دانستنیهای تبلیغ

مشخصات کتاب

شماره کتابشناسی ملی : ایران 74-16119

عنوان و نام پدیدآور : محسن قرائتی /آیین تبلیغ

منشا مقاله : ، بصائر، سال 2، ش 13، (آبان 1374): ص 15 19.

توصیفگر : تبلیغات اسلامی

توصیفگر : مبلغین مذهبی

توصیفگر : قرائتی ، محسن

ا

آب

1. جایگاه آب در قرآن

1. اهمیت

بیش از 60 مرتبه نام آب در قرآن آمده که ما چند آیه از آن نقل می کنیم.

1-أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً [ فرقان ، 48 ] .

2-و جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کلَّ شَیءٍ حَی أَ فَلا یومِنُونَ [ انبیاء ، 30 ] .

3- قرآن حیات و سرسبزی زمین را وابسته به آب دانسته و در این باره آیات بسیاری است :

وَ اللّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الأَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [ نحل ، 65 ] .

4- آب را وجود مبارک نامیده :

وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَکاً [ ق ، 9 ] .

5- قطع آب را وسیله تهدید قرار داده.

إِنْ أَصْبَحَ ماوکمْ غَوْراً فَمَنْ یأْتِیکمْ بِماءٍ مَعِینٍ [ ملک ، 30 ] .

6- نزول باران و نعمت آب را وسیله شناخت خدا قرار داده :

أَ فَرَأَیتُمُ الْماءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ [ واقعه ، 68-69 ] .

آری ، آب دریا و اقیانوس شور و تلخ است و تنها آب آشامیدنی باید از طریق باران تأمین شود.

7-وَ اللّهُ خَلَقَ کلَّ دَابَّهٍ مِنْ ماءٍ [ نور ، 45 ] .

8-هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً [ فرقان ، 54 ] .

10وَ ینَزِّلُ عَلَیکمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِیطَهِّرَکمْ بِهِ وَ یذْهِبَ عَنْکمْ رِجْزَ الشَّیطانِ وَ لِیرْبِطَ عَلی قُلُوبِکمْ وَ یثَبِّتَ بِهِ الأَْقْدامَ [ انفال ، 11 ] .

11-وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ

[ هود ، 7 ] .

12-وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ یرْسِلَ الرِّیاحَ مُبَشِّراتٍ وَ لِیذِیقَکمْ مِنْ رَحْمَتِهِ [ روم ، 46 ] .

آب رسانی : أَ جَعَلْتُمْ سِقایهَ الْحاجِّ [ توبه ، 19 ] .

بهداشت آب (خباثت با ایمان ، خباثت با هنیئا) : اسْتَغْفِرُوا رَبَّکمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیهِ یرْسِلِ السَّماءَ عَلَیکمْ مِدْراراً [ هود ، 52 ] .

فاسد کردن آب : ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ [ روم ، 41 ] .

حقوق مردم در رابطه با آب ، تقسیمات راهها : یصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ [ توبه ، 34 ] .

2. آب ، وسیله ای برای خداشناسی

1-إِنْ أَصْبَحَ ماوکمْ غَوْراً فَمَنْ یأْتِیکمْ بِماءٍ مَعِینٍ [ ملک ، 30 ] .

2-أَ فَرَأَیتُمُ الْماءَ الَّذِی تَشْرَبُونَ أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ [ واقعه ، 68-69 ] .

3-وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الأَْرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَیقُولُنَّ اللّهُ [ عنکبوت ، 63 ] .

لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْ لا تَشْکرُونَ [ واقعه ، 70 ] .

آب و توحید

أَ أَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ [ واقعه ، 69 ] .

3. آب ومعجزات

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْرَبَ الْمَاءَ بِاللَّیلِ فَحَرِّک الْمَاءَ [ کافی ، ج6 ، ص384 ] .

قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (ع) : إِیاک وَ شُرْبَ الْمَاءِ الْبَارِدِ و.... فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یفْسِدُ الْمَعِدَهَ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص112 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : قَالَ کانَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) إِذَا شَرِبَ الْمَاءَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی سَقَانَا عَذْباً زُلَالًا وَ لَمْ یسْقِنَا مِلْحاً أُجَاجاً وَ لَمْ یواخِذْنَا بِذُنُوبِنَا [

کافی ، ج6 ، ص384 ] .

قَالَ الصَّادِق (ع) : اشْرَبِ الْمَاءَ قَلِیلًا وَ أَمْسِک حَتَّی یعْتَدِلَ طَبْعُک [ کافی ، ج6 ، ص348 ] .

الَّذِی هُوَ یطْعِمُنِی وَ یسْقِینِ [ شعراء ، 79 ] .

بهداشت آب : الضَّفادِعَ وَ الدَّمَ [ اعراف ، 133 ] .

فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ [ قمر ، 11 ] .

آب نیل فرعون را غرق می کند : فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِی الْیمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ [ ذاریات ، 40 ] .

آب نیل کودک شیرخوار را حفظ می کند : فَأَلْقِیهِ فِی الْیمِّ [ قصص ، 7 ] .

عذاب با آب در قیامت : وَ إِنْ یسْتَغِیثُوا یغاثُوا بِماءٍ کالْمُهْلِ یشْوِی الْوُجُوهَ [ کهف ، 29 ] .

2. در روایات

1. اهمیت

قال الصادق (ع) : إن رأس معاش الإنسان و حیاته الخبز و الماء [ بحارالأنوار ، ج3 ، ص86 ] .

عن محمد بن سنان عن أبی عبد الله (ع) قال : " سألته عن أول ما خلق الله عز و جل قال إن أول ما خلق الله عز و جل ما خلق منه کل شیء قلت جعلت فداک و ما هو قال الماء" [ بحارالأنوار ، ج5 ، ص240 ] .

قال رَسُولِ اللَّهِ (ص) : أَنَّهُ قَالَ سَیدُ الْأَشْرِبَهِ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ الْمَاءُ [ بحارالأنوار ، ج59 ، ص293 ] .

خذوا حاجتکم من الماء [ بحارالأنوار ، ج18 ، ص37 ] .

قال رَسُولِ اللَّهِ (ص) : صُبَّ الْمَاءَ مِنْ بَابِ دَارِک إِلَی أَقْصَی دَارِک [ من لایحضره الفقیه ، ج3 ، ص551 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْمَاءُ سَیدُ الشَّرَابِ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ [ کافی ، ج6 ، ص380 ]

.

تغییر مسیر آب : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ [ کافی ، ج5 ، ص292 ] .

2. تشبیه به آب در روایات

قَال الرِّضَا (ع) : الْإِمَامُ الْمَاءُ الْعَذْبُ عَلَی الظَّمَإِ [ کافی ، ج1 ، ص198 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : مَثَلُ الدُّنْیا کمَثَلِ مَاءِ الْبَحْرِ کلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّی یقْتُلَهُ [ کافی ، ج2 ، ص136 ] .

قال رَسُولِ اللَّهِ (ص) : فضل أهل بیتی و ذریتی علی غیرهم کفضل الماء علی کل شیء و به حیاه کل شیء [ أمالی صدوق ، ص191 ] .

قال رَسُولِ اللَّهِ (ص) : مَثَلُ الْمُومِنِ الْمُخْلِصِ کمَثَلِ الْمَاءِ [ مستدرک الوسائل ، ج1 ، ص353 ] .

قَالَ بِشْرٌ سِیحُوا فَإِنَّ الْمَاءَ إِذَا سَاحَ طَابَ [ أمالی طوسی ، ص389 ] .

3. در طب و بهداشت

- 30% امراض ما از راه آب است و 70% تخت های بیمارستانها در اشغال بیمارانی است که از راه آب مریض شده اند :

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : لَا تُکثِرْ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ فَإِنَّهُ مَادَّهٌ لِکلِّ دَاءٍ [ کافی ، ج6 ، ص382 ] .

در شهرها 70% و در روستاها 15% آب موجود سالم و بقیه ناسالم است. در رژیم منحوس پهلوی حدود 10 هزار روستا آب لوله کشی داشت و در جمهوری اسلامی حدود دو برابر رژیم گذشته در روستاها لوله کشی آب انجام شده واگر کار خیر می خواهید انجام دهید به جای ساختمان بیمارستان ، دهات را لوله کشی کنید.

در ایران از هر هزار نفر زیر یکسال ، 104 نفر می میرند.

در سوئد از هر هزار نفر زیر یکسال ، 7 نفر می میرند.

در

آمریکا از هر هزار نفر زیر یکسال ، 12 نفر می میرند.

در کوبا از هر هزار نفر زیر یکسال ، 5/17 نفر می میرند.

و از نظر بهداشتی اگر کلا 10 رده باشد ما در رده 7 هستیم.

در ایران تقریبا هر سال بیش از حدود دویست هزار کودک زیر یکسال از دنیا می روند و حدود 60 هزار کودک بین یکسال تا 5 سال که در مجموع حدود 280 هزار نفر مرگ و میر در کودکان زیر 5 سال داریم. و کلا در هر ده دقیقه سه نفر کودک می میرند که یک سوم این تعداد به خاطر اسهال و بقیه به خاطر نبود بهداشت است.

عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : " سَأَلْتُهُ کمْ أَدْنَی مَا یکونُ بَینَ بِئْرِ الْمَاءِ وَ الْبَالُوعَهِ فَقَالَ إِنْ کانَ سَهْلًا فَسَبْعَهُ أَذْرُعٍ وَ إِنْ کانَ جَبَلًا فَخَمْسَهُ أَذْرُعٍ" [ تهذیب الأحکام ، ج1 ، ص410 ] .

مصرف آب جوشیده : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِین (ع) : ائْتُونِی بِمَاءٍ حَارٍّ قَدْ أُغْلِی غَلَیاناً شَدِیداً [ کافی ، ج7 ، ص422 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : الِاسْتِنْجَاءُ بِالْمَاءِ الْبَارِدِ یقْطَعُ الْبَوَاسِیرَ [ تهذیب الأحکام ، ج1 ، ص354 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَال : لَا تُفْسِدْ عَلَی الْقَوْمِ مَاءَهُمْ [ کافی ، ج3 ، ص65 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : صُبَّ الْمَاءَ الْبَارِدَ عَلَی قَدَمَیک إِذَا خَرَجْتَ فَإِنَّهُ یسُلُّ الدَّاءَ مِنْ جَسَدِک [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص112 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) إِنَّهُ نُهِی أَنْ یبُولَ الرَّجُلُ فِی الْمَاءِ الْجَارِی [ تهذیب الأحکام ، ج1 ، ص34 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع)

: کرِهَ أَنْ یبُولَ فِی الْمَاءِ الرَّاکدِ [ تهذیب الأحکام ، ج1 ، ص31 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِذَا تَغَیرَ الْمَاءُ وَ تَغَیرَ الطَّعْمُ فَلَا تَتَوَضَّأْ وَ لَا تَشْرَبْ [ کافی ، ج3 ، ص4 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِنْ کانَ یوذِیهِ الْمَاءُ فَلْیمْسَحْ عَلَی الْخِرْقَهِ [ کافی ، ج3 ، ص33 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِیاک وَ شُرْبَ الْمَاءِ الْبَارِدِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص112 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : لَا تُکثِرْ مِنْ شُرْبِ الْمَاءِ فَإِنَّهُ مَادَّهٌ لِکلِّ دَاءٍ [ کافی ، ج6 ، ص382 ] .

ذُکرَ للصَّادِقِ (ع) الْحُمَّی قَالَ : " إِنَّا أَهْلُ بَیتٍ لَا نَتَدَاوَی إِلَّا بِإِفَاضَهِ الْمَاءِ الْبَارِدِ یصَبُّ عَلَینَا وَ أَکلِ التُّفَّاحِ" [ کافی ، ج6 ، ص356 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : فلیصب علیه الماء البارد لیسکن به الحراره [ بحارالأنوار ، ج73 ، ص79 ] .

قَالَ الرِّضَا (ع) : صُبَّ عَلَی رَأْسِک وَ جَسَدِک الْمَاءَ الْحَارَّ [ بحارالأنوار ، ج59 ، ص319 ] .

قال الرضا (ع) : خَمْسَ مَرَّاتٍ یصَبُّ الْمَاءُ الْحَارُّ عَلَیهِ عند دُخُولِ الْحَمَّام [ بحارالأنوار ، ج59 ، ص322ِ ]

4. در آداب واخلاق

1. شب زنده داری و وضو

قال الصادق (ع) : إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَ الْأَرَضِینَ وَ الْمِیاهَ بَعْضَهَا عَلَی بَعْضٍ [ بحارالأنوار ، ج98 ، ص109 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَشْرِبُوا أَعْینَکمُ الْمَاءَ عِنْدَ الْوُضُوءِ لَعَلَّهَا لَا تَرَی نَاراً حَامِیهً [ بحارالأنوار ، ج77 ، ص336 ] .

2. ابتدای عمر و انتهای عمر

از هنگام تولد ، کام بچه را با آب فرات بردارید.

قال الباقر (ع) : حَنِّکوا أَوْلَادَکمْ بِمَاءِ الْفُرَاتِ [ کافی ، ج6 ، ص24 ] .

تا هنگام مرگ

و غسل ، غسل با آب و کافور.

قَالَ النَّبِی (ص) لِعَلِی (ع) : یا عَلِی ادْفِنِّی فِی هَذَا الْمَکانِ وَ ارْفَعْ قَبْرِی مِنَ الْأَرْضِ أَرْبَعَ أَصَابِعَ وَ رُشَّ عَلَیهِ مِنَ الْمَاءِ [ کافی ، ج1 ، ص450 ] .

3. استحمام

استحمام با آب سرد : ارْکضْ بِرِجْلِک هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ [ ص ، 42 ] .

4. سحری وپذیرائی

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِنَّ الْفَضْلَ فِی السَّحُورِ وَ لَوْ بِشَرْبَهٍ مِنْ مَاءٍ [ کافی ، ج4 ، ص94 ] .

5. تماشا

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِین (ع) : ثَلَاثَهٌ یجْلُونَ الْبَصَرَ النَّظَرُ إِلَی الْخُضْرَهِ وَ النَّظَرُ إِلَی الْمَاءِ الْجَارِی وَ النَّظَرُ إِلَی الْوَجْهِ الْحَسَنِ [ بحارالأنوار ، ج59 ، ص144 ] .

6. سکونت

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِین (ع) : فَإِذَا قَدِمْتَ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیاتَهُمْ [ کافی ، ج3 ، ص536 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ رَدَّ عَنْ قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَادِیهَ مَاءٍ أَوْ نَارٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّهُ [ کافی ، ج5 ، ص55 ] .

7. وقف

عنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ : " أَوْصَی أَبُو الْحَسَنِ (ع) بِهَذِهِ الصَّدَقَهِ هَذَا مَا تَصَدَّقَ بِهِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ (ع) تَصَدَّقَ بِأَرْضِهِ فِی مَکانِ کذَا وَ کذَا کلِّهَا وَ حَدُّ الْأَرْضِ کذَا وَ کذَا تَصَدَّقَ بِهَا کلِّهَا وَ بِنَخْلِهَا وَ أَرْضِهَا وَ قَنَاتِهَا وَ مَائِهَا وَ أَرْحَائِهَا وَ حُقُوقِهَا وَ شِرْبِهَا مِنَ الْمَاءِ" [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص249 ] .

8. نوشیدن وسیراب شدن

اجر سقایی : قالَتْ إِنَّ أَبِی یدْعُوک لِیجْزِیک أَجْرَ ما سَقَیتَ لَنا [ قصص ، 25 ] .

آب دادن به گیاهان : وَ فِی الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِیلٌ

صِنْوانٌ وَ غَیرُ صِنْوانٍ یسْقی بِماءٍ واحِدٍ [ رعد ، 4 ] .

آب دادن به حیوانات : فَسَقی لَهُما [ قصص ، 24 ] .

استسقاء در قیامت : أَفِیضُوا عَلَینا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمّا رَزَقَکمُ اللّهُ [ اعراف ، 50 ] .

هدیه آب زمزم

تبرک با آب

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ سَقَی الْمَاءَ فِی مَوْضِعٍ یوجَدُ فِیهِ الْمَاءُ کانَ کمَنْ أَعْتَقَ رَقَبَهً [ کافی ، ج4 ، ص57 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ سَقَی الْمَاءَ فِی مَوْضِعٍ لَا یوجَدُ فِیهِ الْمَاءُ کانَ کمَنْ أَحْیا نَفْساً وَ مَنْ أَحْیا نَفْساً فَکأَنَّمَا أَحْیا النَّاسَ جَمِیعاً [ کافی ، ج4 ، ص57 ] .

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : صِلْ رَحِمَک وَ لَوْ بِشَرْبَهٍ مِنْ مَاءٍ [ کافی ، ج2 ، ص151 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : یعْرِضُ عَلَیهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ [ کافی ، ج6 ، ص537 ] .

عَنْ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ (ع) قَالَ : " تَفَقَّدْتُ النَّبِی (ص) غَیرَ مَرَّهٍ وَ هُوَ إِذَا شَرِبَ تَنَفَّسَ ثَلَاثاً مَعَ کلِّ وَاحِدَهٍ مِنْهَا تَسْمِیهٌ إِذَا شَرِبَ وَ تَحْمِیدٌ إِذَا انْقَطَعَ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِک فَقَالَ یا عَلِی شَکرُ اللَّهِ تَعَالَی بِالْحَمْدِ وَ تَسْمِیهٌ مِنَ الدَّاءِ" [ جعفریات ، ص161 ] .

عن الحسین بن علی (ع) قال : کان أمیر المؤمنین (ع) یأمرنا إذا تخللنا أن لا نشرب الماء حتی نمضمض ثلاثا [ بحارالأنوار ، ج63 ، ص438 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : لَا یشْرَبْ أَحَدُکمُ الْمَاءَ حَتَّی یشْتَهِیهُ فَإِذَا اشْتَهَاهُ فَلْیقِلَّ مِنْهُ [ بحارالأنوار ، ج63 ، ص455 ] .

عَنِ الرِّضَا (ع) قَالَ : لَا بَأْسَ بِکثْرَهِ شُرْبِ الْمَاءِ عَلَی الطَّعَامِ [ کافی ، ج6 ،

ص382 ] .

قال الرِّضَا (ع) : مَنْ أَرَادَ أَنْ لَا تُوذِیهُ مَعِدَتُهُ فَلَا یشْرَبْ عَلَی طَعَامِهِ مَاءً حَتَّی یفْرُغَ وَ مَنْ فَعَلَ ذَلِک رَطِبَ بَدَنُهُ وَ ضَعُفَتْ مَعِدَتُهُ وَ لَمْ تَأْخُذِ الْعُرُوقُ قُوَّهَ الطَّعَامِ فَإِنَّهُ یصِیرُ فِی الْمَعِدَهِ فِجّاً إِذَا صُبَّ الْمَاءُ عَلَی الطَّعَامِ أَوَّلًا فَأَوَّلًا [ بحارالأنوار ، ج59 ، ص322 ] .

قَالَ النَّبِی (ص) : إِذَا شَرِبْتُمُ الْمَاءَ فَاشْرَبُوهُ مَصّاً وَ لَا تَشْرَبُوهُ عَبّاً [ بحارالأنوار ، ج63 ، ص476 ] .

قَالَ النَّبِی (ص) : لَا یشْرَبَنَّ أَحَدُکمُ الْمَاءَ مِنْ عِنْدِ عُرْوَهِ الْإِنَاءِ فَإِنَّهُ مُجْتَمَعُ الْوَسَخِ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص3 ] .

[ خصال صدوق ، ج 2 ، ص634 ] علم أمیر المؤمنین (ع) أصحابه فی مجلس

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَصَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیه : إیاکم و شرب الماء من قیام علی أرجلکم فإنه یورث الداء الذی لا دواء له

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : الْإِفْطَارُ عَلَی الْمَاءِ یغْسِلُ الذُّنُوبَ مِنَ الْقَلْبِ [ کافی ، ج4 ، ص152 ] .

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَشْرَبَ الْمَاءَ بِاللَّیلِ فَحَرِّک الْمَاءَ [ کافی ، ج6 ، ص384 ] .

قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (ع) : إِیاک وَ شُرْبَ الْمَاءِ الْبَارِدِ و.... فِی الْحَمَّامِ فَإِنَّهُ یفْسِدُ الْمَعِدَهَ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص112 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : کانَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) إِذَا شَرِبَ الْمَاءَ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی سَقَانَا عَذْباً زُلَالًا وَ لَمْ یسْقِنَا مِلْحاً أُجَاجاً وَ لَمْ یواخِذْنَا بِذُنُوبِنَا [ کافی ، ج6 ، ص384 ] .

قَالَ الصَّادِق (ع) : اشْرَبِ الْمَاءَ قَلِیلًا وَ أَمْسِک حَتَّی یعْتَدِلَ طَبْعُک [ کافی ، ج6 ، ص348 ] .

قَالَ رَسُولُ

اللَّهِ (ص) : مَصُّوا الْمَاءَ مَصّاً وَ لَا تَعُبُّوهُ عَبّاً فَإِنَّهُ یوجَدُ مِنْهُ الْکبَادُ [ کافی ، ج6 ، ص381 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : شُرْبُ الْمَاءِ مِنْ قِیامٍ بِالنَّهَارِ أَقْوَی وَ أَصَحُّ لِلْبَدَنِ [ کافی ، ج6 ، ص382 ] .

عن أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : شُرْبُ الْمَاءِ مِنْ قِیامٍ بِالنَّهَارِ یمْرِئُ الطَّعَامَ وَ شُرْبُ الْمَاءِ مِنْ قِیامٍ بِاللَّیلِ یورِثُ الْمَاءَ الْأَصْفَرَ [ کافی ، ج6 ، ص383 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : شُرْبُ الْمَاءِ مِنْ قِیامٍ بِالنَّهَارِ أَدَرُّ لِلْعَرَقِ وَ أَقْوَی لِلْبَدَنِ [ من لایحضره الفقیه ، ج3 ، ص353 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَا مِنْ عَبْدٍ شَرِبَ الْمَاءَ فَذَکرَ الْحُسَینَ (ع) وَ أَهْلَ بَیتِهِ وَ لَعَنَ قَاتِلَهُ إِلَّا کتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ مِائَهَ أَلْفِ حَسَنَهٍ وَ حَطَّ عَنْهُ مِائَهَ أَلْفِ سَیئَهٍ وَ رَفَعَ لَهُ مِائَهَ أَلْفِ دَرَجَهٍ وَ کأَنَّمَا أَعْتَقَ مِائَهَ أَلْفِ نَسَمَهٍ وَ حَشَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ ثَلِجَ الْفُوادِ [ کافی ، ج6 ، ص391 ] .

عَنِ الرِّضَا (ع) قَالَ : لَا بَأْسَ بِکثْرَهِ شُرْبِ الْمَاءِ عَلَی الطَّعَامِ [ کافی ، ج6 ، ص382 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : أَسْبِغِ الْوُضُوءَ إِنْ وَجَدْتَ مَاءً وَ إِلَّا فَإِنَّهُ یکفِیک الْیسِیرُ [ تهذیب الأحکام ، ج1 ، ص138 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : اشْرَبُوا مَاءَ السَّمَاءِ فَإِنَّهُ یطَهِّرُ الْبَدَنَ وَ یدْفَعُ الْأَسْقَامَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ "وَ ینَزِّلُ عَلَیکمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِیطَهِّرَکمْ" (انفال /11) [ لکافی ، ج6 ، ص387) ]

9. عدم مزاحمت در بهره گیری

لاتفسد علی الناس مائهم

مسموم کردن آب دشمن

بستن آب بر مردم .

لیهلک الحرث

5. در فقه

1. طهارت

1.

پاکی و نجسی

از مطهرات آب است به 4 شرط.

1- مطلق باشد

.2- پاک باشد

3- با شستن در آن مضاف نشود (بو یا رنگ یا مزه آن به واسطه نجاست تغییر نکند.) .

4- بعد از آب کشیدن عین نجس در آن نباشد.

ظرف نجس را با آب قلیل سه بار باید شست و با آب کر یک بار کافی است.

اقسام آب :

1- مطلق یا مضاف

2- کر است یا قلیل

3- جاری است یا راکد. (راکد یا چاه است یا حوض) .

تا بو رنگ و مزه آب کر تغییر نکند پاک است

تغییر بو و رنگ به غیر نجاست ، آب را نجس نمی کند. اگرچیز نجس را زیر شیر متصل به کر بشویند آبی که از آن می ریزد پاک است مگر ترشحات یا بو و رنگ تغییر کند. اگر آب قلیل ازبالا بریزد پاک ، ولی اگر غیر آن باشد آب قلیل نجس می شود

آب جاری و چاه مثل کر است ، گرچه از کر کمتر باشد. آبی که کنار نهر راکد ولی متصل به جاری است مثل آب جاری است.

اگر یک بار باران به چیز نجس ببارد پاک می شود و برای لباس و فرش فشار لازم نیست. زمین نجس که باران بر آن ببارد پاک می شود.

آب چاه گرچه کمتر از کر باشد تا وقتی رنگ و بو و مزه بواسطه نجاست تغییر نکرده پاک است.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : الْمَاءُ کلُّهُ طَاهِرٌ حَتَّی یعْلَمَ أَنَّهُ قَذِرٌ [ کافی ، ج3 ، ص1 ] .

عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : سَأَلْتُهُ کمْ أَدْنَی مَا یکونُ بَینَ بِئْرِ الْمَاءِ وَ الْبَالُوعَهِ فَقَالَ إِنْ کانَ سَهْلًا فَسَبْعَهُ أَذْرُعٍ

وَ إِنْ کانَ جَبَلًا فَخَمْسَهُ أَذْرُعٍ" [ تهذیب الأحکام ، ج1 ، ص410 ] .

2. وضو وغسل

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَشْرِبُوا أَعْینَکمُ الْمَاءَ عِنْدَ الْوُضُوءِ لَعَلَّهَا لَا تَرَی نَاراً حَامِیهً [ بحارالأنوار ، ج77 ، ص336 ] .

تا هنگام مرگ و غسل ، غسل با آب و کافور.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : قَالَ أَسْبِغِ الْوُضُوءَ إِنْ وَجَدْتَ مَاءً وَ إِلَّا فَإِنَّهُ یکفِیک الْیسِیرُ [ تهذیب الأحکام ، ج1 ، ص138 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِذَا تَغَیرَ الْمَاءُ وَ تَغَیرَ الطَّعْمُ فَلَا تَتَوَضَّأْ وَ لَا تَشْرَبْ [ کافی ، ج3 ، ص4 ] .

2. معاملات

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (ص) عَنْ أَنْ یشَابَ اللَّبَنُ بِالْمَاءِ لِلْبَیعِ [ کافی ، ج5 ، ص160 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ بَاعَ الْمَاءَ وَ الطِّینَ ذَهَبَ مَالُهُ هَبَاءً [ کافی ، ج5 ، ص92 ] .

6. در اقتصاد

کشتی رانی : تَرَی الْفُلْک فِیهِ مَواخِرَ [ فاطر ، 12 ] .

غواصی : وَ الشَّیاطِینَ کلَّ بَنّاءٍ وَ غَوّاصٍ [ ص ، 37 ] .

توسعه اقتصادی : وَ أَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجّاجاً لِنُخْرِجَ بِهِ حَبًّا وَ نَباتاً [ نبأ ، 14-15 ] .

2. منزلت آب

1. آب ، پاداش اهل ایمان

وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَهِ لأََسْقَیناهُمْ ماءً غَدَقاً [ جن ، 16 ] .

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ [ اعراف ، 96 ] .

یرْسِلِ السَّماءَ عَلَیکمْ مِدْراراً [ نوح ، 11 ] .

2. آب ، لشکر خدا

قال الباقر (ع) : فَقَالَ الْمَاءُ أَنَا جُنْدُ اللَّهِ الْأَکبَرُ [ کافی ، ج8 ، ص95 ] .

فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ

مُنْهَمِرٍ [ قمر ، 11 ] .

آب نیل فرعون را غرق می کند : فَأَخَذْناهُ وَ جُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِی الْیمِّ وَ هُوَ مُلِیمٌ [ ذاریات ، 40 ] .

آب نیل کودک شیرخوار را حفظ می کند : فَأَلْقِیهِ فِی الْیمِّ [ قصص ، 7 ] .

عذاب با آب در قیامت : وَ إِنْ یسْتَغِیثُوا یغاثُوا بِماءٍ کالْمُهْلِ یشْوِی الْوُجُوهَ [ کهف ، 29 ] .

3. آب سرچشمه هستی

هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الأَْرْضَ فِی سِتَّهِ أَیامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ [ هود ، 7 ] .

قال الباقر (ع) : کانَ کلُّ شَیءٍ مَاءً وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ فَأَمَرَ اللَّهُ عَزَّ ذِکرُهُ الْمَاءَ فَاضْطَرَمَ نَاراً [ کافی ، ج8 ، ص95 ] .

قال الباقر (ع) : خَلَقَ الشَّیءَ الَّذِی جَمِیعُ الْأَشْیاءِ مِنْهُ وَ هُوَ الْمَاءُ الَّذِی خَلَقَ الْأَشْیاءَ مِنْهُ [ کافی ، ج8 ، ص94 ] .

قال امیر المومنین (ع) : أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ فَتْقَ الْأَجْوَاءِ وَ شَقَّ الْأَرْجَاءِ وَ سَکائِک الْهَوَاءِ فَأَجْرَی فِیهَا مَاءً مُتَلَاطِماً تَیارُهُ مُتَرَاکماً زَخَّارُهُ حَمَلَهُ عَلَی مَتْنِ الرِّیحِ الْعَاصِفَهِ وَ الزَّعْزَعِ الْقَاصِفَهِ فَأَمَرَهَا بِرَدِّهِ وَ سَلَّطَهَا عَلَی شَدِّهِ وَ قَرَنَهَا إِلَی حَدِّهِ الْهَوَاءُ مِنْ تَحْتِهَا فَتِیقٌ وَ الْمَاءُ مِنْ فَوْقِهَا دَفِیقٌ ثُمَّ أَنْشَأَ سُبْحَانَهُ رِیحاً اعْتَقَمَ مَهَبَّهَا وَ أَدَامَ مُرَبَّهَا وَ أَعْصَفَ مَجْرَاهَا وَ أَبْعَدَ مَنْشَأَهَا فَأَمَرَهَا بِتَصْفِیقِ الْمَاءِ الزَّخَّارِ وَ إِثَارَهِ مَوْجِ الْبِحَارِ فَمَخَضَتْهُ مَخْضَ السِّقَاءِ وَ عَصَفَتْ بِهِ عَصْفَهَا بِالْفَضَاءِ تَرُدُّ أَوَّلَهُ إِلَی آخِرِهِ وَ سَاجِیهُ إِلَی مَائِرِهِ حَتَّی عَبَّ عُبَابُهُ وَ رَمَی بِالزَّبَدِ رُکامُهُ فَرَفَعَهُ فِی هَوَاءٍ مُنْفَتِقٍ وَ جَوٍّ مُنْفَهِقٍ فَسَوَّی مِنْهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ جَعَلَ سُفْلَاهُنَّ مَوْجاً مَکفُوفاً وَ عُلْیاهُنَّ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ سَمْکاً مَرْفُوعاً بِغَیرِ عَمَدٍ یدْعَمُهَا

وَ لَا دِسَارٍ ینْظِمُهَا ثُمَّ زَینَهَا بِزِینَهِ الْکوَاکبِ وَ ضِیاءِ الثَّوَاقِبِ وَ أَجْرَی فِیهَا سِرَاجاً مُسْتَطِیراً وَ قَمَراً مُنِیراً فِی فَلَک دَائِرٍ وَ سَقْفٍ سَائِرٍ وَ رَقِیمٍ مَائِرٍ. [ نهج البلاغه ، ص41 ، خطبه 1 ] .

خداوند فضا را شکافت و آب را خلق کرد و با ایجاد باد و امواج ، کف و آتش و دود به وجود آورد و ازآنها آسمانها و زمین را آفرید (خطبه سنگین است به نحوی که مترجمین در ترجمه فارسی آن به زحمت افتاده اند) .

قال الباقر (ع) : خَلَقَ الرِّیحَ مِنَ الْمَاءِ [ کافی ، ج8 ، ص94 ] .

قال الباقر (ع) : خَلَقَ اللَّهُ النَّارَ مِنَ الْمَاءِ [ کافی ، ج8 ، ص94 ] .

کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ [ هود ، 7 ] .

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (ع) : کانَ کلُّ شَیءٍ مَاءً وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْمَاءِ [ کافی ، ج8 ، ص153 ] .

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (ع) : إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الشَّمْسَ مِنْ نُورِ النَّارِ وَ صَفْوِ الْمَاءِ [ کافی ، ج8 ، ص241 ] .

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (ع) : إِنَّ اللَّهِ تَعَالَی ذِکرُهُ خَلَقَ الْقَمَرَ مِنْ ضَوْءِ نُورِ النَّارِ وَ صَفْوِ الْمَاءِ [ کافی ، ج8 ، ص241 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی جَعَلَ مِنَ الْمَاءِ کلَّ شَیءٍ حَی [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص43 ] .

هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً [ فرقان ، 54 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : خلقت السماوات من بخار الماء [ بحارالأنوار ، ج54 ، ص73 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : خلقت الأرض قال من زبد الماء [ بحارالأنوار ، ج54 ، ص73 ] .

قال

رسول الله (ص) : فبسط الأرض علی الماء [ بحارالأنوار ، ج54 ، ص87 ] .

آفرینش همه موجودات از آب است : جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کلَّ شَیءٍ حَی أَ فَلا یومِنُونَ [ انبیاء ، 30 ] .

زنده شدن زمین : أَنْزَلَ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الأَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [ بقره ، 164 ] .

خلقت انسان : هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً [ فرقان ، 54 ] .

خلقت میوه ها : فَأَنْشَأْنا لَکمْ بِهِ جَنّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنابٍ لَکمْ فِیها فَواکهُ کثِیرَهٌ وَ مِنْها تَأْکلُونَ [ مومنون ، 19 ] .

خلقت گیاهان : أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ کلِّ شَیءٍ [ انعام ، 99 ] .

اندازه گیری آب : وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ [ مومنون ، 18 ] .

وَ الَّذِی نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ [ زخرف ، 11 ] .

آب ، وسیله قدرت : یرْسِلِ السَّماءَ عَلَیکمْ مِدْراراً وَ یزِدْکمْ قُوَّهً إِلی قُوَّتِکمْ [ هود ، 52 ] .

4. نعمت باران

أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِیهٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّیلُ زَبَداً رابِیاً وَ مِمّا یوقِدُونَ عَلَیهِ فِی النّارِ ابْتِغاءَ حِلْیهٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کذلِک یضْرِبُ اللّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیذْهَبُ جُفاءً وَ أَمّا ما ینْفَعُ النّاسَ فَیمْکثُ فِی الْأَرْضِ کذلِک یضْرِبُ اللّهُ الْأَمْثالَ [ رعد ، 17 ] .

لطائف و نکات

الف : در آیه دو نوع مثال است : طبیعی ، آب و کف ، حق مثل آب مایه حیات مفید ، ولی باطل همچون کف صناعی ذوب فلزات : 1- زرگران : وحلیه

2- آهنگران : متاع؛ یعنی طلب رفاه یا نیاز بدون برخورد و درگیری

با باطل نیست.

ب : تا جنبه ارتباط با آسمان و خداوند دارد ، حق و سالم است : أَنَّ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِم [ محمد ، 3 ] .

زمین ، درگیرها و حرکتها ، و مسیرها عامل پیدا شدن کف است : الَّذِینَ کفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِل [ محمد ، 3 ] .

در تعبیر باطل عبارتمن ربّهمنیست.

ج : فیض مطلق است ، گرفتاری در ظروف کوچک است. قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : یا کمَیلَ بْنَ زِیادٍ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیهٌ فَخَیرُهَا أَوْعَاهَا [ نهج البلاغه ، حکمت 147 ] .

د : ظرف روح هرگز پر نمی شود. قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : کلُّ وِعَاءٍ یضِیقُ بِمَا جُعِلَ فِیهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ یتَّسِعُ بِهِ [ نهج البلاغه ، حکمت 205 ] .

مردم سه دسته هستند : بی ظرفیت نفوذناپذیر : ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکمْ مِنْ بَعْدِ ذلِک فَهِی کالْحِجارَهِ [ بقره ، 74 ] .

سَواءٌ عَلَیهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یومِنُونَ [ یس ، 10 ] .

کم ظرفیت : می گیرند ، ولی نمی گویند.

پرظرفیت : قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِی (ع) : کونُوا أَوْعِیهَ الْعِلْمِ وَ مَصَابِیحَ الْهُدَی [ کافی ، ج1 ، ص300 ] .

تَعِیها أُذُنٌ واعِیهٌ [ حاقه ، 12 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا خَیرَ فِی الْعَیشِ إِلَّا لِرَجُلَینِ عَالِمٍ مُطَاعٍ أَوْ مُسْتَمِعٍ وَاعٍ [ کافی ، ج1 ، ص33 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : کانَ عَلَی مَا یسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَی أَنْ یتَکلَّمَ [ نهج البلاغه ، حکمت 289 ] .

و : آب ها همدیگر را جذب و درهم فرو می روند. حق با حق ستیز ندارد و تضادها مربوط به باطل است.

ز :

باطل ، رفتنی است.فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیذْهَبُ جُفاءً [ رعد ، 17 ] .

اما با تلاش و سرکوب مانَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَکمُ الْوَیلُ مِمّا تَصِفُونَ [ انبیاء ، 18 ] .

ح : سیل ازکوه بلند است نه از تپه ها.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : ینْحَدِرُ عَنِّی السَّیلُ [ نهج البلاغه ، خطبه 3 ] .

ط : آب که به دریا رسید کف ها تمام می شود بنده هم همین که به خدا رسید و اخلاص ، باطل ها ، از بین می روند.

ی : باطل مستکبر و بالانشین ، پر سر و صدا و تو خالی است و حق ، سنگین و متواضع و کم سروصدا است.

ک : حق ، متکی به خود و باطل متکی به حق است و از آبروی حق استفاده می کند همانگونه که هر چیز قلابی از آبروی چیز واقعی.

ل : کف در بازار آشفته پیدا می شود ، باطل هم این چنین است. همین طور که آب از بالا به پائین می ریزد و فراز و نشیب دارد ، کف پیدا می شود. باطل هم در انقلابها و دگرگونی ها و...

م : آب زلال مقطّر کف ندارد. کف در اثر آبی است که با چیزی مخلوط شود. باطل هم در مواردی پیدا می شود که خرافات و هوسها و رسوم لابلای حق باشد.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ مِنْ مِزَاجِ الْحَقِّ لَمْ یخْفَ عَلَی الْمُرْتَادِینَ وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ مِنْ لَبْسِ الْبَاطِلِ انْقَطَعَتْ عَنْهُ أَلْسُنُ الْمُعَانِدِینَ وَ لَکنْ یوخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَیمْزَجَانِ فَهُنَالِک یسْتَوْلِی الشَّیطَانُ عَلَی أَوْلِیائِهِ [ نهج البلاغه ، خطبه 50 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع)

: وَ قَدْ أَرْعَدُوا وَ أَبْرَقُوا وَ مَعَ هَذَینِ الْأَمْرَینِ الْفَشَلُ وَ لَسْنَا نُرْعِدُ حَتَّی نُوقِعَ وَ لَا نُسِیلُ حَتَّی نُمْطِرَ [ نهج البلاغه ، خطبه 9 ] .

تانباریم ، سیلاب و خروشان به راه نمی اندازیم (برنامه ما عمل است نه تبلیغات)

بعضی از مفسران مثل قرطبی گویند : باران ، آیات قرآن است. اودیه ، قلوب است که هر کدام به اندازه وسعت وجود بهره می گیرند وسوسه ها همان کف ها است که این کف ها از آب نیست ، از آلودگی محل ریزش آب است.

ن : در فیض خدا بخل نیست ، ابرها بدون قید و شرط باران می بارند و این زمین است که به خاطر سفتی یا نرمی ، بزرگی و کوچکی بهره می گیرد قلوب و ارواح هم در برابر فیض خدا همین گونه است.

ق : کف مخصوص آب نیست ، هر فلزی هم در کوه ها که قرار گرفت کفی و باطلی دارد. کفی به شکل مناسب خود و از خود او و مناسب با همان فلز. همان گونه که هر عملی با تزئین خاصّی از شیطان است.

ر : کف هم در آب و سیل سرد است و هم در کوره های داغ. هم در آب نرم است و هم در فلز. هم شکر و هم صبر.

ش : شناخت (باطل ها و کف ها و حق ها در حالات غیر طبیعی است (سیل ، کوره داغ) .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) فِی وَصِیتِهِ لِابْنِهِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَنَفِیهِ رَضِی اللَّهُ عَنْهُ : " فِی تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ" [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص388 ] .

ت : حق تانخروشد و تکانی نخورد باطل جفاء به بیرون نمی پرد. باطل باید به جائی

رسد که قدرت استقامت ندارد وازمتن جامعه به خارج پرتاب می شود.

ض : آن فرد و گروهی باقی خواهد ماند که در زمین مفید باشد.وَ أَمّا ما ینْفَعُ النّاسَ فَیمْکثُ فِی الْأَرْضِ [ رعد ، 17 ] .

ظ : نزول باران و آب فلزات هم طبیعی است ، هم همیشگی. مبارزه حق و باطل هم...

ابْتِغاءَ حِلْیهٍ أَوْ مَتاعٍ [ رعد ، 17 ] .

در آب کردن فلزها دو هدف است : ساختن زینت آلات ، ساختن متاع ازقبیل ظروف و... و درمثل می گوید : شما چه زینت (وسائل رفاه و خوشی) چه متاع (وسائل نیاز و اولیه) را اگر بخواهی باید کوره هایی باشد و باطل هائی راسر راه خود خواهی دید.ابتغاء حلیه او متاعیعنی طلب رفاه یا نیاز بدون برخورد و درگیری با باطل نیست. تازه این در زندگی مادی است ، در معنویات که وساوس شیطان هم هست.

3. اهمیت آب

1. دنیوی

بخش بزرگی از ساختمان بدن انسان از آب است. بیشتر نیازمندی های زندگی مااز برق و آن از آب است. حیات انسان با کشاورزی و آن از آب است. تلطیف هوا به واسطه بخار و آب است. بهترین جاده های صاف دنیابرای عبور کشتی های غول پیکر همان راههای آبی است. جاده هایی که بدون خرج در اختیار انسان استاللّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکمُ الْبَحْرَ [ جاثیه ، 12 ] .

آب برای انسان و دامداری ماهیان را به عهده دارد وهم پرورش دهنده اشیاء زینتی است. سلامتی و بهداشت انسان وابسته به نظافت و طهارت و آب است. زیبائی چهره طبیعت و نشاط آن با آب است. یک نوع آب ، صدها نوع میوه با مزه های گوناگون را

به ما می دهد.

رابطه انسان با آب و طبیعت :

حق به هدر دادن را نداریم. کسی نزد رودخانه ای بود و ظرف آبی برداشت و پس از نوشیدن باقی رابه زمین ریخت. حضرت علی (ع) که این صحنه را دید فرمود : همین عمل (گرچه در کنار رودخانه است) اسراف است.

حضرت علی (ع) اجازه نداد کسی هسته خرما را دور اندازد.

اسلام اجازه نمی دهد کسی در آب بول کند و یا فاسد نماید. خداوند از انسان خواسته که زمین را آباد کند و ناگفته پیداست که آن به وسیله آب استهُوَ أَنْشَأَکمْ مِنَ الأَْرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکمْ فِیها [ هود ، 61 ] .

او شما را از زمین پدید آورده و به آبادانی آن گمارده است.

رسول اکرم (ص) می فرمایند : هر که آب و خاک داشته باشد ، ولی فقیر و نیازمند غذاهای خود باشدمورد غضب خدا قرار می گیرد منع و جلوگیری آب از بزرگترین جنایات است ، کاری است که معاویه در صفین و یزید در کربلا انجام دادند.

2. اخروی

قال الصادق (ع) : فإن الله قد جعل الماء مفتاح قربته و مناجاته [ بحارالأنوار ، ج77 ، ص339 ] .

نظافت آب : هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ [ فاطر ، 12 ] .

استغفار عامل نزول : اسْتَغْفِرُوا رَبَّکمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَیهِ یرْسِلِ السَّماءَ عَلَیکمْ مِدْراراً [ هود ، 52 ] .

ذخیره آب در زمین : أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْکنّاهُ فِی الأَْرْضِ [ مومنون ، 18 ] .

بزرگترین نیاز دوزخیان : أَفِیضُوا عَلَینا مِنَ الْماءِ [ اعراف ، 50 ] .

عذاب با آب در قیامت : وَ إِنْ یسْتَغِیثُوا یغاثُوا بِماءٍ کالْمُهْلِ یشْوِی الْوُجُوهَ [

کهف ، 29 ] .

4. فوائد آب

1- آفرینش موجودات از آب است : وَ اللّهُ خَلَقَ کلَّ دَابَّهٍ مِنْ ماءٍ [ نور ، 45 ] .

2- حیات موجودات از آب است : جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کلَّ شَیءٍ حَی أَ فَلا یومِنُونَ [ انبیاء ، 30 ] .

3- حیات زمین از باران است : وَ اللّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْیا بِهِ الأَْرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [ نحل ، 65 ] .

4- رویش گیاهان از باران است : أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ کلِّ شَیءٍ [ انعام ، 99 ] .

5- سبزی زمین از باران است : أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الأَْرْضُ مُخْضَرَّهً [ حج ، 63 ] .

6- منبع غذایی مااز باران است : فَلْینْظُرِ الإِْنْسانُ إِلی طَعامِهِ أَنّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا [ عبس ، 24-25 ] .

7-جریان رودخانه ها از باران است : أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَکهُ ینابِیعَ فِی الأَْرْضِ [ زمر ، 21 ] .

8- جوشش چشمه ها : وَ فَجَّرْنَا الأَْرْضَ عُیوناً فَالْتَقَی الْماءُ عَلی أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [ قمر ، 12 ] .

9- میوه های رنگارنگ : أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها [ فاطر ، 27 ] .

10- وسیله پاکی و بهداشت : أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً [ فرقان ، 48 ] .

وَ ینَزِّلُ عَلَیکمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِیطَهِّرَکمْ بِه [ انفال ، 11 ] .

11- یک نوشیدنی گوارا : لأََسْقَیناهُمْ ماءً غَدَقاً [ جن ، 16 ] .

وَ أَسْقَیناکمْ ماءً فُراتاً [ مرسلات ، 27 ] .

حالا چند سوال : اگر آب نبود ، اگر خورشید به دریا نمی تابید ، اگر آب دریاها بخار نمی شد

، اگر باد ابرها را متراکم و جابجا نمی کرد ، اگر ابرها همیشه در آسمان می ماندند ، اگر جاذبه زمین برف و باران را به سوی زمین نمی کشید ، اگرباران به صورت قطره قطره نمی بارید ، اگر زمین باران را نمی مکید ، اگر زمین باران را ذخیره نمی کرد ، اگر زمین پست و بلند نبود و....ما چه می کردیم؟

5. انواع آب

قال الصادق (ع) : إِنَّ اللَّهَ فَضَّلَ الْأَرَضِینَ وَ الْمِیاهَ بَعْضَهَا عَلَی بَعْضٍ [ بحارالأنوار ، ج98 ، ص109 ] .

1- وَ ما یسْتَوِی الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ مِنْ کلٍّ تَأْکلُونَ لَحْماً طَرِیا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْیهً تَلْبَسُونَها وَ تَرَی الْفُلْک فِیهِ مَواخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکمْ تَشْکرُونَ [ فاطر ، 12 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : خَیرُ مَاءٍ عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ مَاءُ زَمْزَم [ کافی ، ج3 ، ص246 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَاءُ زَمْزَمَ دَوَاءٌ مِمَّا شُرِبَ لَهُ [ کافی ، ج6 ، ص387 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَاءُ زَمْزَمَ شِفَاءٌ لِمَا شُرِبَ لَهُ [ من لایحضره الفقیه ، ج2 ، ص208 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَاءُ زَمْزَمَ شِفَاءٌ مِنْ کلِّ دَاءٍ [ کافی ، ج6 ، ص386 ] .

6. حفظ آب

ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کسَبَتْ أَیدِی النّاسِ [ روم ، 41 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : لَا تُفْسِدْ عَلَی الْقَوْمِ مَاءَهُمْ [ کافی ، ج3 ، ص65 ] .

3- اسراف در آب (مساله وسواس)

4- دعا برای آب و باران

5- ثواب آب رسانی

6- آداب آب خوردن

7- نقش آب در سالم سازی محیط زیست

بخار ، حرکت ابرها ، باران ،

نباتاتی که می رویاند.

8- تماس شبانه روزی ، با آب

9- بهداشت آب آشامیدنی : مقدار سرمای آب (آب یخ) ، مقدار گرمی (آب داغ)

عَنْ أَبِی سَعِیدٍ عَقِیصَا التَّیمِی قَالَ : " مَرَرْتُ بِالْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ (ص) وَ هُمَا فِی الْفُرَاتِ مُسْتَنْقِعَانِ فِی إِزَارَینِ فَقُلْتُ لَهُمَا یا ابْنَی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیکمَا أَفْسَدْتُمَا الْإِزَارَینِ فَقَالَا لِی یا أَبَا سَعِیدٍ فَسَادُنَا لِلْإِزَارَینِ أَحَبُّ إِلَینَا مِنْ فَسَادِ الدِّینِ إِنَّ لِلْمَاءِ أَهْلًا وَ سُکاناً کسُکانِ الْأَرْضِ" [ کافی ، ج6 ، ص389 ] .

1. آبروداران

مقدمه

عزت عرض ستر کتمان مثبت عار حیاء خجالت عیب

کسانی که در دنیا و آخرت آبرو دارند : قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : اللَّهُمَّ! فَاجْعَلْ نَفْسِی مُطْمَئِنَّهً بِقَدَرِک رَاضِیهً بِقَضَائِک مُولَعَهً بِذِکرِک وَ دُعَائِک مُحِبَّهً لِصَفْوَهِ أَوْلِیائِک مَحْبُوبَهً فِی أَرْضِک وَ سَمَائِک [ مصباح المتهجد ، ص738 ] .

وَجِیهاً فِی الدُّنْیا وَ الآخِرَهِ [ آل عمران/45 ] .

اهمیت به عرض و آبروی مؤمن :

حاتم بن عنوان بلخی معروف به اصم (کر) از علمای عامه است ، او کر نبود ، بلکه خود را روزی به کری زد و این لقب برای او ماند. گویند : علت این که او را کر می گفتند این بود که روزی زنی نزد او آمد و از وی مسئله ای را پرسید و در همان حال بادی از زن خارج شد و سخت خجل شد. حاتم برای این که خجلت زن را برطرف کند گفت : بلندتر حرف بزن که گوشم سنگین است زن خوشحال شد که او صدا را نشنیده به همین جهت او را اصم خواندند.

منبع

: [ مفاخر ، ج1 ، ص149 ] .

2. آبرو داری

1. پاداش آبرو داری

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ سَتَرَ عَلَی مُومِنٍ عَوْرَهً یخَافُهَا سَتَرَ اللَّهُ عَلَیهِ سَبْعِینَ عَوْرَهً مِنْ عَوْرَاتِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ [ کافی ، ج2 ، ص200 ] .

قال : ختم لرجل مذنب بخیر لانه ستر عوره اخیه التی کشفت و هو لایشعر بها و لم یخبره بها مخافه ان یخجل [ سفینه البحار ، باب عوره ] .

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : من کف عن أعراض المسلمین أقاله الله عز و جل عثرته یوم القیامه [ صحیفه الرضا ، ص85 ] .

قال النبی (ص) : من ستر علی مسلم ستر الله علیه فی الدنیا و الاخره [ نهج الفصاحه ، حدیث2756 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَذَلُّ النَّاسِ مَنْ أَهَانَ النَّاسَ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص394 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَ لَا أُنَبِّئُکمْ بِشِرَارِکمْقَالُوا : بَلَی یا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ : الْمَشَّاءُونَ بِالنَّمِیمَهِ الْمُفَرِّقُونَ بَینَ الْأَحِبَّهِ الْبَاغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَایبَ [ کافی ، ج2 ، ص369 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : من رد عن عرض أخیه بالغیبه کان حقا علی الله عز و جل أن یرد عن عرضه یوم القیامه [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص119 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ رَدَّ عَنْ عِرْضِ أَخِیهِ کانَ لَهُ حِجَاباً مِنَ النَّارِ [ أمالی مفید ، ص337 ] .

2. رسول خدا و آبرو داری

عن أبی برده قال : صلی بنا رسول الله (ص) ثم انصرف مسرعا حتی وضع یده علی باب المسجد ثم نادی بأعلی صوته : "یا معشر الناس! من آمن بلسانه و لم یخلص إلی قلبه لا تتبعوا عورات المؤمنین فإنه من تتبع عورات المؤمنین تتبع الله عورته و من تتبع الله عورته

فضحه و لو فی جوف بیته [ ثواب الأعمال ، ص241 ] .

رسول اکرم در بیان این حدیث دست به ابتکاراتی تبلیغی زد از جمله :

1 انصرف مسرعا

2 به جای منبرباب المسجد

3 وضع یده علی بابتا مردم خارج نشوند.

4 با تمام فریادأعلی صوته

5 با شیوه تحریک و هشدار که اگر عمل بکنید مؤمن واقعی نیستید.یا معشر الناس! من آمن بلسانه

6 تهدید به انتقام الهیفضحه

7 حیله ها و کتمان های شما بی اثر استفی جوف بیته

منبع : [ بحار ، ج72 ، ص214 ] .

3. اسباب حفظ آبرو

راه های عملی برای حفظ آبروی مردم :

1 وام ، تفویض صندلی در ماشین. به قول مرحوم راشد اگر ایشان وارد خانه شما شود پذیرایی می کنی و اکنون در ماشین وارد بر شما شده.

2 ضمانت.

3 نحوه تعویض مسئولین (ماجرای تغییر آیه الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی که فرمود : می دانم فلان نماینده من خوب نیست منتظر فرصتی هستم که برداشتن او به قیمت سقوط کلی او حساب نشود) .

4 نحوه گزینش افراد.

5 با کنیه و نام نیک صدا زدن ، تشویق و تشکر ، نادیده گرفتن نقاط ضعففَأَسَرَّها یوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یبْدِها لَهُمْ [ یوسف/77 ] .

6 اعتمادوَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیکمُ السَّلامَ [ نساء/94 ] .

حفظ آبروی مردم :

احترام مرده مسلمان و حرام بودن نبش قبر.

احترام فرزند مسلمان. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لا تحقرن أحدا من المسلمین فإن صغیرهم عند الله کبیر [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص31 ] .

اهمیت وام دادن به مسلمان.

سفارشات اسلام درباره خود کفائی و ترک

سئوال از مردم و قناعت و استغنا از مردم.

خدمات حضرت علی (ع) در لباس استتار.

سعی و تلاش در حوائج مؤمن.

فَنَظِرَهٌ إِلی مَیسَرَهٍ [ بقره/280 ] .

وَ یمْنَعُونَ الْماعُونَ [ ماعون/7 ] .

إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیها وَ الْمُولَّفَهِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ [ توبه/60 ] .

منزل و مرکب مفلس در ملک صاحبش هست.

با کسی که مخارج سفر تو را می دهد سفر نکن.

بستن راه ها :

اسلام برای حفظ آبرو راه ها را بسته ، از جمله :

1 سوء ظن ممنوع ، فعل مسلمان را حمل بر صحت کنید.

2 تجسس ممنوع. قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : من تتبع خفیات العیوب حرمه الله مودات القلوب [ غررالحکم ، ص421 ] .

3 مزاح کنترل شود. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا تَمْزَحْ فَیذْهَبَ بَهَاوک [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص352 ] .

4 به هر خبری اعتنا نکنید.

5 برای حقوق شاهد بگیرید.

6 اگر سه شاهد گواهی دادند ، هر سه شلاق می خورند ، مگر آن که چهار شاهد باشند. قَالَ الْکاظِمُ (ع) : کذِّبْ سَمْعَک وَ بَصَرَک عَنْ أَخِیک [ کافی ، ج8 ، ص147 ] .

7 اگر پنجاه نفر گفتند : فلانی فلان کار کرده ، ولی خودش گفت انجام نداده ام...از او قبول کن.

8 یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیوتاً غَیرَ بُیوتِکمْ [ نور/27 ] .

9 یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکمْ تَسُوکمْ [ مائده/101 ] .

10 یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِیسْتَأْذِنْکمُ الَّذِینَ مَلَکتْ أَیمانُکمْ وَ الَّذِینَ لَمْ یبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْکمْ

ثَلاثَ مَرّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاهِ الْفَجْرِ وَ حِینَ تَضَعُونَ ثِیابَکمْ مِنَ الظَّهِیرَهِ وَ مِنْ بَعْدِ صَلاهِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَکمْ لَیسَ عَلَیکمْ وَ لا عَلَیهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوّافُونَ عَلَیکمْ بَعْضُکمْ عَلی بَعْضٍ کذلِک یبَینُ اللّهُ لَکمُ الآْیاتِ وَ اللّهُ عَلِیمٌ حَکیمٌ [ نور/58 ] .

11 در جلسات کذائی منشین.وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَیکمْ فِی الْکتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آیاتِ اللّهِ یکفَرُ بِها وَ یسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتّی یخُوضُوا فِی حَدِیثٍ غَیرِهِ [ نساء/140 ] .

12 دوستی های غیر صادقانه ممنوع. قَالَ الصَّادِقُ (ع) : أَقْرَبُ مَا یکونُ الْعَبْدُ إِلَی الْکفْرِ أَنْ یوَاخِی الرَّجُلَ عَلَی الدِّینِ فَیحْصِی عَلَیهِ عَثَرَاتِهِ وَ زَلَّاتِهِ لِیعَنِّفَهُ بِهَا یوْماً مَا [ کافی ، ج2 ، ص354 ] .

مال فدای آبرو :

قَالَ الْحُسَینُ (ع) : خَیرَ الْمَالِ مَا وَقَی الْعِرْضَ [ کشف الغمه ، ج2 ، ص31 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَصَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِ : إِنَّ أَفْضَلَ الْفِعَالِ صِیانَهُ الْعِرْضِ بِالْمَالِ [ کافی ، ج4 ، ص49 ] .

قال النبی (ص) : قوا باموالکم عن اعراضکم [ نهج الفصاحه ، جمله2104 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : کل معروف صدقه و ما وقی به المرء عرضه کتب له به صدقه [ الدعوات راوندی ، ص107 ] .

روی أبو جعفر محمد بن حبیب أیضا أن الحسن (ع) أعطی شاعرا فقال له رجل من جلسائه : سبحان الله أ تعطی شاعرا یعصی الرحمن و یقول البهتان؟ فقال : "یا عبد الله! إن خیر ما بذلت من مالک ما وقیت به عرضک و إن من ابتغاء الخیر اتقاء الشر [ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج16 ، ص10 ] .

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَهٌ خَیرٌ مِنْ صَدَقَهٍ یتْبَعُها

أَذیً وَ اللّهُ غَنِی حَلِیمٌ [ بقره/263 ] .

انسان مسئول حفظ آبروی خود است :

1 اهمیت قناعت و ترک سئوال و استغناء از مردمیحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ [ بقره/273 ] .

2 سفارش به کتمان تلخی های خود برای مردم.

3 زندگی معمولی و فرار از ژولیدگی

4 قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْمُومِنُ بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ [ نهج البلاغه ، حکمت 333 ] .

5 حتی المقدور جنس نسیه نخرید و اگر مال مردم را به مردم برگرداندید گواه بگیرید.

6 بی سوادی یکی از راه های اهانت به خود است.

نمونه های عملی : اهانت به خود که باید از آن جلوگیری کنیم :

لباس بد پوشیدن ، لباس شهرت ، بدون دعوت جائی رفتن ، غذا خوردن در راه و خیابان ، بوی بد داشتن ، ژولیدگی مو ، عادات بد ، رانندگی بد ،

ژست های کاذب و توقعات نابجا ، اعتیاد ، بی سوادی ، جسارت های نابه جا ، بی ادبی ، بد رفتاری کارمندان و کسبه و طبیب و پرستار و...با مردم.

وسیله حفظ آبرو :

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ [ نهج البلاغه ، حکمت 211 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیدَعِ الْمِرَاءَ [ نهج البلاغه ، حکمت 362 ] .

(ضن : نسبت به آبروی خود بخل ورزد و نخواهد هدر رود)

4. آبرو داری برای مکتب وجامعه

حفظ آبروی مکتب و نظام و جامعه :

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : کونُوا لَنَا زَیناً وَ لَا تَکونُوا عَلَینَا شَیناً [ أمالی صدوق ، ص400 ] .

رَحِمَ اللَّهُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ

قَالَ الْحُسَینُ (ع) : یا شیعه آل أبی سفیان! إن لم

یکن لکم دین و کنتم لا تخافون المعاد فکونوا أحرارا فی دنیاکم [ اللهوف ، ص119 ] .

فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ [ فتح/29 ] .

وَ لِلّهِ الْعِزَّهُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُومِنِینَ [ منافقون/8 ] .

لِئَلاّ یکونَ لِلنّاسِ عَلَیکمْ حُجَّهٌ [ بقره/150 ] .

إِنَّمَا الْمُومِنُونَ إِخْوَهٌ [ حجرات/10 ] .

ایجاد مسئله اخوت.

وَ الْمُولَّفَهِ قُلُوبُهُمْ [ توبه/60 ] .

بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ [ آل عمران/195 ] .

وَ لَکمْ فِی الْقِصاصِ حَیاهٌ [ بقره/179 ] .

تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللّهِ وَ عَدُوَّکمْ [ انفال/60 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : اللَّهَ اللَّهَ فِی الْقُرْآنِ لَا یسْبِقُکمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیرُکمْ [ نهج البلاغه ، نامه 47 ] .

تغییر نام شهرها.

سیاست و فرهنگ وقف.

امام عزیز با حکم اعدام سلمان رشدی ، محو طاغوت ، روحیه به مستضعفان و...به اسلام و شیعه آبرو داد.

حفظ آبروی رسول الله :

هر گاه شخصی به مقدسات دینی ما اهانت کند خون او مباح است.

سلمان رشدی کتابی اهانت آمیز درباره حضرت محمد (ص) نوشت ، فتوای تاریخی امام خمینی مبنی بر اینکه هر مسلمانی در هر کجای دنیا او را گرفت بکشد و اگر کسانی در این عمل کشته شوند شهید محسوب می شوند.این فتوا در سال 1367 لرزه بر اندام سلمان رشدی در لندن انداخت که هر روزی در گوشه ای با گروهی پلیس انگلستان حفاظت می شود.

5. اسباب زوال آبرو

1. در قرآن و روایات

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : من تتبع عورات المؤمنین تتبع الله عورته و من تتبع الله عورته فضحه و لو فی جوف بیته [ المحاسن ، ج1 ، ص104 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَاعَ فَاحِشَهً کانَ کمُبْتَدِئِهَا وَ مَنْ عَیرَ مُومِناً بِشَیءٍ لَمْ یمُتْ حَتَّی یرْکبَهُ [

کافی ، ج2 ، ص356 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لا تفرحن بسقطه غیرک فإنک لا تدری ما یحدث بک الزمان [ غررالحکم ، ص301 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لا تبتهجن بخطاء غیرک فإنک لن تملک الإصابه أبدا [ غررالحکم ، ص301 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : لَا تُظْهِرِ الشَّمَاتَهَ بِأَخِیک فَیرْحَمَهُ اللَّهُ وَ یبْتَلِیک [ أمالی صدوق ، ص227 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ آذَی مُومِناً فَقَدْ آذَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی عَرْشِهِ وَ اللَّهُ ینْتَقِمُ مِمَّنْ ظَلَمَهُ [ وسائل الشیعه ، ج16 ، ص356 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : من عاب عیب [ کنزالفوائد ، ج1 ، ص279 ] .

آیات مسخ ، یک نوع آبروریزی از طرف خداوند است : کونُوا قِرَدَهً خاسِئِینَ [ بقره/65 ] .

1 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ رَوَی عَلَی مُومِنٍ رِوَایهً یرِیدُ بِهَا شَینَهُ وَ هَدْمَ مُرُوءَتِهِ لِیسْقُطَ مِنْ أَعْینِ النَّاسِ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ وَلَایتِهِ إِلَی وَلَایهِ الشَّیطَانِ فَلَا یقْبَلُهُ الشَّیطَانُ [ کافی ، ج2 ، ص358 ] .

2 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : أَقْرَبُ مَا یکونُ الْعَبْدُ إِلَی الْکفْرِ أَنْ یوَاخِی الرَّجُلَ عَلَی الدِّینِ فَیحْصِی عَلَیهِ عَثَرَاتِهِ وَ زَلَّاتِهِ لِیعَنِّفَهُ بِهَا یوْماً مَا [ کافی ، ج2 ، ص354 ] .

3 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ عَیرَ مُومِناً بِذَنْبٍ لَمْ یمُتْ حَتَّی یرْکبَهُ [ کافی ، ج2 ، ص356 ] .

4 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَاعَ فَاحِشَهً کانَ کمُبْتَدِئِهَا [ کافی ، ج2 ، ص356 ] .

5 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ أَنَّبَ مُومِناً أَنَّبَهُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَ الآخِرَهِ [ کافی ، ج2 ، ص356

] .

6 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ نَظَرَ إِلَی مُومِنٍ نَظْرَهً لِیخِیفَهُ بِهَا أَخَافَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ [ کافی ، ج2 ، ص368 ] .

7 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ أَعَانَ عَلَی مُومِنٍ بِشَطْرِ کلِمَهٍ لَقِی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ مَکتُوبٌ بَینَ عَینَیهِ آیسٌ مِنْ رَحْمَتِی [ کافی ، ج2 ، ص368 ] .

8 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِذَا اتَّهَمَ الْمُومِنُ أَخَاهُ انْمَاثَ الْإِیمَانُ مِنْ قَلْبِهِ کمَا ینْمَاثُ الْمِلْحُ فِی الْمَاءِ [ کافی ، ج2 ، ص361 ] .

9 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنِ اتَّهَمَ أَخَاهُ فِی دِینِهِ فَلَا حُرْمَهَ بَینَهُمَا وَ مَنْ عَامَلَ أَخَاهُ بِمِثْلِ مَا عَامَلَ بِهِ النَّاسَ فَهُوَ بَرِیءٌ مِمَّا ینْتَحِلُ [ کافی ، ج2 ، ص361 ] .

10 قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : أَ لَا أُنَبِّئُکمْ بِشِرَارِکمْ؟ قَالُوا : بَلَی یا رَسُولَ اللَّهِ!قَالَ : الْمَشَّاءُونَ : بِالنَّمِیمَهِ الْمُفَرِّقُونَ بَینَ الْأَحِبَّهِ الْبَاغُونَ لِلْبُرَآءِ الْمَعَایبَ [ کافی ، ج2 ، ص369 ] .

فِی حَدِیثٍ آخَرَ المبتغون للبراء المعایب [ بحارالأنوار ، ج73 ، ص80 ] .

11 قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ کانَ یومِنُ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الآخِرِ فَلَا یقْعُدَنَّ فِی مَجْلِسٍ یعَابُ فِیهِ إِمَامٌ أَوْ ینْتَقَصُ فِیهِ مُومِنٌ [ کافی ، ج2 ، ص378 ] .

12 وَ الَّذِینَ یرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ یأْتُوا بِأَرْبَعَهِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِینَ جَلْدَهً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَهً أَبَداً وَ أُولئِک هُمُ الْفاسِقُونَ [ نور/4 ] .

13 یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یکونُوا خَیراً مِنْهُمْ [ حجرات/11 ] .

14 مَنْ یشْفَعْ شَفاعَهً سَیئَهً یکنْ لَهُ

کفْلٌ مِنْها [ نساء/85 ] .

15 إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِکمْ وَ تَقُولُونَ بِأَفْواهِکمْ ما لَیسَ لَکمْ بِهِ عِلْمٌ وَ تَحْسَبُونَهُ هَیناً وَ هُوَ عِنْدَ اللّهِ عَظِیمٌ وَ لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما یکونُ لَنا أَنْ نَتَکلَّمَ بِهذا سُبْحانَک هذا بُهْتانٌ عَظِیمٌ [ نور/16-15 ] .

16 إِنَّ الَّذِینَ یحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَهُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ [ نور/19 ] .

17 "قال رسول الله (ص) : ا ربی الربا شتم الاعراض [ نهج الفصاحه ] .

18 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : کل المسلم علی المسلم حرام دمه و ماله و عرضه و الغیبه تناول العرض [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص115 ] .

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یکونُوا خَیراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی أَنْ یکنَّ خَیراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالأَْلْقابِ [ حجرات/11 ] .

قَالَ الْکاظِمُ (ع) : مَا أَعْظَمَ حَقَّک یا کعْبَهُ! وَ اللَّهِ إِنَّ حَقَّ الْمُومِنِ لَأَعْظَمُ مِنْ حَقِّک [ فقه الرضا ، ص335 ] .

وَ الَّذِینَ یرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ یأْتُوا بِأَرْبَعَهِ شُهَداءَ

فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِینَ جَلْدَهً وَ لا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَهً أَبَداً وَ أُولئِک هُمُ الْفاسِقُونَ [ نور/4 ] .

(سه کیفر دارند)

وَ مَنْ یکسِبْ خَطِیئَهً أَوْ إِثْماً ثُمَّ یرْمِ بِهِ بَرِیئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِیناً [ نساء/112 ] .

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَهٌ خَیرٌ مِنْ صَدَقَهٍ یتْبَعُها أَذیً وَ اللّهُ غَنِی حَلِیمٌ [ بقره/263 ] .

عوامل آبرو ریزی از طرف خود و دیگران :

1 عدم وفا به قول : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مطل الواجد یحل عرضه و

عقوبته [ کشف الریبه ، ص33 ] .

2 بی دعوت رفتن : قَالَ الصَّادِقُ (ع) : من دخل موضعا من مواضع التهمه فاتهم لا یلومن إلا نفسه [ أمالی صدوق ، ص497 ] .

3 بخل : قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ، وَ صُنْ وَجْهِی بِالْیسَارِ ، وَ لَا تَبْتَذِلْ جَاهِی بِالْإِقْتَارِ [ صحیفه سجادیه ، دعای 20 ] .

4 توقع نابه جا و فرار از کار.

5 سئوال از مردم و طمع به آنان.

6 جدال و پر حرفی : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیدَعِ الْمِرَاءَ [ نهج البلاغه ، حکمت 362 ] .

7 دروغ.

8 مراعات افکار عمومی را نکردن : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لَا تَجْعَلْ عِرْضَک غَرَضاً لِنِبَالِ الْقَوْلِ [ نهج البلاغه ، نامه 69 ] . (یعنی آبروی خود را هدف تیرهای سخنان دیگران قرار نده)

از طرف دیگران :

1 عدم ایمان.

2 انتقام.

3 حسادت.

4 سوءظن.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْجُودُ حَارِسُ الْأَعْرَاضِ [ نهج البلاغه ، حکمت 211 ] .

مال دوستی : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أبخل الناس بعرضه [ بقرضه ] أسخاهم بعرضه [ غررالحکم ، ص294 ] .

3. سیمای آبرو

1 .

کسانی که در دنیا و آخرت بی آبرو هستند : لَهُمْ خِزْی فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الآْخِرَهِ عَذابٌ عَظِیمٌ [ مائده/33 ] .

کسانی که در دنیا متهمند ، ولی در آخرت آبرو دارند : الَّذِینَ یوذُونَ الْمُومِنِینَ وَ الْمُومِناتِ بِغَیرِ مَا اکتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِیناً [ احزاب/58 ] .

وَ الَّذِینَ یرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [

نور/4 ] .

کسانی که در دنیا آبرو دارند ولی در آخرت آبرو ندارند : إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیزْدادُوا إِثْماً [ آل عمران/178 ] .

یوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ [ طارق/9 ] .

یا لَیتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِی قارُونُ [ قصص/79 ] .

2. سیمای آبروریزان درقیامت

قال النبی (ص) : ان العار لیلزم العبد یوم القیامه حتی یقول : یا رب! (دوزخ برای من از این شرمندگی آسان تر است) [ کنز الاعمال ، حدیث7666 ] .

ناکسُوا رُوسِهِمْ [ سجده/12 ] .

وُجُوهٌ یوْمَئِذٍ عَلَیها غَبَرَهٌ [ عبس/40 ] .

وُجُوهٌ یوْمَئِذٍ باسِرَهٌ [ قیامت/24 ] .

تَسْوَدُّ وُجُوهٌ [ آل عمران/106 ] .

إِذِ الأَْغْلالُ فِی أَعْناقِهِمْ [ غافر/71 ] .

عَذابٌ مُهِینٌ [ بقره/90 ] .

سَنَسِمُهُ عَلَی الْخُرْطُومِ [ قلم/16 ] .

یوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ [ طارق/9 ] .

ما لِهذَا الْکتابِ [ کهف/49 ] .

الْیوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ [ یس/65 ] .

اخْسَوا فِیها وَ لا تُکلِّمُونِ [ مومنون/108 ] .

فَبَصَرُک الْیوْمَ حَدِیدٌ [ ق/22 ] .

عُمْیاً وَ بُکماً وَ صُمًّا [ اسراء/97 ] .

3. انگیزه های آبرو ریزی

1 فرهنگی : جهل و دهن بینی.

2 اجتماعی : جو سازی ها و شایعه سازی های داخلی یا از طریق رادیوهای خارجی.

3 سیاسی : رقیب شکنی.

4 اقتصادی.

5 روانی : کبر و حسادت و خود بینی.

4. توجیه برای آبروریزی

تحلیل سیاسی و افشاگری.

2 حفظ نظام.

3 مردم می گویند : روزنامه ها و بولتن ها نوشته ، خودم دیدم ، شنیدم. قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ قَالَ : فِی مُومِنٍ مَا رَأَتْ عَینَاهُ وَ سَمِعَتْ أُذُنَاهُ مَا یشِینُهُ وَ یهْدِمُ مُرُوءَتَهُ فَهُوَ مِنَ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّإِنَّ الَّذِینَ یحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَهُ فِی الَّذِینَ

آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ [ (نور/19) ] [ وسائل الشیعه ، ج17 ، ص211 ] .

5. مقایسه گناه آبروریزی با سایر گناهان

1 در تمام گناهان ، خود گناه مسئله است؛ ولی نسبت به گناه آبروریزی ، میل و علاقه به این گناه نیز گناه است.

إِنَّ الَّذِینَ یحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَهُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ [ نور/19 ] .

2 در اثبات هر گناهی نیاز به چهار شاهد نیستف مگر در ریختن آبرو؛ از طریق رمی ، زنا و...

3 در هیچ گناهی شبیه به خوردن گوشت مرده برادر مسلمان نشده است مگر در غیبت.

6. کیفر آبرو ریزی

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : وَ لْیکنْ أَبْعَدَ رَعِیتِک مِنْک وَ أَشْنَأَهُمْ عِنْدَک أَطْلَبُهُمْ لِمَعَایبِ النَّاسِ فَإِنَّ فِی النَّاسِ عُیوباً الْوَالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا فَلَا تَکشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْک [ نهج البلاغه ، نامه 53 ] .

(تعزیرات برای توهین به مسلمانان)

منبع (ع) : [ نهج البلاغه ، نامه53 ] .

7. موارد جواز آبروریزی

گاهی به خاطر اهم و مهم انسان اجازه دارد به شخصی توهین کند ، آبرویش را بریزد که می توان موارد جواز غیبت را برشمرد.مثلا گاهی حفظ نظام اقتضاء میکند که شخصی مورد عتاب قرار گیرد ، نظیر نامه پرعتاب حضرت امیر (ع) به نماینده خود که چرا سر سفره کذایی شرکت کردی؟ و نظیر بعضی از عتاب های حضرت امام (ره) به بعضی از مسئولین.

کسانی که آبروهای آنان ارزش ندارد :

قال النبی (ص) : ثلاثه لاتحرم علیک اعراضهم ، الجاهر بالفسق والامام الجائر و المبتدع [ نهج الفصاحه ، حدیث 1223 ] .

1. آتش

1 أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً [ نوح/25 ] .

3 - آتش افروزی

4 آتش پرستی

5 مهار آتش

6 آتش در دنیا (قهر خدا)

فَأَصْبَحَتْ کالصَّریمِ [ قلم/20 ] .

لَعَلِّی آتیکمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النّارِ هُدیً [ طه/10 ] .

وَقُودُهَا النّاسُ [ بقره/24 ] .

7 آتش با توحید :

أَ فَرَأَیتُمُ النّارَ الَّتی تُورُونَ أَ أَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤنَ [ واقعه/72 -71 ] .

8 آتش در آخرت

9 امام لباس را می جوشاندند.

10 عمل فاسد و گناه ما آتشی است که...

آخرین سخنان پیامبر (ص)

1. ثواب الاعمال صفحات 282و284و285و286و287و288و290

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : وَ مَنْ کظَمَ غَیظَهُ وَ عَفَا عَنْ أَخِیهِ الْمُسْلِمِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ شَهِیدٍ [ ثواب الأعمال ، ص284 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ رَدَّ عَنْ أَخِیهِ غِیبَهً سَمِعَهَا فِی مَجْلِسٍ رَدَّ اللَّهُ عَنْهُ أَلْفَ بَابٍ مِنَ الشَّرِّ فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ فَإِنْ لَمْ یرُدَّ عَنْهُ وَ أَعْجَبَهُ کانَ عَلَیهِ کوِزْرِ مَنِ اغْتَابَ [ ثواب الأعمال ، ص284 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ عَمِلَ فِی تَزْوِیجٍ بَینَ مُومِنَینِ حَتَّی یجْمَعَ بَینَهُمَا زَوَّجَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَلْفَ أَلْفَ امْرَأَهٍ مِنَ الْحُورِ الْعِین [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَقْرَضَ مَلْهُوفاً فَأَحْسَنَ طَلِبَتَهُ اسْتَأْنَفَ الْعَمَل [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ صَبَرَ عَلَی سُوءِ خُلُقِ امْرَأَتِهِ وَ احْتَسَبَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ (بِکلِّ مَرَّهٍ) یصْبِرُ عَلَیهَا مِنَ الثَّوَابِ مِثْلَ مَا أَعْطَی أَیوبَ عَلَی بَلَائِهِ [ ثواب الأعمال ، ص287 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ تَصَدَّقَ بِصَدَقَهٍ (عَنْ رَجُلٍ إِلَی مِسْکینٍ) کانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ [ ثواب الأعمال ، ص290 ] .

قَالَ

رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَشَی فِی عَوْنِ أَخِیهِ وَ مَنْفَعَتِهِ فَلَهُ ثَوَابُ الْمُجَاهِدِینَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ قَالَ : لِخَادِمِهِ وَ مَمْلُوکهِ أَوْ مَنْ کانَ مِنَ النَّاسِ لَا لَبَّیک وَ لَا سَعْدَیک قَالَ اللَّهُ تَعَالَی : لَهُ یوْمَ الْقِیامَهِ لَا لَبَّیک وَ لَا سَعْدَیک [ ثواب الأعمال ، ص285 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَطْعَمَ طَعَاماً رِیاءً وَ سُمْعَهً أَطْعَمَهُ اللَّهُ مِثْلَهُ مِنْ صَدِیدِ جَهَنَّمَ وَ جَعَلَ ذَلِک الطَّعَامَ نَاراً فِی بَطْنِهِ حَتَّی یقْضِی بَینَ النَّاسِ [ ثواب الأعمال ، ص286 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنِ اصْطَنَعَ إِلَی أَخِیهِ مَعْرُوفاً فَمَنَّ بِهِ عَلَیهِ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ خَابَ سَعْیه [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَمَّ قَوْماً فَلَمْ یقْتَصِدْ بِهِمْ فِی حُضُورِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُکوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ وَ قِیامِهِ رُدَّتْ عَلَیهِ صَلَاتُهُ وَ لَمْ تُجَاوِزْ تَرَاقِیهُ وَ کانَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَهَ أَمِیرٍ جَائِرٍ مُتَعَدٍّ لَمْ یصْلُحْ لِرَعِیتِهِ وَ لَمْ یقُمْ فِیهِمْ بِأَمْرِ اللَّه [ ثواب الأعمال ، ص287 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَهَانَ فَقِیراً مُسْلِماً مِنْ أَجْلِ فَقْرِهِ وَ اسْتَخَفَّ بِهِ فَقَدِ اسْتَخَفَّ بِاللَّه [ ثواب الأعمال ، ص282 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنِ اطَّلَعَ فِی بَیتِ جَارِهِ فَنَظَرَ إِلَی عَوْرَهِ رَجُلٍ أَوْ شَعْرِ امْرَأَهٍ أَوْ شَیءٍ مِنْ جَسَدِهَا کانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یدْخِلَهُ النَّارَ مَعَ لْمُنَافِقِینَ الَّذِینَ کانُوا یتَّبِعُونَ عَوْرَاتِ النَّاسِ فِی الدُّنْیا وَ لَا یخْرُجُ مِنَ الدُّنْیا حَتَّی یفْضَحَهُ اللَّهُ وَ یبْدِی عَوْرَتَهُ لِلنَّاسِ فِی الآْخِرَهِ [ ثواب الأعمال ، ص282 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ فَاکهَ

امْرَأَهً لَا یمْلِکهَا حُبِسَ بِکلِّ کلِمَهٍ کلَّمَهَا فِی الدُّنْیا أَلْفَ عَامٍ فِی النَّارِ [ ثواب الأعمال ، ص282 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَشَی فِی نَمِیمَهٍ بَینَ اثْنَینِ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیهِ فِی قَبْرِهِ نَاراً تُحْرِقُهُ إِلَی یوْمِ الْقِیامَهِ وَ إِذَا خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیهِ تِنِّیناً أَسْوَدَ ینْهَشُ لَحْمَهُ حَتَّی یدْخُلَ النَّارَ [ ثواب الأعمال ، ص284 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَکلَ الرِّبَا مَلَأَ اللَّهُ بَطْنَهُ مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ بِقَدْرِ مَا أَکل [ ثواب الأعمال ، ص285 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ یرِیدُ بِهِ السُّمْعَهَ وَ الرِّیاءَ بَینَ النَّاسِ لَقِی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ وَجْهُهُ مُظْلِمٌ لَیسَ عَلَیهِ لَحْمٌ وَ زَخَّ الْقُرْآنُ فِی قَفَاهُ حَتَّی یدْخِلَهُ النَّارَ [ ثواب الأعمال ، ص286 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَشَی فِی صُلْحٍ بَینَ اثْنَینِ صَلَّی عَلَیهِ مَلَائِکهُ اللَّهِ حَتَّی یرْجِعَ وَ أُعْطِی ثَوَابَ لَیلَهِ الْقَدْرَ [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَشَی فِی إِصْلَاحِ بَینِ امْرَأَهٍ وَ زَوْجِهَا أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ أَلْفِ شَهِیدٍ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ حَقّاً وَ کانَ لَهُ بِکلِّ خُطْوَهٍ یخْطُوهَا وَ کلِمَهٍ فِی ذَلِک عِبَادَهُ سَنَهٍ قِیامٌ لَیلُهَا وَ صِیامٌ نَهَارُهَاَ [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ قَامَ عَلَی مَرِیضٍ یوْماً وَ لَیلَهً بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلِ ع فَجَازَ عَلَی الصِّرَاطِ کالْبَرْقِ الْخَاطِفِ اللَّامِعَِ [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ فَرَّجَ عَنْ أَخِیهِ کرْبَهً مِنْ کرَبِ الدُّنْیا نَظَرَ اللَّهُ إِلَیهِ بِرَحْمَتِهِ فَنَالَ بِهَا الْجَنَّهَ وَ فَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُ کرَبَهُ فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهَِ [ ثواب الأعمال ،

ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنِ اکتَسَبَ مَالًا حَرَاماً لَمْ یقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ صَدَقَهً وَ لَا عِتْقاً وَ لَا حَجّاً وَ لَا اعْتِمَاراً وَ کتَبَ اللَّهُ لَهُ بِعَدَدِ أَجْزَاءِ ذَلِک أَوْزَاراً وَ مَا بَقِی مِنْهُ بَعْدَ مَوْتِهِ کانَ زَادَهُ إِلَی النَّارِ [ ثواب الأعمال ، ص282 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ کانَ مُوذِیاً لِجَارِهِ مِنْ غَیرِ حَقٍّ حَرَمَهُ اللَّهُ رِیحَ الْجَنَّهِ وَ مَأْوَاهُ النَّار [ ثواب الأعمال ، ص282 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ ضَیعَ أَهْلَهُ وَ قَطَعَ رَحِمَهُ حَرَمَهُ اللَّهُ حَسَنَ الْجَزَاءِ یوْمَ یجْزِی الْمُحْسِنِینَ وَ ضَیعَهُ وَ مَنْ یضَیعْهُ اللَّهُ فِی الآْخِرَهِ [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنِ اشْتَرَی سَرِقَهً وَ هُوَ یعْلَمُ أَنَّهَا سَرِقَهٌ فَهُوَ کمَنْ سَرَقَهَا فِی عَارِهَا وَ إِثْمِهَا [ ثواب الأعمال ، ص286 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ غَشَّ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ نَزَعَ اللَّهُ بَرَکهَ رِزْقِهِ وَ أَفْسَدَ عَلَیهِ مَعِیشَتَهُ وَ وَکلَهُ إِلَی نَفْسِه [ ثواب الأعمال ، ص286 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَلَأَ عَینَیهِ مِنِ امْرَأَهٍ حَرَاماً حَشَاهُمَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ بِمَسَامِیرَ مِنْ النَارٍ [ ثواب الأعمال ، ص286 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ عَمِلَ فِی فُرْقَهٍ بَینَ امْرَأَهٍ وَ زَوْجِهَا کانَ عَلَیهِ غَضَبُ اللَّهِ وَ لَعْنَتُهُ فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَشَی فِی عَیبِ أَخِیهِ وَ کشْفِ عَوْرَتِهِ کانَتْ أَوَّلُ خُطْوَهٍ خَطَاهَا وَضَعَهَا فِی جَهَنَّمَ وَ کشَفَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ عَلَی رُءُوسِ الْخَلَائِق [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ فَلَمْ یعْمَلْ بِهِ وَ آثَرَ عَلَیهِ حُبَّ

الدُّنْیا وَ زِینَتَهَا اسْتَوْجَبَ سَخَطَ اللَّهِ وَ کانَ فِی الدَّرَجَهِ مَعَ الْیهُودِ وَالنَّصَارَی الَّذِینَ ینْبِذُونَ کتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ [ ثواب الأعمال ، ص282 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ صَافَحَ امْرَأَهً حَرَاماً جَاءَ یوْمَ الْقِیامَهِ مَغْلُولًا ثُمَّ یومَرُ بِهِ إِلَی النَّارِ [ ثواب الأعمال ، ص282 ] .

2. من لا یحضر الفقیه ج4 صفحات 13و11و15

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ لَطَمَ خَدَّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ أَوْ وَجْهَهُ بَدَّدَ اللَّهُ عِظَامَهُ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ حُشِرَ مَغْلُولًا حَتَّی یدْخُلَ جَهَنَّمَ إِلَّا أَنْ یتُوبَ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص15 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَنَعَ الْمَاعُونَ جَارَهُ مَنَعَهُ اللَّهُ خَیرَهُ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ وَکلَهُ إِلَی نَفْسِهِ وَ مَنْ وَکلَهُ إِلَی نَفْسِهِ فَمَا أَسْوَأَ حَالَه [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص13 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ ظَلَمَ أَجِیراً أَجْرَهُ أَحْبَطَ اللَّهُ عَمَلَهُ وَ حَرَّمَ عَلَیهِ رِیحَ الْجَنَّهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص11 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَکرَمَ فَقِیراً مُسْلِماً لَقِی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ هُوَ عَنْهُ رَاض [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص13 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ سَعَی لِمَرِیضٍ فِی حَاجَهٍ قَضَاهَا أَوْ لَمْ یقْضِهَا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کیوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص15 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ ظَلَمَ امْرَأَهً مَهْرَهَا فَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ زَانٍ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص13 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ بَاتَ وَ فِی قَلْبِهِ غِشٌّ لِأَخِیهِ الْمُسْلِمِ بَاتَ فِی سَخَطِ اللَّه [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص15 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ کفَی ضَرِیراً حَاجَهً مِنْ حَوَائِجِ الدُّنْیا وَ

مَشَی لَهُ فِیهَا حَتَّی یقْضِی اللَّهُ لَهُ حَاجَتَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ بَرَاءَهً مِنَ النِّفَاقِ وَ بَرَاءَهً مِنَ النَّار [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص15 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَمَّ قَوْماً بِإِذْنِهِمْ وَ هُمْ بِهِ رَاضُونَ فَاقْتَصَدَ بِهِمْ فِی حُضُورِهِ وَ أَحْسَنَ صَلَاتَهُ بِقِیامِهِ وَ قِرَاءَتِهِ وَ رُکوعِهِ وَ سُجُودِهِ وَ قُعُودِهِ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ الْقَوْمِ وَ لَا ینْقَصُ مِنْ أُجُورِهِمْ شَیءٌ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص15 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ سَمِعَ فَاحِشَهً فَأَفْشَاهَا فَهُوَ کالَّذِی أَتَاهَا [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص15 ] .

3. وسائل الشیعه ج12 ص285

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ مَشَی إِلَی ذِی قَرَابَهٍ وَ ذِی رَحِمٍ یسْأَلُ بِهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ مِائَهِ شَهِیدٍ [ وسائل الشیعه ، ج12 ، ص285 ] .

4. امالی طوسی ص537

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ کانَ ذَا وَجْهَینِ وَ ذَا لِسَانَینِ کانَ ذَا وَجْهَینِ وَ ذَا لِسَانَینِ یوْمَ الْقِیامَهِ (مِنْ نَارٍ) [ أمالی طوسی ، ص537 ] .

5. اعلام الدین صفحات 414و417

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ وَصَفَ امْرَأَهً لِرَجُلٍ وَ ذَکرَهَا جَمَالَهُ ] ذَکرَ جَمَالَهَا [ فَافْتَتَنَ بِهَا الرَّجُلُ فَأَصَابَ فَاحِشَهً لَمْ یخْرُجْ مِنَ الدُّنْیا حَتَّی یغْضَبَ اللَّهُ عَلَیهِ [ أعلام الدین ، ص417 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ کانَ لَهُ امْرَأَهٌ تُوذِیهِ لَمْ یقْبَلِ اللَّهُ صَلَاتَهَا [ أعلام الدین ، ص414 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَیمَا امْرَأَهٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا لَمْ تَزَلْ فِی لَعْنَهِ اللَّهِ وَ مَلَائِکتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِینَ حَتَّی إِذَا نَزَلَ بِهَا مَلَک الْمَوْت [ أعلام الدین ، ص417 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَی امْرَأَهٍ ذَاتِ بَعْلٍ مَلَأَتْ عَینَهَا

مِنْ غَیرِ زَوْجِهَا أَوْ غَیرِ ذِی مَحْرَمٍ مِنْهَا فَإِنَّهَا إِنْ فَعَلَتْ ذَلِک أَحْبَطَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ کلَّ عَمَلٍ عَمِلَتْهُ فَإِنْ أَوْطَأَتْ فِرَاشَهُ غَیرَهُ کانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یحْرِقَهَا بِالنَّارِ بَعْدَ أَنْ یعَذِّبَهَا فِی قَبْرِهَا [ أعلام الدین ، ص417 ] .

6. اختصاص مفید ص248

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَیسَ مِنَّا مَنْ خَانَ مُسْلِماً فِی أَهْلِهِ وَ مَالِهِ [ إختصاص مفید ، ص248 ] .

آخرین گفتارها

1. آنها که عاقبت به خیر شدند

1. ابوریحان

ابوریحان در حال جان دادن بود یکی از بزرگان به دیدنش آمد ابوریحان یک مسأله ریاضی را از او پرسید او گفت : اکنون چه جای این سؤال است ابوریحان گفت : این مسأله را بدانم و بمیرم بهتر است یا جاهل درگذرم. مسأله را گفت و از خانه خارج شد و صدای شیون از خانه بلند شد. [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص412 ]

2. ابن یمین

ابن یمین از شعرای معروف خراسان در لحظات جان دادن بعد از تلاوت قرآن این شعر را گفت و جان داد :

[ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص306 ]

3. ابوایوب انصاری

ابوایوب انصاری در جنگ با روم شرکت کرد نزدیک قسطنطنیه بیمار شد و تب کرد. تنها وصیت او به رزمندگان این بود که بدن مرا در صندوقچه ای بگذارید و پای دیوار قسطنطنیه دفن کنید ، زیرا از پیامبر (ص) شنیدم : یدفن عند سور القسطنطنیه رجل صالح من اصحابیامیدوارم که من باشم. همین وصیت رمز پیروزی و فتح روم شد [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص318 ]

4. از عرفا

1. محمد بن احمد اسکاف

محمد بن احمد اسکاف یکی از عرفای قرن سوم ، سی سال

هر روز روزه بود و بالاخره با زبان روزه از دنیا رفت. در آن لحظه پرسیدند دنیا را چگونه یافتی؟ گفت : پر از درد و رنج به زحمت مال و ثروت به دست آورند و با حسرت بگذارند.

2. ابوبکر کنانی

از ابوبکر کنّانی (از مشاهیر عرفاست) در لحظات جان دادن پرسیدند چگونه به این مقام رسیدی؟ گفت : چهل سال دیده بان دل بودم هر چه غیر خدا بود از دل به در کردم تا چنان شد که هیچ نداشت غیر از خدا. این بگفت و جان داد. [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص352 ]

5. حضرت آمنه مادر نبی اکرم (ص)

گویند : آمنه مادرنبی اکرم (ص) در دم مرگ در حالی که به صورت فرزندش رسول خدا نگاه می کرد این اشعار را می سرود

خداوند به تو ای فرزند عزیز! خیر وبرکت مرحمت کند ، ای فرزند! کسی که خدا به فضل و کرمش او رااز چنگال مرگ خلاصی بخشید در آن روزی که بین او (عبد الله ) و شتران قرعه کشیدند و به صد شتر گران قیمت فدا داده شد پس فرمود : "کل حی میت و کل جدید بال و کل کثیر نفیی و انا میت وذکری باقی و قد ترکت خیرا وولدت طهرا"یعنی هر زنده ای می میرد ، هر نو وتازه ای کهنه می شود و هر زیاده ای روبه کاستی رفته وفانی می شود . من می میرم ولی نام من جاودان می ماند چون از خود خیری و فرزند پاکیزه ای یادگار گذاشته ام [ (آخرین گفتارها ص168تا170) ] 6. ابوالحسن غالب اندلسی

ابوالحسن غالب

اندلسی زمان فوتش رسید. به اطرافیانش گفت : دور من بگردید و هفتاد هزار مرتبه تهلیل بگوئید و ثوابش را هدیه به من کنید. چون پیامبر (ص) فرمود : این فدیه یک مؤمن است و برای نجات بسیار نافع است. همین کار را کردند. [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص 378 ]

7. ابن هیثم

ابن هیثم (ملقّب به بطلمیوس ثانی) ریاضی دان و طبیب و حکیم حدود 200 کتاب تألیف کرده به اسهال خونی دچار شد. معالجات بی اثر در حال مرگ می گفت : ضاعت الهندسه و بطلب المعالجه و علوم الطّب ...خود را به طرف قبله کشید و گفت : "خدایا برگشت همه به سوی توست. به تو توکل می کنم و به سوی تو می آیم." [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص302 ]

8. آسیه زن فرعون

آسیه ، زن فرعون در حالی که دست و پایش میخکوب شده بود و در چند قدمی شهادت بود ، گفت : رَبِّ ابْنِ لی عِنْدَک بَیتاً فِی الْجَنَّه [ تحریم/11 ] .

[ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص165 ]

9. ابان بن سعید

ابان بن سعید از کاتبان وحی است و از کسانی است که از بیعت با ابی بکر تخلف کرد و از خاندان پیغمبر (ص) تبعیت کرد. در جبهه شام به شهادت رسید. قبل از شهادت همین که خواست روح از بدنش مفارقت کند گفت : أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ ص هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُوناین جمله را گفت و جان داد. [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص174 ]

10. ابن عباس

حدود 30

نفر از شیوخ به عیادت ابن عباس رفتند و در وقت احتضار و از اختلاف امت درباره حضرت علی (ع) پرسیدند. او گفت : از رسول خدا (ص) شنیدم : عَلِی مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِیفَهُ مِنْ بَعْدِی فَمَنْ تَمَسَّک بِهِ فَازَ وَ نَجَا [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص242 ]

عَنْ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْأَعْرَجِ عَنْ عَطَاءٍ قَالَ : "دَخَلْنَا عَلَی عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَ هُوَ عَلِیلٌ بِالطَّائِفِ فِی الْعِلَّهِ الَّتِی تُوُفِّی فِیهَا وَ نَحْنُ زُهَاءُ ثَلَاثِینَ رَجُلًا مِنْ شُیوخِ الطَّائِفِ وَ قَدْ ضَعُفَ فَسَلَّمْنَا عَلَیهِ وَ جَلَسْنَا فَقَالَ : لِی یا عَطَاءُ! مَنِ الْقَوْمُ قُلْتُ : یا سَیدِی هُمْ شُیوخُ هَذَا الْبَلَدِ مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَمَهَ بْنِ حَصْرَمٍ الطَّائِفِی وَ عُمَارَهُ بْنُ أَبِی الْأَجْلَحِ وَ ثَابِتُ بْنُ مَالِک فَمَا زِلْتُ أَعُدُّ لَهُ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ ثُمَّ تَقَدَّمُوا إِلَیهِ فَقَالُوا : یا ابْنَ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ! إِنَّک رَأَیتَ رَسُولَ اللَّهِ وَ سَمِعْتَ مِنْهُ مَا سَمِعْتَ فَأَخْبِرْنَا عَنِ اخْتِلَافِ هَذِهِ الْأُمَّهِ فَقَوْمٌ قَدَّمُوا عَلِیاً عَلَی غَیرِهِ وَ قَوْمٌ جَعَلُوهُ بَعْدَ الثَّلَاثَهِ قَالَ : فَتَنَفَّسَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (ص) یقُولُ : عَلِی مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَهُ وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِیفَهُ مِنْ بَعْدِی فَمَنْ تَمَسَّک بِهِ فَازَ وَ نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ ضَلَّ وَ غَوَی یلِی تَکفِینِی وَ غُسْلِی وَ یقْضِی دَینِی وَ أَبُو سِبْطَی الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ وَ مِنْ صُلْبِ الْحُسَینِ تَخْرُجُ الْأَئِمَّهُ التِّسْعَهُ وَ مِنْهَا مَهْدِی هَذِهِ الْأُمَّهِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَمَهَ : یا ابْنَ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ! فَهَلَّا کنْتَ تُعَرِّفُنَا قَبْلَ هَذَا؟ فَقَالَ : قَدْ وَ اللَّهِ أَدَّیتُ

مَا سَمِعْتُ وَ نَصَحْتُ لَکمْ وَ لکنْ لا تُحِبُّونَ النّاصِحِینَ ثُمَّ قَالَ : اتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِیهَ مَنِ اعْتَبَرَ تَمْهِیداً وَ اتَّقَی فِی وَجَلٍ وَ کمَّشَ فِی مَهَلٍ وَ رَغِبَ فِی طَلَبٍ وَ رَهبَ فِی هَرَبٍ فَاعْمَلُوا لآِخِرَتِکمْ قَبْلَ حُلُولِ آجَالِکمْ وَ تَمَسَّکوا بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقَی مِنْ عِتْرَهِ نَبِیکمْ فَإِنِّی سَمِعْتُهُ یقُولُ : مَنْ تَمَسَّک بِعِتْرَتِی مِنْ بَعْدِی کانَ مِنَ الْفَائِزِینَ ثُمَّ بَکی بُکاءً شَدِیداً فَقَالَ لَهُ : الْقَوْمُ أَ تَبْکی؟ وَ مَکانُک مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (ص) مَکانُک فَقَالَ لِی : یا عَطَاءُ إِنَّمَا أَبْکی لِخَصْلَتَینِ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ وَ فِرَاقِ الْأَحِبَّهِ ثُمَّ تَفَرَّقَ الْقَوْمُ عَنْهُ فَقَالَ لِی یا عَطَاءُ! خُذْ بِیدِی وَ احْمِلْنِی إِلَی صَحْنِ الدَّارِ فَأَخَذْنَا بِیدِهِ أَنَا وَ سَعِیدٌ وَ حَمَلْنَاهُ إِلَی صَحْنِ الدَّارِ ثُمَّ رَفَعَ یدَیهِ إِلَی السَّمَاءِ وَ قَالَ : اللَّهُمَّ! إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیک بِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَیک بِوَلَایهِ الشَّیخِ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَمَا زَالَ یکرِّرُهَا حَتَّی وَقَعَ إِلَی الْأَرْضِ فَصَبَرْنَا عَلَیهِ سَاعَهً ثُمَّ أَقَمْنَاهُ فَإِذَا هُوَ مَیتٌ رَحْمَهُ اللَّهِ عَلَیهِ" [ کفایه الأثر ، ص20 ] .

2. آنها که عاقبت به خیر نشدند

1. ابوجهل

ابوجهل خیلی لجوج و عنود بود. وقتی عبدالله بن مسعود از طرف رسول خدا (ص) سوره الرّحمن را برای مشرکین می خواند ابوجهل چنان سیلی به صورتش زد که گوش ابن مسعود پاره شد. در جنگ بدر ابوجهل به چنگ مسلمین افتاد. پیامبر (ص) فرمود : از او برایم خبر بیاورید. ابن مسعود رفت و در آخرین لحظات با او صحبت کرد ، ولی او باز لجاجت کرد. پیامبر (ص) وقتی لجاجت او را شنید فرمود : فرعون امت من کفرش از فرعون موسی شدیدتر بود [ آخرین گفتارها

، محمد راجی ، ص362 ]

2. ابراهیم دیزج (مأمور تخریب حرم امام حسین علیه السلام)

ابراهیم دیزج مردی است یهودی که از طرف متوکل مأمور تخریب حرم حضرت امام حسین (ع) شد.

در لحظه جان دادن که حال بدی داشت گفت : "بدانکه متوکل مرا مأمور کرد که آثار قبر حسین (ع) را از بین ببرم. به غلامان خود دستور دادم قبر را خراب کنند. خسته شدم به خواب رفتم. غوغای عجیبی به پا شد. غلامان مرا بیدار کردند و گفتند : جماعتی میان ما و قبر حایل شده و شروع به تیراندازی کردند. من هم دستور دادم غلامانم تیراندازی کنند. اما هر تیری که می زدند به خودشان برمی گشت. به وحشتی عظیم افتادم و دچار تب و لرز شدم. [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص190 ]

3. ابن ابی العوجا (جاعل حدیث)

ابن ابی العوجا در لحظات جان دادن گفت : به خدا قسم چهار هزار حدیث جعل کردم و حلال را حرام و حرام را حلال جلوه دادم. کاری کردم که روزه واجب را افطار کنید و روزه حرام را بگیرید. [ آخرین گفتارها ، محمد راجی ، ص204 ]

آرامش و اضطراب

1. آرامش درلغت

مجمع البحرین : اطمأن الرجل اطمئنانا و طمأنینه بضم الطاء : سکن و لم یقلق [ مجمع البحرین ، ج6 ، ص277 ] .

مفردات : الطمانینه و الاطمینان : السکون بعد الانزعاج.

المجدک سکن سکونا : فر وانقطع عد الحرکه.

: السکینه : الوقار : الوقار و الطمانینه و المهابه.

مفردات : و قیل : السکینه و السکن واحد و هو زوال الرعب [ اخلاق مدیریت ، 150 ] .

سکنیه : به معنی یک

نوع حالت آرامش و اطمینان است که :

هر نوع شک و دودلی و ترس و وحشت را از انسان دور نموده و انسان را در برابر حوادث ثابت قدم و دارای روحی آرام و عزمی راسخ و...می گرداند.

رابطه نزدیک سکینه با ایمان .

موهبتی الهی برای مومنان.

موجی از امید در دلها به وجود می آورد.

در روایات : این نسیم بهشتی همراه با پیامبران بوده است.

آرامش - گمشده بشر.

اضطراب و نگرانی ، از بزرگترین بلاهای زندگی .

آرامش و دلهره نقش بسیارمهمی در سلامت و بیماری فردو جامعه و سعادت و بدبختی انسان ها دارد. [ نمونه ، ج10 ، ص210 ] .

2. دراصطلاح

از واژه ها و مفاهیم قدرت روحی.

از ابعاد و شاخه های شرح صدر.

سکینه (آرامش قلب و اطمینان باطنی است و نوعی قدرت روحی است که انسان را از تزلزل و ترس و اضطراب و بی تابی در مقابل مصائب و حوادث حفظ می نماید) .

سکینه شش بار در قرآن ذکر شده ، غالبا در موارد جنگ ، برخورد با دشمن ، لحظات حساس و بسیار دشوار [ اخلاق مدیریت ، 149 ] .

3. قرآن وسنت

1.یا أَیتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ ارْجِعِی إِلی رَبِّک راضِیهً مَرْضِیهً فَادْخُلِی فِی عِبادِی وَ ادْخُلِی جَنَّتِی [ فجر/30-27 ] .

(اطمینان وقت مرگ مهم است) .

2. نگرانی بلای عمومی ومهم است که برای حل آن کتابها نوشته شده است ، روانکاوان و روان شناسان تحقیقاتی کرده اند.

3. اولیای خدا عاشق اطمینان : قالَ بَلی وَ لکنْ لِیطْمَئِنَّ قَلْبِی [ بقره/260 ] .

4. بسیار کم است : قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَا أُوتِی النَّاسُ أَقَلَّ مِنَ الْیقِینِ [ کافی ، ج2 ، ص52 ] .

أَنْزَلَ اللّهُ سَکینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُومِنِینَ [ توبه/26 ] .

5. اطمینان ما در کمالات دیگر است. راضیه ، مرضیه به دنبالیا أَیتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ [ فجر/27 ] .

6.لَقَدْ رَضِی اللّهُ عَنِ الْمُومِنِینَ إِذْ یبایعُونَک تَحْتَ الشَّجَرَهِ فَعَلِمَ ما فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکینَهَ عَلَیهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً [ فتح/18 ] .

7.وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّهً یهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمّا صَبَرُوا وَ کانُوا بِ آیاتِنا یوقِنُونَ [ سجده/24 ] .

8.تطمئن القلوبباوجلت القلوبقابل جمع است مثل کودک هم به والدین تطمئن و هم وجلت.

9. ملاک قلب مطمئن است گرچه به خاطر عواملی مثل تقیه دست به کار خلاف بزند. .

إِلاّ مَنْ أُکرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالإِْیمانِ

[ نحل/106 ] .

10. قَالَ الصَّادِقُ (ع) : ما من مؤمن إلا و قد جعل الله له من إیمانه أنسا یسکن إلیه حتی لو کان علی قله جبل لم یستوحش إلی من خالفه [ بحار الأنوار ، ج64 ، ص148 ] .

11. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَجَعَلْتُ لَهُ مِنْ إِیمَانِهِ أُنْساً لَا یسْتَوْحِشُ إِلَی أَحَدٍ [ کافی ، ج2 ، ص246 ] .

آرامش و اضطراب

12. قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) أَیهَا النَّاسُ لَا تَسْتَوْحِشُوا فِی طَرِیقِ الْهُدَی لِقِلَّهِ أَهْلِهِ [ نهج البلاغه ، حکمت 201 ] .

13. قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إن المؤمن أشد من زبر الحدید إن زبر الحدید إذا دخل النار تغیر و إن المون لو قتل ثم نشر ثم قتل لم یتغیر قلبه [ بحار الأنوار ، ج64 ، ص303 ] .

14. رسول اکرم (ص) به حارثه بن مالک فرمودند :

کیفَ أَنْتَ یا حَارِثَهَ بْنَ مَالِک فَقَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ! مُومِنٌ حَقّاً فَقَالَ : لَهُ رَسُولُ اللَّهِ (ص) لِکلِّ شَیءٍ حَقِیقَهٌ فَمَا حَقِیقَهُ قَوْلِک [ کافی ، ج2 ، ص54 ] .

گفت : که به درجه یقین رسیده ام ، گویا قیامت رامی بینم که حساب می شوند ، گویا اهل بهشت را می بینم...پیامبر اکرم (ص) کلامش را تصدیق. حارثه از حضرت تقاضای دعا برای شهادتش کرد. حضرت دعا کرد ، در یکی از جبهه ها دهمین نفر که شهید شد او بود.

2. اهمیت آرامش درقرآن

وَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً قَرْیهً کانَتْ آمِنَهً مُطْمَئِنَّهً یأْتِیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کلِّ مَکانٍ فَکفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللّهِ فَأَذاقَهَا اللّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یصْنَعُونَ [ نحل/112 ] .

2. آرامش و اطمینان از نعمت های الهی است.

3. آرامش و

اطمینان تولید و سر و سامان دادن به وضع اقتصادی.

امنیت اطمینان باعث حرکت چرخهای اقتصادی است.

3. کفران نعمت امنیت و آرامش ، موجب بلا و عذاب الهی.

4. نعمت اطمینان و آرامش و سایر نعمت های مادی وقتی به تکامل می رسند که با نعمت معنوی ایمان وتوحید هم آهنگ گردند.وَ لَقَدْ جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ [ نحل/113 ] .

3. آرامش در سنت

1. دعا برای آرامش

ابو حمزه ثمالی از امام باقر (ع) : اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْزِلْ عَلَی مِنْک سَکینَهً [ تهذیب الأحکام ، ج3 ، ص77 ] .

امام صادق (ع) ضمن دعائی از خدا می خواهد : ثِقَهً بِک وَ طُمَأْنِینَهً إِلَیک [ تهذیب الأحکام ، ج3 ، ص127 ] .

امام سجاد در کنار قبر حضرت علی (ع) : اللَّهُمَّ! فَاجْعَلْ نَفْسِی مُطْمَئِنَّهً بِقَدَرِک رَاضِیهً بِقَضَائِک [ وسائل الشیعه ، ج14 ، ص395 ] .

2. آرامش مقدم برتعلیم وتربیت

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : یا مفضل فرغ قلبک و اجمع إلیک ذهنک و عقلک و طمأنینتک فسألقی إلیک من علم ملکوت السماوات و الأرض [ بحار الأنوار ، ج3 ، ص150 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : السکینه عنوان العقل [ غرر الحکم ، ص250 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : علیک بالسکینه فإنها أفضل زینه [ غرر الحکم ، ص250 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لا تکن فیما تورد کحاطب لیل و غثاء سیل [ غرر الحکم ، ص478 ] .

3. اطمینان و آرامش برادران دینی

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : (در مورد حسن ظن) قَالَ أُبَی بْنُ کعْبٍ إِذَا رَأَیتُمْ أَحَدَ إِخْوَانِکمْ فِی خَصْلَهٍ تَسْتَنْکرُونَهَا مِنْهُ فَتَأَوَّلُوهَا سَبْعِینَ تَأْوِیلًا فَإِنِ اطْمَأَنَّتْ

قُلُوبُکمْ عَلَی أَحَدِهَا وَ إِلَّا فَلُومُوا أَنْفُسَکمْ حَیثُ لَمْ تَعْذِرُوهُ فِی خَصْلَهٍ یسْتُرُهَا عَلَیهِ سَبْعُونَ تَأْوِیلًا فَأَنْتُمْ أَوْلَی بِالْإِنْکارِ عَلَی أَنْفُسِکمْ مِنْهُ [ مستدرک الوسائل ، ج9 ، ص145 ] .

4. آرامش پس از سختی ها

هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکینَهَ فِی قُلُوبِ الْمُومِنِینَ [ فتح/4 ] .

- وارد نشدن به مکه.

بیرون آمدن از احرام قبل از انجام مناسک.

پذیرش مواد صلح نامه.

حذف کلمه رسول الله (ص)

حذف کلمهبِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

موجب تزلزل در قلوب افراد ضعیف الایمان گردید.

حتی هنگامی که سوره فتح نازل شد با تعجب گروهی پرسیدند : چه فتحی؟.

اینجاست که باید لطف الهی شامل حال مسلمانان شود و سکینه و آرامش را به دلها باز گرداند.

(که پایان شب سیه سپید است) .

5. آرامش واقعی درقیامت

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنَّمَا هِی نَفْسِی أَرُوضُهَا بِالتَّقْوَی لِتَأْتِی آمِنَهً یوْمَ الْخَوْفِ الْأَکبَرِ [ نهج البلاغه ، نامه 45 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : وَ سِیقَ الَّذِینَ کفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ زُمَراً (زمر-73) قَدْ أُمِنَ الْعَذَابُ وَ انْقَطَعَ الْعِتَابُ وَ زُحْزِحُوا عَنِ النَّارِ وَ اطْمَأَنَّتْ بِهِمُ الدَّارُ [ نهج البلاغه ، خطبه 190 ] .

بهشت ، نهایت آرامش :

علی (ع) : ضمن دعا برای پیامبر (ص) ... : اللَّهُمَّ اجْمَعْ بَینَنَا وَ بَینَهُ فِی بَرْدِ الْعَیشِ وَ قَرَارِ النِّعْمَهِ وَ مُنَی الشَّهَوَاتِ وَ أَهْوَاءِ اللَّذَّاتِ وَ رَخَاءِ الدَّعَهِ وَ مُنْتَهَی الطُّمَأْنِینَهِ وَ تُحَفِ الْکرَامَهِ [ نهج البلاغه ، خطبه 72 ] .

6. آرامش در دنیا

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : وَ الطُّمَأْنِینَهُ إِلَی کلِّ أَحَدٍ قَبْلَ الِاخْتِبَارِ لَهُ عَجْزٌ [ نهج البلاغه ، حکمت 384 ] .

7. آرامش های کاذب

1.دلبسʚϙʠبه دنیا :

إِنَّ الَّذِینَ لا

یرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاهِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها [ یونس/7 ] .

فَإِنْ أَصابَهُ خَیرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ [ حج/11 ] .

ما أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هذِهِ أَبَداً [ کهف/35 ] .

2.لذت های زود گذر :

الَّذِینَ کفَرُوا یتَمَتَّعُونَ وَ یأْکلُونَ کما تَأْکلُ الأَْنْعامُ [ محمد/12 ] .

وَ إِذا ذُکرُوا لا یذْکرُونَ [ صافات/13 ] .

أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ یشاءُ اللّهُ أَطْعَمَهُ [ یس/47 ] .

وَ لا یحُضُّ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ [ حاقه/34 ] .لو شاء الله لهدینا.

وَ کنّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِینَ [ مدثر/45 ] .

کانُوا لا یتَناهَوْنَ عَنْ مُنکرٍ فَعَلُوهُ [ مائده/79 ] .

3.مواد مخدر و لهو و لعب.

8. آرامش افراد ضعیف الایمان

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یعْبُدُ اللّهَ عَلی حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَهٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَ الآْخِرَهَ ذلِک هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِینُ [ حج/11 ] .

9. آرامش در عبادت

آرامش در میدان جنگ : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِینَ اسْتَشْعِرُوا الْخَشْیهَ وَ تَجَلْبَبُوا السَّکینَهَ وَ عَضُّوا عَلَی النَّوَاجِذِ [ نهج البلاغه ، خطبه 66 ] .

آرامش جهت دریافت زکات : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : انْطَلِقْ عَلَی تَقْوَی اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیک لَهُ وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَیهِ کارِهاً وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَکثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَی الْحَی فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیاتَهُمْ ثُمَّ امْضِ إِلَیهِمْ بِالسَّکینَهِ وَ الْوَقَارِ [ نهج البلاغه ، نامه 25 ] .

2. اضطراب

1. عوامل اضطراب

جهل و نادانی.

عدم تجربه و سابقه کار.

ضعف اخلاقی و روحی [ اخلاق مدیریت ، ص234 ] .

علاج .

آگاهی .

پرورش تن : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع)

: أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَهَ الْبَرِّیهَ [ نهج البلاغه ، نامه 45 ] .

کسب مهارتها.

خویشتن را در معرض دشواری ها قرار دادن برای رسیدن به آسانی : فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ [ انشراح/7 ] .

وَ لَنَبْلُوَنَّکمْ بِشَیءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأَْمْوالِ وَ الأَْنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ [ بقره/155 ] .

آرامش و اضطراب

1. احتمال فقدان نعمت ها.

2. خطرات تهدید کننده.

اولیای خدا از هرگونه وابستگی و اسارت جهان ماده آزادند.

نه با از دست دادن امکانات مادی جزع و فزع می کنند و نه ترس از آینده افکارشان را مشغول می دارد. [ نمونه ، ج8 ، ص333 ] .

2. اثرات اضطراب

موجب اختلالات ( روانی جسمی) می گردد.

به دستگاههای قلب ، گوارش ، اعصاب ، ستون فقرات و...آسیب می رساند..

باعث بیماری هایی می گردد.

تغییرات محسوس در وضع خون به وجود می آورد.

یکی از تحقیقات نشان می دهد از 75 بیمار زخم معده ای 63 نفر دچار اضطراب بسیار شدید بوده اند. [ درس هایی از اخلاق مدیریت ، آقای واثقی ، ص223 ] .

3. دلهره از مرگ

ممکن است ترس و دلهره یک راننده را در جاده به چند گونه تحلیل کنیم :

1. راننده می ترسد ، چون در آستانه سقوط است : اگر مرگ را به نیستی تفسیرکردیم آرامش نخواهیم داشت اما اگر مرگ را پل صعود و شیرین بدانیم ، دلهره نخواهیم داشت.

2. راننده می ترسد که وسیله اش را بگیرند واز او جدا شود. دل بستگی به دنیا نتیجه اش دلهره از قطع رابطه با وسایل مادی است.

قَالَ الْحَسَنُ (ع) : تکرهون النقله من العمران إلی الخراب [ معانی الأخبار ، ص389 ] .

آماده نیستیم :

شخصی خدمت پیامبر (ص) گفت : چرا مرگ را دوست ندارم؟ فرمود :

أَ لَک مَالٌ؟ قَالَ : نَعَمْ قَالَ : فَقَدَّمْتَهُ قَالَ : لَا. قَال : فَمِنْ ثَمَّ لَا تُحِبُّ الْمَوْتَ لِأَنَّ قَلْبَ الرَّجُلِ عِنْدَ مَتَاعِهِ [ خصال صدوق ، ج1 ، ص13 ] .

3. راننده می ترسد چون جاده را نمی شناسد ، ولی اگر راه را بشناسد نمی ترسد. ترس از مرگ هم به خاطر جهل است.

امام هادی (ع) : تخاف من الموت لأنک لا تعرفه [ معانی الأخبار ، ص290 ] .

4. راننده می ترسد از کمی بنزین ونامناسب بودن لاستیک و...

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : آهِ مِنْ قِلَّهِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ [ نهج البلاغه ، خطبه 77 ] .

5. راننده می ترسد بخاطر تخلفات و پرونده قطور و دادگاه و جریمه و...

وَ لا یتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیدِیهِمْ [ جمعه/7 ] .

6. راننده می ترسد از مبهم بودن مقصد و مبهم بودن جایگاهش در مقصد.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لما رأیته قد اختار لی دین ملائکته و رسله و أنبیائه علمت أن الذی أکرمنی بهذا لیس ینسانی فأحببت لقاءه [ خصال صدوق ، ج1 ، ص33 ] .

امام حسین (ع) و اصحابش هرچه به مرگ نزدیک می شدند چهره های آنها شاداب تر می شد.

تشرق ألوانهم و تهدئ جوارحهم و تسکن نفوسهم فقال بعضهم لبعض انظروا لا یبالی بالموت فقال لهم الحسین (ع) : صبرا بنی الکرام فما الموت إلا قنطره تعبر بکم عن البو و الضراء إلی الجنان الواسعه و النعیم الدائمه [ معانی الأخبار ، ص288 ] .

درمان دلهره از مرگ :

1.تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقْوی

[ بقره/197 ] .

(تلاش حال.)

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ غَضَّ طَرْفَهُ أَرَاحَ قَلْبَهُ [ غرر الحکم ، ص260 ] .

2.لو تعلمون قدر رحمه الله لا تکلتم علیها...

امید آینده.

3. توبه.... از اعمال سوء.

آرزو

1. آرزو در کلام امیرالمؤمنین

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْک الْمُنَی [ نهج البلاغه ، حکمت34 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الآمَالُ لَا تَنْتَهِی [ غرر الحکم ، ص311 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الآمال لا غایه له [ غرر ]

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : اعْلَمْ یقِیناً أَنَّک لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَک وَ لَنْ تَعْدُوَ أَجَلَک وَ أَنَّک فِی سَبِیلِ مَنْ کانَ قَبْلَک [ نهج البلاغه ، نامه31 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : وَ قَدْ رَأَیتَ مَنْ کانَ قَبْلَک مِمَّنْ جَمَعَ الْمَالَ وَ حَذِرَ الْإِقْلَالَ وَ أَمِنَ الْعَوَاقِبَ طُولَ أَمَلٍ وَ اسْتِبْعَادَ أَجَلٍ [ نهج البلاغه ، خطبه132 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : بَادَرُوا الْعَمَلَ وَ کذَّبُوا الْأَمَلَ فَلَاحَظُوا الْأَجَلَ [ نهج البلاغه ، خطبه114 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنَّمَا هَلَک مَنْ کانَ قَبْلَکمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَ تَغَیبِ آجَالِهِمْ [ نهج البلاغه ، خطبه147 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أَیهَا النَّاسُ الزَّهَادَهُ قِصَرُ الْأَمَلِ وَ الشُّکرُ عِنْدَ النِّعَمِ وَ التَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ [ نهج البلاغه ، خطبه81 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لا غار [ لا عار ] أخدع من الأمل [ غرر الحکم ، ص313 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : اعلموا عباد الله أن الأمل یذهب العقل و یکذب الوعد و یحث علی الغفله و یورث الحسره فاکذبوا الأمل فإنه غرور و إن صاحبه مأزور [ تحف العقول ، ص152 ] .

2. انواع آرزو

1. مثبت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : الأمل رحمه لأمتی و لو لا الأمل ما رضعت والده ولدها و لا غرس غارس شجرا [ أعلام الدین ، ص295 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الأمل رفیق

مونس [ غرر الحکم ، ص311 ] .

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : اللهم رب العالمین و أحکم الحاکمین و أرحم الراحمین أسألک من الآمال أوفقها [ بحار الأنوار ، ج91 ، ص155 ] .

2. منفی

مَنْ کانَ یرِیدُ الْعاجِلَهَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً [ اسراء/18 ] .

وَ لا تَمُدَّنَّ عَینَیک إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ [ طه/131 ] .

فَلا تُعْجِبْک أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یرِیدُ اللّهُ لِیعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا [ توبه/55 ] .

یعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الآْخِرَهِ هُمْ غافِلُونَ [ روم/7 ] .

یحِبُّونَ أَنْ یحْمَدُوا بِما لَمْ یفْعَلُوا [ آل عمران/188 ] .

اقْتَرَبَ لِلنّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فِی غَفْلَهٍ مُعْرِضُونَ [ انبیاء/1 ] .

3. بی فایده

یا لَیتَ بَینِی وَ بَینَک بُعْدَ الْمَشْرِقَینِ [ زخرف/38 ] .

یا لَیتَنا أَطَعْنَا اللّهَ وَ أَطَعْنَا الرَّسُولاَ [ احزاب/66 ] .

یا لَیتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً [ فرقان/27 ] .

یا لَیتَنِی لَمْ أُوتَ کتابِیهْ وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِیهْ [ حاقه/26-25 ] .

3. آرزوی کافران برای مؤمنین

وَدَّ کثِیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکتابِ لَوْ یرُدُّونَکمْ مِنْ بَعْدِ إِیمانِکمْ کفّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَینَ لَهُمُ الْحَقُّ [ بقره/109 ] .

وَدَّتْ طائِفَهٌ مِنْ أَهْلِ الْکتابِ لَوْ یضِلُّونَکمْ [ آل عمران/69 ] .

وَدُّوا لَوْ تَکفُرُونَ کما کفَرُوا فَتَکونُونَ سَواءً [ نساء/89 ] .

ما یوَدُّ الَّذِینَ کفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکتابِ وَ لاَ الْمُشْرِکینَ أَنْ ینَزَّلَ عَلَیکمْ مِنْ خَیرٍ مِنْ رَبِّکمْ [ بقره/105 ] .

4. آثار آرزو

1. اخروی

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : طُولُ الْأَمَلِ ینْسِی الآخِرَهَ [ کافی ، ج1 ، ص44 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أکثر الناس أملا أقلهم للموت ذکرا [ غرر الحکم ، ص312 ] .

2. دنیوی

1. عملی

حرص و طمع :

عملی :

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ أَطَالَ أَمَلَهُ سَاءَ عَمَلُهُ [ خصال صدوق ، ج1 ، ص15 ] .

حرص از آثار عملی طول الامل است.

فکری :

غَرَّتْهُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا [ انعام/70 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمَلَ یسْهِی الْعَقْلَ وَ ینْسِی الذِّکرَ فَأَکذِبُوا الْأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ [ نهج البلاغه ، ص116 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أطول الناس أملا أسووم عملا [ غرر الحکم ، ص312 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : ثمره الأمل فساد العمل [ غرر الحکم ، ص313 ] .

2. روحی

یکنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّهَ [ توبه/34 ] .

الَّذِینَ یبْخَلُونَ وَ یأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبُخْلِ [ نساء/37 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مِنَ الشَّقَاءِ جُمُودُ الْعَینِ وَ قَسَاوَهُ الْقَلْبِ وَ بُعْدُ الْأَمَلِ [ خصال صدوق ، ج1 ، ص243 ] .

غَرَّتْهُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا [ انعام/70 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : اعْلَمُوا أَنَّ الْأَمَلَ یسْهِی الْعَقْلَ وَ ینْسِی الذِّکرَ

فَأَکذِبُوا الْأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ [ نهج البلاغه ، ص116 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الأمانی تعمی عیون البصائر [ التصابر ] [ غرر الحکم ، ص65 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الأمل سلطان الشیاطین علی قلوب الغافلین [ غرر الحکم ، ص312 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الأمل حجاب الأجل [ غرر الحکم ، ص313 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : من الحمق الاتکال علی الأمل [ غرر الحکم ، ص312 ] .

3. اعتقادی

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : قلل الآمال تخلص لک الأعمال [ غرر الحکم ، ص155 ] .

4. اجتماعی

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : ذل الرجال فی خیبه الآمال [ غرر الحکم ، ص314 ] .

تملق دیگران :

5. درمان آرزو

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لَوْ رَأَی الْعَبْدُ أَجَلَهُ وَ سُرْعَتَهُ إِلَیهِ لَأَبْغَضَ الْعَمَلَ مِنْ طَلَبِ الدُّنْیا [ کافی ، ج3 ، ص259 ] .

قَالَ الْکاظِمُ (ع) : لو ظهرت الآجال افتضحت الآمال [ أعلام الدین ، ص305 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أکذب شیء الأمل [ غرر الحکم ، ص312 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أصدق شیء الأجل [ غرر الحکم ، ص161 ] .

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : استجلب حلاوه الزهاده بقصر الأمل [ تحف العقول ، ص284 ] .

باید ما ریشه بیماری های خودمان را در آرزوهای خودمان پیدا کنیم. من اگر می ترسم؛ آرزوی من است که مرا ترسو نموده است؛ یعنی انسان با یک نوع آرزو ترسوترین مردم می شود و با یک آرزوی دیگر دلیرترین مردم خواهد شد؛ یعنی این دو تا انسان که یکی دلیر است و یکی ترسو ، ریشه اش دو نوع تعلق

و آرزوست. من اگر آرزویم این باشد که در دنیا بمانم هر چیز که هستی و حیاتم را تحدید کند برایم وحشت آور است و برای من دلهره ایجاد می کند. چون قرارم بر این است که بمانم. موضع من موضع مایه حیات دنیاست. هر صدائی مرا تهدید می کند و قلب مرا می لرزاند ، ولی اگر آرزوی من بیرون پریدن از دنیا باشد آن چیزی که جان مرا تهدید می کند ، به من بشارت می دهد. حال اگر کسی ترسو است ما بخواهیم دلیرش کنیم. بیاییم و به او بگوییم که برو با چیزهایی که از او می ترسی مبارزه کن. تجربه کن و بفهم که خبری نیست و بعد دلیر می شوی ، این نحوه علمی و روان شناسی مبارزه ، با ترس است ، ولی آیا این کار مسئله را حل می کند؟ این عمل تنها کاری که می کند مقداری از ترس افراطی فرد را کم می کند ، اما ریشه ترس را نمی خشکاند. ریشه ترس در تعلق انسان است و آن می ماند.

آزادی

1. معنا وفلسفه آزادی در قرآن

1 حضرت محمد (ص) آزادی را چگونه تفسیر می کند؟ و دیگران چگونه؟

همه مکاتب به رهایی جزئی مال ، شهوت و... آزادی می گویند ، ولی اسلام رهایی از همه چیز و فوق همه چیز قرار گرفتن را آزادی می نامد.

2 آزادی ، هرج و مرج نیست ، قدرت و اراده است.

زُینَ لِلنّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ وَ الْخَیلِ الْمُسَوَّمَهِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِک مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ اللّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَ آبِ [ آل عمران/14 ] .

قُلْ أَ أُنَبِّئُکمْ بِخَیرٍ مِنْ ذلِکمْ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّاتٌ تَجْرِی مِنْ

تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِینَ فِیها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَهٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ [ آل عمران/15 ] .

آری ، آزاد کسی است که در بندها اسیر و در جامعه هضم نشود و اهل تقوا و کنترل باشد.

تمام کوشش انسان امروز در راه رسیدن به حقیقتی به نام تمدن است ، برای به وجود آمدن تمدن حداقل 4 شرط لازم است : آزادی ، فرهنگ ، قانون و اخلاق.

1. آزادی از زبان فلاسفه غربی

منتسکیو : آزادی آن است که انسان حق داشته باشد هر کاری که قانون اجازه می دهد بکند و آنچه قانون منع کرده به انجام آن مأمور نگردد. [ روح القوانین ، ص 216 ]

بالزاک : آزادی مطلق موجب خودکشی ملت ها است. [ چرم ساغری ، ص 88 ]

2. آزادی در اسلام

1. اهمیت آزادی

1. هدف انبیا

آزادی یکی از هدف های انبیا است :

و یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم [ اعراف ]

-اذْهَبْ إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغی [ طه/24 ] .

أَ رَأَیتَ الَّذِی ینْهی عَبْداً إِذا صَلّی [ علق/9و10 ] .

(آیه 9 و 10 علق در مورد ابی جهل که مانع نماز خواندن علنی پیامبر (ص) بود) .

فَأْتِیاهُ فَقُولا إِنّا رَسُولا رَبِّک فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِی إِسْرائِیلَ وَ لا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناک بِآیهٍ مِنْ رَبِّک وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی [ طه/47 ] .

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللّهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَ آتاهُ اللّهُ الْمُلْک وَ الْحِکمَهَ وَ عَلَّمَهُ مِمّا یشاءُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اللّهِ النّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لکنَّ اللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ [ بقره/251 ] .

2. اهمیت آزادی در روایات

آزادی

، اسیر طبیعت نباشد ، اسیر محیط نباشد ، اسیر تاریخ نباشد و اسیر خود هم نباشد.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ لَمْ (یکنْ فِیهِ شَیءٌ مِنْهَا لَمْ یکنْ) فِیهِ کثِیرُ مُسْتَمْتَعٍ أَوَّلُهَا الْوَفَاءُ وَ الثَّانِیهُ التَّدْبِیرُ وَ الثَّالِثَهُ الْحَیاءُ وَ الرَّابِعَهُ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الْخَامِسَهُ وَ هِی تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الْحُرِّیهُ [ وسائل الشیعه ، ج20 ، ص51 ] .

وَ قَالَ (ع) : الدُّنْیا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ فِیهَا نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا [ نهج البلاغه ، ص493 ] .

3. آزادگی در بیان اهل بیت

حضرت علی (ع) : وَ لَا تَکنْ عَبْدَ غَیرِک وَ قَدْ جَعَلَک اللَّهُ حُرّاً [ نهج البلاغه ، ص401 ] .

وقتی به امام حسین (ع) گفتند با یزید بیعت کن فرمود : و الله لا أعطیکم بیدی إعطاء الذلیل و لا أفر فرار العبید ثم نادی یا عباد الله إنی عذت بربی و ربکم من کل متکبر لا یؤمن بیوم الحساب [ المناقب ، ج4 ، ص68 ] .

ألا و إن الدعی ابن الدعی قد رکز بین اثنتین بین السله و الذله و هیهات منا الذله یأبی الله ذلک لنا و رسوله و المؤمنون و حجور طابت و طهرت و أنوف حمیه و نفوس أبیه من أن نور طاعه اللئام علی مصارع الکرام [ اللهوف ، ص97 ] .

قال الراوی : فقام الحسین (ع) خطیبا فی أصحابه فحمد الله و أثنی علیه و ذکر جده فصلی علیه ثم قال : إنه قد نزل بنا من الأمر ما قد ترون و إن الدنیا قد تغیرت و تنکرت و أدبر معروفها

و استمرت حذاء و لم تبق منها إلا صبابه کصبابه الإناء و خسیس عیش کالمرعی الوبیل أ لا ترون أن الحق لا یعمل به و أن الباطل لا یتناهی عنه لیرغب المؤمن فی لقاء ربه محقا فإنی لا أری الموت إلا سعاده و الحیاه مع الظالمین إلا برما [ اللهوف ، ص79 ] .

4. فلسفه دستورات اسلامی

تمام دستورات حدود سرقت و زنا و فحاشی و لواط و... به خاطر حفظ آزادی و امنیت است.

روح توحید در رگ و پوست فروع و اصول و روش برنامه ما نهفته و حاکم است و توحید؛ یعنی نفی بردگی و پرواز در فضای آزادی.

قولوا لا اله الا تفلحوافلاح؛ یعنی دانه در دل زمین موانع را پس بزند و رشد کند تا آزاد شده و در فضای باز به حیات خود ادامه دهد.

روی أن قریشا کانوا یلعنون الیهود و النصاری بتکذیبهم الأنبیاء و لو أتاهم نبی لنصروه فلما بعث الله النبی کذبوه فنزلت هذه الآیه و کانوا یشیرون إلیه بالأصابع بما حکی الله عنهم وَ إِذا رَآک الَّذِینَ کفَرُوا إِنْ یتَّخِذُونَک إِلّا هُزُواً یقول بعضهم لبعض : أَ هذَا الَّذِی یذْکرُ آلِهَتَکمْ و ذلک قوله إنها جماد لا تنفع و لا تضر وَ هُمْ بِذِکرِ الرَّحْمنِ هُمْ کافِرُونَ؟ و مشش أبی بن خلف بعظم رمیم ففته فی یده ثم نفخه فقال أ تزعم أن ربک یحیی هذا بعد ما تری فنزل وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا السوره. و ذکروا أنه کان إذا قدم علی النبی (ع) وفد لیعلموا علمه انطلقوا بأبی لهب إلیهم و قالوا له أخبر عن ابن أخیک فکان یطعن فی النبی (ع) و قال الباطل و قال :

إنا لم نزل نعالجه من الجنون فیرجع القوم و لا یلقونه. طارق المحاربی رأیت النبی (ص) فی سویقه ذی المجاز علیه حله حمراء و هو یقول : یا أیها الناس قولوا لا إله إلا الله تفلحوا و أبو لهب یتبعه و یرمیه بالحجاره و قد أدمی کعبیه و عرقوبیه و هو یقول : یا أیها الناس! لا تطیعوه فإنه کذاب. [ المناقب ، ج1 ، ص55 و ] .

5. آزادی درکلام شهید مطهری

بسم الله الرحمن الرحیم

مقاله اول : آزادی معنوی 1 و 2

کلمه مَولی در مورد علی (ع) استعمال می شود ، مثل مولای متّقیان از حدیثمَنْ کنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِی مَوْلَاهُ [ الکافی ، ج1 ، ص286 ] . گرفته شده است.

برای مولا معانی بسیاری ذکر شده است ، اما یکی از معانی مولا ، مُعتِق و آزاد کننده است که مولوی نیز می گوید :

هر موجود زنده برای تکامل محتاج به 3 چیز است :

1 تربیت 2 امنیت 3 آزادی

آزادی به معنای نبودن مانع

آزادی به طور کلی به دوگونه است :

1 اجتماعی

2 معنوی

آزادی اجتماعی : آزادی از قید اسارت دیگران و آزادی معنوی : آزادی از قیدِ اسارتِ خود.

قرآن در مورد آزادی اجتماعی می فرماید :

قُلْ یا أَهْلَ الْکتابِ تَعالَوْا إِلی کلِمَهٍ سَواءٍ بَینَنا وَ بَینَکمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَ لا نُشْرِک بِهِ شَیئاً وَ لا یتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّا مُسْلِمُونَ [ آل عمران/64 ] .

وَ تِلْک نِعْمَهٌ تَمُنُّها عَلَی أَنْ عَبَّدْتَ بَنِی إِسْرائِیلَ [ شعراء/22 ] .

انسان در طول

تاریخ و تمدن امروز شعارِ آزادی اجتماعی می دهند ، اما در مورد آزادی معنوی چیزی نمی گویند و حال آنکه ریشه آزدی اجتماعی ، آزادی معنوی است و بدون آن میسّر نیست ، زیرا آنچه که موجب سلب آزادی اجتماعی می شود ، حسّ منفعت طلبی است که نه علم توانسته است جلوی آن را بگیرد و نه تغییر قوانین.

حضرت (ع) می فرماید : آنکه می تواند آزادی اجتماعی به جامعه بدهد ، تقوا است : فَإِنَّ تَقْوَی اللَّهِ مِفْتَاحُ سَدَادٍ وَ ذَخِیرَهُ مَعَادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ کلِّ مَلَکهٍ وَ نَجَاهٌ مِنْ کلِّ هَلَکهٍ بِهَا ینْجَحُ الطَّالِبُ وَ ینْجُو الْهَارِبُ وَ تُنَالُ الرَّغَائِبُ [ نهج البلاغه ، ص351 ] .

داستان شهر انبار که حضرت به مردمی که برای او تعظیم کردند فرمود : "این کار ، شما را پست و خوار می کند و خدای ناکرده در من ایجاد غرور می کند" ، شاهد است بر آزاد مردی حضرت علی (ع) است.

جملاتی از خطبه مفصّل علی (ع) خطبه 207 :

فَلَا تُکلِّمُونِی بِمَا تُکلَّمُ بِهِ الْجَبَابِرَهُ وَ لَا تَتَحَفَّظُوا مِنِّی بِمَا یتَحَفَّظُ بِهِ عِنْدَ أَهْلِ الْبَادِرَهِ وَ لَا تُخَالِطُونِی بِالْمُصَانَعَهِ وَ لَا تَظُنُّوا بِی اسْتِثْقَالًا فِی حَقٍّ قِیلَ لِی وَ لَا الْتِمَاسَ إِعْظَامٍ لِنَفْسِی فَإِنَّهُ مَنِ اسْتَثْقَلَ الْحَقَّ أَنْ یقَالَ لَهُ أَوِ الْعَدْلَ أَنْ یعْرَضَ عَلَیهِ کانَ الْعَمَلُ بِهِمَا أَثْقَلَ عَلَیهِ فَلَا تَکفُّوا عَنْ مَقَالَهٍ بِحَقٍّ أَوْ مَشُورَهٍ بِعَدْلٍ فَإِنِّی لَسْتُ فِی نَفْسِی بِفَوْقِ أَنْ أُخْطِئَ وَ لَا آمَنُ ذَلِک مِنْ فِعْلِی إِلَّا أَنْ یکفِی اللَّهُ مِنْ نَفْسِی مَا هُوَ أَمْلَک بِهِ مِنِّی فَإِنَّمَا أَنَا وَ أَنْتُمْ عَبِیدٌ مَمْلُوکونَ لِرَبٍّ لَا رَبَّ غَیرُهُ یمْلِک مِنَّا مَا لَا نَمْلِک مِنْ أَنْفُسِنَا

وَ أَخْرَجَنَا مِمَّا کنَّا فِیهِ إِلَی مَا صَلَحْنَا عَلَیهِ فَأَبْدَلَنَا بَعْدَ الضَّلَالَهِ بِالْهُدَی وَ أَعْطَانَا الْبَصِیرَهَ بَعْدَ الْعَمَی [ نهج البلاغه ، ص334 ] .

حضرت علی (ع) نمونه ای است کامل از مردی که از نظر معنوی آزاد است و در مقام حکومت بدین گونه به دیگران آزادی می دهد.

آیه ای دیگر از قرآن در مورد آزادی اجتماعی :

وَ یضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیهِمْ" در کریمه : الَّذِینَ یتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِی الْأُمِّی الَّذِی یجِدُونَهُ مَکتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراهِ وَ الْإِنْجِیلِ یأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکرِ وَ یحِلُّ لَهُمُ الطَّیباتِ وَ یحَرِّمُ عَلَیهِمُ الْخَبائِثَ وَ یضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِک هُمُ الْمُفْلِحُونَ [ اعراف/157 ] .

قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکاها [ شمس/9 ] .

وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها [ شمس/10 ] .

آزادی همیشه دو طرف می خواهد که چیزی از قید چیز دیگر آزاد شود. پس در آزادی معنوی انسان از چه می خواهد آزاد باشد؟

جواب آن است که انسان مرکب است از یک جنبه خاکی و یک روحِ افلاکی.

فرشتگان : تنها عقل دارند.

حیوانات : تنها غریزه و شهوت دارند.

انسان : مرکب از عقل و شهوت است.

پس آزادی معنوی؛ یعنی آزاد شدن روحِ الهی از جسمِ مادی و به عبارتی دیگر آزاد شدن انسانیت انسان از حیوانیت او

در مقابل ، آزادی معنوی ، بردگی روحی است که علی (ع) و ائمه دیگر نمونه هایی از آن را برای ما متذکر شده اند.

احتج إلی من شئت تکن أسیره و استغن عمن شئت تکن نظیره

و أفضل علی من شئت تکن أمیره [ کشف الیقین ، ص183 ] .

وَ قَالَ (ع) : الطَّمَعُ رِقٌّ مُوبَّدٌ [ نهج البلاغه ، ص501 ] .

قال أمیر المؤمنین (ع) : الناس فی الدنیا رجلان رجل ابتاع نفسه فأعتقها و رجل باع نفسه فأوثقها [ معدن الجواهر ، ص26 ] .

نکته آن است که همان وقت هم که انسان خیال می کند بنده و برده دنیا است ، بنده مال و ثروت است ، واقعا بنده مال و ثروت نیست ، بلکه بنده خصایص روحی خودش است ، بنده حیوانیت خویش است.

أَ رَأَیتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَکونُ عَلَیهِ وَکیلاً [ فرقان/43 ] .

شعری از مولوی

نمونه تاریخی از آزادگی روحی

مرحوم سید حسین کوه کمری وقتی می بیند مرحوم شیخ انصاری بهتر از او درس می گوید ، خود و شاگردانش به پای درس او می روند ، در حالی که مجتهدی عالی مقام بوده و شیخ انصاری طلبه ای ناشناخته.

2. انواع آزادی

1. عقیدتی

1. نمونه آیات

1 لا إِکراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی فَمَنْ یکفُرْ بِالطّاغُوتِ وَ یومِنْ بِاللّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَک بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقی لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ [ بقره/256 ] .

2 وَ إِنْ کانَ کبُرَ عَلَیک إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِی نَفَقاً فِی الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِی السَّماءِ فَتَأْتِیهُمْ بِآیهٍ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَی الْهُدی فَلا تَکونَنَّ مِنَ الْجاهِلِینَ [ انعام/35 ] .

3 وَ لَوْ شاءَ رَبُّک لَ آمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکرِهُ النّاسَ حَتّی یکونُوا مُومِنِینَ [ یونس/99 ] .

4 فَذَکرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَکرٌ لَسْتَ عَلَیهِمْ بِمُصَیطِرٍ [ غاشیه/22 ] .

5 وَ قُلِ

الْحَقُّ مِنْ رَبِّکمْ فَمَنْ شاءَ فَلْیومِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْیکفُرْ إِنّا أَعْتَدْنا لِلظّالِمِینَ ناراً أَحاطَ بِهِمْ سُرادِقُها وَ إِنْ یسْتَغِیثُوا یغاثُوا بِماءٍ کالْمُهْلِ یشْوِی الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ وَ ساءَتْ مُرْتَفَقاً [ کهف/29 ] . 6 قَدْ جاءَکمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِی فَعَلَیها وَ ما أَنَا عَلَیکمْ بِحَفِیظٍ [ انعام/104 ] .

7 وَ إِنْ کذَّبُوک فَقُلْ لِی عَمَلِی وَ لَکمْ عَمَلُکمْ أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمّا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّا تَعْمَلُونَ [ یونس/41 ] .

8 فَإِنْ حَاجُّوک فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِی لِلّهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذِینَ أُوتُوا الْکتابَ وَ الْأُمِّیینَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیک الْبَلاغُ وَ اللّهُ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ [ ال عمران/20 ] .

9 فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناک عَلَیهِمْ حَفِیظاً إِنْ عَلَیک إِلاَّ الْبَلاغُ وَ إِنّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنّا رَحْمَهً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیئَهٌ بِما قَدَّمَتْ أَیدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کفُورٌ [ شوری/48 ] .

10 وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکتابِ إِلاّ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَینا وَ أُنْزِلَ إِلَیکمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [ عنکبوت/46 ] .

11 ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّک بِالْحِکمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ [ نحل/125 ] .

12 إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هادُوا وَ النَّصاری وَ الصّابِئِینَ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیوْمِ الْ آخِرِ وَ عَمِلَ صالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ [ بقره/62 ] .

13

قُلْ أَ تُحَاجُّونَنا فِی اللّهِ وَ هُوَ رَبُّنا وَ رَبُّکمْ وَ لَنا أَعْمالُنا وَ لَکمْ أَعْمالُکمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ [ بقره/139 ] .

14 لا ینْهاکمُ اللّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یقاتِلُوکمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یخْرِجُوکمْ مِنْ دِیارِکمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیهِمْ إِنَّ اللّهَ یحِبُّ الْمُقْسِطِینَ [ ممتحنه/8 ] .

15 وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَک فَأَجِرْهُ حَتّی یسْمَعَ کلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِک بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یعْلَمُونَ [ توبه/6 ] .

16 أَمَّنْ یبْدَوا الْخَلْقَ ثُمَّ یعِیدُهُ وَ مَنْ یرْزُقُکمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکمْ إِنْ کنْتُمْ صادِقِینَ [ نمل/64 ] .

17 الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِک الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِک هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [ زمر/18 ] .

18 به جای تقاضای دو ماه ، پیامبر (ص) به صفوان (طاغوتی فراری) 4 ماه مهلت داد.

19 ابراهیم (ع) بتها را می شکند تا مردم آزاد شوند.

فَرَجَعُوا إِلی أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّکمْ أَنْتُمُ الظّالِمُونَ [ انبیاء/64 ] .

فجعلهم جذاذا فرجعوا الی أنفسهم

20 پیامبر (ص) بتها را شکست که اگر آزادی خواهان امروز بودند فریاد می زدند که چرا به عقیده مردم احترام نگذاشتی؟

21 نخست وزیر انگلستان در هندوستان در بتکده ای به خاک افتاد و گفت : می خواهم احترام به عقیده آنان بگذارم!!!

2. در توحید

إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ عِبادٌ أَمْثالُکمْ فَادْعُوهُمْ فَلْیسْتَجِیبُوا لَکمْ إِنْ کنْتُمْ صادِقِینَ [ اعراف/194 ] .

یا صاحِبَی السِّجْنِ أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیرٌ أَمِ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ [ یوسف/39 ] .

ان الله بعث محمّدا لیخرج عباده من عباده العباد (اوثان) الی عباده الله

3. درنبوت

الَّذِینَ یتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِی الْأُمِّی الَّذِی یجِدُونَهُ

مَکتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراهِ وَ الْإِنْجِیلِ یأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکرِ وَ یحِلُّ لَهُمُ الطَّیباتِ وَ یحَرِّمُ عَلَیهِمُ الْخَبائِثَ وَ یضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیهِمْ فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِک هُمُ الْمُفْلِحُونَ [ اعراف/157 ] .

پیامبران خودشان از مردم بودند ، برادر بودند ، ناصح بودند.

خدا به پیامبرش می فرماید : وظیفه تو فقط ابلاغ و انذار است. نمی توانی کسی را مجبور کنی. جنگ انبیا هم برای آزادی انسانها بوده است.

وَ ما لَکمْ لا تُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِینَ یقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیهِ الظّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْک وَلِیا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْک نَصِیراً [ نساء/75 ] .

4. درمعاد

إِنّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِینَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالاً وَ سَعِیراً [ انسان /4 ] .

إِنَّ الْأَبْرارَ یشْرَبُونَ مِنْ کأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً [ انسان/5 ] .

کیفر و پاداش قیامت بر اساس آزادی انسان در دنیا است.

5. تفتیش عقاید

1 مسیحیت در برنامه تفتیش عقاید ، دانشمندانی را به خاطر اینکه می گفتند ستارگان از جای خود فرو نمی ریزند و رگ های بدن ماده سیال است یا غیر از دنیا عوامل دیگر است یا به خاطر قوس و قزح ، یا زمین حرکت می کند ، کشتند و بعضی را 27 بار زندان و شکنجه کردند و به قول ویل دورانت در جلد 18 ، ص 360 به مدت 8 سال ، 8600 نفر را سوزانده و 291450 نفر را محکوم به مجازات های...کردند.

2 اصل 23 قانون اساسی : تفتیش عقائد ممنوع است و هیچ کس را

نمی توان به صرف داشتند عقیده مورد تعرض قرار داد.

سؤال : پس چرا در استخدام پرسش نامه پر می کنند؟!

پاسخ :

1 سپردن امانت مردم (کودکان) باید به امین باشد : فَلْینْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ [ عبس/24 ] .

إِنَّ اللّهَ یأْمُرُکمْ أَنْ تُودُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها وَ إِذا حَکمْتُمْ بَینَ النّاسِ أَنْ تَحْکمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللّهَ نِعِمّا یعِظُکمْ بِهِ إِنَّ اللّهَ کانَ سَمِیعاً بَصِیراً [ نساء/58 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : بَادِرُوا أَوْلَادَکمْ بِالْحَدِیثِ قَبْلَ أَنْ یسْبِقَکمْ إِلَیهِمُ الْمُرْجِئَهُ [ الکافی ، ج6 ، ص47 ] .

2 و نیز سپردن بیت المال امانت است که قرآن می گوید : وَ لا تُوتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکمُ الَّتِی جَعَلَ اللّهُ لَکمْ قِیاماً وَ ارْزُقُوهُمْ فِیها وَ اکسُوهُمْ وَ قُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً [ نساء/5 ] .

3 در کجای دنیا ارتش و فرهنگ و دادگستری را به مخالفان آن رژیم می دهند؟

6. تحمل عقیده مخالف

1 در دعای ماه رجب می خوانیم : یا من أرجوه لکل خیر و آمن سخطه (عند) کل شر یا من یعطی الکثیر بالقلیل یا من یعطی من سأله یا من یعطی من لم یسأله و من لم یعرفه تحننا منه و رحمه [ إقبال الأعمال ، ص644 ] .

2 سعه صدر :

وَ قَالَ (ع) : آلَهُ الرِّیاسَهِ سَعَهُ الصَّدْرِ [ نهج البلاغه ، ص501 ] .

قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی [ طه/25 ] .

أَ لَمْ نَشْرَحْ لَک صَدْرَک [ انشراح/1 ] .

3 حضرت علی (ع) می فرماید : "اگر در دست تو طلا است و همه گفتند : نقره است... و بالعکس"

4 و اعلم بأنک لا تکون لنا ولیا حتی

لو اجتمع علیک أهل مصرک و قالوا إنک رجل سوء لم یحزنک ذلک و لو قالوا : إنک رجل صالح لم یسرک ذلک و لکن اعرض نفسک علی کتاب الله فإن کنت سالکا سبیله زاهدا فی تزهیده راغبا فی ترغیبه خائفا من تخویفه فاثبت و أبشر فإنه لا یضرک ما قیل فیک و إن کنت مباینا للقرآن فما ذا الذی یغرک من نفسک [ تحف العقول ، ص284 ] .ّ

5 آشنائی با فرهنگ کودک : و روی عن النبی (ص) : من کان له صبی فلیتصاب له [ عوالی اللئالی ، ج3 ، ص311 ] .

6 آشنایی با فرهنگ مردم : عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : " مَا کلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) الْعِبَادَ بِکنْهِ عَقْلِهِ قَطُّ وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : " إِنَّا مَعَاشِرَ الْأَنْبِیاءِ أُمِرْنَا أَنْ نُکلِّمَ النَّاسَ عَلَی قَدْرِ عُقُولِهِمْ" [ الکافی ، ج1 ، ص23 ] .

7 یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَتَبَینُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیکمُ السَّلامَ لَسْتَ مُومِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاهِ الدُّنْیا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمُ کثِیرَهٌ کذلِک کنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللّهُ عَلَیکمْ فَتَبَینُوا إِنَّ اللّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیراً [ نساء/94 ] .

8 ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّک بِالْحِکمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ [ نحل/125 ] .

9 به علامه طباطبایی گفتند : شخصی در ردّ المیزان کتابی می نویسد. گفت : بسیار خوب!!

10 قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنّا لَنَراک فِی سَفاهَهٍ وَ إِنّا لَنَظُنُّک مِنَ الْکاذِبِینَ [ اعراف/66 ]

.

11 قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنّا لَنَراک فِی ضَلالٍ مُبِینٍ [ اعراف/60 ] .

12 قُلْ مَنْ یرْزُقُکمْ مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّهُ وَ إِنّا أَوْ إِیاکمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ [ سبا/24 ] .

13 قال (ع) : دع المراء و إن کنت محقا [ شرح نهج البلاغه ، ج10 ، ص139 ] .

14 وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَ لاَ السَّیئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَینَک وَ بَینَهُ عَداوَهٌ کأَنَّهُ وَلِی حَمِیمٌ [ فصلت/34 ] .

15 عَنْ عَلِی ع فِی حَدِیثِ الْأَرْبَعِمِائَهِ قَالَ : " إِذَا لَقِیتُمْ إِخْوَانَکمْ فَتَصَافَحُوا وَ أَظْهِرُوا لَهُمُ الْبَشَاشَهَ وَ الْبِشْرَ تَتَفَرَّقُوا وَ مَا عَلَیکمْ مِنَ الْأَوْزَارِ قَدْ ذَهَبَ صَافِحْ عَدُوَّک وَ إِنْ کرِهَ فَإِنَّهُ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ عِبَادَهُ یقُولُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ السَّیئَهَ الآیتَینِ" [ وسائل الشیعه ، ج12 ، ص225 ] .

2. فردی

1. در تحصیل

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : قَالَ الْحِکمَهُ ضَالَّهُ الْمُومِنِ فَحَیثُمَا وَجَدَ أَحَدُکمْ ضَالَّتَهُ فَلْیأْخُذْهَا [ الکافی ، ج8 ، ص167 ] .

2. درحیات

1 وَ مَنْ یقْتُلْ مُومِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاوهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها وَ غَضِبَ اللّهُ عَلَیهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِیماً [ نساء/93 ] .

تا جائی که اگر گروهی توطئه کرده و یکی را کشتند ، می توان همه را کشت و دیه مازاد را پرداخت.

وَ لَکمْ فِی الْقِصاصِ حَیاهٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکمْ تَتَّقُونَ [ بقره/179 ] .

2 خَطَبَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیهِ ثُمَّ قَالَ أَیهَا النَّاسُ إِنَّ آدَمَ لَمْ یلِدْ عَبْداً وَ لَا أَمَهً وَ إِنَّ النَّاسَ کلَّهُمْ أَحْرَارٌ وَ لَکنَّ اللَّهَ

خَوَّلَ بَعْضَکمْ بَعْضاً فَمَنْ کانَ لَهُ بَلَاءٌ فَصَبَرَ فِی الْخَیرِ فَلَا یمُنَّ بِهِ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَلَا وَ قَدْ حَضَرَ شَیءٌ وَ نَحْنُ مُسَوُّونَ فِیهِ بَینَ الْأَسْوَدِ وَ الْأَحْمَرِ فَقَالَ مَرْوَانُ لِطَلْحَهَ وَ الزُّبَیرِ : مَا أَرَادَ بِهَذَا غَیرَکمَا؟ قَالَ : فَأَعْطَی کلَّ وَاحِدٍ ثَلَاثَهَ دَنَانِیرَ وَ أَعْطَی رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ ثَلَاثَهَ دَنَانِیرَ وَ جَاءَ بَعْدُ غُلَامٌ أَسْوَدُ فَأَعْطَاهُ ثَلَاثَهَ دَنَانِیرَ فَقَالَ الْأَنْصَارِی : یا أَمِیرَ الْمُومِنِینَ! هَذَا غُلَامٌ أَعْتَقْتُهُ بِالْأَمْسِ تَجْعَلُنِی وَ إِیاهُ سَوَاءً فَقَالَ إِنِّی نَظَرْتُ فِی کتَابِ اللَّهِ فَلَمْ أَجِدْ لِوُلْدِ إِسْمَاعِیلَ عَلَی وُلْدِ إِسْحَاقَ فَضْلًا [ الکافی ، ج8 ، ص69 ] .

3. دررأی

1 وَ الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ أَمْرُهُمْ شُوری بَینَهُمْ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُونَ [ شوری/38 ] .

2 وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یحِبُّ الْمُتَوَکلِینَ [ آل عمران/159 ] .

3 انتقاد از کسی که به رأی دیگران توجه ندارد :

یا قَوْمِ لَکمُ الْمُلْک الْیوْمَ ظاهِرِینَ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ ینْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللّهِ إِنْ جاءَنا قالَ فِرْعَوْنُ ما أُرِیکمْ إِلاّ ما أَری وَ ما أَهْدِیکمْ إِلاّ سَبِیلَ الرَّشادِ [ غافر/29 ] .

قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکمْ إِنَّ هذا لَمَکرٌ مَکرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَهِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ [ اعراف/123 ] .

4. دربیان

1 لزوم آزادی :

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَهِ الدُّنْیا وَ هُمْ بِالْعُدْوَهِ الْقُصْوی وَ الرَّکبُ أَسْفَلَ مِنْکمْ وَ لَوْ تَواعَدْتُمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِی الْمِیعادِ وَ لکنْ لِیقْضِی اللّهُ أَمْراً کانَ مَفْعُولاً لِیهْلِک مَنْ هَلَک عَنْ بَینَهٍ وَ یحْیی مَنْ حَی عَنْ بَینَهٍ وَ إِنَّ اللّهَ لَسَمِیعٌ عَلِیمٌ [ انفال/42 ] .

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَک فَأَجِرْهُ حَتّی یسْمَعَ کلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِک بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یعْلَمُونَ [ توبه/6 ] .

وَ قالُوا لَنْ یدْخُلَ الْجَنَّهَ إِلاّ مَنْ کانَ هُوداً أَوْ نَصاری تِلْک أَمانِیهُمْ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکمْ إِنْ کنْتُمْ صادِقِینَ [ بقره/111 ] .

أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَهً قُلْ هاتُوا بُرْهانَکمْ هذا ذِکرُ مَنْ مَعِی وَ ذِکرُ مَنْ قَبْلِی بَلْ أَکثَرُهُمْ لا یعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ [ انبیاء/24 ] .

أَمَّنْ یبْدَوا الْخَلْقَ ثُمَّ یعِیدُهُ وَ مَنْ یرْزُقُکمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکمْ إِنْ کنْتُمْ صادِقِینَ [ نمل/6 4 ] .

وَ نَزَعْنا مِنْ کلِّ أُمَّهٍ شَهِیداً فَقُلْنا هاتُوا بُرْهانَکمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلّهِ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یفْتَرُونَ [ قصص/75 ] .

وَ مِنْ حَیثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَک شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیثُ ما کنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکمْ شَطْرَهُ لِئَلاّ یکونَ لِلنّاسِ عَلَیکمْ حُجَّهٌ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِی وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیکمْ وَ لَعَلَّکمْ تَهْتَدُونَ [ بقره/150 ] .

2 بر اساس زور نیست ، بلکه بر اساس منطق است.

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّاغُوتَ أَنْ یعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللّهِ لَهُمُ الْبُشْری فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِک الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِک هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [ زمر/17و18 ] .

قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّهُ الْبالِغَهُ فَلَوْ شاءَ لَهَداکمْ أَجْمَعِینَ [ انعام/149 ] .

3 دینی که معجزه آن کتاب است؛ یعنی منطق نه چماق.

4 در بحث آزاد باید عظمت و خصوصیات دو طرف مورد نظر قرار نگیرد.

نظیر شرائط دادگاه اسلامی که امام علی (ع) با یهودی در یک سطح با یک دید

و زمان و...

5 در بحث آزاد باید طرف لجوج نباشد.وَ مِنْهُمْ مَنْ یسْتَمِعُ إِلَیک وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکنَّهً أَنْ یفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یرَوْا کلَّ آیهٍ لا یومِنُوا بِها حَتّی إِذا جاوک یجادِلُونَک یقُولُ الَّذِینَ کفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ [ انعام/25 ] .

6 هدف باید اطمینان قلب و روشنگری باشد و به نتیجه مثبت برسد و گرنه سرگرمی لغو است.

7 آشنائی با موضوع بحث

بَلْ کذَّبُوا بِما لَمْ یحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمّا یأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ کذلِک کذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کیفَ کانَ عاقِبَهُ الظّالِمِینَ [ یونس/39 ] .

ها أَنْتُمْ هولاءِ حاجَجْتُمْ فِیما لَکمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِیما لَیسَ لَکمْ بِهِ عِلْمٌ وَ اللّهُ یعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ [ آل عمران/66 ] .

8 ادب و اخلاق انسانی مراعات شود :

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یکونُوا خَیراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی أَنْ یکنَّ خَیراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمانِ وَ مَنْ لَمْ یتُبْ فَأُولئِک هُمُ الظّالِمُونَ [ حجرات/11 ] .

ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّک بِالْحِکمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ [ نحل/125 ] .

وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکتابِ إِلاّ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَ قُولُوا آمَنّا بِالَّذِی أُنْزِلَ إِلَینا وَ أُنْزِلَ إِلَیکمْ وَ إِلهُنا وَ إِلهُکمْ واحِدٌ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [ عنکبوت/46 ] .

9 کمال بی طرفی را نشان دهیم :

قُلْ مَنْ یرْزُقُکمْ

مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّهُ وَ إِنّا أَوْ إِیاکمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ [ سبا/24 ] .

10 راه طلبی از طرف :

قُلْ فَأْتُوا بِکتابٍ مِنْ عِنْدِ اللّهِ هُوَ أَهْدی مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ کنْتُمْ صادِقِینَ [ قصص/49 ] .

11 در بحث آزاد گاهی طرف مقابل جمله را به عنوان آیه یا حدیث می خواند :

وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْکتابِ وَ یقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ ما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ یقُولُونَ عَلَی اللّهِ الْکذِبَ وَ هُمْ یعْلَمُونَ [ آل عمران/78 ] .

وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْکتابِ وَ یقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ ما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّهِ وَ یقُولُونَ عَلَی اللّهِ الْکذِبَ وَ هُمْ یعْلَمُونَ [ آل عمران/78 ] .

البته آیه درباره علمای مغرض یهود است که عالما و عامدا جملاتی را اختراع می کنند. لکن اگر اشتباهی شد و سوء قصدی نبود ، ما سخت گیری نباید بکنیم.

گاهی افراد دلسوز صاحب فکر بیانی و دردی دارند و حسن نیت دارند ، لکن جمله ای را غلط می خوانند. مقدسین ما او را چنان هو می کنند که...دیگر به بحث ادامه نمی دهد.

12 در گفتگو همیشه نباید جنبه دفاعی به خود بگیریم. گاهی باید ما سؤال طرح کنیم ، آنها جواب دهند :

قُلْ مَنْ یرْزُقُکمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَمَّنْ یمْلِک السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ مَنْ یخْرِجُ الْحَی مِنَ الْمَیتِ وَ یخْرِجُ الْمَیتَ مِنَ الْحَی وَ مَنْ یدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیقُولُونَ اللّهُ فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ [ یونس/31

] .

قُلْ مَنْ یرْزُقُکمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَمَّنْ یمْلِک السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ مَنْ یخْرِجُ الْحَی مِنَ الْمَیتِ وَ یخْرِجُ الْمَیتَ مِنَ الْحَی وَ مَنْ یدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَیقُولُونَ اللّهُ فَقُلْ أَ فَلا تَتَّقُونَ [ یونس/31 ] .

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیقُولُنَّ اللّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ بَلْ أَکثَرُهُمْ لا یعْلَمُونَ [ لقمان/25 ] .

وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَیقُولُنَّ اللّهُ فَأَنّی یوفَکونَ [ عنکبوت/61 ] .

13 در بحث آزاد هدف مطرح شدن خود ما نباشد.

1 اطلاع وافی از موضوع داشته باشیم :

قُلْ هذِهِ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللّهِ عَلی بَصِیرَهٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی وَ سُبْحانَ اللّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ [ یوسف/108 ] .

بَلْ کذَّبُوا بِما لَمْ یحِیطُوا بِعِلْمِهِ وَ لَمّا یأْتِهِمْ تَأْوِیلُهُ کذلِک کذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ کیفَ کانَ عاقِبَهُ الظّالِمِینَ [ یونس/39 ] .

2 ملاک بحث ما گفتار طرفین است نه گوینده که آیا منطقی است یا نه : سمعت أحمد بن حنبل یقول : ما جاء لأحد من أصحاب رسول الله (ص) من الفضائل ما جاء لعلی (ع) و من ذلک ما ذکره الغزالی فی کتاب المنقذ من الضلال ما هذا لفظه و العاقل یقتدی بسید العقلاء علی (ع) حیث قال : " لا یعرف الحق بالرجال اعرف الحق تعرف أهله" [ الطرائف ، ج1 ، ص136 ] .

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) فِی حَدِیثٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ اخْتِلَافِ الشِّیعَهِ فَقَالَ : " إِنَّ دِینَ اللَّهِ لَا یعْرَفُ بِالرِّجَالِ بَلْ بِآیهِ الْحَقِّ فَاعْرِفِ الْحَقَّ تَعْرِفْ أَهْلَهُ إِنَّ الْحَقَّ أَحْسَنُ الْحَدِیثِ وَ الصَّادِعَ بِهِ

مُجَاهِدٌ وَ بِالْحَقِّ أُخْبِرُک فَأَرِعْنِی سَمْعَک وَ ذَکرَ کلَاماً طَوِیلًا حَاصِلُهُ الْأَمْرُ بِالرُّجُوعِ إِلَیهِمْ (ع) فِی الْأَحْکامِ وَ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ وَ غَیرِ ذَلِک" [ وسائل الشیعه ، ج27 ، ص135 ] .

عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : " طَلَبَهُ الْعِلْمِ ثَلَاثَهٌ فَاعْرِفْهُمْ بِأَعْیانِهِمْ وَ صِفَاتِهِمْ صِنْفٌ یطْلُبُهُ لِلْجَهْلِ وَ الْمِرَاءِ وَ صِنْفٌ یطْلُبُهُ لِلِاسْتِطَالَهِ وَ الْخَتْلِ وَ صِنْفٌ یطْلُبُهُ لِلْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ فَصَاحِبُ الْجَهْلِ وَ الْمِرَاءِ مُوذٍ مُمَارٍ مُتَعَرِّضٌ لِلْمَقَالِ فِی أَنْدِیهِ الرِّجَالِ بِتَذَاکرِ الْعِلْمِ وَ صِفَهِ الْحِلْمِ قَدْ تَسَرْبَلَ بِالْخُشُوعِ وَ تَخَلَّی مِنَ الْوَرَعِ فَدَقَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا خَیشُومَهُ وَ قَطَعَ مِنْهُ حَیزُومَهُ وَ صَاحِبُ الِاسْتِطَالَهِ وَ الْخَتْلِ ذُو خِبٍّ وَ مَلَقٍ یسْتَطِیلُ عَلَی مِثْلِهِ مِنْ أَشْبَاهِهِ وَ یتَوَاضَعُ لِلْأَغْنِیاءِ مِنْ دُونِهِ فَهُوَ لِحَلْوَائِهِمْ هَاضِمٌ وَ لِدِینِهِ حَاطِمٌ فَأَعْمَی اللَّهُ عَلَی هَذَا خُبْرَهُ وَ قَطَعَ مِنْ آثَارِ الْعُلَمَاءِ أَثَرَهُ وَ صَاحِبُ الْفِقْهِ وَ الْعَقْلِ ذُو ک آبَهٍ وَ حَزَنٍ وَ سَهَرٍ قَدْ تَحَنَّک فِی بُرْنُسِهِ وَ قَامَ اللَّیلَ فِی حِنْدِسِهِ یعْمَلُ وَ یخْشَی وَجِلًا دَاعِیاً مُشْفِقاً مُقْبِلًا عَلَی شَأْنِهِ عَارِفاً بِأَهْلِ زَمَانِهِ مُسْتَوْحِشاً مِنْ أَوْثَقِ إِخْوَانِهِ فَشَدَّ اللَّهُ مِنْ هَذَا أَرْکانَهُ وَ أَعْطَاهُ یوْمَ الْقِیامَهِ أَمَانَهُ" [ الکافی ، ج1 ، ص49 ] .

3 هدف روشن شدن حق است ، نه محکوم شدن طرف : (روایات لجاجت)

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : مَنْ یضْمَنُ لِی أَرْبَعَهً بِأَرْبَعَهِ أَبْیاتٍ فِی الْجَنَّهِ أَنْفِقْ وَ لَا تَخَفْ فَقْراً وَ أَفْشِ السَّلَامَ فِی الْعَالَمِ وَ اتْرُک الْمِرَاءَ وَ إِنْ کنْتَ مُحِقّاً وَ أَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِک [ الکافی ، ج2 ، ص144 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِیاکمْ وَ الْمِرَاءَ وَ

الْخُصُومَهَ فَإِنَّهُمَا یمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَی الْإِخْوَانِ وَ ینْبُتُ عَلَیهِمَا النِّفَاقُ [ الکافی ، ج2 ، ص300 ] .

وَ قَالَ (ع) مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیدَعِ الْمِرَاءَ [ نهج البلاغه ، ص538 ] .

قَالَ لِی أَبُو الْحَسَنِ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ (ع) : یا هِشَامُ! إِنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ تَوَاضَعْ لِلْحَقِّ تَکنْ أَعْقَلَ النَّاسِ وَ إِنَّ الْکیسَ لَدَی الْحَقِّ یسِیرٌ [ الکافی ، ج1 ، ص15 ] .

قال الکاظم (ع) : تواضع للحق تکن اعقل النّاس فانّ الکیس لدی الحق اسیر

4 در بحث آزاد ، جوسازی ممنوع :

در محیط مکه پر کردند که محمّد (ص) دیوانه است.

قرآن می گوید : شما فکر کنید ، قُلْ إِنَّما أَعِظُکمْ بِواحِدَهٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکرُوا ما بِصاحِبِکمْ مِنْ جِنَّهٍ إِنْ هُوَ إِلاّ نَذِیرٌ لَکمْ بَینَ یدَی عَذابٍ شَدِیدٍ [ سبا/46 ] .

1 امِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَهً قُلْ هاتُوا بُرْهانَکمْ هذا ذِکرُ مَنْ مَعِی وَ ذِکرُ مَنْ قَبْلِی بَلْ أَکثَرُهُمْ لا یعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ [ انبیاء/24 ] .

2 قُلْ فَأْتُوا بِکتابٍ مِنْ عِنْدِ اللّهِ هُوَ أَهْدی مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ کنْتُمْ صادِقِینَ [ قصص/49 ] .

3 احتجاجات امامان و مناظرات پیشوایان ما جمع آوری شده است.

4 جلسات بحث امام رضا (ع) و امام صادق (ع) مشهور است.

1 ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّک بِالْحِکمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّک هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ [ نحل/125 ] .

توجه : حکمت و استدلال و منطق مطلق است ، اما موعظه حسن و غیر حسن دارد و مجادله هم نیکو و غیرنیکو دارد.

2 قُلْ مَنْ

یرْزُقُکمْ مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللّهُ وَ إِنّا أَوْ إِیاکمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ [ سبا/24 ] .

3 وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَ لاَ السَّیئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَینَک وَ بَینَهُ عَداوَهٌ کأَنَّهُ وَلِی حَمِیمٌ [ فصلت/35 ] .

4 فَلَمّا جَنَّ عَلَیهِ اللَّیلُ رَأی کوْکباً قالَ هذا رَبِّی فَلَمّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الآفِلِینَ [ انعام/76 ] .

1 بحث آزاد با افراد لجوج ممنوع :

إِنَّ الَّذِینَ کفَرُوا سَواءٌ عَلَیهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا یومِنُونَ [ بقره/6 ] .

قالُوا سَواءٌ عَلَینا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکنْ مِنَ الْواعِظِینَ [ بقره/136 ] .

قالُوا سَواءٌ عَلَینا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکنْ مِنَ الْواعِظِینَ [ بقره/136 ] .

سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِی الَّذِینَ یتَکبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیرِ الْحَقِّ وَ إِنْ یرَوْا کلَّ آیهٍ لا یومِنُوا بِها وَ إِنْ یرَوْا سَبِیلَ الرُّشْدِ لا یتَّخِذُوهُ سَبِیلاً وَ إِنْ یرَوْا سَبِیلَ الغَی یتَّخِذُوهُ سَبِیلاً ذلِک بِأَنَّهُمْ کذَّبُوا بِ آیاتِنا وَ کانُوا عَنْها غافِلِینَ [ اعراف/146 ] .

فَإِنَّک لا تُسْمِعُ الْمَوْتی وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ [ روم/52 ] .

5. درفکر

1 دهها آیه در قرآن ما سفارش به فکر و نظر و تدبّر و تحقیق و تعقل می کند.

2 دهها آیه قرآن از انسان های بی فکر مذمت می کند.إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُکمُ الَّذِینَ لا یعْقِلُونَ [ انفال/22 ] .

3 آیات قرآن و احادیث و سیره پیامبر (ص) در جنگ و حکومت داری و آئین نامه کارگزاران علی (ع) ما را سفارش به مشورت و نهی از خودمحوری و تک روی می کند.

4 اسلام ، تقلید در اصول دین را ممنوع می داند.

1

تمام آیات تفکر و تدبّر شاهد آزادی فکر است.

2 یک ساعت فکر از ساعت ها عبادت بهتر است.

سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (ع) عَمَّا یرْوِی النَّاسُ : " أَنَّ تَفَکرَ سَاعَهٍ خَیرٌ مِنْ قِیامِ لَیلَهٍ قُلْتُ : کیفَ یتَفَکرُ؟ قَالَ : یمُرُّ بِالْخَرِبَهِ أَوْ بِالدَّارِ فَیقُولُ أَینَ سَاکنُوک أَینَ بَانُوک مَا بَالُک لَا تَتَکلَّمِینَ" [ الکافی ، ج2 ، ص54 ] .

3 وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ اسْتَجارَک فَأَجِرْهُ حَتّی یسْمَعَ کلامَ اللّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذلِک بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یعْلَمُونَ [ توبه/6 ] .

4 وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّاغُوتَ أَنْ یعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللّهِ لَهُمُ الْبُشْری فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِک الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِک هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [ زمر/17و18 ] .

5 نگاه به طول رکوع و سجودش نکنید ، بلکه نگاه به فکرش کنید. [ اصول کافی ، ج 1 ، باب عقل و جهل ، ص 24 ]

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : لَا تَنْظُرُوا إِلَی طُولِ رُکوعِ الرَّجُلِ وَ سُجُودِهِ فَإِنَّ ذَلِک شَیءٌ اعْتَادَهُ فَلَوْ تَرَکهُ اسْتَوْحَشَ لِذَلِک وَ لَکنِ انْظُرُوا إِلَی صِدْقِ حَدِیثِهِ وَ أَدَاءِ أَمَانَتِهِ [ الکافی ، ج2 ، ص105 ] .

6 امام صادق (ع) در برابر کسی که از همسایه نماز خوان خود تمجید می کرد که باید به راست گویی و اداء امانت او توجه کرد نه طولانی شدن رکوع و کثرت سجده او.

7 انتقاد از کسی که به رأی دیگران توجه ندارد.

یا قَوْمِ لَکمُ الْمُلْک الْیوْمَ ظاهِرِینَ فِی الْأَرْضِ فَمَنْ ینْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللّهِ إِنْ جاءَنا قالَ فِرْعَوْنُ ما أُرِیکمْ إِلاّ ما أَری وَ ما أَهْدِیکمْ

إِلاّ سَبِیلَ الرَّشادِ [ غافر/29 ] .

قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَکمْ إِنَّ هذا لَمَکرٌ مَکرْتُمُوهُ فِی الْمَدِینَهِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ [ اعراف/123 ] .

الف : تقلید : وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَینا عَلَیهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباوهُمْ لا یعْقِلُونَ شَیئاً وَ لا یهْتَدُونَ [ بقره/170 ] .

ب : تعصّب : وَ قالَتِ الْیهُودُ لَیسَتِ النَّصاری عَلی شَیءٍ وَ قالَتِ النَّصاری لَیسَتِ الْیهُودُ عَلی شَیءٍ وَ هُمْ یتْلُونَ الْکتابَ کذلِک قالَ الَّذِینَ لا یعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّهُ یحْکمُ بَینَهُمْ یوْمَ الْقِیامَهِ فِیما کانُوا فِیهِ یخْتَلِفُونَ [ بقره/113 ] .

ج : غرور : غرور ، خود عِلل بسیاری دارد. به طور مثال :

مالی : یحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ [ همزه/3 ] .

علمی : مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراهَ ثُمَّ لَمْ یحْمِلُوها کمَثَلِ الْحِمارِ یحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کذَّبُوا بِ آیاتِ اللّهِ وَ اللّهُ لا یهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ [ جمعه/5 ] .

فرزند : إِنَّ شانِئَک هُوَ الْأَبْتَرُ [ کوثر/3 ] .

قوای جسمی و بدنی : الَّتِی لَمْ یخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ [ فجر/8 ] .

کثرت جمعیت : وَ إِنْ تُطِعْ أَکثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یضِلُّوک عَنْ سَبِیلِ اللّهِ إِنْ یتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلاّ یخْرُصُونَ [ انعام/116 ] .

1-شتابزدگی در کارها : وَ یدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ دُعاءَهُ بِالْخَیرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولاً [ اسراء/11 ] .

2-پیروی کردن ظن و گمان : أَلا إِنَّ لِلّهِ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ ما یتَّبِعُ الَّذِینَ یدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ شُرَکاءَ إِنْ یتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ

إِنْ هُمْ إِلاّ یخْرُصُونَ [ یونس/66 ] .

3-تقلید : وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَینا عَلَیهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ کانَ آباوهُمْ لا یعْقِلُونَ شَیئاً وَ لا یهْتَدُونَ [ بقره/170 ] .

4-شخصیت زدگی : وَ قالُوا رَبَّنا إِنّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ کبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ [ احزاب/67 ] .

5-غرور علمی : شرآفات العقل الکبر [ غررالحکم ، ص65 ] .

6-تعصب و لجاجت : وَ مِنْهُمْ مَنْ یسْتَمِعُ إِلَیک وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکنَّهً أَنْ یفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً وَ إِنْ یرَوْا کلَّ آیهٍ لا یومِنُوا بِها حَتّی إِذا جاوک یجادِلُونَک یقُولُ الَّذِینَ کفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ [ انعام/25 ] .

اللجاج یفسد الرأی [ غررالحکم ، ص65 ] .

7-هوا و هوس :

کتَبَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) إِلَی بَعْضِ أَصْحَابِهِ یعِظُهُ : " أُوصِیک وَ نَفْسِی بِتَقْوَی مَنْ لَا تَحِلُّ مَعْصِیتُهُ وَ لَا یرْجَی غَیرُهُ وَ لَا الْغِنَی إِلَّا بِهِ فَإِنَّ مَنِ اتَّقَی اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ وَ قَوِی وَ شَبِعَ وَ رَوِی وَ رُفِعَ عَقْلُهُ عَنْ أَهْلِ الدُّنْیا فَبَدَنُهُ مَعَ أَهْلِ الدُّنْیا وَ قَلْبُهُ وَ عَقْلُهُ مُعَاینُ الآخِرَهِ فَأَطْفَأَ بِضَوْءِ قَلْبِهِ مَا أَبْصَرَتْ عَینَاهُ مِنْ حُبِّ الدُّنْیا فَقَذَّرَ حَرَامَهَا وَ جَانَبَ شُبُهَاتِهَا وَ أَضَرَّ وَ اللَّهِ بِالْحَلَالِ الصَّافِی إِلَّا مَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْ کسْرَهٍ مِنْهُ یشُدُّ بِهَا صُلْبَهُ وَ ثَوْبٍ یوَارِی بِهِ عَوْرَتَهُ مِنْ أَغْلَظِ مَا یجِدُ وَ أَخْشَنِهِ وَ لَمْ یکنْ لَهُ فِیمَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُ ثِقَهٌ وَ لَا رَجَاءٌ فَوَقَعَتْ ثِقَتُهُ وَ رَجَاوهُ عَلَی خَالِقِ الْأَشْیاءِ فَجَدَّ وَ اجْتَهَدَ وَ أَتْعَبَ بَدَنَهُ حَتَّی بَدَتِ الْأَضْلَاعُ وَ غَارَتِ الْعَینَانِ فَأَبْدَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِک

قُوَّهً فِی بَدَنِهِ وَ شِدَّهً فِی عَقْلِهِ وَ مَا ذُخِرَ لَهُ فِی الآخِرَهِ أَکثَرُ فَارْفُضِ الدُّنْیا فَإِنَّ حُبَّ الدُّنْیا یعْمِی وَ یصِمُّ وَ یبْکمُ وَ یذِلُّ الرِّقَابَ فَتَدَارَک مَا بَقِی مِنْ عُمُرِک وَ لَا تَقُلْ غَداً أَوْ بَعْدَ غَدٍ فَإِنَّمَا هَلَک مَنْ کانَ قَبْلَک بِإِقَامَتِهِمْ عَلَی الْأَمَانِی وَ التَّسْوِیفِ حَتَّی أَتَاهُمْ أَمْرُ اللَّهِ بَغْتَهً وَ هُمْ غَافِلُونَ فَنُقِلُوا عَلَی أَعْوَادِهِمْ إِلَی قُبُورِهِمُ الْمُظْلِمَهِ الضَّیقَهِ وَ قَدْ أَسْلَمَهُمُ الْأَوْلَادُ وَ الْأَهْلُونَ فَانْقَطِعْ إِلَی اللَّهِ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ مِنْ رَفْضِ الدُّنْیا وَ عَزْمٍ لَیسَ فِیهِ انْکسَارٌ وَ لَا انْخِزَالٌ أَعَانَنَا اللَّهُ وَ إِیاک عَلَی طَاعَتِهِ وَ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیاک لِمَرْضَاتِهِ" [ الکافی ، ج2 ، ص136 ] .

آفه العقل الهوی [ غررالحکم ، ص64 ] .

قال (ع) فی من ذمه : قد خرقت الشهوات عقله و أماتت قلبه و ولهت علیها نفسه [ غررالحکم ، ص305 ] .

سُبْحَانَک خَالِقاً وَ مَعْبُوداً بِحُسْنِ بَلَائِک عِنْدَ خَلْقِک خَلَقْتَ دَاراً وَ جَعَلْتَ فِیهَا مَأْدُبَهً مَشْرَباً وَ مَطْعَماً وَ أَزْوَاجاً وَ خَدَماً وَ قُصُوراً وَ أَنْهَاراً وَ زُرُوعاً وَ ثِمَاراً ثُمَّ أَرْسَلْتَ دَاعِیاً یدْعُو إِلَیهَا فَلَا الدَّاعِی أَجَابُوا وَ لَا فِیمَا رَغَّبْتَ رَغِبُوا وَ لَا إِلَی مَا شَوَّقْتَ إِلَیهِ اشْتَاقُوا أَقْبَلُوا عَلَی جِیفَهٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِأَکلِهَا وَ اصْطَلَحُوا عَلَی حُبِّهَا وَ مَنْ عَشِقَ شَیئاً أَعْشَی بَصَرَهُ وَ أَمْرَضَ قَلْبَهُ فَهُوَ ینْظُرُ بِعَینٍ غَیرِ صَحِیحَهٍ وَ یسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیرِ سَمِیعَهٍ قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ وَ أَمَاتَتِ الدُّنْیا قَلْبَهُ وَ وَلِهَتْ عَلَیهَا نَفْسُهُ فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَ لِمَنْ فِی یدَیهِ شَیءٌ مِنْهَا حَیثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَیهَا وَ حَیثُمَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَ عَلَیهَا لَا ینْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ وَ لَا یتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظٍ وَ هُوَ

یرَی الْمَأْخُوذِینَ عَلَی الْغِرَّهِ حَیثُ لَا إِقَالَهَ وَ لَا رَجْعَهَ کیفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا کانُوا یجْهَلُونَ وَ جَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیا مَا کانُوا یأْمَنُونَ وَ قَدِمُوا مِنَ الآخِرَهِ عَلَی مَا کانُوا یوعَدُونَ فَغَیرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ اجْتَمَعَتْ عَلَیهِمْ سَکرَهُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَهُ الْفَوْتِ فَفَتَرَتْ لَهَا أَطْرَافُهُمْ وَ تَغَیرَتْ لَهَا أَلْوَانُهُمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِیهِمْ وُلُوجاً فَحِیلَ بَینَ أَحَدِهِمْ وَ بَینَ مَنْطِقِهِ وَ إِنَّهُ لَبَینَ أَهْلِهِ ینْظُرُ بِبَصَرِهِ وَ یسْمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَی صِحَّهٍ مِنْ عَقْلِهِ وَ بَقَاءٍ مِنْ لُبِّهِ یفَکرُ فِیمَ أَفْنَی عُمُرَهُ وَ فِیمَ أَذْهَبَ دَهْرَهُ وَ یتَذَکرُ أَمْوَالًا جَمَعَهَا أَغْمَضَ فِی مَطَالِبِهَا وَ أَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا وَ أَشْرَفَ عَلَی فِرَاقِهَا تَبْقَی لِمَنْ وَرَاءَهُ ینْعَمُونَ فِیهَا وَ یتَمَتَّعُونَ بِهَا فَیکونُ الْمَهْنَأُ لِغَیرِهِ وَ الْعِبْ ءُ عَلَی ظَهْرِهِ وَ الْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا فَهُوَیعَضُّ یدَهُ نَدَامَهً عَلَی مَا أَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ أَمْرِهِ وَ یزْهَدُ فِیمَا کانَ یرْغَبُ فِیهِ أَیامَ عُمُرِهِ وَ یتَمَنَّی أَنَّ الَّذِی کانَ یغْبِطُهُ بِهَا وَ یحْسُدُهُ عَلَیهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ فَلَمْ یزَلِ الْمَوْتُ یبَالِغُ فِی جَسَدِهِ حَتَّی خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ فَصَارَ بَینَ أَهْلِهِ لَا ینْطِقُ بِلِسَانِهِ وَ لَا یسْمَعُ بِسَمْعِهِ یرَدِّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِی وُجُوهِهِمْ یرَی حَرَکاتِ أَلْسِنَتِهِمْ وَ لَا یسْمَعُ رَجْعَ کلَامِهِمْ ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِیاطاً بِهِ فَقُبِضَ بَصَرُهُ کمَا قُبِضَ سَمْعُهُ وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ فَصَارَ جِیفَهً بَینَ أَهْلِهِ قَدْ أَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ لَا یسْعِدُ بَاکیاً وَ لَا یجِیبُ دَاعِیاً ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَی مَخَطٍّ فِی الْأَرْضِ فَأَسْلَمُوهُ فِیهِ إِلَی عَمَلِهِ وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ [ نهج البلاغه ، ص159 ] .

8-جو خفقان :

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ کانُوا

قَوْماً فاسِقِینَ [ زخرف/54 ] .

9-بیکاری :

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : تَرْک التِّجَارَهِ ینْقُصُ الْعَقْلَ [ الکافی ، ج5 ، ص148 ] .

10 فقر و مشکلات مادی :

وَ قَالَ (ع) لِابْنِهِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِیهِ : یا بُنَی! إِنِّی أَخَافُ عَلَیک الْفَقْرَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْهُ فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَهٌ لِلدِّینِ مَدْهَشَهٌ لِلْعَقْلِ دَاعِیهٌ لِلْمَقْتِ [ نهج البلاغه ، ص531 ] .

صاحب الحاجه أعمی لایری الا حاجته [ خطبه 109 ]

1 تحقیق :

لا علم کالتحقیق [ غرر ]

لا سنه أفضل من التحقیق [ غررالحکم ، ص61 ] .

در کشورهای پیشرفته بودجه حجیمی صرف تحقیق می شود.

2 استفاده از آراء در نظریات

وَ الَّذِینَ اجْتَنَبُوا الطّاغُوتَ أَنْ یعْبُدُوها وَ أَنابُوا إِلَی اللّهِ لَهُمُ الْبُشْری فَبَشِّرْ عِبادِالَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِک الَّذِینَ هَداهُمُ اللّهُ وَ أُولئِک هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [ زمر/17و18 ] .

حق علی العاقل أن یضیف إلی رأیه رأی العقلاء و یضم إلی علمه علوم الحکماء [ غررالحکم ، ص55 ] .

اضربوا بعض الرأی ببعض یتولد منه الصواب [ غررالحکم ، ص442 ] .

وَ قَال أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ تَرَک الِاسْتِمَاعَ مِنْ ذَوِی الْعُقُولِ مَاتَ عَقْلُهُ [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص207 ] .

6. آزادی درعلم وتحقیق

از تمام آیات

وَ قالَ الَّذِینَ کفَرُوا

وَ قالَ الَّذِینَ أَشْرَکوا

هاتُوا بُرْهانَکمْ

فهمیده می شود ، نقل آراء مخالفین مانعی ندارد.

تقلید در عقاید ممنوع

تمام مناظرات و احتجاجات در زمان ائمه اطهار (علیهم السلام) به خصوص امام باقر (ع) ، امام صادق (ع) و امام رضا (ع)

فَاَجره حتی یسمع کلام الله

آزادی ، نه توطئه (کتاب سلمان رشدی)

آزادی ، نه منکر (تهمت به منطق و

مکتب و رهبر و امت)

آزادی ، نه سم پاشی و ایجاد تردیداتعلمون ان صالحا مرسل

آزادی ، نه نامردی (برای نابینا از خوشگلی خود گفتن ، نامردی است.)

آزادی قلم ، نه مزدوری ابرقدرتها

آزادی قلم ، نه اشاعه فحشاء

آزادی ، نه تحمیل عقیده و شایعه سازی و دروغ نویسی

3.آزادی اجتماعی

1. آزادی در کار

2. آزادی دراقلیتها

3. آزادی جامعه مسلمان از بردگی

1 یقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدِینَهِ لَیخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلّهِ الْعِزَّهُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُومِنِینَ وَ لکنَّ الْمُنافِقِینَ لا یعْلَمُونَ [ منافقون/8 ] .

2 إِیاک نَعْبُدُ وَ إِیاک نَسْتَعِینُ [ فاتحه/5 ] .

3 وَ لَنْ یجْعَلَ اللّهُ لِلْکافِرِینَ عَلَی الْمُومِنِینَ سَبِیلاً [ نساء/141 ] .

4 عن امیر المومنین (ع) : لا تکونن عبد غیرک و قد جعلک الله سبحانه حرا فما خیر خیر لا ینال إلا بشر و یسر لا ینال إلا بعسر [ غررالحکم ، ص335 ] ،

اصل بردگی را اسلام موقّتا پذیرفته است ، زیرا :

1 هم نیروی دشمن پخش می شود.

2 و هم یک دوره اسلام عملی آموزش داده می شود.

3 هم به تدریج آزاد می شوند.

آیات و روایات زیادی درباره آزاد کردن اسیر وارد شده است :

(قسم) لا یؤاخِذُکمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِی أَیمانِکمْ وَ لکنْ یؤاخِذُکمْ بِما عَقَّدْتُمُ الْأَیمانَ فَکفّارَتُهُ إِطْعامُ عَشَرَهِ مَساکینَ مِنْ أَوْسَطِ ما تُطْعِمُونَ أَهْلِیکمْ أَوْ کسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ فَمَنْ لَمْ یجِدْ فَصِیامُ ثَلاثَهِ أَیامٍ ذلِک کفّارَهُ أَیمانِکمْ إِذا حَلَفْتُمْ وَ احْفَظُوا أَیمانَکمْ کذلِک یبَینُ اللّهُ لَکمْ آیاتِهِ لَعَلَّکمْ تَشْکرُونَ [ مائده/89 ] .

(قتل) وَ ما کانَ لِمُومِنٍ أَنْ یقْتُلَ مُومِناً إِلاّ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُومِناً خَطَأً فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُومِنَهٍ

وَ دِیهٌ مُسَلَّمَهٌ إِلی أَهْلِهِ إِلاّ أَنْ یصَّدَّقُوا فَإِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکمْ وَ هُوَ مُومِنٌ فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُومِنَهٍ وَ إِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ بَینَکمْ وَ بَینَهُمْ مِیثاقٌ فَدِیهٌ مُسَلَّمَهٌ إِلی أَهْلِهِ وَ تَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مُومِنَهٍ فَمَنْ لَمْ یجِدْ فَصِیامُ شَهْرَینِ مُتَتابِعَینِ تَوْبَهً مِنَ اللّهِ وَ کانَ اللّهُ عَلِیماً حَکیماً [ نساء/92 ] .

وَ لْیسْتَعْفِفِ الَّذِینَ لا یجِدُونَ نِکاحاً حَتّی یغْنِیهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ الَّذِینَ یبْتَغُونَ الْکتابَ مِمّا مَلَکتْ أَیمانُکمْ فَکاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِیهِمْ خَیراً وَ آتُوهُمْ مِنْ مالِ اللّهِ الَّذِی آتاکمْ وَ لا تُکرِهُوا فَتَیاتِکمْ عَلَی الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ مَنْ یکرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللّهَ مِنْ بَعْدِ إِکراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِیمٌ [ نور/33 ] .

الَّذِینَ یظاهِرُونَ مِنْکمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلاَّ اللاّئِی وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَیقُولُونَ مُنْکراً مِنَ الْقَوْلِ وَ زُوراً وَ إِنَّ اللّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ [ مجادله/2 ] .

4 سهمی از زکات را برای آزاد کردن بردگان مقرّر کرده است :

إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَ الْمَساکینِ وَ الْعامِلِینَ عَلَیها وَ الْمُولَّفَهِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمِینَ وَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ فَرِیضَهً مِنَ اللّهِ وَ اللّهُ عَلِیمٌ حَکیمٌ [ توبه/60 ] .

5 و سفارش به اینکه در لباس و غذا و کار ، شریک و معاون او هر که به او لطمه یا کتکی زند کفّاره آن آزادی او است و نامش را یا فتی و یا فتاه می گویند.

من لطم مملوکه او ضربه فکفارته ان یعتقه؟

2. ولایت پذیری و دین

3. اقتصاد اسلامی

4. اعمال قدرت

1 به جریمه دزدی ، دزد برده می شد.

2 به خاطر قصاص ، جانی برده

می شد.

3 به خاطر عدم پذیرش مذهب برده می شد.

4 در قمار باخته و برده می شد.

در کتاب شریف لمعه تنها راه پیداش 1 و 2 (جنگ و تولّد از والدین برده) را پذیرفته و باقی راه ها را رد کرده است و در عوض 12 راه برای آزادی ارائه داده است.

3 راهِ آزادی ، داوطلبانه و 9 راهِ آزادی ، به طور اتوماتیک آزاد می شود ، بدون دخالت مولی

اما 3 راه آزادی :

1 تدبیر

2 کتابت

3 تبرّع

و امّا 9 راه اتوماتیکی :

1 جذام

2 کوری

3 زمین گیر شدن

4 حرّیه احد والدین حین انعقاد نطفه

5 خریدن محارم برده

6 نقص عضو

7 کفّاره

8 سرایت حریت

9 و یا قسمتی بر قسمت دیگر

چرا یکباره بردگی آزاد نشد؟

1 ضربه اقتصادی پیش نیاید ، زیرا سرمایه گروهی برده بود و صلاح نبود این دسته یک دفعه نابود شوند.

2 انسانی که عمری طفیلی بود ، نمی تواند یک باره آزاد شود.

3 آزادی یک مرتبه احتمال شورش دفعی با تجدید قدرت.

4 ایجاد اضطراب برای انسانها خود یک عامل مفیدی در جلوگیری از امور است.

1 جهاد ابتدایی برای رفع موانع دعوت است.

به قول امام (ره) : تنها ملاک جهاد ابتدایی وجود ظلم است.

در اسلام نه تنها ظلم زشت است ، بی تفاوتی در مقابل مظلوم هم گناه است.

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعْتَذِرُ إِلَیک مِنْ مَظْلُومٍ ظُلِمَ بِحَضْرَتِی فَلَمْ أَنْصُرْهُ [ الصحیفه السجادیه (ع) ، ص166 ] .

البته تصمیم جهاد ابتدایی به دست پیامبر (ص) یا امام معصوم (ع) است و به راحتی برای هر کس در هر زمان فراهم نیست. نهضت های انبیا ، مثل

نهضت حضرت موسی (ع) به سوی فرعون از همین قبیل جهاد ابتدایی است.

لذا در آیات نهضت موسی می خوانیم : وَ نُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِینَ [ قصص/5 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : أَنَّ النَّبِی (ص) قَالَ : مَنْ أَصْبَحَ لَا یهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا ینَادِی یا لَلْمُسْلِمِینَ فَلَمْ یجِبْهُ فَلَیسَ بِمُسْلِمٍ [ الکافی ، ج2 ، ص164 ] .

امام خمینی (ره) : ما باید از مستضعفین جهان پشتیبانی کنیم.

پیمان حلف الفضول در جهت دفاع از مظلوم بود.

3 تذکر

1 دخالت در امور خصوصی نکوهیده است نه مسائل عمومی و جهانی ، مثل دفاع از مظلوم و ایجاد صلح.

2 اصل هم زیستی به معنای بی تفاوتی نیست.

4.آزادی خانوادگی

5. آزادی اقتصادی

1. آزادی درمالکیت

1 وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللّهُ بِهِ بَعْضَکمْ عَلی بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِیبٌ مِمَّا اکتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللّهَ کانَ بِکلِّ شَیءٍ عَلِیماً [ نساء/32 ] .

2 یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکلُوا أَمْوالَکمْ بَینَکمْ بِالْباطِلِ إِلاّ أَنْ تَکونَ تِجارَهً عَنْ تَراضٍ مِنْکمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکمْ إِنَّ اللّهَ کانَ بِکمْ رَحِیماً [ نساء/29 ] .

3 البته این آزادی غیر از آزادی سرمایه داری است. نظام سرمایه داری چنان آزادی فردی را می پذیرد که طبقه کارگر را زیر سلطه گرفته و مجالی برای رشد افراد ضعیف و کم سرمایه نیست ، اما اسلام فرد و جامعه را به هم مربوط و آزادی هر کدام را مشروط و وابسته به هم می داند.

به مثال زیر توجه کنید :

(ظرف های غیر هم اندازه)

اگر این ظرف ها هر یک جدا جدا باشند ، یکی پر می شود ، در حالی که دیگری ممکن است خالی بماند. اما اگر در همین تصویر این ظرف ها را با لوله ای به هم وصل کنیم ، قهرا کم و زیاد شدن آب در هر یک ، در دیگران اثر می گذارد.

معنای آزادی مالکیت در اسلام این است که افراد در ظرفیت ها و استعدادهای گوناگون کار کنند و مالک هم بشوند ، اما وصل به هم باشند که رشد افرادی به طور خودکار در رفاه عموم باشد ، نه همچون نظام سرمایه داری که هر فردی آزاد است به هر نحوی مالک باشد و جدای از مردم... 4 قال رسول الله (ص) :

المسلمون کاسنان المشط

قال رسول الله (ص) : کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته [ جامع الأخبار ، ص119 ] .

قال رسول الله (ص) : المؤمن للمؤمن بمنزله البنیان یشد بعضه بعضا [ بحارالأنوار ، ج58 ، ص150 ] .

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَا آمَنَ بِی مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ وَ جَارُهُ جَائِعٌ وَ مَا مِنْ أَهْلِ قَرْیهٍ یبِیتُ وَ فِیهِمْ جَائِعٌ ینْظُرُ اللَّهُ إِلَیهِمْ یوْمَ الْقِیامَهِ [ الکافی ، ج2 ، ص666 ] .

و قال امیرالمومنین (ع) : إن الخیلاء من التجبر و التجبر من النخوه و النخوه من التکبر و إن الشیطان عدو حاضر یعدکم الباطل إن المسلم أخ المسلم فلا تخاذلوا و لا تنابزوا فإن شرائع الدین واحده و سبله قاصده فمن أخذ بها لحق و من فارقها محق و من ترکها مرق لیس المسلم بالکذوب إذا نطق و لا بالمخلف

إذا وعد و لا بالخائن إذا اومن [ تحف العقول ، ص203 ] .

المسلم أخ المسلم هو عینه و مراته و دلیله و لایخونه و لایظلمه و لایکذبه و لایغتابه

مثل الاخوین مثل الیدین یغسل احدهما الاخری

و عن أبی جعفر (ع) قال : و إن المؤمنین فی إیثارهم و تراحمهم و تعاطفهم کمثل الجسد إذا اشتکی تداعی سائره بالسهر ثم قال : لا و الله لا یکون المؤمن مؤمنا حتی یکون کذلک [ أعلام الدین ، ص440 ] .

5 مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکفّارِ رُحَماءُ بَینَهُمْ تَراهُمْ رُکعاً سُجَّداً یبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِک مَثَلُهُمْ فِی التَّوْراهِ وَ مَثَلُهُمْ فِی الْإِنْجِیلِ کزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَ آزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوی عَلی سُوقِهِ یعْجِبُ الزُّرّاعَ لِیغِیظَ بِهِمُ الْکفّارَ وَعَدَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَهً وَ أَجْراً عَظِیماً [ فتح/29 ] .

6 وَ الَّذِینَ تَبَوَّوا الدّارَ وَ الْإِیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَیهِمْ وَ لا یجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حاجَهً مِمّا أُوتُوا وَ یوثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ وَ مَنْ یوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِک هُمُ الْمُفْلِحُونَ [ حشر/9 ] .

7 عَنِ الْحُسَینِ بْنِ أَبِی الْعَلَاءِ قَالَ : " سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (ع) عَنِ الرَّجُلِ یقَاتِلُ دُونَ مَالِهِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ بِمَنْزِلَهِ الشَّهِیدِ قُلْتُ أَ یقَاتِلُ أَفْضَلُ أَوْ لَمْ یقَاتِلْ؟ قَالَ : أَمَّا أَنَا لَوْ کنْتُ لَمْ أُقَاتِلْ وَ تَرَکتُهُ" [ الکافی ، ج5 ، ص52 ] .

8 البتّه محدودیت ها در مواردی لازم است مثل :

محدودیت در نوع درآمد

محدودیت در نوع

مصرف

محدودیت در نگاهداری مال و ثروت...

2. آزادی درنرخ گذاری

1 طعام ، کم آمد. مردم به رسول الله (ص) گفتند : نزد فلانی هست. دستور فرمائید بفروشد. پیامبر اکرم (ص) او را احضار کرد و فرمود : "اخرجه (الطعام) عَنْ مُعَتِّبٍ". قَالَ : قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : " وَ قَدْ تَزَیدَ السِّعْرُ بِالْمَدِینَهِ کمْ عِنْدَنَا مِنْ طَعَامٍ قَالَ : قُلْتُ : عِنْدَنَا مَا یکفِیک أَشْهُراً کثِیرَهً قَالَ : أَخْرِجْهُ وَ بِعْهُ قَالَ : قُلْتُ لَهُ : وَ لَیسَ بِالْمَدِینَهِ طَعَامٌ. قَالَ : بِعْهُ فَلَمَّا بِعْتُهُ قَالَ : اشْتَرِ مَعَ النَّاسِ یوْماً بِیوْمٍ وَ قَالَ : یا مُعَتِّبُ اجْعَلْ قُوتَ عِیالِی نِصْفاً شَعِیراً وَ نِصْفاً حِنْطَهً فَإِنَّ اللَّهَ یعْلَمُ أَنِّی وَاجِدٌ أَنْ أُطْعِمَهُمُ الْحِنْطَهَ عَلَی وَجْهِهَا وَ لَکنِّی أُحِبُّ أَنْ یرَانِی اللَّهُ قَدْ أَحْسَنْتُ تَقْدِیرَ الْمَعِیشَهِ" [ الکافی ، ج5 ، ص166 ] .

2 وَ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ص بِالْمُحْتَکرِینَ فَأَمَرَ بِحُکرَتِهِمْ أَنْ تُخْرَجَ إِلَی بُطُونِ الْأَسْوَاقِ وَ حَیثُ ینْظُرُ النَّاسُ إِلَیهَا فَقِیلَ لِرَسُولِ اللَّهِ (ص) لَوْ قَوَّمْتَ عَلَیهِمْ فَغَضِبَ (ع) حَتَّی عُرِفَ الْغَضَبُ فِی وَجْهِهِ وَ قَالَ أَنَا أُقَوِّمُ عَلَیهِمْ إِنَّمَا السِّعْرُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ یرْفَعُهُ إِذَا شَاءَ وَ یخْفِضُهُ إِذَا شَاءَ [ من لایحضره الفقیه ، ج3 ، ص265 ] .

3 فی الحدیث : "به پیامبر اکرم (ص) پیشنهاد قیمت گذاری شد. حضرت فرمود : من بدعت نمی گذارم.فدعوا عباد الله یأکل بعضهم من بعض" [ وسایل ، ج 12 ، باب 30 ]

مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ قَالَ قِیلَ لِلنَّبِی (ص) : " لَوْ سَعَّرْتَ لَنَا سِعْراً فَإِنَّ الْأَسْعَارَ تَزِیدُ وَ تَنْقُصُ فَقَالَ (ص) مَا کنْتُ لِأَلْقَی اللَّهَ بِبِدْعَهٍ

لَمْ یحَدِّثْ إِلَی فِیهَا شَیئاً فَدَعُوا عِبَادَ اللَّهِ یأْکلْ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَ إِذَا اسْتُنْصِحْتُمْ فَانْصَحُوا" [ وسائل الشیعه ، ج17 ، ص431 ] .

4 روایات متعددی داریم که قیمت اجناس دست خدا است ، فرشته ای بر آن گمارده شده و تعیین نرخ سبب مظلمه است که شیعه و سنّی نقل کرده اند. (تمام روایات مشروط به عدم ضرار و اضرار است.)

اما زیاد و کم شدن نرخ به دلایل طبیعی مثل فراوانی یا نایابی ، تقاضا ، حمل و نقل ، حفظ ، ارزش و شرایط طبیعی جوّی به دست خدا است و نرخ گذاری صحیح نیست؛ لکن گاهی نرخ ها سبب استبداد مالک ، احتکار ، انحصار مالک ، فشار بر مردم ، ضرورت اجتماعی و عرضی امت و پیش آمدن ضرر و ضرار است که در اینجا دولت باید دخالت کند. در عهدنامه مالک می خوانیم :

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِی أَمِیرُ الْمُومِنِینَ مَالِک بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیهِ حِینَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَایهَ خَرَاجِهَا وَ جِهَادَ عَدُوِّهَا وَ اسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا وَ عِمَارَهَ بِلَادِهَا أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ إِیثَارِ طَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کتَابِهِ ... وَ لْیکنِ الْبَیعُ بَیعاً سَمْحاً بِمَوَازِینِ عَدْلٍ وَ أَسْعَارٍ لَا تُجْحِفُ بِالْفَرِیقَینِ مِنَ الْبَائِعِ وَ الْمُبْتَاعِ فَمَنْ قَارَفَ حُکرَهً بَعْدَ نَهْیک إِیاهُ فَنَکلْ بِهِ وَ عَاقِبْهُ فِی غَیرِ إِسْرَافٍ [ نهج البلاغه ، ص436 ] .

سؤال : آیا جایز است که مردم هم پیمان شده و نرخ را در فلان مقدار نگه دارند؟

در حدیثی می خوانیم : عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : أَنَّهُ قَالَ فِی تُجَّارٍ قَدِمُوا أَرْضاً وَ اشْتَرَکوا عَلَی أَنْ

لَا یبِیعُوا بَیعَهُمْ إِلَّا بِمَا أَحَبُّوا قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِک [ من لایحضره الفقیه ، ج3 ، ص266 ] .

لکن این حدیث نیز در شرائط عادی است که سبب اجحاف و ضرر و تزلزل در نظام نباشد. نظیر ماجرایبارک الله فی صفقه عینک

و نظیر مواردی که تنزّل قیمت سبب متضرّر شدن اهل آن می شود ، مانعی ندارد که فروشندگان هم پیمان شوند که ضرر نکنند ، مثل فروشندگان نفت.

امّا گاهی مردم نیاز شدید دارند و اینها از بازار سیاه و نیاز مردم سوء استفاده می کنند و هم پیمان می شود که نرخ را بالا ببرند. در حدیث داریم مصادف از جانب امام صادق (ع) اجناسی را خرید و برای فروش به مصر برد و بعد از باخبر شدن از شهر ، پشت دروازه هم پیمان شدند که جنس را دو برابر بفروشند و سود کلانی بردند (هزار دینار برد و دو هزار دینار آورد.) امام (ع) سبب این همه سود را پرسید. ماجرا را گفت.

... امام (ع) فرمود : سبحان الله تحلفون علی قوم مسلمین علی الا تبیعوا الّا بربح الدینار دینار یا مصادف! مجالده السیوف أهون من طلب الحلال

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْفَزَارِی قَالَ : " دَعَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) مَوْلًی لَهُ یقَالُ لَهُ مُصَادِفٌ فَأَعْطَاهُ أَلْفَ دِینَارٍ وَ قَالَ لَهُ : تَجَهَّزْ حَتَّی تَخْرُجَ إِلَی مِصْرَ فَإِنَّ عِیالِی قَدْ کثُرُوا. قَالَ : فَتَجَهَّزَ بِمَتَاعٍ وَ خَرَجَ مَعَ التُّجَّارِ إِلَی مِصْرَ فَلَمَّا دَنَوْا مِنْ مِصْرَ اسْتَقْبَلَتْهُمْ قَافِلَهٌ خَارِجَهٌ مِنْ مِصْرَ فَسَأَلُوهُمْ عَنِ الْمَتَاعِ الَّذِی مَعَهُمْ مَا حَالُهُ فِی الْمَدِینَهِ وَ کانَ مَتَاعَ الْعَامَّهِ فَأَخْبَرُوهُمْ أَنَّهُ لَیسَ بِمِصْرَ مِنْهُ شَیءٌ فَتَحَالَفُوا وَ تَعَاقَدُوا عَلَی أَنْ لَا ینْقُصُوا مَتَاعَهُمْ مِنْ رِبْحِ الدِّینَارِ

دِینَاراً فَلَمَّا قَبَضُوا أَمْوَالَهُمْ وَ انْصَرَفُوا إِلَی الْمَدِینَهِ فَدَخَلَ مُصَادِفٌ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) وَ مَعَهُ کیسَانِ فِی کلِّ وَاحِدٍ أَلْفُ دِینَارٍ فَقَالَ : جُعِلْتُ فِدَاک هَذَا رَأْسُ الْمَالِ وَ هَذَا الآخَرُ رِبْحٌ فَقَالَ : إِنَّ هَذَا الرِّبْحَ کثِیرٌ وَ لَکنْ مَا صَنَعْتَهُ فِی الْمَتَاعِ فَحَدَّثَهُ کیفَ صَنَعُوا وَ کیفَ تَحَالَفُوا فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ لا تَحْلِفُونَ عَلَی قَوْمٍ مُسْلِمِینَ أَلَّا تَبِیعُوهُمْ إِلَّا رِبْحَ الدِّینَارِ دِینَاراً ثُمَّ أَخَذَ أَحَدَ الْکیسَینِ فَقَالَ هَذَا رَأْسُ مَالِی وَ لَا حَاجَهَ لَنَا فِی هَذَا الرِّبْحِ ثُمَّ قَالَ : یا مُصَادِفُ مُجَادَلَهُ السُّیوفِ أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ الْحَلَالِ" [ الکافی ، ج5 ، ص161 ] .

6. آزادی سیاسی

1. دوران خلفا

با اینکه شقاوت و عمل ابن ملجم را می دانست و حتّی بعضی از دوستان تقاضای زندانی کردن او را کردند. حضرت فرمود : "تا حال که کاری نکرده است ، او آزاد است".

1 قال عمر : من رأی فیَّ اعواجاجا فلیقوّمه فیجیبه احدٌ لو رأینا فیک اعوجاجا لقوّمناه بسیوفنا.

2 اعتراض مردم به پیامبر (ص) که : چرا برای مرگ فرزندت ابراهیم گریه می کنی؟ مگر نگفتی که ما گریه نکنیم؟ حضرت فرمود : "مرادم گریه نیست. مرادم از نهی ، اعتراض و گلایه از خدا بود که نهی کردم."

3 در زمان عمر پارچه هایی (برد یمانی) به عنوان غنایم نزدش آوردند و او تقسیم کرد. بعد دیدند لباس خود عمر بلندتر است. مردم از پای منبر اعتراض کردند که مگر سهم خودت رابیشتر برداشته ای؟ گفت : نه ، بلکه سهم پسرم را خریدم و لباس بلندتری تهیه کردم.

4 در جنگ احد عبدالله بن ابیّ با 300 نفر از مبارزه سر

باز زدند ، پیامبر (ص) متعرّض آنان نشد.

5 در دوران زمامداری حضرت علی (ع) گروهی از جمله سعد بن ابی وقاص ، حسان بن ثابت ، محمد بن مسلم و أسامه بن زید از همکاری و بیعت سر باز زدند. حضرت (ع) آنان را رها گذارد.

2. مقایسه آزادی اسلام با دموکراسی غربی

راستش را بگویم ، کلمه دموکراسی هم به قول قرآن : إِنْ هِی إِلاّ أَسْماءٌ سَمَّیتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباوکمْ ما أَنْزَلَ اللّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ إِنْ یتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَ ما تَهْوَی الْأَنْفُسُ وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدی [ نجم/23 ] .

و گرنه در واقع استبداد فردی یا گروهی در قالب دموکراسی است.

در دموکراسی غرب مردم تنها به هنگام انتخاب نماینده آزادند و بعد که نماینده انتخاب شد ، هیچ حق نظارت و انتقادی ندارند.

به هنگام انتخاب نماینده ، ابرقدرتها چند نفر را کاندیدا نموده و مردم مجبورند در همین کانال رأی بدهند ، حال اگر کسی هیچ کدام را قبول نداشت چه کند؟

مسائل عاطفی ، محلّی و... به هنگام انتخاب ، کار را از دست عقل می گیرد.

کدام اکثریت؟ اکثریتی که هم در قرآن و هم تجربه نشان داده؟! با یک سخنرانی گرم و با یک اشک رحیم می شوند.

چرا حق 49 درصد برای همیشه نادیده گرفته شود ، به خاطر رأی 51 درصد؟

بودجه ای به هنگام نماینده شدن از افراد و گروهی خرج می شود و وعده هایی که می دهند.

شماخود بفرمایید در دموکراسی ها اقلیت ها نیستند که در چهره اکثریت جلوه می کنند؟

در صدر اسلام چند نفر بیشتر با ابی بکر نبودند ، بعد با ارعاب و تهدید و...از مردم بیعت گرفتند.

قلب همه مردم کوفه با امام حسین

(ع) بود ، ولی یک فرمانداری مثل ابن زیاد آمد و با زور و نقشه و وعده ، مسیر عموم را عوض کرد.

در این سیستم هر کسی در هر شرایطی دارای یک رأی است ، یک دانشمند با یک بیسواد ، یک پاک دامن خوشنام با یک دزد آلوده ، همه یک برگه رأی دارند. آیا این صحیح است؟

انتخاب شدگان به جای رهبری باید رهرو و دنباله رو خواسته و سلیقه کسانی باشند و گروه هایی باشند که به آنها رأی داده اند. نظیر وکیل هایی که جانی برای دفاع در دادگستری می گیرد ، وکیل تمام هدفش مونتاژ کردن قوانینی بر نجات متهم و موکل خود ، خواه حق ، خواه باطل. نماینده مردم هم معمولاً در تلاش کرسی نشاندن منطق و خواسته کسانی است که او را به نمایندگی انتخاب کرده اند.

ان قلتَ : پس دموکراسی و آرای اکثریت و به قول قرآن ، شورا را نادیده بگیریم؟!

پاسخ : اوّلاً شورا تنها در مواردی است که تصریح در مورد مطلبی و راهی خدائی نداشته باشیم

ثانیا : در جهان بینی اسلامی حکومت ، امانت الهی و ابزار آزمایش است.قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکتابِ أَنَا آتِیک بِهِ قَبْلَ أَنْ یرْتَدَّ إِلَیک طَرْفُک فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیبْلُوَنِی أَ أَشْکرُ أَمْ أَکفُرُ وَ مَنْ شَکرَ فَإِنَّما یشْکرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِی کرِیمٌ [ نمل/40 ] .

و انتخاب شده مؤمن به خدا نباید مراعات گروه خاصی را بکند و تنها به نفع یک دسته حکم کند و باید عادل باشد وگرنه مقام ولایت او را عزل می کند ، اگر نگوئیم او به خاطر فسق

، خود به خود منعزل می شود.

کوتاه سخن در دموکراسی جوامع بشری ، نماینده تلاش می کند چگونه در دستگاه رسوخ کند و منافع گروهش را حفظ کند. اما در دموکراسی اسلامی نماینده تلاش می کند که چگونه بهتر و بیشتر از حق حمایت کند.

بنابراین در دموکراسی و شورای اسلامی :

1 نماینده از طبقه و نژاد و گروه خاصی نیست.

2 بر اساس سابقه و علم و تقوا و تخصّص واقعی انتخاب می شود.

3 هدفش منافع گروه نیست ، بلکه حق و عدالت است.

4 نزد او همه مردم عیال خدا و قدرت او ودیعه خدا و خودش مسئول خداست و شعارشإِنَّمَا الْمُومِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَینَ أَخَوَیکمْ وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ [ حجرات/10 ] .

است. به جای خواست مردم ، صلاح مردم و به جای رضای این و آن ، رضای خدا را در نظر دارد.

5 - اگر مردم همه در جوّ اسلامی بدانند نماینده حق طلب است نه جاه طلب ، در انتخاب خود هوس ها و تمایلات و خرده حساب ها را کنار گذاشته و لایق ترین فرد را انتخاب می کنند.

هدف نماینده شورا در اسلام به پیروی از انبیاء :

1 حق است ، گر چه مردم نپسندند : یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا مَنْ یرْتَدَّ مِنْکمْ عَنْ دِینِهِ فَسَوْفَ یأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ یحِبُّهُمْ وَ یحِبُّونَهُ أَذِلَّهٍ عَلَی الْمُومِنِینَ أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرِینَ یجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لا یخافُونَ لَوْمَهَ لائِمٍ ذلِک فَضْلُ اللّهِ یوتِیهِ مَنْ یشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِیمٌ [ مائده/54 ] .

2 -اصلاح است تا آخرین نفس : قالَ یا قَوْمِ أَ رَأَیتُمْ إِنْ کنْتُ عَلی بَینَهٍ مِنْ رَبِّی وَ رَزَقَنِی مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَ ما

أُرِیدُ أَنْ أُخالِفَکمْ إِلی ما أَنْهاکمْ عَنْهُ إِنْ أُرِیدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِیقِی إِلاّ بِاللّهِ عَلَیهِ تَوَکلْتُ وَ إِلَیهِ أُنِیبُ [ هود/88 ] .

3 عدالت است : لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکتابَ وَ الْمِیزانَ لِیقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ لِیعْلَمَ اللّهُ مَنْ ینْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَیبِ إِنَّ اللّهَ قَوِی عَزِیزٌ [ حدید/25 ] .

4 ودیعه الهی است : قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکتابِ أَنَا آتِیک بِهِ قَبْلَ أَنْ یرْتَدَّ إِلَیک طَرْفُک فَلَمّا رَ™ǙϠمُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیبْلُوَنِی أَ أَشْکرُ أَمْ أَکفُرُ وَ مَنْ شَکرَ فَإِنَّما یشْکرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِی کرِیمٌ [ نمل/40 ] .

5 همه مردم یکسانند : إِنَّمَا الْمُومِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَینَ أَخَوَیکمْ وَ اتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّکمْ تُرْحَمُونَ [ حجرات/10 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : الْخَلْقُ عِیالُ اللَّهِ فَأَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَی اللَّهِ مَنْ نَفَعَ عِیالَ اللَّهِ وَ أَدْخَلَ عَلَی أَهْلِ بَیتٍ سُرُوراً [ الکافی ، ج2 ، ص164 ] .

آیت الله تهرانی :

دنیا دروغ می گوید ، اکثریتی در کار نیست.

مجلس با 32 رسمی می شود و نصف به اضافه یک 32 ، که می شود 31 ، به اضافه یک تمام نمایندگان ، قانون تصویب می شود. حال فرض کنید کاندیداها سه برابر مورد نیاز باشند ، بنابراین : کسی که قانون وضع می کند ، همیشه اقلیت است.

مثلاً شهری که نود هزار نفر دارد :

31 آن به اضافه یک به مجلس می رود. (سی هزار و یک نفر)

مجلس با 32 رسمی می شود؛

یعنی (بیست هزار نفر به اضافه یک)

با توجه به اینکه در دنیا عده ای رأی نمی دهند.

و عده ای به سن رأی دادن نرسیده اند.

و فردا گروهی از این افراد به حق رأی دادن می رسند.

بگذریم که رأی ها را احزابی که اقلیت هستند ، رهبری می کنند.

در مجلس هم گاهی لیدر یک جناح ، نمایندگان را توجیه می کند که به فلان مسأله رأی دهید.

بگذریم که گاهی نماینده مجلس با چند هزار نفر به مجلس می رود.

ولی نماینده شهر بزرگی با صدها هزار نفر یا میلیون ها نفر به مجلس می رود و هر دو یک رأی دارند.

بگذریم که کودکانی که حق رأی ندارند به چه دلیل دیگران برای او قانون وضع کنند

ولی خدا را قبول داریم و او قیوم ما است و همه محکوم حکم الهی هستند.

اما در نظام ولایت

اولاً : اکثریت به جمهوری اسلامی رأی دادند (که اجمالاً رأی به اسلام و قوانین اسلامی دادند)

که از طرف خداوند می توان امر و نهی کرد.

ثانیا : کسی که مدعی مسلمانی است ، لوازم اسلام را باید بپذیرد.

بنابراین ما دو دموکراسی داریم ،

(مراجعه به نمودار در فیش ها)

بنابراین 31 درصد جامعه رأی مثبت می دهند که وارد مجلس می شوند و مجلس با 32 نفر رسمی می شود و با نصف این 32 به اضافه یک نفر قانون تصویب می شود.

نگاهی به کمّیت (رقم)

نگاهی به کیفیت (ضریب اطمینان)

در دنیا شرائطی برای رأی دهندگان قرار داده اند مثلاً 50 % حق رأی دارند.

مثلاً در جمعیت 120000 نفری ، 60 هزار نفر حق رأی دارند.

فرض کنید همه این 60 هزار نفر رأی می دهند.

فرض کنید هر منطقه سه کاندیدا دارد.

اکثریت نسبی می گوید : در سه کاندیدا اگر یکی 21 رأی

آورد ، برنده است. (یکی 19 ، یکی 20 ، یکی 21 ، سومی برنده است.)

سؤال :

1 چه مقدار رأی دهندگان به وکیل ها اطمینان دارند که به خواست مردم عمل کنند (چون مردم از قوانینی که در دست تصویب است ، اطلاع دارند)

زیرا قانون اساسی بسیار کلی و اجمالی است. ریز قوانین است که مردم راضی یا ناراضی هستند.

2 بر فرض خواست مردم تصویب شد. کنگره آمریکا که تصویب کرد ، رئیس جمهور آمریکا همه را وتو و لغو می کند. این سیمای دموکراسی بزرگ غرب است.

اما اسلام :

اولاً : تعداد رأی دهندگان بیشتر است ، زیرا تابع قدرت تمییز است.

همین که خوب و بد را می فهمد ، حق رأی دارد. (دختر 9 ساله ، پسر 15 ساله غالبا قدرت تمییز دارد.) تعداد اهل تمیز بسیار بیشتر است. (به جای 8 نفر بر 120 نفر ، 80 بر 120 می شود.)

ثانیا : اسلام به افرادی که قدرت تمییز دارند حق انتخاب می دهد ، آن هم انتخاب مکتب (مجموعه قوانین) نه فرد.

اجرای مکتب در جامعه نیاز به اصل تخصص علمی ، مدیریت اجرایی و امانت دارد. آری ، وزیر بهداشت باید پزشک و مدیر و امین باشد و این سه شرط ضروری است.

3. برخورد با مخالفان

مخالف در عقیده

مخالف در عمل

مخالف در روش عمل

که هر کدام از آنها یا :

(موذی ، آگاهانه و مغرضانه)

و یا :

(بی آزار و بی غرض)

3. موارد آزادی در اسلام

1. صلح نامه با کفار

در سال 6 هجری جمعیتی از مسلمین به قصد مکه حرکت کردند. کفار مانع شدند و بعد از گفتگوها نماینده کفار نزد پیامبر

(ص) که پیشنهاد صلح کرده و صلح نامه در 7 ماده تنظیم شد :

1 ده سال جنگ متوقف شد.

2 امسال مسلمین به مدینه برگردند و سال بعد به مکه بیایند ، آن هم سه روز و بدون اسلحه.

3 قرارداد با هر قبیله برای طرفین آزاد است.

4 مسلمانان مقیم مکه در مراسم آزاد باشند.

5 اموال هر دو طرف محترم باشد.

6 مسلمانان که از مدینه به مکه می روند جان و مالشان در مکه محترم باشد.

7 هر که از کفار مکه به مدینه هجرت و به پیامبر (ص) بپیوندد ، پیامبر اکرم (ص) او را به مکه رد کند ، ولی اگر مسلمانی از مدینه به کفار مکه ملحق شود ، برگردانده نشود.

ماده هفتم : خیلی از یاران را ناراحت کرد که چرا توازن در کار نیست ، ولی جواب پیامبر (ص) این بود : "مسلمانی که به کفار ملحق شود به درد ما نمی خورد و بگذار برود و کافری که مسلمان و به ما ملحق شود ما او را برمی گردانیم ، زیرا می دانیم خداوند هر چه زودتر برای ما فرجی می رساند." (اشاره به فتح مکه)

کسانی که می گویند اسلام با زور شمشیر پیش رفت ، نمونه آزادگی را در بند هفتم ملاحظه کنند. [ فروغ ابدیت ، ج 2 ، ص 592 ]

ثمامه شخصی است که بزرگ یمامه است و او اول کافری بود که به دست مسلمانان دستگیر شد؛ پیامبر (ص) او را آزاد کرد و از مسلمانانِ عالی شد. به مردم مکه گفت : یک دانه گندم دیگر نباید از یمامه به مکه بیاید مگر آنکه

شما هم مسلمان شوید. چون گندم مکه از منطقه یمامه می آمد مردم به سختی افتاده به پیامبر (ص) نوشتند : تو ما را به صله رحم امر می کردی و اکنون بزرگ منطقه گندم خیز یمامه به خاطر تعصب مذهبی راه ورود گندم به مکه را بسته است. خلاصه پیامبر (ص) امر فرمودند که جلو غذا و گندم کافران و مشرکانی که این همه پیامبر (ص) را در مکه آزار دادند گرفته نشود.

نکته : کیست که به دشمن و قاتل و کارشکن مکتب این چنین جوانمردی کند؟ [ پیامبر (ص) و یاران ، ج 2 ، ص 108 به نقل از اسد الغابه ، ج 1 ، ص 247 ]

وَ فِی الْخِصَالِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یحْیی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِی عَنْ سِجَادَهَ عَنْ دُرُسْتَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : " خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ لَمْ (یکنْ فِیهِ شَیءٌ مِنْهَا لَمْ یکنْ) فِیهِ کثِیرُ مُسْتَمْتَعٍ أَوَّلُهَا الْوَفَاءُ وَ الثَّانِیهُ التَّدْبِیرُ وَ الثَّالِثَهُ الْحَیاءُ وَ الرَّابِعَهُ حُسْنُ الْخُلُقِ وَ الْخَامِسَهُ وَ هِی تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الْحُرِّیهُ وَ قَالَ (ع) : خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ وَاحِدَهً مِنْهُنَّ لَمْ یزَلْ نَاقِصَ الْعَیشِ زَائِلَ الْعَقْلِ مَشْغُولَ الْقَلْبِ فَأَوَّلُهَا صِحَّهُ الْبَدَنِ وَ الثَّانِیهُ الْأَمْنُ وَ الثَّالِثَهُ السَّعَهُ فِی الرِّزْقِ وَ الرَّابِعَهُ الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قُلْتُ وَ مَا الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قَالَ الزَّوْجَهُ الصَّالِحَهُ وَ الْوَلَدُ الصَّالِحُ وَ الْجَلِیسُ الصَّالِحُ وَ الْخَامِسَهُ وَ هِی تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَالَ الدَّعَهُ" [ وسائل الشیعه ، ج20 ، ص51 ] .

عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْکانَ عَنْ أَبِی

بَصِیرٍ قَالَ : " سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (ع) یقُولُ : إِنَّ الْحُرَّ حُرٌّ عَلَی جَمِیعِ أَحْوَالِهِ إِنْ نَابَتْهُ نَائِبَهٌ صَبَرَ لَهَا وَ إِنْ تَدَاکتْ عَلَیهِ الْمَصَائِبُ لَمْ تَکسِرْهُ وَ إِنْ أُسِرَ وَ قُهِرَ وَ اسْتُبْدِلَ بِالْیسْرِ عُسْراً کمَا کانَ یوسُفُ الصِّدِّیقُ الْأَمِینُ (ع) لَمْ یضْرُرْ حُرِّیتَهُ أَنِ اسْتُعْبِدَ وَ قُهِرَ وَ أُسِرَ وَ لَمْ تَضْرُرْهُ ظُلْمَهُ الْجُبِّ وَ وَحْشَتُهُ وَ مَا نَالَهُ أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیهِ فَجَعَلَ الْجَبَّارَ الْعَاتِی لَهُ عَبْداً بَعْدَ إِذْ کانَ لَهُ مَالِکاً فَأَرْسَلَهُ وَ رَحِمَ بِهِ أُمَّهً وَ کذَلِک الصَّبْرُ یعَقِّبُ خَیراً فَاصْبِرُوا وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَکمْ عَلَی الصَّبْرِ تُوجَرُوا" [ الکافی ، ج2 ، ص89 ] .

الحر حر و إن مسه الضر العبد عبد و إن ساعده القدر [ غررالحکم ، ص335 ] .

1 دوری از فریب و کلک :

الحریه منزهه من الغل و المکر [ غررالحکم ، ص291 ] .

2 خوشرویی :

حضرت علی (ع) :

حسن البِشر شیمه کل حر [ غررالحکم ، ص434 ] .

3 کسب حلال :

حضرت علی (ع) :

من توفیق الحر اکتسابه [ اکتساب ] المال من حله [ غررالحکم ، ص354 ] .

4 عبادت شاکرانه

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : إِنَّ الْعُبَّادَ ثَلَاثَهٌ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَوْفاً فَتِلْک عِبَادَهُ الْعَبِیدِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی طَلَبَ الثَّوَابِ فَتِلْک عِبَادَهُ الْأُجَرَاءِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حُبّاً لَهُ فَتِلْک عِبَادَهُ الْأَحْرَارِ وَ هِی أَفْضَلُ الْعِبَادَهِ [ الکافی ، ج2 ، ص84 ] .

5 سوار بر شهوات بودن نه اسیر شهوات بودن :

و من ترک الشهوات کان حرا و

من ترک الحسد کانت له المحبه عند الناس أی بنی عز المون غناه عن الناس و القناعه مال لا ینفد [ تحف العقول ، ص88 ] .

العبد حر ما قنع الحر عبد ما طمع [ غررالحکم ، ص391 ] .

7 قطع وابستگی به دنیا :

من زهد فی الدنیا أعتق نفسه و أرضی ربه [ غررالحکم ، ص277 ] .

کسی که خود را به دنیا می فروشد ، اسیر دنیاست. اما کسی که دنیا را می بخشد ، امیر دنیاست.

8 پرهیز از ایجاد وحشت :

إیاک و ما یسخط ربک و یوحش الناس منک فمن أسخط ربه تعرض للمنیه و من أوحش الناس تبرأ من الحریه [ غررالحکم ، ص204 ] .

آزادی بر دو قسم است :

1 آزادی اجتماعی؛ بعنی آزادی از قید اسارت دیگران.

2 آزادی معنوی؛ یعنی آزادی از اسارت نفس خویش

2. آزادگی در اسلام

1. آزادگان تاریخ جاهلیت

مردم مکه هم سوگند شدند که مکه را از هجوم دشمنان خارجی حفظ کنند و هر قبیله ای نیز هم پیمان بود که افراد خود را یاری کند ، اما غریب بی فامیل تأمین نداشت. روزی مردی از بنی اسد برای تجارت وارد مکه شد. مردی از بنی سهم کالای او را خرید ، ولی بهای او را نپرداخت. فریاد مرد غریب به جایی نرسید ، از کوه ابوقبیس بالا رفت و اشعاری را برای تحریک قریش خواند و آنان را به یاری خود طلبید. قریش پیمانی بستند که هیچ غریبی در مکه مورد تعرّض قرار نگیرد. سوگندیادکنان را دسته جوانمردان نامیدند.

حضرت محمد (ص) در این ماجرا و پیمان شرکت داشتند. [ محمّد خاتم پیامبران ، ج 1 ، ص

192 ]

4 سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (ع) یقُولُ : " إِنَّ یزِیدَ بْنَ مُعَاوِیهَ دَخَلَ الْمَدِینَهَ وَ هُوَ یرِیدُ الْحَجَّ فَبَعَثَ إِلَی رَجُلٍ مِنْ قُرَیشٍ فَأَتَاهُ فَقَالَ لَهُ یزِیدُ : أَ تُقِرُّ لِی أَنَّک عَبْدٌ لِی إِنْ شِئْتُ بِعْتُک وَ إِنْ شِئْتُ اسْتَرْقَیتُک فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ : وَ اللَّهِ یا یزِیدُ مَا أَنْتَ بِأَکرَمَ مِنِّی فِی قُرَیشٍ حَسَباً وَ لَا کانَ أَبُوک أَفْضَلَ مِنْ أَبِی فِی الْجَاهِلِیهِ وَ الْإِسْلَامِ وَ مَا أَنْتَ بِأَفْضَلَ مِنِّی فِی الدِّینِ وَ لَا بِخَیرٍ مِنِّی فَکیفَ أُقِرُّ لَک بِمَا سَأَلْتَ فَقَالَ لَهُ یزِیدُ : إِنْ لَمْ تُقِرَّ لِی وَ اللَّهِ قَتَلْتُک فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ : لَیسَ قَتْلُک إِیای بِأَعْظَمَ مِنْ قَتْلِک الْحُسَینَ بْنَ عَلِی (ع) ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ (ص) فَأَمَرَ بِهِ فَقُتِلَ حَدِیثُ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ (ع) مَعَ یزِیدَ لَعَنَهُ اللَّهُ ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَی عَلِی بْنِ الْحُسَینِ (ع) فَقَالَ لَهُ مِثْلَ مَقَالَتِهِ لِلْقُرَشِی : فَقَالَ لَهُ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : أَ رَأَیتَ إِنْ لَمْ أُقِرَّ لَک أَ لَیسَ تَقْتُلُنِی کمَا قَتَلْتَ الرَّجُلَ بِالْأَمْسِ فَقَالَ لَهُ یزِیدُ لَعَنَهُ اللَّهُ بَلَی فَقَالَ لَهُ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : قَدْ أَقْرَرْتُ لَک بِمَا سَأَلْتَ أَنَا عَبْدٌ مُکرَهٌ فَإِنْ شِئْتَ فَأَمْسِک وَ إِنْ شِئْتَ فَبِعْ فَقَالَ لَهُ یزِیدُ لَعَنَهُ اللَّهُ أَوْلَی لَک حَقَنْتَ دَمَک وَ لَمْ ینْقُصْک ذَلِک مِنْ شَرَفِک" [ الکافی ، ج8 ، ص234 ] .

2. آزادگان تاریخ اسلام

1 پیروان پیامبر (ص) از شکنجه مشرکین به حبشه هجرت کردند. طبق معمول به خدمت نجاشی رسیدند که مستلزم سجده بود. جعفر طیار که از مهاجرین بود ، سجده نکرد. به او گفتند : ما لکم لاتسجدون للملک؟ قلنا لانسجد الا

لله.

[ سیره حلبی ، ج 1 ، ص 378 از گفتار فلسفی در آیه الکرسی ]

2 وحید کلبی مأمور شد نامه حضرت رسول (ص) را به ملک روم رساند ، وقتی وارد پایتخت شد ، به او گفتند : اذا رأیت الملک فاسجد له ثم لاترفع رأسک حتّی یأذن لک. قال وحید : لاافعل هذا ابدا و لاأسجد لغیر الله. [ سیره حلبی ، ج 3 ، ص 272 از گفتار فلسفی در آیه الکرسی ]

امام باقر (ع) : "یزید در سفرش به شهر مکه از مدینه عبور کرد. به مردی گذشت. به او گفت : آیا اقرار می کنی که بنده من هستی؟ او گفت : و الله تو از من بالاتر نیستی. پدر تو هم از پدر من أفضل نبود. یزید گفت : اگر اقرار نکنی ، تو را می کشم. او گفت : کشتن من از کشتن امام حسین (ع) که مهمتر نیست. یزید دستور قتل او را صادر کرد." [ روضه کافی ]

عبد الله بن عفیف

از بهترین شیعیان بود که چشم چپ خود را در جنگ جمل و چشم راست خویش را در جنگ صفین از دست داده بود و پیوسته در مسجد اعظم کوفه عبادت می نمود.

در هنگام سخنرانی ابن زیاد و تعریف او از یزید و تکذیب امام حسین (ع) ؛ عبدالله بن عفیف امام حسین (ع) را با شجاعت یاد کرد و ابن زیاد را به رسوایی کشید. ابن زیاد دستور داد او را دستگیر کنند. قبیله او به دفاع برآمدند. بعد از مدتی درگیری و جنگ نمایانی ، با راهنمایی دخترش. بالاخره ، اسیر شد.

ابن

زیاد گفت : الحمد لله که خدا تو را خوار نمود. جواب داد : ای دشمن خدا! خدا چگونه مرا خوارکرد در حالی که اگر چشمم را بینا می کرد تو را می کشتم. بعد از تهدید ابن زیاد به قتل او فرمود : الحمد لله ربّ العالمین ، من قبل از تولد تو ، از خدا توفیق شهادت خواسته بودم و بعد از کوری چشمانم از شهادت مأیوس شده بودم. حال شکر خدا که شهادت را به من روزی داد بعد از یأس از آن.

بعد ابن زیاد امر به شهادت او کرد. [ بحار ، ج 45 ، باب 39 ، ص 120 ]

3. آزادگان کربلا

آزادگی منشی انسانی است گرچه کسی دین نداشته باشد.

وقتی حضرت حسین (ع) در گودال قتلگاه افتاده بود و خون از پیکر مطهرش جاری بود ، به خیمه ها حمله کردند. حضرت فرمود :

فصاح الحسین (ع) ویلکم یا شیعه آل أبی سفیان! إن لم یکن لکم دین و کنتم لا تخافون المعاد فکونوا أحرارا فی دنیاکم هذه و ارجعوا إلی أحسابکم إن کنتم عربا کما تزعمون قال : فناداه شمر لعنه الله ما تقول یا ابن فاطمه؟ فقال : إنی أقول أقاتلکم و تقاتلوننی و النساء لیس علیهن جناح فامنعوا عتاتکم و جهالکم و طغاتکم من التعرض لحرمی ما دمت حیا [ اللهوف ، ص119 ] .

من با شما جنگ دارم ، چرا سراغ اطفال و زنان می روید؟

4. نشانه آزادگان از منظر روایات

1 عن امیر المومنینالطلاقه شیمه الحر [ غررالحکم ، ص434 ] .

2 إن الحیاء و العفه من خلائق الإیمان و إنهما لسجیه الأحرار و شیمه الأبرار [

غررالحکم ص257 ] .

3 حضرت علی (ع) : جمال الحر تجنب العار [ غررالحکم ، ص325 ] .

4 حضرت علی (ع) : من قضی ما أسلف من الإحسان فهو کامل الحریه [ غررالحکم ، ص383 ] .

5 حضرت علی (ع) : الحریه منزهه من الغل و المکر [ غررالحکم ، ص291 ] .

6 حضرت علی (ع) : لن یتعبد الحر حتی یزال عنه الضر [ غررالحکم ، ص385 ] .

7 عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) أَنَّهُ قَالَ : مِنْ تَوْفِیقِ الْمَرْءِ اکتِسَابُهُ الْمَالَ مِنْ حِلِّهِ [ مستدرک الوسائل ، ج13 ، ص66 ] .

8 عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) أَنَّهُ قَالَ : ابْذُلْ مَالَک فِی الْحُقُوقِ فَإِنَّ السَّخَاءَ بِالْحُرِّ أَخْلَقُ [ مستدرک الوسائل ، ج15 ، ص260 ] .

9 حضرت علی (ع) می فرمایند :

و من ترک الشهوات کان حرا [ تحف العقول ، ص88 ] .

10 عن أبی عبد الله جعفر بن محمد (ع) قال : إن صاحب الدین فکر فعلته السکینه و استکان فتواضع و قنع فاستغنی و رضی بما أعطی و انفرد فکفی الإخوان و رفض الشهوات فصار حرا و خلع الدنیا فتحامی الشرور و اطرح الحسد فظهرت المحبه و لم یخف الناس فلم یخفهم و لم یذنب إلیهم فسلم منهم و سخت نفسه عن کل شیء ففاز و استکمل الفضل و أبصر العافیه فأمن الندامه [ الأمالی للمفید ، ص52 ] .

11 حضرت علی (ع) : الحر حر و إن مسه الضر العبد عبد و إن ساعده القدر [ غررالحکم ، ص335 ] .

12 وَ قَالَ علی (ع) : الْحُرُّ عَبْدٌ مَا طَمِعَ وَ الْعَبْدُ حُرٌّ

إِذَا قَنِعَ [ مستدرک الوسائل ، ج12 ، ص70 ] .

13 وَ قَالَ علی (ع) : مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیا أَعْتَقَ نَفْسَهُ وَ أَرْضَی رَبَّهُ [ مستدرک الوسائل ، ج12 ، ص47 ] .

14 حضرت علی (ع) : من قام بشرائط العبودیه أهل للعتق [ غررالحکم ، ص199 ] .

من قصر عن أحکام الحریه أعید إلی الرق [ إلی الرفق ] [ غررالحکم ، ص335 ] .

5. عبادت آزادگان

1 گروهی به خاطر ترس از دوزخ و گروهی به طمع بهشت عبادت خدا می کنند. عبادت دسته اول عبادت بردگان است و عبادت دسته دوم عبادت تجار است ، اما گروهی عبادت خدا را به خاطر خدا انجام می دهند.فتلک عباده الأحرار [ نهج البللاغه ]

عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِیلٍ عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَهَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : " إِنَّ الْعُبَّادَ ثَلَاثَهٌ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَوْفاً فَتِلْک عِبَادَهُ الْعَبِیدِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی طَلَبَ الثَّوَابِ فَتِلْک عِبَادَهُ الْأُجَرَاءِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حُبّاً لَهُ فَتِلْک عِبَادَهُ الْأَحْرَارِ وَ هِی أَفْضَلُ الْعِبَادَهِ" [ الکافی ، ج2 ، ص84 ] .

6. خدمت به آزادگان

1 وَ قَالَ علی (ع) : خَیرُ الْبِرِّ مَا وَصَلَ إِلَی الْأَحْرَارِ [ مستدرک الوسائل ، ج12 ، ص350 ] .

2 حضرت علی (ع) : أَنْفَعُ الْکنُوزِ مَعْرُوفٌ تُودِعُهُ الْأَحْرَارَ وَ عِلْمٌ یتَدَارَسُهُ الْأَخْیارُ [ مستدرک الوسائل ، ج12 ، ص349 ] .

4. عوامل آزادی

1 مهاجرت : وَ مَنْ یهاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّهِ یجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَماً کثِیراً وَ سَعَهً وَ مَنْ یخْرُجْ مِنْ بَیتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللّهِ

وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یدْرِکهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً [ نساء/100 ] .

2 وَ مَنْ یخْرُجْ مِنْ بَیتِهِ مُهاجِراً إِلَی اللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ یدْرِکهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ وَ کانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِیماً [ نساء/100 ] .

3 إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّاهُمُ الْمَلائِکهُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کنْتُمْ قالُوا کنّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکنْ أَرْضُ اللّهِ واسِعَهً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِک مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً [ نساء/97 ] .

جهاد برای آزادی

1 وَ ما لَکمْ لا تُقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِینَ یقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیهِ الظّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْک وَلِیا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْک نَصِیراً [ نساء/75 ] .

زندان و شکنجه برای آزادی

1 قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (ع) یقُولُ : إِنَّ الْحُرَّ حُرٌّ عَلَی جَمِیعِ أَحْوَالِهِ إِنْ نَابَتْهُ نَائِبَهٌ صَبَرَ لَهَا وَ إِنْ تَدَاکتْ عَلَیهِ الْمَصَائِبُ لَمْ تَکسِرْهُ وَ إِنْ أُسِرَ وَ قُهِرَ وَ اسْتُبْدِلَ بِالْیسْرِ عُسْراً کمَا کانَ یوسُفُ الصِّدِّیقُ الْأَمِینُ (ص) لَمْ یضْرُرْ حُرِّیتَهُ أَنِ اسْتُعْبِدَ وَ قُهِرَ وَ أُسِرَ وَ لَمْ تَضْرُرْهُ ظُلْمَهُ الْجُبِّ وَ وَحْشَتُهُ وَ مَا نَالَهُ أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیهِ فَجَعَلَ الْجَبَّارَ الْعَاتِی لَهُ عَبْداً بَعْدَ إِذْ کانَ لَهُ مَالِکاً فَأَرْسَلَهُ وَ رَحِمَ بِهِ أُمَّهً وَ کذَلِک الصَّبْرُ یعَقِّبُ خَیراً فَاصْبِرُوا وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَکمْ عَلَی الصَّبْرِ تُوجَرُوا [ الکافی ، ج2 ، ص89 ] .

5. سلب آزادی

1. جزای سلب آزادی در قرآن

1 إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یحارِبُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یقَتَّلُوا أَوْ یصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیدِیهِمْ

وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ ینْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِک لَهُمْ خِزْی فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الْ آخِرَهِ عَذابٌ عَظِیمٌ [ مائده/33 ] .

2. ریشه های سلب آزادی

تمام ریشه هایی که آزادی مردم را سلب می کرد از قبیل منصب و مقام ، ثروت ، داشتن اولاد پسر ، حسب و نسب و... که در زیر سایه این عناوین گروهی از گروه دیگر سلب آزادی می نمودند.

اسلام با جملهیا أَیهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکمْ مِنْ ذَکرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکرَمَکمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکمْ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ [ حجرات/13 ] .

ریشه های خرافات را سوزاند. تنها ملاک فضیلت و تقوا است و شخص متّقی از دیگران سلب آزادی نمی کند.

3. جبر وآزادی

1 نشانه آزادی انسان ، انتقاد ، پشیمانی و ادب می باشد.

انسان ، آزاد از جبر الهی ، جبر تاریخ ، جبر طبقاتی ، جبر اجتماعی ، جبر طبیعی و وراثتی است.

2 زن فرعون در طبقه مرفّه به نفع مستضعف فریاد می زند.

3 در جبر اجتماعی قرآن می گوید : لکلٍ ضعفٌ

قالَ ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ فِی النّارِ کلَّما دَخَلَتْ أُمَّهٌ لَعَنَتْ أُخْتَها حَتّی إِذَا ادّارَکوا فِیها جَمِیعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هولاءِ أَضَلُّونا فَ آتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النّارِ قالَ لِکلٍّ ضِعْفٌ وَ لکنْ لا تَعْلَمُونَ [ اعراف/38 ] .

شما نگویید که ما مجبور طاغوت ها بودیم ، اینجا عذاب دو برابر است ، زیرا شما هم اراده داشتید.

4 إِنَّ الَّذِینَ تَوَفّاهُمُ الْمَلائِکهُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کنْتُمْ قالُوا کنّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکنْ أَرْضُ اللّهِ واسِعَهً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِک مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ

مَصِیراً [ نساء/97 ] .

5 و در جبر تاریخی دروغ های مارکس در پیش بینی ها شاهد روشن است که چه بسا کشورها از نظام فئودالیسم وارد مرحله سوسیالیسم شد ، قبل از رسیدن به کاپیتالیسم.

4. سوء استفاده از آزادی

حضرت علی (ع) به حسن بصری فرمود : "تو سامری این امت هستی ، چون بخش هایی از سخنان مرا با افکار خودت قاطی می کنی و به خورد مردم می دهی."

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ : خَطَبَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) النَّاسَ فَقَالَ : أَیهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَدْءُ وُقُوعِ الْفِتَنِ أَهْوَاءٌ تُتَّبَعُ وَ أَحْکامٌ تُبْتَدَعُ یخَالَفُ فِیهَا کتَابُ اللَّهِ یتَوَلَّی فِیهَا رِجَالٌ رِجَالًا فَلَوْ أَنَّ الْبَاطِلَ خَلَصَ لَمْ یخْفَ عَلَی ذِی حِجًی وَ لَوْ أَنَّ الْحَقَّ خَلَصَ لَمْ یکنِ اخْتِلَافٌ وَ لَکنْ یوخَذُ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ وَ مِنْ هَذَا ضِغْثٌ فَیمْزَجَانِ فَیجِیئَانِ مَعاً فَهُنَالِک اسْتَحْوَذَ الشَّیطَانُ عَلَی أَوْلِیائِهِ وَ نَجَا الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ الْحُسْنَی [ الکافی ، ج1 ، ص54 ] .

1. آزمایش الهی

1. ماهیت بلا و آزمایش

خداوند مصیبت ها را برای این جهت استخدام کرده است که به وسیله آن انسان را از دنیا قطع و به خود وصل کند ، دست انسان را از توی دست دنیا دربیاورد تا بتواند در دست خود قرار بدهد.

شما تا دستت در دست دوستت قرار دارد آیا می توانید با دوست دیگرتان دست بدهید؟ هرگز شما مگر نمی گویید با یک دست نمی شود دو هندوانه برداشت ، پس با یک دست هم نمی شود با دو کس دست داد. پس انسان تا دست خود را از دست دنیا بیرون نکشد نمی تواند با آخرت دست بدهد ، از بیعت ظالم باید خارج بشود تا بتواند با امام بیعت کند

، از وادی کفر می باید خارج شود تا بتواند به وادی ایمان وارد شود. همانطورکه تا آخرین ثانیه های شب پایان نیابد وارد اولین ثانیه های روز نخواهد شد.

پس مصیبت ها این هنر را به همراه دارند که دست انسان را برای همیشه از دست دنیا خارج کنند ، شما فرض کن دستت را به دوستت داده ای ، او هم دستت را فشار می دهد ، آیا برای بار دیگر به او دست می دهی؟ هرگز. چون می گوئی من با او یک بار دست دادم ، دستم را فشار داد.خدا برای اینکه بخواهد انسان را نسبت به دنیا و دنیائی ها بی میل و رغبت کند او را تحت فشار قرار می دهد و انواع مصیبت ها را بر او فرود می آورد.

انسانی که بی هوش شده است به جهت به هوش آمدن گاه او را سیلی می زنند تا به هوش بیاید.

مصیبت ها سیلی خداوندند که بر صورت بی هوشان و سرمستان وادی دنیا نواخته می شود آنکه مرده است هیچ گاه به او سیلی نخواهند زد.

پس آنکه به مصیبتی گرفتار نیست باور کند که مرده است ، البته در صورتی که آثار به هوش بودن را در خویش نمی بیند.

یکی از تاثیرات مصیبت آن است که انسان حالتی پیدا می کند که دنیا را در شان و حیثیت خویش نمی بیند یا کم می بیند.

شما اگر از بچه هایتان چیزی که داده اید پس بگیرید ، قطعا یک حالت زدگی در آنان ایجاد می شود ، دیگر وقتی چیزی را به آنهامی دهید از شما قبول نمی کنند ، چون احساس می کنند که هیچ اعتمادی به این چیزهائی که شما می دهید ، نیست.

خداوند متعال وقتی بخواهد مومنی

را متوجه کند که به این دنیا هیچ اعتمادی نیست با یک بده و بستانی با او برخورد می کند.

انسان در ابتداء وقتی چیزی را به چنگ آورد آرام و قرار ندارد. اما کمی که خدا با او بده و بستان کرد متین و با وقار می شود ، هم در گرفتن و هم در پس دادن ، نه وقتی که به او می دهند فرحی از خود نشان می دهد و نه آن وقتی که از او می گیرند جزعی می زند.

وقتی انسان نسبت به خدا تخلف می کند. آثار آن خلاف در زندگیش ظاهر می شود. به جای آنکه خودش را محکوم کند که من متخلف بودم. از خدا گله می کند ، که چرا با من اینچنین کردی یعنی گله انسان از خدا به تخلف انسان برمی گردد.

اعتراضی که انسان نسبت به خدا دارد بر می گردد ، به انحرافی که نسبت به او داشته است. یعنی عیب و نقص خودش را به اونسبت می دهد و بعد شاکی می شود ، یعنی انسان شکایت از خدا ، در کار خدا می کند. یک سوء رفتار نسبت به خدا دارد و یک حسن ظن و تعلق نسبت به خودش دارد. این دو وقتی در هم ضرب شد نتیجه اش اعتراض نسبت به خدا می شود.

انسان اگر در حال رقابت مومن بود مومن است. پیش از رقابت 99 درصد مردم مومنند اما بعد از رقابت 99 درصد آنان مومن نخواهند بود. شیطان تا رقیبی همچون آدم در کنار خویش نمی دید موجودی پاک و سالم به نظر می رسید. اما تا پای آدم به میان آمد همان شد که شد.

قابیل تا مسئله رقابت با هابیل برایش مطرح نبود

.از صلحا بود اما در رقابت از اشقیاء شد.

2. اسباب آزمایش

از نظر قرآن کریم انسان به اسباب و عوامل مختلفی مورد آزمایش قرار می گیرد که به نمونه ای از آنها اشاره می شود :

1. ترس

2. گرسنگی

3. زیانهای مالی

4. مرگ : وَ لَنَبْلُوَنَّکمْ بِشَیءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأَْمْوالِ وَ الأَْنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ [ بقره/155 ] .

5. مال و جان : لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوالِکمْ وَ أَنْفُسِکمْ [ آل عمران/186 ] .

6. اموال و فرزندان : وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکمْ وَ أَوْلادُکمْ فِتْنَهٌ [ انفال/128 ] .

7. مواهب مادی : وَ لا تَمُدَّنَّ عَینَیک إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّک خَیرٌ وَ أَبْقی [ طه/131 ] .

8. نیکی ها و بدی ها : وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّیئاتِ لَعَلَّهُمْ یرْجِعُونَ [ اعراف/168 ] .

وَ نَبْلُوکمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیرِ فِتْنَهً [ انبیاء/35 ] .

9. القائات شیطان : لِیجْعَلَ ما یلْقِی الشَّیطانُ فِتْنَهً لِلَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْقاسِیهِ قُلُوبُهُمْ [ حج/53 ] .

3. انواع آزمایش

امتحان عقیدتی

1.فَإِنّا قَدْ فَتَنّا قَوْمَک مِنْ بَعْدِک وَ أَضَلَّهُمُ السّامِرِی [ طه/85 ] .

2.وَ لَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ یا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ [ طه/90 ] .

2 امتحان مالی

1.لَتُبْلَوُنَّ فِی أَمْوالِکمْ وَ أَنْفُسِکمْ [ آل عمران/186 ] .

2.فَأَمَّا الإِْنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیقُولُ رَبِّی أَکرَمَنِ وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیهِ رِزْقَهُ فَیقُولُ رَبِّی أَهانَنِ [ فجر/16-15 ] .

3. قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : ما بلی الله العباد بشیء أشد علیهم من إخراج الدراهم [ بحارالأنوار ، ج70 ، ص139 ] .

4.إِنّا بَلَوْناهُمْ کما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّهِ إِذْ أَقْسَمُوا لَیصْرِمُنَّها مُصْبِحِینَ [ قلم/17 ] .

5.وَ

لَنَبْلُوَنَّکمْ بِشَیءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الأَْمْوالِ وَ الأَْنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ [ بقره/155 ] .

6.وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَهِ لأََسْقَیناهُمْ ماءً غَدَقاً لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ [ جن/17-16 ] .

ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَهً مِنّا قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ بَلْ هِی فِتْنَهٌ [ زمر/49 ] .

8. قَالَ الْبَاقِرُ (علیه السلام) : الفقیر هدیه الله إلی الغنی فإن قضی حاجته فقد قبل هدیه الله و إن لم یقض حاجته فقد رد هدیه الله جل و عز علیه [ التمحیص ، ص47 ] .

3 امتحان سیاسی

1.أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یتْرَکوا أَنْ یقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یفْتَنُونَ [ عنکبوت/2 ] .

روایات زیادی از جمله خود نهج البلاغه این آیه را در مورد امتحان مردم بعد از پیامبر (صلی الله علیه و آله) دانسته اند.

2.وَ إِذْ نَجَّیناکمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یسُومُونَکمْ سُوءَ الْعَذابِ یذَبِّحُونَ أَبْناءَکمْ وَ یسْتَحْیونَ نِساءَکمْ وَ فِی ذلِکمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکمْ عَظِیمٌ [ بقره/49 ] .

3.هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیبْلُوَنِی أَ أَشْکرُ أَمْ أَکفُرُ [ نمل/40 ] .

4 امتحان در جنگ

وَ لَوْ یشاءُ اللّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکنْ لِیبْلُوَا بَعْضَکمْ بِبَعْضٍ [ محمد/4 ] .

1. جنگ بدر :

مسلمانان در 13 سالی که مکه بودند و اولین سالهائی که مدینه بودند شعار زیاد می دادند و در خواست مکرر رسیدن فرمان جنگ را داشتند تا اینکه اولین فرمان جنگ آمد ، به دنبال این فرمان عواقب جنگ هم گوشزد شد تا مشخص شود چه کسانی صابرند و چه کسانی اهل شعار و اما عواقب جنگ؛

وَ لَنَبْلُوَنَّکمْ بِشَیءٍ مِنَ الْخَوْفِ [ بقره/155 ] : ترس از دشمن

وَ الْجُوعِ [ بقره/155 ] : محاصره اقتصادی

وَ

نَقْصٍ مِنَ الأَْمْوالِ [ بقره/155 ] : کم شدن در آمدها و کمک به جبهه ها

وَ الأَْنْفُسِ [ بقره/155 ] : رفتن به جبهه

وَ الثَّمَراتِ [ بقره/155 ] : کم شدن محصولات و تقدیم کردن جوانان [ المیزان ، ج1 ، ص357 و مجمع البیان ، ج1 ، ص237 ]

2. جنگ خندق : امدادهای غیبی و ترس از کثرت دشمن

إِذْ جاوکمْ مِنْ فَوْقِکمْ وَ مِنْ أَسْفَلَ مِنْکمْ وَ إِذْ زاغَتِ الأَْبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللّهِ الظُّنُونَا هُنالِک ابْتُلِی الْمُومِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِیداً [ احزاب/11-10 ] .

3. جنگ احد :

إِنْ یمْسَسْکمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْک الأَْیامُ نُداوِلُها بَینَ النّاسِ وَ لِیعْلَمَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یتَّخِذَ مِنْکمْ شُهَداءَ وَ اللّهُ لا یحِبُّ الظّالِمِینَ [ آل عمران/140 ] .

وَ لِیمَحِّصَ اللّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یمْحَقَ الْکافِرِینَ [ آل عمران/141 ] .

وَ لِیبْتَلِی اللّهُ ما فِی صُدُورِکمْ وَ لِیمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِکمْ وَ اللّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [ آل عمران/154 ] .

4. طالوت و جالوت :

فَلَمّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللّهَ مُبْتَلِیکمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَیسَ مِنِّی وَ مَنْ لَمْ یطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلاّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَهً بِیدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاّ قَلِیلاً مِنْهُمْ فَلَمّا جاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لا طاقَهَ لَنَا الْیوْمَ بِجالُوتَ وَ جُنُودِهِ قالَ الَّذِینَ یظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللّهِ کمْ مِنْ فِئَهٍ قَلِیلَهٍ غَلَبَتْ فِئَهً کثِیرَهً بِإِذْنِ اللّهِ وَ اللّهُ مَعَ الصّابِرِینَ [ بقره/249 ] .

5. غزوه حدیبیه :

رزمندگان از مدینه خارج شدند ، در حالی که یک مشت خرما و مقداری آرد جو بیشتر نداشتند و حق صید

نداشتند در همین حال پرندگان و آهوها تا نزدیک چادرهایشان می آمدند.

5 امتحان خانوادگی

همسر و فرزند امتحان هستند :

إِنَّما أَمْوالُکمْ وَ أَوْلادُکمْ فِتْنَهٌ [ تغابن/15 ] .

4. اهداف آزمایش

الف : شکوفا شدن استعدادهای نهفته درانسان :

وَ لِیبْتَلِی اللّهُ ما فِی صُدُورِکمْ وَ لِیمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِکمْ [ آل عمران/154 ] .

ب : جداسازی افراد نیک از بد :

ما کانَ اللّهُ لِیذَرَ الْمُومِنِینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتّی یمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیبِ [ آل عمران/179 ] .

ج : جداسازی صفوف مجاهدان و صابران از غیر آنها :

وَ لَنَبْلُوَنَّکمْ حَتّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکمْ وَ الصّابِرِینَ [ محمد/31 ] .

د : برای انجام کار بهتر :

الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاهَ لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أَحْسَنُ عَمَلاً [ ملک/2 ] .

إِنّا جَعَلْنا ما عَلَی الأَْرْضِ زِینَهً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً [ کهف/7 ] .

5. آثار سازنده آزمایش وبلا

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إن الله لیغذی عبده المؤمن بالبلاء کما تغذی الوالده ولدها باللبن [ أعلام الدین ، ص277 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : وَ لَکنَّ اللَّهَ یخْتَبِرُ عِبَادَهُ بِأَنْوَاعِ الشَّدَائِدِ وَ یتَعَبَّدُهُمْ بِأَنْوَاعِ الْمَجَاهِدِ وَ یبْتَلِیهِمْ بِضُرُوبِ الْمَکارِهِ إِخْرَاجاً لِلتَّکبُّرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَ إِسْکاناً لِلتَّذَلُّلِ فِی نُفُوسِهِمْ [ نهج البلاغه ، خطبه 192 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إِنَّ الْبَلَاءَ لِلظَّالِمِ أَدَبٌ وَ لِلْمُومِنِ امْتِحَانٌ وَ لِلْأَنْبِیاءِ دَرَجَهٌ وَ لِلْأَوْلِیاءِ کرَامَهٌ [ جامع الأخبار ، ص113 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : مَا أَثْنَی اللَّهُ تَعَالَی عَلَی عَبْدٍ مِنْ عِبَادِهِ مِنْ لَدُنْ آدَمَ إِلَی مُحَمَّدٍصإِلَّا بَعْدَ ابْتِلَائِهِ وَ وَفَاءِ حَقِّ الْعُبُودِیهِ فِیهِ فَکرَامَاتُ اللَّهِ فِی الْحَقِیقَهِ نِهَایاتٌ بِدَایاتُهَا الْبَلَاءُ [ مصباح الشریعه ، ص183 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحمد لله الذی جعل تمحیص ذنوب شیعتنا فی الدنیا بمحنهم لتسلم ] لهم [ طاعاتهم و یستحقوا علیها ثوابها. [ تفسیر الإمام العسکری ،

ص22 ] .

قَالَ الْکاظِمُ (علیه السلام) : مَثَلُ الْمُومِنِ مَثَلُ کفَّتَی الْمِیزَانِ کلَّمَا زِیدَ فِی إِیمَانِهِ زِیدَ فِی بَلَائِهِ لِیلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا خَطِیئَهَ لَهُ [ أمالی طوسی ، ص631 ] .

علامه طباطبائی : مومنین در اثر امتحان پاکیزه می شوند و کفار و منافقین خبیث تر می شوند و صفات حسنه ای هم که دارند تبدیل به خبث می شود و این است معنای تمحیص و تمحیق (پاکیزه کردن و نابودی تدریجی)

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : لَا یمْرَضُ مُومِنٌ وَ لَا مُومِنَهٌ إِلَّا حَطَّ اللَّهُ بِهِ مِنْ خَطَایاهُ [ التمحیص ، ص43 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إذا رأیت الله سبحانه یتابع علیک البلاء فقد أیقظک [ غررالحکم ، ص101 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إذا رأیت الله سبحانه یتابع علیک النعم مع المعاصی فهو استدراج لک [ غررالحکم ، ص343 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْداً غَتَّهُ بِالْبَلَاءِ غَتّاً وَ إِنَّا وَ إِیاکمْ یا سَدِیرُ لَنُصْبِحُ بِهِ وَ نُمْسِی [ کافی ، ج2 ، ص253 ] .

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (علیه السلام) : إِنِّی لَأَکرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ یعَافَی فِی الدُّنْیا فَلَا یصِیبَهُ شَیءٌ مِنَ الْمَصَائِبِ [ کافی ، ج2 ، ص256 ] .

ماجرای پیامبر (صلی الله علیه و آله) که به دعوت شخصی برای طعام به منزلش رفته بودند دیدند مرغی بر روی دیوار تخمی گذاشت. افتاد پائین و روی میخی قرار گرفت. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) تعجب کرد ، صاحب خانه گفت : چرا تعجب می کنید؟ هرگز بلائی به من نرسیده. پیامبر (صلی الله علیه و آله) بلند شدند و از خانه

بیرون رفتند و فرمودند : مَنْ لَمْ یرْزَأْ فَمَا لِلَّهِ فِیهِ مِنْ حَاجَهٍ [ کافی ، ج2 ، ص256 ] .

قَالَ الْبَاقِرُ (علیه السلام) : إن الله عز و جل لیتعاهد عبده المون بالبلاء کما یتعاهد الرجل أهله بالهدیه [ المؤمن ، ص21 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : المصائب منح من الله و الفقر عند الله مثل الشهاده و لا یعطیه من عباده إلا من أحب [ التمحیص ، ص46 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : لَنْ تَکونُوا مُومِنِینَ حَتَّی تَعُدُّوا الْبَلَاءَ نِعْمَهً وَ الرَّخَاءَ مُصِیبَهً وَ ذَلِک أَنَّ الصَّبْرَ عَلَی الْبَلَاءِ أَفْضَلُ مِنَ الْغَفْلَهِ عِنْدَ الرَّخَاءِ [ صفات الشیعه ، ص34 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : البلاء زین للمؤمن و کرامه لمن عقل لأن فی مباشرته الصبر علیه و الثبات عنده تصحیح نسبه الإیمان [ مصباح الشریعه ، ص183 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : الْمُومِنُ لَا یمْضِی عَلَیهِ أَرْبَعُونَ لَیلَهً إِلَّا عَرَضَ لَهُ أَمْرٌ یحْزُنُهُ یذَکرُ بِهِ [ کافی ، ج2 ، ص254 ] .

وَ لَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِینَ وَ نَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ یذَّکرُونَ [ اعراف/130 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إذا رأیت ربک یوالی علیک البلاء فاشکره [ غررالحکم ، ص99 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : یا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَیتَ رَبَّک سُبْحَانَهُ یتَابِعُ عَلَیک نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ [ نهج البلاغه ، حکمت 25 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إِنَّ الْبَلَاءَ لِلظَّالِمِ أَدَبٌ [ جامع الأخبار ، ص113 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إن الله لیعتذر إلی عبده المحوج المؤمن کما یعتذر أخ إلی أخیه فیقول و عزتی ما أفقرتک

لهوان کان لک علی ارفع هذا الغطاء فانظر ما عوضتک من الدنیا قال فیکشف فینظر إلی ما عوضه الله تعالی من الدنیا فیقول ما ضرنی یا رب ما منعتنی مع ما قد عوضتنی [ مشکاه الأنوار ، ص275 ] .

لَعَلَّهُمْ یتَضَرَّعُونَ [ انعام/42 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إِنَّ الْمُومِنَ لَیدْعُو اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی حَاجَتِهِ فَیقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَخِّرُوا إِجَابَتَهُ شَوْقاً إِلَی صَوْتِهِ وَ دُعَائِهِ [ کافی ، ج2 ، ص490 ] .

6. رمز موفقیت در آزمایش

1. داشتن جهان بینی

1.طلبی از خدا نداشتیم ، استقلالی نداریم ، دنیا محل عبور و آخرت دار قرار است.إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیهِ راجِعُونَ [ بقره/156 ] .

2. توجه به حضور خدا

1.قالَ لا تَخافا إِنَّنِی مَعَکما أَسْمَعُ وَ أَری [ طه/46 ] .

2.وَ اصْنَعِ الْفُلْک بِأَعْینِنا [ هود/37 ] .

3. جریان شکنجه شدن محمد بن عمیر و از دست دادن توان پس از خوردن 25 شلاق و تقویت پیدا کردن از سخن دوستش که گفت : اذکر موقفک بین یدی الله تعالی.

قال محمد بن یونس بن عبد الرحمن یقول یا محمد بن أبی عمیر اذکر موقفک بین یدی الله تعالی [ رجال الکشی ، ص591 ] .

3. استمداد از خدا

1.اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاهِ [ بقره/153 ] .

2. عَنْ یوسُفَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ : أَنَّ النَّبِی ص کانَ إِذَا نَزَلَ بِأَهْلِهِ شِدَّهٌ أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاهِ ثُمَّ قَرَأَوَ أْمُرْ أَهْلَک بِالصَّلاهِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیها [ (طه-132) ] [ مسکن الفؤاد ، ص50 ] .

4. توجه به پاداش

1.وَ لَنَجْزِینَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یعْمَلُونَ [ نحل/96 ] .

2.فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لا یسْتَخِفَّنَّک الَّذِینَ لا یوقِنُونَ

[ روم/60 ] .

3. قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : فَالْمُتَّقُونَ صَبَرُوا أَیاماً قَصِیرَهً أَعْقَبَتْهُمْ رَاحَهً طَوِیلَهً [ نهج البلاغه ، خطبه 193 ] .

4. قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إنَّ عَظِیمَ الْأَجْرِ لَمَعَ عَظِیمِ الْبَلَاءِ وَ مَا أَحَبَّ اللَّهُ قَوْماً إِلَّا ابْتَلَاهُمْ [ کافی ، ج2 ، ص252 ] .

5. قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : لَوْ یعْلَمُ الْمُومِنُ مَا لَهُ مِنَ الْأَجْرِ فِی الْمَصَائِبِ لَتَمَنَّی أَنَّهُ قُرِّضَ بِالْمَقَارِیضِ [ کافی ، ج2 ، ص255 ] .

6. قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَبْدِی الْمُومِنَ لَا أَصْرِفُهُ فِی شَیءٍ إِلَّا جَعَلْتُهُ خَیراً لَهُ فَلْیرْضَ بِقَضَائِی وَ لْیصْبِرْ عَلَی بَلَائِی وَ لْیشْکرْ نَعْمَائِی أَکتُبْهُ یا مُحَمَّدُ مِنَ الصِّدِّیقِینَ عِنْدِی [ کافی ، ج2 ، ص61 ] .

5. آشنائی با قبول شدگان

1.وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلی ما آذَیتُمُونا [ ابراهیم/12 ] .

2.فَاصْبِرْ کما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ [ احقاف/35 ] .

3.وَ لَقَدْ کذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِک فَصَبَرُوا عَلی ما کذِّبُوا [ انعام/34 ] .

4.کما کتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکمْ [ بقره/183 ] .

5.فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ [ طه/72 ] .

6. عمومیت امتحان

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَ لَمّا یأْتِکمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرّاءُ وَ زُلْزِلُوا حَتّی یقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتی نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَرِیبٌ [ بقره/214 ] .

آزمایش همه انسانها سنت الهی است :

أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یتْرَکوا أَنْ یقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یفْتَنُونَ [ عنکبوت/2 ] .

ما کانَ اللّهُ لِیذَرَ الْمُومِنِینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتّی یمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیبِ [ آل عمران/179 ] .

امتحان یکی از نوامیس لا یتغیر و

ثابت الهی است و از آیات قرآن استفاده می شود که تمام افراد بشر مومن و کافر و منافق ، محسن و مسی ء ، پیامبر ومردم و... مورد امتحان قرار می گیرند. [ المیزان ، ج4 ، ص31 ]

فقط مسئله ای که هست این است که شدت و ضعف امتحان ، بسته به ایمان و کفر است ، هر که بامش بیش برفش بیشتر.

هر که در این باب مقرب تر است جام بلا بیشترش می دهند

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إِنَّ أَشَدَّ النَّاسِ بَلَاءً الْأَنْبِیاءُ ثُمَّ الَّذِینَ یلُونَهُمْ ثُمَّ الْأَمْثَلُ فَالْأَمْثَلُ [ کافی ، ج2 ، ص252 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إِنَّمَا الْمُومِنُ بِمَنْزِلَهِ کفَّهِ الْمِیزَانِ کلَّمَا زِیدَ فِی إِیمَانِهِ زِیدَ فِی بَلَائِهِ [ کافی ، ج2 ، ص253 ] .

قَالَ الْبَاقِرُ (علیه السلام) : یبْتَلَی الْمَرْءُ عَلَی قَدْرِ حُبِّهِ [ جامع الأخبار ، ص114 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إِنَّ الْبَلَاءَ أَسْرَعُ إِلَی شِیعَتِنَا مِنَ السَّیلِ إِلَی قَرَارِ الْوَادِی [ التمحیص ، ص30 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إِنَّمَا یبْتَلِی اللَّهُ تَبَارَک وَ تَعَالَی الْمُومِنِینَ مِنْ عِبَادِهِ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ عِنْدَهُ [ أمالی مفید ، ص39 ] .

7. عکس العمل مردم درمقابل بلا

1. جز (علیه السلام) :

إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً [ معارج/20 ] .

وَ أَمّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیهِ رِزْقَهُ فَیقُولُ رَبِّی أَهانَنِ [ فجر/16 ] .

امام صادق (علیه السلام) : به پدر فرزند از دست داده فرمود : فَمُصَابُک بِتَرْکک الِاسْتِعْدَادَ لَهُ أَعْظَمُ مِنْ مُصَابِک بِوَلَدِک [ أمالی صدوق ، ص358 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : لأن العبد إذا تکامل الإیمان ابتلیته فی قوته فإن جزع رددت علیه قوته و إن صبر باهیت

به ملائکتی [ التمحیص ، ص45 ] .

2. صبر :

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : إن صبر باهیت به ملائکتی [ التمحیص ، ص45 ] .

وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَهٌ قالُوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیهِ راجِعُونَ [ بقره/156-155 ] .

إِنَّما یوَفَّی الصّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسابٍ [ زمر/10 ] .

3. شکر و رضا :

قَالَ الْبَاقِرُ (علیه السلام) : اللهم لک الحمد حمد الشاکرین علی مصابهم [ کامل الزیارات ، ص177 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : لَیسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ وَ لَکنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرَی وَ الشُّکرِ [ نهج البلاغه ، خطبه 156 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) : إذا أحب الله عبد ابتلاه فإن صبر اجتباه فإن رضی اصطفاه [ مسکن الفؤاد ، ص84 ] .

4. به آغوش مصیبت رفتن :

وَ لا عَلَی الَّذِینَ إِذا ما أَتَوْک لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لا أَجِدُ ما أَحْمِلُکمْ عَلَیهِ تَوَلَّوْا وَ أَعْینُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاّ یجِدُوا ما ینْفِقُونَ [ توبه/92 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : نزلت منهم أنفسهم فی البلاء کالذی نزلت فی الرخاء [ تحف العقول ، ص159 ] .

8. اشاره به مواردی از آزمایش

1.ابراهیم (علیه السلام) :

وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ [ بقره/124 ] .

فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِیمٍ فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْی قالَ یا بُنَی إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُک فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُومَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرِینَ فَلَمّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ [ صافات/103-101 ] .

إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ [ صافات/106 ] .

2.سلیمان (علیه السلام) :

قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکتابِ أَنَا آتِیک بِهِ

قَبْلَ أَنْ یرْتَدَّ إِلَیک طَرْفُک فَلَمّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیبْلُوَنِی أَ أَشْکرُ أَمْ أَکفُرُ [ نمل/40 ] .

3.موسی (علیه السلام) :

وَ فَتَنّاک فُتُوناً [ طه/40 ] . (امتحانات مکرر و دشوار)

فَلَبِثْتَ سِنِینَ فِی أَهْلِ مَدْینَ ثُمَّ جِئْتَ عَلی قَدَرٍ یا مُوسی [ طه/40 ] .

افراد یا گروههای مورد آزمایش :

4.حضرت داود (علیه السلام) :

وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنّاهُ [ ص/24 ] .

5.بنی اسرائیل :

قَدْ فَتَنّا قَوْمَک مِنْ بَعْدِک وَ أَضَلَّهُمُ السّامِرِی [ طه/85 ] .

6.قوم حضرت صالح (علیه السلام) :

إِنّا مُرْسِلُوا النّاقَهِ فِتْنَهً لَهُمْ [ قمر/27 ] .

7.مسلمانان در جنگ احد :

وَ لِیبْتَلِی اللّهُ ما فِی صُدُورِکمْ وَ لِیمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِکمْ [ آل عمران/154 ] .

8.مسلمانان درجنگ احزاب :

هُنالِک ابْتُلِی الْمُومِنُونَ وَ زُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِیداً [ احزاب/11 ] .

1. آسیب های جامعه

1. گناه علنی

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ الْمَعْصِیهَ إِذَا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّاً لَمْ تَضُرَّ إِلَّا عَامِلَهَا وَ إِذَا عَمِلَ بِهَا عَلَانِیهً وَ لَمْ یغَیرْ عَلَیهِ أَضَرَّتْ بِالْعَامَّهِ [ قرب الإسناد ، ص26 ] .

(نقش روزنامه ها و افشاگری های نابجا)

2. شایعه

إِنْ جاءَکمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَینُوا أَنْ تُصیبُوا قَوْماً بِجَهالَهٍ فَتُصْبِحُوا عَلی ما فَعَلْتُمْ نادِمینَ [ حجرات/6 ] .

پیامبر (ص) ولید بن عقبه را فرستاد تا زکات هایی را که حارث جمع کرده تحویل بگیرد و بیاورد. رفت و برگشت و به دروغ گفت حارث زکات ها را نمی دهد و حتی می خواست مرا بکشد که من فرار کردم. سپس مردم آماده مقابله شدند که حارث خدمت پیامبر (ص) رسید و گفت : من اصلاً ولید را ندیده ام. دروغ می گوید. آیه نازل شد.

قال فی المیزان نزول

الایه فی حق الولید مستفیض من الطریقین.

3. افسردگی وبی نشاطی

وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کنْتُمْ مُومِنینَ [ آل عمران/139 ] .

برای دلداری مسلمین شکست خورده احد نازل شدوَ لا تَهِنُوااز وهن به معنای سستی (خواه در جسم یا روح و اراده)

وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کنْتُمْ مُومِنینَاشاره به این است که شکست شما در واقع برای نافرمانی از امر پیامبر (ص) بود. از هم اکنون باز اگر از این تجربه تلخ استفاده کنید و ایمان آورید باز پیروزی نهایی از آن شماست.

4. زخم زبان ها

وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذینَ أُوتُوا الْکتابَ مِنْ قَبْلِکمْ وَ مِنَ الَّذینَ أَشْرَکوا أَذیً کثیراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِک مِنْ عَزْمِ الْأُمُور [ آل عمران/186 ] .

شأن نزول آیه :

از یک سو اموال مهاجران به مصادره مشرکان در مکه درآمد و از سوی دیگر در مدینه گرفتار یهود شدند و از همه سخت تر شاعران مشرک کینه توز و بدزبان نسبت به دختران و زنان مسلمان اشعار عشقی و هجوکننده می سرودند تا از نظر روانی مسلمانان را در فشار قرار دهند. نام آن شاعر کعب بن اشرف بود که پیامبر (ص)

5. نفاق

1 -سوگندها : اتَّخَذُوا أَیمانَهُمْ جُنَّهً فَصَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللّهِ [ مجادله/16 ] .

2 -اشک ها : وَ جاو أَباهُمْ عِشاءً یبْکونَ [ یوسف/16 ] .

3 -نفاق ها و گفتارها : وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یعْجِبُک قَوْلُهُ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ یشْهِدُ اللّهَ عَلی ما فی قَلْبِهِ وَ هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ [ بقره/204 ] .

6. حاکمیت سلاطین

1 -إِنَّ الْمُلُوک إِذا دَخَلُوا قَرْیهً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّهَ أَهْلِها أَذِلَّهً وَ کذلِک یفْعَلُون [ نمل/034 ] .

7.

کم رنگ شدن عدالت اجتماعی

1 - قالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّهٌ لَا یوخَذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِی غَیرَ مُتَتَعْتِع (نه به زحمت) [ نهج البلاغه ، نامه 053 ] .

2 - قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ثَلَاثٌ إِنْ حَفِظْتَهُنَّ وَ عَمِلْتَ بِهِنَّ کفَتْک مَا سِوَاهُنَّ وَ إِنْ تَرَکتَهُنَّ لَمْ ینْفَعْک شَیءٌ سِوَاهُنَّ قَالَ وَ مَا هُنَّ یا أَبَا الْحَسَنِ قَالَ إِقَامَهُ الْحُدُودِ عَلَی الْقَرِیبِ وَ الْبَعِیدِ وَ الْحُکمُ بِکتَابِ اللَّهِ فِی الرِّضَا وَ السَّخَطِ وَ الْقَسْمُ بِالْعَدْلِ بَینَ الْأَحْمَرِ وَ الْأَسْوَدِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَعَمْرِی لَقَدْ أَوْجَزْتَ وَ أَبْلَغْتَ [ تهذیب الأحکام ، ج6 ، ص0227 ] .

8. استعمار

1 فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ [ زخرف/54 ] .

9. سکوت علماء

1 - قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنَّمَا هَلَک مَنْ کانَ قَبْلَکمْ حَیثُ مَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ ینْهَهُمُ الرَّبَّانِیونَ وَ الْأَحْبَارُ [ کافی ، ج5 ، ص57 ] .

10. فساد علماء

1 - قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : آفه العامه العالم الفاجر [ غررالحکم ، ص47 ] .

2 - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِی إِذَا صَلَحَا صَلَحَ الناس وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَ الناس ا لْأُمَرَاءُ و العُلماءُ [ إرشادالقلوب ، ج1 ، ص70 ] .

11. سوءاستفاده

1 -وَ اتَّبَعُوا أَمْرَ کلِّ جَبّارٍ عَنیدٍ [ هود/59 ] .

12. نفوذ بیگانه

1 -إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِک قَرْیهً أَمَرْنا مُتْرَفیها [ اسراء/16 ] .

13. ارتجاع

أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکم [ آل عمران/144 ] .

در احد سنگی لب و دندان پیامبر (ص) را خونی کرد و مصعب بن عمیر که به یاری پیامبر (ص) شتافت حضرت را حفظ ولی خود شهید شد و

چون شباهتی به پیامبر (ص) داشت گفتند که پیامبر (ص) کشته شد.

یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ تُطیعُوا الَّذینَ کفَرُوا یرُدُّوکمْ عَلی أَعْقابِکمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرین [ آل عمران/149 ] .

پس از شکست مسلمین در احد یهود و نصاری و مشرکین در لباس نصیحت و دلسوزی مسلمانان را از ادامه کار بازمی داشتند. آیه برای خنثی کردن این طرح است.

14. اسراف

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : کتَبَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) إِلَی عُمَّالِه أَدِقُّوا أَقْلَامَکمْ وَ قَارِبُوا بَینَ سُطُورِکمْ وَ احْذِفُوا عَنِّی فُضُولَکمْ وَ اقْصِدُوا قَصْدَ الْمَعَانِی وَ إِیاکمْ وَ الْإِکثَارَ فَإِنَّ أَمْوَالَ الْمُسْلِمِینَ لَا تَحْتَمِلُ الْإِضْرَارَ [ خصال صدوق ، ج1 ، ص310 ] .

15. بخل

1 - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَا مَحَقَ الْإِسْلَامَ مَحْقَ الشُّحِّ شَیءٌ [ کافی ، ج4 ، ص45 ] .

16. ظلم

1 - قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : فی الجور هلاک الرعیه [ غررالحکم ، ص346 ] .

17. رحم نابجا

1 -رحمه من لایرحم تمنع الرحمه و استبقاء من لایبقی یهلک الامه [ شرح آقا جمال بر غرر ]

محاکمه کودتاچیان ، تصفیه های بجا

18. گرانفروشی

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : عَلَامَهُ غَضَبِ اللَّهِ تَبَارَک وَ تَعَالَی عَلَی خَلْقِهِ جَوْرُ سُلْطَانِهِمْ وَ غَلَاءُ أَسْعَارِهِمْ [ کافی ، ج5 ، ص162 ] .

19. مجریان فاسد

1 - قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : تولی الأراذل و الأحداث الدول دلیل انحلالها و إدبارها [ غررالحکم ، ص345 ] .

2 - قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : دَخَلْتُ بِلَادَکمْ بِأَشْمَالِی (لباس کهنه) هَذِهِ وَ رِحْلَتِی (اثاثیه) وَ رَاحِلَتِی (شتر) هَا هِی فَإِنْ أَنَا خَرَجْتُ مِنْ بِلَادِکمْ بِغَیرِ مَا دَخَلْتُ فَإِنَّنِی مِنَ الْخَائِنِینَ [ المناقب ، ج2 ، ص98 ] .

3 - کتَبَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ

(ع) : لِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِی بَکرٍ أَحِبَّ لِعَامَّهِ رَعِیتِک مَا تُحِبُّ لِنَفْسِک وَ أَهْلَ بَیتِک وَ اکرَهْ لَهُمْ مَا تَکرَهُ لِنَفْسِک وَ أَهْلَ بَیتِک فَإِنَّ ذَلِک أَوْجَبُ لِلْحُجَّهِ وَ أَصْلَحُ لِلرَّعِیهِ [ أمالی مفید ، ص268 ] .

20. اختلاف و نزاع

وَ لَقَدْ صَدَقَکمُ اللّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتّی إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکمْ ما تُحِبُّونَ مِنْک [ آل عمران/152 ] .

مسلمانان باتلفات و خسارات از احد به مدینه برگشته و می گفتند مگر خدا وعده پیروزی نداده بود؟ آیه آمد که چرا خدا به وعده وفا کرد.إِذْ تَحُسُّونَهُمْاز ماده حسّ به معنای از بین بردن حواس است و کنایه از این است که اوّلِ کار ، دشمن را می کشتید.

درحَتَّی إِذا فَشِلْتُمْ ، إِذادر اینجا به معنای زمان است نه شرطیه

فَشِلْتُمْ (ضعف توأم با ترس) ... به شما نشان داده شد. (آن پیروزی که دوست داشتید.)

21. سختی ها

1 -اِنْ یمْسَسْکمْ قَرْحٌ (در احد) فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ (در بدر) مِثْلُهُ [ آل عمران/140 ] .

همان گونه که آنها پس از شکست ننشستند ، شما هم...

2 -وَ لا تَهِنُوا فِی ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یأْلَمُونَ کما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللّهِ ما لا یرْجُون [ نساء/104 ] .

ماجرای شعاراُعْلُ هُبَلْدر ذیل تفسیر همین آیه است. [ نمونه ، ج4 ، ص107 ] .

و آیه در ماجرای شکست مسلمانان در احد نازل شد که اگرشما در احد شکست خوردید و دشمنان شما هم در بدر قبلاً شکست خوردند.

وَ زُلْزِلُوا حَتّی یقُولَ الرَّسُولُ وَ الَّذینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتی نَصْرُ اللّهِ أَلا إِنَّ نَصْرَ اللّهِ قَریبٌ [ بقره/214 ] .

1. آفات

1.احادیث

آفات

1 یوشک الامم ان تداعی علیکم تداعی الالکه علی قصعتها قال قائل منهم : من قله نحن یومئذٍ؟ قال : بل أنتم کثیر و لکنّکم غثاءٌ کغثاء السّیل لینزعن الله من عدوکم المهابه منکم ، لیقذفنّ فی قلوبکم الوهن قال قائل : یا رسول الله! و الوهن؟ قال : حبّ الدّنیا و کراهیه الموت [ سنن ابی داود ، خ 4297 ]

2 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إذا عظمت أمتی الدنیا نزع الله منها هیبه الإسلام [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص75 ] .

3 اذا عظّمت امّتی الدّنیا نزعت منها هیبه الاسلام و اذا ترکت الامر بالمعروف و النّهی عن المنکر حرمت برکه الوحی و اذا تسابّت امّتی سقطت من عین الله [ جامع الصّغیر ، ج1 ، ص331 و تفسیر جوامع الجامع ، ج1 ، ص470 ]

4 قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کلِّ خَطِیئَه [ کافی ، ج2 ، ص316 ] .

5 اذا رأیت امّتی تهاب الظالم ان تقول له انک ظالم فقد تودّع منهم [ جامع الصغیر ، ج1 ، ص97 ]

6 صفتی احمد المتوکل... و امته الحمادون... و رهبان باللیل و لیوث بالنّهار [ جامع الصغیر ، ج2 ، ص64 ]

7 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إن لکل أمه فتنه و إن فتنه أمتی المال [ روضه الواعظین ، ج2 ، ص429 ] .

8 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ الدِّینَارَ وَ الدِّرْهَمَ أَهْلَکا مَنْ کانَ قَبْلَکمْ وَ هُمَا مُهْلِکاکمْ [ کافی ، ج2 ، ص316 ] .

9 لکل شی ء آفه و آفه هذا الدّین ولاه السوء

[ جامع الصّغیر ، ج2 ، ص413 ]

10 لست اخاف علی امّتی غوغا تقتلهم و لا عدوا یحتاجهم و لکنی اخاف علی امّتی ائمه مضلّین ان اطاعوهم فتنوهم و ان عصوهم قتلوهم [ نهج الفصاحه ، ص472 ]

11 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا کانَ أُمَرَاؤکمْ خِیارَکمْ وَ أَغْنِیاؤکمْ سُمَحَاءَکمْ وَ أَمْرُکمْ شُورَی بَینَکمْ فَظَهْرُ الْأَرْضِ خَیرٌ لَکمْ مِنْ بَطْنِهَا وَ إِذَا کانَ أُمَرَاؤکمْ شِرَارَکمْ وَ أَغْنِیاؤکمْ بُخَلَاءَکمْ وَ أُمُورُکمْ إِلَی نِسَائِکمْ فَبَطْنُ الْأَرْضِ خَیرٌ لَکمْ مِنْ ظَهْرِهَا [ تحف العقول ، ص36 ] .

12 ان اخوف ما اخاف علی امّتی الائمه المضلون [ کنز ، 28986 و جامع الصغیر ، ج1 ، ص334 ]

13 آفه الدّین ثلاثه : فقیه الفاجر ، امام جائر و مجتهد جاهل [ جامع الصّغیر ، ج1 ، ص6 شرح شهاب الأخبار ، ص371 ]

14 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنِّی أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی ثَلَاثَهً زَلَّهَ عَالِمٍ وَ حُکمَ جَائِرٍ وَ هَوًی مُتَّبَعٌ [ مستدرک الوسائل ، ج17 ، ص358 ] .

15 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِی إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِی وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ الْأُمَرَاءُ وَ الْقُرَّاءُ [ أمالی صدوق ، ص366 ] .

16 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : صِنْفَانِ مِنْ أُمَّتِی إِذَا صَلَحَا صَلَحَتْ أُمَّتِی وَ إِذَا فَسَدَا فَسَدَتْ أُمَّتِی قِیلَ : یا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَنْ هُمَا قَالَ : الْفُقَهَاءُ وَ الْأُمَرَاءُ [ خصال صدوق ، ج1 ، ص36 ] .

17 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أخوف ما أخاف علی أمتی زلات العلماء و میل الحکماء و سوء التأویل [ مجموعه ورام

، ج2 ، ص227 ] .

18 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّمَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی ثَلَاثاً شُحّاً مُطَاعاً وَ هَوًی مُتَّبَعاً وَ إِمَاماً ضَالًّا [ بحارالأنوار ، ج74 ، ص163 ] .

19 اخاف علی امّتی من بعدی ثلاثه : زله عالم و جدال منافق بالقرآن و التّکذیب بالقدر [ جامع الصّغیر ، ج1 ، ص46 کنز ، خ28966 ]

20 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَشَدُّ مَا یتَخَوَّفُ عَلَی أُمَّتِی ثَلَاثَهٌ زَلَّهُ عَالِمٍ أَوْ جِدَالُ مُنَافِقٍ بِالْقُرْآنِ أَوْ دُنْیا تَقْطَعُ رِقَابَکمْ فَاتَّهِمُوهَا عَلَی أَنْفُسِکمْ [ خصال صدوق ، ج1 ، ص163 ] .

21 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیکمْ بَعْدِی کلُّ مُنَافِقٍ عَلِیمِ اللِّسَانِ [ منیه المرید ، ص137 ] .

22 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَکثَرَ مَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی رَجُلٌ ینَاوِلُ الْقُرْآنَ یضَعُهُ عَلَی غَیرِ مَوَاضِعِهِ [ منیه المرید ، ص369 ] .

23 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیکمُ الشِّرْک الْأَصْغَرُ قَالُوا وَ مَا الشِّرْک الْأَصْغَرُ قَالَ : هُوَ الرِّیاءُ [ منیه المرید ، ص317 ] .

24 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی الشِّرْک فَقُلْتُ أَ یشْرِکونَ مِنْ بَعْدِک؟ فَقَالَ : أَمَا إِنَّهُمْ لَا یعْبُدُونَ شَمْساً وَ لَا قَمَراً وَ لَا وَثَناً وَ لَا حَجَراً وَ لَکنَّهُمْ یرَاءُونَ بِأَعْمَالِهِمْ وَ الرِّیاءُ هُوَ الشِّرْک [ مجموعه ورام ، ج2 ، ص233 ] .

25 قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَ (ع) : أَلَا إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیکمْ خَصْلَتَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ طُولُ الْأَمَلِ ینْسِی الآْخِرَهَ [ عوالیالآللی ، ج4 ، ص76

] .

26 اخاف علی امّتی ثلاثا : ضلاله الاهواء و اتباع الشّهوات فی البطون و الفروج و الغفله بعد المعرفه [ کنز ، 28967 جامع الصّغیر ، ج1 ، ص47 ]

27 لاتبکوا علی الذین اذا ولیه اهله و لکن ابکوا علیه اذا ولیه غیر اهله [ جامع الصّغیر ، ج1 ، ص728 ]

28 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : ثَلَاثٌ أَخَافُهُنَّ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی الضَّلَالَهُ بَعْدَ الْمَعْرِفَهِ وَ مَضَلَّاتُ الْفِتَنِ وَ شَهْوَهُ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ [ کافی ، ج2 ، ص79 ] .

29 اخوف ما اخاف علی امتی ثلاث : ضلاله الأهواء و اتباع الشهوات فی البطن و الفرج و العجب [ تفسیر الدر المنثور ، ج3 ، ص63 ]

30 الْقُطْبُ الرَّاوَنْدِی فِی لُبِّ اللُّبَابِ ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ : " دَخَلْتُ عَلَی النَّبِی (ص) وَ هُوَ نَائِمٌ عَلَی حَصِیرٍ قَدْ أَثَّرَ فِی جَنْبِهِ قَالَ أَ مَعَک أَحَدٌ غَیرُک؟ قُلْتُ : لَا قَالَ : اعْلَمْ أَنَّهُ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلِی وَ طَالَ شَوْقِی إِلَی لِقَاءِ رَبِّی وَ إِلَی لِقَاءِ إِخْوَانِی الْأَنْبِیاءِ قَبْلِی ثُمَّ قَالَ : لَیسَ شَیءٌ أَحَبَّ إِلَی مِنَ الْمَوْتِ وَ لَیسَ لِلْمُؤمِنِ رَاحَهٌ دُونَ لِقَاءِ اللَّهِ ثُمَّ بَکی قُلْتُ : لِمَ تَبْکی قَالَ : وَ کیفَ لَا أَبْکی وَ أَنَا أَعْلَمُ مَا ینْزِلُ بِأُمَّتِی مِنْ بَعْدِی قُلْتُ : وَ مَا ینْزِلُ مِنْ بَعْدِک یا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ : الْأَهْوَاءُ الْمُخْتَلِفَهُ وَ قَطِیعَهُ الرَّحِمِ وَ حُبُّ الْمَالِ وَ الشَّرَفِ وَ إِظْهَارُ الْبِدْعَهِ " [ مستدرک الوسائل ، ج12 ، ص64 ] .

31 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إنی أکثر ما أخاف علیکم ما یخرج الله لکم

من برکات الأرض فقیل و ما برکات الأرض قال زهره الدنیا [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص133 ] .

32 اخوف ما اخاف علی امّتی زهره الدّنیا و کثرتها [ تفسیر نور الثقلین ، ج4 ، ص579 ]

33 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أخوف ما أخاف علی أمتی أن یکثر لهم المال فیتحاسدون و یقتتلون [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص127 ] .

34 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ صَلَاحَ أَوَّلِ هَذِهِ الْأُمَّهِ بِالزُّهْدِ وَ الْیقِینِ وَ هَلَاک آخِرِهَا بِالشُّحِّ وَ الْأَمَلِ [ أمالی صدوق ، ص227 ] .

35 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی هَذِهِ الْمَکاسِبُ الْحَرَامُ وَ الشَّهْوَهُ الْخَفِیهِ وَ الرِّبَا [ کافی ، ج5 ، ص124 ] .

36 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیرٍ مَا لَمْ یتَخَاوَنُوا وَ أَدَّوُا الْأَمَانَهَ وَ آتَوُا الزَّکاهَ وَ إِذَا لَمْ یفْعَلُوا ذَلِک ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِینَ [ ثواب الأعمال ، ص251 ] .

37 اخشی ما خشیت علی امّتی کبر البطن مداومه النّوم و الکسل و ضعف الیقین [ جامع الصّغیر ، ج1 ، ص49 و نهج الفصاحه ، ص19 ]

38 الْقُطْبُ الرَّاوَنْدِی فِی لُبِّ اللُّبَابِ ، عَنِ النَّبِی (ص) أَنَّهُ قَالَ : " إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی عَمَلُ قَوْمِ لُوطٍ فَلْتَرْتَقِبْ أُمَّتِی الْعَذَابَ إِذَا تَکافَی الرِّجَالُ بِالرِّجَالِ وَ النِّسَاءُ بِالنِّسَاءِ" [ مستدرک الوسائل ، ج14 ، ص347 ] .

39 اذا تبایعتم بالعینه و اخذتم اذناب البقر و رضیتم بالزّرع و ترکتم الجهاد سلّط الله علیکم ذلاً لاینزعه حتی ترجعوا الی دینک [ جامع الصّغیر ، ج1 ،

ص81 ]

40 ان فناء امّتی بعضها ببعض

41 ایتها الامه انّی لااخاف فیما لاتعلمون و لکن انظروا کیف تعملون فیما تعلمون [ جامع الصّغیر ، ج1 ، ص467 ]

42 قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَ (ع) : لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّهٌ لَا یوخَذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِی غَیرَ َتَعْتِعٍ [ نهج البلاغه ، نامه 53 ] .

43 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنِّی أَخَافُ عَلَیکمُ اسْتِخْفَافاً بِالدِّینِ وَ بَیعَ الْحُکمِ وَ قَطِیعَهَ الرَّحِمِ وَ أَنْ تَتَّخِذُوا الْقُرْآنَ مَزَامِیرَ وَ تُقَدِّمُونَ أَحَدَکمْ وَ لَیسَ بِأَفْضَلِکمْ فِی الدِّین [ صحیفه الرضا (ع) ، ص77 ] .

44 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیتِی فِی هَذِهِ الْأُمَّهِ مَثَلُ سَفِینَهِ نُوحٍ فِی لُجَّهِ الْبَحْرِ مَنْ رَکبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرِقَ [ رجال الکشی ، ص26 ] .

45 انکم ستبتلون فی اهل بیتی من بعدی [ جامع الصّغیر ، ج1 ، ص388 ]

46 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنِّی قَدْ تَرَکتُ فِیکمُ الثَّقَلَینِ مَا إِنْ تَمَسَّکتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی وَ أَحَدُهُمَا أَکبَرُ مِنَ الآْخَرِ کتَابُ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ وَ عِتْرَتِی أَهْلُ بَیتِی أَلَا وَ إِنَّهُمَا لَنْ یفْتَرِقَا حَتَّی یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ [ کمال الدین ، ج1 ، ص238 ] .

47 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنِّی قَدْ خَلَّفْتُ فِیکمْ شَیئَینِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی أَبَداً مَا أَخَذْتُمْ بِهِمَا وَ عَمِلْتُمْ بِمَا فِیهِمَا کتَابَ اللَّهِ وَ سُنَّتِی فَإِنَّهُمَا لَنْ یفْتَرِقَا حَتَّی یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ [ کمال الدین ، ج1 ، ص235 ] .

48 ان رحی الاسلام ستدور فحیث ما دار القرآن ، فدوروا به یوشک السلطان و القرآن ان یقتتلا

و یتفرقا انه سیکون علیکم ملوک یحکون لکم بحکم و لم بغیره فان اطعتموهم اضلوکم و ان عصیتموهم قتلوکم قالوا : یا رسول الله! فکیف بنا ان ادرکنا ذلک؟ قال : تکونوا کاصحاب عیسی (ع) [ تفسیر الدّر المنثور ]

49016870 لاتختلفوا فان من کان قبلکم اختلفوا فهلکوا [ کنز ، خ894 ]

50 ما اختلفت امّه بعد نبیها الّا طهر اهل باطلها علی اهل حقّها [ کنز ، خ929 ]

51 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَیسَ فِی أُمَّتِی رَهْبَانِیهٌ وَ لَا سِیاحَهٌ وَ لَا زَمٌّ یعْنِی سُکوتٌ [ معانی الأخبار ، ص173 ] .

52 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا عَمِلَتْ أُمَّتِی خَمْسَ عَشْرَهَ خَصْلَهً حَلَّ بِهَا الْبَلَاءُ قِیلَ : یا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا هِی؟ قَالَ : إِذَا کانَتِ الْمَغَانِمُ دُوَلًا وَ الْأَمَانَهُ مَغْنَماً وَ الزَّکاهُ مَغْرَماً وَ أَطَاعَ الرَّجُلُ زَوْجَتَهُ وَ عَقَّ أُمَّهُ وَ بَرَّ صَدِیقَهُ وَ جَفَا أَبَاهُ وَ کانَ زَعِیمُ الْقَوْمِ أَرْذَلَهُمْ وَ الْقَوْمُ أَکرَمَهُ مَخَافَهَ شَرِّهِ وَ ارْتَفَعَتِ الْأَصْوَاتُ فِی الْمَسَاجِدِ وَ لَبِسُوا الْحَرِیرَ وَ اتَّخَذُوا الْقَینَاتِ وَ ضَرَبُوا بِالْمَعَازِفِ وَ لَعَنَ آخِرُ هَذِهِ الْأُمَّهِ أَوَّلَهَا فَلْیرْتَقَبْ عِنْدَ ذَلِک ثَلَاثَهٌ الرِّیحُ الْحَمْرَاءُ أَوِ الْخَسْفُ أَوِ الْمَسْخُ [ خصال صدوق ، ج2 ، ص500 ] .

53 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا الْتَبَسَتْ عَلَیکمُ الْفِتَنُ کقِطَعِ اللَّیلِ الْمُظْلِمِ فَعَلَیکمْ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّهُ شَافِعٌ مُشَفَّعٌ وَ مَاحِلٌ مُصَدَّقٌ وَ مَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَی الْجَنَّهِ وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَی النَّار [ کافی ، ج2 ، ص598 ] .

54 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یا عَلِی! إِنَّ الْقَوْمَ سَیفْتَنُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ یمُنُّونَ بِدِینِهِمْ عَلَی

رَبِّهِمْ وَ یتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ وَ یأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ وَ یسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْکاذِبَهِ وَ الْأَهْوَاءِ السَّاهِیهِ فَیسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِیذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِیهِ وَ الرِّبَا بِالْبَیع [ نهج البلاغه ، خطبه 156 ] .

55 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : الْفُقَهَاءُ أُمَنَاءُ الرُّسُلِ مَا لَمْ یدْخُلُوا فِی الدُّنْیا قِیلَ : یا رَسُولَ اللَّهِ! وَ مَا دُخُولُهُمْ فِی الدُّنْیا قَالَ اتِّبَاعُ السُّلْطَانِ فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِک فَاحْذَرُوهُمْ عَلَی دِینِکمْ [ کافی ، ج1 ، ص46 ] .

56 قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : وَجَدْنَا فِی کتَابِ رَسُولِ اللَّهِ ص إِذَا ظَهَرَ الزِّنَا مِنْ بَعْدِی کثُرَ مَوْتُ الْفَجْأَهِ وَ إِذَا طُفِّفَ الْمِکیالُ وَ الْمِیزَانُ أَخَذَهُمُ اللَّهُ بِالسِّنِینَ وَ النَّقْصِ وَ إِذَا مَنَعُوا الزَّکاهَ مَنَعَتِ الْأَرْضُ بَرَکتَهَا مِنَ الزَّرْعِ وَ الثِّمَارِ وَ الْمَعَادِنِ کلَّهَا وَ إِذَا جَارُوا فِی الْأَحْکامِ تَعَاوَنُوا عَلَی الظُّلْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِذَا نَقَضُوا الْعَهْدَ سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیهِمْ عَدُوَّهُمْ وَ إِذَا قَطَّعُوا الْأَرْحَامَ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِی أَیدِی الْأَشْرَارِ وَ إِذَا لَمْ یأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ ینْهَوْا عَنِ الْمُنْکرِ وَ لَمْ یتَّبِعُوا الْأَخْیارَ مِنْ أَهْلِ بَیتِی سَلَّطَ اللَّهُ عَلَیهِمْ شِرَارَهُمْ فَیدْعُوا خِیارُهُمْ فَلَا یسْتَجَابُ لَهُمْ [ کافی ، ج2 ، ص374 ] .

57 قَالَ الْکاظِمُ (ع) : مَنْ مَاتَ بِغَیرِ إِمَامٍ مَاتَ مِیتَهً جَاهِلِیهً [ إختصاص مفید ، ص268 ] .

1. آمار

1. اهمیت آمار

1. آمار اشیا درعلم الهی

وَ کلُّ صَغیرٍ وَ کبیرٍ مُسْتَطَرٌ [ قمر/53 ] .

وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِک وَ لا أَکبَرَ إِلاّ فی کتابٍ مُبینٍ [ یونس/61 ] .

وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِک وَ لا أَکبَرُ إِلاّ فی کتابٍ مُبینٍ [ سبأ/3 ] .

أَنَّ اللّهَ قَدْ أَحاطَ بِکلِّ شَیءٍ عِلْماً [ طلاق/12 ] .

وَ ما

تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَهٍ إِلاّ یعْلَمُها وَ لا حَبَّهٍ فی ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاّ فی کتابٍ مُبینٍ [ انعام/59 ] .

لا یغادِرُ صَغیرَهً وَ لا کبیرَهً إِلاّ أَحْصاها [ کهف/49 ] .

هستی بر اساس آمار است : إِنّا کلَّ شَیءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ [ قمر/49 ] .

آمار ثبت و ضبط است : وَ کلَّ شَیءٍ أَحْصَیناهُ فی إِمامٍ مُبینٍ [ یس/12 ] .

آفریدگار همه چیز را با دقّت می داند : وَ أَحْصی کلَّ شَیءٍ عَدَداً [ جن/28 ] .

2. امر به آمارگیری درقرآن

گردش خورشید و ماه برای اطّلاع بر حساب و ارقام است : هُوَ الَّذی جَعَلَ الشَّمْسَ ضِیاءً وَ الْقَمَرَ نُوراً وَ قَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنینَ وَ الْحِساب [ یونس/5 ] .

وَ جَعَلْنَا اللَّیلَ وَ النَّهارَ آیتَینِ فَمَحَوْنا آیهَ اللَّیلِ وَ جَعَلْنا آیهَ النَّهارِ مُبْصِرَهً لِتَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّکمْ وَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنینَ وَ الْحِسابَ [ اسراء/12 ] .

انسان لازم است بر آمار و ارقام اطّلاع داشته باشد. در قرآن دو مرتبه فرمود : لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنینَ وَ الْحِسابَ

3.عدد در قرآن

1) قل هوالله احد [ توحید/1 ] .

2) ثانِی اثْنَینِ [ توبه/40 ] .

3) سَیقُولُونَ ثَلاثَهٌ [ کهف/22 ] .

4) أَرْبَعُ شَهاداتٍ [ نور/6 ] .

5) یقُولُونَ خَمْسَهٌ [ کهف/22 ] .

6) خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فی سِتَّهِ أَیامٍ [ اعراف/54 ] .

7) سَبْعَ سَماواتٍ [ بقره/29 ] .

8) ثَمانِیهَ أَزْواجٍ [ انعام/143 ] .

9) وَ لَقَدْ آتَینا مُوسی تِسْعَ آیاتٍ بَیناتٍ [ اسراء/101 ] .

10) تِلْک عَشَرَهٌ کامِلَهٌ [ بقره/196 ] .

11) أَحَدَ عَشَرَ کوْکباً [ یوسف/4 ] .

12) اثْنَی عَشَرَ نَقیباً [ مائده/12

] .

19) عَلَیها تِسْعَهَ عَشَر [ مدثر/30 ] .

20) إِنْ یکنْ مِنْکمْ عِشْرُونَ صابِرُون [ انفال/65 ] .

30) وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثینَ لَیلَهً [ اعراف/142 ] .

40) فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعینَ لَیلَهً [ اعراف/142 ] .

50) أَلْفَ سَنَهٍ إِلاّ خَمْسینَ عاماً [ عنکبوت/14 ] .

60) فَإِطْعامُ سِتِّینَ مِسْکیناً [ مجادله/4 ] .

70) إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعینَ مَرَّهً [ توبه/80 ] .

80) فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانینَ جَلْدَهً [ نور/4 ] .

99) لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَهً [ ص/23 ] .

100) الزّانِیهُ وَ الزّانی فَاجْلِدُوا کلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَهَ جَلْدَهٍ [ نور/2 ] .

200) عِشْرُونَ صابِرُونَ یغْلِبُوا مِائَتَینِ [ انفال/65 ] .

300) وَ لَبِثُوا فی کهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَهٍ سِنینَ [ کهف/25 ] .

1000) لَیلَهُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ [ قدر/3 ] .

2000) إِنْ یکنْ مِنْکمْ أَلْفٌ یغْلِبُوا أَلْفَینِ بِإِذْنِ اللّهِ [ انفال/66 ] .

3000) أَنْ یمِدَّکمْ رَبُّکمْ بِثَلاثَهِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکهِ مُنْزَلینَ [ آل عمران/124 ] .

5000) یمْدِدْکمْ رَبُّکمْ بِخَمْسَهِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکهِ مُسَوِّمین [ آل عمران/125 ] .

50000) فی یوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسینَ أَلْفَ سَنَهٍ [ معارج/4 ] .

100000) وَ أَرْسَلْناهُ إِلی مِائَهِ أَلْفٍ [ صافات/147 ] .

2. موارد آمار

1. در محیط زیست

1. در کشاورزی

آمار درختان :

در حدیث داریم اگر درختی را قطع کردید ، باید به جای آن درختی بکارید تا از آمار آن کم نشود.

برنامه ریزی کشاورزی بر اساس اطّلاعات

قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنینَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فی سُنْبُلِهِ إِلاّ قَلیلاً مِمّا تَأْکلُونَ ثُمَّ یأْتی مِنْ بَعْدِ ذلِک سَبْعٌ شِدادٌ یأْکلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاّ قَلیلاً مِمّا تُحْصِنُونَ [ یوسف/48-47 ] .

وَ الَّذی قَدَّرَ فَهَدی وَ الَّذی أَخْرَجَ الْمَرْعی [ اعلی/4-3 ] .

وَ الَّذی نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَهً مَیتاً کذلِک تُخْرَجُونَ [ زخرف/11 ] .

2.در دامداری

آمار حیوانات :

وَ تَفَقَّدَ الطَّیرَ [ نمل/20 ] .

2. در مسائل نظامی

آمار از تعداد دشمن :

حضرت پرسید : آمار دشمن چقدر است؟ او آمار را نگفت. بعد از مدّتی حضرت (ص) فرمود : برای غذا چند شتر نحر می کنید و از نحر شتر پی به آمار دشمن برد.

3. در عبادات

تعداد رکعات

تعداد مواضعی که در سجده باید روی زمین گذاشته شود.

تعداد کلمات اذان ، اقامه و نماز

تعداد اذکار و اوراد

تعداد اعداد تسبیحات اربعه

به چهل نفر مؤمن در نماز شب

تعدادالْعَفْو

تعداد استغفار

تعداد جماعت مأمومین که به ده نفر رسید.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لضربه علی یوم الخندق أفضل من عباده الثقلین [ إقبال الأعمال ، ص467 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَضَرْبَهُ عَلِی لِعَمْرِو بْنِ عَبْدِ وُدٍّ أَفْضَلُ مِنْ عَمَلِ أُمَّتِی إِلَی یوْمِ الْقِیامَهِ [ سعد السعود ، ص139 ] .

و اذکروا الله ذکرا کثیرا

5. آمار مؤمنین و مشرکین

فَما آمَنَ لِمُوسی إِلاّ ذُرِّیهٌ مِنْ قَوْمِهِ [ یونس/83 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أَیهَا النَّاسُ لَا تَسْتَوْحِشُوا فِی طَرِیقِ الْهُدَی لِقِلَّهِ أَهْلِهِ [ نهج البلاغه ، خطبه 201 ] .

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : مَا أَکثَرَ الضَّجِیجَ وَ أَقَلَّ الْحَجِیجَ [ المناقب ، ج4 ، ص184 ] .

إِنَّ إِبْراهیمَ کانَ أُمَّهً قانِتاً لِلّهِ حَنیفاً [ نحل/120 ] .

لئن یهدی الله بک رجلاً

3. هدف آمار

1) آمار برای برنامه ریزی نه تفاخر :

أَلْهاکمُ التَّکاثُرُ حَتّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ [ تکاثر/2-1 ] .

2) نه سرگرمی

:

سَیقُولُونَ ثَلاثَهٌ [ کهف/22 ] .

3) نه عجب و غرور :

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ... وَ اسْتِقْلَالِ الْخَیرِ وَ إِنْ کثُرَ مِنْ قَوْلِی وَ فِعْلِی ، وَ اسْتِکثَارِ الشَّرِّ وَ إِنْ قَلَّ مِنْ قَوْلِی وَ فِعْلِی [ صحیفه سجادیه ، دعای 20 ] .

4) آمار برای تربیت :

امام سجّاد (ع) برای هر برده ای پرونده ای تشکیل می داد و در آن نقاط ضعف را ثبت می کرد تا به آنان تذکر دهد و شب عید فطر همه را آزاد کرده و می گفت : خدایا تو هم عیب های مرا ثبت کرده ای.

5) آمار برای ارزیابی خود :

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : حَاسِبُوا أَنْفُسَکمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَیهَا [ کافی ، ج8 ، ص143 ] .

6) آمار برای حضور جامعه در صحنه های حقّ :

پیامبر اسلام (ص) بعد از نماز از غائبین سؤال می کرد. اگر مریض بودند به عیادت می رفت. و اگر مسافر بودند ، در حقّ آنان دعا می کرد.

4. آداب آمار

1. دقت در آمار

وَ لَبِثُوا فی کهْفِهِمْ ثَلاثَ مِائَهٍ سِنینَ وَ ازْدَادُوا تِسْعاً [ کهف/25 ] .

فَلَبِثَ فیهِمْ أَلْفَ سَنَهٍ إِلاّ خَمْسینَ عاماً [ عنکبوت/14 ] .

وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثینَ لَیلَهً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ [ اعراف/142 ] .

تِلْک عَشَرَهٌ کامِلَهٌ [ بقره/196 ] .

گاهی آمارهای تقریبی اشکالی ندارد :

وَ أَرْسَلْناهُ إِلی مِائَهِ أَلْفٍ أَوْ یزیدُونَ [ صافات/147 ] .

آماری که به جهت کثرت است : وَ مِنَ الَّذینَ أَشْرَکوا یوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یعَمَّرُ أَلْفَ سَنَهٍ [ بقره/96 ] .

إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعینَ مَرَّهً فَلَنْ یغْفِرَ اللّهُ لَهُمْ

[ توبه/80 ] .

2. کتمان امار

هر آماری گفتنی نیست :

آماری که نقل آن ایجاد : ترس می کند ، ممنوع است : یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکمْ تَسُوکمْ [ مائده/101 ] .

وَ الَّذی نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَنْشَرْنا بِهِ بَلْدَهً مَیتاً کذلِک تُخْرَجُونَ [ زخرف/11 ] .

5. آمار غیبی

وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها [ توبه/26 ] .

فَأَرْسَلْنا عَلَیهِمْ ریحاً وَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها [ احزاب/9 ] .

تصّرف غیبی در آمار :

یقَلِّلُکمْ فی أَعْینِهِمْ [ انفال/44 ] .

لَوْ أَراکهُمْ کثیراً لَفَشِلْتُمْ [ انفال/43 ] .

إِذْ تَسْتَغیثُونَ رَبَّکمْ فَاسْتَجابَ لَکمْ أَنِّی مُمِدُّکمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکهِ مُرْدِفین [ انفال/9 ] .

6.آفات آمار

رقابت تا آن جا رسید که صد شتر نحر شد. حضرت فرمود همه غذاها را به بیابان بریزند تا خوراک حیوانات شود زیرا نحر شتران برای چشم و هم چشمی بوده است.

آمار غلط

وَ قَلَّبُوا لَک الْأُمُورَ [ توبه/48 ] .

زَینَ لَهُمُ الشَّیطانُ أَعْمالَهُمْ [ انفال/48 ] .

گزارش های خلاف

وَ قَلَّبُوا لَک الْأُمُورَ [ توبه/48 ] .

وَ إِنْ یقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ [ منافقون/4 ] .

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یعْجِبُک قَوْلُهُ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا [ بقره/204 ] .

زَینَ لَهُمُ الشَّیطانُ أَعْمالَهُمْ [ انفال/48 ] .

أَنَا أَکثَرُ مِنْک مالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً [ کهف/34 ] .

إِنَّ هولاءِ لَشِرْذِمَهٌ قَلیلُونَ [ شعراء/54 ] .

وَ قَلیلٌ مِنْ عِبادِی الشَّکور [ سبأ/13 ] .

إِنَّ کثیراً مِنَ النّاسِ لَفاسِقُونَ [ مائده/49 ] .

آمار ، وسیله غفلت از خدا نشود

أَنَا أَکثَرُ مِنْک مالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً [ کهف/34 ] .

الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ یحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ [ همزه/3-2 ] .

تنها به آمار تکیه نکنید

1) أَوْهَنَ الْبُیوتِ [ عنکبوت/41 ] .

اشرف المخلوق را حفظ می کند.

2) یک کلاغ معلّم چند میلیارد می شود.فَبَعَثَ اللّهُ غُراباً یبْحَثُ فِی الْأَرْضِ لِیرِیهُ کیفَ یواری سَوْأَهَ أَخیه [ مائده/31 ] .

3) کمْ مِنْ فِئَهٍ قَلیلَهٍ غَلَبَتْ فِئَهً کثیرَهً بِإِذْنِ اللّهِ [ بقره/249 ] .

4)

وَ بَنینَ شُهُوداً [ مدثر/13 ] .

5) إِنَّ شانِئَک هُوَ الْأَبْتَرُ [ کوثر/3 ] .

1آیه الکرسی

1.آیه اول

1.فضیلت و وجه نامگذاری

به مناسبت کلمه کرسی به این اسم نامگذاری شده

لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ [ بقره/255 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ قَالَ : لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّهَ وَ إِخْلَاصُهُ بِهَا أَنْ یحْجُزَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ [ ثواب الأعمال ، ص5 ] .

وَ مَنْ یشْرِک بِاللّهِ فَکأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ [ حج/31 ] .

لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهاز گوش نوزاد تا گوش میت

لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهشعاری که هر روز و شب باید فضا را از آن پر کرد. (اذان)

1 الْحَی [ بقره/255 ] .

شماره 70 دعای جوشن کبیر :

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یا حَیاً قَبْلَ کلِّ حَی وَ یا حَیاً بَعْدَ کلِّ حَی یا حَی الَّذِی لَیسَ کمِثْلِهِ حَی یا حَی الَّذِی لَا یشَارِکهُ حَی یا حَی الَّذِی لَا یحْتَاجُ إِلَی حَی یا حَی الَّذِی یمِیتُ کلَّ حَی یا حَی الَّذِی یرْزُقُ کلَّ حَی یا حَیاً لَمْ یرِثِ الْحَیاهَ مِنْ حَی یا حَی الَّذِی یحْیی الْمَوْتَی یا حَی یا قَیومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لَا نَوْمٌ [ البلدالأمین ، ص408 ] .

2 الْقَیومُ [ بقره/255 ] .

کسی که وابسته نیست ولی دیگران به او وابسته هستند. (مفردات)

کلمه قیوم از قیام سه مرتبه در قرآن به کار رفته. هر دفعه کنار حیّ. قیام بالذّات و همه جانبه است.

خلقت ، رزق رسانی ، حیات و ممات و هدایت به دست اوست.

4 لا تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لا نَوْمٌ [ بقره/255 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَا مِنْ حَی

إِلَّا وَ هُوَ ینَامُ خَلَا [ مَا خَلَا ] اللَّهَ وَحْدَهُ عَزَّ وَ جَل [ کمال الدین ، ج2 ، ص666 ] .

غالب نمی شود بر او نه چُرت و نه خواب :

حریف فلان قدرت نیست نه تیپ نه لشکر

فلان دونده را نمی شود گرفت نه با پا نه با موتور

5 لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْض [ بقره/255 ] .

او مالک حقیقی همه چیز به طور دائمی است. نه اعتباری ، نه محدود ، نه موقّت

إِنَّ اللّهَ یفْعَلُ ما یریدُ [ حج/14 ] .

إِنَّ اللّهَ یحْکمُ ما یریدُ [ مائده/1 ] .

دیگران :

إِنَّ الَّذینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ یخْلُقُوا ذُباباً [ حج/73 ] .

هَلْ یسْمَعُونَکمْ إِذْ تَدْعُونَ [ شعراء/72 ] .

إِنَّ الَّذینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُکمْ فَادْعُوهُمْ فَلْیسْتَجیبُوا لَکمْ إِنْ کنْتُمْ صادِقینَ [ اعراف/194 ] .

مَثَلُ الَّذینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِیاءَ کمَثَلِ الْعَنْکبُوتِ [ عنکبوت/41 ] .

اگرلَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْض

پس بخل و حرص چرا؟

2.الله لا اله الّا هو

اللّهُ

جامع تمام صفات

لا إِلهَ

فرقإِله بااللّهُ

لا إِلهَ إِلاّ هُوَ [ بقره/255 ] .

لا إِلهَ إِلاَّ اللّه [ صافات/35 ] .

لا إِلهَ إِلاّ أَنَا [ طه/14 ] .

لا إِلهَ إِلاّ أَنْت [ انبیاء/87 ] .

لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ [ بقره/255 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ قَالَ : لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّهَ وَ إِخْلَاصُهُ بِهَا أَنْ یحْجُزَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ [ ثواب الأعمال ، ص5. ]

وَ مَنْ یشْرِک بِاللّهِ فَکأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ [ حج/31 ] .

شعار توحید ، شعار آزادگی از هرگونه بندگی است.

اولین شعار اسلام :

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : قُولُوا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ تُفْلِحُوا [ المناقب ، ج1 ، ص55 ] .

لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهبرگ اول شناسنامه مسلمان

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : حَدَّثَنِی جَبْرَئِیلُ (ع) قَالَ : سَمِعْتُ رَبَّ الْعِزَّهِ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَی یقُولُ : کلِمَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِی فَمَنْ قَالَهَا دَخَلَ حِصْنِی وَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی [ کشف الغمه ، ج2 ، ص308 ] .

6.من ذاالذی یشفع عنده

مَنْ ذَا الَّذی یشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاّ بِإِذْنِهِ [ بقره/255 ] .

با شعارهولاءِ شُفَعاونا عِنْدَ اللّهِ [ یونس/18 ] .

کسی شفیع نمی شود.

شفاعت تکوینی و تشریعی نشانه ضعفِ او نیست.

قیوم بودن او خدشه بردار نیست تا بتوان در گوشه ای دور از چشم او کاری کرد.

7.یعلم مابین ایدیهم وماخلفهم

یعْلَمُ ما بَینَ أَیدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ [ بقره/255 ] .

أَ لا یعْلَمُ مَنْ خَلَقَ [ ملک/14 ] .

یعْلَمُ ما یلِجُ فِی الْأَرْضِ وَ ما یخْرُجُ مِنْها [ سبأ/2 ] .

یعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی [ طه/7 ] .

یعْلَمُ خائِنَهَ الْأَعْین [ غافر/19 ] .

إِنَّ اللّهَ عَلیمٌ بِما یصْنَعُون [ فاطر/8 ] .

وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیبِ [ انعام/59 ] .

وَ لا یحیطُونَ بِشَیءٍ مِنْ عِلْمِهِ [ بقره/255 ] .

8 إِلاّ بِما شاءَ وَسِعَ کرْسِیهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ [ بقره/255 ] .

امام صادق (ع) : "کرسی کنایه از علم و قدرت است."

أَبِی عَنْ سَعْدٍ عَنِ الْأَصْفَهَانِی عَنِ الْمِنْقَرِی عَنْ حَفْصٍ قَالَ : "سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (ع) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : "وَسِعَ کرْسِیهُ السَّماواتِ وَالْأَرْض" (بقره/255 ) قَالَ عِلْمُهُ" [ توحید صدوق ، ص327 ] .

امام صادق (ع) : "کرسی نام جهانی بس وسیع است تا آنجا که آسمان ها و زمین نسبت

به آن چون حلقه انگشتری است." قال الصادق (ع) : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : "یا بَاذَرّ! مَا السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ فِی الْکرْسِی إِلَّا کحَلْقَهٍ مُلْقَاهٍ فِی أَرْضِ فَلَاهٍ وَ فَضْلُ الْعَرْشِ عَلَی الْکرْسِی کفَضْلِ الْفَلَاهِ تِلْک الْحَلْقَهِ" [ خصال صدوق ، ج2 ، ص523 ] .

علومی است که به جز خدا کسی نمی داند.

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : "وَسِعَ کرْسِیهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض فَقَالَ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَا بَینَهُمَا فِیالْکرْسِی وَ الْعَرْشُ هُوَ الْعِلْمُ الَّذِی لَا یقْدِرُ أَحَدٌ قَدْرَهُ" [ توحید صدوق ، ص327 ] .

9 وَ لا یودُهُ حِفْظُهُما [ بقره/255 ] .

إِنَّ رَبَّک هُوَ الْقَوِی الْعَزیزُ [ هود/66 ] .

محافظ اصلی را او بدانیم و خود را به او بسپاریم.

کسی که نگهبان هستی است مرا هم حفظ خواهد کرد.

هیچگاه از اداره جهان خسته نمی شود

10 وَ هُوَ الْعَلِی الْعَظیمُ [ بقره/255 ] .

برتر و بالاتر است از شبیه و شریک و کمبود و عجز و نقص ، برتر از خیال و وصف

بر جهان تسلّط کامل دارد ، به بن بست نمی رسد.

به این چنین خدائی می شود توکل کرد : وَ تَوَکلْ عَلَی الْحَی الَّذی لا یمُوت [ فرقان/58 ] .

به او عشق ورزید : یحِبُّونَهُ [ مائده/54 ] .

به او امید بست : یرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ [ بقره/218 ] .

مقایسه کنید این خدا را با خدای تورات و انجیل و مکاتب مادّی

2.آیه دوم

1 لا إِکراهَ فِی الدِّین [ بقره/256 ] .

هر کس برهان دارد نیاز به اجبار ندارد.

زور در اعمال فیزیکی است نه در عقاید

اسلام دین آزادی است و جنگ ها به

خاطر :

مبارزه با طاغوت

مبارزه با خرافات

مبارزه با تحجّر

و دفاع از عقاید است

برداشتن موانع آزادی :

2 قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی [ بقره/256 ] .

راه حق روشن است

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : اللَّهُمَّ إِنَّ قُلُوبَ الْمُخْبِتِینَ إِلَیک وَالِهَهٌ وَ سُبُلَ الرَّاغِبِینَ إِلَیک شَارِعَهٌ وَ أَعْلَامَ الْقَاصِدِینَ إِلَیک وَاضِحَهٌ [ البلدالأمین ، ص295 ] .

فَلِلّهِ الْحُجَّهُ الْبالِغَهُ [ انعام/149 ] .

3.فمن یکفر بالطاغوت ویومن بالله

فَمَنْ یکفُرْ بِالطّاغُوتِ وَ یومِنْ بِاللّهِ [ بقره/256 ] .

دیو چو بیرون رود فرشته درآید

لا إِلهَ : إِلاَّ اللَّه

أَشِدّاءُ عَلَی الْکفّارِ : رُحَماءُ بَینَهُمْ [ فتح/29 ] .

یکفُرْ بِالطّاغُوتِ : وَ یومِنْ بِاللّه [ بقره/256 ] .

نشانه اسلام ناب محمدی طاغوت را کفر دانستن و مبارزه با مستکبرین است.

4 فقد استَمْسَک بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقی [ بقره/256 ] .

تکیه به طاغوت گسستنی است.

اتّصال به اولیاء خدا بهترین نمونه تمسّک است.

محکم بودن کافی نیست ، محکم گرفتن هم لازم است.استَمْسَک

عروه های دیگروُثْقینیستند. قابل اتّکاء نیستند.

کمَثَلِ الْعَنْکبُوت [ عنکبوت/41 ] .

إِنَّ کیدَ الشَّیطانِ کانَ ضَعیفاً [ نساء/76 ] .

5 لاَ انْفِصامَ لَها [ بقره/256 ] .

راه خدا راه حق و فطرت است و همیشه جاوید خواهد بود و هیچ وقت فروپاشی ندارد.

طاغوت ها ، فرعون ها ، نمرودها و... قابل اعتماد نیستند. همه رفتند ، از آنان خبری نیست.

تصمیم بر گسستن راه خدا دارند امّا گسسته نمی شود.یریدُونَ لِیطْفِوا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کرِهَ الْکافِرُون [ صف/8 ] .

و اللّهُ سَمیعٌ عَلیم [ بقره/256 ] .

3.آیه سوم

1 اللّهُ وَلِی الَّذینَ آمَنُوا یخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ [ بقره/257 ] .

مؤمن یک ولایت را می پذیرد "ولی" و کافر "اولیاء" : أَ

أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیرٌ أَمِ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّار [ یوسف/39 ] .

راه حق نور است و یکی و راه باطل تاریک و متعدد "ظلمات"

در نور حرکت ، رشد ، آرامش ، امید و علم هست.

حیف نیست این ولی را رها کنیم ، او ولی ما هست ما عبد او نباشیم.

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِع : إِلَهِی! أَدْعُوک فَتُجِیبُنِی وَ إِنْ کنْتُ بَطِیئاً حِینَ تَدْعُونِی [ صحیفه سجادیه ، دعای51 ] .

کسی که ولایت خدا را پذیرفت :

رنگ خدایی می گیرد.

راهش روشن است.

آینده اش معلوم

دیدشإِحْدَی الْحُسْنَیین [ توبه/52 ] .

انفاقشفی سَبیلِ اللّهِ

رهبرش معصوم

طرف معامله اش خدا

دلگرم است

بیمه است

ثابت است

مقاوم است : إِنَّ اللّهَ مَعَ الصّابِرین [ بقره/153 ] .

مفتخر است : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : اللَّهُ مَوْلَانَا وَ لَا مَوْلَی لَکم [ خصال صدوق ، ج2 ، ص397 ] .

نمی ترسد : لا یخافُونلا یخْشَوْن

مخلص است : إِنْ أَجرِی إِلاّ عَلَی اللّهِ [ هود/29 ] .

متوکل است : إِنْ یکونُوا فُقَراءَ یغْنِهِمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ [ نور/32 ] .

مأیوس نیست.

عقده ای نیست.

2 وَ الَّذینَ کفَرُوا أَوْلِیاوهُمُ الطّاغُوتُ یخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ أُولئِک أَصْحابُ النّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ [ بقره/257 ] .

زیر پرچم طاغوت رفتن ورود به تاریکی هاست. تاریکی جهل ، فقر ، ذلّت ، شهوت ، ...

پایان طاغوت پرستی خلود در آتش است.

1. ابو بصیر

1. توبه ابو بصیر

ابی بصیر می گوید : "به زنی قرآن می آموختم. روزی با او مزاحی کردم. بعد وقتی خدمت امام باقر (ع) رسیدم ، حضرت مرا عتاب کرد و فرمود : "کسی که در خلوت گناه کند ، خداوند به او توجهی نمی کند." من توبه کردم و از خجالت صورت خود را پوشاندم." [ بحار ، ج46 ، ص247 ]

رُوِی

عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ : "کنْتُ أُقْرِئُ امْرَأَهً الْقُرْآنَ بِالْکوفَهِ فَمَازَحْتُهَا بِشَیءٍ فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ (ع) عَاتَبَنِی وَ قَالَ : مَنِ ارْتَکبَ الذَّنْبَ فِی لْخَلَاءِ لَمْ یعْبَأِ اللَّهُ بِهِ أَی شَیءٍ قُلْتَ لِلْمَرْأَهِ فَغَطَّیتُ وَجْهِی حَیاءً وَ تُبْتُ فَقَالَ : أَبُو جَعْفَرٍ (ع) لَا تَعُدْ" [ الخرائج والجرائح ، ج2 ، ص594 ] .

2. شفای ابو بصیر

ابی بصیر می گوید : "روزی به امام باقر (ع) عرض کردم : "شما ذریه رسول خدا (ص) هستید؟" فرمود : "آری". گفتم : "رسول خدا (ص) وارث همه انبیاء بود؟" فرمود : "آری". گفتم : "و شما قادرید مرده را زنده کنید و کور مادرزاد را شفا دهید و اَبرص را شفا دهید و از آنچه مردم می خورند و ذخیره می کنند خبر دهید؟" فرمود : باذن اللّه. سپس فرمود : "نزدیک من بیا" وقتی نزدیک شدم دستی به چشمانم کشید. پس بینا شدم و دوباره دستی کشید و به حالت اوّل برگشتم. سپس فرمود : "اگر می خواهی بینا باش و حسابت با خدا ، یا نابینا باش و ثواب تو بهشت." گفتم : "بهشت را بیشتر دوست می دارم."" [ بحار ، ج46 ، ص249 ]

رُوِی عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ : "قُلْتُ یوْماً لِلْبَاقِرِ أَنْتُمْ ذُرِّیهُ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ : نَعَمْ قُلْتُ وَ رَسُولُ اللَّهِ وَارِثُ الْأَنْبِیاءِ کلِّهِمْ قَالَ : نَعَمْ وَرِثَ جَمِیعَ عُلُومِهِمْ قُلْتُ وَ أَنْتُمْ وَرِثْتُمْ جَمِیعَ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) قَالَ : نَعَمْ قُلْتُ وَ أَنْتُمْ تَقْدِرُونَ أَنْ تُحْیوا الْمَوْتَی وَ تُبْرِءُوا الْأَکمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ تُخْبِرُوا النَّاسَ بِمَا یأْکلُونَ وَ مَا یدَّخِرُونَ فِی بُیوتِهِمْ قَالَ : نَعَمْ بِإِذْنِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ : ادْنُ مِنِّی یا أَبَا بَصِیر!ٍ

فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَمَسَحَ یدَهُ عَلَی وَجْهِی فَأَبْصَرْتُ السَّهْلَ وَ الْجَبَلَ وَ السَّمَاءَ وَ الْأَرْضَ ثُمَّ مَسَحَ یدَهُ عَلَی وَجْهِی فَعُدْتُ کمَا کنْتُ لَا أُبْصِرُ شَیئاً قَالَ : ثُمَّ قَالَ لِی الْبَاقِرُ (ع) : إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تَکونَ هَکذَا کمَا أَبْصَرْتَ وَ حِسَابُک عَلَی اللَّهِ وَ إِنْ أَحْبَبْتَ أَنْ تَکونَ کمَا کنْتَ وَ ثَوَابُک الْجَنَّهُ فَقُلْتُ : کمَا کنْتُ وَ الْجَنَّهُ أَحَبُّ إِلَی" [ کشف الغمه ، ج2 ، ص142 ] .

1. اجل

1.سیمای اجل

1. درآیات

وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ کتاباً مُوجَّلا [ آل عمران/145 ] .

یقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَیءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ کنْتُمْ فی بُیوتِکمْ لَبَرَزَ الَّذینَ کتِبَ عَلَیهِمُ الْقَتْلُ إِلی مَضاجِعِهِمْ [ آل عمران/154 ] .

وَ ما یعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لا ینْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاّ فی کتابٍ إِنَّ ذلِک عَلَی اللّهِ یسیر [ فاطر/11 ] .

2. درروایات

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنَّ مَعَ کلِّ إِنْسَانٍ مَلَکینِ یحْفَظَانِهِ فَإِذَا جَاءَ الْقَدَرُ خَلَّیا بَینَهُ وَ بَینَهُ وَ إِنَّ الْأَجَلَ جُنَّهٌ حَصِینَهٌ [ نهج البلاغه ، حکمت 201 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنَّ عَلَی مِنَ اللَّهِ جُنَّهً حَصِینَهً فَإِذَا جَاءَ یوْمِی انْفَرَجَتْ عَنِّی وَ أَسْلَمَتْنِی فَحِینَئِذٍ لَا یطِیشُ السَّهْمُ وَ لَا یبْرَأُ الْکلْمُ [ نهج البلاغه ، خطبه 62 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : کفَی بِالْأَجَلِ حِرْزاً إِنَّهُ لَیسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا وَ مَعَهُ حَفَظَهٌ مِنَ اللَّهِ یحْفَظُونَهُ أَنْ لَا یتَرَدَّی فِی بِئْرٍ وَ لَا یقَعَ عَلَیهِ حَائِطٌ وَ لَا یصِیبَهُ سَبُعٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُ خَلَّوْا بَینَهُ وَ بَینَ أَجَلِهِ [ تحف العقول ، ص224 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : کفَی بِالْأَجَلِ حَارِساً [ نهج البلاغه ، حکمت 306

] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الأجلُ حِصْنٌ حَصِینٌ [ غررالحکم ، ص161 ] .

عن أبی إسحاق عن سعید بن وهب قال : " کنا مع سعید بن قیس بصفین لیلا و الصفان ینظر کل واحد منهما إلی صاحبه حتی جاء أمیر المؤمنین (ع) فنزلنا علی فنائه فقال له سعید بن قیس : أ فی هذه الساعه یا أمیر المؤمنین أ ما خفت شیئا؟ قال : و أی شیء أخاف إنه لیس من أحد إلا و معه ملکان موکلان به أن یقع فی بئر أو تضر به دابه أو یتردی من جبل حتی یأتیه القدر فإذا أتی القدر خلوا بینه و بینه " [ توحید صدوق ، ص379 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : خَلَقَ الآْجَالَ فَأَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا وَ قَدَّمَهَا وَ أَخَّرَهَا وَ وَصَلَ بِالْمَوْتِ أَسْبَابَهَا [ نهج البلاغه ، خطبه 91 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْأَجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ وَ الْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُه [ نهج البلاغه ، خطبه 149 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أصدق شیء الأجل [ غررالحکم ، ص161 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لا شیء أصدق من الأجل [ غررالحکم ، ص165 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أقرب شیء الأجل [ غررالحکم ، ص164 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : نعم الدواء الأجل [ غررالحکم ، ص165 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ [ نهج البلاغه ، حکمت 74 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : من راقب أجله اغتنم مهله [ غررالحکم ، ص162 ] .

2. انواع اجل

1. اجل اشیاء در قرآن :

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنَّ لِکلِّ شَیءٍ مُدَّهً وَ أَجَلًا [

نهج البلاغه ، خطبه 190 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لِکلِّ قَدْرٍ أَجَلًا [ نهج البلاغه ، خطبه 183 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : جعل الله لکل شیء قدرا و لکل قدر أجلا [ غررالحکم ، ص102 ] .

2. اجل امت ها

وَ لِکلِّ أُمَّهٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یسْتَأْخِرُونَ ساعَهً وَ لا یسْتَقْدِمُونَ [ اعراف/34 ] .

وَ ما أَهْلَکنا مِنْ قَرْیهٍ إِلاّ وَ لَها کتابٌ مَعْلُومٌ ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّهٍ أَجَلَها وَ ما یسْتَأْخِرُونَ [ حجر/5-4 ] .

(نویسنده میزان الحکمه) اقول : انظر : النحل ، 16 / مریم ، 19 / طه ، 20 / العنکبوت ، 29 / حمعسق 42 / المؤمنون ، 43 که در مورد اجل در قرآن است.

3. اجل افراد در قرآن و روایات

ثُمَّ قَضی أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ [ انعام/2 ] .

عَنْ مَسْعَدَهَ بْنِ صَدَقَهَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) فِی قَوْلِهِ "ثُمَّ قَضی أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ " (انعام/2) قَالَ الْأَجَلُ الَّذِی غَیرُ مُسَمًّی مَوْقُوفٌ یقَدِّمُ مِنْهُ مَا شَاءَ وَ یوخِّرُ مِنْهُ مَا شَاءَ وَ أَمَّا الْأَجَلُ الْمُسَمَّی فَهُوَ الَّذِی ینْزَلُ مِمَّا یرِیدُ أَنْ یکونَ مِنْ لَیلَهِ الْقَدْرِ إِلَی مِثْلِهَا مِنْ قَابِلٍ فَذَلِک قَوْلُ اللَّهِ "فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یسْتَأْخِرُونَ ساعَهً وَ لا یسْتَقْدِمُونَ" (یونس/49) " [ تفسیر عیاشی ، ج1 ، ص354 ] .عن مولانا الصادق (ع) فی تفسیر (نویسنده میزان الحکمه ) اقول : و فی معناه روایات آخر و لکن ینافیها نصّ خبر ابن مسکان (بحار ، ج5 ، ص139) الدّال علی کون الأجل الأول محتوما و الثّانی موقوفا و جمع المجلسی بین الطائفتین بوجه (بحار ، ج5 ، ص140) و ردّ

صاحب تفسیر المیزان خبر ابن مسکان و فسّر الآیه مطابقا للرّوایه الّتی نقلناه فی المتن.

3. دفع اجل از نگاه روایات

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : یعِیشُ النَّاسُ بِإِحْسَانِهِمْ أَکثَرَ مِمَّا یعِیشُونَ بِأَعْمَارِهِمْ وَ یمُوتُونَ بِذُنُوبِهِمْ أَکثَرَ مِمَّا یمُوتُونَ بِ آجَالِهِمْ [ الدعوات ، ص291 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : بالصدقه تفسح الآجال [ غررالحکم ، ص395 ] .

1.احترام به افراد

1. امر دین به احترام انسانها

1.مؤمن فقیر

2.ارزش فقر

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یا عَلِی! إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْفَقْرَ أَمَانَهً عِنْدَ خَلْقِهِ فَمَنْ سَتَرَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ مِثْلَ أَجْرِ الصَّائِمِ الْقَائِمِ وَ مَنْ أَفْشَاهُ إِلَی مَنْ یقْدِرُ عَلَی قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَلَمْ یفْعَلْ فَقَدْ قَتَلَهُ أَمَا إِنَّهُ مَا قَتَلَهُ بِسَیفٍ وَ لَا رُمْحٍ وَ لَکنَّهُ قَتَلَهُ بِمَا نَکی مِنْ قَلْبِهِ [ کافی ، ج2 ، ص260 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أحْسَنَ تواضُعَ الْأَغْنِیاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ [ نهج البلاغه ، حکمت 406 ] .

قال الجزائری : "کان سلیمان إذا أصبح تصفح وجوه الأغنیاء و الأشراف حتی یجیء إلی المساکین و یقعد معهم و یقول : مسکین من المساکین" [ قصص الأنبیاء جزائری ، ص364 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلَّا بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِی وَ اللَّهُ تَعَالَی سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِک [ نهج البلاغه ، حکمت 328 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مِنْ أَکثَرِ النَّاسِ خُصُوماً یوْمَ الْقِیامَهِ وَ بُوسَی لِمَنْ خَصْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ الْفُقَرَاءُ وَ الْمَسَاکینُ وَ السَّائِلُونَ وَ الْمَدْفُوعُونَ وَ الْغَارِمُونَ وَ ابْنُ السَّبِیلِ وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَهِ وَ رَتَعَ فِی الْخِیانَهِ وَ لَمْ ینَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِینَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْی فِی الدُّنْیا وَ هُوَ فِی الآْخِرَهِ أَذَلُّ وَ أَخْزَی وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِیانَهِ خِیانَهُ الْأُمَّهِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّه [

نهج البلاغه ، نامه26 ] .

فقر چند نوع است : طبیعی ، تن پروری ، استعماری

1. ارزش به دیگران

وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ [ آل عمران/159 ] .

فَانْظُرْ ما ذا تَری [ صافات/102 ] .

وَ اصْبِرْ نَفْسَک مَعَ الَّذینَ یدْعُونَ رَبَّهُمْ [ کهف/28 ] .

پیامبر (ص) وارد مدینه شد. متقاضی زیاد بود. بنا شد افسار شتر رها شود. شتر درب خانه ابوایوب انصاری نشست.وَ لَمْ یکنْ فِی الْمَدِینَهِ أَفْقَرُ مِنْهُ [ المناقب ، ج1 ، ص133 ] .

2. موارد منهیات

1. لقب بد ندادن

وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ [ حجرات/11 ] .

2. مسخره نکردن

لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ [ حجرات/11 ] .

3. دشنام ندادن

لا تَسُبُّوا الَّذینَ یدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ [ انعام/108 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِنِّی أَکرَهُ لَکمْ أَنْ تَکونُوا سَبَّابِین [ نهج البلاغه ، خطبه 206 ] .

4. بی توجهی نکردن

عَبَسَ وَ تَوَلّی [ عبس/1 ] .

فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ [ زخرف/54 ] .

5. تهمت نزدن

إِنَّ الَّذینَ یرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُومِناتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیم [ نور/23 ] .

6. سرزنش نکردن

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ عَیرَ مُومِناً بِشَیءٍ لَمْ یمُتْ حَتَّی یرْکبَهُ [ کافی ، ج2 ، ص356 ] .

7. غیبت نکردن

لا یغْتَبْ بَعْضُکمْ بَعْضاً [ حجرات/12 ] .

غیبتش نباشد مثل آن است که چاقو بزنیم ، بعد بگوئیم چاقو نزدیم.

8. تحقیر نکردن

1 قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ : یا بُنَی! لَا تُحَقِّرَنَّ أَحَداً بِخُلْقَانِ ثِیابِهِ فَإِنَّ رَبَّک وَ رَبَّهُ وَاحِد" [ مشکاه الأنوار ، ص128 ] .

2 قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا یزْرِینَّ أَحَدُکمْ بِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَإِنَّهُ لَا یدْرِی أَیهُمْ وَلِی اللَّهِ [ کنزالفوائد ، ج1 ، ص55 ]

.

3. آثار ونتایج بی احترامی

1. وعده عذاب

وَیلٌ لِکلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ [ همزه/1 ] .

2. جنگ با خداوند

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : قَالَ اللَّهُ تَبَارَک وَ تَعَالَی : مَنْ أَهَانَ لِی وَلِیاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِی [ کافی ، ج2 ، ص351 ] .

3. نزدیک شدن به کفر

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : أَقْرَبُ مَا یکونُ الْعَبْدُ إِلَی الْکفْرِ أَنْ یوَاخِی الرَّجُلُ الرَّجُلَ عَلَی الدِّینِ فَیحْصِی عَلَیهِ زَلَّاتِهِ لِیعَیرَهُ بِهَا یوْماً مَا [ کافی ، ج2 ، ص355 ] .

4. گرفتار شدن

کلاّ بَلْ لا تُکرِمُونَ الْیتیمَ [ فجر/17 ] .

5. بی آبروئی

وَ اصْبِرْ نَفْسَک مَعَ الَّذینَ یدْعُونَ رَبَّهُمْ [ کهف/28 ] .

6. غضب گرائی

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : اللَّهْوُ مَعَ الْأَغْنِیاءِ أَحَبُّ إِلَیهِ مِنَ الذِّکرِ مَعَ الْفُقَرَاءِ [ نهج البلاغه ، حکمت 150 ] .

4. موارد بی احترامی

1. به نفس خود

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَوَّضَ إِلَی الْمُومِنِ أُمُورَهُ کلَّهَا وَ لَمْ یفَوِّضْ إِلَیهِ أَنْ یذِلَّ نَفْسَهُ [ کافی ، ج5 ، ص64 ] .

2. به دیگران

1. سؤظن به فقرا و حسن ظن به صاحبان ثروت

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ اعْصِمْنِی مِنْ أَنْ أَظُنَّ بِذِی عَدَمٍ خَسَاسَهً ، أَوْ أَظُنَّ بِصَاحِبِ ثَرْوَهٍ فَضْلًا ، فَإِنَّ الشَّرِیفَ مَنْ شَرَّفَتْهُ طَاعَتُک ، وَ الْعَزِیزَ مَنْ أَعَزَّتْهُ عِبَادَتُک [ صحیفه سجادیه ، دعای 35 ] .

2. تحقیر فرد مسلمان

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لا تحقرن أحدا من المسلمین فإن صغیرهم عند الله کبیر [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص31 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : حسب ابن آدم من الشر أن یحقر أخاه المسلم [ مجموعه ورام ، ج2 ، ص121 ]

.

وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا [ هود/29 ] .

1. احتکار

1. معنای احتکار

1. جمع اشیایی که مورد نیاز مردم است و حبس و منع آن که مستلزم ظلم ولجاجت و استبداد و بد رفتاری با مردم است.

2. جمع مال و طعام برای گران فروشی احتکار است ، ولی انبارکردن برای نیاز و بذر و هبه و عائله مانعی ندارد ، اما در روایاتی است که هرگاه کمیابی در منطقه بود شما هم با مردم مساوی هستید که روایات جالبی در ج12 وسائل ، باب 32 از ابواب تجارت وجود دارد که حتما برای مردم خوانده شود. [ رساله احتکار آقای منتظری ] .

2. مراحل احتکار

1. تمام نیازها : عموما.

2. خوردنی ها : خصوصا.

3. در زمان نایابی : بالاخص.

الف : تربیت وتوجه به خطرات : فردی ، اجتماعی ، اخروی احتکار.

ب : انذار واخطار : از باب نهی از منکر.

ج : برخورد شدید از طرف حکومت با محتکر.

آیت الله منتظری از 12 نفر فقها مسئله اجبار را نقل و آنرا را سیره رسول خدا و امیر المومنین تاکید فرموده است.

3. سیمای محتکر

1. قبل از آنکه به سودی برسد سودی را از دست می دهد ، انسان دوستی خود را از دست می دهد ، پول زیادتری به دست می آورد.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الاحتکار رذیله [ غرر الحکم ، ص395 ] .

2. گرچه به ظاهر درآمدی به دست می آورد ، ولی خداوند از منافع دیگری جبران و او را محروم می کند :

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْمُحْتَکرُ مَحْرُومٌ (مِنْ) نِعْمَتِهِ [ غرر الحکم ، ص361 ] .

3. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : وَ لَأَنْ یلْقَی اللَّهَ الْعَبْدُ سَارِقاً أَحَبُّ إِلَی مِنْ أَنْ یلْقَاهُ قَدِ احْتَکرَ طَعَاماً أَرْبَعِینَ یوْماً [ من لا یحضره الفقیه ، ج3 ، ص158 ] .

4. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنِ احْتَکرَ فَوْقَ أَرْبَعِینَ یوْماً فَإِنَّ الْجَنَّهَ تُوجَدُ رِیحُهَا مِنْ مَسِیرَهِ خَمْسِمِائَهِ عَامٍ وَ إِنَّهُ لَحَرَامٌ عَلَیهِ [ بحار الأنوار ، ج100 ، ص89 ] .

5. عقیده : محتکر از نظر فکری فاقد روح توکل است.

از نظر روحی فاقد عاطفه است.

از نظر اجتماعی فاقد تعهد است.

یعنی با احتکار جنس احتکار شده را تنها نمی فروشد ، بلکه

عقیده را می فروشد : قال النبی (ص) : المحتکر فی سوقنا کالملحد فی کتاب الله [ مستدرک حاکم ، ج2 ، ص12 ]

.

قال النبی (ص) : قد برء منه ذمه الله [ مستدرک حاکم ، ج2 ، ص12 ] .

تعهد را همراه جنس می فروشد برای سود بیشتر :

فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ [ بقره/16 ] .

6. برکت از او گرفته می شود. و فی الحدیثلا خیر فیه.

7. خدمات گذشته هم نابود شود.

قال النبی (ص) : من تمنی علی امتی الغلاء لیله واحده احبط الله عمله اربعین سنه [ کنز ، ج4 ، حدیث 9721 ] .

8. در قیامت رسوا می شود :

قال النبی (ص) : یقوم المحتکر مکتوب بین عینیه یاکافر [ کنز ، ج16 ، حدیث43958 ] .

9. با انفاق وصدقه جبران نمی شود :

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَیمَا رَجُلٍ اشْتَرَی طَعَاماً فَکبَسَهُ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً یرِیدُ بِهِ غَلَاءَ الْمُسْلِمِینَ ثُمَّ بَاعَهُ فَتَصَدَّقَ بِثَمَنِهِ لَمْ یکنْ کفَّارَهً لِمَا صَنَعَ [ أمالی طوسی ، ج37 ، ص676 ] .

4. آثار احتکار

1. قالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنِ احْتَکرَ عَلَی الْمُسْلِمِینَ طَعَاماً ضَرَبَهُ اللَّهُ بِالْجُذَامِ وَ الْإِفْلَاسِ [ بحار الأنوار ، ج59 ، ص292 ] .

5. احکام احتکار

1. گاهی سبب ، در مضیقه قرار گرفتن است که قطعاحرام است به خصوص در غذا و به خصوص بعد از مدت طولانی. [ رساله احتکار ، آیه الله منتظری ] .

2. گاهی سبب ، گران شدن بدون نایابی و مضیقه است.

3. گاهی احتکار به خاطر یک نوع مدیریت است که اگر همه محصولات در یک زمان وارد بازار شود در فصل دیگر نایاب و در فصل فعلی سبب کساد و کاهش قیمت است که تجار اجناس را انبار کرده و تدریجا در مناطق با یک نوع مدیریت عادلانه توزیع می نمایند که این تجارت صحیح است؛ البته اگر عادلانه و مدبرانه باشد.

4. گاهی احتکار به خاطر حفظ قوت سالیاته خود و بستگان است؛ گرچه این عمل کمی سبب کمبود در بازار و گرانی می شود ، ولی جائز است.

قالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ النَّفْسَ إِذَا أَحْرَزَتْ قُوتَهَا اسْتَقَرَّتْ [ کافی ، ج5 ، ص89 ] .

قَالَ الرِّضَا (ع) : إِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَدْخَلَ طَعَامَ سَنَتِهِ خَفَّ ظَهْرُهُ وَ اسْتَرَاحَ [ کافی ، ج5 ، ص89 ] .

1. نامه حضرت علی (ع) به رفاعه بن شداد :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : أَنَّهُ کتَبَ إِلَی رِفَاعَهَ انْهَ عَنِ الْحُکرَهِ فَمَنْ رَکبَ النَّهْی فَأَوْجِعْهُ ثُمَّ عَاقِبْهُ بِإِظْهَارِ مَا احْتَکرَ [ دعائم الإسلام ، ج2 ، ص36 ] .

2. قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : مر رسول الله (ص) بالمحتکرین فأمر بحکرتهم أن یخرج إلی بطون الأسواق و حیث تنظر الأبصار إلیها [

توحید صدوق ، ص388 ] .

3.ان علی ابن ابیطالب اخرت طعاما احتکر بماه الف. [ رساله فی الاحتکارآیت الله منتظری ، کتاب محلی ، ج9 ، ص65 ] .

4.مر علی بشط الفرات فاذا کدس طعام لرجل من التجار جلسه لیغلی به فامر به فاحرق [ کنز العمال ، ج4 ، ص.182 ] .

5.احرق لی علی بن ابیطالب (ع) بیادر (محل جمع) قد احتکرتها لو ترکها لرتحب مثل عطاء الکوفه. [ محلی ، ج9 ، ص105 ] .

6. راههای جلوگیری از احتکار

1.منع تلقی رکبانیعنی نهی از استقبال کاروانهایی که اجناس قاچاق وارد می کنند.

قالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا تَلَقَّوُا السِّلَعَ حَتَّی یهْبِطَ السُّوقَ [ عوالی اللئالی ، ج1 ، ص133 ] .

2. گاهی دلال های شهری اجناس غربا را یک جا خریداری و بازار را در انحصار می گیرند و یا به افراد غریبه وعده سود بیشتر می دهند و خود را واسطه قرار داده و اجازه فکر و آشنایی با بازار و نرخ را از فروشنده می گیرند. [ ازمحقق داماد ] .

رسول خدا (ص) : لا یتوکل حاضر لبادعوا الناس یرزق الله بعضهم من بعض [ شرح لمعه ، ج1 ، ص331 و سنن ابن ماجه ، ج2 ، ص734 ] .

قال النبی (ص) : لا تلقوا الرکبان و لا یبیع حاضر للباد و سئل (ص) عن بیع الحاضر للباد ، قال (ص) لا یکون له سمسارا [ ابن ماجه ، ج2 ، ص735 ] .

3. جلوگیری از تحالف و تبانی وایجاد بازار سیاه.

4. اجبار بر فروش :

مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ یحْیی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ وَهْبٍ عَنِ الْحُسَینِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ضَمْرَهَ عَنْ

أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ عَنْ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ : " رَفَعَ الْحَدِیثَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (ص) أَنَّهُ مَرَّ بِالْمُحْتَکرِینَ فَأَمَرَ بِحُکرَتِهِمْ أَنْ تُخْرَجَ إِلَی بُطُونِ الْأَسْوَاقِ وَ حَیثُ تَنْظُرُ الْأَبْصَارُ إِلَیهَا" [ تهذیب الأحکام ، ج7 ، ص161 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : نَفِدَ الطَّعَامُ عَلَی عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) فَأَتَاهُ الْمُسْلِمُونَ فَقَالُوا : یا رَسُولَ اللَّه!ِ قَدْ نَفِدَ الطَّعَامُ وَ لَمْ یبْقَ مِنْهُ شَیءٌ إِلَّا عِنْدَ فُلَانٍ فَمُرْهُ یبِیعُهُ النَّاسَ قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیهِ ثُمَّ قَالَ : یا فُلَانُ إِنَّ الْمُسْلِمِینَ ذَکرُوا أَنَّ الطَّعَامَ قَدْ نَفِدَ إِلَّا شَیئاً عِنْدَک فَأَخْرِجْهُ وَ بِعْهُ کیفَ شِئْتَ وَ لَا تَحْبِسْهُ [ کافی ، ج5 ، ص164 ] .

5. تقلیل کمی و کیفی در مصرف مانع حرص بر احتکار است. [ از جزوه احتکار محقق داماد ] .

"همین که امام صادق (ع) متوجه کم یابی و گرانی گندم شد از مسئول خانه پرسید :

کمْ عِنْدَنَا مِنْ طَعَامٍ قَالَ : قُلْتُ عِنْدَنَا مَا یکفِیک أَشْهُراً کثِیرَهً. قَالَ أَخْرِجْهُ وَ بِعْهُ قَالَ : قُلْتُ لَهُ وَ لَیسَ بِالْمَدِینَهِ طَعَامٌ قَالَ : بِعْهُ فَلَمَّا بِعْتُهُ قَالَ : اشْتَرِ مَعَ النَّاسِ یوْماً بِیوْمٍ وَ قَالَ : یا مُعَتِّبُ اجْعَلْ قُوتَ عِیالِی نِصْفاً شَعِیراً وَ نِصْفاً حِنْطَهً فَإِنَّ اللَّهَ یعْلَمُ أَنِّی وَاجِدٌ أَنْ أُطْعِمَهُمُ الْحِنْطَهَ عَلَی وَجْهِهَا وَ لَکنِّی أُحِبُّ أَنْ یرَانِی اللَّهُ قَدْ أَحْسَنْتُ تَقْدِیرَ الْمَعِیشَهِ" [ کافی ، ج5 ، ص166 ] .

6. قیمت گزاری دولتی در شرایطی که اجبار فروش مسئله را حل نکند و هم چنان مردم دچار ضرر ومضیقه و در حرج قرار گرفتند.

7. مجازات محتکرین : درعهد نامه می خوانیمعاقبه من غیر اسراف؛

البته حد خاصی ندارد والتعذیر بما یری الحاکمکه می شود نوعی از مجازات ، اعتصاب بر ترک خرید از او باشد.

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : لَا تَلَقَّ (تلقی رکبان نکن) وَ لَا تَشْتَرِ مَا یتَلَقَّی وَ لَا تَأْکلْ مِنْهُ [ تهذیب الأحکام ، ج7 ، ص158 ] .

البته این راههای عملی بود که مقدم بر آن راههای فکری و روحی است که عبارت است از :

الف : توکل بر خدا وفرار از گناه احتکار.

ب : همه مردم را عیال الله دانستن.

7. پرسش وپاسخ

1. در بعضی عبارت یکره ان یحتکر آمده نه تحریم؟.

پاسخ : اولا : وَ کرَّهَ إِلَیکمُ الْکفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ [ حجرات/7 ] .

و درباره زنا و قتل اولاد می خوانیم :

کلُّ ذلِک کانَ سَیئُهُ عِنْدَ رَبِّک مَکرُوهاً [ اسراء/38 ] .

ثانیا : در روایات ، محتکر در کنار مدمن خمر (کسی که دائماً شرب خمر می کند) آمده.

ثالثا : اضرار به امت اسلامی و بهم زدن وضع اقتصادی آنان و ایجاد نگرانی و وحشت و شاد کردن دشمن با کراهت سازگار نیست.

2. درروایاتی احتکار را مخصوص درگندم ، جو ، خرما ، کشمش ، روغن و امثال آن دانسته اند و بسیاری هم طبق همین روایات حرام بودن احتکار را در این 5 یا 6 یا 7 چیز دانسته اند و رهبر کبیر انقلاب هم احکام احتکار را مخصوص غلات و کشمش دانسته طبق روایات.

پاسخ : آیت الله منتظری می فرماید :

اولا : رمز حرام بودن احتکار تعبد روحی نیست ، بلکه ملاک احتیاج مردم و مضیقه و ضرر بر مردم است که در روایات بسیاری کلمهحاجه الناسآمده.

بر فرض از طریق احتکار منعی

نباشد قانون حرج و لا ضرربه حاکم اجازه می دهد در مواردی که افراد نیازهای مردم را در انبارها نگهداری می کنند دستوراتی صادر فرماید.

ثانیا : در روایات و فتاوا کشمش جزء نام برده های تحریم است با اینکه گاهی نیاز مردم به بعضی چیزها به مراتب از کشمش بیشتر است. اگر کشمش نیاز و طعام بعضی مردم است ، برنج و ذرت طعام بیشتر مردم است و نیاز مردم مناطق دیگری به دارو ، مواد خام لباسها و یا خود لباسها کمتر از خرما و کشمش نیست.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : أَنَّ فِی کثِیرٍ مِنْهُمْ ضِیقاً فَاحِشاً وَ شُحّاً قَبِیحاً وَ احْتِکاراً لِلْمَنَافِعِ وَ تَحَکماً فِی الْبِیاعَاتِ وَ ذَلِک بَابُ مَضَرَّهٍ لِلْعَامَّهِ وَ عَیبٌ عَلَی الْوُلَاهِ [ نهج البلاغه ، نامه 43 ] .

ثالثا : نیازها در زمانها و مکانها فرق دارد و احکام اسلامی بر اساس مصالح و مفاسد است و روایاتی که نام چیزهای خاصی را برده یک آهنگ نیست ، مثلا در روایات رسول الله (ص) از کشمش نام برده شده ، ولی در روایات امیر المومنین (ع) نامی برده نشده و احتکار نمک از زمان شیخ طوسی به بعد نام برده شده ، ولی قبل از او نه.

رابعا : نهی از اشیاء مخصوص حاکم است که قابل تغییر است و صاحب جواهر ، سید ابوالحسن اصفهانی و مرحوم حائری احتکار را در هر چیزی که مورد نیاز مردم است گرفته اند.

1. احتیاط

1. الحزم

أمیر المُومِنین (علیه السلام) یقول الصدق أمانه و الکذب خیانه و الأدب رئاسه و الحزم کیاسه [ الخصال ، ج2 ، ص505 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحزم صناعه [ غررالحکم

، ص474 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : ثمره الحزم السلامه [ غررالحکم ، ص474 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من لم یقدمه الحزم أخره العجز [ غررالحکم ، ص475 ]

قال الامام الهادی (علیه السلام) : اذکر حسرات التفریط بأخذ تقدیم الحزم [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص370 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من أخذ بالحزم استظهر [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من أضاع الحزم تهور [ غررالحکم ، ص474 ]

قال الصادق (علیه السلام) : الحزم مشکاه الظن [ بحار ، ج78 ، ص269 ]

سئل أمیر الُمومِنینَ (علیه السلام) : ما الحزم قال أن تنتظر فرصتک و تعاجل ما أمکنک [ بحارالأنوار ، ج68 ، ص339 ]

عن جعفر بن محمد عن أبیه (علیه السلام) : قال قیل لرسول الله ص ما الحزم قال مشاوره ذوی الرأی و اتباعهم [ بحارالأنوار ، ج72 ، ص100 ]

قال أبو محمد العسکری (علیه السلام) : إن للسخاء مقدارا فإن زاد علیه فهو سرف و للحزم مقدارا فإن زاد علیه فهو جبن [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص377 ]

قال علی علیه السلام فیخطبه الدیباجإن من الحزم أن تتقوا الله و إن من العصمه ألا تغتروا بالله [ تحف العقول ، ص149 ]

قال حسن بن علی (علیه السلام) : الاحتراس من الناس بسوء الظن هو الحزم [ بحارالانوار ، ج78 ، ص377 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحزم حفظ ما کلفت و ترک ما کفیت [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحزم حفظ التجربه [ غررالحکم ،

ص444 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحزم النظر فی العواقب و مشاوره ذوی العقول [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إنما الحزم طاعه الله و معصیه النفس [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أصل الحزم الوقوف عند الشبهه [ تحف العقول ، ص214 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ و الْحَزْمُ بِإِجَالَهِ الرَّأْی و الرَّأْی بِتَحْصِینِ الْأَسْرَارِ [ نهج البلاغه ، ص477 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الطمأنینه قبل الخبره خلاف [ غررالحکم ، ص61 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : آفه الحزم فوت الأمر [ غررالحکم ، ص474 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : بإصابه الرأی یقوی الحزم [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من یجرب یزدد حزما [ غررالحکم ، ص444 ]

قال الرضا (علیه السلام) : و من استحزم و لم یحذر فقد استهزأ بنفسه [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص356. ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : طاعه دواعی الشرور تفسد عواقب الأمور [ غررالحکم ، ص105 ]

2. النظر فی العواقب

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ إِنَّ رَجُلًا أَتَی النَّبِی (ص) فَقَالَ لَهُ یا رَسُولَ اللَّهِ أَوصِنِی فَقَالَ لَهُ فَهَلْ أَنْتَ مُسْتَوصٍ إِنْ أَنَا أَوصَیتُک حَتَّی قَالَ لَهُ ذَلِک ثَلَاثاً و فِی کلِّهَا یقُولُ الرَّجُلُ نَعَمْ یا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص فَإِنِّی أُوصِیک إِذَا أَنْتَ هَمَمْتَ بِأَمْرٍ فَتَدَبَّرْ عَاقِبَتَهُ فَإِنْ یک رُشْداً فَامْضِهِ و إِنْ یک غَیاً فَانْتَهِ عَنْهُ [ وسائل الشیعه ، ج15 ، ص281 ]

نَقْلًا عَنِ الدُّرَّهِ الْبَاهِرَهِ قَالَ أَوصَی آدَمُ ابْنَهُ شَیثَ بِخَمْسَهِ

أَشْیاءَ و قَالَ لَهُ اعْمَلْ بِهَا و أَوصِ بِهَا بَنِیک مِنْ بَعْدِک إِلَی أَنْ قَالَ الثَّالِثَهُ إِذَا عَزَمْتُمْ عَلَی أَمْرٍ فَانْظُرُوا إِلَی عَواقِبِهِ فَإِنِّی لَو نَظَرْتُ فِی عَاقِبَهَ أَمْرِی لَمْ یصِبْنِی مَا أَصَابَنِی الْخَبَرَ [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص307 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أَنَّهُ قَالَ لِولَدِهِ الْحُسَینِ (علیه السلام) و مَنْ تَورَّطَ فِی الْأُمُورِ بِغَیرِ نَظَرٍ فِی الْعَواقِبِ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِلنَّوائِبِ التَّدْبِیرُ قَبْلَ الْعَمَلِ یومِنُک النَّدَمَ [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص306 ]

قال امام جواد (علیه السلام) : من هجر المداراه قارنه المکروه و من لم یعرف الموارد أعیته المصادر [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص364. ]

قال الصادق (علیه السلام) : النّظر فی العواقب تلقیح للقلوب [ بحار ، ج ، 78 ص197 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : التَّدْبِیرُ قَبْلَ الْعَمَلِ یومِنُک النَّدَمَ [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص306 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أَنَّهُ قَالَ مَنْ نَظَرَ فِی الْعَواقِبِ سَلِمَ (مِنَ النَّوائِبِ) [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص307 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من فکر فی العواقب أمن المعاطب [ غررالحکم ، ص476 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إِذَا لَوحْتَ الْفِکرَ فِی أَفْعَالِک حَسُنَتْ عَواقِبُک فِی کلِّ أَمْرٍ [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص308 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : رَو قَبْلَ الْفِعْلِ کی لَا تُعَابَ بِمَا تَفْعَلُ [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص308 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أعقل الناس أنظرهم فی العواقب [ غررالحکم ، ص52 ]

قال أمیر المونین (علیه السلام) : رو تحزم فإذا استوضحت فاجزم [ بحارالأنوار ، ج68 ، ص341 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من الحزم العزم [ تحف العقول ، ص79 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ و الْحَزْمُ بِإِجَالَهِ الرَّأْی [ نهج البلاغه ، ص477 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من الحزم صحه العزم [ غررالحکم ، ص476 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من الحزم قوه العزم [ غررالحکم ، ص476 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من قل حزمه ضعف عزمه [ غررالحکم ، ص474 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من أظهر عزمه بطل حزمه [ غررالحکم ، ص476 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : لا خیر فی عزم بلا حزم [ غررالحکم ، ص474 ]

3. الحازم

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من لم یشغله غرور دنیاه عن العمل لأخراه لآخرته [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من تخیر لخلته فإن المرء یوزن بخلیله [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم لا یستبد برأیه [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص11 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من حنکته التجارب و هذبته النوائب [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إن الحازم من شغل نفسه بجهاد نفسه فأصلحها و حبسها عن أهویتها و لذاتها فملکها [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إنما الحازم من کان بنفسه کل شغله و لدینه کل همه و لآخرته کل جده [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : للحازم فی کل فعل فضل [ غررالحکم ، ص474 ]

عَنْ

أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : للحازم من عقله عن کل دنیه [ من کل دنیه ] زاجر [ غررالحکم ، ص53 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : لا یصبر علی الحق إلا الحاذم الأریب [ غررالحکم ، ص70 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : لا یدهش عند البلاء الحازم [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من کف أذاه [ غررالحکم ، ص465 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من اطرح المومن و الکلف [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من داری زمانه [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من ترک الدنیا للآخره [ غررالحکم ، ص147 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من تجنب التبذیر و عاف السرف [ غررالحکم ، ص359 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من لا یشغله النعمه عن العمل للعاقبه [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من شکر النعمه مقبله و صبر عنها و سلاها مولیه مدبره [ مدبره مولیه ] [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من یور العقوبه فی سلطان الغضب و یعجل مکافاه الإحسان اغتناما لفرصه الإمکان [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : الحازم من جاد بما فی یده و لم یور عمل یومه إلی غده [ غررالحکم ، ص475 ]

4. احزم الناس

عن الصادق عن آبائه (علیه السلام) قال قال رسول الله ص أولی الناس بالعفو أقدرهم علی العقوبه و أحزم الناس أکظمهم للغیظ

[ بحارالأنوار ، ج68 ، ص420 ]

عن أبی الدرداء قال خطبنا رسول الله ص یوم جمعه فقال ... إن أکیسکم أکثرکم ذکرا للموت و إن أحزمکم أحسنکم استعدادا له [ بحارالأنوار ، ج74 ، ص178 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أحزمکم أزهدکم [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أحزم الناس من استهان بأمر دنیاه [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أحزم الناس من توهم العجز لفرط استظهاره [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أحزم الناس من کان الصبر و النظر فی العواقب شعاره و دثاره [ غررالحکم ، ص476 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أحزم الناس رأیا من أنجز وعده و لم یور عمل یومه لغده [ غررالحکم ، ص475 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : کمال الحزم استصلاح الأضداد و مداجاه الأعداء [ غررالحکم ، ص445 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : غایه الحزم الاستظهار [ غررالحکم ، ص474 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : أفضل الحزم الاستظهار [ غررالحکم ، ص52 ]

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : من أفضل الحزم الصبر علی النوائب [ غررالحکم ، ص283 ]

5. احتط لدینک

عَنِ الرِّضَا (علیه السلام) : أَنَّ أَمِیرَ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) قَالَ لِکمَیلِ بْنِ زِیادٍ أَخُوک دِینُک فَاحْتَطْ لِدِینِک بِمَا شِئْتَ [ وسائل الشیعه ، ج27 ، ص167 ]

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) : لَک أَنْ تَنْظُرَ الْحَزْمَ و تَأْخُذَ بِالْحَائِطَهِ لِدِینِک [ وسائل الشیعه ، ج27 ، ص173 ]

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (علیه السلام) یقُولُ فِیهِ سَلِ الْعُلَمَاءَ

مَا جَهِلْتَ و إِیاک أَنْ تَسْأَلَهُمْ تَعَنُّتاً و تَجْرِبَهً و إِیاک أَنْ تَعْمَلَ بِرَأْیک شَیئاً و خُذْ بِالِاحْتِیاطِ فِی جَمِیعِ أُمُورِک مَا تَجِدُ إِلَیهِ سَبِیلًا [ وسائل الشیعه ، ج27 ، ص172 ]

1. احسان

1. اهمیت وضرورت احسان

عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ (ع) قَالَ : "امْتَحِنُوا شِیعَتَنَا....إِلَی أَمْوَالِهِمْ کیفَ مُوَاسَاتُهُمْ لِإِخْوَانِهِمْ فِیهَا" [ خصال صدوق ، ج1 ، ص103 ] .

عن الباقر (ع) : هل یعطف الغنی علی الفقیر [ بحارالأنوار ، ج71 ، ص313 ] .

عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ (ع) قَالَ : "مَنْ لَمْ یسْتَطِعْ أَنْ یصِلَنَا فَلْیصِلْ فُقَرَاءَ شِیعَتِنَا" [ کافی ، ج 4 ، ص59 ] .

قال رسول الله (ص) : أحب الأعمال إلی الله عز و جل سرور یدخله مؤمن علی مؤمن یطرد عنه جوعه أو یکشف عنه کربه [ بحارالأنوار ، ج71 ، ص312 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ ضَمِنَ لِأَخِیهِ حَاجَهً لَمْ ینْظُرِ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی حَاجَتِهِ حَتَّی یقْضِیهَا [ أمالی طوسی ، ص648 ] .

عن ابی عبداللهعلیه السلامقال : انفق و ایقن بالخلف ، واعلم انه من لم ینفق فی طاعه الله ابقی بان ینفق فی معصیته الله واعلم ام من لم یمش فی حاجه ولی الله ابقی بان یمشی فی حاجه عدو الله. [ (مشکاه الانوار ، باب 3 ، فصل25 ، حدیث2 ] .

عن ابی جعفرعلیه السلامقال : انّ من صلاح الدین و صلاح اهل الدین (ان من صلاح الاسلام و صلاح اهل الاسلام) ان تصیر الاموال الی من یؤدّی فیها الحقوق ویصطنع فیها المعروف وانّ من فساد الدّین وفساد اهل الدین ان تصیر الاموال الی من لایؤدی فیها الحق ولایصطنع فیها المعروف. [ مشکاه الانوار ،

باب3 ، فصل 25 ، حدیث 4 ] .

2.انگیزه های احسان

همه از او است.

ما امانت داریم.

باید حساب پس دهیم.

1 زمینه های اعتقادی مثبت

قال علی (ع) : وَ یحَاسَبُ فِی الْآخِرَهِ حِسَابَ الْأَغْنِیاءِ [ نهج البلاغه ، حکمت 126 ] .

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) أَنَّهُ قَالَ : إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَضَ فِی أَمْوَالِ الْأَغْنِیاءِ أَقْوَاتَ الْفُقَرَاءِ فَمَا جَاعَ فَقِیرٌ إِلَّا بِمَا مُتِّعَ بِهِ غَنِی وَ اللَّهُ تَعَالَی جَدُّهُ سَائِلُهُمْ عَنْ ذَلِک [ نهج البلاغه ، حکمت 328 ] . عن أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : أَیمَا مُومِنٍ مَنَعَ مُومِناً شَیئاً مِمَّا یحْتَاجُ إِلَیهِ وَ هُوَ یقْدِرُ عَلَیهِ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ مِنْ عِنْدِ غَیرِهِ أَقَامَهُ اللَّهُ یوْمَ الْقِیامَهِ مُسْوَدّاً وَجْهُهُ مُزْرَقَّهً عَینَاهُ مَغْلُولَهً یدَاهُ إِلَی عُنُقِهِ [ کافی ، ج 2 ، ص367 ] .

هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّی لِیبْلُوَنِی أَ أَشْکرُ أَمْ أَکفُرُ [ نمل ، 40 ] .

وَ هُوَ خَیرُ الرّازِقِینَ [ مومنون ، 72 ] .

فرمان الهی است :

وَ أَمَّا السّائِلَ فَلا تَنْهَرْ [ ضحی ، 10 ] .

2 زمینه های اعتقادی منفی

أ یحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیراتِ بَلْ لا یشْعُرُونَ [ مومنون ، 56-55 ] .

الَّذِی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ یحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ [ همزه ، 3-2 ] .

أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاهِ الدُّنْیا [ توبه ، 38 ] .

3 زمینه های روانی

تشویق های دنیوی :

وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیءٍ فَهُوَ یخْلِفُهُ [ سبأ ، 39 ] .

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَِنْفُسِکمْ [ اسراء ، 7 ] .

قال أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : یا نَوْفُ ارْحَمْ تُرْحَمْ [ أمالی صدوق ، ص209 ]

.

أَحْسِنْ کما أَحْسَنَ اللّهُ إِلَیک [ قصص ، 77 ] .

فَسَنُیسِّرُهُ لِلْیسْری [ لیل ، 7 ] .

هَلْ جَزاءُ الإِْحْسانِ إِلاَّ الإِْحْسانُ [ الرحمن ، 60 ] .

قالُوا خَیراً لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ [ نحل ، 30 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : اللَّهُ فِی عَوْنِ الْمُؤمِنِ مَا کانَ الْمُومِنُ فِی عَوْنِ أَخِیهِ [ کافی ، ج 2 ، ص200 ] .

قال الکاظم (ع) : إن خواتیم أعمالکم قضاء حوائج إخوانکم و الإحسان إلیهم ما قدرتم [ بحارالأنوار ، ج72 ، ص379 ] .

وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللّهَ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ [ بقره ، 195 ] .

تهدیدات و تشویقات اخروی :

وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ یوْمَئِذٍ آمِنُونَ [ نمل ، 89 ] .

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَهِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [ انعام ، 160 ] .

قَال أَبو الْحَسَنِ (ع) : مَنْ أَدْخَلَ عَلَی مُومِنٍ سُرُوراً فَرَّحَ اللَّهُ قَلْبَهُ یوْمَ الْقِیامَهِ [ کافی ، ج2 ، ص197 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً مِنْ خَلْقِهِ یفْزَعُ الْعِبَادُ إِلَیهِمْ فِی حَوَائِجِهِمْ أُولَئِک هُمُ الْامِنُونَ یوْمَ الْقِیامَهِ [ بحارالأنوار ، ج71 ، ص318 ] .

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ : مَنْ مَشَی فِی حَاجَهٍ لِأَخِیهِ الْمُسْلِمِ حَتَّی یتِمَّهَا أَثْبَتَ اللَّهُ قَدَمَیهِ یوْمَ تَزِلُّ الْأَقْدَامُ [ مستدرک الوسائل ، ج12 ، ص408 ] .

لأَُکفِّرَنَّ عَنْکمْ سَیئاتِکمْ وَ لأَُدْخِلَنَّکمْ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأَْنْهارُ [ مائده ، 12 ] .

فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَهَ وَ ما أَدْراک مَا الْعَقَبَهُ فَک رَقَبَهٍ أَوْ إِطْعامٌ فِی یوْمٍ ذِی مَسْغَبَهٍ یتِیماً ذا مَقْرَبَهٍ یتِیماً ذا مَقْرَبَهٍ [ بلد ، 15-11 ] .

عَنِ النَّبِی (ص) : قَالَ مَنْ قَضَی حَاجَهً لِأَخِیهِ کنْتُ وَاقِفاً عِنْدَ مِیزَانِهِ فَإِنْ رَجَحَ وَ إِلَّا

شَفَعْتُ لَهُ [ مستدرک الوسائل ، ج12 ، ص405 ] .

ما سَلَککمْ فِی سَقَرَ....وَ لَمْ نَک نُطْعِمُ الْمِسْکینَ [ مدثر ، 44 و42 ] .

الَّذِینَ یکنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّهَ وَ لا ینْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ [ توبه ، 34 ] .

4 زمینه های اجتماعی :

1 تبلیغات :

رادیو و تلویزیون ، مساجد ، مدارس و والدین کمک را از طریق فرزندان انجام دهند.

2 الگوها :

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) فِی حَدِیثٍ : أَنَّ عَلِی بْنَ الْحُسَینِ (ع) کانَ یعُولُ مِائَهَ أَهْلِ بَیتٍ مِنْ فُقَرَاءِ الْمَدِینَهِ [ خصال صدوق ، ج2 ، ص517 ] .

وَ یوثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ [ حشر ، 9 ] .

وَ یطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یتِیماً وَ أَسِیراً [ انسان ، 8 ] .

3 بسیج مردمی :

لِینْفِقْ ذُو سَعَهٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیهِ رِزْقُهُ [ طلاق ، 7 ] .

عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ [ بقره ، 236 ] .

4 تهدید :

لا تُطِعْ ...مَنّاعٍ لِلْخَیرِ مُعْتَدٍ أَثِیمٍ [ قلم ، 12و10 ] .

3.آداب احسان

1. شیوه های احسان

چگونه؟ (با سرعت ، مخفیانه)

فَاسْتَبِقُوا الْخَیراتِ [ مائده ، 48 ] .

یسارِعُونَ فِی الْخَیراتِ [ انبیاء ، 90 ] .

قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (ع) : إِنَّهُ لَیعْرِضُ لِی صَاحِبُ الْحَاجَهِ فَأُبَادِرُ إِلَی قَضَائِهَا مَخَافَهَ أَنْ یسْتَغْنِی عَنْهَا صَاحِبُهَا [ أمالی طوسی ، ص644 ] .

ینْفِقُونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ [ آل عمران ، 134 ] .

لا خَیرَ فِی کثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَهٍ أَوْ مَعْرُوفٍ [ نساء ، 114 ] .

چه چیز؟ (مال)

وَ

آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ [ بقره ، 177 ] .

به کی؟ (فقرا)

لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ [ بقره ، 273 ] .

یحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ [ بقره ، 273 ] .

چقدر : (به اندازه نیاز طرف مقابل)

قال سَیدُ الْعَابِدِینَ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ (ع) : حَقُّ السَّائِلِ إِعْطَاوهُ عَلَی قَدْرِ حَاجَتِهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج2 ، ص625 ] .

بعد از احسان :

وَ إِنْ کانَ ذُو عُسْرَهٍ فَنَظِرَهٌ إِلی مَیسَرَهٍ [ بقره ، 280 ] .

در هر حال :

گر چه با زبان :

مَنْ یشْفَعْ شَفاعَهً حَسَنَهً [ نساء ، 85 ] .

گر چه در نماز :

یوتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ راکعُونَ [ مائده ، 55 ] .

گر چه حاجتش برآورده نشود :

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ : أَوْحَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی مُوسَی (ع) أَنَّ مِنْ عِبَادِی مَنْ یتَقَرَّبُ إِلَی بِالْحَسَنَهِ فَأُحَکمُهُ فِی الْجَنَّهِ فَقَالَ مُوسَی یا رَبِّ وَ مَا تِلْک الْحَسَنَهُ قَالَ یمْشِی مَعَ أَخِیهِ الْمُومِنِ فِی قَضَاءِ حَاجَتِهِ قُضِیتْ أَوْ لَمْ تُقْضَ [ کافی ، ج2 ، ص195 ] .

حتی در حال لنگی :

فَسَقی لَهُما ثُمَّ تَوَلّی إِلَی الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّی لِما أَنْزَلْتَ إِلَی مِنْ خَیرٍ فَقِیرٌ [ قصص ، 24 ] .

حتی در حال اعتکاف :

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : إِنَّ رَجُلًا أَتَی الْحَسَنَ بْنَ عَلِی (ع) فَقَالَ : بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی أَعِنِّی عَلَی قَضَاءِ حَاجَهٍ فَانْتَعَلَ وَ قَامَ مَعَهُ فَمَرَّ عَلَی الْحُسَینِ (ص) وَ هُوَ قَائِمٌ یصَلِّی فَقَالَ لَهُ أَینَ کنْتَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ تَسْتَعِینُهُ عَلَی حَاجَتِک قَال : قَدْ فَعَلْتُ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی فَذُکرَ أَنَّهُ مُعْتَکفٌ فَقَالَ لَهُ

أَمَا إِنَّهُ لَوْ أَعَانَک کانَ خَیراً لَهُ مِنِ اعْتِکافِهِ شَهْراً [ کافی ، ج2 ، ص198 ] ؟؟.

حتی در طواف :

امام صادق (ع) به یکی از اصحاب در حال طواف فرمود :

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (ع) : أَمَا إِنَّک أَنْ تُعِینَ أَخَاک الْمُسْلِمَ أَحَبُّ إِلَی مِنْ طَوَافِ أُسْبُوعٍ بِالْبَیتِ مُبْتَدِئاً [ کافی ، ج2 ، ص198 ] .

2.شرایط احسان

بی منت.

با خوش خلقی.

با سرعت.

با مال مردم تجارت نکند.

به جا بدهد.

پیش شرط نداشته باشد.

نیازهای ضروری (نه توسعه) :

تحصیل.

ازدواج.

درمان.

سرپناه.

تعمیر.

پیش کرایه.

عن موسی بن جعفرعلیه السلامانه قال : انّ المعروف لایستتمّ الا بتعجیله وسره وتصغیره فاذا انت عجّلته فقد هنّالته واذا انت صغّرته فقد عظمته واذا انت سترته فقد اتمته. [ مشکاه الانوار ، باب 2 ، فصل 1 ، حدیث3 ] .

3. موانع احسان

الشَّیطانُ یعِدُکمُ الْفَقْرَ وَ یأْمُرُکمْ بِالْفَحْشاءِ [ بقره ، 268 ] .

4. آثار احسان

وَ لَوْ بَسَطَ اللّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الأَْرْضِ [ شوری ، 27 ] .

5. مصادیق احسان

1. انفاق

قُلْ إِنَّ رَبِّی یبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یقْدِرُ لَهُ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیءٍ فَهُوَ یخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیرُ الرّازِقِینَ [ سبأ ، 39 ] .

1 در آیه 36 همین سوره ، نیز مسئله گشایش و تنگی مطرح شد ، لکن مخاطب آن جا کفار و مخاطب این آیه مؤمنین است. (کلمه له و کلمه عباده در این آیه است) .

2 در آیه ، خداوند برای تشویق به انفاق چند نکته را مطرح فرموده است ، از جمله :

الف : گشایش رزق به دست او است ، نگران نباشید.

ب : از هر چه بدهید ، قبول است

:

مِنْ شَیء

ج : هر مقدار بدهید ، قبول است :

َ ما أَنْفَقْتُم

د : خودم ، جبران می کنم :

فَهُوَ یخْلِفُه

ه : بهترین نوع جبران می کنم :

خَیرُ الرّازِقِینَ

3 تاجری که می بیند ، سرمایه اش در بعضی تجارتها تلف است ، حاضر است ارزان یا نسیه بفروشد. اگر مشتری خوب پیدا شد و نفروخت ، کم عقل است. عمر ما در بعضی موارد تلف است ، خداوند آن را به بهای گران می خرد ، معامله نکردن با خدا کم عقلی است.

بگو بدون شک پروردگارم برای هر کس از بندگانش که بخواهد روزی را گشایش می دهد و یا برای او تنگ می گرداند و هر چه را در راه او انفاق کردید ، پس او عوضش را می دهد و او بهترین روزی دهندگان است.

سئوال : شخصی به امام صادق علیه السلام گفت : من هر چه انفاق می کنم ، عوضش نمی رسد پس آیه فهو یخلفه چیست؟

پاسخ : اگر مال حلال باشد و در مصرف حلال انفاق شود ، حتما جبران می شود. (؟) به علاوه ممکن است جبران در آخرت یا از طریق دفع بلا یا در نسل بعد در همین دنیا و یا از طریق غیر مالی جبران شود.

عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِیسَی عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : " قُلْتُ آیتَانِ فِی کتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَطْلُبُهُمَا فَلَا أَجِدُهُمَا.... قَالَ : وَ مَا الْآیهُ الْأُخْرَی؟ قُلْتُ : قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیءٍ فَهُوَ یخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیرُ الرّازِقِینَ وَ إِنِّی أُنْفِقُ وَ لَا أَرَی خَلَفاً قَالَ : أَ فَتَرَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَخْلَفَ وَعْدَهُ قُلْتُ :

لَا. قَالَ : فَمِمَّ ذَلِک؟ قُلْتُ : لَا أَدْرِی. قَالَ : لَوْ أَنَّ أَحَدَکمُ اکتَسَبَ الْمَالَ مِنْ حِلِّهِ وَ أَنْفَقَهُ فِی حِلِّهِ لَمْ ینْفِقْ دِرْهَماً إِلَّا أُخْلِفَ عَلَیهِ" [ کافی ، ج 2 ، ص486 ] .َ

1 انفاق تنها با مال نیست ، بلکه هر نعمتی که خدا به انسان داده می توان انفاق کرد.انفقهم من شی ء

2 خدا بهترین رازق است ، چون :

همه چیز به دست اوست و می تواند ببخشد.

بخل ندارد.

به همه می بخشد.

بی منت و توقع است.

دائمی می بخشد.

نیازها را می داند.

خیرهایی می بخشد که دیگران توان بخشیدن آن را ندارند.

3 یقین به پرداخت عوض ، عامل سخاوت است.

فَهُوَ یخْلِفُه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَیقَنَ بِالْخَلَفِ سَخَتْ نَفْسُهُ بِالنَّفَقَهِ [ کافی ، ج 4 ، ص43 ] .

از رسول خدا نقل شده که هر شب منادی ندا می دهد : اللهم عجل للمنفق ماله خلفا و للممسک تلفا [ بحارالأنوار ، ج90 ، ص380 ] .

4 کثرت مال و فرزند ، نشانه رزق نیست. (در آیه قبل کفار به کثرت می بالیدند ، در این آیه می فرماید توسعه رزق به دست او است ، نه به دست کثرت) .

در آیاتی دیگر می خوانیم گاهی خداوند افرادی را با سرمایه عذاب می دهد :

فَلا تُعْجِبْک أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یرِیدُ اللّهُ لِیعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ [ توبه ، 55 ] .

2. قرض الحسنه

قرض الحسنه ، درمان بخل و ربا است.

قرض الحسنه ، شکوفا کردن روحیه سخاوت است.

قرض الحسنه ، یک مسئله تربیتی است ، تشویق دیگران به تعاون است.

قرض الحسنه ، طهارت

قلب است؛ یک کار اخلاقی است.

صندوق در کنار مسجد است و سود ندارد ، ولی بانک بر اساس سود است.

قرض الحسنه ، بیدار کردن وجدان ها است.

قرض الحسنه ، حرکت به نیروهای فعال بی سرمایه است.

قرض الحسنه ، خوش بین کردن مردم به اسلام و تبلیغ عملی است.

صندوق که مسئول تربیت و طهارت است ، باید خودش طهارت داشته باشد.

پیش شرط نداشته باشد ، بی منت و خوش خلق باشد ، سرعت داشته باشد ، کارمزد نگیرد ، تجارت نکند.

برای مصرف و نیازهای ضروری و شرعی (تحصیل ، ازدواج ، درمان ، پیش کرایه ، سرپناه و تعمیرات ، نه توسعه.)

1 زیاد کردن صندوق های فامیلی.

2 تأمین هزینه خادمین قرض الحسنه از طریق تبرع یا موقوفات.

3 صندوق ها اگر شغل شود ، آثار تربیتی از بین می رود.

4 هر حلالی مطلوب و انصاف نیست.

5 مسئولین صندوق ها با تربیت و طهارت روح باشند.

3. اسماع اصم (فهماندن به ناشنوا)

عن ابی عبد اللهعلیه السلامقال : اسماع الاصم من غیر تضجّر صدقه هنیئه. [ مشکاه الانوار ، باب4 ، فصل 12 ، حدیث12 ] .

4. اصلاح بین الناس

عن ابی عبد اللهعلیه السلام : صدقه یجها الله ، الاصلاح بین الناس اذا تفاسدوا والتقریب بینهم اذا تباعدوا. [ مشکاه الانوار ، باب3 ، فصل21 ، حدیث1 ] .

1. اختلاف فتوا

1. منشأ اختلاف فتوا

مدرک ما در استنباط احکام قرآن ، حدیث ، عقل و اجماع است. فقهاء در فهم قرآن و حدیث اختلاف پیدا می کنند. در میان قرآن که 6342 آیه است ، حدود 500 آیه آیات الأحکام است. ولی این 500 آیه کلیات احکام است و الّا 500 آیه برای

کل احکام کافی نیست تا جوابگوی تمام قوانین باشد و باید از ائمه اطهار برای فهم و تکمیل این کلیات تمامِ استفاده را کرد.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنِّی تَارِک فِیکمُ الثَّقَلَینِ مَا إِنْ تَمَسَّکتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یفْتَرِقَا حَتَّی یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ [ إرشاد مفید ، ج1 ، ص231 ] .

1 قرآن به زبان عربی مثل سایر لسانها الفاظ مشترکی دارد.وَ الْمُطَلَّقاتُ یتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَهَ قُرُوءٍ [ بقره/228 ] .

(زن های مطلقه باید سه قرء به انتظار بمانند.) قرء 2 معنی دارد. 1 پاکی 2 عادت ماهیانه.

بعضی گویند معنی دوم را که زن باید دو مرتبه عادت و پاک شود و مرتبه سوم به مجرد اینکه عادت شد می تواند شوهر کند. بعضی گویند تا از عادت دفعه سوم بیرون نیامد نمی شود و هر کدام شواهدی و مؤیداتی می آورند ، ولی بالاخره اختلاف فتوا دارند نه از جهت هوی و هوس ، بلکه از جهت فهم کلام الله.

یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکمْ وَ أَیدِیکمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُوسِکمْ وَ أَرْجُلَکمْ إِلَی الْکعْبَین [ مائده/6 ] .

عدّه ای از اهل سنت این آیه را در مقام اصل وضو و کیفیت آن می دانند و از ظاهر آیه استفاده می کنند که از سر انگشت شروع و تا آرنج خاتمه پیدا می کند. ولی تمام علمای شیعه و عدّه ای از اهل سنّت گویند : این آیه در مقام اصل وضو است نه کیفیت آن و کلمهإِلَیبه معنی (با) است یا غایت است برای مفعولأَیدِیکمنهفَاغْسِلُوانظیر اینکه به نقاش می گوئیم رنگ بزن اطاق را تا یک متری

که منظور اصل رنگ آمیزی است نه کیفیت آن که از پائین شروع به رنگ آمیزی کند. این آیه نیز می گوید در وضو از انگشت تا آرنج شسته شود. اما کیفیت آن موکول به عرف است که طبعا از بالا به پائین شسته می شود کما اینکه از اهل البیت (علیهم السلام) رسیده است.

2. چند مثال

وَ لا تَنْکحُوا ما نَکحَ آباوکمْ مِنَ النِّساءِ [ نساء/22 ] .

بعضی مراد از نکاح را مطلق اعمال غریزه گرفته اند ، حلال باشد یا حرام. قهرا پسر هیچ وقت نمی تواند آنها را بگیرد. ولی بعضی مراد از نکاح را عقد زناشوئی به طریق صحیح گرفته اند. قهرا نتیجه اش این است که اگر پدران شما با عقد ازدواج صحیح نکاح کردند بر پسران حرام و اگر از روی زنا بود ، حلال است.

در حدیث آمده راجع به عرق جنب از حرام که قَالَ الْکاظِمُ (ع) : إِنْ کانَ مِنْ حَلَالٍ فَصَلِّ فِیهِ وَ إِنْ کانَ مِنْ حَرَامٍ فَلَا تُصَلِّ فِیهِ. [ وسائل الشیعه ، ج3 ، ص447 ] .

بعضی گفته اند : علّت عدم جواز صلات ، نجاست عرق است. بعضی گفته اند : حدیث فقط عدم جواز صلات است و از نجاست ساکت است.

و جهاتی دیگر نیزممکن است منشأ اختلاف فتوا باشد که به قرار ذیل است :

اول : ممکن است روایتی به فقیهی برسد و به دیگری نرسد.

دوم : ممکن است روایتی به فقیهی از طریق صحیح برسد که اعتماد بکند و به دیگری از طریق فاسد که اعتماد نکند.

سوم : گاهی به هر دو رسیده و مورد اعتماد هست از نظر راوی ، ولی نزد یکی معارض دارد و نزد دیگری معارضی ندارد.

در اجماع

و عقل نیز ممکن است همین حرف را بگوئیم ، زیرا حجیت اجماع نزد بعضی از فقها از راه لطف است. نزد بعضی دیگر از فقها از راه دخول معصوم (ع) ، و نزد بعضی دیگر از راه محالیت عادی [ نقل از کتاب سیمای اسلام ]

1. اختلافات اجتماعی

1. قرآن وخانواده

وَ کانَ یأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاهِ [ مریم/55. ]

وَ أْمُرْ أَهْلَک بِالصَّلاهِ [ طه/132. ]

قُلْ لأَِزْواجِک وَ بَناتِک [ احزاب/59. ]

إِنّا کنّا قَبْلُ فِی أَهْلِنا مُشْفِقِینَ [ طور/26. ]

وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَک الأَْقْرَبِینَ [ شعراء/214. ]

إِذْ قالَ لِبَنِیهِ [ بقره/133. ]

یا بُنَی أَقِمِ الصَّلاهَ [ لقمان/17. ]

قالَ یا بُنَی لا تَقْصُصْ رُویاک [ یوسف/5. ]

یا بُنَی إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ [ صافات/102. ]

یا بَنِی لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ [ یوسف/67. ]

فَما آمَنَ لِمُوسی إِلاّ ذُرِّیهٌ [ یونس/83. ]

2. حقوق خانواده

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته [ جامع الأخبار ، ص119 ] .

الامیر مسئول عن الرعیه الرجل مسئول عن اهله و المرئه راعیه علی ولدها

فَقالَ لأَِهْلِهِ امْکثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً لَعَلِّی آتِیکمْ مِنْها بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَی النّارِ هُدیً [ طه/10. ]

موسی در فکر آوردن نیازهای خانوداده بود ، اما خدا او را به نبوت رساند.

فَراغَ إِلی أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِینٍ [ ذاریات/26. ]

تلاش همسر ابراهیم برای تهیه غذا برای مهمان.

قَالَ الصَّادِقُ (ع) لَمَّا نَزَلَتْ یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکمْ وَ أَهْلِیکمْ ناراً قَالَ النَّاسُ یا رَسُولَ اللَّهِ کیفَ نَقِی أَنْفُسَنَا وَ أَهْلِینَا قَالَ اعْمَلُوا الْخَیرَ وَ ذَکرُوا بِهِ أَهْلِیکمْ وَ أَدِّبُوهُمْ عَلَی طَاعَهِ اللَّهِ [ دعائم الإسلام ، ج1 ، ص82. ]

احترام به حقوق و مالکیت همسر : وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَهً [ نساء/4. ]

لِلنِّساءِ نَصِیبٌ مِمَّا اکتَسَبْنَ [ نساء/32. ]

دوری از سخت گیری : یخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ [ رعد/21. ]

عفو و اغماض : وَ إِذا ما غَضِبُوا هُمْ یغْفِرُونَ [ شوری/37. ]

تحمل

زخم زبان : وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [ فرقان/63 ]

خرج به مقدار توان : لِینْفِقْ ذُو سَعَهٍ مِنْ سَعَتِهِ [ طلاق/7. ]

معاشرت معروف : عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ [ نساء/19. ]

احترام متقابل : وَ إِذا حُییتُمْ بِتَحِیهٍ فَحَیوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها [ نساء/86. ]

حضور در اجتماع : فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکمْ [ آل عمران/61 ]

زنها وسیله انحراف و بهانه دست دشمن نشوند : یذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یسْتَحْیی نِساءَهُمْ [ قصص/4. ]

قالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ وَ اسْتَحْیوا نِساءَهُمْ [ غافر/25. ]

3. اسباب اختلاف

1. اختلاف افکنی

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : منْ عَمِلَ فِی فُرْقَهٍ بَینَ امْرَأَهٍ وَ زَوْجِهَا کانَ عَلَیهِ غَضَبُ اللَّهِ وَ لَعْنَتُهُ فِی الدُّنْیا وَ الآخِرَهِ وَ کانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یرْضَخَهُ بِأَلْفِ صَخْرَهٍ مِنْ نَارٍ وَ مَنْ مَشَی فِی فَسَادِ مَا بَینَهُمَا وَ لَمْ یفَرِّقْ کانَ فِی سَخَطِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَعْنَتِهِ فِی الدُّنْیا وَ الآخِرَهِ وَ حَرَّمَ (اللَّهُ عَلَیهِ) النَّظَرَ إِلَی وَجْهِهِ [ ثواب الأعمال ، ص288. ]

2. به تکلف افتادن

برای خوشحال کردن اقوام و رفقای خود شوهرش را به زحمت نیدازد. رفقا و اقوام یک ساعت بیشتر با او نیستند ولی با شوهر آزرده زندگی دائمی مشکل خواهد بود.

3. به رخ کشیدن

1 زن نباید در خانه جمال و مال خود را به رخ شوهرش بکشد و اگر این کار را کرد جز دوری و کینه شوهر بهره ای نمی برد.

2 به مدرک ، فامیل ، شکل ، مال ، هنر و... خود افتخار می کند و پز می دهد.

4. بازگو کردن های بیجا

لا یحِبُّ اللّهُ

الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاّ مَنْ ظُلِمَ [ نساء/148. ]

لا یغْتَبْ بَعْضُکمْ بَعْضاً [ حجرات/12. ]

مَنْ یشْفَعْ شَفاعَهً حَسَنَهً یکنْ لَهُ نَصِیبٌ مِنْها وَ مَنْ یشْفَعْ شَفاعَهً سَیئَهً یکنْ لَهُ کفْلٌ مِنْها وَ کانَ اللّهُ عَلی کلِّ شَیءٍ مُقِیتاً [ نساء/85 ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَمَرَ بِسُوءٍ أَوْ دَلَّ عَلَیهِ أَوْ أَشَارَ بِهِ فَهُوَ شَرِیک [ خصال صدوق ، ج1 ، ص138. ]

فَیتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ما یفَرِّقُونَ بِهِ بَینَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ [ بقره/102. ]

5. بد زبانی وتمسخر

قُلْ لِعِبادِی یقُولُوا الَّتِی هِی أَحْسَنُ إِنَّ الشَّیطانَ ینْزَغُ بَینَهُمْ [ اسراء/53. ]

لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یکونُوا خَیراً مِنْهُمْ [ حجرات/11. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ کانَ لَهُ امْرَأَهٌ تُوذِیهِ لَمْ یقْبَلِ اللَّهُ صَلَاتَهَا وَ لَا حَسَنَهً مِنْ عَمَلِهَا حَتَّی تُعِینَهُ وَ تُرْضِیهُ وَ إِنْ صَامَتِ الدَّهْرَ وَ قَامَتْ وَ أَعْتَقَتِ الرِّقَابَ وَ أَنْفَقَتِ الْأَمْوَالَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ کانَتْ أَوَّلَ مَنْ تَرِدُ النَّارَ ثُمَّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) وَ عَلَی الرَّجُلِ مِثْلُ ذَلِک الْوِزْرِ وَ الْعَذَابِ إِذَا کانَ لَهَا مُوذِیاً ظَالِماً [ أعلام الدین ، ص414. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَلْعُونَهٌ مَلْعُونَهٌ امْرَأَهٌ تُوذِی زَوْجَهَا أَوْ تَغُمُّهُ وَ سَعِیدَهٌ سَعِیدَهٌ امْرَأَهٌ تُکرِمُ زَوْجَهَا وَ لَا تُوذِیهِ [ کنز الفوائد ، ج1 ، ص149. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ بَرِیئَانِ مِمَّنْ أَضَرَّ بِامْرَأَتِهِ حَتَّی تَخْتَلِعَ مِنْهُ [ ثواب الأعمال ، ص287. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) إِنِّی أَتَعَجَّبُ مِمَّنْ یضْرِبُ امْرَأَتَهُ وَ هُوَ بِالضَّرْبِ أَوْلَی مِنْهَا [ جامع الأخبار ، ص158. ]

پیامبر (ص) می فرماید : حور العین به

زنی که شوهرش را آزار می دهد می گوید : خدا ترا بکشد. شما لیاقت این مرد را ندارید. به زودی از شما جدا شده و به سراغ ما می آید. [ آیین همسرداری ، ص33. ]

6. سوء ظن

إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ [ حجرات/12. ]

1 چطور شد که نگذاشت نامه را بخوانم.

2 چطور شد که حمام رفت.

3 چطور شد که دیر آمد.

4 چطور شد که ستایش فلانی را کرد.

5 چطور شد که فلان زن از او ستایش کرد.

6 چطور شد که به فلانی احترام کرد.

7 چطور شد که نسبت به فامیل من سرسنگین است.

8 چطور شد که به من خلاف گفت.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِیاک وَ التَّغَایرَ فِی غَیرِ مَوْضِعِ غَیرَهٍ فَإِنَّ ذَلِک یدْعُو الصَّحِیحَهَ إِلَی السَّقَمِ وَ الْبَرِیئَهَ إِلَی الرِّیبِ [ نهج البلاغه ، نامه31. ]

7. مراء وجدال

پیغمبر : (ص) ضامن شده اند خانه ای را در بهشت : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَنَا زَعِیمٌ بِبَیتٍ فِی أَعْلَی الْجَنَّهِ وَ بَیتٍ فِی وَسَطِ الْجَنَّهِ وَ بَیتٍ فِی رِیاضِ الْجَنَّهِ لِمَنْ تَرَک الْمِرَاءَ وَ إِنْ کانَ مُحِقّاً [ توحید صدوق ، ص461. ]

8. بد حجابی وجلوه های نابجا

دلسردی مرد عامل فتنه است که منشأ این دلسردی چشم چرانی مرد از یک سو و آرایش آزاد زنان در خیابان ها از سوی دیگر و مقایسه کردن که مرد میان همسر خود با تمام زنانی که دیده است می تواند باشد.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : وَ اکفُفْ عَلَیهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِک إِیاهُنَّ فَإِنَّ شِدَّهَ الْحِجَابِ أَبْقَی عَلَیهِنَّ وَ لَیسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخَالِک مَنْ لَا یوثَقُ بِهِ عَلَیهِنَّ [ نهج

البلاغه ، نامه31. ]

مرد نباید هر مردی رابه هر عنوان به خانه آورد.

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَا یأْمَنُ الَّذِینَ ینْظُرُونَ فِی أَدْبَارِ النِّسَاءِ أَنْ یبْتَلَوْا بِذَلِک فِی نِسَائِهِمْ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص19. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : أَیمَا امْرَأَهٍ تَطَیبَتْ لِغَیرِ زَوْجِهَا لَمْ تُقْبَلْ مِنْهَا صَلَاهٌ حَتَّی تَغْتَسِلَ مِنْ طِیبِهَا کغُسْلِهَا مِنْ جَنَابَتِهَا [ کافی ، ج5 ، ص507. ]

فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیطْمَعَ الَّذِی فِی قَلْبِهِ مَرَضٌ [ احزاب/32. ]

وَ لا یضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیعْلَمَ ما یخْفِینَ مِنْ زِینَتِهِنَّ [ نور/31. ]

9. توقعات بی جا

پیامبر (ص) : هر زنی که ناسازگاری کند و شوهرش را بر چیزهایی که فوق توانایی اوست وادار کند ، اعمالش مورد قبول نیست و در قیامت مورد غضب خداست. [ آیین همسرداری ، ص47. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ کانَتْ لَهُ امْرَأَهٌ وَ لَمْ تُوَافِقْهُ وَ لَمْ تَصْبِرْ عَلَی مَا رَزَقَهُ اللَّهُ وَ شَقَتْ عَلَیهِ وَ حَمَلَتْهُ مَا لَمْ یقْدِرْ عَلَیهِ لَمْ یقْبَلِ اللَّهُ لَهَا حَسَنَهً تَتَّقِی بِهَا النَّارَ وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیهَا مَا دَامَتْ کذَلِک [ ثواب الأعمال ، ص287. ]

10. بیکاری – سرگرمی سالم

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : نِعْمَ اللَّهْوُ الْمِغْزَلُ لِلْمَرْأَهِ الصَّالِحَهِ [ علل الشرائع ، ج2 ، ص582. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا تُنْزِلُوا النِّسَاءَ الْغُرَفَ وَ لَا تُعَلِمُوهُنَّ الْکتَابَهَ وَ عَلِّمُوهُنَّ الْغَزْلَ وَ سُورَهَ النُّورِ [ الجعفریات ، ص97. ]

ام اسلمه از رسول خدا (ص) درباره خدمت زن در خانه پرسید؛ فرمودند : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ هَذَا الدِّینَ مَتِینٌ فَأَوْغِلُوا فِیهِ بِرِفْقٍ وَ لَا تُکرِّهُوا عِبَادَهَ اللَّهِ إِلَی عِبَادِ اللَّهِ

فَتَکونُوا کالرَّاکبِ الْمُنْبَتِّ الَّذِی لَا سَفَراً قَطَعَ وَ لَا ظَهْراً أَبْقَی [ کافی ، ج2 ، ص86. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَیمَا امْرَأَهٍ رَفَعَتْ مِنْ بَیتِ زَوْجِهَا شَیئاً مِنْ مَوْضِعٍ إِلَی مَوْضِعٍ تُرِیدُ بِهِ صَلَاحاً نَظَرَ اللَّهُ إِلَیهَا وَ مَنْ نَظَرَ اللَّهُ إِلَیهِ لَمْ یعَذِّبْهُ [ أمالی صدوق ، ص411. ]

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : إِنَّ فَاطِمَهَ (ع) ضَمِنَتْ لِعَلِی (ع) عَمَلَ الْبَیتِ وَ الْعَجِینَ وَ الْخُبْزَ وَ قَمَّ الْبَیتِ وَ ضَمِنَ لَهَا عَلِی (ع) مَا کانَ خَلْفَ الْبَابِ نَقْلَ الْحَطَبِ وَ أَنْ یجِیءَ بِالطَّعَامِ [ تفسیر عیاشی ، ج1 ، ص171. ]

فاطمه (س) از رسول الله ص تقاضای خادمه کرد ، فرمود : می ترسم از پاداش کار در خانه باز بمانی

یا فاطمه! إنی لا أرید أن ینفک عنک أجرک إلی الجاریه [ المناقب ، ج3 ، ص341. ]

11. زخم زبان ، توهین ، تهمت

وَیلٌ لِکلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ [ همزه/1. ]

وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیسُبُّوا اللّهَ عَدْواً بِغَیرِ عِلْمٍ [ انعام/108. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : من قذف امرأته بالزناء خرج من حسناته کما تخرج الحیه من جلدها و کتب له بکل شعره علی بدنه ألف خطیئه [ جامع الأخبار ، ص157. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِنَّ اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی یقُولُ مَنْ أَهَانَ لِی وَلِیاً فَقَدْ أَرْصَدَ لِمُحَارَبَتِی وَ أَنَا أَسْرَعُ شَیءٍ إِلَی نُصْرَهِ أَوْلِیائِی [ کافی ، ج2 ، ص351. ]

12. شغل

زن ها معمولا شوهری دوست دارند که؛

1 در وطن باشد.

2 هر شب بیاید.

3 اول شب بیاید.

4 ایام فراغت داشته باشد.

5 شب نشینی و گردش و تفریح بروند.

6

شغل تمیز ، آبرومند و پردرآمد داسته باشد.

این خواسته مطابق اصل فرد و اصل رفاه است ، اما اصل جامعه اصل خدمت و اصل رشد می گوید : افراد باید همت کنند. مرزبان و کشیک باشند ، از سود و تمیزی بگذرند.

13. آرایش ها

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : اغسلوا ثیابکم و خذوا من شعورکم و استاکوا و تزینوا و تنظفّوا فانّ بنی اسرائیل لم یکونوا یفعلون ذالک فزنت نسائهم [ نهج الفصاحه ، جمله378. ]

عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَهْمٍ قَالَ : رَأَیتُ أَبَا الْحَسَنِ (ع) اخْتَضَبَ فَقُلْتُ : جُعِلْتُ فِدَاک اخْتَضَبْتَ؟ فَقَالَ : نَعَمْ إِنَّ التَّهْیئَهَ مِمَّا یزِیدُ فِی عِفَّهِ النِّسَاءِ وَ لَقَدْ تَرَک النِّسَاءُ الْعِفَّهَ بِتَرْک أَزْوَاجِهِنَّ التَّهْیئَهَ [ کافی ، ج5 ، ص567. ]

زنی به نزد پیامبر (ص) رفته و گفت که شما فرموده اید که زن در منزل برای مردش آرایش کند ، لیکن شوهر من نابیناست. حضرت فرمود : شما عطر بزنید تا شوهرتان بوی عطر را استشمام کند.

14. عدم اطاعت وپیروی

1 نپذیرفتن عذر و عدم گذشت : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَا تَقْبَلُ مِنْهُ عُذْراً وَ لَا تَغْفِرُ لَهُ ذَنْباً [ کافی ، ج5 ، ص325. ]

الْحَصَانُ مَعَهُ إِذَا حَضَرَ لَا تَسْمَعُ قَوْلَهُ وَ لَا تُطِیعُ أَمْرَهُ وَ إِذَا خَلَا بِهَا بَعْلُهَا تَمَنَّعَتْ مِنْهُ کمَا تَمَنَّعُ الصَّعْبَهُ عَنْ رُکوبِهَا لَا تَقْبَلُ مِنْهُ عُذْراً وَ لَا تَغْفِرُ لَهُ ذَنْباً

2 در فامیل خوار ، در خانه شوهر مستکبر : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَ لَا أُخْبِرُکمْ بِشِرَارِ نِسَائِکمْ الذَّلِیلَهُ فِی أَهْلِهَا الْعَزِیزَهُ مَعَ بَعْلِهَا الْعَقِیمُ الْحَقُودُ الَّتِی لَا تَوَرَّعُ مِنْ قَبِیحٍ الْمُتَبَرِّجَهُ إِذَا غَابَ عَنْهَا بَعْلُهَا [

کافی ، ج5 ، ص325. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ خَیرَ نِسَائِکمُ الْوَلُودُ الْوَدُودُ الْعَفِیفَهُ الْعَزِیزَهُ فِی أَهْلِهَا الذَّلِیلَهُ مَعَ بَعْلِهَا الْمُتَبَرِّجَهُ مَعَ زَوْجِهَا الْحَصَانُ عَلَی غَیرِهِ الَّتِی تَسْمَعُ قَوْلَهُ وَ تُطِیعُ أَمْرَهُ وَ إِذَا خَلَا بِهَا بَذَلَتْ لَهُ مَا یرِیدُ مِنْهَا وَ لَمْ تَبَذَّلْ کتَبَذُّلِ الرَّجُلِ [ کافی ، ج5 ، ص324. ]

3 ترک آرایش برای یکدیگر : امام صادق (ع) می فرماید : زن نباید آرایش را ترک کند ، گرچه به یک گردن بند باشد [ آیین همسرداری ، ص153. ]

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : لَا ینْبَغِی لِلْمَرْأَهِ أَنْ تُعَطِّلَ نَفْسَهَا وَ لَوْ تُعَلِّقُ فِی عُنُقِهَا قِلَادَهً [ کافی ، ج5 ، ص509. ]

4 نپذیرفتن مدیریت : الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ [ نساء/34. ]

15. چشم داشت به دیگران

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : اشْتَدَّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَی امْرَأَهٍ ذَاتِ بَعْلٍ مَلَأَتْ عَینَهَا مِنْ غَیرِ زَوْجِهَا [ أعلام الدین ، ص417. ]

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ أَطْلَقَ نَاظِرَهُ أَتْعَبَ خَاطِرَهُ مَنْ تَتَابَعَتْ لَحَظَاتُهُ دَامَتْ حَسَرَاتُهُ [ جامع الأخبار ، ص93. ]

16. فرزند دختر

مردان ناجوری هستند که به خاطر این که همسرشان دختر می آورد ، زندگیش را تلخ قرار می دهند.

17. بدگوئی

وَ آتَیتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَیئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِیناً [ نساء/20. ]

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یحِلُّ لَکمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ کرْهاً وَ لا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَیتُمُوهُنَّ [ نساء/19. ]

در جاهلیت به سراغ دختران ثروتمند می رفتند به امید این که یا بمیرند و مردان وارث شوند یا آنان را در معضلات قرار دهند و زنان حاضر شوند قسمتی

از مهریه را پس دهند.

18. عیب جوئی

به رسول خدا (ص) گفته شد ، فلانی زن خوبی است. روزها روزه و شب ها عبادت می کند. لکن بد اخلاق و بد زبان است. فرمود : او هیچ خوبی ندارد و از اهل دوزخ است [ آیین همسرداری ، ص41. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَیمَا امْرَأَهٍ آذَتْ زَوْجَهَا بِلِسَانِهَا لَمْ یقْبَلِ اللَّهُ مِنْهَا صَرْفاً وَ لَا عَدْلًا وَ لَا حَسَنَهً مِنْ عَمَلِهَا حَتَّی تُرْضِیهُ [ أمالی صدوق ، ص429. ]

19. حسادت

20. کتمان درگیری ها

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لا یسئل الرجل فیما ضرب امرئه [ سنن ابی داود ، ج2 ، ص246. ]

21. غروروخود خواهی

پوشاندن گلایه ها راه حل نیست.

حق انتقاد و حق دفاع ، نشانه رشد و آزادی و سلامت محیط است.

غرور و خودخواهی مانع حل اختلافات است.

4. راه حل اختلاف

1. پیش گیری

1 آشنا بودن زن و شوهر به مسائل خانوادگی و آشنا نبودن آنها به روحیات یکدیگر و عدم دقت در گزینش همسر مناسب و همرنگ (کفو) بخشی از عوامل اختلافات است. ای کاش برای پسران و دخترانی که در صدد ازدواج هستند کلاس هایی به عنوان آموزش ازدواج و آیین همسرداری تشکیل می شد.

2 بازگو کردن اسرار زندگی با یکدیگر.وَ إِذْ أَسَرَّ النَّبِی إِلی بَعْضِ أَزْواجِهِ حَدِیثاً فَلَمّا نَبَّأَتْ بِهِ وَ أَظْهَرَهُ اللّهُ عَلَیهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَ أَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمّا نَبَّأَها بِهِ قالَتْ مَنْ أَنْبَأَک هذا قالَ نَبَّأَنِی الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ [ تحریم/3. ]

2. دادگاه خانواده

وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَینِهِما فَابْعَثُوا حَکماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَکماً مِنْ أَهْلِها إِنْ یرِیدا إِصْلاحاً یوَفِّقِ اللّهُ بَینَهُما [ نساء/35. ]

مزایای دادگاه خانواده در اسلام :

1 فوری

2 مجانی

3 مکتوم

4 بدون مرخصی ، اضافه کار ، ساعت معین و بازپرس

5 کشف عوامل به طور دقیق

6 قبل از وقوع شقاق اقدام کنید «خِفْتُمْ»

7 زن و شوهر یکی هستند «شِقاقَ»

8 هر دو در انتخاب داور مساوی هستند.

3. مسئولیت والدین

1 دعا : رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاهِ وَ مِنْ ذُرِّیتِی [ ابراهیم/40. ]

2 غذای حلال : قَالَ الصَّادِقُ (ع) : کسْبُ الْحَرَامِ یبِینُ فِی الذُّرِّیهِ [ کافی ، ج5 ، ص124. ]

3 غذای کامل : وَ الْوالِداتُ یرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَینِ کامِلَینِ [ بقره/233. ]

4 آموزش : عَلِّمُوا أَوْلَادَکمُ

5 موعظه : قالَ لُقْمانُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یعِظُهُ [ لقمان/13. ]

6 عدالت :

7 تزویج : إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکحَک [ قصص/27. ]

8 پایداری در تربیت : وَ أْمُرْ أَهْلَک بِالصَّلاهِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیها [ طه/132. ]

9 غافل نشدن از حق : لا تُلْهِکمْ أَمْوالُکمْ وَ لا أَوْلادُکمْ عَنْ ذِکرِ اللّهِ [ منافقون/9. ]

وظیفه پدر و مادر بنده پروری است نه بچه پروری : تَفاخُرٌ بَینَکمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الأَْمْوالِ وَ الأَْوْلادِ [ حدید/20. ]

نَحْنُ أَکثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً [ سبأ/35. ]

لَنْ تُغْنِی عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ [ آل عمران/10. ]

4. برخوردهای منطقی

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : خَیرُ نِسَائِکمُ الَّتِی إِنْ غَضِبَتْ أَوْ أُغْضِبَتْ قَالَتْ لِزَوْجِهَا یدِی فِی یدِک لَا أَکتَحِلُ بِغُمْضٍ حَتَّی تَرْضَی عَنِّی [ من لایحضره الفقیه ، ج3 ، ص389. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : خَیرُ نِسَائِکمُ الطَّیبَهُ الرِّیحِ الطَّیبَهُ الطَّبِیخِ الَّتِی إِذَا أَنْفَقَتْ أَنْفَقَتْ بِمَعْرُوفٍ وَ إِذَا أَمْسَکتْ أَمْسَکتْ بِمَعْرُوفٍ

فَتِلْک عَامِلٌ مِنْ عُمَّالِ اللَّهِ وَ عَامِلُ اللَّهِ لَا یخِیبُ وَ لَا ینْدَمُ [ کافی ، ج5 ، ص325. ]

فَإِنْ کرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسی أَنْ تَکرَهُوا شَیئاً وَ یجْعَلَ اللّهُ فِیهِ خَیراً کثِیراً [ نساء/19. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : خَیرُ نِسَائِکمْ الَّتِی إِنْ أُعْطِیتْ شَکرَتْ وَ إِنْ مُنِعَتْ رَضِیتْ [ مستدرک الوسائل ، ج14 ، ص161. ]

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : أَشْکرُکمْ لِلَّهِ أَشْکرُکمْ لِلنَّاسِ [ کافی ، ج2 ، ص99. ]

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : وَ أَنْ أَشْکرَ الْحَسَنَهَ [ صحیفه سجادیه ، دعای20. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : قَوْلُ الرَّجُلِ لِلْمَرْأَهِ إِنِّی أُحِبُّک لَا یذْهَبُ مِنْ قَلْبِهَا أَبَداً [ کافی ، ج5 ، ص569. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَکتُوبٌ فِی التَّوْرَاهِ اشْکرْ مَنْ أَنْعَمَ عَلَیک وَ أَنْعِمْ عَلَی مَنْ شَکرَک [ کافی ، ج2 ، ص94. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : لَعَنَ اللَّهُ قَاطِعِی سُبُلِ الْمَعْرُوفِقِیلَ وَ مَا قَاطِعُوا سُبُلِ الْمَعْرُوفِ؟ قَالَ : الرَّجُلُ یصْنَعُ إِلَیهِ الْمَعْرُوفُ فَیکفُرُهُ فَیمْتَنِعُ صَاحِبُهُ مِنْ أَنْ یصْنَعَ ذَلِک إِلَی غَیرِهِ [ کافی ، ج4 ، ص33. ]

هر کس به مسلمانی آفرین بگوید خداوند متعال تا قیامت برایش آفرین می نویسد. [ آیین همسرداری ، صفحه363. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ قَالَ لِأَخِیهِ الْمُومِنِ مَرْحَباً کتَبَ اللَّهُ تَعَالَی لَهُ مَرْحَباً إِلَی یوْمِ الْقِیامَهِ [ کافی ، ج2 ، ص206. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : عَلَیکمْ بِالْعَفْوِ فَإِنَّ الْعَفْوَ لَا یزِیدُ الْعَبْدَ إِلَّا عِزّاً فَتَعَافَوْا یعِزَّکمُ اللَّهُ [ کافی ، ج2 ، ص108. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : علیک بالرفق و العفو فی غیر ترک للحق [ تحف العقول ، ص25. ]

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : النَّدَامَهُ عَلَی الْعَفْوِ أَفْضَلُ وَ أَیسَرُ مِنَ النَّدَامَهِ عَلَی الْعُقُوبَهِ [ کافی ، ج 2 ، ص108. ]

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ کظَمَ غَیظاً وَ لَوْ شَاءَ أَنْ یمْضِیهُ أَمْضَاهُ أَمْلَأَ اللَّهُ قَلْبَهُ یوْمَ الْقِیامَهِ رِضَاهُ [ کافی ، ج2 ، ص110. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ صَبَرَ عَلَی سُوءِ خُلُقِ امْرَأَتِهِ وَ احْتَسَبَهُ أَعْطَاهُ اللَّهُ (بِکلِّ مَرَّهٍ) یصْبِرُ عَلَیهَا مِنَ الثَّوَابِ مِثْلَ مَا أَعْطَی أَیوبَ عَلَی بَلَائِهِ [ ثواب الأعمال ، ص287. ]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : من صبرت علی سوء خلق زوجها أعطاها الله مثل ثواب آسیه بنت مزاحم [ مکارم الأخلاق ، ص213. ]

إِذا حُییتُمْ بِتَحِیهٍ فَحَیوا بِأَحْسَنَ مِنْها [ نساء/86 ]

هَلْ جَزاءُ الإِْحْسانِ إِلاَّ الإِْحْسانُ [ الرحمن/60. ]

اصل اختلاف سلیقه و تضارب افکار رمز شکوفایی استعدادها و روشن شدن نقاط ضعف و قوت است.

وَ لا تَجْعَلُوا اللّهَ عُرْضَهً لأَِیمانِکمْ أَنْ تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصْلِحُوا بَینَ النّاسِ [ بقره/224. ]

خدا را در بعضی سوگندهای خود قرار ندهید. برای اصلاح نیکوکاری سوگند بی تفاوت بودن یاد نکنید.

میان داماد و دختر عبد الله بن رواحه یکی از یاران پیامبر اکرم (ص) اختلاف شد. او سوگند یاد کرد که برای اصلاح دخالت نکند. آیه نازل شد که این سوگندها بی اثر است. [ نمونه ، ج2 ، ص99. ]

امام صادق (ع) بودجه ای در اختیار مفضل برای حل اختلافات مردم قرار داد.

5. نمونه هایی از الگوهای خانواده

لَقَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ [ احزاب/21. ]

در هوای گرم حضرت علی (ع) وارد منزل شد و دید زنی لب در خانه ایستاده و می گوید

: إِنَّ زَوْجِی ظَلَمَنِی وَ أَخَافَنِی وَ تَعَدَّی عَلَی وَ حَلَفَ لِیضْرِبَنِیفرمود : صبر کن تا هوا خنک شود ، برویم به سراغ او. خانم گفت : یشْتَدُّ غَضَبُهُ وَ حَرَدُهُ عَلَی فَطَأْطَأَ رَأْسَهُ ثُمَّ رَفَعَهُ وَ هُوَ یقُولُ لَا وَ اللَّهِ أَوْ یوخَذَ لِلْمَظْلُومِ حَقُّهُ غَیرَ مُتَعْتَعٍ [ اختصاص مفید ، ص157. ]

در همان روز داغ به در خانه شوهر رفتند. مرد از خانه بیرون آمد و آقا را نشناخت ، ولی گفت : مَا أَنْتَ وَ ذَاک وَ اللَّهِ لَأُحْرِقَنَّهَا لِکلَامِک [ اختصاص مفید ، ص157. ]

حضرت فرمود : آمُرُک بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَاک عَنِ الْمُنْکرِ تَسْتَقْبِلُنِی بِالْمُنْکرِ وَ تُنْکرُ الْمَعْرُوفَ [ اختصاص مفید ، ص157. ]

مردم کم کم آمدند به حضرت با جمله یا امیرالمؤمنین خطاب کردند. شوهر همین که آقا را شناخت ، روی پای آقا افتاد و عذرخواهی کرد. حضرت شمشیرش را غلاف کرد و به زن فرمود : یا أَمَهَ اللَّهِ ادْخُلِی مَنْزِلَک وَ لَا تُلْجِئِی زَوْجَک إِلَی مِثْلِ هَذَا وَ شِبْهِهِ [ اختصاص مفید ، ص157. ]

همین که یوسف در جلسه مهمانی دید که برادرانش شرمنده هستند ، فرمود : این شما بودید که مرا به عزیزی رساندید.

شخصی به امام حسن مجتبی (ع) ناسزا گفت ، ولی امام به او لباس و مرکب و مال داد و او عوض شد.

فقیر همین که دید در مسجد کسی به او پول نداد. آب دهان به ریش کاشف الغطاء پرتاب کرد ، ولی آقا پا شد و فرمود : هر کس ریش مرا دوست دارد به فقیر کمک کند.

حضرت یعقوب (ع) فرمود : ای یوسف! حالا بگو برادرها با

تو چه کردند؟ عرض کرد؛ پدر جان این را نپرسید ، بلکه بپرس لطف خدا با تو چه کرد؟وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ [ یوسف/100. ]

إِنَّ مِنْ أَزْواجِکمْ وَ أَوْلادِکمْ عَدُوًّا لَکمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ [ تغابن/14 ]

وَ إِنِ امْرَأَهٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَیهِما أَنْ یصْلِحا بَینَهُما صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَیرٌ [ نساء/128. ]

1. اخلاص

1. معنای اخلاص

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : تمام الإخلاص تجنب المعاصی [ بحارالأنوار ، ج74 ، ص215 ] .

الْمُخْلِصُ الَّذِی لَا یسْأَلُ النَّاسَ شَیئاً حَتَّی یجِدَ وَ إِذَا وَجَدَ رَضِی وَ إِذَا بَقِی عِنْدَهُ شَیءٌ أَعْطَاهُ

2. ارزش واهمیت اخلاص

1.مأموریت به اخلاص در دین :

فَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ [ غافر/65 ] .

وَ ما أُمِرُوا إِلاّ لِیعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ [ بینه/5 ] .

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ [ زمر/11 ] .

قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ [ زمر/11 ] .

2. تنها دین خالص پذیرفته می شود :

أَلا لِلّهِ الدِّینُ الْخالِصُ [ زمر/3 ] .

3. ظهور در جلوه اخلاص در تمام زندگی

یاد قیامت عامل اخلاص :

إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَهٍ ذِکرَی الدّارِ [ ص/46 ] .

4. خوی بهترین مردم

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الإخلاص شیمه أفاضل الناس [ غررالحکم ، ص197 ] .

5. عبادت مقربین

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الإخلاص عباده المقربین [ المتقین ] [ غررالحکم ، ص197 ] .

6. بالاترین درجه ایمان

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الإخلاص أعلی الإیمان [ غررالحکم ، ص83 ] .

7. نهایت درجه دینداری

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الإخلاص غایه الدین [ غررالحکم ، ص83 ] .

8. معیار عبادت

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الإخلاص ملاک العباده [ غررالحکم ، ص197 ] .

9. عمل با اخلاص ، ناچیز نیست

یا مُوسَی! مَا أُرِیدَ بِهِ وَجْهِی فَکثِیرٌ قَلِیلُهُ وَ مَا أُرِیدَ بِهِ غَیرِی فَقَلِیلٌ کثِیرُهُ [ الکافی ، ج8 ، ص45 ] .

عن النبی (ص) : أخلص قلبک یکفک القلیل من العمل [ بحارالأنوار ، ج70 ، ص175 ] .

10. اخلاص در معامله

امام سجاد (ع) (فی المناجاه) ...

: أخلص نیاتنا فی معاملتک [ بحارالأنوار ، ج91 ، ص147 ] .

11. بالاترین نعمت

قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (ع) : مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی عَبْدٍ أَجَلَّ مِنْ أَنْ لَا یکونَ فِی قَلْبِهِ مَعَ اللَّهِ غَیرُهُ [ مستدرک الوسائل ، ج1 ، ص101 ] .

قال (ص) : مخبرا عن جبرئیل عن الله عز و جل أنه قال : الإخلاص سر من أسراری استودعته قلب من أحببت من عبادی [ بحارالأنوار ، ج67 ، ص249 ] .

16 قَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِی (ع) : لَوْ جَعَلْتُ الدُّنْیا کلَّهَا لُقْمَهً وَاحِدَهً وَ أَطْعَمْتُهَا مَنْ یعْبُدُ اللَّهَ خَالِصاً لَرَأَیتُ أَنِّی مُقَصِّرٌ فِی حَقِّهِ [ مستدرک الوسائل ، ج16 ، ص252 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : طوبی! لمن أخلص لله علمه و عمله و حبه و بغضه و أخذه و ترکه و کلامه و صمته [ غررالحکم ، ص197 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : سَمِعْتُهُ یقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) طُوبَی! لِعَبْدٍ نُوَمَهٍ عَرَفَهُ اللَّهُ وَ لَمْ یعْرِفْهُ النَّاسُ أُولَئِک مَصَابِیحُ الْهُدَی وَ ینَابِیعُ الْعِلْمِ تَنْجَلِی عَنْهُمْ کلُّ فِتْنَهٍ مُظْلِمَهٍ [ وسائل الشیعه ، ج16 ، ص248 ] .

12. اخلاص عامل حفاظت

العلماء کلهم هالکون الا العاملون و العاملون کلهم هالکون الا المخلصون... [ تنبیه الخواطر ، 358 ] .

13. عدم نفوذ شیطان

...قالَ فَبِعِزَّتِک لَأُغْوِینَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلاّ عِبادَک مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ [ ص/82 و83 ]

14. موجب آزادی

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : فِی حَدِیثٍ وَ بِالْإِخْلَاصِ یکونُ الْخَلَاصُ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص59 ] .

15. آنچه در مذمت ریاست آمده در اهمیت اخلاص است.

16. خلوص نیت موجب پاداش است

علی (ع) : " جدای از عمل ،

خود موجب پاداش است." [ بحار ، ج70 ، ص199 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : إِنَّ الْعَبْدَ الْمُومِنَ الْفَقِیرَ لَیقُولُ : یا رَبِّ! ارْزُقْنِی حَتَّی أَفْعَلَ کذَا وَ کذَا مِنَ الْبِرِّ وَ وُجُوهِ الْخَیرِ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ ذَلِک مِنْهُ بِصِدْقِ نِیهٍ کتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلَ مَا یکتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ کرِیمٌ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص49 ] .

17. جامع همه فضیلت ها است :

قال (ع) : الْإِخْلَاصُ یجْمَعُ فَوَاضِلَ الْأَعْمَالِ وَ هُوَ مَعْنَی مِفْتَاحُهُ الْقَبُولُ وَ تَوْقِیعُهُ الرِّضَا [ مستدرک الوسائل ، ج1 ، ص99 ] .

18. چیزی که مؤمن به آن خیانت نمی کند :

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (ص) خَطَبَ النَّاسَ فِی مَسْجِدِ الْخَیفِ فَقَالَ ... ثَلَاثٌ لَا یغِلُّ عَلَیهِنَّ قَلْبُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ [ الکافی ، ج1 ، ص403 ] .

19. تنها عمل خالص مورد قبول پروردگار است :

قال (ص) : ان الله لا یقبل الا من اخلص له ثم تلا هذه الآیه الا لله الدین الخالص [ زمر ، 2 ] .

20. اخلاص ، فلسفه خلقت

خلقت ، برای امتحان اخلاص است.

الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاهَ لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ [ ملک/2 ] .

21. تکیه گاه مورد اعتماد :

وَ مَنْ یسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَک بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقی [ لقمان/22 ] .

22. در خواست ازخدا جهت رسیدن به اخلاص

23. اهمیت نیت نماز

فِقْهُ الرِّضَا ، (ع) : لَا صَلَاهَ إِلَّا بِإِسْبَاغِ الْوُضُوءِ وَ إِحْضَارِ النِّیهِ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص106 ] .

24. نیت بافضیلت تر از عمل است

عَنْ

أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) فِی حَدِیثٍ : وَ النِّیهُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص51 ] .

25. وسعت عطایابه قدر نیات

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : ... فَإِنَّ الْعَطِیهَ عَلَی قَدْرِ النِّیهِ [ نهج البلاغه ، ص397 ] .

26. به اندازه خلوص نیت ، ارزشمندی نزد خداوند

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) فِی حَدِیثٍ قَالَ : إِنَّ اللَّهَ بِکرَمِهِ وَ فَضْلِهِ یدْخِلُ الْعَبْدَ بِصِدْقِ النِّیهِ وَ السَّرِیرَهِ الصَّالِحَهِ الْجَنَّهَ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص56 ] .

27. نیت همان عمل است

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) فِی حَدِیثٍ : وَ النِّیهُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ أَلَا وَ إِنَّ النِّیهَ هِی الْعَمَلُ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص51 ] .

الحسنات صدق النیه و العمل و القول الطیب و العمل الصالح و السیئات سوء النیه و سوء العمل [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص421 ] .

28. نشانه عقل وقلب سالم :

قال الصادق (ع) : إن کنت عاقلا فقدم العزیمه الصحیحه و النیه الصادقه [ مصباح الشریعه ، ص11 ] .

لا تثبت النیه الصادقه إلا بالعقل [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص311 ] .

قال الصادق (ع) : صاحب النیه الصادقه صاحب القلب السلیم [ مصباح الشریعه ، ص53 ] .

صاحب النیه هو الذی یتصبر علی الطاعه [ بحارالأنوار ، ج68 ، ص395 ] .

3. آثار اخلاص نیت

1. موجب پذیرش نماز وعبادات

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لیست الصلاه قیامک و قعودک إنما الصلاه إخلاصک و أن ترید بها الله وحده [ شرح نهج البلاغه ، ج1 ، ص325 ] .

امام صادق (ع) : یا ابن مسعود! إذا عملت عملا فاعمل لله خالصا لأنه لا یقبل من عباده الأعمال إلا ما کان خالصا [ بحارالأنوار ، ج74 ،

ص105 ] .

2. با اخلاص سریع تر می توان به آرزوها برسیم

با اخلاص سریع تر می توانیم به آرزوهایمان برسیم. [ بحار ، ج72 ، ص299 ] .

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ : مَا بَینَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ إِلَّا قِلَّهُ الْعَقْلِ قِیلَ وَ کیفَ ذَلِک یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! قَالَ : إِنَّ الْعَبْدَ لَیعْمَلُ الْعَمَلَ الَّذِی هُوَ لِلَّهِ رِضًا فَیرِیدُ بِهِ غَیرَ اللَّهِ فَلَوْ أَنَّهُ أَخْلَصَ لِلَّهِ لَجَاءَهُ الَّذِی یرِیدُ فِی أَسْرَعَ مِنْ ذَلِک [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص61 ] .

3. موجب مصونیت وبیمه در مقابل انحراف ولغزش :

وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ کذلِک لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِینَ [ یوسف/24 ] .

4. گفته اند که علم بذر است و عمل ذرع و اخلاص آب آن.

[ کیمیای سعادت ، ص756 ] .

5. کمترین مقامش بهشت است :

و ادنی مقام المخلص...فی الاخره النجاه من النار و الفوز بالجنه [ محجه ، ج8 ، ص133 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّهَ [ وسائل الشیعه ، ج15 ، ص256 ] .

6. زمینه ساز بالاترین موفقیت ها

شرط صحت و شرط قبول عبادت است.

7. نهایت ارزشمندی عمل

ضربه علی (ع) یوم الخندق افضل من عباده الثقلین

علمای شیعه می گویند : این فضیلت به خاطر اخلاص ایشان بوده. [ قلب سلیم ، 396 ] .

8. کار ، حجمش زیاد جلوه می کند :

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : مَنْ أَرَادَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْقَلِیلِ مِنْ عَمَلِهِ أَظْهَرَ اللَّهُ لَهُ أَکثَرَ مِمَّا أَرَادَ وَ مَنْ أَرَادَ النَّاسَ بِالْکثِیرِ

مِنْ عَمَلِهِ فِی تَعَبٍ مِنْ بَدَنِهِ وَ سَهَرٍ مِنْ لَیلِهِ أَبَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا أَنْ یقَلِّلَهُ فِی عَینِ مَنْ سَمِعَهُ [ الکافی ، ج2 ، ص296 ] .

9. اثر اخلاص در زندگی برزخی :

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُونَ [ آل عمران/169 ] .

10. موجب امیدواری :

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ الَّذِینَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أُولئِک یرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ [ بقره/218 ] .

11. موجب رشد :

مَثَلُ الَّذِینَ ینْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ کمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کلِّ سُنْبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ [ بقره/261 ] .

12. موجب جاودانگی نعمتهای بهشتی

و روی أن بالنیات خلد أهل الجنه فی الجنه [ بحارالأنوار ، ج67 ، ص212 ] .

13. موجب بالارفتن وتعالی کلام

بالا رفتن کلام به خاطر اخلاص است :

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِلَیهِ یصْعَدُ الْکلِمُ الطَّیبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یرْفَعُهُ (فاطر/10 ) یعْنِی إِذَا کانَ عَمَلُهُ خَالِصاً ارْتَفَعَ قَوْلُهُ وَ کلَامُهُ الْخَبَرَ. [ مستدرک الوسائل ، ج5 ، ص358 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ" حَنِیفاً مُسْلِماً" (آل عمران/67) قَالَ : خَالِصاً مُخْلِصاً [ الکافی ، ج2 ، ص15 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) : قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ" فَأَقِمْ وَجْهَک لِلدِّینِ حَنِیفاً" (روم/30 ) قَالَ : أَمَرَهُ أَنْ یقِیمَ وَجْهَهُ لِلْقِبْلَهِ لَیسَ فِیهِ شَیءٌ مِنْ عِبَادَهِ الْأَوْثَانِ خَالِصاً مُخْلِصاً [ وسائل الشیعه ، ج4 ، ص295 ] .

14. رهایی از بدبختی وهلاکت

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : من أخلص النیه تنزه عن الدنیه [ غررالحکم ، ص198 ] .

15. امنیت دینی

من

خلص ایمانه ، امن دینه [ بحار ، ج95 ، ص452 ] .

(ایمن از انحراف)

16. موجب رفعت عمل

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : بالإخلاص ترفع الأعمال [ ژјјǙĘ͙ÙŠ، ص155 ] .

17. موجب پاکی اعمال

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : لو خلصت النیات لزکت الأعمال [ غررالحکم ، ص93 ] .

18. نورانیت دیدگان

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : عند تحقق الإخلاص تستنیر البصائر [ غررالحکم ، ص198 ] .

(دید وسیع پیدا کردن)

19. جاری شدن حکمت از دل به زبان

قال رسول الله (ص) : ما أخلص عبد لله عز و جل أربعین صباحا إلا جرت ینابیع الحکمه من قلبه علی لسانه [ عیون أخبارالرضا (ع) ، ج2 ، ص69 ] .

20. رسیدن به آرزوها

رسیدن به آرزوها :

الف : عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : من أخلص بلغ الآمال [ غررالحکم ، ص198 ] .

ب : علی (ع) : کلما اخلص عملا ، بلغت من الاخره املا [ غرر ] .

21. به نتیجه رسیدن امور

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : فی إخلاص النیات نجاح الأمور [ غررالحکم ، ص93 ] .

22. نائل شدن به مقاصد

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : أخلص تنل [ غررالحکم ، ص198 ] .

23. رسیدن به مقامات عالی :

امام سجاد (ع) : فی الدعاء"...اللهم صل علی محمد و آل محمد و اجعلنا ممن جاسوا خلال دیار الظالمین و استوحشوا من مونسه الجاهلین و سموا إلی العلو بنور الإخلاص" [ بحارالأنوار ، ج91 ، ص126 ] .

24. موجب اجابت دعا

دعاء شایسته اجابت می شود : عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : المخلص حری بالإجابه [ غررالحکم ، ص193 ]

25. جلب یاری خداوند

صادق (ع) : انما نصر الله هذه الامه

ب...اخلاصهم... [ محجه ، ج8 ، ص125 ] .

26. بی نیازی از دیگران

امام (ع) : اعمل لوجه واحد یکفیک الوجوه کلها [ کنز ] .

27. خداوند عهده دار امور دنیوی و اخروی بنده می شود :

عَنْ سَیدِ الْعَابِدِینَ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ بْنِ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ (ع) قَالَ : " حَقُّ اللَّهِ الْأَکبَرُ عَلَیک أَنْ تَعْبُدَهُ وَ لَا تُشْرِک بِهِ شَیئاً فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِک بِإِخْلَاصٍ جَعَلَ لَک عَلَی نَفْسِهِ أَنْ یکفِیک أَمْرَ الدُّنْیا وَ الآخِرَهِ" [ من لایحضره الفقیه ، ج2 ، ص618 ] .

28. تمام موجودات حتی درندگان از او حساب می برند :

قال أبو عبد الله (ع) : ... إذا کان مخلصا لله أخاف الله منه کل شیء حتی هوام الأرض و سباعها و طیر السماء و حیتان البحر [ بحارالأنوار ، ج66 ، ص285 ] .

29. رمز نزول امداد الهی

فِقْهُ الرِّضَا (ع) : لَا صَلَاهَ إِلَّا بِإِسْبَاغِ الْوُضُوءِ وَ إِحْضَارِ النِّیهِ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص106 ] .

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) فِی حَدِیثٍ قَالَ : إِنَّ اللَّهَ بِکرَمِهِ وَ فَضْلِهِ یدْخِلُ الْعَبْدَ بِصِدْقِ النِّیهِ وَ السَّرِیرَهِ الصَّالِحَهِ الْجَنَّهَ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص56 ] .

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : ... فَإِنَّ الْعَطِیهَ عَلَی قَدْرِ النِّیهِ [ نهج البلاغه ، ص397 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) فِی حَدِیثٍ : وَ النِّیهُ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص51 ] .

30. بصیرت وشناخت زمانه

بعد از قتل طلحه ، حضرت امیر (ع) جملاتی فرمود از جمله؛وَ بَصَّرَنِیکمْ صِدْقُ النِّیهِ أَقَمْتُ لَکمْ عَلَی سَنَنِ الْحَقِّ فِی جَوَادِّ الْمَضَلَّهِ حَیثُ تَلْتَقُونَ وَ لَا دَلِیلَ [ نهج البلاغه ، ص51 ] .

31. وسیله سنگین شدن میزان

ما یثقل فی

المیزان إلا النیه الصادقه [ بحارالأنوار ، ج92 ، ص464 ] .

32. نیت رمز قدرت

قَالَ الصَّادِقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (ع) : مَا ضَعُفَ بَدَنٌ عَمَّا قَوِیتْ عَلَیهِ النِّیهُ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص400 ] .

33. زهد وبی اعتنایی به دنیا

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) قَالَ : مَا أَخْلَصَ الْعَبْدُ الْإِیمَانَ بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ یوْماً أَوْ قَالَ مَا أَجْمَلَ عَبْدٌ ذِکرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَرْبَعِینَ یوْماً إِلَّا زَهَّدَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی الدُّنْیا وَ بَصَّرَهُ دَاءَهَا وَ دَوَاءَهَا فَأَثْبَتَ الْحِکمَهَ فِی قَلْبِهِ وَ أَنْطَقَ بِهَا لِسَانَهُ [ الکافی ، ج2 ، ص16 ] .

34. زمینه ساز برترین موفقیتها است

عن سیده النساء صلوات الله علیها : " قالت من أصعد إلی الله خالص عبادته أهبط الله عز و جل إلیه أفضل مصلحته" [ بحارالأنوار ، ج67 ، ص249 ] .

35. اجرش عظیم وپاداش او با خدا است

بَلی مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ [ بقره/112 ] .

نُوتِیهِ أَجْراً عَظِیماً [ نساء/114 ] .

أُولئِک لَهُمْ رِزْقٌ مَعْلُومٌ فَواکهُ وَ هُمْ مُکرَمُونَ [ صافات/41 و42 ] .

اجر عظیم : وَ مَنْ یقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیقْتَلْ أَوْ یغْلِبْ فَسَوْفَ نُوتِیهِ أَجْراً عَظِیماً [ نساء/74 ] .

36. رهبر و امام می شود :

وَ إِنْ جاهَداک عَلی أَنْ تُشْرِک بِی ما لَیسَ لَک بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِی الدُّنْیا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنابَ إِلَی

[ لقمان/15 ] .

37. کارش گم نمی شود :

ما عِنْدَکمْ ینْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللّهِ باقٍ [ نحل/96 ] .

وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَلَنْ یضِلَّ

أَعْمالَهُمْ [ محمد/4 ] .

38. نورگیری و امداد الهی :

وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنا [ عنکبوت/69 ] .

39. راه یابی :

وَ مَنْ یهاجِرْ فِی سَبِیلِ اللّهِ یجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَماً (راه های زیاد) کثِیراً وَ سَعَهً [ نساء/100 ] .

40. جبران

وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیءٍ فِی سَبِیلِ اللّهِ یوَفَّ إِلَیکمْ [ انفال/60 ] .

41. نجات از وسوسه های شیطان

علامت اخلاص نجات از وسوسه های شیطانی است :

لَأُغْوِینَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلاّ عِبادَک مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ [ حجر/39 و40 ] .

4. نقش اخلاص

1. در قوام دین

لا یقوم الدین إلا بالنیه الصادقه و لا تثبت النیه الصادقه إلا بالعقل [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص311 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ : " حَنِیفاً مُسْلِماً" (آل عمران/67) قَالَ خَالِصاً مُخْلِصاً" [ الکافی ، ج2 ، ص15 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : " سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ" فَأَقِمْ وَجْهَک لِلدِّینِ حَنِیفاً" (روم/30 ) قَالَ : "أَمَرَهُ أَنْ یقِیمَ وَجْهَهُ لِلْقِبْلَهِ لَیسَ فِیهِ شَیءٌ مِنْ عِبَادَهِ الْأَوْثَانِ خَالِصاً مُخْلِصاً" [ وسائل الشیعه ، ج4 ، ص295 ] .

2. در عمل

عن الرضا عن آبائه (ع) قال : قال رسول الله (ص) : لا حسب إلا بالتواضع و لا کرم إلا بالتقوی و لا عمل إلا بالنیه [ بحارالأنوار ، ج66 ، ص404 ] .

3. در بالارفتن کلام

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : " إِلَیهِ یصْعَدُ الْکلِمُ الطَّیبُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ یرْفَعُهُ" (فاطر/10 ) یعْنِی إِذَا کانَ عَمَلُهُ خَالِصاً ارْتَفَعَ قَوْلُهُ وَ کلَامُهُ الْخَبَرَ [ مستدرک الوسائل ، ج5 ، ص358 ] .

4. درجاودانگی اهل بهشت

5. سوءنیت

1. ضایع کننده اعمال

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : ضاع من کان له مقصد غیر الله [ غررالحکم ، ص95 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : وَ لَا بُدَّ لِلْعَبْدِ مِنْ خَالِصِ النِّیهِ فِی کلِّ حَرَکهٍ وَ سُکونٍ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ یکنْ هَذَا الْمَعْنَی یکونُ غَافِلًا وَ الْغَافِلُونَ قَدْ وَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی [ مستدرک الوسائل ، ج1 ، ص99 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : العمل کله هباء إلا ما أخلص فیه [ غررالحکم ، ص155 ] .

2. موجب لعنت پروردگار وملائکه

عمل بدون اخلاص موجب لعنت پروردگار و ملائکه است

:

عَنْ رَسُولَ اللَّهِ (ص) : ... فَیقُولُ اللَّهُ تَعَالَی أَنْتُمْ حَفَظَهُ عَمَلِ عَبْدِی وَ أَنَا رَقِیبٌ عَلَی مَا فِی نَفْسِهِ إِنَّهُ لَمْ یرِدْنِی بِهَذَا الْعَمَلِ عَلَیهِ لَعْنَتِی فَتَقُولُ الْمَلَائِکهُ عَلَیهِ لَعْنَتُک وَ لَعْنَتُنَا [ مستدرک الوسائل ، ج1 ، ص111 ] .

3. مانع استجابت دعا

الذُّنُوبُ الَّتِی تَرُدُّ الدُّعَاءَ سُوءُ النِّیهِ [ وسائل الشیعه ، ج16 ، ص281 ] .

فإن أخلصت فیه النیه استجاب الله لک [ بحارالأنوار ، ج92 ، ص397 ]

وَ إِذَا دَعَا اللَّهَ بِغَیرِ نِیهٍ وَ إِخْلَاصٍ لَمْ یسْتَجَبْ لَهُ [ مستدرک الوسائل ، ج5 ، ص189 ] .

6. ریشه های اخلاص

1. یاس از بنده

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : أول الإخلاص الیأس مما فی أیدی الناس [ غررالحکم ، ص198 ] .

2. میل ورغبت به پروردگار :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : من رغب فیما عند الله أخلص عمله [ غررالحکم ، ص155 ] .

3. عبادت :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : الإخلاص ثمره العباده [ غررالحکم ، ص197 ] .

4. علم وآگاهی :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : ثمره العلم إخلاص العمل [ غررالحکم ، ص64 ] .

أخلص العمل فإن الناقد بصیر [ بحارالأنوار ، ج13 ، ص431 ] .

النیه تبدو من القلب علی قدر صفاء المعرفه [ بحارالأنوار ، ج67 ، ص210 ] .

5. یقین

سرچشمه اخلاص ، یقین است و باید از خداوند خواست :

اللهم! إنی أسألک إخبات المخبتین و إخلاص الموقنین [ بحارالأنوار ، ج89 ، ص206 ] .

یقین : عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : غایه الیقین الإخلاص [ غررالحکم ، ص198 ] .

6. ایمان

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : الإخلاص ثمره الیقین [ غررالحکم ، ص197 ] .

الَّذِینَ آمَنُوا یقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ

اللّهِ [ نساء/76 ] .

وَ الَّذِینَ کفَرُوا یقاتِلُونَ فِی سَبِیلِ الطّاغُوتِ [ نساء/76 ] .

7. عوامل دستیابی به اخلاص

1. راههای اعتقادی ، فکری ، عملی :

راه های فکری :

1 توجه به عظمت پروردگار. (اینکه هیچ اراده ای بر اراده او مقدم نیست)

2 توجه به نِعَم پروردگار : دنیوی ، اخروی.

3 توجه به ارزش ها :

ارزش وجودی انسان (که پاداشی چون بهشت دارد) .

بی ارزشی دنیا :

مَتاعُ الدُّنْیا قَلِیلٌ [ نساء/77 ] .

وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاّ مَتاعُ الْغُرُورِ [ آل عمران/185 ] .

وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ [ انعام/32 ] .

4 توجه به سرگذشت مخلصین و ریاکاران.

5 اندیشیدن در مضرات ریا.

اندیشیدن در فضایل اخلاص : فَمَنْ کانَ یرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْیعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً [ کهف/110 ] .

راه های عملی :

1 جهاد مداوم با نفس.

2 کسر خطوط نفسانی و قطع طمع از دنیا.

3 دعاء و مناجات با پروردگار در مواقع مختلف.

4 اطاعت مستمر و پی گیر از فرامین الهی.

5 پنهانی عبادت کردن و کتمان کردن حسنات و عبادات.

6 کناره گیری از اشرار.

2. راههای عملی

فاستعینوا بالصبر و الصلاه و الصدق فی النیه [ الإرشاد ، ج1 ، ص265 ] .

8. نشانه وعدالت اخلاص

1. انتظار وتوقع ستایش ندارد :

عَنْهُ (ص) : إِنَّ لِکلِّ حَقٍّ حَقِیقَهً وَ مَا بَلَغَ عَبْدٌ حَقِیقَهَ الْإِخْلَاصِ حَتَّی لَا یحِبَّ أَنْ یحْمَدَ عَلَی شَیءٍ مِنْ عَمَلٍ لِلَّهِ [ مستدرک الوسائل ، ج1 ، ص100 ] .

إِنَّما نُطْعِمُکمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُرِیدُ مِنْکمْ جَزاءً وَ لا شُکوراً [ انسان/9 ] .

2. به هیچ کس جز پروردگار امید ندارد :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : العباده الخالصه أن لا یرجو الرجل إلا ربه و لا یخاف إلا ذنبه [ غررالحکم ، ص199 ]

.

3. زاهد است :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : الزهد سجیه المخلصین [ غررالحکم ، ص275 ] .

4. ظاهر وباطنش یکی است :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ لَمْ یخْتَلِفْ سَرُّهُ وَ عَلَانِیتُهُ وَ فِعْلُهُ وَ مَقَالَتُهُ فَقَدْ أَدَّی الْأَمَانَهَ وَ أَخْلَصَ الْعِبَادَهَ [ مستدرک الوسائل ، ج7 ، ص72 ] .

5. پشیمان نمی شود.

6. خستگی در او راه ندارد.

7.زرق وبرق ومالومنال اورااز وظیفه باز نمی دارد :

یجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ [ مائده/54 ] .

8. تعصب وپافشاری در خطا واشتباه ندارد.

9. از غیر خداوند سئوال نمی کند :

قال (ع) : الْمُخْلِصُ الَّذِی لَا یسْأَلُ النَّاسَ شَیئاً [ وسائل الشیعه ، ج15 ، ص194 ] .

10. از محرمات اجتناب می کند :

قال رسول الله (ص) : تمام الاخلاص ، الاجتناب المحارم [ کنز ] .

علی (ع) : تمام الاخلاص ، تجنب المعاصی [ بحار ، ج77 ، ص213 ] .

11. تمام وجودش تسلیم پروردگار است :

قال رسول الله (ص) : علامه المخلص فأربعه یسلم قلبه و یسلم جوارحه و... [ بحارالأنوار ، ج1 ، ص121 ] .

12. مردم از خیر او بهره مندو از شر او در امانند :

دنباله حدیث فوق : ...و بذل خیره و کف شره [ بحارالأنوار ، ج1 ، ص121 ] .

13. مدح وذم مردم نزد او مساوی است :

قال الصادق (ع) : لا یصیر العبد عبدا خالصا لله عز و جل حتی یصیر المدح و الذم عنده سواء [ بحارالأنوار ، ج70 ، ص294 ] .

14. توجه اش به تکلیف ووظیفه است نه عنوان.

15. نه منت است نه آزار :

ثُمَّ لا یتْبِعُونَ ما أَنْفَقُوا مَنًّا

وَ لا أَذیً [ بقره/262 ] .

16. هیچ کارش لغو نیست :

بِأَنَّهُمْ لا یصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَ لا نَصَبٌ وَ لا مَخْمَصَهٌ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لا یطَونَ مَوْطِئاً یغِیظُ الْکفّارَ وَ لا ینالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَیلاً إِلاّ کتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صالِحٌ [ توبه/120 ] .

17. محبوب خدا است :

وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَلَنْ یضِلَّ أَعْمالَهُمْ [ محمد/4 ] .

18. در انجام وظیقه سست نمی شود

مرگ و شهادت یکی است : وَ لَئِنْ قُتِلْتُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَهٌ مِنَ اللّهِ وَ رَحْمَهٌ خَیرٌ مِمّا یجْمَعُونَ [ آل عمران/157 ] .

19. جرأت و خط شکنی :

یجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لا یخافُونَ لَوْمَهَ لائِمٍ [ مائده/54 ] .

20. ایمان واقعی :

وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِک هُمُ الْمُومِنُونَ حَقًّا [ انفال/74 ] .

21. علامت اخلاص ، انتظار فرج

علامت اخلاص انتظار فرج است :

أبا جعفر محمد بن علی الرضا (ع) فقلت له : " و لم سمی المنتظر؟ قال : لأن له غیبه تکثر أیامها و یطول أمدها فینتظر خروجه المخلصون" [ بحارالأنوار ، ج51 ، ص30 ] .

عن الرضا (ع) عن آبائه عن أمیر المونین أنه قال : "... و الذی بعث محمدا بالنبوه و اصطفاه علی جمیع البریه و لکن بعد غیبه و حیره لا تثبت فیها علی دینه إلا المخلصون المباشرون لروح الیقین" [ بحارالأنوار ، ج51 ، ص110 ] .

نحن اولیائه المخلصون [ بحار ، ج9 ، ص322 ] .

رکن الأولیاء و عماد الأصفیاء أمیر المونین و یعسوب الدین و قدوه الصالحین و إمام المخلصین

و المعصوم [ بحارالأنوار ، ج97 ، ص307 ] .

بک غیر الله المخلصین من المنافقین [ بحار ، ج42 ، ص27 ] .

22. یادقیامت

علامت اخلاص یاد قیامت است :

إِنّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَهٍ ذِکرَی الدّارِ [ ص/46 ] .

23. ادعا نداشتن

علامت اخلاص :

راوی به امام جواد (ع) گفت : " چون ده فقیر عیالمند را کمک کرده ام شادم. امام (ع) : به شرط آنکه تا کنون یا از این به بعد حبط نکنی. راوی : مگر ممکن است حبط شود در حالی که من از شیعیان خالص شما هستم؟ امام (ع) فرمود : با همین کلمه حبط شد. پرسید چرا؟ امام (ع) فرمود : لا تبطلوا صدقاتکم بالمنّ و الاذی.

و نفرمود ، منت و اذیت بر تصدق داده شدگان ، بلکه هر نوع منت واذیت رمز ابطال است. و شما که گفتید : من شیعه خالص هستم؛ من که امام جواد هستم و فرشتگان محافظ که دور تو هستند اذیت شدند و همین اذیت سبب حبط و باطل شدن ثواب تو شد.

شیعه خالص ، ابوذر و سلمان و مقداد و عمارند. تو که خودت را مانند آنهامی دانی من اذیت شدم. گفتم : چه بگویم؟ فرمود (ع) : بگو من از دوستان شما هستم. راوی می گوید : من از گفته خود شرمنده هستم و عذر می خواهم و توبه کردم. امام (ع) فرمود : با این توبه ثواب به تو برگشت و حبط از تو برطرف شد". [ بحار ، ج65 ، ص159 ] .

قال (ع) : " دخل رجل علی محمد بن علی بن موسی الرضا (ع) و هو مسرور ، فقال : ما لی

أراک مسرورا؟ قال : یا ابن رسول الله! سمعت أباک یقول أحق یوم بأن یسر العبد فیه یوم یرزقه الله صدقات و مبرات و سد خلات من إخوان له مؤمنین ، و إنه قصدنی الیوم عشره من إخوانی [ المؤمنین ] الفقراء لهم عیالات ، قصدونی من بلد کذا و کذا ، فأعطیت کل واحد منهم فلهذا سروری. فقال محمد بن علی (ع) : لعمری إنک حقیق بأن تسر إن لم تکن أحبطته أو لم تحبطه فیما بعد. فقال الرجل : و کیف أحبطته و أنا من شیعتکم الخلص؟ قال هاه قد أبطلت برک بإخوانک و صدقاتک. قال : و کیف ذاک یا ابن رسول الله؟ قال : له محمد بن علی (ع) اقرأ قول الله عز و جل" یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذی" (بقره/264 ) . قال الرجل : یا ابن رسول الله! ما مننت علی القوم الذین تصدقت علیهم و لا آذیتهم قال له محمد بن علی (ع) : إن الله عز و جل إنما قال : لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذی [ (بقره/264) ] و لم یقل لا تبطلوا بالمن علی من تتصدقون علیه ، [ و بالأذی لمن تتصدقون علیه ] و هو کل أذی ، أ فتری أذاک للقوم الذین تصدقت علیهم أعظم ، قال : لما ذا؟ قال : لقولک "و کیف أحبطته و أنا من شیعتکم الخلص" ویحک ، أ تدری من شیعتنا الخلص ] قال : لا. قال شیعتنا الخلص [ حزقیل المؤمن ، أم أذاک لحفظتک و ملائکه الله المقربین حوالیک ، أم أذاک لنا فقال : الرجل بل هذا

یا ابن رسول الله! فقال : فقد آذیتنی و آذیتهم و أبطلت صدقتک مؤمن آل فرعون و صاحب یس الذی قال الله تعالی ] فیه [ " وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَهِ رَجُلٌ یسْعی" (یس/20 ) و سلمان و أبو ذر و المقداد و عمار ، أ سویت نفسک بهواء أما آذیت بهذا الملائکه ، و آذیتنا. فقال الرجل : أستغفر الله و أتوب إلیه ، فکیف أقو؟ قال : قل أنا من موالیکم و محبیکم ، و معادی أعدائکم ، و موالی أولیائکم. فقال کذلک أقول ، و کذلک أنا یا ابن رسول الله ، و قد تبتمن القول الذی أنکرته ، و أنکرته الملائکه ، فما أنکرتم ذلک إلا لإنکار الله عز و جل. فقال : محمد بن علی بن موسی الرضا ع الآن قد عادت إلیک مثوبات صدقاتک و زال عنها الإحباط" [ تفسیرالإمام العسکری ، ص413 ] .

25. خود رادر برابرتکالیف الهی معتقد دانستن و اقدام به تطهیر ریاءو نفاق داشتن

مَنْ أَخْلَصَ بَاطِنَهُ لِلَّهِ وَ خَشَعَ لَهُ بِقَلْبِهِ وَ رَأَی نَفْسَهُ مُقَصِّراً بَعْدَ بَذْلِ کلِّ مَجْهُودٍ وَجَدَ الشُّکرَ عَلَیهِ حَاصِلًا فَیکونُ مِمَّنْ یرْجَی لَهُ الْخَلَاصُ مِنَ الرِّیاءِ وَ النِّفَاقِ إِذَا اسْتَقَامَ عَلَی ذَلِک فِی کلِّ حَالٍ [ مستدرک الوسائل ، ج1 ، ص107 ] .

26. هم چون شیر ، بوی خون و گوشت ندارد :

وَ إِنَّ لَکمْ فِی الْأَنْعامِ لَعِبْرَهً نُسْقِیکمْ مِمّا فِی بُطُونِهِ مِنْ بَینِ فَرْثٍ وَ دَمٍ لَبَناً خالِصاً سائِغاً لِلشّارِبِینَ [ نحل/66 ] .

شیر از لابلای گوشت و خون عبور می کند. نه رنگ خون دارد نه بوی گوشت.

9. موانع اخلاص

1. پیروی از هواهای نفسانی :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) :

کیف یستطیع الإخلاص من یغلبه الهوی [ غررالحکم ، ص306 ] .

2. آمال وآرزوها :

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : قلل الآمال تخلص لک الأعمال [ غررالحکم ، ص155 ] .

3. حب نفس وعلاقه مندی به دنیا

حب نفس و علاقه مندی به دنیا

4. جهل ونادانی

منبع : [ میزان الحکمه ، ج3 ] .

5. اکثریت

وَ إِنْ تُطِعْ أَکثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یضِلُّوک عَنْ سَبِیلِ اللّهِ [ انعام/116 ] .

6. سرمایه گزاریهای مخالفان :

إِنَّ الَّذِینَ کفَرُوا ینْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِیصُدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللّهِ [ انفال/36 ] .

7. یاوه سرایی ها :

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ بِغَیرِ عِلْمٍ وَ یتَّخِذَها هُزُواً [ لقمان/6 ] .

8. هوای نفس :

فَاحْکمْ بَینَ النّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیضِلَّک عَنْ سَبِیلِ اللّهِ [ ص/26 ] .

9. خطوط :

وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکمْ عَنْ سَبِیلِهِ [ انعام/153 ] .

10. هم نشینی با شکاکان وشبهه افکنان

قال النبی (ص) : لا تجلسوا عند کل داع مدع یدعوکم من الیقین إلی الشک و من الإخلاص إلی الریاء و من التواضع إلی الکبر و من النصیحه إلی العداوه و من الزهد إلی الرغبه و تقربوا إلی عالم یدعوکم من الکبر إلی التواضع و من الریاء إلی الإخلاص و من الشک إلی الیقین و من الرغبه إلی الزهد و من العداوه إلی النصیحه [ بحارالأنوار ، ج2 ، ص52 ] .

10.مراتب اخلاص

1. دلایل مرتبه داری اخلاص

1 عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : علی قدر قوه الدین یکون خلوص النیه [ غررالحکم ، ص93 ] .

اخلاص ، صفحه 10

2 بالإخلاص تتفاضل

مراتب المؤمنین [ مجموعه ورام ، ج2 ، ص119 ] .

منبع : میزان الحکمه ، ج3 ، ص57 به بعد.

2. مراتب اخلاص در عمل :

مرتبه اول : عمل به جهت ترس از جهنم و مقام و دادگاه الهی.

مرتبه دوم : عمل به جهت ثواب و پاداش الهی.

مرتبه سوم : عمل به جهت تشکر از نعمت های الهی.

مرتبه چهارم : عمل به جهت حیا (از عظمت پروردگار و حاضر بودن او)

مرتبه پنجم : عمل به جهت محبت به پروردگار و عشق ورزیدن به او.

مرتبه ششم : عمل به جهت سزاوار بودن پرستش برای او.

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَال : إِنَّ الْعُبَّادَ ثَلَاثَهٌ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَوْفاً فَتِلْک عِبَادَهُ الْعَبِیدِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ تَبَارَک وَ تَعَالَی طَلَبَ الثَّوَابِ فَتِلْک عِبَادَهُ الْأُجَرَاءِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حُبّاً لَهُ فَتِلْک عِبَادَهُ الْأَحْرَارِ وَ هِی أَفْضَلُ الْعِبَادَهِ [ الکافی ، ج2 ، ص84 ] .

مراتب اخلاص :

1 کمترین مرتبه : (به امید بهشت یا ترس از جهنم)

2 بالاترین مرتبه : محض وجه الله سبحانه دون توقع غرض فی الدارین...و هذا لا یتصور الا من محب الله...و هو اخلاص الصدّیقین [ محجه ، ج8 ، ص133 ] .

11. ابعاد اخلاص

1. عمل

و أخلص العمل [ بحارالأنوار ، ج13 ، ص431 ] .

2. فکر

اخلص الفکر [ بحار ، ج70 ، ص111 ] .

3. توبه

و إن أخلص التوبه [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص306 ] .

4. بعضی دادن ها و گرفتن ها در گفتار ورفتار

فطوبی! لمن أخلص لله عمله و علمه و حبه و بغضه و أخذه و ترکه و کلامه و

صمته و فعله و قوله [ بحارالأنوار ، ج74 ، ص241 ] .

5. عبادت ودعا

عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) : أَنَّ أَمِیرَ الْمُومِنِینَ (ع) کانَ یقُولُ : طُوبَی لِمَنْ أَخْلَصَ لِلَّهِ الْعِبَادَهَ وَ الدُّعَاءَ [ وسائل الشیعه ، ج1 ، ص59 ] .

6. نصیحت

أخلص لک النصیحه حبا لک [ إقبال الأعمال ، ص229 ] .

7. در خواست از خدا

أخلص فی المسأله لربک فإن بیده العطاء و الحرمان [ بحارالأنوار ، ج74 ، ص200 ] .

8. ولایت ائمه معصومین علیهم السلام

وَ أَخْلِصْ فِی الْوَلَاءِ لِأَئِمَّتِک الطَّاهِرِینَ ع [ مستدرک الوسائل ، ج8 ، ص242 ] .

9. قلب

قد ورد فی طریق العامه عن النبی ص أخلص قلبک یکفک القلیل من العمل [ بحارالأنوار ، ج70 ، ص175 ] .

12. فرق مخلِصین و مخلَصین

1. معنای لغوی

فرق مخلِص و مخلَص :

مخلِص؛ یعنی کسی که در راه رسیدن به اخلاص کوشش می کند و این در قرآن زیاد استعمال شد.

فَإِذا رَکبُوا فِی الْفُلْک دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ [ عنکبوت/65 ] .

وَ ما أُمِرُوا إِلاّ لِیعْبُدُوا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ [ بینه/5 ] .

مخلَص : کسی است که به درجه والای اخلاص رسیده است ، هم چون انبیا و اولیا و این کمتر در قرآن استعمال شده است.

1 إِلاّ عِبادَک مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ [ ص/83 ] .

2 درباره حضرت یوسف (ع) می فرماید :

وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ کذلِک لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِینَ [ یوسف/24 ] .

3 درباره موسی (ع) : وَ اذْکرْ فِی الْکتابِ مُوسی إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً [ مریم/51 ] .

اول خلوص و بندگی ، بعد رسالت :

مثل؛أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیک لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ [ الکافی ، ج1 ، ص79 ] .

وَ کانَ رَسُولاً نَبِیا [ مریم/51 ] .

4 بندگان شایسته خداوند : سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یصِفُونَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ [ صافات/159 و160 ] .

2. نمونه هایی از مخلَصین :

1. بندگان ویژه خدا

إِلاّ عِبادَک مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ [ ص/83 ] .

وَ کانَ رَسُولاً نَبِیا [ مریم/51 ] .

2. حضرت یوسف

درباره حضرت یوسف (ع) می فرماید :

وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ کذلِک لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصِینَ [ یوسف/24 ] .

3. حضرت موسی

درباره موسی (ع) : وَ اذْکرْ فِی الْکتابِ مُوسی إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً [ مریم/51 ] .

4. بندگان شایسته

بندگان شایسته خداوند : سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یصِفُونَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ [ صافات/159 و160 ] .

3. کمالات وفضایل مخلَصین

1 مصونیت از گزند شیطان :

وَ لَأُغْوِینَّهُمْ أَجْمَعِینَ إِلاّ عِبادَک مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ [ حجر/40 ] .

2 بیش از عمل پاداش دریافت کردن :

وَ ما تُجْزَوْنَ إِلاّ ما کنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ [ صافات/39 و40 ] .

3 عدم احضار برای محاسبه در قیامت :

فَإِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ [ صافات/127 و128 ] .

4 نجات یافتن از عذاب الهی در دنیا :

فَانْظُرْ کیفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُنْذَرِینَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ [ صافات/73 و74 ] .

مهم ترین امتیاز آن است که احدی حق توصیف خداوند را ندارد مگر مخلصین :

سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یصِفُونَ إِلاّ عِبادَ اللّهِ الْمُخْلَصِینَ [ صافات/159 و160 ] .

13. حفظ عمل مخلصانه

کاری سخت تر از عمل مخلصانه است :

اخلاص در عمل :

1 در هنگام عمل (مشکل است) .

2 بعد از عمل (مشکل تر است) .

و لذا بزرگان گفته اند : انسان برای رسیدن به اخلاص و نگه داشتن آن باید تا پایان راه مثل طبیب و یک پرستار مهربان از حال خود مواظبت کنند... .

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (ع) : أَنَّهُ قَالَ الْإِبْقَاءُ عَلَی الْعَمَلِ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ [ الکافی ، ج2 ، ص296 ] .

14. اخلاص خیالی

اخلاص خیالی :

گاه می شود که انسان عملی را انجام می دهد به خیال اخلاص ولی خالی از خلوص است.

1 قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالاً الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ یحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یحْسِنُونَ صُنْعاً [ کهف/103 و104 ] .

2 وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللّهِ ما لَمْ یکونُوا یحْتَسِبُونَ [ زمر/47 ] .

15. شعار اخلاص و سوره اخلاص

شعار اخلاص : لا اله الا الله

قلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ [ اخلاص/1 ] .

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : کانَ أَبِی (ع) یقُولُ : قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ [ تهذیب الأحکام ، ج2 ، ص127 ] .

16. اخلاص علی (ع)

اخلاص علیعلیه السلام :

در جنگ خندق همین که حضرت علی (ع) دشمن را به زمین زد ، او آب دهان پرتاب کرد. علی (ع) او را رها کرد و بعد برگشت.

17. خاطرات

1 خاطره موسی (ع) وقتی که بر حضرت شیعب (ع) وارد شد و شعیب (ع) او را به غذا دعوت کرد و موسی (ع) فرمود... : انا اهل بیت لا نبیع شیئا من علم الاخره بملاء الارض ذهبا... [ میزان الحکمه ، ج3 و بحار ، ج13 ، ص21 ] .

2 خاطره عابدی که اول برای خدا رفت تا درختی را که بت شده بود قطع کند و شیطان را بر زمین زد ، ولی بعد به خاطر نفس خود رفت و شیطان او را به زمین زد. [ محجه ، ج8 ، ص126 ] .

3 خاطره مردی که 30 سال در صف اول جماعت می ایستاده تا یک روز که در صف دیگری ایستاد و احساس خجالت کرد و فهمید این مدت برای استراحت دل در صف اول می ایستاده. [ محجه ، ج8 ، ص131 ] .

4 خاطره اخلاص امیر المؤمنین (ع) و فرزندان... و اطعام ایشان به مسکین و فقیر و یتیم :

یوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ یخافُونَ یوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً وَ یطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَ یتِیماً وَ أَسِیراً

إِنَّما نُطْعِمُکمْ لِوَجْهِ اللّهِ لا نُرِیدُ مِنْکمْ جَزاءً وَ لا شُکوراً إِنّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا یوْماً عَبُوساً قَمْطَرِیراً [ انسان/7-10 ] .

5 داستان اخلاص راجع به سه نفری که در غاری محبوس شدند و با تکرار اعمال خالصانه شان خداوند آن ها را از غار نجات داد. [ بحار

، ج70 ، ص244 ] .

6 خاطره امیر المؤمنین (ع) در مبارزه با عمرو بن عبدود آنگاه که عمرو به آقا اهانت کردند... . [ قلب سلیم ، 396 ] .

7 خاطره آخوند ملا عبدالله که در زیارت شیخ بهایی به ایشان پیشنهاد شد که امام جماعت بشوند و ایشان قبول نکردند. بعدا فرمودند : من دیدم این تقاضا مرا خوش می آید و در من اثر می گذارد. [ قلب سلیم ، 417 ] .

8 خاطره سئوال کردن یکی از شاگردان از مقدس اردبیلی و جواب ایشان در بیرون شهر. مقدس اردبیلی با این که پاسخ سئوال شاگردش را می دانست در انظار جواب نداد. [ قلب سلیم ، 417 ] .

فِی حَدِیثٍ مَرْفُوعٍ إِلَی النَّبِی (ص) قَالَ : جَاءَ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ : یا رَسُولَ اللَّهِ! إِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَنِی إِلَیک ... قُلْتُ یا جَبْرَئِیلُ فَمَا تَفْسِیرُ الْإِخْلَاصِ قَالَ [ وسائل الشیعه ، ج15 ، ص194 ] .

1.اخلاق پزشکی

1. تاریخ پزشکی

1. دوران

1. قبل از میلاد

1 2000 سال قبل از میلاد مسیح بقراط سرشناس ترین پدر چهره پزشکی هنوز که هنوز است قسم نامه او در مجمع پزشکی خوانده می شود.

این قسم نامه بر ستونی سنگی نقش بسته و تا سال 1902 میلادی جزء آثار باستانی شهر شوش بود اما متأسفانه از آن سال فرانسوی ها آن را به موزه لوور بردند.

2. قبل از اسلام

در ایران قبل از اسلام پیشرفت های بسیار خوبی در پزشکی وجود داشت و طبابت با دیانت توأم بود ، مراعات بهداشت از آداب مذهبی بود ، نسبت به اعمال خلاف پزشکی مثل سقط جنین ، تجاوز به دختران باکره ، بارداری غیر مشروع ، هم جنس

بازی و... حساسیت خاصی وجود داشت.

پزشکان از بین طبقه روحانیون انتخاب می شدند و الهیات و طب را با هم می خواندند.

3. دردوران اسلام

در بین اعراب از علم پزشکی اثری نبود ، اما با آمدن اسلام و دستورات فراوان بهداشتی این علم با سرعت پیش رفت.

رسول خدا (ص) فرمود : العلم علمان علم الأبدان و علم الأدیان [ معدن الجواهر ، ص25 ] .

در تاریخ اسلام تقریبا همه پزشکان از علم الهیات اطلاع وافی داشته اند ، مثل رازی و بو علی سینا و...

از حضرت صادق (ع) و حضرت رضا (ع) کتاب های طبی به جای مانده است.

از آغاز اسلام ، ایران تا دو قرنی قبل یکه تاز علوم ، بخصوص علوم پزشکی بوده است. جالب این است که در تمام کتاب هایی که دانشمندان

ایرانی درباره طب و طبابت نوشته اند ، بخشی را درباره اخلاق پزشکی اختصاص داده اند.

2. مشاهیر پزشکی مسلمان

1. عرب

طبیب مهم زمان پیامبر (ص) حارث بن کلده ، درس خوانده دانشگاه جندی شاپور بوده است. پس از آغاز اسلام ، اعراب به دانشگاه جندی شاپور رو آوردند و پزشکی آموختند.

2. فارس

علی بن ربن طبری (قرن دوم) مؤلف فردوس الحکمه در 7 جلد.

زکریانی رازی (قرن سوم) بزرگترین طبیب ایرانی.

علی بن عباس اهوازی (قرن چهارم) مؤلف کامل الصناعه الطبیه.

ابو علی سینا (قرن پنجم) از 99 کتابش 16 کتاب درباره طب است.

خواجه نصیر طوسی (قرن ششم) .

3. اعتقادات

پزشکان مسلمان عقیده داشته اند که هر پزشکی لازم است در کنار تحصیلش ، این علوم را بیاموزد : فقه ، اخلاق و حکمت

4. دستورات پزشکی بهداشتی

خوشبختانه انجام فرائض مذهبی و احکام اسلام مبتنی بر دستورات بهداشتی و سلامت جامعه است.

1 شستشوی مکرر صورت و

دست ها.

2 شستشوی تمامی بدن به مناسبت های مختلف. (غسل)

3 تلقی نظافت جزء ایمان است.

4 پرهیز از ناپاکی ها و بیماری های مسری.

5 رعایت مطهرات.

6 گرفتن ناخن و شانه زدن موها.

7 عرق زدائی و کوتاه کردن موهای بدن.

8 استفاده از مسواک و حوله شخصی.

9 مراعات تعادل در خوردن ، آشامیدن و پوشیدن

10 نظافت لباس و خانه و محیط و...

2. اهمیت

1. نسبت به علوم دیگر

1 اهمیت هر علمی بستگی به موضوع آن علم دارد و موضوع علم پزشکی انسان است. انسانی که تمام هستی برای او خلق شده است.

2 طبیب یکی از اسماء الهی است.

2. پاداش وثواب اخروی

پزشک می تواند با قصد قربت همه کارش را رنگ عبادت ببخشد و همیشه و همیشه در جوار بهشت باشد. [ نهج الفصاحه ، 1992 ] .

الرسول (ص) : عاید المریض یمشی فی طریق الجنه حتی یرجع

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : مَنْ سَعَی لِمَرِیضٍ فِی حَاجَهٍ قَضَاهَا أَوْ لَمْ یقْضِهَا خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کیوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص15 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : مَنْ قَامَ عَلَی مَرِیضٍ یوْماً وَ لَیلَهً بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلِ ع فَجَازَ عَلَی الصِّرَاطِ کالْبَرْقِ الْخَاطِفِ اللَّامِعِ [ ثواب الأعمال ، ص288 ] .

3. ارزش دنیوی

پزشک باید بداند همیشه دعای مریض ها پشت سر اوست.عودوا المرضی و مروهم فلیدعوا بکم فان دعوه المریض مستجابه [ نهج الفصاحه ، 1992 ] .

بیمار و برزگر هر دو تشنه آب حیاتند ، وجود طبیب برای بیمار به منزله ابر رحمت بزای برزگر است.

در زمان پیامبر (ص) طبیبی یهودی در گذشت. آن حضرت را خبر دادند ، حضرت

اظهار تأسف کرد ، عرض نمودند یا رسول الله (ص) او یهودی بوده است. حضرت فرمود : مگر نمی گوئید طبیب بوده. مقاله آقای حسن زاده آملی.

3. ویژگیهای لازم برای پزشک

1. اخلاقی

1. تقوی

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : من تطبب فلیتق الله و لینصح و لیجتهد [ دعائم الإسلام ، ج2 ، ص144 ] .

2. آراستگی به محاسن اخلاقی

بیمار در شرائطی است که الگو پذیری شدید دارد. اخلاق پزشک ، کلام پزشک ، حالات و لباس پزشک در او تأثیر دارد.

اگر پزشک اخلاق زشتی هم داشته باشد ، برای همیشه روی بیمار اثر می گذارد.

3. پایبندی به احکام دینی

بیماران علاقمند به آداب و دستورات دینی هستند ، امّا نیاز به کمک دارند ، اما متاسفانه با بی مهری پزشک و پرستاران روبرو می شوند. مثلا : برای تیمم خاک می خواهد ، برای جبیره کمک می خواهد ، جهت قبله را می پرسد و... متأسفانه در محیطهای پزشکی مسئله رعایت عفاف و حجاب جدی گرفته نمی شود.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : من ازداد علما و لم یزدد هدی لم یزدد من الله إلا بعدا [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص220 ] .

4. تواضع

متأسفانه زمینه تکبر ونخوت در حرفه پزشکی خیلی زیاد است. چه خوب است دانشجویان عزیز از آغاز ورود خود را تزکیه کنند. پس از فارغ التحصیلی آثار کبر و خود برتر بینی هویداست ، چون مردم را نیازمند و محتاج به خود می بیند.

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِع : اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ، وَ لَا تَرْفَعْنِی فِی النَّاسِ دَرَجَهً إِلَّا حَطَطْتَنِی عِنْدَ نَفْسِی مِثْلَهَا ، وَ لَا تُحْدِثْ لِی عِزّاً ظَاهِراً إِلَّا أَحْدَثْتَ لِی ذِلَّهً بَاطِنَهً عِنْدَ نَفْسِی بِقَدَرِهَا [ صحیفه سجادیه ، دعای 20 ]

.

5. سعه صدر

گاهی بیمار می خواهد تمام بیماری هایش را توضیح دهد یا سئوالاتی دارد که گاها برای پزشکان امروزی خنده آور است. مثل سردی و گرمی مزاج ها و غذاها در این موارد پزشک باید حوصله کند.

6. فرق نگذاشتن بین فقیر وغنی

تواضع در برابر ثروتمندان بخاطر ثروت آنان ضایع کننده ایمان است. امام رضا (ع) فرمود : هر کس در سلام کردن به مسلمان فقیری به گونه ای غیر از سلام کردن به افراد مرفه سلام کند ، روز قیامت خداوند بر او خشمگین می شود.

قَالَ الرِّضَاع : مَنْ لَقِی فَقِیراً مُسْلِماً فَسَلَّمَ عَلَیهِ خِلَافَ سَلَامِهِ عَلَی الْغَنِی لَقِی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ هُوَ عَلَیهِ غَضْبَانُ [ أمالی صدوق ، ص442 ] .

2. تعهد کاری

1. تلاش

اگر تلاش نکند ضامن است : قال الامیر (ع) : و لیجتهد تلاش در کار تلاش در تحقیق.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : العلم أکثر من أن یحاط به فخذوا من کل علم أحسنه [ غررالحکم ، ص46 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : من تطبب فلیتق الله و لینصح و لیجتهد [ دعائم الإسلام ، ج2 ، ص144 ] .

2.دل سوزی

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : من تطبب فلیتق الله و لینصح و لیجتهد [ دعائم الإسلام ، ج2 ، ص144 ] .

قَالَ الصَّادِقُع : عَلَیک بِالنُّصْحِ لِلَّهِ فِی خَلْقِهِ فَلَنْ تَلْقَاهُ بِعَمَلٍ أَفْضَلَ مِنْهُ [ کافی ، ج2 ، ص164 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ [ نهج البلاغه ، خطبه 108 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : لَا خَیرَ فِی عِلْمٍ لَا ینْفَعُ [ نهج البلاغه ، نامه 31 ] .

قَالَ الْبَاقِرُع : الْعُلَمَاءُ فِی أَنْفُسِهِمْ خَانَهٌ إِنْ کتَمُوا النَّصِیحَهَ [ کافی ،

ج8 ، ص52 ] .

3. نظم

هر جا مسئولیت ها بیشتر و خدمات حساس تر باشد به نظم بیشتر نیاز است.

4. مهارت وحذاقت

5. جلب اعتماد مردم

قَالَ الصَّادِقُع : کل ذی صناعه مضطر إلی ثلاث خلال یجتلب بها المکسب و هو أن یکون حاذقا بعمله مؤیا للأمانه فیه مستمیلا (جلب اعتماد) لمن استعمله [ تحف العقول ، ص322 ] .

امیر المؤمنین فرمود : وقتی دیدید ، پزشک معالجه بیمار را بی جهت طول می دهد ، او را متهم کنید :

فَإِذَا رَأَیتُمُ الطَّبِیبَ یجُرُّ الدَّاءَ إِلَی نَفْسِهِ فَاتَّهِمُوهُ [ خصال صدوق ، ج1 ، ص113 ] .

6. رفق

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : کنْ کالطَّبِیبِ الرَّفِیقِ الَّذِی یدَعُ الدَّوَاءَ بِحَیثُ ینْفَعُ [ مصباح الشریعه ، ص20 ] .

قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً [ بقره/83 ] .

فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیناً [ طه/44 ] .

وَ لَوْ کنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک [ آل عمران/159 ] .

قَالَ الصَّادِقُع : أَکمَلُ النَّاسِ عَقْلًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقاً [ کافی ، ج1 ، ص23 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : علیک بالبشاشه فإنها حباله الموده [ غررالحکم ، ص434 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : من شرفت نفسه کثرت عواطفه [ غررالحکم ، ص231 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : من کثرت عوارفه کثرت معارفه [ غررالحکم ، ص318 ] .

رسول خدا (ص) به عیادت بیماران می رفت و می فرمود : چیزی نیست ، به زودی شفا خواهی یافت. [ سفینه ، ج2 ] .

7. رسیدگی خوب

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَع : أَحْسِنِ الْقِیامَ عَلَیهِمْ [ تهذیب الأحکام ، ج10 ، ص127 ] .

قَالَ الرِّضَاع : عونک للضعیف من أفضل الصدقه [ تحف العقول ، ص446 ] .

8. امیددادن به مریض

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : إِذَا دَخَلْتُمْ عَلَی الْمَرِیضِ

فَنَفِّسُوا لَهُ فِی الْأَجَلِ فَإِنَّ ذَلِک لَا یرُدُّ شَیئاً وَ هُوَ یطَیبُ النَّفْسَ [ کنزالفوائد ، ج1 ، ص379 ] .

وقتی ازبیماری عیادت می کنید به او امید واری دهید هر چند از مقدرات چیزی را باز نمی دارد. لیکن او را خوشدل می کند.

9. رازداری

بیمار اسراری را که حاضر نیست به هیچ کس بگوید به پزشک می گوید افشای این اسرار خیانت در امانت است. حتی توصیه شده است که وضعیت مریض را طوری در پرونده بنویسید ، که پرستاران هم متوجه نشوند. (با رمز)

قَالَ رَسُولُ اللَّهِص : لِلْمُنَافِقِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ إِذَا حَدَّثَ کذَبَ وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ [ من لایحضره الفقیه ، ج4 ، ص358 ] .

3. تأهل

بدلائل متعدد پزشک حتما باید ازدواج کند :

بدلیل طولانی بودن دوران تحصیل.

بدلیل نبود فرصت زیاد برای تربیت فرزند.

بدلیل از دست دادن حوصله برای همسر داری.

بدلیل سر و کار داشتن با ناموس مردم و احتمال لغزش.

4. ارتباط با سایر پزشکان

1 پزشک باید به سایر پزشکان احترام بگذارد.

2 بسیار پیش می آید که مریضی از دکتری به دکتر دیگر مراجعه می کند و از دکتر قبلی بدگویی می کند. پزشک اگر هم فکر می کند تشخیص پزشک قبلی نادرست است. نباید در حضور بیمار عیب جویی کند و باید بیمار را قانع کند.

3 معمولا پزشکان مسن به نظر نسخه پزشکان جوان پوزخند می زنند و پزشکان جوان پیرمردهای پزشک را متهم به بی اطلاعی از تازه ههای علمی می کند ، اما اسلام می گوید هم پزشکان مسن جوان ها را احترام و تشویق کنند و فخر نفروشند و هم جوان ها بزرگترها را ارج بنهند.

5. دشواریها

1 همیشه با انسان های دردمند ، رنجور ، ناله کن ، مواجه است.

2 درمعرض خطر انواع بیماری هاست.

3 جان انسان ها بدست اوست ، با اندک غفلتی خانواده ای از هم می پاشد.

4 مهمترین مسئولیت های جنگ یعنی مداوای مجروحان بدست اوست.

6. محذورات

1 دختر جوانی برای درمان تومور پستان به من مراجعه نمود. روز عمل مشخص شد همان روز یکی از بهترین دوستانم به من تلفن زدند که دختری که مریض توست نامزد پسر من است و به زودی جلسه عقد تشکیل می شود. نظر شما درباره غده چیست؟آیا مسئله ای پیش نخواهد

آمد؟ من مانده ام بین راز داری و برادری ، خیانت به مریض یا خیانت به دوست.

2 دزدی در حین سرقت مجروح شد. چون پزشک را امین خود می دانسته به او مراجعه کرده و ماجرا را برای پزشک گفته. آیا وظیفه پزشک راز داری است یا اطلاع دادن به پلیس؟ آیا لازم است بیمارستان خط رابطی باشد بین بیماران و اداره پلیس؟ اگر اینگونه شود با بی اعتمادی بیماران چه کنیم؟

3 بیمار در آستانه مرگ است. آیا وظیفه پزشک اطلاع دادن به اوست تا خودش را برای وصیت و ادای حقوق آماده کند؟ یا وظیفه اش رعایت احساسات و عواطف است؟...

... در یکی از بیمارستان ها استاد به هنگام تدریس به دانشجویان می گوید : در اطاق مجاور یک بیمار سرطانی است. آیا کسی هست از شما که این مطلب را به او خبر دهد؟ یکی از دانشجویان می گوید من حاضرم. استاد پس از مکثی عصبانی شده دستور می دهد به آن دانشجو که به دفتر دانشکده مراجعه کرده ، تسویه حساب کند و اخراج است. دانشجو به

راه می افتاد. استاد وی را می خواهد ، به او می گوید وقتی حکم اخراج خودت را شنیدی چه حالتی داشتی؟ گفت : تقریبا مردم و زانوهایم سست شد. استاد گفت : پس قبول کن اگر شما هم به بیمار سرطانی ناگهانی بگوئی سرطان داری ، همان حال تو را خواهد داشت.

4 یکی از محذورات پزشکان زنان خبر دادن نوزاد ناقص الخلقه به پدر و بخصوص مادر نوزاد است.

7. آفات وخطرات

1 مردی برای عمل جراحی به پزشکی مراجعه و تاریخ عمل مشخص می شود. مریض از دکتر می خواهد تاریخ عمل را یک روز قبل واقع بنویسد ، او هم می نویسد ، مریض به شهرش می آید و شخصی را به قتل می رساند سپس به بیمارستان می رود و عمل جراحی انجام می شود. پس از دستگیری می گوید : من در این تاریخ در بیمارستان و تحت عمل جراحی بوده ام. بعدا قضیه کشف شد ، و مریض و پزشک دستگیر می شوند.

1 بی تفاوتی : در سال های اول دانشجوئی وقتی با مریض روبرو می شود ، تمام وجود او را تأثر و اندوه فرامی گیرد. چند سال بعد با روبرو شدن با مریض می گوید : عجب بیمار جالبی است ، چه تابلو بالینی قشنگی عین کتاب است ، و از یک انسان پر احساس به یک ماشین تبدیل می شود.

2 تجارت : پزشک کم کم به یک بازرگان بی ملاحظه تبدیل می شود و بیمار به کالایی تبدیل می شود که باید بیشترین سود را از آن برد.

3 عدم تمرگز فکر هنگام معاینه.

4 نداشتن لبخند و صمیمیت.

5 تکیه بر فورمول ها و داروها و اطلاعات و غفلت از اراده خداوند.

6 غفلت

از بیماری های روحی خود.

1. اخلاق

1. اخلاق اسلامی از نظر قرآن

1. بدی را با نیکی پاسخ دادن

وَ یدْرَونَ بِالْحَسَنَهِ السَّیئَهَ [ رعد/22 ] .

ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ السَّیئَهَ [ مومنون/96 ] .

2. اعراض از لغو و بیهودگی

قَدْ أَفْلَحَ الْمُومِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ [ مومنون/3-1 ] .

3. تواضع و برخورد سالم با جاهلان

وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یمْشُونَ عَلَی الأَْرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [ فرقان/63 ] .

4. برخورد کریمانه با اهل لغو

وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کراماً [ فرقان/72 ] .

5. کظم غیض وعفو وبخشش

أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ الَّذِینَ ینْفِقُونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ وَ الْکاظِمِینَ الْغَیظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النّاسِ وَ اللّهُ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ [ آل عمران/134-133 ] .

6. اعتدال در انفاق

وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یسْرِفُوا وَ لَمْ یقْتُرُوا وَ کانَ بَینَ ذلِک قَواماً [ فرقان/67 ] .

7. پاسخ بهتر به اظهار محبت دیگران

وَ إِذا حُییتُمْ بِتَحِیهٍ فَحَیوا بِأَحْسَنَ مِنْها [ نساء/86 ] .

8. عدل و احسان

إِنَّ اللّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الإِْحْسانِ [ نحل/90 ] .

9. رعایت عدالت در سخن گفتن

وَ إِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا [ انعام/152 ] .

10. به نحو نیکو تر سخن گفتن

قُلْ لِعِبادِی یقُولُوا الَّتِی هِی أَحْسَنُ [ اسراء/53 ] .

11. رعایت امانت

وَ الَّذِینَ هُمْ لأَِماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ [ مومنون/8 ] .

12. تسلیم در برابر قضا و قدر الهی

وَ بَشِّرِ الصّابِرِینَ الَّذِینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِیبَهٌ قالُوا إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیهِ راجِعُونَ [ بقره/156-155 ] .

13. صداقت

وَ الَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ وَ صَدَّقَ بِهِ أُولئِک هُمُ الْمُتَّقُونَ [ زمر/33 ] .

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کونُوا مَعَ الصّادِقِینَ [ توبه/119 ] .

14. اخلاص

وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیرٍ

فَلأَِنْفُسِکمْ وَ ما تُنْفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ اللّهِ [ بقره/272 ] .

15. حسن خلق

إِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ [ قلم/4 ] .

16. ترجیح دیگران برخود

وَ یوثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ [ حشر/9 ] .

17. نرمی در گفتار

فَقُولا لَهُ قَوْلاً لَیناً [ طه/44 ] .

فَبِما رَحْمَهٍ مِنَ اللّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک [ آل عمران/159 ] .

18. پای بندی به عهد

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [ مائده/1 ] .

19. پرهیز از گفتار بدون عمل

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ [ صف/3-2 ] .

أَ تَأْمُرُونَ النّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکم [ بقره/44 ] .

20. سادگی در برخورد

وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَکلِّفِینَ [ ص/86 ] .

21. از خود ستایش نکردن

فَلا تُزَکوا أَنْفُسَکمْ [ نجم/32 ] .

2. اخلاق غیر اسلامی از نظر قرآن

1. استهزا و مسخره نمودن

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا یسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسی أَنْ یکونُوا خَیراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسی أَنْ یکنَّ خَیراً مِنْهُنَّ [ حجرات/11 ] .

2. عیبجوئی

وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکمْ [ حجرات/11 ] .

3. بد گمانی ، تجسس ، غیبت

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یغْتَبْ بَعْضُکمْ بَعْضاً أَ یحِبُّ أَحَدُکمْ أَنْ یأْکلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیتاً فَکرِهْتُمُوهُ [ حجرات/12 ] .

4. بهتان

وَ الَّذِینَ یوذُونَ الْمُومِنِینَ وَ الْمُومِناتِ بِغَیرِ مَا اکتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبِیناً [ احزاب/58 ] .

5. رباء

وَ الَّذِینَ ینْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النّاسِ وَ لا یومِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیوْمِ الآْخِرِ وَ مَنْ یکنِ الشَّیطانُ لَهُ قَرِیناً فَساءَ قَرِیناً [

نساء/38 ] .

وَ لا تَکونُوا کالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النّاسِ [ انفال/47 ] .

6. تکبر وفخرفروشی

وَ لا تَمْشِ فِی الأَْرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللّهَ لا یحِبُّ کلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ [ لقمان/18 ] .

7. حسد

أَمْ یحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ [ نساء/54 ] .

8. دروغ

إِنَّما یفْتَرِی الْکذِبَ الَّذِینَ لا یومِنُونَ بِآیاتِ اللّهِ [ نحل/105 ] .

وَ اللّهُ یشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ [ منافقون/1 ] .

9. خیانت

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللّهَ وَ الرَّسُولَ وَ تَخُونُوا أَماناتِکمْ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ [ انفال/27 ] .

10. بخل

وَ لا یحْسَبَنَّ الَّذِینَ یبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ [ آل عمران/180 ] .

11. منت گذاری و اذیت نمودن در صدقه

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکمْ بِالْمَنِّ وَ الأَْذی [ بقره/264 ] .

3. کتاب شناسی اخلاقی

1. کتاب های عربی

1. آداب العرب و الفرس. ابن مسکویه. (رک : الحکمه الخالده) .

2. آداب النفس. سید محمد عیناثی عاملی. با مقدمه و تصحیح و حواشی سید کاظم موسوی میامی. دو جلد. جلد اول (تهران ، المکتبه المرتضویه ، 1380 ، ق) ، 334ص ، وزیری. این کتاب از مؤلفات معتبر در مواعظ و اخلاق است که بر یک مقدمه و 26 فصل و خاتمه مرتب گردیده است و جلد اول تا آخر فصل چهاردهم در نفس و آداب عزلت و صحبت و عفت و تقوا ، ترغیب به خوبی ها و کیفیت معاشرت اخوان صفاء ، ماهیت ایمان و خصال مؤمنین و آداب دعوت الی الله تعالی و گفتار در نفس است. (رک : فهرست پیشین ، ص447 ، 448)

3. اتحاف الساده

المتقین بشرح اسرار احیاء علوم الدین. سید مرتضی زبیدی (صاحب کتاب تاج العروس) ده جلد. (مصر ، چاپخانه میمنیه ، 1311 ق) . این کتاب شرح مزجی مفصلی است بر احیاء علوم الدین غزالی ، شامل توضیحات لغوی و ذکر اسناد حدیث و نکات معنوی.

4. احیاء علوم الدین. ابوحامد محمد غزالی. (مصر ، مطبعه الحلبی ، 1347 ق) . 4 جلد.

5. الاخلاق. منصوب به عارف معروف محیی الدین ابن العربی. (مصر ، بی نا ، 1332ق) . این رساله که در صفحه آخر به نام تهذیب الاخلاق ضبط شده ، مختصری است در اصول این فن ، به ضمیمه گفتارهایی در پند ، این رساله با سبک ابن عربی مباینت دارد و در آثار وی چنین رساله ای ضبط نشده است. معجم المطبوعات العربیه (در ذیل ستون 176) بودن این رساله را از ابن عربی تکذیب کرده و این رساله را همان تهذیب الاخلاق ابن عدی تکریتی (متوفی 364 ق ، شاگرد فارابی) دانسته است. (فهرست پیشین ، ص492) .

6.اخلاق العلماء ، ابوبکر محمد بن حسین بن عبد الله آجری. تحقیق فاروق حماده. (دمشق ، مکتبه العرفان ، 1392ق) .

7. الاخلاق عند الغزالی. زکی مبارک. (مصر ، چاپخانه رحمانیه ، بی تا) . این کتاب که دانش نامه دکترای مؤلف است ، شرح احوال و بیان آراء و نقد افکار غزالی در علم اخلاق است. (فهرست پیشین ، ص497) .

8. الاخلاق و السِیر. (رساله مداواه النفوس و تهذیب الاخلاق و الزهد فی الرذائل) . ابن حزم اندلسی. همراه با ترجمه به فرانسه از السیده ندی تومیش ، به تصحیح احمد عمر المحصانی. (بیروت ، اللجنه الدولیه

لترجمه الروائع ، 1961 م) . متن عربی 93 ص. در دیباچه آمده : آنچه در این رساله آمده ، نتیجه تجربیات عمری است.

9. الاخلاق و الواجبات. شیخ عبد القادر مغربی ، از فضلا و ادبا و نویسندگان بارز عرب و از یاران سید جمال الدین اسد آبادی. (قاهره ، چاپخانه سلقیه ، 1347 ق) . این کتاب در بیان اخلاق و وظایف دینی ، فردی. خانوادگی و اجتماعی (طبق برنامه هفتگی) است. (فهرست پیشین ، ص500) .

10. ادب الاسلام. صالح حمدی حماد. (مصر ، چاپخانه مدرسه والده عباس اول (کذا) ، 1325 ق) .

مختصری است روان ، شامل عقاید و آداب عبادت و علم و عمل و معاشرت و حکومت و تهذیب نفس. (فهرست پیشین ، ص500) .

11. ادب الدنیا و الدین. ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب ماوردی شافعی. (قم ، المنشورات الارومیه ، 1404 ق) . 350 ص. این کتاب مجموعه ای است ، مشتمل بر جمله ای از محاسن آداب و اخلاق و مواعظ و مرتب بر پنج باب است : فضل عقل و مذمت هوا و هوس. ادب دین. ادب دنیا. ادب نفس. جنبه ادبی این کتاب غالب بر جنب علمی آن است. فهرست پیشین ، ص 500) این کتاب دارای شرح نیز هست (رک : منهاج الیقین) .

12. الادب الصغیر و الادب الکبیر. ابن مقفع. (بیروت ، داربیروت للطباعه و النشر ، بیتا)

13. الاذکیاء. ابی الفلج عبد الرحمن بن علی بن الجوزی (بی جا مکتبه الغزالی ، بی تا) ، 247 ص) مؤلف در مقدمه با اشاره به اینکه عقل مهم ترین موهبت الهی است و بهترین وسیله برای خداشناسی و

کسب فضائل ، داستانهایی در احوال تیزهوشان و خردمندان آورده است.

14. الاربعون حدیثا فی حقوق الاخوان. محمد بن عبد الله حسینی ، معروف به "ابن زهره حلبی. تحقیق نبیل رضا علوان (چاپ اول : بی جا ، بی نا ، 1405 ق) . 107ص.

15. الاربعین فی اصول الدین. ابوحامد محمد غزالی. (مصر ، چاپخانه الکردستان العلمیه ، 1328 ق) .

این کتاب مرتب بر چهار قسم در عقاید و اسرار عبادات و اخلاق مذمومه و محموده و نمونه جامعی است از روش مخصوص غزالی از ربط فقه به اخلاق و حسن تثمیل و تشبیه و تفصیل مطالب را به مؤلفات دیگرش احاله داده است. (فهرست پیشین ، ص386 و 502) .

16. ارشاد القلوب الی الصواب المنجی من عمل به من الیم العقاب. ابومحمد حسن بن محم دیلمی. (چاپ چهارم : لبنان ، بیروت ، بی نا ، 1398 ق) . دوجلد در یک مجلد ، جلد اول.

17. الارشاد لمن طلب الرشاد. محمد حسن نائینی. (بیروت ، دارالصادق ، بیتا) .

18. اسرار الصلاه. حاج میرزا جواد ملکی تبریزی. (تهران ، کتابفروشی فرهومند ، 1391 ق) ، 318.ص.

19. اطباق الذهب. شرف الدین عبدالمؤمنین هبه الله مغربی اصفهانی. (بیروت ، المکتبه الانسیه ، 1309 ق) .

20. اطواق الذهب فی المواعظ والخطب. جار الله ابوالقاسم محمود بن عمر زمخشری. شرح لغات از یوسف افندی. (چاپ سوم : بیروت ، بی نا ، 1314 ق) ، 112ص.

21. ایقاظ العلماء و تنبّه الامراء. احمد کوزه کنانی. (قم ، دفتر تبلیغات اسلامی ، 1364) ، 132 ص ،

22. ایها الولد. ابوحامد محمد غزالی چاپ شده در "مجموعه الرسائل" (32 رساله) ، گردآورنده :

ابوالقاسم عبد الرحمن ابن اساعیل بن ابراهیم معروف به ابی شامه شافعی. (مصر ، بی نا ، 1328 ق) ، 636 ص. رساله ایها الولد 28 صفحه و به تقاضای یکی از شاگردان غزالی نوشته شده است. این رساله اخیرا تحت عنوان ای فرزند به فارسی ترجمه شده است.

23. بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهارعلیهم السلام. محمد باقر مجلسی ، (چاپ سوم : بیروت ، مؤسسه الوفاء ، 1403 ق) ، جلد 69 تا 78 درباره مکارم و معایب الخلاق و...است.

24. تاج العروس. ابن عطاء شاذلی. (مصر ، چاپخانه عثمانیه ، 1305 ق) . مؤلف "توبه" را عنوان قرار داده و به وعظ و اندرز پرداخته است.

25. تذکره السامع و المتکلم فی ادب العالم و المتعلم. ابن جامعه ، تحقیق سید محمد هاشم ندوی. (حیدر آباد دکن ، دائره المعارف العثمانیه ، 1354 ق) . این کتاب درباره آداب تعلیم و تعلم ، فضل علم و علماء ، وظائف عالم و متعلم در تدریس و تدرس و تربیت و معاشرت استاد با شاگرد و غیره بحث می کند (رک : فهرست پیشین ، ص514)

26. التربیه الاجتماعیه. علی فکری. (چاپ دوم : مصر ، بی نا ، بی تا) . این کتاب در بیان آداب و وظایف و اخلاق فردی و اجتماعی است. (فهرست پیشین ، ص516) .

27. التشریف بتعیین وقت التکلیف. این رساله شامل 23 فصل در اهمیت رسیدن انسان به مرحله بلوغ است. رک : برنامه سعادت (بخش فارس ، پانوشت) .

28. تفصیل النشأتین و تحصیل السعادتین. راغب اصفهانی. "قاهره ، مطبعه نورالامل ، 1380 ق". 61ص.

29. تلبیس ابلیس. ابن جوزی. (بیروت ،

درارالکتب العلمیه ، 1368 ق) .

30. تنبیه الراقدین. محمد طاهرین محمد حسین. (چاپ سنگی تهران ، چاپخانه میرزا علی اصغر ، 1318 ق) .

31. تنبیه الخواطر و نزهه النواظر. (معروف به مجموعه ورّان) . ورام بن ابی فراس. (تهران دارالکتب الاسلامیه ، بی تا) . دو جلد دریک مجلد است و اخیرا به فارسی ترجمه شده است.

32. التنویر فی اسقاط التدبیر. ابن عطاء الله اسکندری شاذلی. (مصر ، چاپخانه میمنیه ، 1321 ق) .

33. تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. ابن مسکویه (مصر ، چاپخانه خیریه ، 1323 ق) . این کتاب از متون استدلالی قدیمی این فن است و چنین می نماید که تحریرکتاب الاخلاق الی نیکوماگوس ارسطو است ، که به خامه روان در هفت مقاله مرتب داشته است. خواجه نصیر الدین طوسی این کتاب را مبنای تألیف کتاب "اخلاق ناصری" قرار داده است.

34. جامع السعادات. ملامحمد مهدی نراقی ، به تصحیح و تعلیق سید محمد کلانتر و مقدمه محمد رضا مظفر. این کتاب از مؤلفات استدلالی مهذب فن اخلاق و تهذیب نفس و جامع مبانی شریعت و گفتار اهل حکمت و عرفان است و مرتب است بر سه باب (در مقدمات.اقسام اخلاق ، راه حفظ اعتدال و تحصیل اخلاق ستوده) و هر بابی شامل فصولی است (فهرست پیشین ، ص520) این کتاب جامع ترین کتاب اخلاقی است که از قلم متأخرین برآمده. (ریحانه الادب ، ج6 ، ص165) . جامع السعادات به فارسی نیز ترجمه شده است (رک : علم اخلاق اسلامی) .

35. حدیقه العارفین. شیخ محمد حسن شیخ الکبیر. (چاپ سنگی ، تهران ، چاپخانه سید مرتضی ، 1323ق) .

36. الحقایق فی محاسن الاخلاق.

ملا محسن فیض کاشانی. (تهران ، چاپخانه اسلامیه ، 1378 ق) ، 554 ص ، وزیری.

این کتاب تقریبا ملخص المحجه البیضاء است و همراه با قره العیون و مصباح الانظار ، به تحقیق سید ابراهیم میانجی ، به چاپ رسیده است.جالب توجه است که مرحوم مؤلف این کتاب را در متجاوز از 83 سالگی ، در مدت چند ماه نوشته است (فهرست پیشین ، ص7-4) .

37. الحقوق. سید صدرالدین. (بغداد ، چاپخانه دارالسلام ، 1329 ق) . رساله مختصری است درباره بخشی از وظایف و مسؤولیتهای شخصی نسبت به دیگران. (فهرست پیشین ، ص523) .

38. الحکمه الخالده. ابن مسکویه. با تحقیقات و مقدمه و فهارس از عبد الرحمن بدوی. (مصر ، بی نا ، 1952 م) . این کتاب ازجوامع مؤلفات قدیمه در آداب و امثال و حکم و پند و اندرز ملل مختلفه جمع آوری شده و در چهار بخش و خاتمه ترتیب یافته است. مطالب کتاب به اختصار : بخش اول ، کتاب جاویدان خرد با دیگر از حکم و آداب پارسیان باستانی که مؤلف بدان ضمیمه نموده است از مواعظ آذرباد و سخنان بزرگمهر ، گفتار قباد ، گفتار انوشیروان ، گفتار بهمن ، آراء و عقاید جمله دیگر از دانایان ایران.. بخش دوم حکم و اقوال حکمای هندو. بخش سوم گفتار حکمای عرب. بخش چهارم حکمای روم. خاتمه در جمله ای از رفتار دانایان متقدّم و ارباب فضل از وصایای عامری و غیره است. این کتاب همان کتاب "آداب عرب و الفرس" است. (فهرست پیشین ، ص2369 ، 370 و 523) .

40. الخلق الکامل ، محمد احمد جادالمولی. (مصر ، چاپخانه حجازی

، 1351ق) . چهار جلد. این کتاب از مؤلفات مفصل و استدلالی این فن و جامع آرای متقدمین وافکار متأخرین است. هر یک از مباحث علمی این فن را تشریح و تحقیق و در چهار جلد مرتب داشته است.

41. الدروس الاخلاقیه. شیخ جعفر نقدی. (نجف ، چاپخانه الراعی ، 1357 ق) .

42. الذریعه الی مکارم الشریعه. راغب اصفهانی (نجف ، مشورات المطبعه الحیدریه ، 1378 ق) ، 268ص.

43. ذکری للجمهور. سید محمد مهدی کاظمی قزوینی. (نجف ، چاپخانه علوی ، 1346 ق) .

44. رسائل اخوان الصفا. گروهی از مؤلفین. (قم ، مرکز الاعلام الاسلامی ، 1405 ق) ، 4 مجلد. درباره چگونگی تصنیف این رسائل بنگرید به شرح محمد بن حسین بیرجندی بر تحریر مجسطی ، کشف الظنون و فرهنگ معین (بخش اعلام ذیل کلمه "اخوان الصفا") . در پایان یکی از رساله ها آمده است : عسی ان یتأمل المتأل فی هذه الرسائل و یتنبّه من نوم الغفله و یتقظ من مواعظ الحیوانات و خطبهم و یتأمل کلامهم و اشاراتهم لعله یفوز بالموعظه الحسنه.

45. رسائل الجنید. ابوالقاسم جنید بن محمد بن جنید خزازقواریری بغدادی. (لندن ، چاپخانه لوزکاک کمپانی ، 1962 م) .

46. رساله در اخلاق. عربی. امام شیرازی ، (؟) مقدمه عبدالعلیم صالح مصری (مصر ، چاپخانه ، موسوعات ، 1319 ق) . این رساله مرتب است بر سه بخش (هر بخشی دارای دو فصل) در اصول و مقدمات این فن و آداب ملوک و درباریان و نصائح و حکم که برای وزر صاحب دیوان الممالک محمد نامی تألیف شده. (فهرست پیشین ، ص532) .

47. رساله در سلوک. عربی. میرزا ابوالقاسم ذهبی شیرازی معروف

به میرزا بابا. (چاپ سنگی تهران ، بی نا ، بی تا) .

48. رسل الملوک. ابوعلی حسن بن محمد معروف به ابن الفراء. (قاهره ، چاپخانه انجمن تألیف و ترجمه و نشر ، 1366ق) .

49. الروض الفائق. عبدالله بن سعد بن عبدالکافی مصری مکی. (مصر ، چاپخانه میمنیه ، 1311ق) .

50. الریاض الخزعلیه فی سیاسه الانسانیه. شیخ خزعل خان (یا : شیخ محمد بن عیسی نجفی که به گفته "الذریعه" برای شیخ خزعل خان نوشت و به نام وی نشر یافت) . (مصر ، چاپخانه هندیه و عمومیه ، 1321 ق) .

51. ریاض السالکین. میرسید علی خان کبیر. دو جلد در یک مجلد (بیجا ، بینا ، بیتا) ، چاپ سنگی ، بدون صفحه شمار. این کار در شمار بهترین

شرحهای "صحیفه سجادیه" است. صحیفه پر است از مطالب نغز اخلاقی. شارح ، مفاهیم ارزشمند آن را قابل فهم گردانیده است. محققان مسائل اخلاقی با مراجعه به این کتاب گران سنگ در می یابند که در منابع اخلاقی - تربیتی ، دارای مقامی بس رفیع است.

52. زواهر الجواهر. امیر بهاء الدین محمد مختاری نائینی. با مقدمه و حواشی میر سید احمد روضاتی. (اصفهان ، چاپخانه حبل المتین ، 1338) .

53. سراج الملوک. ابوبکر محمد طرطوشی. (مصر ، چاپخانه ازهریه ، 1319 ق) .

54. السعاده و الاسعاد فی السیره الانسانیه. ابوالحسن عامری نیشابوری ، به تصحیح مجتبی مینوی. (تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ، 490 ص) . "این کتاب مشتمل است بر اصول اخلاق و تدابیر عملی که در حیات دنیا ، از برای سعید شدن و سعید کردن ضروری شناخته شده است. این اصول و تدابیر را

مؤلف کتاب از ترجمه های عربی مؤلفات ارسطو و سایر فلاسفه یونان استخراج کرده و با نکات و تعلمیات و اندرزها و حکایاتی که در کتب ایران و هند و عرب یافته است و مناسب و مؤید گفته های یونانیان تشخیص داده است ، در هم آمیخته و کتابی در سیرت اخلاق انسانی و قوانین و سیاست و اصول تربیت و تدبیر منزل از آن ترتیب داده است. (مقدمه مصحح) .

55. سلوک المالک. مؤلف نامعلوم. (مصر ، چاپ سنگی ، چاپخانه جمعیه المعارف ، 1286 ق) .

56. شرح منازل السائرین. کمال الدین عبدالرزاق کاشانی. به تصحیح ابراهیم لاریجانی ، چاپ سنگی. (تهران ، بی نا ، 1315 ق) . 300 ص.

57. الطلب الروحانی. ابن الجوزی. (قاهره ، مکتبه القدسی ، بی تا) 54ص.

58. الطریق الی الله. شیخ حسین بحرانی ، با مقدمه شیخ مهدی سماوی. (تهران ، مکتبه نینوی الحدیثه ، 1378 ق) . 132ص. در مقدمه کتاب از قول سید صدر چنین آمده : ما رأیت کلاما احسن من کلامه فی باب اخلاق... (ص23) .

59. طهاره القلوب. ضیاء الدین ابومحمد عبدالعزیز احمد بن سعید بن عبد الله دمیری مصری معروف به دیرینی. در حاشیه "نزهه المجالس" (مصر ، چاپخانه عثمانیه ، 1310ق) .

60. عده الداعی و نجاح الساعی. ابن فهد حلی. (قم ، کتابفروشی وجدانی ، بی تا) ، 317ص.

61. عده الصابرین و ذخیره الشاکرین. ابن قیم جوزیه ، با حواشی زکریا علی یوسف. (مصر ، چاپخانه امام ، بی تا) .

62. علم الاخلاق. ابو علی سینا. (چاپ شده در "مجموعه الرسائل") ، 17ص. (رک : ذیل عنوان"ایها الولد") .

63. عوارف المعارف. شیخ شهاب الدین ابوحفص

عمر بن محمد بن عبدالله سهرودی شافعی. در حاشیه "احیاء العلوم" (مصر ، چاپخانه میمنیه ، 1312 ق) چاپ شده است.

64. الفرج بعد الشده. قاضی تنوخی (مصر ، مکتبه الخانجی ، 1375 ق) ، 518 ص.

65. فلاح السائل. سید بن طاووس. (قم ، دفتر تبلیغات اسلامی. بی تا) . 291 [ 3 ص ، رقعی ] .

66. الفضائل و الاضداد. سید محمد شیرازی. (نجف. چاپخانه ، الغری. 1377 ق) . این کتاب خلاصه معراج السعاده مرحوم نراقی است. (فهرست پیشین ، ص551) .

67. الفلسفه الاخلاقیه. ابن مسکویه ابوعلی احمد بن محمد. تصحیح عبدالعزیز عزت. (مصر ، بی نا ، 1946 ) ، 455 ص.

68. فلسفه الاخلاق فی الاسلام. محمد جواد مغنیه. (چاپ دوم : بیروت ، دارالعلم للملایین ، 1979) ، 232ص ، وزیری.

69. کتاب الصدق. ابوسعید خزاز. (بمبئی ، چاپ سنگی ، بی نا ، بی تا) .

70. کتاب من اخلاق العلماء. الشیخ محمد سلمان. (قاهره ، بی نا ، 1353ق) .

71. کشف الریبه عن احکام الغیبه. شهید ثانی. (تهران ، منشورات المکتبه المرتضویه ، بی تا) ، 100 ص.

72. کشف المحجّه لثمره الهجه. رضی الدین علی بن طاووس حلی. (قم ، منشورات مکتبه الداوری ، بی تا) . 196 ص. این کتاب وصیت نامه ای است که مؤلف برای فرزندش نگاشته است.

73. کلمات طریفه. فیض کاشانی. (چاپ سنگی ، تهران ، بی نا ، 1316ق) .

74. کیف تکسب الاصدقاء ، سید محمد حیدری. (بغداد ، مطبعه المعارف ، 1945م) .

75. کیمیاء السعاده ، ابوحامد محمد غزالی ، 35ص. این رساله در "مجموعه الرسائل" که پیشتر از آن یاد کردیم (رک : ایها الولد) چاپ

شده و در معرفت نفس است و غیر از کیمیای سعادت فارسی است.

76. لمحات فی وسائل التربیه الاسلامیه و غیاتها. محمد امین مصری. (چاپ چهارم : بیروت ، دارالفکر ، 1398) . ب + 254ص ، وزری.

77. محاسبه النفس. رضی الدین علی بن طاووسی. (تهران. منشورات المکتبه المرتضویه ، بیتا) ، ص 88.

78. محاسن الاداب. شیخ محمد بن حسین بن سعید الجبعی العالمی. (صیدا ، بی نا ، 1349 ق) .

79. المحاسن. احمد بن محمد بن خالد برقی. (نجف ، منشورات المطبعه الحیدریه ، 1384 ق) ، 525ص.

80. المحاسن و الاضداد. جاحظ. (لبنان ، دار مکتبه العرفان ، بی تا) ، 303ص.

81. المحاسن و المساوی. ابراهیم بن محمد بیهقی. (بیروت ، دار صادر ، 1390ق) .

82. المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء. ملا محسن فیض کاشانی. (قم ، انتشارات اسلامی ، بی تا) ، هشت جلد در چهار مجلد ، وزیری ، زرکوب. این کتاب تحریر وتهذیب (احیاء العلوم) غزالی است. و بعضی حکایات و داستانهای نامعقول و نیز حذف و تبدیل و اختصار و تفصیل و توضیح برخی از فصولی که ملائم با طبع شریعت نیست ، یاد کرده است. (فهرست پیشین ، ص465) . مرحوم فیض خود ، این کتاب را تلخیص و به نام "الحقائق فی اسرار الدین و محاسن الاخلاق" موسوم نموده است (همان ، ص367) .

83. مداومه النفوس فی تهذیب الاخلاق. ابن حزم اندلسی. (دمشق ، المطبعه النبیل ، 1324 ق) ، 77ص ، رقعی.

84. مرآت الرشاد فی الوصیه الی الاحبه و الذریه و الاولاد. شیخ عبدالله مامقانی. تحقیق محیی الدین مامقانی. (چاپ سوم : قم ، المطبعه العلمیه ، 1397

ق) ، 232 ص.

85. مرآت الکمال فی الاداب و السنن. شیخ عبدالله مامقانی. (چاپ سنگی ، نجف ، بی نا ، 1342 ق) ، 295ص.

86. المراقبات ، حاج میرزا جواد آقا ملکی تبریزی ، (قم ، انتشارات امام مهدی ، 1363) ، 308 ص ، وزیری.

87. مسکن الفؤاد عند فقد الاحبه و الاولاد. شهید ثانی ، تحقیق مؤسسه آل البیتعلیه السلاملاحیاء التراث ، (چاپ1 اول : قم ، موسسه مذکور ، 407ق) .

88. مشکاه الانوار فی غرر الاخبار. طبرسی (نجف ، المکتبه الحیدریه ، 1385ق) ، 335ص. در مقدمه اش آمده : کتاب حافل بالاداب و الاخلاق.

89. مصباح الانظار. مؤلف نامعلوم. این رساله یک رشته گفتگویی است در عنوان "قال الواقد قال العالم" در معارف و اخلاق. ریحانه الادب (ج3 ، ص245) این رساله را از فیض کاشانی ضبط کرده است. رساله به ضمیمه "الحقائق فی محاسن الاخلاق" (رک : الحقائق... ) چاپ شده است. (فهرست پیشین ، ص565) . 90. معدن الجواهر و ریاضه الخواطر ، کراجکی ، تحقیق سید احمد حسینی. (ج3 ، قم ، مطبعه استوار ، 1394 ق) 84ص.

91. مکارم الاخلاق. ابونصر رضی الدین حسن بن فضل طبرسی. تحقیق محمد حسین اعلمی (چاپ ششم : بیروت ، اعلمی ، 1392ق) .

93. مکاشفه القلوب. مؤلف نامعلوم. (مصر ، چاپخانه میمنیه ، 1327ق) .

94. مناهل الاشواق. سید محمد صفی الدین حسین عاملی (صیدا ، چاپخانه ، العرفان ، 1351) . این کتاب مجموعه ای است در اخلاق و پند و آداب و احکام شریعت. (فهرست پیشین ، ص573) .

95. من وحی الاخلاق. سید مصطفی موسوی اعتماد. (نجف ، منابع الثقافه الاسلامیه ، 1380ق) ،

59ص ، رقعی.

96. منهاج العابدین. ابوحامد محمد غزالی ، تصحیح احمد المکتبی. (مصر ، چاپخانه میمنیه ، 1305ق) .

97. منهاج الیقین. اویس وفا (معروف به خان زاده) . (استانبول ، چاپخانه محمودبک 1328ق) .

98. منیه المرید فی ادب المفید و المستفید. شهید ثانی ، تحقیق رضا مختاری. (قم ، دفتر تبلیغات اسلامی. 1409ق) ، 496ص ، وزری. میرزای شیرازی بزرگ درباره این کتاب چنین مرقوم فرموده است : چقدر شایسته است که اهل علم مواظبت نمایند به مطالعه این کتاب شریف ، و متأدب شوند به آداب مزبوره در آن. (مقدمه تحقیق ، ص55) . درباره این کتاب بنگرید به مجله آینه پژوهش ، شماره ، 2 ، (مرداد ، شهریور69) .

99. المواعظ العددیه. تهذیب و اضافات لکتاب الاثنی عشریه. آیت الله مشکینی ، با شرح و تعلیق علی احمد میانجی. (چاپ سو : قم ، انتشارات صحفی ، بی تا) ، 338ص.

101. میزان العمل. ابوحامد محمد غزالی ، (چاپ دوم : مصر ، مطبعه العربیه ، 1342ق) .

102. نزهه المجالس. عبدالرحمن بن عبدالسلام بن عبدالرحمن بن عثمان صفوری شافعی. (مصر ، چاپخانه المعاهد ، 1353 ق) ، دو جلد.

103. نزهه الناظرین. تقی الدین عبدالملک معروف به شیخ عبید. (مصر ، چاپخانه میمنیه ، 1308ق) .

104. نور الحدیقه فی علم الاخلاق. عز الدین حسین بن عبد الصمد عاملی (پدر شیخ بهائی) ، تحقیق محمد جواد حسینی جلالی. (قم ، مطبعه سید الشهداء 1403ق) ، 320ص.

105. نورالهدایه. شیخ نجیب الدین رضا. (تهران ، چاپخانه علمی. 1325) . کتاب در آداب سلوک است و بر یک مقدمه و هفت اصل و یک خاتمه مرتب است. (فهرست پیشین

، ص480 و 581) .

106. وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. شیخ محمد بن حسن حر عاملی ، تصحیح عبدالرحیم ربانی شیرازی ، (چاپ دوم : بیروت ، دار احیاء التراث العربی ، بی تا) ، 603ص ، وزری ، جلد 11 ، کتاب الجهاد (ابواب جاد النفس و مایناسبه) .

107. الوصایا لابن العربی. ابن العربی. (بیروت ، اعلمی ، بی تا) .

108. هدیه الملوک. سید حسن طیب همدانی. (چاپ سنگی ، نجف ، چاپخانه علمیه ، 1358ق) . این رساله ، نگارش ساده ای است در سلوک. (فهرست پیشین ، ص583) .

109. هل ترید السعاده ، اقرأ وصایا لقمان. محمد حسن نائینی. (بیروت ، دارالصادق ، بی تا) . این کتاب مجموعه ای است از وصایای لقمان به فرزندش.

2. متون اخلاقی متفکران خارجی

ا. آیین دوست یابی ، دیل کارنگی. ترجمه سیروس عظیمی. (چتپ ششم : تهران ، کانون معرفت ، بی تا) . 24ص.

2. آیین زندگی. (چگونه تشویش ونگرانی را از خود دور کنیم و بهتر زندگی نماییم) . دیل کارنگی ترجمه و نگارش حسام الدین امامی. ( [ چاپ چهارم ، تهران ، کانون معرفت ، بی تا ] ) .

3. اتکاء به نفس. امرسن. ترجمه حیدر قراچه داغی. (تهران ، کتابفروشی رازی ، 1319) ، ح1 ، 58ص.

4. اخلاق. سموئیل اسمایلز. ترجمه محمد سعیدی. (تهران ، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه ، 1346.) .

5. اخلاق. باروخ اسپیوزا. ترجمه محسن جهانگیری. (تهران ، مرکز نشر دانشگاهی. 1364 ، 335ص.

6. اخلاق.پیراژنه. ترجمه بدرالدین کتابی. (اصفهان ، چاپخانه امامی ، 1331) ، 133ص.

7. اخلاق نظری و علم آداب. امکانات وشرایط. ژرژگورویچ. ترجمه حسن حبیبی. (تهران ، قلم

، 1358) ، 247ص.

8. اخلاق و انسان. الگانا تانونا کاروتووا. ترجمه پرویز شهریاری. (چاپ دوم : تهران ، انتشارات فردوس ، 1361) ، 278ص ، رقعی.

اخلاق ، صفحه 6

9. اخلاق و سیاست در جامعه. برتراندراسل. ترجمه محمود حیدریان. (تهران ، وحید ، 1349) ، 323ص.

10. اخلاق و شخصیت. جان دیوئی. ترجمه مشفق همدانی. (تهران ، بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه ، 1334) ، 292ص ،

11. اربع رسائل. گردآورنده لویس شیخویسوعی. (بیروت ، چاپخانه آباء یسوعی ، 1923م) . مجموعه ای است مشتمل بر چهار رساله. رساله اول در سیاست از دامسطیوس ، رساله دوم در تدبیر منزل از روفس طبیب یونانی. رساله سوم الاحادیث المطربه تالیف ابولفرج ملطی معروف به ابن العبری. رساله چهارم در حقیقت نفی هم و غم و اثبات زهد منسوب به افلاطون. (رک : فهرست آستان قدرس. ج6 ، ص502-501) .

12. اسرار نیکبختی. ا.س.مارون. ترجمه ابوالقاسم پاینده. (بی جا بی نا ، بی تا) ، 143ص.

13. اعتماد به نفس. سموئیل اسمایلز.ترجمه علی دشتی. (چاپ یازدهم ، تهران .جاویدان ، 1355) ، 246ص.

14. انسان برای خویشتن. (پژوهشی در روانشناسی اخلاق) . اریک فروم. ترجمه اکبر تبریزی. (تهران ، کتابخانه بهجت ، 1360) ، 272ص.

15. پندنامه مارکوس. (قیصر روم) . ترجمه عبد الرحیم بن ابوطالب تبریزی. (اسلامبول ، مطبعه اختر ، بی تا) .

16. چگونه می توان خوشبخت بود. گلد اسمیت. ترجمه نصرت الملوک کشمیرزاده. (چاپ چهارم : تهران چاپ اقبال ، 1358) ، 164ص.

17. خود را بشناس. ژانفینو. ترجمه شجاع الدین شفا. (تهران ، کتابفروشی علمی ، 1318) ، 123ص.

18. خوش بین باشید. ویکتور پوشه ، ترجمه محسن جهانسوز. (چاپ دهم : تهران ،

جاویدان ، بی تا) ، 56ص.

19. در آغوش خوشبختی. لرد آویبوری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. با مقدمه محمد حجازی. (چاپ دهم : تهران ، جاویدان ، بی تا) .

20. تدو سرچشمه اخلاق و دین. هانری برگسون. ترجمه حسن حبیبی. (تهران ، شرکت انتشار ، 1358) ، 356ص.

21. راه خوشبختی. (حکمت عملی. حفظ الصحه - اخلاق) . ویکتور پوشه. ترجمه و نگارش دکتر نصرت الله کاسی ، (تهارن ، کتابخانه و مطبعه دانش. 1315) . ح1 ، 138ص.

22. روش زندگی. لرد اویبوری. ترجمه و نگارش عبدالوهاب فرید (تنکابنی) . (تهران ، دانش. 1315) ، 237ص.

23. شجاعت. افلاطون. ترجمه دکتر رضا کاویانی. (تهران ، چاپخانه رنگین ، 1333) .

24. علم الاخلاق الی نیقوماخوس. ارسطاطالیس. حکیم نامی یونانی. مترجم از یونانی به فرانسه بارتلمی سانتهلیر و از فرانسه به عربی احمد لطفی السید. (قاهره ، دارالکتب المصریه ، 1343ق) .

25. فلسفه اخلاق. لوماریه. ترجمه مهرانگیز منوچهریان. (تهران ، بی نا ، 1327) . (بهرست پیشین ، ص551) .

26. فلسفه اخلاق : حکمت عملی.ژکس. ترجمه ابوالقاسم پورحسین. (چاپ دوم : تهران ، امیر کبیر ، 1362) ، 136ص ، رقعی.

27. مشارب عمده اخلاقی. فرانسوا. گرگوار. ترجمه ابوالقاسم پورحسینی. (تهران ، دانشگاه تهران ، 1360 ، ) . 102ص.

28. وظیفه. سموئیل اسمایلز. ترجمه مهرداد مهرین. (تهران ، انتشارات معرفت ، بی تا) ، 330ص ، رقعی.

29. هزار اندرز ، کنفوسیوس پیشوای اخلاقی چین. ترجمه غ. وحید مازندرانی. (تهران ، تیراژه ، 1363) 187ص ، مصور.

3. مقالات

"آموزشهای اخلاقی در حوزه". حوزه ، ش23 و 24 (آذر و دی-بهمن و اسفند66) .

"اخلاق تحلیلی" سید محسن خرازی. نور علم.ش1 (مهر 62) . 84-80 :

شی 2 (دی 62) .

ص 61 - 69.

"اخلاق مبلغ" حوزه. ش 39 (مرداد و شهریور 69) . ص99 تا 132.

"استعمار و ارزشهای اخلاقی". حوزه. ش 17 (آبان 65) . ص94 - 113.

"اصول نوشتار اخلاقی". حوزه. ش17 (آبان 65) . ص94 - 113.

"ایمان پشتوانه اخلاق". حوزه. ش15 (تیر 65) . ص83 - 111.

"حسد". نور علم. ش 1 (مهر 62) . ص49-30.

"خود آگاهی عرفانی انگیزه سلوک اخلاقی" حوزه.ش14 (اردیبهشت 65) . ص86 - 104.

"ضرورت و ویژگی های استاد و راهنما در اخلاق". حوزه. ش28. (مهر و آبان67) .ص135-115.

"مقدمه ای بر اخلاق اسلامی". حوزه ، ش4 ، (اردیبهشت 63) . ص8070- : حوزه ، ش 5 (تیر 63) . ص 74-57 : حوزه. ش6 (شهریور 63) . ص89-74.

"نگاهی به منابع اخلاق". حوزه. ش 20 (خرداد و تیر 66) . ص100-87 : حوزه. ش 21 (مرداد و شهریور 66) . ص-69 87.

"نگرشی بر مسلک های اخلاقی". حوزه. ش 10 (تیر 64) . 92-82.

"نگرشی به مکتب اخلاقی امام خمینی" (قدس سره الشریف) ". حوزه. ش38-37 (فروردین و اردیبهشت و خرداد و تیر 69) . ص290-261.

"ویژگیهای درس اخلاق و آداب شاگردی آن" حوزه. ش29 ، (آذرو دی 67) ، ص106-89.

"هدف در اخلاق اسلامی". حوزه ، ش 9 (فروردین 64) ص-80 94.

اخوت پیامبر (ص) و علی (ع)

1. اخوت پیامبر (ص) و علی (ع) )

1. شواهد و دلایل

1. اخوت مسلمین در نخیله و اخوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امام علی (علیه السلام)

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در نخیله بود و 740 مرد با حضرت بودند. جبرئیل نازل شد و گفت : "خداوند بین فرشتگان عقد اخوت بسته." بعد از شنیدن این خبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم بین اصحابش عقد

اخوّت بست و این حادثه مقارن نزول آیهإِنَّمَا الْمُومِنُونَ إِخْوَهٌ [ (حجرات/10 ) ] بود.

تَارِیخُ الْبَلَاذُرِی وَ السَّلَامِی وَ غَیرِهِمَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَ غَیرِهِ : "لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَی "إِنَّمَا الْمُومِنُونَ إِخْوَهٌ" (حجرات/10 ) آخَی رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) بَینَ الْأَشْکالِ وَ الْأَمْثَالِ فَآخَی بَینَ أَبِی بَکرٍ وَ عُمَرَ وَ بَینَ عُثْمَانَ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَ بَینَ سَعْدِ بْنِ أَبِی وَقَّاصٍ وَ سَعِیدِ بْنِ زَیدٍ وَ بَینَ طَلْحَهَ وَ الزُّبَیرِ وَ بَینَ أَبِی عُبَیدَهَ وَ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ وَ بَینَ مُصْعَبِ بْنِ عُمَیرٍ وَ أَبِی أَیوبَ الْأَنْصَارِی وَ بَینَ أَبِی ذَرٍّ وَ ابْنِ مَسْعُودٍ وَ بَینَ سَلْمَانَ وَ حُذَیفَهَ وَ بَینَ حَمْزَهَ وَ زَیدِ بْنِ حَارِثَهَ وَ بَینَ أَبِی الدَّرْدَاءِ وَ بِلَالٍ وَ بَینَ جَعْفَرٍ الطَّیارِ وَ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَ بَینَ الْمِقْدَادِ وَ عَمَّارٍ وَ بَینَ عَائِشَهَ وَ حَفْصَهَ وَ بَینَ زَینَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَ مَیمُونَهَ وَ بَینَ أُمِّ سَلَمَهَ وَ صَفِیهَ حَتَّی آخَی بَینَ أَصْحَابِهِ بِأَجْمَعِهِمْ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ ثُمَّ قَالَ أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوک یا عَلِی" [ بحارالأنوار ، ج38 ، ص335 ] .

2. اخوت مهاجرین وانصارین از هجرت به مدینه و اخوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امام علی (علیه السلام)

بعد از ماجرای برادری این آیه نازل شد : إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِک بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یهاجِرُوا ما لَکمْ مِنْ وَلایتِهِمْ مِنْ شَیءٍ حَتّی یهاجِرُوا [ (انفال/72 ]

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) لَمَّا

هَاجَرَ إِلَی الْمَدِینَهِ آخَی بَینَ أَصْحَابِهِ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ جَعَلَ الْمَوَارِیثَ عَلَی الْإِخْوَهِ فِی الدِّینِ لَا فِی مِیرَاثِ الْأَرْحَامِ وَ ذَلِک قَوْلُهُ تَعَالَی "إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ الَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِک بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یهاجِرُوا ما لَکمْ مِنْ وَلایتِهِمْ مِنْ شَیءٍ حَتّی یهاجِرُوا" (انفال/72 [ مستدرک الوسائل ، ج17 ، ص151 ] .

وقتی آیهإِنَّمَا الْمُومِنُونَ إِخْوَهٌ [ (حجرات/10) ] نازل شد پیامبر (صلی الله علیه و آله) بین مسلمین عقد اخوت خواند و در پایان خودش تنها ماند. پرسیدند : "شما با کی؟" حضرت با علی (علیه السلام) عقد برادری خواند و فرمود : أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوک

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ : "لَمَّا نَزَلَتْ "إِنَّمَا الْمُومِنُونَ إِخْوَهٌ" (حجرات/10 ) آخَی رَسُولُ اللَّهِ (ص) بَینَ الْمُسْلِمِینَ فَآخَی بَینَ أَبِی بَکرٍ وَ عُمَرَ وَ بَینَ عُثْمَانَ وَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَ بَینَ فُلَانٍ وَ فُلَانٍ حَتَّی آخَی بَینَ أَصْحَابِهِ أَجْمَعِهِمْ عَلَی قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ ثُمَّ قَالَ لِعَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ (علیه السلام) أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوک" [ أمالی طوسی ، ص586 ] .

2. اخوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امام علی (علیه السلام)

1. تصریح رسول الله (صلی الله علیه و آله)

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَکتُوبٌ عَلَی بَابِ الْجَنَّهِ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ یخْلُقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ بِأَلْفَی عَامٍ [ کشف الیقین ، ص10 ] .

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آستانه مرگ فرمود : ادْعُوا لِی أَخِی عَلِیاً

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ

: "أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ فِی مَرَضِهِ ادْعُوا لِی أَخِی عَلِیاً فَدُعِی لَهُ عَلِی فَسَتَرَهُ بِثَوْبِهِ وَ أَکبَّ عَلَیهِ فَلَمَّا خَرَجَ مِنْ عِنْدِهِ قِیلَ لَهُ مَا قَالَ لَک قَالَ عَلَّمَنِی أَلْفَ بَابٍ یفْتَحُ مِنْ کلِّ بَابٍ أَلْفُ بَابٍ" [ بحارالأنوار ، ج38 ، ص331 ] .

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) فرمود : أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوک فَإِنْ ذَاکرَک أَحَدٌ فَقُلْ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ لَا یدَّعِیهَا بَعْدَک إِلَّا کذَّابٌ

عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ : "أَنَّ النَّبِی (صلی الله علیه و آله) آخَی بَینَ النَّاسِ وَ تَرَک عَلِیاً حَتَّی بَقِی آخِرَهُمْ لَا یرَی لَهُ أَخاً فَقَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ آخَیتَ بَینَ النَّاسِ وَ تَرَکتَنِی قَالَ وَ لِمَنْ تَرَانِی تَرَکتُک إِنَّمَا تَرَکتُک لِنَفْسِی أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوک فَإِنْ ذَاکرَک أَحَدٌ فَقُلْ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ لَا یدَّعِیهَا بَعْدَک إِلَّا کذَّابٌ" [ کشف الغمه ، ج1 ، ص326 ] .

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به حضرت علی (علیه السلام) فرمود : أَنْتَ أَخِی وَ رَفِیقِی ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الآْیهَ " إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِین" (حجر/47 )

ابْنُ الْمَغَازِلِی عَنْ زَیدِ بْنِ أَرْقَمَ قَال : "دَخَلْتُ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ إِنِّی مُوَاخٍ بَینَکمْ کمَا آخَی اللَّهُ بَینَ الْمَلَائِکهِ ثُمَّ قَالَ لِعَلِی (ع) أَنْتَ أَخِی وَ رَفِیقِی ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الآْیهَ"إِخْواناً عَلی سُرُرٍ مُتَقابِلِین" (حجر/47 ) الْأَخِلَّاءُ فِی اللَّهِ ینْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ" [ کشف الغمه ، ج1 ، ص328 ] .

نه تنها در داستان مؤاخاه ، بلکه بارها در موارد مختلف مثل ماجرای

انذار یا مباهله یا... پیامبر (صلی الله علیه و آله) حضرت علی (علیه السلام) را به عنوان برادر خطاب کرد.

مِنْ مَنَاقِبِ الْفَقِیهِ أَبِی الْحَسَنِ بْنِ الْمَغَازِلِی عَنْ أَنَسٍ قَال : " لَمَّا کانَ یوْمُ الْمُبَاهَلَهِ آخَی النَّبِی (صلی الله علیه و آله) بَینَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ عَلِی وَاقِفٌ یرَاهُ وَ یعْرِفُ مَکانَهُ وَ لَمْ یوَاخِ بَینَهُ وَ بَینَ أَحَدٍ فَانْصَرَفَ عَلِی بَاکی الْعَینِ فَافْتَقَدَهُ النَّبِی (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ مَا فَعَلَ أَبُو الْحَسَنِ قَالُوا انْصَرَفَ بَاکی الْعَینِ یا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ یا بِلَالُ اذْهَبْ فَأْتِنِی بِهِ فَمَضَی بِلَالٌ إِلَی عَلِی (علیه السلام) وَ قَدْ دَخَلَ مَنْزِلَهُ بَاکی الْعَینِ فَقَالَتْ فَاطِمَهُ (س) مَا یبْکیک لَا أَبْکی اللَّهُ عَینَیک قَالَ یا فَاطِمَهُ آخَی النَّبِی (صلی الله علیه و آله) بَینَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ أَنَا وَاقِفٌ یرَانِی وَ یعْرِفُ مَکانِی وَ لَمْ یوَاخِ بَینِی وَ بَینَ أَحَدٍ قَالَتْ (علیه السلام) لَا یحْزُنُک اللَّهُ لَعَلَّهُ إِنَّمَا ذَخَرَک لِنَفْسِهِ فَقَالَ بِلَالٌ یا عَلِی أَجِبِ النَّبِی فَأَتَی عَلِی النَّبِی فَقَالَ النَّبِی مَا یبْکیک یا أَبَا الْحَسَنِ فَقَالَ وَاخَیتَ بَینَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ یا رَسُولَ اللَّهِ وَ أَنَا وَاقِفٌ تَرَانِی وَ تَعْرِفُ مَکانِی وَ لَمْ تُوَاخِ بَینِی وَ بَینَ أَحَدٍ قَالَ إِنَّمَا ذَخَرْتُک لِنَفْسِی أَ لَا یسُرُّک أَنْ تَکونَ أَخَا نَبِیک قَالَ بَلَی یا رَسُولَ اللَّهِ أَنَّی لِی بِذَلِک فَأَخَذَ بِیدِهِ فَأَرْقَاهُ الْمِنْبَرَ فَقَالَ اللَّهُمَّ هَذَا مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ أَلَا إِنَّهُ مِنِّی بِمَنْزِلَهِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی أَلَا مَنْ کنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِی مَوْلَاهُ قَالَ فَانْصَرَفَ عَلِی قَرِیرَ الْعَینِ فَاتَّبَعَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ بَخْ بَخْ یا أَبَا الْحَسَنِ أَصْبَحْتَ مَوْلَای وَ مَوْلَی کلِّ مُسْلِمٍ" [ بحارالأنوار ،

ج38 ، ص344 ] .

22. تصریح فاطمه زهرا (س)

وقتی در ماجرای برادری ، حضرت علی (علیه السلام) تنها ماند؛ شروع کرد به گریه کردن و نزد فاطمه (س) آمد و فرمود : "من تنهایم". پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود : أَنْتَ أَخِی فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ [ المناقب ، ج2 ، ص185 ] .

3. تصریح حضرت علی (علیه السلام)

حضرت علی (علیه السلام) در معرّفی خود بارها به مردم فرمود که من برادر و وزیر رسول خدا هستم.

قَال ابْنُ عَبَّاسٍ : "نَظَرَ عَلِی فِی وُجُوهِ النَّاسِ فَقَالَ إِنِّی لَأَخُو رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ وَزِیرُهُ وَ لَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّی أَوَّلُکمْ إِیمَاناً بِاللَّهِ تَعَالَی وَ بِرَسُولِهِ ثُمَّ دَخَلْتُمْ بَعْدِی فِی الْإِسْلَامِ وَ أَنَا ابْنُ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ أَخُوهُ وَ شَرِیکهُ فِی نَسَبِهِ وَ أَبُو وَلَدَیهِ وَ زَوْجُ ابْنَتِهِ سَیدَهِ نِسَاءِ أَهْلِ الْجَنَّهِ وَ لَقَدْ عَرَفْتُمْ أَنَّا مَا خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مَخْرَجاً إِلَّا رَجَعْنَا وَ أَنَا أَحَبُّکمْ إِلَیهِ وَ أَوْثَقُکمْ فِی نَفْسِهِ وَ أَشَدُّ نِکایهً فِی الْعَدُوِّ وَ آثَرُ وَ لَقَدْ رَأَیتُمْ بَعْثَهُ إِیای مَرَّاتٍ وَ وَقْفَتَهُ یوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ وَ قِیامِی مَعَهُ وَ رَفْعَهُ بِیدِی وَ لَقَدْ آخَی بَینَ الْمُسْلِمِینَ فَمَا اخْتَارَ لِنَفْسِهِ أَحَداً غَیرِی وَ لَقَدْ قَالَ لِی أَنْتَ أَخِی وَ أَنَا أَخُوک فِی الدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ" [ کشف الغمه ، ج1 ، ص80 ] .

4. ندای الهی روز قیامت

در قیامت ندا داده می شود : یا مُحَمَّدُ! نِعْمَ الْأَبُ أَبُوک إِبْرَاهِیمُ وَ نِعْمَ الْأَخُ أَخُوک عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) : إِذَا

کانَ یوْمُ الْقِیامَهِ نُودِیتْ مِنْ بُطْنَانِ الْعَرْشِ یا مُحَمَّدُ! نِعْمَ الْأَبُ أَبُوک إِبْرَاهِیمُ وَ نِعْمَ الْأَخُ أَخُوک عَلِی بْنُ أَبِی طَالِبٍ [ صحیفه الرضا ، ص58 ] .

2. ارزش اخوت

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در جنگ احد عبدالله بن عمرو و عمرو بن جموح را در یک قبر دفن کرد ، چون بین آنها عقد اخوّت خواند شده بود. ایشان فرمودند :

ادفنوا هذین المتحابین فی الدنیا فی قبر واحد [ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج14 ، ص264 ] .

1. ادب

1. حقیقت ادب

1. معنای ایجابی ادب

کردار و گفتار شایسته و بایسته و متناسب با شئون انسان را ادب می گویند. [ معارف ومعاریف ، ج2 ، ص39 الادب التهذیب و المنجد الادب حسن الاخلاق. (مجمع البحرین ) ]

الادب احسن السجیه ، افض اشرف الادب ، الادب کمال الرجل ، الادب احد احسبین ، الادب حلل جدد [ ( میزان الحکمه ج1ص66) ]

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) أفضل الأدب أن یقف الإنسان عند [ علی ] حده و لا یتعدی قدره [ غررالحکم ، ص247 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) أحسن الآداب ما کفک عن المحارم [ غررالحکم ، ص247 ] .

2. معنای سلبی ادب

ادب قبول مخلوط از حق و باطل نیست.

خَلَطُوا عَمَلاً صالِحاً وَ آخَرَ سَیئاً [ توبه/102 ] .

نوح (ع) به کفار گفت : لکنِّی أَراکمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ [ هود/29 ] .

هود (ع) به کفار گفت : إِنْ أَنْتُمْ إِلاّ مُفْتَرُونَ [ هود/50 ] .

قَدْ وَقَعَ عَلَیکمْ مِنْ رَبِّکمْ رِجْسٌ وَ غَضَبٌ [ اعراف/71 ] .

ابراهیم (ع) به کفار گفت : أُفٍّ لَکمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ [ انبیاء/67 ] .

وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیدْهِنُونَ [ قلم/9 ] .

لَکمْ دِینُکمْ وَ لِی دِینِ [ کافرون/6 ] .

به نام ادب ، خوف از ملامت ها دارد و از گفتن حق و عدل می ترسد.

وَ لا

یخافُونَ لَوْمَهَ لائِمٍ [ مائده/54 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أفضل الجهاد کلمه حق عند سلطان جائر [ مجموعه ورام ، ج2 ، ص200 ] .

فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِی هذِهِ الْحَیاهَ الدُّنْیا [ طه/72 ] .

2. اهمیت ادب

1. عقل محتاج ادب است

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) کل شیء یحتاج إلی العقل و العقل یحتاج إلی الأدب [ غررالحکم ، ص248 ] .

1- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) نعم قرین العقل الأدب [ غررالحکم ، ص248 ] .

عاقل و عالم زمانی محبوب می شوند که ادب داشته باشند.

2- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) إن بذوی العقول من الحاجه إلی الأدب کما یظمأ الزرع إلی المطر [ غررالحکم ، ص52 ] .

3- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) من زاد أدبه علی عقله کان الراعی بین غنم کثیره [ غررالحکم ، ص248 ] .

ادب محبوبیت می آورد و این ادب رسول الله (ص) بود که مردم را جمع کرد.

اگر ادب نباشد علم هم فایده ای ندارد. ارزش عالم به ادب او است و الا کمر علی را می شکند.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) ما قصم ظهری إلا رجلان عالم متهتک و جاهل متنسک [ غررالحکم ، ص48 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) یا مؤمن! إن هذا العلم و الأدب ثمن نفسک فاجتهد فی تعلمهما فما یزید من علمک و أدبک یزید فی ثمنک [ مشکاه الأنوار ، ص135 ] .

ادب سپر گناهان است : شخص با ادب غیبت و تهمت و فحش ندارد.

3. ادب بر نسب تقدم دارد

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) قلیل الأدب خیر من کثیر النسب [ غررالحکم ، ص248 ] .

ادب معایب خانوادگی را می پوشاند : قَالَ أَمِیرُ

الْمُومِنِینَ (علیه السلام) حسن الأدب یستر قبح النسب [ غررالحکم ، ص248 ] .

اشرف حسب حسن الادب

الادب احد الحسبین

اکرم حسب حسن الادب

حسن الادب ینوب عن الحسب

لاحسب انفع من الادب

لاحسب ابلغ من الادب

فسد حسب من لیس له ادب

4.ادب بهتربن ارث است

ادب میراث گران قیمتی است.

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) إِنَّ خَیرَ مَا وَرَّثَ الآبَاءُ لِأَبْنَائِهِمُ الْأَدَبُ لَا الْمَالُ [ کافی ، ج8 ، ص150 ] .

5. انسان به ادب بیشتر احتیاج دارد تا به مال

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) طالب الأدب أحزم من طالب الذهب [ غررالحکم ، ص247 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) إن الناس إلی صالح الأدب أحوج منهم إلی الفضه و الذهب [ غررالحکم ، ص247 ] .

6. شعر در اهمیت ادب

[ دیوان الإمام علی (ع) ، ص 66 ]

مولوی

3. زمینه های ادب

1.مثبت

1- قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) أدبنی أبی (ع) بثلاث فإنه قال لی یا بنی من یصحب صاحب السوء لا یسلم و من لا یقید ألفاظه یندم و من یدخل مداخل السوء یتهم [ تحف العقول ، ص376 ] .

2- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) کفَاک أَدَباً لِنَفْسِک اجْتِنَابُ مَا تَکرَهُهُ مِنْ غَیرِک [ نهج البلاغه ، حکمت 412 ] .

3- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) أحسن الآداب ما کفک عن المحارم [ غررالحکم ، ص247 ] .

2. منفی

1-عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا قَالَ : "نَهَی رَسُولُ اللَّهِ (ص) عَنِ الْأَدَبِ عِنْدَ الْغَضَبِ" [ کافی ، ج7 ، ص260 ] .

2- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) لا تکثرن العتاب فإنه یورث الضغینه یدعوا إلی البغضاء [ غررالحکم ، ص479 ] .

3.قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) إن العاقل یتعظ بالأدب و البهائم

لا تتعظ إلا بالضرب [ غررالحکم ، ص54 ] .

4. شیوه های ادب

1. آغاز از خود

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) أفضل الأدب ما بدأت به نفسک [ غررالحکم ، ص247 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) کفَاک أَدَباً لِنَفْسِک اجْتِنَابُ مَا تَکرَهُهُ مِنْ غَیرِک [ نهج البلاغه ، حکمت 412 ] .

با سکوت : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) إذا فاتک الأدب فالزم الصمت [ کنزالفوائد ، ج2 ، ص14 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) ضبط النفس عند الرغب و الرهب من أفضل الأدب [ غررالحکم ، ص238 ] .

2. ادب بی ادب ، به وسیله ادب

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) ازْجُرِ الْمُسِیءَ بِثَوَابِ الْمُحْسِنِ [ نهج البلاغه ، حکمت 177 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) أصلح المسیء بحسن فعالک و دل علی الخیر بجمیل مقالک [ غررالحکم ، ص255 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) عَاتِبْ أَخَاک بِالْإِحْسَانِ إِلَیهِ وَ ارْدُدْ شَرَّهُ بِالْإِنْعَامِ عَلَیهِ [ نهج البلاغه ، حکمت 158 ] .

3. سایر موارد

عبرت از بی ادبان : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) إذا رأیت فی غیرک خلقا ذمیما فتجنب من نفسک أمثاله [ غررالحکم ، ص324 ] .

مشاوره و سوال و راهنمایی خواستن : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) لا یستعان علی الدهر إلا بالعقل و لا علی الأدب إلا بالبحث [ بحارالأنوار ، ج75 ، ص7 ] .

توجه به فطرت پاک : از حضرت عیسی (ع) پرسیدند چه کسی شما را ادب کرد فرمود : رأیت قبح الجهل فجانبته [ مجموعه ورام ، ج1 ، ص96 ] .

فهم و شعور : قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (علیه السلام) اللهم صل علی محمد و آل محمد و اجعلنا

من الذین تمسکوا بعروه العلم و أدبوا أنفسهم بالفهم [ بحارالأنوار ، ج91 ، ص126 ] .

معاشرت با بزرگان : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) جالس العلماء یزدد علمک و یحسن أدبک و تزک نفسک [ غررالحکم ، ص430 ] .

تحصیل علم : قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) إذا زاد علم الرجل زاد أدبه [ غررالحکم ، ص63 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) استصلاح الأخیار بإکرامهم و الأشرار بتأدیبهم [ کشف الغمه ، ج2 ، ص349 ] .

5. موارد ادب

1. نسبت به خدا

وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لأََمّارَهٌ بِالسُّوءِ إِلاّ ما رَحِمَ رَبِّی إِنَّ رَبِّی غَفُورٌ رَحِیمٌ [ یوسف/53 ] .

2. ادب نسبت به خود

1. ادب در نماز

خشوع ، ادب نماز است.

2. ادب در دعا

وَقَالَ رَبُّکمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکمْ إِنَّ الَّذِینَ یسْتَکبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ [ فر60 ]

یا موسی ، تسلنی کل ما تحتاج الیه ، حتی الف شاتک و ملح عجینک [ (بحار ، ج93 ، ص303) ]

3. ادب در کلام

ادب در کلام : سلام کردن ، بلند نکردن صدا

1- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علی السلام) لا أدب لسیی النطق [ غررالحکم ، ص248 ] .

2- امام صادق (ع) دوستی داشت ، به غلامش فحش مادر داد. حضرت سرش را بلند کرد و به صورت خودش سیلی زد و فرمود : " فکر می کردم تو آدم با تقوایی هستی ، حالا که اینطور شد تا آخر عمر با تو دوستی ام را قطع می کنم" [ وسائل ، ج11 ، ص325 ] .

4. ادب در لباس

پوشیدن لباس اهل کفر و لباس شهرت و لباس مختص جنس مقابل و لباس مهیج شهوت حرام

است (روابط خانواده -معصومی)

5. ادب در طعام

ادب در بریدن نان با چاقو و اینکه نان که آمد منتظر غذای دیگر نباشیم.

6. ادب در حمام

و لو تنها هستیم عورت را بپوشانیم. (حلیه المتقین )

7. ادب در قبرستان

خندیدن در قبرستان کراهت دارد ، چون قبرستان محل موعظه است.

3. نسبت به دیگران

1. نسبت به پیامبر

لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِی وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کجَهْرِ بَعْضِکمْ لِبَعْضٍ [ حجرات/2 ] .

إِنَّ الَّذِینَ ینادُونَک مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَکثَرُهُمْ لا یعْقِلُونَ [ حجرات/4 ] .

-وَ مِنْهُمْ مَنْ یلْمِزُک فِی الصَّدَقاتِ [ توبه/58 ] .

-یقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ [ توبه/61 ] .

2. نسبت به مردم

قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً [ بقره/83 ] .

وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [ فرقان/63 ] .

3. ادب نسبت فقرا

وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا [ هود/29 ] .

وَ اصْبِرْ نَفْسَک مَعَ الَّذِینَ یدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداهِ وَ الْعَشِی یرِیدُونَ وَجْهَهُ وَ لا تَعْدُ عَیناک عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَهَ الْحَیاهِ [ کهف/28 ] .

وَ اخْفِضْ جَناحَک لِمَنِ اتَّبَعَک مِنَ الْمُومِنِینَ [ شعراء/215 ] .

4. ادب نسبت به پدر ومادر

یکی از مسئولین مهم خدمت امام رسید در حالی که پیرمردی پشت سرش بود. امام پرسید : ایشان کیستند؟ گفت : پدرم. امام گفت : پس چرا شما جلو ایشان راه می رفتی.

5. ادب نسبت به استاد

یکی از مهم ترین عوامل برکت درس احترام به استاد است.

6. ادب نسبت به افراد مجلس

إذا قیل لکم تفسحوا فی المجالس فافسحوا یفسح الله لکم ... [ (مجادله11) ]

7. نسب به اهل کتاب وکفار

-إِنّا أَوْ إِیاکمْ لَعَلی هُدیً أَوْ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ [ سبأ/24 ] .

-یا صاحِبَی السِّجْنِ [ یوسف/39 ] .

-وَ یقُولُ الَّذِینَ

کفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کفی بِاللّهِ شَهِیداً بَینِی وَ بَینَکمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتابِ [ رعد/43 ] .

-إِنْ نَحْنُ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکمْ وَ لکنَّ اللّهَ یمُنُّ عَلی مَنْ یشاءُ مِنْ عِبادِهِ [ ابراهیم/11 ] .

- قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام) إِنِّی أَکرَهُ لَکمْ أَنْ تَکونُوا سَبَّابِینَ [ نهج البلاغه ، خطبه 206 ] .

-وَ لا تَسُبُّوا الَّذِینَ یدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ فَیسُبُّوا اللّهَ عَدْواً [ انعام/108 ] .

6. نمونه های دیگر

1. مؤدبان نمونه

1. انبیا

-لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَی یدَک لِتَقْتُلَنِی ما أَنَا بِباسِطٍ یدِی إِلَیک لأَِقْتُلَک إِنِّی أَخافُ اللّهَ رَبَّ الْعالَمِینَ [ مائده/28 ] .

قالَ أَ فَرَأَیتُمْ ما کنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَ آباوکمُ الأَْقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِی إِلاّ رَبَّ الْعالَمِینَ الَّذِی خَلَقَنِی فَهُوَ یهْدِینِ وَ الَّذِی هُوَ یطْعِمُنِی وَ یسْقِینِ وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یشْفِینِ وَ الَّذِی یمِیتُنِی ثُمَّ یحْیینِ وَ الَّذِی أَطْمَعُ أَنْ یغْفِرَ لِی خَطِیئَتِی یوْمَ الدِّینِ [ شعراء/82-75 ] .

حضرت ابراهیم (ع) در مقام احتجاج با قوم خود تمام نعمت ها را به خداوند نسبت می دهد مانند ، نعمت خلقت ، هدایت ، اطعام و...؛ اما مرض را به خود نسبت داده و فرموده وقتی مریض می شوم خداوند شفایم می دهد ، برای اینکه در این مقام که مقام ثنا وستایش است مناسب نبود مرض را به او نسبت دهد ، بلکه شفای مرض را به خداوند اسناد می دهد.وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ یشْفِینِ [ شعراء/80 ] .

قالَ یا بُنَی إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُک فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُومَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرِینَ [ صافات/102 ] .

وقتی حضرت ابراهیم (ع) جریان خواب خود را برای فرزندش نقل کرد که رأی

خود را بگویدفَانْظُرْ ما ذا تَریکه این خود ادبی بود از آن جناب نسبت به فرزندش (چون با او مشورت کرد) اسماعیل گفت : آنچه را که مأمور شده ای انجام بدهیا أَبَتِ افْعَلْ ما تُومَرُاو نیزرعایت ادب نسبت به پدر نمود و نگفت : رأی من چنین است.

ادب دیگری که اسماعیل به کار برد این بود که نگفت من قطعا صبر می کنم ، بلکه گفت اگر خدا بخواهد من صبر خواهم کرد و صبر خود را به مشیت الهی مقید ساخت.

قالَ رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی وَ یسِّرْ لِی أَمْرِی وَ احْلُلْ عُقْدَهً مِنْ لِسانِی یفْقَهُوا قَوْلِی وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ أَهْلِی هارُونَ أَخِی اشْدُدْ بِهِ أَزْرِی وَأَشْرِکهُ فِی أَمْرِی کی نُسَبِّحَک کثِیراً وَ نَذْکرَک کثِیراً [ طه/34-25 ] .

حضرت موسی (ع) در نخستین روز بعثت خود از خداوند درخواست هایی نمود ، مانند شرح صدر ، آسان شدن کار و... ادبی که آن حضرت در این کلمات به کار برده این است که غرض و نتیجه ای که از این سئوالات در نظر داشته بیان کرده تا کسی خیال نکند منظورش از آنچه که درخواست کرده ، نفع خودش بوده و لذا گفت : غرض از این درخواست ها این است که من و همه بندگانت تو را بسیار تسبیح گفته و فراوان به یاد تو باشیم.

قالُوا تَاللّهِ تَفْتَوا تَذْکرُ یوسُفَ حَتّی تَکونَ حَرَضاً أَوْ تَکونَ مِنَ الْهالِکینَ قالَ إِنَّما أَشْکوا بَثِّی وَ حُزْنِی إِلَی اللّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ [ یوسف/86-85 ] .

وقتی فرزندان حضرت یعقوب به پدر گفتند : چرا اینقدر از یوسف یاد می کنی که یا خود را

مریض می کنی یا هلاک می سازی؟ در پاسخ گفت : "من شکایتم را به شما که نیاوردم ، من تنها غم و اندوهم را به خدا می گویم و شکایت نزد او می برم و از خداوند "الطافی" سراغ دارم که شما نمی دانید و این از ادب انبیا است نسبت به پروردگار خود که در جمیع احوال متوجه پروردگارشان بودند و جمیع حرکات و سکنات خود را در راه او انجام می دادند.

وَ قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جاءَ بِکمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیطانُ بَینِی وَ بَینَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ لِما یشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَکیمُ رَبِّ قَدْ آتَیتَنِی مِنَ الْمُلْک وَ عَلَّمْتَنِی مِنْ تَأْوِیلِ الأَْحادِیثِ [ یوسف/101-100 ] .

از لطیف ترین ادب هایی که حضرت یوسف به کار برده این است که از جفاهایی که برادران بر وی روا داشتند خواه در روزی که او را به قعر چاه انداختند یا به درهمی ناچیز او را فروختند یا به دزدی متهمش کردند؛ اسمی نبرد ، بلکه از همه آنها تعبیر کرد به اینکه شیطان بین من و برادرانم فساد ایجاد کرد و آنها را به بدی یاد نکرد ، بلکه نعمت های الهی را ، مانند نجات یافتن از زندان و سلطنت و علم به تأویل احادیث بیان نمود.

-یا صاحِبَی السِّجْنِ [ یوسف/39 ] .

-قالُوا إِنْ یسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها یوسُفُ فِی نَفْسِهِ وَ لَمْ یبْدِها لَهُمْ [ یوسف/77 ] .

قالُوا تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَک اللّهُ عَلَینا وَ إِنْ کنّا لَخاطِئِینَ قالَ لا تَثْرِیبَ عَلَیکمُ الْیوْمَ یغْفِرُ اللّهُ لَکمْ وَ هُوَ أَرْحَمُ الرّاحِمِینَ [ یوسف/92-91 ] .

وَ

قَدْ أَحْسَنَ بِی إِذْ أَخْرَجَنِی مِنَ السِّجْنِ وَ جاءَ بِکمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیطانُ بَینِی وَ بَینَ إِخْوَتِی [ یوسف/100 ] .

وَ لَقَدْ آتَینا داوُدَ وَ سُلَیمانَ عِلْماً وَ قالاَ الْحَمْدُ لِلّهِ الَّذِی فَضَّلَنا عَلی کثِیرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُومِنِینَ [ نمل/15 ] .

وجه ادبی که آن دو بزرگوار در این حمد و شکر خود به کار برده اند این است که فضیلت علم خود را به خداوند نسبت داده اند و مانند مردم بی ایمان علم خود را به خود نسبت نداده اند ، چنانکه قارون چنین کرد و در پاسخ قومش که نصیحتش کردند و گفتند به اموال خوذ افتخار نکند ، گفت : إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی [ قصص/78 ] .

در قرآن کریم برای پیامبراکرم تأدیب های الهیه و تعلیمات عالیه است در انواع و اقسام ثنا بر پروردگار تا با رعایت آن ، پروردگار خود را ثنا گوید و آن آداب را در درخواستهای خود به کار بندد ، نظیر تأدیبی که درآیات شریفه زیر مطرح است :

الف) قُلِ اللّهُمَّ مالِک الْمُلْک تُوتِی الْمُلْک مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْک مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیدِک الْخَیرُ إِنَّک عَلی کلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ [ آل عمران/26 ] .

ب) قُلِ اللّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الأَْرْضِ عالِمَ الْغَیبِ وَ الشَّهادَهِ أَنْتَ تَحْکمُ بَینَ عِبادِک فِی ما کانُوا فِیهِ یخْتَلِفُونَ [ زمر/46 ] .

ج) قُلِ الْحَمْدُ لِلّهِ وَ سَلامٌ عَلی عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفی [ نمل/59 ] .

د) قُلْ إِنَّ صَلاتِی وَ نُسُکی وَ مَحْیای وَ مَماتِی لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَ [ انعام/162 ] .

ه) وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً [ طه/114 ]

.

تذکر : کلمه ادب در قرآن کریم به کار نرفته است ، امّا در ذیل آیه شریفهخُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ [ اعراف/199 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) إِنَّ اللَّهَ أَدَّبَ مُحَمَّداً ص فَأَحْسَنَ تَأْدِیبَهُ فَقَالَ "خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِینَ " (اعراف-199) [ تهذیب الأحکام ، ج9 ، ص397 ] .

وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا [ هود/29 ] .

وَ إِنَّک لَعَلی خُلُقٍ عَظِیمٍ [ قلم/4 ] .

لَقَدْ جاءَکمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکمْ عَزِیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیکمْ بِالْمُومِنِینَ رَوفٌ رَحِیمٌ [ توبه/128 ] .

رسول الله نزد مردم تکیه نمی کرد.

2. ائمه طاهرین

تا رسول الله زنده بود حضرت علی (ع) خطبه نخواند.

چون امام حسن صد درهم به فقیر داد امام حسین 99 درهم داد.

ادب امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) در آموزش وضو به دیگران

3. ادب غیر معصومین

ابالفضل تا آخر عمر امام حسین (ع) را با کلمات یا سیدی و مولای صدا می زد.

ادب حر به مادر امام حسین (ع) رمز نجاتش بود ، وقتی حضرت فرمودند : ثکلکتک امک. گفت : اگر غیرفاطمه مادرت بود ، جوابت را می دادم .......

2. نمونه های بی ادبی

1. نسبت به خدا

1. بی ادبی شیطان

أَنَا خَیرٌ مِنْهُ [ اعراف/12 ] .

رَبِّ بِما أَغْوَیتَنِی [ حجر/39 ] .

2. بی ادبی یهود

إِنَّ اللّهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیاءُ [ آل عمران/181 ] .

ادْعُ لَنا رَبَّک [ بقره/68 ] .

لَنْ نَصْبِرَ عَلی طَعامٍ واحِدٍ [ بقره/61 ] .

3. بی ادبی ضعف الایمان

فَیقُولُ رَبِّی أَهانَنِ [ فجر/16 ] .

4. بی ادبی مشیرکین

وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ [ فرقان/60 ] .

2. نسبت به انبیا

و کتب آسمانی

1. قابیل نسبت به برادر خود

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِیهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِینَ [ (مائده 30) ]

2. فرعون نسبت به حضرت موسی (ع)

إِنَّ رَسُولَکمُ الَّذِی أُرْسِلَ إِلَیکمْ لَمَجْنُونٌ قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ما بَینَهُما [ شعراء/28-27 ] .

3. بت پرستان نسبت به حضرت ابراهیم (ع)

قالَ أَ راغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِی یا إِبْراهِیمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأََرْجُمَنَّک وَ اهْجُرْنِی مَلِیا قالَ سَلامٌ عَلَیک سَأَسْتَغْفِرُ لَک رَبِّی إِنَّهُ کانَ بِی حَفِیا [ مریم/47-46 ] .

4. قوم عاد نسبت به حضرت هود (ع)

إِنّا لَنَراک فِی سَفاهَهٍ [ اعراف/66 ] .

إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَراک بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ قالَ إِنِّی أُشْهِدُ اللّهَ وَ اشْهَدُوا أَنِّی بَرِیءٌ مِمّا تُشْرِکونَ [ هود/54 ]

5. قوم نوح نسبت به حضرت نوح (ع)

إِنّا لَنَراک فِی ضَلالٍ مُبِینٍ [ اعراف/60 ] .

6. کفار نسبت به پیامبر اکرم (ص)

وَ قالَ الظّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاّ رَجُلاً مَسْحُوراً انْظُرْ کیفَ ضَرَبُوا لَک الأَْمْثالَ [ فرقان/9-8 ] .

فَما أَنْتَ بِنِعْمَهِ رَبِّک بِکاهِنٍ [ طور/29 ] .

7. منافقین نسبت به پیامبر اکرم (ص)

وَ إِذا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّهُ بِالإِْثْمِ [ بقره/206 ] .

8. کفار نسبت به قرآن

وَإِذَا تُتْلَی عَلَیهِمْ آیاتُنَا قَالُواْ قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاء لَقُلْنَا مِثْلَ هَ ذَا إِنْ هَ ذَا إِلاَّ أَسَاطِیرُ الأوَّلِینَ [ (فصلت31) ]

وقال الذین کفروا لاتسمعوا لهذا القرآن و الغوا فیه لعلّکم تغلبون [ (فصلت26) ]

3.نسبت به مردم

1. یهود نسبت به حضرت مریم

یا أُخْتَ هارُونَ ما کانَ أَبُوک امْرَأَ سَوْءٍ وَ ما کانَتْ أُمُّک بَغِیا [ مریم/28 ] .

2. فرعون نسبت به زنان

وَإِذْ نَجَّینَاکم مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ

یسُومُونَکمْ سُوَءَ الْعَذَابِ یذَبِّحُونَ أَبْنَاءکمْ وَیسْتَحْیونَ نِسَاءکمْ وَفِی ذَلِکم بَلاء مِّن رَّبِّکمْ عَظِیمٌ [ (بقره 49) ]

1. اذان

1. آیات اذان

1.فصلت/33

وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ [ فصلت/33 ] .

2. حج/32

مَنْ یعَظِّمْ شَعائِرَ اللّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ

3. جمعه /9

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِی لِلصَّلاهِ مِنْ یوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکرِ اللّهِ وَ ذَرُوا الْبَیعَ ذلِکمْ خَیرٌ لَکمْ إِنْ کنْتُمْ تَعْلَمُونَ

4. مائده /58

وَ إِذا نادَیتُمْ إِلَی الصَّلاهِ اتَّخَذُوها هُزُواً وَ لَعِباً ذلِک بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یعْقِلُونَ

2. اهمیت اذان

1. فضیلتی وصف نشدنی

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : ثَلَاثَهٌ لَوْ تَعْلَمُ أُمَّتِی مَا [ لَهَا ] فِیهَا لَضَرَبَتْ عَلَیهَا بِالسِّهَامِ الْأَذَانُ وَ الْغُدُوُّ إِلَی الْجُمُعَهِ وَ الصَّفُّ الْأَوَّلُ [ الجعفریات ، ص34 ] .

2. بازشدن درهای آسمان

قال رسول الله (ص) : اذا نادی المنادی فتحت ابواب السّماء [ کنز العمّال ، ج7 ، ص686 ] .

3. استحباب در هر حال

حتی از شخص مریض هم استحباب اذان برداشته نمی شود.

برای هر کس در هر حال استحباب دارد؛

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : تُوذِّنُ وَ أَنْتَ عَلَی غَیرِ وُضُوءٍ فِی ثَوْبٍ وَاحِدٍ قَائِماً أَوْ قَاعِداً وَ أَینَمَا تَوَجَّهْتَ وَ لَکنْ إِذَا أَقَمْتَ فَعَلَی وُضُوءٍ مُتَهَیئاً لِلصَّلَاهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص282 ] .

در تحریر علّامه حلّی می خوانیم : اگر درگیری میان دو مؤذن شد ، به کمالات و وقت شناسی آنها مراجعه و در صورت تساوی قرعه می اندازند.

وَ فِی التَّحْرِیرِ وَ لَوْ تَشَاحَّ الْمُوذِّنُونَ قُدِّمَ مَنِ اجْتَمَعَتْ فِیهِ الصِّفَاتُ الْمُرَجِّحَهُ وَ مَعَ الِاتِّفَاقِ یقْرَعُ. [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص80 ] .

4. قطع نماز واجب به خاطر اذان مستحب

مستحب است که نماز را قطع کنید و اذان بگویید و دوباره مشغول شوید. [ مسأله 1164 ] .

(حرام مستحب می شود.)

5.

رسیدن صدای مؤذن به عرش

خداوند صدای مؤذن را به آسمان ها می برد و فرشتگان شاد شده و می گویند : صدای امت محمّد (ص) است.

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : کانَ طُولُ حَائِطِ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) قَامَهً فَکانَ یقُولُ (ص) لِبِلَالٍ إِذَا دَخَلَ الْوَقْتُ یا بِلَال!ُ اعْلُ فَوْقَ الْجِدَارِ وَ ارْفَعْ صَوْتَک بِالْأَذَانِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَکلَ بِالْأَذَانِ رِیحاً تَرْفَعُهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ إِنَّ الْمَلَائِکهَ إِذَا سَمِعُوا الْأَذَانَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالُوا هَذِهِ أَصْوَاتُ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ (ص) بِتَوْحِیدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یسْتَغْفِرُونَ لِأُمَّهِ مُحَمَّدٍ (ص) حَتَّی یفْرُغُوا مِنْ تِلْک الصَّلَاهِ [ کافی ، ج3 ، ص307 ] .

6. لفظ جلاله الله در شروع و ختم اذان

از خصوصیات اذان آن است که شروع و پایانش با لفظ جلاله است.

7. سیمای دین است.

قَالَ الْحُسَینُ (ع) : الْأَذَانُ وَجْهُ دِینِکمْ [ دعائم الإسلام ، ج1 ، ص142 ] .

8. حجتی بر امت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : الْأَذَانُ حُجَّهٌ عَلَی أُمَّتِی [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

9. نور است.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یا عَلِی! الْأَذَانُ نُورٌ [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

10. هدیه ای الهی به رسول مکرم اسلام (ص)

قَالَ الصَّدُوقُ (ره) : جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ (ص) فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ إِلَی أَنْ قَالَ أَعْلَمُهُمْ : أَخْبِرْنِی عَنْ سَبْعِ خِصَالٍ أَعْطَاک اللَّهُ مِنْ بَینِ النَّبِیینَ وَ أَعْطَی أُمَّتَک مِنْ بَینِ الْأُمَمِ. قَالَ النَّبِی (ص) : أَعْطَانِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَاتِحَهَ الْکتَابِ وَ الْأَذَانَ وَ الْجَمَاعَهَ فِی الْمَسْجِدِ وَ یوْمَ الْجُمُعَهِ وَ الْإِجْهَارَ فِی ثَلَاثِ صَلَوَاتٍ وَ الرُّخَصَ لِأُمَّتِی عِنْدَ الْأَمْرَاضِ وَ السَّفَرِ وَ الصَّلَاهَ عَلَی الْجَنَائِزِ وَ الشَّفَاعَهَ لِأَصْحَابِ الْکبَائِرِ مِنْ أُمَّتِی قَالَ الْیهُودِی :

صَدَقْتَ یا مُحَمَّدُ فَمَا جَزَاءُ مَنْ قَرَأَ فَاتِحَهَ الْکتَابِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ : مَنْ قَرَأَ فَاتِحَهَ الْکتَابِ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِعَدَدِ کلِّ آیهٍ أُنْزِلَتْ مِنَ السَّمَاءِ فَیجْزِی بِهَا ثَوَابَهَا وَ أَمَّا الْأَذَانُ فَإِنَّهُ یحْشَرُ الْمُوذِّنُونَ مِنْ أُمَّتِی مَعَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ [ أمالی صدوق ، ص193 ] .

3. فلسفه

1. تذکر به فراموش کار وتنبیه غافل

قَالَ الرِّضَا (ع) : إِنَّمَا أُمِرَ النَّاسُ بِالْأَذَانِ لِعِلَلٍ کثِیرَهٍ مِنْهَا أَنْ یکونَ تَذْکیراً لِلنَّاسِی وَ تَنْبِیهاً لِلْغَافِلِ وَ تَعْرِیفاً لِمَنْ جَهِلَ الْوَقْتَ وَ اشْتَغَلَ عَنْهُ وَ یکونَ الْمُوذِّنُ بِذَلِک دَاعِیاً لِعِبَادَهِ الْخَالِقِ وَ مُرَغِّباً فِیهَا وَ مُقِرّاً لَهُ بِالتَّوْحِیدِ مُجَاهِراً بِالْإِیمَانِ مُعْلِناً بِالْإِسْلَامِ مُوذِّناً لِمَنْ ینْسَاهَا [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص299 ] .

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ تَفْسِیرِ الْأَذَانِ فَقَالَ : یا عَلِی! الْأَذَانُ حُجَّهٌ عَلَی أُمَّتِی وَ تَفْسِیرُهُ إِذَا قَالَ الْمُوذِّنُ : اللَّهُ أَکبَرُ اللَّهُ أَکبَرُ فَإِنَّهُ یقُولُ : اللَّهُمَّ أَنْتَ الشَّاهِدُ عَلَی مَا أَقُولُ یا أُمَّهَ أَحْمَدَ قَدْ حَضَرَتِ الصَّلَاهُ فَتَهَیئُوا وَ دَعُوا عَنْکمْ شُغُلَ الدُّنْیا وَ إِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ یقُولُ : یا أُمَّهَ أَحْمَدَ أُشْهِدُ اللَّهَ وَ أُشْهِدُ مَلَائِکتَهُ إِنْ أَخْبَرْتُکمْ بِوَقْتِ الصَّلَاهِ فَتَفَرَّغُوا لَهَا وَ إِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَإِنَّهُ یقُولُ : یعْلَمُ اللَّهُ وَ یعْلَمُ مَلَائِکتُهُ أَنِّی قَدْ أَخْبَرْتُکمْ بِوَقْتِ الصَّلَاهِ فَتَفَرَّغُوا لَهَا فَإِنَّهُ خَیرٌ لَکمْ فَإِذَا قَالَ : حَی عَلَی الصَّلَاهِ فَإِنَّهُ یقُولُ : یا أُمَّهَ أَحْمَدَ دِینٌ قَدْ أَظْهَرَ اللَّهُ لَکمْ وَ رَسُولُهُ (ص) فَلَا تُضَیعُوهُ وَ لَکنْ تَعَاهَدُوا یغْفِرِ اللَّهُ لَکمْ تَفَرَّغُوا لِصَلَاتِکمْ فَإِنَّهُ عِمَادُ دِینِکمْ وَ إِذَا قَالَ : حَی عَلَی الْفَلَاحِ فَإِنَّهُ

یقُولُ یا أُمَّهَ أَحْمَدَ قَدْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَیکمْ أَبْوَابَ الرَّحْمَهِ فَقُومُوا وَ خُذُوا نَصِیبَکمْ مِنَ الرَّحْمَهِ تَرْبَحُوا لِلدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ وَ إِذَا قَالَ حَی عَلَی خَیرِ الْعَمَلِ فَإِنَّهُ یقُولُ تَرَحَّمُوا عَلَی أَنْفُسِکمْ فَإِنَّهُ لَا أَعْلَمُ لَکمْ عَمَلًا أَفْضَلَ مِنْ هَذِهِ فَتَفَرَّغُوا لِصَلَاتِکمْ قَبْلَ النَّدَامَهِ وَ إِذَا قَالَ : لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ یقُولُ یا أُمَّهَ مُحَمَّدٍ اعْلَمُوا أَنِّی جَعَلْتُ أَمَانَهَ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِینَ فِی أَعْنَاقِکمْ فَإِنْ شِئْتُمْ فَأَقْبِلُوا وَ إِنْ شِئْتُمْ فَأَدْبِرُوا فَمَنْ أَجَابَنِی فَقَدْ رَبِحَ وَ مَنْ لَمْ یجِبْنِی فَلَا یضُرُّنِی ثُمَّ قَالَ : یا عَلِی! الْأَذَانُ نُورٌ فَمَنْ أَجَابَ نَجَا وَ مَنْ عَجَزَ خَسَفَ وَ کنْتُ لَهُ خَصْماً بَینَ یدَی اللَّهِ وَ مَنْ کنْتُ لَهُ خَصْماً فَمَا أَسْوَأَ حَالَهُ [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

2. وقت شناسی

ناسی متذکر می شود ، غافل متنبّه می شود و جاهل به وقت ، وقت شناس می شود.

3. دعوت وتشویق به عبادت

4. تظاهر به ایمان

5. تبلیغ اسلام

6. فلسفه تربیت فرازها

قَالَ الرِّضَا (ع) : إِنَّمَا أُمِرَ النَّاسُ بِالْأَذَانِ لِعِلَلٍ کثِیرَهٍ مِنْهَا أَنْ یکونَ تَذْکیراً لِلنَّاسِی وَ تَنْبِیهاً لِلْغَافِلِ وَ تَعْرِیفاً لِمَنْ جَهِلَ الْوَقْتَ وَ اشْتَغَلَ عَنْهُ وَ یکونَ الْمُوذِّنُ بِذَلِک دَاعِیاً لِعِبَادَهِ الْخَالِقِ وَ مُرَغِّباً فِیهَا وَ مُقِرّاً لَهُ بِالتَّوْحِیدِ مُجَاهِراً بِالْإِیمَانِ مُعْلِناً بِالْإِسْلَامِ مُوذِّناً لِمَنْ ینْسَاهَا وَ إِنَّمَا یقَالُ لَهُ مُوذِّنٌ لِأَنَّهُ یوذِّنُ بِالْأَذَانِ بِالصَّلَاهِ وَ إِنَّمَا بُدِئَ فِیهِ بِالتَّکبِیرِ وَ خُتِمَ بِالتَّهْلِیلِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَرَادَ أَنْ یکونَ الِابْتِدَاءُ بِذِکرِهِ وَ اسْمِهِ وَ اسْمُ اللَّهِ فِی التَّکبِیرِ فِی أَوَّلِ الْحَرْفِ وَ فِی التَّهْلِیلِ فِی آخِرِهِ وَ إِنَّمَا جُعِلَ مَثْنَی مَثْنَی لِیکونَ تَکرَاراً فِی آذَانِ الْمُسْتَمِعِینَ مُوکداً عَلَیهِمْ إِنْ سَهَا أَحَدٌ عَنِ الْأَوَّلِ لَمْ یسْهُ عَنِ

الثَّانِی وَ لِأَنَّ الصَّلَاهَ رَکعَتَانِ رَکعَتَانِ فَلِذَلِک جُعِلَ الْأَذَانُ مَثْنَی مَثْنَی وَ جُعِلَ التَّکبِیرُ فِی أَوَّلِ الْأَذَانِ أَرْبَعاً لِأَنَّ أَوَّلَ الْأَذَانِ إِنَّمَا یبْدَأُ غَفْلَهً وَ لَیسَ قَبْلَهُ کلَامٌ ینَبِّهُ الْمُسْتَمِعَ لَهُ فَجُعِلَ الْأُولَیانِ تَنْبِیهاً لِلْمُسْتَمِعِینَ لِمَا بَعْدَهُ فِی الْأَذَانِ وَ جُعِلَ بَعْدَ التَّکبِیرِ الشَّهَادَتَانِ لِأَنَّ أَوَّلَ الْإِیمَانِ هُوَ التَّوْحِیدُ وَ الْإِقْرَارُ لِلَّهِ تَبَارَک وَ تَعَالَی بِالْوَحْدَانِیهِ وَ الثَّانِی الْإِقْرَارُ لِلرَّسُولِ (ص) بِالرِّسَالَهِ وَ أَنَّ إِطَاعَتَهُمَا وَ مَعْرِفَتَهُمَا مَقْرُونَتَانِ وَ لِأَنَّ أَصْلَ الْإِیمَانِ إِنَّمَا هُوَ الشَّهَادَتَانِ فَجُعِلَ شَهَادَتَینِ شَهَادَتَینِ کمَا جُعِلَ فِی سَائِرِ الْحُقُوقِ شَاهِدَانِ فَإِذَا أَقَرَّ الْعَبْدُ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِالْوَحْدَانِیهِ وَ أَقَرَّ لِلرَّسُولِ ص بِالرِّسَالَهِ فَقَدْ أَقَرَّ بِجُمْلَهِ الْإِیمَانِ لِأَنَّ أَصْلَ الْإِیمَانِ إِنَّمَا هُوَ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ إِنَّمَا جُعِلَ بَعْدَ الشَّهَادَتَینِ الدُّعَاءُ إِلَی الصَّلَاهِ لِأَنَّالْأَذَانَ إِنَّمَا وُضِعَ لِمَوْضِعِ الصَّلَاهِ وَ إِنَّمَا هُوَ نِدَاءٌ إِلَی الصَّلَاهِ فِی وَسَطِ الْأَذَانِ وَ دُعَاءٌ إِلَی الْفَلَاحِ وَ إِلَی خَیرِ الْعَمَلِ وَ جُعِلَ خَتْمُ الْکلَامِ بِاسْمِهِ کمَا فُتِحَ بِاسْمِهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص299 ] .

فلسفه تکرار جملات :

الله اکبر 4 بار ، چون بار اوّل است.

شهادتین دو بار ، چون شاهد باید دو نفر باشد.

انّما جعل الأذانُ الأوّل ، لییسر اهل الصلاه لصلاتهم [ کنز العمّال ، ج7 ، 21025 ] .

4. حقیقت اذان در شب معراج

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لَمَّا أُسْرِی بِی إِلَی السَّمَاءِ وَ انْتَهَیتُ إِلَی سِدْرَهِ الْمُنْتَهَی سَمِعْتُ الْأَذَانَ فَإِذَا مَلَک یوذِّنُ لَمْ یرَ فِی السَّمَاءِ قَبْلَ تِلْک اللَّیلَهِ فَقَالَ : اللَّهُ أَکبَرُ اللَّهُ أَکبَرُ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ : صَدَقَ عَبْدِی أَنَا أَکبَرُ فَقَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَقَالَ اللَّهُ :

صَدَقَ عَبْدِی أَنَا اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَهَ غَیرِی فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَقَالَ اللَّهُ : صَدَقَ عَبْدِی إِنَّ مُحَمَّداً عَبْدِی وَ رَسُولِی أَنَا بَعَثْتُهُ وَ انْتَجَبْتُهُ فَقَالَ حَی عَلَی الصَّلَاهِ حَی عَلَی الصَّلَاهِ فَقَالَ اللَّهُ : صَدَقَ عَبْدِی وَ دَعَا إِلَی فَرِیضَتِی فَمَنْ مَشَی إِلَیهَا رَاغِباً فِیهَا مُحْتَسِباً کانَتْ لَهُ کفَّارَهٌ لِمَا مَضَی مِنْ ذُنُوبِهِ فَقَالَ : حَی عَلَی الْفَلَاحِ حَی عَلَی الْفَلَاحِ فَقَالَ اللَّهُ : هِی الصَّلَاحُ وَ النَّجَاحُ وَ الْفَلَاحُ ثُمَّ أَمَمْتُ الْمَلَائِکهَ فِی السَّمَاءِ کمَا أَمَمْتُ الْأَنْبِیاءَ فِی بَیتِ الْمَقْدِسِ قَالَ : ثُمَّ غَشِیتْنِی صَبَابَهٌ فَخَرَرْتُ سَاجِداً فَنَادَانِی رَبِّی أَنِّی قَدْ فَرَضْتُ عَلَی کلِّ نَبِی کانَ قَبْلَک خَمْسِینَ صَلَاهً وَ فَرَضْتُهَا عَلَیک وَ عَلَی أُمَّتِک فَقُمْ بِهَا أَنْتَ فِی أُمَّتِک فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : فَانْحَدَرْتُ حَتَّی مَرَرْتُ عَلَی إِبْرَاهِیمَ فَلَمْ یسْأَلْنِی عَنْ شَیءٍ حَتَّی انْتَهَیتُ إِلَی مُوسَی فَقَالَ مَا صَنَعْتَ یا مُحَمَّدُ (ص) ؟ فَقُلْتُ : قَالَ رَبِّی : فَرَضْتُ عَلَی کلِّ نَبِی کانَ قَبْلَک خَمْسِینَ صَلَاهً وَ فَرَضْتُهَا عَلَیک وَ عَلَی أُمَّتِک. فَقَالَ مُوسَی : یا مُحَمَّدُ إِنَّ أُمَّتَک آخِرُ الْأُمَمِ وَ أَضْعَفُهَا وَ إِنَّ رَبَّک لَا یرُدُّهُ شَیءٌ وَ إِنَّ أُمَّتَک لَا یسْتَطِیعُ أَنْ تَقُومَ بِهَا فَارْجِعْ إِلَی رَبِّک فَاسْأَلْهُ التَّخْفِیفَ لِأُمَّتِک فَرَجَعْتُ إِلَی رَبِّی حَتَّی انْتَهَیتُ إِلَی سِدْرَهِ الْمُنْتَهَی فَخَرَرْتُ سَاجِداً ثُمَّ قُلْتُ : فَرَضْتَ عَلَی وَ عَلَی أُمَّتِی خَمْسِینَ صَلَاهً وَ لَا أُطِیقُ ذَلِک وَ لَا أُمَّتِی فَخَفِّفْ عَنِّی فَوَضَعَ عَنِّی عَشْراً فَرَجَعْتُ إِلَی مُوسَی وَ أَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ارْجِعْ لَا تُطِیقُ فَرَجَعْتُ إِلَی رَبِّی فَوَضَعَ عَنِّی عَشْراً فَرَجَعْتُ إِلَی مُوسَی فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ : ارْجِعْ وَ فِی کلِّ رَجْعَهٍ أَرْجِعُ إِلَیهِ

أَخِرُّ سَاجِداً حَتَّی رَجَعَ إِلَی عَشْرِ صَلَوَاتٍ فَرَجَعْتُ إِلَی مُوسَی وَ أَخْبَرْتُهُ فَقَالَ : لَا تُطِیقُ فَرَجَعْتُ إِلَی رَبِّی فَوَضَعَ عَنِّی خَمْساً فَرَجَعْتُ إِلَی مُوسَی وَ أَخْبَرْتُهُ فَقَالَ : لَا تُطِیقُ فَقُلْتُ : قَدِ اسْتَحْییتُ مِنْ رَبِّی وَ لَکنْ أَصْبِرُ عَلَیهَا فَنَادَانِی مُنَادٍ کمَا صَبَرْتَ عَلَیهَا فَهَذِهِ الْخَمْسُ بِخَمْسِینَ کلُّ صَلَاهٍ بِعَشْرٍ وَ مَنْ هَمَّ مِنْ أُمَّتِک بِحَسَنَهٍ یعْمَلُهَا فَعَمِلَهَا کتِبَتْ لَهُ عَشْراً وَ إِنْ لَمْ یعْمَلْ کتِبَتْ لَهُ وَاحِدَهً وَ مَنْ هَمَّ مِنْ أُمَّتِک بِسَیئَهٍ فَعَمِلَهَا کتِبَتْ عَلَیهِ وَاحِدَهً وَ إِنْ لَمْ یعْمَلْهَا لَمْ أَکتُبْ عَلَیهِ شَیئاً فَقَالَ الصَّادِقُ (ع) : جَزَی اللَّهُ مُوسَی عَنْ هَذِهِ الْأُمَّهِ خَیراًِ [ بحارالأنوار ، ج79 ، ص256 ] .

5. تفسیر اذان

عَنْ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) : أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ تَفْسِیرِ الْأَذَانِ فَقَالَ : یا عَلِی! الْأَذَانُ حُجَّهٌ عَلَی أُمَّتِی وَ تَفْسِیرُهُ إِذَا قَالَ الْمُوذِّنُ : اللَّهُ أَکبَرُ اللَّهُ أَکبَرُ فَإِنَّهُ یقُولُ اللَّهُمَّ أَنْتَ الشَّاهِدُ عَلَی مَا أَقُولُ یا أُمَّهَ أَحْمَدَ قَدْ حَضَرَتِ الصَّلَاهُ فَتَهَیئُوا وَ دَعُوا عَنْکمْ شُغُلَ الدُّنْیا وَ إِذَا قَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ یقُولُ : یا أُمَّهَ أَحْمَدَ أُشْهِدُ اللَّهَ وَ أُشْهِدُ مَلَائِکتَهُ إِنْ أَخْبَرْتُکمْ بِوَقْتِ الصَّلَاهِ فَتَفَرَّغُوا لَهَا وَ إِذَا قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ فَإِنَّهُ یقُولُ یعْلَمُ اللَّهُ وَ یعْلَمُ مَلَائِکتُهُ أَنِّی قَدْ أَخْبَرْتُکمْ بِوَقْتِ الصَّلَاهِ فَتَفَرَّغُوا لَهَا فَإِنَّهُ خَیرٌ لَکمْ فَإِذَا قَالَ : حَی عَلَی الصَّلَاهِ فَإِنَّهُ یقُولُ : یا أُمَّهَ أَحْمَدَ دِینٌ قَدْ أَظْهَرَ اللَّهُ لَکمْ وَ رَسُولُهُ (ص) فَلَا تُضَیعُوهُ وَ لَکنْ تَعَاهَدُوا یغْفِرِ اللَّهُ لَکمْ تَفَرَّغُوا لِصَلَاتِکمْ فَإِنَّهُ عِمَادُ دِینِکمْ وَ إِذَا قَالَ : حَی عَلَی الْفَلَاحِ فَإِنَّهُ یقُولُ : یا أُمَّهَ أَحْمَدَ قَدْ فَتَحَ

اللَّهُ عَلَیکمْ أَبْوَابَ الرَّحْمَهِ فَقُومُوا وَ خُذُوا نَصِیبَکمْ مِنَ الرَّحْمَهِ تَرْبَحُوا لِلدُّنْیا وَ الآْخِرَهِ وَ إِذَا قَالَ : حَی عَلَی خَیرِ الْعَمَلِ فَإِنَّهُ یقُولُ : تَرَحَّمُوا عَلَی أَنْفُسِکمْ فَإِنَّهُ لَا أَعْلَمُ لَکمْ عَمَلًا أَفْضَلَ مِنْ هَذِهِ فَتَفَرَّغُوا لِصَلَاتِکمْ قَبْلَ النَّدَامَهِ وَ إِذَا قَالَ : لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ یقُولُ : یا أُمَّهَ مُحَمَّدٍ اعْلَمُوا أَنِّی جَعَلْتُ أَمَانَهَ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِینَ فِی أَعْنَاقِکمْ فَإِنْ شِئْتُمْ فَأَقْبِلُوا وَ إِنْ شِئْتُمْ فَأَدْبِرُوا فَمَنْ أَجَابَنِی فَقَدْ رَبِحَ وَ مَنْ لَمْ یجِبْنِی فَلَا یضُرُّنِی ثُمَّ قَالَ : یا عَلِی الْأَذَانُ نُورٌ فَمَنْ أَجَابَ نَجَا وَ مَنْ عَجَزَ خَسَفَ وَ کنْتُ لَهُ خَصْماً بَینَ یدَی اللَّهِ وَ مَنْ کنْتُ لَهُ خَصْماً فَمَا أَسْوَأَ حَالَهُ [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

6. آداب و شرایط اذان

1. اسلام

لایجوز الصّلوه باذان الکافر [ حدائق ، ج3 ، ص195 ] .

2. عقل

لایجوز العمل باذان المجنون

3. عدالت

یستحبّ فی الأذان ان یکون عادلاً لقوله (ص) : "لیؤذّن لکم خیارکم" [ عوالی اللئالی ، ج1 ، ص180 ] .

4. طهارت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : حَقٌّ وَ سُنَّهٌ أَنْ لَا یوذِّنَ أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ طَاهِرٌ [ بحارالأنوار ، ج81 ، ص137 ] .

5. بصیرت

بَصَر الا اَن یرشده بصیر [ دعائم ، ج1 ، ص147 ] .

6. زمان شناسی

عارفا بالوقت [ مفتاح الکرامه ، ج1 ، ص373 ] .

7. صوت جمیل

تعبیر جمیل الصّوت در روایات

8. ایستادن

لأنه یبلغ بصوته الّا راکبا او مریضا [ وافی قدیم ، ج2 ، ص86 ] .

9. بلندی مکان

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : کانَ طُولُ حَائِطِ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) قَامَهً فَکانَ یقُولُ (ص) لِبِلَالٍ إِذَا دَخَلَ الْوَقْتُ یا بِلَالُ! اعْلُ فَوْقَ الْجِدَارِ وَ ارْفَعْ صَوْتَک بِالْأَذَانِ

فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَکلَ بِالْأَذَانِ رِیحاً تَرْفَعُهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ إِنَّ الْمَلَائِکهَ إِذَا سَمِعُوا الْأَذَانَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالُوا هَذِهِ أَصْوَاتُ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ (ص) بِتَوْحِیدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یسْتَغْفِرُونَ لِأُمَّهِ مُحَمَّدٍ (ص) حَتَّی یفْرُغُوا مِنْ تِلْک الصَّلَاهِ [ المحاسن ، ج1 ، ص48 ] .

10. روبه قبله

11. رفع صوت

ارفع صوتک

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : کانَ طُولُ حَائِطِ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص قَامَهً فَکانَ یقُولُ (ص) لِبِلَالٍ : إِذَا دَخَلَ الْوَقْتُ یا بِلَالُ! اعْلُ فَوْقَ الْجِدَارِ وَ ارْفَعْ صَوْتَک بِالْأَذَانِ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ وَکلَ بِالْأَذَانِ رِیحاً تَرْفَعُهُ إِلَی السَّمَاءِ وَ إِنَّ الْمَلَائِکهَ إِذَا سَمِعُوا الْأَذَانَ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ قَالُوا : هَذِهِ أَصْوَاتُ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ (ص) بِتَوْحِیدِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ یسْتَغْفِرُونَ لِأُمَّهِ مُحَمَّدٍ (ص) حَتَّی یفْرُغُوا مِنْ تِلْک الصَّلَاهِ [ المحاسن ، ج1 ، ص48 ] .

(صدای اذان مولی به تمام خانه های کوفه می رسید) [ مستدرک ، ج4 ، ص38 ] .

میان اذان و اقامه بنشیند.

12. ترتیل

ترتیل یعنی : جملات به هم متّصل نشود (فاصله بیاندازد)

13. فصاحت

افصح مردم اذان بگوید : قَالَ الصَّادِقُ (ع) : لِیوذِّنْ لَکمْ أَفْصَحُکمْ [ دعائم الإسلام ، ج1 ، ص147 ] .

14. اخلاص

1. برای خدا باشد

لا یرید به الا وجه الله و الدّار الآخره : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : "ثَلَاثَهٌ عَلَی کثْبَانِ الْمِسْک یوْمَ الْقِیامَهِ رَجُلٌ قَرَأَ کتَابَ اللَّهِ وَ أَمَّ لِلَّهِ قَوْماً وَ هُمْ بِهِ رَاضُونَ وَ رَجُلٌ دَعَا إِلَی هَذِهِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فِی اللَّیلِ وَ النَّهَارِ لَا یرِیدُ بِهِ إِلَّا وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَی وَ الدَّارَ الآْخِرَهَ وَ مَمْلُوک لَمْ یشْغَلْهُ رِقُّ الدُّنْیا عَنْ طَاعَهِ رَبِّهِ (بَعْدَ فَرَاغِهِ) " [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص20 ] .

2.

عدم طمع به مال

لم یطمع فی اذانه اجرا : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : ثَلَاثَهٌ لَا یبَالُونَ بِالْحِسَابِ وَ لَا یخَافُونَ الصَّیحَهَ وَ الْفَزَعَ الْأَکبَرَ رَجُلٌ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَ حَفِظَهُ وَعَمِلَ بِهِ فَإِنَّهُ یأْتِی اللَّهَ تَعَالَی سَیداً شَرِیفاً وَ مُوذِّنٌ أَذَّنَ سَبْعَ سِنِینَ لَمْ یطْمَعْ فِی أَذَانِهِ أَجْراً وَ عَبْدٌ أَطَاعَ اللَّهَ وَ أَطَاعَ سَیدَه [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص21 ] .

3. نیت صادق

عن نیه صادقه : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ لِوَجْهِ اللَّهِ عَنْ نِیهٍ صَادِقَهٍ سَنَهً أَوْقَفُوهُ یوْمَ الْقِیامَهِ عَلَی بَابِ الْجَنَّهِ وَ قَالُوا لَهُ اشْفَعْ لِمَنْ شِئْتَ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص21 ] .

4. فی سبیل الله

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ الْمُوذِّنَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ مَا دَامَ فِی أَذَانِهِ کشَهِیدٍ یتَقَلَّبُ فِی دَمِهِ وَ یشْهَدُ لَهُ بِذَلِک کلُّ رَطْبٍ أَوْ یابِسٍ بَلَغَهُ صَوْتُهُ وَ إِذَا مَاتَ مَا تَعَرَّضَتْهُ هَوَامُّ الْأَرْضِ فِی قَبْرِهِ وَ قَالَ (ص) : الْمُوذِّنُونَ أَطْوَلُ النَّاسِ أَعْنَاقاً یوْمَ الْقِیامَهِ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص21 ] .

5. نشأت گرفته از ایمان

ایمانا و احتسابا : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ صَلَاهً وَاحِدَهً إِیمَاناً وَ احْتِسَاباً وَ تَقَرُّباً إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِهِ وَ مَنَّ عَلَیهِ بِالْعِصْمَهِ فِیمَا بَقِی مِنْ عُمُرِهِ وَ جَمَعَ بَینَهُ وَ بَینَ الشُّهَدَاءِ فِی الْجَنَّهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

7. اجر ومقام مؤذن

1. مانند مجاهد فی سبیل الله است.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : الْمُوذِّنُ الْمُحْتَسِبُ کالشَّاهِرِ سَیفَهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ الْقَاتِلِ بَینَ الصَّفَّینِ [ المحاسن ، ج1 ، ص48 ] .

2. افضل مردم است.

قال رسول الله (ص)

: اجعلوا مؤذّنکم ، أفضلکم فی أنفسکم [ کنز العمّال ، ج7 ، ص697 ] .

3. امین مؤمنین است.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : الْمُوذِّنُونَ أُمَنَاءُ الْمُومِنِینَ عَلَی صَلَوَاتِهِمْ وَ صَوْمِهِمْ وَ لُحُومِهِمْ وَ دِمَائِهِمْ لَا یسْأَلُونَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ شَیئاً إِلَّا أَعْطَاهُمْ وَ لَا یشْفَعُونَ فِی شَیءٍ إِلَّا شُفِّعُوا [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : فِی الْمُوذِّنِینَ إِنَّهُمُ الْأُمَنَاءُ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص291 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : الْمُوذِّنُ مُوتَمَنٌ [ تهذیب الأحکام ، ج2 ، ص282 ] .

4. بهترین عباد است.

قال رسول الله (ص) : خیار عباد الله الّذین یراعون الشمس و القمر و النّجوم و الاظله لذکر الله

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : لِیوذِّنْ لَکمْ خِیارُکمْ [ عوالی الآللی ، ج1 ، ص180 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : لَوْ وَقَعَتْ قَطْرَهٌ فِی بِئْرٍ فَبُنِیتْ مَکانَهَا مَنَارَهٌ لَمْ أُوذِّنْ عَلَیهَا [ سعدالسعود ، ص128 ] .

5. مانند شهید است.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ الْمُوذِّنَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ مَا دَامَ فِی أَذَانِهِ کشَهِیدٍ یتَقَلَّبُ فِی دَمِهِ وَ یشْهَدُ لَهُ بِذَلِک کلُّ رَطْبٍ أَوْ یابِسٍ بَلَغَهُ صَوْتُهُ وَ إِذَا مَاتَ مَا تَعَرَّضَتْهُ هَوَامُّ الْأَرْضِ فِی قَبْرِهِ وَ قَالَ (ص) الْمُوذِّنُونَ أَطْوَلُ النَّاسِ أَعْنَاقاً یوْمَ الْقِیامَهِ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص21 ] .

6. مشمول دعای پیامبر قرار می گیرد.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : اللَّهُمَّ! اغْفِرْ لِلْمُوذِّنِینَ ثَلَاثاً فَقُلْتُ لَهُ : یا رَسُولَ اللَّه!ِ إِنَّا نَضْرِبُ بِالسَّیفِ عَلَی الْأَذَانِ وَ مَا دَعَوْتَ لَنَا کمَا تَدْعُو لِلْمُوذِّنِینَ فَقَالَ یا جَابِر!ُ اعْلَمْ أَنَّهُ سَیأْتِی زَمَانٌ عَلَی النَّاسِ یکلُونَ الْأَذَانَ إِلَی الضُّعَفَاءِ وَ أَنَّ لُحُوماً مُحَرَّمَهٌ عَلَی

النَّارِ وَ هِی لُحُومُ الْمُوذِّنِینَ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص22 ] .

7. در قبرو قیامت

1. با انبیاء محشور می شود.

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : یحْشَرُ الْمُوذِّنُونَ مِنْ أُمَّتِی مَعَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ [ خصال صدوق ، ج2 ، ص355 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : بَعَثَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَی الْمُوذِّنِینَ بِمَلَائِکهٍ مِنْ نُورٍ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یحْشَرُ الْمُوذِّنُونَ مِنْ أُمَّتِی مَعَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص22 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یحْشَرُ الْمُوذِّنُونَ مِنْ أُمَّتِی مَعَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ (ع) [ أمالی صدوق ، ص195 ] .

2. همراه ملائکه از نور

3. ایمنی از عذاب قبر

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِنَّ الْمُوذِّنِینَ أَطْوَلُ النَّاسِ أَعْنَاقاً یوْمَ الْقِیامَهِ وَ لَا یعَذَّبُ فِی الْقَبْرِ مَنْ أَذَّنَ سَبْعَ سِنِینَ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص20 ] .

4. سر افرازی در قیامت

قال رسول الله (ص) : أطول النّاس أعناقا [ مستدرک ، ج4 ، ص22 ] .

5. محشور شدن در حال اذان

در حال اذان گفتن محشور می شود [ کنز العمّال ، ج7 ، ص679 ] .

6. تاجی از کرامت و مرکبی از نور همراه دارد.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا کانَ یوْمُ الْقِیامَهِ ینَادِی الْمُنَادِی أَینَ أَضْیافُ اللَّهِ فَیوتَی بِالصَّائِمِینَ وَ ینَادِی أَینَ رُعَاهُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ فَیوتَی بِالْمُوذِّنِینَ فَیحْمَلُونَ عَلَی نُجُبٍ مِنْ نُورٍ وَ عَلَی رُءُوسِهِمْ تَاجُ الْکرَامَهِ وَ یذْهَبُ بِهِمْ إِلَی الْجَنَّهِ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص22 ] .

7. مورد بدرقه فرشتگان قرار می گیرد.

بدرقه فرشتگان [ وسایل

، ج4 ، ص615 ] .

8. همراهی با بلال

قال رسول الله (ص) : یقدّمهم بلال رافعون أصواتهم بالأذان [ کنز العمّال ، ج7 ، حدیث20940 ] .

9. دور از ترس واضطراب

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : ثَلَاثَهٌ لَا یبَالُونَ بِالْحِسَابِ وَ لَا یخَافُونَ الصَّیحَهَ وَ الْفَزَعَ الْأَکبَرَ رَجُلٌ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَ حَفِظَهُ وَ عَمِلَ بِهِ فَإِنَّهُ یأْتِی اللَّهَ تَعَالَی سَیداً شَرِیفاً وَ مُوذِّنٌ أَذَّنَ سَبْعَ سِنِینَ لَمْ یطْمَعْ فِی أَذَانِهِ أَجْراً وَ عَبْدٌ أَطَاعَ اللَّهَ وَ أَطَاعَ سَیدَهُ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص21 ] .

المؤذّن لایخاف الصیحه [ محاسن برقی ، ص48 ] .

10. شفیع در قیامت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ لِوَجْهِ اللَّهِ عَنْ نِیهٍ صَادِقَهٍ سَنَهً أَوْقَفُوهُ یوْمَ الْقِیامَهِ عَلَی بَابِ الْجَنَّهِ وَ قَالُوا لَهُ اشْفَعْ لِمَنْ شِئْتَِ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص21 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ لِوَجْهِ اللَّهِ عَنْ نِیهٍ صَادِقَهٍ سَنَهً أَوْقَفُوهُ یوْمَ الْقِیامَهِ عَلَی بَابِ الْجَنَّهِ وَ قَالُوا لَهُ اشْفَعْ لِمَنْ شِئْتَ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص21 ] .

8. وظایف شنونده اذان

1. تکرار اذان

هر گاه زن یا مرد صدای اذان را شنید ، آن جملات را تکرار کند. [ بحار الأنوار ، ج81 ، ص179 ] .

همین که شب معراج جبرئیل اذان گفت ، فرشتگانِ آسمان آن را تکرار می کردند.

2. سخن نگفتن موقع اذان.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : من قاله : حین یسمع النداء حلت له شفاعتی [ بحارالأنوار ، ج81 ، ص180 ] .

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : کانَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) إِذَا سَمِعَ الْمُوذِّنَ یوذِّنُ قَالَ مِثْلَ مَا یقُولُهُ فِی کلِّ شَیءٍُ [ کافی ، ج3 ، ص307 ] .

شنونده همین که صدای اذان

را شنید ، کلام خود را قطع کند. (تقطیع کلامه) :

3. قطع تلاوت قرآن

قال فی المبسوط : من کان خارج الصلاه و سمع المؤذن یؤذن فینبغی أن یقطع کلامه إن کان متکلما و إن کان یقرأ القرآن فالأفضل له أن یقطع القرآنٌ [ بحارالأنوار ، ج81 ، ص176 ] .

حتّی اگر قرآن می خواند ، تلاوت را قطع کند. [ بحار الأنوار ، ج81 ، ص177 ] .

4. تشویق مؤذن

شنونده مؤذّن را تشویق کند و بگوید : ...

من قال للمؤذّن : مرحبا بالقائلین عدلاً مرحبا بالصّلوه و أهلاً کتب الله له الفی الف حسنه و محی عنه الف الف سیئه و رفع الفی الف درجه [ کنز العمّال ، ج7 ، ص705 ] .

5. سکوت و قیام به نماز

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِذَا قَالَ الْمُوذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاهُ فَقَدْ وَجَبَ عَلَی النَّاسِ الصَّمْتُ وَ الْقِیامُ إِلَّا أَنْ لَا یکونَ لَهُمْ إِمَامٌ فَیقَدِّمُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً [ دعائم الإسلام ، ج1 ، ص147 ] .

6. عدم خروج از مسجد

اذا أذّن المؤذّن فلایخرج أحدٌ حتّی یصلّی [ کنز العمّال ، ج7 ، ص698 ] .

درحدیث دیگر آمده : اذا خرج و لم یخرج بحاجه و لایرید الرّجعه فهو منافق [ کنز العمّال ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِجَابَهُ الْمُوذِّنِ یزِیدُ فِی الرِّزْقِ [ خصال صدوق ، ج2 ، ص504 ] .

7. صلوات بر پیامبر

بعد از شنیدن اذان ، بر پیامبر اکرم (ص) صلوات بفرستد. [ کنز العمّال ، ج7 ، ص701 ] .

9. ثواب وآثار اجابت مؤذن

1. مورد شفاعت رسول الله

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا سَمِعْتُمْ الْمُوذِّنَ فَقُولُوا کمَا یقُولُ ثُمَّ صَلُّوا عَلَی فَمَنْ صَلَّی عَلَی صَلَاهً صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ

بِهَا عَشْراً ثُمَّ سَلُوا [ لِی ] الْوَسِیلَهَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَهٌ فِی الْجَنَّهِ لَا تَنْبَغِی أَنْ تَکونَ [ إِلَّا ] لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَ أَنَا أَرْجُو أَنْ أَکونَ أَنَا هُوَ فَمَنْ سَأَلَ لِی الْوَسِیلَهَ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَهُ.

وَ عَنْهُ (ص) قَالَ : لَمَّا سُمِعَ بِلَالٌ یوذِّنُ وَ سَکتَ بَعْدَ فَرَاغِهِ مَنْ قَالَ مِثْلَ هَذَا بِیقِینٍ دَخَلَ الْجَنَّهَ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص61 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَجَابَ الْمُوذِّنَ کتِبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی وَ کنْتُ لَهُ شَفِیعاً بَینَ یدَی اللَّهِ وَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ الذُّنُوبَ سِرَّهَا وَ عَلَانِیتَهَا وَ کتَبَ لَهُ بِکلِّ رَکعَهٍ یصَلِّی مَعَ الْإِمَامِ فَضْلَ سِتِّمِائَهِ رَکعَهٍ وَ لَهُ بِکلِّ رَکعَهٍ مَدِینَهٌ فِی [ الْجَنَّهِ ] [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

2. افزایش رزق

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِذَا قَالَ الْمُوذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاهُ فَقَدْ وَجَبَ عَلَی النَّاسِ الصَّمْتُ وَ الْقِیامُ إِلَّا أَنْ لَا یکونَ لَهُمْ إِمَامٌ فَیقَدِّمُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً [ دعائم الإسلام ، ج1 ، ص147 ] .

قَالَ الرِّضَا (ع) : مَنْ سَمِعَ الْأَذَانَ فَقَالَ : کمَا یقُولُ الْمُوذِّنُ زِیدَ فِی رِزْقِهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِجَابَهُ الْمُوذِّنِ تَزِیدُ فِی الرِّزْقِ [ مشکاه الأنوار ، ص128 ] .

عَنْ سُلَیمَانَ بْنِ مُقْبِلٍ الْمَدِینِی قَالَ : "قُلْتُ : لِأَبِی الْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ (ع) لِأَی عِلَّهٍ یسْتَحَبُّ لِلْإِنْسَانِ إِذَا سَمِعَ الْأَذَانَ أَنْ یقُولَ کمَایقُولُ الْمُوذِّنُ وَ إِنْ کانَ عَلَی الْبَوْلِ وَ الْغَائِطِ؟ فَقَالَ : لِأَنَّ ذَلِک یزِیدُ فِی الرِّزْقِ" [ علل الشرائع ، ج1 ، ص284 ] .

جَمَاعَهٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ الْحُسَینِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ سُلَیمَانَ الْجَعْفَرِی قَالَ :

" سَمِعْتُهُ یقُولُ أَذِّنْ فِی بَیتِک فَإِنَّهُ یطْرُدُ الشَّیطَانَ وَ یسْتَحَبُّ مِنْ أَجْلِ الصِّبْیانِ" [ کافی ، ج3 ، ص308 ] .

3. رفع فقر

قَالَ الْقُطْبُ الرَّاوَنْدِی فِی دَعَوَاتِهِ : "شَکا رَجُلٌ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) الْفَقْرَ فَقَالَ : أَذِّنْ کلَّمَا سَمِعْتَ الْأَذَانَ کمَا یوذِّنُ الْمُوذِّنُ" [ الدعوات راوندی ، ص116 ] .

4. دخول در بهشت بدون حساب

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا سَمِعْتُمْ الْمُوذِّنَ فَقُولُوا : کمَا یقُولُ ثُمَّ صَلُّوا عَلَی فَمَنْ صَلَّی عَلَی صَلَاهً صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ بِهَا عَشْراً ثُمَّ سَلُوا [ لِی ] الْوَسِیلَهَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَهٌ فِی الْجَنَّهِ لَا تَنْبَغِی أَنْ تَکونَ [ إِلَّا ] لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَ أَنَا أَرْجُو أَنْ أَکونَ أَنَا هُوَ فَمَنْ سَأَلَ لِی الْوَسِیلَهَ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَهُ وَ عَنْهُ (ص) قَال : لَمَّا سُمِعَ بِلَالٌ یوذِّنُ وَ سَکتَ بَعْدَ فَرَاغِهِ مَنْ قَالَ مِثْلَ هَذَا بِیقِینٍ دَخَلَ الْجَنَّهَ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص61 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَجَابَ دَاعِی اللَّهِ اسْتَغْفَرَتْ لَهُ الْمَلَائِکهُ وَ یدْخُلُ الْجَنَّهَ بِغَیرِ حِسَابٍ [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

5. موجب سعادت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ سَمِعَ الْأَذَانَ فَأَجَابَ کانَ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ السُّعَدَاءِ [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : طُوبَی! لِمَنْ أَجَابَ دَاعِی اللَّهِ وَ مَشَی إِلَی الْمَسْجِدِ [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

6. کفاره گناهان

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِجَابَهُ الْمُوذِّنِ کفَّارَهُ الذُّنُوب [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

7. موجب نجات

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یا عَلِی! الْأَذَانُ نُورٌ فَمَنْ أَجَابَ نَجَا [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

8. سرمایه اخروی

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَجَابَنِی فَقَدْ رَبِحَ [ بحارالأنوار ،

ج81 ، ص153 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا قَالَ : لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَإِنَّهُ یقُولُ : یا أُمَّهَ! مُحَمَّدٍ اعْلَمُوا أَنِّی جَعَلْتُ أَمَانَهَ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ وَ سَبْعِ أَرَضِینَ فِی أَعْنَاقِکمْ فَإِنْ شِئْتُمْ فَأَقْبِلُوا وَ إِنْ شِئْتُمْ فَأَدْبِرُوا فَمَنْ أَجَابَنِی فَقَدْ رَبِحَ وَ مَنْ لَمْ یجِبْنِی فَلَا یضُرُّنِی [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

9. هم نشینی با شهدا

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَجَابَ الْمُوذِّنِینَ فَهُمْ وَ التَّائِبُونَ وَ الشُّهَدَاءُ فِی صَعِیدٍ وَاحِدٍ لَا یخَافُونَ إِذَا خَافَ النَّاسُُ [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

عَنْ رَسُولِ اللَّهِ (ص) قَالَ : "إِذا نُودِی لِلصَّلاهِ الآْیه" (جمعه/9) إِنَّ مَنْ یسْتَمِعُ الْأَذَانَ وَ یجِیبُ فَلَا یسْمَعُ زَفِیرَ جَهَنَّمَ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص60 ] .

10. مورد استغفار ملائکه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَجَابَ دَاعِی اللَّهِ اسْتَغْفَرَتْ لَهُ الْمَلَائِکهُ وَ یدْخُلُ الْجَنَّهَ بِغَیرِ حِسَابٍ [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

11. مورد مغفرت خدا است

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَجَابَ الْمُوذِّنَ کتِبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی وَ کنْتُ لَهُ شَفِیعاً بَینَ یدَی اللَّهِ وَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ الذُّنُوبَ سِرَّهَا وَ عَلَانِیتَهَا وَ کتَبَ لَهُ بِکلِّ رَکعَهٍ یصَلِّی مَعَ الْإِمَامِ فَضْلَ سِتِّمِائَهِ رَکعَهٍ وَ لَهُ بِکلِّ رَکعَهٍ مَدِینَهٌ فِی [ الْجَنَّهِ ] [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

12. هم جوار رسول خدا در بهشت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَجَابَ الْمُوذِّنَ وَ أَجَابَ الْعُلَمَاءَ کانَ یوْمَ الْقِیامَهِ تَحْتَ لِوَائِی وَ یکونُ فِی الْجَنَّهِ فِی جِوَارِی وَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ ثَوَابُ سِتِّینَ شَهِیداً [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

13. مورد اشتیاق بهشت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ لَمْ یجِبْ دَاعِی اللَّهِ فَلَیسَ لَهُ فِی الْإِسْلَامِ نَصِیبٌ وَ مَنْ أَجَابَ

اشْتَاقَتْ إِلَیهِ الْجَنَّه [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص55 ] .

10. آثار بی تفاوتی به اذان

1. مورد غضب رسول الله است.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : الْأَذَانُ نُورٌ فَمَنْ أَجَابَ نَجَا وَ مَنْ عَجَزَ خَسَفَ وَ کنْتُ لَهُ خَصْماً بَینَ یدَی اللَّهِ وَ مَنْ کنْتُ لَهُ خَصْماً فَمَا أَسْوَأَ حَالَهُ [ جامع الأخبار ، ص67 ] .

2. بی نصیبی از اسلام

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ لَمْ یجِبْ دَاعِی اللَّهِ فَلَیسَ لَهُ فِی الْإِسْلَامِ نَصِیبٌ [ جامع الأخبار ، ص68 ] .

3. موجب جفا و نفاق و کفر است.

قال رسول الله (ص) : الجفا کلّ الجفاو الکفر و النّفاق من سمع منادی الیه ینادی بالصّلوه و یدعوا الی الفلاح فلایجیبه [ کنز العمّال ، ج7 ، ح20999 ] .

4. عدم قبول نماز

قال رسول الله (ص) : من سمع النّداء فلم یأته فلا صلوه له الّا من عذر [ کنز العمّال ، ج7 ، ح20993 ]

و فی حدیث : لم تقبل فیه الصّلوه الّتی صَلّی [ کنز العمّال ، ج7 ، ح20994 ] .

11. آثار اذان در دنیا

1. مورد رفع سوء خلق

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِذَا سَاءَ خُلُقُ أَحَدِکمْ مِنْ إِنْسَانٍ أَوْ دَابَّهٍ فَأَذِّنُوا فِی أُذُنِهِ الْأَذَانَ کلَّهُِ [ المحاسن ، ج2 ، ص466 ] .

برای شفا و دفع عقیم دفع و سوء خلق و جنّ زدگی :

شفا [ وافی قدیم ، ج2 ، ص87 ] .

عَلِی بْنُ مَهْزِیارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ : "حَدَّثَنِی هِشَامُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ أَنَّهُ شَکا إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) سُقْمَهُ وَ أَنَّهُ لَا یولَدُ لَهُ وَلَدٌ فَأَمَرَهُ أَنْ یرْفَعَ صَوْتَهُ بِالْأَذَانِ فِی مَنْزِلِهِ قَال : فَفَعَلْتُ فَأَذْهَبَ اللَّهُ عَنِّی سُقْمِی وَ کثُرَ وَلَدِی" [ کافی ، ج3 ، ص308 ] .

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : إِذَا سَاءَ خُلُقُ

أَحَدِکمْ مِنْ إِنْسَانٍ أَوْ دَابَّهٍ فَأَذِّنُوا فِی أُذُنِهِ الْأَذَانَ کلَّهُِ [ المحاسن ، ج2 ، ص466 ] .

جنّ زدگی [ علل الشّرایع ، ص104 ] .

2. دوری شیطان

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : إِذَا أَذَّنَ الْمُوذِّنُ أَدْبَرَ الشَّیطَانُ وَ لَهُ ضُرَاطٌ [ عوالی اللئالی ، ج1 ، ص409 ] .

3. حفظ نوزاد

گفتن اذان در گوش نوزاد :

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ وُلِدَ لَهُ مَوْلُودٌ فَلْیوذِّنْ فِی أُذُنِهِ الْیمْنَی بِأَذَانِ الصَّلَاهِ وَ لْیقِمْ فِی الْیسْرَی فَإِنَّهَا عِصْمَهٌ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ [ کافی ، ج6 ، ص24 ] .

گفتن اذان در گوش نوزادعصمه من الشیطان الرجیم :

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ وُلِدَ لَهُ مَوْلُودٌ فَلْیوذِّنْ فِی أُذُنِهِ الْیمْنَی بِأَذَانِ الصَّلَاهِ وَ لْیقِمْ فِی الْیسْرَی فَإِنَّهَا عِصْمَهٌ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ [ کافی ، ج6 ، ص24 ] .

4. رفع وحشت

الفلوات الموحشه : قال الشهید (قدس سره) فی الذکری : یستحب الأذان و الإقامه فی غیر الصلاه فی مواضع منها فی الفلوات الموحشه. [ بحارالأنوار ، ج81 ، ص162 ] .

5. رفع اوهام

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : عَلَیکمْ بِالدُّلْجَهِ فَإِنَّ الْأَرْضَ تُطْوَی بِاللَّیلِ فَإِذَا تَغَوَّلَتْ لَکمُ الْغِیلَانُ فَنَادُوا بِالْأَذَانِ [ المحاسن ، ج1 ، ص48 ] .

6. رفع مرض و خطر

الشَّیخُ یحْیی بْنُ سَعِیدٍ فِی جَامِعِ الشَّرَائِع رُوِی" أَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ بِالْأَذَانِ فِی الْمَنْزِلِ ینْفِی الْأَمْرَاضَ وَ ینْمِی الْوَلَدَ" [ بحارالأنوار ، ج81 ، ص171 ] .

اذا أذّن مؤذّن فی قریه اَمَنَها الله من عذاب ذلک الیوم [ کنز العمّال ، ج7 ، ص681 ] .

اذان ، صفحه 8

7. وسیله فرزنددار شدن

امام رضا (ع) به کسی که از بی فرزندی و مریضی ناله داشت فرمود : ...

عَلِی بْنُ

مَهْزِیارَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ : "حَدَّثَنِی هِشَامُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ أَنَّهُ شَکا إِلَی أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا (ع) سُقْمَهُ وَ أَنَّهُ لَا یولَدُ لَهُ وَلَدٌ فَأَمَرَهُ أَنْ یرْفَعَ صَوْتَهُ بِالْأَذَانِ فِی مَنْزِلِهِ قَالَ : فَفَعَلْتُ فَأَذْهَبَ اللَّهُ عَنِّی سُقْمِی وَ کثُرَ وَلَدِی" [ کافی ، ج3 ، ص308 ] .

8. آرام بخش بودن اذان

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : أَرِحْنَا یا بِلَالُ [ مفتاح الفلاح ، ص182 ] .

12. پاداش مؤذن

1. محبوبیت در دل مؤمنین

2. هیبت در دل منافق

3. اجابت دعا

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَنْ سَجَدَ بَینَ الْأَذَانِ وَ الْإِقَامَهِ فَقَالَ فِی سُجُودِهِ سَجَدْتُ لَک خَاضِعاً خَاشِعاً ذَلِیلًا یقُولُ اللَّهُ : مَلَائِکتِی! وَ عِزَّتِی وَجَلَالِی لَأَجْعَلَنَّ مَحَبَّتَهُ فِی قُلُوبِ عِبَادِی الْمُومِنِینَ وَ هَیبَتَهُ فِی قُلُوبِ الْمُنَافِقِینَ [ فلاح السائل ، ص152 ] .

4. غفران ذنوب

لا یردّ الدّعاء بین الأذان و الاقامه. [ سنن ابی داوود ، ج1 ، ص144 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ صَلَاهً وَاحِدَهً إِیمَاناً وَ احْتِسَاباً وَ تَقَرُّباً إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذُنُوبِهِ وَ مَنَّ عَلَیهِ بِالْعِصْمَهِ فِیمَا بَقِی مِنْ عُمُرِهِ وَ جَمَعَ بَینَهُ وَ بَینَ الشُّهَدَاءِ فِی الْجَنَّهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

5. با شهدا در بهشت است.

6. مورد درود ملائکه است.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : صَلَّی عَلَیهِ تِسْعُونَ أَلْفَ مَلَک وَ اسْتَغْفَرُوا لَهُ وَ کانَ یوْمَ الْقِیامَهِ فِی ظِلِّ الْعَرْشِ حَتَّی یفْرُغَ اللَّهُ مِنْ حِسَابِ الْخَلَائِقِ وَ یکتُبُ ثَوَابَ قَوْلِهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّهِ أَرْبَعُونَ أَلْفَ مَلَک [ أمالی صدوق ، ص433 ] .

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یا أَبَاذَرٍّ! إِذَا کانَ الْعَبْدُ فِی

أَرْضٍ قِی یعْنِی قَفْرَاءَ فَتَوَضَّأَ أَوْ تَیمَّمَ ثُمَّ أَذَّنَ وَ أَقَامَ وَ صَلَّی أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِکهَ فَصَفُّوا خَلْفَهُ صَفّاً لَا یرَی طَرَفَاهُ یرْکعُونَ لِرُکوعِهِ وَ یسْجُدُونَ بِسُجُودِهِ وَ یومِّنُونَ عَلَی دُعَائِهِ [ أمالی طوسی ، ص535 ] .

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِذَا أَذَّنْتَ وَ أَقَمْتَ صَلَّی خَلْفَک صَفَّانِ مِنَ الْمَلَائِکهِ وَ إِذَا أَقَمْتَ صَلَّی خَلْفَک صَفٌّ مِنَ الْمَلَائِکهِ [ کافی ، ج3 ، ص303 ] .

7. پاداش بر حسب روز وسال

1. یک بار= مغفرت گذشته

(و در آینده راه را گم نمی کند)

2. یک سال = مغفرت تمام گذشته

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ سَنَهً وَاحِدَهً بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ قَدْ غُفِرَتْ ذُنُوبُهُ کلُّهَا بَالِغَهً مَا بَلَغَتْ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

3. 9سال = امنیت در قیامت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : ثَلَاثَهٌ لَا یکتَرِثُونَ لِلْحِسَابِ وَ لَا تُفْزِعُهُمُ الصَّیحَهُ وَ لَا یحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکبَرُ حَامِلُ الْقُرْآنِ الْمُودِّی إِلَی اللَّهِ بِمَا فِیهِ یقْدَمُ عَلَی اللَّهِ سَیداً شَرِیفاً وَ مُوذِّنٌ أَذَّنَ تِسْعَ سِنِینَ لَا یأْخُذُ عَلَی أَذَانِهِ طَمَعاً [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص51 ] .

4. 10سال = با ابراهیم (ع) محشور می شود.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ عَشْرَ سِنِینَ أَسْکنَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مَعَ إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلِ (ع) فِی قُبَّتِهِ أَوْ فِی دَرَجَتِهِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

5. 12سال = برای هربار اذان 60حسنه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ اثْنَتَی عَشْرَهَ سَنَهً وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّهُ وَ کتِبَ لَهُ بِتَأْذِینِهِ فِی کلِّ مَرَّهٍ سِتُّونَ حَسَنَهً وَ بِکلِّ إِقَامَهٍ ثَلَاثُونَ حَسَنَهً [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص20 ] .

6. 20سال=

نور در قیامت

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ عِشْرِینَ عَاماً بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ لَهُ مِنَ النُّورِ مِثْلُ زِنَهِ السَّمَاءِِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

7. 40سال = پاداش 40صدیق که عمل مقبول دارد.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : مَنْ أَذَّنَ أَرْبَعِینَ عَاماً مُحْتَسِباً بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ وَ لَهُ عَمَلُ أَرْبَعِینَ صِدِّیقاً عَمَلًا مَبْرُوراً مُتَقَبَّلاًِ [ من لایحضره الفقیه ، ج1 ، ص292 ] .

در روایاتی پاداش بر اساس : دید چشم ، نفوذ صوت. [ سنن نسائی ج2 ، ص13 ] .

به تعداد شنونده حسنه دارد. به مقدار حسنات نماز گزارانی که به خاطر اذان او به مسجد می آیند.

قَالَ الْبَاقِرُ (ع) : مَنْ أَذَّنَ عَشَرَ سِنِینَ مُحْتَسِباً یغْفِرُ اللَّهُ لَهُ مَدَّ بَصَرِهِ وَ صَوْتِهِ فِی السَّمَاءِ وَ یصَدِّقُهُ کلُّ رَطْبٍ وَ یابِسٍ سَمِعَهُ وَ لَهُ مِنْ کلِّ مَنْ یصَلِّی مَعَهُ فِی مَسْجِدِهِ سَهْمٌ وَ لَهُ مِنْ کلِّ مَنْ یصَلِّی بِصَوْتِهِ حَسَنَهٌ [ تهذیب الأحکام ، ج2 ، ص284 ] .

13. حقیقت و حکمت در اذان

1. زمینه ساز توجه بیشتر به خدا

گفتن اذان و اقامه نیز از کارهای پیش از نماز و زمینه ساز توجّه بیشتر به خداوند در نماز است.

2. در بردارنده اساسی ترین پایه های اعتقادی

اذان ، شعاری است سکوت شکن ، موزون ، کوتاه ، پرمحتوا و سازنده که دربردارنده اساسی ترین پایه های اعتقادی و جهت گیری عملی مسلمان است.

3. اعلام موجودیت اسلام

اذان ، معرفی عقاید و اعمال مسلمانان و فریاد علیه معبودهای خیالی است.

4. اعلام مواضع فکری مسلمین

اذان ، نشانه باز بودن فضای تبلیغات و اعلام مواضع فکری مسلمین به صورت روشن و صریح است.

5. صدایی در آسمانها

اذان

، تنها صدایی است که به آسمانیان می رسد. [ کنز العمّال ، ج7 ، ص689 ] .

6. عامل بیداری از غفلت

این شعار توحیدی ، اوّلین جملاتی است که در گوش نوزاد خوانده می شود و نخستین درس های خدایی را به او منتقل می سازد و برای بزرگان نیز ، همواره عامل هوشیاری و بیداری از غفلت است.

7. عامل فرار شیطان

اذان ، صدایی است که شیطان ها را به فرار و دلهره وامی دارد. [ کنز العمّال ، ج7 ، ص692 ] .

14. اذان بلال

1. اولین اذان گوی اسلام

بلال ، اوّلین کسی است که در اسلام اذان گفت. [ سفینه البحار ، ج1 ، کلمه بلل ] .

2. علل انتخاب بلال

1. شخصیت دادن به برده ها

شخصیت و عظمت دادن به برده ها ، چرا که بلال برده ای بود که سخنگوی اسلام و منادی امت شد.

2. شخصیت دادن به سیاه پوست

شخصیت دادن به سیاه پوست و این که رنگ چهره ملاک نیست.

3. تحقیر متکبران

تحقیر متکبرانی که روزی بر بلال آقایی می کردند و فخر می فروختند و حتّی او را مسخره می کردند. [ بحار الأنوار ، ج21 ، ص133 ] .

4. ایمان و تقوا ولیاقت

کمبودهای ظاهری را جبران می کند. بلال با آن که به جای "شین" ، "سین" تلفّظ می کرد و این نقص زبانی را داشت ، ولی اسلام ، به کمال معنوی و زیبایی باطنی او بیشتر بها داد.

3. ایمان در آغاز بعثت

او در آغاز بعثت پیامبر (ص) به وی ایمان آورد و در راه ایمانش ، متحمّل شدیدترین شکنجه ها بر ریگزارهای تفتیده حجاز شد و همچنان ندایاَحَد ، اَحَدرا بر زبان داشت.

4. اذان در بالای کعبه

روز فتح مکه نیز ، هنگام ظهر ، به

فرمان پیامبر (ص) بالای کعبه رفت و اذان گفت و بت ها را فرو ریخت. [ بحار الأنوار ، ج21 ، ص118 ] .

5. شرکت در جنگ های بدر ، احد ، خندق

بلال در جنگ های بدر ، اُحد و خندق شرکت داشت.

6. اذان برای حضرت زهرا (س)

بعد از رسول خدا (ص) برای دیگران اذان نگفت. یک بار برای حضرت زهرا (س) که دل تنگ زمان پدر شده بود ، اذان گفت ، آن گاه هم در نیمه اذان مردم و حضرت زهرا (س) گریه سر دادند. [ سفینه البحار ] .

این برخورد بلال ، در این مسیر بود که اذان را هم در راه حقّ و در روزگار پیشوای شایسته سر دهد.

روزی عمر به بلال گفت : ابوبکر که تو را خرید و از بردگی آزاد کرد ، چرا برای نمازگزاران او اذان نمی گویی؟

گفت : اگر برای رضای خدا آزادم کرد که طلبی ندارد ، ولی اگر هدف دیگری داشته من حاضرم باز برده او باشم ، ولی هرگز برای کسی که پیامبر (ص) ، خلافت او را نگفته است ، اذان نگویم. [ سفینه البحار ، ج1 ، کلمه بلل ] .

بلال حاضر نبود حتّی اذانش که یک شعار دینی است ، در مسیر تقویت نظامی باشد که قبولش ندارد.

7. خزانه دار بیت المال

بلال ، آن غلام حبشی در سایه ایمان ، به مقامی می رسد که سخن گوی نهضت رسول (ص) می شود و خزانه دار بیت المال. [ لغت نامه دهخدا ، بلال ] .

راستی؛ اگر هنگام اذان ، دانشجویانِ سراسر اروپا و آمریکا و... اذان بگویند ، مردم دنیا را به فکر وانمی دارند؟

در اینجا یادی از

مرحوم شهید نوّاب صفوی کنیم که به یارانش گفته بود هنگام ظهر و مغرب ، هر جا بودید ، با فریاد بلند ، اذان بگویید. همین اذان ها بود که وحشتی در دل نظام طاغوت افکنده بود. این ، گوشه ای از معنای آن حدیث است که می فرماید : با صدای اذان ، شیطان عصبانی می شود و می گریزد. [ کنز العمّال ، ج7 ، ص692 ] .

بی جهت نیست که گلادستون (سیاستمدار انگلیسی) در پارلمان گفته بود : تا نام محمّد (ص) بر فراز مأذنه ها بلند است و تا کعبه برپا و قرآن راهنمای مسلمانان است ، امکان ندارد پایه های سیاست ما در سرزمین های اسلامی استوار و برقرار گردد. [ تفسیر نمونه ، ج4 ، ص438 (ذیل آیه 58 سوره مائده) ] .

به خاطر محتوای غنیّ و ابعاد سازنده اذان است که دستور اکید داده شده در مطلع نماز ، این شعار توحیدی خوانده شود.

15. اقامه

1. شرط وضو در اقامه

عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِی قَالَ : "لَا بَأْسَ أَنْ یوذِّنَ الرَّجُلُ مِنْ غَیرِ وُضُوءٍ وَ لَا یقِیمُ إِلَّا وَ هُوَ عَلَی وُضُوءٍ" [ کافی ، ج3 ، ص304 ] .

2. شرط قبله در اقامه

الصَّدُوقُ فِی الْمُقْنِع : "وَ لَا بَأْسَ أَنْ تُوذِّنَ وَ أَنْتَ عَلَی غَیرِ وُضُوءٍ وَ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَهِ وَ مُسْتَدْبِرَهَا وَ ذَاهِباً وَ جَائِیاً وَ قَائِماً وَ قَاعِداً وَ تَتَکلَّمَ فِیأَذَانِک إِنْ شِئْتَ وَ لَکنْ إِذَا أَقَمْتَ فَعَلَی وُضُوءٍ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَهِ وَ إِنْ کنْتَ إِمَاماً فَلَا تُوذِّنْ إِلَّا مِنْ قِیامٍ" [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص33 ] .

3. شرط قیام در اقامه

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ : "قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) یوذِّنُ

الرَّجُلُ وَ هُوَ قَاعِدٌ؟ قَالَ : نَعَمْ وَ لَا یقِیمُ إِلَّا وَ هُوَ قَائِمٌ" [ تهذیب الأحکام ، ج2 ، ص56 ] .

اسرع بها من غیر تأنٍّ [ مستدرک ، ج4 ، ص45 ] .

4. شرط سکوت در اقامه

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : إِذَا قَالَ الْمُوذِّنُ قَدْ قَامَتِ الصَّلَاهُ فَقَدْ وَجَبَ (مستحبّ مؤکد) عَلَی النَّاسِ الصَّمْتُ وَ الْقِیامُ إِلَّا أَنْ لَا یکونَ لَهُمْ إِمَامٌ فَیقَدِّمُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً [ دعائم الإسلام ، ج1 ، ص145 ] .

5. معنی قد قامت الصلاه

قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (ع) : مَعْنَی قَدْ قَامَتِ الصَّلَاهُ فِی الْإِقَامَهِ أَی حَانَ وَقْتُ الزِّیارَهِ وَ الْمُنَاجَاهِ وَ قَضَاءِ الْحَوَائِجِ وَ دَرْک الْمُنَی وَ الْوُصُولِ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِلَی کرَامَتِهِ وَ غُفْرَانِهِ وَ عَفْوِهِ وَ رِضْوَانِهِ [ معانی الأخبار ، ص40 ] .

6. پاداش اقامه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) : یکتَبُ لِلْمُوذِّنِ عِنْدَ أَذَانِهِ أَرْبَعُونَ وَ مِائَهُ حَسَنَهٍ وَ عِنْدَ الْإِقَامَهِ عِشْرُونَ وَ مِائَهُ حَسَنَهٍ [ مستدرک الوسائل ، ج4 ، ص20 ] .

7. شرط معیت اقامه با اذان

قَالَ الصَّادِقُ (ع) : مَنْ صَلَّی بِأَذَانٍ وَ إِقَامَهٍ صَلَّی خَلْفَهُ صَفَّانِ مِنَ الْمَلَائِکهِ وَ مَنْ صَلَّی بِإِقَامَهٍ بِغَیرِ أَذَانٍ صَلَّی خَلْفَهُ صَفٌّ وَاحِدٌ مِنَ الْمَلَائِکهِ قُلْتُ لَهُ وَ کمْ مِقْدَارُ کلِّ صَفٍّ فَقَالَ : أَقَلُّهُ مَا بَینَ الْمَشْرِقِ إِلَی الْمَغْرِبِ وَ أَکثَرُهُ مَا بَینَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ [ ثواب الأعمال ، ص33 ] .

1. اراده

سؤال : چگونه اراده خود را تقویت کنیم؟

پاسخ : 1 از کم شروع کنیم مثلاً تصمیم بگیریم یک روز عملی را انجام ندهیم یا فلان عمل را انجام دهیم ، بعد تصمیم بگیریم 2 روز و به تدریج این عمل را توسعه دهیم.

2. رفاقت با

انسانهای با اراده

با افرادی که اراده قوی دارند ، رفیق شویم

3. تذکر

آثار و برکات و خیرات کار مورد اراده را به خود یادآوری کنیم.تَتَجافی جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ ینْفِقُونَ [ سجده/16 ] .

فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِی لَهُمْ مِنْ قُرَّهِ أَعْینٍ جَزاءً بِما کانُوا یعْمَلُون [ سجده/17 ] .

فکر پاداش های زیاد ، اراده عمل را در انسان زیاد می کند.

4. یاد خدا

به یاد این بیفتیم که در محضر خداوند متعال قرار داریم.

5. یاد معاد

به یاد معاد و این که این حرکت مکشوف خواهد شد.

وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ [ تکویر/10 ] .

یا وَیلَتَنا ما لِهذَا الْکتابِ لا یغادِرُ صَغیرَهً وَ لا کبیرَهً إِلاّ أَحْصاها [ کهف/49 ] .

یوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ [ طارق/9 ] .

6. توجه به اینکه اعمال ما بر حضرت حجت عرضه می شو.د

توجه به این که این عمل را حضرت مهدی (ع) در همین هفته می بیند.

7. توجه به محرومیت از برکات

توجه به این که اگر اراده نداشته باشیم ، از برکاتی محروم خواهیم شد.

8. توجه به آنی بودن لذات و باقی بودن حسرتها

توجه به این که لذت لغزش ها آنی و حسرتش باقی است.

9. روزه - ورزش - تلاوت قرآن

سرگرمی های سالم هر کدام می تواند در تقویت اراده مؤثّر باشد.

1. اربعین

1. اربعین حسینی

قال أمیر المؤمنین (ع) : لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِی : یا جَابِرُ! قِوَامُ الدِّینِ وَ الدُّنْیا بِأَرْبَعَهٍ عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ وَ جَاهِلٍ لَا یسْتَنْکفُ أَنْ یتَعَلَّمَ وَ جَوَادٍ لَا یبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ وَ فَقِیرٍ لَا یبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیاهُ فَإِذَا ضَیعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْکفَ الْجَاهِلُ أَنْ یتَعَلَّمَ وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِی بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیاهُ یا جَابِرُ مَنْ کثُرَتْ

نِعَمُ اللَّهِ عَلَیهِ کثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَیهِ فَمَنْ قَامَ لِلَّهِ فِیهَا بِمَا یجِبُ فِیهَا عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ وَ مَنْ لَمْ یقُمْ فِیهَا بِمَا یجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ [ نهج البلاغه ، حکمت 372 ] .

2. زیارت اربعین

قال رسول الله (ص) : إِنَّ صَبْرَ الْمُسْلِمِ فِی بَعْضِ مَوَاطِنِ الْجِهَادِ یوْماً وَاحِداً خَیرٌ لَهُ مِنْ عِبَادَهِ أَرْبَعِینَ سَنَهً [ مستدرک الوسائل ، ج11 ، ص21 ] .

قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) : إذا قام قائمنا أذهب الله عز و جل عن شیعتنا العاهه و جعل قلوبهم کزبر الحدید و جعل قوه الرجل منهم قوه أربعین رجلا و یکونون حکام الأرض و سنامها [ خصال صدوق ، ج2 ، ص541 ] .

قَالَ أَبو مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ الْعَسْکرِی (ع) : عَلَامَاتُ الْمُومِنِ خَمْسٌ صَلَاهُ الْخَمْسِینَ وَ زِیارَهُ الْأَرْبَعِینَ وَ التَّخَتُّمُ فِی الْیمِینِ وَ تَعْفِیرُ الْجَبِینِ وَ الْجَهْرُ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ [ تهذیب الأحکام ، ج6 ، ص52 ] .

1. درس های زیارت اربعین

یک جمله از زیارت اربعین نقل از مفاتیح : قال الصادق (ع) : اللَّهُمَّ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِیک وَ ابْنُ وَلِیک وَ صَفِیک وَ ابْنُ صَفِیک الْفَائِزُ بِکرَامَتِک أَکرَمْتَهُ بِالشَّهَادَهِ وَ حَبَوْتَهُ بِالسَّعَادَهِ وَ اجْتَبَیتَهُ بِطِیبِ الْوِلَادَهِ وَ جَعَلْتَهُ سَیداً مِنَ السَّادَهِ وَ قَائِداً مِنَ الْقَادَهِ وَ ذَائِداً مِنَ الذَّادَهِ وَ أَعْطَیتَهُ مَوَارِیثَ الْأَنْبِیاءِ وَ جَعَلْتَهُ حُجَّهً عَلَی خَلْقِک مِنَ الْأَوْصِیاءِ فَأَعْذَرَ فِی الدُّعَاءِ وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیک لِیسْتَنْقِذَ عِبَادَک مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَیرَهِ الضَّلَالَهِ وَ قَدْ تَوَازَرَ عَلَیهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْیا وَ بَاعَ حَظَّهُ بِالْأَرْذَلِ الْأَدْنَی وَ شَرَی آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْکسِ وَ تَغَطْرَسَ وَ تَرَدَّی فِی هَوَاهُ وَ أَسْخَطَ نَبِیک وَ أَطَاعَ

مِنْ عِبَادِک أَهْلَ الشِّقَاقِ وَ النِّفَاقِ وَ حَمَلَهَ الْأَوْزَارِ الْمُسْتَوْجِبِینَ النَّارَ فَجَاهَدَهُمْ فِیک صَابِراً مُحْتَسِباً حَتَّی سُفِک فِی طَاعَتِک دَمُهُ

السَّلَامُ عَلَی وَلِی اللَّهِ وَ حَبِیبِهِ

السَّلَامُ عَلَی خَلِیلِ اللَّهِ وَ نَجِیبِهِ

السَّلَامُ عَلَی صَفِی اللَّهِ وَ ابْنِ صَفِیهِ

السَّلَامُ عَلَی أَسِیرِ الْکرُبَاتِ وَ قَتِیلِ الْعَبَرَاتِ

وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیک لِیسْتَنْقِذَ عِبَادَک مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَیرَهِ الضَّلَالَهِ [ تهذیب الأحکام ، ج6 ، ص113 ] .

2. علت شهادت امام (ع)

قال الصادق (ع) : وَ قَدْ تَوَازَرَ عَلَیهِ فِی غَیرِ طَاعَتِک مِنْ خَلْقِک مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْیا وَ بَاعَ آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْکسِ وَ أَسْخَطَک وَ أَسْخَطَ رَسُولَک وَ أَطَاعَ مِنْ عِبَادِک أَهْلَ الشِّقَاقِ وَ النِّفَاقِ وَ حَمَلَهَ الْأَوْزَارِ وَ الْمُسْتَوْجِبِینَ النَّارَ [ تهذیب الأحکام ، ج6 ، ص59 ] .

3. وظیفه ها

قال الصادق (ع) : لَعَنَ اللَّهُ مَنْ ظَلَمَک وَ لَعَنَ اللَّهُ أُمَّهً سَمِعَتْ بِذَلِک فَرَضِیتْ بِهِ

وَ أَشْهَدُ أَنِّی بِکمْ مُومِنٌ وَ بِإِیابِکمْ مُوقِنٌ بِشَرَائِعِ دِینِی وَ خَوَاتِیمِ عَمَلِی وَ قَلْبِی لِقَلْبِکمْ سِلْمٌ وَ أَمْرِی لِأَمْرِکمْ مُتَّبِعٌ وَ نُصْرَتِی لَکمْ مُعَدَّهٌ حَتَّی یأْذَنَ اللَّهُ لَکمْ فَمَعَکمْ مَعَکمْ لَا مَعَ عَدُوِّکمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیکمْ وَ عَلَی أَرْوَاحِکمْ وَ أَجْسَادِکمْ وَ شَاهِدِکمْ وَ غَائِبِکمْ وَ ظَاهِرِکمْ وَ بَاطِنِکمْ [ تهذیب الأحکام ، ج6 ، ص113 ] .

3. اربعین حدیث

قال الصادق (ع) : مَنْ حَفِظَ مِنْ شِیعَتِنَا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ یوْمَ الْقِیامَهِ فَقِیهاً عَالِماً وَ لَمْ یعَذِّبْهُ [ أمالی صدوق ، ص306 ] .

قال رسول الله (ص) : مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِمَّا یحْتَاجُونَ إِلَیهِ مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ بَعَثَهُ اللَّهُ یوْمَ الْقِیامَهِ فَقِیهاً عَالِماً [ وسائل الشیعه ، ج27 ، ص94 ] .

قال الصادق (ع)

: مَنْ حَفِظَ عَنَّا أَرْبَعِینَ حَدِیثاً مِنْ أَحَادِیثِنَا فِی الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ بَعَثَهُ اللَّهُ یوْمَ الْقِیامَهِ فَقِیهاً عَالِماً وَ لَمْ یعَذِّبْهُ [ وسائل الشیعه ، ج27 ، ص95 ] .

2. در کتاب ذریعه می خوانیم که حدیثمَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاًرا شیعه و سنی مستفیضه می دانند لذا حاج آغا بزرگ تهرانی نام 77 کتاب را به عنوان اربعون حدیث در ج1 الذریعه و نام 5 کتاب را به نام چهل حدیث در ج5 الذریعه آورده است که موضوعات این چهل حدیث گاهی یک مسئله است؛ نظیر چهل حدیث در مسح پا ، چهل حدیث در متعه ، چهل حدیث در فضایل ، چهل حدیث در اخبار ، و گاه هر حدیثی در یک مسئله است.

4. اربعین در مسائل اجتماعی

1. قال الباقر (ع) : حَدُّ الْجِوَارِ أَرْبَعُونَ دَاراً مِنْ کلِّ جَانِبٍ مِنْ بَینِ یدَیهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ [ کافی ، ج2 ، ص669 ] .

2. غیبت مومن تا 40 روز مانع قبولی اعمال می شود.

قال رسول الله (ص) : مَنِ اغْتَابَ مُسْلِماً أَوْ مُسْلِمَهً لَمْ یقْبَلِ اللَّهُ تَعَالَی صَلَاتَهُ وَ لَا صِیامَهُ أَرْبَعِینَ یوْماً وَ لَیلَهً إِلَّا أَنْ یغْفِرَ لَهُ صَاحِبُهُ [ جامع الأخبار ، ص146 ] .

3.عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ : دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) فَقَالَ لِی : " مَنْ صَحِبَک" فَقُلْتُ لَهُ : رَجُلٌ مِنْ إِخْوَانِی. قَالَ : " فَمَا فَعَلَ". قُلْتُ : مُنْذُ دَخَلْتُ لَمْ أَعْرِفْ مَکانَهُ. فَقَالَ لِی : " أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ مَنْ صَحِبَ مُومِناً أَرْبَعِینَ خُطْوَهً سَأَلَهُ اللَّهُ عَنْهُ یوْمَ الْقِیامَهِ" [ أمالی طوسی ، ج14 ، ص413 ] .

4.

حضرت امیر (ع) : " اگر چهل یار داشتم حقم را گرفته و جهاد می کردم". [ نورالثقلین ، ج2 ، ص73 ]

5.امام زمان (ع) در قیافه مردی چهل ساله ظهور می کند.

6. خواندن چهل مرتبه سوره حمد بر مریض. [ سفینه ، (حمی) ]

7. امام سجاد (ع) : چهل مرتبه به حج رفت ، بدون این که به ناقه اش شلاق بزند.قال الصادق (ع) : حَجَّ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ (ع) عَلَی نَاقَهٍ لَهُ أَرْبَعِینَ حَجَّهً فَمَا قَرَعَهَا بِسَوْط [ من لا یحضره الفقیه ، ج2 ، ص293 ] .

8. رسول خدا (ص) بر سر جنازه فاطمه بنت اسد چهل مرتبه تکبیر گفت.عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنَّ النَّبِی (ص) صَلَّی عَلَی فَاطِمَهَ بِنْتِ أَسَدٍ أُمِّ أَمِیرِ الْمُومِنِینَ (ع) صَلَاهً لَمْ یصَلِّ عَلَی أَحَدٍ قَبْلَهَا مِثْلَ تِلْک الصَّلَاهِ ثُمَّ کبَّرَ عَلَیهَا أَرْبَعِینَ تَکبِیرَهً. [ وسائل الشیعه ، ج3 ، ص82 ] .

9. کسی که سوگند دروغ یاد کند تا چهل روز منتظر قهر الهی باشد. قال الصادق (ع) : الیمین الغموس ینتظر بها أربعین یوما [ ثواب الأعمال ، ص226 ] .

11. ابن عساکر کتابی نوشت به نام اربعین از چهل شهر از چهل شیخ

11. اگر چهل نفر بر مرده ای شهادت به خوبی دادند خداوند گواهی چهل نفر را م