود حق را مشاهده نمی کند چنانچه میفرماید وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ اعراف آیه 178.

زیرا انعام و سایر حیوانات و نباتات و جمادات مکرر گفته شده که دارای شعور و معرفت بوحدانیت حقه و نبوت انبیاء و امامت ائمه هدی دارند در حد خود و از ذکر خدا غافل نیستند ولی اینها چنان غفلت آنها را گرفته که خدا را هم فراموش کردند.

ص: 262

وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ نُفُوراً در زمانی که یاد کردی پروردگار خود را در قرآن مجید بوحدانیت و یگانگی پشت کردند و رفتند و متنفر شدند وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ ذکر توحید در قرآن مجید شاید متجاوز از هزار موضع شده بلکه تمام قرآن بدلالت مطابقی یا التزامی یا اقتضایی دلالت بر وحدانیت حق دارد بلکه تمام موجودات امکان دلالت دارد (دل هر ذره را که بشکافی وحده لا شریک له گوید) و اولین دعوت تمام انبیا دعوت بتوحید است و حضرت رسالت اولین دعوتش میفرمود

قولوا لا اله الا اللَّه تفلحوا

و مخالف با توحید فقط مشرکین و کفار و بعض فرق مسلمین هستند یا مشرک هستند یا توحید صفاتی یا افعالی یا نظری را مخالف هستند و اینها یعنی مشرکین موقعی که آیات توحید بر آنها قرائت میشد وَلَّوْا عَلی أَدْبارِهِمْ پشت میکردند و فرار میکردند چون بطلان آلهه آنها میشد نفورا و تنفر آنها و اذیتهای آنها بحضرت رسالت بلکه بسایر انبیاء سببش همین کلمه بود.

[سوره الإسراء (17): آیه 47] .... ص : 263

نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْوی إِذْ یَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً (47)

ما عالمترین بآنچه اینها استماع میکنند باو زمانی که می شنوند و گوش فرا میدهند بفرمایشات تو و زمانی که با هم مسلکان خود نجوی میکنند زمانی که میگویند ظالمین که متابعت نمی کنید مگر مرده جن زده که او را سحر کردند نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَسْتَمِعُونَ بِهِ بعلم ذاتی ببواطن و مقاصد آنها که مفاد کلمه ما است یعنی خداوند از قلب آنها خبر دارد که غرض آنها از استماع فرمایشات شما چیست سپس بیان میفرماید: که اولا میآیند إِذْ یَسْتَمِعُونَ إِلَیْکَ فرمایشات ترا استماع می کنند وَ إِذْ هُمْ نَجْوی در پرده و در خفای تو و مسلمین و با آنها مشورت میکنند

ص: 263

که ما بپذیریم فرمایشات این پیغمبر را و متابعت کنیم او را و ایمان بیاوریم رؤساء آنها که هم بخود ظلم کردند و هم بتابعین خود بآنها میگویند إِذْ یَقُولُ الظَّالِمُونَ بآنها جواب میدهند که اگر بخواهید متابعت کنید.

إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُوراً متابعت نکرده اید مگر مردی را که او را سحر کرده اند نسبتهایی که بحضرت میدهند کذاب مفتری ساحر مجنون جن زده و امثال این مزخرفات (تنبیه) از این آیه استفاده میشود که این هایی که میآمدند خدمت حضرت و استماع آیات شریفه و فرمایشات او را میکردند شاک بودند در تصدیق و تکذیب و پس از استماع میرفتند و با بزرگان خود مشورت میکردند آنها اینها را منع میکردند و نسبت مسحوریت بحضرت رسالت میدادند.

[سوره الإسراء (17): آیه 48] .... ص : 264

انْظُرْ کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلاً (48)

نظر کن ببین که چگونه نسبت بشما مثلهایی می زنند پس اینها گمراه شدند پس از آن استطاعت ندارند که راهی بحق پیدا کنند انظر بنظر باطنی و قلبی که درک کنی و از مقصد آنها با خبر شوی کَیْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ از این نسبت ها و افتراءات که بتو نسبت میدادند پس اینها گمراه شدند و دیگر قابل هدایت نیستند فضلوا عناد و عصبیت و خباثت و ملعنت آنها بجایی رسیده.

فَلا یَسْتَطِیعُونَ سَبِیلًا چنانچه غرق ضلالت شدند که هیچ راهی از برای آنها نیست و دیگر قابل هدایت نیستند (بگذار تا بمیرند در عین خود پرستی) بعین مثل اینها مثل قوم انبیاء سلف است قوم نوح هود صالح لوط شعیب موسی که هر معجزه مشاهده کنند حمل بر سحر کنند و هر چه موعظه و نصیحت بآنها شود عقب سر میاندازند بلکه در مقام اذیت و ظلم بانبیاء و مؤمنین برمیآیند و بالاخره خود را بهلاکت و عذاب ابدی میاندازند و مقهور و منکوب میشوند.

ص: 264

[سوره الإسراء (17): آیه 49] .... ص : 265

وَ قالُوا أَ إِذا کُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِیداً (49)

گفتند آن ظالمین که رؤساء باشند آیا ما زمانی که استخوان شدیم و بدن ما از هم پاشیده شد دو مرتبه ما برانگیخته می شویم و تازه خلق میشویم این کلام از روی تکذیب پیغمبر است که خبر از قیامت داده که تمام زنده میشوند و صحرای محشر وارد میشوند از روی تعجب که همچه چیزی محال است و این پیغمبر قضیه باور نکردنی را خبر میدهد.

و قالوا عطف است بجمله قبل در آیه قبل إِذْ یَقُولُ الظَّالِمُونَ الایة که رجل مسحور علامت و نشانه دروغ او اینست که دعوی محال میکند أَ إِذا کُنَّا عِظاماً که بعد از آنکه استخوان پوسیده شدیم و رفاتا از هم پاشیده شدیم أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ آیا ما هر آینه برانگیخته میشویم و ما را زنده میکنند خلقا جدیدا خلقت تازه هرگز چنین نیست و این نشدنیست (تنبیه) مسئله معاد از مسائل مشکله است و حکماء و ملیین و متکلمین هر کدام مسلکی اختیار کردند بعضی فقط قائل بمعاد روحانی شدند که ارواح بعد از رها کردن بدن متنعم به نعم روحانی میشوند یا معذب بعذاب روحی بعضی قائل شدند به اینکه روح تعلق میگیرد بقالب مثالی که صورت بلا ماده باشد که بصور برزخیه و مثل افلاطونیه تعبیر کردند و عالم قیامت و بهشت و دوزخ هم مثال بلا ماده است بعضی منکر اصل روح شدند و فقط معاد جسمانی را اختیار کردند بعضی مثل شیخیه بدن حور قلیایی قائل شدند بعضی منکر اصل معاد شدند و لکن تمام ǙʙƠمسالک باطل و کفر است.

(من قصّر المعاد فی الروحانی قصّر کمن قصّر فی الجسمانی)

مطابق نصوص قرآنی و صراحت اخبار متواتره و ضرورت تمام ادیان حقه سابقه اینکه هم معاد جسمانی داریم هم روحانی به اینکه روح بعد از رها کردن این بدن عنصری تعلق میگیرد بقالب مثالی و صور برزخیه و روز قیامت آن صورت را رها میکند و این بدن خاکی زنده میشود و باو تعلق پیدا می کند و اهل سعادت هم

ص: 265

لذائذ روحانی دارند در بهشت و هم جسمانی و اهل شقاوت هم آلام روحی دارند و هم جسمی و تفصیل این مقام را ما در جلد سیم کلم الطیب در اثبات معاد بادله عقلیه و نقلیه ثابت کرده ایم مراجعه فرمائید ورد این مقالات هم شده.

[سوره الإسراء (17): آیات 50 تا 51] .... ص : 266

قُلْ کُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِیداً (50) أَوْ خَلْقاً مِمَّا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنا قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ وَ یَقُولُونَ مَتی هُوَ قُلْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَرِیباً (51)

در جواب این منکرین معاد بفرما اگر مثل سنگ خارا یا آهن و فولاد باشید یا هر چه در نظر شما بزرگ باشد مثل کوه یا اشجار قویه یا فیل و کرگدن یا بالاتر مثل خورشید و افلاک باشید البته مبعوث می شوید پس میگویند کیست قدرت داشته باشد بگو آن کسی که اول دفعه که هیچ بودید خلق فرمود خداوند قادر متعال پس سرهای خود را بزیر میاندازند مقابل تو و میگویند این بعث چه موقعی تحقق پیدا میکند بگو امید است که نزدیک باشد، در بحث قدرت در مجلد اول کلم الطیب گفته ایم که قدرت بمحالات عقلیه تعلق نمی گیرد آن هم نه از جهت نقص در قدرت بلکه از جهت عدم قابلیت محل از برای وجود زیرا اگر ممکن باشد وجودش از فرض محال خارج است و هر چه ممکن الوجود باشد قدرت بر ایجادش دارد و لو محال عادی باشد و البته موافق با حکمت و مصلحت زیرا بدون آن لغو یا قبیح است و محال است از خداوند صادر شود بواسطه صفت عدل آنهم نمیکند نه آنکه نمیتواند و نظیر آن در حق معصومین که محالست از آنها معصیت صادر شود نه اینکه قدرت نداشته باشند بلکه بواسطه صفت عصمت محال است از آنها صادر شود.

قُلْ کُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِیداً ذکر حجارة و حدید از باب مثال است یعنی هر چه محکم و متقن باشید.

أَوْ خَلْقاً مِمَّا یَکْبُرُ فِی صُدُورِکُمْ هر چه تصور کنید خداوند بزرگتر است از آن و قدرت بر ایجاد و اعدام و تفرقه و تألیف دارد و چون اینها باور نمی کنند

ص: 266

همچه قدرتی میگویند فَسَیَقُولُونَ مَنْ یُعِیدُنا در جواب آنها بفرما آن قادر متعالی که هیچ را چیز میکند و نیست را هست می کند قدرت دارد که صورت خاکی را صورت لحمی دهد و مرده را زنده کند.

قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ و چون این بیان دندان شکن است دیگر جایی برای اشکال ندارد سرهای خود را بزیر انداختند و مجاب شدند.

فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُؤُسَهُمْ و زیر لب میگفتند چه وقت این بعث واقع میشود چنانچه عوام میگویند حالا تا قیامت بنظر آنها دور میآید.

إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیداً وَ نَراهُ قَرِیباً معارج آیه 6 و 7 وَ یَقُولُونَ مَتی هُوَ در جواب آنها بفرما قُلْ عَسی أَنْ یَکُونَ قَرِیباً تمام عمر دنیا را از اول خلقت تا قیام قیامت اگر بگوئیم مثل قطره است نسبت بدریای عمیق غلط گفته ایم زیرا دریای عمیق هم محدود است و آخرت نامحدود و کلمه عسی نه بمعنی رجاء باشد و احتمال خلاف هم داده شود بلکه بمعنی تحقق و وقوع است البته قریب است.

[سوره الإسراء (17): آیه 52] .... ص : 267

یَوْمَ یَدْعُوکُمْ فَتَسْتَجِیبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِیلاً (52)

روزی که شما را دعوت میکند پس ناچار اجابت میکنید بحمد الهی و گمان می کنید که لبث نکرده اید مگر زمان قلیلی یَوْمَ یَدْعُوکُمْ روز قیامت است که تمام جن و انس محشور میشوند و مراد از دعوت احیاء آنها است و بعث آنها که بامر الهی تمام زنده میشوند فَتَسْتَجِیبُونَ بفوریت اجابت می کنید که مکرر گفته ایم افعال الهی فقط اراده نمود ایجاد می شود إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ یس آیه 82 بحمده تمام افعال الهی موافق حکمت و مصلحت است و لیاقت حمد دارد در خبر است که حضرت اگر نعمتی باو متوجه می شد میفرمود:

(الحمد للَّه علی هذه النعمة)

و اگر

ص: 267

مصیبتی وارد میشد میفرمود:

الحمد للَّه علی کل حال

در نظر دارم موقعی که مرحوم سیدنا الأستاد از استر افتاده و تمام اعضاء او کوبیده شده بود و در بیمارستان او را بسته بودند یکی از شاگردان که بعیادت رفته بود و پرسش از حال ایشان کرد فرمود انسان در موقعی که ببلاهای سخت دچار شود اگر فکر کند آن قدر نعمت باو عنایت فرموده که از عهده شکر کوچکترین آنها برنمیآید وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِیلًا چنانچه میفرماید:

قالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِینَ قالُوا لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ مؤمنون آیه 115.

و در مورد عزیر علیه السّلام میفرماید فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ کَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ الایة بقره 259 پس تمام زمان حیات در دنیا و طول عالم برزخ در نظر یک روز یا بعض روز می آید و تعبیر به ظن برای اینست که یقین بمقدار ندارند.

[سوره الإسراء (17): آیه 53] .... ص : 268

وَ قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِیناً (53)

و بفرما ببندگان من که در گفتارهای خود بگویند کلماتی که بهترین کلمات باشد محققا شیطان بین شما جدایی و فساد میکند محققا شیطان میباشد برای انسان دشمن آشکارا کلام در این آیه شریفه در سه جمله واقع می شود (جمله اولی) در قُلْ لِعِبادِی یَقُولُوا الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ مراد از احسن چیست؟ اقوال زیادی مفسرین گفتند تمام بی مدرک و دلیل شهادتین اذکار امر بمعروف و نهی از منکر ارشاد نصیحت و غیر اینها و لکن آنچه بنظر میرسد و اللَّه العالم بقرینه جملات بعد و بقرینه آیات دیگر اینکه مراد بین مسلمین هر کدام در حق دیگران کلمات نیک گفته شود چه در حضور و چه در غیاب مثلا در مقام اصلاح بین دو فرد که با هم کدورتی پیدا کردند

ص: 268

حتی کذب در این مورد را تجویز کردند که در اخبار دارد کلام سه قسم است صدق و کذب و اصلاح و بیکدیگر حسن ظن پیدا کنند و افعال صادره از آنها را حمل بصحت کنند و تمجید و تعریف دیگران را کند و امثال اینها کلمات زشت نگوید غیبت نکند سعایت نکند سرّ کسی را فاش نکند تهمت نزند نمامی نکند و فحش و سب نکند و ندهد و چیزهایی که موجب تفرقه و عداوت و بغضاء می شود از او صادر نشود إِنَّ الشَّیْطانَ یَنْزَغُ بَیْنَهُمْ یکی از کارهای بزرگ شیطان اینست که بین افراد انسان تفرقه بیندازد و عداوت و بغضاء بین آنها ایجاد شود إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ الآیة مائده آیه 93.

وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّیاطِینُ عَلی مُلْکِ سُلَیْمانَ الی قوله تعالی ما یُفَرِّقُونَ بِهِ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ الایة بقره آیه 96 و غیر اینها إِنَّ الشَّیْطانَ کانَ لِلْإِنْسانِ عَدُوًّا مُبِیناً.

و نیز میفرماید أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ یس آیه 60.

و بالجمله منظور انبیاء و کتب آسمانی و امریه خداوندی تألیف و محبت و وحدت و اتفاق بین افراد بشر است و منظور شیاطین و شیطان صفتان تفرقه و جدایی است بین افراد بین مؤمن و کافر عالم و جاهل عادل و فاسق مشرک و موحد سنی و شیعه بایع و مشتری همسایه و همسایه شهر و شهر مملکت و مملکت محله و محله قبیله و قبیله برادر و برادر زوج و زوجه پدر و فرزند و هکذا.

[سوره الإسراء (17): آیه 54] .... ص : 269

رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ وَ ما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلاً (54)

پروردگار شما داناتر است بشما اگر مشیت او تعلق بگیرد بشما رحم کند می کند و اگر تعلق بگیرد عذاب کند می کند و ما نفرستادیم ترا بر آنها وکیل و عهده دار رَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِکُمْ بعلم ذاتی که عین ذات اقدس اوست و غیر متناهی ازلا و ابدا لا یزید و لا ینقص از باطن و ظاهر و گذشته و آینده شما خبر دارد

ص: 269

إِنْ یَشَأْ یَرْحَمْکُمْ مشیت الهی تابع حکمت و مصلحت و قابلیت محل است که اگر با ایمان از دنیا رفتید و مورد عفو و تفضل او و شفاعت شفعاء قرار گرفتید مشمول رحمت او میشوید أَوْ إِنْ یَشَأْ یُعَذِّبْکُمْ اگر بدون ایمان رفتید و خود را از قابلیت انداختید و مستحق عذاب شدید بمقتضای عدل شما را عذاب میکند.

ربنا عاملنا بفضلک و لا تعاملنا بعدلک وَ ما أَرْسَلْناکَ عَلَیْهِمْ وَکِیلًا فقط وظیفه انبیاء تبلیغ و ارشاد و نصیحت است دیگر عهده دار نیست که شما حتما هدایت شوید حجت بر شما تمام شده و سلب اختیار از شما نفرموده اگر بحسن اختیار قبول کردید هدایت شده اید و اگر بسوء اختیار رد کردید بضلالت افتاده اید خداوند هم احدی را مجبور بهدایت و ضلالت نفرموده فقط اسباب هدایت را در دست رس شما گذارده چه اسباب تکوینی از افاضه عقل و شعور و قوه و قدرت و چه اسباب تشریعی از ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام و مواعظ و نصایح و جعل خلفاء انبیاء و علماء اعلام و مبلغین و آمرین بمعروف و ناهین از منکر.

[سوره الإسراء (17): آیه 55] .... ص : 270

وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی بَعْضٍ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً (55)

و پروردگار تو داناتر است بکسانی که در آسمانها و زمین هستند و هر آینه بتحقیق فضیلت دادیم بعض انبیاء را بر بعض دیگر و دادیم داود را زبور وَ رَبُّکَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِی السَّماواتِ از عالم عقول و نفوس و ملائکه از عالم جبروت عالم انوار و نفوس فلکیه و عالم لاهوت که لا یعلمه الا هو و الارض از جن و انس و خداوند مقرر فرمود انبیاء و اوصیاء آنها را اشرف از جمیع ملائکه و جن و انس بدلیل امر بجمیع ملائکه بسجده بآدم فَسَجَدَ الْمَلائِکَةُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ حجر آیه 30 با اینکه میانه ملائکه هم مراتب زیادی است در فضیلت از حمله عرش و چهار ملک مقرب و حور العین و غلمان بهشتی تا آخر که تمام معصوم هستند و در میان انبیاء هم

ص: 270

مراتب فضل بسیار است.

وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی بَعْضٍ اولوا العزم افضل از تمام انبیاء و مراتب فضل بسیار است نبی که مأمور برسالت نباشد و مأمور برسالت بر قریه و طائفة تا مأمور برسالت بر جن و انس و در میان اولوا العزم تا عیسی علیه السّلام حضرت ابراهیم افضل و وجود مقدس خاتم النبیین و اوصیاء طیبین و طاهرین او افضل از جمیع انبیاء و ملائکه حتی خلیل اللَّه بلکه در خبر دارد فرمود:

الملائکة خدامنا و خدام شیعتنا

و در میان ائمه اطهار با اینکه

کلهم نور واحد

امیر المؤمنین علیه السّلام افضل از سایر ائمه بلکه خمسه طیبه افضل از بقیه و البته این مراتب فضل بواسطه مراتب علمی و عملی است.

از امیر المؤمنین علیه السّلام مرویست فرمود

من غلب عقله علی شهوته فهو اشرف من الملائکة و من غلب شهوته علی عقله فهو اخسّ من البهائم

زیرا ملائکه شهوت ندارند که جلوگیر عقل باشد و بهائم عقل ندارند که مانع از شهوت شود وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً خداوند بر تمام انبیاء کتاب نازل فرمود و تعبیر بصحف شده صحف آدم شیث ابراهیم و غیر اینها و در میان این صحف چهار کتاب موسوم باسمی شد توراة موسی زبور داود انجیل عیسی قرآن محمّد صلّی اللَّه علیه و اله و امتیاز زبور برای اینست که حضرت داود بر دین موسی بود دستور جدیدی نیاورد و شرع تازه تشریع نشد و زبور او مواعظ و نصایح بود لذا تخصیص بذکر داده شد زیرا تمام صحف و کتب آسمانی مشتمل بر تشریع و احکام و تکالیف بود فقط زبور مواعظ و نصایح بود.

[سوره الإسراء (17): آیه 56] .... ص : 271

قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لا تَحْوِیلاً (56)

بگو باین مشرکین که بخوانید کسانی را که گمان میکنید از غیر خداوند پس اینها مالک نیستند برطرف کنند ضرری را از شما یا تبدیل بنفع کنند یا بدیگر متوجه کنند قُلِ ادْعُوا بکسانی که توجه آنها در امور بغیر خدا باشد حتی انبیاء و ملائکه چه رسد برؤساء و کار فرماها و مشتری و کاسب و زن و شوهر و کارفرما و

ص: 271

کارگر و قوه و قدرت و مالیه و توانایی خود که جامعش الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ است سرتاسر ممکنات در مقابل مشیت الهی کوچکترند از اینکه بتوانند کوچکترین مضرتی از شما دفع کنند یا تغییری دهند.

فَلا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَ لا تَحْوِیلًا.

در حدیث قدسی است

و عزتی و جلالی لاقطعن امل آمل غیری الحدیث

(تو کار خود بخدا واگذار و دل خوش دار که رحم اگر نکند مدعی خدا بکند) مکرر تذکر داده ایم که مقام توکل مولد از توحید افعالیست و مراتب توحید افعالی چهار مرتبه است (1) فقط بزبان ولی قلب متوجه بغیر (2) قلب هم معتقد لکن راسخ نیست و نظر بغیر هم دارد (3) اعتقاد راسخ و قطع نظر از غیر و مقام توکل در این مرتبه حاصل می شود (4) تفویض صرف خودیتی در خود نبیند چه رسد بغیر و اسباب.

[سوره الإسراء (17): آیه 57] .... ص : 272

أُولئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلی رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ یَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ کانَ مَحْذُوراً (57)

اینها کسانی هستند خدا را میخوانند و طلب می کنند بسوی پروردگار خود وسیله که کدام یک از آنها نزدیکتر است و امید برحمت الهی دارند و خوف از عذاب او محققا باید از عذاب الهی حذر کرد این آیه شریفه را دو نحوه میتوان تفسیر کرد یک نحوه که مفسرین گفتند که أُولئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مراد مشرکین هستند که ملائکه و عیسی علیه السّلام و سایر الهه آنها را مقرب درگاه الهی میدانند و خدا را میخوانند یَبْتَغُونَ إِلی رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ چنانچه در جای دیگر گفتند ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی زمر آیه 4.

و نیز گفتند وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها اعراف آیه 27 أَیُّهُمْ أَقْرَبُ هر کدام آلهه خود را اقرب میدانند یک دسته ملائکه را یک دسته انبیاء را یک دسته اصنام را که میگویند اینها صورت ملائکه است یک دسته خورشید و ماه و ستارگان را یک دسته

ص: 272

آتش و گاو و گوساله و غیر اینها وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ باین عبادة الهه وَ یَخافُونَ عَذابَهُ در ترک عبادت آنها إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ کانَ مَحْذُوراً نحوه دوم اینکه أُولئِکَ اشاره بانبیاء باشد در آیه سابقه که فرمود وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی بَعْضٍ این انبیاء الَّذِینَ یَدْعُونَ خدا را میخوانند و میپرستند یَبْتَغُونَ إِلی رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ بعبادت و بنده گی و اعمال حسنه ایهم کدام یک از اعمال و عبادات اقرب برحمت الهی و افضل است چنانچه از امیر المؤمنین است که فرمود هر وقت که دو امر بر من پیش آمد شد آنکه افضل بود اختیار کردم وَ یَرْجُونَ رَحْمَتَهُ اینها امیدشان برحمت الهی از همه بیشتر است وَ یَخافُونَ عَذابَهُ خوف آنها از همه بالاتر است إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ کانَ مَحْذُوراً و بنظر این تفسیر انسب و اقرب و اظهر است و اللَّه العالم بمراده.

[سوره الإسراء (17): آیه 58] .... ص : 273

وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدِیداً کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُوراً (58)

و نیست شهرستانی مگر آنکه ما آنها را هلاک می کنیم قبل از روز قیامت ببلاهای مهلکه یا عذاب میکنیم آنها را عذاب شدیدی و این هلاکت و عذاب در کتاب الهی نوشته شده و سطر شده وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ ان نافیه است و مراد از قریه اهل قریه است و اطلاق قریه در قرآن شامل شهرستان های بزرگ هم می شود چنانچه بر مکه معظمه اطلاق فرموده وَ کَأَیِّنْ مِنْ قَرْیَةٍ هِیَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْیَتِکَ الَّتِی أَخْرَجَتْکَ أَهْلَکْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ محمّد صلّی اللَّه علیه و اله و سلم آیه 13.

إِلَّا نَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ بسبب کفر و شرک و فسق و ظلم أَوْ مُعَذِّبُوها در قیامت عَذاباً شَدِیداً و تحذیر و تهدید بزرگیست بکفار و مشرکین زمان نبی صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم که قوم انبیاء سلف مثل قوم نوح و عاد و ثمود و فرعون و فرعونیان و قوم لوط و اصحاب مدین که بعذابهای مختلف هلاک شدند و آنهایی که بلای

ص: 273

دنیوی بر آنها نازل نشده بعذاب قیامت معذب میشوند شما هم گرفتار این دو نوع عذاب میشوید و نخورد ندارد زیرا کانَ ذلِکَ فِی الْکِتابِ مَسْطُوراً تخویفات و تحذیراتی که در قرآن هست دو قسم است یک قسم بنحو انشاء و توعید است این نحو ممکن است مورد عفو و مغفرت واقع شود چون خلف وعید قبیح نیست بخلاف خلف وعد که قبیح است و قسم دوم بنحو اخبار است این تخلف پذیر نیست زیرا کذب لازم میاید.

[سوره الإسراء (17): آیه 59] .... ص : 274

وَ ما مَنَعَنا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیاتِ إِلاَّ أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَ آتَیْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِها وَ ما نُرْسِلُ بِالْآیاتِ إِلاَّ تَخْوِیفاً (59)

و باز نداشت ما را از اینکه بفرستیم بآیات و علامات مگر آنکه تکذیب کردند امم سابقه پیشینیان و دادیم ثمود را ناقه بینا کننده پس ظلم کردند بآن ناقه و ما ارسال نمی کنیم به آیات مگر برای ترسانیدن در باب معجزات مقدار لازم اتمام حجت است ما زاد بر این مثل تقاضاهایی که از انبیاء می کنند و کفار قریش هم تقاضا می کردند اگر خداوند اجابت کند و مع ذلک ایمان نیاورند بر آنها عذاب نازل میشود چنانچه ثمود تقاضای ناقه کردند که از سنگ خاره حضرت صالح بیرون آورد و اجابت شد و مع ذلک ایمان نیاوردند و پی کردند ناقه را و فصیل آن را و بعذاب هلاک شدند و سر اینکه خداوند اجابت نفرمود تقاضاهای آنها را چون میدانست ایمان نمی آورند و بعذاب هلاک میشوند و در نسل آنها تا دامنه قیامت مؤمنین و صلحاء باید بوجود بیایند لذا اجابت نفرمود تا بعذاب هلاک نشوند و عذاب آنها را در قیامت خواهد فرمود.

وَ ما مَنَعَنا و منع نمی کند ما را أَنْ نُرْسِلَ بِالْآیاتِ که قوم تقاضا می کنند مثل اینکه گفتند وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً أَوْ تَکُونَ لَکَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِیلٍ وَ عِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهارَ خِلالَها تَفْجِیراً أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ عَلَیْنا کِسَفاً أَوْ تَأْتِیَ بِاللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ قَبِیلًا أَوْ یَکُونَ لَکَ بَیْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقی فِی السَّماءِ الایة در همین سوره آیه 90 الی 93 تفسیرش می آید ان شاء اللَّه إِلَّا أَنْ کَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ

ص: 274

چنانچه اولون که قوم نوح و هود و صالح و لوط و شعیب و موسی تکذیب کردند و بعذاب هلاک شدند و اینها هم تکذیب می کنند و هلاک میشوند و برای نمونه میفرماید حال ثمود را که قوم صالح بودند.

وَ آتَیْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ که تقاضا کردند از صالح و خداوند از سنگ کوه خارج فرمود سپس تقاضای فصیل او را کردند آنهم خداوند به آنها عطا فرمود معذلک ایمان نیاوردند با اینکه (مبصرة) بود و مشاهده کردند و آن قدر شیر میداد که قوم را کافی بود بلکه او را عقر کردند فَظَلَمُوا بِها وَ ما نُرْسِلُ بِالْآیاتِ إِلَّا تَخْوِیفاً چنانچه حضرت صالح خبر داد به آنها و فرمود قَدْ جاءَتْکُمْ بَیِّنَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَکُمْ آیَةً فَذَرُوها تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ اعراف آیه 73 پس شما هم اگر ایمان نیاوردید هلاک میشوید.

[سوره الإسراء (17): آیه 60] .... ص : 275

وَ إِذْ قُلْنا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلاَّ طُغْیاناً کَبِیراً (60)

و موقعی که گفتیم از برای تو محققا پروردگار تو باحاطه قیومیه احاطه بر تمام ناس دارد و ما قرار ندادیم رؤیای ترا که رؤیت فرمودی مگر امتحان از برای ناس و شجره ملعونه را در قرآن و میترسانیم آنها را پس زیاد نمی کند آنها را مگر طغیان و سرکشی بزرگی، این آیه شریفه را مفسرین عامه این نحو تفسیر کردند بعضی گفتند رؤیا بمعنی رؤیت است در لیلة المعراج و فتنه امتحان است که مؤمنین تصدیق کردند و کفار انکار کردند و بعضی گفتند رؤیا خوابی بود که پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله دید که داخل مکه میشود و فتح میکند و فتنه امتحان مؤمنین که رفتند برای فتح مکه و در حدیبیه مشرکین مانع شدند و حضرت برگشت بعضی متزلزل شدند که خبر پیغمبر دروغ بود و این مراد از فتنه است سپس در سال بعد تشریف برد و فتح فرمود و صدق رؤیا ظاهر شد، لکن اخبار بسیاری داریم متظافر بلکه قریب بتواتر از ائمه طاهرین بلکه اخبار از طرق عامه هم داریم که رؤیای پیغمبر این بود که جمعی از

ص: 275

قرده میمونها از منبر او بالا میروند یکی بعد از دیگری و آنها بنی امیه بودند و در بعضی اخبار دوازده نفر و در بعض اخبار چهارده نفر بضمیمه بنی تیم و عدی یعنی اولی و دومی و فتنه امتحان ناس بود که پس از رحلت حضرت بسیاری در ضلالت افتادند جز خواص و بر طبق این اخبار که قابل انکار ورد نیست، بپردازیم بتفسیر آیه شریفه وَ إِذْ قُلْنا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحاطَ بِالنَّاسِ خداوند احاطه علمی و قدرتی و قیومتی دارد بر جمیع ممکنات هم میداند هم میتواند هم نگاهداری می کند و چیزی از تحت قدرت او خارج نیست.

وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ آن خوابی که دیدی که یک دسته میمون از منبر تو بالا میروند و فرود میآیند و منبر تو ملعبه آنها شده ما قرار ندادیم مگر بر امتحان مسلمین که بر حسب ظاهر اسلام آورده بودند که ارتد الناس بعد رسول اللَّه الا اربعة او خمسة تا رسید بآخر آنها مروان حمار و چه فسادها و ظلمها مخصوصا باهل بیت و مؤمنین شد وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ که بنی امیه باشند فی القرآن که لعن در قرآن بنص آیه شریفه راه نجاتی در او نیست وَ مَنْ یَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیراً نساء آیه 55 وَ نُخَوِّفُهُمْ چه آیاتی که در شان اهل بیت نازل شده و چه اخبار متواتره مثل حدیث ثقلین و حدیث منزله و حدیث غدیر خم و غیر آنها لکن فَما یَزِیدُهُمْ إِلَّا طُغْیاناً کَبِیراً چه طغیانی و چه اندازه بزرگ بود.

[سوره الإسراء (17): آیه 61] .... ص : 276

وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِیسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً (61)

و زمانی که گفتیم از برای ملائکه که سجده کنید از برای آدم پس سجده کردند مگر ابلیس گفت آیا من سجده کنم بکسی که او را خلق کرده از گل، قضایای سجده ملائکه و مخالفت شیطان را در سوره بقره مفصلا بیان کرده ایم و در اینجا بطور اشاره چند مطلب را بیان میکنیم.

(1) اینکه چون آدم افضل از ملائکه و جن بود چون مرکب از عالم عقل و جسم بود هم قوای عقلیه داشت هم قوای جسمیه شهویه و غضبیه که در خبر دارد

ص: 276

که

ان غلب عقله علی شهوته فهو اشرف من الملائکة و ان غلب شهوته علی عقله فهو اخسّ من البهائم.

(آدمی زاده طرفه معجونیست کز فرشته سرشته و از حیوان

گر کند میل این شود به از این ور کند میل آن شود پس از آن

(2) شیطان نه فقط ترک سجده کرد بلکه منکر عدل الهی و حکمت باری تعالی شد که بیجا و بر خلاف عدل حکم کردی و از این جهت کافر شد.

(3) تکبر کرد که خود را بهتر و بالاتر از آدم دانسته لذا بمجرد امر الهی که وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ جمیع ملائکه بواسطه مقام عصمت و معرفت اطاعت کردند فسجدوا و اما شیطان نظر به اینکه مجرد خاکی بودن آدم را دیده بود و آتش را افضل از خاک میدانست و خبر از مقام نورانیت آدم نداشت ابا کرد الا ابلیس و دلیل اقامه کرد که ترجیح مرجوح بر راجح قبیح است و خاک مرجوح و آتش راجح است گفت قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِیناً لذا رانده درگاه الهی شد و مشمول لعن و تعجب اینست که توبه نکرد و خود را بیشتر در معرض عذاب انداخت.

[سوره الإسراء (17): آیه 62] .... ص : 277

قالَ أَ رَأَیْتَکَ هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ إِلاَّ قَلِیلاً (62)

گفت آیا می بینی یعنی البته خواهی دید آدمی را که بر من مقدم داشتی و گرامی داشتی هر آینه میگیرم و میکشم ذریه او را بطرف دوزخ مگر قلیلی که من حریف آنها نمیشوم قالَ أَ رَأَیْتَکَ استفهام تردیدی نیست یعنی مشاهده و میبینی و این کلمه هم دلالت بر کفر ابلیس میکند زیرا خداوند علمش احاطه دارد چیزی بر علم او افزوده نمی شود که احتیاج برؤیت داشته باشد و نیز خدا را میترساند که من هم ذریه او را اغوی میکنم هذَا الَّذِی کَرَّمْتَ عَلَیَّ که من تعظیم و تکریم کنم او را و سجده و تواضع و خاضع و خاشع شوم در مقابل او لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلی یَوْمِ الْقِیامَةِ که مرا زنده داشتی و اجل مرا عقب انداختی تا روز قیامة که همچو تقاضایی کرد

ص: 277

قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ ص آیه 79.

لَأَحْتَنِکَنَّ ذُرِّیَّتَهُ احتکان یا بمعنی قطع و جدایی است مثل کلاغی که حاصل را از ریشه بیرون میآورد یا بمعنی افساریست که بگردن حیوان میاندازند و او را میبرند چنانچه شخصی خدمت سید بحر العلوم گفت خواب شیطان را دیدم طناب های زیادی بر دوش داشت پرسیدم اینها چیست؟ گفت میخواهم گردن بندگان بیندازم الا قلیلا که بندگان خالص باشند از انبیاء و اولیاء و صلحاء و اتقیاء و شهداء از مومنین.

[سوره الإسراء (17): آیه 63] .... ص : 278

قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ جَزاءً مَوْفُوراً (63)

خداوند فرمود بشیطان دور شو پس کسانی که متابعت ترا کردند از اولاد آدم پس محققا جهنم جزای شماست آنهم جزای وافر کافی قالَ اذْهَبْ دوری از رحمت و مقام قرب است که معنای لعن است که فرمود وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ ص آیه 79.

فَمَنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ مراد غاوین هستند که فرمود إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاوِینَ حجر آیه 42.

فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ خطاب کم بشیطان و تابعین آن از جن و انس است که بدون ایمان از دنیا روند آنهم جَزاءً مَوْفُوراً و فر بمعنی تمام و کمال است جزاء آنها جزاء تام کامل است چون خداوند ارحم الراحمین است در موضع عفو و رحمت و اشد المعاقبین است در موضع نکال و نقمة غایة الامر مراتب عذاب مختلف است باختلاف مراتب شقاوت و عصیان و شیطان علاوه بر عقوبت کفر خود عقوبت تمام تابعین خود را هم دارد زیرا فاعل بالتسبیب است و گفتگوی او را با تابعین خود در قیامت خداوند در قرآن فرموده.

وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ الایة ابراهیم آیه 26.

ص: 278

[سوره الإسراء (17): آیه 64] .... ص : 279

وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (64)

و بسرعت بگیر و جدا کن از طریق ثواب هر قدر که میتوانی کسانی را که بتوانی از اولاد آدم بصوت خود و بربا آنها را بلشکر خود سواره و پیاده و شرکت کن با آنها در اموال و اولاد و بآنها وعده بده و وعده نمیدهد شیطان مگر فریب وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ امر تهدیدیست چنانچه کسی را که قابل هدایت نیست و اطاعت نمیکند می گویی برو هر غلطی که میخواهی بکن و استفزاز بمعنی اخذ بسرعت است و قطع چیزی از چیزی مثل اینکه پارچه را قطعه قطعه کنی و در اینجا قطع از طریق حق و صواب است و من استطعت کسانی هستند که شقاوت آنها را گرفته و مخالفت انبیاء و تکذیب آنها را میکنند که شیطان بر آنها تسلط پیدا کرده چنانچه میفرماید إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَی الَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکُونَ نحل آیه 101 و 102.

بصوتک صدای شیطان بزبان مبلغین سوء و آمرین بمنکرات و ناهین از معروفات است چنانچه دارد

من اصغی الی ناطق فقد عبده فان کان من اللَّه فقد عبد اللَّه و ان کان من الشیطان فقد عبد الشیطان

پس اینها عبده شیطان هستند و در قرآن میفرماید.

أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ یس آیه- 60 و نیز میفرماید یا بَنِی آدَمَ لا یَفْتِنَنَّکُمُ الشَّیْطانُ الی قوله تعالی إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیاطِینَ أَوْلِیاءَ لِلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ اعراف آیه 27 وَ أَجْلِبْ عَلَیْهِمْ جلب آنست که کسی را بگیرند و ببرند در حبس می گویی فلانی را جلب کردند و شیطان جلب میکند چنانچه گفت لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقِیمَ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرِینَ اعراف آیه 35 و 36.

بِخَیْلِکَ وَ رَجِلِکَ سواره های شیطان و پیاده های او کسانی هستند راکبا و

ص: 279

ماشیا میروند رو بمعاصی و کفر و ظلم وَ شارِکْهُمْ فِی الْأَمْوالِ اموال محرمه بطرق غیر مشروعه باغوای شیطان و شرک او است (وَ الْأَوْلادِ) کسانی که از طریق زنا یا در حال حیض و نفاس یا بدون بسم اللَّه بدنیا آیند (وَ عِدْهُمْ) وعده شیطان بقاء در دنیا و جمع مال و خطر فقر و امر بفحشاء است الشَّیْطانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَ یَأْمُرُکُمْ بِالْفَحْشاءِ بقره آیه 273.

وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلَّا غُرُوراً تمامش فریب و اغواء است.

[سوره الإسراء (17): آیه 65] .... ص : 280

إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکِیلاً (65)

محققا بندگان مرا نیست از برای تو بر آنها سلطه و قدرتی و کفایت میکند بپروردگار تو وکیل باشد (إِنَّ عِبادِی) اضافه تشریفیه آنهایی که بندگی مرا پذیرفتند و بوظایف بندگی عمل می کنند از امیر المؤمنین علیه السّلام است

کفی لی عزا ان تکون لی ربا و کفی لی فخرا ان اکون لک عبدا

لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ عدم سلطه شیطان بایمان و تقوی و عمل صالح است که در پناه گاه الهی هستند و شیطان قدرت بر نزدیک شدن بآنها ندارد و لذا بنده دائما باید پناه بخدا ببرد از شر شیطان و شیطان صفتان و این بمجرد گفتن اعوذ باللّه من الشیطان الرجیم نیست باید رو بخدا برد و خود را در حصن حصین الهی داخل کرد مثل کسی نباشد که سگ گیرنده در قفای او باشد و بگوید پناه بردم بقلعه کدخدا باید داخل در قلعه بشود تا محفوظ ماند و طرق الی اللَّه بسیار است و اعظم آنها ولایت و توسل است وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکِیلًا کسی که توکل داشته باشد و ایکال امور خود و مخصوصا ایمان خود را کند البته خداوند او را پناه میدهد و از شرور شیاطین انسی و جنی مصون و محفوظ میدارد بلکه او را کافیست وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ طلاق آیه 3.

[سوره الإسراء (17): آیه 66] .... ص : 280

رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ کانَ بِکُمْ رَحِیماً (66)

ص: 280

پروردگار شما خداوندیست که میراند از برای شما کشتیها را در دریا برای اینکه طلب کنید از فضل الهی محققا او میباشد بشما رحم کننده رَبُّکُمُ الَّذِی یُزْجِی لَکُمُ الْفُلْکَ فِی الْبَحْرِ یکی از ادله توحید و خداشناسی اینست که بقدرة کامله خود دریاها را که مملو از آب است نحوی قرار داده که اخشاب روی آب نگاهداده شود و فرو نرود و از آنها کشتی ها بسازید و در آنها بروید که از غرق شدن محفوظ مانید و این کشتیها بتوسط باد یا مکینه از بندر ببندر حرکت کند و بسا از دریاها بسیار عمیق و بسیار طولانی شما را بممالک بعیده مثل امریکا برساند و بارهای سنگین را شما بآن طرف دریا بتوسط کشتی ببرید لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ که استفاده کنید اجناس این مملکت را بآن مملکت برسانید و اجناس آنها را باین مملکت وارد کنید و فواید بسیاری دیگر در این مسافرت دریا بهره برداری کنید و این تفضل برای اینست که إِنَّهُ کانَ بِکُمْ رَحِیماً رحمت الهی توسعه دارد وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ اعراف آیه 155.

وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً مؤمن آیه 7 غایة الامر رحمت الهی در دنیا شامل مؤمن و کافر صالح و طالح نیک و بد میشود. زیرا احتیاج بیکدیگر دارند و برای مؤمن نعمت است و برای کافر بلاء است ولی در آخرت مخصوص بمؤمن است چنانچه در آیه مذکوره در سوره اعراف میفرماید:

فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِنا یُؤْمِنُونَ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

[سوره الإسراء (17): آیه 67] .... ص : 281

وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلاَّ إِیَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَ کانَ الْإِنْسانُ کَفُوراً (67)

ص: 281

و زمانی که متوجه شد بشما ضرری در دریا از دست میدهید و رها می کنید آنچه را که میپرستید از خدایان خود مگر خداوند متعال را پس چون نجات داد شما را از دریا و بساحل رسیدید اعراض میکنید از خدا و همان الهه خود را می پرستید و انسان هست کافر و کفور وَ إِذا مَسَّکُمُ الضُّرُّ فِی الْبَحْرِ به اینکه دریا متلاطم شد و کشتی ملما شد و چهار موجه شد و بادها از اطراف وزیدن گرفته و مشرف بر هلاکت شدید ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ الهه خود را از نظر میاندازید و بآنها توجه نمیکنید چون میدانید که آنها نجات بخش نیستند (إِلَّا إِیَّاهُ) فقط توجه بخداوند متعال میکنید و او را میخوانید و استغاثه می کنید فَلَمَّا نَجَّاکُمْ إِلَی الْبَرِّ پس چون خداوند شما را نجات داد و بخشکی رسانید اعرضتم باز اعراض می کنید و بهمان شرک اولی برمیگردید وَ کانَ الْإِنْسانُ کَفُوراً کفور ثبات بر کفر است که دست از کفر خود برنمیدارند در خبر دارد زندیقی یعنی لا مذهب که هیچ دینی اختیار نکرده و طبیعی صرف و دهری محض بود خدمت حضرت صادق علیه السّلام شرفیاب شد و عرض کرد (ما الدلیل علی ربک) حضرت چون از حال او با خبر بود فرمود آیا کشتی سوار شده ای گفت مکرر کشتی سوار شده ام فرمود آیا کشتی ملما شده گفت یک مرتبه غرق شد فرمود تو چه کردی گفت خود را بپاره تخته رساندم و بر او قرار گرفتم فرمود آیا در آن وقت متوجه شدی کسی هست که تو را نجات دهد گفت بلی فرمود همان پروردگار منست که گفتند در حال اضطرار هر نفسی متوجه خدا میشود حتی حیوانات.

چنانچه نقل کردند از یک شکارچی گفت در سال خشکسالی بشکار بودم بز- کوهی از دور گودالی بنظر آورد که در او آب است بسرعت آمد دید خشک است سر بلند کرد بطرف بالا و اشک از چشمش جاری شد فورا ابری آمد و باران شدیدی گودال پر از آب شد آشامید و رفت.

[سوره الإسراء (17): آیه 68] .... ص : 282

أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جانِبَ الْبَرِّ أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حاصِباً ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلاً (68)

ص: 282

آیا پس از این باز ایمن هستید اینکه خداوند فرو ببرد بشما طرف خشکی را که در زمین فرو روید یا بفرستد باد تندی که شما را هلاک کند و نیابید برای خود کسی را که حفظ کند شما را (جمله ذرات زمین و آسمان لشکر حقند گاه امتحان آب را دیدی که با طوفان چه کرد باد را دیدی که با عادان چه کرد).

یکی از معاصی بزرگ امن من مکر اللَّه است و بخصوص در اخبار داریم که بعض معاصی عقوبتش تعجیل میشود در همین دنیا اگر فاحشه علنی شد یعنی فحشاء مثل زنا لواط ساز آواز و امثال اینها مبتلا بطاعون و امراض تازه که سابقه نداشته میشوند اگر کم فروشی دچار بقحطی و سختی مئونه و جور سلطان میشوند اگر منع زکاة شد جلوگیری از باران میشود فقط برای بهائم قدری میبارد اگر نقض عهد خدا و رسول شد دشمن مسلّط میشود اگر حکم بغیر ما انزل اللَّه شد جنگ در میانه تولید میشود یکدیگر را می کشند اگر زنا ظاهر شد موت فجأه و منع زکاة برکات زمین برداشته میشود از زرع و ثمار و معادن اگر قطع رحم شد اموال بدست اشرار میرود و اگر ترک امر بمعروف و نهی از منکر شد اشرار مسلط میشوند و دعاء اخیار مستجاب نمیشود و امروز نوع این معاصی رواج بسیار دارد و نوع این عقوبات هم مشاهده میشود ولی متنبه نمیشویم.

(أَ فَأَمِنْتُمْ أَنْ یَخْسِفَ بِکُمْ جانِبَ الْبَرِّ) چنانچه بر قوم لوط متوجه شد و تمام فرو رفتند بعد از آنکه حجارة بر سر آنها بارید أَوْ یُرْسِلَ عَلَیْکُمْ حاصِباً چنانچه بر عاد قوم هود و زید که میفرماید:

وَ أَمَّا عادٌ فَأُهْلِکُوا بِرِیحٍ صَرْصَرٍ عاتِیَةٍ سَخَّرَها عَلَیْهِمْ سَبْعَ لَیالٍ وَ ثَمانِیَةَ أَیَّامٍ حُسُوماً فَتَرَی الْقَوْمَ فِیها صَرْعی کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِیَةٍ حاقه آیه 6 و 7 ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ وَکِیلًا در مقابل اراده و مشیت حق کیست بتواند عرض اندام کند نه شفیعی دارند و نه ناصر و معینی بلی اهل ایمان باید هم امیدوار باشند که با ایمان از دنیا روند مأیوس نباشند و هم خوف داشته باشند که مبادا معاصی باعث سلب ایمان شود بین خوف و رجاء و البته رجاء باید بیشتر باشد.

ص: 283

[سوره الإسراء (17): آیه 69] .... ص : 284

أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تارَةً أُخْری فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ قاصِفاً مِنَ الرِّیحِ فَیُغْرِقَکُمْ بِما کَفَرْتُمْ ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ عَلَیْنا بِهِ تَبِیعاً (69)

آیا ایمن هستید اینکه برگرداند شما را دفعه دیگر در کشتی که سوار شوید پس بفرستد بر شما تند بادی پس غرق کند شما را بسبب آنچه کافر شدید پس از آن نیابید از برای خود بر ما بسبب غرق شما کسی را که مطالبه خون شما را بکند و شما را نصرت کند.

أَمْ أَمِنْتُمْ بعد از آنی که در دفعه اولی کشتی شما متلاتم شد و خداوند شما را نجات داد و بخشکی رسانید باز کافر و مشرک شدید آیا ایمن هستید که بواسطه عقوبت کفر شما أَنْ یُعِیدَکُمْ فِیهِ تارَةً أُخْری باز احتیاج پیدا کنید و دفعه دیگر بر کشتی در دریا سوار شوید فَیُرْسِلَ عَلَیْکُمْ خداوند بفرستد بر شما قاصِفاً مِنَ الرِّیحِ تند بادی که موجب درهم شکستن کشتی شود و از هم پاشیده شود که گفتند تند باد که موجب هلاکت شود اگر در زمین باشد حاصب نامند مثل بادی که بر عاد آمد و اگر در دریا باشد قاصف گویند فَیُغْرِقَکُمْ پس غرق شوید و هلاک گردید بِما کَفَرْتُمْ بسبب آنکه در مرّه اولی نجات پیدا کردید باز بکفر اولی برگشتید ثُمَّ لا تَجِدُوا لَکُمْ پس از غرق شدن کسی را ندارید که با خدا طرف شود عَلَیْنا بِهِ تَبِیعاً و مطالبه خون شما را بکند یا تلافی کند و بجنگد با او خلاصه کلام اینکه انسان در معرض بلاهای گوناگون است.

الدنیا دار محنة و بلیة

در خدمت امیر المؤمنین علیه السّلام عرض کردند که افلاطون حکیم چنین گفته که الافلاک قسی و الحوادث سهام و الانسان هدف و الرامی هو اللَّه فاین المفر حضرت باین جواب دادند فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ ذاریات آیه 50 و گذشت که بسیاری از معاصی داریم که عقوبتش در دنیا بانسان متوجه میشود بالاخص شرک و کفر و ضلالت و عناد و عصبیت و تجاهر بفواحش و منکرات و ظلم و اذیت.

ص: 284

[سوره الإسراء (17): آیه 70] .... ص : 285

وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلاً (70)

و هر آینه بتحقیق ما گرامی داشتیم و محترم قرار دادیم اولاد آدم را و حمل کردیم آنها را در بر و بحر و روزی دادیم آنها را از پاکیزه مأکولات و برتری دادیم آنها را بر کثیری از کسانی که خلق کردیم برتری بسیار مهمی وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ تفضلاتی که خداوند در حق اولاد آدم فرموده بسیار است عقل و ادراک و فهم و علم و قدرت باو عنایت شده صورت زیبا قامت رسا حسن و جمال که میفرماید در حق خود در خلقت بشر فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ مؤمنون آیه 14 و نیز میفرماید وَ صَوَّرَکُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَکُمْ مؤمن آیه 64 و استعدادی که بتواند از تمام ملائکه بالا زند و درجات اعلای بهشت را حیازت کند و قرب بپیشگاه احدیت پیدا کند.

وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ انعام را مسخر خود کند و سوار شود مثل شتر اسب قاطر حمار و نحو آنها بلکه ماشین و طیاره و مثل اینها (و البحر) کشتی و فلکه و طراده وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ از حبوب و لحوم و ثمار و فواکه و مشروبات وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلًا بعضی باین جمله تمسک کردند که ملائکه افضل از بنی آدم هستند، زیرا اگر بنی آدم افضل بود میفرمود علی جمیع من خلقنا و بعضی جواب دادند به اینکه مراد از کثیر جمیع است باین بیان که من خلقنا کثیر هستند و اولاد آدم بر آن کثیر افضلیت دارد لکن تحقیق در مقام اینست که خداوند علاوه از ملک و جن و انس که مخلوقات جسمانی و دارای صور و مشخصات هستند عالم دیگری خلق فرموده عالم عقول و مجردات و البته آنها از نوع بنی آدم افضل هستند و این منافات ندارد که انبیاء و اوصیاء افضل باشند چون خلقت اولیه آنها در عالم انوار از همان عالم عقول و مجردات بوده و از این جهت گفتیم که تنافی نیست بین اینکه بگوئیم اول ما خلق اللَّه العقل چنانچه حکماء گفتند و بین حدیث

ص: 285

(اول ما خلق اللَّه نوری)

که همان نور مقدسش همان عقل اول است.

[سوره الإسراء (17): آیه 71] .... ص :286

یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلاً (71)

روزی که میخوانیم هر اناسی را با پیشوای آنها پس کسی که داده شود کتاب او بدست راست او پس اینها قرائت می کنند کتاب خود را و ظلم نمیشود بآنها و لو بمقدار فتیل بسیار قلیلی یَوْمَ نَدْعُوا روز قیامت که تمام جن و انس را میخوانند و دعوت میکنند در صحرای محشر کل اناس دسته دسته بامامهم باء بمعنی مع یعنی مع امامهم اهل باطل با پیشوای خود که میفرماید وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النَّارِ قصص آیه 41.

و اهل حق با امام حق «حشر محبان علی با علی حشر محبان عمر با عمر» فَمَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ مؤمنین نامه عملشان بدست راست آنها داده میشود فَأُولئِکَ یَقْرَؤُنَ کِتابَهُمْ با فرح و انبساط میخوانند بر اهل محشر نامه عمل خود را که مملو از اعمال صالحه است بلکه از آنها هم تقاضا میکنند که بیائید نامه اعمال ما را بخوانید که میفرماید:

فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا کِتابِیَهْ حاقه آیه 19.

وَ لا یُظْلَمُونَ فَتِیلًا خداوند باحدی ظلم نمی کند نه بمؤمن و نه بکافر و مشرک و ضال و گمراه نه باهل حق و نه باهل باطل نه در دنیا و نه در آخرت مؤمن چیزی از مثوبات و فیوضات را کسر نمیگذارد و کافر و اهل باطل را زائد بر استحقاق خود عذاب نمیکند فَما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ توبه آیه 70.

و ظلم یکی از معانی عدل ترک ظلم است و یکی ترک لغو و یکی ترک فعل قبیح توضیحا مسئله عدل یکی از اصول خمسه است توحید عدل نبوت امامت معاد و مسئله عدل و امامت از اصول مذهب شیعه و اهل خلاف منکر هستند ولی توحید و نبوت و معاد معتقد جمیع فرق مسلمین است و عدل هم سه قسم عدل است بمعنی

ص: 286

ترک ظلم و بمعنی ترک لغو نص قرآنست و تمام فرق مسلمین معترف هستند و اما بمعنی ترک قبیح را اشاعره منکرند نه اینکه بگویند خدا فعل قبیح بجا میآورد بلکه اصل حسن و قبح را عقلا منکر هستند حتی اگر خدا بخواهد پیغمبر خود را جهنم ببرد و ابو جهل و ابو لهب را بهشت فعل قبیحی نکرده و جواب آنها اینست که حسن و قبح از ضروریات اولیه است حتی اطفال رضیع اگر مادر آنها بصورت آنها بخندد تبسم می کنند و اگر رو ترش کند زجّه می زنند حتی حیوانات حتی سگ اگر لقمه عظیمی نزد او بیندازی دم خود را حرکت میدهد و اگر سنگ بیندازی پارس میکند بگذاریم و بگذریم.

[سوره الإسراء (17): آیه 72] .... ص : 287

وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی وَ أَضَلُّ سَبِیلاً (72)

و کسی که در این دار دنیا کور است پس او در آخرت هم کور است و گمراه- تر است براه حق «تنبیه» مسئله مشکله اختلافیست که آیا کفار و فساق پس از مردن که حقایق مکشوف میشود و در قیامت که مشاهده می کنند جهنم و بهشت را آیا ایمان میآورند یا بهمان کفر باقی هستند بعضی توهم کردند که ایمان پیدا میکنند چون پرده های اوهام عقب میرود و حقایق را درک میکنند لکن این توهم فاسد است، زیرا افراد انسان تا مادامی که در دنیا هستند ممکن است تغییر در عقائد و اخلاق و اعمال بدهند لکن در عوالم دیگر مثل برزخ و قیامت قابل تغییر نیست مثل اینکه انسان در دوره جوانی و در سعه و فراوانی میتواند تحصیل مال و جاه و علم و کمال کند لکن پس از پیری و زمین گیری میفهمد که اگر در جوانی اقدام و جدیت کرده بود بجایی رسیده بود لکن دیگر قدرت ندارد و حسرت میخورد و پشیمان میشود و میگوید ای کاش جوان میشدم و تحصیل میکردم امر دنیا و آخرت هم این نحو است لذا تقاضا می کنند و میگویند رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ مؤمنون آیه 101 و بسیار آیات دیگر لذا میفرماید:

وَ مَنْ کانَ فِی هذِهِ یعنی فی الدنیا اعمی مراد کوری قلب است که حق را

ص: 287

درک نمیکند فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمی بهمان کفر و نفاق و صفات خبیثه باقیست وَ أَضَلُّ سَبِیلًا بلکه گمراه تر میشود چون مشاهده میکند که اهل حق بمثوبات بهشت نائل شدند عناد او بیشتر میشود حتی دارد موقعی که امیر المؤمنین علیه السّلام با شیعیان خود از صراط عبور می کنند دومی از قعر جهنم و چاه ویل فریاد میزند که در های جهنم را ببندید که من مشاهده نکنم و همین است کلام او بعد از مشاهده تابوت

النار و لا العار

و بهمین مطلب اشاره دارد فرمایش ابی عبد اللَّه در رجز خوانی جواب این ملعون که فرمود

الموت خیر من رکوب العار و العار خیر من دخول النار.

[سوره الإسراء (17): آیه 73] .... ص : 288

وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاتَّخَذُوکَ خَلِیلاً (73)

و بدرستی که نزدیک بود که ترا فریب دهند و منصرف کنند از آن چیزی که ما وحی فرستادیم بسوی تو که افتراء بزنی بر ما غیر آنچه وحی نمودیم ترا و در این افتراء ترا دوست خود بگیرند این آیه شریفه از مشکلات آیات است و مفسرین هر کدام چیزی گفتند که تمام باطل و خلاف عقیده در حق رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و اله و سلم است زیرا حضرتش بواسطه مقام عصمت و طهارت نه خیال رکون بکفار و مشرکین میکند و نه غیر آنچه باو وحی رسیده میگوید و نه افتراء بخداوند می زند و نه با کفار خلت و رفاقت و محبت میکند و ما اولا اشاره بگفته های مفسرین می کنیم سپس آنچه بنظر میآید تذکر میدهیم و اما گفته های آنها بعضی گفتند راجع باین بود که حضرت اراده داشت استلام حجر کند مشرکین مانع شدند که تا استلام اصنام ما را نکنی نمیگذاریم استلام حجر کنی حضرت برای دفع آنها خیال کرد استلام اصنام را سپس منصرف شد بعضی گفتند راجع بشتم اصنام بود که گفتند اگر شتم نکنی ما ترا دوست خود میگیریم.

بعضی گفتند چون حضرت اصنام آنها را شکست که در کعبه بود آنها تقاضا

ص: 288

کردند که صنمی که در مروه هست نشکند بعضی گفتند راجع ببنی ثقیف است که تقاضای ترک صلوة و کسر اصنام تا یک سال کردند بعضی گفتند راجع بترک کسر اصنام بود تا وجوهی که بنام اصنام میگرفتند وصول کنند تمام این مزخرفات علاوه بر اینکه تفسیر برأی است خلاف مقام عصمت است که هرگز حضرت همچه خیالاتی در ذهن مبارکش خطور نمیکند مضافا به اینکه خلاف ظاهر آیه شریفه است زیرا اگر این ها بود میفرمود عما اوحینا الیک نه اینکه بفرماید عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ.

اما آنچه بنظر میرسد و بر طبق آن اخباری داریم از حضرت باقر و از حضرت کاظم علیهما السّلام از پدر بزرگوارش اینکه راجع به امیر المؤمنین علیه السّلام است شرحش در بیان تفسیر آیه بیان می شود چون حضرت رسول میدانست که بسیاری از همین مسلمین بالاخص منافقین با علی علیه السّلام عداوت دارند زیرا در جنگ ها پدران و برادران و خویشان آنها را کشته و امر الهی رسید به نصب امیر المؤمنین علیه السّلام بر خلافت حضرتش برای اینکه این ها دست از اسلام برندارند قدری خیال توقف کردند خداوند برای اینکه بدانند که حضرتش در اوامر الهی کوتاهی نمی کند این آیه را نازل فرمود و این توقف حضرت هم مخالفت امر الهی نبود زیرا وقت وسعت داشت تا موقع غدیر خم که دیگر متفرق میشدند و لذا در آیه شریفه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ الایه در سوره مائده بیانش مفصلا گذشت وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ ان مخففه از مثقله است و فاعل کادوا همان جماعت مسلمین است که آنها نزدیک بوده که نسبت به پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم تفتین کنند و حضرتش را منصرف کنند عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ الذی امیر- المؤمنین است و وحی تبلیغ خلافت و نصب علی علیه السّلام است لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنا غَیْرَهُ توقع و تقاضای آنها بود که غیر علی را بر خلافت نصب کند بر خلاف وحی الهی وَ إِذاً لَاتَّخَذُوکَ خَلِیلًا که می گفتند که اگر چنین کنی ما ترا دوست خود اتخاذ میکنیم و غافل از اینکه آن حضرت ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی و النجم آیه 3- و 4 و غافل از اینکه میفرماید وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ ثُمَّ

ص: 289

لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ الحاقة آیه 44.

[سوره الإسراء (17): آیه 74] .... ص : 290

وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً (74)

و اگر نبود که ترا نگهداری کنیم هر آینه نزدیک بود که مقدار قلیلی رکون و اعتماد کنی بسوی آنها وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لو امتناعیه است یعنی البته خداوند انبیاء و اولیاء خود را نگاه میدارد بواسطه افاضه مقام عصمت و علم و ایمان راسخ که حتی خیال مخالفت در قلوب آنها خطور نمیکند و سهو و خطاء و اشتباه از آنها سر نمی زند و در مقام خود گفته ایم که قول و فعل و تقریر آنها حجة است لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلًا جزاء لولا است البته بر فرض محال اگر دارای مقام عصمت نبود با این مکرهای کفار و مشرکین که میفرماید وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ ابراهیم 47 هر آینه نزدیک بود که رکون کند و متمایل بمساعدت آنها کند بمقدار شی ء یسیری و لو نفس ایمان مانع از مساعدت با کفر و شرک است.

[سوره الإسراء (17): آیه 75] .... ص : 290

إِذاً لَأَذَقْناکَ ضِعْفَ الْحَیاةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ عَلَیْنا نَصِیراً (75)

در این زمانی که بر فرض محال اگر رکون بآنها کرده بودی و لو جزئی ما میچشانیدیم ترا دو برابر عقوبات زمان حیات تو و پس از ممات تو انسان هر چه عقل و علم و کمالش بیشتر باشد عباداتش مثوبات بیشتر دارد و عقوباتش در مخالفت بیشتر، چنانچه دارد در خبر که

اشد الناس حسرة یوم القیمة العالم التارک لعلمه

و نیز دارد

ان اهل النار یتأذون من ریح العالم التارک لعلمه

و در مقام خود ثابت شده که نجات منوط بعلم و عمل است یکی بدون دیگری موجب هلاکت است چنانچه از حضرت رسالت مرویست که فرمود

قصم ظهری رجلان العالم الهاتک و الجاهل الناسک

«اذا» در این هنگام لاذقناک بتو طعم عذاب را میچشانیدیم

ص: 290

ضعف الحیوة دو برابر عقوباتی که بسایر کفار و فساق وارد میشد از بلیات وَ ضِعْفَ الْمَماتِ عقوبات پس از مرگ از حین موت تا قیامت ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ عَلَیْنا نَصِیراً کسی را نداری که جلوگیری کند از عقوبات و بلیات دنیوی و عذاب های اخروی ما.

[سوره الإسراء (17): آیه 76] .... ص : 291

وَ إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ لِیُخْرِجُوکَ مِنْها وَ إِذاً لا یَلْبَثُونَ خِلافَکَ إِلاَّ قَلِیلاً (76)

و اینکه نزدیک بود به اینکه شما را بزحمت بیندازند و ناچار بر خروج از زمین کنند تا اینکه ترا خارج از زمین کنند و در این صورت لبث نمی کنند مگر زمان کمی وَ إِنْ کادُوا لَیَسْتَفِزُّونَکَ مِنَ الْأَرْضِ بعضی گفتند لیقتلوک که اصلا روی زمین نباشی.

بنا بر این معنی کادوا ضمیرش راجع بجمیع کفار میشود که در مقام قتل آن حضرت بر آمدند و بعضی گفتند مراد اخراج از مکه است که مرجع ضمیر مشرکین هستند و بعضی گفتند مراد اخراج از مدینه است و مرجع یهود هستند و بعضی گفتند اخراج از ارض عرب و حجاز است، و لکن ظاهر بنظر میآید که مراد اخراج از مکه است بقرینه آیه شریفه در سوره انفال وَ إِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِیُثْبِتُوکَ أَوْ یَقْتُلُوکَ أَوْ یُخْرِجُوکَ وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ آیه 30.

و بقرینه کلمه کادوا که اراده داشتند ولی نتوانستند خداوند حفظ فرمود نه آن را حبس کردند و نه کشتند و نه اخراج کردند بلکه پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله بامر الهی هجرت فرمود و از مکه خارج شد موقعی که تصمیم قتل او را داشتند لیخرجوک که ترا اخراج بلد کنند و اذا یعنی بواسطه همین تصمیم لا یَلْبَثُونَ خِلافَکَ کسانی که با تو مخالفت کردند درنگ نمی کنند الا قلیلا مگر مدت کمی یا اجل آنها زود میرسد یا ببلاهای الهی تلف میشوند یا بقتل بایادی مسلمین هلاک میشوند و شرح این قضیه چنانچه قبلا هم متعرض شده ایم اینست که در دار الندوة مجتمع

ص: 291

شدند رؤساء مشرکین و شیطان بصورت پیر مرد نجدی وارد شد که مشورت کنند در امر پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله بعضی گفتند او را حبس می کنیم شیطان رد کرد که بنی هاشم بهر قیمتی باشد او را از حبس بیرون می آورند بعضی گفتند یک نفر برود و او را بقتل رساند و دیه او را قسمت می کنیم شیطان رد کرد که بنی هاشم تا قاتل را نکشند دست بردار نیستند بعضی گفتند اخراج بلد می کنیم این را هم رد کرد که هر جا برود دور او را میگیرند و برمیگردد و شما را منکوب می کند گفتند رأی تو چیست؟ گفت از هر قبیله یک نفر معین کنید یک شبانه در خانه او او را بقتل رسانند بنی هاشم باتمام قبائل نمیتوانند طرف شوند راضی بدیه میشوند رای او را پسندیدند لیلة المبیت آمدند و حضرت بامر الهی هجرت فرمود.

[سوره الإسراء (17): آیه 77] .... ص : 292

سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِیلاً (77)

طریقه و مشی خداوند است در حق کسانی که قبل از تو فرستادیم از پیغمبران و نمی یابی از طریقه و مشی خداوند تغییر و تبدیل و تحویلی سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنا قوم نوح در مخالفت او بغرق هلاک شدند قوم هود عاد بباد قوم صالح ثمود بصیحه قوم لوط بخسف و حجارة قوم شعیب بصیحه قوم موسی فرعونیان بغرق خداوند چون میدانست که در نسل این ها مؤمن بوجود نمی آید آنها را بعذاب دنیوی از بین میبرد و همین است سنت الهی و البته قابل تغییر نیست فقط قوم یونس آن هم ایمان آوردند خدا بفضل و کرمش عذاب را از آنها برداشت که میفرماید إِلَّا قَوْمَ یُونُسَ لَمَّا آمَنُوا کَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ مَتَّعْناهُمْ إِلی حِینٍ یونس آیه 98.

وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِیلًا بلکه نفی ابد میکند میفرماید فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلًا وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلًا فاطر آیه 43 قوم شما هم باید انتظار این نوع بلاها را داشته باشند چنانچه میفرماید فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِینَ فاطر آیه 40.

و این امهال الهی برای اینست که یا خود آنها بشرف اسلام مشرف میشوند

ص: 292

یا در نسل آنها مؤمن بوجود می آید چنانچه امیر المؤمنین علیه السّلام و ابی عبد اللَّه علیه السّلام هم در میدان جنگ در نسل آنها مؤمنی باشد از قتل او خود داری می کردند.

[سوره الإسراء (17): آیه 78] .... ص : 293

أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً (78)

بر پایدار نماز را از ابتداء دلوک آفتاب که وسط النهار است تا انتهاء غسق لیل که نیمه شب است و نیز برپادار قرآن فجر را محققا قرآن فجر مشهود ملائکه است أَقِمِ الصَّلاةَ اقامه صلوة بجا آوردن و حفظ نماز است که از بین نرود چنانچه در حق ائمه در باب زیارات مثل زیارت وارث میخوانی

اشهد انک قد اقمت الصلاة و آتیت الزکاة و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر.

و این جمله زیارات اشاره بدو آیه شریفه است یکی إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ مائده آیه 55 دیگر کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ الایة آل عمران آیه 106 که اشاره بمقام ولایت است لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ اشاره بچهار نماز است ظهر که اول زوال شمس است که معنای دلوک است و عصر که بعد از اداء ظهر است تا مغرب شرعی و مغرب که اول مغرب است و عشاء که باقیست تا نیمه شب که غسق لیل است اما ظهر و عصر چهار وقت دارد وقت مختص و مشترک و فضیلت و اجزاء اما وقت مختص ظهر اول زوال است بمقدار چهار رکعت و وقت مختص بعصر بمقدار چهار رکعت است بمغرب و بین این دو وقت مختص، مشترک است بین ظهر و عصر و برای مسافر وقت مختص دو رکعت است و اما وقت فضیلت ظهر از اول زوال ظهر است تا سایه شاخص بحد مثل برسد و بعد از آن وقت اجزاء است و وقت فضیلت عصر بعد از اداء ظهر است تا سایه دو برابر شود و بعد وقت اجزاء

ص: 293

است تا مغرب و اما مغرب و عشاء شش وقت دارند مختص و مشترک فضیلت اجزاء اختیاری اضطراری اما مختص بمغرب سه رکعت اول مغرب است و مختص بعشاء چهار رکعت است بنصف شب و بین این دو وقت مشترک است و بر مسافر وقت مختص دو رکعت بنصف شب است و مراد شب شرعی است که از مغرب تا طلوع فجر است نه شب عرفی که از غروب شمس است تا طلوع آن و وقت فضیلت مغرب از اول مغرب است تا ذهاب شفق و وقت فضیلت عشاء بعد از ذهاب شفق است تا ثلث شب شرعی و بقیه وقت اجزاء است و از برای عشاء دو وقت اجزاء است قبل از ذهاب شفق و بعد از ثلث شب و اینها تمام وقت اختیاری است و اما اضطراری بعد از نصف شب است تا طلوع فجر وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ تفسیر شده بنماز صبح و از برای نماز صبح دو وقت است فضیلت و اجزاء وقت فضیلت از طلوع فجر صادق است تا ظهور حمره در طرف مشرق و وقت اجزاء از ظهور حمره است تا طلوع شمس إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ کانَ مَشْهُوداً مشهود ملائکه شب و ملائکه نهار است چون ملائکه شب تا طلوع آفتاب نمیروند و ملائکه نهار طلوع فجر میآیند و بین الطلوعین هر دو دسته هستند و در دو دفتر نوشته میشود و از برای این پنج نماز نوافلی هست سی و چهار رکعت هشت رکعت نافله ظهر قبل از صلوة ظهر و هشت رکعت نافله عصر قبل از صلوة عصر و چهار رکعت نافله مغرب بعد از مغرب و دو رکعت نافله عشاء بعد از عشاء نشسته که وتیره نامند و یک رکعت حساب میشود و یازده رکعت نماز شب و شفع و وتر که وقتش از نصف شب است تا طلوع فجر و دو رکعت نافله صبح است قبل از صلوة صبح و وقت آن از طلوع فجر کاذب است تا ظهور حمره که میفرماید:

[سوره الإسراء (17): آیه 79] .... ص : 294

وَ مِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً (79)

و از قسمتی از شب پس تهجد کن که همان نماز شب است بآن قسمت شب که از نصف شب است تا طلوع فجر نافله که زائد بر آن پنج فریضه است از برای تو امید

ص: 294

است که پروردگار تو ترا مبعوث فرماید مقامی پسندیده که مورد تمجید تمام باشد و این نماز شب بر پیغمبر واجب بود و تفضلا بر امت مستحبّ شد و اخبار در فضیلت نماز شب بسیار است متجاوز از سی فضیلت رجوع به لئالی الاخبار کنید و من اللّیل من تبعیضیه یعنی بعض از شب که مراد نصف آخر است بقرینه فتهجد به زیرا معنای تهجد ایقاض است و این بعد از نوم است (نافِلَةً) نفل بمعنی زیاده است یعنی زائد بر صلوات خمس و بر پیغمبر صلّی اللَّه علیه و اله و سلّم واجب بود چنانچه ظاهر امر هم وجوبست (لک) لام اختصاص است که این وجوب اختصاص باو دارد عَسی أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ عسی از جانب خداوند حتم و لازم است که البته ترا مبعوث میفرماید یعنی میرساند و عطا میکند بتو مَقاماً مَحْمُوداً اخبار بسیاری داریم که مراد مقام شفاعت است و مکرر گفته ایم که اخبار بیان مصداق میکند یعنی یکی از شئون مقام محمود شفاعت کبری است و الا مقام محمود مقامیست که تمام ملائکه و انبیاء و تمام خلق ستایش میکنند در جمیع شئون که یکی از آنها مقام شفاعت است که حتی انبیاء احتیاج بشفاعت آن حضرت دارند و انحاء شفاعت او مختلف است.

اما در دنیا بواسطه توسل بآن بزرگوار و باهل بیت طاهرین و بمنسوبین بآنها در پیشگاه احدیت شفاعت میکنند برای قضاء حوائج دفع بلیات اصلاح امور و ثانیا در حین احتضار سفارش بملک الموت و در قبر سفارش بملکین و در عالم برزخ حشر با انوار مقدسه آنها در قیامت تقاضای رسید بحساب اهل محشر و نجات مؤمنین از عذابهای قیامت و در بهشت ارتفاع درجات برای انبیاء و سایر اهل بهشت و بالجمله ما احتیاج شدید داریم بشفاعت آنها در جمیع این مراحل و البته باید یک ارتباطی تحصیل کنیم تا مشمول شفاعت شویم.

[سوره الإسراء (17): آیه 80] .... ص : 295

وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً (80)

و بگو پروردگار من داخل فرما مرا در مدخل محل دخول صدق و خارج

ص: 295

فرما مرا در محل خروج صدق و قرار ده مرا از جانب خود سلطه و قدرتی و ناصر و معینی وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ بعضی گفتند مراد دخول در مکه معظمه برای فتح و خروج از مکه با عزت هر چه تمامتر بعضی گفتند دخول در مدینه در هجرت و خروج از مدینه برای فتح مکه بعضی گفتند دخول در قبر و خروج از قبر یوم البعث لکن ظاهر اطلاق آیه شریفه اینکه در هر امری از امور دنیوی و اخروی و دینی که اراده کردم از طریق صحیح و مقدمات منتجه وارد شوم و توفیق انجام آن امر را کاملا و صحیحا و تاما انجام دهم و باتمام برسانم و بیرون روم وَ اجْعَلْ لِی و قرار ده مرا مِنْ لَدُنْکَ از جانب تو سُلْطاناً قوة و قدرت و سلطه و قهر و غلبه بر اعداء دین از کفار و مشرکین و معاندین نصیرا نصرت دین و نصرت مسلمین و مؤمنین بلکه نصرت الهی چنانچه میفرماید إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ محمّد صلّی اللَّه علیه و اله آیه 8 و نصرت خدا نصرت دین خدا و رسول و خلفاء الهی و مؤمنین است.

[سوره الإسراء (17): آیه 81] .... ص : 296

وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً (81)

و بفرما باین کفار و مشرکین آمد حق و از بین رفت باطل محققا باطل از بین رفتنی است وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ دین مقدس اسلام قرآن مجید رسالت حضرت رسول ولایت ائمه اطهار احکام شرع مطهر تمام اینها حق است و حق بمعنی ثابت و باقی است و زوال و فناء ندارد چنانچه یکی از اسماء ذات حق است بمعنی وجوب وجود و یکی هواست اشاره بمقام غیب الغیوبی و یکی اللَّه ذات مستجمع جمیع کمالات و منزه از جمیع عیوب و نواقص و دولت حقه در زمان ظهور حضرت بقیة اللَّه ثابت میماند تا دوره رجعت تا قیامت وَ زَهَقَ الْباطِلُ باطل بر خلاف حق است هر چه بقاء و ثبات ندارد باطل است ادیان باطله از شرک و کفر و مذاهب سخیفه و طرق شیطانی و سلطنت ظالمانه و قوانین مخترعه و عادات رذیله و اخلاق فاسده و اعمال

ص: 296

قبیحه تمام مصادیق باطل است و در مقابل حق عرض اندام نمیکنند و چهار روزی جلواتی دارند و بکلی زائل می شوند للحق دولة و للباطل جولة إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً لازمه ذاتی باطل است از بین رفتن و فاسد شدن و همین نحو که باطل از بین می رود اهل باطل هم ثبات و بقایی ندارند و امروز اهل باطل زیاد شده اند و بترسند و انتظار داشته باشند که بزودی زود از بین میروند ولی اهل حق باقی هستند ببقاء اللَّه چه در عالم دنیوی یا برزخی یا اخروی و حتم و واجب است متابعت حق و ترک باطل طرق الهیه حق است و سبل شیطانیه باطل صراط مستقیم حق است طرق اهل ضلالت باطل ایمان حق است شرک و کفر و عناد و خلاف باطل عبادت حق است و معاصی باطل اخلاق حمیده حق است صفات رذیله باطل و هکذا حق و باطل دو نقطه متقابل هستند و اجتماع ندارند انسان باید در جمیع امور قلبیه و نفسیه و جوارحیه داخلیه و خارجیه نظر کند حق را بگیرد و باطل را رها کند و ممیز بین حق و باطل سه چیز است عقل و شرع و مشورت با عقلا و دانشمندان.

[سوره الإسراء (17): آیه 82] .... ص : 297

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلاَّ خَساراً (82)

و ما نازل کردیم از قرآن چیزی را که آن چیز شفاء امراض است و رحمت است برای مؤمنین.

و زیاد نمیکند ظالمین را مگر خسران و زیانکاری وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ و استشفاء بقرآن انحاء کثیره است.

«1» امراض روحی ببیانات روشن و ادله متقنه شرک و کفر و ضلالت را میبرد و ایمان و تصدیق و اقرار و اعتراف بعقاید حقه میآورد و این بالاترین امراض است که میفرماید فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً بقره آیه 9 و ما در جلد اول در ذیل همین آیه مفصلا امراض قلبی را متعرض شدیم رجوع فرمائید.

ص: 297

(2) امراض نفسانی که عبارت از اخلاق رذیله و صفات خبیثه و ملکات قبیحه ببرکت قرآن زائل می شود و اخلاق حمیده و صفات پسندیده و ملکات حسنه جای گیر میشود.

(3) بتوسل بآیات شریفه و سور قرآنیه امراض جسمی و بدنی زائل میشود و این یک باب مفصلیست.

(4) نگاه داشتن قرآن یا بعض آیات شریفه نزد خود یا کتابت آن یا قرائت آن باعث حفظ از آفات و بلیات میشود.

(5) موجب حفظ مال از سرقت و زیان و کسر و نقصان میشود و باعث برکت و زیادی میشود.

(6) برای قضاء حوائج و اصلاح امور استجابت دعا و انجاح مقاصد بسیار نافع است و رحمة تمسک بقرآن و عمل بوظایف آن و احترام بآن چه اندازه مثوبات و اجر در دنیا و آخرت دارد و همچنین تلاوت و قرائت لکن این شفاء و رحمة خصیصه مؤمنین است للمؤمنین و مؤمن کسی را گویند که معتقد بجمیع عقائد حقه باشد و منکر ضروریات دین و مذهب نباشد و اهل بدعت نباشد وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ چه ظلم بدین کنند یا باولیاء الهی یا بمؤمنین یا بخود که ظالم بنفس باشد لا یزیده الا خسارا خسارت خسران در دین و در جان و در مال و اولاد روز بروز زیاد میشود.

[سوره الإسراء (17): آیه 83] .... ص : 298

وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ کانَ یَؤُساً (83)

و زمانی که ما نعمت عنایت کردیم بر انسان متنعم شد بنعمت های ما اعراض میکند از ما و میرود بطرف خود و زمانی که شر و بلائی باو متوجه شد ناامید و مأیوس میشود طبیعت انسان چون غریزه شهوت و غضب دارد موقعی که غرق شهوات نفسانیه شد مخصوصا مال و جاه و مقام دیگر دین و خدا و وظایف دینیه را فراموش میکند و دست برمیدارد چنانچه میفرماید:

ص: 298

إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی علق آیه 6 وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ اغلب نعمت های الهی برای امتحان است که موقعی که بنده غرق نعمت میشود باید بر هر یک از نعم الهی شکر گذاری کند و اقسام شکر بسیار است.

(1) آنکه بداند از جانب خداوند است مثل قارون نباشد که گفت إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی قصص آیه 78.

(2) صرف کند در مصارف شرعیه که منظور اولیه است.

(3) شکر لسانیست بذکر حمد و شکر.

(4) بازاء هر نعمتی یک عبادتی بر خود زیاد کند لکن بدبختانه چون غریزه شهوت و حب جاه و مقام و زخارف دنیویه دارد (أَعْرَضَ) اعراض از خدا و دین و وظایف حتی مجال دو رکعت نماز را هم ندارد چنانچه امروز نوع مجالس دینی خالی از اغنیاء و اعیان و اولیاء امور است وَ نَأی بِجانِبِهِ یعنی خود پسند و خود نما میشود تکبر و تجبر و عجب و طغیان و هزار گونه معاصی و مخصوصا ظلم بزیر دستان مینماید.

وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ تعبیر بشر برای اینست که بر خلاف هواهای نفسانی است از بلیات و فقر و امراض و اسقام و مصائب و الا اینها هم امتحانات است که صبر و تحمل و توجه بدرگاه احدیت پیدا کند و از خدا دفع آنها را طلب نماید لکن بدبختانه کان یؤسا بکلی از درب خانه خدا دور می شود و مأیوس و ناامید می- گردد و بسا بکفر منجر میشود که گفتند

کاد الفقران ان یکون کفرا

فقط مؤمن متقی شکرگزار نعم و صابر در بلیات است.

[سوره الإسراء (17): آیه 84] .... ص : 299

قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدی سَبِیلاً (84)

بفرما که هر فردی عمل میکند بر طریقه و عادت و طبیعة و خلیقة خود و سلیقه خود که صواب و حق میپندارد پس پروردگار شما داناتر است بکسانی که طریقه آنها بهتر است و بهدایت نزدیکتر است قُلْ کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ اموری که از

ص: 299

اسباب و مقتضیات افعال و عادات است بسیار است.

اول نطفه که اگر پاک باشد توفیق اعمال خیر پیدا میکند و اگر خراب باشد اعمال شر.

(نطفه پاک بباید که شود قابل فیض و رنه هر سنگ و گلی لؤلؤ مرجان نشود)

دوم لقمه حرام در حال نطفه و در حال حمل و در حال ارضاع و سپس در زندگانی دنیوی.

سیم پدر و مادر و استاد و معلّم اگر خوب باشند طفل خوب میشود و اگر بد باشند بد میشود.

چهارم رفقاء که

«هم نشین تو از تو به باید تا ترا عقل و دین بیفزاید»

«المرء مع جلیسه» «المجالسة مؤثرة».

پنجم اخلاق حسنه و اخلاق سیئه سخاوت بخل کبر تواضع حسد و نصح و هکذا ششم عادات که بهر طریقه و عملی عادت کرد تغییر آن مشکل است.

هفتم دوره و زمان و مملکت که میگویند (خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو) و غیر اینها و لکن تمام بنحو اقتضاء است علیة ندارد قابل تغییر هست فَرَبُّکُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدی سَبِیلًا هر کسی میگوید مشی من صحیح و حق است و غیر آن باطل و فاسد است یهودی نصرانی مشرک مخالف، مؤمن، کافر، عادل، فاسق و لکن خداوند که عالم بظاهر و باطن است و خوب و بد را میداند او داناتر است بکسانی که بطریقه حقه مشی میکنند و بهترین راه را اتخاذ کردند و آن طریقه ایست که خود بتوسط انبیاء تعیین فرموده.

[سوره الإسراء (17): آیه 85] .... ص : 300

وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِیلاً (85)

سؤال میکنند از تو از حقیقة روح بفرما روح از امر پروردگار من است و بشما داده نشده از علم مگر مقدار قلیلی یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ در مراد از روح

ص: 300

بین مفسرین اختلاف شدیدیست و بین حکماء و متکلمین نیز اختلافست و تحقیق کلام اینکه برای روح اطلاقاتیست روح جمادی نباتی حیوانی انسانی جبرئیل ملک مقرب در قرآن میفرماید در حق قرآن مجید وَ إِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعالَمِینَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ شعراء آیه 192 و نیز میفرماید یَوْمَ یَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکَةُ صَفًّا نبأ آیه 38 و میفرماید تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ قدر آیه 4 و مراد از روح در این آیه همان روح انسانیست و آن مجرد از ماده است و تعلقش ببدن تعلق تدبیریست و پس از زوال روح حیوانی که بخار است تعلقش قطع میشود و در قبر همین روح تعلق میگیرد بدون روح حیوانی و پرسش و سؤال میشود از او، و چون کسانی که سؤال کردند درک معانی مجرد را نمی کنند لذا جواب اینها قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی است حتی یکی از اساتید ما که از علم جفر بی بهره نبود گفت از علم جفر سؤال کردم جواب آمد الروح من امر ربی و لذا مجرد را عالم امر میگویند و حقیقة آنها بدست نمی آید و جز خالق آنها خبر ندارد لذا میفرماید:

وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِیلًا چون انسان هر چه علمش بالا رود از محسوسات تجاوز نمی کند و مجرد قابل حس نیست نه بحواس ظاهریه و نه بحواس باطنیه فقط تصدیق اجمالی میکند بوجود روح چنانچه بذات مقدس ربوبی در مقام غیب الغیوبی ممکن نمیتواند پی برد حتی در و هم.

[سوره الإسراء (17): آیه 86] .... ص : 301

وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنا وَکِیلاً (86)

و هر آینه اگر بخواهیم هر آینه میبریم و اخذ میکنیم بآن چه وحی فرستادیم بسوی تو پس از اخذ نمییابی بارجاع آن بر ما وکیلی که عهده دار باشد، خداوند همان نحوی که قدرت بر اعطاء دارد و بر اتیان همین نحو قدرت بر اخذ و اذهاب هم دارد هر ممکنی وجود و عدمش ابقاء و افناءاش در جنب قدرت حق مساویست بلکه خلقت مورچه و ایجاد عرش اعظم یکسانست لذا میفرماید:

ص: 301

وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ از مقام نبوت و رسالت و قرآن مجید و احکام الهیه و دستورات دینیه بخواهیم ببریم قدرت داریم لکن چون افعال الهیه موافق با حکم و مصالح است و اشتباه و خطاء در او نیست لذا آنچه مرحمت فرموده بحضرتش در کنف خود حفظ میفرماید.

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ حجر آیه 9 بلکه روز بروز افاضاتش نسبت بآن حضرت بیشتر و بالاتر میشود و دین مقدسش تا صفحه قیامت باقی و برقرار است ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ بِهِ عَلَیْنا وَکِیلًا پس از اخذ و اذهاب نمییابی احدی را از جمیع مخلوقات که تکفل کند و بتواند از ما پس بگیرد و ایکال امر باو بکنی و این خطاب بحضرت رسالت تنبه است بجمیع بندگان که اگر خداوند بآنها چیزی مقامی دولتی مکنتی علمی کمالی عنایت فرموده مغرور نشوند و تکبر و تنفر و تجبر نکنند و بترسند که خدا قدرت دارد پس بگیرد و آنها را با خاک یکسان کند مشاهده کنید حال شیطان را که در زمین چه اندازه عبادت کرد حتی ملائکه تقاضا کردند بیاید در آسمان و آنها بعبادت آن شوق عبادت بیشتر پیدا کنند ولی برای ترک یک سجده و تکبر و اعتراض بخدا إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلی یَوْمِ الدِّینِ در حقش نازل شد.

[سوره الإسراء (17): آیه 87] .... ص : 302

إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ إِنَّ فَضْلَهُ کانَ عَلَیْکَ کَبِیراً (87)

مگر رحمتی از پروردگار تو محققا تفضلات او بر تو هست بسیار بزرگ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ استثناء از آیه قبل که فرمود لا تجد الا اینکه پروردگار تو وکیل تمام امورات تو هست برحمت و فضل خود رحمة الهی توسعه دارد تمام اشیاء را میگیرد وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْ ءٍ اعراف آیه 155 و نیز وَسِعْتَ کُلَّ شَیْ ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً مؤمن آیه 7 و لکن همین نحوی که علم قابلیت محل لازم دارد

العلم نور یقذفه اللَّه فی قلب من یشاء

همین نحو رحمت هم قابلیت محل لازم دارد لذا در همین آیه مذکوره میفرماید:

ص: 302

فَسَأَکْتُبُها لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیاتِنا یُؤْمِنُونَ اعراف آیه 156 و البته قابلیت حضرت رسالت از تمام انبیاء و ملائکه بیشتر و بالاتر بود و لذا تفضلات الهی هم در حق او بیشتر و بالاتر است لذا میفرماید إِنَّ فَضْلَهُ کانَ عَلَیْکَ کَبِیراً چه فضیلت بزرگتر از اینکه نور مقدسش اولین مخلوقات الهی و سیر در حجب دوازده گانه و در عرش اعظم و در اصلاب شامخه و ارحام مطهره و جعل او را افضل از جمیع انبیاء و ملائکه و تعلیم بآن علم ما کان و ما یکون و کتاب او را افضل کتب و اوصیاء او را افضل اوصیاء و امت او را افضل امم و دین او را افضل ادیان و اعطاء مقام شفاعت و مقام محمود که قبلا متعرض شدیم و دخترش را سیدة نساء عالمین.

[سوره الإسراء (17): آیه 88] .... ص : 303

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً (88)

بفرما هر آینه اگر اجتماع کنند جن و انس بر اینکه بیاورند بمثل این قرآن نمیتوانند بیاورند بمثل آن و لو بوده باشند بعض آنها بر بعضی کمک کننده و با هم متفق شوند و بیکدیگر کمک دهند معجزه قرآن کلام در آن طویل الذیل است ما در مجلد اول کلم الطیب از صفحه 307 الی صفحه 335 بیست و هشت صفحه بیان کرده ایم و در مقدمه اطیب البیان جلد اول از صفحه 40 الی 58 هیجده صفحه و در آیه شریفه در سوره بقره آیه 21 وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ الایة و در سوره هود آیه 13 أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ الایة و همین آیه شریفه بیان مفصل کرده ایم و جهات اعجاز قرآن را هم مبسوطا ذکر کرده ایم از جهت فصاحت و بلاغت و حسن اسلوب و از جنبه تاریخی و مقایسه با کتب عهد قدیم و جدید یهود و نصاری و از جهت اخبار غیبی و از جهت عدم تناقض و اختلاف و از جهت احکام و غیر اینها احتیاج بتکرار ندارد مراجعه فرمائید فقط اشاره بمفاد آیه شریفه میشود (قل) بکفار و مشرک که منکر رسالت شما هستند لَئِنِ اجْتَمَعَتِ

ص: 303

الْإِنْسُ وَ الْجِنُ

با دعاوی علمی و صنعتی و کمالی عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ کلا او بعضا حتی یک سوره لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ بلکه تا دامنه قیامت قدرت ندارند بیاورند وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً که تمام متفق شوند و بیکدیگر کمک دهند و در سوره بقره میفرماید:

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ آیه 22.

[سوره الإسراء (17): آیه 89] .... ص : 304

وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِی هذَا الْقُرْآنِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ فَأَبی أَکْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ کُفُوراً (89)

و هر آینه ما صرف کردیم برای انسان در این قرآن از هر مثلی پس اباء کردند اکثر افراد انسان از قبول و کافر شدند وَ لَقَدْ صَرَّفْنا صرف چیزی را برگردانی بچیز دیگر بواسطه مناسبت و مشابهت با یکدیگر چنانچه علم صرف آنست که صیغه ها را برمیگرداند بیکدیگر بمناسبت شرکت در ماده اصلیه