اوصاف امیرالمؤمنین علیه السلام (بیش از 2هزار منقبت)

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : اوصاف امیرالمومنین (علیه السلام) : اسامی، القاب و فضایل امام علی (علیه السلام) در بیش از دو هزار منقبت با تقریظ حضرت آیت الله خزعلی دام ظله/ احمد سعیدی.

مشخصات نشر : قم: صبح امید یاران: بنیاد بین المللی غدیر استان قم، 1390.

مشخصات ظاهری : 408ص.

یادداشت : چاپ قبلی : مسجد مقدس جمکران ، 1388.

یادداشت : نمایه.

یادداشت : واژه نامه.

یادداشت : کتابنامه :ص. [ 401 ] - 408 ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- فضایل

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- لقب ها

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 14

رده بندی دیویی : 297/951

رده بندی کنگره : BP37/4/س7الف8 1390

سرشناسه : سعیدی، احمد، 1346 -

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

شابک : 75000 ریال: 978-600-6196-03-9

شماره کتابشناسی ملی : 2309449

ص: 1

اشاره

ص: 2

سخن ناشر

سال دهم هجرت، جریان حجّه الوداع، در سرزمین غدیر، به دستور پروردگار متعال و توسط رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله، امامت و وصایت امیر المؤمنین علی علیه السلام، به جهانیان اعلان گردید. از آن زمان، تاکنون، مظلومیت مردی که خود تاریخ ساز عصر رسول خداصلی الله علیه وآله و سپس نجات دهنده اسلام و مسلمین از انحرافات و کج روی ها بوده، هنوز ادامه دارد.

مظلومیت مردی که باتقواترین، عادل ترین و مبارزترین فرد در طول تاریخ بشریت است، مظلومیتی که منافقان، حسودان، کینه ورزان، مال اندوزان و فاسدان، همواره سعی در خاموش کردن و یا کم سو نمودن چراغ وجود پربرکت آن داشتند؛ ولیکن نه تنها در این فتنه جویی ها توفیقی نیافتند؛ بلکه نور پرفروغ و تابان آن عصاره خلقت، دیگر فرقه ها و ادیان را نیز در پرتو خود روشنی بخشید.

آنچه در پیش رو دارید، مجموعه ای است در بیان اسامی و القاب و فضایل امام علی علیه السلام که با عنوان «اوصاف امیرالمؤمنین علیه السلام» آماده شده بود، که در مرحله نهایی خدمت حضرت آیت اللَّه خزعلی (دبیرکل بنیاد بین المللی غدیر) تقدیم و از محضر مبارک ایشان درخواست نمودیم که از راهنمایی ها و ارشادات خویش، ما را بهره مند سازند. ایشان نیز ضمن تقریظ مبارک خود، تذکراتی مرقوم داشتند که در تکمیل این اثر مورد توجّه قرار گرفت؛ از جمله:

الف) تا حدّ امکان سعی گردید با مراجعه به منابع برادران اهل سنّت، و تحقیق بیشتر در کتب آنان، مصادر و مسانید آنها ذکر شود. هرچند برخی از جاهلان متعصّب، در بسیاری موارد، فضایل آن مظلوم تاریخ را از کتاب ها و منابع خود حذف نموده اند.

ب) و نیز سعی گردید از اوصاف و عناوینی که غلو کنندگان درباره امیرالمؤمنین علیه السلام ذکر می کنند، پرهیز شود و فقط از مطالبی استفاده شود که علمای معروف شیعه در کتب خود آنها را ذکر نموده اند.

اینک جادارد از حضرت آیت اللَّه خزعلی «حفظه اللَّه» که باملاحظه متن کتاب و تقریظ مبارک خود، مارا مورد لطف قرار دادند و نیز از تولیت محترم مسجد مقدّس جمکران، حضرت آیت اللَّه وافی «حفظه اللَّه» که با الطاف خود، مجموعه انتشارات را حمایت و پشتیبانی می کنند، تشکر و قدردانی نمایم.

ص: 3

در پایان، از روحانی محقّق و پژوهشگر پرتلاش، برادر حاج احمد سعیدی که این مجموعه را گردآوری نموده اند، و نیز از برادران همکار در واحد پژوهش انتشارات؛ حجج اسلام رضا دیلمی، سید حمیدرضا موسوی، احمدرضا فیض پور و برادر ارجمند جناب آقای امیرسعید سعیدی در به ثمر رسیدن این اثر، کمال تشکر و سپاس را دارم.

امید است مورد توجّه حضرت صاحب الزمان «عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف» قرار گرفته، خوانندگان و سروران گرامی ما را از راهنمایی ها، پیشنهادات و انتقادات خود محروم نفرمایند.

در ضمن، این اثر به مناسبت عید سعید غدیر از چاپ خارج و ان شاء اللَّه توسط بنیاد بین المللی غدیر استان ها، به فرهیختگان و علاقه مندان امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیهما السلام عرضه می گردد.

مدیر مسؤول انتشارات مسجد مقدّس جمکران حسین احمدی

ص: 4

تقریظ حضرت آیت اللَّه خزعلی (دامت برکاته)

الحمدللَّه ربّ العالمین و الصلوه والسلام علی سیدنا و نبینا محمّد و علی آله الطاهرین لا سیما بقیه اللَّه فی الأرضین و لعنه اللَّه علی أعدائهم أجمعین.

یا أباالحسن! یا أمیرالمؤمنین! روحی لتراب مقدمک الفداء!

کتاب فضل تو را آب بحر کافی نیست که تر کنی سر انگشت و صفحه بشماری.

مگر نه آنی که گفتی: «ینحدر عنی السیل ولا یرقی إلی الطیر» و فرمودی: «إنّ هیهنا لعلماً جمّاً لو أصبت له حمله» و بیان کردی: «لو کشف الغطاء ما ازددت یقیناً».

مگر ابن عباس درباره ات زبان نگشود و نگفت: «فضایل علی به سی هزار نزدیک تر است تا سه هزار».

مگر درباره سخنت نگفتند: «دون کلام الخالق و فوق کلام المخلوق».

هیچ کس را یارای بیان فضایل تو نیست! بهتر خاموش شدن و پرچم عجز و ناتوانی را برافراشتن است؛ ولی چه کنیم با جوشش درونی نسبت به عظیم العظماء؛ و چه توان کرد با ذوق و شوق و سوز و شور نسبت به این خجسته خصال!

از این رو می بینیم طلبه فاضل جناب آقای احمد سعیدی، که سوز و شوقش، او را به لا به لای اوراق کتاب های بسیار می برد و شب را تا سحر بیدار می دارد، مدت مدیدی دو ماه رمضان را با عشق و علاقه سر می کند؛ بلکه نمی از یمی به دست آورد.

و در نتیجه بیش از دوهزار منقبت را به رشته تحریر می آورد. جزاه اللَّه أفضل جزاء المحسنین وحشره مع علی وآله الأطیبین.

در ختام چند نکته را متذکّر می شوم:

1. چه خوب است به کتب اهل سنّت در این باره مراجعه بیشتری داشته باشیم که سخن مخالف وقتی موافق افتد، دلگرمی بیشتری حاصل می شود؛(1)

خوشتر آن باشد که سرّ دلبران

گفته آید از زبان دیگران

ص: 5


1- 1. بعد از تقریظ معظم له مراجعه کامل تری شد و مآخذ اهل سنّت در پاورقی ذکر گردید .

بنگریم شافعی را که می گوید:

لو أنّ المرتضی أبدی محلّه

لخرّ الناس طرّاً سجّداً له

2. در کتب خودی گاه افراد کذاب و اشخاص غالی دیده می شوند که فضایلی را ذکر می کنند که مناسب شأن ائمه علیهم السلام نیست و خود امامان علیهم السلام ما را از اینها برحذر داشته اند؛ پس در نقل فضایل دقّت بیشتری داشته باشیم.(1)

3. کتاب مفصلی چون این کتاب برای پژوهشگران مفید و سودمند است؛ ولی آنها معدودند و قلیل. عموم مردم به کتاب های جیبی و کوچک رو می آورند، خوب است آنها را از این خرمن پرفیض برخوردار کنیم.

در ختام توفیق وافر و حسن عاقبت جناب عالی را از خداوند سبحان مسألت دارم.

والسلام علیکم ابوالقاسم خزعلی

12/1/88

ص: 6


1- 2. با توجّه به راهنمایی معظم له، در مقدمه به این مطلب اشاره شده است .

مقدمه

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

الحمد للَّه ربّ العالمین و صلّی اللَّه علی سیدنا محمّد و آله الطیبین الطاهرین

ولعنه اللَّه علی أعدائهم أجمعین إلی یوم الدین.

در ابتدای مقدمه توجّه خوانندگان محترم را به چند نکته جلب می نمایم:

1 - امام رضاعلیه السلام در توصیف مقام و مرتبه امام معصوم می فرماید:

امام، یگانه روزگار است؛ نه کسی با او برابری می کند و نه دانشمندی همانند اوست؛ نه جایگزین دارد و نه مثل و مانندی؛ همه فضیلت ها از آن اوست، بدون این که آن را کسب و تحصیل کرده باشد؛ بلکه از الطاف و تفضل خداوند متعال برای اوست. کیست که بتواند به شناخت حقیقی امام دست یابد یا او را انتخاب نماید؟ هیهات! هرگز! عقل ها در او گم گشته، خاطرها سرگردان، خردها حیران، چشم ها کور، بزرگان کوچک، حکیمان در حیرت، بردباران درمانده، خطیبان بی زبان، هوشمندان گیج و نادان، شاعران لال و گنگ، ادیبان و بلیغان ناتوان از توصیف یکی از شؤون و مقامات او و درک فضیلتی از فضایل اویند و همه به عجز و تقصیر اعتراف دارند. چگونه می توان کنه او را وصف کرد یا اسرارش را فهمید؟! کیست که بتواند جانشین او شود و نیازها را برآورد؟! هرگز! چطور و چگونه؟! او مانند ستاره ای است که از دسترس جویندگان و توصیف واصفان به دور است. اختیار بشر کجا و انتخاب امام کجا؟! عقل انسان کجا و مقام امام کجا؟! کجاست که همانند او یافت شود؟! آیا گمان می کنند چنین شخصیتی در غیر اهل بیت علیهم السلام یافت می شود؟! ...(1)

ص: 7


1- 3. اصول کافی، ج 2، ص 124.

2 - چطور امیرمؤمنان علی علیه السلام پس از پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله، برترین انسان ها و اشرف مخلوقات است؟

از طرفی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بارها فرمود: من برترین فرزند آدم و بهترین بشر هستم؛ همان طور که از جهت نبوّت هم اعظم و خاتم همه آنان است.

از طرفی دیگر، در آیه شریفه مباهله، علی علیه السلام به منزله جان پیامبر معرفی شده: «أَنْفُسَنا وَأَنْفُسَکُمْ»؛ یعنی ابوالحسن نزد پروردگار یگانه در حدّ رسول خداصلی الله علیه وآله، یا در درجه بعد قرار دارد و چون برای برتری پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله بر همه انسان ها دلیل قاطع داریم، پس خلیفه الرسول باید دومین شخصیت عالم باشد؛ یعنی امام علی علیه السلام بر سایر پیامبران نیز فضیلت دارد.

در کنار آیه شریفه، روایات متعدّدی از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: «عَلِی مِنِّی وَأَنَا مِنْهُ» و «أَنْتَ أَخِی فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ».

3 - خاتم انبیا محمّد مصطفی صلی الله علیه وآله، بر اساس روایت ثقلین، که متواتر بین همه راویان و محدثان است، اهل بیت خود را همسنگ و عِدل قرآن قرار داده که هرگز از هم جدا نمی شوند.(1) از طرفی هم بر اساس آیه شریفه، قرآن کریم بر تمام کتب آسمانی گذشته برتری، تسلّط و هیمنه دارد.(2)

هر پیامبری نیز هم سطح و برابر با کتاب خودش می باشد؛ یعنی پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله بر تمام پیامبران و قرآن کریم بر تمام کتب آسمانی برتری دارد.(3) پس علی بن ابی طالب که افضل اهل بیت پیامبرعلیهم السلام و به منزله نفس و جان رسول خاتم است، بر تمام انبیای الهی علیهم السلام فضیلت و برتری دارد.

4 - روایات متعددی از امامان معصوم علیهم السلام رسیده که فرمودند: «ما مخلوق و بنده خدای متعال هستیم و بیشتر از بقیه مردم او را عبادت می کنیم؛ لکن خدا به ما مقامی داده که با اذن خودش، از علوم و اسرار عالم آگاهیم و می توانیم کارهایی بکنیم که دیگران از انجام آن عاجز و ناتوانند». به همین جهت فرمودند: «ما را از خدایی و ربوبیت پایین بیاورید، آن گاه هرچه خواستید درباره ما بگویید».(4)

ص: 8


1- 4. انی تارک فیکم الثقلین کتاب اللَّه و عترتی، اهل بیتی.... که در کلیه کتب حدیثی آمده است.
2- 5. بر اساس آیه 48 سوره مائده: «وَأَنْزَلْنا إِلَیکَ الْکِتابَ بِالْحَقِ ّ مُصَدِّقاً لِّما بَینَ یدَیهِ مِنَ الْکِتابِ وَمُهَیمِناً عَلَیهِ فَاحْکُمْ بَینَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوآءَهُمْ عَمّا جآءَکَ مِنَ الْحَقِ ّ».
3- 6. چنان که امام علی علیه السلام در وصف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: «فإنّ اللَّه بعث محمّداًصلی الله علیه وآله نذیراً للعالمین و مهیمناً علی المرسلین»؛ نهج البلاغه، نامه 62.
4- 7. امام علی علیه السلام فرمود: ایاکم والغلوّ فینا، قولوا انّا عبید مربوبون وقولوا فی فضلنا ما شئتم؛ و نیز امام صادق علیه السلام فرمود: اجعلونا مخلوقین، و قولوا فینا ما شئتم؛ و یا در حدیث دیگر گفته شده: نزّهونا عن الربوبیه قولوا فینا ما شئتم. بحارالانوار، ج 25، ص 270.

پس آنان را که، به این توصیه توجّه نکرده، درباره امام غلوّ نمودند، طرد و تکفیر کرده و حکم به قتل غلوّ کنندگان داده اند.

5 - از چند مقدمه پیشین معلوم شد:

اوّلاً: مقام و مرتبه پیامبر و امام معصوم علیهم السلام بسیار بالا و برتر است.

ثانیاً: این مقام و مرتبه، نه تنها برای دیگران دست نیافتنی است؛ بلکه برای بسیاری حتی قابل فهم و درک هم نیست. لذا بسیاری از القاب و اوصاف دیگر در مورد سید الاوصیاء بود که حقیر به گوشه ای از آنها دست پیدا کردم؛(1) و از آنجا که چون برخی از این القاب و اوصاف را خود نیز نفهمیده و قادر به درک آن نبودم و هم از برخی خوانندگان مثل خود واهمه غلوّ داشتم، به پیشنهاد اساتید و دوستان، از ذکر آن در این کتاب خودداری نمودم.

قابل ذکر است که نگارنده مجموعه ای از اسامی، اوصاف و القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را در کتاب «اوصاف الرسول»، و نیز اسامی، اوصاف و القاب حضرت مهدی - عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف - را در کتاب «اوصاف المهدی»، که در هرکدام بیش از پانصد عنوان از اسامی، اوصاف، القاب و کنیه های آن بزرگواران، با بهره گیری از آیات قرآن کریم، احادیث، ادعیه و زیارات و کتب گذشتگان گردآوری نموده که توسط انتشارات مسجد مقدّس جمکران به زیور طبع آراسته گردید.

با توجّه به نکات ذکر شده، پس از توفیقی که در تدوین این دو اثر نصیب شد، از سوی برخی اساتید عزیز و دوستان گرامی پیشنهاد گردید که این کار پیرامون امیر المؤمنین هم صورت گیرد؛ ولی بسیار روشن بود که اسامی، اوصاف و القاب امام المتقین بیش از آن است که بتوان در یک کتاب مختصر جمع آوری نمود! و نیز فضایل و مناقب افضل السابقین بسیار والاتر و بالاتر از آن است که حتی بتوان فقط شماره نمود! خدای متعال و رسول گرامی او و امامان معصوم و سایر مردم، از دوست و دشمن، آن قدر در مورد آن آیت الحق سخن گفته اند که حدّ و حصری ندارد. تا آنجا که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «اگر همه درختان قلم شوند و دریاها مرکّب، و تمام جنّیان حساب گر شوند و آدمیان نویسنده، باز هم نمی توانند فضایل اخو الرسول را برشمارند».(2)

ص: 9


1- 8. به خصوص چند خطبه معروف به «خطبه البیان» و «خطبه التطنجین»
2- 9. مشارق انوار الیقین، ص 199؛ حلیه الابرار، ج 2، ص 122.

به هر حال، علیرغم عجز و ناتوانی در بیان اسامی و توصیف القاب و حدّ و حصر اوصاف آن صاحب الفضایل عزم جزم و تصمیم راسخ گرفته شد و با عنایات ذات باری تعالی و استمداد از خود آن آیت اللَّه الکبری، اسامی، اوصاف و القاب آن سید الکونین جمع آوری و با جست و جوی عناوین و بهره گیری از کتاب های مختلف شیعه و اهل سنّت، آغاز گردید و سپس برای استناد و استخراج مصادر آنها، به آیات قرآن کریم و احادیث پیامبرصلی الله علیه وآله و روایات معصومین علیهم السلام مراجعه گردید.(1)

این کار، از ماه مبارک رمضان 1428 ه.ق شروع گردید و تا پایان یافتن آن، به دو ماه مبارک رمضان، که متعلق به آن شهید قدر و محراب است، برخورد نمود؛ لذا تمام شب های ماه مبارک تا هنگام سحر، به این مهم اختصاص یافت، که خود همین احیای دو ماهه نیز توفیق بزرگی برای حقیر بود که شکری مضاعف را می طلبد.

امّا القاب و فضایل آن أمیر لو کشف بیش از آن بود که به پایانی برسیم. مولایی که دوست و دشمن از او می گویند؛ آقایی که مسلمان و مسیحی، دیندار و بی دین به وی افتخار می کنند؛ امامی که می گویند دوستان از ترس، فضایلش را بازگو نکردند و دشمنان نیز به جهت بغض و کینه ای که نسبت به وصی مصطفی داشتند، مناقبش را مخفی کردند. با این حال، فضایل و مناقبش جهان را پر نموده است.(2)

از جمله می توان به نامه(3) امام علی علیه السلام به مالک اشتر اشاره کرد، که توسط سازمان ملل متّحد، به عنوان منشور ملل انتشار پیدا می کند.

اینک ما نیز، فقط کمی بیش از دوهزار از این هزاران مناقب را، آن هم در حدّ شماره، بیان کردیم. گرچه مطلب بیش از این حرف ها است؛ همان طور که وقتی به ابن عباس گفتند: فضایل علی علیه السلام چقدر زیاد است؟! فکر کنم به سه هزار برسد. ابن عباس گفت: چرا نمی گویی سی هزار؟!

لذا نگارنده خود را بسیار کوچک تر از آن می داند که، در این مقدمه، بخواهد به بیان خوبی های آن صفوه اللَّه بپردازد؛ بلکه غرض، فقط گزارش قطره ای از آن دریای بیکران بود.

ص: 10


1- 10. که این جست و جو بیش از پنج هزار پاورقی و پی نوشت برای کتاب ترتیب داده است.
2- 11. به نقل از محمّد بن ادریس شافعی و نیز الخلیل بن احمد. چنان که احمد بن حنبل می گوید: برای هیچ یک از اصحاب پیامبرصلی الله علیه وآله، فضایلی مانند فضایل علی بن ابی طالب نرسیده. ر.ک: المستدرک علی الصحیحین 3/116؛الکشف و البیان 4/81؛ تفسیر ثعلبی 1/760؛ مناقب الاسد الغالب 1/2؛ الکامل فی التاریخ 2/105.
3- 12. نهج البلاغه، نامه 31.

نگارنده بر این باور است که خواننده محترم با مطالعه دقیق این کتاب، به یقین در بسیاری از موارد، اشک از دیدگانش جاری می گردد؛ آن گاه که مقام والای خلیفه اللَّه را نزد پروردگار ذو الجلال ببیند؛ آن گاه که توصیفات جبرئیل امین از مقام البدر المنیر را بخواند، و آن گاه که تعریفات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را از أنیس الرسول مشاهده کند؛ آن گاه که شجاعت ها و جان بازی های أسد اللَّه و أسد رسوله را می خواند، اشک بهجت و عشق سر می دهد؛ امّا آن گاه که همین فاتح خیبر، قهرمان قهرمانان را در کوچه های بنی هاشم، غریب و تنها، با دستانی بسته و ریسمانی به گردن می بیند... بغض گلویش می ترکد و اشک حسرت می ریزد!... .

و اینک این زحمت ناچیز و البته مجموعه نورانی را به خاک پاک قدم فرزند برومندش، وارث پیامبران، یادگار امامان، پیشوای مسلمانان و شیعیان، امید و سرور آزادگان و مستضعفان، آن که امروز وارث و صاحب اصلی غدیر است؛ یعنی مهدی موعود موجود، امام زمان «عجّل اللَّه تعالی فرجه الشریف»، نثار و پیش کش می کنم.

جا دارد یاد حضرت امام خمینی رهبر کبیر انقلاب اسلامی قدس سره و شهدای گران قدر انقلاب اسلامی و دفاع مقدّس و همرزمان شهیدم(1): علی اسکندری، علی بختیاری، علی رضا چوپان، شیخ علی فردوسی، علی فردوسیان، علی متحدّی (اسماعیل)، علی متحدّی (حسینعلی)، علی میقانی، علی نگهبان را گرامی داشته، برای سرافرازی نظام جمهوری اسلامی ایران و سلامتی مقام معظّم رهبری حضرت آیت اللَّه العظمی خامنه ای «حفظه اللَّه» دعا کنیم.

در پایان از بذل توجّه حضرت آیت اللَّه خزعلی - دامت برکاته - به جهت راهنمایی ها و تقریظی که بر این کتاب نگاشتند، و توجّه ویژه مدیریت محترم انتشارات مسجد مقدّس جمکران، حجّه الاسلام والمسلمین احمدی قمی در چاپ و نشر این اثر، و نیز همکاری خالصانه طلبه محقّق و پژوهشگر مدقّق، جناب آقای احمدرضا فیض پور در به ثمر رسیدن این اثر تشکر می نمایم.

شهر مقدّس قم - احمد سعیدی

لیالی قدر رمضان المبارک 1430 ه.ق

شهریور 1388 ه.ش

ص: 11


1- 13. تعدادی از دوستان شهیدم از شهر «بسطام» که مزّین به نام مبارک «علی» بودند.

«وَلَایَهُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی»

خداوند متعال فرموده است:

ولایت علی بن ابی طالب دژ محکم من است

هرکه ولایت او را بپذیرد از عذاب آتش در امان خواهد بود.

امالی شیخ صدوق: 306؛ شواهد التنزیل: 1 / 170؛ بحارالانوار: 39 / 246

ص: 12

ص: 13

ص: 14

اختصاصی ترین لقب

1 أَمِیرُ الْمُؤمِنین

«امیر المؤمنین» به معنای امیر، فرمان روا، آقا و سالار همه ایمان آورندگان به خدا و رسول است که از زیباترین، مشهورترین، مهم ترین و اختصاصی ترین لقب امام علی علیه السلام می باشد.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: این لقب به علی اختصاص دارد که خداوند متعال برای او برگزیده، نه قبل از ایشان و نه بعد از ایشان برای کسی نامیده نشده است.(1)

هرچند برخی از غاصبان، هم خلافت و مقام امیر المؤمنین را غصب کردند و هم نام و لقب مبارک حضرت را، در صورتی که نقل شده: حتی برای سایر امامان نیز، از این عنوان استفاده نشود.(2)

از امام صادق علیه السلام سؤال شد: آیا با عنوان «امیر المؤمنین» به امام زمان علیه السلام سلام کنیم؟

فرمود: هرگز؛ چون این اسمی است که خداوند فقط برای امام علی علیه السلام برگزیده است و هیچ کس، نه قبل از وی و نه بعد از وی، به آن نامیده نشده؛ مگر کافر باشد.(3)

خداوند به جبرئیل امر کرد که با این عنوان به علی علیه السلام سلام کند.

امیر المؤمنین گفت: ای رسول خدا! صدایی را می شنوم؛ ولی چیزی را نمی بینم. حضرت فرمود: این جبرئیل است که این گونه سلام می کند و می گوید که مردم نیز چنین کنند.

در اخبار و روایات متعددی وارد شده که رسول خداصلی الله علیه وآله به مردم امر فرمود:

«سَلِّمُوا عَلی عَلِی ّ بِإِمْرَهِ الْمُؤْمِنِینَ».(4)

«علی علیه السلام را با عنوان امیرالمؤمنین سلام کنید».

شخص پیامبرصلی الله علیه وآله نیز، بسیاری از اوقات، آن حضرت را با این عنوان خطاب می کرد.

برخی از منابع و کتاب هایی که به این مطلب اشاره دارد، از این قرار است:

الارشاد مفید 1/48؛ الاصول الکافی 1/392؛ الخرائج والجرائح 2/805؛ الخصال صدوق 2/464؛ خصائص الأئمّه ص 67؛ رجال برقی ص 64؛ رجال کشّی ص 94؛ رساله فی معنی المولی ص 39؛ روضه الواعظین 1/99؛ سعد السعود ص 115؛ شرح نهج البلاغه 12/26؛ الصراط المستقیم 2/54؛ الصوارم المهرقه ص 110؛ العدد القویه ص 182؛ عیون أخبار الرضا 2/68؛ الفصول المختاره ص 23؛ الفضائل ص 133؛ قصص الانبیاء راوندی ص 355؛ کتاب سلیم بن قیس ص 729؛ کشف الغمّه 1/340؛ کشف الیقین ص 112؛ مسار الشیعه ص 39؛ مناقب آل ابی طالب 3/53.

ص:1


1- 14. بحارالانوار، ج 37، ص 294؛ امالی صدوق، ص 407؛ اصول کافی، ج 1، ص 412.
2- 15. وسائل الشیعه، ج 14، ص 600.
3- 16. بحارالانوار، ج 52، ص 373.
4- 17. ارشاد مفید، ج 1، ص 48.

فصل اول:امیرالمؤمنین علیه السلام در لسان قرآن مبین

اشاره

در قرآن کریم آیات فراوانی آمده است که به تصریح و کنایه، فضایل و مناقب امیرمؤمنان علیه السلام اشاره نموده؛ هرچند به جهت صیانت قرآن از دست برد تحریف گران، به نام ایشان تصریح نشده است.

در روایتی نقل شده: در قرآن کریم، هرجا «یا أیها الذین آمنوا» آمده است، خطاب به علی علیه السلام است(1) و یا هرجا صفات مؤمنان را برمی شمرد، آن حضرت، فرد اعلای ایشان می باشد.

با این حال، ذکر تمام آن آیات و توضیح آنها در این مختصر نمی گنجد؛ پس فقط به برخی از القاب و فضایل ایشان در قرآن، که از وضوح بیشتری برخوردار است، اشاره می کنیم:

2 الْآمِرُ بِالْعَدْلِ

کسی که به عدل و عدالت، فرمان می دهد و خود نیز طبق آن عمل می کند. این عنوان از القابی است که در قرآن کریم به آن حضرت اشاره شده، و در آیه شریفه می فرماید:

«هَلْ یسْتَوِی هُوَ وَمَنْ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ»؛(2)

«آیا چنین انسانی، با کسی که امر به عدل و داد می کند و بر راهی راست قرار دارد، برابر است؟».

از امام باقرعلیه السلام نقل شده: مراد از کسی که به عدل امر می کند، علی بن ابی طالب علیه السلام است.(3)

3 الاْمِنُ بِاللَّهِ

ایمان آورنده به خدا. عباس بن عبدالمطلب و ابن ابی طلحه با یکدیگر مفاخره می کردند که من ساقی حاجیان هستم، آن دیگری هم می گفت: من مسجد الحرام را تعمیر کردم. امیرمؤمنان علیه السلام که از آنجا می گذشت، فرمود: من هم به خدا و روز قیامت ایمان آوردم.

ابن عباس می گوید: آیه شریفه نازل شد و کار علی را برتر دانست:

«أَجَعَلْتُمْ سِقایهَ الْحآجِ ّ وَعِمارَهَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ لایسْتَوُونَ عِنْدَاللَّهِ وَاللَّهُ لایهْدِی الْقَوْمَ الظّالِمِینَ»؛(4)

«آیا سیراب کردن حُجّاج، و آباد ساختن مسجد الحرام را، همانند (عمل) کسی قرار دادید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه او جهاد کرده است؟! (این دو) نزد خدا مساوی نیستند و خداوند گروه ظالمان را هدایت نمی کند».(5)

4 آیهُ الْمُتَوَسِّمِینَ

جابر انصاری گوید: گروهی از اهل یمن به محضر رسول خداصلی الله علیه وآله شرفیاب شده و عرض کردند: وصی شما کیست؟

ص:2


1- 18. تاریخ الخلفاء، ج 1، ص 150.
2- 19. سوره نحل، آیه 76.
3- 20. بحارالانوار، ج 41، ص 111؛ تأویل الآیات، ص 262.
4- 21. سوره توبه، آیه 19.
5- 22. بحارالانوار، ج 36، ص 138. تفسیر الطبری، ج 14، ص 171؛ تفسیر الصنعانی، ج 2، ص 269؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 358؛ الدرّ المنثور، ج 5، ص 29؛ المناقب ابن مغازلی، ص 321.

حضرت فرمود: همان کسی که خدای تعالی شما را بر اعتصام به او فرمان داده است:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلَا تَفَرَّقُوا»؛(1)

«و همگی به ریسمان الهی [قرآن و اسلام، و هر وسیله وحدت چنگ زنید و پراکنده نشوید».

گفتند: این حبل چیست و چگونه است؟

فرمود: همان فرمایش خداوند؛

«إِلّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النّاسِ»(2)

«مگر با ارتباط به خدا، و ارتباط به مردم».

پس حبل (ریسمان) از جانب خدا، کتاب اوست و حبل از جانب مردم، وصی من است.

گفتند: وصی شما کیست؟ فرمود: همان که خدای تعالی درباره اش فرمود:

«أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ»؛(3)

«(این دستورها برای آن است که) مبادا کسی در روز قیامت بگوید: افسوس بر من، به خاطر کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان از خدا کردم».

گفتند: جنب اللَّه چیست؟ فرمود: همان که در موردش آمده:

«یا لَیتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً»؛(4)

«(از شدّت حسرت، دست خود را به دندان می گزد و می گوید:) ای کاش با رسول (خدا) راهی برگزیده بودم!»

وصی من، همان سبیل به سوی من است.

گفتند: او را به ما نشان ده که خیلی مشتاق او هستیم. فرمود:

«هُوَ الَّذِی جَعَلَهُ اللَّهُ «آیهً لِلْمُتَوَسِّمِینَ»(5) فَإِنْ نَظَرْتُمْ إِلَیهِ نَظَرَ «لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَهُوَ شَهِیدٌ»(6) عَرَفْتُمْ أَنَّهُ وَصِیی کَما عَرَفْتُمْ أَنِّی نَبِیکُمْ»؛(7)

«او کسی است که خدای تعالی وی را «نشانه حقّ جویان» قرار داده، پس اگر به خوبی به او نظر کنید مانند «کسی که عقل و گوش سالم دارد»، حتماً خواهید یافت که او وصی من است، همان طور که مرا به عنوان پیامبر شناختید...».

5 الْإِحْسانُ

«إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ»؛(8)

«خدای تعالی به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می دهد».

در مورد این آیه، روایات متعددی نقل شده که: مراد از عدل در این آیه، رسول خداصلی الله علیه وآله، و مراد از احسان، علی بن ابی طالب علیه السلام است.(9)

6 الْأَذانُ

اعلان و آگاهی دادن. آیه شریفه «وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ»(10) اعلان و اطلاعیه ای از جانب خدا و رسولش است.

ص:3


1- 23. سوره آل عمران، آیه 103.
2- 24. سوره آل عمران، آیه 112.
3- 25. سوره زمر، آیه 56.
4- 26. سوره فرقان، آیه 27.
5- 27. اشاره دارد به: سوره حجر، آیه 75.
6- 28. اشاره دارد به: سوره ق، آیه 37.
7- 29. بحارالانوار، ج 36، ص 17.
8- 30. سوره نحل، آیه 90.
9- 31. تفسیر قمی، ج 1، ص 388؛ تفسیر فرات، ص 236؛ تفسیر عیاشی، ج 2، ص 267؛ تأویل الآیات، ص 263.
10- 32. سوره توبه، آیه 3.

امیرالمؤمنین علیه السلام نیز فرموده است:

«قالَ اللَّهُ تَعالی «وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ» فَأَنَا ذلِکَ الْأَذانُ»؛(1)

«اینکه خداوند می فرماید: «و این اعلامی است از ناحیه خدا و پیامبرش» من آن اذان هستم».

جریان نزول سوره برائت (توبه) و مأمور شدن ابوبکر برای اعلان آن در مکّه و سپس فرستادن علی علیه السلام به این مأموریت و برگرداندن ابوبکر، در تاریخ معروف و ثبت شده است.(2)

7 الْأُذُنُ الْواعِیهُ

به معنای گوش شنوا و فراگیرنده می باشد، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَمَرَنِی أَنْ أُدْنِیکَ وَأُعَلِّمُکَ لِتَعِی، وَأُنْزِلَتْ هذِهِ الْآیهُ: «وَ تَعِیها أُذُنٌ واعِیهٌ»(3) فَأَنْتَ الْأُذُنُ الْواعِیهُ»؛(4)

«ای علی! خدا به من فرمان داده که تو را نزدیک گردانم و تو را چنان بیاموزم تا همه را فرا بگیری و این آیه نازل شد... تو همان اذن واعیه هستی».

و امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنَا الْأُذُنُ الْواعِیهُ یقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: «وَتَعِیها أُذُنٌ واعِیهٌ»»؛(5)

«من همان (اذن واعیه) گوش شنوا هستم که خدای تعالی فرموده: «و گوش های شنوا آن را دریابد و بفهمد»».

امام باقرعلیه السلام نیز فرمود:

«اَلْأُذُنُ الْواعِیهُ أُذُنُ عَلِی ّ»؛(6)

«گوش شنوا، همان گوش علی علیه السلام است».

لذا در زیارت آن حضرت آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا عَینَ اللَّهِ النّاظِرَهَ وَیدَهُ الْباسِطَهَ وَأُذُنَهُ الْواعِیهَ»؛(7)

«سلام بر تو ای چشم بینای خدا و دست گشاده خدا و گوش شنوای او».

8 الْإِسْلامُ

اسلام با تمام احکام و اصول و فروع خود، در پیامبرصلی الله علیه وآله و امام معصوم تجسم یافته است؛ یعنی امام همان اسلام مجسّم است.

امام صادق علیه السلام می فرماید: امیرمؤمنان علیه السلام بر منبر کوفه چنین خطبه خواند:

«وَاللَّهِ! إِنِّی لَدَیانُ النّاسِ یوْمَ الدِّینِ وَقَسِیمُ اللَّهِ بَینَ الْجَنَّهِ وَالنّارِ... أَنَا الْإِسْلامُ الَّذِی ارْتَضاهُ لِنَفْسِهِ، کُلُّ ذلِکَ مَنّاً مِنَ اللَّهِ»؛(8)

«به خدا قسم که من حاکم مردم در روز قیامت هستم، منم که مردم را برای بهشت و جهنم تقسیم

ص:4


1- 33. بحارالانوار، ج 35، ص 46.
2- 34. بحارالانوار، ج 35، ص 288؛ تأویل الآیات، ص 203؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 51؛ تفسیر المنار، ج 10، ص 157.
3- 35. سوره حاقه، آیه 12.
4- 36. بحارالانوار، ج 35، ص 329. الکشاف، ج 7، ص 133؛ تفسیر الرازی، ج 15، ص 485؛ تفسیر الکشف والبیان، ج 10، ص 28.
5- 37. بحارالانوار، ج 35، ص 46.
6- 38. بحارالانوار، ج 35، ص 329.
7- 39. بحارالانوار، ج 97، ص 305؛ جمال الاسبوع، ص 37؛ اقبال الاعمال، ص 608؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
8- 40. بحارالانوار، ج 26، ص 318.

می کنم... من همان اسلامی هستم که خداوند آن را پسندیده است. تمام اینها منت و افتخاری است از جانب خداوند متعال».

حضرت در این خطبه به این آیه شریفه اشاره فرموده: «اَلْیوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً»؛(1)

«امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین (جاودان) شما پذیرفتم».

9 الْإِمامُ الْمُبِینُ

پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله امام علی علیه السلام را مصداق امام مبین بیان کرده و در خطبه غدیر فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! ما مِنْ عِلْمٍ إِلّا وَقَدْ عَلَّمْتُهُ عَلِیاً، وَهُوَ الْإِمامُ الْمُبِینُ»؛(2)

«ای مردم هیچ علمی نبود جز اینکه آن را به علی آموختم و او امام مبین است».

امام باقرعلیه السلام می فرماید: هنگامی که آیه شریفه «وَکُلَّ شَی ءٍ أَحْصَیناهُ فِی إِمامٍ مُبِینٍ» نازل شد، مردم از پیامبر سؤال کردند: آیا این امام مبین، تورات و انجیل و قرآن است؟

فرمود: خیر، آن علی بن ابی طالب علیه السلام است.(3)

ابن عباس به نقل از امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«أَنَا وَاللَّهِ الْإِمامُ الْمُبِینُ أُبِینُ الْحَقَّ مِنَ الْباطِلِ وَرَثْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله»؛(4)

«به خدا قسم! من امام مبین هستم که حقّ را از باطل جدا و مشخص می کنم و این را از رسول خداصلی الله علیه وآله به ارث برده ام».

10 الْإِنْسانُ

در مورد آیه «وَقالَ الْإِنْسانُ ما لَها»(5) نقل شده فرمود: مراد از آن، امیر المؤمنین علیه السلام است.(6) چنان که روزی این آیه را نزد ایشان قرائت کردند، فرمود:

«فَأَنَا الْإِنْسانُ الَّذِی یقُولُ ما لَکَ»؛(7)

«من آن انسانم که به زمین گوید تو را چه شده؟».

همچنین است «الانسان» در آیه شریفه «خَلَقَ الْإِنْسانَ * عَلَّمَهُ الْبَیانَ»(8)

«انسان را آفرید. و به او، بیان را آموخت».

امام رضاعلیه السلام فرمود: مراد از این انسان، امیرمؤمنان علیه السلام است که هرچه را مردم به آن نیاز دارند، خداوند به علی علیه السلام آموخت.(9)

11 أُولِی الْأَمْرِ

«... أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»؛(10)

«... اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولو الأمر (اوصیای پیامبر) را».

ص:5


1- 41. سوره مائده، آیه 3.
2- 42. بحارالانوار، ج 35، ص 427؛ الیقین، ص 349.
3- 43. الصراط المستقیم، ج 1، ص 271.
4- 44. بحارالانوار، ج 35، ص 427؛ تفسیرقمی، ج 2،ص 212.
5- 45. سوره زلزله، آیه 3.
6- 46. بحارالانوار، ج 24، ص 96؛ تفسیر قمی، ج 2، ص 433.
7- 47. بحارالانوار، ج 57، ص 129؛ و ج 41، ص 256؛ دلائل الامامه، ص 1؛ تأویل الآیات، ص 806.
8- 48. سوره الرحمن، آیه 3 و 4.
9- 49. بحارالانوار، ج 36، ص 165.
10- 50. سوره نساء، آیه 59.

جابر انصاری می گوید: به رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد این آیه عرض کردم: ما خدا و رسول او را شناختیم، پس اولی الامر کیانند؟ فرمود:

«هُمْ خُلَفآئِی یا جابِرُ! وَأَئِمَّهُ الْمُسْلِمِینَ بَعْدِی، أَوَّلُهُمْ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(1)

«آنان جانشینان من هستند ای جابر، آنان امام مسلمانان بعد از من هستند که اول ایشان علی بن ابی طالب علیه السلام است».

سلمان فارسی از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل کرده: مراد از اولی الامر علی بن ابی طالب علیه السلام است.(2)

12 أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ

کسی از جانب خدای تعالی مقامی دارد که نسبت به مردم و مؤمنان از خودشان هم به خودشان سزاوارتر و اولاتر باشد. این مقام طبق آیه شریفه «النَّبِی أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»(3) مخصوص پیامبرصلی الله علیه وآله است؛ لکن هر آنچه پیامبر دارد، امام معصوم نیز دارا می باشد، که از این جمله است امام علی علیه السلام.(4)

امام هادی علیه السلام در زیارت امام علی علیه السلام در روز غدیر می فرماید:

«وَأَشْهَدُ أَنَّهُ... أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، کَما جَعَلَهُ اللَّهُ کَذلِکَ»؛(5)

«گواهی می دهم که خداوند تو را بر مؤمنان سزاوارتر از خودشان قرار داد، چنان که خداوند نیز رسول خدا را چنین مقامی عنایت فرمود».

13 الْإِیمانُ فِی الْقُرْآنِ

یکی از نام های امام علی علیه السلام در قرآن، ایمان است که به کنایه از آن حضرت تعبیر شده؛ چنان که امام باقرعلیه السلام در مورد آیه شریفه «وَمَنْ یکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِی الْآخِرَهِ مِنَ الْخاسِرِینَ» فرمود:

«اَلْإِیمانُ فِی بَطْنِ الْقُرْآنِ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ، فَمَنْ کَفَرَ بِوِلایتِهِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ»؛(6)

«مراد از ایمان در قرآن کریم، علی بن ابی طالب است، هرکس به ولایت او کافر شود تمام اعمالش نابود می شود».

در حدیث بعدی از ابن عباس نقل شده که گفته: برای علی بن ابی طالب علیه السلام نام های زیادی است که مردم خبر ندارند. گفتیم: کدام نام است؟ گفت: از جمله اینکه خدای تعالی در قرآن کریم او را «الایمان» نامیده و فرموده:

«وَمَن یکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِی الْآخِرَهِ مِنَ الْخاسِرِینَ»؛(7)

«و هرکس انکار کند آنچه را باید به آن ایمان بیاورد، اعمال او تباه می گردد، و در سرای دیگر، از زیان کاران خواهد بود».

ص:6


1- 51. تأویل الآیات، ص 141.
2- 52. بحارالانوار، ج 36، ص 136.
3- 53. سوره احزاب، آیه 6.
4- 54. تفسیر الثعلبی، ج 1، ص 769؛ تفسیر الکشف والبیان، ج 4، ص 92.
5- 55. بحارالانوار، ج 97، ص 360؛ مفاتیح الجنان، اعمال عید غدیر.
6- 56. بحارالانوار، ج 35، ص 348.
7- 57. سوره مائده، آیه 5.

همچنین است ایمان در آیه: «حَبَّبَ إِلَیکُمُ الْإِیمانَ»(1) که امام صادق علیه السلام فرموده است.(2)

14 بِئْرٌ مُعَطَّلَهٌ

«وَبِئْرٍ مُعَطَّلَهٍ وَقَصْرٍ مَشِیدٍ»؛(3)

«و چه بسیار چاه پرآب بی صاحب ماند، و چه بسیار قصرهای محکم و مرتفع».

امیر المؤمنین علیه السلام در مورد این آیه فرمود:

«فَالْقَصْرُ مُحَمَّدٌ وَالْبِئْرُ الْمُعَطَّلَهُ وِلایتِی، عَطَّلُوها وَجَحَدُوها وَمَنْ لم یقِرَّ بِوِلایتِی لَمْ ینْفَعْهُ الْإِقْرارُ بِنُبُوَّهِ مُحَمَّدٍصلی الله علیه وآله»؛(4)

«همانا مراد از قصر، محمّد است و چاه معطل مانده، ولایت من است که آن را معطل گذاشته و انکار کردند، هر که به ولایت من اقرار نکند اقرار به نبوّت برای او نفعی ندارد».

15 بَأْسٌ شَدِیدٌ

بأس به معنای سخت و شجاع و مراد کسی است که با شجاعت و دلاوری خود موجب عذاب دشمنان است.

از امام باقر و امام رضاعلیهما السلام روایت شده که فرمودند: مراد از «لِینْذِرَ بَأْساً شَدِیداً مِنْ لَدُنْهُ»(5) علی علیه السلام است.(6)

«وَهُوَ لَدُنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله قاتَلَ مَعَهُ عَدُوَّهُ»؛(7)

«او نزد رسول خداصلی الله علیه وآله با دشمنان آن حضرت جنگ می کند».

16 بابُ الْحِطَّهِ

آن گاه که بنی اسرائیل مرتکب گناه شدند، به ایشان امر شد که بگویید: «حِطَّه» و داخل باب شوید تا خدا شما را بیامرزد.(8)

این جریان به باب الحطّه معروف شد؛ اگرچه بسیاری نپذیرفتند، به همین مناسبت رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«مَثَلُ أَهْلِ بَیتِی مَثَلُ بابِ حِطَّهٍ فِی بَنِی إِسْرائِیلَ»؛(9)

«اهل بیت من همانند باب الحطه در بنی اسرائیل هستند، که تمسّک به ایشان موجت مغفرت است».

از امیر مؤمنان علیه السلام هم نقل شده که فرمود:

«أَنَا بابُ حِطَّهٍ»؛(10)

«من باب حطه و مغفرت الهی هستم».

امام صادق علیه السلام در آداب زیارت امام علی علیه السلام فرمود: خود را به قبر حضرت بچسبان و بگو:

«یا وَلِی اللَّهِ! یا حُجَّهَ اللَّهِ! یا بابَ حِطَّهِ اللَّهِ...»؛(11)

«ای ولی خدا، ای حجت خدا و ای باب حطه و مغفرت الهی! ...».

ص:7


1- 58. سوره حجرات، آیه 7.
2- 59. اصول کافی، ج 1، ص 426.
3- 60. سوره حجّ، آیه 45.
4- 61. بحارالانوار، ج 26، ص 3.
5- 62. سوره کهف، آیه 2؛ «... تا (بدکاران را) از عذاب شدید او بترساند».
6- 63. تأویل الآیات، ص 285.
7- 64. بحارالانوار، ج 41، ص 64 و ج 36، ص 21؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 81.
8- 65. سوره بقره، آیه 58؛ سوره اعراف، آیه 161.
9- 66. بحارالانوار، ج 24، ص 198؛ امالی طوسی، ص 633؛ امالی صدوق، ص 74. جمع الجوامع، ج 1، ص 9279. جامع الاحادیث، ج 10، ص 8.
10- 67. بحارالانوار، ج 39، ص 339؛ توحید صدوق، ص 164؛ معانی الاخبار، ص 17.
11- 68. بحارالانوار، ج 97، ص 375؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.

17 بَدِّلْهُ

«ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیرِ هذَا أَوْ بَدِّلْهُ»؛(1)

«قرآنی غیر از این بیاور، یا آن را تبدیل کن».

مفضل بن عمر می گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد این آیه شریفه پرسیدم، فرمود: دشمنان گفتند: به جای علی علیه السلام، فرد دیگری را جانشین خود قرار بده.(2) آیه شریفه در پاسخ فرمود:

«قُلْ ما یکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقآئِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلّا ما یوحی إِلَی»؛(3)

«بگو: من حق ندارم که از پیش خود آن را تغییر دهم، و فقط از چیزی که بر من وحی می شود، پیروی می کنم».

18 بُرْجُ السَّمآءِ

برج السماء؛ کاخ و قصر باعظمت آسمانی است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بعد از تلاوت آیه شریفه «وَالسَّمآءِ ذاتِ الْبُرُوجِ» به ابن عباس فرمود:

«یابْنَ عَبّاسِ! إِنَّ اللَّهَ یقْسِمُ بِالسَّمآءِ ذاتِ الْبُرُوجِ وَیعْنی بِهِ السَّمآءُ وَبُرُوجُها؟ قُلْتُ: یا رسولَ اللَّهِ! فَما ذاکَ؟ قالَ: أمَّا السَّمآءُ فَأَنَا وَأَمَّا الْبُرُوجُ فَالْأَئِمَّهُ بَعْدِی أَوَّلُهُمْ عَلِی وَآخِرُهُمْ الْمْهَدِی»؛(4)

«ای فرزند عباس! خداوند متعال به آسمان که دارای برج هاست قسم می خورد، و مرادش آسمان و بروج آن است. گفتم: ای رسول خدا منظور از آن چیست؟

فرمود: مراد از آسمان من هستم و امّا بروج، امامان بعد از من هستند که اوّل ایشان علی و آخر آنان مهدی است».

19 الْبَصِیرُ

«وَما یسْتَوِی الْأَعْمی وَالْبَصِیرُ * وَلَا الظُّلُماتُ وَلَا النُّورُ * وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ»؛(5)

«و نابینا (کور) و بینا. و نه تاریکی ها و نه روشنایی. و نه سایه (آرام بخش) و نه باد داغ و سوزان هرگز برابر نیستند».

از ابن عباس نقل شده:

«مراد از اعمی، ابوجهل است و مراد از بصیر، امیرالمؤمنین علی علیه السلام. مقصود از ظلمات، ابوجهل است و مقصود از نور، علی علیه السلام. و منظور از حرور (آتش جهنّم)، ابوجهل است و منظور از ظلّ (بهشت)، علی علیه السلام».(6)

20 بَعْضُ ما یوحی

«فَلَعَلَّکَ تارِکٌ بَعْضَ ما یوحَی إِلَیکَ وَضَآئِقٌ بِهِ صَدْرُکَ»؛(7)

«شاید (ابلاغ) بعض آیاتی را که به تو وحی می شود، (به خاطر عدم پذیرش آنها) ترک کنی (و به تأخیر اندازی)، و سینه ات از این جهت تنگ (و ناراحت) شود».

ص:8


1- 69. سوره یونس، آیه 15.
2- 70. اصول کافی، ج 1، ص 419؛ تفسیر قمی، ج 1، ص 310؛ تفسیر عیاشی، ج 2، ص 120.
3- 71. سوره یونس، آیه 15.
4- 72. بحارالانوار، ج 36، ص 371؛ الاختصاص، ص 223؛ مناقب آل ابی طالب، ج 1، ص 284.
5- 73. سوره فاطر، آیات 19 - 21.
6- 74. بحارالانوار، ج 24، ص 372؛ تفسیر البرهان، ج 3، ص 361. شواهد التنزیل، ج 2، ص 101.
7- 75. سوره هود، آیه 12.

امام صادق علیه السلام فرمود: این آیه شریفه در شأن امام علی علیه السلام نازل شده؛ چون رسول خداصلی الله علیه وآله می دانست برخی مردم جاهل با آن مخالفت می کنند؛ لیکن خدای تعالی حضرت را تسکین داد: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّاً»؛(1)

«مسلّماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام می دهند، خداوند رحمان محبّتی برای آنان در دلها قرار می دهد».(2)

21 التِّجارَهُ المُنْجِیهُ

امام علی علیه السلام فرموده است:

«أَنَا التِّجارَهُ المُرْبِحَهُ الْمُنْجِیهُ مِنَ الْعَذابِ الْأَلِیمِ الَّتِی دَلَّ عَلَیها فِی کِتابِهِ، فَقالَ: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَهٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ»؛(3)

«من همان تجارت پرسود و نجات دهنده از عذاب دردناک هستم که آیه شریفه در باره آن فرموده است: ای کسانی که ایمان آورده اید! آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که شما را از عذاب دردناک رهایی می بخشد؟!».(4)

22 الثَّوابُ عِنْدَ اللَّهِ

«ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ»؛(5)

«این پاداشی است از طرف خداوند، و بهترین پاداش ها نزد پروردگار است».

از اصبغ بن نباته نقل شده: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد این آیه، خطاب به من فرمود:

«أَنْتَ الثَّوابُ وَأَصْحابُکَ الْأَبْرارُ»؛(6)

مراد از ثواب تویی، و یاران تو نیز ابرار هستند».

23 جَنْبُ اللَّهِ

«یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ»؛(7)

«افسوس بر من از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم».

از امام کاظم علیه السلام در مورد این آیه سؤال شد، فرمود: مراد از جنب اللَّه در این آیه شریفه، امیرالمؤمنین علیه السلام است.(8)

و مراد از جنب اللَّه؛ یعنی اطاعت من اطاعت خداست، پس هرکه در اطاعت من تفریط کند از اطاعت خدا کم گذاشته است.(9)

در خطبه غدیر رسول خداصلی الله علیه وآله نیز آمده و خود امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«أَنَا جَنْبُ اللَّهِ وَأَنَا بابُ اللَّهِ»؛(10)

«منم جنب اللَّه و منم باب اللَّه».

امام صادق علیه السلام نیز در زیارت مخصوصه آن حضرت می فرماید:

«وَأَنَّکَ جَنْبُ اللَّهِ وَوَجْهُهُ الَّذِی مِنْهُ یؤْتی ؛(11)

ص:9


1- 76. سوره مریم، آیه 96.
2- 77. بحارالانوار، ج 36، ص 100.
3- 78. سوره صف، آیه 10.
4- 79. بحارالانوار، ج 24، ص 330.
5- 80. سوره آل عمران، آیه 195.
6- 81. بحارالانوار، ج 36، ص 97. شواهد التنزیل، ج 1، ص 178.
7- 82. سوره زمر، آیه 56.
8- 83. اصول کافی، ج 1، ص 145.
9- 84. بحارالانوار، ج 4، ص 9.
10- 85. اصول کافی، ج 1، ص 145؛ بحارالانوار، ج 4، ص 8.
11- 86. بحارالانوار، ج 97، ص 305؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.

«گواهی می دهم که تو جنب اللَّه هستی و نیز آن وجه الهی که از آن وارد می شوند».

از امام باقرعلیه السلام نقل شده که فرمود: معنای جنب اللَّه یعنی هیچ کسی از رسول خداصلی الله علیه وآله به خدا نزدیک تر نیست و نیز کسی هم از وصی رسول به رسول نزدیک تر نیست، یعنی در قرب و نزدیکی مثل جنب اوست.(1)

24 حَبْلُ اللَّهِ

آیه شریفه می فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلَا تَفَرَّقُوا»؛(2) «و همگی به ریسمان الهی چنگ زنید، و پراکنده نشوید».

حبل یعنی ریسمان و هر آنچه که واسطه و اتصال بین دو چیز قرار می گیرد، حبل اللَّه یعنی آنچه که انسان را به خدا متصل می نماید.

بین خدا و انسان دو قسم حبل اللَّه است؛ یکی کتاب خدا و قرآن و دیگری پیامبر و امامان. از جمله ایشان امام علی علیه السلام است که پیامبر خداصلی الله علیه وآله در روز غدیر فرمود: ای مردم حاضران به غایبان برسانید:

«أَلا قَدْ خَلَّفْتُ فِیکُمْ کِتابَ اللَّهِ، فِیهِ النُّورُ وَالْهُدی وَالْبَیانُ، ما فَرَّطَ اللَّهُ فِیهِ مِنْ شَی ءٍ حُجَّهُ اللَّهِ لِی عَلَیکُمْ، وَخَلَّفْتُ فِیکُمُ الْعَلَمَ الْأَکْبَرَ عَلَمَ الدِّینِ وَنُورَ الْهُدی وَصِیی عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ، إِلّا هُوَ حَبْلُ اللَّهِ فَاعْتَصِمُوا بِهِ جَمِیعاً وَلا تَفَرَّقُوا»؛(3)

«آگاه باشید که من بین شما کتاب خدا را باقی گذاشتم که نور و هدایت و بیان در آن است، که خداوند هیچ چیزی را در آن کم نگذاشته و حجّت خدا بر شما می باشد، همچنین بزرگ ترین پرچم و نشانه را برای شما گذاشتم، پرچم دین و نور هدایت که جانشین من یعنی علی بن ابی طالب است؛ بدانید که او حبل اللَّه است پس همگی به او چنگ زنید و متفرق نشوید».

25 الْحُجَّهُ الْبالِغَهُ

دلیل و حجّتی که به همه می رسد و عالم و جاهل به آن آگاهی پیدا می کنند، لذا این حقّ خداست که روز قیامت با همه احتجاج کند. همان که خدای تعالی در آیه قرآن فرموده: «فَللَّهِ ِ الْحُجَّهُ الْبالِغَهُ» و علی حجت بالغه الهی است.

در حدیثی طولانی نقل شده: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در حالی که فضایل و مناقب امیرالمؤمنین علیه السلام را بیان می فرمود، به یک باره عباس عموی آن حضرت از جا برخاست و بین دو چشم علی را بوسید و گفت: به خدا قسم که تو حجت بالغه خدایی، برای هر کسی که به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشد.(4)

در یکی از زیارات مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلی حُجَّهِ اللَّهِ الْبالِغَهِ»؛(5)

«سلام بر تو که حجت بالغه الهی هستی».

ص:10


1- 87. بحارالانوار، ج 4، ص 9.
2- 88. سوره آل عمران، آیه 103.
3- 89. بحارالانوار، ج 22، ص 486.
4- 90. بحارالانوار، ج 37، ص 82؛ تأویل الآیات، ص 143.
5- 91. بحارالانوار، ج 97، ص 287؛ مستدرک الوسائل، ج 10، ص 222؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.

26 حِزْبِیلٌ

حزبیل نام همان مؤمن آل فرعون است که در قرآن به آن اشاره شده است، که می فرماید:

«وَقالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یکْتُمُ إِیمانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ یقُولَ رَبِّی اللَّهُ وَقَدْجآءَکُمْ بِالْبَیناتِ مِنْ رَبِّکُمْ وَإِنْ یکُ کاذِباً فَعَلَیهِ کَذِبُهُ وَإِنْ یکُ صادِقاً یصِبْکُمْ بَعْضُ الَّذِی یعِدُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یهْدِی مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ کَذّابٌ»؛(1)

«و مرد مؤمنی از آل فرعون که ایمان خود را پنهان می داشت گفت: آیا می خواهید مردی را بکشید به خاطر این که می گوید: پروردگار من "اللَّه" است، در حالی که دلایل روشنی از سوی پروردگارتان برای شما آورده؟! اگر دروغ گو باشد، دروغ دامن خودش را خواهد گرفت؛ و اگر راست گو باشد، بعضی از عذابهایی را که وعده می دهد به شما خواهد رسید؛ خداوند کسی را که اسراف کار و بسیار دروغگوست هدایت نمی کند».

امام علی علیه السلام فرموده است:

«أَنَا اسْمِی فِی الْاِنْجِیلِ اِلْیا، وَفِی صُحُفِ اِبْراهِیمِ حِزْبِیلٌ»؛(2)

«نام من در انجیل، الیا و در صحف ابراهیم، حزبیل است».

27 الْحَسْرَهُ

«وَإِنَّهُ لَحَسْرَهٌ عَلَی الْکافِرِینَ»؛(3)

«و آن مایه حسرت کافران است».

از امام صادق علیه السلام نقل شده: مراد از «الحسره» در این آیه شریفه امیرالمؤمنین علیه السلام است.(4)

بسیاری افراد روز قیامت، به جهت کوتاهی در حقّ وی، فریاد واحسرتا سر می دهند:

«یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ»؛(5)

«افسوس بر من از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم».

28 الْحَقُ

«وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شآءَ ...»؛(6)

«بگو: این حقّ است از سوی پروردگار شما! هرکس می خواهد...».

در مورد این آیه، از امام باقرعلیه السلام نقل شده که فرمود: مراد از حقّ در این آیه، ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام است.(7) همچنین است آیه شریفه:

«أَفَمَن یعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ الْحَقُّ کَمَنْ هُوَ أَعْمی ...»؛(8)

«آیا کسی که می داند آنچه ازطرف پروردگارت بر تو نازل شده حق است، مانند کسی است که نابینا است؟! ...».

هم از ابن عباس و هم از امام باقرعلیه السلام نقل شده: مراد از حقّ، علی بن ابی طالب علیه السلام است.(9)

ص:11


1- 92. سوره غافر، آیه 28.
2- 93. بحارالانوار، ج 35، ص 62؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 276.
3- 94. سوره حاقه، آیه 50.
4- 95. بحارالانوار ج 36،ص 149. تفسیرعیاشی ج 2،ص 268.
5- 96. بحارالانوار، ج 36، ص 150.
6- 97. سوره کهف، آیه 29.
7- 98. اصول کافی، ج 1، ص 424؛ الصراط المستقیم، ج 1، ص 291؛ تفسیر القمی، ج 2، ص 289.
8- 99. سوره رعد، آیه 19.
9- 100. بحارالانوار، ج 36، ص 124.

29 حَقُّ الْیقِینِ

حقیقت و اصل یقین خالص.

«وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْیقِینِ»؛(1)

«و آن یقین خالص است».

در تفسیر این آیه شریفه، از امام صادق علیه السلام نقل شده: مراد علی بن ابی طالب علیه السلام است.(2)

30 الْخاشِعُ فِی الْقُرْآنِ

«وَاسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاهِ وَإِنَّها لَکَبِیرَهٌ إِلّا عَلَی الْخاشِعِینَ»؛(3)

«ازصبر و نماز یاری جویید و بااستقامت و مهار هوس های درونی و توجه به پروردگار، نیرو بگیرید. این کار جز برای خاشعان گران است».

الخاشع یکی از اسامی قرآنی امیرمؤمنان علیه السلام است. ابن عباس درباره آیه شریفه می گوید:

«اَلْخاشِعُ الذَّلِیلُ فِی صَلاتِهِ الْمُقْبِلُ عَلَیها: رَسُولُ اللَّهِ وَعَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(4)

«مراد از خاشع و کسی که در نمازش خاشع و ذلیل است و به آن اقبال دارد، رسول خداصلی الله علیه وآله و علی بن ابی طالب علیه السلام است».

31 خَصْمُ الْکُفّارِ

«هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ»؛(5)

«اینان دو گروه اند که درباره پروردگارشان به مخاصمه و جدال پرداختند».

روایات بسیاری در کتب شیعه و اهل سنّت نقل شده: این آیه شریفه درباره امیرالمؤمنین علی علیه السلام و حمزه و عبیده در جنگ بدر نازل شده است.(6)

32 دابَّهُ الْأَرْضِ

جنباننده و گرداننده روی زمین، چنان که آیه شریفه می فرماید:

«وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دآبَّهً مِنَ الْأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَ النّاسَ کانُوابِآیاتِنالایوقِنُونَ»؛(7)

«وقتی فرمان عذاب آنها رسد (و در آستانه رستاخیز قرار گیرند)، جنبنده ای را از زمین برای آنها خارج کنیم که با آنان تکلّم می کند (و می گوید) که مردم به آیات ما ایمان نمی آوردند».

رسول خداصلی الله علیه وآله درباره این آیه شریفه فرمود:

«عَلِی دآبَّهُ الْأَرْضِ وَفاصِلُ الْقَضآءِ»؛(8)

«علی علیه السلام همان گرداننده زمین و فیصله دهنده قضاوت ها می باشد».

از امیرمؤمنان علیه السلام نیز نقل شده که فرمود:

«أَنَا عَبْدُ اللَّهِ وَأَنَا دآبَّهُ الْأَرْضِ»؛(9)

«من بنده خداوند، و همان جنباننده و گرداننده زمین هستم».

ص:12


1- 101. سوره حاقه، آیه 51.
2- 102. بحارالانوار، ج 36، ص 149.
3- 103. سوره بقره، آیه 45.
4- 104. بحارالانوار، ج 35، ص 348؛ تفسیر فرات، ص 59؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 20.
5- 105. سوره حج، آیه 19.
6- 106. السنن الکبری، ج 3، ص 391؛ تفسیر الطبری، ج 10، ص 131؛ صحیح مسلم، ج 4، ص 34.
7- 107. سوره نمل، آیه 82.
8- 108. بحارالانوار، ج 40، ص 57.
9- 109. بحارالانوار، ج 39، ص 243؛ و ج 41، ص 5؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 102.

33 الدّاعِی

«یوْمَئِذٍ یتَّبِعُونَ الدّاعِی لا عِوَجَ لَهُ»؛(1)

«در آن روز، همه از دعوت کننده الهی پیروی نموده، و قدرت بر مخالفت او ندارند».

امام کاظم علیه السلام از امام صادق علیه السلام فرمود: از پدرم درباره این آیه پرسیدم، فرمود: مراد از داعی، علی علیه السلام است.(2)

34 دِینُ الْحَقِ ّ

«هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَدِینِ الْحَقِ ّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ»؛(3)

«او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا او را بر همه ادیان غالب سازد، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند».

محمّد بن فضیل می گوید: امام کاظم علیه السلام در مورد این آیه شریفه فرمود:

«هُوَ الَّذِی أَمَرَ رَسُولَهُ بِالْوِلایهِ لِوَصِیهِ، وَالْوِلایهُ هِی دِینُ الْحَقِ ّ»؛(4)

«او آن است که خداوند پیامبرصلی الله علیه وآله را امر فرمود برای وصی خود به ولایت که ولایت همان دین حقّ است».

35 الذّاکِرُ

کسی که ذکر خدای تعالی را می گوید و او را در هر حال به یاد می آورد.

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید:

«أَنَا الذّاکِرُ یقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: «اَلَّذِینَ یذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَقُعُوداً وَعَلی جُنُوبِهِمْ»(5)»؛(6)

«من همان ذاکری هستم که خداوند می فرماید: «کسانی که در حال ایستاده، نشسته و به پهلو خوابیده به یاد خدا هستند»».

36 ذِکْرُ الرَّسُولِ

ابن عباس درباره آیه «ذِکْراً رَسُولاً»(7) گوید:

«اَلنَّبِی ذِکْرٌ مِنَ اللَّهِ وَعَلِی ذِکْرٌ مِنْ مُحَمَّدٍ، کَما قالَ: «وَإِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَلِقَوْمِکَ وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ»(8)؛

«رسول خدا ذکری از خداست و علی نیز ذکری از محمّد است، چنان که خدا فرموده است: «و این مایه یادآوری (و عظمت) تو و قوم تو است» و به زودی سؤال خواهید شد».(9)

37 ذُو الْقَلْبِ

کسی که دارای قلب و عقل است، چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

أَنَا ذُوالْقَلْبِ فَیقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ »؛(10)

«من صاحب قلبی هستم، که خداوند فرموده: «در این تذکّری است برای آن که قلب دارد»».(11)

ص:13


1- 110. سوره طه، آیه 108.
2- 111. بحارالانوار، ج 36، ص 127.
3- 112. سوره صف، آیه 9.
4- 113. اصول کافی، ص 358.
5- 114. سوره آل عمران، آیه 191.
6- 115. بحارالانوار، ج 35، ص 46؛ معانی الاخبار، ص 58.
7- 116. سوره طلاق، آیه 10.
8- 117. سوره زخرف، آیه 44.
9- 118. بحارالانوار، ج 35، ص 403؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 97.
10- 119. سوره ق. آیه 37.
11- 120. بحارالانوار، ج 35، ص 46 و ج 33، ص 282؛ بشاره المصطفی، ص 13. شواهد التنزیل، ج 2، ص 899.

38 ذُو مَتْرَبَهٍ

«أَوْ مِسْکِیناً ذا مَتْرَبَهٍ»؛(1)

«یا مستمندی خاک نشین را».

نقل شده: امام باقرعلیه السلام در مورد این آیه فرمود: مراد امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ او مترب بالعلم است؛ از نظر علم از همه بی نیاز است، و به اندازه کل زمین علم دارد.(2)

39 ذِی الْقُرْبی

مراد از ذی القربی در آیات شریفه، اهل بیت پیامبر و افضل ایشان امیرمؤمنان علیه السلام است.(3)

از جمله در آیه شریفه می فرماید:

«وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَی ءٍ فَأَنَّ للَّهِ ِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبی ..»؛(4)

«بدانید هر غنیمتی بدست آورید، خمس آن برای خدا و پیامبر، و برای ذی القربی و ... است».

40 الرّاکِعُونَ فِی الْقُرْآنِ

«إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاهَ وَیؤْتُونَ الزَّکاهَ وَهُمْ راکِعُونَ»؛(5)

«سرپرست و ولی شما، تنها خدا و پیامبر او است و آنها که ایمان آورده اند؛ همانها که نماز را برپا می دارند، و در حال رکوع، زکات می دهند».

شیعه و سنّی نقل کرده اند: این آیه، فقط در حقّ امیرمؤمنان علیه السلام نازل شده، وقتی در مسجد و در حال رکوع به فقیر و سائل کمک کرد.

پیامبر و اصحاب به مسجد آمدند، از فقیر سؤال کردند: چه کسی به تو کمک کرد، گفت: «ذاکَ الرّاکِعُ» که علی بن ابی طالب باشد.(6)

41 الرِّجالُ عَلَی الْأَعْرافِ

«وَبَینَهُما حِجابٌ وَعَلَی الأَْعْرافِ رِجالٌ یعْرِفُونَ کُلاًّ بِسِیماهُمْ»؛(7)

«و در میان آن دو گروه [بهشتیان و دوزخیان ، حجابی است، و بر اعراف، مردانی هستند که هریک از آن دو را از چهره شان می شناسند».

حضرت زهراعلیها السلام فرمود: از پدرم رسول خداصلی الله علیه وآله پرسیدم: مراد از اعراف در این آیه کیانند؟

آن حضرت فرمود:

«هُمُ الْأَئِمَّهُ بَعْدِی عَلِی وَسِبْطای وَتِسْعَهٌ مِنْ صُلْبِ الْحُسَینِ، هُمْ رِجالُ الْأَعْرافِ»؛(8)

«مراد امامان پس از من هستند، ایشان علی و دو سبط من و نه امام از نسل حسین علیهم السلام که مردان اعراف هستند».

بنابراین فقط کسانی وارد بهشت می شوند که ایشان را بشناسند و کسانی داخل جهنم می شوند که منکر ایشان باشند.

ص:14


1- 121. سوره بلد، آیه 16.
2- 122. بحارالانوار، ج 24، ص 282؛ تفسیرقمی، ج 2،ص 422.
3- 123. الاحتجاج، ج 2، ص 306. المعجم الصغیر ج 1، ص 76؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 189.
4- 124. سوره انفال، آیه 41.
5- 125. سوره مائده، آیه 55.
6- 126. بحارالانوار، ج 35، ص 185؛ تفسیر فرات، ص 128؛ العمده، ص 123. کنز العمال، ج 6، ص 391؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 357 و کتب دیگر از اهل سنت.
7- 127. سوره اعراف، آیه 46.
8- 128. بحارالانوار، ج 36، ص 351.

42 الرَّحْمَهُ

«قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیفْرَحُوا هُوَخَیرٌ مِمّا یجْمَعُونَ»؛(1)

«بگو: به فضل و رحمت خدا باید خوشحال شوند؛ این از تمام آنچه جمع کرده اند، بهتراست».

«... وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَیکُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّیطانَ إِلّا قَلِیلاً»؛(2)

«... و اگر فضل و رحمت خدا بر شما نبود، جز عدّه کمی، همگی از شیطان پیروی می کردید».

یکی از اسامی قرآنی امیرمؤمنان علیه السلام رحمت است؛ چنان که ابن عباس درباره آیه می گوید:

«بِفَضْلِ اللَّهِ النَّبِی صلی الله علیه وآله وَبِرَحْمَتِهِ عَلِی علیه السلام»؛(3)

«مراد از فضل خدا، رسول خداست و مراد از رحمت، علی بن ابی طالب است».

همچنین در تفسیر قمی آمده است:

«اَلْفَضْلُ رَسُولُ اللَّهِ وَالرَّحْمَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام، فَبِذلِکَ فَلْیفْرَحُوا، قالَ: فَلْیفْرَحْ شِیعَتُنا هُوَ خَیرُ مِمّا أُعْطِی أَعْداؤُنا مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّهِ»؛(4)

«مراد از فضل، رسول خدا و منظور از رحمت، امیرمؤمنان است، پس (شیعیان ما) به آن باید خوشحال باشند؛ چون این بهتر از طلا و نقره ای است که به دشمنان ما داده شود».

43 الزُّجاجَهُ

حباب شفّاف و درخشنده. و مصباح نیز یعنی چراغ؛

«فِیها مِصْباحٌ الْمِصباحُ فِی زُجاجَهٍ»؛(5)

«آن چراغ در حبابی قرار گیرد، حبابی شفاف و درخشنده همچون یک ستاره فروزان».

فرمود: «مراد علم رسول اللَّه صلی الله علیه وآله است که بر قلب امیرمؤمنان علیه السلام وارد شده».(6)

44 الزُّلْفَهُ

ذا زلفه؛ کسی که رتبه و درجه ای دارد.

«فَلَمّا رَأَوْهُ زُلْفَهً سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا وَقِیلَ هذَا الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ»؛(7)

«وقتی آن (وعده الهی) را از نزدیک می بینند، صورت کافران زشت و سیاه می گردد، و به آنها گفته شود: این همان چیزی است که می خواستید».

امام صادق علیه السلام فرمود: مراد از زلفه در این آیه، امیرالمؤمنین علیه السلام است.

«إِذا رَأَوْا مَنْزِلَتَهُ وَمَکانَهُ مِنَ اللَّهِ أَکَلُوا أَکُفَّهُمْ عَلی ما فَرَّطُوا فِی وِلایتِهِ. وَإِذا رَأَوْا صُورَهَ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ یوْمَ الْقِیامَهِ سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا»؛(8)

«هرگاه مقام و منزلت آن حضرت را نزد خدای متعال ببینند، به خاطر کوتاهی که در ولایت آن حضرت داشتند دست های خود را می خورند و می گزند؛ هرگاه صورت امیرالمؤمنین را ببینند چهره کافران سیاه و غم آلود می شود.

ص:15


1- 129. سوره یونس، آیه 58.
2- 130. سوره نساء، آیه 83.
3- 131. بحارالانوار، ج 35، ص 423.
4- 132. بحارالانوار، ج 35، ص 423؛ مناقب آل ابی طالب، ج 4، ص 180؛ تفسیر القمی، ج 1، ص 145.
5- 133. سوره نور، آیه 35.
6- 134. بحارالانوار، ج 23، ص 36؛ الاختصاص، ص 278؛ تأویل الآیات، ص 356؛ التوحید، ص 158.
7- 135. سوره ملک، آیه 27.
8- 136. بحارالانوار، ج 36، ص 67.

در یکی از زیارات مطلقه آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ أَیهَا الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ... وَالزُّلْفَهُ وَالْکَوْثَرُ»؛(1)

سلام بر تو ای صدیق اکبر ... ای زلفه و کوثر».

45 الزَّیتُونُ

زیتون هم از القاب قرآنی امیرمؤمنان علیه السلام گفته شده است؛ چنان که در تفسیر قمی ذیل آیه شریفه نقل شده است: «وَالتِّینِ وَالزَّیتُونِ»(2) مراد از تین، رسول خداست و مقصود از زیتون، امیرالمؤمنین است.(3)

46 السّائِقُ

یکی دیگر از القاب قرآنی امام علی علیه السلام سائق است، به معنای سوق دهنده و یا راننده است.

«وَجآءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سآئِقٌ وَشَهِیدٌ»؛(4)

«هر انسانی وارد محشر می گردد در حالی که همراه او حرکت دهنده و گواهی است».

امام صادق علیه السلام در مورد این آیه شریفه فرمود:

«اَلسّائِقُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَالشَّهِیدُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله»؛(5)

«مراد از سائق امیرمؤمنان علیه السلام است و شهید (شاهد) نیز رسول خداصلی الله علیه وآله می باشد».

47 السّابِقُونَ

«وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ * أُولَئِکَ الْمُقَرَّبُونَ»؛(6)

«و سومین گروه، پیشگامان پیشگامند، آنها مقرّبانند».

ابن عباس می گوید: از پیامبر خداصلی الله علیه وآله درباره این آیه سؤال کردم، فرمود:

«قالَ لِی جَبْرَئِیلُ: ذلِکَ عَلِی وَشِیعَتُهُ هُمُ السّابِقُونَ إِلَی الْجَنَّهِ الْمُقَرَّبُونَ مِنَ اللَّهِ بِکَرامَتِهِ لَهُمْ»؛(7)

«جبرئیل به من گفت: مراد از سابقون علی و شیعیان او هستند که به سوی بهشت سبقت گرفته اند و از نزدیکان به خدا هستند که خداوند این کرامت را به آنان داده است».

48 السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ

در مورد آیه شریفه: «وَالسّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَالْأَنْصارِ»(8) نقل شده که: ایشان چند نفر انگشت شمارند و اوّل ایشان هم علی علیه السلام است که از همه زودتر ایمان آورده است.(9)

49 السّاجِدُ

کسی که برای خدا سجده می کند.

«أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آنآءَ اللَّیلِ ساجِداً وَقآئِماً یحْذَرُ الْآخِرَهَ وَیرْجُوا رَحْمَهَ رَبِّهِ»؛(10)

«(آیا چنین کسی باارزش است) یا کسی که در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قیام، از عذاب آخرت می ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است؟!».

ص:16


1- 137. بحارالانوار، ج 97، ص 347.
2- 138. سوره تین، آیه 1.
3- 139. بحارالانوار، ج 24، ص 105؛ تفسیرقمی، ج 2،ص 430.
4- 140. سوره ق، آیه 21.
5- 141. تأویل الآیات، ص 589؛ بحارالانوار، 36/72.
6- 142. سوره واقعه، آیات 10 و 11.
7- 143. بحارالانوار، ج 35، ص 332.
8- 144. سوره توبه، آیه 100.
9- 145. بحارالانوار، ج 36، ص 166. تفسیر القشیری، ج 3، ص 180؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 44؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 333.
10- 146. سوره زمر، آیه 9.

از القاب امیرالمؤمنین علیه السلام در قرآن کریم، بوده و این آیه درباره آن حضرت نازل شده.(1)

50 السَّبِیلُ

راه. از القاب مولا علی علیه السلام در قرآن است.

«یا لَیتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً»؛(2)

«ای کاش با رسول خدا راهی برگزیده بودم».

امام باقرعلیه السلام در مورد این آیه شریفه فرمود:

«یا لَیتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ عَلِیاً»؛(3)

«ای کاش همراه پیامبر، علی را قبول می کردم».

51 سَلَمُ رَسُولِ اللَّهِ

امیرالمؤمنین علیه السلام به طور خالص و مخلص، تسلیم و در اختیار رسول خداصلی الله علیه وآله بود.

«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِیهِ شُرَکَآءُ مُتَشاکِسُونَ وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ یسْتَوِیانِ مَثَلاً»؛(4)

«خداوند مثالی زده است: مردی که مملوک شریکانی است و درباره اش مدام با هم مشاجره می کنند، و مردی که تنها تسلیم یک نفر است؛ آیا این دو یکسانند؟!».

امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد این آیه شریفه فرموده است:

«وَأَنَا السَّلَمُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ «وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ»؛(5)

«من آن رجل سَلم برای رسول خداصلی الله علیه وآله هستم که خداوند متعال می فرماید رجلاً سلماً لرجل».

ابو خالد کابلی نیز از امام باقرعلیه السلام همین آیه را سؤال کرده که امام فرمود:

«الرَّجُلُ السَّلَمُ لِرَجُلٍ، عَلِی علیه السلام وَشِیعَتُهُ»؛(6)

«همانا رجل سَلم، علی و شیعیان او هستند».

52 الشّاهِدُ

شخصی به امام علی علیه السلام عرض کرد: بهترین منقبت شما چیست؟ فرمود: آنچه در مورد من در قرآن نازل شده است.

گفت: چه چیزی نازل شده است؟

فرمود: «أَفَمَنْ کانَ عَلی بَینَهٍ مِنْ رَبِّهِ وَیتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ...»(7)

«أَنَا الشّاهِدُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله»؛(8)

«من همان شاهد پیامبر خدایم».

امام باقرعلیه السلام نیز فرموده است:

«إِنَّما نُزِلَتْ «أَفَمَنْ کانَ عَلی بَینَهٍ مِنْ رَبِّهِ» یعْنِی رَسُولَ اللَّهِ. «وَیتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ» یعْنِی عَلِیاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ»؛(9)

«مراد از آیه «آیا آن کس که دلیل آشکاری از پروردگار خویش دارد» رسول خداصلی الله علیه وآله و مراد از آیه «و به دنبال آن، شاهدی از سوی او می باشد» امیر مؤمنان علی علیه السلام می باشد».

ص:17


1- 147. بحارالانوار، ج 35، ص 375؛ تأویل الآیات، ص 501؛ تفسیر القمی، ج 2، ص 245.
2- 148. سوره فرقان، آیه 27.
3- 149. بحارالانوار، ج 35، ص 363؛ تأویل الآیات، ص 370؛ تفسیر القمی، ج 2، ص 112.
4- 150. سوره زمر، آیه 29.
5- 151. بحارالانوار، ج 35، ص 46؛ بشاره المصطفی، ص 13؛ مناقب آل ابی طالب،ج 2،ص 104؛معانی الاخبار،ص 58.
6- 152. تأویل الآیات، ص 504. شواهد التنزیل، ج 2، ص 176.
7- 153. سوره هود، آیه 17.
8- 154. بحارالانوار، ج 35، ص 387.
9- 155. مدرک پیشین. تفسیر الخازن، ج 3، ص 445.

53 الشَّجَرُ

«وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یسْجُدانِ»؛(1)

«و گیاه و درخت برای او سجده می کنند».

روایت شده که فرمود: مراد از نجم رسول خداصلی الله علیه وآله و مقصود از شجر، امیرمؤمنان علیه السلام است با سایر امامان علیهم السلام.(2)

54 الشَّجَرُ بَینَهُمْ

«فَلا وَرَبِّکَ لایؤْمِنُونَ حَتّی یحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَینَهُمْ، ثُمَّ لایجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمّا قَضَیتَ وَیسَلِّمُوا تَسْلِیماً»؛(3)

«به پروردگارت سوگند! آنها ایمان نمی آورند مگر اینکه در اختلافات خود، تو را به داوری طلبند؛ و سپس از داوری تو، در دل خود احساس ناراحتی نکنند و کاملاً تسلیم باشند».

از امام صادق علیه السلام روایت شده: مراد از «شجر» در آیه، امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام است.(4)

55 شَجَرَهٌ مُبارَکَهٌ

«یوقَدُ مِن شَجَرَهٍ مُبارَکَهٍ زَیتُونَه»؛(5)

«این چراغ با روغنی افروخته می شود که از درخت پربرکت زیتونی گرفته شده».

روایت شده: مراد از شجره مبارکه، علی بن ابی طالب علیه السلام است.(6)

56 شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ

«أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلَی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ»؛(7)

«آیا کسی که خدای تعالی سینه اش را برای اسلام گشاده و بر فراز مرکبی از نور الهی قرار گرفته (همچون کوردلان گمراه است؟!)».

در روایت آمده: این آیه شریفه در مورد علی علیه السلام و حمزه نازل شده است.(8)

57 الشَّفْعُ

«وَالْفَجْرِ * وَلَیالٍ عَشْرٍ * وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ»؛(9)

«به سپیده دم سوگند * و به شب های ده گانه * و به زوج و فرد».

جابر جعفی در مورد آیه شریفه می گوید: امام به من فرمود: ای جابر! «وَالْفَجْرِ» جدّ من است «وَلَیالٍ عَشْرٍ» ده امام می باشند «وَالشَّفْعِ» امیرالمؤمنین، «وَالْوَتْرِ» هم اسم قائم است.(10)

58 صاحِبُ آیهِ الْبَرائَهِ

آیات ابتدایی سوره مبارکه توبه می فرماید:

«وَأَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَی النّاسِ یوْمَ الْحَجِ ّ الأَْکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِی ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ وَرَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَیرٌ لَکُمْ وَإِنْ تَوَلَّیتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِینَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِیمٍ * إِلَّا الَّذِینَ عاهَدتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِینَ ثُمَّ لَمْ ینقُصُوکُمْ شَیئاً وَلَمْ یظاهِرُوا عَلَیکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَیهِمْ عَهْدَهُمْ

ص:18


1- 156. سوره الرحمن، آیه 6.
2- 157. بحارالانوار، ج 24، ص 309؛ تأویل الآیات، ص 612.
3- 158. سوره نساء، آیه 65.
4- 159. بحارالانوار، ج 36، ص 96.
5- 160. سوره نور، آیه 35.
6- 161. بحارالانوار، ج 23، ص 324؛ معانی الاخبار، ص 15.
7- 162. سوره زمر، آیه 22.
8- 163. تفسیر آلوسی، ج 17، ص 453؛ تفسیر الثعالبی، ج 3، ص 322؛ تفسیر المحرر الوجیز، ج 5، ص 474.
9- 164. سوره فجر، آیات 1 - 3.
10- 165. مناقب آل ابی طالب، ج 1، ص 281.

إِلی مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُتَّقِینَ * فَإِذَا انْسَلَخَ الأَْشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاهَ وَآتَوا الزَّکاهَ فَخَلُّوا سَبِیلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»؛(1)

«و این، اعلامی است از ناحیه خدا و پیامبرش به (عموم) مردم در روز حج اکبر [عید قربان] که: خدا و پیامبرش از مشرکان بیزارند! با این حال، اگر توبه کنید، برای شما بهتر است! و اگر سرپیچی نمایید، بدانید شما نمی توانید خدا را ناتوان سازید (و از قلمرو قدرتش خارج شوید)! و کافران را به مجازات دردناک بشارت ده! * مگر مشرکانی را که با آنها عهد بستید، و چیزی از آن را در حقّ شما فروگذار نکردند، و احدی را بر ضدّ شما تقویت ننمودند؛ پیمان آنها را تا پایان مدّتشان محترم بشمرید؛ زیرا خداوند پرهیزگاران را دوست دارد. * (امّا) وقتی ماه های حرام پایان گرفت، مشرکان را هرجا یافتید به قتل برسانید، و آنها را اسیر سازید و محاصره کنید، و در هر کمین گاه، بر سر راه آنها بنشینید! هرگاه توبه کنند و نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند، آنها را رها سازید؛ زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است!

از ابن عمر نقل شده: پیامبر خداصلی الله علیه وآله ابوبکر را با آیات برائت به مکّه فرستاد، وقتی به ذوالحلیفه رسید، علی علیه السلام را به دنبال وی فرستاد تا آیات را تحویل بگیرد.

ابوبکر گفت: مگر مشکلی پیش آمده؟

فرمود: نه.

ابوبکر خدمت رسول خداصلی الله علیه وآله آمد و گفت: مطلب چیست؟ حضرت فرمود: دستور الهی است که این آیات را یا من باید قرائت کنم یا کسی که از خودم باشد... .

امام علی علیه السلام آیات برائت را به مکّه آورد و در مراسم حج در حضور مشرکان و سران آنان، این آیات را با شجاعت ابلاغ نمود.(2)

59 صاحِبُ آیهِ إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ

«إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاهَ وَیؤْتُونَ الزَّکاهَ وَهُمْ راکِعُونَ»؛(3) «سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند؛ همانها که نماز را برپا می دارند، و در حال رکوع، زکات می دهند».

این آیه شریفه درباره امام علی علیه السلام نازل شده؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله آن را تأیید کرده است:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ أَقامَ الصَّلاهَ وَآتَی الزَّکاهَ وَهُوَ راکِعٌ یرِیدُ وَجْهَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ فِی کُلِ ّ حالٍ»؛(4)

«علی بن ابی طالب علیه السلام نماز اقامه نمود و زکات پرداخت کرد؛ در حالی که در رکوع بود و خواهان قرب الهی در هر حالی است».

شأن نزول آیه: وقتی این آیه نازل شد، رسول خداصلی الله علیه وآله به طرف مسجد آمد، سائلی را

ص:19


1- 166. سوره توبه، آیات 3 و 4.
2- 167. بحارالانوار، ج 35، ص 284؛ و نیز رجوع کنید به کتاب: فروغ ابدیت یا فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام.
3- 168. سوره مائده، آیه 55.
4- 169. وسائل الشیعه، ج 9، ص 478.

دید که از مسجد بیرون می آمد، فرمود: آیا کسی به تو چیزی داد؟ گفت: آری آن آقایی که مشغول نماز است. و او امیرمؤمنان علیه السلام بود که در حال رکوع به سائل فقیر کمک نمود.(1)

60 صاحِبُ آیهِ النَّجْوی

پیامبرصلی الله علیه وآله خوش مشرب و خوش برخورد و با مردم مهربان و خودمانی بود، اصحاب هم همیشه و هروقت دوست داشتند به خدمت حضرت می رسیدند و با ایشان خلوت نموده، تقاضای ملاقات خصوصی می کردند و از هر دری سخن می گفتند. گاه این مجالس طولانی و زیاد می شد و پیامبر خداصلی الله علیه وآله را از کارهایش بازمی داشت، تا اینکه آیه شریفه نازل شد:

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا ناجَیتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَینَ یدَی نَجْویکُمْ صَدَقَهً ذلِکَ خَیرٌ لَکُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ»؛(2)

«ای کسانی که ایمان آورده اید! هنگامی که می خواهید با رسول خدا نجوا کنید (و سخنان درگوشی بگویید)، قبل از آن صدقه ای (در راه خدا) بدهید. این برای شما بهتر و پاکیزه تر است و اگر توانایی ندارید، خداوند غفور و رحیم است».

امّا آنان که فقیر بودند، چیزی نداشتند که بدهند و آنان که پول داشتند بخل ورزیدند و ندادند. تنها کسی که به این آیه عمل کرد امام علی علیه السلام بود.(3) چنان که حضرت فرمود: در قرآن آیه ای است که هیچ کسی غیر از من به آن عمل نکرد، نه قبل از من و نه بعد از من، و آن آیه مناجات است؛ چون من یک دینار داشتم آن را به چند درهم فروخته و هرگاه خدمت حضرت می رسیدم یک درهم صدقه می دادم.

تا اینکه آیه نسخ شد با آیه: «ءَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَینَ یدَی نَجْویکُمْ صَدَقاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّهُ عَلَیکُمْ فَأَقِیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ وَأَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ»؛(4)

«آیا ترسیدید فقیر شوید که از دادن صدقات قبل از نجوا خودداری کردید؟! اکنون که این کار را نکردید و خداوند توبه شما را پذیرفت، نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید و (بدانید) خداوند از آنچه انجام می دهید باخبر است».(5)

61 صاحِبُ آیهِ وَالنَّجْمِ

«وَالنَّجْمِ إِذا هَوی ماضَلَ صاحِبُکُمْ وَماغَوی ؛(6)

«سوگند به ستاره هنگامی که افول می کند، هرگز دوست شما (محمّد) منحرف نشده و مقصد را گم نکرده است».

ص:20


1- 170. بحارالانوار، ج 35، ص 183؛ امالی صدوق، ص 124؛ ارشاد القلوب، ج 2، ص 260؛ اقبال الاعمال، ص 304؛ الافصاح، ص 132. تفسیر الرازی، ج 6، ص 87؛ تفسیر البیضاوی، ج 2، ص 88؛ تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 138؛ تفسیر البغوی، ج 3، ص 73.
2- 171. سوره مجادله، آیه 12.
3- 172. المصنّف لابن ابی شیبه، ج 12، ص 81.
4- 173. سوره مجادله، آیه 13.
5- 174. بحارالانوار، ج 35، ص 376؛ العمده، ص 186. شواهد التنزیل، ج 2، ص 320؛ تفسیر الطبری، ج 23، ص 248، تفسیر الصنعانی، ج 3، ص 280.
6- 175. سوره نجم، آیات 1و 2،

ابن عباس در مورد نزول این آیه می گوید: شبی نماز عشا را با رسول خداصلی الله علیه وآله خواندیم، پس فرمود: امشب نور ستاره ای از آسمان در خانه یکی از شما سقوط می کند، هرکه باشد او جانشین من خواهد بود. آن شب، خیلی ها منتظر ماندند و بیش از همه پدرم عباس بن عبدالمطلب بود، ولی نور آن ستاره بر خانه علی بن ابی طالب علیه السلام فرود آمد.

منافقین گفتند: رسول خداصلی الله علیه وآله در محبت به علی خیلی زیاده روی می کند. آن گاه این آیه نازل شد که پیامبرصلی الله علیه وآله در محبت به علی گمراه نشده و از پیش خود نیز چیزی نمی گوید.(1)

62 صاحِبُ الْأَعْرافِ

«وَنادی أَصْحابُ الأَْعْرافِ رِجالاً یعْرِفُونَهُمْ بِسِیماهُمْ ...»؛(2)

«و اصحاب اعراف، مردانی (دوزخیان) را که از سیمایشان آنها را می شناسند، صدا می زنند...».

رسول خداصلی الله علیه وآله درباره این آیه فرمود:

«یا عَلِی! إِنَّکَ وَالْأَوْصِیاءِ مِنْ بَعْدِکَ أَعْرافٌ بَینَ الْجَنَّهِ وَالنّارِ»؛(3)

«ای علی! تو و جانشینان بعد از تو همان اعراف بین بهشت و جهنم هستند».

علی علیه السلام نیز در قسمتی از خطبه خود فرمود:

«سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی، أَنَا یعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَغایهُ السّابِقِینَ وَلِسانُ الْمُتَّقِینَ وَخاتِمُ الْوَصِیینَ وَخَلِیفَهُ رَبِ ّ الْعالَمِینَ، أَنَا قَسِیمُ النّارِ، أَنَا صاحِبُ الْجِنانِ، أَنَا صاحِبُ الْأَعرافِ، أَنَا صاحِبُ الْحَوْضِ»؛(4)

«بپرسید از من قبل از آنکه مرا از دست بدهید، من یعسوب مؤمنان و غایت سابقان هستم، من زبان تقواپیشگان، و خاتم جانشینان و جانشین پروردگار جهانیان هستم، من تقسیم کننده آتش جهنم و صاحب بهشت هستم، من صاحب اعراف و صاحب حوض کوثر می باشم».

63 صاحِبُ الْبَینَهِ

«أَفَمَنْ کانَ عَلی بَینَهٍ مِنْ رَبِّهِ کَمَن زُینَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوآءَهُمْ»؛(5)

«آیا آن که دلیل روشنی از سوی پروردگارش دارد، مانند کسی است که زشتی اعمال در نظرش آراسته شده و از هوای نفسش پیروی می کند؟».

در مورد این آیه شریفه گفته شده: مراد از کسی که دارای بینه است، امیرمؤمنان علیه السلام است.(6)

«أَشْهَدُ أَنَّکَ کُنْتَ عَلی بَینَهٍ مِنْ رَبِّکَ»؛(7)

«گواهی می دهم که تو از جانب پروردگارت دارای بینه هستی».

64 صاحِبُ صِراطِ السَّوِی ّ

صراط السوی؛ راه عدل و حقّ و طریق واضح و روشنی که هیچ کژی و اعوجاج ندارد.

ص:21


1- 176. بحارالانوار، ج 35، ص 272؛ امالی صدوق، ص 565.
2- 177. سوره اعراف، آیه 48.
3- 178. بحارالانوار، ج 8، ص 336.
4- 179. بحارالانوار، ج 26، ص 154؛ غرر الحکم، ص 118؛ تفسیر عیاشی، ج 2، ص 17.
5- 180. سوره محمّد، آیه 14.
6- 181. بحارالانوار، ج 36، ص 88؛ تفسیر قمی، ج 2، ص 402.
7- 182. اصول کافی، ج 4، ص 570.

«فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِی ّ وَمَنِ اهْتَدی ؛(1)

«امّا به زودی می دانید چه کسی از اصحاب صراط مستقیم، و چه کسی هدایت یافته است».

امام باقرعلیه السلام در مورد این آیه شریفه فرمود:

«عَلِی صاحِبُ الصِّراطِ السَّوِی ّ»؛(2)

«علی علیه السلام صاحب صراط حق و راه روشن است».

امام صادق علیه السلام نیز فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَی اسْمِ اللَّهِ الرَّضِی، وَوَجْهِهِ الْمُضِی ءِ، وَجَنْبِهِ الْقَوِی، وَصِراطِهِ السَّوِی»؛(3)

«سلام بر نام نیکوی خدا و چهره درخشان حقّ و جانب قوی آن و راه عدل و داد و روشن خدا».

65 الصّادِقُ

صادق یکی دیگر از القاب قرآنی امام علی علیه السلام است؛ یعنی کسی که گفتار و رفتارش راست و درست و مطابق حقیقت است. خدای تعالی در آیه شریفه فرموده: «کُونُوا مَعَ الصّادِقِینَ»؛(4)

«ای ایمان آورندگان! با صادقان باشید».

و آن حضرت فرمود: «أَنَا ذلِکَ الصّادِقُ»؛(5) «من آن صادق هستم».

در زیارت مطلقه امیرمؤمنان علیه السلام آمده:

«وَالشّاهِدِینَ، عَلی أَنَّکَ صادِقٌ أَمِینٌ صِدِّیقٌ»؛(6)

«همه گواهی می دهند که تو صادق، امین و صدیق هستی».

66 صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ

شایسته ترین مؤمن. هنگامی که آیه «وَصالِحُ الْمُؤْمِنِینَ...»(7) نازل شد،

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ»؛(8)

«ای علی! تو شایسته ترین مؤمنان هستی».

در جای دیگر فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً بابُ الْهُدی بَعْدِی وَالدّاعِی إِلی رَبِّی وَهُوَ صالِحُ الْمُؤْمِنِینَ»؛(9)

«همانا علی علیه السلام باب هدایت بعد از من، و دعوت گر به سوی خدا و شایسته ترین مؤمنان است».

در زیارت مطلقه آن حضرت آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلی صالِحِ الْمُؤْمِنِینَ»؛(10)

«سلام بر شایسته ترین مؤمنان».

67 الصِّراطُ الْمُسْتَقِیمُ

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ الطَّرِیقُ الْواضِحُ، وَأَنْتَ الصِّراطُ الْمُسْتَقِیمُ»؛(11)

ص:22


1- 183. سوره طه، آیه 135.
2- 184. بحارالانوار، ج 24، ص 150؛ تأویل الآیات، ص 317.
3- 185. الاقبال، ص 610؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین در روز میلاد پیامبر.
4- 186. سوره توبه، آیه 119.
5- 187. بحارالانوار، ج 35، ص 46 و ج 33، ص 282؛ بشاره المصطفی، ص 13. الدرّ المنثور، ج 5، ص 186؛ تفسیر الکشف والبیان، ج 5، ص 109.
6- 188. من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 589؛ کامل الزیارات، ص 44؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
7- 189. سوره تحریم، آیه 4.
8- 190. بحارالانوار، ج 36، ص 30؛ تفسیر فرات، ص 489. الدرّ المنثور، ج 10، ص 57؛ الکشف والبیان، ج 9، ص 349.
9- 191. امالی صدوق، ص 31؛ روضه الواعظین، ج 1، ص 100؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 77.
10- 192. بحارالانوار، ج 97، ص 287؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
11- 193. بحارالانوار، ج 38، ص 100؛ امالی صدوق، ص 306.

«ای علی! تو طریق واضح هستی و تو صراط مستقیم می باشی».

جابر انصاری گوید: پیامبر خداصلی الله علیه وآله اصحابش را حاضر کرده و با اشاره به علی علیه السلام فرمود:

«هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ فَاتَّبِعُوهُ»؛(1)

«علی صراط مستقیم است، پس اطاعتش کنید».

«وَإِنَّهُ فِی أُمِ ّ الْکِتابِ لَدَینا لَعَلِی حَکِیمٌ»؛(2)

«و آن در امّ الکتاب (لوح محفوظ) نزد ما بلندپایه و استوار است».

امام صادق علیه السلام در مورد این آیه فرمود:

«وَهُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فِی أُمِ ّ الْکِتابِ فِی قَوْلِهِ «اِهْدِنا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ»»؛(3)

«مراد آیه، علی علیه السلام است که خداوند در سوره حمد فرموده: «ما را به راه راست هدایت کن»».

و در فرازی از زیارت آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلی صِراطِ اللَّهِ الْمُسْتَقِیمِ»؛(4)

«سلام بر آن که صراط مستقیم خداوند است».

68 الصِّهْرُ

صهر به معنای داماد است.

«وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمآءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً»؛(5)

«او کسی است که از آب، انسانی را آفرید؛ سپس او را نسب و سبب قرار داد».

ابن عباس گوید: هنگامی که این آیه نازل شد، پیامبرصلی الله علیه وآله دخترش را به عقد علی علیه السلام درآورد.

«فَکانَ لَهُ نَسَباً وَصِهْراً»؛

«پس هم پسرعمویش بود و هم دامادش».

و خود حضرت فرمود:

«أَنَا الصِّهْرُ یقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ «وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمآءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً»»؛(6)

«من همان صهر هستم که خدای تعالی در قرآن کریم به آن اشاره فرموده است».

69 الطَّرِیقَهُ

«وَأَلَّوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَهِ لَأَسْقَیناهُمْ مآءً غَدَقاً»؛(7)

«اگر آنها (جنّ و انس) در راه ایمان استقامت ورزند، با آب فراوان سیرابشان می کنیم».

از امام باقرعلیه السلام نقل شده: مراد از طریقه در آیه شریفه، ولایت علی و اوصیاعلیهم السلام است.(8)

70 الطُّورُ

«وَالطُّورِ* وَکِتابٍ مَسْطُورٍ* فِی رَقٍ مَنشُورٍ»؛(9)

«سوگند به کوه طور، و کتابی که نوشته شده، در شماره ای گسترده».

در زیارت مطلقه امیرمؤمنان علیه السلام، با اشاره به این آیه شریفه، به آن حضرت خطاب شده و این گونه شهادت می دهیم:

ص:23


1- 194. بحارالانوار، ج 35، ص 365.
2- 195. سوره زخرف، آیه 4.
3- 196. بحارالانوار، ج 35، ص 373.
4- 197. بحارالانوار، ج 98، ص 301؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
5- 198. سوره فرقان، آیه 54.
6- 199. بحارالانوار، ج 35، ص 46؛ معانی الاخبار، ص 58.
7- 200. سوره جن، آیه 16.
8- 201. بحارالانوار، ج 24، ص 101؛ اصول کافی ج 1، ص 220.
9- 202. سوره طور، آیات 1 - 3.

«أَشْهَدُ أَنَّکَ الطُّورُ وَالْکِتابُ الْمَسْطُورُ»؛(1)

«گواهی می دهم که تو نور طور و حقیقت کتاب مسطور هستی».

71 طُورُ سِینِینَ

امام صادق علیه السلام در مورد آیه شریفه:

«وَالتِّینِ وَالزَّیتُونِ * وَطُورِ سِینِینَ * وَهذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ»(2) فرموده است:

«وَالتِّینُ الْحَسَنُ وَالزَّیتُونُ الْحُسَینُ وَطُورُ سِینِینَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَهذَا الْبَلَدُ الْأَمِینُ ذاکَ رَسُولُ اللَّهِ»؛(3)

«مراد از تین امام حسن علیه السلام است و زیتون امام حسین علیه السلام است، و طور سینین نیز امیرمؤمنان علیه السلام و شهر امین هم رسول خداصلی الله علیه وآله است».

72 الظِّلُ

سایه و خنکای بهشت.

همچنین مراجعه شود به: الْبَصِیرُ [19]

73 عَذابُ یوْمِ الظُّلَّهِ

امام علی علیه السلام با توجّه به آیه «فَکَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمْ عَذابُ یوْمِ الظُّلَّهِ إِنَّهُ کانَ عَذابَ یوْمٍ عَظِیمٍ»؛(4)

«سرانجام او را تکذیب کردند، و عذاب روز سایبان (سایبانی از ابر صاعقه خیز) آنها را فراگرفت؛ یقیناً آن عذاب روز بزرگی بود».

فرموده است: «أَنَا عَذابُ یوْمِ الظُّلَّهِ»؛(5)

«من همان عذاب فراگیر برای کافران هستم».

74 الْعُرْوَهُ الْوُثْقی

دستگیره و حلقه محکم.

«لا إِکْراهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی ّ فَمَنْ یکْفُرْبِالطّاغُوتِ وَیؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدْاِسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقَی لَا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»؛(6)

«در قبول دین، اکراهی نیست؛ زیرا راه درست از راه انحرافی، روشن شده. بنابراین، هرکس به طاغوت (بت و شیطان و هر موجود طغیان گر) کافر شود و به خدا ایمان آورد، به دستگیره محکمی چنگ زده است، که گسستن برای آن نیست. و خداوند، شنوا و داناست».

«وَمَنْ یسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَه الْوُثْقی وَ إِلَی اللَّهِ عاقِبَهُالْأُمُورِ»؛(7)

«هرکس روی خود را تسلیم خدا کند در حالی که نیکوکار باشد، به دستگیره و تکیه گاه محکمی چنگ زده؛ و عاقبت همه کارها به سوی خداست».

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ الْعُرْوَهُ الْوُثْقَی الَّتِی لَانْفِصامَ لَها»؛(8)

«تو همان دستگیره محکم الهی هستی که هیچ گسستی ندارد».

چنان که خود آن حضرت فرمود:

«أَنَا الْعُرْوَهُ الْوُثْقی وَکَلِمَهُ التَّقْوی ؛(9)

«من دستگیره محکم و کلمه تقوای الهی هستم».

ص:24


1- 203. بحارالانوار، ج 97، ص 301؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
2- 204. سوره تین، آیات 1 تا 3.
3- 205. بحارالانوار، ج 24، ص 105؛ مناقب آل ابی طالب، ج 1، ص 301. شواهد التنزیل، ج 2، ص 456.
4- 206. سوره شعراء، آیه 189.
5- 207. بحارالانوار، ج 26، ص 5.
6- 208. سوره بقره، آیه 256.
7- 209. سوره لقمان، آیه 22.
8- 210. کشف الیقین، ص 466؛ طرائف، ج 2، ص 521.
9- 211. امالی صدوق، ص 38؛ بحارالانوار، ج 39، ص 335.

و در زیارت آن حضرت گفته می شود:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَصَلِّ عَلی عَبْدِکَ وَأَمِینِکَ الْأَوْفی وَعُرْوَتِکَ الْوُثْقی ؛(1)

«خدایا درود فرست بر محمّد و آل محمّد و بر بنده ات که امین باوفا و دستگیره محکم توست».

75 عَلِی حَکِیمٌ

امام صادق علیه السلام در مورد آیه شریفه «اهْدِنا الصِّرَ اطَ الْمُسْتَقِیمَ» فرمود:

«هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام وَمَعْرِفَتُهُ وَالدَّلِیلُ عَلی أَنَّهُ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ، قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ: «وَإِنَّهُ فِی أُمِ ّ الْکِتابِ لَدَینا لَعَلِی حَکِیمٌ»(2) وَهُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ فِی أُمِ ّ الْکِتابِ فِی قَوْلِهِ: «اهْدِنا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ»»؛(3)

«صراط مستقیم خدا، امیرمؤمنان و معرفت آن حضرت است. و دلیل بر اینکه علی علیه السلام امیرمؤمنان است، فرمایش خداوند متعال است که فرمود: «او در امّ الکتاب و در نزد ما «علی حکیم» است» و لذا او امیرمؤمنان است، در امّ الکتاب که فرموده است: «ما را به سوی راه راست هدایت فرما»».

76 الْقائِمُ

قیام کننده؛ مراد کسی است که برای یاد و عبادت خداوند قیام می کند و از آخرت ترسان است. و امام علی علیه السلام نیز چنین بوده.

«أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آنآءَ اللَّیلِ ساجِداً وَقآئِماً یحْذَرُ الْآخِرَهَ»؛(4)

«(آیا چنین کسی باارزش است) یا کسی که در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قیام، از عذاب آخرت می ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است؟!».

چنان که در احادیث وارد شده: این آیه شریفه در مورد علی علیه السلام نازل شده است.(5)

راوی می گوید: من یک شبانه روز همراه و ملازم امیرمؤمنان علیه السلام بودم، تمام ساعات را به عبادت و نماز و ذکر خدا و خدمت بندگان خدا مشغول بود.

77 الْقانِتُ

عبادت کننده و مطیع محض. چنان که از انس بن مالک نقل شده:

««أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آنآءَ اللَّیلِ ساجِداً وَقآئِماً یحْذَرُ الْآخِرَهَ» نُزِلَتْ فِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ»؛(6)

«این آیه در مورد علی علیه السلام نازل شده است».

78 الْقُرْآنُ

«ق وَ الْقُرآنِ الْمَجِِیدِ»(7)

امیرمؤمنان علیه السلام در بیانی در تفسیر این آیه شریفه فرمود:

«أَنَا ق وَالقُرآنُ الْمَجِیدُ»؛(8)

«من ق و قرآن مجید هستم».

و مراد این است که من قرآن مجسّم هستم.

ص:25


1- 212. بحارالانوار، ج 97، ص 307؛ مفاتیح الجنان، زیارت مخصوصه امیرالمؤمنین..
2- 213. سوره زخرف، آیه 4.
3- 214. بحارالانوار، ج 35، ص 373؛ تفسیر قمی، ج 1، ص 28.
4- 215. سوره زمر، آیه 9.
5- 216. بحارالانوار، ج 35، ص 373؛ تأویل الآیات، ص 501.
6- 217. بحارالانوار، ج 35، ص 375؛ تأویل الآیات، ص 501. تفسیرقمی، ص 575؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2،ص 124.
7- 218. سوره ق، آیه 1.
8- 219. الفضایل، ص 1.

79 الْقَلَمُ

«ن وَالْقَلَمِ وَما یسْطُرُونَ»(1)

محمّد بن فضیل گوید: از امام کاظم علیه السلام در تفسیر آیه پرسیدم، فرمود: "ن" اسم رسول خداصلی الله علیه وآله است و "القلم" اسم امیرالمؤمنین علیه السلام است.(2)

80 قَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ

در احادیث معصومین علیهم السلام به امیرمؤمنان علیه السلام تفسیر شده است. امام صادق علیه السلام در مورد آیه «ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ * وَقَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ»(3) فرمود:

«ثُلَّهٌ مِنَ الْأَوَّلِینَ اِبْنُ آدَمَ الْمَقْتُولُ وَمُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ وَقَلِیلٌ مِنَ الْآخِرِینَ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(4)

«مراد از گروهی از اولین همانا فرزند مقتول آدم (هابیل) است و نیز مؤمن آل فرعون، و امّا منظور از "قلیل من الآخرین" امام علی علیه السلام است».

81 الْقَمَرُ

رسول خداصلی الله علیه وآله با توجّه به آیه قرآن، فرمود:

«إِذا فَقَدْتُمُ الشَّمْسَ فَتَمَسَّکُوا بِالْقَمَرِ... أَمَّا الشَّمْسُ فَأَنَا وَأَمَّا الْقَمَرُ فَعَلِی»؛(5)

«هرگاه خورشیدرا نیافتید به ماه تمسّک جویید و بدانید که من خورشیدم و علی نیز ماه است».

82 الْقَوْلُ الثّابِتُ

آیه شریفه می فرماید:

«یثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثّابِتِ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَفِی الْآخِرَهِ»؛(6)

«خداوند کسانی را که ایمان آوردند، به خاطر گفتار و اعتقاد ثابتشان، هم در این جهان، و هم در سرای دیگر استوار می دارد».

از ابن عباس نقل شده: مراد از قول ثابت ولایت امیرمؤمنان علیه السلام است.(7)

83 الْکِتابُ

«ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیبَ فِیهِ هُدی لِلْمُتَّقِینَ»؛(8)

«آن کتاب باعظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایت پرهیزکاران است».

امام باقرعلیه السلام در مورد این آیه شریفه فرمود:

«اَلْکِتابُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ لا شَکَّ فِیهِ أَنَّهُ إِمامٌ»؛(9)

«مراد از کتاب، امیرمؤمنان علیه السلام است که هیچ شکی در آن نیست که او امام است».

84 الْکِتابُ الْمَسْطُورُ

کتاب مسطور؛ کتاب مکتوب و نوشته شده. این عنوان با توجّه به آیه اول و دوم سوره طور به امیرمؤمنان علیه السلام نسبت داده شد، چنان که در یکی از زیارات آن حضرت آمده:

«أَشْهَدُ أَنَّکَ الطُّورُ وَالْکِتابُ الْمَسْطُورُ»؛(10)

«گواهی می دهم که طور و کتاب مسطور تویی».

ص:26


1- 220. سوره قلم، آیه 1.
2- 221. بحارالانوار، ج 36، ص 165.
3- 222. سوره واقعه، آیات 13 و 14.
4- 223. بحارالانوار، ج 38، ص 230؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 6؛تفسیرفرات ص 465؛ شواهدالتنزیل ج 2،ص 299.
5- 224. بحارالانوار، ج 36، ص 289.
6- 225. سوره ابراهیم، آیه 27.
7- 226. بحارالانوار، ج 36، ص 141؛ تفسیر فرات، ص 220. شواهد التنزیل، ج 1، ص 410.
8- 227. سوره بقره، آیه 2.
9- 228. بحارالانوار، ج 24، ص 351؛ تأویل الآیات، ص 33.
10- 229. بحارالانوار، ج 97، ص 301.

تو حامل لفظ و معنای کتاب، و عمل کننده به محتوای آن و جایگاه کتاب مسطور می باشی.(1)

85 الْکِتابُ النّاطِقُ

«هذا کِتابُنا ینْطِقُ عَلَیکُمْ بِالْحَقِ ّ»؛(2)

«این کتاب ماست که با شما به حق سخن می گوید (و اعمال شما را بازگو می کند)».

با توجّه به این آیه شریفه گفته شده: مراد از این کتاب ناطق، امیرالمؤمنین علیه السلام است.(3)

86 اللِّسانُ

«وَلِساناً وَشَفَتَینِ»(4)

امام باقرعلیه السلام فرمود: «لسان، امیرمؤمنان علیه السلام است و شفتین یعنی حسن و حسین علیهما السلام».(5)

87 اللِّسانُ الصِّدْقُ

زبان راست گو.

پیامبرصلی الله علیه وآله در مورد آیه «وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِیاً»(6) به علی علیه السلام فرمود:

«تو لسان صدقی که به ولایت تو هدایت شوند».(7)

88 مُؤْتِی الزَّکاهِ

کسی که زکات پرداخت کرده و انفاق نموده.

«إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا اَلَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاهَ وَیؤْتُونَ الزَّکاهَ وَهُمْ راکِعُونَ»؛(8)

«سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند؛ همانها که نماز را برپا می دارند، و در حال رکوع، زکات می دهند».

این آیه شریفه در شأن آن حضرت نازل شد. امیرمؤمنان علیه السلام در مسجد، در حال نماز و هنگام رکوع انگشتر خود را به سائل داد.(9)

89 الْمُؤَذِّنُ

مؤذّن از اذان و به معنای اعلان کننده است. امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنَا الْمُؤَذِّنُ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ، قالَ اللَّهُ تَعالی «فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَینَهُمْ أَنْ لَعْنَهُاللَّهِ عَلَی الظَّالِمِینَ»(10) أَنَا ذلِکَ الْمُؤَذِّنُ»؛(11)

«من مؤذن در دنیا و آخرت هستم، همان که خداوند فرموده: مؤذن اعلان می کند که لعنت خدا بر ظالمان باد، من آن مؤذن هستم».

ابن عباس نیز در مورد این آیه روایت کرده:

«وَالْمُؤَذِّنُ یوْمَئِذٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ»؛(12)

«مؤذن از جانب خداوند و رسولش در آن روز، امیرمؤمنان علیه السلام است».

90 الْمُؤْمِنُ

ابن عباس می گوید: بین علی بن ابی طالب علیه السلام و ولید بن عقبه مشاجره سختی پیش آمد. ولید خطاب به علی علیه السلام گفت:

ص:27


1- 230. بحارالانوار، ج 97، ص 315.
2- 231. سوره جاثیه، آیه 29.
3- 232. مشارق انوار الیقین، ص 135.
4- 233. سوره بلد، آیه 9.
5- 234. بحارالانوار، ج 24، ص 283؛ تأویل الآیات، ص 772.
6- 235. سوره مریم، آیه 50.
7- 236. تنبیه الغافلین، ص 107.
8- 237. سوره مائده، آیه 55.
9- 238. الکشاف، ج 2، ص 38.
10- 239. سوره اعراف، آیه 44؛ «در این هنگام، ندادهنده ای در میان آنها ندا می دهد: «لعنت خدا بر ستمگران باد».
11- 240. بحارالانوار، ج 35، ص 45.
12- 241. بحارالانوار، ج 36، ص 138؛ تفسیر فرات، ص 158.

«أَنَا أَحَدُّ مِنْکَ سَناناً وَأَبْسَطُ مِنْکَ لِساناً وَأَمْلَأُ لِلْکَتِیبَهِ مِنْکَ»؛(1)

«تیراندازی من از تو دقیق تر و زبانم از تو بازتر و فصیح تر و نویسندگی من از تو بهتر است».

علی علیه السلام در پاسخ فرمود:

«اُسْکُتْ فَإِنَّما أَنْتَ فاسِقٌ»؛

«ساکت باش که تو فاسق هستی».

آن گاه این آیه شریفه نازل شد:

«أَفَمَن کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یسْتَوُونَ»؛(2)

«آیا کسی که مؤمن است همانند کسی است که فاسق است».(3)

و هنگامی که ولید داشت از امیرالمؤمنین علیه السلام بدگویی می کرد، امام حسن علیه السلام فرمود:

«کَیفَ تَشْتَمُ عَلِیاً وَقَدْ سَمّاهُ اللَّهُ مُؤْمِناً فِی عَشْرِ آیاتٍ وَسَمّاکَ فاسِقاً؟»؛(4)

«چطور به علی علیه السلام بد می گویی؛ در حالی که خدای تعالی در ده آیه قرآن، او را مؤمن و تو را فاسق نامیده است».

91 الْمُؤْمِنُونَ

«... ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلی رَسُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنِینَ»؛(5)

«... سپس خدای تعالی آرامش و سکینه خود را بر پیامبرش و بر مؤمنان نازل کرد».

«هُوَ الَّذِی أَیدَکَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِینَ»؛(6)

«او همان کسی است که تو را با یاری خود و مؤمنان تقویت کرد».

گفته شده: مراد از «المؤمنون» در این دو آیه، علی علیه السلام و پیروان او هستند.(7) خداوند با نصرت خود و کمک امیرمؤمنان علیه السلام، پیامبرصلی الله علیه وآله را یاری و پیروز گردانید.(8)

92 ما أُنْزِلَ

«یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ»؛(9)

«ای پیامبر! آنچه را که از طرف پروردگارت بر تو نازل شده، کاملاً (به مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده ای! و خدای تعالی تو را از خطرات احتمالی مردم نگاه می دارد، و خدای تعالی جمعیت کافران (لجوج) را هدایت نمی کند».

رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد جانشین خود بارها فرموده بود، تا این آیه نازل شد که اعلان عمومی شود.(10)

ص:28


1- 242. تفسیر الطبری، ج 20، ص 187؛ البحر المحیط، ج 9، ص 122.
2- 243. سوره سجده، آیه 18.
3- 244. بحارالانوار، ج 35، ص 338؛ تفسیر القمی، ج 2، ص 170. شواهد التنزیل، ج 1، ص 575؛ تفسیر القرطبی، ج 6، ص 231؛ الاتقان، ج 2، ص 391؛ الدرّ المنثور، ج 8، ص 115؛ البحر المحیط، ج 9، ص 122؛ تفسیر الکشف والبیان، ج 8، ص 333.
4- 245. بحارالانوار، ج 35، ص 339؛ احتجاج، ج 1، ص 276.
5- 246. سوره توبه، آیه 26.
6- 247. سوره انفال، آیه 62.
7- 248. بحارالانوار، ج 97، ص 364.
8- 249. بحارالانوار، ج 27، ص 10؛ و ج 36، ص 54.
9- 250. سوره مائده، آیه 67.
10- 251. مسند احمد، ج 1، ص 118؛ الصواعق المحرقه، ص 25؛ تفسیر الکشف والبیان، ج 4، ص 92؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 533؛ تفسیر آلوسی، ج 5، ص 72.

پس در روز غدیر فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِی مَوْلاهُ».

آن گاه که از همه بیعت گرفت، و فرمود: «فَلْیبَلِّغِ الشّاهِدُ الْغائِبَ»؛

«هر کس من مولای او هستم، پس این علی علیه السلام مولای اوست... پس حاضران باید این خبر را به غایبان برسانند».

93 الْمُبْتَلی بِهِ

«إِنَّما یبْلُوکُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَیبَینَنَّ لَکُمْ یوْمَ الْقِیامَهِ ما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ»؛(1)

«خدای تعالی فقط شما را با این وسیله آزمایش می کند، و به یقین در روز قیامت، آنچه را در آن اختلاف داشتید، برای شما روشن می سازد».

امام صادق علیه السلام در این باره فرمود: مردم به وسیله امیرالمؤمنین علیه السلام امتحان می شوند.(2)

94 الْمُتَصَدِّقُ فِی الْمِحْرابِ

امام علی علیه السلام مصداق و شأن نزول این آیه است که فرمود:

«إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاهَ وَیؤْتُونَ الزَّکاهَ وَهُمْ راکِعُونَ»؛(3)

«سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند؛ همانها که نماز را برپا می دارند، و در حال رکوع، زکات می دهند».

حضرت علی علیه السلام در مسجد، در حال رکوع نماز بود که گدایی وارد شد، از مردم تقاضا کرد؛ ولی کسی جوابش نداد، امام با دستش اشاره کرد و انگشتر خود را به سائل داد.(4)

امام صادق علیه السلام نیز در زیارتش فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ أَیهَا الْمُتَصَدِّقُ بِالْخاتَمِ فِی الْمِحْرابِ»؛(5)

«سلام بر تو ای آقایی که انگشتر خود را در محراب عبادت و نماز به سائل صدقه دادی».

95 الْمَثَلُ الْأَعْلی

«وَللَّهِ ِ الْمَثَلُ الْأَعْلی وَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ»؛(6)

«و برای خدا، صفات عالی است؛ و او قدرت مند و حکیم است».

و رسول خداصلی الله علیه وآله در این باره فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ حُجَّهُ اللَّهِ.. وَأَنْتَ الْمَثَلُ الْأَعَلی ؛(7)

«ای علی! تو حجت خدایی... تو مثل و صفت عالی خدا می باشی».

و در زیارت آن حضرت سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا حِجابَ الْوَری وَالدَّعْوَهُ الْحُسْنی وَالْآیهُ الْکُبْری وَالْمَثَلُ الْأَعْلی ؛(8)

سلام بر تو ای حجاب آفرینش... و دعوت حسنای الهی و آیت کبرای خدا و مثل اعلای او».

96 الْمُجاهِدُ

جهاد کننده در راه خدا. کسی که در کارهای مشکل، سعی و کوشش و تلاش می کند.

ص:29


1- 252. سوره نحل، آیه 92.
2- 253. بحارالانوار، ج 36، ص 170.
3- 254. سوره مائده، آیه 55.
4- 255. الدرّ المنثور، ج 3، ص 404؛ الکشاف، ج 2، ص 38؛ تفسیرآلوسی ج 5، ص 28؛ تفسیر ابن کثیر ج 2، ص 139.
5- 256. بحارالانوار، ج 97، ص 373؛ اقبال الاعمال، ص 608؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین روز میلاد پیامبر.
6- 257. سوره نحل، آیه 60.
7- 258. بحارالانوار، ج 36، ص 4؛ عیون اخبارالرضا ج 2، ص 6.
8- 259. بحارالانوار، ج 97، ص 348.

این کلمه بیشتر با عنوان «مجاهد فی سبیل اللَّه» به کار رفته و از القابی است که خدای متعال برای امیرمؤمنان علیه السلام بیان فرموده است:

«ذاکَ الْمُجاهِدُ فِی سَبِیلِی وَالْمُقاتِلُ لِناکِثِی عَهْدِی وَالْقاسِطِینَ فِی حُکْمِی وَالْمارِقِینَ مِنْ دِینِی»؛(1)

«او کسی است که در راه من جهاد می کند، و با پیمان شکنان عهد من جنگ می نماید، و با ظالمان و خوارج نیز قتال خواهد کرد».

چنان که در دعای عید غدیر نیز در توصیف آن حضرت آمده است:

«وَالْمُجاهِدِ فِی سَبِیلِکَ، لَمْ تَأْخُذْهُ فِیکَ لَوْمَهُ لآئِمٍ»؛(2)

«او مجاهد در راه توست، او کسی است که هیچ گونه سرزنشی در وی تأثیر نداشت».

همچنین مراجعه شود به: الْآمِنُ بِاللَّهِ [3]

97 الْمُحْسِنُ

یکی دیگر از اسامی قرآنی آن حضرت، «محسن» است، طبق آیه شریفه «وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ»؛(3) «و خداوند با نیکوکاران است».

چنان که خود آن حضرت فرمود:

«أَنَا الْمُحْسِنُ یقُولُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ: وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ»؛(4)

«من همان محسن هستم که خدای تعالی فرمود: خداوند با نیکوکاران است».

98 الْمُرْتَضی مِنَ الرَّسُولِ

امیرمؤمنان علیه السلام به سلمان فرمود: آیا این آیه را قرائت کرده ای؟

«عالِمُ الْغَیبِ فَلا یظْهِرُ عَلی غَیبِهِ أَحَداً * إِلّا مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ»؛(5)

«دانای غیب اوست و کسی را بر اسرار غیبش آگاه نمی سازد مگر رسولانی که آنان را برگزیده».

سلمان گفت: بله، آقای من! امام فرمود: «أَنَا الْمُرْتَضی مِنَ الرَّسُولِ الَّذِی أَظْهَرَهُ عَلی غَیبِهِ»؛(6)

«من همان کسی هستم که توسط پیامبر انتخاب شده و او را بر علم غیب خود آگاه ساخته است».

99 الْمَشْهُودُ

یکی دیگر از اسامی امیرمؤمنان علیه السلام در قرآن کریم، مشهود است.

امام صادق علیه السلام در مورد آیه شریفه «وَشاهِدٍ وَمَشْهُودٍ»(7) فرمود:

«اَلنَّبِی وَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیهما السلام»؛(8)

«مراد از شاهد رسول خداصلی الله علیه وآله است و مراد از مشهود نیز امیرمؤمنان علیه السلام است».

در مورد شاهد و مشهود تفاسیر دیگری هم شده؛ مثلاً مراد روز جمعه و روز عرفه است.

در بخشی از زیارت حضرت علیه السلام وارد شده:

«أَشْهَدُ أَنَّکَ... مَضَیتΠلِلَّذِی کُنْتَ عَلَیهِ شَهِیداً وَشاهِداً وَمَشْهُوداً»؛(9)

ص:30


1- 260. بحارالانوار، ج 38، ص 107؛ امالی صدوق، ص 547، مجلس 81، حدیث 17،
2- 261. اقبال الاعمال، ص 492؛ مفاتیح الجنان، اعمال غدیر.
3- 262. سوره عنکبوت، آیه 69.
4- 263. بحارالانوار، ج 35، ص 46؛ معانی الاخبار، ص 58.
5- 264. سوره جن، آیه 26 و 27.
6- 265. بحارالانوار، ج 54، ص 341.
7- 266. سوره بروج، آیه 3.
8- 267. بحارالانوار، ج 36، ص 115؛ اصول کافی ج 1، ص 425.
9- 268. من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 589؛ المزار، ص 78؛ مفاتیح الجنان، زیارت مخصوصه.

«گواهی می دهم تو بر دین خدا که بر آن بودی از جهان درگذشتی؛ در حالی که شهید شدی و شاهد و مشهود خدا بودی».

100 الْمُصَدِّقُ

«وَالَّذِی جآءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»؛(1)

«امّا کسی که سخن راست بیاورد و کسی که آن را تصدیق کند، آنان پرهیزکارانند».

امام باقرعلیه السلام فرمود: مراد از «بِالصِّدْقِ» در آیه شریفه رسول خداصلی الله علیه وآله، و مراد از «صَدَّقَ بِهِ» (تصدیق کننده پیامبر) امیرمؤمنان علیه السلام است.(2)

101 مُطْعِمُ الطَّعامِ

«وَیطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَیتِیماً وَأَسِیراً»؛(3)

«و غذای (خود) را با اینکه به آن علاقه و نیاز دارند، به مسکین و یتیم و اسیر می دهند».

این آیه در شأن امیرمؤمنان علیه السلام و خانواده آن حضرت نازل شده، که سه روز روزه گرفتند و هرشب، افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر اطعام دادند.(4)

امام هادی علیه السلام در زیارت آن حضرت به ایشان چنین خطاب می کند:

«أَنْتَ مُطْعِمُ الطَّعامِ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَیتِیماً وَأَسِیراً لِوَجْهِ اللَّهِ، لا تُرِیدُ مِنْهُمْ جَزآءً وَلا شَکُوراً»؛(5)

«آن مطعم که در قرآن آمده، تو هستی که به مسکین و یتیم و اسیر اطعام دادی، آن هم به قصد قرب الهی که از ایشان هیچ گونه پاداشی و توقع تشکری نداشتی».

102 الْمُنْتَظِرُ

کسی که در انتظار امری است. امام علی علیه السلام منتظر شهادت در راه خدا بود.

در صدر اسلام برخی از دوستان حضرت در جنگ ها به شهادت رسیدند، ایشان نیز آرزو می کرد که به آنان برسد.

این آیه شریفه نازل شد:

«مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ ینتَظِرُ وَما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً»؛(6)

«در میان مؤمنان مردانی هستند که بر عهدی که با خدا بستند، صادقانه ایستاده اند؛ بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند) و بعضی دیگر در انتظارند، و هرگز تغییر و تبدیلی در پیمان خود ندادند».

در احادیث وارد شده: مراد از «من ینتظر» امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ چون حمزه و جعفر بن ابی طالب شهید شده بودند و علی علیه السلام در انتظار شهادت بود و خود حضرت قسم یاد کرد که:

ص:31


1- 269. سوره زمر، آیه 33.
2- 270. بحارالانوار، ج 35، ص 407؛ تأویل الآیات، ص 506؛ الافصاح، ص 165. تاریخ دمشق، ج 42، ص 359؛ تفسیر القرطبی، ج 15، ص 256؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 178؛
3- 271. سوره انسان، آیه 8.
4- 272. تفسیر اللباب، ج 16، ص 131؛ تفسیر آلوسی، ج 22، ص 12؛ تفسیر البغوی، ج 8، ص 295.
5- 273. بحارالانوار، ج 97، ص 364؛ مفاتیح الجنان، زیارت مخصوصه امیرالمؤمنین در روز غدیر.
6- 274. سوره احزاب، آیه 23.

«أَنَا وَاللَّهِ الْمُنْتَظِرُ»؛(1)

«سوگند به خدا! من منتظر (شهادت) هستم».

103 الْمُنْتَقِمُ

«فَإِمّا نَذْهَبَنَّ بِکَ فَإِنّا مِنْهُمْ مُنتَقِمُونَ»؛(2)

«و هرگاه تو را از میان آنها ببریم، حتماً از آنان انتقام خواهیم گرفت».

از جابر و ابن عباس نقل شده است: مراد از منتقمون، در آیه شریفه امیرالمؤمنین علیه السلام است؛ یعنی خدا به وسیله امام انتقام می گیرد.(3)

104 مَنْ طَهَّرَهُ اللَّهُ

کسی که خدای تعالی او را پاک و پاکیزه و دور از گناه قرار داد.

قاطبه علمای شیعه و اکثر مفسّرین اهل سنّت موافق هستند: آیه «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»(4) در شأن علی و فاطمه و فرزندان ایشان علیهم السلام نازل شده است.(5)

105 مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ

کسی که تمام علم و دانش قرآن نزد اوست.

«قُلْ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً بَینِی وَبَینَکُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ»؛(6)

«بگو: کافی است خداوند و کسی که علم کتاب نزد اوست، میان من و شما گواه باشند».

از رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد این آیه شریفه پرسیدند، فرمود:

«ذاکَ أَخِی عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(7)

«مراد از آن، برادرم علی بن ابی طالب است».

امام صادق علیه السلام نیز فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ»؛(8)

«سلام بر تو ای آنکه دانش تمام کتاب آسمانی و علوم الهی نزد اوست».

106 الْمُنْفِقُ

«الَّذِینَ ینْفِقُونَ أَمْوالَهُم بِاللَّیلِ وَالنَّهارِ سِرّاً وَعَلانِیهً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَلا هُمْ یحْزَنُونَ»؛(9)

«آن کسانی که اموال خود را شب و روز، به صورت پنهانی و آشکارا انفاق می کنند، پاداش و مزدشان نزد پروردگار است؛ نه ترسی دارند، و نه غمگین می شوند».

از ابن عباس نقل شده: این آیه شریفه درباره امیرالمؤمنین علیه السلام نازل شده است.(10)

ص:32


1- 275. بحارالانوار، ج 20، ص 332 و ج 31، ص 349؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 6؛ کشف الغمّه، ج 1، ص 308.
2- 276. سوره زخرف، آیه 41.
3- 277. بحارالانوار، ج 29، ص 455؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 219؛ کشف الیقین، ص 399؛ الطرائف ج 1، ص 142. الدرّالمنثور، ج 9، ص 98؛ المناقب ابن مغازلی، ص 320.
4- 278. سوره احزاب، آیه 33.
5- 279. الصواعق المحرقه، ص 143؛ تفسیر الکشف والبیان، ج 8، ص 38؛ ینابیع الموده، ج 1، ص 294.
6- 280. سوره رعد، آیه 43.
7- 281. وسائل الشیعه، ج 27، ص 188. تفسیر الکشف والبیان، ج 5، ص 303.
8- 282. بحارالانوار، ج 97، ص 373؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین در روز میلاد پیامبر.
9- 283. سوره بقره، آیه 274.
10- 284. الدرّ المنثور، ج 2، ص 236؛ الکشاف، ج 1، ص 243؛ تفسیر ابن کثیر، ج 1، ص 708.

107 مَنْ کَفَی اللَّهُ بِهِ

کسی که خداوند به وسیله نیرو و قدرت او، دیگران را کفایت کرده. از جمله در جنگ بدر و احزاب و غیره. از ابن مسعود و امام صادق علیه السلام پیرامون آیه «وَکَفَی اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتالَ» نیز نقل شده که در شأن آن حضرت نازل شده است.(1)

امام صادق علیه السلام در زیارت آن حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا مَنْ کَفَی اللَّهُ الْمُؤْمِنِینَ الْقِتالَ بِهِ یوْمَ الْأَحْزابِ»؛(2)

«سلام بر تو ای آقایی که خداوند متعال به جهت شجاعت و دلاوری او مسلمانان را از جنگ احزاب نجات داد و مؤمنان را کفایت کرد».

108 مَنْ لَهُ حُسْنُ مَآبٍ

«طُوبی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ»؛(3)

«پاکیزه ترین (در زندگی) نصیبشان است، و بهترین سرانجام ها».

از رسول خداصلی الله علیه وآله، درباره این آیه سؤال شد، حضرت فرمود: این آیه در شأن امیرمؤمنان علیه السلام نازل شده است. و طوبی درختی است که اصل و ریشه آن، در خانه علی علیه السلام در بهشت و شاخه های آن در خانه دیگران است.(4)

امام صادق علیه السلام در زیارت حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا مَنْ لَهُ طُوبی وَحُسْنُ مَآبٍ»؛(5)

«سلام بر تو ای آنکه مقام طوبی (سرفرازی و بهجت) و نیکو منزل رجعت مخصوص اوست».

109 مَنْ لَهُ طُوبی

کسی که مقام و درخت طوبی مال او است.

همچنین مراجعه شود به: مَنْ لَهُ حُسْنُ مَآبٍ [108]

110 مَنْ یشْرِی نَفْسَهُ

کسی که نفس و جانش را با خدا معامله کند.

«وَمِنَ النّاسِ مَنْ یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغآءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبادِ»؛(6)

«بعضی از مردم باایمان و فداکار، جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشند و خدای تعالی نسبت به بندگان مهربان است».

ابن عباس نقل کرده: این آیه شریفه در شأن حضرت علی علیه السلام نازل شده، که شب هجرت، در جایگاه پیامبرصلی الله علیه وآله خوابید. این داستان، به داستان «لیله المبیت» نیز مشهور است.(7)

111 الْمِیزانُ

«اَللَّهُ الَّذِی أَنْزَلَ الْکِتابَ بِالْحَقِ ّ وَالْمِیزانَ»؛(8)

«خداوند کسی است که کتاب را به حق نازل کرد و میزان (سنجش حق و باطل و خبر قیامت) را».

از امام صادق علیه السلام نقل شده که در مورد این آیه فرمود: مراد از میزان، امیرمؤمنان علیه السلام است.

ص:33


1- 285. مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 134. ینابیع المودّه، ج 1، ص 93؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 360.
2- 286. بحارالانوار، ج 97، ص 373؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین در روز میلاد پیامبر.
3- 287. سوره رعد، آیه 29.
4- 288. کشف الغمه، ج 1، ص 323؛ مائه منقبه، ص 137؛ الیقین، ص 249.
5- 289. بحارالانوار، ج 97، ص 373؛ اقبال الاعمال، ص 608؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین روز میلاد پیامبر.
6- 290. سوره بقره، آیه 207.
7- 291. تفسیر القرطبی، ج 3، ص 21؛ تفسیر الثعلبی، ص 1، ص 232.
8- 292. سوره شوری، آیه 17.

همچنین مراد از «میزان» در آیه: «وَالسَّمآءَ رَفَعَها وَوَضَعَ الْمِیزانَ»(1) امام علی علیه السلام است.(2)

112 النّاسُ

«أَمْ یحْسُدُونَ النّاسَ عَلی ماآتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ»؛(3)

«یا نسبت به مردم (پیامبر و خاندانش) و برآنچه خدا ازفضلش به آنان بخشیده، حسدمی ورزند؟».

در شرح این آیه شریفه آمده: مراد از الناس، امیرمؤمنان و سایر ائمه علیهم السلام هستند.(4)

113 النَّبَأُ الْعَظِیمُ

خبر مهم و بزرگ. از نام های قرآنی است که رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام خطاب کرد: «أَنْتَ النَّبَأُ الْعَظِیمُ»؛(5)

مراد همان نبأ عظیم است، که در آیه شریفه آمده است:

«عَمَّ یتَسآءَلُونَ * عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ * الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ»؛(6)

«آن ها از چه چیز از یکدیگر سؤال می کنند؟! * از خبر بزرگ و پراهمیت (رستاخیز)! * همان خبری که پیوسته در آن اختلاف دارند».

حضرت نیز فرمود: «وَاللَّهِ أَنَا النَّبَأُ الْعَظِیمُ»؛(7)

«به خدا قسم من همان خبرمهم و بزرگ هستم».

امام صادق علیه السلام در زیارت آن حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ أَیهَا النَّبَأُ الْعَظِیمُ»؛(8)

«سلام بر تو ای نبأ عظیم».

114 النَّجْمُ

«وَعَلاماتٍ وَبِالنَّجْمِ هُمْ یهْتَدُونَ»؛(9)

«و نیز علاماتی را قرار داد؛ و (شب هنگام) به وسیله ستارگان هدایت می شوند».

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده بود:

«أَنْتَ نَجْمُ بَنِی هاشِمٍ»؛(10)

«تو ستاره درخشان بنی هاشم هستی».

امام باقرعلیه السلام در شرح آیه شریفه فرمود: مراد از نجم در آیه، امیرمؤمنان علیه السلام می باشد.(11)

115 النَّصِیرُ

«وَاجْعَلْ لِی مِنْ لَدُنْکَ سُلْطاناً نَصِیراً»؛(12)

«و از جانب خود، سلطان و حجّتی یاری کننده برایم قرار ده».

مراد از نصیر در آیه شریفه، علی علیه السلام است که هم امیر و هم وزیر است.(13)

116 نَفْسُ الرَّسُولِ

بارها گفت محمّد که علی جان من است

هم به جان علی و جان محمّد صلوات!

ص:34


1- 293. سوره الرحمن، آیه 7.
2- 294. بحارالانوار، ج 35، ص 373؛ تفسیرقمی، ج 2،ص 274.
3- 295. سوره نسا، آیه 54.
4- 296. بحار الانوار ج 9، ص 193؛ و ج 40، ص 87؛ تأویل الآیات، ص 137.
5- 297. بحارالانوار ج 36،ص 4؛ عیون اخبارالرضا، ج 2، ص 6.
6- 298. سوره نبأ، آیات 1 - 3.
7- 299. الصراط المستقیم، ج 1، ص 279؛ الفضائل، ص 1؛ تأویل الآیات ص 735؛ مناقب آل ابی طالب ج 3، ص 80.
8- 300. بحارالانوار، ج 97، ص 279؛ البلدالامین، ص 291؛ المزار، ص 78؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین.
9- 301. سوره نحل، آیه 16.
10- 302. تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 45.
11- 303. شواهد التنزیل، ج 1، ص 425.
12- 304. سوره اسراء، آیه 80.
13- 305. مشارق انوار الیقین، ص 64.

«قُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْنآءَنا وَأَبْنآءَکُمْ وَنِسآءَنا وَنِسآءَکُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ»؛(1)

«بگو: بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما فرزندان خود را؛ ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما زنان خود را؛ ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود؛ آن گاه مباهله کرده و لعنت خدا را بر دروغ گویان قرار دهیم».

این آیه شریفه، به آیه مباهله معروف است، و اشاره دارد به اینکه: امیرالمؤمنین علیه السلام نفس رسول خداصلی الله علیه وآله است.

هنگامی که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: ما خودمان و جانمان و نفسمان را با خود می آوریم، رسول خداصلی الله علیه وآله از مردان فقط علی را با خودش به مباهله برد. از زنان هم فقط حضرت زهراعلیها السلام، و از فرزندان نیز امام حسن و امام حسین علیه السلام را همراه آورد. پس خداوند متعال نفس النبی را مانند نفس علی قرار داده است.(2)

پیامبرصلی الله علیه وآله نیز فرمود:

«عَلِی مِنِّی وَأَنَا مِنْ عَلِی ّ»؛(3)

«علی از من است و من از علی هستم».

اگرچه از لحاظ جسمی و مادی، جدای از رسول خداصلی الله علیه وآله است؛ ولی نفس و جان او همان نفس و جان رسول خداصلی الله علیه وآله است.

خود حضرت فرمود:

«عَلِی کَنَفْسِی لا فَرْقَ بَینِی وَبَینَهُ إِلَّا النُّبُوَّهُ»؛(4)

«علی مانند جان من است، بین من و او هیچ فرقی جز نبوت نیست».

و نیز فرمود:

«عَلِی نَفْسِی وَأَخِی»؛(5)

«علی نفس من و برادر من است».

117 النَّقِیبُ

مانند کفیل و ضمین؛ کسی که در بین قوم اطلاع و آگاهی و معرفتش به مردم و امور آنان از همه بیشتر است.

«وَبَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَی عَشَرَ نَقِیباً»؛(6)

«و از آنها، دوازده (سرپرست) برانگیختیم».

با توجّه به آیه شریفه، رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«مِنْ أَهْلِ بَیتِی اِثْنا عَشَرَ نَقِیباً نُجَباءٌ مُحَدِّثُونَ مُفَهِّمُونَ»؛(7)

«از اهل بیت من دوازده نقیب نجیب که همه محدّث و مفهّم هستند، خواهد بود».

و امام علی علیه السلام اولین نقیب می باشد و آخر ایشان حضرت مهدی علیه السلام است.(8)

118 النُّورُ

از اسامی قرآنی امیرمؤمنان علیه السلام، نور است.

ص:35


1- 306. سوره آل عمران، آیه 61.
2- 307. منتخب الانوار، ص 70؛ متشابه القرآن، ج 2، ص 277؛ العمده، ص 188؛ عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 231.
3- 308. بحارالانوار، ج 37، ص 254. الفضائل الخمسه من الصحاح الستّه، ج 1، ص 341.
4- 309. الصراط المستقیم، ج 1، ص 252؛ موسوعه امام علی، ج 8، ص 82.
5- 310. بحارالانوار، ج 38، ص 82؛ المناقب خوارزمی ص 89؛
6- 311. سوره مائده، آیه 12.
7- 312. بحارالانوار، ج 36، ص 271؛ اصول کافی ج 1، ص 534.
8- 313. مائه منقبه، ص 71.

«فَالَّذِینَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛(1)

«پس کسانی که به او ایمان آوردند، و حمایت و یاری اش کردند، و از نوری که با او نازل شده پیروی نمودند، آنان رستگارانند».

ابوبصیر می گوید: امام باقرعلیه السلام در مورد آیه شریفه فرمود:

«اَلنُّورُ هُوَ عَلِی علیه السلام»؛(2)

«مراد از نور، علی علیه السلام است».

همچنین مراجعه شود به: الْبَصِیرُ [19]

119 النُّورُ الْمُبِینُ

«قَدْ جآءَکُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَیکُمْ نُوراً مُبِیناً»؛(3)

«دلیل روشن از طرف پروردگارتان برای شما آمد، و نور آشکاری به سوی شما نازل کردیم».

امام صادق علیه السلام در این باره فرموده: مراد از برهان، محمّدصلی الله علیه وآله است و نور نیز علی علیه السلام است.(4)

120 الْواحِدَهُ

«قُلْ إِنَّما أَعِظُکُم بِواحِدَهٍ أَنْ تَقُومُوا للَّهِ ِ مَثْنی وَفُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّهٍ إِنْ هُوَ إِلّا نَذِیرٌ لَکُم بَینَ یدَی عَذابٍ شَدِیدٍ»؛(5)

«بگو: شما را تنها به یک چیز اندرز می دهم، و آن اینکه: دو به دو یا یک به یک برای خدا قیام کنید، سپس بیندیشید این دوست و همنشین شما (محمّد) هیچ گونه جنونی ندارد؛ او فقط بیم دهنده شما در برابر عذاب شدید الهی است».

از امام باقرعلیه السلام در مورد این آیه شریفه سؤال شد، فرمود: مراد ولایت علی علیه السلام است.(6)

121 الْوالِدُ

«وَوالِدٍ وَما وَلَدَ»؛(7)

«و قسم به پدر و فرزند».

از امام صادق علیه السلام در مورد آیه شریفه نقل شده که فرمود: مراد از «والِد» علی علیه السلام است، و «ما وَلَدَ» نیز امامان علیهم السلام هستند.(8)

همچنین از امام باقرعلیه السلام نقل شده:

«اَلْوالِدُ؛ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، وَما وَلَدَ؛ الْحَسَنُ وَالْحُسَینُ».(9)

122 الْوُدُّ

خدای تعالی فرموده:

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ سَیجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدّاً»؛(10)

«مسلّماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، خداوند رحمان محبّتی برای آنان در دلها قرار می دهد».

ص:36


1- 314. سوره اعراف، آیه 157.
2- 315. بحارالانوار، ج 35، ص 404.
3- 316. سوره نساء، آیه 174.
4- 317. تفسیر قمی، ج 1، ص 159؛ تفسیر فرات، ص 116؛ تأویل الآیات، ص 150.
5- 318. سوره سبأ، آیه 46.
6- 319. اصول کافی، ج 1، ص 430؛ تفسیر قمی، ج 2، ص 204؛ تفسیر فرات، ص 346.
7- 320. سوره بلد، آیه 3.
8- 321. بحارالانوار، ج 23، ص 268؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 105.
9- 322. بحارالانوار، ج 23، ص 269؛ شواهد التنزیل، ج 3، ص 430.
10- 323. سوره مریم، آیه 96.

ابوبصیر می گوید: از امام صادق علیه السلام در مورد این آیه پرسیدم، فرمود:

«وِلایهُ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ هِی الْوُدُّ الَّذِی قالَ اللَّهُ»؛(1)

«ولایت علی همان محبتی است که خدا فرموده».

123 الْوَسِیلَهُ

وسیله یعنی واسطه و چیزی که دیگران به واسطه آن، به خدا تقرب می جویند.

خداوند می فرماید: «وَابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَهَ»(2)؛

«و وسیله ای برای تقرّب به او بجویید».

و امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: من آن وسیله هستم، با فرزندانم.(3)

124 الْوِلایهُ

قرآن کریم می فرماید:

«هُنالِکَ الْوِلایهُ للَّهِ ِ الْحَقِ ّ هُوَ خَیرٌ ثَواباً وَخَیرٌ عُقْباً»؛(4)

«در آنجا ثابت گردید که ولایت (و قدرت) از آن خداوند برحقّ است! اوست که برترین ثواب و بهترین عاقبت را (برای مطیعان) دارد».

روایت شده که امام باقر و امام صادق علیهما السلام در مورد این آیه شریفه فرمودند: مراد از «الولایه» ولایت امیرمؤمنان علیه السلام است.(5)

125 هادِی الْأُمَّهِ

قرآن کریم می فرماید:

«إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِ ّ قَوْمٍ هادٍ»؛(6)

«تو فقط بیم دهنده ای! و برای هر گروهی هدایت کننده ای است».

ابن عباس می گوید: هنگامی که این آیه شریفه نازل شد، رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: من منذر هستم و علی نیز هادی است.(7)

در زیارت آن حضرت نیز، از امام صادق علیه السلام نقل شده:

«وَصَلِّ عَلی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ... الَّذِی جَعَلْتَهُ... هادِیاً لِأُمَّتِهِ»؛(8)

«خدایا درود فرست بر امیرمؤمنان، او که هادی برای امّت قرارش دادی».

126 الْیسْرُ

«یرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیسْرَ وَلا یرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ»؛(9)

«خدای تعالی راحتی شما را می خواهد، نه زحمت شما را».

امام باقرعلیه السلام در تفسیر این آیه شریفه فرمود: مراد از یسر، حضرت علی علیه السلام است و دیگران عُسر هستند.(10)

ص:37


1- 324. بحارالانوار ج 35، ص 353؛ اصول کافی، ج 1، ص 431. الدرّالمنثور ج 6،ص 490؛ المعجم الکبیر ج 12،ص 122.
2- 325. سوره مائده، آیه 35.
3- 326. مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 75.
4- 327. سوره کهف، آیه 44.
5- 328. بحارالانوار ج 36، ص 126؛ اصول کافی ج 1، ص 422.
6- 329. سوره رعد، آیه 7.
7- 330. بحارالانوار، ج 9، ص 107؛ الصراط المستقیم، ج 2، ص 10. شواهدالتنزیل، ج 1، ص 384؛ الدرّ المنثور، ج 5، ص 476؛ تفسیر الرازی، ج 9، ص 148؛ تفسیر الثعلبی، ج 1، ص 1211؛ تفسیر الکشف والبیان، ج 5، ص 272.
8- 331. بحارالانوار، ج 97، ص 307؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
9- 332. سوره بقره، آیه 185.
10- 333. بحارالانوار، ج 36، ص 99؛ تفسیر عیاشی، ج 1، ص 82.

فصل دوم:امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان خاتم النبیین صلی الله علیه وآله

اشاره

فصل دوم:امیرالمؤمنین علیه السلام در بیان خاتم النبیین صلی الله علیه وآله

مقدمه

آنچه در این فصل می آید: اسامی، القاب، اوصاف و فضایل امام علی علیه السلام است که در کلمات گهربار پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله بیان شده است؛ چه اوصافی که از جانب خود در معرفی امام فرمودند، و یا از جانب خدای تعالی و جبرئیل به ایشان ابلاغ شده و مأمور به بیان آن بودند. و آن حضرت در خلوت و جلوت و در خطبه عمومی و مجلس خصوصی، به ذکر فضایل و مناقب ایشان پرداخته است و ما از لابه لای احادیث آن حضرت و زیارات و خطبه های ایشان جمع آوری نموده ایم.

127 الْآخِذُ

گیرنده و حفظ کننده سنّت پیامبر؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ الآخِذُ بِسُنَّتِی وَالذّآبُّ عَنْ مِلَّتِی»؛(1)

«ای علی! تو همانی که سنّت مرا اخذ و حفظ نموده و از ملّت و آیین من دفاع خواهی کرد».

128 آخِرُ النّاسِ عَهْداً بِالرَّسُولِ

آخرین کسی که با پیامبر خداصلی الله علیه وآله وداع نمود و او را به خاک سپرد.

رسول خداصلی الله علیه وآله با اشاره به امام علی علیه السلام فرمود:

«هذا عَلِی أَوَّلُ النّاسِ إِیماناً وآخِرُهُمْ بِی عَهْداً، وَأَوَّلُ النّاسِ فِی الْقِیامِ یوْمَ الْقِیامَهِ»؛(2)

«این علی علیه السلام، نخستین ایمان آورندگان و آخرین کسی است که با من وداع می کند و اوّلین کسی است که روز محشر، به همراه من برمی خیزد».

129 آصِفُ الْأُمَّهِ

آصف، نام وزیر و خواهرزاده و جانشین سلیمان علیه السلام بود که او را وصی خود قرار داد.(3)

ابن عباس نقل می کند: رسول خداصلی الله علیه وآله در معرفی امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ قِیلاً وَأَصْدَقُ مِنْهُ حَدِیثاً؟! مَعاشِرَ النّاسِ! إِنّ رَبَّکُمْ جَلَّ جَلالُهُ أَمَرَنِی أَنْ أُقِیمَ لَکُمْ عَلِیاً عَلَماً وَإِماماً وَخَلِیفَهً... إِنَّ عَلِیاً صِدِّیقُ هذِهِ الأُمَّهِ وَفارُوقُها وَمُحَدِّثُها، إِنَّهُ هارُونُها وَیوشَعُها وَآصِفُها وَشَمعُونُها ...»؛(4)

«ای مردم! چه کسی از خدا بهتر سخن می گوید و چه کسی از او راستگوتر است؟ ای مردم! خدای شما به من فرمان داده که علی را برای شما معرفی کنم که او امام و خلیفه باشد. بدانید علی صدّیق این امّت است، او فاروق و محدّث این امّت است، او هارون و یوشع و آصف و شمعون این امّت است».

130 آیهُ اللَّهِ الْکُبْری

کبری مثل عظمی اسم تفضیل و مؤنث اکبر یعنی بزرگ تر و بزرگ ترین؛ بنابراین علی علیه السلام

ص:38


1- 334. بحارالانوار، ج 37، ص 191؛ کشف الیقین، ص 466؛ الطرائف، ج 2، ص 521؛ امالی طوسی، ص 351.
2- 335. ینابیع المودّه، ج 1، ص 245.
3- 336. بحارالانوار، ج 14، ص 122؛ من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 174.
4- 337. بحارالانوار، ج 38، ص 93؛ امالی صدوق، ص 31؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 90.

آیت و نشانه بزرگ خدا و بزرگ ترین آنها می باشد.(1) این عنوان از القاب امام علی علیه السلام است که رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد آن حضرت فرمود:

«أَنْتَ کَلِمَهُ اللَّهِ الْعُلْیا وَآیهُ اللَّهِ الْکُبْری وَلا یقْبَلُ اللَّهُ الإِیمانَ إِلّا بِوِلایتِکَ»؛(2)

«ای علی! تو عالی ترین کلمه خدا و بزرگ ترین نشانه خدایی، و خداوند ایمان کسی را قبول نمی کند؛ مگر با ولایت تو باشد».

خود امیرمؤمنان علیه السلام نیز فرموده:

«أَنَا الْحُجَّهُ الْعُظْمی وَالآیهُ الْکُبْری ؛(3)

«من بزرگ ترین حجّت خدا و بزرگ ترین آیه و نشانه او هستم».

و در دعای افتتاح در شب های ماه مبارک رمضان می خوانیم: «اَللَّهُمَّ وَصَلِّ عَلی عَلِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ... وَآیتِکَ الْکُبْری ؛(4)

«خدایا درود فرست بر امیرمؤمنان علیه السلام ... او که بزرگ ترین آیه و نشانه توست».

همچنین در نماز عید غدیر گفته می شود:

«اَللَّهُمَّ بَلی شَهِدْنا بِمَنِّکَ وَلُطْفِکَ بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلّا أَنْتَ رَبُّنا وَمُحَمَّدٌ عَبْدُکَ وَرَسُولُکَ نَبِینا وَعَلِی أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ وَالْحُجَّهُ الْعُظْمی وَآیتُکَ الْکُبْری ؛(5)

«بار الها! به منّ و کرم و لطف تو گواهی می دهیم که تو همان خدایی هستی که غیر از تو نیست و محمّد بنده و رسول تو، پیامبر ماست و علی، امیرمؤمنان و بزرگ ترین دلیل و نشانه تو است».

131 آیهُ الْحَقِ ّ

آیه الحق به معنای نشانه حقّ و حقیقت است و البته حقّ محض و خالص خدای تعالی است، پس علی علیه السلام نشانه خداوند است، از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود:

«عَلِی آیهُ الْحَقِ ّ وَرایهُ الْهُدی ؛(6)

«علی علیه السلام نشانه خدا و پرچم هدایت است».

132 أَبْصَرُ الْمُؤمِنِینَ

روزی رسول خداصلی الله علیه وآله دستی به کتف علی علیه السلام زده و فرمود: ای علی! هفت خصلت در تو هست که هیچ یک از قریش نمی تواند با تو رقابت و احتجاج کند.

آن هفت خصلت چنین است:

«... أَنْتَ أَوَّلُهُمْ إِیماناً بِاللَّهِ وَأَوْفاهُمْ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَقْوَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ وَأَقْسَمُهُمْ بِالسَّوِیهِ وَأَعْدَلُهُمْ فِی الرَّعِیهِ وَأَبْصَرُهُمْ فِی الْقَضِیهِ وَأَعْظَمُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ یوْمَ الْقِیامَهِ مَزِیهً»؛(7)

ص:39


1- 338. البته همان طور که در مقدّمه تأکید شد، هرچه در مورد امیر مؤمنان گفته می شود و به عنوان برترین فرد معرفی می گردد، مراد غیر از رسول خداصلی الله علیه وآله است؛ چون آن حضرت، اول شخص عالم خلقت است و هیچ مؤمن معتقدی به خود اجازه نمی دهد که امام علی علیه السلام را برتر از پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله بداند.
2- 339. مشارق انوار الیقین، ص 102؛ امالی صدوق، ص 11؛ بشاره المصطفی، ص 18.
3- 340. بحارالانوار، ج 39، ص 236.
4- 341. اقبال الاعمال، ص 60؛ مفاتیح الجنان، دعای افتتاح.
5- 342. تهذیب طوسی، ج 3، ص 145.
6- 343. بحارالانوار، ج 22، ص 196؛ امالی طوسی، ص 505.
7- 344. بحارالانوار، ج 38، ص 10؛ امالی طوسی، ص 553؛ الخصال صدوق، ج 2، ص 363؛ کشف الیقین، ص 283؛ کشف الغمه، ج 1، ص 152؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 6. جامع الاحادیث، ج 23، ص 317؛ کنز العمال، ج 11، ص 617.

«تو اولین ایمان آورنده به خدا از بین مؤمنان و وفادارترین آنان به عهد خدا و برپادارترین فرد به امر خدا و تقسیم کننده به تساوی و عادل ترین آن ها با مردم و عالم ترین آنان به قضایا و حوادث می باشی و کسی هستی که روز قیامت درجه و مزیتش از همه عظیم تر است».

133 ابْنُ عَمِ ّ الرَّسُولِ

حضرت علی علیه السلام پسر عموی رسول خداصلی الله علیه وآله است، البته در دایره دین الهی قرابت نسبی و سببی جایگاهی ندارد؛ لکن در کنار سایر مناقب و فضایل علی علیه السلام، این قرابت و نزدیکی با پیامبر خداصلی الله علیه وآله خود ارزش و فضیلتی دیگر محسوب می گردد.

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی أَخِی وَصاحِبِی وَابْنُ عَمِّی».(1)

در زیارت مخصوصه آن حضرت در روز یکشنبه آمده است:

«... وَبِحَقِّ ابْنِ عَمِّکَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ وَعَلَیهِمْ أَجْمَعِینَ».(2)

134 أَبُو الْأَئِمَّهِ

پدر امامان، عنوانی است که رسول خداصلی الله علیه وآله در حقّ حضرت فرمود:

«أَنْتَ الْإِمامُ، أَبُوالْأَئِمَّهِ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ صُلْبِکَ»؛(3)

«تو امام هستی، پدر یازده امام که همه از صلب تو هستند».

امام علی علیه السلام پدر امامان معصوم علیهم السلام است؛ یعنی همه امامان از نسل او و از فرزندان امام حسین علیه السلام هستند؛ چنان که در یکی از زیارات مطلقه آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلی أَبِی الْأَئِمَّهِ وَخَلِیلِ النُّبُوَّهِ وَالْمَخْصُوصِ بِالْأُخُوَّهِ»؛(4)

«سلام بر پدر امامان و دوست پیامبر، همان که به جهت برادری پیامبرصلی الله علیه وآله امتیاز ویژه یافت».

135 أَبُو الْأَئِمَّهِ الزُّهَرِ

زُهَر جمع زهره است و به معنای درخشنده و نورانی؛ یعنی امامان ما همه چنین هستند و امیر مؤمنان پدر ایشان است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مورد علی علیه السلام فرموده است:

«أَلا إِنَّهُ الْمُبَلِّغُ عَنِّی وَالْإِمامُ بَعْدِی وَأَبُوالْأَئِمَّهِ الزُّهَرِ»؛(5) «بدانید او از جانب من ابلاغ می کند، او امام بعد از من و پدر امامان درخشنده و نورانی است».

136 أَبُو الْأَئِمَّهِ الْمَهْدِیینَ

پدر امامان هدایت یافته.

از کلمات گهربار پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است که در روز غدیر درباره حضرت علی علیه السلام فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً مِنِّی وَأَنَا مِنْ عَلِی ّ، خُلِقَ مِنْ طِینَتِی وَهُوَ إِمامُ الْخَلْقِ بَعْدِی... خَیرُ الْوَصِیینَ وَزَوْجُ سَیدَهِ نِسآءِ الْعالَمِینَ وَأَبُوالْأَئِمَّهِ الْمَهْدِیینَ»؛(6)

ص:40


1- 345. الصراط المستقیم، ج 2، ص 81؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 186. تاریخ ابن عساکر، ج 1، ص 131.
2- 346. جمال الاسبوع، ص 31؛ مفاتیح الجنان، زیارت یکشنبه.
3- 347. بحارالانوار، ج 36، ص 335.
4- 348. بحارالانوار، ج 97، ص 287.
5- 349. بحارالانوار، ج 36، ص 316؛ الصراط المستقیم، ج 2، ص 114.
6- 350. امالی صدوق، ص 125.

«علی، از من است و من از علی هستم، خلقت او از طینت من است، او بعد از من امام مردم است ... علی بهترین جانشینان و همسر بهترین زنان جهان است و پدر امامان هدایت یافته می باشد».

137 أَبُو الْأُمَّهِ

پدر امّت. یکی از کنیه های امام علی علیه السلام است که همراه پیامبر خداصلی الله علیه وآله، پدر امّت هستند.

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: رسول خداصلی الله علیه وآله به من فرمود:

«یا عَلِی! فَقُلْتُ: لَبَّیکَ یا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وآله. قالَ: أَنَا وَأَنْتَ أَبَوا هذِهِ الْاُمَّهِ فَلَعَنَ اللَّهُ مَنْ عَقَّنا، قُلْ: آمِینَ. فَقُلْتُ: آمِینَ»؛(1)

«ای علی! و من گفتم: بله ای رسول خدا! فرمود: من و تو دو پدر این امّت هستیم. خدا لعنت کند هر کس که حقّ ما را رعایت نکند و از ما نافرمانی کند، فرمود: بگو آمین، و من هم گفتم: آمین».

138 أَبُو تُرابٍ

پدر خاک. از کنیه های ویژه امیرالمؤمنین علیه السلام است که پیامبر خداصلی الله علیه وآله به آن حضرت نسبت داده و از کنیه هایی است که امام علی علیه السلام نیز آن را بسیار دوست می داشت و اگر کسی او را با آن کنیه صدا می کرد، بسیار خوشحال می شد.(2)

درمورد علّت نام گذاری آن، مطالب متعددی گفته شده؛ از جمله اینکه: روزی حضرت بر روی زمین در حال سجده بود و گرد و خاک بر سر و رویش نشسته بود، پیامبرصلی الله علیه وآله این منظره را دید و فرمود:

«إِنَّما أَنْتَ أَبُوتُرابٍ».

و در موارد مختلف نیز، با عنوان «ابوتراب» ایشان را مورد خطاب قرار می داد.(3)

139 أَبُو ذُرِّیهِ الرَّسُولِ

پدر فرزندان پیامبر.

این عنوانی دیگر است که رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام نسبت داده؛(4) چون همسرش فاطمه زهراعلیها السلام دختر پیامبر است، فرزندان ایشان ذرّیه رسول خداصلی الله علیه وآله می باشند؛ لذا با این عنوان در موارد بسیاری از امیرالمؤمنین تعریف و تمجید شده است؛ از جمله در یکی از زیارات آن حضرت آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی وَلِیکَ وَأَخِی نَبِیکَ... وَأَبِی ذُرِّیتِهِ»؛(5)

«خدایا! درود فرست بر علی، که ولی تو و برادر پیامبرت ... و پدر ذرّیه آن جناب است».

140 أَبُو الرَّیحانَتَینِ

پدر دو ریحانه و دسته گل (امام حسن و امام حسین علیهما السلام) پیامبرصلی الله علیه وآله سه روز قبل از رحلت، به امام علی علیه السلام چنین فرمود:

ص:41


1- 351. بحارالانوار، ج 36، ص 6؛ معانی الاخبار، ص 118. تفسیر آلوسی، ج 16، ص 135؛ تفسیر روح البیان، ج 10، ص 336.
2- 352. بحارالانوار، ج 35، ص 66.
3- 353. بحارالانوار، ج 18، ص 119 و ج 19، ص 187 و ج 35، ص 50 و ج 25، ص 51. عمده القاری، ج 24، ص 334.
4- 354. بحارالانوار، ج 23، ص 143؛ الروضه، ص 146.
5- 355. بحارالانوار، ج 97، ص 372؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین در روز میلاد پیامبر.

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَبَا الرَّیحانَتَین، أُوصِیکَ بِرَیحانَتَی مِنَ الدُّنْیا...»؛(1)

«سلام بر تو ای پدر دو دسته گل، از این دنیا تو را به گل های خودم سفارش می کنم».

141 أَبُو السِّبْطَینِ

سبطین تثنیه سبط و به معنای نوه می باشد. رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ أَبُو سِبْطَی»؛(2)

«تو پدر دو سبط من هستی».

امام حسن و امام حسین علیهما السلام دو سبط و نوه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله هستند، امام علی علیه السلام نیز داماد پیامبرصلی الله علیه وآله و پدر ایشان است؛ لذا به حضرت این گونه سلام می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَبا سِبْطَی رَسُولِ اللَّهِ»؛(3)

«سلام برتو ای پدر دو سبط (نوه) رسول خدا».

142 أَبُو الشُّهَداءِ

پدر شهیدان. و منظور آن آقایی است که همه فرزندان او را یا شهید کردند و یا اسیر و آواره و یا تبعید نمودند.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی سَیدُ الشُّهَداءِ وَأَبُوالشُّهَداءِ الْغُرَباءِ»؛(4)

«علی آقای شهیدان و پدر شهیدان است که در غربت به شهادت رسیدند».

در فرازی از دعای ندبه نیز اشاره دارد:

«وَالْأُمَّهُ مُصِرَّهٌ عَلی مَقْتِهِ، مُجْتَمِعَهٌ عَلی قَطِیعَهِ رَحِمِهِ وَإِقْصآءِ وُلْدِهِ، إِلَّا الْقَلِیلَ مِمَّنْ وَفی لِرِعایهِ الْحَقِّ فِیهِمْ، فَقُتِلَ مَنْ قُتِلَ، وَسُبِی مَنْ سُبِی، وَأُقْصِی مَنْ أُقْصِی»؛(5)

«و همه امّت، کمر بر دشمنی آنها بسته و متّفق شدند تا نسل پیامبر را قطع کنند و فرزندانش را آواره نمایند، مگر عدّه کمی که در رعایت حقّ اهل بیت علیهم السلام وفادار ماندند، پس عدّه ای کشته شدند و عده ای اسیر گشتند و برخی نیز آواره شدند».

143 أَبُو الْغُرَباءِ

پدر غریبان. و منظور آن آقایی است که همه فرزندانش غریب گشتند و در غربت به شهادت رسیدند، یا اسیر و آواره و یا تبعید شدند.

همچنین مراجعه شود به: أَبُو الشُّهَداءِ [142]

144 أَبُو الْمُؤْمِنِینَ

پدر مؤمنان. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

«أَنَا وَعَلِی أَبُو الْمُؤْمِنِینَ، فَمَنْ سَبَّ أَحَدَنا فَعَلَیهِ لَعْنَهُ اللَّهِ»؛(6)

«من و علی پدر مؤمنان هستیم، هرکس یکی از ما را دشنام و ناسزا دهد، پس لعنت خدا بر او باد».

145 أَبُو وُلْدِ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به فاطمه زهراعلیها السلام فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً أَخِی وَصَفِیی وَأَبُو وُلْدِی»؛(7)

ص:42


1- 356. بحارالانوار، ج 43، ص 173؛ امالی صدوق، ص 135. کنز العمال، ج 11، ص 625؛ جامع الاحادیث، ج 13، ص 282؛ جمع الجوامع، ج 1، ص 1337.
2- 357. بحارالانوار، ج 36، ص 330.
3- 358. بحارالانوار، ج 97، ص 328.
4- 359. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 138.
5- 360. بحارالانوار، ج 99، ص 106؛ اقبال الاعمال، ص 296؛ مفاتیح الجنان، دعای ندبه.
6- 361. الصراط المستقیم، ج 2، ص 93.
7- 362. بحارالانوار، ج 22، ص 503؛ امالی طوسی، ص 606. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 239.

«همانا علی، برادر و برگزیده من است، او پدر فرزندان من می باشد».

146 اِتِّباعُهُ فَرِیضَهُ اللَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«أَلا إِنَّ وِلایهَ عَلِی ّ وِلایهُ اللَّهِ، وَحُبَّهُ عِبادَهُ اللَّهِ، وَاتِّباعَهُ فَرِیضَهُ اللَّهِ، وَأَوْلِیاءَهُ أَوْلِیاءُ اللَّهِ، وَأَعْداءَهُ أَعْداءُ اللَّهِ، وَحَرْبَهُ حَرْبُ اللَّهِ وَسِلْمَهُ سِلْمُ اللَّهِ»؛(1)

«آگاه باشید! ولایت علی همان ولایت خداست، دوست داشتن او عبادت و پیروی از او واجب و فریضه الهی است، دوستان او دوستان خدا و دشمنان او دشمنان خدایند، جنگ او جنگ خدا و صلح او صلح خداست».

147 اِتِّباعُهُ فَضِیلَهٌ

کسی که پیروی و اطاعت از او، موجب فضیلت و برتری شخص پیروی کننده است.

پیامبرصلی الله علیه وآله در فضایل امام علی علیه السلام فرمود:

«حُبُّ عَلِی نِعْمَهٌ وَاتِّباعُهُ فَضِیلَهٌ دانَ بِهِ الْمَلائِکَهُ وَحَفَّتْ بِهِ الْجِنُّ الصّالِحُونَ، لَمْ یمْشِ عَلَی الْأَرْضِ ماشٍ بَعْدِی إِلّا کانَ هُوَ أَکْرَمَ مِنْهُ عِزّاً وَفَخْراً وَمِنْهَاجاً لَمْ یکُ فَظّاً عَجُولاً وَلا مُسْتَرْسِلاً لِفَسادٍ وَلا مُتَعَنِّداً حَمَلَتْهُ الْأَرْضُ فَأَکْرَمَتْهُ لَمْ یخْرُجْ مِنْ بِطْنِ أُنْثی بَعْدِی أَحَدٌ کانَ أَکْرَمَ خُرُوجاً مِنْهُ وَلَمْ ینْزِلْ مَنْزِلاً إِلّا کانَ مَیمُوناً أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیهِ الْحِکْمَهَ وَرَدّاهُ بِالْفَهْمِ تُجالِسُهُ المَلائِکهُ وَلا یراها»؛(2)

«دوستی حضرت علی علیه السلام نعمت خدا و پیروی از او فضیلت است که فرشتگان نیز به آن معتقدند و صالحان از جن به گرد اویند. بعد از من کسی بزرگوارتر از علی علیه السلام بر روی زمین راه نرفته است جز آنکه علی علیه السلام بهتر از اوست، او عزت و افتخار و دلیل راه است، نه سخت و شتاب کار و نه سهل انگار در فساد است و نه عنادورز. زمین او را برداشته و گرامی داشته. پس از من کسی گرامی تر از او از مادر متولد نشده و هر کجا فرود آمده میمنت داشته است. خدا بر وی حکمت فرو فرستاده و اورا با فهمش پوشانیده است.فرشتگان با وی همنشین باشند؛ ولی آنان را نبیند».

148 أَجِیرُ هذَا الْخَلْقِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنَا وَأَنْتَ أَجِیرا هذَا الْخَلْقِ، فَمَنْ مَنَعَنا أَجْرَنا فَعَلَیهِ لَعْنَهُ اللَّهِ، أَمِّنْ یا عَلِی! فَقُلْتُ: آمِینَ یا رَسُولَ اللَّهِ»؛(3)

«ای علی! من و تو اجیر این خلق هستیم، پس هر که اجر ما را نپردازد، لعنت خدا بر او باد، بگو آمین ای علی! من هم گفتم آمین ای رسول خدا».

149 أَحَبُّ إِخْوانِ الرَّسُولِ

رسول اکرم صلی الله علیه وآله درباره امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَحَبُّ إِخْوانِی إِلَی عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ، وَأَحَبُّ أَعْمامِی إِلَی حَمْزَهُ»؛(4)

«محبوب ترین برادرانم، علی است و بهترین عموهایم حمزه است».

ص:43


1- 363. امالی صدوق، ص 31؛ روضه الواعظین، ج 1، ص 100؛ مشارق انوار الیقین، ص 106.
2- 364. بحارالانوار، ج 39، ص 38.
3- 365. بحارالانوار، ج 34، ص 333.
4- 366. امالی صدوق، مجلس 82، حدیث 7.

150 أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَی اللَّهِ

محبوب ترین خلق نزد خدا.

روزی مرغ بریانی را برای رسول خداصلی الله علیه وآله هدیه آوردند، آن حضرت از خدای تعالی درخواست کرد: خدایا! محبوب ترین بندگانت را نزد من بفرست تا در خوردن این مرغ، با من شریک شود. مدتی نگذشت امیرالمؤمنین وارد شد. بدین سبب، امام علی علیه السلام به «أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَی اللَّهِ»، و این جریان به داستان «طیر مشوی» معروف شد.(1)

151 أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَی الرَّسُولِ

امیرالمؤمنین علیه السلام دوست داشتنی ترین افراد نزد رسول خداصلی الله علیه وآله بود؛ چون ایشان به آن جناب فرموده بود:

«أَنْتَ أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَی»؛(2)

«تو محبوب ترین مردم نزد من هستی».

و در جای دیگر فرمود:

«اللَّهُمَّ عَلِی أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَی»؛(3)

«خدایا! علی محبوب ترین خلق نزد من است».

152 أَحَبُّ الرِّجالِ

عایشه از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل می کند:

«فاطِمَهُ أَحَبُّ النّاسِ إِلی رَسُولِ اللَّهِ وَزَوْجُها عَلِی أَحَبُّ الرِّجالِ إِلَیهِ»؛(4)

«فاطمه محبوب ترین مردم نزد رسول خداصلی الله علیه وآله و شوهرش علی محبوب ترین مردم نزدشان بود».

153 أَحَدُ الثَّقَلَینِ

در احادیث متعددی از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود:

«إِنِّی تارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَینِ کِتابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِی»؛(5)

«من از بین شما می روم؛ ولی دو گوهر گرانبها نزد شما باقی می گذارم، یکی کتاب خدا و دیگری عترت و اهل بیت من است».

مراد از عترتی، اهل بیت پیامبرعلیهم السلام می باشد که فرد اکمل و اتمّ عترت رسول خداصلی الله علیه وآله نیز امام علی علیه السلام است، او هم داماد و هم پسرعموی پیامبر و هم جانشین و خلیفه ایشان می باشد.

154 أَحْسَنُ النّاسِ خُلْقاً

کسی که در میان مردم، اخلاقش از همه بهتر و نیکوتر است.

پیامبرصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ أَحْسَنُهُمْ خُلْقاً وَأَصْدَقُهُمْ لِساناً»؛

«ای علی! اخلاق تو از همه بهتر و زبان تو از هم راست گوتر است».

155 أَحْلَمُ النّاسِ

حلم صفتی است که با آن، خشم و غضب و احساسات کنترل می شود و علی علیه السلام که مظهر اسمای الهی است، نه تنها حلیم است؛ بلکه از همه مردم هم حلیم تر می باشد.

ص:44


1- 367. بحارالانوار، ج 10، ص 431 و ج 22، ص 338؛ ارشاد مفید، ج 1، ص 38.
2- 368. احتجاج، ج 1، ص 139.
3- 369. بحارالانوار، ج 43، ص 96.
4- 370. الصواعق المحرقه، ج 2، ص 354.
5- 371. بحارالانوار، ج 2، ص 225؛ احتجاج، ج 1، ص 149؛ ارشاد القلوب، ج 2، ص 378؛ امالی صدوق، ص 415؛ وسائل الشیعه، ج 27، ص 33.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی أَشْجَعُ النّاسِ قَلْباً وَأَحْلَمُ النّاسِ حِلْماً»؛(1)

«علی شجاع ترین و بردبارترین مردم است».

156 أَخْلَصُ الْمُؤْمِنِینَ إِیماناً

امام علی علیه السلام، هم اولین مؤمن به رسول خدا و هم امیرمؤمنان است و هم در بین مؤمنان، ایمانش خالص ترین ایمان هاست.

پیامبرصلی الله علیه وآله به آن جناب فرمود:

«أَنْتَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ إِسْلاماً وَأَخْلَصُهُمْ إِیماناً»؛(2)

«تو اولین کسی هستی که به اسلام پیوسته و ایمانت خالص ترین ایمان است».

لذا در زیارت مخصوص آن حضرت آمده:

«یا أَبَالْحَسَنِ! أَشْهَدُ أَنَّکَ کُنْتَ أَوَّلَ الْقَوْمِ إِسْلاماً، وَأَخْلَصَهُمْ إِیماناً»؛(3)

«گواهی می دهم که تو اولین مسلمان در قوم بودی و نیز خالص ترین ایمان را داشتی».

157 أَخُو الرَّسُولِ

کسی که پیامبرصلی الله علیه وآله او را برادر خود گرفت. آن گاه که پیامبر خداصلی الله علیه وآله بین مسلمانان عقد و پیمان اخوت و برادری برقرارنمود، علی علیه السلام تنها ماند. پس عرض کرد: یا رسول اللَّه! آیا مرا با کسی برادر نکردی؟ فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَخِی»؛(4)

«ای علی! تو برادر من هستی».

و در جای دیگر نیز فرمود:

«مَکْتُوبٌ عَلی بابِ الْجَنَّهِ: لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِی أَخُو رَسُولِ اللَّهِ»؛(5)

«بر بالای در بهشت چنین نوشته شده است: خدایی جز اللَّه نیست، محمّد رسول خدا و علی برادر پیامبر خداست».

و ما هم این گونه شهادت می دهیم:

«وَأَشْهَدُ أَنَّ عَلِیاً عَبْدُ اللَّهِ وَأَخُو رَسُولِ اللَّهِ»؛(6)

«گواهی می دهم که علی علیه السلام بنده خدا و برادر رسول خداست».

158 أَرْأَفُ الْمُؤْمِنِینَ

کسی که نسبت به مؤمنان از همه مهربان تر و رؤوف تر می باشد.

این عنوان و لقبی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ بِاللَّهِ إِیماناً وَأَوْفاهُمْ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَقْوَمُهُمْ بِأَمْرِ اللَّهِ وَأَرْأَفُهُمْ بِالرَّعِیهِ»؛(7)

«تو اولین ایمان آورنده به خدا و باوفاترین آنان به پیمان الهی هستی و از همه بیشتر به امر الهی قیام می کنی و به مردم از همه مهربان تر هستی».

ص:45


1- 372. امالی صدوق، ص 439؛ بشاره المصطفی، ص 174؛ مناقب آل ابی طالب، 2، ص 35.
2- 373. بحارالانوار، ج 96، ص 38.
3- 374. بحارالانوار، ج 303، ص 38؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
4- 375. مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 104؛ الصوارم المهرقه، ص 209؛ کنز العمال، ج 13، ص 150؛ فضائل الصحابه، ج 2، ص 663؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 15.
5- 376. بحارالانوار، ج 7، ص 231. جامع الاحادیث، ج 19، ص 449؛ تاریخ بغداد، ج 6، ص 387؛ المعجم الاوسط، ج 5، ص 343؛ الکامل فی الرجال، ج 6، ص 2103.
6- 377. من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 589؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
7- 378. بحارالانوار، ج 31، ص 382؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 6. کنز العمال، ج 11، ص 617.

159 أَزْهَدُ النّاسِ

زاهدترین مردم.

وقتی از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال شد:

«مَنْ أَزْهَدُ النّاسِ وَأَفْقَرُهُمْ؟»؛

«چه کسی از همه مردم زاهدتر می باشد؟»

ایشان در پاسخ فرمود: او علی علیه السلام است که وصی و جانشین من می باشد.(1)

160 أَسْخَی الْأُمَّهِ

با سخاوت ترین مردم. عنوان و لقبی است که رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَفْضَلُ أُمَّتِی فَضْلاً... وَأَشْجَعُهُمْ قَلْباً وَأَسْخاهُمْ کَفّاً»؛(2)

«ای علی! تو بافضیلت ترین امّت من، و نیز تو شجاع ترین و باسخاوت ترین امّت من می باشی».

161 أَسْخی مِنَ الْفُراتِ

رسول خداصلی الله علیه وآله با اشاره به امیرالمؤمنین علیه السلام، خطاب به ابوهریره فرمود:

«هذَا الْبَحْرُ الزّاخِرُ، هذَا الشَّمْسُ الطّالِعَهُ، أَسْخی مِنَ الْفُراتِ کَفّاً، وَأَوْسَعُ مِنَ الدُّنْیا قَلْباً، فَمَنْ أَبْغَضَ فَعَلَیهِ لَعْنَهُ اللَّهِ»؛(3)

«این (علی علیه السلام) دریای پربار علم است، این (علی علیه السلام) خورشید تابان است، که دستش باسخاوت تر از فرات (رودخانه بزرگ)، و قلبش گسترده تر از دنیا است، پس هرکه با او دشمنی ورزد، لعنت خدا بر او باد».

162 أَسَدُ اللَّهِ

شیر خدا. کنایه از کسی است که بسیار شجاع و نترس است و دارای نیرویی الهی می باشد. هنگامی که از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال کردند: چه کسی از همه زاهدتر و فقیرتر است؟

حضرت در پاسخ فرمود:

«عَلِی وَصِیی وَابْنُ عَمِّی وَأَخِی وَحَیدَرِی وَکَرّارِی وَصَمْصامِی وَأَسَدِی وَأَسَدُ اللَّهِ»؛(4)

«علی، که جانشین و پسرعموی من است، او که برادر و حیدر و کرار و صمصام من و شیر خدا و من است».

در قسمتی از زیارت آن حضرت آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلی أَسَدِ اللَّهِ فِی الْوَغی ؛(5)

«سلام بر او که شیر خدا بود در جنگ و جهاد».

163 أَسَدُ رَسُولِ اللَّهِ

شیر رسول خدا.

عنوانی است که خود پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرموده است. طبق حدیثی که در «اسد اللَّه» گفته شد.

164 أَسْمَحُ الْأُمَّهِ

اسمح از واژه سمح؛ کسی است که از همه بخشنده تر و باسخاوت تر باشد.

رسول خداصلی الله علیه وآله طبق حدیثی فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ أَقْدَمُ أُمَّتِی سِلْماً، وَأَکْثَرُهُمْ عِلْماً، وَأَصَحُّهُمْ دِیناً، وَأَفْضَلُهُمْ یقِیناً، وَأَکْمَلُهُمْ حِلْماً،

ص:46


1- 379. بحارالانوار، ج 39، ص 73.
2- 380. بحارالانوار، ج 37، ص 255؛ امالی صدوق، ص 46.
3- 381. بحارالانوار، ج 27، ص 227؛ مائه منقبه، ص 32؛ کنز الفوائد، ج 1، ص 148.
4- 382. بحارالانوار، ج 39، ص 73.
5- 383. بحارالانوار، ج 97، ص 301؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.

وَأَسْمَحُهُمْ کَفّاً، وَأَشْجَعُهُمْ قَلْباً، وَهُوَ الْإِمامُ وَالْخَلِیفَهُ بَعْدِی»؛(1)

«علی بن ابی طالب علیه السلام مقدم ترین مسلمان امّت من است، او از همه بیشتر علم دارد، دینش از همه صحیح تر، یقینش از همه برتر، حلم و بردباری اش از همه کامل تر، از همه سخاوت مندتر و از همه شجاع تر است، او امام و خلیفه بعد از من است».

165 أَشْجَعُ الْأُمَّهِ

شجاع ترین و نترس ترین افراد امّت. کسی که قلبی محکم و نترس دارد.

در زیارت آن حضرت آمده:

«أَشْهَدُ أَنَّکَ کُنْتَ... أَشْجَعَهُمْ قَلْباً»؛(2)

«گواهی می دهم که تو... دلت از همه قوی تر و شجاع تر بود».

همچنین مراجعه شود به: أَسْخَی الْأُمَّهِ [160]

166 أَشْجَعُ النّاسِ

شجاع ترین مردم.

همچنین مراجعه شود به: أَحْلَمُ النّاسِ [155]

167 أَشْرَفُ أَهْلِ الْبَیتِ

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به فاطمه زهراعلیها السلام در مورد همسرش امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«هُوَ أَشْرَفُ أَهْلِ بَیتِکَ حَسَباً وَأَکْرَمُهُمْ مَنْصَباً»؛(3)

«علی علیه السلام شریف ترین فرد اهل بیت از حیث نسب و گرامی ترین آنان از جهت منصب و مقام است».

168 أَصْحابُهُ الْأَبْرارُ

رسول خداصلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ الثَّوابُ وَأَصْحابُکَ الْأَبْرارُ»؛(4)

«تو ثواب و پاداش هستی و یاران تو خوبان هستند».

169 أَصْحابُهُ فِی الْجَنَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام فرمود:

«یاعَلِی! أَبْشِرْ فَإِنَّکَ وَأَصْحابُکَ وَشِیعَتُکَ فِی الْجَنَّهِ»؛(5)

«ای علی! بشارت باد بر تو! همانا تو و یاران و پیروانت در بهشت خواهید بود».

170 أَصَحُّ الدِّینِ

دینش صحیح ترین دین و آیین است.

همچنین مراجعه شود به: أَسْمَحُ الْأُمَّهِ [164]

171 أَصْدَقُ النّاسِ

کسی که زبانش از همه راست گوتر است.

همچنین مراجعه شود به: أَحْسَنُ النّاسِ خُلْقاً [154]

172 أَصْلُ الدِّینِ

اصل واساس دین به پذیرش ولایت و امامت علی و امامان از فرزندان آن حضرت علیه السلام است، چنان که پیامبر خداصلی الله علیه وآله به آن حضرت فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَصْلُ الدِّینِ وَمَنارُ الْإِیمانِ وَغایهُ الْهُدی ...»؛(6)

ص:47


1- 384. مائه منقبه، ص 50؛ التحصین، ص 619.
2- 385. بحارالانوار، ج 97، ص 377؛ مفاتیح الجنان، زیارت مخصوصه.
3- 386. بحارالانوار، ج 36، ص 307.
4- 387. بحارالانوار، ج 36، ص 97. شواهد التنزیل، ج 1، ص 178.
5- 388. فضائل الصحابه، ج 1، ص 654.
6- 389. بحارالانوار، ج 35، ص 400 و ج 23، ص 3؛ مستدرک الوسائل، ج 11، ص 270؛ تفسیر فرات، ص 205؛ بصائر الدرجات، ص 32.

«ای علی! تو اصل و اساس دین و پایان هدایت و نتیجه هدایت هستی ...».

به همین جهت فرمود: اگر کسی در بهترین مکان روی زمین (کعبه) و در بهترین زمان ها و ساعات به عبادت خدا مشغول شود، روزها را روزه بگیرد و شب ها را به شب زنده داری بگذراند؛ امّا ولایت اهل بیت علیهم السلام را نداشته باشد، خداوند هیچ عملی از او را نمی پذیرد.(1)

173 أَصْلُ الرَّسُولِ

مراد از اصل، همه کاره بودن است. رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد حضرت علی علیه السلام فرمود:

«عَلِی أَصْلِی وَجَعْفَرٌ فَرْعِی»؛(2)

«علی اصل من و جعفر فرع من است».

174 الْأَصْلَعُ

دارای صورت کشیده. اصلع کسی است که موی جلوی سر او ریخته باشد.

رسول خداصلی الله علیه وآله به عمار فرمود: بعد از من اختلاف و کشمکش پیش می آید و برخی شمشیر می کشند، هر وقت چنین شد:

«فَعَلَیکَ بِهذَا الْأَصْلَعِ عَنْ یمِینِی عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ»؛(3)

«تو ملازم این اصلع باش که در کنار من است؛ یعنی علی بن ابی طالب علیه السلام».

اگر همه مردم به طرفی رفتند و این اصلع (علی علیه السلام) به طرف دیگر رفت، تو به طرف علی علیه السلام برو.

175 أَعْداؤُهُ أَعْداءُ اللَّهِ

دشمنان او دشمنان خدا هستند؛ پس هرکه با او دشمنی کند، گویا با خدا دشمنی کرده است.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَرِیضَهُ اللَّهِ [146]

176 أَعْداؤُهُ أَعْداءُ الرَّسُولِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ وَصِیی وَخَلِیفَتِی وَوَزِیرِی وَوارِثِی وَأَبُو وُلْدِی، شِیعَتُکَ شِیعَتِی وَأنْصارُکَ أَنْصارِی وَأَوْلِیآؤُک أَوْلِیآئِی وَأَعْدآؤُکَ أَعْدآئِی»؛(4)

«ای علی! تو وصی و جانشین و وزیر و وارث و پدر فرزندان منی، پیروان تو پیروان من، و یاران تو یاران من هستند، دوستان تو دوستان من، و دشمنان تو دشمن من هستند».

177 أَعْدَلُ النّاسِ

هرجا سخن از عدل باشد، نام علی علیه السلام درکنار آن می درخشد و هر وقت نام علی علیه السلام را به یاد آوریم، عدالت خود به خود به ذهن می آید.

دوره کوتاه حکومت آن حضرت، نمونه ماندگار حکومت عادلانه برای تمام جهانیان است؛ تا جایی که گفته اند: علی علیه السلام به جهت شدّت رفتار عادلانه به شهادت رسید. و این هم امضای رسول خداصلی الله علیه وآله که فرموده:

«أَما وَاللَّهِ! إِنَّهُ أَوَّلُکُمْ إِیماناً بِاللَّهِ وَأَعْدَلُکُمْ فِی الرَّعِیهِ»؛(5)

ص:48


1- 390. بحارالانوار، ج 65، ص 332؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 119؛ المحاسن برقی، ج 1، ص 286.
2- 391. الجامع الصغیر، ج 2، ص 176؛ کنز العمال، ج 11، ص 602؛ ینابیع المودّه، ج 2، ص 96.
3- 392. بحارالانوار، ج 28، ص 69.
4- 393. امالی صدوق، مجلس 53، حدیث 13.
5- 394. بحارالانوار، ج 35، ص 435؛ امالی طوسی، ص 251؛ بشاره المصطفی، ص 192.

«آگاه باشید که علی علیه السلام اولین مؤمن از بین شماست و عادل ترین شما بین مردم است».

178 الْأَعَزُّ عِنْدَ الرَّسُولِ

امام علی علیه السلام از رسول خداصلی الله علیه وآله پرسید: آیا من نزد شما محبوب ترم یا فاطمه؟ فرمود:

«فاطِمَهُ أَحَبٌّ إِلَی مِنْکَ وَأَنْتَ أَعَزٌّ عَلَی مِنْها»؛(1)

«فاطمه علیها السلام نزد من محبوب تر از تو است و تو عزیزتر از او هستی».

179 أَعْظَمُ الْمَزِیهِ

فضیلت و درجه و امتیازش از همه بیشتر است. عنوان و افتخاری دیگر از رسول خداصلی الله علیه وآله برای امیرمؤمنان علیه السلام است.

همچنین مراجعه شود به: أَبْصَرُ الْمُؤْمِنِینَ [132]

180 أَعْظَمُ الْمُؤْمِنِینَ جِهاداً

پیامبرصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ مَعِی إِیماناً وَأَعْظَمُهُمْ جِهاداً وَأَعْلَمُهُمْ بِآیاتِ اللَّهِ»؛(2)

«تو اولین مؤمنان بودی که به همراه من ایمان آوردی و بزرگ ترین آنان در جهاد، و عالم ترین ایشان نسبت به آیات الهی هستی».

181 أَعْلَمُ الْأُمَّهِ

داناترین و عالم ترین مردم؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده:

«أَعْلَمُکُمْ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(3)

«عالم ترین شما (امّتم) علی بن ابی طالب است».

«أَعْلَمُ أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(4)

«عالم ترین امّتم بعدمن، علی بن ابی طالب است».

و شواهد فراوانی هم در این زمینه است؛ از جمله اینکه تمام اصحاب در مسایل خود به آن حضرت رجوع می کردند و به او نیاز داشتند؛ ولی او در هیچ مسأله ای به آنان رجوع نکرده؛ یعنی سؤالی و نیازی نداشته.

و پیامبر به ایشان فرمود: «أَنْتَ أَخِی وَوارِثِی»؛ وارث یعنی کسی که علم پیامبر را ارث برده، که فرموده: «تَرِثُ مِنِّی ما وَرَثَ الْأَنْبِیاءُ» آنچه که پیامبران ارث بردند، تو هم از من به ارث بردی، که آن کتاب خدا و سنّت پیامبر است.(5)

182 أَعْلَمُ بِالسُّنَّهِ

آگاه ترین فرد به سنّت و روش پیامبراکرم صلی الله علیه وآله، که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«أَعْلَمُ بِالسُّنَّهِ وَالْقَضآءِ بَعْدِی عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(6)

«آگاه ترین فرد به سنّت و قضاوت بعد از من، علی بن ابی طالب علیه السلام است».

از امامان معصوم علیهم السلام رسیده که فرموده اند:

ص:49


1- 395. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 72. مسند احمد، ج 2، ص 41؛ اسد الغابه، ج 3، ص 397؛ فیض القدیر، ج 4، ص 556؛ الصواعق المحرقه، ج 2، ص 559؛ المعجم الاوسط، ج 7، ص 343؛
2- 396. ارشاد، ج 1، ص 38؛ کشف الغمه، ج 1، ص 85.
3- 397. اصول کافی، ج 7، ص 422.
4- 398. کنز العمال، ج 11، ص 614.
5- 399. بحارالانوار، ج 39، ص 69؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 33؛ کشف الغمه، ج 1، ص 334؛ العمده، ص 183.
6- 400. بحارالانوار، ج 40، ص 150؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 33.

«أَهْلُ الْبَیتِ أَدْری بِما فِی الْبَیتِ»؛(1)

«اهل خانه و خاندان، بهتر از هر کسی می دانند که در آن خانه و خاندان چه بوده و چه می گذرد».

و عایشه نیز به آن اعتراف داشت.(2)

183 أَعْلَمُ الْمُؤْمِنِینَ بِآیاتِ اللَّهِ

در بین مؤمنان از همه بیشتر به آیات قرآن آشنایی و علم دارد.

همچنین مراجعه شود به: أَعْظَمُ المُؤْمِنِینَ جِهاداً [180]

184 أَعْلَمُ النّاسِ

از همه بیشتر می داند و به همه چیز علم دارد؛ چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله تأیید فرموده:

«عَلِی أَشْجَعُ النّاسِ قَلْباً وَأَحْلَمُ النّاسِ حِلْماً... وَأَعْلَمُ النّاسِ عِلْماً»؛(3)

«علی شجاع ترین و بردبارترین ... و عالم ترین مردم است».

به همین جهت خودش بارها می فرمود:

«سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی»؛(4)

«قبل از اینکه من را از دست بدهید، هرچه می خواهید بپرسید».

و قسم یاد می فرمود که من به راه های آسمان بیشتر از راه های زمین آگاهی دارم... .(5)

185 اِفْتِخارُ النَّبِی ّ

ابن عمر می گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یفْتَخِرُ یوْمَ الْقِیامَهِ آدَمُ بِابْنِهِ شَیثٍ، وَأَفْتَخِرُ أَنَا بِعَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ»؛(6)

«در روز قیامت، حضرت آدم علیه السلام به فرزندش شیث و من به علی بن ابی طالب علیه السلام افتخار می کنم».

186 أَفْضَلُ الْأُمَّهِ یقِیناً

بین امّت، یقین او از همه برتر است.

همچنین مراجعه شود به: أَسْمَحُ الْأُمَّهِ [164]

187 أَفْضَلُ الْأَوْصِیاءِ

امیرالمؤمنین علیه السلام از همه اوصیا و جانشینان پیامبران، بافضیلت تر است و این افتخاری است که خدای تعالی داده و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز آن را اعلان نموده و فرموده است:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ اخْتارَ مِنَ الْأَیامِ الْجُمُعَهَ، وَمِنَ الشُّهُورِ شَهْرَ رَمَضانِ، وَمِنَ اللَّیالِی لَیلَهَ الْقَدْرِ، وَاخْتارَنِی عَلی جَمِیعِ الْأَنْبِیاءِ، وَاخْتارَ مِنِّی عَلِیاً وَفَضَّلَهُ عَلی جَمِیعِ الْأَوْصِیاءِ»؛(7)

«خداوند از بین روزها، روز جمعه را برگزید، و از بین ماه ها، ماه رمضان را و از بین شب ها، شب قدر را. از بین همه پیامبران، مرا انتخاب کرد و علی را از من انتخاب نمود و او را بر همه اوصیا فضیلت بخشید».

ص:50


1- 401. بحارالانوار، ج 78، ص 274.
2- 402. بحارالانوار، ج 40، ص 179؛ کشف الیقین، ص 57؛ موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 293.
3- 403. امالی صدوق، ص 439؛ بشاره المصطفی، ص 174؛ مناقب آل ابی طالب، 2، ص 35.
4- 404. ارشاد القلوب، ج 2، ص 376؛ وسائل الشیعه، ج 15، ص 128؛ مستدرک، ج 11، ص 101؛ الاختصاص 248؛ بصائر الدرجات، 267.
5- 405. بحارالانوار، ج 34، ص 258؛ سلیم بن قیس، ص 712.
6- 406. بحارالانوار، ج 39، ص 41؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 242.
7- 407. بحار الانوار، ج 36، ص 256؛ وسائل الشیعه، ج 7، ص 381؛ کمال الدین، ج 1، ص 281.

188 أَفْضَلُ الْخَلائِقِ

از همه مردمان بهتر و بافضیلت تر است، آن هم در روزی که همه پرونده ها رو می شود. امام علی علیه السلام در دفاع از مظلومیت خود فرمود: چه کسی به غیر از من می تواند ادّعا کند که رسول خداصلی الله علیه وآله در باره او چنین فرموده:

«أَنْتَ أَفْضَلُ الْخَلآئِقِ عَمَلاً یوْمَ الْقِیامَهِ...»؛(1)

«تو بهترین آفریدگان هستی، عمل تو در روز قیامت از همه مردم برتر است».

189 أَفْضَلُ السّابِقِینَ

در بین سابقین و اصحاب پیامبر و مسلمانان صدر اسلام، از همه بافضیلت تر است.

لقبی که رسول خداصلی الله علیه وآله برای امام علی علیه السلام به کار برده است:

«یا عَلِی! أَنْتَ سَیدُ الْوَصِیینَ وَوارِثُ عِلْمِ النَّبِیینَ وَخَیرُ الْخَلآئِقِ وَأَفْضَلُ السّابِقِینَ»؛(2)

«ای علی! تو سرور جانشینان، وارث علم پیامبران و بهترین آفریدگان و بافضیلت ترین سابقان در اسلام هستی».

190 أَفْضَلُ مِنَ الْعَرْشِ وَ الْکُرْسِی ّ

فضیلتش از عرش و کرسی هم بیشتر است، دراین باره رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده:

«وَفَتَقَ نُورَ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ فَخَلَقَ مِنْهُ الْعَرْشَ وَالْکُرْسِی، وَعَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ وَاللَّهِ أَفْضَلُ مِنَ الْعَرْشِ وَالْکُرْسِی ّ»؛(3)

«آن گاه خدا نور علی بن ابی طالب علیه السلام را شکافت و عرش و کرسی را از آن آفرید، پس به خدا قسم که علی علیه السلام از عرش و کرسی افضل است».

191 أَفْضَلُ مِنْ کِتابِ اللَّهِ

فضیلتش از کتاب خدا (قرآن) هم بیشتر است، زید بن ثابت می گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله در ضمن حدیثی فرمود:

«إِنِّی تارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَینِ کِتابَ اللَّهِ وَعَلِی بْنَ أَبِی طالِبٍ. وَاعْلَمُوا أَنَّ عَلِیاً لَکُمْ أَفْضَلُ مِنْ کِتابِ اللَّهِ؛ لِأَنَّهُ مُتَرْجِمٌ لَکُمْ عَنْ کِتابِ اللَّهِ تَعالی ؛(4)

«من دو گوهر گران بها برای شما به یادگار می گذارم: کتاب خدا (قرآن) و علی بن ابی طالب علیه السلام. امّا بدانید که علی علیه السلام برای شما از قرآن کریم هم برتر است؛ زیرا او بیان کننده و مفسّر کتاب خدا برای شما می باشد».

192 أَفْضَلُ مِنَ الْمَلآئِکَهِ

فضیلتش از ملائکه بیشتر است.

در حدیثی طولانی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمده:

«... ثُمَّ فَتَقَ نُورَ أَخِی عَلِی ّ فَخَلَقَ مِنْهُ الْمَلآئِکَهَ، فَالْمَلآئِکَهُ مِنْ نُورِ أَخِی عَلِی ّ وَنُورُ عَلِی ّ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَعَلِی أَفْضَلُ مِنَ الْمَلآئِکَهِ»؛(5)

«... آن گاه نور برادرم علی علیه السلام را شکافت و از آن فرشتگان را آفرید، پس فرشتگان از نور برادرم علی علیه السلام هستند و نور علی علیه السلام نیز از نور خداست و علی علیه السلام افضل از ملائکه می باشد».

ص:51


1- 408. بحارالانوار، ج 31، ص 338؛ احتجاج، ج 1، ص 141.
2- 409. بحارالانوار، ج 27، ص 63؛ الیقین، ص 236.
3- 410. بحارالانوار، ج 40، ص 43؛ الفضائل، ص 128.
4- 411. مئه منقبه، ص 161.
5- 412. بحارالانوار، ج 37، ص 83.

193 أَفْضَلُ النّاسِ

بافضیلت ترین و برترین انسان ها، رسول خداصلی الله علیه وآله در خطبه غدیر درباره علی علیه السلام فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! فَضِّلُوا عَلِیاً؛ فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النّاسِ بَعْدِی مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثی ..»؛(1)

«ای مردم! علی را از همه برتر بدانید؛ چرا که او بعد از من، از هر مرد و زنی والاتر است».

194 أَقْدَمُ الْأُمَّهِ سِلْماً

در اسلام آوردن، بر افراد امّت مقدم است.(2)

همچنین مراجعه شود به: أَسْمَحُ الْأُمَّهِ [164]

195 أَقْرَبُ الْخَلائِقِ بِالرَّسُولِ

نزدیک ترین افراد به رسول خداصلی الله علیه وآله، امام علی علیه السلام است. آن قدر نزدیک است که خدای تعالی در قرآن کریم آن دو را با یک عبارت "أنفسنا" نام برده؛ یعنی جان آن دو یکی است.

همچنین مراجعه شود به: سَیدُ الْمُسْلِمِینَ [447]

196 أَقْسَمُ بِالسَّوِیهِ

در تقسیم عادلانه از همه بهتر عمل می کند.

همچنین مراجعه شود به: أَبْصَرُ الْمُؤْمِنِینَ [132]

197 أَقْضَی النّاسِ

قضاوتش از همه دقیق تر و مطابق با واقع است. این مدال افتخاری است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آن را به علی علیه السلام نسبت داده است.

به اتفاق و اجماع راویان آمده است که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«أَقْضاکُمْ عَلِی»؛(3)

«قاضی ترین شما علی است».

و در جای دیگر فرمود:

«أَقْضی أُمَّتِی وَأَعْلَمُ أُمَّتِی بَعْدِی عَلِی»؛(4)

«قاضی ترین و داناترین شما در امّتم بعد از من، علی علیه السلام است».

از عمر بن خطاب رسیده که گفت: «أقضانا علی»؛(5) «قضاوت علی از همه ما بهتر است».

به همین جهت، قضاوت های عجیب امام علی علیه السلام نیز معروف است و کتاب های متعددی در این مورد نوشته شده است.

198 أَقْوَمُ الْمُؤْمِنِینَ

پایدارتر و ثابت قدم تر از همه مؤمنان است.

همچنین مراجعه شود به: أَبْصَرُ الْمُؤْمِنِینَ [132]

199 أَکْثَرُ الْأُمَّهِ عِلْماً

علم و دانش او از همه اهل امّت بیشتر است.

همچنین مراجعه شود به: أَبْصَرُ الْمُؤْمِنِینَ [132]

همچنین مراجعه شود به: أَسْمَحُ الْأُمَّهِ [164]

200 أَکْثَرُ الْقَوْمِ یقِیناً

امام علی علیه السلام یقینش از همه مردم بیشتر بود؛ چون علم و آگاهی و معرفت آن حضرت از همه بیشتر بود؛ لذا به خداوند و معاد باور و یقین کامل داشت.

ص:52


1- 413. بحارالانوار، ج 35، ص 427؛ قسمتی از خطبه غدیر.
2- 414. کنز العمال، ج 11، ص 605.
3- 415. بحارالانوار، ج 40، ص 87 و 150؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 33. فتح الباری، ج 8، ص 167؛ الریاض النضره، ج 1، ص 267.
4- 416. امالی صدوق، مجلس 81، حدیث 20.
5- 417. الاحتجاج، ج 2، ص 391. الاستیعاب، ج 1، ص 6؛ الریاض النضره، ج 1، ص 268.

جابر بن عبد اللَّه انصاری از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ أَقْدَمُ أُمَّتِی سِلْماً وَأَکْثَرُهُمْ عِلْماً وَأَصَحُّهُمْ دِیناً وَأَکْثَرُهُمْ یقِیناً»؛(1)

«علی بن ابی طالب علیه السلام ازهمه زودتر مسلمان شد و از همه بیشتر علم دارد، دینش از همه صحیح تر و یقین او از همه مردم بیشتر است».

201 أَکْرَمُ أَهْلِ الْبَیتِ

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: امام علی علیه السلام از حیث منصب و مقام، گرامی ترین فرد اهل بیت است.

همچنین مراجعه شود به: أَشْرَفُ أَهْلِ الْبَیتِ [167]

202 أَکْرَمَتْهُ الْأَرْضُ

کسی که زمین هم او را گرامی داشته است.

همچنین مراجعه شود به: اِتِّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

203 أَکْمَلَ اللَّهُ بِهِ الدِّینَ

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! إِنَّما أَکْمَلَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ دِینَکُمْ بِإِمامَتِهِ»؛

«ای مردم! خداوند دین شما را تنها با امامت علی علیه السلام کامل می داند».

در روایات متعدد و متواتر نقل شده، که آیه شریفه: «اَلْیوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتِی»(2) فقط در مورد علی بن ابی طالب علیه السلام نازل شده، نه هیچ یک از مردم. پس با قبول ولایت او، دین کامل و نعمت الهی تمام می شود،(3) چنان که امام صادق علیه السلام فرمود:

«وَکانَ کَمالُ الدِّینِ بِوِلایهِ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ»؛(4)

«کامل شدن دین به ولایت و امامت علی بن ابی طالب علیه السلام می باشد».

204 أَکْمَلُ الْأُمَّهِ

کامل ترین فرد از امّت.

همچنین مراجعه شود به: أَسْمَحُ الْأُمَّهِ [164]

205 إِمامُ الْأَبْرارِ

پیشوا و رهبر نیکوکاران و افراد نیک رفتار. و این عنوانی است که خداوند متعال در شب معراج درباره امیرمؤمنان به پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی رایهُ الْهُدی وَإِمامُ الْأَبْرارِ وَقاتِلُ الْفُجّارِ»؛(5)

«علی علیه السلام پرچم هدایت و امام نیکان و کشنده فاجران است».

و در عبارتی از زیارت آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلی إِمامِ الْأَبْرارِ».(6)

206 إِمامُ الْأَتْقِیاءِ

امام پرهیزکاران و خداترسان و تقواپیشگان. و این عبارتی است، که در یکی از دعاهای مأثوره وارد شده:

«سَیدُ الْأَوْصِیآءِ وَإِمامُ الْأَتْقِیآءِ، یعْسُوبُ الدِّینِ، عَلِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ...»؛(7)

«... آن که آقای جانشینان و امام تقواپیشگان و پیشوای اهل دین است، علی علیه السلام می باشد که امیر مؤمنان است».

ص:53


1- 418. کنزالفوائد، ج 1، ص 262.
2- 419. سوره مائده، آیه 3.
3- 420. بحارالانوار، ج 36، ص 129.
4- 421. اصول کافی، ج 1، ص 290.
5- 422. بحارالانوار، ج 18، ص 392؛ الیقین، ص 291. حلیه الاولیاء، ج 1، ص 67؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 330.
6- 423. بحارالانوار، ج 99، ص 198.
7- 424. بحارالانوار، ج 92، ص 383.

207 الْإِمامُ الْأَزْهَرُ

ازهر به معنای درخشنده تر و نورانی تر.

ابوذر غفاری نقل می کند: در محضر رسول خداصلی الله علیه وآله بودم که علی بن ابی طالب علیه السلام وارد شد، پیامبر خوشحال شد و به من فرمود: آیا این را می شناسی؟

گفتم: برادر و همسر دختر و پسر عموی شما و پدر حسن و حسین است.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا أَباذَرٍّ! هذَا الْإِمامُ الْأَزْهَرُ وَرُمْحُ اللَّهِ الْأَطْوَلُ وَبابُ اللَّهِ الْأَکْبَرُ، فَمَنْ أَرادَ اللَّهَ فَلْیدْخُلِ الْبابَ»؛(1)

«ای ابوذر! این درخشنده ترین امام و نیزه قدرت و باب بزرگ الهی است، پس هر که می خواهد به خدا برسد، باید از درب آن وارد شود».

208 إِمامُ الْأُمَّهِ

امیرمؤمنان علی علیه السلام، امام و پیشوای امّت اسلامی است، او رهبر امّت محمّدصلی الله علیه وآله است، پیامبرصلی الله علیه وآله بارها خطاب به آن حضرت فرموده:

«أَنْتَ إِمامُ أُمَّتِی»؛

«تو امام امّت من هستی».

و نیز به یکی از اصحاب فرمود:

«یابْنَ سَمُرَهِ! إِذَا اخْتُلِفَتِ الْأَهْوآءُ وَتَفَرَّقَتِ الْآراءُ، فَعَلَیکَ بِعَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ، فَإِنَّهُ إِمامُ أُمَّتِی وَخَلِیفَتِی عَلَیهِمْ مِنْ بَعْدِی»؛(2)

«ای فرزند سمره! هرگاه آرا و نظرات مردم مختلف و پراکنده شد، تو در طرف و گروه علی بن ابی طالب علیه السلام باش؛ چون او امام امّت من و نیز خلیفه من بر ایشان بعد از من است».

209 الْإِمامُ الْأَوَّلُ

پیامبر خاتم الهی صلی الله علیه وآله دوازده جانشین وخلیفه داشت؛ یعنی بعد از رسول اسلام صلی الله علیه وآله دوازده امام هستند که اولین ایشان امیرالمؤمنین علیه السلام است. و این نیز طبق انتخاب و گزینش خداوند و اعلان آن توسط پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله صورت گرفته است؛ چنان که بارها می فرمود:

«اَلْأَئِمَّهُ مِنْ بَعْدِی اِثْنا عَشَرَ، أَوَّلُهُمْ أَنْتَ یا عَلِی وَآخِرُهُمُ الْقآئِمُ»؛(3)

«امامان بعد از من دوازده نفرند که اولین آنان تو هستی ای علی! و آخر ایشان قائم است».

210 إِمامُ الْأَوْلِیاءِ

پیشوای دوستان خدا. لقبی است که خدای تعالی در شب معراج برای علی علیه السلام به کار برده.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: خداوند با من عهدی بست، گفتم: این چه عهدی است؟ فرمود:

«یا مُحَمَّدُ! اِسْمَعْ، عَلِی رایهُ الْهُدی وَإِمامُ أَوْلِیآئِی وَنُورُ مَنْ أَطاعَنِی»؛(4)

«ای محمّد! بشنو که علی علیه السلام پرچم هدایت و امام اولیای من و نور کسی است که از من اطاعت کند».

ص:54


1- 425. بحارالانوار، ج 40، ص 57.
2- 426. بحارالانوار، ج 36، ص 226؛ امالی صدوق، ص 26.
3- 427. بحارالانوار، ج 36، ص 226؛ امالی صدوق، ص 111؛ عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 65؛ روضه الواعظین، ج 1، ص 103؛ الصراط المستقیم، ج 2، ص 110.
4- 428. بحارالانوار، ج 18، ص 120. امالی طوسی، ص 513. تاریخ بغداد، ج 7، ص 141؛ تاریخ مدینه دمشق، ج 42، ص 270؛ حلیه الاولیاء، ج 1، ص 67.

211 إِمامُ أَهْلِ الدُّنْیا

امیرمؤمنان علیه السلام، امام و پیشوای الهی است برای تمام مردم دنیا؛ چه خود بدانند یا ندانند، چه بخواهند یا نخواهند، و امام برای همه رحمت است.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«إِنَّهُ مِحْنَهُ الْوَری وَالْحُجَّهُ الْعُظْمی وَالآیهُ الْکُبْری وَإِمامُ أَهْلِ الدُّنْیا»؛(1)

«علی علیه السلام امتحان شده و خالص شده مردم است که دیگران نیز به وسیله او امتحان می شوند. او حجّت اعظم و آیت بزرگ خدا و امام اهل دنیا است».

212 إِمامُ أَهْلِ الطّاعَهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله در توضیح بخشی از جریان معراج می فرماید که خدای تعالی فرمود:

«عَلِی حُجَّتِی بَعْدَکَ عَلی خَلْقِی وَإِمامُ أَهْلِ طاعَتِی»؛(2) «پس از تو، علی علیه السلام حجّت من بر بندگانم و پیشوای اهل طاعت من می باشد».

213 إِمامُ الْبَرَرَهِ

امام پاکان و نیکان. عمروبن عاص در مکاتبه با معاویه به وی نوشت: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی إِمامُ الْبَرَرَهِ، وَقاتِلُ الْفَجَرَهِ، مَنْصُورُ مَنْ نَصَرَهُ، مَخْذُولُ مَنْ خَذَلَهُ»؛(3)

«علی علیه السلام امام نیکان و جنگ کننده با فاجران است، هرکه او را یاری کند خودش یاری می شود و هرکه او را خوار کند خودش خوار می شود».

214 إِمامُ التُّقی

پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صاحِبُ حَوْضِی وَوارِثُ عِلْمِی وَحامِلُ لِوائِی وَمُنْجِزُ وَعْدِی وَمُفَرِّجُ هَمِّی وَمُسْتَوْدِعُ مَوارِیثِ الْأَنْبیآءِ وَأَنْتَ أَمِینُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَخَلِیفَتُهُ عَلی خَلْقِهِ وَأَنْتَ مِصْباحُ النَّجاهِ وَطَرِیقُ الْهُدی وَإِمامُ التُّقی وَالْحُجَّهُ عَلَی الْوَری وَأَنْتَ الْعَلَمُ الْمَرْفُوعُ فِی الدُّنْیا وَالصِّراطُ الْمُسْتَقِیمُ یوْمَ الْقِیامَهِ»؛(4)

«ای علی! تو صاحب حوض من، و وارث علم من و حامل لوای من هستی، تو وعده های مرا وفا می کنی، و همّ و غمّ مرا برطرف می نمایی، تو امانت دار میراث پیامبران، و امین خدا در زمین و خلیفه او بر مردم هستی، تو چراغ نجات و راه هدایت، و پیشوای پرهیزکاران و حجّت بر همه مردم می باشی، تو پرچم برافراشته در دنیا و صراط مستقیم در آخرت می باشی».

215 إِمامُ الْخَلْقِ

کسی که امام و پیشوای همه مخلوقات است.

همچنین مراجعه شود به: أَبُو الْأَئِمَّهِ الْمَهْدِیینَ [136]

216 إِمامُ الشِّیعَهِ

أنس بن مالک گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: هفتاد هزار نفر داخل بهشت می شوند که نه حسابی دارند و نه عذابی.

ص:55


1- 429. بحارالانوار، ج 38، ص 93.
2- 430. امالی صدوق، مجلس 72، حدیث 27.
3- 431. بحارالانوار، ج 33، ص 53. جامع الاحادیث، ج 14، ص 232؛ کنز العمال، ج 11، ص 602؛ مستدرک حاکم، ج 3، ص 129؛ جمع الجوامع، ج 1، ص 1460.
4- 432. مشارق انوار الیقین، ص 99؛ امالی صدوق، ص 306؛ بشاره المصطفی، ص 54.

آن گاه به علی علیه السلام توجّه کرده، و فرمود:

«هُمْ شِیعَتُکَ وَأَنْتَ إِمامُهُمْ»؛(1)

«آنان شیعیان تو هستند و تو هم امام ایشان هستی».

217 إِمامُ الْقَوْمِ

از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود: «برای خداوند، لوایی است از نور که دو هزار سال قبل از خلقت آسمان و زمین آفریده شده، و بر روی آن نوشته است: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، خَیرُ الْبَرِیهِ آلُ مُحَمَّدٍ» و صاحب آن لواء، علی علیه السلام است که «امام القوم» است.(2)

218 إِمامُ الْقِیامَهِ

جلودار روز قیامت. این لقب را رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام نسبت داده است.(3)

219 إِمامُ کُلِ ّ مُؤْمِنٍ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ مَوْلی کُلِ ّ مُسْلِمٍ وَإِمامُ کُلِ ّ مُؤْمِنٍ وَقائِدُ کُلِ ّ تَقِی ّ، وَبِوِلایتِکَ صارَتْ أُمَّتِی مَرْحُومَهً وَبِعَداوَتِکَ صارَتِ الْفِرْقَهُ الْمُخالَفَهُ مِنْها مَلْعُونَهً»؛(4)

«ای علی! تو مولای هر مسلمان و امام هر مؤمن و جلودار هر باتقوایی هستی، به ولایت توست که امّت من امّت مرحومه شدند، و به خاطر دشمنی با توست که عدّه ای از مخالفان ملعون شده اند».

220 إِمامُ کُلِ ّ مُسْلِمٍ

امام و پیشوای هر مسلمان در هرجای جهان است. هرکه پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله را قبول داشته باشد، باید او را هم به امامت و رهبری بپذیرد.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«مَنْ أَحَبَّ أَنْ یسْتَمْسِکَ بِدِینِی وَیرْکَبُ سَفِینَهَ النَّجاهِ بَعْدِی فَلْیقْتَدِ بِعَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ وَلْیعادِ عَدُوَّهُ وَلْیوالِ وَلِیهُ؛ فَإِنَّهُ وَصِیی وَخَلِیفَتِی عَلی أُمَّتِی فِی حَیاتِی وَبَعْدَ وَفاتِی وَهُوَ إِمامُ کُلِ ّ مُسْلِمٍ وَأَمِیرُ کُلِ ّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی، قَوْلُهُ قَوْلِی وَأَمْرُهُ أَمْرِی وَنَهْیهُ نَهْیی وَتابِعُهُ تابِعِی وَناصِرُهُ ناصِرِی وَخاذِلُهُ خاذِلِی»؛(5)

«هرکه دوست دارد به دین من چنگ زند و بعد از من بر کشتی نجات سوار شود، باید به علی بن ابی طالب علیه السلام اقتدا کند، دشمنان او را دشمن بدارد و دوستانش را دوست بدارد، چون او وصی و جانشین بر امّت من است؛ چه در حیات من و چه پس از وفات من، و او امام هر مسلمانی و امیر هر مؤمنی بعد از من است، سخن او سخن من، امر او امر من و نهی او نهی من است، پیرو او پیرو من و یاور او یاور من است، و هرکه او را خوار کند مرا خوار کرده است».

221 إِمامُ الْمُؤْمِنِینَ

علی بن ابی طالب علیه السلام، هم اولین ایمان آورنده به خدا و رسولش بود و هم امیرمؤمنان و هم امام آنان، او امام و رهبر ایمان آورندگان است، لذا همه مؤمنان باید به او اقتدا کنند.

ص:56


1- 433. ارشاد مفید، ج 1، ص 42؛ بشاره المصطفی، ص 163.
2- 434. تأویل الآیات، ص 610.
3- 435. بحارالانوار، ج 36، ص 65.
4- 436. مشارق انوار الیقین، ص 108؛ امالی صدوق، ص 111؛ ارشاد القلوب، ج 2، ص 295؛ بشاره المصطفی، 197.
5- 437. بحار الانوار، ج 36، ص 254؛ التحصین، ص 553؛ کمال الدین، ج 1، ص 260.

این از القابی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام داده است؛ چنان که انس بن مالک گوید: در خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بودم، که فرمود:

«یا أَنَسَ بْنَ مالِکٍ! یدْخُلُ عَلَی رَجُلٌ إِمامُ الْمُؤْمِنِینَ وَسَیدُ الْمُسْلِمِینَ وَخَیرُ الْوَصِیینَ. فَضُرِبَ الْبابُ فَإِذاً عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(1)

«ای اَنس! اینک مردی بر من وارد می شود که امام مؤمنان و آقای مسلمانان و بهترین جانشین است. در همان لحظه درب خانه زده شد و علی بن ابی طالب علیه السلام داخل شد».

222 إِمامُ الْمُتَّقِینَ

امام تقواپیشگان، امام پرهیزکاران و امام خداترسان. او هم باتقواترین پرهیزکاران و نیز امام خداترسان می باشد.

و این ندایی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: از مرکز عرش به گوش می رسد:

«هذا عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ، وَصِی رَسُولِ رَبِ ّ الْعالَمِینَ وَإِمامُ الْمُتَّقِینَ»؛(2)

«این علی بن ابی طالب علیه السلام، جانشین پیامبر پروردگار جهانیان و امام پرهیزکاران است».

چنان که در فرازی از زیارت آن حضرت نیز آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ عَبْدِ اللَّهِ وَأَخِی رَسُولِ اللَّهِ الصِّدِّیقِ الْأَکْبَرِ وَسَیدِ الْمُسْلِمِینَ وَإِمامِ الْمُتَّقِینَ»؛(3)

«سلام بر امیر مؤمنان، بنده خدا و برادر رسول خداصلی الله علیه وآله، او که صدّیق اکبر و سرور مسلمانان و امام پرهیزکاران است».

223 الْإِمامُ الْهادِی

امام هدایت گر. رسول خداصلی الله علیه وآله در خطبه غدیر درباره امام علی علیه السلام فرمود:

«خَلِیفَهُ رَسُولِ اللَّهِ وَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْإِمامُ الْهادِی»؛

«علی علیه السلام، جانشین رسول خدا، و امیرمؤمنان و پیشوای هدایت گر است».

224 إِمامُ الْهُدی

امام و پیشوای هدایت.

علی علیه السلام مردم را از ضلالت و گمراهی به سعادت هدایت می کند. هرکه می خواهد به هدایت برسد، باید پشت سر او حرکت کند.

چنان که پیامبرصلی الله علیه وآله به علی علیه السلام فرمود: جبرئیل در مورد تو خبری به من داد که چشم مرا روشن و قلب مرا شاد نمود، جبرئیل گفت: خدای تعالی به تو سلام رسانده و می فرماید:

«إِنَّ عَلِیاً إِمامُ الْهُدی وَمِصْباحُ الدُّجی وَالْحُجَّهُ عَلی أَهْلِ الدُّنْیا»؛(4)

«همانا علی علیه السلام امام هدایت و چراغ تاریکی ها و حجّت بر تمام اهل دنیا است».

در زیارتی مربوط به آن حضرت آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا إِمامَ الْهُدی ؛(5)

«سلام بر تو ای امام هدایت».

ص:57


1- 438. بحارالانوار، ج 38، ص 17؛ الیقین، ص 478.
2- 439. بحارالانوار، ج 7، ص 235.
3- 440. تهذیب شیخ طوسی، ج 6، ص 56.
4- 441. بحارالانوار، ج 27، ص 113؛ التمحیص، ص 622.
5- 442. من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 592؛ کامل الزیارات، ص 230؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین،

225 إِمامُ یوْمِ الْغَدِیرِ

روز غدیر روزی بود که به دستور خداوند متعال، امامت علی بن ابی طالب علیه السلام اعلان شد و پیامبراکرم صلی الله علیه وآله در شأن و فضیلت شان فرمود:

«لَوْ کانَتِ الْبِحارُ مِداداً وَالْغِیاضُ أَقْلاماً، وَالسَّماواتِ صُحُفاً وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ کُتّاباً، لَنُفِدَ الْمِدادُ وَکَلَّتِ الثَّقَلانِ أَنْ یکْتُبُوا مِعْشارَ عُشْرِ فَضائِلِ إِمامِ یوْمِ الْغَدِیرِ...»؛(1)

«اگر همه دریاها مرکّب و همه درختان قلم، همه آسمانها دفتر، و همه جن و انسان نویسنده شوند، مرکب ها تمام می شود و جن و انسان از نوشتن باز می مانند قبل از آن که بخواهند یک درصد از فضایل علی علیه السلام در روز غدیر را بنویسند».

226 أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ

هر امر و فرمانی بدهد، گویا رسول خداصلی الله علیه وآله امر و فرمان داده است، چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده است:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَلِیفَهُ اللَّهِ وَخَلِیفَتِی، وَحُجَّهُ اللَّهِ وَحُجَّتِی، وَبابُ اللَّهِ وَبابِی، وَصَفِی اللَّهِ وَصَفِیی، وَحَبِیبُ اللَّهِ وَحَبِیبِی، وَخَلِیلُ اللَّهِ وَخَلِیلِی، وَسَیفُ اللَّهِ وَسَیفِی، وَهُوَ أَخِی وَصاحِبِی وَوَزِیرِی وَوَصِیی، مُحِبُّهُ مُحِبِّی وَمُبْغِضُهُ مُبْغِضِی، وَوَلِیهُ وَلِیی وَعَدُوُّهُ عَدُوِّی، وَزَوْجَتُهُ ابْنَتِی وَوُلْدُهُ وُلْدِی، وَحِزْبُهُ حِزْبِی وَقَوْلُهُ قَوْلِی وَأَمْرُهُ أَمْرِی، وَهُوَ سَیدُ الْوَصِیینَ وَخَیرُ أُمَّتِی»؛(2)

«علی بن ابی طالب علیه السلام خلیفه خدا و من است، او حجّت خدا و من، و باب خدا و باب من است، او برگزیده خدا و من، و دوست خدا و من است، او خلیل خدا و من، و شمشیر خدا و من است، او برادر و همراه و وزیر و وصی من است، دوستدار او دوستدار من، کینه ورز با او کینه ورز با من، ولی او ولی من و دشمن او دشمن من است، همسر او دختر من است و فرزندانش فرزندان من، حزب او حزب من، سخن او سخن من و فرمان او فرمان من است، او آقای جانشینان و بهترین امّت من است».

227 الْأَمِیرُ

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده است:

«یا عَلِی! أَنْتَ الْإِمامُ بَعْدِی وَالْأَمِیرُ...»؛(3)

«ای علی! تو بعد از من امام و امیر می باشی».

228 أَمِیرُ الْبَرَرَهِ

آقا و سرور همه خوبان و نیکان عالم.

همچنین مراجعه شود به: قاتِلُ الْفَجَرَهِ [576]

229 أَمِیرُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ

پادشاه، فرمانروا، فرمانده و امیر سفیدرویان و آبرومندان. از عناوینی است که پیامبر خداصلی الله علیه وآله آن حضرت را ملقّب فرموده است.

چنان که امام باقرعلیه السلام می فرماید: پیامبر خداصلی الله علیه وآله دست علی علیه السلام را به سینه چسبانیده و فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَصْلُ الدِّینِ وَمَنارُ الْإِیمانِ وَغایهُ الْهُدی وَأَمِیرُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ، أَشْهَدُ لَکَ بِذلِکَ»؛(4)

ص:58


1- 443. مشارق انوار الیقین، ص 199؛ حلیه الابرار، ج 2، ص 122.
2- 444. بحارالانوار، ج 26،ص 263 و ج 38،ص 137؛ مئهمنقبه، ص 34؛ امالی صدوق، ص 203؛ کنزالفوائد، ج 2، ص 12؛ الصراطالمستقیم، ج 2، ص 34؛بشارهالمصطفی،ص 31؛
3- 445. امالی صدوق، مجلس 11، حدیث 4.
4- 446. بحارالانوار، ج 35، ص 400؛ التمحیص، ص 560.

«ای علی! تو اصل و اساس دین، نشانه ایمان، انتهای هدایت و امیر نخبگان و سفیدرویان هستی و من این را برای تو گواهی می دهم».

230 أَمِیرُ الْقُری

فرمانروای شهرها و آبادی ها.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده است:

«إِنَّکَ مَنارُ الْأَنامِ وَغایهُ الْهُدی وَأَمِیرُ الْقُری ؛(1)

«همانا تو تابلوی نورانی مردم و نهایت هدایت و امیر شهرها و آبادی ها هستی».

231 أَمِیرُ الْکُلِ ّ

فرمانروای همگان در همه جا. برگرفته از حدیث رسول خداصلی الله علیه وآله است که فرمود:

«أَنْتَ (یا عَلِی) أَمِیرُ مَنْ فِی السَّمآءِ وَأَمِیرُ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَأَمِیرُ مَنْ مَضَی وَأَمِیرُ مَنْ بَقی ؛

«ای علی! تو هم بر آسمانی ها و هم بر زمینیان امیری، هم بر گذشتگان و هم بر آیندگان امیری».

232 أَمِیرُ کُلِ ّ مُؤْمِنٍ

زیباترین عنوان و لقب آن است که پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله آن را برای شخص انتخاب نماید، امیر همه مؤمنان نیز از آن لقب هاست، که فرمود:

«مَنْ أَحَبَّ أَنْ یسْتَمْسِکَ بِدِینِی وَیرْکَبُ سَفِینَهَ النَّجاهِ بَعْدِی، فَلْیقْتَدِ بِعَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ ... وَهُوَ إِمامُ کُلِ ّ مُسْلِمٍ وَأَمِیرِ کُلِ ّ مُؤْمِنٍ بَعْدِی»؛(2)

«هرکه دوست دارد به دین من متمسک شود و بعد از من بر کشتی نجات سوار شود، باید به علی بن ابی طالب علیه السلام اقتدا کند؛ چرا که او امام همه مسلمانان و امیر همه مؤمنان بعد از من است».

233 أَمِیرُ النَّحْلِ

از امام رضاعلیه السلام نقل شده: این عنوان را پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله برای امیرمؤمنان علیه السلام به کار برده است؛ البته برای وجه تسمیه آن چند قول بیان شده است که به کتب مربوطه مراجعه شود.(3)

234 الْأَمِینُ

امین از امانت؛ کسی است که دیگران او را به امانت داری و درست کاری قبول دارند و او مورد اعتماد و اطمینان و وثوق آنان است.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: اگر علی علیه السلام برای ثقلین هم شهادت دهد، خدا شهادت او را قبول می کند؛ چون:

«إِنَّهُ الصّادِقُ الْأَمِینُ»؛(4)

«همانا علی راست گو و امین است».

در قسمتی از زیارت آن حضرت نیز آمده:

«الشّاهِدِینَ عَلی أَنَّکَ صادِقٌ أَمِینٌ صِدِّیقٌ»؛(5)

«فرشتگان الهی گواهی می دهند که تو راستگو و امین و صدّیق هستی».

235 أَمِینُ اللَّهِ

کسی که مورد اعتماد و اطمینان خدا است و از جانب او در امان و امنیت هستند. او امین

ص:59


1- 447. بحارالانوار، ج 23، ص 2؛ تأویل الآیات، ص 227.
2- 448. بحارالانوار، ج 36،ص 254؛ کمال الدین، ج 1،ص 260.
3- 449. بحارالانوار، ج 3، ص 110 و ج 35، ص 56؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 315.
4- 450. بحارالانوار، ج 43، ص 23.
5- 451. من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 589؛ المزار، ص 78؛ مفاتیح الجنان؛ زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.

اللَّه است، امین خدا بر خلق او، چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«أَنْتَ أَمِینُ اللَّهِ فی أَرْضِهِ»؛(1)

«ای علی! تو امین خدا در روی زمین هستی».

و خود آن حضرت فرموده است:

«أَنَا الْعُرْوَهُ الْوُثْقی وَکَلِمَهُ التَّقْوی وَأَمِینُ اللَّهِ عَلی أَهْلِ الدُّنْیا»؛(2)

«من محکم ترین دست گیره و کلمه تقوی هستم، من امین خدا بر اهل دنیایم».

در ابتدای زیارت امین اللَّه نیز آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَمِینَ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَحُجَّتَهُ عَلی عِبادِهِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ»؛(3)

چنان که در دعای روز عید غدیر در توصیف آن حضرت آمده است:

«مَوْضِعُ سِرِّ اللَّهِ وَأَمِینُ اللَّهِ عَلی خَلْقِهِ»؛(4)

«تو محلّ اسرار خدا و امین الهی بر مردم هستی».

236 أَمِینُ الْأُمَّهِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَمِینُ أُمَّتِی وَحُجَّهُ اللَّهِ عَلَیها بَعْدِی»؛(5)

«ای علی! تو امین امّت من، و حجّت خدا بر مردم بعد از من می باشی».

237 أَمِینُ الرَّسُولِ

امام علی علیه السلام نزدیک ترین فرد به رسول خداعلیه السلام و مورد اعتماد و اطمینان او، و در یک کلمه امین او بود که بارها نیز به این مطلب اشاره نموده، از جمله فرموده است:

«عَلِی أَخِی وَوارِثِی وَوَزِیرِی وَأَمِینِی وَالْقآئِمُ بِأَمْرِی»؛(6)

«علی علیه السلام برادر و وارث و وزیر و امین من است که به امر من قیام می کند».

در قسمتی از زیارت آن حضرت آمده است:

«أَشْهَدُ أَنَّکَ أَخُو رَسُولِ اللَّهِ وَوَصِیهُ وَوارِثُ عِلْمِهِ وَأَمِینُهُ عَلی شَرْعِهِ»؛(7)

«گواهی می دهم تو برادر رسول خدا و جانشین و وارث علم و امین او بر شریعتش هستی».

238 أَمِینُ الْقُرْآنِ

این فرمایش رسول خداصلی الله علیه وآله است که درباره آیه «وَلِکُلِ ّ قَوْمٍ هادٍ» به امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ مَنارُ الْأَنامِ وَرایهُ الْهُدی وَأَمِینُ الْقُرْآنِ»؛(8)

«تو منار و نمایش گر مورد توجّه مردم، و پرچم هدایت و امین قرآن هستی».

پس هرچه امیر مؤمنان علیه السلام از جانب قرآن کریم بفرماید و یا آیات آن را تفسیر نماید، مورد قبول است.

ص:60


1- 452. بحارالانوار، ج 100، ص 38.
2- 453. بحارالانوار، ج 39، ص 336؛ امالی صدوق، ص 38.
3- 454. مصباح المتهجّد، ص 738؛ کامل الزیارات، ص 39؛ مفاتیح الجنان، زیارت امین اللَّه.
4- 455. بحارالانوار، ج 95، ص 298؛ اقبال الاعمال، ص 473؛ مفاتیح الجنان، اعمال عید غدیر.
5- 456. امالی صدوق، مجلس 53، حدبث 13.
6- 457. بحارالانوار، ج 22، ص 486. جامع الاحادیث، ج 30، ص 290؛ اتحاف الخیره، ج 5، ص 370؛ سنن نسائی، ج 5، ص 128؛ مسند البزار، ج 1، ص 162.
7- 458. بحارالانوار، ج 97، ص 359؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
8- 459. بحارالانوار، ج 35، ص 298؛ تأویل الآیات، ص 237؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 83.

239 أَمِینُ الْمَفاتِیحِ

دارنده و امانت دار کلیدها. رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

«صاحِبُ رایتِی فِی الْقِیامَهِ وَأَمِینِی عَلی مَفاتِیحِ خَزائِنِ رَبِّی»؛(1)

«علی علیه السلام صاحب پرچم من در قیامت است، و او امین بر کلیدهای خزینه های پروردگارم است».

240 اِنْتَجاهُ اللَّهُ

خدای تعالی با او نجوا کرده است.

پیامبرصلی الله علیه وآله در روز طائف، علی علیه السلام را خواست و با او به نجوا پرداخت، مردم گفتند: نجوای پیامبرصلی الله علیه وآله با پسر عمویش طولانی شد، حضرت فرمود:

«مَا انْتَجَیتُهُ وَلکِنَّ اللَّهَ انْتَجاهُ»؛(2)

«من با علی علیه السلام نجوا نمی کردم؛ بلکه این خدا بود که با علی علیه السلام نجوا می کرد».

241 الْأَنْزَعُ

پیشانی بلند. انزع از ماده نزع گرفته شده است، و در لغت؛ کسی است که موهای دو طرف پیشانی اش ریخته باشد. امّا در اصطلاح؛ کسی است که از شرک گرفته شده باشد.

ابن عباس به روایت از رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«مَنْ أَرادَ النَّجاهَ غَداً، فَلْیأْخُذْ بِحُجْزَهِ هذَا الْأَنْزَعِ یعْنِی عَلِیاً»؛(3)

«هرکه می خواهد فردای قیامت از عذاب نجات یابد، دامن این پیشانی بلند را بگیرد؛ یعنی علی امیرالمؤمنین علیه السلام را».

242 الْأَنْزَعُ الْبَطِینُ

در این باره، تفاسیر متعددی شده است. علاّمه مجلسی در این باره می گوید: انزع بطین؛ کسی که هیچ گونه شرکی در او راه ندارد و قلب و دلش سرشار از علم و ایمان است.(4)

معنای دیگر برای بطین: این کلمه بر وزن فُعَیل؛ کسی که شکم کوچکی دارد.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرموده:

«یا عَلِی! فَابْشِرْ فَإِنَّکَ الْأَنْزَعُ الْبَطِینُ، مَنْزُوعٌ مِنَ الشِّرْکِ، بَطِینٌ مِنَ الْعِلْمِ»؛(5)

«ای علی! بشارت باد بر تو که انزع بطین هستی؛ یعنی از هرگونه شرک جدا شدی و دلت از علم و ایمان سرشار گردیده است».

243 أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَیهِ الْحِکْمَهَ

خداوند متعال حکمت را بر او نازل کرده.

همچنین مراجعه شود به: اِتِّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

244 أَنْصارُهُ أَنْصارُ اللَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«یاعَلِی! شِیعَتُکَ شِیعَهُ اللَّهِ وَأَنْصارُکَ أَنْصارُ اللَّهِ»؛(6)

«ای علی! پیروان تو پیرو خدا و یاوران تو یاران خدا هستند».

ص:61


1- 460. الصراط المستقیم، ج 2، ص 23.
2- 461. بحارالانوار، ج 39، ص 157؛ موسوعه امام علی علیه السلام ج 8، ص 139.
3- 462. بحارالانوار، ج 35، ص 53؛ امالی صدوق، ص 673؛ علل الشرایع، ج 1، ص 159؛ معانی الاخبار، ص 63.
4- 463. بحارالانوار، ج 83، ص 359.
5- 464. بحارالانوار، ج 35، ص 52؛ امالی طوسی، ص 293.
6- 465. امالی صدوق، مجلس 4، حدیث 8.

اصبغ بن نباته گوید: امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ! شِیعَتِی أَوْلِیآءُ اللَّهِ وَأَنْصارِی أَنْصارُ اللَّهِ»؛(1)

«من امیر مؤمنان هستم، شیعیان و پیروان من دوستان خدا و یاوران من یاوران خدا هستند».

245 أَنْصارُهُ أَنْصارُ الرَّسُولِ

یاران امام علی علیه السلام، یاران رسول خداصلی الله علیه وآله هستند.

همچنین مراجعه شود به: أَعْداؤُهُ أَعْداءُ الرَّسُولِ [176]

246 إِنْکارُهُ إِنْکارُ اللَّهِ

حذیفه بن اسید غفاری گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله به من فرمود:

«یا حُذَیفَهُ! إِنَّ حُجَّهَ اللَّهِ عَلَیکُمْ (عَلَیکَ) بَعْدِی عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ، الْکُفْرُ بِهِ کُفْرٌ بِاللَّهِ، وَالشِّرْکُ بِهِ شِرْکٌ بِاللَّهِ، وَالشَّکُّ فِیهِ شَکٌّ فِی اللَّهِ، وَالْإِلْحادُ فِیهِ إِلْحادٌ فِی اللَّهِ، وَالْإِنْکارُ لَهُ إِنْکارٌ للَّهِ ِ، وَالْإِیمانُ بِهِ إِیمانٌ بِاللَّهِ»؛(2)

«ای حذیفه! همانا علی بن ابی طالب علیه السلام بعد از من حجّت خدا بر شماست، کفر به او کفر به خدا و شرک به او شرک به خداست. شک در او شک در خدا و الحاد و انکار او، الحاد و انکار خداست و ایمان به او ایمان به خدا می باشد».

247 أَوْسَعُ قَلْباً

دارای وسعت قلب و سعه صدر است.

همچنین مراجعه شود به: أَسْخی مِنَ الْفُراتِ [161]

248 الْأَوْفی

وفادارترین فرد؛ عهد و پیمان ها را تمام و کمال انجام می دهد. رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود: هفت خصلت در تو هست که هیچ کس نمی تواند با تو احتجاج کند:

«أَنْتَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ بِاللَّهِ إِیماناً وَأَوْفاهُمْ بِعَهْدِاللَّهِ ...»؛(3)

«تو اولین ایمان آورندگان به خدا و باوفاترین آنان به عهد خدا هستی ...».

و در جمع اصحاب نیز اعلام فرمود:

«یا أَیهَا النّاسُ! إِنَّ عَلِیاً أَوْفاکُمْ بِعَهْدِ اللَّهِ»؛(4)

«ای مردم! علی علیه السلام وفادارترین شخص به عهد خداوند است».

و در زیارت آن حضرت، این گونه آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَصَلِّ عَلی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَبْدِکَ الْمُرْتَضی وَأَمِینِکَ الْأَوْفی ؛(5)

«خدایا درود فرست بر محمّد و آلش و بر امیر مؤمنان که بنده پسندیده و امین با وفای توست».

249 أَوَّلُ الْاِثْنَی عَشَرَ

حضرت علی علیه السلام اولین امام از میان دوازده امام و جانشین پیامبرصلی الله علیه وآله است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

ص:62


1- 466. مشارق انوار الیقین، ص 88.
2- 467. امالی صدوق، مجلس 36، حدیث 2.
3- 468. بحارالانوار، ج 38، ص 230؛ امالی طوسی، ص 553؛ مناقب آل ابی طالب، ج 6، ص 2؛ الخصال صدوق، ج 1، ص 336.
4- 469. بحارالانوار، ج 23، ص 242؛ کشف الیقین، ص 295؛ تفسیر فرات، ص 544.
5- 470. بحارالانوار، ج 97، ص 307 و 379؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.

«إِنَّهُ سَیکُونُ بَعْدِی إِثْناعَشَرَ إِماماً وَمِنْ بَعْدِهِمْ إِثْناعَشَرَ مَهْدِیاً؛ فَأَنْتَ یا عَلِی! أَوَّلُ الإِثْنَی عَشَرَ الْإِمامِ، سَمّاکَ اللَّهُ فِی السَّمآءِ عَلِیاً الْمُرْتَضی ؛(1)

«ای علی! بعد از من، دوازده امام و دوازده مهدی خواهد بود که تو اولین آن دوازده امام هستی، و خداوند متعال در آسمان ها تو را علی مرتضی نامیده است».

250 أَوَّلُ الْأَوْصِیاءِ

اوصیا جمع وصی به معنای جانشینان است، و امام علی علیه السلام اولین آن جانشینان است، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به فاطمه زهراعلیها السلام فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ اطَّلَعَ إِلَی الْأَرْضِ اطِّلاعَهً فَاخْتارَنِی نَبِیاً وَثانِیهً فَاخْتارَ بَعْلَکَ وَصِیاً أَوَّلَ الْأَوْصِیاءِ»؛(2)

«خداوند متعال به زمین توجّهی فرمود و مرا پیامبر قرار داد، دیگر بار توجّهی نمود و شوهرت را به عنوان وصی و اولین وصی مقرّر فرمود».

و در عبارت دیگر فرمود:

«أَوَّلُ الْأَوْصِیاءِ بَعْدِی أَخِی عَلِی»؛(3)

«اولین جانشین بعد از من، برادرم علی است».

251 أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ

چه افتخاری بالاتر از آن است که دوست و دشمن به آن معترف باشند.

عمر بن خطّاب نقل می کند: رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ إِسْلاماً، وَأَنْتَ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ إِیماناً»؛(4)

«تو اولین مسلمان و اولین مؤمن هستی».

قبلاً گفته شد که پیامبرصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود: تو هفت خصلت داری که در هیچ کس دیگر وجود ندارد، از جمله اینکه تو اوّل المؤمنین هستی.(5)

252 أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ

اولین کسی که دین مبین اسلام را پذیرفت.(6)

همچنین مراجعه شود به: أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ [251]

253 أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ

اولین کسی که به خدا ایمان آورد. این افتخاری است که پیامبرصلی الله علیه وآله به آن شهادت داده.

«إِنَّ عَلِیاً أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ»؛(7)

«علی علیه السلام اولین کسی بود که به خدا و رسولش ایمان آورد».

254 أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِالرَّسولِ

اولین کسی که به پیامبری رسول خداصلی الله علیه وآله ایمان آورد.

ص:63


1- 471. بحارالانوار، ج 36، ص 261 و ج 53، ص 147؛ غیبت طوسی، ص 150.
2- 472. بحارالانوار، ج 36، ص 224؛ الصراط المستقیم، ج 2، ص 119.
3- 473. کمال الدین، ج 1، ص 262.
4- 474. بحارالانوار، ج 37، ص 267؛ بناء المقاله، ص 315. جامع الاحادیث، ج 28، ص 230.
5- 475. بحارالانوار، ج 38، ص 230؛ الصراط المستقیم، ج 1، ص 330؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 6.
6- 476. جامع الاحادیث، ج 28، ص 230؛ السنن الکبری، ج 5، ص 105؛ المعجم الکبیر، ج 22، ص 452؛ مسند أحمد، ج 39، ص 278؛ کنز العمال، ج 11، ص 605.
7- 477. بحارالانوار، ج 22، ص 502؛ نهج البلاغه، خطبه 71. البحرالزخار ج 9، ص 271؛ تفسیرالخازن ج 3، ص 331.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«هذا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِی وَأَوَّلُ مَنْ صَدَّقَنِی، وَهُوَ الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ وَهُوَ الْفارُوقُ الْأَکْبَرُ الَّذِی یفْرِقُ بَینَ الْحَقِ ّ وَالباطِلِ»؛(1)

«این (علی علیه السلام) اولین کسی است که به من ایمان آورد و مرا تصدیق کرد، او صدیق اکبر و فاروق اکبر است که بین حقّ و باطل را جدا می کند».

همچنین مراجعه شود به: أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ [253]

255 أَوَّلُ مَنْ صَدَّقَ الرَّسُولَ

اولین کسی که به رسول خداصلی الله علیه وآله ایمان آورد و او را تصدیق نمود.

همچنین مراجعه شود به: أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِالرَّسُولِ [254]

256 أَوَّلُ مَنْ صَلّی مَعَ الرَّسُولِ

اولین کسی که به همراه رسول خداصلی الله علیه وآله و پشت سر او نماز گزارد.

ابن عباس می گوید: آیه «وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّهِ هُمْ فِیها خالِدُونَ» فقط درباره علی علیه السلام نازل شده؛ چون او اوّلین کسی بود که پس از پیامبرصلی الله علیه وآله نماز خواند.(2)

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز آن را تأیید کرده و فرموده:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَوَّلُ مَنْ صَلّی مَعِی»؛(3)

«ای علی! تو اوّلین کسی بودی که با من نماز خواندی».

امام علی علیه السلام نیز فرمود:

«أَنَا أَوَّلُ مَنْ صَلّی مَعَ رَسُولِ اللَّهِ»؛(4)

«من اولین کسی بودم که همراه رسول خداصلی الله علیه وآله به نماز ایستادم».

257 أَوَّلُ مَنْ یدْخُلُ الْجَنَّهَ

امام علی علیه السلام اولین کسی است که وارد بهشت می شود. حضرت فرمود: رسول خداصلی الله علیه وآله به من فرمود: تو اولین داخل شونده بهشت هستی.

گفتم: یعنی قبل از شما وارد بهشت می شوم؟

فرمود: آری؛ چون تو پرچمدار و صاحب لوای من هستی. تو هم در دنیا و هم در آخرت پرچمدار من هستی، و پرچمدار نیز جلوتر حرکت می کند. من آن روزی را می بینم که تو وارد بهشت شده ای و لوای حمد نیز، در دست توست و همه در زیر آن هستند.(5)

258 أَوَّلُ مَنْ یصافِحُ الرَّسُولَ

اولین کسی که با رسول خداصلی الله علیه وآله مصافحه می کند. روایت شده که روزی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود:

«إِنَّ هذا أَوَّلُ مَنْ یصافِحُنِی یوْمَ الْقِیامَهِ وَهذَا الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ»؛(6)

ص:64


1- 478. بحارالانوار، ج 38، ص 215؛ الیقین، ص 508.
2- 479. مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 14.
3- 480. بحارالانوار، ج 38، ص 139. جامع الاحادیث، ج 10، ص 302؛ سنن النسائی، ج 5، ص 105؛ السنن الکبری، ج 1، ص 225؛ کنز العمال، ج 11، ص 616.
4- 481. بحارالانوار، ج 38، ص 203؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 15.
5- 482. بحار الانوار، ج 39، ص 217؛ علل الشرایع، ج 1، ص 172.
6- 483. بحارالانوار، ج 38، ص 230؛ امالی صدوق، ص 205؛ امالی شیخ طوسی، ص 147؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 6. فیض القدیر، ج 4، ص 472؛ جامع الاحادیث، ج 9، ص 384.

«این علی علیه السلام اولین کسی است که روز قیامت با من مصافحه خواهد کرد، این صدّیق اکبر است».

259 أَوَّلُ مَنْ یقْرَعُ بابَ الْجَنَّهِ

اولین کسی که درِ بهشت را می کوبد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! إِنَّکَ أَوَّلُ مَنْ یقْرَعُ بابَ الْجْنَّهِ فَتَدْخُلُها بِغَیرِ حِسابٍ بَعْدِی»؛(1)

«ای علی! تو اولین کسی هستی که روز قیامت درِ بهشت را می کوبی و بعد از من، بدون حساب وارد بهشت می شوی».

260 أَوْلَی النّاسِ بِالنّاسِ

نسبت به مردم از همه ایشان به آنان سزاوارتر است.

رسول خداصلی الله علیه وآله می فرماید: خدای تعالی فرمود:

«اِخْبِرْ عَلِیاً بِأَنَّهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَسَیدُ الْمُسْلِمِینَ وَأَوْلَی النّاسِ بِالنّاسِ»؛(2)

«به علی خبر بده که او امیر مؤمنان و سرور مسلمانان و سزاوارترین مردم به ایشان است».

261 أَوْلَی النّاسِ بِالنَّبِیینَ

بین مردم از همه بیشتر به پیامبران، نزدیک تر و شایسته تر است.

این افتخاری برای امیر مؤمنان از جانب رسول خداصلی الله علیه وآله است. انس بن مالک می گوید: روزی نزد پیامبر خداصلی الله علیه وآله بودم که فرمود:

«اَلآنَ یدْخُلُ سَیدُ الْمُسْلِمِینَ وَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَخَیرُ الْوَصِیینَ وَأَوْلَی النّاسِ بِالنَّبِیینَ»؛(3)

«هم اینک آقای مسلمانان و مولای مؤمنان و بهترین جانشین و کسی که از همه سزاوارتر به پیامبران است، داخل خواهد شد».

چیزی نگذشت که علی علیه السلام وارد شد.

262 أَوْلِیآؤُهُ أَوْلِیآءُ اللَّهِ

دوستان او دوستان خدا هستند؛ یعنی هرکه او را دوست بدارد، خدا را دوست داشته است. همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَرِیضَهُ اللَّهِ [146]

263 أَوْلِیآؤُهُ أَوْلِیآءُ الرَّسُولِ

دوستان او دوستان رسول خداصلی الله علیه وآله هستند.

همچنین مراجعه شود به: أَعْداؤُهُ أَعْداءُ الرَّسُولِ [176]

264 الْإِیمانُ بِهِ إِیمانٌ بِاللَّهِ

ایمان به او، با ایمان به خدا عجین شده است.

همچنین مراجعه شود به: إِنْکارُهُ إِنْکارُ اللَّهِ [246]

265 الْإِیمانُ مُخالِطُ دَمِهِ

ایمان با خون او عجین و مخلوط شده است.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«اَلْإِیمانُ مُخالِطُ لَحْمِکَ وَدَمِکَ، کَما خالَطَ لَحْمِی وَدَمِی»؛(4)

«ایمان با گوش و خون تو عجین شده؛ همان طور که با گوشت و خون من مخلوط شده است».

266 الْإِیمانُ مُخالِطُ لَحْمِهِ

ایمان با گوشت او عجین و مخلوط شده.

همچنین مراجعه شود به: الْإِیمانُ مُخالِطُ دَمِهِ [265]

ص:65


1- 484. الریاض النضره، ج 1، ص 246.
2- 485. بحارالانوار، ج 24، ص 182.
3- 486. بحارالانوار، ج 38، ص 134؛ الیقین، ص 243.
4- 487. الغدیر، ج 3، ص 179؛ مفاتیح الجنان، دعای ندبه.

267 إِیمانُهُ أَرجَحٌ

ایمانش از همه برتری دارد.

عمر بن خطّاب گفته: گواهی می دهم از رسول خداصلی الله علیه وآله شنیدم که فرمود:

«لَوْ أَنَّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَالْأَرَضِینَ السَّبْعِ وُضِعْنَ فِی کَفَّهِ مِیزانٍ وَوُضِعَ إِیمانُ عَلِی ّ فِی کَفَّهِ مِیزانٍ لَرَجَحَ إِیمانُ عَلِی ّ!»؛(1)

«اگر همه هفت آسمان و هفت زمین را در یک کفه ترازو بگذارند و ایمان علی علیه السلام را در کفه دیگر بگذارند، ایمان علی علیه السلام برتر از آنها می باشد».

268 بابُ اللَّهِ

راه و درگاه و دروازه خدا؛ یعنی اگر کسی بخواهد به خدا برسد باید از علی بگذرد، باید معرفت، ولایت و محبت علی را داشته باشد.

رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرموده است:

«یا عَلِی! أَنْتَ حُجَّهُ اللَّهِ وَأَنْتَ بابُ اللَّهِ وَأَنْتَ الطَّرِیقُ إِلَی اللَّهِ...»؛(2)

«ای علی! تو حجّت خدا و باب الهی و راه رسیدن به خدایی».

چنان که خود مولا نیز فرموده است:

«أَنَا عَینُ اللَّهِ وَأَنَا یدُ اللَّهِ وَأَنَا جَنْبُ اللَّهِ وَأَنَا بابُ اللَّهِ»؛(3)

و امام صادق علیه السلام فرموده است:

«کانَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بابَ اللَّهِ الَّذِی لا یؤْتی إِلّا مِنْهُ»؛(4)

«امیر مؤمنان همان باب اللَّه است که هر که بخواهد به خدا برسد باید از او بگذرد».

269 بابُ الجَنَّهِ

درِ بهشت. یعنی کسی از غیر راه علی علیه السلام نمی تواند به بهشت برسد.

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

«أَنَا مَدِینَهُ الْجَنَّهِ وَعَلِی بابُها، فَمَنْ أَرادَ الْجَنَّهَ فَلْیأْتِها مِنْ بابِها»؛(5)

«من شهر بهشت هستم و علی درب آن است و هر که می خواهد داخل آن شود باید از درب آن وارد شود».

امام کاظم علیه السلام نیز فرمود:

«إِنَّ عَلِیاًعلیه السلام بابٌ مِنْ أَبْوابِ الْجَنَّهِ فَمَنْ دَخَلَ بابَهُ کانَ مُؤْمِناً وَمَنْ خَرَجَ مِنْ بابِهِ کانَ کافِراً»؛(6)

«همانا علی علیه السلام دری از درهای بهشت است، پس هرکه به آن وارد شود، مؤمن است و هرکه از آن خارج گردد، کافر است».

270 بابُ حِکمَهِ النَّبِی ّ

در چندین روایت وارد شده: پیامبر خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنَا مَدِینَهُ الْحِکْمَهِ وَأَنْتَ بابُها»؛(7)

«ای علی! من شهر حکمت هستم و تو باب و درب آن هستی».

ص:66


1- 488. بحارالانوار، ج 38، ص 249؛ موسوعه امام علی، ج 9، ص 127. تاریخ دمشق، ج 42، ص 341؛ ذخائر العقبی، ج 1، ص 100؛ کشف الغمّه، ج 1، ص 288. کنز العمّال، ج 11، ص 617؛ میزان الاعتدال، ج 3، ص 494؛ لسان المیزان، ج 5، ص 97.
2- 489. بحارالانوار ج 36، ص 4؛ عیون اخبارالرضا، ج 2، ص 6.
3- 490. بحارالانوار، ج 4، ص 8؛ اصول کافی، ج 1، ص 145.
4- 491. اصول کافی، ج 1، ص 197.
5- 492. امالی صدوق ص 577؛ موسوعه امام علی ج 8، ص 131. تاریخ دمشق، ج 42، ص 378.
6- 493. اصول کافی، ج 3.
7- 494. بحارالانوار، ج 23، ص 125.

و نیز: «أَنَا مَدِینَهُ الْحِکْمَهِ وَعَلِی بابُها»؛(1)

«من شهر حکمت هستم و علی درب آن است».

و هرکه بخواهد وارد شهر حکمت پیامبرصلی الله علیه وآله شود، راهی جز از درب آن؛ یعنی عبور از امیرالمؤمنین علیه السلام و تبعیت از آن حضرت ندارد.

در فرازی از زیارت حضرت نیز آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی وَلِیکَ وَأَخِی نَبِیکَ وَوَزِیرِهِ... وَبابِ حِکْمَتِهِ»؛(2)

«خدایا درود فرست بر ولی خودت که برادر و وزیر ... و باب حکمت پیامبرت می باشد».

271 بابُ الدِّینِ

رسول خداصلی الله علیه وآله در این مورد فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ بابُ الدِّینِ، مَنْ دَخَلَ فِیهِ کانَ مُؤْمِناً وَمَنْ خَرَجَ مِنْهُ کانَ کافِراً»؛(3)

«علی بن ابی طالب علیه السلام دروازه دین است، هر که داخل آن شود مؤمن خواهد بود و هر که از آن خارج شود کافر است».

272 بابُ الرَّحْمَهِ

مسیر و طریق نزول رحمت خدا بر بندگان، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«نَحْنُ مَعْدِنُ الْحِکْمَهِ وَبابُ الرَّحْمَهِ»؛(4)

«ما گنجینه حکمت و درگاه رحمت الهی هستیم».

در زیارت آن حضرت علیه السلام آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا بابَ الرَّحْمَهِ»؛(5)

«سلام بر تو ای درگاه رحمت خدا».

273 بابُ الرَّسُولِ

پیامبرصلی الله علیه وآله در معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَلِیفَهُ اللَّهِ وَخَلِیفَتِی وَحُجَّهُ اللَّهِ وَحُجَّتِی وَبابُ اللَّهِ وَبابِی»؛

«علی علیه السلام هم خلیفه خدا و هم خلیفه من است، او حجّت خدا و حجّت من، و باب خدا و باب من است».

و خود حضرت نیز فرموده: من «بابُ النَّبِی ّ الْمُصْطَفی هستم.(6)

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

274 بابُ عِلْمِ النَّبِی ّ

یکی از بزرگ ترین افتخارات علی علیه السلام این است که درب ورودی علم پیامبرصلی الله علیه وآله است.

پیامبرصلی الله علیه وآله می فرماید: من شهر علم هستم؛ یعنی هرچه علم و دانشی وجود داشته باشد، در سینه پیامبرصلی الله علیه وآله است و علی علیه السلام نیز راه ورودی آن می باشد.

پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله بارها فرموده است:

«أَنَا مَدِینَهُ الْعِلْمِ وَعَلِی بابُها»؛(7)

«من شهر علم هستم و علی هم دروازه آن».

ص:67


1- 495. بحارالانوار، ج 25، ص 223. تاریخ بغداد، ج 11، ص 203؛ میزان الاعتدال، ج 3، ص 41.
2- 496. بحارالانوار، ج 97، ص 287؛ مفاتیح الجنان، زیارت مخصوص امیرالمؤمنین روز میلاد پیامبرصلی الله علیه وآله.
3- 497. علی یا علی، ص 53، به نقل از کتب اهل سنت.
4- 498. بحارالانوار، ج 25، ص 22.
5- 499. بحارالانوار، ج 97، ص 327.
6- 500. بحارالانوار، ج 39، ص 335.
7- 501. بحارالانوار، ج 10، ص 119؛ وسائل الشیعه، ج 27، ص 34؛ الاحتجاج، ج 1، ص 78؛ الارشاد، ج 1، ص 33؛ امالی صدوق، ص 343؛ امالی شیخ طوسی، ص 558؛ اقبال الاعمال، ص 296. المستدرک علی الصحیحین، ج 2، ص 137؛ المعجم الکبیر، ج 11، ص 65؛ جامع الاحادیث، ج 7، ص 36؛ کنز العمال، ج 11، ص 614.

و هرکس بخواهد داخل شهر شود، باید از درب آن وارد شود؛ پس باید برای رسیدن به علم و دانش پیامبر، از دروازه علی علیه السلام گذشت و به او مراجعه نمود.

275 بابُ الهُدی

پیامبر خداصلی الله علیه وآله درباره امام علی علیه السلام فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً بابُ الْهُدی بَعْدِی وَالدّاعِی إِلی رَبِّی»؛(1)

«همانا علی باب هدایت بعد از من است و دعوت کننده به سوی پروردگارم می باشد».

در زیارت مطلقه و در فرازی از آن خطاب به امام علی علیه السلام عرض می شود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ! أَشْهَدُ أَنَّکَ کَلِمَهُ التَّقْوی وَبابُ الْهُدی وَالْعُرْوَهُ الْوُثْقی ؛(2)

«گواهی می دهم که تو کلمه تقوی و باب هدایت و ریسمان محکم الهی هستی».

276 بابُهُ مَفْتُوحٌ

پیامبرصلی الله علیه وآله از جانب خداوند مأمور شد همه درهای رو به مسجد را ببندد مگر در خانه حضرت علی علیه السلام را. پس فرمود:

«فَإِنِّی أُمِرْتُ بِسَدِّ هذِهِ الْأَبْوابِ غَیرِ بابِ عَلِی ّ»؛(3)

«همانا من مأمور شدم به بستن همه درها به جز در خانه علی».

277 باهَ اللَّهُ بِهِ

خدا به وجود او فخر و مباهات نموده است.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است: بعد از پایان جنگ بدر نشسته بودم که جبرئیل آمد و عرضه داشت: ای رسول خدا! خداوند تو را سلام رسانده و می فرماید:

«باهَیتُ الْیوْمَ بِعَلِی ّ مَلائِکَتِی...»؛(4)

«من امروز پیش فرشتگان به وجود علی فخر و مباهات نمودم».

278 الْبَحْرُ الزّاخِرُ

دریای خروشان و پربار علم.

همچنین مراجعه شود به: أَسْخی مِنَ الْفُراتِ [161]

279 بَحْرُ الْعِلْمِ

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام و فاطمه زهراعلیها السلام فرمود: در آیه شریفه «مَرَجَ الْبَحْرَینِ یلْتَقِیانِ»(5) مراد خدای متعال از ارسال کردن دو بحر این است:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ بَحْرُ الْعِلْمِ وَفاطِمَهُ بَحْرُ النُّبُوَّهِ»؛(6)

«علی بن ابی طالب علیه السلام دریای علم است و فاطمه زهراعلیها السلام دریای نبوّت است».

280 بَطْشَهُ اللَّهِ

قدرت و مجازات و عذاب خداوند. رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

ص:68


1- 502. بحارالانوار، ج 32، ص 178؛ امالی صدوق، ص 31.
2- 503. بحارالانوار ج 97، ص 294؛ اصول کافی ج 4، ص 492؛ تهذیب طوسی، ج 6، ص 29.
3- 504. بحارالانوار، ج 32، ص 178؛ امالی صدوق، ص 31. مسند احمد، ج 3، ص 41، مستدرک حاکم، ج 2، ص 125؛ سنن نسائی، ج 5، ص 135.
4- 505. بحارالانوار، ج 27، ص 128.
5- 506. سوره الرحمن، آیه 19؛ «دو دریای مختلف (شور و شیرین، گرم و سرد) را در کنار هم قرار داد، در حالی که با هم تماس دارند».
6- 507. بحارالانوار، ج 24، ص 99؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 319.

«یا عَلِی! إِنَّکَ لِسانُ اللَّهِ الَّذِی ینْطِقُ مِنْهُ وَأَنَّکَ لَبَأْسُ اللَّهِ الَّذِی ینْتَقِمُ بِهِ وَأَنَّکَ لَسَوْطُ عَذابِ اللَّهِ الَّذِی ینْتَصِرُ بِهِ وَأَنَّکَ لَبَطْشَهُ اللَّهِ الَّتِی قالَ اللَّهُ: «وَلَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنا فَتَمارَوْا بِالنُّذُرِ»(1)»؛(2)

«ای علی! تو زبان گویای خدایی که از جانب او سخن می گویی، تو نشانه غضب و شدت خدایی که به وسیله تو انتقام می گیرد، تو وسیله عذاب خدا هستی که با آن بر دشمنان غالب می شود، و تو همان بطشه خدا هستی که خدای تعالی فرموده: او آنها را از مجازات ما بیم داد، ولی آنها بر مجادله و القای شکّ اصرار داشتند!».

281 الْبَطَلُ الْجَسُورُ

پهلوانی که همه از او حساب می برند.

ابن عباس نقل می کند: بعد از نماز در محضر رسول خداصلی الله علیه وآله نشسته بودم، مطلبی پیش آمد که امیرمؤمنان علیه السلام را طلب کرد و به حذیفه فرمود:

«یا حُذَیفَهُ! اِنْطَلِقْ إِلی حُجْرَهِ کاشِفِ الْکُرُوبِ وَعَبْدِ عَلّامِ الْغُیوبِ وَاللَّیثِ الْهَصُورِ وَاللِّسانِ الشَّکُورِ وَالذبرِ الْغَیورِ وَالْبَطَلِ الْجَسُورِ وَالْعالِمِ الصَّبُورِ الَّذِی حَوَی اسْمَهُ التَّوْراهُ وَالْاِنْجِیلُ وَالزَّبُورُ، اِنْطَلِقْ إِلی حُجْرَهِ ابْنَتِی فاطِمَهَ وَائْتِنِی بِبَعْلِها عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ»؛(3)

«ای حذیفه! برو منزل کسی که گرفتاری ها را آسان می کند، آن بنده خدای دانای غیب؛ آن شیر بیشه شجاعت، که زبان بسیار سپاس گزار دارد، و در مقابل دشمنان خشن و غیرت مند است، آن قهرمان چالاک و آن دانشمند صبور که نامش در تورات و انجیل و زبور آمده، برو به منزل دخترم فاطمه، و شوهرش علی بن ابی طالب را بیاور».

282 الْبَطِینُ

همچنین مراجعه شود به: الْأَنْزَعُ الْبَطِینُ [242]

283 بُغْضُهُ نِفاقٌ

پیامبرصلی الله علیه وآله درباره علی علیه السلام فرمود: «حُبُّهُ إِیمانٌ وَبُغْضُهُ نِفاقٌ، اَلنَّظَرُ إِلَیهِ رَأْفَهٌ وَمَوَدَّتُهُ عِبادَهٌ»؛(4)

«دوستی با علی نشانه ایمان است و بغض با او علامت نفاق، نگاه به چهره او مهربانی و مودت و علاقه به او عبادت است».

284 بِمَنْزِلَهِ إِسْحاقَ

اسحاق فرزند ابراهیم، یکی از پیامبران است. به منزله اسحاق، تشبیهی است برای امام علی علیه السلام که پیامبرصلی الله علیه وآله بیان فرموده. در حدیثی امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش نقل می کند:

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ مِنِّی بِمَنْزِلَهِ هِبَهِ اللَّهِ مِنْ آدَمَ وَبِمَنْزِلَهِ سامٍ مِنْ نُوحٍ، وَبِمَنْزِلَهِ إِسْحاقَ مِنْ إِبْراهِیمَ وَبِمَنْزِلَهِ هارُونَ مِنْ مُوسی وَبِمَنْزِلَهِ شَمْعُونَ مِنْ عِیسی إِلّا أَنَّهُ لا نَبِی بَعْدِی»؛(5)

«ای علی! تو برای من مثل هبه اللَّه هستی برای آدم، و مثل سام هستی برای نوح و مانند اسحاق هستی برای ابراهیم و شبیه هارون هستی برای

ص:69


1- 508. سوره قمر، آیه 36.
2- 509. بحارالانوار، ج 40، ص 64؛ تفسیر فرات، ص 455.
3- 510. بحارالانوار، ج 39، ص 187.
4- 511. بحارالانوار، ج 40، ص 76؛ کشف الغمّه، ج 1، ص 93؛ کشف الیقین، ص 225؛ کنز العمال، ج 11، ص 615؛ کشف الخفاء، ج 1، ص 204.
5- 512. بحارالانوار، ج 37، ص 254؛ امالی صدوق، ص 46؛ روضه الواعظین، ج 1، ص 101.

موسی و به منزله شمعون برای عیسی می باشی، جز اینکه بعد از من دیگر پیامبری نخواهد بود، (یعنی تو پیامبر نیستی)».

285 بِمَنْزِلَهِ رَأسِ النَّبِی ّ

رسول خداصلی الله علیه وآله در بیانی فرمود:

«عَلِی مِنِّی بِمَنْزِلَهِ رَأْسِی مِنْ بَدَنِی»؛(1)

«علی برای من بمانند سر است برای بدن من».

286 بِمَنْزِلَهِ سامٍ

سام فرزند حضرت نوح بود که به دستور خداوند جانشین وی شد.(2) تشبیهی برای امیرالمؤمنین علیه السلام از جانب رسول خداصلی الله علیه وآله است که فرمود: «ای علی! تو برای من مثل سام هستی برای نوح، که جانشین وی شده بود، جز اینکه تو پیامبر نیستی»؛ یعنی با اینکه پیامبر نیست امّا او را با پیامبران تشبیه نموده است.

همچنین مراجعه شود به: بِمَنْزِلَهِ إِسْحاقَ [284]

287 بِمَنْزِلَهِ شَمْعُونَ

چنان که گفته شد: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله برای بیان مقام و عظمت امیرالمؤمنین علیه السلام او را به پیامبران و جانشینان ایشان تشبیه نموده است.

از جمله فرمود: «ای علی! تو برای من مانند شمعون برای عیسی هستی که جانشین او بود، تو جانشین من هستی؛ ولی فقط پیامبرنیستی».

همچنین مراجعه شود به: بِمَنْزِلَهِ إِسْحاقَ [284]

288 بِمَنْزِلَهِ الْکَعْبَهِ

تشبیه جالب اینکه پیامبرصلی الله علیه وآله علی علیه السلام را به خانه کعبه تشبیه نموده، آنجا که رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ بِمَنْزِلَهِ الْکَعْبَهِ تُؤْتی وَلا تَأْتِی، فَإِنْ أَتاکَ هؤُلآءَ الْقَوْمُ فَسَلَّمُوا لَکَ هذَا الْأَمْرَ فَاقْبِلْهُ مِنْهُمْ وَإِنْ لَمْ یأْتُوکَ فَلا تَأْتِهِمْ»؛(3)

«ای علی! تو همانند کعبه هستی که دیگران باید به طرف و طواف تو بیایند نه تو به سوی آنان بروی، اگر آمدند و تسلیم امامت تو شدند آنها را بپذیر و اگر نیامدند، با ایشان کاری نداشته باش».

289 بِمَنْزِلَهِ هارُونَ

هارون برادر حضرت موسی علیه السلام هم پیامبر بود و هم جانشین حضرت موسی علیه السلام شد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله امیرمؤمنان علیه السلام را با هارون که پیامبرالهی است، مقایسه فرموده؛ لکن تصریح فرموده: با این تفاوت که علی علیه السلام پیامبر نیست.

این حدیث، از احادیث متواتر و معروف است که تمام راویان شیعه و سنّی آن را نقل کرده اند که پیامبر خداصلی الله علیه وآله بارها فرمود:

«عَلِی مِنِّی بِمَنْزِلَهِ هارُونَ مِنْ مُوسی إِلّا أَنَّهُ لا نَبِی بَعْدِی»؛(4)

ص:70


1- 513. بحارالانوار، ج 38، ص 319؛ بناء المقاله، ص 78. جامع الاحادیث، ج 14، ص 249؛ کنز العمال، ج 11، ص 603؛ الریاض النضره، ج 1، ص 247.
2- 514. اصول کافی، ج 8، ص 285؛ من لایحضره الفقیه، ج 4، ص 174.
3- 515. بحارالانوار، ج 39، ص 48؛ بشارهالمصطفی، ص 277.
4- 516. بحارالانوار، ج 5، ص 69؛ اصول کافی، ج 8، ص 106؛ مفاتیح الجنان، دعای ندبه. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 143؛ صحیح ترمذی، ج 3، ص 214؛ مسند احمد، ج 29، ص 160؛ السنن الکبری، ج 5، ص 125؛ المعجم الکبیر ج 5، ص 203؛ کنز العمال ج 11، ص 599.

«علی برای من مثل هارون برای موسی است جز این که بعد از من پیامبری نخواهد بود».

از جانب خدای تعالی و توسط جبرئیل به رسول خداصلی الله علیه وآله ابلاغ شده که: خداوند متعال تو را سلام می رساند و می فرماید:

«عَلِی مِنْکَ بِمَنْزِلَهِ هارُونَ مِنْ مُوسی وَلا نَبِی بَعْدَکَ».(1)

290 بِمَنْزِلَهِ هِبَهِ اللَّهِ

اولین وصی روی زمین، هبه اللَّه فرزند آدم که هم خود پیامبر بود و هم جانشین حضرت آدم علیه السلام شد.(2)

پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«ای علی! تو برای من مثل هبه اللَّه برای آدم هستی؛ یعنی جانشین من می باشی، امّا فقط پیامبر نیستی؛ چون من خاتم الانبیاء هستم.

همچنین مراجعه شود به: بِمَنْزِلَهِ إِسْحاقَ [284]

291 بَهْجَتُهُ بَهْجَهُ سُلَیمانٍ

کسی که خوش رویی و زیبایی چهره اش، مانند حضرت سلیمان علیه السلام است.

پیامبراعظم صلی الله علیه وآله در مورد شباهت علی علیه السلام به سایر پیامبران فرمود:

«شَبَهَتْ لِینُهُ بِلِینِ لُوطٍ، وَخُلْقُهُ بِخُلْقِ یحْیی وَزُهْدُهُ بِزُهْدِ أَیوبَ، وَسَخآؤُهُ بِسَخآءِ إِبْراهِیمَ، وَبَهْجَتُهُ بِبَهْجَهِ سُلَیمانَ بْنِ داوُدَ وَقُوَّتَهُ بِقُوَّهِ داوُد»؛(3)

«نرم خویی علی علیه السلام به حضرت لوطعلیه السلام شباهت دارد، اخلاقش به اخلاق یحیی علیه السلام، زهدش به زهد ایوب علیه السلام، سخاوتش به سخاوت ابراهیم علیه السلام، بهجت او به سلیمان علیه السلام و نیروی او به نیروی داودعلیه السلام شباهت دارد».

292 بِهِ یهتَدِی الْمُهْتَدُونَ

هدایت یافتگان به وسیله او هدایت می یابند.

پیامبرصلی الله علیه وآله در این باره فرمود:

«أَنَا الْمُنْذِرُ وَأَنْتَ الْهادِی مِنْ بَعْدِی. یا عَلِی! بِکَ یهْتَدِی الْمُهْتَدُونَ»؛(4)

«من بیم دهنده هستم و تو هم هادی. ای علی! همه به وسیله تو هدایت می یابند».

293 بَیتُ اللَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله از جانب خدای تعالی درباره امام علی علیه السلام فرموده است:

«جَعَلْتُهُ الْعَلَمَ الْهادِی مِنَ الضَّلالَهِ، وَبابِی الَّذِی أُوتِی مِنْهُ، وَبَیتِی الَّذِی مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً مِنْ نارِی وَحِصْنِی الَّذِی مَنْ لَجَأَ إِلَیهِ حَصَّنَهُ مِنْ مَکْرُوهِ الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ، وَوَجْهِی الَّذِی مَنْ تَوَجَّهَ إِلَیهِ لَمْ أَصْرِفْ وَجْهِی عَنْهُ»؛(5)

«من علی علیه السلام را پرچم هدایت گر مردم از گمراهی قرار دادم، او باب من است که مردم باید به آن درآیند، خانه من است. هرکه داخل آن شود از آتش عذاب درامان است، دژ محکم من است هرکه بدان پناه برد از بدی دنیا و عذاب آخرت محفوظ

ص:71


1- 517. بحارالانوار، ج 43، ص 238؛ امالی صدوق، ص 134.
2- 518. اصول کافی، ج 1، ص 234.
3- 519. بحارالانوار، ج 39، ص 38.
4- 520. فرهنگ غدیر، آیه منذر. جامع الاحادیث ج 6، ص 498؛ الدرّ المنثور، ج 5، ص 476.
5- 521. امالی صدوق، مجلس 39، حدیث 10.

می شود، و او وجه من است هرکه بدان رو کند، از او رو برنگردانم».

294 بَیتُهُ بَیتُ النَّبِی ّ

امام علی علیه السلام می فرماید: روزی خواستم وارد خانه آن حضرت شوم، اجازه گرفتم، ایشان اجازه دادند. وقتی داخل شدم، فرمود:

«أَما عَلِمْتَ أَنَّ بَیتِی بَیتُکَ، فَما لَکَ تَسْتَأْذِنُ عَلَی!»؛(1)

«مگر نمی دانی خانه من خانه تو است؛ پس چرا اجازه می گیری؟!».

295 تابِعُهُ تابِعُ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله در ولایت، فضیلت و منقبت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«أَمْرُهُ أَمْرِی، نَهْیهُ نَهْیی وَتابِعُهُ تابِعِی»؛

«فرمان او فرمان من است، و نهی او نهی من و تابع او تابع من است».

همچنین مراجعه شود به: إِمامُ کُلِ ّ مُسْلِمٍ [220]

296 تُجالِسُهُ الْمَلآئِکَهُ

فرشتگان الهی با او همنشین می شوند.

همچنین مراجعه شود به: اِتِّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

297 تُقاتِلُهُ الْفِئَهُ الْباغِیهُ

گروهی ستمکار و تجاوزگر با او می جنگند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! سَتُقاتِلُکَ الْفِئَهُ الْباغِیهُ وَأَنْتَ عَلَی الْحَقِ ّ، فَمَنْ لَمْ ینْصُرْکَ یوْمَئِذٍ فَلَیسَ مِنِّی»؛(2)

«ای علی! به زودی گروهی ستمکار و تجاوزگر با تو می جنگند، و تو بر حقّ هستی، پس هرکس تو را در آن روز یاری نرساند، از من نیست».

298 تَقِی الْقَلْبِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بین اصحاب خود با اشاره به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«هذا عَلِی قَدْ أَتاکُمْ تَقِی الْقَلْبِ، نَقِی الْکَفَّینِ»؛(3)

«این علی است که به سوی شما می آید، با قلبی خالص و صاف و دستی پاک و سالم».

299 الثَّقَلُ الْأَصْغَرُ

در پی حدیث معروف ثقلین، پیامبرصلی الله علیه وآله در روز غدیر فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! إِنَّ عَلِیاً وَالطَّیبِینَ مِنْ وُلْدِی هُمُ الثَّقَلُ الْأَصْغَرُ وَالْقُرْآنُ هُوَ الثَّقَلُ الْأَکْبَرُ، فَکُلُّ واحِدٍ مُنْبِئٌ عَنْ صاحِبِهِ وَمُوافِقٌ لَهُ، لَنْ یفْتَرِقا حَتّی یرِدا عَلَی الْحَوْضَ»؛(4)

«ای مردم! بدانید علی و فرزندان پاک و مطهر من همان ثقل اصغر و قرآن کریم، ثقل اکبر هستند که هر کدام از دیگری خبر می دهند و سازگار می باشند، این دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا در حوض کوثر بر من وارد گردند».

300 الْجامِعُ لِلْمَکارِمِ

تمام مکارم و بزرگواری ها را در خود جمع کرده است. پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

ص:72


1- 522. بحارالانوار، ج 37، ص 230؛ مائه منقبه، ص 59. کنز الفوائد، ج 2، ص 55.
2- 523. جامع الاحادیث، ج 23، ص 331؛ کنز العمال، ج 11، ص 613.
3- 524. بحارالانوار، ج 40، ص 268.
4- 525. بحارالانوار، ج 37، ص 208؛ إقبال الأعمال، ص 456؛ العدد القویه، ص 173؛ خطبه غدیریه.

«هذَا الْجامِعُ لِلْمَکارِمِ، الْحاوِی لِلْفَضآئِلِ، الْمُشْتَمِلُ عَلَی الْجَمِیلِ»؛(1)

«این علی کسی است که همه مکارم و فضیلت ها را در خود جمع کرده و دارای زیبایی هاست».

301 جَبْرَئِیلُ عَنْ یمِینِهِ

رسول اعظم صلی الله علیه وآله فرمود:

«ما بَعَثْتُهُ فِی سَرِیهٍ وَلا أَبْرَزْتُهُ بِمُبارَزَهٍ إِلّا رَأَیتُ جَبْرائِیلَ عَنْ یمِینِهِ وَمِیکائِیلَ عَنْ یسارِهِ وَمَلَکَ الْمَوْتِ أَمامَهُ وَسَحابَهً تَظِلُّهُ حَتّی یعْطِیهُ اللَّهُ خَیرَ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ»؛(2)

«من علی علیه السلام را به هیچ مأموریت و جنگی اعزام نکردم جز اینکه می دیدم جبرئیل از سمت راست و میکائیل از سمت چپ و ملک الموت از مقابل او هستند و ابری نیز بر او سایه افکن است تا اینکه خداوند بهترین فتح و پیروزی را نصیب می کرد».

302 جَلِیلٌ فِی السَّمآءِ

در آسمان دارای جلالت و عظمت و مقام والایی است.

در یکی از زیارات آن حضرت آمده است:

«کُنْتَ کَما قالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ... کَبِیراً فِی الْأَرْضِ، جَلِیلاً فِی السَّمآءِ»؛(3)

«تو همان گونه که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده... در زمین، بزرگ و در آسمان، باجلالت می باشی».

303 جَنْبُ اللَّهِ الظّاهِرُ

مراد از جَنب اللَّه یعنی سمت و سویی که همه برای رسیدن به خدا باید متوجه آن ناحیه شوند؛ پس اطاعت از امام، اطاعت از خداست.

ابوذر غفاری از پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله نقل می کند که حضرت در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

«هُوَ عَینُ اللَّهِ النّاظِرَهُ وَأُذُنُهُ السّامِعَهُ وَلِسانُهُ النّاطِقَهُ فِی خَلْقِهِ، وَیدُهُ الْمَبْسُوطَهُ عَلی عِبادِهِ بِالرَّحْمَهِ، وَوَجْهُهُ فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَجَنْبُهُ الظّاهِرُ الْیمِینُ وَحَبْلُهُ الْقَوِی الْمَتِینُ»؛(4)

«علی چشم بینای خدا و گوش شنوا و زبان گویای او بین بندگان است، او دست گشاده خدا بر بندگان برای رحمت به ایشان است، وجه خدا در آسمانها و زمین، علی علیه السلام است. او جَنب اللَّه ظاهر و ریسمان محکم الهی است».

304 جُنَّهُ الرَّسُولِ

کسی که سپر بلای رسول خداست.

پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: «برای علی علیه السلام در بهشت اسامی متعددی است، این بشارت پروردگارم به من بود که من هم به علی علیه السلام بشارت دادم».

«عَلِی مَحْمُودٌ عِنْدَ الْحَقِ ّ مُزَکّی عِنْدَ الْمَلائِکَهِ وَخاصَّتِی وَخالِصَتِی وَظاهِرَتِی وَمِصْباحِی وَجُنَّتِی وَرَفِیقِی، آنَسَنِی بِهِ رَبِّی»؛(5)

«علی پسندیده نزد خدا و پاکیزه نزد فرشتگان است، او فرد خاص و خالص من است، او پشتوانه

ص:73


1- 526. بحارالانوار، ج 42، ص 21؛ تفسیر الامام، ص 99.
2- 527. بحارالانوار، ج 31، ص 153؛ امالی طوسی، ص 505؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 239؛ موسوعه امام علی، ج 9، ص 439.
3- 528. بحارالانوار، ج 97، ص 379؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
4- 529. بحارالانوار، ج 40، ص 97.
5- 530. بحارالانوار، ج 39، ص 38.

و چراغ من است، او سپر بلا و رفیق همراه من است، خداوند به وسیله او با من انس می گیرد».

305 حاسِدُهُ حاسِدُ الرَّسُولِ

پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

«مَنْ حَسَدَ عَلِیاً فَقَدْ حَسَدَنِی، وَمَنْ حَسَدَنِی فَقَدْ کَفَرَ»؛(1)

«هرکس به علی علیه السلام حسد ورزد، هرآینه به من حسد ورزیده، و هرکس به من حسد ورزد، هرآینه کافر است».

306 حامِلُ اللِّواءِ

لواء به معنای پرچم و علامت و نشانه است که در جنگ ها به کار می گرفته اند و مرکزیت سپاه یا فرماندهی را مشخص می کرده است. و امیرمؤمنان علیه السلام پرچم دار مخصوص پیامبر خداصلی الله علیه وآله است در دنیا و آخرت.

در روایتی امام علی علیه السلام می فرماید: رسول خداصلی الله علیه وآله به من فرمود: «اولین کسی که داخل بهشت می شود تو هستی». گفتم: آیا قبل از شما وارد می شوم؟ فرمود: آری!

«... لِأَنَّکَ صاحِبُ لِوائِی فِی الْآخِرَهِ کَما أَنَّکَ صاحِبُ لِوائِی فِی الدُّنْیا وَحامِلُ اللِّواءِ هُوَ الْمُتَقَدِّمُ»؛(2)

«چون تو صاحب لوای من در آخرت هستی همان طور که صاحب لوای من در دنیا می باشی، و پرچمدار نیز مقدم بر دیگران است».

در زیارت آن حضرت نیز آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلی صاحِبِ الْحَوْضِ وَحامِلِ اللِّواءِ»؛(3)

«سلام بر صاحب حوض کوثر و حامل پرچم شفاعت».

307 الْحاوِی لِلْفَضائِلِ

کسی که فضیلت ها و خوبی ها را در خود جمع کرده است.

همچنین مراجعه شود به: الْجامِعُ لِلْمَکارِمِ [300]

308 حَبْلُ اللَّهِ الْقَوِی

امام، ریسمان قوی و محکم خدا در بین بندگان است.

همچنین مراجعه شود به: جَنْبُ اللَّهِ الظّاهِرُ [303]

309 حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ

ریسمان محکم الهی. ابوذر از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مورد سفر معراج چنین نقل می کند: «هنگامی که به آسمان ششم رسیدم، فرشتگان به استقبالم آمدند و بر من سلام کردند. گفتم: آیا ما را می شناسید؟ گفتند: آری، ای رسول خدا! چطور شما را نشناسیم؛ در حالی که خداوند بهشتی را خلق کرده که بر در آن درختی است و بر هر برگ آن نوشته شده:

«لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ عُرْوَهُ اللَّهِ الْوَثِیقَهُ وَحَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ».

از جانب ما به او هم سلام برسان که خیلی مشتاق وی هستیم.(4)

پس در زیارت آن حضرت آمده است:

ص:74


1- 531. کنز العمال، ج 11، ص 926.
2- 532. بحارالانوار، ج 39، ص 217؛ علل الشرایع، ج 1، ص 172. جامع الاحادیث، ج 31، ص 158.
3- 533. بحارالانوار، ج 97، ص 301؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
4- 534. بحارالانوار، ج 8، ص 174.

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا حَبْلَ اللَّهِ الْمَتِینِ»؛(1)

«سلام بر تو ای ریسمان محکم خداوند».

و خود آن حضرت نیز فرموده است:

«أَنَا حَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ»؛(2)

«من حبل اللَّه و ریسمان محکم خدا هستم».

همچنین مراجعه شود به: جَنْبُ اللَّهِ الظّاهِرُ [303]

310 حُبُّهُ إِیمانٌ

محبّت و دوست داشتن او، جزیی از ایمان است.

همچنین مراجعه شود به: جَنْبُ اللَّهِ الظّاهِرُ [303]

311 حُبُّهُ بَراءَهٌ مِنَ النّارِ

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«حُبُّ عَلِی ّ بَراءَهٌ مِنَ النّارِ»؛(3)

«محبّت علی علیه السلام نجات دهنده از آتش است».

312 حُبُّهُ جَوازُ الصِّراطِ

رسول خداصلی الله علیه وآله درباره محبت علی علیه السلام فرمود:

«لِکُلِ ّ شَی ءٍ جَوازٌ، وَجَوازُ الصِّراطِ حُبُّ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ»؛(4)

«برای هرچیزی مجوز عبور لازم است و مجوز عبور از پل صراط، محبت امام علی علیه السلام است».

313 حُبُّهُ حَسَنَهٌ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«حُبُّ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ حَسَنَهٌ لا یضُرُّ مَعَها سَیئَهٌ»؛(5)

«دوستی و محبت علی علیه السلام حسنه ای است که با وجود آن، سیئات ضرری نمی رساند».

314 حُبُّهُ شَجَرَهُ طُوبی

رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ تَعالی أَلْقی فِی رَوْعِی أَنَّ حُبَّهُ شَجَرَهُ طُوبَی الَّتِی غَرَسَهَا اللَّهُ تَعالی بِیدِهِ»؛(6)

«خدای تعالی در قلب من انداخت که دوستی و محبت نسبت به علی علیه السلام، همان شجره طوبایی است که خدای تعالی با دست خود کاشته است».

315 حُبُّهُ عِبادَهُ اللَّهِ

محبّت و دوست داشتن او، عبادت خدا محسوب می شود.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَرِیضَهُ اللَّهِ [146]

316 حُبُّهُ عُرْوَهُ الْوُثْقی

پیامبر خداصلی الله علیه وآله در مورد دوستی و ولایت امام علی علیه السلام فرمود:

«مَنْ أَحَبَّ أَنْ یتَمَسَّکَ بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقی فَلْیتَمَسَّکْ بِحُبِ ّ عَلِی ّ وَأَهْلِ بَیتِی»؛(7)

«هرکه دوست دارد به دستگیره محکم خدا تمسک جوید باید به دوستی علی و اهل بیت من متمسک شود».

ص:75


1- 535. مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین روز میلاد پیامبرصلی الله علیه وآله.
2- 536. بحارالانوار، ج 24، ص 198؛ معانی الاخبار، ص 17؛ غیبت نعمانی، ص 165.
3- 537. بحارالانوار، ج 39، ص 258؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 200. الفردوس دیلمی، ج 2، ص 142.
4- 538. بحارالانوار، ج 39، ص 202؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 156؛ موسوعه امام علی علیه السلام، ج 11، ص 206.
5- 539. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 11، ص 206.
6- 540. بحارالانوار، ج 27، ص 128.
7- 541. بحارالانوار، ج 27، ص 79؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 76؛ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 58؛ موسوعه امام علی، ج 11، ص 195؛ الصراط المستقیم، ج 1، ص 286.

317 حُبُّهُ عُنْوانُ صَحِیفَهِ الْمُؤْمِنِ

پیامبرصلی الله علیه وآله در فضیلت امیرمؤمنان علیه السلام فرموده:

«عُنْوانُ صَحِیفَهِ الْمُؤْمِنِ یوْمَ الْقِیامَهِ حُبُّ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ»؛(1)

«عنوان نامه اعمال هر مؤمنی در روز قیامت محبت علی بن ابی طالب علیه السلام است».

318 حُبُّهُ نِعْمَهٌ

محبّت و دوست داشتن او، نوعی نعمت در دنیا و آخرت محسوب می شود.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

319 حُبُّهُ واجِبٌ

بر همه واجب است که او را از صمیم قلب دوست داشته باشند.

رسول خداصلی الله علیه وآله در این باره امر می فرماید:

«یجِبُ عَلَیکُمْ أَنْ تُحِبُّوهُ»؛(2)

«بر همه شما واجب است که علی علیه السلام را دوست داشته باشید».

320 حُبُّهُ یأْکُلُ الذُّنُوبَ

رسول اعظم صلی الله علیه وآله فرمود:

«حُبُ عَلِی ّعلیه السلام یأْکُلُ الذُّنُوبَ کَما تَأْکُلُ النّارُ الْحَطَبَ»؛(3)

«دوستی و محبّت علی علیه السلام گناهان را می خورد همان طور که آتش، هیزم را می خورد».

321 حُبُّهُ یخْمِدُ النِّیرانَ

دوستی با علی علیه السلام آتش جهنّم را خاموش می کند. رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«حُبُّهُ یخْمِدُ النِّیرانَ»؛(4)

«محبت و دوست داشتن علی علیه السلام آتش جهنم را خاموش می کند».

322 حُبُّهُ یذِیبُ السَّیئاتِ

دوستی با علی علیه السلام گناهان و بدیها را ذوب می کند. رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«أَیهَا النّاسُ! مَنْ أَرادَ أَنْ یطْفِئَ غَضَبَ اللَّهِ، وَمَنْ أَرادَ أَنْ یقْبَلَ عَمَلُهُ، فَلْیحِبَّ عَلِی بْنَ أَبِی طالِبٍ، فَإِنَّ حُبَّهُ یزِیدُ الْإِیمانَ، وَإِنَّ حُبَّهُ یذِیبُ السَّیئاتِ کَما تُذِیبُ النّارُ الرَّصاصَ»؛(5)

«ای مردم! هرکس می خواهد خشم و غضب خدا را خاموش کند و اعمالش پذیرفته شود، پس باید علی بن ابی طالب علیه السلام را دوست بدارد؛ زیرا دوستی با علی، ایمان را فزونی می بخشد و گناهان را ذوب می کند همان طور که آتش سرب را ذوب می کند».

323 حُبُّهُ یزِیدُ الاِْیمانَ

دوستی با علی علیه السلام ایمان را فزونی می بخشد.

همچنین مراجعه شود به: حُبُّهُ یذِیبُ السَّیئاتِ [322]

324 حَبِیبُ اللَّهِ

دوست و محبوب خدا. خدا او را دوست دارد. این سخن رسول خداصلی الله علیه وآله است که فرمود: «آن گاه که مرا به معراج بردند، بر باب الجنّه دیدم، نوشته بود:

«لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِی حَبِیبُ اللَّهِ،

ص:76


1- 542. بحارالانوار ج 27، ص 142؛ کنز العمال ج 11، ص 601.
2- 543. بحارالانوار، ج 27، ص 128.
3- 544. الصراط المستقیم، ج 1، ص 198؛ موسوعه امام علی، ج 11، ص 202.
4- 545. بحارالانوار، ج 39، ص 304.
5- 546. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 11، ص 201. ینابیع المودّه، ج 2، ص 305.

اَلْحَسَنُ وَالْحُسَینُ صَفْوَهُ اللَّهِ، فاطِمَهُ أَمَهُ اللَّهِ، عَلی باغِضِهِمْ لَعْنَهُ اللَّهِ»؛(1)

«خدایی جز اللَّه نیست، محمّد فرستاده خداست، علی دوست خداست، حسن و حسین برگزیده خدایند و فاطمه بانوی الهی است؛ بر دشمنان و کینه ورزان آنان لعنت خدا باد».

و در زیارت آن حضرت، سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا حَبِیبَ اللَّهِ»؛(2)

«سلام بر تو ای امیرمؤمنان و سلام بر تو ای دوست محبوب خدا».

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

325 حَبِیبُ الرَّسُولِ

علی علیه السلام دوست و محبوب رسول خداصلی الله علیه وآله بود. جریان فتح خیبر و حدیث "رایه" نیز از قضایای متواتر و قطعی است که شیعه و سنّی نقل کرده اند.

غزوه خیبر مدتی طول کشیده بود و پیامبر هر گروهی را که با فرماندهی کسی می فرستاد، توفیقی نداشتند، یک روز فرمود:

«لَأُعْطِینَّ الرّایهَ غَداً رَجُلاً یحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ کَرّاراً غَیرَ فَرّارٍ لا یرْجِعُ حَتّی یفْتَحَ اللَّهُ عَلی یدَیهِ»؛(3)

«فردا پرچم و فرماندهی را به مردی خواهم داد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند، او فقط حمله می کند و فرار ندارد و برنمی گردد مگر اینکه خدا به دست او فتح و پیروزی را نصیب کند».

و احادیث متعددی وارد شده که حضرت رسول صلی الله علیه وآله فرمود:

«حَبِیبِی عَلِی»؛(4)

«دوست و حبیب من علی علیه السلام است».

و این دوستی میان رسول خدا و امیرمؤمنان دوجانبه بوده؛ چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره فرموده است:

«أَنَا أَخُو رَسُولِ اللَّهِ وَوَصِیهُ وَحَبِیبُهُ»؛(5)

«من برادر رسول خدا و جانشین و دوست او هستم».

و در زیارت آن حضرت آمده است:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی وَلِیکَ وَأَخِی نَبِیکَ وَوَزِیرِهِ وَحَبِیبِهِ وَخَلِیلِهِ...»؛(6)

«خدایا درود فرست بر ولی خودت که برادر، وزیر، حبیب و خلیل پیامبرت می باشد».

326 حَبِیبُ قَلبِ الرَّسُولِ

دوست صمیمی و یار نزدیک پیامبرصلی الله علیه وآله.

ص:76


1- 547. بحارالانوار، ج 27، ص 4؛ امالی طوسی، ص 355؛ الارشاد، ج 2، ص 234؛ الصراطالمستقیم، ج 1، ص 248. لسان المیزان، ج 4، ص 194؛ اتحاف السائل، ج 1، ص 10.
2- 548. بحارالانوار، ج 97، ص 285؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 592؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
3- 549. بحارالانوار، ج 21، ص 2؛ اصول کافی، ج 8، ص 349؛ امالی صدوق، ص 513؛ امالی طوسی، ص 170. تاریخ الخلفا، ج 1، ص 150. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 143؛ شعب الإیمان، ج 1، ص 88.
4- 550. بحارالانوار، ج 19، ص 5؛ الخرایج، ج 2، ص 497.
5- 551. بحارالانوار، ج 39، ص 335.
6- 552. بحارالانوار، ج 95، ص 292؛ مفاتیح الجنان، زیارت حضرت در روز میلاد پیامبر.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به آن حضرت فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صاحِبُ حَوْضِی وَصاحِبُ لِوائِی وَحَبِیبُ قَلْبِی»؛(1)

«ای علی! تو صاحب اختیار حوض و پرچمدار منی، تو دوست قلبی من هستی».

327 حَبِیبُهُ حَبِیبُ الرَّسُولِ

حضرت فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ سَیدٌ فِی الدُّنْیا وَسَیدٌ فِی الْآخِرَهِ، حَبِیبُکَ حَبِیبِی، وَحَبِیبِی حَبِیبُ اللَّهِ»؛(2)

«ای علی! تو آقایی در دنیا و آخرت. دوستدار تو دوستدار من است و دوستدار من، دوستدار خدای تعالی است».

328 الْحِجابُ وَ السِّتْرُ

ابوذر می گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله به من فرمود:

«یا أَباذَرُ! لَوْلا عَلِی ما بانَ الْحَقُّ مِنَ الْباطِلِ وَلا الْمُؤْمِنُ مِنَ الْکافِرِ وَلا عُبِدَ اللَّهُ؛ لِأَنَّهُ ضَرَبَ رُؤُوسَ الْمُشْرِکِینَ حَتّی أَسْلَمُوا وَعَبَدُوا اللَّهَ، وَلَوْلا ذلِکَ لَمْ یکُنْ ثَوابٌ وَلا عِقابٌ، وَلا یسْتُرُهُ مِنَ اللَّهِ سِتْرٌ وَلا یحْجُبُهُ مِنَ اللَّهِ حِجابٌ، وَهُوَ الْحِجابُ وَالسِّتْرُ»؛(3)

«ای ابوذر! اگر علی علیه السلام نبود حقّ و باطل معلوم نمی شد، مؤمن از کافر مشخص نمی شد، و اصلاً خدا عبادت نمی گردید، چون علی بود که گردن سرکردگان شرک را زد تا اسلام آورند و خدا را عبادت نمایند. اگر چنین نبود ثواب و عقابی نبود. هیچ پرده و پوششی بین او و خدا نیست، هیچ حجاب و مانعی بین او و خدای تعالی نیست، او خود واسطه و پرده بین خدا و خلق است».

329 حُجَّهُ اللَّهِ

حجت یعنی دلیل و مدرک؛ و به معنای کسی یا چیزی است که فردی به وسیله آن با دیگران احتجاج می کند. حجّه اللَّه؛ دلیل و مدرک خدا.

رسول خداصلی الله علیه وآله به حضرت اعلان فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ حُجَّهُ اللَّهِ وَأَنْتَ بابُ اللَّهِ»؛(4)

«ای علی! تو حجّت خدا و باب اللَّه هستی».

و امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد آیه: «قُلْ فَللَّهِ ِ الْحُجَّهُ» فرموده است:

«أَنَا حُجَّهُ اللَّهِ وَأَنَا خَلِیفَهُ اللَّهِ»؛(5)

«من حجّت خدا و جانشین او در زمین هستم».

در دعای توسل از آن حضرت می خواهیم:

«یا حُجَّهَ اللَّهِ عَلی خَلْقِهِ! یا سَیدَنا وَمَوْلانا! إِنّا تَوَجَّهْنا وَاسْتَشْفَعْنا وَتَوَسَّلْنا بِکَ إِلَی اللَّهِ»؛(6)

«ای حجّت خدا بر بندگانش، ای آقا و مولای ما! همانا ما به تو روی آوردیم و از تو طلب شفاعت نمودیم و نزد خداوند، تو را وسیله قرار دادیم».

330 حُجَّهُ اللَّهِ الْواضِحَهُ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله درباره روز قیامت فرمود:

ص:77


1- 553. امالی صدوق، مجلس 50. ینابیع الموده، باب 44.
2- 554. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 138.
3- 555. بحار الانوار، ج 40، ص 56؛ تأویل الایات، ص 831؛ تفسیر فرات، ص 370.
4- 556. بحارالانوار، ج 36، ص 4؛ امالی صدوق، ص 306.
5- 557. بحارالانوار، ج 39، ص 44 - 51؛ امالی صدوق، ص 35؛ اقبال الاعمال، ص 463.
6- 558. بحارالانوار، ج 99، ص 247؛ البلد الامین، ص 325؛ مفاتیح الجنان، دعای توسل.

«أَنْتَ فِی ذلِکَ الْیوْمِ أَمِینُ اللَّهِ وَحُجَّهُ اللَّهِ الْواضِحَهُ»؛(1)

«ای علی! تو در آن روز امین خدا و حجّت آشکار او هستی».

331 حُجَّهُ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله در آن حدیث مفصل فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَلِیفَهُ اللَّهِ وَخَلِیفَتِی وَحُجَّهُ اللَّهِ وَحُجَّتِی»؛(2)

«علی بن ابی طالب خلیفه خدا و من است، او حجت خدا و حجت من است».

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

332 الْحُجَّهُ الْعُظْمی

بزرگ ترین حجّت خدا.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! إِنَّهُ مِحْنَهُ الْوَری وَالْحُجَّهُ الْعُظْمی وَالْآیهُ الْکُبْری وَإِمامُ أَهْلِ الدُّنْیا»؛(3)

«ای مردم! علی مایه آزمایش و امتحان همگان است، او حجّت بزرگ خدا و آیت کبرای او و امام اهل دنیاست».

در دعای بعد از نماز عید غدیر آمده است: هنگامی که در عالم ذرّ، خدای تعالی با بندگان خود «پیمان الست» برقرار نمود و بر خدایی و یکتایی خود پیمان گرفت، همه گفتند: آری، همه شهادت می دهیم:

«بِأَنَّکَ أَنْتَ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، أَنْتَ رَبُّنا وَمُحَمَّدٌ عَبْدُکَ وَرَسُولُکَ نَبِینا وَعَلِی أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ وَالْحُجَّهُ الْعُظْمی وَآیتُکَ الْکُبْری وَالنَّبَأُ الْعَظِیمُ»؛(4)

«به اینکه تو همان خدایی هستی که جز تو خدایی نیست و تو پروردگار مایی، و محمّد، بنده و رسول تو، پیامبر ماست و علی نیز امیرمؤمنان و حجّت عظمی و آیت کبری و نبأ عظیم است».

و خود آن حضرت نیز فرمود:

«أَنَا الْحُجَّهُ الْعُظْمی وَالْآیهُ الْکُبْری ؛(5)

«من حجّت عظمی و آیت کبری هستم».

333 حُجَّهُ الْقِیامَهِ

روز قیامت حجّت و دلیل خدای تعالی بر بندگان است.

رسول خداصلی الله علیه وآله با اشاره به علی علیه السلام فرمود:

«أَنَا وَهذا حُجَّهٌ عَلی أُمَّتِی یوْمَ الْقِیامَهِ»؛(6)

«من و علی علیه السلام در روز قیامت، بر امّتم حجّت هستیم».

334 حُجَّهُ الْوَری

حجّت و دلیل خدا بر بندگان.

همچنین مراجعه شود به: إِمامُ التُّقی [214]

335 حَرْبُهُ حَرْبُ اللَّهِ

هرکس با علی علیه السلام جنگ کند، گویا با خدا جنگیده است.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَرِیضَهُ اللَّهِ [146]

ص:79


1- 559. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 166.
2- 560. بحارالانوار، ج 26، ص 263؛ امالی صدوق، ص 203؛ کنزالفؤاد، ج 2، ص 13.
3- 561. روضه الواعظین، ج 1، ص 100؛ امالی، ص 31.
4- 562. بحارالانوار، ج 36، ص 4: تهذیب طوسی ج 3، ص 145.
5- 563. بحارالانوار، ج 39، ص 335؛ امالی صدوق، ص 38؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 278.
6- 564. کنز العمال، ج 11، ص 620.

336 حَرْبُهُ حَرْبُ الرَّسُولِ

هرکس با علی علیه السلام جنگ کند، گویا با رسول خداصلی الله علیه وآله جنگیده است. رسول خداصلی الله علیه وآله بارها و در موارد مختلف آن را فرموده است و شیعه و سنّی آن را نقل کرده اند:

«یا عَلِی! أَنْتَ الْإِمامُ وَالْخَلِیفَهُ بَعْدِی، حَرْبُکَ حَرْبِی وَسِلْمُکَ سِلْمِی»؛(1)

«ای علی! تو امام و جانشین پس از منی، هرکه با تو جنگ کند، گویا با من جنگیده و هرکه با تو سازش کند، با من سازش کرده است».

337 حِزْبُ أَعْدائِهِ حِزْبُ الشَّیطانِ

حزب و گروه دشمنان علی علیه السلام، همان حزب شیطان است.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«حِزْبُ عَلِی ّ حِزْبُ اللَّهِ، وَحِزْبُ أَعْدائِهِ حِزْبُ الشَّیطانِ»؛(2)

«حزب و گروه علی علیه السلام همان حزب خداست و حزب دشمنان او حزب شیطان است».

338 حِزبُهُ حِزْبُ اللَّهِ

هرکه در حزب و گروه او باشد، جزو حزب و گروه خدای تعالی است.

همچنین مراجعه شود به: حِزْبُ أَعْدائِهِ حِزْبُ الشَّیطانِ [337]

339 حِزْبُهُ حِزْبُ الرَّسُولِ

هرکه در گروه او باشد، جزو گروه پیامبرصلی الله علیه وآله خواهد بود؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله در معرفی امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است:

«حِزْبُهُ حِزْبِی وَقَوْلُهُ قَوْلِی»؛(3)

«حزب و گروه او همان حزب من است، و سخن او نیز سخن من است».

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

340 حِصْنُ هذِهِ الْأُمَّهِ

دژ و قلعه امّت پیامبرصلی الله علیه وآله.

ابن عباس نقل می کند: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«سِبْطُ هذِهِ الْأُمَّهِ الْحَسَنُ وَالْحُسَینُ، وَحِصْنُ هذِهِ الْأُمَّهِ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(4)

«دو جگرگوشه این امّت، حسن و حسین علیهما السلام هستند، و دژ و قلعه محکم این امّت، علی علیه السلام است».

341 حَفَّتْ بِهِ الْجِنُّ الصّالِحُونَ

نیکان از جنّ او را دربر گرفته اند.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

342 الْحَقُّ عَلی لِسانِهِ

فقط حقّ بر زبان او جاری است و هرچه می گوید حقّ است.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به ایشان فرمود:

«یا عَلِی! إِنَّ الْحَقَّ مَعَکَ وَالْحَقُّ عَلی لِسانِکَ وَفِی قَلْبِکَ وَبَینَ عَینَیکَ؛(5)

«ای علی! همانا حقّ با تو و برزبان توست و در قلب تو و در مقابل توست».

ص:80


1- 565. بحارالانوار، ج 26، ص 349؛ کفایه الاثر، ص 156.
2- 566. مشارق انوارالیقین، ص 88؛ امالی صدوق، مجلس 20، حدیث 1.
3- 567. بحارالانوار، ج 36، ص 262.
4- 568. بحارالانوار، ج 40، ص 77.
5- 569. بحارالانوار، ج 38، ص 34؛ امالی صدوق، مجلس 21، حدیث 1؛ اعلام الوری، ص 186.

و در زیارت آن حضرت می گوییم:

«أَشْهَدُ أَنَّ الْحَقَّ مَعَکَ وَإِلَیکَ وَأَنْتَ أَهْلُهُ وَمَعْدِنُهُ»؛(1)

«گواهی می دهم که حقّ با تو و به سوی توست و تو اهل و اصل و ریشه حقّ هستی».

343 الْحَقُّ فِی قَلْبِهِ

حقّ و حقیقت در تمام وجود او جا گرفته و در قلب او غیر از حقّ چیزی وجود ندارد.

همچنین مراجعه شود به: الْحَقُّ عَلی لِسانِهِ [342]

344 الْحَقُّ مَعَ عَلِی ّ

یکی از بزرگ ترین افتخارات امیرمؤمنان علیه السلام این است که نه تنها او با حقّ است، بلکه حقّ نیز با اوست. رسول خداصلی الله علیه وآله از خداوند خواسته است که حقّ را به دور علی علیه السلام بگرداند.

اینکه کسی با حقّ باشد خوب است، اگرچه این افراد زیاد نیستند؛ بلکه مهم تر آن است که حقّ به دنبال کسی باشد.

از روایات اجماعی و متواتر رسول خداصلی الله علیه وآله درباره امیرالمؤمنین علیه السلام این است که فرمود:

«عَلِی مَعَ الْحَقِ ّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِی ّ، اَللَّهُمَّ أَدِرِ الْحَقَّ مَعَ عَلِی ّ حَیثُما دارَ»؛(2)

«علی با حقّ است و حقّ با علی، خدایا حق را با علی بگردان هر کجا علی می رود».

و در جای دیگر فرمود:

«عَلِی مَعَ الْحَقِ ّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِی ّ، یدُورُ مَعَهُ حَیثُما دارَ عَلِی»؛(3)

«علی با حقّ است و حقّ هم با علی است، و هر کجا علی برود حقّ هم با او می رود».

345 حَقُّهُ حَقُّ الْوالِدِ

حقّ پدری بر گردن مسلمانان دارد.

جابر بن عبداللَّه انصاری نقل می کند که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است:

«حَقُّ عَلِی ّ عَلی هذِهِ الْأُمَّهِ کَحَقِ ّ الْوالِدِ عَلَی الْوَلَدِ»؛(4)

«حقّ علی بر امّت، مثل حقّ پدر بر فرزند است».

346 حَلْقَهُ بابِ الْجَنَّهِ

دستگیره آویخته بر در بهشت.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در این باره فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ حَلْقَهٌ مُعَلَّقَهٌ بِبابِ الْجَنَّهِ، مَنْ تَعَلَّقَ بِها دَخَلَ الْجَنَّهَ»؛(5)

«علی بن ابی طالب علیه السلام حلقه و دستگیره آویخته بر در بهشت است هرکه به آن بیاویزد، داخل بهشت می شود.

347 حَلَّ لَهُ ما حَلَّ لِلرَّسُولِ

هرچه برای پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله حلال بود، برای علی علیه السلام هم حلال بود.

رسول اکرم صلی الله علیه وآله درباره امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود:

ص:81


1- 570. بحارالانوار ج 97، ص 294؛ اصول کافی، ج 4، ص 570.
2- 571. الصراط المستقیم، ج 2، ص 18. تاریخ بغداد، ج 14، ص 320؛ الجمل، ص 81.
3- 572. بحارالانوار، ج 28، ص 368؛ نهج الحق، ص 225؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 62؛ متشابه القرآن، ج 2، ص 42؛ کشف الیقین، ص 234.
4- 573. بحارالانوار، ج 36، ص 4.
5- 574. بحارالانوار، ج 39، ص 206؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 161؛ المناقب خوارزمی، فصل 19، ص 324؛ فرائد السمطین، ج 1، ص 180؛ .

«لا یحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یجْنُبَ فِی هذَا الْمَسْجِدِ إلّا أَنَا وَعَلِی وَفاطِمَهُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَینُ وَمَنْ کانَ مِنْ أَهْلِی فَإِنَّهُ مِنِّی»؛(1)

«برای هیچ کس جایز نیست که در مسجد جُنب شود؛ جز من و علی و فاطمه و حسن و حسین و هر که از اهل من است چون او هم از من است».

348 حُورُهُ أَکْثَرُ مِنْ وَرَقِ الشَّجَرِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مورد شب معراج فرمود:

«دَخَلْتُ الْجَنَّهَ فَرَأَیتُ حُورَ عَلِی ّ أَکْثَرَ مِنْ وَرَقِ الشَّجَرِ وَقُصُورَ عَلِی ّ کَعَدَدِ الْبَشَرِ»؛(2)

«داخل بهشت که شدم حوری های علی علیه السلام را بیش از برگ درختان دیدم و قصرهای او را به تعداد افراد بشر».

349 حَیاتُهُ حَیاتُ النَّبِی ّ

رسول اکرم صلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«حَیاتُکَ حَیاتِی وَمَوتُکَ مَوْتِی»؛(3)

«زندگی تو زندگی من و مرگ تو مرگ من است».

350 حَیدَرُ الرَّسُولِ

حیدر به معنای شیرمرد و فرد شجاع است.

از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال شد: در میان مردم، زاهدترین و فقیرترین شخص کیست؟

آن حضرت در پاسخ فرمود:

«عَلِی وَصِیی وَابْنُ عَمِّی وَأَخِی وَحَیدَرِی وَکَرّارِی وَصَمْصامِی وَأَسَدِی وَأَسَدُ اللَّهِ»؛(4)

«امام علی علیه السلام که وصی و پسرعمو و برادر من و شیر دلاور و شمشیر قدرت من است، او که شیر خدا و رسول اوست».

351 خاتِمُ أَلْفِ وَصِی ّ

رسول خداصلی الله علیه وآله درباره امام علی علیه السلام فرمود:

«إِنِّی خاتِمُ أَلْفِ نَبِی ّ، وَأَنَّکَ خاتِمُ أَلْفِ وَصِی ّ»؛(5)

«من آخرین از هزار پیامبر هستم و تو آخرین از هزار وصی می باشی».

352 خاتَِمُ الْأَوْلِیاءِ

نگین و آخرین و سرآمد اولیا و دوستان خدا.

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنَا خاتَِمُ الْأَنْبیاءِ وَأَنْتَ یا عَلِی خاتَِمُ الْأَوْلِیاءِ»؛(6)

«من خاتم پیامبران و تو ای علی! خاتم اولیای الهی هستی».

353 خاتَِمُ الْوَصِیینَ

خاتَم یعنی نگین و انگشتری و سبب زینت دیگران، و اگر خاتِم باشد یعنی در بین همه اوصیای پیامبران، او آخرین وصی می باشد.

ص:82


1- 575. بحارالانوار، ج 23، ص 145؛ وسائل الشیعه، ج 2، ص 207؛ من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 557؛ موسوعه امام علی، ج 9، ص 407؛ السنن الکبری، ج 7، ص 66.
2- 576. بحارالانوار، ج 39، ص 37؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 155؛ امالی صدوق، ص 8؛ روضه الواعظین، ج 1، ص 160.
3- 577. بحارالانوار، ج 38، ص 369؛ موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 92. المعجم الکبیر، ج 7، ص 308؛ المعجم الاوسط، ج 6، ص 76.
4- 578. بحارالانوار، ج 39، ص 73؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 259.
5- 579. بحارالانوار، ج 52، ص 234؛ غیبت نعمانی، ص 258؛ بصائر الدرجات، ص 310.
6- 580. بحارالانوار، ج 39، ص 76؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 261.

عنوانی است از جانب رسول خداصلی الله علیه وآله برای امام علی علیه السلام که فرمود:

«أَنَا خاتَِمُ النَّبِیینَ وَعَلِی خاتَِمُ الْوَصِیینَ»؛(1)

«من خاتم پیامبران و علی خاتم جانشینان است».

از خود حضرت نیز وارد شده و در زیارت ایشان آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِ ّ عَلی سَیدِی وَمَوْلای أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ خاتَِمِ الْوَصِیینَ وَسِیدِ الْمُؤْمِنِینَ»؛(2)

«خدایا بر آقا و مولای من امیرمؤمنان درود فرست که خاتم جانشینان و آقای مؤمنان است».

354 خاذِلُهُ خاذِلُ الرَّسُولِ

خوار کننده امیرالمؤمنین علیه السلام خوار کننده رسول خداصلی الله علیه وآله است. و گویا پیامبر را خوار کرده. رسول اکرم صلی الله علیه وآله درباره ایشان فرمود:

«ناصِرُهُ ناصِرِی وَخاذِلُهُ خاذِلِی»؛

«یاور او یاور من است و خوار کننده او خوار کننده من است».

همچنین مراجعه شود به: إِمامُ کُلِ ّ مُسْلِمٍ [220]

355 خازِنُ عِلْمِ الرَّسُولِ

آن وجود نازنین هم خازن علم الهی است، هم خازن علم رسول اوست.

از حضرت نقل شده که فرمود:

«عَلِی خازِنُ عِلْمِی»؛(3)

«علی گنجینه و مخزن علم من است».

و خود ایشان هم فرموده:

«أَنَا بابُ مَدِینَهِ الْعِلْمِ وَخازِنُ عِلْمِ رَسُولِ اللَّهِ»؛(4)

«من باب شهر علم و گنجینه علم رسول خدایم».

356 خاصَّهُ أَهْلِ الْبَیتِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«إِنَّ عَلِی بْنَ أَبِی طالِبٍ خاصَّهُ أَهْلِی وَحَبِیبِی إِلی قَلْبِی»؛(5)

«همانا علی بن ابی طالب فرد ویژه اهل بیت من و دوست و محبوب قلب من است».

357 خاصَّهُ الرَّسُولِ

فرد مخصوص و برگزیده رسول خداصلی الله علیه وآله.

همچنین مراجعه شود به: جُنَّهُ الرَّسُولِ [304]

358 خاصِفُ النَّعْلِ

کفش و نعلین پیامبر را وصله و پینه می کرد. رسول خداصلی الله علیه وآله در چند مورد این عنوان را برای امیرمؤمنان علیه السلام به کار برده است.

ابوسعید خدری گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«إِنَّ مِنْکُمْ مَنْ یقاتِلُ عَلی تَأْوِیلِ الْقُرْآنِ کَما قاتَلْتُ عَلی تَنْزِیلِهِ. فَقالَ أَبُوبَکْرٍ: أَنَا هُوَ یا رَسُولَ اللَّهِ؟ قالَ: لا، قالَ عُمَرُ: أَنَا هُوَ یا رَسُولَ اللَّهِ؟ قالَ: لا، وَلکِنَّهُ خاصِفُ النَّعْلِ...»؛(6)

ص:83


1- 581. بحارالانوار، ج 16، ص 225؛ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 74.
2- 582. بحارالانوار، ج 97، ص 329.
3- 583. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 2، ص 448.
4- 584. بحارالانوار، ج 35، ص 45؛ بشاره المصطفی، ص 12؛ معانی الاخبار، ص 58.
5- 585. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 87.
6- 586. بحارالانوار، ج 32، ص 301؛ الارشاد، ج 1، ص 119؛ اعلام الوری، ص 189؛ امالی شیخ طوسی، ص 254. المستدرک علی الصحیحین، ج 2، ص 149؛ سنن ترمذی، ج 12، ص 177؛ جامع الاحادیث، ج 9، ص 341؛ فضائل الصحابه، ج 6، ص 571؛ اتحاف الخیره، ج 7، ص 187.

«از بین شما کسی است که بر تأویل قرآن خواهد جنگید؛ چنان که من بر تنزیل آن جنگیدم. هر کدام از ابوبکر و عمر گفتند: آیا من هستم؟ فرمود: نه، بلکه او خاصف النعل است».

ابو بصیر می گوید: دقت کردیم دیدیم او علی علیه السلام است که کفش رسول خداصلی الله علیه وآله را وصله و پینه می کرد.

در حدیث دیگر، رسول خداصلی الله علیه وآله آیه «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِکُلِ ّ قَوْمٍ هادٍ»؛(1) «تو فقط بیم دهنده ای! و برای هر گروهی هدایت کننده ای است»، را قرائت کرد و فرمود:

«أَنَا الْمُنْذِرُ، أَتَعْرِفُونَ الْهادِی؟ قُلْنا: لا یا رَسُولَ اللَّهِ! قالَ: هُوَ خاصِفُ النَّعْلِ»؛(2)

«من منذر هستم، آیا هادی را می شناسید؟ گفتیم: نه، ای رسول خدا، فرمود: او همان خاصف النعل است».

پس همه گردن ها به سمت در گردانیده شد، ناگاه علی بن ابی طالب علیه السلام از حجره ای خارج شد؛ درحالی که نعلین رسول خداصلی الله علیه وآله دردستش بود و آن را می دوخت.

در زیارت آن حضرت نیز آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا کاشِفَ الْمَحْلِ وَخاصِفَ النَّعْلِ وَسَیدَ الْأَهْلِ»؛(3)

«سلام برتو ای برطرف کننده سختی ها، وصله زننده نعلین پیامبر و ای آقای اهل بیت!».

359 خالِصَهُ الرَّسُولِ

خالص و خلاصه رسول خداصلی الله علیه وآله.

همچنین مراجعه شود به: جُنَّهُ الرَّسُولِ [304]

360 خَتَنُ الرَّسُولِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«أَما أَنْتَ یا عَلِی! فَخَتَنِی وَأَبُو وُلْدِی وَأَنْتَ مِنِّی وَأَنَا مِنْکَ»؛(4)

«ای علی! تو شوهر دختر من و پدر فرزندان من هستی، و تو از من و من از تو هستم».

361 خَشِنٌ فِی ذاتِ اللَّهِ

هنگامی که برخی افراد از سخت گیری و حفظ بیت المال توسط امام علیه السلام به رسول خداصلی الله علیه وآله گله کردند، پیامبر فرمود:

«أَیهَا النّاسُ! لا تَشْکُوا عَلِیاً، فَوَاللَّهِ إِنَّهُ لَأَخْشْنَ فِی ذاتِ اللَّهِ وَفِی سَبِیلِ اللَّهِ»؛(5)

«ای مردم از علی گلایه و شکایت نکنید، به خدا قسم علی برای خدا و در راه خدا سخت گیر است».

362 خِصْبُ الْبِلادِ

باعث آبادانی و آسایش و راحتی شهرها است.پیامبرصلی الله علیه وآله درباره امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده:

«... فَزَینَ اللَّهُ بِهِ الْمَحافِلَ وَأَکْرَمَ بِهِ الْعَساکِرَ، وَأَخْصَبَ بِهِ الْبِلادَ وَأَعَزَّ بِهِ الْأَجْنادَ، مَثَلُهُ کَمَثَلِ

ص:84


1- 587. سوره رعد، آیه 7.
2- 588. بحارالانوار، ج 36، ص 315.
3- 589. بحارالانوار، ج 97، ص 332.
4- 590. السنن الکبری، ج 5، ص 149؛ مسند احمد، ج 44، ص 248.
5- 591. بحارالانوار، ج 41، ص 116؛ العمده، ص 273. الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 301؛ مسند أحمد، ج 3، ص 86؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 144؛ کنز العمّال، ج 11، ص 620؛ تفسیر آلوسی، ج 5، ص 68؛ عقیده أهل السنّه والجماعه، ج 1، ص 282.

بَیتِ اللَّهِ الْحَرامِ یزارُ وَلا یزُورُ، وَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْقَمَرِ إِذا طَلَعَ أَضآءَ الظُّلْمَهَ، وَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الشَّمْسِ إِذا طَلَعَتْ أَنارَتِ الدُّنْیا، وَصَفَهُ اللَّهُ فِی کِتابِهِ وَمَدَحَهُ بآیاتِهِ وَوَصَفَ فِیهِ آثارَهُ وَأَجْری مَنَازِلَهُ، فَهُوَ الْکَرِیمُ حَیاً وَالشَّهِیدُ مَیتاً ...»؛(1)

«... خداوند محافل را به وسیله او زینت داده، لشکرها را به او کرامت داده، شهرها را به وسیله او پر آب نموده، و سپاهیان را به سبب او گرامی داشته است، مَثل او مانند کعبه است که همه به زیارتش می روند ولی او به زیارت کسی نمی رود، مَثل او مانند ماه باشد هنگامی که طلوع می کند تاریکی ها را روشن می کند، و مانند خورشید است هنگامی که بتابد همه دنیا را نورانی می کند، او کسی است که خداوند در قرآن توصیفش نموده و ستایش وی را کرده، و آثار و منازل او را بیان داشته است، او زندگی اش با بزرگواری و مرگش با شهادت است».

363 خُلْقُهُ خُلْقُ یحْیی

خلق و خو و اخلاقش بسان اخلاق و خلق و خوی یحیی علیه السلام می باشد.

همچنین مراجعه شود به: بَهْجَتُهُ بَهْجَهُ سُلَیمانَ [291]

364 خَلِیفَهُ اللَّهِ

خلیفه از خلف و به معنای جانشین و قائم مقام می باشد. مقام خلیفه اللَّه، منصبی است که خدای تعالی به امیرالمؤمنین علیه السلام داده و رسول خداصلی الله علیه وآله آن را اعلان فرموده:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَلِیفَهُ اللَّهِ وَخَلِیفَتِی»؛(2)

«علی بن ابی طالب خلیفه خدا و خلیفه من است».

خود آن حضرت نیز فرمود:

«أَنَا حُجَّهُ اللَّهِ وَأَنَا خَلِیفَهُ اللَّهِ»؛(3)

«من حجّت خدا و خلیفه اویم».

و در زیارت آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا خَلِیفَهَ اللَّهِ»؛(4)

«سلام بر تو ای خلیفه خدا».

365 خَلِیفَهُ الرَّسُولِ

جانشین رسول خداصلی الله علیه وآله. جانشین بلافصل آن حضرت است؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله بارها و در مواقع مختلف تصریح فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً وَصِیی وَخَلِیفَتِی»؛(5)

«علی علیه السلام وصی و جانشین من است».

لذا در فرازی از زیارت آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا خَلِیفَهَ الرَّسُولِ عَلی أُمَّتِهِ»؛(6)

«سلام بر تو ای خلیفه و جانشین پیامبر خدا بر امّت آن حضرت».

و به آن حضرت این گونه سلام می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ وَصِی ّ رَسُولِ اللَّهِ وَخَلِیفَتِهِ»؛(7)

ص:85


1- 592. بحارالانوار، ج 39، ص 38.
2- 593. بحارالانوار، ج 26، ص 263.
3- 594. بحارالانوار، ج 39، ص 44 و335؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 240: امالی صدوق، ص 35.
4- 595. اصول کافی، ج 4، ص 570.
5- 596. من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 179. جامع الاحادیث، ج 31، ص 154؛ مسند أحمد، ج 6، ص 436.
6- 597. بحارالانوار، ج 97، ص 331.
7- 598. مصباح المتهجّد، ص 739؛ المزار، ص 76؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.

«سلام بر امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام که وصی رسول خداصلی الله علیه وآله و جانشین وی است».

366 خَلِیفَهُ خَیرِ الْمُرْسَلِینَ

جانشین بهترین فرستادگان و پیامبران.

رسول خداصلی الله علیه وآله برای امیرمؤمنان علیه السلام، جانشین خود به کار برده است. آن حضرت خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ زَوْجُ سَیدَهِ نِسآءِ الْعالَمِینَ وَخَلِیفَهُ خَیرِ الْمُرْسَلِینَ»؛(1)

«ای علی! تو همسر بهترین زنان جهانیان و خلیفه بهترین پیامبران هستی».

367 خَلِیلُ اللَّهِ

خلیل یعنی دوست صمیمی و نزدیک به هم. خلیل اللَّه کسی است که فقط با خدا دوستی دارد، و این لقبی است که رسول خداصلی الله علیه وآله برای امام علی علیه السلام بیان فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَلِیفَهُ اللَّهِ وَخَلِیفَتِی وَخَلِیلُ اللَّهِ وَخَلِیلِی»؛(2)

«علی علیه السلام خلیفه خدا و من است و او دوست و خلیل خدا و من است».

368 خَلِیلُ النَّبِی ّ

دوست صمیمی و یار جانی پیامبرصلی الله علیه وآله.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بارها و بارها امام علی علیه السلام را خلیل خود خوانده است، چنان که آن حضرت فرموده است:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَلِیلِی وَوَزِیرِی»؛(3)

«علی فرزند ابوطالب، خلیل و وزیر من است».

رسول خداصلی الله علیه وآله هنگام رحلت، فرمود: خلیل و یار صمیمی مرا بگویید بیاید.

عایشه کسی را به دنبال پدر خود ابوبکر فرستاد؛ ولی پیامبر اعتنایی نکرد.

بار دیگر فرمود: ادْعُوا لِی خَلِیلِی. حفصه کسی را به دنبال پدر خود عمر فرستاد، ولی پیامبرصلی الله علیه وآله باز اعتنایی نفرمود.

بار سوم، فاطمه زهراعلیها السلام همسرش علی علیه السلام را صدا زد و پیامبرصلی الله علیه وآله او را در آغوش گرفت.(4)

لذا در زیارت آن حضرت آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی وَلِیکَ وَأَخِی نَبِیکَ وَوَزِیرِهِ وَحَبِیبِهِ وَخَلِیلِهِ»؛(5)

«خدایا درود فرست بر ولی خودت که برادر و وزیر و حبیب و خلیل پیامبرت می باشد».

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

369 خَیرُ الْآخِرِینَ

بهترین خلق خدا از ابتدا تا آخر. ابوذر نقل می کند: رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام نظر کرد و فرمود:

«هذا خَیرُ الْأَوَّلِینَ وَخَیرُ الْآخِرِینَ مِنْ أَهْلِ السَّماواتِ وَأَهْلِ الْأَرَضِینَ»؛(6)

ص:86


1- 599. بحارالانوار، ج 27، ص 63؛ کنز الفوائد، ج 2، ص 12؛ الیقین، ص 236.
2- 600. امالی صدوق، ص 203؛ بحارالانوار، ج 26، ص 263.
3- 601. بحارالانوار، ج 37، ص 86.
4- 602. بحارالانوار، ج 40، ص 215؛ اصول کافی ج 1، ص 296.
5- 603. مفاتیح الجنان، زیارت حضرت روز میلاد پیامبرصلی الله علیه وآله.
6- 604. بحارالانوار، ج 26، ص 310.

«این علی بهترین خلق خدا از ابتدا تا آخر است، از اهل آسمان ها و اهل زمین».

370 خَیرُ إِخْوَهِ الرَّسُولِ

بهترین برادر رسول خداصلی الله علیه وآله. از عایشه نقل شده: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«خَیرُ إِخْوَتِی عَلِی وَخَیرُ أَعْمامِی حَمْزَهُ»؛(1)

«بهترین برادر من علی، و بهترین عموهایم حمزه است».

371 خَیرُ الْأَصْحابِ

بهترین صحابی و یار رسول خداصلی الله علیه وآله.

اصحاب و یاران پیامبرصلی الله علیه وآله (غیر از برخی منافقان و نااهلان که خود را به پیامبر نزدیک می کردند) اغلب مردانی مؤمن، بزرگ، مجاهد و مقاوم بودند و با کمک رشادت ها و مبارزات آنان بود که اسلام گسترش پیدا کرد. در بین همه آنان، علی بن ابی طالب علیه السلام برجسته ترین و بهترین صحابی رسول خداصلی الله علیه وآله بوده، و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز به آن گواهی داده است:

«خَیرُ مَنْ أَخْلَفُ بَعْدِی وَخَیرُ أَصْحابِی عَلِی»؛(2)

«بهترین فردی که بعد از خود باقی می گذارم و بهترین یاوران من علی است».

372 خَیرُ الْأُمَّهِ

بهترین فرد امّت.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَیرُ هذِهِ الْأُمَّهِ مِنْ بَعْدِی وَفاطِمَهُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَینُ، فَمَنْ قالَ غَیرَ هذا فَعَلَیهِ لَعْنَهُ اللَّهِ»؛(3)

«علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام بهترین افراد امّت بعد از من هستند، هر که غیر از این بگوید لعنت خدا بر او باد».

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

373 خَیرُ الْأَوْصِیآءِ

علی علیه السلام نه تنها بین اصحاب رسول خداصلی الله علیه وآله بلکه از بین تمام اوصیای سایر پیامبران نیز او بهترین آنان است؛ چنان که پیامبر گواهی داده:

«عَلِی وَصِیی وَهُوَ خَیرُ الْأَوْصِیاءِ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ»؛(4)

«علی جانشین من و بهترین جانشینان است در دنیا و آخرت».

و در جای دیگر فرمود:

«أَنَا خَیرُ النَّبِیینَ وَعَلِی خَیرُ الْأَوْصِیاءِ مِنْ أَهْلِ بَیتِی»؛(5)

«من بهترین پیامبران هستم و علی بهترین اوصیا از اهل بیت من است».

همچنین فرمود:

«أَخِی خَیرُ الْأَوْصِیاءِ وَسِبْطَی خَیرُ الْأَسْباطِ وَسَوْفَ یخْرِجُ اللَّهُ تَبارَکَ وَتَعالی مُنْ صُلْبِ الْحُسَینِ أَئِمَّهَ أَبْرارٍ»؛(6)

«برادرم علی بهترین اوصیا و دو سبط من بهترین اسباط هستند و به زودی خداوند از صلب حسین، امامان ابرار را به دنیا خواهد آورد».

ص:87


1- 605. کنز العمال، ج 11، ص 600؛ جامع الاحادیث، ج 12، ص 335؛ اسد الغابه، ج 1، ص 551.
2- 606. بحارالانوار، ج 36، ص 318؛ کفایه الاثر، ص 96.
3- 607. بحارالانوار، ج 27، ص 228؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 71؛ مائه منقبه، ص 127؛ کنز الفؤاد، ج 1، ص 149.
4- 608. مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 47.
5- 609. بحارالانوار، ج 36، ص 295.
6- 610. بحارالانوار، ج 36، ص 293؛ کفایه الاثر، ص 35.

374 خَیرُ الْأَوَّلِینَ

بهترین پیشینیان.

همچنین مراجعه شود به: خَیرُ الْآخِرِینَ [369]

375 خَیرُ الْبَرِیهِ

بهترین مردم و خلق خدا.

البته پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بهترین و برگزیده ترین تمام مخلوقات خدای تعالی است و کسی به مقام و مرتبه او نمی رسد؛ ولی بعد از او، علی بن ابی طالب علیه السلام چنین مقامی را دارد. امام باقرعلیه السلام فرموده است:

«قالَ رَسُولُ اللَّهِ مِنَ الْخَیرِ لِعَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام ما لَمْ یقُلْ لِأَحَدٍ، قالَ: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیرُ الْبَرِیهِ»(1)؛ فَعِلِی وَاللَّهِ خَیرُ الْبَرِیهِ»؛(2)

«رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امیرمؤمنان، آنقدر از خیر و خوبی فرموده که درباره کس دیگری چنین نگفته است، ایشان در آیه شریفه «کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند، بهترین مخلوقات خدایند» فرمود: به خدا قسم! علی خیر البریه و بهترین مردم و خلق خدا است».

و در جای دیگر، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«اُولئِکَ هُمْ خَیرُ الْبَرِیهِ، أَنْتَ وَشِیعَتُکَ یا عَلِی»؛(3)

«مراد از بهترین مردم و خلق خدا (در آیه)، تو و شیعیان تو هستند ای علی!».

پس هر زمان، علی علیه السلام وارد مجلسی می شد، اصحاب پیامبر می گفتند:

«قَدْ جآءَ خَیرُ الْبَرِیهِ»؛

«هرآینه بهترین مردم وارد شده است».

376 خَیرُ الْبَشَرِ

بهترین بشر.

بیشتر منابع اهل سنت از عایشه و ... و نیز تمام شیعه آن را از اصحاب حضرت نقل کرده اند که رسول خداصلی الله علیه وآله بارها فرمود:

«عَلِی خَیرُ الْبَشَرِ مَنْ أَبی فَقَدْ کَفَرَ»؛(4)

«علی علیه السلام بهترین انسان و بشر است، هر که قبول نکند، کافر است».

«عَلِی خَیرُ الْبَشَرِ لا یشُکُّ فِیهِ إِلّا کافِرٌ»؛(5)

«علی بهترین انسان است که غیر از کافر کسی در او شک ندارد».

377 خَیرُ الْخَلْقِ

بهترین و برترین مردم.

امام علی علیه السلام بعد از رتبه رسول خداصلی الله علیه وآله، برترین شخصیت عالم است، چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«خَیرُ الْخَلْقِ بَعْدِی وَسَیدُهُمْ أَخِی هذا وَهُوْ إِمامُ کُلِ ّ مُسْلِمٍ»؛(6)

«بهترین خلق بعد از من و آقای آنان، این برادرم (علی) است، او که امام همه مسلمانان است».

ص:88


1- 611. سوره بینه، آیه 7.
2- 612. بحارالانوار، ج 35، ص 345.
3- 613. بحارالانوار، ج 35، ص 345.
4- 614. جامع الاحادیث، ج 14، ص 238؛ کنز العمال، ج 11، ص 625.
5- 615. بحارالانوار، ج 26، ص 306؛ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 59؛ نهج الحق، ص 395؛ کشف الیقین، ص 291؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 67.
6- 616. بحارالانوار، ج 36، ص 253.

همچنین در زیارت مطلقه آن حضرت آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَبْدِکَ وَخَیرِ خَلْقِکَ بَعْدَ نَبِیکَ»؛(1)

«خدایا درود فرست بر امیرمؤمنان که عبد تو و برترین خلق بعد از رسول توست».

378 خَیرُ الرِّجالِ

بهترین مردان و مردمان.

بیان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است که فرمود:

«خَیرُ رِجالِکُمْ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(2)

«بهترین مردان شما علی علیه السلام است».

379 خَیرٌ مِنَ الحَسَنِ وَ الْحُسَینِ

حضرت در بیانی فرمود:

«اَلْحَسَنُ وَالْحُسَینُ سَیدا شَبابِ أَهْلِ الْجَنَّهِ وَأَبُوهُما خَیرٌ مِنْهُما»؛(3)

«حسن و حسین دو آقای جوانان اهل بهشت هستند و پدرشان بهتر از آن دو است».

380 خَیرُ مَنْ خَلَّفَ الرَّسُولِ

بهترین جانشین و یادگار پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله. بهترین کسی که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بعد از خود باقی گذاشته است. این بیان را سلمان فارسی نقل می کند که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«إِنَّ أَخِی وَوَزِیرِی وَخَیرَ مَنْ أَخْلَفُ بَعْدِی عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(4)

«همانا برادر و وزیرمن و بهترین کسی که بعداز خود به یادگار می گذارم علی بن ابی طالب است».

381 خَیرٌ مِنْ عِبادَهِ الثَّقَلَینِ

اشاره دارد به اینکه عبادت علی علیه السلام از عبادت ثقلین (تمامی انس و جنّ) بالاتر و برتر است. چنان که پیامبرصلی الله علیه وآله در ماجرای جنگ خندق، هنگام ضربت شمشیر علی علیه السلام به فرق عمرو بن عبدود، در شأن عمل آن حضرت فرمود:

«لَضَرْبَهُ عَلِی ّ خَیرٌ مِنْ عِبادَهِ الثَّقَلَینِ»؛(5)

«هرآینه ضربت علی علیه السلام در جنگ خندق، بهتر و برتر از تمام عبادات جنّ و انس است».

382 خَیرُ الْمَوْلُودِ

بهترین مولود.

جابر انصاری گوید: از رسول خداصلی الله علیه وآله درباره میلاد امیرالمؤمنین علیه السلام سؤال کردم، فرمود:

«آه آه! لَقَدْ سَأَلْتَنِی عَنْ خَیرِ مَوْلُودٍ وُلِدَ بَعْدِی عَلی سُنَّهِ الْمَسِیحِ، إِنَّ اللَّهَ تَبارَکَ وَتَعالی خَلَقَنِی وَعَلِیاً مِنْ نُورٍ واحِدٍ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْخَلْقَ بِخَمْسِ مِأَهِ أَلْفِ عامٍ»؛(6)

«آه، آه! از بهترین مولودی پرسیدی که بعد از من بر سنّت مسیح خلق شده است. خداوند من و علی را از نور واحد خلق کرده، پانصد هزار سال قبل از اینکه دیگران را خلق کند».

383 خَیرُ النّاسِ

رسول خداصلی الله علیه وآله درباره امام علی علیه السلام فرموده:

ص:89


1- 617. بحارالانوار، ج 97، ص 293؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 587؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
2- 618. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 114.
3- 619. موسوعه امام علی علیه السلام ج 8، ص 74.
4- 620. بحارالانوار، ج 38، ص 12؛ کشف الغمّه، ج 1، ص 156.
5- 621. بحارالانوار، ج 39، ص 2.
6- 622. بحارالانوار، ج 15، ص 316؛ الیقین، ص 485؛ روضه الواعظین، ج 1، ص 77.

«إِنَّ عَلِی بْنَ أَبِی طالِبٍ خَیرُ النّاسِ»؛(1)

«علی بن ابی طالب بهترین مردم است».

384 خَیرُ الْوَصِیینَ

بهترین جانشینان.

ملائکه و فرشتگان الهی در شب معراج، درباره امیرمؤمنان علیه السلام به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گفتند:

«مُحَمَّدٌ خاتِمُ النَّبِیینَ وَعَلِی خَیرُ الْوَصِیینَ»؛(2)

«محمّدصلی الله علیه وآله خاتم پیامبران، و علی علیه السلام بهترین جانشینان است».

و رسول خداصلی الله علیه وآله نیز بارها این عنوان را فرموده که: «عَلِی خَیرُ الْوَصِیینَ».(3)

385 خِیرَهُ اللَّهِ

برگزیده و انتخاب شده خدا.

رسول خداصلی الله علیه وآله جریان سفر معراج را تعریف فرمود تا رسید به اینجا:

«ما مِنْ مَوْضِعٍ فِیهِ مَکْتُوبٌ: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ إِلّا وَفِیهِ مَکْتُوبٌ: عَلِی خِیرَهُ اللَّهِ»؛(4)

«در هیچ جایی ندیدم که نوشته شده باشد محمّد رسول اللَّه، مگر اینکه دیدم در کنار آن نوشته شده است: علی خیره اللَّه».

امام صادق علیه السلام در زیارت آن حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا خِیرَهَ اللَّهِ عَلَی الْخَلْقِ أَجْمَعِینَ»؛(5)

«سلام بر تو ای برگزیده خدا بر تمام خلق جهان».

386 دابَّهُ الْجَنَّهِ

عمرو بن الحمق نقل می کند: رسول خداصلی الله علیه وآله با اشاره به علی علیه السلام، خطاب به من فرمود:

«یا عَمْرْوُ! هَلْ رَأَیتَ دآبَّهَ الْجَنَّهِ تَأْکُلُ الطَّعامَ وَتَشْرِبُ الشَّرابَ وَتَمْشِی فِی الْأَسْواقِ؟ هذا دابَّهُ الْجَنَّهِ»؛(6)

«ای عمرو! آیا گرداننده بهشت را دیده ای که غذا بخورد و نوشیدنی بنوشد و در بازارها راه برود؟ این آقا همان گرداننده بهشت است».

387 الدّاعِی إِلَی اللَّهِ

مردم را به سوی خدا فرا می خواند و به دین خدا دعوت می کند.

پیامبرصلی الله علیه وآله راجع به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً بابُ الْهُدی بَعْدِی وَالدّاعِی إِلی رَبِّی»؛(7)

«همانا علی علیه السلام بعد از من باب هدایت و دعوت گر به سوی پروردگارم می باشد».

در زیارت مربوط به آن حضرت آمده است:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی وَلِیکَ وَأَخِی نَبِیکَ وَوَزِیرِهِ... وَالدَّاعِی إِلی شَرِیعَتِهِ»؛(8)

«خدایا درود فرست بر ولی خودت که برادر و وزیر پیامبرت ودعوت گر به شریعت اوست».

ص:90


1- 623. بحارالانوار، ج 31، ص 358؛ اعلام الوری، ص 127؛ الارشاد، ج 1، ص 162. جامع الاحادیث، ج 21، ص 412؛ الجامع الکبیر، ج 1، ح 6605.
2- 624. بحارالانوار، ج 18، ص 354.
3- 625. عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 13 و 6؛ الیقین، ص 478؛ کفایه الاثر، ص 79؛ مائه منقبه، ص 57؛ قصص راوندی، ص 173؛ کشف الغمه، ج 1، ص 343.
4- 626. بحارالانوار، ج 36، ص 314.
5- 627. بحارالانوار، ج 97، ص 279؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
6- 628. جامع الاحادیث، ج 23، ص 350؛ جمع الجوامع، ج 1، ص 27؛ کنز العمال، ج 11، ص 626.
7- 629. بحارالانوار، ج 36، ص 28؛ امالی صدوق، ص 31.
8- 630. مستدرک الوسائل، ج 10، ص 220؛ مصباح المتهجد، ص 399؛ جمال الاسبوع، ص 485؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین روز میلاد پیامبرصلی الله علیه وآله.

388 دانَ بِهِ الْمَلائِکَهُ

فرشتگان الهی به او اعتقاد دارند.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

389 دَمُهُ دَمُ الرَّسُولِ

خونش از خون پیامبرصلی الله علیه وآله است.

امام علی علیه السلام با پیامبر خداصلی الله علیه وآله همخون هستند، این عنوانی است که رسول اکرم صلی الله علیه وآله بارها خطاب به امام علی علیه السلام فرموده است:

«أَنْتَ أَخِی وَوَصِیی وَوارِثِی، لَحْمُکَ مِنْ لَحْمِی وَدَمُکَ مِنْ دَمِی»؛(1)

«تو برادر، وصی و وارث من هستی، گوشت تو از گوشت من و خون تو از خون من است».

390 الدَّیانُ

دیان از اسمای الهی و به معنای قهّار و حاکم و قاضی و جزا دهنده است. از انس بن مالک نقل شده است که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«إِذا کانَ یوْمُ الْقِیامَهِ نادی مُنادٍ: یا عَلِی یا وَلِی! یا سَیدُ! یا صابِرُ! یا دَیانُ! یا والِی! یا هادِی! یا زاهِدُ! یا طَیبُ! یا طاهِرُ! مُرْ أَنْتَ وَشِیعَتُکَ إِلَی الْجَنَّهِ بِغَیرِ حِسابٍ»؛(2)

«هنگامی که قیامت فرا برسد منادی ندا می کند: ای علی، ای ولی، ای سید، ای صابر، ای دیان، ای والی، ای هادی، ای زاهد، ای طیب، ای طاهر! خودت و شیعیانت بدون حساب وارد بهشت شوید».

391 دَیانُ الدِّینِ

کسی که قاضی دین است و پاداش و کیفر خوب و بدی را می دهد. از القاب امامان علیهم السلام و به خصوص امام علی علیه السلام است.

رسول خداصلی الله علیه وآله از جانب خدای تعالی فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ حُجَّتِی عَلی خَلْقِی وَدَیانُ دِینِی»؛(3)

«علی بن ابی طالب حجّت من بر خلق است و نیز قاضی دین من است».

در زیارت مربوط به آن حضرت آمده است:

«وَدَیانَ الدِّینِ بِعَدْلِکَ»؛(4)

«او جزا دهنده و قاضی دین است که به عدل تو قضاوت می کند».

392 دَیانُ هذِهِ الْأُمَّهِ

امام صادق علیه السلام نقل می کند: رسول اکرم صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ دَیانُ هذِهِ الْأُمَّهِ وَالْمُتَوَلِّی حِسابِهِمْ»؛(5)

«ای علی! تو حسابرس و قاضی و حاکم این امّت و متولی و مسؤول حساب و کتاب آنان می باشی».

عبارت «عَلِی دَیانُ هذِهِ الْأُمَّهِ» را اهل سنت نیز در کتب خود نقل کرده اند.(6)

393 الدِّینُ مَعَ عَلِی ّ

رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

ص:91


1- 631. بحارالانوار، ج 99، ص 106؛ اقبال الاعمال، ص 296؛ امالی صدوق، ص 269؛ کمال الدین، ج 1، ص 241. کنز العمال، ج 11، ص 607.
2- 632. مائه منقبه، ص 83؛ الصراط المستقیم، ج 1، ص 282؛ مشارق انوار الیقین، ص 91.
3- 633. بحارالانوار، ج 36، ص 244.
4- 634. بحارالانوار، ج 97، ص 271؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
5- 635. بحارالانوار، ج 24، ص 272.
6- 636. بحارالانوار، ج 28، ص 368.

«لا یزالُ الدِّینُ مَعَ عَلِی ّ وَعَلِی مَعَهُ حَتّی یرِدا عَلَی الْحَوْضَ»؛(1)

«پیوسته دین با علی و علی با دین است تا این که هر دو در نزد حوض کوثر به نزد من آیند».

394 دِینُهُ سالِمٌ

در آخرین جمعه ماه شعبان، رسول خداصلی الله علیه وآله در خطبه اش فضایل ماه رمضان را بیان می کرد، امام علی علیه السلام سؤال کرد: بهترین کار در این ماه چیست؟ پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: ورع و خودداری از گناه. پیامبر همان طور که به علی نگاه می کرد، گریه اش گرفت، امام پرسید: چه شد؟ حضرت فرمود: «روزی را می بینم که در این ماه مشغول نماز هستی و شقی ترین فرد از اولین و آخرین «فَضَرَبَکَ ضَرْبَهً عَلی قَرْنِکَ فَخُضِبَ مِنْها لَحْیتُکَ»؛ با شمشیر خود بر فرق و پیشانی تو ضربتی می زندکه محاسن و ریش تو از خون فرق سرت خضاب و رنگین می شود».

امام علی علیه السلام پرسید:

«یا رَسُولَ اللَّهِ! وَذلِکَ فِی سَلامَهٍ مِنْ دِینِی؟»؛

«آیا در آن هنگام دین من سالم است؟»

حضرت فرمود: «فِی سَلامَهٍ مِنْ دِینِکَ»؛

«آری دین تو سالم است».

«مَنْ قَتَلَکَ فَقَدْ قَتَلَنِی وَمَنْ أَبْغَضَکَ فَقَدْ أَبْغَضَنِی وَمَنْ سَبَّکَ فَقَدْ سَبَّنِی لِأَنَّکَ مِنِّی کَنَفْسِی ...»؛(2)

«هرکه تو را بکشد مرا کشته است، هر که با تو دشمنی کند با من دشمنی کرده و هر که به تو دشنام دهد مرا دشنام داده است».

395 الذّائِدُ

دفاع از چیزی و طرد و راندن اجنبی از آن. در فرازی از زیارت مطلقه آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا ذائِداً عَنِ الْحْوْضِ أَعْداءَ اللَّهِ»؛(3)

«سلام بر تو ای آقایی که دشمنان خدا را از حوض کوثر دور می کنی».

و این عنوان از حدیثی گرفته شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امّ سلمه فرمود:

«اِسْمَعِی وَاشْهَدِی هذا عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ وَصِیی وَخَلِیفَتِی مِنْ بَعْدِی وَقاضِی عِداتِی وَالذّائِدُ عَنْ حَوْضِی»؛(4)

«ای امّ سلمه! بشنو و شاهد باش که این علی جانشین و خلیفه بعد از من است که وعده های مرا انجام می دهد و از حوض من دفاع می کند».

396 الذّآبُ

کسی که از خانواده و قوم خود به سختی دفاع و پشتیبانی می کند، لقبی است که رسول خداصلی الله علیه وآله برای امام علی علیه السلام به کار برده؛ از جمله در روز فتح خیبر به ایشان فرمود:

ص:92


1- 637. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 2، ص 237.
2- 638. بحارالانوار، ج 42، ص 190؛ عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 297؛ وسائل الشیعه، ج 10، ص 33؛ روضهالواعظین، ج 2، ص 345؛ امالی صدوق، ص 93؛ اقبال الاعمال ص 2
3- 639. بحارالانوار، ج 97، ص 324.
4- 640. بحارالانوار، ج 22، ص 221؛ معانی الاخبار، ص 204. مسند احمد، ج 6، ص 323؛ مختصر تاریخ دمشق، ج 5، ص 404؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 130؛ جامع الاحادیث، ج 20، ص 368.

«أَنْتَ الآخِذُ بِسُنَّتِی وَالذّآبُّ عَنْ مِلَّتِی»؛(1)

«ای علی! تو سنّت مرا اخذ و نگه داری می کنی و از دین و ملّت من دفاع می نمایی».

و امام هادی علیه السلام نیز در زیارت روز عید غدیر به آن حضرت خطاب می کند:

«وَأَنْتَ وَلِی اللَّهِ وَأَخُو رَسُولِهِ، وَالذّآبُّ عَنْ دِینِهِ»؛(2)

«تو ولی خدا و برادر رسول خدایی و از دین او دفاع می نمایی».

397 الذُّبَرُ الْغَیورُ

فردی که با دشمنان خشن و سخت بوده و بسیار غیرتمند است.

همچنین مراجعه شود به: اَلْبَطَلُ الْجَسُورُ [281]

398 ذُخْرُ الرَّسُولِ

گنجینه و ذخیره پیامبرصلی الله علیه وآله.

گویند: رسول خداصلی الله علیه وآله پس از ولادت علی علیه السلام، علاقه شدیدی به وی داشت و حتی به مادرش می فرمود: گهواره او را نزدیک رختخواب من بگذار. و در تربیت و شست و شوی او کمک می کرد، موقع خواب او را تکان می داد و بر سینه خود می گذاشت و می فرمود:

«هذا أَخِی وَوَلِیی وَناصِرِی وَصَفِیی وَذُخْرِی وَکَهْفِی وَظَهْرِی وَظَهِیرِی وَوَصِیی وَزَوْجُ کَرِیمَتِی وَأَمِینِی عَلی وَصِیتِی وَخَلِیفَتِی»؛(3)

«این، برادر، ولی و ناصر من است، او برگزیده و ذخیره و پناه و پشتیبان من است، او جانشین و همسر دخترم می باشد، او امانت دار وصیتم و خلیفه من است».

399 ذُرِّیهُ النَّبِی ّ فِی صُلْبِهِ

امام صادق علیه السلام به نقل از پیامبرصلی الله علیه وآله می فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ تَعالی جَعَلَ ذُرِّیهَ کُلِ ّ نَبِی ّ فِی صُلْبِهِ، وَجَعَلَ ذُرِّیتِی فِی صُلْبِ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ مَعَ فاطِمَهَ ابْنَتِی»؛(4)

«خداوند متعال ذریه هر پیامبری را در صُلب خودش قرار داد و ذریه مرا در صُلب علی بن ابی طالب و دخترم فاطمه قرار داد».

400 ذِکْرُ عَلی عِبادَهٌ

یادآوری نام و یاد او، عبادت خدا به حساب می آید.

ابن عباس نقل کرده که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«ذِکْرُ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ عِبادَهٌ وَذِکْرِی عِبادَهٌ وَذِکْرُ عَلِی ّ عِبادَهٌ وَذِکْرُ الْأَئِمَّهِ مِنْ وُلْدِهِ عِبادَهٌ»؛(5)

«ذکر خدای متعال عبادت است، ذکر من عبادت است، ذکر علی علیه السلام عبادت است و ذکر امامان از فرزندان وی نیز عبادت است».

از عایشه همسر پیامبرصلی الله علیه وآله نیز این حدیث نقل شده است.(6)

ص:93


1- 641. بحارالانوار، ج 28، ص 45.
2- 642. بحارالانوار، ج 97، ص 393؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
3- 643. بحارالانوار، ج 35، ص 9؛ کشف الیقین، ص 67؛ نهج الحق، ص 232.
4- 644. بحارالانوار، ج 23، ص 144؛ کشف الغمه، ج 1، 53؛ کشف الیقین، ص 420؛ الفضائل، ص 154. کنز العمال، ج 11، ص 601.
5- 645. بحارالانوار، ج 36، ص 370؛ الاختصاص، ص 223.
6- 646. مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 202؛ العمده، ص 365؛ کشف الیقین، ص 449. کنز العمال، ج 11، ص 601.

401 ذُو الْقَرْنَینِ

ذوالقرنین لقب عبداللَّه بن ضحّاک بن معد، یکی از مؤمنان و صالحان و دانشمندان روزگار بوده؛ ولی پیامبر نبود.(1)

رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است:

«یا عَلِی! أَنْتَ نَذِیرُ أُمَّتِی وَأَنْتَ رَبِیها وَأَنْتَ صاحِبُ حَوْضِی وَأَنْتَ ساقِیها وَأَنْتَ یا عَلِی ذُوقَرْنَیها»؛(2)

«ای علی! تو انذاردهنده امّت من، تو پرورش دهنده امّت من، تو صاحب حوض کوثر و ساقی آن و تو ای علی! ذوالقرنین این امّت هستی».

در وجه تسمیه آن برای امیرمؤمنان علیه السلام گفته شده: چون دو بار به فرق آن جناب ضربت خورده: یکی روز خندق و یکی شب نوزدهم ماه رمضان.

و نیز گفته شده: چون دارای شمشیر دو لبه بوده است. یا اینکه بر آن سیطره و تسلط دارد.

402 ذُو قَرْنَی الْجَنّهِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! إِنَ لَکَ کَنْزاً (بَیتاً) فِی الْجَنَّهِ وَأَنْتَ ذُوقَرْنَیها»؛(3)

«ای علی! برای تو در بهشت، خانه و گنجی است و تو ذوالقرنین آن و صاحب دو طرف آن هستی».

403 رَأْسُ الدِّینِ

جابر انصاری می گوید: از رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امیرمؤمنان علیه السلام پرسیدم، حضرت ضمن تعریف و تمجید مفصل از ایشان، جریان شب ولادت را توضیح دادند که به ابوطالب چنین تبریک گفته شد:

«هُوَ إِمامُ الْمُتَّقِینَ وَناصِرُ الدِّینِ وَقامِعُ الْمُشْرِکِینَ وَغَیظُ الْمُنافِقِینَ وَزَینُ الْعابِدِینَ وَوَصِی رَسُولِ رَبِ ّ الْعالَمِینَ، إِمامٌ هُدی وَنَجْمٌ عَلاً وَمِصْباحٌ دُجی وَمُبِیدُ الشِّرکِ وَالشُّبَهاتِ، وَهُوَ نَفْسُ الْیقِینِ وَرَأْسُ الدِّینِ»؛(4)

«او پیشوای پرهیزکاران و یاری دهنده دین خدا است، او درهم کوبنده مشرکان و به خشم آورنده منافقان است، او زینت عبادت کنندگان و جانشین رسول پروردگار جهانیان، امام هدایت، ستاره ای برجسته، چراغ تاریکی ها و نابود کننده شرک و شبهات، او حقیقت یقین و سرآغاز دین است».

404 الرّآدُّ عَلَیهِ زاهِقٌ

از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود:

«اَلْمُخالِفُ لِعَلِی ّ بَعْدِی کافِرٌ، وَالشّاکُّ بِهِ مُشْرِکٌ مُغادِرٌ، وَالْمُحِبُّ لَهُ مُؤْمِنٌ صادِقٌ، وَالْمُبْغِضُ لَهُ مُنافِقٌ، وَالْمُحارِبُ لَهُ مارِقٌ، وَالرّآدُّ عَلَیهِ زاهِقٌ، وَالْمُقْتَفی لِأَثَرِهِ لاحِقٌ»؛(5)

«هرکه بعد از من با علی مخالفت کند کافر است، هرکه در او شک کند مشرک خائن است، دوستدار او مؤمن واقعی، و دشمن او منافق است. هرکه با

ص:94


1- 647. بحارالانوار، ج 10، ص 124؛ و ج 12، ص 36؛ اصول کافی، ج 1، ص 296.
2- 648. بحارالانوار، ج 37، ص 312.
3- 649. بحارالانوار، ج 39، ص 41؛ معانی الاخبار، ص 205؛ العمده، ص 265. المستدرک علی الصحیحین، ج 13، ص 133؛ مسند احمد، ج 3، ص 308؛ المعجم الاوسط، ج 1، ص 209.
4- 650. بحارالانوار، ج 35، ص 62؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 287؛ روضه الواعظین، ج 1، ص 79.
5- 651. بحارالانوار ج 27ص 226؛ مشارق انوارالیقین ص 7و8.

او جنگ کند از دین خارج شده. هرکه حکم او را رد کند نابود می شود. و هرکه پیروی او نماید، به حقیقت ملحق شده است».

405 راعِی الْأُمَّهِ

راعی در لغت، نگهبان و محافظ و مراقب و مراعات کننده است، به چوپان نیز "راعی" گویند؛ چون مراقب و محافظ گوسفندان است.

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: رسول خداصلی الله علیه وآله به من فرمود:

«یا عَلِی! أَنَا وَأَنْتَ راعِیا هذِهِ الْأُمَّهِ فَلَعَنَ اللَّهُ مَنْ ضَلَّ عَنّا»؛(1)

«ای علی! من و تو دو نگهبان و مراقب این امّت هستیم، پس هرکه از ما گمراه شود لعنت خدا بر او باد».

406 رایهُ الْهُدی

علامت و پرچم هدایت. رایه از رؤیت به معنای دیدن؛ یعنی علامتی که دیگران او را ببینند و به او اقتدا کنند تا هدایت شوند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید: خدای تعالی در شب معراج درباره امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«عَلِی رایهُ الْهُدی وَإِمامُ الْأَبْرارِ وَقاتِلُ الْفُجّارِ»؛(2)

«علی علیه السلام پرچم هدایت و پیشوای نیکان و کشنده فاجران است».

407 الرَّبّانِی

خداشناس. به کسی گویند که خدای تعالی را زیاد پرستش می کند.

گفته شده: ربّانی را هنگامی به کار می برند که بخواهند علم خداشناسی را به کسی اختصاص دهند. ربّانی؛ یعنی کسی که تمسّک شدید به دین خدا و طاعت او دارد.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است:

«عَلِی رَبّانِی هذِهِ الْأُمَّهِ»؛(3)

«علی بالاترین خداشناس این امّت است».

408 رَبُّ الْأَرْضِ

پرورش دهنده زمین. رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

«لا یرْتابُ فِیهِ إِلّا مُشْرِکٌ، وَهُوَ رَبُّ الْأَرْضِ وَسَکْنِها وَکَلِمَهُ التَّقْوی ؛(4)

«در مورد فضایل علی علیه السلام، کسی جز مشرک شک نمی کند، او پرورش دهنده ساکنان زمین است، و او کلمه تقوی است».

409 رَداهُ اللَّهُ الْفَهْمَ

خداوند لباس و ردای فهم و دانش را بر او پوشانده است.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

410 رَزُّ الْأَرْضِ

رزّ؛ میخ و پایه و استوانه و چیزی است که اشیا را با آن به زمین می چسبانند و میخکوب می کنند.

ص:95


1- 652. بحارالانوار، ج 36، ص 6؛ معانی الاخبار، ص 118.
2- 653. بحارالانوار، ج 18، ص 392؛ امالی صدوق، ص 565. حلیه الاولیاء، ج 1، ص 67؛ فیض القدیر، ج 3، ص 60؛ مختصر تاریخ دمشق، ج 5، ص 397.
3- 654. بحارالانوار، ج 40، ص 160؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 46.
4- 655. مشارق انوار الیقین، ص 357.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است:

إِنِّی وَأَحَدَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِی وَأَنْتَ یا عَلِی! رَزُّ الْأَرْضِ(1) - أَعْنِی أَوْتارُها وَجِبالُها - بِنا أَوْتَدَ اللَّهُ الْأَرْضَ أَنْ تَسِیخَ بِأَهْلِها، فَإِذا ذَهَبَ الْاِثْناعَشَرَ مِنْ وُلْدِی ساخَتِ الْأَرْضُ بِأَهْلِها وَلَمْ ینْظَرُوا»؛(2)

«من و یازده نفر از فرزندان من و تو ای علی! پایه و میخ های زمین هستیم؛ لذا به سبب ماست که خدا زمین را میخکوب و محکم نموده است تا اهل آن نابود نشوند. پس هرگاه این دوازده نفر از فرزندان من بروند، زمین اهلش را نابود می کند و به کسی هم مهلت داده نمی شود».

411 رِضاهُ حُکْمٌ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می فرماید: در شب معراج خداوند متعال به من فرمود: سلام مرا به علی برسان و به او بگو:

«إِنَّ غَضَبَهُ عِزٌّ وَرِضاهُ حُکْمٌ»؛(3)

«همانا خشم و غضب او سخت و گران است و رضایت او همان حکم خداست».

412 رَفِیقُ الرَّسُولِ

رفیق از رفق و مدارا و همراهی، در دنیا و آخرت همیشه همراه رسول خداصلی الله علیه وآله است که در درجه اوّل، مخصوص امیرمؤمنان علیه السلام است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ مَعِی فِی قَصْرِی فِی الْجَنَّهِ مَعَ فاطِمَهَ بِنْتِی، وَهِی زَوْجَتُکَ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ وَأَنْتَ رَفِیقِی»؛(4)

«ای علی! تو در بهشت در قصر من و همراه من، و همراه دخترم فاطمه هستی، او در دنیا و آخرت همسر توست و تو رفیق و همراه من هستی».

همچنین مراجعه شود به: جُنَّهُ الرَّسُولِ [304]

413 رُکْنُ اللَّهِ

رکن؛ پشتیبان، پایه و اساس هر چیزی.

رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ دَیانُ هذِهِ الْأُمَّهِ وَالْمُتَوَلِّی حِسابِهِمْ وَأَنْتَ رُکْنُ اللَّهِ الْأَعْظَمِ یوْمَ الْقِیامَهِ»؛(5)

«ای علی! تو قاضی این امّت هستی که حساب امّت را رسیدگی می کنی تو از ارکان بزرگ الهی در روز قیامت هستی».

414 رُکْنُ الْأَرْضِ

رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

«وَهُوَ نُورُ الْأَرْضِ وَرُکْنُها»؛(6)

«علی علیه السلام نور و پشتوانه زمین است».

415 الرُّکْنُ الْأَکْبَرُ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ عَلَمُ اللَّهِ بَعْدِی الْأَکْبَرُ فِی الْأَرْضِ وَأَنْتَ الرُّکْنُ الْأَکْبَرُ فِی الْقِیامَهِ»؛(7)

«ای علی! تو بعد از من در زمین، بزرگ ترین پرچم افراشته خدا هستی و در روز قیامت نیز رکن اکبر خدا می باشی».

ص:96


1- 656. در برخی منابع «زرّ» آمده است: کافی، ج 1، ص 534.
2- 657. بحارالانوار ج 36،ص 259. عمدهالقاری ج 24ص 334.
3- 658. بحارالانوار، ج 24، ص 324؛ تأویل الایات، ص 604.
4- 659. بحارالانوار، ج 36، ص 72؛ تفسیر فرات، ص 226. جامع الاحادیث، ج 31، ص 157.
5- 660. بحارالانوار ج 24ص 272؛ مشارق انوارالیقین ص 335.
6- 661. بحارالانوار، ج 23، ص 320؛ تأویل الایات، ص 663.
7- 662. بحارالانوار، ج 22، ص 147.

416 رُکْنُ الْإِیمانِ

حضرت در بیانی فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ رُکْنُ الْإِیمانِ وَعَمُودُ الدِّینِ»؛

«ای علی! تو رکن مهم ایمان و پایه خیمه دین هستی».

417 رُمْحُ اللَّهِ

نیزه و تیر غیب خدای تعالی.

همچنین مراجعه شود به: اَلْإِمامُ الْأَزْهَرُ [207]

418 رُوحُهُ رُوحُ الرَّسُولِ

روح و جانش، همان روح و جان رسول خداصلی الله علیه وآله است، و این از جمله فضایل ویژه امام علی علیه السلام است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله درباره امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! رُوحُکَ مِنْ رُوحِی»؛(1)

«ای علی! روح و جان تو از روح و جان من است».

419 الزّاهِدُ

نسبت به دنیا و امور مادّی آن بسیار بی اعتنا و بی علاقه باشد.

همچنین مراجعه شود به: الدَّیانُ [390]

420 زَوْجُ ابْنَهِ الرَّسُولِ

علی علیه السلام همسر یگانه دختر و یادگار رسول خداصلی الله علیه وآله در دنیا و آخرت است؛ چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی مِنِّی وَأَنَا مِنْ عَلِی ّ، وَهُوَ زَوْجُ ابْنَتِی»؛(2)

«علی علیه السلام از من است و من از علی علیه السلام هستم و او همسر دخترم می باشد».

در زیارت به آن حضرت سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلی أَخِی رَسُولِ اللَّهِ وَابْنِ عَمِّهِ وَزَوْجِ ابْنَتِهِ»؛(3)

«سلام بر برادر رسول خدا و پسرعمویش و همسر دخترش».

421 زُهْدُهُ زُهْدُ أَیوبَ

زهد و بی اعتنایی امام علی علیه السلام به دنیا، مانند زهد حضرت ایوب علیه السلام است.

همچنین مراجعه شود به: بَهْجَتُهُ بَهْجَهُ سُلَیمانَ [291]

422 زَهْرَهُ الْجَنَّهِ

درخشنده و نورافشان. بهشت روشنایی خود را از نور جمال علی علیه السلام می گیرد؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی یزْهَرُ لِأَهْلِ الْجَنَّهِ کَکَوْکَبِ الصُّبْحِ لِأَهْلِ الدُّنْیا»؛(4)

«علی علیه السلام برای بهشتیان چنان می درخشد که ستاره صبح برای اهل دنیا».

423 زِینَهُ الْمَجالِسِ

از عایشه نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«زَینُوا مَجالِسَکُمْ بِذِکْرِ عَلِی ّ»؛(5)

«مجالس خود را به ذکر علی علیه السلام زینت بخشید».

ص:97


1- 663. بحارالانوار، ج 23، ص 126؛ مشکاه الانوار، ص 80؛ کمال الدین، ج 1، ص 241.
2- 664. بحارالانوار ج 36، ص 301؛ کمال الدین، ج 1، ص 257.
3- 665. بحارالانوار، ج 97، ص 305؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
4- 666. بحارالانوار، ج 40، ص 76؛ المناقب، ج 3، ص 238؛ العمده، ص 363. کنزالعمال، ج 11، ص 604؛ الفردوس دیلمی، ج 3، ص 63.
5- 667. بحارالانوار، ج 38، ص 200؛ کشف الیقین، ص 450؛ بشاره المصطفی، ص 60.

424 زِینَهُ الْمَحافِلِ

در هر مجلسی و محفلی باشد یا ذکری از او شود، زینت آن محفل خواهد بود.

همچنین مراجعه شود به: خَصْبُ الْبِلادِ [362]

425 زَینَهُ اللَّهُ بِالزُّهْدِ

رسول اکرم صلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! إِنَّ اللَّهَ تَعالی قَدْ زَینَکَ بِزِینَهٍ لَمْ تَزَینَ الْعِبادَ بِزِینَهٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ تَعالی مِنْها، وَهِی زِینَهُ الْأَبْرارِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ، الزُّهْدُ فِی الدُّنْیا»؛(1)

«ای علی! خداوند متعال تو را به چیزی زینت داده که تاکنون کسی را به آن زینت نداده است که محبوب تر نزد خدا باشد، و آن زینت ابرار است که زهد در دنیا می باشد».

426 السّابِقُ

از دیگران جلو رفته و سبقت گرفته است.

اکثر محدثان از ابن عباس نقل کرده اند که «سابق هذه الاُمّه» امیرالمؤمنین است.(2)

خود حضرت نیز فرمود:

«أَنَا صِنْوُ رَسُولِ اللَّهِ وَالسّابِقُ إِلَی الْإِسلامِ»؛(3)

«من نزدیک ترین فرد به رسول خدا و پیش قدم در اسلام هستم».

427 سابُّهُ سابُّ الرَّسُولِ

از جهت قرابت و نزدیکی به رسول خداصلی الله علیه وآله در درجه ای است که هرکس به او بد بگوید یا او را دشنام دهد، گویا به پیامبر دشنام داده است، چنان که آن حضرت فرمود:

«مَنْ سَبَّ عَلِیاً فَقَدْ سَبَّنِی، وَمَنْ سَبَّنِی فَقَدْ سَبَّ اللَّهُ»؛(4)

«هرکس علی علیه السلام را دشنام دهد، هرآینه مرا دشنام داده است. و هرکس مرا دشنام دهد، هرآینه خدای تعالی را دشنام داده است».

همچنین مراجعه شود به: دِینُهُ سالِمٌ [394]

428 ساقِی الْکَوْثَرِ

آب رسان؛ کسی که به دیگران نوشیدنی و آب می دهد.

به تصریح رسول خداصلی الله علیه وآله امام علی علیه السلام ساقی حوض کوثر می باشد.

از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله روایت شده که فرمود:

«أَنَا وارِدُکُمْ عَلَی الْحَوْضِ وَأَنْتَ یا عَلِی السّاقِی»؛(5)

«من بر سر حوض کوثر بر شما وارد می شوم و تو ای علی ساقی آن هستی».

در تفسیر آیه شریفه «وَسَقیهُمْ رَبُّهُمْ»(6) نیز گفته شده که مراد علی بن ابی طالب علیه السلام است.(7)

ص:98


1- 668. بحارالانوار، ج 39، ص 297؛ امالی طوسی، ج 181؛ موسوعه امام علی، ج 9، ص 160؛ کشف الغمه، ج 1، ص 170. کنز العمال، ج 11، ص 626؛ جامع الاحادیث، ج 8، ص 66.
2- 669. بحارالانوار، ج 38، ص 228؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 5؛ نهج الحق، ص 181؛ شواهدالتنزیل ج 2، ص 291.
3- 670. غرر الحکم، حدیث 3754.
4- 671. سنن نسائی، ج 5، ص 133؛ کنز العمال، ج 11، ص 602؛ اتحاف الخیره، ج 7، ص 202.
5- 672. بحارالانوار، ج 36، ص 270؛ مناقب آل ابی طالب، ج 1، ص 152 و 292؛ الصراط المستقیم، ج 2، ص 150؛ العدد القویه ص 88؛ الطرائف ج 1، ص 173؛ مائهمنقبه ص 23.
6- 673. سوره انسان، آیه 21.
7- 674. بحارالانوار، ج 39، ص 212؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 162.

429 سامِعُ الوَحْی

وحی خدا را می شنود.

مطابق حدیث متواتری که در بسیاری از کتب حدیثی آمده: رسول خداصلی الله علیه وآله در جریان آغاز نزول وحی که امیرمؤمنان علیه السلام نیز در کنار ایشان حضور داشت، فرمود:

«إِنَّکَ تَری ما أَری وَتَسْمَعُ ما أَسْمَعُ إِلّا أَنَّکَ لَسْتَ بِنَبِی ّ وَلکِنَّکَ لَوَزِیرٌ وَإِنَّک لَعَلی خَیرٍ»؛(1)

«آنچه من می بینم تو هم می بینی و هر چه من می شنوم تو هم می شنوی، تو فقط پیامبر نیستی، لکن وزیر پیامبری و تو بر مسیر خیر و طریق سعادت قرار داری».

430 سَبِیلُ الْجَنَّهِ

راه رسیدن به بهشت، در پیروی از علی علیه السلام است. پیامبر خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! إِنَّکَ لَسَبِیلُ الْجَنَّهِ وَرایهُ الْهُدی وَعَلَمُ الْحَقِ ّ وَإِمامُ مَنْ آمَنَ بِی وَوَلِی مَنْ تَوَلّانِی»؛(2)

«ای علی! همانا تو راه بهشت و پرچم هدایت و نشانه حقّ هستی، تو امام مؤمنان به من و ولی هر کسی می باشی که ولایت مرا قبول دارد».

431 سِرُّهُ سِرُّ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«إِنَّ حَرْبَکَ حَرْبِی وَسِلْمَکَ سِلْمِی وَأَنَّ سِرَّکَ سِرِّی وَعَلانِیتَکَ عَلانِیتِی»؛(3)

«ای علی! جنگ تو جنگ من است و صلح تو صلح من می باشد، راز و سرّ تو راز و سرّ من است و آشکار تو آشکار من است».

432 سَفِینَهُ النَّجاهِ

کشتی نجات بشریت. رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد مقام امام علی علیه السلام فرمود:

«مَنْ أَحَبَّ أَنْ یرْکَبَ سَفِینَهَالنِّجاهِ فَلْیوالِ عَلِیاً بَعْدِی»؛(4)

«هرکه دوست دارد بر کشتی نجات سوار شود باید ولایت علی را بعد از من بپذیرد».

و در جای دیگر رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«لِکُلِ ّ أُمَّهٍ صِدِّیقٌ وَفارُوقٌ، وَصِدِّیقُ هذِهِ الْأُمَّهِ وَفارُوقُها عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ. إِنَّ عَلِیاً سَفِینَهُ نِجاتِها وَبابُ حِطَّتِها»؛(5)

«برای هر امتی صدیق و فاروقی است و صدیق و فاروق این امّت علی بن ابی طالب است، همانا علی کشتی نجات و درگاه مغفرت است».

خود امیرالمؤمنین علیه السلام نیز فرمود:

«أَنَا بابُ الْمَقامِ... وَسَفِینَهُ النِّجاهِ، مَنْ رَکِبَها نَجی وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْها غَرِقَ»؛(6)

«من باب المقام و کشتی نجات هستم که هر که بر آن سوار شود نجات می یابد و هر که از آن تخلف کند غرق می شود».

و در زیارت آن حضرت می خوانیم:

ص:99


1- 675. نهج البلاغه، خطبه 192؛ مشارق انوار الیقین، ص 52.
2- 676. موسوعه امام علی علیه السلام ج 2، ص 192.
3- 677. امالی صدوق، مجلس 21، حدیث 1.
4- 678. کمال الدین، ج 1، ص 260؛ عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 292؛ کشف الغمّه، ج 2، ص 295.
5- 679. بحارالانوار، ج 38، ص 112؛ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 13؛ امالی صدوق، ص 31.
6- 680. مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 118.

«أَشْهَدُ أَنَّکَ وَالْأَئِمَّهَ مِنْ وُلْدِکَ سَفِینَهُ النَِّجاهِ وَدَعائِمُ الْأَوْتادِ»؛(1)

«گواهی می دهم که تو و امامان از فرزندان تو کشتی نجات و پایه های محکم دین هستید».

433 سِلْمُهُ سِلْمُ اللَّهِ

سلم به معنای سلامت و سازش است؛ صلح و سازش امام علی علیه السلام همان صلح و سازش خدای تعالی است.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَرِیضَهُ اللَّهِ [146]

434 سِلْمُهُ سِلْمُ الرَّسُولِ

سلم به معنای سلامت و سازش است؛ یعنی جایگاه امیرالمؤمنین علیه السلام عین همان جایگاه رسول خدا است، هرکه با علی صلح و سازش داشته باشد، گویا با پیامبرصلی الله علیه وآله سازش نموده است، و این را رسول خداصلی الله علیه وآله بارها فرموده و موافق و مخالف نیز نقل کرده اند:

«یا عَلِی! حَرْبُکَ حَرْبِی وَسِلْمُکَ سِلْمِی»؛(2)

«ای علی! جنگ تو جنگ من است و سازش تو سازش من است».

435 سَوْطُ عَذابِ اللَّهِ

او چوب و شلاق خدای تعالی بر گردن مشرکان و ظالمان است.

همچنین مراجعه شود به: بَطْشَهُ اللَّهِ [280]

436 السَّیدُ

آقا و سرور و بزرگ هر قوم و جمعیت.

همچنین مراجعه شود به: الدَّیانُ [390]

437 سَیدُ الْآخِرَهِ

بزرگ و سرور در روز قیامت.

رسول خداصلی الله علیه وآله درباره علی علیه السلام فرموده است:

«فَوَاللَّهِ! إِنَّهُ سَیدٌ فِی الدُّنْیا وَسَیدٌ فِی الْآخِرَهِ»؛(3)

«به خدا قسم! علی علیه السلام آقای در دنیا و آقای در آخرت است».

و در جای دیگر، خطاب به ایشان فرمود:

«أَنْتَ سَیدٌ فِی الدُّنْیا وَسَیدٌ فِی الْآخِرَهِ»؛(4)

«تو در دنیا و آخرت سرور و بزرگ هستی».

438 سَیدُ الْأَوْصِیاءِ

آقا و بزرگ جانشینان.

این لقب و فضیلتی است که رسول خداصلی الله علیه وآله برای امیرمؤمنان بیان فرموده است:

«أَنَا سَیدُ الْأَنْبِیاءِ وَأَنْتَ سَیدُ الْأَوْصِیاءِ»؛(5)

«من آقا و سرور پیامبران هستم و تو نیز سرور جانشینان».

پیامبرصلی الله علیه وآله نیز هیچ گاه از جانب خود چیزی نمی گوید و هرچه می فرماید از جانب خدا است، این مطلب را نیز جبرئیل از جانب خدا ابلاغ نمود:

«یا مُحَمَّدُ! إِنَّ اللَّهَ جَعَلَکَ سَیدَ الْأَنْبِیاءِ وَجَعَلَ عَلِیاً سَیدَ الْأَوْصِیاءِ»؛(6)

ص:100


1- 681. بحارالانوار، ج 97، ص 342.
2- 682. مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 217؛ کنز الفوائد، ج 2، ص 178؛ کفایه الاثر، ص 156؛ کشف الیقین، ص 430.
3- 683. بحارالانوار، ج 34، ص 99؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 319.
4- 684. مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 13؛ العمده، ص 268؛ کشف الیقین، ص 302؛ بشاره المصطفی، ص 146.
5- 685. بحارالانوار، ج 36، ص 337؛ کفایه الاثر، ص 156.
6- 686. الیقین، ص 227.

«ای محمّد! همانا خداوند تو را سید پیامبران و علی را سید اوصیاء قرار داده است».

و در زیارت آن حضرت آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَصَلِّ عَلی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ عَبْدِکَ الْمُرْتَضی وَسَیدَ الْأَوْصِیاءِ»؛

«خدایا درود فرست بر محمّد و آل محمّد و نیز درود فرست بر امیرمؤمنان که بنده پسندیده تو و آقای جانشینان است».

439 سَیدُ أَهْلِ الْجَنَّهِ

سرور بهشتیان، آقا و رهبر اهل بهشت.

رسول خداصلی الله علیه وآله در بیانی فرمود:

«نَحْنُ وُلْدُ عَبْدِالْمُطَّلِبِ، سادَهُ أَهْلِ الْجَنَّهِ: أَنَا وَحَمْزَهُ وَجَعْفَرُ وَعَلِی وَالْحَسَنُ وَالْحُسَینُ وَالْمَهْدِی»؛(1)

«ما فرزندان عبدالمطلب، آقایان و سروران اهل بهشت هستیم: من و حمزه و جعفر و علی و حسن و حسین و مهدی علیهم السلام».

440 سَیدُ الْخَلائِقِ

بزرگ و آقای همه مردمان، چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«أَنَا سَیدُ الْأَوَّلِینَ وَالْآخِرِینَ وَأَنْتَ یا عَلِی! سَیدُ الْخَلایقِ بَعْدِی أَوَّلُنا کَآخِرِنا وَآخِرُنا کَأَوَّلِنا»؛(2)

«من آقای اولین و آخرین هستم و تو ای علی! آقای همه خلایق بعد از من هستی، اوّلین ما مثل آخرین ماست و آخرین ما مثل اوّلین ماست».

441 سَیدُ الدُّنْیا

ابن عباس می گوید: پیامبر خداصلی الله علیه وآله نگاهی به امیرالمؤمنین علیه السلام کرد و فرمود:

«أَنْتَ سَیدٌ فِی الدُّنْیا وَسَیدٌ فِی الْآخِرَهِ، مَنْ أَحَبَّکَ فَقَدْ أَحَبَّنِی وَمَنْ أَحَبَّنِی فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهِ وَمَنْ أَبْغَضَکَ فَقَدْ أَبْغَضَنِی وَمَنْ أَبْغَضَنِی فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ»؛(3)

«تو در دنیا و آخرت آقایی، هر که تو را دوست بدارد مرا دوست داشته و هر که مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته است. هرکه تو را دشمن بدارد مرا دشمن داشته و هرکه مرا دشمن بدارد با خدا دشمنی نموده است».

442 سَیدُ شَبابِ الْعَرَبِ

سرور جوانان عرب.

عایشه از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل می کند که فرمود:

«مَنْ سَرَّهُ أَنْ ینْظُرَ إِلی سَیدِ شَبابِ الْعَرَبِ فَلْینْظُرْ إِلی عَلِی ّ»؛(4)

«هر که دوست دارد به سرور جوانان عرب نگاه کند به علی نگاه کند».

443 سَیدُ الشُّهَداءِ

سرور و سالار شهیدان.

انس بن مالک گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یدْخُلُ عَلَیکُمْ مِنْ هذَا الْبابِ خَیرُ الْأَوْصِیاءِ وَسَیدُ الشُّهَداءِ وَأَدْنَی النّاسِ مَنْزِلَهً مِنَ الْأَنْبِیاءِ، فَدَخَلَ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ علیه السلام»؛(5)

ص:101


1- 687. بحارالانوار، ج 26، ص 261؛ غیبت طوسی، ص 183؛ العمده، ص 430.
2- 688. بحارالانوار، ج 57، ص 302؛ مائه منقبه، ص 18.
3- 689. بحارالانوار، ج 39، ص 250؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 13؛ نهج الحق، ص 261.
4- 690. العمده، ص 357.
5- 691. بحارالانوار، ج 38، ص 16؛ امالی صدوق، مجلس 37.

«اینک بهترین اوصیا و سرور شهیدان و کسی که منزلتش از همه به پیامبران نزدیک تر است وارد می شود، آن گاه علی بن ابی طالب داخل شد».

و امام صادق علیه السلام نیز در زیارت مخصوص آن حضرت سلام می کند:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیدَ الشُّهَداءِ»؛(1)

«سلام بر تو ای سید و بزرگ شهیدان راه خدا».

البته پس از شهادت حسین بن علی علیهما السلام و واقعه تاریخی عاشورا، عنوان سید الشهداء برای امام حسین علیه السلام بیشتر به کار می رود، همان طور که این عنوان در صدر اسلام نیز تا مدتی برای حضرت حمزه علیه السلام معروف بود.

444 سَیدُ الصِّدِّیقِینَ

آقا و بزرگ راست گویان.

ابوذر گوید: رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام نگاهی کرد و فرمود:

«هذا خَیرُ الْأَوَّلِینَ وَخَیرُ الْآخِرِینَ مِنْ أَهْلِ السَّماواتِ وَأَهْلِ الْأَرَضِینَ، وَهذا سَیدُالصِّدِّیقِینَ وَسَیدُ الْوَصِیینَ»؛(2)

«این بهترین فرد اولین و آخرین از اهل آسمان ها و زمین ها و آقای صدیقان و جانشینان است».

و در زیارت آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیدَ الْوَصِیینَ وَأَمِینَ رَبِ ّ الْعالَمِینَ وَسَیدَ الصِّدِّیقِینَ»؛(3)

«سلام بر تو ای سرور و آقای جانشینان و امین پروردگار جهانیان و آقای راست گویان».

445 سَیدُ الْعَرَبِ

آقا و سرور عرب.

عایشه نقل می کند: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی سَیدُ الْعَرَبِ»؛(4)

«علی آقا و سرور عرب است».

گفتم: مگر شما سید العرب نیستید؟ فرمود:

«أَنَا سَیدُ وُلْدِ آدَمَ وَعَلِی سَیدُ الْعَرَبِ»؛(5)

«من سرور و آقای فرزندان آدم هستم و علی علیه السلام سید و آقای عرب است».

گفتم: مراد از سید چیست؟ فرمود:

«مَنِ افْتَرَضَتْ طاعَتُهُ کَمَا افْتَرَضَتْ طاعَتِی»؛(6)

«کسی که اطاعتش واجب است؛ همان طور که اطاعت من واجب است».

446 سَیدُ الْمُؤْمِنِینَ

سرور و آقای مؤمنان.

از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود:

«عَلِی سَیدُ الْمُؤْمِنِینَ»؛(7)

«علی سرور مؤمنان است».

و در زیارت آن حضرت نیز آمده:

ص:102


1- 692. بحارالانوار، ج 97، ص 373؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین روز میلاد پیامبرصلی الله علیه وآله.
2- 693. بحارالانوار، ج 26، ص 309.
3- 694. بحارالانوار، ج 97، ص 285؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
4- 695. بحارالانوار ج 38، ص 93. تاریخ دمشق ج 42، ص 304؛ تفسیر رازی، ج 3، ص 430؛ مناقب الاسد الغالب، ج 1، ص 10؛ المواقف للإیجی، ج 3، ص 633.
5- 696. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 133؛ کنزالعمال، ج 11، ص 619.
6- 697. بحارالانوار، ج 4، ص 198؛ معانی الاخبار، ص 103.
7- 698. اصول کافی، ج 1، ص 293.

«اَللَّهُمَّ صَلِ ّ عَلی سَیدِی وَمَوْلای أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ خاتِمِ الْوَصِیینَ وَسَیدِ الْمُؤْمِنِینَ»؛(1)

«خدایا درود فرست بر امیر مؤمنان مولا و سرور من که نگین جانشینان و سرور مؤمنان است».

447 سَیدُ الْمُسْلِمِینَ

سرور و آقای مسلمانان.

امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید: از رسول خداصلی الله علیه وآله ده ویژگی برای من بیان شده، شب و روز به داشتن هریک از آنها خوشحال هستم.

اصحاب گفتند: برای ما بیان کنید.

حضرت فرمود: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ الْوَصِی وَأَنْتَ الْوَزِیرُ وَأَنْتَ الْخَلِیفَهُ فِی الْأَهْلِ وَالْمالِ، وَلِیکَ وَلِیی وَعَدُوُّکَ عَدُوЙћ̘̠وَأَنْتَ سَیدُ الْمُسْلِمِینَ مِنْ بَعْدِی، وَأَنْتَ أَخِی، وَأَنْتَ أَقْرَبُ الْخَلائِقِ مِنِّی فِی الْمَوْقِفِ، وَأَنْتَ صاحِبُ لِوائِی فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ»؛(2)

«ای علی! تویی جانشین، تویی وزیر و خلیفه من از اهل و مال، دوست تو دوست من است و دشمن تو دشمن من است، تو سید و سالار مسلمانان بعد از من می باشی، تو برادر و نزدیک ترین فرد به من هستی در روز قیامت، تو صاحب و پرچمدار من در دنیا و آخرت هستی».

در زیارت آن حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیدَ الْمُسْلِمِینَ»؛(3)

«سلام بر تو ای سرور و سالار مسلمانان».

448 سَیدُ الْوَصِیینَ

سرور و آقای جانشینان.

امام علی علیه السلام جانشین پیامبر؛ بلکه اوّلین جانشین، و جانشین بلافصل پیامبر است.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به آن حضرت فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ سَیدُ الْوَصِیینَ وَوارِثُ عِلْمِ النَّبِیینَ وَخَیرُ الصِّدِّیقِینَ وَأَفْضَلُ السّابِقِینَ»؛(4)

«ای علی! تو آقای وصیان، وارث پیامبران، بهترین صدیقان و برترین فرد از سابقان هستی».

در زیارت آن حضرت عرض می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیدَ الْوَصِیینَ»؛(5)

«سلام بر تو ای آقای جانشینان».

همچنین مراجعه شود به: سَیدُ الصِّدِّیقِینَ [444]

449 سَیدُ وُلْدِ آدَمَ

بهترین فرزند آدم علیه السلام.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ سَیدُ وُلْدِ آدَمَ ما خَلَا النَّبِیینَ وَالْمُرْسَلِینَ»؛(6)

«غیراز پیامبران، تو بهترین فرزند آدم هستی».

450 سَیفُ اللَّهِ

شمشیر خدا.

ص:103


1- 699. بحارالانوار، ج 97، ص 329.
2- 700. بحارالانوار، ج 39، ص 338؛ الخصال صدوق، ج 2، ص 429.
3- 701. بحارالانوار، ج 97، ص 359؛ مفاتیح الجنان، دعای روز غدیر.
4- 702. کنز الفوائد، ج 2، ص 12؛ مائه منقبه، ص 28؛ الیقین، ص 236.
5- 703. بحارالانوار، ج 97، ص 285؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
6- 704. بحارالانوار، ج 37، ص 295.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی آیهُ الْحَقِ ّ وَرایهُ الْهُدی عَلِی سَیفُ اللَّهِ»؛(1)

«علی علیه السلام نشانه حقّ و پرچم هدایت و شمشیر قدرت خدای تعالی است».

و در عبارت دیگر فرمود:

«عَلِی سَیفُ اللَّهِ عَلی أَعْدائِهِ»؛(2)

«علی علیه السلام شمشیر قدرت خدای تعالی بر گردن دشمنانش می باشد».

451 سَیفُ الرَّسُولِ

علی هم سیف اللَّه است و هم سیف رسول. علی علیه السلام سرباز فداکار پیامبر؛ و جانباز و فدایی راه خدا بود.

سیف الرسول مقامی است که رسول خداصلی الله علیه وآله به جهت شجاعت و فداکاری امیرمؤمنان علیه السلام، به ایشان داده است.

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

452 سَیفُ نِقْمَهِ اللَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله می فرماید: خداوند بر در بهشت فردوس، درختی خلق فرموده که بر تمام برگ های آن نوشته شده:

«لا إِلهَ إلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ عُرْوَهُ اللَّهِ الْوَثِیقَهِ وَحَبْلُ اللَّهِ الْمَتِینُ وَعَینُهُ فِی الْخَلائِقِ أَجْمَعِینَ وَسَیفُ نِقْمَتِهِ عَلَی الْمُشْرِکِینَ»؛(3)

«لا اله الاّ اللَّه، محمّد رسول اللَّه، علی بن ابی طالب ریسمان محکم و مطمئن و متین خداست، علی چشم خدا بر تمام مردم است، و علی شمشیر غضب و انتقام خدا بر مشرکان است».

این عنوان با عبارات دیگری از جمله: «أَنْتَ أَسَدُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَسَیفُ نِقْمَتِهِ عَلی أَعْدائِهِ» نیز بیان شده که در کتب حدیث آمده است.(4)

453 الشّاکُّ بِهِ مُشْرِکٌ

هرکه در ولایت او شک کند، مشرک است.

همچنین مراجعه شود به: الرّآدُّ عَلَیهِ زاهِقٌ [404]

454 شَبِیهُ عِیسی

سلمان فارسی می گوید: روزی با عدّه ای از اصحاب در خدمت پیامبرصلی الله علیه وآله بودیم که فرمود:

«إِنَّهُ یدْخُلُ السّاعَهَ شَبِیهُ عِیسَی بْنِ مَرْیمَ»؛

«هم اینک شخصی که شبیه عیسی بن مریم است داخل می شود».

یکی از افراد که آنجا نشسته بود، رفت بیرون که برگردد تا او آن فرد باشد، ناگاه علی علیه السلام داخل شد.(5) آن گاه رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! إِنَّ فِیکَ شِبْهاً مِنْ عِیسَی بِنْ مَرْیمَ، أَحَبَّتْهُ النَّصاری حَتّی أَنْزَلُوهُ بِمَنْزِلَهٍ لَیسَ بِها، وَأَبْغَضَهُ الْیهُودُ حَتّی بَهَتُوا أُمَّهُ»؛(6)

«ای علی! همانا در تو شباهتی از عیسی بن مریم است، نصاری آن قدر او را دوست داشتند

ص:104


1- 705. بحارالانوار، ج 22، ص 196؛ امالی طوسی، ص 505.
2- 706. امالی صدوق، ص 11.
3- 707. بحارالانوار، ج 8، ص 174؛ تفسیر فرات، ص 374.
4- 708. بحارالانوار ج 39، ص 55؛ ارشادالقلوب ج 2، ص 388.
5- 709. بحارالانوار، ج 35، ص 319.
6- 710. بحارالانوار، ج 35، ص 318؛ امالی طوسی، ص 256؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 260؛ العمده ص 313. کنز العمال، ج 11، ص 623؛ البحر الزخار، ج 2، ص 434.

او را به مقام بالایی بردند در حالی که آن گونه نبود، و یهود نیز آنقدر با او دشمنی کردند که حتی به مادرش هم بهتان زدند».

و امیرمؤمنان علی علیه السلام نیز فرمود:

«یهْلَکُ فِی رَجُلانِ: مُحِبٌّ مُفْرِطٌ بِما لَیسَ فِی، وَمُبْغِضٌ یحْمِلُهُ شَنَئاتِی عَلَی أَنْ یبْهَتَنِی»؛(1)

«دو دسته به جهت من هلاک شدند: دسته ای که در دوستی من افراط و غلوّ کردند و دسته ای که بغض و کینه آنان آنقدر شد که به من تهمت زدند».

455 الشَّجَرَهُ الْواحِدَهُ

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! النّاسُ مِنْ شَجَرَهٍ شَتّی وَأَنَا وَأَنْتَ مِنْ شَجَرَهٍ واحِدَهٍ»؛(2)

«ای علی! مردم از اصلها و ریشه های گوناگون و پراکنده اند؛ ولی من و تو از یک ریشه و اصلیم».

456 الشِّرْکُ بِهِ شِرْکٌ بِاللَّهِ

هرکه برای او شریک در خلافت قرار دهد، گویا برای خدا شریک قرار داده است.

همچنین مراجعه شود به: إِنْکارُهُ إِنْکارُ اللَّهِ [246]

457 الشَّکُّ فِیهِ شَکٌّ فِی اللَّهِ

هرکه در مقام و مرتبه او شک و تردید کند، گویا در خدا شک کرده است.

همچنین مراجعه شود به: إِنْکارُهُ إِنْکارُ اللَّهِ [246]

458 شَمْسُ السَّماءِ السّابِعَهِ

پیامبرصلی الله علیه وآله در فضایل امام علی علیه السلام فرمود:

«عَلِی فِی السَّمآءِ السّابِعَهِ کَالشَّمْسِ بِالنَّهارِ فِی الْأَرْضِ وَفِی السَّمآءِ الدُّنْیا کَالْقَمَرِ بِاللَّیلِ فِی الْأَرْضِ. أَعْطَی اللَّهُ عَلِیاً مِنَ الْفَضْلِ جُزْءاً لَوْ قُسِمَ عَلَی أَهْلِ الْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ وَأَعْطاهُ اللَّهُ مِنَ الْفَهْمِ لَوْ قُسِمَ عَلی أَهْلِ الْأَرْضِ لَوَسِعَهُمْ»؛(3)

«علی علیه السلام در آسمان هفتم همانند خورشید است در وسط روز، و در آسمان دنیا مانند ماه است در شب تاریک. خداوند آن قدر به علی فضیلت داده که اگر به همه اهل زمین تقسیم کنند به همه خواهد رسید و آن قدر فهم و دانش به وی داده که اگر به همه اهل زمین بدهند، به همه خواهد رسید».

459 الشَّمْسُ الطّالِعَهُ

خورشید تابان و نورافشان.

همچنین مراجعه شود به: أَسْخی مِنَ الْفُراتِ [161]

460 شَمْعُونُ الْأُمَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله امیرمؤمنان علیه السلام را به شمعون وصی حضرت عیسی علیه السلام تشبیه کرده و ایشان را شمعون این امّت نامیده است.

همچنین مراجعه شود به: آصِفُ الْأُمَّهِ [129]

461 الشَّهِیدٌُ

امام علی علیه السلام اولین و شجاع ترین مبارز صدر اسلام، در کنار پیامبرصلی الله علیه وآله با کافران و مشرکان تا آخرین نفس جهاد نمود. اجر و مزد جهاد نیز، چیزی جز شهادت نیست.

ص:105


1- 711. بحارالانوار، ج 35، ص 319؛ الصراط المستقیم، ج 2، ص 61.
2- 712. جامع الاحادیث، ج 23، ص 321؛ کنز العمال، ج 11، ص 608؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 2، ص 263.
3- 713. بحارالانوار، ج 39، ص 38.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در بیانی فرمود:

«فَهُوَ الْکَرِیمُ حَیاً وَالشَّهِیدُ مَیتاً»؛(1)

«زندگی او با کرامت و بزرگواری و مرگش نیز با شهادت است».

و به آن حضرت، این گونه سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ أَیهَا الصِّدِّیقُ الشَّهِیدُ»؛(2)

«سلام بر تو ای صدیق و شهید».

امام هادی علیه السلام فرمود: نزد قبر امیرالمؤمنین علیه السلام این گونه گواهی دهید:

«فَأَشْهَدُ أَنَّکَ لَقِیتَ اللَّهَ وَأَنْتَ شَهِیدٌ»؛(3)

«گواهی می دهم که تو خدا را ملاقات نمودی در حالی که شهید شدی».

462 شِیعَتُهُ أَوْلِیآءُ اللَّهِ

کسی که شیعیان و پیروان او دوستان خدایند و خدا آنان را دوست دارد.

همچنین مراجعه شود به: أَنْصارُهُ أَنْصارُ اللَّهِ [244]

463 شِیعَتُهُ شِیعَهُ اللَّهِ

شیعه و پیرو او، شیعه خدا است.

همچنین مراجعه شود به: أَنْصارُهُ أَنْصارُ اللَّهِ [244]

464 شِیعَتُهُ شِیعَهُ الرَّسُولِ

پیروان او، پیروان رسول خداصلی الله علیه وآله هستند.

همچنین مراجعه شود به: أَعْداؤُهُ أَعْداءُ الرَّسُولِ [176]

465 شِیعَتُهُ الْفائِزُونَ

رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد حضرت و پیروانش چنین فرمود:

«شِیعَهُ عَلِی ّ هُمُ الْفائِزُونَ یوْمَ الْقِیامَهِ»؛(4)

«شیعیان علی رستگاران روز قیامت هستند».

466 شِیعَتُهُ فِی الْجَنَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به حضرت علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ وَشِیعَتُکَ فِی الْجَنَّهِ»(5)؛

«ای علی! تو و پیروانت در بهشت خواهید بود».

467 الصّابِرُ

صبر کننده و شکیبا و تحمل کننده.

حضرت در خطبه اش چنین بیان فرمود: صبر کردم درحالی که خار در چشم و استخوان در گلو داشتم، صبر کردم در حالی که میراث خود را بر باد رفته می دیدم، مدت طولانی با چنین وضعی صبر نمودم.

امام هادی علیه السلام در زیارت مخصوصه آن حضرت در روز غدیر می فرماید:

«وَأَنْتَ الصّابِرُ فِی الْبَأْسآءِ وَالضَّرّآءِ وَحِینَ الْبَأْسِ»؛(6)

«تو صبر کننده در سختی ها و سستی ها هستی و در هر زمان که مشکلی پیش آید».

امام صادق علیه السلام در زیارت آن حضرت فرموده:

«وَجاهَدَ النّاکِثِینَ فِی سَبِیلِکَ، وَالْقاسِطِینَ فِی حُکْمِکَ، وَالْمارِقِینَ عَنْ أَمْرِکَ، صابِراً مُحْتَسِباً»؛(7)

ص:106


1- 714. بحارالانوار، ج 39، ص 38.
2- 715. بحارالانوار، ج 97، ص 337.
3- 716. من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 586؛ اصول کافی، ج 4، ص 569؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
4- 717. امالی صدوق، مجلس 20، حدیث 1. مسند احمد، ج 4، ص 165.
5- 718. تاریخ دمشق، ج 42، ص 334.
6- 719. بحارالانوار، ج 97، ص 364.
7- 720. بحارالانوار، ج 97، ص 372؛ مفاتیح الجنان، زیارت مخصوصه امیرالمؤمنین در روز غدیر.

«امیرمؤمنان در راه تو با پیمان شکنان جهاد نمود و با قاسطین و با مارقین از امر تو مبارزه نمود، در حالی که صبر و شکیبایی را پیشه خود ساخته بود».

همچنین مراجعه شود به: الدَّیانُ [390]

468 صاحِبُ الْإِلْهامِ

از جانب خدا به او الهام می شود؛ یعنی به پیامبر وحی و به امیرالمؤمنین علیه السلام الهام می شد.

ابن عباس از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل می کند که حضرت فرمود:

«أَعْطانِی اللَّهُ خَمْساً وَأَعْطی عَلِیاً خَمْساً، أَعْطانِی جَوامِعَ الْکَلِمِ وَأَعْطی عَلِیاً جَوامِعَ الْعِلْمِ، وَجَعَلَنِی نَبِیاً وَجَعَلَهُ وَصِیاً، وَأَعْطانِی الْکَوْثَرَ وَأَعْطاهُ السَّلْسَبِیلَ، وَأَعْطانِی الْوَحْی وَأَعْطاهُ الْإِلْهامَ، وَأَسْری بِی إِلَیهِ وَفَتَحَ لَهُ أَبْوابَ السَّمآءِ وَالْحُجُبَ حَتّی نَظَرَ إِلَی وَنَظَرْتُ إِلَیهِ»؛(1)

«خداوند متعال پنج عطیه به من و پنج عطیه هم به علی علیه السلام داده است؛ به من جوامع الکلم داده و به علی علیه السلام جوامع العلم را. مرا پیامبر نموده و علی علیه السلام را جانشین. به من کوثر را داده و به علی علیه السلام چشمه سلسبیل را. به من وحی می شود و به علی علیه السلام الهام. مرا به نزد خود بالا برد و برای علی علیه السلام نیز درهای آسمان و حجاب ها گشوده شد؛ به گونه ای که هم او مرا می دید و هم من او را می دیدم».

469 صاحِبُ التَّأْوِیلِ

تأویل ازجهتی در مقابل تنزیل است؛ مراد از تنزیل این است که قرآن کریم نازل شده و مراد از تأویل آن است که باید طبق آن عمل نمود. و از جهتی تأویل؛ یعنی تفسیر و باطن قرآن.

رسول خداصلی الله علیه وآله بارها به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: من برای تنزیل قرآن جنگیدم و تو برای تأویل آن جنگ خواهی کرد.(2)

و در زیارت حضرت آمده:

«اَلسَّلامُ عَلی مَنْ عِنْدَهُ تَأْوِیلُ الْمُحْکَمِ وَالْمُتَشابَهِ»؛(3)

«سلام بر آقایی که تأویل آیات محکم و متشابه قرآن نزد اوست».

470 صاحِبُ التّاجِ

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«إِذا کانَ یوْمُ الْقِیامَهِ یؤْتی بِکَ عَلی حِجْلَهٍ مِنْ نُورٍ، عَلی رَأْسِکَ تاجٌ مِنَ النُّورِ، لَهُ أَرْبَعَهُ أَرْکانٍ، عَلی کُلِ ّ رُکْنٍ ثَلاثَهُأَسْطُرٍ: لا إِلهَ إِلَّااللَّهُ، مُحَمَّدٌرَسُولُ اللَّهِ، عَلِی وَلِی اللَّهِ»؛(4)

«ای علی! هنگامی که روز قیامت شود تو را با حجله ای از نور می آورند، که بر سر تو نیز تاجی از نور با چهار رکن قرار دارد، بر هر رکن آن سه

ص:107


1- 721. بحارالانوار، ج 8، ص 27؛ امالی طوسی، ص 188؛ ارشاد القلوب، ج 2، ص 254؛ کشف الیقین، ص 462؛ کشف الغمّه، ج 1، ص 380؛ تأویل الایات، ص 27؛ روضهالواعظین ج 1، ص 109؛ بشارهالمصطفی، ص 41؛ الفضائل، ص 5.
2- 722. بحارالانوار، ج 22، ص 465؛ وسائل الشیعه، ج 27، ص 204؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 44؛ متشابه القرآن، ج 2، ص 41.
3- 723. بحارالانوار، ج 97، ص 301؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
4- 724. امالی صدوق، ص 670؛ مشارق انوار الیقین، ص 335.

سطر نوشته شده: لا اله الا اللَّه، محمّد رسول اللَّه، علی ولی اللَّه».

471 صاحِبُ الْجِنانِ

صاحب اختیار بهشت؛ دوستانش را به بهشت راه می دهد و دشمنانش را از آن دور می کند.

ابن عباس نقل می کند: پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صاحِبُ الْجِنانِ وَقَسِیمُ النِّیرانِ، أَلا وَإِنَّ مالِکاً وَرِضْوانَ یأْتِیانِ غَداً عَنْ أَمْرِ الرَّحْمنِ فَیقُولانِ لِی: یا مُحَمَّدُ! هذِهِ هِبَهُ اللَّهِ إِلَیکَ، فَسَلِّمْها إِلی عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ، فَأَدْفَعُها إِلَیکَ، مَفاتِیحُ الْجَنَّهِ وَالنّارِ یوْمَئِذٍ بِیدِکَ تَفْعَلُ بِها ما تَشآءُ»؛(1)

«ای علی! تو صاحب اختیار بهشت و تقسیم کننده آتش هستی، بدان که در روز قیامت مالک و رضوان که مأموران بهشت و جهنم هستند از جانب پروردگار پیش من می آیند و می گویند: ای محمّد! این هدیه خدا برای توست، پس آن را به علی بده. من هم آن را به تو می دهم، کلیدهای بهشت و جهنم در آن روز به دست توست، هر چه بخواهی خواهی کرد».

472 صاحِبُ الْجَوازِ

برگه عبور و مجوّز افراد را صادر می کند.

پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله فرمود:

«إِذا کانَ یوْمَ الْقِیامَهِ وَنَصَبَ الصِّراطَ عَلی جَهَنَّمَ، لَمْ یجُزْ عَلَیهِ إِلّا مَعَهُ جَوْازٌ فِیهِ وِلایهُ عَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ»؛(2)

«آن گاه که روز قیامت فرا برسد و پل صراط را بر روی جهنم نصب کنند، هیچ کسی نمی تواند از آن عبور کند؛ مگر اینکه جواز عبور داشته باشد و آن جواز ولایت علی بن ابی طالب است ...».

473 صاحِبُ جَوامِعِ الْعِلْمِ

همچنین مراجعه شود به: صاحِبُ الْإِلْهامِ [468]

474 صاحِبُ الْحَقِ ّ

همچنین مراجعه شود به: الْحَقُّ عَلی لِسانِهِ [342]

475 صاحِبُ الْحَوْضِ

بر سر حوض (کوثر) می ایستد، دوستانش را سیراب و دشمنانش را از آن دور می کند.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صاحِبُ الْحَوْضِ لا یمْلِکُهُ غَیرُکَ»؛(3)

«ای علی! تو صاحب حوض کوثر هستی که غیر از تو مالک آن نخواهد شد».

همچنین مراجعه شود به: صاحِبُ الْأَعْرافِ [62]

در زیارت آن حضرت سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلی صاحِبِ الْحَوْضِ وَحامِلِ اللِّوآءِ»؛(4)

«سلام بر صاحب حوض کوثر و حمل کننده لوای رسول خداصلی الله علیه وآله».

476 صاحِبُ الدَّرَجَهِ

پیامبر خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا أَبَاالْحَسَنِ! أَنْتَ عُضْوٌ مِنْ أَعْضائِی تَنْزِلُ حَیثُ

ص:108


1- 725. بحارالانوار، ج 27، ص 313؛ امالی طوسی، ص 368؛ مشارق انوار الیقین، ص 337.
2- 726. امالی طوسی، ص 291؛ مشارق انوار الیقین، ص 346.
3- 727. الخصال صدوق، ج 2، ص 575. المعجم الاوسط، ج 1، ص 67.
4- 728. بحارالانوار، ج 97، ص 373؛ اقبال الاعمال، ص 608؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.

نَزَلْتُ، وَإِنَّ لَکَ فِی الْجَنَّهِ دَرَجَهً، وَهِی دَرَجَهُ الْوَسِیلَهِ، فَطُوبی لَکَ وَلِشِیعَتِکَ مِنْ بَعْدِکَ»؛(1)

«ای علی! تو عضوی از اعضای من هستی، هرجا فرود آیم تو هم فرود آیی، و همانا برای تو در بهشت درجه ای است که آن درجه «وسیله» است. پس خوشا به حال تو و شیعیان پس از تو».

477 صاحِبُ الرّایهِ

پرچم اسلام و یا پرچم مخصوص پیامبرصلی الله علیه وآله به دست اوست.(2)

همچنین مراجعه شود به: أَمِینُ الْمَفاتِیحِ [239]

478 صاحِبُ الرَّسُولِ

همراه و صحابی رسول خدا؛ آن هم صحابی مخصوص که پیامبر خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی أَخِی وَصاحِبِی وَابْنُ عَمِّی»؛(3)

«علی برادر و همراه و پسرعموی من است».

و در جای دیگر فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صاحِبِی عَلَی الْحَوْضِ غَداً وَأَنْتَ صاحِبِی فِی الْمَقامِ الْمَحْمُودِ»؛(4)

«ای علی! تو در فردای قیامت برسر حوض کوثر همراه من هستی و در مقام محمود نیز همراه من می باشی».

479 صاحِبُ السَّلْسَبِیلِ

صاحب اختیار چشمه سلسبیل.

همچنین مراجعه شود به: صاحِبُ الْإِلْهامِ [468]

480 صاحِبُ السَّنامِ

سنام هم اسم کوهی است و هم به معنای قسمت بلند هر چیزی است و علی علیه السلام صاحب مقام بلند و رفیع است.

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«عَلِی دَیانُ هذِهِ الْأُمَّهِ وَالشّاهِدُ عَلَیها وَالْمُتَوَلِّی لِحِسابِها، وَهُوَ صاحِبُ السَّنامِ الْأَعْظَمِ»؛(5)

«علی علیه السلام قاضی و حاکم این امت و گواه بر آنان است، او حسابرس اعمال آنان و صاحب مقام بلند و باعظمت است».

481 صاحِبُ الْعَصا

دارنده عصای مخصوص بهشتی؛ چنان که ابوسعید از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل می کند که فرمود:

«یا عَلِی! مَعَکَ یوْمُ الْقِیامَهِ عَصاً مِنْ عَصَی الْجَنَّهِ تَذُودُ بِهَا الْمُنافِقِینَ عَنْ حَوْضِی»؛(6)

«ای علی! روزقیامت یک عصای بهشتی همراه توست که منافقان را ازکنار حوضم دورمی کنی».

امام صادق علیه السلام از امیرمؤمنان علیه السلام نقل می کند که آن حضرت فرمود:

«أَنَا قَسِیمُ اللَّهِ بَینَ الْجَنَّهِ وَالنّارِ وَأَنَا الْفارُوقُ الْأَکْبَرُ وَأَنَا صاحِبُ الْعَصا وَالْمَیسَمِ»؛(7)

ص:109


1- 729. بحارالانوار، ج 22، ص 110؛ الطرائف، ج 1، ص 117؛ ارشاد القلوب، ج 2، ص 423؛ مائه منقبه، ص 86؛ نهج الحق، ص 227؛ الفضائل، ص 146.
2- 730. مورد معروف آن، روز فتح خیبر است؛ صحیح بخاری، ج 13، ص 110؛ السنن الکبری، ج 5، ص 42؛ سنن نسائی، ج 5، 46؛ جامع الاحادیث، ج 32، ص 208.
3- 731. بحارالانوار، ج 38، ص 12.
4- 732. بحارالانوار، ج 39، ص 93؛ بشاره المصطفی، ص 55؛ امالی صدوق، ص 320.
5- 733. بحارالانوار ج 40، ص 95؛ کتاب سلیم بن قیس ص 858.
6- 734. بحارالانوار ج 40،ص 79.المعجم الصغیرج 2،ص 193.
7- 735. اصول کافی، ج 1، ص 280؛ تأویل الآیات، ص 307؛ علل الشرایع، ج 1، ص 164.

«منم تقسیم کننده بهشت و جهنم، از جانب خدا، منم فاروق اکبر و نیز من هستم صاحب عصا و علامت گذارنده».

482 صاحِبُ الْکُرسِی ّ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علیه السلام فرمود:

«تُعْطی مَفاتِیحُ الْجَنَّهِ ثُمَّ یوضَعُ لَکَ کُرْسِی یعْرَفُ بِکُرْسِی ّ الْکَرامَهِ فَتَقْعُدُ عَلَیهِ»؛(1)

«روز قیامت، کلیدهای بهشت را به تو می دهند، سپس برایت کرسی نصب می نمایند که به کرسی کرامت معروف است، پس تو بر آن می نشینی».

483 صاحِبُ الْکَنْزِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! لَکَ کَنْزٌ فِی الْجَنَّهِ وَأَنْتَ ذُوقَرْنَیها»؛(2)

«ای علی! برای تو در بهشت گنجی است و تو حافظ و صاحب هر دو طرف آن هستی».

484 صاحِبُ الْکَوْثَرِ

صاحب اختیار حوض کوثر رسول خداصلی الله علیه وآله.

همچنین مراجعه شود به: صاحِبُ الْإِلْهامِ [468]

485 صاحِبُ اللِّواءِ

جابر انصاری می گوید: در محضر رسول خداصلی الله علیه وآله صحبت از بهشت به میان آمد، حضرت فرمود: اولین کسی که وارد بهشت می شود، علی علیه السلام است.

ابودجانه انصاری گفت: مگر شما نفرمودید بهشت بر همه حرام است تا اینکه شما داخل شوید؟ فرمود: آری؛ ولی علی صاحب لواء و پرچم است و صاحب لواء نیز جلوتر حرکت می کند؛ پس به آن حضرت سلام می شود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا صاحِبَ اللِّواءِ»؛(3)

«سلام بر تو ای صاحب لواء».

486 صاحِبُ لِواءِ الْحَمْدِ

پرچم حمد را مقابل رسول خداصلی الله علیه وآله بلند می کند. این مقامی است که رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صاحِبُ لِواءِ الْحَمْدِ فِی الْآخِرَهِ»؛(4)

«ای علی! تو پرچمدار حمد در آخرت هستی».

و امام صادق علیه السلام درزیارت آن حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا وارِثَ عِلْمِ النَّبِیینَ، وَمُسْتَوْدَعَ عِلْمِ الْأَوَّلِینَ وَالْآخِرِینَ، وَصاحِبَ لِواءِ الْحَمْدِ»؛(5)

«سلام بر تو ای وارث علم پیامبران الهی و محل ودیعه و امانت علم و اسرار اولین و آخرین و صاحب پرچم حمد (شفاعت بزرگ رسول خدا)».

487 صاحِبُ لِواءِ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ صاحِبُ لِوائِی فِی الْآخِرَهِ کَما أَنْتَ صاحِبُ لِوائِی فِی الدُّنْیا، لَقَدْ سَعَدَ مَنْ تَوَلاّکَ وَشَقِی مَنْ عاداکَ»؛(6)

ص:110


1- 736. امالی صدوق، مجلس 95، حدیث 10.
2- 737. بحارالانوار ج 39، ص 206. مسندأحمد، ج 3، ص 308؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 133؛ کنز العمال، ج 11، ص 627؛ اتحاف الخیره، ج 7، ص 187.
3- 738. بحارالانوار، ج 97، ص 323؛ و ج 8، ص 5.
4- 739. بحارالانوار، ج 31، ص 435؛ الخصال صدوق، ج 2، ص 572. الریاض النضره، ج 1، ص 269.
5- 740. اقبال الاعمال، ص 608؛ مفاتیح الجنان،زیارت حضرت در روز میلاد پیامبر.
6- 741. بحارالانوار، ج 39، ص 93؛ خصال، ج 2، ص 429؛ امالی صدوق، ص 331.

«ای علی! تو پرچمدار من در قیامت هستی؛ همان طور که در دنیا نیز پرچمدار من هستی. هرکه ولایت تو را پذیرفت، سعادتمند شد و هرکه با تو دشمنی کرد، شقی و بدبخت شد».

خود حضرت نیز فرموده است:

«أَنَا صاحِبُ لِواءِ رَسُولِ اللَّهِ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ»؛(1)

«من پرچمدار رسول خدایم در دنیا و آخرت».

488 صاحِبُ الْمَفاتِیحِ

کلیددار خزانه رحمت الهی.

از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده فرمود:

«وَبِیدِ عَلِی ّ مَفاتِیحُ خَزائِنِ رَحْمَهِ رَبِّی»؛(2)

«کلید خزینه های رحمت پروردگارم به دست علی بن ابی طالب است».

همچنین مراجعه شود به: صاحِبُ الْجِنانِ [471]

489 صاحِبُ مَفاتِیحِ الْجَنَّهِ

کسی که کلیدهای بهشت در اختیار اوست.

همچنین مراجعه شود به: صاحِبُ الْکُرْسِی [482]

490 صاحِبُ ناقَهِ الْجَنَّهِ

ناقه الجنّه؛ شتر بهشتی که امام علی علیه السلام بر آن سوار می شود و لوای حمد را به دست می گیرد و ندا می دهد: لا إله إلّا اللَّه، محمّد رسول اللَّه، و همه تحت لوای او به سوی بهشت می روند.(3)

از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود:

«أَمّا عَلِی فَعَلی ناقَهٍ مِنْ نُوقِ الْجَنَّهِ، زِمامُها مِنْ یاقُوتٍ»؛(4)

«امّا علی علیه السلام بر شتری از شترهای بهشت سوار می شود که زمام آن از یاقوت است».

491 صاحِبُ النُّورِ

صاحب نور.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«لِعَلِی ّ نُورانِ: نُورٌ فِی السَّماءِ وَنُورٌ فِی الْأَرْضِ، فَمَنْ تَمَسَّکَ بِنُورٍ مِنْهُما دَخَلَ الْجَنَّه وَمَنْ أَخْطَأَهُما دَخَلَ النّارَ وَما بَعَثَ اللَّهُ وَلِیاً إِلّا وَقَدْ دَعاهُ إِلی وِلایهِ عَلِی ّ طائِعاً أَوْ کارِهاً»؛(5)

«برای علی علیه السلام دو نور است: یکی در آسمان و یکی در زمین؛ هر که به یکی از آن دو متمسک شود داخل بهشت خواهد شد و هرکه به خطا رود داخل آتش می شود. خداوند هیچ ولیی را مبعوث نکرده؛ مگر اینکه او را به ولایت علی فراخوانده؛ چه خوش داشته باشد یا نداشته باشد».

492 الصِّدِّیقُ

تصدیق کننده و بسیار راست گو.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«الصِّدِّیقُونَ ثَلاثَهٌ: حِزْقِیلُ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ، وَحَبِیبُ نَجّارٍ صاحِبُ آلِ یس، وَعَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ»؛(6)

«صدّیقان سه نفرند: حزقیل مؤمن آل فرعون، حبیب نجّار همنشین آل یس، و علی بن ابی طالب».

ص:111


1- 742. بحارالانوار، ج 35، ص 46؛ بشاره المصطفی، ص 13؛ معانی الاخبار، ص 58.
2- 743. بحارالانوار، ج 40، ص 80.
3- 744. مناقب آل ابی طالب ج 3، ص 229؛ کفایهالاثر ص 100.
4- 745. القصص الجزائری، ص 92؛ بحارالانوار، ج 7، ص 221. جامع الاحادیث، ج 31، ص 160.
5- 746. تأویل الایات، ص 643؛ مشارق انوار الیقین ، ص 101.
6- 747. کنز العمال، ج 11، ص 601.

امام صادق علیه السلام نیز در زیارتش خطاب به آن حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ أَیهَا الصِّدِّیقُ الرَّشِیدُ»؛(1)

«سلام بر تو ای صدیق رشید (راست گو و هدایت یافته)».

در زیارت دیگر آمده است:

«وَالشّاهِدِینَ عَلی أَنَّکَ صادِقٌ أَمِینٌ صِدِّیقٌ»؛(2)

«همه گواهی می دهند که تو صادق و امین راست گو هستی».

493 الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ

رسول خداصلی الله علیه وآله در خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ أَوَّلُ مَنْ یصافِحُنِی یوْمَ الْقِیامَهِ وَأَنْتَ الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ»؛(3)

«تو اولین کسی هستی که در روز قیامت با من مصافحه می کند و تو صدیق اکبر هستی».

مولا علی علیه السلام در معرفی خود فرموده است:

«أَنَا أَخُو رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله وَخازِنُ عِلْمِهِ، أَنَا الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ وَلا یقُولُها غَیرِی إِلّا مُفْتَرٍ کَذّابٍ»؛(4)

«من برادر رسول خداصلی الله علیه وآله و خزینه دار علم او و صدیق اکبر هستم و این را غیر از من کسی نمی گوید مگر دروغ گوی افترازننده».

در فرازی از زیارت امیرمؤمنان علیه السلام آمده:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَصَلِّ عَلی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَبْدِکَ الْمُرْتَضی .. وَصِدِّیقِکَ الْأَکْبَرِ»؛(5)

«خدایا درود فرست بر محمّد و آل محمّد و نیز درود فرست بر امیرمؤمنان که بنده پسندیده توست... و او که صدیق اکبر است».

494 الصِّراطُ صِراطُهُ

راه او همان راه و صراط الهی است.

حضرت فرموده است:

«یا عَلِی! الصِّراطُ صِراطُکَ وَالْمَوْقِفُ مَوْقِفُکَ»؛(6)

«ای علی! راه، راه توست و جایگاه نیز جایگاه و مقام تو می باشد».

495 صَعِدَ عَلی مِنْکَبِ النَّبِی ّ

تنها کسی که بر شانه های پیامبرصلی الله علیه وآله بالا رفت، هنگام شکستن بت های کعبه در فتح مکّه، پیامبرصلی الله علیه وآله به علی علیه السلام فرمود:

«اصْعَدْ عَلی مِنْکَبَی...»؛(7)

«از شانه هایم بالا برو و بت ها را به زیر انداز».

496 صَفْوَهُ اللَّهِ

صاف و گزینش شده؛ یعنی امام علی علیه السلام گزینش شده خدای تعالی است.

امیرمؤمنان علیه السلام صفوه اللَّه است، که پیامبرصلی الله علیه وآله در این باره فرموده است:

ص:112


1- 748. بحارالانوار، ج 97، ص 279؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
2- 749. من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 589؛ المزار، ص 78؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
3- 750. الیقین، ص 516؛ بشاره المصطفی، ص 103. تاریخ دمشق، ج 1، ص 884؛ جامع الاحادیث، ج 9، ص 384.
4- 751. بحارالانوار، ج 26، ص 260؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 104؛ کشف الیقین، ص 167؛ اعلام الوری، ص 183.
5- 752. بحارالانوار، ج 97، ص 307؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
6- 753. المناقب المرتضویه، ص 133.
7- 754. جامع الاحادیث، ج 30، ص 174؛ مسند أحمد، ج 2، ص 115؛ سنن نسائی، ج 5، ص 142.

«زَوَّجْتُ فاطِمَهَ أَمَتِی مِنْ عَلِی ّ صَفْوَتِی، اِشْهَدُوا مَلائِکَتِی»؛(1)

«فاطمه را تزویج نمودم به علی که انتخاب شده من است، پس ای فرشتگانِ من! شما شاهد باشید».

امام صادق علیه السلام درزیارت حضرت می فرماید:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا حَبِیبَ اللَّهِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا صَفْوَهَ اللَّهِ»؛(2)

«سلام بر تو ای امیرمؤمنان، سلام بر تو ای محبوب خدا، سلام بر تو ای گزینش شده خدا».

497 صَفِی اللَّهِ

صفی؛ صافی و خالصی هر چیزی است، و صفی اللَّه؛ خالص شده خدا.

رسول خداصلی الله علیه وآله درباره امیرمؤمنان علیه السلام فرموده:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ خَلِیفَهُ اللَّهِ وَخَلِیفَتِی وَصَفِی اللَّهِ وَصَفِیی»؛(3)

«علی علیه السلام جانشین خدا و من است، او صفی خدا و من است».

498 صَفِی الرَّسُولِ

خالص و خلاصه پیامبر. رسول خداصلی الله علیه وآله درباره امیرمؤمنان علی علیه السلام فرموده است:

«هذا أَخِی وَوَلِیی وَناصِرِی وَصَفِیی»؛(4)

«این علی برادر و ولی و یاور و صفی من است».

خود آن حضرت نیز فرموده است:

«أَنَا صَفِی رَسُولِ اللَّهِ وَصاحِبُهُ»؛(5)

«من صفی پیامبر و مصاحب و همراه او هستم».

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

همچنین مراجعه شود به: ذُخْرُ الرَّسُولِ [398]

همچنین مراجعه شود به: صَفِی اللَّهِ [497]

499 صَمْصامُ الرَّسُولِ

صمصام شمشیری است بسیار قاطع.

از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله سؤال شد: زاهدترین مردم کیست؟ فرمود:

«عَلِی وَصِیی وَابْنُ عَمِّی وَأَخِی وَحَیدَرِی وَکَرّارِی وَصَمْصامِی وَأَسَدِی وَأَسَدُ اللَّهِ»؛(6)

«علی زاهدترین مردم است، او که جانشین من، و پسر عمویم، و برادرم و شیر جنگجوی من و شمشیر قدرت من و شیر خداست».

500 صِهْرُ النَّبِی ّ

داماد رسول خداصلی الله علیه وآله. پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

«هذا أَخِی وَابْنُ عَمِّی وَصِهْرِی وَأَبُو وُلْدِی. اَللَّهُمَّ کُبَّ مَنْ عاداهُ فِی النّارِ»؛(7)

«این آقا، برادر و پسرعمویم و نیز داماد و پدر فرزندانم است. پروردگارا! هرکس را که با او دشمنی می کند، او را بر آتش افکن».

501 ضَرَبَ رُؤُوسَ الْمُشْرِکِینَ

سر و گردن سرکردگان شرک را زد.

همچنین مراجعه شود به: الْحِجابُ وَ السِّتْرُ [328]

ص:113


1- 755. مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 348.
2- 756. من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 589؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
3- 757. بحارالانوار، ج 26، ص 263.
4- 758. بحارالانوار ج 35، ص 10. اتحاف الخیره ج 5،ص 370؛ سنن نسائی ج 5،ص 128؛جامع الاحادیث ج 30،ص 290.
5- 759. بحارالانوار، ج 39، ص 335؛ امالی صدوق، ص 38.
6- 760. بحارالانوار، ج 39، ص 73؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 259.
7- 761. کنز العمال، ج 11، ص 609.

502 طاعَتُهُ طاعَهُ الرَّسُولِ

ابوذر می گوید: روزی محضر رسول خداصلی الله علیه وآله بودیم که علی بن ابی طالب علیه السلام وارد شد. پیامبر با اشاره به وی فرمود:

«هذا إِمامُکُمْ مِنْ بَعْدِی، طاعَتُهُ طاعَتِی، وَمَعْصِیتُهُ مَعْصِیتِی، وَطاعَتِی طاعَهُ اللَّهِ وَمَعْصِیتِی مَعْصِیهُ اللَّهِ»؛(1)

«این علی پیشوای شما بعد از من است، اطاعت از او اطاعت از من است و نافرمانی از او نافرمانی از من است، و اطاعت و نافرمانی از من، اطاعت و نافرمانی از خداست».

503 طاعَتُهُ مَقْرُونَهٌ بِطاعَهِ اللَّهِ

پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله فرموده است:

«إِنَّ عَلِیاً خَلِیفَهُ اللَّهِ وَحُجَّهُ اللَّهِ وَإِنَّهُ إِمامُ الْمُسْلِمِینَ، طاعَتُهُ مَقْرُونَهٌ بِطاعَهِاللَّهِ وَمَعْصِیتُهُ مَقْرُونَهٌ بِمَعْصِیهِاللَّهِ»؛(2)

«همانا علی خلیفه و حجّت خدا و امام مسلمانان است، اطاعت از او همراه با اطاعت خدا و نافرمانی از او مقرون به معصیت خدا است».

504 طالُوتُ الْأُمَّهِ

طالوت یکی از نوادگان بنیامین است، داستان وی در چند آیه قرآن آمده که شجاع ترین، عالم ترین و زیباترین بنی اسرائیل بوده است.(3)

امام علی علیه السلام به منزله طالوت این امّت است، چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است.

همچنین مراجعه شود به: آصِفُ الْأُمَّهِ [129]

505 الطّاهِرُ

پاک و طیب، چنان که خداوند متعال در آیه تطهیر(4) به آن گواهی داده است.

همچنین مراجعه شود به: الدَّیانُ [390]

506 الطَّرِیقُ إِلَی اللَّهِ

راهی که مقصد و منتهای آن، رسیدن به خدا می باشد. این لقبی است که رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان داده است:

«یا عَلِی! أَنْتَ حُجَّهُ اللَّهِ وَأَنْتَ بابُ اللَّهِ وَأَنْتَ الطَّرِیقُ إِلَی اللَّهِ»؛(5)

«ای علی! تو حجت و باب خدایی، و تو راه رسیدن به خدایی».

507 الطَّرِیقُ الْواضِحُ

راه آشکار هدایت الهی.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده است:

«أَنْتَ الطَّرِیقُ الْواضِحُ وَأَنْتَ الصِّراطُ الْمُسْتَقِیمُ»؛(6)

«ای علی! تو راه آشکار هدایت الهی و صراط مستقیم خدا می باشی».

508 طَرِیقُ الْهُدی

راه هدایت به سوی خدا است.

همچنین مراجعه شود به: إِمامُ التُّقی [214]

509 طُوبی لِمُحِبِّهِ

خوشا به حال دوستداران علی علیه السلام. عمّار نقل می کند: پیامبرصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

ص:114


1- 762. امالی صدوق، مجلس 80، حدیث 7.
2- 763. امالی صدوق، مجلس 27، حدیث 8.
3- 764. بحارالانوار، ج 13، ص 437.
4- 765. سوره احزاب، آیه 33؛ «إِنَّما یرِیدُ اللَّهُ لِیذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیتِ وَیطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً».
5- 766. بحارالانوار، ج 36، ص 4؛ عیون اخبارالرضا ج 2، ص 6.
6- 767. امالی صدوق، ص 306؛ بشاره المصطفی، ص 54.

«یا عَلِی! طُوبی لِمَنْ أَحَبَّکَ وَصَدَّقَ فِیکَ، وَوَیلٌ لِمَنْ أَبْغَضَکَ وَکَذَّبَ فِیکَ»؛(1)

«ای علی! خوشا به حال آنکه تو را دوست دارد و تو را تصدیق نماید، و وای بر کسی که با تو دشمنی کند و تو را تکذیب نماید».

510 الطَّیبُ

پاک و طاهر.

همچنین مراجعه شود به: الدَّیانُ [390]

511 ظاهِرَهُ الرَّسُولِ

پشتیبان رسول خداصلی الله علیه وآله.

همچنین مراجعه شود به: جُنَّهُ الرَّسُولِ [304]

512 ظَهْرُ الرَّسُولِ

پشتیبان رسول خداصلی الله علیه وآله.

علی بن ابی طالب علیه السلام، حامی و پشتیبان پیامبرصلی الله علیه وآله بود. در کلام رسول خداصلی الله علیه وآله آمده که درباره امام علی علیه السلام فرمود:

«هذا أَخِی وَوَلِیی وَناصِرِی وَصَفَیی وَذُخْرِی وَکَهْفِی وَظَهْرِی وَظَهِیرِی»؛(2)

«این علی برادر، ولی و یاور من است، او صفی و گنجینه و پناه و پشتیبان من است».

513 ظَهِیرُ الرَّسُولِ

ظهیر؛ شخص قوی و نیرومند که در خط مقدم دفاع می باشد.

«عَلِی ظَهِیرُ الرَّسُولِ»؛

«علی علیه السلام پشتیبان رسول خداصلی الله علیه وآله است».

همچنین مراجعه شود به: ظَهْرُ الرَّسُولِ [512]

514 عالِمُ الْأُمَّهِ

عالم و دانشمند امّت پیامبرصلی الله علیه وآله.

سلمان فارسی از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل می کند که آن حضرت فرمود:

«عَلَیکُمْ بِعَلِی ّ بْنِ أَبِی طالِبٍ؛ فَإِنَّهُ مَوْلاکُمْ فَأَحِبُّوهُ، وَکَبِیرُهُمْ فَاتَّبِعُوهُ، وَعالِمُکُمْ فَأَکْرِمُوهُ، وَقائِدُکُمْ إِلَی الْجَنَّهِ فَعَزِّرُوهُ»؛(3)

«بر شما باد به پیروی از علی بن ابی طالب؛ زیرا او مولای شما است، پس باید او را دوست بدارید. و بزرگ شما است، پس از او پیروی کنید. و عالم و دانشمند شما است، پس او را احترام و تکریم نمایید، و رهبر و پیشوای شما به سوی بهشت است، پس او را بزرگ شمارید».

515 الْعالِمُ الصَّبُورُ

دانشمند بردبار.

همچنین مراجعه شود به: اَلْبَطَلُ الْجَسُورُ [281]

516 الْعامِلُ بِما یرضَی اللَّهُ

علی علیه السلام به کارهایی می پردازد که موجب رضایت و خشنودی خدای تعالی است. رسول خداصلی الله علیه وآله چنین گواهی داد:

«وَالدّاعِی إِلَیهِ وَالْعامِلُ بِما یرْضاهُ وَالْمُحارِبُ لِأَعْدائِهِ وَالْمُوالِی عَلی طاعَتِهِ وَالنّاهِی عَنْ مَعْصِیتِهِ»؛(4)

«مردم را به کتاب خدا دعوت می کند، کارهایی می کند که موجب رضایت خدا باشد، با دشمنان

ص:115


1- 768. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 145.
2- 769. بحارالانوار، ج 35، ص 9.
3- 770. بحارالانوار، ج 27، ص 112؛ مائه منقبه، ص 63؛ کنز الفوائد، ج 2، ص 56.
4- 771. بحارالانوار، ج 37، ص 208؛ العدد القویه، ص 173؛ الاحتجاج، ج 1، ص 61.

خدا در پیکار است، در فرمان برداری از خدا سخت کوش، و مردم را از معصیت باز می دارد».

517 عَبْدُ عَلّامِ الْغُیوبِ

علی علیه السلام بنده آن خدایی است که به همه غیب ها آگاهی دارد.

همچنین مراجعه شود به: اَلْبَطَلُ الْجَسُورُ [281]

518 الْعَبْقَرِی

شخص والا و برتر و کامل از هر جهت.

ابن عباس نقل کرده: به همراه عدّه ای از اصحاب، محضر رسول خداصلی الله علیه وآله بودیم که امیرمؤمنان علیه السلام وارد شد، پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ (إِنَّکَ) عَبْقَریهُمْ»؛(1)

«ای علی! تو عبقری (گل سرسبد) اینان هستی».

519 عَدُوُّهُ عَدُوُّ اللَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«وَلِی عَلِی ّ وَلِی اللَّهِ وَعَدُوُّ عَلِی ّ عَدُوُ اللَّهِ»؛(2)

«دوست علی علیه السلام دوست خدا و دشمن علی علیه السلام دشمن خدا است».

520 عَدُوُّهُ عَدُوُّ الرَّسُولِ

علی علیه السلام نفس و جان پیامبرصلی الله علیه وآله و جانشین به حقّ اوست، در جای وی قرار گرفته؛ هرکه با او دشمنی کند، گویا با رسول خداصلی الله علیه وآله دشمنی کرده.

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

521 عَدُوُّهُ مُسْتَحِقُّ النّارِ

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«اِسْتَوْجَبَ الْجَنَّهَ مَنْ تَوَلّاکَ، وَاسْتَحَقَّ النّارَ مَنْ عاداکَ یا عَلِی»؛(3)

«ای علی! هرکه ولایت تو را بپذیرد، بهشت بر او واجب می گردد و هرکه با تو دشمنی کند، مستحقّ آتش است».

522 عَضُدُ الرَّسُولِ

یار و یاور و بازوی توانای رسول خداصلی الله علیه وآله.

پیامبرصلی الله علیه وآله مانند حضرت موسی علیه السلام از خدا خواسته بود کسی را برای او کمک قرار دهد و خداوند علی علیه السلام را کمک کار او قرار داد.(4)

رسول خداصلی الله علیه وآله در حدیثی به ابوذر فرمود:

«یا أباذَر! عَلِی أَخِی وَصِهْرِی وَعَضُدِی»؛(5)

«ای ابوذر! علی برادر و داماد و کمک من است».

523 عُضْوُ الرَّسُولِ

علی علیه السلام عضوی از اعضای رسول خدا است.

همچنین مراجعه شود به: صاحِبُ الدَّرَجَهِ [476]

524 العَظِیمُ عِنْدَ اللَّهِ

نزد خدای تعالی دارای قدر و منزلت بزرگی است. رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امیرمؤمنان علیه السلام فرموده است:

«قَوِیاً فِی بَدَنِکَ مُتَواضِعاً فِی نَفْسِکَ، عَظِیماً عِنْدَاللَّهِ»؛(6)

ص:116


1- 772. کنز العمال، ج 11، ص 627؛ جامع الاحادیث، ج 23، ص 327؛ تاریخ بغداد، ج 8، ص 436.
2- 773. امالی صدوق، مجلس 20، حدیث 1. کنزالعمال، ج 11، ص 601؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 138.
3- 774. بحارالانوار، ج 27، ص 63؛ مائه منقبه، ص 28.
4- 775. بحارالانوار، ج 38، ص 92؛ امالی صدوق، ص 21.
5- 776. بحارالانوار، ج 39، ص 99؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 236.
6- 777. اصول کافی، ج 1، ص 454؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 592؛ کمال الدین، ج 2، ص 387؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.

«تو از جهت بدنی قوی هستی، در نفس خودت متواضع، و نزد خداوند نیز عظیم هستی».

رسول خداصلی الله علیه وآله به یکی از همسرانش فرمود:

«یا صَفِیهُ! إِنَّ عَلِیاً عَظِیمٌ عِنْدَ اللَّهِ»؛(1)

«ای صفیه! همانا مقام علی علیه السلام نزد خدای تعالی بسیار بزرگ است».

525 عَلَمُ اللَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ عَلَمُ اللَّهِ بِعْدِی الْأَکْبَرُ فِی الْأَرْضِ»؛(2)

«ای علی! تو بعد از من، بزرگ ترین پرچم و نشانه خدا در روی زمین هستی».

526 العَلَمُ الْأَکْبَرُ

پرچم و نشانه. علی بن ابی طالب علیه السلام علم اکبر است؛ چنان که پیامبرصلی الله علیه وآله در روز غدیر فرمود:

«وَخَلَّفْتُ فِیکُمُ الْعَلَمَ الْأَکْبَرَ عَلَمَ الدِّینِ وَنُورَ الْهُدی وَصِیی عَلِی بْنَ أَبِی طالِبٍ»؛(3)

«من در بین شما بزرگ ترین پرچم و نشانه را می گذارم، او که نشانه دین و نور هدایت است، او جانشین من همان علی بن ابی طالب است».

527 عَلَمُ الْحَقِ ّ

نشانه و پرچم حقّ و حقیقت. هرجا او باشد، حقّ آنجاست.

همچنین مراجعه شود به: سَبِیلُ الْجَنَّهِ [430]

528 عَلَمُ الدِّینِ

امام علی علیه السلام پرچم و علامت و نشانه ای برای دین خدا است.

همچنین مراجعه شود به: الْعَلَمُ الْأَکْبَرُ [526]

در اعمال غدیر در توصیف حضرت آمده:

«عَلَماً لِدِینِ اللَّهِ وَخازِناً لِعِلْمِهِ»؛(4)

«او پرچم و علامت برای دین خدا و خزانه دار علم الهی است».

529 الْعَلَمُ الْمَرْفُوعُ

پرچم برافراشته.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به آن حضرت فرمود:

«أَنْتَ الْعَلَمُ الْمَرْفُوعُ لِأَهْلِ الدُّنْیا، مَنْ تَبَعَکَ نَجی وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْکَ هَلَکَ»؛(5)

«تو پرچم برافراشته برای اهل دنیا هستی، هرکه پیرو تو شود نجات یابد و آن که از تو تخلف کند هلاک شود».

530 الْعَلَمُ الْهادِی

پرچم و نشانه هدایت الهی.

همچنین مراجعه شود به: بَیتُ اللَّهِ [293]

531 عَلَمُ الْهُدی

نشانه و پرچم هدایت؛ علامتی است که گم گشتگان راه خدا، با دیدن نور پرفروغ آن حضرت به خدا می رسند.

رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

ص:117


1- 778. مشارق انوار الیقین، ص 198.
2- 779. بحارالانوار، ج 22، ص 147.
3- 780. بحارالانوار، ج 22، ص 486؛ الصراط المستقیم، ج 3، ص 135.
4- 781. بحارالانوار، ج 95، ص 290؛ اقبال الاعمال، ص 473؛ مفاتیح الجنان، اعمال عید غدیر.
5- 782. بحارالانوار، ج 38، ص 10؛ بشاره المصطفی، ص 54؛ امالی صدوق، ص 301؛ مشارق انوار الیقین، ص 99.

«إِنَّما أَنْتَ عَلَمُ الْهُدی وَنُورُ الدِّینِ وَهُوَ نُورُ اللَّهِ یا أَخِی»؛(1)

«همانا تو پرچم هدایت و نور دین هستی که آن نور خداست ای برادر من».

لذا به آن حضرت سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا عَلَمَ الْهُدی وَمَنارَ التُّقی ؛(2)

«سلام بر تو ای پرچم و شاخص هدایت و سلام بر تو ای منبع نور تقوا و پرهیزگاری».

532 عَلِی

والا و بلندمرتبه. این نام، برای اولین بار جهت امام نام گذاری شده؛ یعنی تاقبل ازایشان در عرب، کسی به این اسم نامیده نشده و فقط به عنوان صفت از آن استفاده می شده است.

مادرش فاطمه بنت اسد نقل می کند: هنگام خروج از خانه کعبه هاتفی ندا داد:

«یا فاطِمَهُ! سَمِّیهِ عَلِیاً فَهُوَ عَلِی وَاللَّهُ الْعَلِی الْأَعْلی یقُولُ: إِنِّی شَقَقْتُ اسْمَهُ مِنْ اِسْمِی»؛(3)

«ای فاطمه! اسم او را علی بنام، که او علی است و خدای عالی اعلی می فرماید: اسم او را از اسم خودم گرفتم».

و رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: خداوند دو نام از نام های خود را برای من و علی پدید آورد؛ خدا محمود است و من محمّد شدم، و خدا اعلی است و او علی شد.(4)

533 عَلِی عَلَی الْحَقِ ّ

علی علیه السلام هم با حق است و هم بر حق است، همه چیز علی صلی الله علیه وآله حق و حقیقت است؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده:

«عَلِی عَلَی الْحَقِ ّ فَمَنِ اتَّبَعَهُ اتَّبَعَ الْحَقَّ وَمَنْ تَرَکَهُ تَرَکَ الْحَقَّ»؛(5)

«علی بر حقّ است، هر که از وی تبعیت کند از حقّ پیروی کرده است، و هر که او را ترک کند از حقّ فاصله گرفته است».

534 عَلِی عَلَی الْخَیرِ

امیرالمؤمنین علی علیه السلام بر مسیر حقّ و خیر و طریق سعادت قرار دارد.

همچنین مراجعه شود به: سامِعُ الْوَحْی [429]

535 عَلِی عَلَی الصِّراطِ

امیرالمؤمنین علی علیه السلام روز قیامت، بر پل صراط می ایستد.

رسول خداصلی الله علیه وآله در مورد امام علی علیه السلام فرمود:

«یقْعُدُهُ اللَّهُ یوْمَ الْقِیامَهِ عَلَی الصِّراطِ، فَیدْخِلُ أَوْلِیاءَهُ الْجَنَّهَ وَیدْخِلُ أَعْداءَهُ النّارَ»؛(6)

«خداوند روز قیامت علی علیه السلام را بر صراط می نشاند. پس او دوستان و محبّانش را به بهشت و دشمنانش را به آتش داخل می کند».

536 عَلِی فِی الْجَنَّهِ

ابن عمر از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل می کند: آن حضرت به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

ص:118


1- 783. بحارالانوار، ج 22، ص 484؛ مشارق انوار الیقین، ص 424.
2- 784. بحارالانوار، ج 97، ص 332.
3- 785. بحارالانوار، ج 35، ص 8؛ علل الشرایع، ج 1، ص 135؛ امالی صدوق، ص 132؛ بشاره المصطفی، ص 7.
4- 786. معروف است که: «علی اشتقّ من الأعلی».
5- 787. جامع الاحادیث، ج 23، ص 331.
6- 788. موسوعه امام علی علیه السلام ج 2، ص 292.

«یا عَلِی! أَنْتَ فِی الْجَنَّهِ، یا عَلِی! أَنْتَ فِی الْجَنَّهِ، یا عَلِی! أَنْتَ فِی الْجَنَّهِ»؛(1)

«ای علی! جایگاه تو در بهشت است، ای علی! جایگاه تو در بهشت است، ای علی! جایگاه تو در بهشت است».

537 عَلِی مَعَ الْحَقِ ّ

رسول خداصلی الله علیه وآله به طور مکرّر و به دفعات، درباره امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است:

«عَلِی مَعَ الْحَقِ ّ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِی ّ لا یفْتَرِقانِ حَتّی یرِدا عَلَی الْحَوْضَ»؛(2)

«علی با حقّ و حقّ نیز با علی است و از هم جدا نمی شوند تا کنار حوض کوثر برمن وارد شوند».

538 عَلِی مَعَ الْقُرْآنِ

علی علیه السلام هم با حقّ است هم با قرآن، چون حقّ و قرآن از هم جدا نمی شوند، علی علیه السلام هم از آنان جدا نمی شود و آنها هم با علی علیه السلام هستند. رسول خداصلی الله علیه وآله در این زمینه فرموده است:

«عَلِی مَعَ الْحَقِ ّ وَالْقُرْآنِ، وَالْحَقُّ وَالْقُرْآنُ مَعَ عَلِی ّ وَلَنْ یفْتَرِقا حَتّی یرِدا عَلَی الْحَوْضَ»؛(3)

«علی علیه السلام با حقّ و قرآن است، قرآن و حقّ هم با علی علیه السلام هستند و اینها از هم جدا نمی شوند تا اینکه بر سر حوض کوثر نزد من آیند».

539 عَلِی مِنَ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله بارها فرموده:

«عَلِی مِنِّی وَأَنَا مِنْ عَلِی ّ»؛(4)

«علی از من است و من از علی هستم».

امیرالمؤمنین علیه السلام فرموده است: من و محمّد نور واحدی از نور خدا بودیم، خداوند متعال به آن نور امر کرد که دو قسم شود، یکی را گفت: محمّد شو و یکی را هم گفت: علی باش. به همین سبب رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: علی از من است و من هم از علی هستم.

«لا یؤَدِّی عَنِّی إِلّا عَلِی»؛

«و هیچ کس برای من علی نمی شود».(5)

540 عَمُودُ الدِّینِ

عمود و عماد به معنای پایه و ستون است و عمود الدین؛ یعنی ستون دین. و این از القابی است که رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرموده:

«عَلِی سَیدُ الْمُؤْمِنِینَ وَعَلِی عَمُودُ الدِّینِ»؛(6)

«علی آقای مؤمنان و پایه و اساس دین است».

امام صادق علیه السلام در زیارت آن حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا عَمُودَ الدِّینِ»؛(7)

«سلام بر تو ای عمود خیمه دین».

541 عِنْدَهُ آثارُ عِلْمِ النُّبُوَّهِ

جبرئیل بر پیامبرصلی الله علیه وآله نازل شد و گفت:

ص:119


1- 789. مسند احمد، ج 1، ص 397؛ جامع الاحادیث، ج 36، ص 495؛ کنز العمال، ج 13، ص 110.
2- 790. مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 62؛ امالی صدوق،ص 89؛ الخصال، ج 2، ص 496؛ کشف الیقین، ص 234.
3- 791. کنزالعمال، ج 11، ص 603؛ مناقب خوارزمی، ص 176.
4- 792. بحارالانوار ج 37، ص 254. کنز العمال ج 11، ص 559؛ مسند أحمد، ج 2، ص 237.
5- 793. بحارالانوار، ج 26، ص 3.
6- 794. اصول کافی، ج 1، ص 293.
7- 795. اصول کافی، ج 4، ص 570؛ من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 589؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.

«یا مُحَمَّدُ! إِنَّکَ قَدْ قَضَیتَ نُبُوَّتَکَ وَاسْتَکْمَلْتَ أَیامَکَ، فَاجْعَلْ الْاِسْمَ الْأَکْبَرَ وَمِیراثَ الْعِلْمِ وَآثارَ عِلْمِ النُّبُوَّهِ عِنْدَ عَلِی ّ»؛(1)

«ای محمّد! همانا دوران نبوت و پیامبری تو به پایان رسیده و روزگارت به سر آمده، پس اسم اکبر خدا و میراث علم و آثار علم نبوت را نزد علی علیه السلام بسپار».

542 عِنْدَهُ الْاِسْمُ الْأَکْبَرُ

اسم اکبر خدا نزد او است.

همچنین مراجعه شود به: عِنْدَهُ آثارُ عِلْمِ النُّبُوَّهِ [541]

543 عِنْدَهُ مِیراثُ الْعِلْمِ

میراث علم و دانش نزد او است.

همچنین مراجعه شود به: عِنْدَهُ آثارُ عِلْمِ النُّبُوَّهِ [541]

544 عَیبَهُ الْعِلْمِ

ظرف و جایگاه علم و دانش.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است:

«إِنِّی مُبَلِّغُکُمْ عَنِ اللَّهِ جَلَّ اسْمُهُ فِی أَمْرِ رَجُلٍ لَحْمُهُ مِنْ لَحْمِی وَدَمُهُ مِنْ دَمِی وَهُوَ عَیبَهُ الْعِلْمِ»؛(2)

«من از جانب خداوند مأمور هستم کسی را برای شما معرفی کنم که گوشت او از گوشت من است و خون او از خون من است، و او گنجینه تمام علوم است (که او امیرمؤمنان است)».

545 عَیبَهُ عِلْمِ النَّبِی ّ

مخزن و جایگاه علم و دانش پیامبرصلی الله علیه وآله.

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی عَیبَهُ عِلْمِی»؛(3)

«علی صندوقچه علم من است».

546 عَینُ اللَّهِ النّاظِرَهُ

چشم بینای خداوند بر بندگان.

همچنین مراجعه شود به: جَنْبُ اللَّهِ الظّاهِرُ [303]

و از بیانات امام علی علیه السلام است که فرمود:

«أَنَا عِلْمُ اللَّهِ وَأَنَا قَلْبُ اللَّهِ الْواعِی وَلِسانُ اللَّهِ النّاطِقُ وَعَینُ اللَّهِ النّاظِرَهُ»؛(4)

«من علم خدایم، من آن قلبی هستم که خداوند آن را گنجینه علم خود قرار داده، من زبان گویا و چشم بینای خداوند هستم».

و به ایشان این گونه سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا عَینَ اللَّهِ النّاظِرَهَ»؛(5)

«سلام بر تو که چشم ناظر و بینای خدا هستی».

547 غاسِلُ الرَّسُولِ

پیکر پاک و مطهر رسول خداصلی الله علیه وآله را غسل داد.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السلام فرموده:

«أَنْتَ وَصِیی وَوارِثِی وَغاسِلُ جُثَّتِی وَأَنْتَ الَّذِی تُوارِینِی فِی حُفْرَتِی وَتُؤَدِّی دِینِی وَتُنْجِزُ عِداتِی»؛(6)

ص:120


1- 796. بحارالانوار، ج 23، ص 249؛ موسوعه امام علی، ج 10، ص 35؛ اصول کافی، ج 1، ص 295؛ کفایهالاثر، ص 177؛ تفسیر فرات، ص 398 .
2- 797. امالی مفید، ص 345؛ امالی طوسی، ص 118.
3- 798. بحارالانوار، ج 40، ص 149؛ مناقب آل أبی طالب، ج 2، ص 32؛ موسوعه امام علی علیه السلام، ج 10، ص 30؛ الصراط المستقیم، ج 2، ص 10. تاریخ دمشق، ج 42، ص 385؛ کنز العمال، ج 11، ص 603.
4- 799. بحارالانوار، ج 24، ص 198؛ توحید صدوق، ص 154.
5- 800. اقبال الاعمال، ص 608؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه ششم امیرالمؤمنین.
6- 801. امالی صدوق، مجلس 58، ص 15. کنز العمال، ج 11، ص 612؛ جامع الاحادیث، ج 31، ص 135.

«ای علی! تو وصی و وارث منی، تو مرا غسل خواهی داد و پیکرم را به خاک می سپاری، تو دین مرا ادا و به وعده هایم وفا می نمایی».

و امام نیز گواهی داده:

«وَلَقَدْ وَلَّیتُ غُسْلَهُ وَالْمَلائِکَهُ أَعْوانِی»؛(1)

«همانا من متصدی غسل رسول خداصلی الله علیه وآله بودم و فرشتگان خدا مرا کمک می کردند».

و در بخشی از زیارت آن حضرت آمده:

«وَأَعانَتْهُ مَلآئِکَتُکَ عَلی غُسْلِهِ وَتَجْهِیزِهِ»؛(2)

«فرشتگان الهی برای غسل و تجهیز رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام کمک کردند».

548 غایهُ الْمُهْتَدِینَ

غایت، نهایت و مقصد هر چیزی. از بین هدایت یافتگان، امام علی علیه السلام در صدر و نهایت آن قرار دارد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پس از نزول آیه شریفه: «إِنَّما أَنتَ مُنذِرٌ» به خدا عرض کرد: خدایا من منذر هستم، پس هادی چه کسی است؟

خداوند متعال فرمود:

«یا مُحَمَّدُ! ذاکَ عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ غایهُ الْمُهْتَدِینَ وَإِمامُ الْمُتَّقِینَ وَقائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ مِنْ أُمَّتِکَ بِرَحْمَتِی إِلَی الْجَنَّهِ»؛(3)

«آن هادی، علی علیه السلام است که غایت و مقصد هدایت یافتگان و امام پرهیزگاران و جلودار سفیدرویان و آبرومندان امّت تو است که با رحمت من به سوی بهشت می روند».

549 غایهُ الْهُدی

نهایت و آخرین مقصد هدایت.

خدای تعالی به رسول خودش صلی الله علیه وآله فرمود: به علی علیه السلام این گونه ابلاغ کن:

«إِنَّهُ غایهُ الْهُدی وَإِمامُ أَوْلِیائِی»؛(4)

«علی غایت هدایت و امام دوستان من است».

رسول خداصلی الله علیه وآله نیز دست علی علیه السلام را به سینه چسبانید و فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَصْلُ الدِّینِ، وَمَنارُ الْإِیمانِ، وَغایهُ الْهُدی ؛(5)

«ای علی! تو اصل و اساس دین و پرچم نورانی ایمان به خدا و غایت هدایت می باشی».

550 غَضَبُهُ عِزٌّ

خشم و غضب او سخت و بزرگ است.

همچنین مراجعه شود به: رِضاهُ حُکْمٌ [411]

551 غَیرُ مُداهِنٍ

رسول خداصلی الله علیه وآله در دین داری و خدامحوری علی علیه السلام فرموده است:

«فَإِنَّهُ خَشِنٌ فِی ذاتِ اللَّهِ، غَیرُ مُداهِنٍ فِی دِینِهِ»؛(6)

«همانا علی در راه خدا بسیار سخت گیر است و اهل سستی و مداهنه در دین نیست».

552 غَیظُ الْمُنافِقِینَ

امامی که وجودش سبب خشم منافقان است.

همچنین مراجعه شود به: رَأْسُ الدِّینِ [403]

ص:121


1- 802. نهج البلاغه، خطبه 197.
2- 803. بحارالانوار، ج 97، ص 380؛ مفاتیح الجنان، زیارت مخصوصه.
3- 804. بحارالانوار، ج 35، ص 401.
4- 805. بشاره المصطفی، ص 151.
5- 806. تفسیر فرات، ص 205.
6- 807. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 4، ص 132.

553 فارِقُهُ فارِقُ اللَّهِ

حضرت فرموده است:

«مَنْ فارَقَ عَلِیاً فارَقَنِی وَمَنْ فارَقَنِی فارَقَ اللَّهَ»؛(1)

«هرکه از علی جدا شود، از من جدا شده و هرکه از من جدا گردد، از خدا جدا شده است».

554 الْفارُوقُ

جدا کننده؛ کسی که بین حقّ و باطل جدایی می اندازد.

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده:

«أَنْتَ الْفارُوقُ الَّذِی تَفْرِقُ بَینَ الْحَقِ ّ وَالْباطِلِ»؛(2)

«ای علی! تو فاروق هستی که بین حقّ و باطل را جدا می کنی».

ای علی! هرکه به طرف تو آمد و تابع تو شد، به طرف حقّ رفته، و هرکه از تو جدا شد از حقّ جدا شده و به باطل گراییده است.

555 الْفارُوقُ الْأَعْظَمُ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ الْفارُوقُ الْأَعْظَمُ، وَأَنْتَ الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ»؛(3)

«ای علی! تو بزرگ ترین فرق گذار بین حقّ و باطل هستی و نیز بزرگ ترین صدیق».

در فرازی از زیارت حضرت نیز آمده:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ أَیهَا الْفارُوقُ الْأَعْظَمُ»؛(4)

«سلام بر تو ای فاروق اعظم».

556 الْفارُوقُ الْأَکْبَرُ

همچنین مراجعه شود به: أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِالرَّسُولِ [254]

557 فاصِلُ الْقَضاءِ

حکم کننده و فیصله دهنده قضاوت است.

رسول خداصلی الله علیه وآله می فرماید: فرشتگان خدا در شب معراج هنگام معرفی امیرمؤمنان گفتند:

«عَلِی دابَّهُ الْأَرْضِ(5) وَفاصِلُ الْقَضآءِ»؛(6)

«علی علیه السلام همان جنباننده و دابّه زمین و فیصله دهنده قضاوت است».

خود امیرالمؤمنین علیه السلام نیز فرمود:

«أَنَا بابُ الْمَقامِ وَحُجَّهُ الْخِصامِ وَدابَّهُ الْأَرْضِ وَصاحِبُ الْعَصا وَفاصِلُ الْقَضاءِ»؛(7)

«من باب مقام و حجّت بالغه بر دشمنان و دابه الارض و دارنده عصای بهشتی و فیصله دهنده قضاوت هستم».

558 الْفَتی

جوان و جوانمرد. مراد همان جوانمردی است که بر اثر شدت و سختی جهاد و مبارزه، شمشیرش شکست و جبرئیل برایش ذوالفقار آورد، و ندا داده شد:

ص:122


1- 808. ینابیع الموده، باب 56؛ کنز العمال، ج 11، ص 614؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 133.
2- 809. شرح نهج البلاغه، ص 30؛ بشاره المصطفی، ص 103؛ الیقین، ص 513. کنز العمال، ج 11، ص 612؛ البحر الزخار، ج 9، ص 271.
3- 810. بحارالانوار، ج 38، ص 111؛ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 6.
4- 811. البلد الامین، ص 291؛ کتاب المزار، ص 78؛ مصباح المتهجد، ص 742؛ مفاتیح الجنان، اعمال عید مبعث.
5- 812. سوره نمل، آیه 82: «وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَیهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دآبَّهً مِنَ الْأَرْضِ تُکَلِّمُهُمْ أَنَ النّاسَ کانُوابِآیاتِنا لا یوقِنُونَ».
6- 813. بحارالانوار، ج 40، ص 57؛ و ج 41، ص 5؛ تفسیرفرات، ص 372.
7- 814. بحارالانوار، ج 41، ص 5؛ مناقب آل ابی طالب، ج 2، ص 118.

«لا فَتی إِلّا عَلِی، لا سَیفٌ إِلّا ذُوالْفَقارِ»؛(1)

«هیچ جوانمردی همانند علی علیه السلام نیست و هیچ شمشیری چون ذوالفقار نیست».

امام علی علیه السلام در یکی از مناظراتی که با ابوبکر داشت فرمود: تو را به خدا! آیا آن جوانی که برایش از آسمان ندا داده شد:

«لا سَیفٌ إِلّا ذُوالْفَقارِ وَلا فَتی إِلّا عَلِی»

من هستم یا تو؟

ابوبکر گفت: تو هستی.(2)

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: من فتی و فرزند فتی (ابراهیم علیه السلام) و برادر فتی (علی علیه السلام) هستم.(3)

559 فَضائلُهُ لا تُحْصی

فضایل و خوبی هایش قابل شمارش نیست.

حضرت در بیانی فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِأَخِی عَلِی ّ فَضائِلَ لا تُحْصی کَثْرَهً»؛(4)

«خداوند متعال آنقدر برای علی فضیلت قرار داده که از کثرت آن قابل شمارش نیست».

560 فَضَّلَهُ اللَّهُ

خدای تعالی او را بر دیگران فضیلت و برتری داده است.

رسول خداصلی الله علیه وآله در خطبه غدیر در مورد علی علیه السلام فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! فَضِّلُوهُ فَقْدَ فَضَّلَهُ اللَّهُ وَأَقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللَّهُ»؛(5)

«ای مردم! علی علیه السلام را از دیگران برتر بدانید که خدا او را برتر دانسته و ولایتش را بپذیرید که خدا او را به ولایت برگزیده است».

561 فَضْلُهُ کَفَضْلِ الشَّمْسِ

برتری او بر مردم، مثل برتری خورشید بر ماه و ستارگان است.

امام علی علیه السلام فرمود: آیا کسی غیر از من هست که رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به او فرموده باشد:

«فَضْلُکَ عَلی هذِهِ الْأُمَّهِ کَفَضْلِ الشَّمْسِ عَلَی الْقَمَرِ وَکَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَی النُّجُومِ»؛(6)

«برتری تو بر این امّت، مثل برتری خورشید بر ماه است، و مثل برتری ماه بر ستارگان است».

562 فَضْلُهُ کَفَضْلِ الْقَمَرِ

برتری او، مثل برتری ماه بر ستارگان است.

همچنین مراجعه شود به: فَضْلُهُ کَفَضْلِ الشَّمْسِ [561]

563 فِعْلُهُ فِعْلُ الرَّسُولِ

کارش کار پیامبر است.

آن حضرت به علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! فِعْلُکَ فِعْلِی»؛(7)

«ای علی! کار و فعل تو، کار من است».

ص:123


1- 815. بحارالانوار، ج 19، ص 317؛ الکافی، ج 8، ص 110؛ الاحتجاج، ج 1، ص 115؛ امالی صدوق، ص 405؛ الارشاد، ج 1، ص 87.
2- 816. بحارالانوار، ج 29، ص 5؛ الاحتجاج، ج 1، ص 115؛ الخصال صدوق، ج 2، ص 550.
3- 817. بحارالانوار، ج 20، ص 105؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 88؛ الغدیر، ج 10، ص 17؛ مدینه المعاجز، ج 1، ص 109.
4- 818. بحارالانوار، ج 26، ص 229؛ تأویل الآیات، ص 844؛ مائه منقبه، ص 176؛ نهج الحق، ص 231.
5- 819. بحارالانوار، ج 35، ص 427.
6- 820. حلیه الابرار، ج 2، ص 331.
7- 821. بحارالانوار، ج 31، ص 434.

564 فِیهِ خِصالُ الْأَنْبِیاءِ

ویژگی ها و فضایل پیامبران را دارد.(1)

ابوذر غفاری نقل می کند: در یکی از روزها به همراه اصحاب محضر رسول خداصلی الله علیه وآله بودم، ایشان بلند شد و به رکوع و سجده و شکر خدا پرداخت، سپس فرمود:

«یا جُنْدَبُ! مَنْ أَرادَ أَنْ ینْظُرَ إِلی آدَمَ فِی عِلْمِهِ، وَإِلی نُوحٍ فِی فَهْمِهِ، وَإِلی إِبْراهِیمَ فِی خَلَّتِهِ، وَإِلی مُوسی فِی مُناجاتِهِ، وَإِلی عِیسی فِی سِیاحَتِهِ، وَإِلی أَیوبَ فِی صَبْرِهِ وَبَلائِهِ، فَلْینْظُرْ إِلی هذَا الرَّجُلِ الْمُقابِلِ الَّذِی هُوَ کَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ السّارِی وَالْکَوْکَبِ الدُّرِّی ّ، أَشْجَعُ النَّاسِ قَلْباً وَأَسْخَی النّاسِ کَفّاً، فَعَلی مُبْغِضِهِ لَعْنَهُ اللَّهِ وَالْمَلائِکَهِ وَالنّاسِ أَجْمَعِینَ»؛(2)

«ای جندب! هرکه می خواهد نگاه کند به آدم علیه السلام در علمش، و به نوح علیه السلام در فهمش، و به ابراهیم علیه السلام در خلیل بودنش، و به موسی علیه السلام در مناجاتش، و به عیسی علیه السلام در سیاحتش، و به ایوب علیه السلام در مصیبت و صبرش، پس به این مردی که از مقابل می آید نگاه کند، او همانند خورشید و ماه، و مانند ستاره درخشنده است. شجاع ترین و باسخاوت ترین مردم است. پس لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر دشمنان او باد».

ابوذر می گوید: پس همه نگاه کردند، دیدند علی بن ابی طالب علیه السلام وارد شد.

565 فِیهِ کَرائِمُ الْقُرْآنِ

ابن عباس از قول پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل می کند که حضرت فرمود:

«اِعْلَمُوا وَاللَّهُ أَنْزَلَ فِی عَلِی ّ کَرائِمَ الْقُرْآنِ»؛(3)

«بدانید خدای تعالی کرائم و محاسن (گنج های) قرآن را در مورد علی علیه السلام نازل فرموده است».

566 قائِدُ الْأُمَّهِ

رهبر و جلودار امّت. خاتم الانبیاصلی الله علیه وآله خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! فَسَأَلْتُ رَبِّی أَنْ یجْعَلَکَ قائِدَ أُمَّتِی إِلَی الْجَنَّهِ، فَأَعْطانِی»؛(4)

«ای علی! از خدا خواستم تو را رهبر و جلودار امّتم به سوی بهشت قرار دهد، پس عطا فرمود».

567 قائِدُ الْبَرَرَهِ

امام و جلودار و رهبر همه نیکان و خوبان عالم علی علیه السلام است.

خاتم الانبیاصلی الله علیه وآله فرمود:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ قائِدُ الْبَرَرَهِ وَقاتِلُ الْفَجَرَهِ»؛(5)

«علی علیه السلام پیشوای نیکان و کشنده فاجران است».

568 قائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ

رهبر و پیشوای سفیدرویان و نخبگان. کسانی که از فرط رعایت تقوی و عبادت، تمام مواضع سجده آنان سفید و نورانی است.

ص:124


1- 822. بحارالانوار، ج 39، ص 35؛ موسوعه امام علی، ج 8، ص 132؛ امالی مفید، ص 14.
2- 823. بحارالانوار، ج 39، ص 38.
3- 824. بحارالانوار، ج 35، ص 356؛ تفسیر فرات، ص 47؛ الفضائل، ص 124؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 56.
4- 825. جامع الاحادیث، ج 31، ص 158.
5- 826. بحارالانوار، ج 36، ص 318؛ کفایهالاثر، ص 96. فرائد السمطین، ج 1، ص 192؛ الکشف والبیان، ج 4، ص 80.

این عنوان بارها در کلام رسول خداصلی الله علیه وآله و نیز امام علی علیه السلام و ادعیه و زیارات برای امیرمؤمنان به کار رفته است:

«أَنْتَ قائِدُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ وَأَنْتَ یعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ»؛(1)

«تو امام پرهیزکاران روسفید و پیشوا و پناه مؤمنان هستی».

569 قائِدُ کُلِ ّ تَقِی ّ

امام علی علیه السلام رهبر و پیشوای هر فرد باتقوا و پرهیزکار است.

همچنین مراجعه شود به: إِمامُ کُلِ ّ مُؤْمِنٍ [219]

570 قائِدُ الْمُؤْمِنِینَ

امام علی علیه السلام جلودار همه مؤمنان است. اوست که جلوتر از همه اهل ایمان حرکت می کند و همه را به بهشت وارد می نماید. رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ إِمامُ أُمَّتِی وَخَلِیفَتِی عَلَیها بَعْدِی وَأَنْتَ قائِدُ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْجَنَّهِ...»؛(2)

«ای علی! تو امام امّت من هستی، تو جانشین بعد از من بر امّت هستی، و تو جلودار مؤمنان به سوی بهشت می باشی».

571 الْقآئِمُ بِأَمْرِ النَّبِی ّ

امام علی علیه السلام به فرمان پیامبر خداصلی الله علیه وآله قیام نموده و امور آن حضرت را انجام می دهد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در این زمینه فرمود:

«عَلِی أَخِی وَوارِثِی وَوَزِیرِی وَأَمِینِی وَالْقآئِمُ بِأَمْرِی»؛(3)

«علی برادر، وارث، وزیر و امین من و قیام کننده به امور من است».

572 الْقآئِمُ بِحُجَّهِ النَّبِی ّ

به سنّت الهی و حجّت پیامبرصلی الله علیه وآله قیام می کند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مورد علی علیه السلام فرمود:

«عَلِی الْمُحْیی لِسُنَّتِی مِنْ بَعْدِی وَمُعَلِّمُ أُمَّتِی وَالْقآئِمُ بِحُجَّتِی»؛(4)

«علی علیه السلام احیا کننده سنّت بعد از من است، او معلم امّت من و قیام کننده به حجّت من می باشد».

573 الْقآئِمُ مِنْ وُلْدِهِ

قائم آل محمّدعلیهم السلام از فرزندان او است.

حضرت فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً وَصِیی وَمِنْ وُلْدِهِ الْقآئِمُ الْمُنْتَظَرُ الْمَهْدِی»؛(5)

«همانا علی علیه السلام وصی من است و آن مهدی منتظر و قائم از فرزندان اوست».

574 قاتَلَ عَلَی التَّأْوِیلِ

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بر اساس تنزیل قرآن کریم، و امیرمؤمنان علی علیه السلام بر مبنای تأویل و تفسیر آیات قرآن با مخالفان به مبارزه پرداخته اند.

همچنین مراجعه شود به: خاصِفُ النَّعْلِ [358]

575 قاتِلُ الْفُجّارِ

امام علی علیه السلام با فاجران و فاسقان مبارزه نموده است.

ص:125


1- 827. بحارالانوار، ج 40، ص 52؛ امالی صدوق، ص 306.
2- 828. بشاره المصطفی، ص 177؛ امالی صدوق، ص 486.
3- 829. بحارالانوار، ج 22، ص 486.
4- 830. بحارالانوار، ج 28، ص 221؛ الاحتجاج، ج 1، ص 112؛ موسوعه امام علی، ج 10، ص 36؛ الیقین، ص 448.
5- 831. کمال الدین، ج 1، ص 287؛ الیقین، ص 494. فرائد السمطین، باب 78.

در عهدنامه خدا با رسولش آمده است:

«عَلِی رایهُ الْهُدی وَإِمامُ الْأَبْرارِ وَقاتِلُ الْفُجّارِ»؛(1)

«علی علیه السلام پرچم هدایت و امام نیکان و قاتل فاسقان است».

576 قاتِلُ الْفَجَرَهِ

خدای تعالی به رسولش فرموده است:

«عَلِی قاتِلُ الْفُجّارِ» است؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز بارها به امّت خود این عنوان را اعلان فرموده:

«عَلِی أَمِیرُ الْبَرَرَهِ وَقاتِلُ الْفَجَرَهِ»؛(2)

«علی امیر نیکان و قاتل فاسقان است».

همچنین مراجعه شود به: أَمِیرُ الْبَرَرَهِ [228]

577 قاتِلُ الْقاسِطِینَ

امیرمؤمنان علیه السلام که به عنوان وصی و خلیفه بلافصل رسول خداصلی الله علیه وآله از جانب خدای تعالی منصوب شده بود، با توطئه چینی و رأی چند نفر انگشت شمار و سکوت عامّه مردم از امر خلافت کنار گذاشته، حدود بیست و پنج سال خانه نشین شد.

با کشته شدن عثمان، مردم به طرف آن حضرت هجوم آوردند؛ امّا امام فرمود: شما که به دولت دیگران عادت کردید، تحمل حکومت عادلانه مرا نخواهید داشت؛ پس مرا رها کنید.

ولی مردم اصرار و اجتماع کردند، آن گاه امام پذیرفت، سپس فرمود: بدانید درحکومت من، همه با هم برادر و برابرند، هرکس تا به حال سوء استفاده ای کرده، باید برگرداند... .

از همان ابتدا، گروهی از مسلمانان و حتی نزدیکان، که با آن حضرت بیعت کرده بودند، (ناکثین) بیعت خود را شکستند و جنگ جمل را به راه انداختند.

مدتی نگذشته بود که برخی به سرکردگی معاویه پیراهن عثمان را بالا آوردند و تهمت زدند که علی عثمان را کشته. بالاخره جنگ با این عدّه (قاسطین) در صفین اتفاق افتاد.

در آخرین لحظات، که سپاه امام در حال پیروزی بودند، معاویه و عمرو عاص حیله کرده و قرآن ها را بر نیزه زدند که ما هم قرآن را قبول داریم. جاهلان و خشک مقدّس ها که امام زمان خود را نمی شناختند دست از جنگ کشیدند و ولی خدا را نیز مجبور به حکمیت نمودند و حَکَم خود را بر امام تحمیل کردند.

چون ابوموسی اشعری فردی ساده لوح بود، در ماجرای حکمیت از عمروعاص شکست خورد. جاهلان گفتند: هم ما و هم علی گناه کردیم، پس باید توبه کنیم.

در حالی که امام فرمود: شما خود گناه کرده، و عصیان نمودید، و بر امام زمان خود خروج کردید و دست به شورش زدید.

به هر حال، این عدّه (مارقین) که علیه امام زمان خروج کرده بودند، (خارجی و خوارج) در بین مسلمانان دست به قتل و غارت زدند، امام ناچار شد در نهروان با آنان بجنگد.

ص:126


1- 832. بحارالانوار، ج 18، ص 392؛ الیقین، ص 291.
2- 833. علل الشرائع، ج 1، ص 213؛ کشف الغمه، ج 1، ص 67؛ کشف الیقین، ص 236؛ الجامع الصغیر، ج 2، ص 177؛ کنز العمال، ج 11، ص 602.

این یکی از پیش بینی های رسول خداصلی الله علیه وآله بود، ابن مسعود نقل می کند: روزی رسول خداصلی الله علیه وآله در منزل امّ سلمه بود که علی علیه السلام محضر حضرت رسید، بعد رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا أُمَّ سَلَمَهِ! هذا وَاللَّهِ قاتِلُ الْقاسِطِینَ وَالنّاکِثِینَ وَالْمارِقِینَ مِنْ بَعْدِی»؛(1)

«ای امّ سلمه! به خدا قسم این کشنده قاسطان و ناکثان و مارقان است».

عین این حدیث از جابر و امام باقرعلیه السلام هم نقل شده است.(2)

578 قاتِلُ الْکَفَرَهِ

با کافران و ملحدان، جهاد و مبارزه کرد.

رسول خداصلی الله علیه وآله در حضور و غیاب، خطاب به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده است:

«عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ قائِدُ الْبَرَرَهِ وَقاتِلُ الْکَفَرَهِ»؛(3)

«علی پیشوای نیکان و قاتل کافران است».

579 قاتِلُ الْمارِقِینَ

با خوارج (کسانی که از دین خارج شده اند) جنگ و جهاد کرد.

حضرت فرمود:

«أُمِرْتُ بِقِتالِ النّاکِثِینَ وَالْقاسِطِینَ وَالْمارِقِینَ»؛(4)

«من مأمورم با پیمان شکنان و ظالمان و خوارج جنگ کنم».

همچنین مراجعه شود به: قاتِلُ الْقاسِطِینَ [577]

580 قاتِلُ النّاکِثِینَ

کشنده و جهاد کننده با پیمان شکنان.

همچنین مراجعه شود به: قاتِلُ الْقاسِطِینَ [577]

581 قاتِلُهُ أَشْقَی الْآخِرِینَ

رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: آیا می دانی اشقی الاولین چه کسی است؟

عرض کرد: همان که ناقه صالح را کشت.

فرمود: راست گفتی، آیا می دانی اشقی الآخرین چه کسی است؟

عرض کرد: خدا و رسولش بهتر می دانند.

فرمود: قاتل تو اشقی الآخرین است که محاسن تو را به خون سرت خضاب می کند.(5)

582 قاتِلُهُ قاتِلُ الرَّسُولِ

از جهت قرابت و نزدیکی به رسول خداصلی الله علیه وآله در درجه ای است که هرکس او را بکشد، گویا پیامبر را کشته است.

همچنین مراجعه شود به: دِینُهُ سالِمٌ [394]

583 قاضِی دَینِ الرَّسُولِ

دین و دیون رسول خداصلی الله علیه وآله را ادا کرده و یا آنچه از امانت های مردم که در اختیار آن

ص:127


1- 834. کشف الغمه ج 1، ص 126. تاریخ دمشق ج 42، ص 470؛ کنز العمال، ج 13، ص 110؛ جامع الاحادیث، ج 37، ص 155.
2- 835. بحارالانوار، ج 38، ص 15.
3- 836. بحارالانوار، ج 36، ص 331؛ العمده، ص 119؛ ارشاد القلوب، ج 2، ص 220. تفسیر الکشسف والبیان، ج 4، ص 80؛ تفسیر الثعلبی، ج 1، ص 759.
4- 837. بحارالانوار، ج 32، ص 309. جامع الاحادیث، ج 29، ص 335؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 150؛ المعجم الکبیر، ج 10، ص 91؛ اسد الغابه، ج 1، ص 801.
5- 838. بحارالانوار، ج 11،ص 393. مسنداحمد، ج 4،ص 263؛ المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 151؛ تفسیر فخر رازی، ج 1، ص 2014؛ السنن الکبری، ج 5، ص 153.

حضرت بود، را به صاحبان خود بازگرداند؛ هنگام هجرت از مکّه به مدینه، امیرمؤمنان علیه السلام برای انجام این کارها سه روز در مکّه باقی ماند. رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«وَأَنْتَ تَقْضِی دَینِی وَتُنْجِزُ عِداتِی عَنِّی»؛(1)

«تو ای علی! دیون مرا ادا می کنی و وعده های مرا انجام می دهی».

و در عبارت دیگر فرمود:

«أَنْتَ وَصِیی وَوَزِیرِی وَقاضِی دَینِی»؛(2)

«تو وزیر و جانشین و ادا کننده قرض ها و دیون من هستی».

584 قامِعُ الْمُشْرِکِینَ

امیر مؤمنان علی علیه السلام پهلوان و شجاعی بود که با فداکاری های خود، مشرکان را قلع و قمع و نابود کرد.

همچنین مراجعه شود به: رَأْسُ الدِّینِ [403]

585 قِبْلَهُ الْعارِفِینَ

همه عارفان و خداشناسان عالم رو به سوی او دارند و از او به خدا می رسند.

رسول خداصلی الله علیه وآله در جمعی فرمود:

«اَلسّاعَهُ یدْخُلُ عَلَیکُمْ مِنَ الْبابِ رَجُلٌ هُوَ سَیدُ الْوَصِیینَ ... قِبْلَهُ الْعارِفِینَ وَیعْسُوبُ الدِّینِ»؛(3)

«هم اینک فردی از این در بر شما وارد می شود که بزرگ وصیان و قبله عارفان و رهبر دین است».

586 قَبُولُ الْأَعْمالِ بِحُبِّهِ

پذیرش اعمال انسان ها در روز قیامت، به واسطه دوست داشتن علی علیه السلام می باشد.

همچنین مراجعه شود به: حُبُّهُ یذِیبُ السَّیئاتِ [322]

587 الْقُرْآنُ مَعَ عَلِی ّ

قرآن همیشه با امام علی علیه السلام و در جانب اوست و از او جدا نمی شود.(4)

همچنین مراجعه شود به: عَلِی مَعَ الْقُرْآنِ [538]

588 قَرِینُ الرَّسُولِ

قرین از قران و اقتران به معنای کسی که همیشه همراه دیگری است. و علی علیه السلام قرین رسول خداصلی الله علیه وآله است که حضرت بارها فرمود:

«هذا قَرِینِی فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ»؛(5)

«علی قرین و همراه من است در دنیا و آخرت».

در بخشی از زیارت آن حضرت هم آمده:

«إِنَّهُ قَرِینُهُ فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَهِ»؛(6)

«علی، قرین رسول خدا در دنیا و آخرت است».

589 قَسِیمُ الْجَنَّهِ وَ النّارِ

بهشت و جهنم را تقسیم می کند؛ یعنی اینکه بهشت برای دوستان و شیعیان او و جهنم برای دشمنان و معاندان آن حضرت می باشد.

رسول خداصلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ قَسِیمُ الْجَنَّهِ وَالنّارِ تُدْخِلُ مُحِبِّیکَ الْجَنَّهَ وَمُبْغِضِیکَ النّارَ»؛(7)

ص:128


1- 839. بحارالانوار، ج 38، ص 54؛ اقبال الاعمال، ص 296. جامع الاحادیث، ج 5، ص 469.
2- 840. بحارالانوار، ج 36، ص 417.
3- 841. بحارالانوار، ج 38، ص 136؛ شرح احقاق الحق، ج 4، ص 104.
4- 842. جامع الاحادیث، ج 14، ص 249.
5- 843. جامع الاخبار، ص 16؛ بحارالانوار، ج 39، ص 123.
6- 844. بحارالانوار، ج 97، ص 330.
7- 845. بحارالانوار، ج 36، ص 335؛ کفایه الاثر، ص 151.

«تو تقسیم کننده بهشت و جهنم هستی، دوستانت را به بهشت و دشمنانت را به جهنم داخل می کنی».

در زیارت آن حضرت نیز چنین آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلی قَسِیمِ الْجَنَّهِ وَالنّارِ»؛(1)

«سلام بر آن آقایی که تقسیم کننده بهشت و آتش است».

590 قُصُورُهُ کَعَدَدِ الْبَشَرِ

قصر و کاخ های بهشتی اش به تعداد افراد بشر است.

همچنین مراجعه شود به: حُورُهُ أَکْثَرُ مِنْ وَرَقِ الشَّجَرِ [348]

591 قَضِیبُ الْجَنَّهِ

دستگیره درب بهشت.

قضیب در لغت؛ شاخه درخت و شمشیر تیز و برّان و جایگاه دستگیری است.

حذیفه بن یمان از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ عَلِیاً قَضِیباً فِی الْجَنَّهِ، مَنْ تَمَسَّکَ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّهِ»؛(2)

«خداوند متعال علی علیه السلام را به عنوان دستگیره درب بهشت قرار داده، هرکه به او تمسک جوید، حتماً از اهل بهشت خواهد شد».

592 الْقَمَرُ السّارِی

ماه روشنی بخش در گردش.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام همانند ماه نورانی در میان مردم است.

همچنین مراجعه شود به: فِیهِ خِصالُ الْأَنْبِیاءِ [564]

593 قَمَرُ سَمآءِ الدُّنْیا

برای اهل دنیا چون ماه آسمان است.

همچنین مراجعه شود به: شَمْسُ السَّمآءِ السّابِعَهِ [458]

594 قُوَّتُهُ قُوَّهُ داوُدَ

در شجاعت و قدرت بازو به مانند حضرت داودعلیه السلام بود.

همچنین مراجعه شود به: بَهْجَتُهُ بَهْجَهُ سُلَیمانَ [291]

595 قَوْلُهُ قَوْلُ الرَّسُولِ

سخن او سخن رسول خداصلی الله علیه وآله است.

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

596 قَوِی فِی الْبَدَنِ

از لحاظ جسمی و بدنی، بسیار شجاع و قوی است.

در زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شده:

«کُنْتَ کَما قالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله، قَوِیاً فِی بَدَنِکَ»؛(3)

«تو همان طور که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده از لحاظ بدنی نیز قوی بودی».

597 کاشِفُ الْکُرُوبِ

برطرف کننده غم و اندوه.

همچنین مراجعه شود به: البَطَلُ الْجَسُورُ [281]

598 کَبِیرُ الْأُمَّهِ

بزرگ و سرور امّت اسلام.

همچنین مراجعه شود به: عالِمُ الْأُمَّهِ [514]

ص:129


1- 846. بحارالانوار، ج 97، ص 305؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه ششم امیرالمؤمنین علیه السلام.
2- 847. مشارق انوار الیقین، ص 68.
3- 848. بحارالانوار، ج 97، ص 379؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.

599 کَبِیرٌ فِی الْأَرْضِ

بین اهل زمین بزرگ و بزرگوار است.

در یکی از زیارات آن حضرت آمده:

«کُنْتَ، کَما قالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله، کَبِیراً فِی الْأَرْضِ، جَلِیلاً فِی السَّمآءِ»؛(1)

«تو همان گونه که رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است در زمین بزرگ هستی و در آسمان با عظمت و جلالت می باشی».

600 الْکَرّارُ

کرّ و کَرّه؛ رجوع. «کرّ» در جنگ؛ یعنی کسی که دائماً در حال حمله به دشمن می باشد، و هیچ فراری ندارد. از القابی است که رسول خداصلی الله علیه وآله به امیرمؤمنان علیه السلام فرموده، خصوصاً در جریان جنگ خیبر که فرمود:

«لَأَعْطِینَّ الرّایهَ غَداً رَجُلاً یحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ کَرّاراً غَیرَ فَرّارٍ لا یرْجِعُ حَتّی یفْتَحَ اللَّهُ عَلی یدَیهِ»؛(2)

«فردا پرچم را به مردی (علی علیه السلام) می دهم که هم او، خدا و رسولش را دوست دارد و هم خدا و رسولش، او را دوست دارند، او کرار (حمله برنده) غیر فرار است (فرار نمی کند)، برنمی گردد مگر اینکه خداوند پیروزی را نصیب وی کند».

601 کَرّارُ الرَّسُولِ

نقل شده که: از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال کردند، زاهدترین مردم کیست؟ فرمود:

«عَلِی وَصِیی وَابْنُ عَمِّی وَأَخِی وَحَیدَرِی وَکَرّارِی وَصَمْصامِی وَأَسَدِی وَأَسَدُ اللَّهِ»؛(3)

«علی وصی من، پسرعمو، برادر و حیدر و کرار من است، او شمشیر قدرت من و اسد اللَّه است».

درکنار القاب «کرّار غیرفرّار» و «کرّار الرسول»، عنوان «حیدر کرّار» نیز در ادبیات فارسی به کار می رود که به شجاعت و دلاوری آن امام اشاره دارد، چنان که شاعر می گوید:(4)

همچنان در قهر جباران به تیغ ذوالفقار

هیچ کس انباز و یار حیدر کرار نیست

602 کَرامَهُ الْعَساکِرِ

کسی که موجب بزرگی و عظمت لشکر و سپاه اسلام است.

همچنین مراجعه شود به: خِصْبُ الْبِلادِ [362]

603 الْکُفْرُ بِهِ کُفْرٌ بِاللَّهِ

کافر شدن به مقام او، کافر شدن به خدا است.

همچنین مراجعه شود به: إِنْکارُهُ إِنْکارُ اللَّهِ [246]

604 کُلُّ الْإِیمانِ

تمام هستی و وجود ایمان. در غزوه احزاب (خندق) که همه دشمنان اسلام به جنگ آمده بودند، وقتی علی علیه السلام در برابر عمرو بن عبدود قرار گرفت، پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود:

ص:130


1- 849. بحارالانوار، ج 97، ص 379؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین.
2- 850. الاحتجاج، ج 1، ص 272. کنزالعمال، ج 13، ص 123؛ جامع الاحادیث، ج 28، ص 283؛ تاریخ دمشق، ج 41، ص 219.
3- 851. بحارالانوار، ج 39، ص 73؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 259.
4- 852. فرهنگ غدیر.

«بَرَزَ الْإِیمانُ کُلُّهُ إِلَی الشِّرْکِ کُلِّهِ»؛(1)

«امروز، تمام هستی و وجود ایمان (علی علیه السلام) در برابر همه شرک، ظاهر و آشکار شده است».

605 کَلِمَهُ اللَّهِ الْعُلْیا

کلمه؛ یعنی چیزی که برای نشان دادن و بیان داشتن آنچه در نهان و ذهن است. علی علیه السلام کلمه اللَّه است؛ یعنی خدای تعالی برای نشان دادن علوم و معارف و جلالت شأن خود، علی علیه السلام را خلق کرده است.(2)

رسول خداصلی الله علیه وآله در این مورد فرمود:

«عَلِی کَلِمَهُ اللَّهِ الْعُلْیا وَکَلِمَهُ أَعْدائِهِ السُّفْلی ؛(3)

«علی علیه السلام کلمه بلندمرتبه خداوند است و کلمه دشمنان او پست و پایین است».

606 کَلِمَهُ التَّقْوی

همه تقوا را در خود جمع نموده است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در مورد علی علیه السلام فرمود:

«هُوَ کَلِمَهُ التَّقْوی وَعُرْوَهُ اللَّهِ الْوُثْقی ؛(4)

«او پایه و اساس تقوا و دستگیره محکم الهی است».

در قسمتی از دعای بعد از زیارت حضرت هم آمده:

«أَشْهَدُ أَنَّکَ کَلِمَهُ التَّقْوی وَبابُ الْهُدی ؛(5)

«گواهی می دهم تو کلمه تقوی و باب هدایت هستی».

607 کَلِمَهُ عَدْلٍ

رسول خاتم صلی الله علیه وآله فرمود:

«إِنَّ اللَّهَ تَعالی جَعَلَنِی مِیزانَ قِسْطٍ وَجَعَلَ عَلِیاً کَلِمَهَ عَدْلٍ»؛(6)

«خداوند متعال مرا ترازوی قسط قرار داد و علی را کلمه عدل قرارش داد».

608 کَلِیمُ الشَّمْسِ

امام علی علیه السلام با خورشید به گفت و گو پرداخت. و آن هم به فرمان رسول خداصلی الله علیه وآله که به آن حضرت فرمود:

«کَلِّمِ الشَّمْسَ»؛

«با خورشید سخن بگو».

تا بزرگواری و کرامت خداوند بر تو برای همه معلوم شود.

هنگامی که امام علی علیه السلام به خورشید سلام داد، خورشید در جواب گفت:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا أَخا رَسُولِ اللَّهِ وَوَصِیهُ وَحُجَّهَ اللَّهِ عَلی خَلْقِهِ»؛(7)

«سلام بر تو ای برادر و جانشین رسول خدا و ای حجّت خداوند بر بندگان».

609 کَنْزُ اللَّهِ

گنج و ذخیره خداوند.

ص:131


1- 853. بحارالانوار، ج 39، ص 73؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 259.
2- 854. بحارالانوار، ج 97، ص 312.
3- 855. بحارالانوار، ج 38، ص 90؛ امالی صدوق، ص 11.
4- 856. غیبت نعمانی، ص 82. تاریخ بغداد، ج 7، ص 141؛ تاریخ مدینه دمشق، ج 42، ص 270.
5- 857. بحارالانوار ج 97، ص 294؛ اصول کافی، ج 4، ص 570.
6- 858. الصراط المستقیم، ج 1، ص 227؛ موسوعه امام علی، ج 8، ص 121.
7- 859. بحارالانوار، ج 41، ص 177؛ امالی صدوق، ص 589؛ الصراط المستقیم، ج 1، ص 246.

در بخشی از وصایای رسول خداصلی الله علیه وآله به مردم چنین آمده است:

«أَیهَا النّاسُ! هذا عَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ کَنْزُ اللَّهِ الْیوْمَ وَما بَعْدَ الْیوْمِ»؛(1)

«ای مردم! این علی بن ابی طالب است گنج خدا برای امروز و فردای شما».

610 الْکَوْکَبُ الدُّرِّی

ستاره درخشنده.

همچنین مراجعه شود به: فِیهِ خِصالُ الْأَنْبِیاءِ [564]

امام صادق علیه السلام در زیارت آن حضرت فرمود:

«اَلسَّلامُ عَلَی الْکَوْکَبِ الدُّرِّی»؛(2)

«سلام بر ستاره درخشنده (ولایت و علم)».

611 کَهْفُ الرَّسُولِ

کهف؛ یعنی پناهگاه و دژ بسیار محکم.

کهف الرسول؛ کسی که پناه رسول خداصلی الله علیه وآله است. رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«هذا أَخِی وَوَلِیی وَناصِرِی وَصَفِیی وَذُخْرِی وَکَهْفِی»؛(3)

«این علی، برادر، ولی، ناصر، صفی و ذخیره و پناه من است».

612 لا تَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَهٌ

فقط خدا را در نظر دارد و در این راه از هیچ ملامت و سرزنشی هراس ندارد. این بیان را رسول اکرم صلی الله علیه وآله در خطبه غدیریه خود فرمود.(4)

613 لا تَرْزَأُ الدُّنْیا مِنْهُ

سخن پیامبرصلی الله علیه وآله در مورد زهد و بی اعتنایی امام نسبت به دنیا چنین است:

«عَلِی لا یرْزَأُ مِنَ الدُّنْیا وَلا تَزْرَأُ الدُّنْیا مِنْهُ»؛(5)

«علی علیه السلام چیزی از مال دنیا اندوخته نکرد، دنیا هم برای فریب وی، چیزی از او به دست نیاورد».

614 لا حَسْرَهٌ لِمُحِبِّهِ

هنگام مرگ، حسرت وناراحتی ندارد.

حضرت فرموده است:

«یا عَلِی! حَسْبُکَ أَنْ لَیسَ لِمُحِبِّکَ حَسْرهٌ عِنْدَ مَوْتِهِ وَلا وَحْشَهٌ فِی قَبْرِهِ وَلا فَزَعٌ یوْمَ الْقِیامَهِ»؛(6)

«ای علی! برای تو همین بس که دوستانت نه حسرتی هنگام مرگ دارند و نه وحشتی در قبر و نه ترس و هراسی در روز قیامت».

615 لا وَحْشَهٌ لِمُحِبِّهِ

دوستان علی علیه السلام درقبر هیچ وحشتی ندارند.

همچنین مراجعه شود به: لا حَسْرَهَ لِمُحِبِّهِ [614]

616 لا یحْجُبُهُ مِنَ اللَّهِ حِجابٌ

هیچ حجاب و مانعی نمی تواند بین او و خدا فاصله شود.

همچنین مراجعه شود به: الْحِجابُ وَ السِّتْرُ [328]

617 لا یخْزِیهِ اللَّهُ أَبَداً

خدای تعالی هرگز او را خوار نگردانید.

ص:132


1- 860. بحارالانوار، ج 22، ص 486.
2- 861. بحارالانوار، ج 97، ص 375؛ مفاتیح الجنان، زیارت امیرالمؤمنین روز میلاد پیامبر.
3- 862. بحارالانوار، ج 35، ص 9؛ کشف الغمه، ج 1، ص 10.
4- 863. بحارالانوار، ج 37، ص 208؛ العدد القویه، ص 173؛ الیقین، ص 349.
5- 864. بحارالانوار، ج 40، ص 320؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج 2، ص 93. کنز العمال، ج 11، ص 626.
6- 865. بحارالانوار، ج 39، ص 228؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 237. مودّه القربی، مودّه 9، ص 27.

از ابن عباس نقل شده: رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«لَأَبْعَثَنَّ رَجُلاً یحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَلا یخْزِیهِ اللَّهُ أَبَداً»؛(1)

«هرآینه مردی را مأمور می کنم که خداوند و رسولش را دوست دارد، و خدای متعال نیز او را هرگز خوار نگرداند».

همه منتظر بودند، تا اینکه پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: علی کجاست؟!

618 لا یرْزَأُ مِنَ الدُّنْیا

چیزی از دنیا را اندوخته نکرده است.

همچنین مراجعه شود به: لا تَرْزَأُ الدُّنْیا مِنْهُ [613]

619 لا یسْتُرُهُ مِنَ اللَّهِ سَتْرٌ

هیچ پرده و پوششی بین او و خدا نیست.

همچنین مراجعه شود به: الْحِجابُ وَ السِّتْرُ [328]

620 لَحْمُهُ لَحْمُ الرَّسُولِ

با رسول خداصلی الله علیه وآله یکی است، حتی گوشت و پوست و خون او هم با گوشت و پوست و خون رسول خداصلی الله علیه وآله یکی است.

رسول خداصلی الله علیه وآله بارها به امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ أَخِی وَوَصِیی وَوارِثِی، لَحْمُکَ مِنْ لَحْمِی»؛(2)

«تو برادر، جانشین و وارث من هستی، گوشت تو از گوشت من است».

621 اللُّحُوقُ بِهِ سَعادَهٌ

هرکه به او بپیوندد، سعادتمند می شود. جابر از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود:

«فَهُوَ سَیدُ الْأَوْصِیاءِ، اَللُّحُوقُ بِهِ سَعادَهٌ وَالْمَوْتُ فِی طاعَتِهِ شَهادَهٌ»؛(3)

«علی علیه السلام، آقای جانشینان است، هرکه به او بپیوندد، سعادتمند می شود، و مرگ در راه طاعت او شهادت می باشد».

622 اللِّسانُ الشَّکُورُ

زبان بسیار سپاسگزار. کسی که سر تا پا به شکر و سپاس خدا مشغول است.

همچنین مراجعه شود به: اَلْبَطَلُ الْجَسُورُ [281]

623 لَمْ یکُنْ فَظّاً عَجُولاً

در امورش سخت گیر و شتاب زده نیست.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

624 لَمْ یکُنْ مُتَعَنِّداً

عنادورز و کینه توز نیست.

همچنین مراجعه شود به: اِتّباعُهُ فَضِیلَهٌ [147]

625 لَوْلاهُ لَمْ یکُنْ ثَوابٌ و لا عِقابٌ

اگر علی علیه السلام نبود، ثواب و عقاب هم نبود.

همچنین مراجعه شود به: الْحِجابُ وَ السِّتْرُ [328]

626 لَوْلاهُ ما بانَ الْحَقُ

اگر علی علیه السلام نبود حقّ و باطل معلوم نمی شد.

همچنین مراجعه شود به: الْحِجابُ وَ السِّتْرُ [328]

627 لَوْلاهُ ما بانَ الْمُؤْمِنُ

اگر امیرالمؤمنین علیه السلام نبود، مؤمن از کافر شناخته نمی شد.

همچنین مراجعه شود به: الْحِجابُ وَ السِّتْرُ [328]

ص:133


1- 866. مسند احمد، ج 7، ص 143؛ سنن نسائی، ج 5، ص 113؛ اتحاف الخیره ج 7، ص 196؛ تاریخ دمشق ج 42، ص 98.
2- 867. امالی صدوق، ص 169؛ اقبال الاعمال، ص 296. کنز العمال، ج 11، ص 607؛ تاریخ دمشق، ج 42، ص 471؛ جامع الاحادیث، ج 23، ص 90.
3- 868. بحارالانوار، ج 38، ص 92؛ امالی صدوق، مجلس 6، حدیث 5. ینابیع الموده، باب 12.

628 لَوْلاهُ ما عُبِدَ اللَّهُ

اگر امام عابدان نبود، خدا هم عبادت نمی شد.

همچنین مراجعه شود به: الْحِجابُ وَ السِّتْرُ [328]

629 لَوْلاهُ ما عُرِفَ الْمُؤْمِنُونَ

اگر علی علیه السلام نبود، مؤمنان شناخته نمی شدند.

رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«لَوْلاکَ یا عَلِی! ما عُرِفَ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ بَعْدِی»؛(1) «ای علی! اگر تو نبودی، پس از من، مؤمنان شناخته نمی شدند».

630 اللَّیثُ الْهَصُورُ

قهرمان و شیر بیشه شجاعت.

همچنین مراجعه شود به: البَطَلُ الْجَسُورُ [281]

631 الْمُؤَدِّی

ادا کننده وظایف رسول خداصلی الله علیه وآله.

عایشه از پدرش نقل می کند: رسول خداصلی الله علیه وآله در روز غدیر دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود:

«هذا وَلِیی وَالْمُؤَدِّی عَنِّی، وَإِنَّ اللَّهَ مُوالٍ لِمَنْ والاهُ وَمُعادٍ لِمَنْ عاداهُ»؛(2)

«این آقا، دوستدار من و ادا کننده وظایف من است، و همانا خدای تعالی دوست دارد کسی که او را دوست بدارد و دشمن است با کسی که او را دشمن بدارد».

در یکی از زیارات آن حضرت آمده است:

«وَالْمُؤَدِّی عَنْ نَبِیهِ»؛(3)

«وظایف رسول خداصلی الله علیه وآله را ادا می کند».

632 مُؤَمَّلُ الْمُسْلِمِینَ

محل آرزوی همه مسلمانان.

حضرت در بیانی فرمود:

«عَلِی سَیدٌ مُبَجَّلٌ مُؤَمَّلُ الْمُسْلِمِینَ، وَأَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ»؛(4)

«علی علیه السلام، آقایی است بزرگوار، که آرزوگاه مسلمانان و امیر مؤمنان می باشد».

633 الْمَأْمُونُ

از اسامی آسمانی امام علی علیه السلام مأمون است؛ امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید: در آن شب که رسول خداصلی الله علیه وآله رحلت فرمود، وصایا و سفارشاتی به من نمود؛ از جمله فرمود:

«سَمّاکَ اللَّهُ فِی السَّمآءِ عَلِیاً الْمُرْتَضی وَأَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَالصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ وَالْفارُوقُ الْأَعْظَمُ وَالْمَأْمُونُ وَالْمَهْدِی»؛(5)

«خداوند تو را در آسمان به این اسامی نامیده است؛ علی مرتضی، امیرمؤمنان، صدیق اکبر، فاروق اعظم، مأمون و مهدی».

634 مُؤَیدُ الرَّسُولِ

تأیید کننده و یاری رساننده به پیامبرصلی الله علیه وآله. از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل شده که فرمود:

«دو هزار سال قبل از خلقت آسمان ها و زمین، بر درب بهشت نوشته شده بود: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، أَیدْتُهُ بِعَلِی ّ».(6)

ص:134


1- 869. جامع الاحادیث، ج 31، ص 159.
2- 870. السنن الکبری، ج 5، ص 107؛ سنن النسائی، ج 5، ص 134.
3- 871. بحارالانوار، ج 87، ص 31.
4- 872. المحاسن والمساوی، ج 1، ص 31.
5- 873. بحارالانوار، ج 36، ص 261؛ غیبت طوسی، ص 150.
6- 874. الدرّ المنثور، ج 4، ص 486؛ کنز العمال ج 11، ص 624؛ المعجم الکبیر، ج 22، ص 200؛

635 ما عَرَفَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّسُولُ

غیر خدا و رسولش او را نشناختند.

حضرت فرمود:

«یا عَلِی! ما عَرَفَ اللَّهُ إِلّا أَنَا وَأَنْتَ، وَما عَرَفَنِی إلَّا اللَّهُ وَأَنْتَ، وَما عَرَفَکَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَا»؛(1)

«ای علی! غیر از من و تو کسی خدا را نشناخت، من را هم کسی جز خدا و تو نشناخت، تو را هم غیر از خدا و من نشناخت».

636 الْمُبَجَّلُ

سید و بزرگوار، آقا.

همچنین مراجعه شود به: مُؤَمَّلُ الْمُسْلِمِینَ [632]

637 مُبْغِضُهُ مُبْغِضُ اللَّهِ

رسول خداصلی الله علیه وآله از جانب خدای تعالی نقل می کند که در مورد علی علیه السلام فرموده:

«مَنْ أَحَبَّهُ أَحَبَّنِی وَمَنْ أَبْغَضَهُ أَبْغَضَنِی، فَبَشِّرْ بِذلِکَ»؛(2)

«هرکه علی را دوست داشته باشد مرا دوست داشته و هرکه او را دشمن بدارد مرا دشمن داشته است. او را به این موهبت بشارت ده».

638 مُبْغِضُهُ مُبْغِضُ الرَّسُولِ

جایگاه و شخصیت و مقام امام علی علیه السلام به گونه ای است که اگرکسی بااو دشمنی و عداوت و بغض داشته باشد، گویا با رسول خداصلی الله علیه وآله دشمنی کرده است.

حضرت فرمود:

«خُلِقْتُ أَنَا وَعَلِی بْنُ أَبِی طالِبٍ مِنْ نُورٍ واحِدٍ، فَمُحِبِّی مُحِبُّ عَلِی ّ وَمُبْغِضِی مُبْغِضُ عَلِی ّ»؛(3)

«من و علی علیهما السلام از یک نور واحد خلق شدیم، پس دوستدار من دوست علی علیه السلام است و دشمن من دشمن علی علیه السلام است».

639 مُبْغِضُهُ مُنافِقٌ

هرکه با علی علیه السلام بغض و کینه داشته باشد، منافق است.

همچنین مراجعه شود به: الرّآدُّ عَلَیهِ زاهِقٌ [404]

640 مُبِیدُ الشُّبَهاتِ

هر نوع شک و شبهه را از بین می برد.

همچنین مراجعه شود به: رَأْسُ الدِّینِ [403]

641 مُبِیدُ الشِّرْکِ

شرک و بت پرستی را نابود کرد.

همچنین مراجعه شود به: رَأْسُ الدِّینِ [403]

642 الْمُبَینُ

امام علی علیه السلام بیان کننده و توضیح دهنده مبهمات و مشتبهات و آنچه را که امّت در آن به مشکل افتاده اند، می باشد. رسول خداصلی الله علیه وآله خطاب به امام علی علیه السلام فرمود:

«أَنْتَ تُبَینُ لَهُمْ مَا اشْتَبَهَ عَلَیهِمْ بَعْدِی»؛(4)

«تو برای مردم بیان خواهی کرد هرآنچه را که برای آنان مشتبه شده است».

و نیز فرمود:

ص:135


1- 875. موسوعه امام علی علیه السلام، ج 8، ص 185.
2- 876. بحارالانوار، ج 18، ص 371؛ موسوعه امام علی، ج 11، ص 185. کنز العمال، ج 11، ص 601.
3- 877. بحارالانوار، ج 39، ص 266؛ الفضائل، ص 96.
4- 878. امالی طوسی، ص 351؛ کشف الغمه، ج 1، ص 398؛ الطرائف، ج 2، ص 521.

«عَلِی بابُ عِلْمِی وَمُبَینٌ لِأُمَّتِی ما أُرْسِلْتُ بِهِ مِنْ بَعْدِی»؛(1)

«علی درب علم من است و آنچه را بر من نازل شده، پس از من برای امّتم بازگو می کند».

643 الْمُتَرْجِمُ

قرآن را تفسیر و ترجمه می کند.

همچنین مراجعه شود به: أَفْضَلُ مِنْ کِتابِ اللَّهِ [191]

644 الْمُتَواضِعُ فِی النَّفْسِ

خودش را بسیار پایین می گیرد و تواضع دارد. در یکی از زیارات آن حضرت آمده:

«کُنْتَ کَما قالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله، قَوِیاً فِی بَدَنِکَ، مُتَواضِعاً فِی نَفْسِکَ»؛(2)

«تو همان طور که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: در راه خدا بسیار قوی؛ امّا نزد خودت متواضع بودی».

645 الْمُتَوَلِّی

ولی و سرپرست و صاحب اختیار. در اینجا مراد ولایت الهی است.

همچنین مراجعه شود به: دَیانُ هذِهِ الْأُمَّهِ [392]

646 الْمُجادِلُ

رسول خداصلی الله علیه وآله در خطبه غدیر فرمود:

«مَعاشِرَ النّاسِ! هُوَ ناصِرُ دِینِ اللَّهِ وَالْمُجادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ»؛(3)

«ای مردم! علی یاور دین خدا و مددکار رسول خداصلی الله علیه وآله است».

647 الْمُجْتَبی لِلْإِمامَهِ

برگزیده و انتخاب شده برای امامت.

علی علیه السلام از جانب خدا برای امامت مسلمانان برگزیده شده؛ چنان که رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود:

«یا عَلِی! أَنْتَ أَخِی وَأَنَا أَخُوکَ، وَأَنَا الْمُصْطَفی لِلنُّبُوَّهِ وَأَنْتَ الْمُجْتَبی لِلْإِمامَهِ»؛(4)

«ای علی! تو برادر منی و من برادر توام، من برای پیامبری انتخاب شدم و تو برای امامت».

648 الْمُحارِبُ لَهُ مارِقٌ

هرکه با او جنگ و محاربه کند، از دین خارج شده است.

همچنین مراجعه شود به: الرّآدُّ عَلَیهِ زاهِقٌ [404]

649 مُحِبُّ اللَّهِ

خدا را دوست دارد، آن هم محبت واقعی که هم خدا و هم رسول گرامی اش آن را تأیید کرده و بارها فرموده اند: علی علیه السلام کسی است که «یحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیحِبُّهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ»؛(5)

«هم او خدا و رسولش را دوست دارد و هم خدا و رسولش او را دوست دارند».

همچنین مراجعه شود به: الْکَرّارُ [600]

650 مُحِبُّ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله را دوست دارد.

همچنین مراجعه شود به: مُحِبُّ اللَّهِ [649]

ص:136


1- 879. کنز العمال، ج 11، ص 614؛ الفردوس دیلمی، ج 2، ص 316.
2- 880. اصول کافی، ج 1، ص 454؛ مفاتیح الجنان، زیارت مطلقه امیرالمؤمنین علیه السلام.
3- 881. بحارالانوار، ج 37، ص 210؛ الاحتجاج، ج 1، ص 62.
4- 882. وسائل الشیعه، ج 27، ص 188؛ امالی صدوق، ص 331.
5- 883. اصول کافی، ج 1، ص 293؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 127؛ کشف الیقین، ص 313؛ نهج الحق، ص 391. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 40؛ شعب الایمان، ج 1، ص 88؛ تاریخ الخلفاء، ج 1، ص 150.

651 مَحْبُوبُ اللَّهِ

خدای تعالی او را دوست دارد.

همچنین مراجعه شود به: مُحِبُّ اللَّهِ [649]

652 مَحْبُوبُ الرَّسُولِ

رسول خداصلی الله علیه وآله او را دوست دارد.

این محبت از همان زمانی شروع شد که علی علیه السلام به دنیا آمد و در دامان فاطمه بنت اسد بزرگ شد، آن قدر به حضرت علاقه و محبت داشت که به مادرش می فرمود: گهواره او را نزدیک رختخواب من بگذار.(1)

همچنین مراجعه شود به: مُحِبُّ اللَّهِ [649]

653 مَحْبُوبُ الْمَساکِینَ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ

مستضعفان و مستمندان او را دوست دارند.

یک نوع دوستی که خدای تعالی آن را در دل ایشان انداخته است.

و فرمایش رسول خداصلی الله علیه وآله است که فرمود:

«یاعَلِی! إِنَ اللَّهَ تَبارَکَ وَتَعالی وَهَبَ لَکَ حُبَّ الْمَساکِینَ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ»؛(2)

«ای علی! خدای تعالی دوستی مستمندان و مستضعفان را به تو بخشیده است».

654 مُحِبُّهُ مُؤْمِنٌ

دوست دار او مؤمن است.

همچنین مراجعه شود به: الرّآدُّ عَلَیهِ زاهِقٌ [404]

655 مُحِبُّهُ مُحِبُّ اللَّهِ

هرکس او را دوست بدارد، خدا را دوست داشته است.

همچنین مراجعه شود به: مُبْغِضُهُ مُبْغِضُ اللَّهِ [637]

656 مُحِبُّهُ مُحِبُّ الرَّسُولِ

دوستدار او دوستدار رسول خداصلی الله علیه وآله است.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام کسی است که هرکس او را دوست داشته باشد، رسول خداصلی الله علیه وآله را دوست داشته است؛ از جمله فرمود:

«مَنْ أَحَبَّ عَلِیاً أَحَبَّنِی وَمَنْ أَبْغَضَ عَلِیاً فَقَدْ أَبْغَضَنِی»؛(3)

«هرکس علی علیه السلام را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هرکس علی علیه السلام را دشمن بدارد، با من دشمنی کرده است».

همچنین مراجعه شود به: أَمْرُهُ أَمْرُ الرَّسُولِ [226]

657 الْمُحَدَّثُ

از عالم بالا با او سخن گفته می شود؛ ولی به چشم چیزی نمی بیند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود:

«إِنَّ عَلِیاً صِدِّیقُ هذِهِ الْأُمَّهِ وَفارُوقُها وَمُحَدَّثُها»؛(4)

«همانا علی علیه السلام، صدّیق و فاروق و محدّث این امّت است».

658 الْمَحْمُودُ عِنْدَ الْحَقِ ّ

نزد خدا پسندیده و مورد رضایت است.

همچنین مراجعه شود به: جُنَّهُ الرَّسُولِ [304]

659 مِحْنَهُ الْوَری

مورد آزمایش و امتحان برای خلق است و مردم به واسطه او امتحان می شوند.

همچنین مراجعه شود به: إِمامُ أَهْلِ الدُّنْیا [211]

ص:137


1- 884. بحارالانوار، ج 35، ص 9.
2- 885. بحارالانوار، ج 36، ص 347.
3- 886. الریاض النضره ج 1 ص 249؛ کنزالعمال ج 11 ص 601.
4- 887. بحارالانوار، ج 38، ص 216؛ مناقب آل ابی طالب، ج 3، ص 90؛ امالی صدوق، ص 31.

660 مُحْیی السُّنَّهِ

سنّت پیامبرصلی الله علیه وآله را زنده می کند.(1)

همچنین مراجعه شود به: الْقآئِمُ بِحُجَّهِ النَّبِی ّ [572]

661 مُخالِفُهُ کافِرٌ

هرکه با امام مخالفت کند، کافر به خدا است.

همچنین مراجعه شود به: الرّآدُّ عَلَیهِ زاهِقٌ [404]

662 مَخْذُولٌ مَنْ خَذَلَهُ

هرکه او را خوار کند و قدمی علیه او بردارد، در حقیقت، خود را به زحمت انداخته و خوار نموده است.(2)

همچنین مراجعه شود به: إِمامُ الْبَرَرَهِ [213]

663 مَخْضُوبُ اللَّحْیهِ

سر و صورت و محاسنش به خون سرش خضاب و رنگین شده است.(3)