رابطه نهج‌البلاغه با قرآن‌

مشخصات كتاب

سرشناسه: مصطفوي جواد، ۱۳۶۸ - ۱۳۰۱
عنوان و نام پديدآور: رابطه نهج البلاغه با قرآن جواد مصطفوي
وضعيت ويراست: [ويراست ۲]
مشخصات نشر: تهران بنياد نهج البلاغه ۱۳۷۴.
مشخصات ظاهري: ص ۲۲۴
فروست: سلسله پايان‌نامه‌هاي دكترا پيرامون نهج البلاغه ۷۱
شابك: 964-6348-02-5۶۰۰ريال
يادداشت: به‌مناسبت سومين نمايشگاه قرآن كريم
يادداشت: كتابنامه ص [۲۲۳] - ۲۲۴؛ همچنين به‌صورت زيرنويس
عنوان ديگر: نهج البلاغه شرح موضوع: علي‌بن ابي‌طالب ع، امام اول ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق نهج البلاغه --جنبه هاي قرآني.
موضوع: علي‌بن ابي‌طالب ع، امام اول ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق نهج البلاغه -- نقد و تفسير
شناسه افزوده: علي‌بن ابي‌طالب ع، امام اول ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق نهج البلاغه
شرح شناسه افزوده: بنياد نهج البلاغه رده بندي كنگره: BP۳۸/۰۹/ق۴م۶ ۱۳۷۴
رده بندي ديويي: ۲۹۷/۹۵۱۵
شماره كتابشناسي ملي: م‌۷۵-۲۰۶۳

زندگينامه مولف

اشاره

مرحوم حجت‌الاسلام و المسلمين آقاي دكتر سيد جواد مصطفوي در دوم ارديبهشت ماه 1301 هجري شمسي در مشهد مقدس به دنيا آمد. پدر ايشان مرحوم حجت‌الاسلام سيد محسن مصطفوي از مدرسين مدرسه‌ي حاج صالح بود كه با فوت ايشان در سال 1314، مرحوم دكتر مصطفوي بنا به راهنمايي مادر و داييهايش به دبيرستان هدايت راه يافت و به تحصيل در دوره‌ي متوسطه مشغول شد. آنگاه مرحوم مصطفوي پس از اتمام دوره‌ي دبيرستان، تحصيلات حوزوي خود را آغاز كرد.

تحصيلات حوزوي

مرحوم دكتر سيد جواد مصطفوي، تحصيلات حوزوي خود را از مدرسه خيرات خان مشهد آغاز كرد و پس از فراگيري ادبيات به مدرسه دو درب و آنگاه به مدرسه نواب رفت و به مدت ده سال در آنجا به فراگيري دروس سطح حوزه نزد اساتيد پرداخت. اساتيد ايشان از اين قرار بودند:
[صفحه 10]
شيخ كاظم دامغاني (سيوطي، حاشيه و مغني)، سيد احمد مدرس يزدي (لمعه)، اديب نيشابوري (مطول و مغني)، شيخ هاشم قزويني (رسايل، مكاسب، كفايه)، شيخ محمدرضا ترابي (باب انسداد رسايل)، شيخ مجتبي قزويني (شرح تجريد)، شيخ هادي كدكني (اشارات بوعلي)، ميرزا جواد تهراني (معارف و تفسير).

انتقال به تهران

سپس به سال 1331 به تهران نقل مكان كرد و در مدرسه مروي در محضر آيت‌الله قاضي، به فراگيري منظومه مشغول شد و در درس خارج فقه مرحوم آيت‌الله سيد احمد خوانساري حضور پيدا كرد.
مرحوم مصطفوي علاوه بر دروس حوزوي به تحصيلات دانشگاهي روي آورد و از سال 1332 در رشته فقه دانشكده الهيات دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و در سال 1342 موفق به اخذ دكترا در رشته فقه گرديد و از همان سال به تدريس منطق، بلاغت، فقه‌الحديث و تفسير پرداخت.

مسووليت‌ها و كارهاي اجرايي

مرحوم مصطفوي ضمن فعاليت‌هاي آموزشي و پژوهشي، مسووليت‌هاي اجرايي نيز بر عهده داشته است كه به شرح ذيل مي‌باشد:
1. رياست دانشكده علوم اسلامي رضوي در سال 1362
2. دبير نخستين كنگره جهاني حضرت رضا (ع)
3. عضو هيات علمي بنياد نهج‌البلاغه

آثار تحقيقاتي

اشاره

پژوهشهاي علمي مرحوم مصطفوي شامل 3 بخش است كه از قرار ذيل مي‌باشد:

كتاب‌هايي كه در زمان حيات ايشان به چاپ رسيده است

الكاشف عن الفاظ نهج‌البلاغه في شروحه
مفتاح الوسايل- معجم الفاظ وسائل الشيعه
العناوين الابجديه للصحيفه السجاديه- معجم الفاظ صحيفه سجاديه
[صفحه 11]
التطبيق بين السفينه و البحار
الهادي الي الفاظ اصول كافي- ج اول
بهشت خانواده- ج اول

آثاري كه پس از فوت ايشان به چاپ رسيده است

الهادي الي الفاظ اصول كافي- ج دوم
بهشت زندگي
پرتوي از نهج‌البلاغه
هشت مقاله

آثاري كه هنوز به چاپ نرسيده است‌

همچنين از استاد آثاري به جا مانده است كه هنوز به چاپ نرسيده كه تعداد آن بالغ بر 11 اثر است.

وفات استاد

مرحوم مصطفوي پس از عمري پر بار و تلاش در زمينه معرفي و نشر فرهنگ اسلامي- شيعي در تاريخ 20 ارديبهشت ماه سال 1368 نداي حق را لبيك گفت و به سوي معبودش شتافت و در يكي از حجره‌هاي صحن آزادي- پايين پاي حضرت امام رضا (ع)- به خاك سپرده شد- حشره الله مع اجداده المعصومين (ع)-
بنياد نهج‌البلاغه
قال رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم:
«علي مع القرآن و القرآن مع علي لن يستفرقا حتي يردا علي الحوض»
پيغمبر (ص) فرمود:
«علي با قرآن و قرآن با علي است. اين دو هرگز از يكديگر جدا نشوند تا در سر حوض كوثر بر من وارد شوند.»
«مستدرك حاكم نيشابوري، ج 124: 3»
«حفظ علي عليه‌السلام القرآن كله فوقف علي اسراره و اختلط به لحمه و دمه و القاري يري ذلك في نهج‌البلاغه»
«علي عليه‌السلام، تمام قرآن را به خاطر سپرده بود و از اسرارش آگاه گشته بود و قرآن با خون و گوشت علي در آميخته بود، اين حقيقت را كسي در مي‌يابد كه نهج‌البلاغه را مطالعه كند.»
«مصادر نهج‌البلاغه، ج 92: 1»
[صفحه 13]

مقدمه مولف

اشاره

باسمه تعالي
در سال 1339، نگارنده‌ي اين سطور، دوره‌ي دكتراي رشته‌ي منقول دانشكده‌ي علوم معقول و منقول را به پايان رسانيدم و براي انتخاب موضوع رساله و پايان‌نامه آماده شدم. مدت‌ها براي انتخاب موضوع خاصي، فكر مي‌كردم و موضوع‌هاي مختلفي را از نظر مي‌گذرانيدم. متجاوز از يك سال اين احوال ادامه داشت تا اين كه بالاخره نتيجه‌ي افكارم به اينجا منتهي شد كه موضوع «روابط نهج‌البلاغه با قرآن» را با راهنمايي استاد محترم جناب آقاي سيد محمد مشكاف برگزيدم و اين موضوع مورد تصويب معظم له قرار گرفت.
موضوع مزبور مشتمل بر سه واژه‌ي «قرآن، نهج‌البلاغه و روابط» است كه براي تعيين هر يك از اين كلمات نظر خاصي در ميان بوده است كه به اختصار متذكر مي‌شوم:
1. درباره‌ي انتخاب لفظ «قرآن» فكر كردم هر موضوعي را كه براي رساله انتخاب نمايم، لازم است كتاب مخصوصي را محور و مركز بررسي قرار دهم و كتاب‌هاي ديگر را در اطراف و حواشي آن مطالعه كنم. سپس به
[صفحه 14]
اين نتيجه رسيدم كه در بين صدها هزار كتابي كه در دسترس مسلمين است تنها قرآن مجيد براي انتخاب محور بررسي، شايسته و لايق است. زيرا من هم مانند ديگر مسلمانان جهان عقيده دارم كه قرآن كريم وحي منزل الهي است و علاوه بر اين كه از لحاظ صحت استناد و مطابقت مطالب آن با حقيقت و واقع مورد اعتماد است و جاي شك و شبهه‌اي در آن نيست بلكه رد و يا قبول هر مطلبي بستگي به موافقت و مخالفت با اين كتاب الهي دارد و سخن مخالف با قرآن از هر گوينده‌ي عظيم‌الشاني هم كه باشد، از نظر مسلمين ارزش ندارد و به دستور پيشوايان دين به ديوار بايد كوبيده شود. بدين جهت قرآن را محور مطالعه قرار دادم تا تمام كاوش و تفحصم تنها در راه فهميدن معني اراده شده، صرف گردد و از دو جهت ديگر (صحت استناد و مطابقت با واقع) فكرم راحت باشد.
2. بعد از قرآن، نهج‌البلاغه را مورد مطالعه قرار دادم. زيرا:
اولا: چنانكه بعدا ثابت مي‌شود، نهج‌البلاغه بعد از قرآن در بين كتاب‌هاي اسلامي در عالي‌ترين درجه‌ي بلاغت و جزالت و اتقان و صحت قرار دارد و شايد علماي اسلامي به اتكاي حديث نبوي «علي مع الحق و الحق مع علي … » نهج‌البلاغه را «اخ القرآن» گفته‌اند.
ثانيا: نگارنده از عنفوان شباب به اين كتاب شريف، علاقه‌ي فراوان داشتم و شروح فارسي و عربي آن را مرتب و يا به تناوب مطالعه مي‌كردم به طوري كه همين كثرت ممارست باعث شد كه در طي 7 سال كتاب «الكاشف» را تهيه نمايم و به توفيق خداوند متعال به طبع برسانم. از آنجا كه در تنظيم و تهيه‌ي كتاب «الكاشف» مجبور بودم كه كتاب نهج‌البلاغه را كلمه به كلمه بررسي بنمايم در نتيجه احاطه و تسلط بيشتري بر اين كتاب شريف برايم حاصل شد. بدين جهت خواستم در اين رساله از آن احاطه و ممارست بهره ببرم و علاوه بر آن از بركت اين رساله، نظير آن احاطه را در قرآن كريم هم حاصل كنم.
3. روابط
جهت اين كه اين دو كتاب شريف را از نظر روابط، موضوع رساله قرار دادم و نه از جهات ديگر، بعد از بيان معني روابط و طريقه‌ي تنظيم رساله و عنوان فصول و ابوابش بيان مي‌گردد، علاوه بر اين كه فوايد اين رساله كه ضمن سه ماده گفته خواهد شد عينا همان علت غايي انتخاب اين موضوع است.
[صفحه 15]

فصول و عناوين رساله

در اين رساله مشتمل بر يك مقدمه و سه فصل است:
مقدمه: حاوي سه عنوان راجع به قرآن و سه عنوان مربوط به نهج‌البلاغه است.
اما فصول و رساله بدين ترتيب است:
فصل اول: در بيان مطالب و موضوعاتي است كه در قرآن و نهج‌البلاغه به طور مساوي و به يك مضمون آمده است كه آن شامل سي و پنج عنوان است.
فصل دوم: در بيان مباحثي كه در يكي از اين دو كتاب به صورت اجمال و در ديگري به طور تفصيل شرح داده شده است، يا يكي از اين دو كتاب مقيد ديگري است و از جهات ديگير غير از تباين و تناقض اختلاف دارند.
فصل سوم: در بيان اشكال و جواب مطالبي كه در ظاهر در اين دو كتاب از آنها بوي تناقض و تنافي استشمام مي‌شود.
بنابراين مي‌توان گفت اين رساله متضمن سه فايده است:
1. از مطالعه‌ي اين رساله در مي‌يابيم كه نهج‌البلاغه با قرآن كمال بستگي و ارتباط را دارد و علي بن ابيطالب (ع) بهترين شاگرد مكتب قرآن است و خلاصه، معني حديث نبوي «علي مع الحق و الحق مع علي» تا حدي معلوم مي‌شود و نيز معني اخوتي كه علما به استناد همين حديث ثابت كرده‌اند تا اندازه‌اي آشكار مي‌گردد.
2. كساني كه براي مطلبي از نهج‌البلاغه دليلي در دست دارند ولي در قرآن به آيه‌اي مناسب با آن برنخورده‌اند، اين رساله آنان را به آن آيه راهنمايي مي‌كند.
3. فايده‌اي كه از دو فايده‌ي سابق مهم‌تر به نظر مي‌رسد، موضوع تفسير قرآن با استفاده از نهج‌البلاغه است كه فصل دوم اين رساله بيشتر متضمن آن مي‌باشد. در اين فصل به مطالبي برخورد مي‌كنيم كه شايد در هيچ تفسيري از تفاسير متعدد و بزرگ قرآن ديده نشود. مثلا در تفسير آيه‌ي شريفه «قل هو الله احد» و يا «ليس كمثله شي‌ء» آنچه از نهج‌البلاغه بدست آورده و جمع كرده‌ام، در تفاسير مورد مطالعه نديده‌ام.
[صفحه 17]

مقدمه

سپاس و ستايش [1] خداي را سزاست كه پروردگار جهانيان است. [2] سر آغازي است كه پيش از او چيزي نبوده و سرانجامي است كه پس او چيزي نمي‌باشد. [3] خدايي كه براي خود فرزند نگرفته و در ملك شريك ندارد [4] از همانندي به آفريدگان برتر و از گفتار وصف‌كنندگان فزونتر است. [5] خداوند رحماني كه بر عرش استيلا دارد. [6] با تسلط و قدرت بر اشياء از آنها جدا شده و
[صفحه 18]
اشياء هم با فروتني و بازگشت به سوي او از او جدا مي‌باشد. [7] كليدهاي آسمانها و زمين نزد اوست و به همه چيز داناست. [8] بخشنده‌ي هر افزوني و غنيمت است و دفع‌كننده ي هر بلا و مصيبت سخت. [9] بر دل متكبران ستمگري كه درباره‌ي آياتش بدون آنكه دليلي داشته باشند مجادله كنند، مهر مي‌نهد [10] و براي اصلاح كار آنانكه بر او توكل نمايند از خود آنها حاضرتر است. [11].
قرآن مجيد كريم عزيز حكيم را كه در آن شك نيست و دليل روشن خدا است و نيكوترين سخنان است و تذكار جهانيان [12] پند دهنده‌يي است كه خيانت نمي‌كند و راهنمايي كه گمراه نمي‌كند و شفاء درد كفر و نفاق و گمراهي است. [13] چنين كتابي را به وسيله‌ي روح پاك امين فرشته‌ي ارجمند مطاع نيرومند به بيان عربي فصيح به قلب ختم رسولان محمد امي (ص) نازل كرد، [14] تا مردمان را از ظلمت به نور رساند [15] و مومنان را استوار كند و بصيرت و هدايت و رحمت اهل يقين باشد. در قرآن آيات بينات و حكايات گذشتگان و مثلهاي گوناگون براي مردمان است كه اگر بر كوه نازل شده بود، كوه را از بيم خدا فروتن مي‌ديدي و هر سوره‌ي آن ايمان مومنان را افزون مي‌كند و ستمگران
[صفحه 19]
را جز خسارت نمي‌افزايد و جز كافران منكر آن نمي‌شوند. سخن فصل است، نه قول هزل، از آميزش باطل مصون است و اگر همه‌ي آدميان و پريان فراهم آيند و پشتيبان هم شوند كه مانند آن بياورند هرگز نتوانند. [16].
و درود و سلام فراوان بر آورنده‌ي اين قرآن كه خدايش در شريفترين كانونها و عزيزترين كشتزارها غرس نمود. نهال وجودش كه از شجره‌ي انبيا و امناي خدا است، در حرم مكه روييد و در بوستان مجد و شرافت قد كشيد. [17] گواه است و بشارت آور و بيم رسان و دعوت‌كننده به سوي خدا و چراغ روشن و خاتم پيمبران. [18].
به رسالت مبعوث شد، در زماني كه مردان در تاريكي ناداني و گمراهي، به خواب طولاني فرورفته و فتنه‌ها در سراسر دنيا بر پا گرديده و آتش جنگها افروخته و نور علم و فضيلت از دنيا پنهان شده بود. نشانه‌هاي رستگاري نابود و پرچمهاي هلاكت آشكار شده بود. [19] خدايش مبعوث نمود تا آيات روشنش را بر مردم تلاوت فرمايد و به آنها كتاب و حكمت آموزد و از اخلاق رذيله پاك و مهذبشان نمايد. [20] فرمان خدا را كمر بست و سنگيني رسالت را با قوت متحمل گرديد و بدون سستي و نكول، وحي الهي را ضبط نمود و بر اجراي فرمان خدا اصرار ورزيد تا شعله‌ي هدايت را از دل سخت چخماق هدايت بدر آورد و براي كساني كه در راه كج مي‌رفتند، راه حق را روشن و هويدا نمايد. [21].
[صفحه 20]
سپس درود و سلام بر خاندان پاكش كه خدا مي‌خواهد پليدي و ناپاكي را از آنها ببرد و پاكيزه و طاهرشان گرداند [22] آنها كه اساس دين و ستون يقين و نگهدارنده‌ي سر و خزينه‌ي دانش مي‌باشند [23] مخصوصا پسر عم و دامادش كه به نذرش وفا مي‌كند و از روز جزا بيم دارد و غذاي خود را با آنكه دوست دارد فقط براي رضاي خدا به مستمند و يتيم و اسير مي‌دهد [24] آنكه از كودكي رسول خدايش بر سينه چسبانيده و در فراش خود خوابانيده و به دهانش لقمه مي‌گذاشت. آنكه در كوه حرا و مهبط وحي تنها قرينش بود، نور وحي و رسالت را فقط او مي‌ديد و بوي نبوت را تنها او استشمام مي‌كرد. [25].
[صفحه 21]

اهميت و اعجاز قرآن

اشاره

به سعي و همت رادمردي شريف از شش سالگي با الفباي قرآن آشنا شدم و بر طبق معمول آن دوران كه شروع به تحصيل با الفباي قرآن و هجي كردن سوره‌هاي كوچك و سپس قرائت تمام قرآن بود، مشغول بودم و تا كنون هم اين رشته‌ي مودت با قرائت و مباحثه و تلمذ و مطالعه‌ي قرآن و تفاسيرش، گاهي كم و گاهي بسيار در حال اتصال بوده است زيرا من هم مانند صدها ميليون مسلمان باور دارم كه اين كتاب عظيم [26] مبارك [27] مبين [28] فرقان است [29] و بيان [30] نويد بخش و بيم رسان [31] نور است [32] و رهنما [33] مومنان را
[صفحه 22]
رحمت و شفا [34] اندرز پروردگار است و شفاي بيماري دلها [35] بحق نازل شده [36] تا بندگان بوسيله‌ي آن پروردگار خود را بشناسند و بدون آنكه او را ببينند، تجلي و ظهورش را با ذكر قدرت و سطوتش مشاهده كنند. [37] حلالش را حلال و حرامش را حرام دانند [38] قرآني كه از كجي [39] و بطلان بيمه شده [40] و رسول خدا مامور به قرائتش بوده [41] و هنگام قرائت آن خداوند متعال به سكوت و استماعش امر فرموده [42] و كساني را كه در قرآن تدبر ننمايند، سرزنش نموده است. [43].
چنين كتاب، ديگر حقا شايسته‌ي تعمق و تدبر و درخور دقت و بررسي بيش از هر كتابي است.

نظرات دانشمندان براي اثبات اعجاز قرآن‌

دانشمندان اسلامي براي اثبات اعجار قرآن كتابهاي مستقل و يا ضمن مباحث ديگر نوشته‌اند و از جهات مختلف، پيرامون اين مبحث استدلال و قلم فرسايي نموده‌اند:
1- بعضي، آيات شريفه‌ي تحدي و دعوت به مسابقه‌ي قرآن را عنوان بحث قرار داده‌اند و چنين مي‌نويسند: مردم قريش و ساير دشمنان لجوج و متعصب پيغمبر همگي عرب اصيل بودند و در بين آنها سخن پردازان نامدار بسيار بود كه در بيشتر ايام سال جز زير و رو كردن كلمات زبان كهنسال خود اشتغال ديگري نداشتند. اينان در كوي و برزن و مجامع عمومي از پيغمبر اكرم (ص) كه معبودهاي عزيزتر از جان آنها را مورد طعن و نفرت قرار مي‌داد، مي‌شنيدند كه مي‌فرمايد: خداوند نامريي مرا به اعلام پيام خويش
[صفحه 23]
اختصاص داده است و نشانه‌ي صدق اين گفتار، همين كلمات است كه من به زبان شما مي‌خوانم. همين‌ها كلمات خداست. شما كه مردم سخندان و فصيح البيان مي‌باشيد، شما كه رموز سخن و تركيب كلمات را نيك مي‌دانيد، اگر از اين قرآن به شك اندريد، سوره‌يي نظير آن بياوريد و هرگز نخواهيد آورد. [44].
اگر مي‌گوييد قرآن را ساخته است، ده سوره‌ي ساختگي نظير آن بياوريد. [45] اگر مي‌گوييد قرآن را ساخته است سوره‌يي نظير آن بياوريد. [46] اگر راست مي‌گوييد سخني نظير آن بياوريد. [47] كار تحدي و دعوت به معارضه را به آنجا رسانيد كه ميان آن گروه متعصب كه سخنداني را مايه‌ي تشخص و ناحيه‌ي تخصص خود مي‌دانستند، به زبان قرآن صلا داد كه اگر آدميان و پريان فراهم آيند كه نظير اين قرآن بياورند اگر چه پشتيبان هم شوند هرگز نظير آن نتوانند آورد. [48] اين آيات با صداي رساي پيغمبر و مسلمين چون چكش و مطرقه‌ي سنگين، سركوبشان مي‌كرد و آنها مي‌شنيدند و معارضه نمي‌كردند.
براستي عجيب است! يكي از سوره‌هاي كوچك قرآن سوره «كوثر» است كه مجموع كلماتش از 10 تجاوز نمي‌كند و مجموع حروفش از 45 كمتر است و گويي هر عقل عادي اين مطلب را در صف بديهيات اوليه مي‌گذارد كه تركيب 45 حرف و انشاد 10 كلمه كه به فرض انجام، معارضه‌ي محقق و دعوت اسلام محكوم به سقوط بود، چنين كاري از تجهيز نيروها و تحريك سپاهها و كشتن و كشته‌ها دادن و عرصه بدر و احد و ساير نواحي جزيزه العرب را از خون عزيزان خويش رنگين كردن آسانتر بود. معذلك اين كار را نكردند، براي آنكه قدرت نداشتند. پس به همين دليل و به همين يك دليل دعوي او صحيح است. [49].
2- برخي مي‌گويند: اگر در ميان عبارات كوتاه و دقيق و لطيف سخندانهاي عرب
[صفحه 24]
جمله‌يي را انتخاب كنيد كه گل سر سبد اين گونه عبارات باشد، همانا جمله‌ي «القتل انفي للقتل» است كه گويا در مقام معارضه با آيه‌ي شريفه‌ي «و لكم في القصاص حيوه يا اولي الالباب» گفته شده است. ليكن محققين و نقادان سخن در علم معاني از لطايف كلام و دقايق بلاغت بيست و چند نكته‌ي دقيق براي آيه بر شمرده‌اند كه يكي از آنها در جمله‌ي «القتل انفي للقتل» وجود ندارد.
3- دسته ديگر مي‌گويند در سراسر قرآن كه 78000 كلمه است يك كلمه سست و ناباب كه بتوان به كلمه‌ي ديگري مبدلش كرد به طوري كه كلام از سياقت و قوت خويش نيفتد، يافت نمي‌شود. در صورتي كه در ميان كتب ساخته‌ي مغز بشر چنين چيزي سراغ نداريم.
4- جماعتي مي‌گويند: در آيات قرآني اشارتهاي بسياري است كه تذكر آن را در چهارده قرن قبل جز به اعجاز نمي‌توان نسبت داد. از جمله آيه‌ي شريفه‌ي «و ارسلنا الرياح لواقح» [50] است، يعني بادها را آبستن كنان فرستاديم. اين اشاره‌ي قرآن در علم طبيعي امروز مطلبي روشن است كه بادها در تلقيح نباتات نقش خاصي دارند ولي چون از كشف اين مطلب حدود يك قرن بيشتر نمي‌گذرد و مفسرين قرون سابق از چنين موضوعي اطلاع نداشتند كه گياه هم نر و ماده دارد و گرد گياه نر به وسيله‌ي باد در ماده تلقيح مي‌شود، در تفسير آيه‌ي شريفه مطالبي گفته‌اند كه مطالعه‌ي آنها امروز براي ما به عنوان تفريح و دفع ملال تلقي مي‌شود.
آنها در تفاسير خود نوشته‌اند كه «لواقح» در آيه‌ي شريفه به معني اسم فاعل (آبستن كردن) و يا به معني اسم مفعول (آبستن شدن) است. اگر به معني اسم فاعل باشد از اين جهت است كه آب در ابر به وسيله‌ي باد وارد مي‌شود. پس گويا باد ابر را آبستن كرده است و اگر به معني اسم مفعول باشد، از اين جهت است كه باد ابر را حمل مي‌كند و مي‌برد. پس باد مانند آبستني است كه جنين را حمل مي‌كند.
ديگر آيه‌ي شريفه‌ي: «و جعلنا فيها رواسي شامخات و اسقيناكم ماء فراتا [51] «يعني «در زمين كوه‌هاي بلند نهاديم و به شما آبي گوارا نوشانيديم.»
در علم امروز ثابت شده است كه كوه‌ها در تصفيه‌ي آبها نقش مهمي دارند و از اين
[صفحه 25]
نظر، عطف اين دو جمله به يكديگر كمال تناسب را دارد، در صورتي كه مفسرين سلف راجع به عطف در اين آيه يا سكوت كرده و يا مناسبت را لازم ندانسته و يا مناسبتي غير مناسب ذكر كرده‌اند.
و نيز در آيه‌ي شريفه‌ي «مرج البحرين يلتقيان بينهما برزخ لا يبغيان [52] «يعني دو دريا را واگذاشت كه به هم برسند، ميانشان حايلي است كه به هم تجاوز نكنند. مفسرين سابق نوشته‌اند مراد از اين دو دريا، درياي آسمان و درياي زمين است و يا مراد بحر فارس و بحر روم است كه جزايري بين آنها وجود دارد ولي علم امروز اين مطلب را كاملا روشن كرده است.
البته اين مفسرين را تقصيري نيست، ما هم اگر در زمان آنها مي‌بوديم غير از اين فكر نمي‌كرديم. «رضوان الله عليهم اجمعين و شكر الله مساعيهم الجميله.»
5- برخي ديگر به دليلي ساده و روشن و در عين حال محكم و متقن اشاره كرده‌اند و مي‌گويند: پيداست كه مقصود از استدلال بر اعجار قرآن، اين است كه ثابت شود، قرآن سخن خود پيغمبر يا بشر ديگري نيست، بلكه كلام خدا و وحي منزل الهي است. چنان كه از دليل اول اين معني ظاهر گشت. همچنان كه از اعتراضات مخالفين قرآن- كه خود قرآن با سماحتي عجيب، براي ايفاي امانت و صداقت بيان مي‌كند و از بركت بيان همين اعتراضات، مي‌توان از طرز تفكر معارضان اسلام خبر يافت- پيداست كه آنها نيز در مقام معارضه و نفي همين معني بوده‌اند.
زماني كه جنگ سرد عليه تحدي قرآن شروع شد، معارضان مي‌گفتند: بشري به او تعليم مي‌دهد، [53] دروغي است كه ساخته شده و گروهي ديگر براي ساختن آن، كمكش كرده‌اند، [54] اينها خيالات پريشان است، اصلا آن را ساخته است، اصلا او خيال پرداز است، [55] اينها داستانهاي گذشتگان است كه نوشته‌اند و در بامداد و پسين به او املا مي‌كنند، [56] اين قرآن جز داستانهاي گذشتگان چيزي نيست، [57] چرا از
[صفحه 26]
پروردگارش معجزه‌يي به او نازل نمي‌شود؟ [58].
اينها و نظير اينها از گفتگوهايي كه از تشبثات مردم ناتوان است، زياد مي‌گفتند ولي جواب تحدي و معارضه را نمي‌دادند و پيداست كه مقصود گويندگان اين جملات، تنها نفي اين جمله است كه «قرآن كلام خداست» اينك مي‌گوييم:
كلمات و عبارات قصار و كوتاه و خطبه‌هاي مفصل و احاديث منقوله‌ي از پيغمبر خاتم (ص) كه همگي حاكي از سياقي خاص مي‌باشد در متون حديث و ادب فراوان است و بدون اغراق و مبالغه، سخنان ماثور از پيغمبر خاتم (ص) در اوج فصاحت و عالي‌ترين درجه‌ي بلاغت است كه سياق مخصوص اين كلمات تامات، موجب امتياز آنها از هر كلام ديگري گشته است.
عمرو بن بحر جاحظ كه از روي استحقاق، سلطان نثر عرب لقب گرفته و پس از عصر اول هيچ كس به شيريني و دقت او معاني را در قالب كلمات نياورده است و انصافا شهادت وي در اين موضوع سندي انكار ناپذير است، ضمن گفتگو از زيبايي اسلوب و قوت سياق و فصاحت بيان نبوي (ص) چنين گويد:
«سخني است كه شماره‌ي حروفش اندك و شماره‌ي معانيش بسيار، از تصنع بري و از تكلف بركنار است. آنجا كه تفصيل در كار آيد مفصل و آنجا كه اختصار شايد، مختصر است. از كلمات نامانوس فراري و از جملات مبتذل و بازاري مبرا است. كلماتش با حكمت همدوش و با عصمت هماغوش و با تاييد قرين و با توفيق همنشين است. چنين گفتاري را خداوند با محبت و قبول توام ساخته بود. مهابت و حلاوت و افهام و اختصار را با هم داشت. از تكرار سخن بي‌نياز بود. هيچ وقت كلمه‌يي از سخنش نمي‌افتاد و خطايي بر او رخ نمي‌داد و دليلش سستي نمي‌گرفت و هيچ كس بر او فايق نميشد و سخنداني او را مجاب نمي‌كرد. سخنان مفصل را با كلمه‌ي مختصر رد نمي‌كرد. براي اسكات حريف در حدود معلومات او سخن مي‌گفت. جز سخن راست دليلي نمي‌آورد و غلبه را جز به وسيله حقيقت نمي‌خواست و سخنان فريبنده و خدعه آميز نمي‌گفت. در سخن نه كند بود و نه تند. گفتارش نه طولاني بود و نه مبهم. مردم سخني سودمندتر و شيواتر و رساتر و موثرتر و روان‌تر و فصيح‌تر از سخن وي نشنيدند. شايد
[صفحه 27]
آنها كه از دانش بهره‌يي كافي ندارند و از رموز سخن بي‌خبرند، گمان برند كه ما در ستايش سخن محمدي راه تكلف پيموده و درباره‌ي اهميت آن گزاف گفته‌ايم. چنين نيست قسم به آن كس كه گزاف‌گويي را بر دانشمندان حرام كرده و تكلف را در نظر اهل نظر قبيح ساخته و دروغگويان را نزد خردمندان بي‌قدر نموده است، اين گمان را كساني مي‌كنند كه از راه حقيقت منحرفند.» [59].
اينها سخن جاحظ بود كه قطعا پس از تامل و نقادي دقيق در احاديث نبوي به اين نتيجه رسيده است و نيز از خود پيامبر اين سخن معروف است كه «من از همه‌ي عرب فصيح‌ترم و كلمات مختصر پر معني خاص من است.»
اينك مي‌گوييم در مقام قياس و سنجش بيان محمدي با آيات قرآني، فاصله‌ي عظيم كلماتي را كه به وحي القا شده، با كلماتي كه ضمير انساني ابداع كرده است، نمايان مي‌كند و اين تفاوت آنقدر آشكار است كه هنگام اختلاط، حتي بدون انس به آيه‌هاي قرآن در نظر ابتدايي مي‌توان اين دو اسلوب واضح الامتياز را از يكديگر جدا ساخت.
اگر قرآن كلام خدا نيست، پس اين فاصله‌ي شگفت ميان سخنان محمدي و آن سخنان كه به وحي الهي دريافت مي‌كرد از كجاست؟ كنجكاويهاي رواني، اين نكته را روشن مي‌كند كه محال است يك تن حتي با تعقل و تعمد بتواند از ضمير خويش دو اسلوب چنين متفاوت بر آرد و قطعا يكي از آنها سرچشمه‌ي ديگر دارد كه همان وحي خدايي است و اگر جز اين مي‌بود، محال بود سياق قرآن و اسلوب كلمات محمدي مندرج نشود و دو اسلوب در سايه‌ي روشن تعبيرات و تشبيهات و استعارات از نفوذ يكديگر متاثر نشوند.

دين اسلام و لغت عرب مديون قرآن است

بدون گفتگو، بناي اسلام به كمك و هدايت قرآن استوار شده و به پشتيباني اين كتاب جاويد از دستبرد حادثان زمان، مصون مانده است.
قرآن معجزه‌ي ابدي خاتم پيغمبران محمد مصطفي (ص) و دستور اساسي اسلام و
[صفحه 28]
كارنامه‌ي نهضت عظيم مسلماني است و صلايي است كه چهارده قرن پيش، ختم رسولان از دره‌ي محصور مكه و مدينه در داد. آيات روشن قرآني با صداي رساي پيغمبر اسلام هنوز در گوش جانها طنين انداز است و همين زبان عرب كه اكنون در صف زبانهاي زنده‌ي دنيا است، در طي اين قرون دراز، بقا و يكنواختي خود را به قرآن مديون است و اگر اين كتاب عظيم آسماني در اين مدت طولاني رشته‌ي وحدت و اتصال زبان پسران عدنان را از ضعف و وهن مصون نمي‌داشت، خدا مي‌داند تاريخ سنگدل با اين زبان كه زيباييهاي دل انگيزش قابل انكار نيست و قسمت اعظم اين زيبايي‌ها را از جلال و شكوه قرآن وام گرفته است، تا كنون چه‌ها كرده بود؟!
[صفحه 29]

قضاياي تاريخي قرآن

اشاره

درباره‌ي حكايتهايي كه قرآن از امم قديم نقل مي‌كند كه به سنت لا يتغير تاريخ، تحت نفوذ عياشان و مترفان قرار گرفتند و از اطاعت هاديان خيرخواه سر باز زدند و طغيان و سركشي نمودند و تبعيت دين خدا را به اين بهانه كه فقيران و زبونان پيرو آن شده‌اند، دون شان خويش دانستند و عذاب خداي، در نميروز يا شبانگاه به صورت توفاني سخت يا بادي ريگ‌بار يا ابري آتش‌بيز يا زلزله‌يي هول‌انگيز بر آنها فرود آمد و ديارشان واژگون شد، برخي از مشككان استبعاد و استغراب مي‌كردند و به پندار خويش اين حكايات را تضعيف مي‌نمودند، ولي از گوشه و كنار كلمات محققان و باستان‌شناس‌هايي كه در قرون اخير در مناطق متروك جزيره‌العرب بحث و تفحص كرده‌اند، به دست مي‌آيد كه همه اين حكايتها مايه‌ي تاريخي محقق دارد و اين اشارتهاي كوتاه قرآن، عصاره‌ي تاريخ قرنها است.
درباره‌ي داستان اصحاب فيل كه قرآن در سوره كوچك فيل به آن اشاره كرده و تشكيكي كه از معارضان قرآن ذكر شده، وارداتي در خاطر دارم كه بطور اجمال ذكرش
[صفحه 30]
را در اين مقام،مناسب مي‌دانم. خداوند متعال در سوره‌ي فيل مي‌فرمايد:
الم تر كيف فعل ربك باصحاب الفيل الم يجعل كيدهم في تضليل و ارسل عليهم طيرا ابابيل ترميهم بحجاره من سجيل فجعلهم كعصف ماكول.
مگر نديدي پروردگارت با صاحبان فيل چه كرد؟ مگر نيرنگشان را قرين گمراهي قرار نداد؟ و پرندگاني گروه گروه بر ايشان فرستاد كه سنگهاي سفالين به آنها پرت مي‌كردند و آنها را چون كاه جويده و خرد شده كردند.
اين است آن مقدار كه بر آن نقل مي‌كند. ولي مفسرين عرب كه غالبا با استفاده از افسانه‌هاي بي‌مايه و افزودن شاخ و برگهاي بيجا حقيقت را تحريف و اوهام را به وقايع مسلم قرآني مخلوط مي‌كنند، در تفسير اين حادثه قطعي عجله و بي‌مبالاتي كرده‌اند كه قضيه‌ي فيل به ناحق دستاويزي براي خرده گيران شده است.
مورخين گفته‌اند: «ابرهه» نايب السلطنه حبشه با لشكر و پيلان بسيار براي خراب كردن خانه‌ي كعبه آمده بود. معترضين مي‌گويند: براي خراب كردن كعبه در شهر بدون دفاع مكه، حركت دادن چنين نيرويي عظيم لازم نبود. ديگران جواب مي‌دهند كه قشون ابرهه براي خراب كردن خانه كعبه نيامده بود بلكه مقصودش گذشتن از قلب جزيره‌العرب و شركت در جنگهاي هفتصد ساله‌ي ايران و روم بود، زيرا حبشه كشتي نداشت و نمي‌توانست به وسيله‌ي كشتي‌راني در خليج فارس در ناحيه اروند رود نيرو پياده كند و تنها راه وي، راه زميني بود. ما اكنون با اين تحريفات و اشكالات ناشي از آنها كاري نداريم و تنها در حدود همان پنج آيه قرآن سخن مي‌گوييم.
آنچه درباره‌ي اين پنج آيه مي‌توان گفت استبعاد و استعجابي است كه از چنين امر خارق العاده‌يي اظهار شده و گفته مي‌شود كه چگونه ممكن است پرندگان سنگ سفالين بردارند و به مردمي به قصد هلاكت بزنند و آنها از ضرب چنين سنگي، همچون كاه خرد گردند؟ ليكن دليل متقني كه بر وقوع اين قضيه هست، اين اشكال را از بيخ و بن ويران مي‌كند.
مطابق نقل مسلم تاريخ، سالي كه چنين واقعه‌ي مهمي در مكه روي داد، مبدا تاريخي شده كه به «عام الفيل» مشهور شده و همچنين مسلم است كه آورنده قرآن، پيغمبر خاتم، در همين سال در مكه متولد شده است و در سن چهل سالگي به رسالت مبعوث
[صفحه 31]
گشته و سوره‌ي فيل هم در مكه نازل شده است.
بنابراين از زمان وقوع حادثه تا نزول قرآن و اخبار پيغمبر محترم، حداكثر پنجاه سال فاصله بوده است، به طوري كه زماني كه پيغمبر اكرم (ص) سوره‌ي فيل را در مكه معظمه‌ي مي‌خواند، پيرمردان هفتاد ساله در سن بيست سالگي آن قضيه را به چشم خود ديده بودند و با وجود آن، اهل مكه عداوت شديدي قبل از هجرت با پيغمبر اكرم داشتند و از هيچ شكنجه و آزاري نسبت به آن حضرت و مسلمين كوتاهي نمي‌كردند تا به خيال فاسد خود از پيشرفت دعوت حق جلوگيري كنند تا آنجا كه تصميم به قتلش گرفتند، چنين مردم لجوج و متعصبي اگر داستاني بشنوند كه به چشم خود نديده و يا از پدران خويش نشنيده‌اند، بزرگترين حربه را عليه اسلام پيدا مي‌كنند و با هو و جنجال جزيره العرب را عليه پيغمبر مي‌شورانيدند.
بطور قطع و مسلم، تمام مردم مكه از زن و مرد و پير و جوان چنين حادثه‌يي را يا به چشم خود ديده و يا به يك واسطه به طور تواتر شنيده بودند. شايد اشخاصي كه اجساد خرد شده‌ي قشون ابرهه را از ترس تعفن به دست خود چال كرده بودند، هنوز زنده بودند و سوره‌ي فيل با تصديق همگاني مواجه شده بود.
علاوه بر آنكه «پروكوب» نويسنده و سردار رومي متولد به سال پانصد ميلادي كه حادثه‌ي فيل در عصر او رخ داده است و يادداشتهاي او از منابع موثق تاريخ قديم است، اين داستان را نقل مي‌كند، «كلمان هوار» خاورشناس فرانسوي نيز بر اساس يادداشتهاي او چنين مي‌نويسد: «مورخان يونان مي‌گويند ابرهه بزحمت حركت را آغاز كرده بود و ناگهان نيز عقب نشيني كرد. ممكن است يك مرض وبايي قشون او را تار و مار كرده و ابرهه را به عقب نشيني وادار كرده است.»
اين احتمال مورخين يونان است كه در زمان وقوع حادثه با مكه فاصله‌ي بسيار داشته‌اند اما حقيقت بي‌ترديد همان است كه از سكوت مكيان لجوج در مقابل استماع سوره‌ي فيل استنباط مي‌شود.

نهج‌البلاغه چيست؟

در سال 400 هجري كتابي ديني به زبان عربي از زير قلم دانشمندي شريف كه از
[صفحه 32]
رجال بزرگ علمي آن زمان بود، بيرون آمد. مولف ارجمند اين كتاب پس از شش سال چشم از جهان فروبست ولي تاليفش تا كنون كه يك هزار سال تمام از عمر پرافتخارش مي‌گذرد، به حيات معنوي و درخشان خود ادامه داده تا آنجا كه بر تارك كتب ادبي قدم نهاده و روي ديده مسلمين ماوي گرفته و در سينه حفاظ و حاملان حديث جايگزين شده و زبان وعاظ و خطبا بدان مزين گشته و از نوك قلم مولفين متبحر تراوش كرده و صدها برابر خود آن كتاب در اطرافش قلمفرسايي شده است.
نام شريف اين كتاب «نهج‌البلاغه» و نام مولف بزرگوارش «ابوالحسن محمد بن حسين بن موسي بن محمد بن موسي بن ابراهيم بن موسي بن جعفر (ع)» ملقب به «شريف رضي يا سيد رضي» مي‌باشد.
در طي اين ده قرن حاملين علم و حديث، نهج‌البلاغه را بعد از قرآن كريم مورد توجه و نظر خاص قرار داده و به حفظ آن اهتمام داشته‌اند. نويسندگان تاريخ و رجال بعضي از كساني را كه تمام نهج‌البلاغه را از بر كرده‌اند ذكر نموده‌اند از آن جمله «ابن كثير» در تاريخش و شيخ منتجب‌الدين در فهرستش اين اشخاص را ياد مي‌كنند:
1. قاضي جمال الدين محمد بن حسين كاشاني كه در قرن پنجم و نزديك به عهد سيد رضي بوده است.
2. ابوعبدالله محمد فارقي خطيب متوفي به سال 564.
3. شيخ محمد حسين مروت معروف به حافظ عاملي.
4. سيد محمد يماني مكي حائري متوفي به سال 1280.
در اين عصر هم اشخاصي كه بسياري از نهج‌البلاغه را از حفظ دارند، خود نگارنده ديده و آنها را امتحان كرده است.
حاملين حديث و روايت در قديم و تازگي در ضمن اجازات خود به اصحاب خويش، روايت از كتاب نهج‌البلاغه را جداگانه ذكر نموده‌اند كه بيست نفر از آنها را علامه معاصر شيخ عبدالحسين اميني در جلد چهارم الغدير ذكر نموده است كه اول آنها اجازه‌ي شيخ محمد بن علي بن احمد بن دار به شيخ فقيه ابي‌عبدالله حسين است كه در جمادي الاخري سنه 499 صادر شده است و آخرين آنها اجازه‌ي علامه‌ي مجلسي به سيد نعمت الله جزايري- قدس الله اسرارهم- است كه در سنه 1096 صادر شده است.
[صفحه 33]
در طي اين ده قرن، كتاب نهج‌البلاغه مانند هزاران كتاب ديني ديگر مورد نظر و بحث و مطالعه و انتقاد دانشمندان نكته سنج و باريك بين بوده است. آنان كتابهايي را كه لايق مطالعه و بحث ديده‌اند، كليه‌ي مطالب و موضوعات و حتي گاهي بسياري از جملات و كلمات آنها را تحت كنترل و بررسي قرار داده و نقض و ابرامها نموده و در شروح و تعليقات خود حاصل قضاوت خويش را درباره‌ي آن كتب نوشته و براي ما به يادگار گذاشته‌اند.
گاهي از شش جلد كتاب قطور كه در نهايت متانت و دقت نوشته شده است و دانشمندان، دقت و متانت مولف را در سراسر كتاب تصديق نموده‌اند، اگر يك موضوع كوچك خارج از تحقيق در آن پيدا شده است، اين دانشمندان چشم پوشي نكرده و آن را به عنوان نقطه‌ي ضعف چنين كتاب نفيسي بر شمرده‌اند. [60].
اين دانشمندان علاوه بر مداحي استطرادي كه از نهج‌البلاغه در ضمن تاليفات غير مربوطه‌ي به آن كتاب نموده‌اند، متجاوز از سيصد جلد كتاب (چنان كه در فصل آينده ذكر مي‌شود) در اطراف نهج‌البلاغه قلم‌فرسايي نموده و به عنوان شرح و حاشيه و ترجمه و فهرست و مستدرك به نظم و نثر و زبان‌هاي مختلف از عامه و خاصه كتاب نوشته‌اند و هر يك از اين علما، نهج‌البلاغه را به زباني ستوده و تعريف كرده‌اند و اشعار عربي بسياري در مدح خود كتاب يا مطلق كلام اميرالمومنين (ع) گفته‌اند كه تنها علامه‌ي محقق، مرحوم حاج ميرزا حبيب‌الله هاشمي خويي، 12 قطعه از اين اشعار را كه در حدود هشتاد بيت است، در كتاب منهاج البراعه ايراد نموده است كه ما در اينجا فقط دو بيت از آن را به جهت تناسب با اين رساله ياد آور مي‌شويم:
كتاب كان الله رصع لفظه
بجوهر آيات الكتاب المنزل
حوي حكما كالدر تنطق صادقا
فلا فرق الا انه غير منزل [61].
يعني «نهج‌البلاغه كتابي است كه گويي خداوند متعال الفاظش را با گوهرهاي آيات قرآني زينت داده است. اين كتاب شامل حكمتهايي است مانند مرواريد درخشان
[صفحه 34]
و به راستي و صداقت، گويا و سخنران. فرقي بين اين كتاب و قرآن مجيد نيست جز آنكه اين كتاب از طرف خداي نازل نگشته است.»
بسياري از شارحين نهج‌البلاغه جمله‌ي معروف «كلامه دون كلام الخالق و فوق كلام المخلوق» را در اين مقام ياد مي‌كنند. برخي ديگر به اين كتاب شريف لقب «اخ القرآن» داده‌اند و كلمه «اخ» كه در اصل لغت به معني برادر است، در مواردي به معاني مصاحب و همزاد و مانند، بكار مي‌رود و پيداست كه اخوت نهج‌البلاغه با قرآن به ملاحظه‌ي همين معاني مجازي است يعني كساني كه مي‌گويند نهج‌البلاغه «اخ القرآن» است، مقصودشان اين است كه نهج‌البلاغه راهي را پيموده است كه قرآن آن را پيموده و بخوبي از قرآن متابعت كرده و قدم جاي قدم قرآن نهاده است.
و معلوم است كه طبق عقايد ديني مسلمين- مخصوصا شيعه‌ي اماميه- بعد از كلمات پيغمبر اكرم (ص) سخني شبيه‌تر به قرآن از كلام اميرالمومنين علي- عليه‌السلام- يافت نمي‌شود، زيرا آن حضرت، اعلم و اخطب و ابلغ امت است و هادي و رهبر و خليفه‌ي بحق است بر ايشان. اولين شاگرد مكتب قرآن او است و معلمي جز رسول خدا (ص) نداشته است و از زماني كه لقمه‌اي را مي‌جويد و در دهان علي (ع) مي‌گذاشت تا زماني كه علي (ع) جسد شريف پيغمبر را غسل داد و به خاك سپرد، از او جدا نشد. اين ست كه ما هم امروز پس از طي ده قرن به پيروي از علماي محقق سلف مي‌گوييم «نهج‌البلاغه اخ القران» است و با تصديق ميليونها مسلمان مواجه مي‌شويم.
اين موضوع نبايد سهل و ساده تلقي شود كه در بين هزارها كتاب ديني تنها يك كتاب چنين عنوان و شهرتي پيدا كند، زيرا چنانكه ذكر شد، در طي اين هزار سال، نهج‌البلاغه و هزارها كتاب ديني ديگر مورد مطالعه و تحقيق و بررسي دانشمندان نقاد و نكته سنج قرار گرفته است و در تخطئه و تصويب و نقض و ابرام اين كتاب‌ها سخنان فراواني را گفته و كتاب‌هاي بسياري را پرداخته‌اند.
قضاوت درباره‌ي هر امري در ابتدا ممكن است توام با حب و بغض و پنهان ماندن عيوب و نقايص مخفي حتي بر نكته سنجان باريك‌بين بوده باشد و در نتيجه آن قضاوت خالي از تحقيق و غير مطابق با واقع گردد. اما هر گاه درباره‌ي موضوعي ده قرن متوالي تحقيق و بررسي شد، قضاوتي كه درباره‌ي آن موضوع پس از اين مدت مي‌شود، به طور مسلم مطابق با واقع و حقيقت خواهد بود.
[صفحه 35]
درباره نهج‌البلاغه پس از هزار سال تحقيق و نقد و بررسي به اتكاي حديث شريف «علي مع القران و القران مع علي» و ادله‌ي ديگر، مي‌گويند نهج‌البلاغه اخ القرآن و از معتبرترين كتب اسلامي است و در اطرافش آنقدر قلم‌فرسايي مي‌كنند كه بعد از قرآن نظيرش در اين زمينه در دنيا يافت نمي‌شود.
در نهج‌البلاغه، اميرالمومنين (ع) بعد از آنكه شرح حالات و زهد و تقواي پيغمبر اكرم (ص) را بيان مي‌كند و اصحابش را به پيروي از آن حضرت امر مي‌نمايد در آخر خطبه مي‌فرمايد: «فما اعظم منه الله عندنا حين انعم علينا به سلفا نتبعه و قائدا نطا عقبه.» «خدا چه منت بزرگي بر ما نهاد كه چنين رهبر و پيشروي به ما ارزاني داشت تا ما از او پيروي نماييم و قدم جاي قدمش گذاريم.» [62].
براستي اگر انسان چنين پيشواياني معصوم و نمونه‌ي انسان كامل نمي‌داشت، چگونه در انتخاب خط مشي زندگي دچار حيرت و سرگرداني نمي‌شد؟ همچنين اگر دانشمندان خيرخواه و فضل دوست گذشته‌ي ما درباره‌ي هزارها كتاب صحيح و سقيم موجود، اظهار نظر نكرده و نتيجه‌ي قضاوت خود را براي ما به يادگار نگذاشته بودند، ما در مقابل خروارها كاغذ سياه شده كه گاهي انباري از آن پشيزي ارزش ندارد و گاهي يك جمله‌ي آن سعادت جامعه‌يي را تامين مي‌كند، چه حالي داشتيم و چگونه گرفتار بهت و حيرت نمي‌شديم؟
ما اگر بخواهيم تنها آنچه را كه شارحين نهج‌البلاغه از عامه و خاصه درباره‌ي اين كتاب گفته‌اند، ذكر كنيم چندين برابر اين رساله ميشود و به علاوه توضيح واضحات و معرفي خورشيد تابان براي بينايان مي‌باشد، لذا در همين جا دنباله‌ي مطلب را قيچي كرده، وارد فصل بعد مي‌شويم.

شرح حال نهج‌البلاغه

سخناني كه اميرالمومنين علي (ع) در زمان خلافت خوش يا قبل از آن به اصحابش القا مي‌فرمود، طبق سيره‌ي عرب و به مقتضاي حافظه‌ي سرشار اين قوم و نبوغي كه در اين خصيصه دارند، در سينه‌هاي اصحاب محفوظ بود و نيز نامه‌هايي كه
[صفحه 36]
آن حضرت در زمان حكومت و هنگام وفات به عنوان «فرمان» يا «وصيت» به كاتبش املا فرموده بود، نگهداري شده و باقي بود. بعضي از اصحاب از همان زمان اقدام به تاليف و نوشتن مي‌نمودند و اين مطالب گرانبها را در اوراق و دفاتر ضبط مي‌كردند، از اين جمله «ابوسليمان زيد بن وهب جهني كوفي» است كه در جنگ صفين حاضر بوده و مجموعه‌يي به نام «كتاب الخطب» گرد آورده است. [63] تا زماني كه تاليف و تدوين حديث توسعه يافت و اين ذخاير گرانبها بدان اوعيه [64] منتقل و مترسم [65] گشت، دوازده مجموعه به نام «خطب اميرالمومينن» در قرن اول و دوم هجري تاليف شد كه بعضي از آنها به روايت صادقين (ع) از آن حضرت نقل شده است. [66].
سپس طبق سيره‌ي مولفين، خطب مزبور از كتابي به كتاب ديگر منتقل مي‌گشت و در كتابخانه‌ها مضبوط بود.
در سال 381 هجري ابونصر شاپور بن اردشير كه از وزراي دانشمند و فضل دوست و شيعه مذهب بهاء الدوله بويهي است كتابخانه‌ي مهمي در كرخ بغداد تاسيس كرد. اين كتابخانه نظير «بيت الحكمه» معروف هارون الرشيد خليفه‌ي عباسي بود.
محمد كردعلي مي‌گويد: «شاپور بن اردشير كتب ذي قيمت و نفيسي كه در فارس و عراق متفرق بود، در اين كتابخانه جمع كرد و دستور داد از روي تاليفات اهل هند و چين و روم، استنساخ كنند تا اينكه بيش از ده هزار كتاب نفيس و جليل كه اكثر آنها به خط مولفين اصلي بود، در اين كتابخانه گرد آورد.» ياقوت حموي مي‌گويد: «كتابخانه‌يي بهتر از آن كه شاپور بن اردشير در بغداد وقف كرده بود، در دنيا پيدا نمي‌شد و همگي آن كتب، اصول معتبره و به خط ائمه و بزرگان نوشته شده بود.» ابن‌اثير گويد: «در اين كتابخانه تنها صد قرآن به خط ابن‌مقله- خوشنويس معروف- موجود بود و چون وزير مزبور اهل فضل و ادب بود دانشمندان از اطراف و اكناف جهان مولفات خود را به كتابخانه‌ي او اهدا مي‌نمودند.» [67].
[صفحه 37]
اين كتابخانه معظم به دستور موسس ارجمندش تحت نظر و اختيار سيد رضي- قدس سره- قرار داشت و آن سيد جليل هميشه از اين كتابخانه پر بركت و همچنين از كتابخانه خصوصي و بزرگ برادرش- سيد مرتضي كه داراي هشتاد هزار كتاب بود و به همين جهت او را «ثمانيني» مي‌گفتند- استفاده مي‌كرد و در سال 400 هجري كتاب نهج‌البلاغه موجود را از بركت اين دو كتابخانه معظم تاليف كرد.
سيد شريف به اتكاي اين دو كتابخانه اسناد و مدارك مجموعه‌ي خويش را جز در دوازده مورد مخصوص، ذكر نكرده است و چنانكه در مقدمه‌ي كتاب مي‌گويد مقصودش از تاليف نهج‌البلاغه انتخاب گوهرهاي بلاغت و گلچين كردن قسمتهاي جالب از كلام علي (ع) بوده است نه استقصا و استيعاب آنها. بدين جهت در بسياري از موارد از خطبه‌ي مفصلي كه در كتب ديگر حديث موجود است، تنها قستي از صدر يا ذيل آن را آورده است كه گاهي شارحين نهج‌البلاغه مانند ابن ابي‌الحديد و حاج ميرزا حبيب‌الله خويي در هنگام شرح قسمتهاي غير مذكور را نيز بيان مي‌كنند.
سيد شريف نمي‌دانست كه 41 سال بعد از وفات او كتابخانه معظم و معتبر شاپور طعمه‌ي حريق و آتش مي‌شود و جهالت و شرارت بني‌نوع بشر چنين سرمايه‌ي سعادت و گنيجنه‌ي معارف و ذخاير ناياب را فداي اغراض پوچ و بي‌مايه‌ي خصوصي خويش مي‌كند.
اگر آن رادمرد شريف چنين احتمالي مي‌داد شايد تمام سخنان علي (ع) را با مصادر و ماخذ در مجموعه خويش مي‌آورد. اكنون پس از ده قرن فاضل معاصر شيخ هادي كاشف الغطاء- مد ظلله- اين خدمت علمي را به عهده گرفته و كتابي به عنوان مستدرك نهج‌البلاغه و مدارك آن تاليف نموده است. [68] مولف محترم در اين كتاب شريف، قسمتهاي سه گانه نهج‌البلاغه را يك به يك بررسي نموده و به مقدار ماخذي كه در دست داشته است، اسناد و مدارك نهج‌البلاغه را از كتب علماي قبل از سيد رضي پيدا كرده و در كتاب خويش اين اسناد را ذكر نموده است [69] كه ما قسمتي از آن ماخذ را در اينجا به صورت فهرست وار متذكر مي‌شويم:
[صفحه 38]
1- كتاب مغازي و فتوح الامصار واقدي متوفي (207).
2- كتاب البيان و التبيين ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ متوفي (255).
3- كتاب عيون الاخبار ابن‌قتيبه (276).
4- تاريخ كامل مبرد (285).
5- كتاب عقدالفريد ابن‌عبد ربه (328).
6- اصول كافي محمد بن يعقوب كليني (29: 328).
7- تحف العقول حسن بن علي بن شعبه (232).
8- مروج الذهب مسعودي (345: 333).
9- توحيد صدوق (381).
10- تاريخ محمد بن جرير طبري (310).

شروح نهج‌البلاغه

كتاب‌ها و مجموعه‌هايي كه درباره‌ي نهج‌البلاغه نوشته شده است، بعد از قرآن در بين كتابهاي اسلامي از لحاظ تعدد و كثرت رتبه‌ي اول را حايز است ما آنچه را در تتبع ناقص خويش بدست آورده‌ايم. دسته‌بندي نموده و به 14 قسمت زير تقسيم نموديم:
1- شرح همه كتاب
2- تعليقه و پاورقي همه كتاب
3- شرح عبارات مشكل كتاب
4- شرح خطبه‌ها
5- شرح رسايل و مكتوبات
6- شرح كلمات قصار
7- شرح قسمتي منتخب از آن
8- ترجمه تمام نهج‌البلاغه
9- ترجمه‌ي قسمتي از آن
10- منظوم نمودن تمام يا بعض آن
[صفحه 39]
11- تعداد خطبه‌ها و نامه‌ها و حكمتهاي آن
12- فهرست الفاظ و جملات آن
13- تعريف و توضيح كتاب
14- مستدرك و مصادر كتاب.
علامه متتبع حاج شيخ آقا بزرگ تهراني- رحمه‌ا … - در كتاب الذريعه اين كتاب‌ها را با نام مولفينش ذكر نموده است و 62 كتاب ديگر كه در موارد مختلف از آنها نام برده است، را نيز در آنجا ذكر مي‌كند. پس جمعا، ايشان 149 كتاب در اطراف نهج‌البلاغه ديده و ثبت كرده است و از كتاب «الكاشف» تاليف نگارنده نيز ذيل شماره 1953 ياد كرده است. مي‌فرمايد: «آنچه از شروح و تعليقاتي كه درباره نهج‌البلاغه نوشته شده و ما يادداشت كرده بوديم و فعلا حاضر نيست، بيش‌تر از مقداري است كه ذكر نموديم.» بنابراين كتبي كه در اطراف نهج‌البلاغه نوشته شده است به مقداري كه ايشان ديده‌اند از 300 متجاوز است.
اولين كسي كه نهج‌البلاغه را شرح نموده است، علي بن ناصر معاصر «سيد شريف» مي‌باشد كه كتابش به نام «اعلام نهج‌البلاغه» موصوم است. ديگر كتابي از سيد شريف مرتضي- برادر مولف نهج‌البلاغه و متوفي به سال (436 ه)- است كه به نام «تفسير الخطبه الشقشقيه» نوشته است.
آنچه در اين مقام، مادر فرزند مرده را مي‌خنداند، اين ست كه برخي از نويسندگان در صحت استناد نهج‌البلاغه، راه خدشه باز كرده و گفته‌اند كه اين كلمات و خطبه‌ها و نامه‌ها از اميرالمومنين (ع) صادر نشده بلكه از منشآت خود سيد رضي يا برادرش سيد مرتضي است كه آن سيد جليل القدر به امام خود، نسبت داده است و مطالبي هم به صورت استدلال به رشته كشيده و براي تاييد شك و خدشه خويش مطالبي يافته و پرداخته‌اند و عجيب‌تر اينكه برخي از دانشمندان در مقام جواب اين خدشه بر آمده و اين مطلب را به صورت اشكال و جوابي تنظيم كرده‌اند. آيا اگر شخصي در نصف النهار تابستان در حجره‌ي تاريكي نشسته باشد و بگويد كه اكنون شب است به دليل اينكه خورشيد را نمي‌بيند، بايد به او جواب دهند كه از حجره در آي تا ببيني خورشيد را
[صفحه 40]
كه در كبد آسمان مي‌درخشيد! آيا اصلا اين بحث لايق گفتگو و نوشتن و صرف وقت است؟
در مورد ما نحن فيه مي‌گويند: «نهج‌البلاغه از منشآت سيد رضي يا برادرش مي‌باشد. سپس به آنها جواب مي‌دهند كه ما بسياري از خطبه‌ها و نامه‌هاي مذكور در نهج‌البلاغه را در كتاب مولفيني پيدا مي‌كنيم كه اين دو برادر حتي در زمان وفات آنها هنوز به دنيا نيامده بودند مانند بعضي از ده نفري كه اكنون ذكر شد. مثلا محمد بن يعقوب كليني كه اوثق و اعدال روايت شيعه است، قسمتهاي بسياري از خطب و مكاتيب نهج‌البلاغه را در اصول و روضه‌ي كافي خويش با استناد قوي نقل مي‌كند در صورتي كه وفات شيخ كليني 31 سال قبل از تولد سيد رضي بوده است يا واقدي كه 152 سال پيش از تولد او وفات نموده و يا جاحظ كه يكصد و چهارسال پيش مرده است.»
باز اشكال مي‌كنند كه چگونه ممكن است نهج‌البلاغه سخن علي (ع) باشد در صورتي كه در اين كتاب كلمات تند و زننده و توهين آميزي نسبت به اصحاب پيغمبر مانند معاويه و طلحه و زبير گفته شده است؟ به اينان جواب مي‌دهند مگر شما جنگ جمل و صفين را فراموش كرده‌ايد؟ مگر گفتن كلمات تند و خشن در نظر شما از شمشير كشيدن و كشتن مهمتر است؟ پس چرا جوابي را كه براي آنجا تهيه مي‌كنيد در اينجا فراموش مي‌كنيد؟
باز مي‌گويند: «نهج‌البلاغه از لحاظ تقسيم مطالب و سجع و قافيه و صناعات لفظي و معاني دقيق داراي اسلوب خاصي است كه در زمان آن حضرت معمول و متداول نبوده و از ديگري، چنين سبكي شنيده نشده است.»
به اينها جواب مي‌دهند كه ما نيز مي‌گوييم علي (ع) شخصيت منفرد و منحصري است كه از لحاظ علم و شجاعت و بلاغت و ساير كمالات نفساني، بعد از پيغمبر اكرم (ص) نظير ندارد و سخنش هم داراي امتياز مخصوصي است كه سبك و اسلوبش در سخن ديگران يافت نمي‌شود و امتياز نهج‌البلاغه از ساير كتب به واسطه‌ي همين است كه از منبع علوم و معارف علي (ع) صادر شده است. چرا شما امتياز سبك و خصوصيت اسلوب را در خطب سحبان و اشعار امروالقيس و سعدي و فردوسي تصديق مي‌كنيد، ولي نسبت به اميرالخطباء علي (ع) اين امتيار را فراموش مي‌كنيد؟
از اين اشكال و جوابهاي مانند توضيح واضحات به ياد مطلبي افتادم كه به گمانم
[صفحه 41]
در «رحله المدرسيه» شيخ محمد جواد بلاغي نسبت به قرآن ديده‌ام. در آنجا شخصي نسبت به قرآن اشكال كرده است كه چگونه اين قرآن از جانب خداي متعال نازل شده است در صورتي كه در آن اشتباه تاريخي موجود است، زيرا نام آن دو پسر حضرت آدم كه به درگاه خدا قرباني آوردند و از يكي قبول گشت و از ديگري مردود شد و او بر برادرش حسد برده و او را كشت «قابيل و هابيل» ذكر شده است در صورتي كه هيچ گونه مدركي در دست نيست كه براي حضرت آدم، پسراني به اين نام وجود داشته باشد! صاحب كتاب به او جواب مي‌دهد كه اصلا در قرآن اسم هابيل و قابيلي موجود نيست تا شما چنين اشكالي بكنيد، بلكه در آيه‌ي شريفه‌ي «و اتل عليهم نبا ابني ادم بالحق اذ قربا قربانا» [70] از آنها با عنوان «ابني آدم» ياد شده است.
اشكال و جواب درباره‌ي نهج‌البلاغه عينا مانند همين اشكال و جواب درباره‌ي قرآن است كه مطالعه‌ي آن براي تفريح و دفع ملال مناسب‌تر است.
فاضل معاصر شيخ هادي كاشف الغطاء درباره‌ي اين اشكال و جوابها مي‌گويد: «و ليس جاحد الامور المعلومه علما ضروريا به اشد سفها ممن رام الاستدلال بالادله النظريه عليها»، «كسي كه مطالب بديهي را انكار كند سفيه‌تر از كسي نيست كه بخواهد براي آنها دليل عقلي اقامه كند.»

اختلاف نسخ نهج‌البلاغه

چنانكه سابقا اشاره كرديم، سيد شريف رضي نسخه‌يي را كه به نام نهج‌البلاغه تهيه فرموده است، در كتاب‌هاي ديگر قبل از او هم آورده شده و طبعا به واسطه‌ي استنساخ متعدد و نبودن وسايل طبع، اختلافاتي در اين نسخ موجود است كه بيشتر آنها نسخه بدل محسوب مي‌شود و مغير معني نيست و شارحين نهج‌البلاغه موارد مزبور را يادآوري كرده‌اند. نگارنده در آخر كتاب الكاشف، 249 مورد آن را كلمه به كلمه متذكر شده است. البته نبايد از نظر دور داشت كه اين اختلاف نسخه‌ها در كتاب‌هاي ديگر هم كه شرح و ترجمه‌يي براي آن نوشته نشده است، خيلي بيشتر از نهج‌البلاغه است و بسياري از اوقات موجب حيرت و سرگرداني در استنباط مقصود مولف مي‌شود، ليكن از طرفي هم همين تراجم و
[صفحه 42]
شروح بسيار نهج‌البلاغه و اختلاف انظار و ابداع احتمالات شارحين و گاهي اشتباه و طغيان قلم آنها بر اين اختلاف افزوده است. ما براي نمونه سه مورد از اين تصرفات بي‌جا را كه موجبي جز سليقه‌ي مخصوص و يا اشتباه كاتبي نداشته است، متذكر مي‌شويم:
1- در خطبه‌ي اول نهج‌البلاغه‌ي نسخ موجود، عبارت چنين است:
فمن وصف سبحانه فقد قرنه و من قرنه فقد ثناه و من ثناه فقد جراه و من جراه فقد جهله و من جهله فقد اشار اليه و من اشار اليه فقد حذه و من حده فقد عده و من قال فيم؟ فقد ضمنه و من قال علي م فقد اخلي منه».
در اين عبارت چنان به نظر مي‌رسد كه جمله‌ي «و من جهله فقد اشار اليه» از اضافات سليقه‌يي كاتبان و شارحان است يعني چون ديده‌اند كه در اين جملات تالي در هر جمله‌ي سابق مقدم جمله‌ي لاحق قرار گرفته غير از «جهله و اشار اليه»، خيال كرده‌اند كه در آنجا يك جمله افتاده است لذا آن را زياد كرده‌اند، غافل از اينكه اولا بعد از جمله‌ي «و من حده فقد عده» نيز چنان است و ثانيا از لحاظ معني در كلمه «جهله» معني تمام است و ناشناختن خدا، تالي فاسدي است كه بعد از آن افسدي نيست و براي انسانيت رنگ سياهي است كه بالاتر از آن رنگي نباشد مگر اينكه گفته شود «و من جهله فقد كفر» يا «فقد استحق النار» و امثال اين توالي، نه آنكه اشاره‌ي به ذات باري را تالي جهل او قرار دهند. اين معني صحيح نيست مگر با تاويلات و تمحلات بعيده مثل اينكه گفته شود كه مراد از جهل ذات باري اين است كه خدا را آن طور كه بايد و شايسته است، نشناخته است نه آنكه بكلي منكرش شده باشد و لازمه‌ي اين معني آن ست كه خدا را محدود و محاط فرض كند و باز لازمه‌ي اين محدوديت آن ست كه به او اشاره كند و ناگفته پيدا است كه ذوق سليم چنين لوازم بعيده را مناسب با آن ملزوم نمي‌داند خصوصا با ملاحظه‌ي ساير فقرات كه لوازم و توالي هر يك در كمال قرب و مناسبت است. بدين جهت در شرح ابن‌ميثم و منهاج البراعه‌ي خويي مي‌بينيم كه اين دو شارح بزرگوار بكلي اين جمله را ذكر نكرده و شرح نداده‌اند اگر چه در چاپهاي جديد شرح ابن‌ميثم اين جمله در متن ذكر شده است ولي علتش اين است كه به واسطه‌ي اشكال حروف معرب و مخارج زياد آن، بعضي از چاپخانه‌ها متن نهج‌البلاغه را از روي نسخه‌ي شيخ محمد عبده
[صفحه 43]
چاپ مصر عكس برداري مي‌كنند و در نسخ جديد در محل مربوط مي‌گذارند. غافل از اينكه با اين عمل اعتبار نسخه‌ي ابن‌ميثم از بين مي‌رود و اين گونه اشتباهات دامن او را هم مي‌گيرد. در هر حال در نسخه‌ي شرح خويي چاپ سابق اين جمله در متن هم ذكر نشده است.
2- حضرت در شماره‌ي 30 كلمات قصار پايه‌هاي ايمان و كفر را بيان مي‌فرمايد. در تمام نسخ نهج‌البلاغه كه به نظر نگارنده رسيد، حذف و اختلاف عجيبي شده است، زيرا اين روايت در اصول كافي به طور كامل نقل شده است و چون مقايسه مي‌شود، معلوم مي‌گردد كه اين اشتباه از قلم كاتبان نسخه‌هاي اصلي نهج‌البلاغه مي‌باشد.
به طوري كه در اصول كافي ضبط شده سليم بن قيس هلالي از حضرت اميرالمومنين (ع) نقل مي‌كند حضرتش براي هر يك از ايمان و كفر چهار پايه و براي هر پايه، چهار شعبه و براي هر شعبه، لازمي را بيان كرده است ولي نسخه‌هاي نهج‌البلاغه‌ي موجود پايه‌ها و شعبه‌هاي ايمان را مانند كافي نقل كرده است، اما در قسمت كفر چهار شعبه غلو را كه يكي از ستون‌هاي كفر است، چهار ستون كفر شمرده است. يعني در كافي مي‌گويد: «الكفر علي اربع دعائم: الفسق و الغلو و الشك و الشبهه و الفسق علي اربع شعب علي الجفاء و العمي و الغفله و العتو فمن جفا احتقر الحق … » تا آنجا كه مي‌فرمايد: «و الغلو علي اربع شعب علي التعمق بالراي و التنازع فيه و الزيغ و الشقاق». [71] ولي در نسخه‌هاي نهج‌البلاغه اين طور ذكر شده است: «و الكفر علي اربع دعائم: علي التعمق و التنازع و الزيغ و الشقاق». [72].
سپس شعبه‌هاي شك را مطابق اصول كافي نقل مي‌كند ولي به بيان شعبه‌هاي شبهه نمي‌پردازد.
3- در كلمات قصار شماره 181 آنچه از كتب شارحين اماميه ديده‌ام، عبارت اين گونه ضبط شده است:
وا عجبا اتكون الخلافه بالصحابه و لا تكون بالصحابه و القرابه؟! و روي له شعر في هذا المعني و هو:
[صفحه 44]
فان كنت بالشوري ملكت امورهم
فكيف بهذا و المشيرون غيب
و ان كنت بالقربي حججت خصيمهم
فغيرك اولي بالنبي و اقرب [73].
شارحين خاصه، مخاطب اين كلام را ابوبكر يا عثمان دانسته و گفته‌اند كه مراد علي (ع) از جمله‌ي «فغيرك اولي بالنبي و اقرب» خود آن حضرت مي‌باشد كه قرابت نسبي و سببي با پيغمبر اكرم (ص) داشته است و به نحو قياس، جدل مي‌فرمايد كه اگر به عقيده‌ي شما قرابت با پيغمبر اكرم (ص) موجب خلافت مي‌شود (با آنكه چنين نيست و انتخاب خليفه با خدا است) من از شما اولي و احقم زيرا شما با آن حضرت تنها قرابت سببي داريد و من علاوه بر قرابت سببي، پسر عم آن حضرت هم مي‌باشم، ولي در شرح ابن ابي‌الحديد و شيخ محمد عبده عبارت اين گونه نقل شده است: «وا عجبا اتكون الخلافه بالصحابه القرابه و روي له شعر في هذا المعني» و سپس آن رباعي را نقل مي‌كنند.
شيخ محمد عبده در شرح اين عبارت بكلي سكوت كرده است ولي ابن ابي‌الحديد مطلبي را نقل مي‌كند كه خوانندگان را به اصل كتاب ارجاع مي‌دهيم كه چون اين عبارت مربوط به بحث طويل الذيل خلافت است و در كتب استدلالي فريقين به طور مبسوط و مفصل نقض و ابرام شده است، در اينجا دامنش را بر مي‌چينيم.
[صفحه 47]

مطالب مساوي قرآن و نهج‌البلاغه

حمد و ستايش خداوند

قرآن مجيد و نهج‌البلاغه‌ي شريف، بعد از تسميه با كلمه‌ي «الحمدلله» آغاز مي‌شوند كه عين اين كلمه بيست و دو مورد در قرآن و سي و يك مورد در نهج‌البلاغه آورده شده است، به علاوه تركيب‌هاي ديگري كه مفيد اين معني باشد، بيشتر از اين مقدار است تا دستوري باشد براي مردم كه در ابتداي خطابه‌ي خود، منعم و رازق خويش را ستايش كنند و متذكر عظمت و جلال او در ضمن صفاتي كه بعد از اين كمله بيان مي‌شود، بشنود، چنانكه علي (ع) مي‌فرمايد: «الحمدلله الذي جعل الحمد مفتاحا لذكره.» [74].
يعني سپاس سزاوار خداوندي است كه سپاسگزاري را كليدي جهت يادآوري خود قرار داد.
و چون علماي بيان الف و لام كلمه «الحمدلله» را استغراقيه و لام جر را مفيد
[صفحه 48]
اختصاص دانسته‌اند، معني اين كلمه اين است: «به طور كلي هر گونه ستايش مختص خداوند است».
از بيان شيخ توسي در تفسير تبيان پيرامون آيات اول سوره انعام، استفاده مي‌شود كه صفاتي كه بعد از كلمه الحمدلله ذكر مي‌گردد، علت امر به تحميد بندگان و مانند «دعوي الشيي ببينه و برهان» است. شيخ جليل بعد از ذكر آيه‌ي «الحمدلله الذي خلق السموات و الارض و جعل الظلمات و النور» [75] مي‌گويد: «اخبر الله تعالي في هذه الايه ان المستحق للحمد من خلق السموات و الارض» [76] يعني خداوند متعال در اين آيه خبر مي‌دهد كه سزاوار ستايش كسي است كه آسمانها و زمين را آفريده و تاريكي‌ها و نور را قرار داده است.
و ملا عبدالله- مولف حاشيه‌ي معروف در منطق- نيز به اين معني تصريح كرده و آن را از لطايف كلام شمرده است و نيز در علم معاني و بيان خلاصه‌ي اين مطلب را به اين عبارت بيان مي‌كند: «تعليق الحكم علي الوصف يشعر بعليه ماخذ الاشتقاق.» بنابراين مي‌توان گفت معني آيه‌ي «الحمدلله الذي فصلنا علي كثير من عباده المومنين» [77] اين است كه چون خداوند ما را بر بسياري از بندگان با ايمانش برتري داد، سزاوار است كه او را ستايش كنيم. معني آيه‌ي شريفه‌ي «الحمدلله الذي انزل علي عبده الكتاب» [78] اين است كه چون خداوند قرآن را بر بنده‌اش محمد (ص) فروفرستاد، سزاوار ستايش است. همچنين در جمله‌ي نهج‌البلاغه «الحمدلله الناشر في الخلق فضله و الباسط فيهم بالجود يده» [79] معني اين است كه چون خداوند احسانش را بر مردم پراكنده و همه را مشمول بخشش خود قرار داده است، سزاوار ستايش است.
به طوري كه در قرآن و نهج‌البلاغه تفحص و استقصا نموديم، حمد و ستايش الهي در شش مورد آورده شده است:
1. در موقع بيان نعمتي از نعم الهي مانند سه مثال سابق.
2. هنگام ذكر صفات الهي مانند آيه‌يي كه از شيخ توسي در تفسير تبيان بيان
[صفحه 49]
شد.
3. زمان تذكر نعمت و احساني كه از جانب خداوند به انسان ارزاني شده است مانند آيه‌ي «الحمدلله الذي وهب لي علي الكبر اسمعيل» [80].
4. موقعي كه بلا و مصيبتي از انسان دفع شود، مانند:
فاطر: 34: الحمدلله الذي اذهب عنا الحزن.
سپاس خدايي را سزاست كه اندوه را از ما برد.
5. در اوقات مخصوصي از شبانه‌روز مانند آيه‌ي:
ق: 39: و سبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس و قبل الغروب
6. ستايش در همه اوقات به صورت صنعت تاييد مانند:
خطبه‌ي 48: الحمدلله كلما وقب ليل و غسق و الحمدلله كلما لاح نجم و خفق.
سپاس خداوندي را سزا است تا هر زمان كه شب فرارسد و تاريكي فراگير شود و هر گاه كه ستاره هويدا و پنهان گردد.
تا صبا مي‌رود به بستانها
چون تو سروي نديده در چمني

دين پسنديده خدا اسلام است

آل‌عمران: 19: ان الذين عندالله الاسلام.
همانا دين نزد خدا اسلام است.
آل‌عمران: 85: و من يبتغ غير الاسلام دينا فلن يقبل منه و هو في الاخره من الخاسرين.
كسي كه غير از اسلام ديني را بجويد، هرگز از او پذيرفته نخواهد شد و او در آخرت از زيانكاران است.
[صفحه 50]
مائده: 3: اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام دينا.
امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را دين شما انتخاب كردم.
خطبه‌ي 189: ثم ان هذا الاسلام دين الله الذي اصطفاه لنفسه و اصطنعه علي عينه.
اين اسلام، دين خدا است و آن را براي خود برگزيده و به نظر عنايت خويش پرورده است.
خطبه‌ي 160: فمن يبتغ غير الاسلام دينا تتحقق شقوته و تنفصم عروته و تعظم كبوته و يكن مابه الي الحزن الطويل و العذاب الوبيل.
كسي كه غير از اسلام ديني جويد، بدبختي و تيره‌روزيش ثابت مي‌گردد و رشته‌ي او گسيخته مي‌شود و بر او سخت مي‌افتد و بازگشت او به اندوه بسيار و عذاب دردناك است.
بيان:
دين در لغت به معني جزاء و پاداش است، مانند آياتي كه كلمه دين در آنها مضاف‌اليه يوم گشته است، چون «مالك يوم الدين» [81]، به معني اطاعت و انقياد است مانند آيه‌ي «ما كان لياخذ اخاه في دين الملك» [82] ولي اكنون كه مي‌گوييم دين، به معني قوانين و مقررات خاصي است كه از جانب خداوند توسط يكي از پيغمبران براي سعادت بشر نازل گشته است، چنانكه در آيه‌ي شريفه: «هو الذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق» [83] در اين معني به كار رفته است.
اما اسلام به معني دخول در سلامت است زيرا شخص به بركت اسلام، عقايد و حيثبات خود را در دنيا و آخرت در حصار محكم و استوار الهي از گزند و شرور، سالم نگه مي‌دارد، يا به معني تسليم و انقياد است و اين معني از آيات بسياري استيناس [84].
[صفحه 51]
مي‌شود مانند:
حج: 34: فالهكم اله واحد فله اسلموا و بشر المخبتين.
خدايتان خداي يگانه است، مطيع او شويد و فروتنان را مژده بده.
و به ملاحظه‌ي همين معني شريعتهاي گذشته را قرآن مجيد، اسلام نام نهاده است مانند:
بقره: 131 اذ قال له اسلم قال اسلمت لرب العالمين و وصي بها ابراهيم بنيه و يعقوب يا بني ان الله اصطفي لكم الدين فلا تموتن الا و انتم مسلمون.
زماني كه پروردگار ابراهيم به او گفت: اسلام آور. گفت: به پروردگار جهانيان اسلام آوردم و ابراهيم همين طريقه را به پسران خويش و يعقوب سفارش كرد اي فرزندان من خدا اين دين را براي شما برگزيد، نميريد مگر آنكه مسلمان باشيد.

پيغمبر اسلام در زمان فترت مبعوث شد

مائده: 19: يا اهل الكتاب قد جائكم رسولنا يبين لكم علي فتره من الرسل.
اي اهل كتاب فرستاده‌ي ما در دوران فترت پيغمبران، به سوي شما آمد كه حق را براي شما روشن كند.
خطبه‌ي 88 و 157: ارسله علي حين فتره من الرسل و طول هجعه من الامم.
خداوند پيغمبرش را در زمان فترت رسولان و خواب طولاني امتها فرستاد.
بيان:
«فترت» در لغت به معني انقطاع و سستي در كار است و در آيه‌ي شريفه به اتفال جميع مفسرين مراد انقطاع وحي و فاصله‌يي‌ست كه بين آمدن پيغبمران حاصل مي‌شود و در اينجا مقصود فاصله‌يي‌ست كه بين حضرت عيسي و پيغمبر خاتم (ص) رخ داد كه حدود 600 سال بوده است و ذكر اين مطلب در آيه براي امتنان و اتمام حجت خداوند
[صفحه 52]
بر بندگان است تا نگويند چرا بعد از اين مدت طولاني براي ما راهنما و پيغمبري نفرستادي. چنانكه اين معني از ذيل آيه شريفه و خطبه‌ي مباركه نيز ظاهر مي‌گردد.

قرآن را با ترتيل قرائت كنيد

در سوره مزمل خداوند متعال بعد از آنكه به پيغمبر اكرمش امر به قيام ليل مي‌كند، مي‌فرمايد:
مزمل: 4: و رتل القرآن ترتيلا.
و قرآن را با ترتيل بخوان.
علي (ع) در خطبه‌ي «همام» كه صفات متقين را ذكر مي‌كند، مي‌فرمايد:
خطبه‌ي 184: اما الليل فصافون اقدامهم تالين لاجزاء القرآن يرتلونه ترتيلا.
چون شب شود براي نماز بر پا مي‌ايستند، آيات قرآن را با ترتيل مي‌خوانند.
بيان:
«ترتيل» را مفسرين شمرده شمرده و بدون شتاب خواندن، معني مي‌كنند به طوري كه كلمات و حروف از يكديگر جدا و متمايز باشد. ولي با تاييد روايات ديگر مي‌توان گفت كه مقصود از «ترتيل» خواندن با انديشه و تامل است كه در صورت عجله و تند خواندن ميسر نمي‌شود.

خلقت انسان بيهوده نيست

مومنون: 115: افحسبتم انما خلقناكم عبثا و انكم الينا لا ترجعون؟
مگر پنداشتيد كه ما شما را بيهوده آفريده‌ايم و به سوي ما بازگشت نمي‌كنيد؟
خطبه‌ي 85: فان الله سبحانه لم يخلقكم عبثا و لم يترككم سدي.
خداوند شما را بيهوده نيافريده و مهمل رها نكرده است.
[صفحه 53]
در قسمت دوم اين رساله بيان مي‌كنيم كه قرآن و نهج‌البلاغه منظور از خلقت انسان را چه مي‌داند.

شكر نعمت نعمتت افزون كند

خداوند از قول موسي بن عمران به بني‌اسراييل حكايت مي‌كند:
ابراهيم: 7: و اذ تاذن ربكم لئن شكرتم لازيدنكم و لئن كفرتم ان عذابي لشديد.
زماني كه پروردگارتان اعلام كرد كه اگر سپاسگزاري كنيد، افزونتان دهم و اگر ناسپاسي كنيد، عذاب من بسيار سخت است.
حكمت 85: اذا وصلت اليكم اطراف النعم فلا تنفروا اقصاها بقله الشكر.
هر گاه نمونه‌ها و اوايل نعمت به شما رسيد باقيمانده‌ي آن را به كمي سپاس، دور نسازيد.
حكمت 236: ان لله في كل نعمه حقا فمن اداه زاده منها و من قصر فيه خاطر بزوال نعمته.
همانا خداي را در هر نعمتي حقي است كه هر كس آن را به جا آورد، خدا از آن نعمت او را فراوان دهد و هر كس در انجام آن حق، كوتاهي كند در خطر زوال آن نعمت افتد.
علي (ع) در خطبه‌اي كه بعد از برگشتن از جنگ صفين قرائت نموده مي‌فرمايد: خطبه‌ي 2: احمده استتماما لنعمته.
خدا را براي تمام گردانيدن نعمتش، سپاس مي‌گزارم.

اندازه گيري روزي مخلوق به دست خدا است

نحل: 71: و الله فضل بعضكم علي بعض في الرزق.
خدا بعضي از شما را بر بعضي ديگر در روزي برتري داد.
[صفحه 54]
رعد: 26: الله يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر.
خدا روزي را براي هر كه خواهد گشايش دهد يا تنگ گيرد.
و نيز مي‌فرمايد:
زخرف: 34: نحن قسمنا بينهم معيشتهم في الحيوه الدنيا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات.
ماييم كه معاش آنان را در زندگي دنيا ميانشان تقسيم كرديم و بعضي از آنها را بر بعضي ديگر به مرتبت بالا برديم.
خطبه‌ي 90: و قدر الارزاق فكثرها و قللها و قسمها علي الضيق و السعه فعدل فيها.
روزي‌ها را اندازه‌گيري كرد و به تنگي و فراخي قسمت كرد و در اين قسمت به عدالت رفتار نمود.
بيان:
كم و زياد روزي در مقام تقدير و تقسيم غير از مقام ايصال آن به مخلوق است زيرا رتبه‌ي تقدير، مقدم و رتبه‌ي ايصال [85]، موخر است و از قرآن و نهج‌البلاغه استفاده مي‌شود كه اين اندازه‌گيري در رتبه‌ي اول مي‌باشد و براي رتبه‌ي دوم علت و موجب ديگري لازم است كه طلب و سعي و كوشش باشد. پس اگر دو نفر با وجود طلب مساوي، روزي مختلف بدست آوردند، كاشف از اين است كه در مرحله‌ي تقدير و تقسيم روزي اين دو نفر مختلف بوده است.
و اما راجع به علت اين اختلاف در رتبه‌ي تقدير در قرآن بيان شده است:
زخرف: 32: ليتخذ بعضهم بعضا سخريا.
تا بعضي از آنان بعض ديگر را مسخره خود گرداند.
مقصود اين است كه چون انسان حوايجي دارد كه به تنهايي از عهده‌ي انجام آنها بر نمي‌آيد، به كمك روزي بيشتر و ثروت زيادتري كه دارد، مي‌تواند ديگران را براي انجام آن حوايج مسخر خود كند. در نهج‌البلاغه علت اين اختلاف چنين بيان شده است:
[صفحه 55]
خطبه‌ي 90: ليبتلي من اراد ميسورها و معسورها و ليختبر بذلك الشكر و الصبر من غنيها و فقيرها.
تا به آساني و دشواري روزي هر كه را بخواهد، آزمايش نمايد و به همين طريق، سپاسگزاري را از ثروتمند و صبر و بردباري را از فقير و مستمند بيازمايد.

خدا هر گناهي را به يك و هر حسنه‌يي را به ده حساب مي‌كند

انعام: 160: من جاء بالحسنه فله عشر امثالها و من جاء بالسيئه فلا يجزي الا مثلها و هم لا يظلمون.
هر كس كار نيكي را انجام دهد، ده برابر آن اجر دارد و هر كس گناهي را مرتكب شود جز مثل آن سزايش ندهند و ستمشان نكنند.
علي (ع) در نامه‌يي كه به پسرش امام حسن (ع) نوشته است بعد از آنكه رحمت و لطف خداي مهربان را شرح مي‌دهد، مي‌فرمايد:
نامه 31: و لم يوئسك من الرحمه بل جعل نزوعك عن الذنب حسنه و حسب سيئتك واحده و حسب حسنتك عشرا.
ترا از رحمت خود نا اميد نكرده، بلكه بازگشت ترا از گناه حسنه‌يي قرار داده و گناه ترا يكي و كار نيكت را ده برابر حساب كرده است.

گناه شرك آمرزيده نمي‌شود

نساء: 48 ان الله لا يغفر ان يشرك به و يغفر ما دون ذلك لمن يشاء و من يشرك بالله فقد افتري اثما عظيما.
محققا خدا نمي‌آمرزد كه به او شرك آورند و جز اين، هر كه را بخواهد مي‌بخشد و هر كس به خدا شرك آورد، گناهي بزرگ مرتكب شده است.
علي (ع) در آخر خطبه‌يي كه با موعظه و نصيحت شروع مي‌شود، ظلم را سه
[صفحه 56]
قسمت نموده و راجع به قسم اول كه شديدترين اقسام آن است، مي‌فرمايد:
خطبه‌ي 175: فاما الظلم الذي لا يغفر فالشرك بالله قال الله سبحانه: «ان الله لا يغفر ان يشرك به».
اما ظلمي كه بخشيده نمي‌شود، شرك به خدا است و خدا فرموده است: «محققا خدا نمي‌آمرزد كه به او شرك آورند».

ترغيب و تشويق به دعا

غافر: 60: و قال ربكم ادعوني استجب لكم.
پروردگارتان گفته است، مرا بخوانيد تا اجابتتان كنم.
بقره: 186: و اذا سئلك عبادي عني فاني قريب اجيب دعوه الداع اذا دعان.
و اگر بندگانم درباري من از تو پرسند، من نزديك هستم و چون صاحب دعا مرا بخواند، دعاي او را اجابت مي‌كنم.
خطبه‌ي 89: و من سئله اعطاه.
و هر كس كه چيزي از او خواست، عطا فرمود.
در نامه‌يي كه علي (ع) به پسرش نوشته است، يادآور مي‌شود:
نامه 31: و اعلم ان الذي بيده خزائن السموات و الارض قد اذن لك في الدعاء و تكفل لك بالاجابه و امرك ان تساله ليعطيك و تسترحمه ليرحمك.
خدايي كه خزانه‌هاي آسمان و زمين به دست اوست به تو اجازه‌ي دعا داده و اجابت آن را براي تو ضامن گشته و به تو فرموده كه از او بخواهي تا عطا كند و مهرباني طلبي تا مهرباني كند.
حكمت 427: و لا ليفتح علي عبد باب الدعاء و يغلق عنه باب الاجابه.
نمي‌شود كه خدا بر بنده‌يي در دعا را بگشايد و در اجابت را بر او ببندد.
[صفحه 57]

نتيجه خوبي و بدي كار انسان به خود او باز مي‌گردد

اسراء: 7: ان احسنتم لانفسكم و ان اساتم فلها.
اگر نيكي كنيد به خويش نيكي كرده‌ايد و اگر بدي كنيد براي خودتان است.
يونس: 23: يا ايها الناس انما بغيكم علي انفسكم.
اي مردم سركشي كردن شما به ضرر خودتان است.
و نيز مي‌فرمايد:
زمر: 41: فمن اهتدي فلنفسه و من ضل فانما يضل عليها.
هر كه هدايت يابد براي خويشتن است و هر كه گمراه شود به ضرر خويش گمراه مي‌شود.
روم: 44: من كفر فعليه كفره و من عمل صالحا فلا نفسهم يمهدون.
هر كه كافر شود، زيان كفرش بر خود اوست و كساني كه عمل شايسته‌يي انجام دهند براي خودشان آماده مي‌كنند.
در نامه‌يي كه علي (ع) به قثم بن عباس بن عبدالمطلب حاكم مكه نوشته‌اند، مي‌فرمايد:
نامه 33: و لن يفوز بالخير الا عامله و لا يجزي جزاء الشر الا فاعله.
و هرگز به خير و نيكي نرسد مگر نيكوكار و هرگز كيفر بدي نبيند مگر بدكردار.

متاع دنيا چيست و ذخيره آخرت كدام است؟

كهف: 46: المال و البنون زينه الحيوه الدنيا و الباقيات الصالحات خير عند ربك ثوابا و خير املا.
مال و فرزندان زيور زندگي اين دنيا است و كارهاي شايسته‌ي ماندني نزد پروردگارت، از نظر پاداش بهتر و اميد آن بيشتر است.
[صفحه 58]
خطبه 23: ان المال و البنين حرث الدنيا و العمل الصالح حرث الاخره.
همانا مال و فرزندان كشت دنيا و كار شايسته، كشت آخرت است.

كم فروشي نكنيد

اسراء: 35: و اوفوا الكيل اذا كلتم و زنوا بالقسطاس المستقيم ذلك خير و احسن تاويلا.
و چون به وزن كردن پرداختيد، پيمانه را تمام دهيد و با ترازوي درست وزن كنيد كه اين بهتر و سرانجام آن نيكوتر است.
علي (ع) در نامه‌يي كه به مالك اشتر نوشته است، تذكر مي‌دهد كه:
نامه 53: وليكن البيع بيعا سمحا بموازين عدل.
داد و ستد بايد آسان و به ترازوهاي بي‌كم و زياد باشد.

انسان بسياري از چيزها را نمي‌داند

چون از پيغمبر اكرم راجع به «روح» سوال كردند، اين آيه نازل شد:
اسراء: 85 و يسئلونك عن الروح قل الروح من امر ربي و ما اوتيتم من العلم الا قليلا.
از تو درباره‌ي روح مي‌پرسند، بگو روح مربوط به پروردگار من است و شما جز اندكي از علم، داده نشده‌ايد.
در ذيل آيه‌ي شريفه‌ي امانت مي‌فرمايد:
احزاب: 72: انه كان ظلوما جهولا.
همانا انسان ستم‌پيشه و بسيار نادان است.
علي (ع) در نامه‌يي به امام حسن (ع) بعد از آنكه راجع به مبدا و معاد و امتحان خدا سفارش كرده‌اند، مي‌فرمايد:
نامه 31: فان اشكل عليك شي‌ء من ذلك فاحمله علي جهالتك به فانك اول ما خلقت جاهلا ثم علمت و ما اكثر ما تجهل من الامور و يتحير فيه رايك و يضل فيه
[صفحه 59]
بصرك ثم تبصره بعد ذلك.
پس اگر چيزي از اين مطالب بر تو مشكل شد، آن را بر ناداني خود حمل كن زيرا تو در ابتداي آفرينشت نادان بودي و سپس دانش آموختي و چه بسيار است آنچه را كه نمي‌دانستي و انديشه‌ات در آن سرگردان و بيناييت، گمراه بود و سپس بينا گشتي.

خداوند براي بعضي دنيا و آخرت را جمع مي‌كند

قرآن مجيد بعد از آنكه گفتار سربازان غزوه‌ي احد را نقل مي‌كند كه آنها دعا مي‌كردند خدايا قدمهاي ما را استوار كن و بر گروه كافران پيروزمان ساز، مي‌فرمايد:
آل‌عمران: 148: فاتاهم الله ثواب الدنيا و حسن ثواب الاخره.
خدا پاداش دنيا و پاداش نيك آخرت را به آنها داد.
نساء: 134: من كان يريد ثواب الدنيا فعندالله ثواب الدنيا و الاخره و كان الله سميعا بصيرا.
هر كس پاداش دنيا را مي‌خواهد پس پاداش دنيا و آخرت نزد خداست و خدا شنوا و بينا است.
خطبه 23: ان المال و البنين حرث الدنيا و العمل الصالح حرث الاخره و قد يجمعها الله لاقوام.
مال و فرزندان متاع دنيا و كار شايسته، متاع آخرت است و گاهي خداوند هر دو را براي گروهي جمع مي‌كند.
علي (ع) در نامه‌يي به محمد بن ابي‌بكر چنين مي‌نويسد:
نامه 27: و اعلموا- عبادالله- ان المتقين ذهبوا بعاجل الدنيا و اجل الاخره … سكنوا الدنيا بافضل ما سكنت و اكلوها بافضل ما اكلت فحظوا من الدنيا بما حظي به المترفون و اخذوا منها ما اخذه الجبابره المتكبرون ثم انقلبوا عنها بالزاد المبلغ و المتجر الرابح … و تيقنوا انهم جيران الله غدا في اخرتهم لا ترد لهم دعوه و لا ينقص لهم نصيب من لذه.
[صفحه 60]
اي بندگان خدا، بدانيد پرهيزگاران دنيا و آخرت را به دست آوردند … در دنيا در بهترين منزل جا گرفتند و نيكوترين خوردني را خوردند پس از دنيا بهره‌يي بردند كه مردم خوش‌گذران بردند و كامي گرفتند كه گردنكشان گرفتند: سپس از دنيا رفتند با توشه‌يي كه به مقصد مي‌رساند و تجارتي كه سود دارد … يقين دارند كه فردا در آخرت در جوار خدا هستند، درخواستشان رد نشود و بهره‌شان از لذت كم نشود.
و نيز در كلمات قصار آن حضرت چنين مي‌فرمايد:
و ديگر كسي است كه در دنيا براي آخرت كار مي‌كند. براي او آنچه از دنيا مقدر است، بي‌آنكه كار كند، مي‌رسد. پس او هر دو بهره را بدست آورده و هر دو سرا را مالك شده است.

امتحان خداوند از مخلوق مسلم است

عنكبوت: 2 و 3: احسب الناس ان يتركوا ان يقولوا امنا و هم لا يفتنون و لقد فتنا الذين من قبلهم.
مگر اين مردم پنداشته‌اند، به صرف اينكه گويند ايمان آورديم، رها مي‌شوند و امتحان نمي‌شوند، در حالي كه كساني را كه پيش از ايشان بودند، امتحان كرديم.
علي (ع) در نهج‌البلاغه مي‌فرمايد:
خطبه 102: ايها الناس ان الله قد اعاذكم من ان يجور عليكم و لميعذكم من ان يبتليكم.
اي مردم … همانا خدا شما را پناه داده است از اينكه بر شما ستم كند، ولي پناه نداده از اينكه امتحان كند.

فرستادن پيغمبران براي اتمام حجت است

قرآن بعد از اينكه دوازده نفر از پيغمبران را به نام ياد مي‌كند، مي‌فرمايد:
نساء: 165: رسلا مبشرين و منذرين لئلا يكون للناس علي الله حجه بعد الرسل.
[صفحه 61]
اينها پيغمبراني بودند نويدآور و بيم‌رسان تا مردم را پس از آمدن اين پيغمبران، بر خدا دست آويزي نباشد.
مولي الموحدين نيز در نهج‌البلاغه مي‌فرمايد:
خطبه 144: بعث رسله بما خصهم به من وحيه و جعلهم حجه له علي خلقه لئلا تجب الحجه لهم يترك الاعذار اليهم.
خداوند پيغمبرانش را با اختصاص وحي، برانگيخت و ايشان را بر مخلوقش، حجت گردانيد تا آنها را بر خدا دستاويزي و عذري نباشد.

حسرت در قيامت و تقاضاي برگشت به دنيا

قرآن كريم بعد از آنكه به متابعت و پيروي از اوامر خويش دستور مي‌دهد و از عذاب ناگهاني برحذر مي‌سازد، مي‌فرمايد:
زمر: 56 -58: ان تقول نفس يا حسرتي علي ما فرطت في جنب الله و ان كنت لمن الساخرين … او تقول حين تري العذاب لو ان لي كره فاكون من المحسنين.
تا، كسي نگويد دريغا از آنچه من درباره‌ي خدا كوتاهي كردم و از مسخره‌كنان بودم … يا هنگامي كه عذاب را ببيند بگويد: اي كاش براي من بازگشتي بود تا از نيكوكاران مي‌شدم.
علي (ع) در نامه‌يي به يكي از عمالش مي‌نويسد:
نامه 41: فكانك قد بلغت المدي و دفنت تحت الثري و عرضت عليك اعمالك بالمحل الذي يناري الظالم فيه بالحسره و يتمني المضيع فيه الرجعه.
به آن ماند كه تو به آخرت رسيده‌يي و زير خاك پنهان گشته‌يي و كردارت به تو نمايانده شده است در جايي كه ستمگر به صداي بلند، دريغ مي‌گويد و تبهكار آرزوي برگشت به دنيا مي‌كند.
[صفحه 62]

نيكي را به نيكي بهتر تلافي كنيد

نساء: 86: و اذا حييتم بتحيه فحيوا باحسن منها او ردوها ان الله كان علي كل شي‌ء حسيبا.
چون شما را درود گفتند، درودي بهتر از آن بگوييد يا همان درود را بازگوييد همانا خدا همه چيز را حسابگر است.
حكمت 59: اذا حييت بتحيه فحي باحسن منها و اذا اسديت اليك يد فكافئها بما يربي عليها و الفضل مع ذلك للبادي.
چون كسي به تو درود فرستد، درودي بهتر از آن فرست و هر گاه دستي سويت دراز شد، آن را به زيادتر پاداش ده، چرا كه فضيلت براي كسي است كه ابتدا كرده است.

تا مردم بد نشوند نعمت خدا از آنها بر نمي‌گردد

رعد: 11 ان الله لا يغير ما بقوم حتي يغيروا ما بانفسهم.
و خدا نعمتي را كه نزد گروهي هست، تغيير نمي‌دهد تا آنچه را در ضميرشان هست، تغيير دهند.
خطبه 177: و ايم الله ما كان قوم قط في غض نعمه من عيش فزال عنهم الا بذنوب اجترحوها.
سوگند به خدا هرگز قومي در فراخي نعمت و خوشي نبوده‌اند كه از ايشان گرفته شده باشد مگر بر اثر گناهاني كه مرتكب شده‌اند.

خوف و رجاب با هم پسنديده است

اسراء: 56: اولئك الذين يدعون يبتغون الي ربهم الوسيله ايهم اقرب و يرجون رحمته و يخافون عذابه …
[صفحه 63]
قرآن مجيد، مردمي را كه: «به رحمت خدا اميدوارند و از عذابش بيم دارند» مي‌ستايد و هم چنين در ضمن ستايش خانواده‌ي زكريا مي‌فرمايد:
انبياء: 90: و يدعوننا رغبا و رهبا.
و ما را با اميد و بيم مي‌خوانند.
علي (ع) در خطبه‌ي «همام» و ضمن بيان صفات متقين مي‌فرمايد:
خطبه 184: و لولا الاجل الذي كتب الله عليهم لم تستقر ارواحهم في اجسادهم طرفه عين شوقا الي الثواب و خوفا من العقاب.
و اگر نبود اجلي كه خدا بر ايشان تعيين فرموده از شوق ثواب و بيم عذاب، چشم بر هم زدني جان در بدنشان قرار نمي‌گرفت.
و نيز در خطبه‌يي كه در طلب باران بيان نموده‌اند،مي‌فرمايند:
خطبه 143: اللهم انا خرجنا اليك … راغبين في رحمتك و راجين فضل نعمتك و خائفين من عذابك و نقمتك.
رو به سوي تو آورده‌ايم در حالي كه خواهان رحمتت و اميدوار به زيادي نعمتت و بيمناك از خشمت مي‌باشيم.

در تنگدستي صدقه دهيد

طلاق: 7: و من قدر عليه رزقه فلينفق مما اتاه الله لا يكلف الله نفسا الا ما اتاها سيجعل الله بعد عسر يسرا.
و هر كه روزي او تنگ باشد، بايد از آنچه خدا به او داده است انفاق كند. خدا، هيچكس را بيش از آنچه به او داده، مكلف نمي‌كند. خدا از پس سختي آساني قرار مي‌دهد.
حكمت 132: استنزلوا الرزق بالصدقه و من ايقن بالخلف جاد بالعطيه.
روزي را به وسيله صدقه طلب كنيد و كسي كه به گرفتن عوض باور داشته باشد به بخشش جوانمردي كند.
[صفحه 64]
حكمت 250: اذا املقتم فتاجروا الله بالصدقه.
چون تنگدست گشتيد به وسيله‌ي صدقه دادن با خدا معامله كنيد.

هر كسي در گرو اعمال خويش است

طور: 21: كل امري‌ء بما كسب رهين.
هر كسي در گرو كاري است كه انجام داده است.
خطبه 232: فانكم مرتهنون بما اسلفتم و مدينون بما قدمتم.
شما در گرو آنچه پيش فرستاده‌ايد، مي‌باشيد و به خاطر آنها مجازات مي‌شويد.
بيان:
شيخ توسي در بيان آيه‌ي فوق مي‌فرمايد: «با هر انساني طبق آنچه عملش استحقاق دارد، معامله مي‌شود، اگر طاعت انجام داده است، پاداش مي‌بيند و اگر گناه كرده، مجازات مي‌شود و هيچكس به گناه ديگري مواخذه نمي‌شود و همچنان كه گروگان نزد مرتهن [86] حبس مي‌شود تا آنچه لازم است،راهن [87] بپردازد و سپس گروگان آزاد مي‌شود، انسان هم در مقابل اعمالش محبوس است تا زماني كه معلوم شود آن اعمال را طوري كه لازم بوده، انجام داده است آن گاه خلاص مي‌شود و گرنه گرفتار مي‌گردد.» [88].

نعمتهاي خدا از اندازه خارج است

خداوند پس از آنكه مقداري از نعمتهاي خويش را از قبيل خلقت زمين و آسمان و باران و دريا و ميوه‌ها تذكر مي‌دهد، مي‌فرمايد:
[صفحه 65]
ابراهيم: 34: و ان تعدوا نعمه الله لا تحصوها.
و اگر بخواهيد نعمت خدا را بشماريد، نمي‌توانيد آن را شماره كنيد.
و نيز در سوره‌ي نحل (آيه‌ي 18) نعمتهاي بيشتري را متذكر مي‌شود و سپس همين جمله را تكرار مي‌كند.
در ابتداي نهج‌البلاغه مذكور است:
خطبه 1: و لا يحصي نعماءه العادون.
و شماره كنندگان، نعمتهاي او را شماره نتوانند كرد.

خداوند بر انسان سختگيري نكرده است

قرآن مجيد بعد از آنكه راجع به معاف بودن مريض و مسافر از گرفتن روزه دستور داده مي‌فرمايد:
بقره: 185: يريد الله بكم اليسر و لا يريد بكم العسر.
خدا براي شما آساني مي‌خواهد و مشقت و سختي نمي‌خواهد.
حج: 78: و ما جعل عليكم في الدين من حرج.
خدا براي شما سختي و مشقتي در دين قرار نداده است.
علي (ع) در هنگام مراجعت از جنگ صفين ضمن جوابي كه به مرد شامي داده است، مي‌فرمايد:
حكمت 75: ان الله سبحانه … كلف يسيرا و لم يكلف عسيرا.
خداوند به كار آسان تكليف كرده و به كار دشوار دستور نداده است.

تنها خردمندان پند مي‌پذيرند

خداوند در ذيل بسياري از آياتي كه نعمتهاي خود را شرح مي‌دهد، مي‌فرمايد:
رعد: 4: ان في ذلك لايات لقوم يعقلون.
[صفحه 66]
همانا در آنچه ذكر شد، نشانه‌ها و عبرتهايي براي گروه خردمندان است.
در سوره‌ي روم بعد از آنكه براي كساني كه براي خدا شريك قرار مي‌دهند، مثالي مي‌زند، مي‌فرمايد:
روم: 28: كذلك نفصل الايات لقوم يعقلون.
اين آيه‌ها را براي گروهي كه خرد دارند، شرح مي‌دهيم.
علي (ع) در خطبه‌يي كه مزاياي اسلام را شرح مي‌دهد، مي‌فرمايد:
خطبه 105: فجعله (الاسلام) … فهما لمن عقل و لبا لمن تدبر.
دين اسلام باعث فهم است، براي كسي كه خرد خود را به كار اندازد و موجب عقل و خرد است، براي كسي كه تفكر و انديشه نمايد.
و بعد از آن راجع به مردن مي‌فرمايد:
خطبه 230: فكفي واعظا بموتي.
و مرگ براي پند دادن خردمند، كافي است.

مرگ مي‌رسد و انسان در غفلت است

انبياء: 1: اقترب للناس حسابهم و هم في غفله معرضون.
وقت حساب دادن مردم نزديك شد و آنها در حالت بي‌خبري روي گردانند.
علي (ع) بعد از آنكه بندگان خدا را از فريب شيطان و انجام گناه به اميد توبه بر حذر مي‌دارد، مي‌فرمايد:
خطبه 63: و الشيطان موكل به … حتي تهجم منيته عليه اغفل ما يكون عنها.
تا اينكه نا گاه مرگ بر او حمله كند در حالتي كه از آن بسيار غافل باشد.

فرار از جهاد سودي ندارد

قرآن مجيد درباره كساني كه نسبت به رفتن به جنگ بهانه‌جويي كرده و
[صفحه 67]
مي‌خواستند فرار كنند، مي‌فرمايد:
احزاب: 16 و 17: قل لن ينفعكم الفرار ان فررتم من الموت او القتل و اذا لا تمتعون الا قليلا قل من ذا الذي يعصمكم من الله ان اراد بكم سوءا او اراد بكم رحمه …
بگو اگر از مردن يا كشته شدن فرار كنيد، فرار كردن سودتان ندهد و در اين صورت جز مدت كمي برخوردار نخواهيد شد. بگو كيست كه شما را در برابر خدا، اگر محنتي و يا رحمتي برايتان بخواهد، نگه مي‌دارد؟
علي (ع) ضمن كلامي كه اصحابش را به جهاد ترغيب مي‌كند، مي‌فرمايد:
خطبه 124: و ايم الله لئن فررتم من سيف العاجله لا تسلموا من سيف الاخره … ان في الفرار موجده الله و الذل اللازم و العار الباقي و ان الفار لغير مزيد في عمره و لا محجوز بينه و بين يومه.
سوگند به خدا اگر از شمشير دنيا فرار كنيد از شمشير آخرت به سلامت نمي‌مانيد … همانا فرار از جنگ سبب خشم خدا و ذلت و بيچارگي و ننگ هميشگي است و به عمر فرار كننده افزوده نمي‌شود و فرار مانع از مرگش نمي‌گردد.

در خرج كردن ميانه‌روي كنيد

قرآن كريم ضمن بيان صفات بندگان حقيقي خدا مي‌فرمايد:
فرقان: 67: والذين اذا انفقوا لم يسرفوا و لم يقتروا و كان بين ذلك قواما.
و كساني هستند كه چون خرج كنند، اسراف نكنند و بخل نورزند و ميان اين دو معتدل باشند.
حكمت 32: كن سمحا و لا تكن مبذرا و كن مقدرا و لا تكن مقترا.
بخشنده باش ولي نه به حد اسراف و ميانه‌رو باش و سخت‌گير مباش.
[صفحه 68]

رفتار و گفتار انسان بر ضميرش گواهي مي‌دهد

قرآن مجيد درباره منافقين كه خلاف آنچه در دل داشتند به زبان مي‌آوردند، خطاب به پيغمبر اكرم مي‌فرمايد:
محمد: 30: فلعرفتهم بسيماهم و لتعرفنهم في لحن القول.
آنها را به وجناتشان شناختي و آهنگ گفتارشان مي‌تواني بشناسي.
حكمت 25: ما اضمر احد شيئا الا ظهر في فلتات لسانه و صفحات وجهه.
كسي چيزي را در دل پنهان نمي‌كند مگر آنكه در سخنان بي‌انديشه و پرده‌هاي رخسارش هويدا مي‌گردد.

در راه خدا از سرزنش باك نداشته باش

قرآن حكيم در ستايش قومي مي‌فرمايد:
مائده: 54: فسوف ياتي الله بقوم … يجاهدون في سبيل الله و لا يخافون لومه لائم.
در راه خدا كارزار كنند و از ملامت ملامتگران نهراسند.
علي (ع) به پسر ارجمندش امام حسن (ع) مي‌نويسد:
نامه 31: و جاهد في الله حق جهاده و لا تاخذك في الله لومه لائم.
در راه خدا جهاد كن، جهادي كه شايسته‌ي اوست و در راه خدا از سرزنش ملامتگر باك نداشته باش.

منت گذاشتن احسان را باطل مي‌كند

بقره: 264: يا ايها الذين امنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن و الاذي.
شما كه ايمان داريد صدقه‌هاي خويش را با منت و اذيت باطل نكنيد.
در نامه‌يي كه علي (ع) به مالك اشتر نوشته، تذكر داده است:
[صفحه 69]
نامه 53: و اياك و المن علي رعيتك باحسانك … فان المن يبطل الاحسان …
بپرهيز از اينكه به احساني كه مي‌كني بر رعيتت منت گذاري … زيرا منت گذاشتن احسان را باطل مي‌كند.

دليل زنده شدن پس از مرگ

قرآن مبين در پاسخ به اشكال فردي كه استخوان پوسيده‌ي انساني را نزد پيغمبر اكرم آورد و گفت كه چگونه ممكن ست اين دوباره زنده شود، مي‌فرمايد:
يس: 78 و 79: و ضرب لنا مثلا و نسي خلقه قال من يجيي العظام و هي رميم؟ قل يحيها الذي انشاها اول مره.
براي ما مثلي مي‌زند در حالي كه خلقت خويش را از ياد برده است: مي‌گويد چه كسي استخوانهاي پوسيده را زنده مي‌كند، بگو: همان كه دفعه‌ي اول آن را ايجاد كرده است، زنده‌اش مي‌كند.
حكمت 121: و عجبت لمن انكر النشاه الاخري و هو يري النشاه الاولي.
و شگفت دارم از كسي كه خلقت ديگر را انكار مي‌كند و حال آنكه خلقت اول را مي‌بيند.
بيان:
خداوند در ابتدا انسان را از كتم عدم بوجود مي‌آورد و پس از آنكه مدتي زندگي كرد، بدن ظاهريش را معدوم مي‌كند و از بين مي‌برد. بار دوم طبق قانون معاد جسماني، او را زنده مي‌كند و به ظاهر زندگي اول بر مي‌گرداند. اگر انسان خلقت اول خويش را از ياد ببرد و نسبت به آن غافل باشد، زنده شدن پس از مرگ را مستبعد مي‌شمرد و بلكه منكر مي‌شود و مي‌گويد چگونه ممكن است استخوانهاي پوسيده و بدن خاك شده انسان زنده شود و به حالت اول بر گردد؟
قرآن مجيد، اين اشكال را نقل مي‌كند و جوابش را كه همان تذكر به خلقت اول است، بيان مي‌كند. چگونه ممكن است انسان متذكر باشد كه قدرتي خارج از تصور
[صفحه 70]
انسان به ايجاد معدوم صرف، تعلق گرفت و انساني ايجاد كرد و اكنون همان قدرت از ايجاد دوباره‌ي آن عاجز باشد، در صورتي كه از بديهيات اوليه به شمار مي‌رود: «چونكه صد آمد نود هم پيش ماست» و خلقت دوباره به مراتب آسانتر از خلقت اول است.
البته اين سنجش و قياس نسبت به قدرت محدود مخلوق و ممكن است كه خلقت دوم را آسان‌تر نام مي‌نهد و گرنه نسبت به قدرت نامحدود و بي‌پايان ذات باري آسان و آسان‌تر معني ندارد و به ملاحظه‌ي همين سنجش و قياس است كه قرآن مجيد در آيه‌ي ديگري كلمه «اهون» به كار برده و فرموده است:
روم: 27: و هو الذي يبدو الخلق ثم يعيده و هو اهون عليه …
اوست كه مخلوق را ايجاد كرده و سپس آن را بر مي‌گرداند و برگردانيدن براي او آسانتر است.

اگر خدا دست انسان را نگيرد به گناه مي‌گرايد

قرآن حكيم از قول حضرت يوسف (ع) نقل مي‌كند:
يوسف: 53: ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربي.
همانا ضمير انساني پيوسته به گناه فرمان مي‌دهد مگر آن كه پروردگارم رحم كند.
علي (ع) نيز به نماينده‌ي خويش- مالك اشتر- طي نامه‌يي امر مي‌فرمايد:
نامه 53: و امره ان يكسر نفسه عند الشهوات و يزعمها عند الجمعات فان النفس اماره بالسوء الا ما رحم الله.
هنگام شهوات، نفس خود را فرونشان و هنگام سركشي‌ها بازش دار زيرا نفس به گناه فرمان مي‌دهد مگر آن را كه خدا رحم كند.

اولين سفارش پدر به پسر نهي از شرك است

قرآن عظيم، وصاياي حضرت لقمان را به پسرش ياد آور شده، مي‌فرمايد:
لقمان: 12: و اذ قال لقمان لابنه و هو يعظه يا بني لاتشرك بالله ان الشرك لظلم عظيم.
[صفحه 71]
و آن دم كه لقمان به پسر خويش كه پندش مي‌داد، گفت: پسركم به خدا شرك نياور كه شرك ستمي بزرگ است.
علي (ع) هنگامي كه از ضربت شمشير ابن‌ملجم ملعون در بستر خوابيده بود و اندكي بعد بدرود حيات گفت، به فرزندانش املا فرمود:
نامه 23: وصيتي لكم ان لا تشركوا بالله شيئا.
سفارش من به شما اين است كه چيزي را شريك خدا نسازيد.
و نيز در خطابه‌يي كه در همان حال احتضار بيان مي‌نمود، فرموده است:
خطبه 149: اما وصيتي فالله لا تشركوا به شيئا.
اما سفارش من به شما درباره خدا است كه چيزي را شريك او قرار ندهيد.
[صفحه 75]

مطالب مختلف قرآن و نهج‌البلاغه‌

ياري خواستن از خداوند

فاتحه الكتاب: 5: اياك نعبد و اياك نستعين.
تنها ترا مي‌پرستيم و تنها از تو ياري مي‌جوييم.
بقره: 45: و استعينوا بالصبر و الصلوه.
بوسيله بردباري و نماز كمك طلبيد.
اعراف: 128: قال موسي لقومه استعينوا بالله.
موسي به قوم خود گفت از خدا ياري جوييد.
خطبه 2: واستعينه فاقه الي كفايته.
از او ياري مي‌جويم، براي احتياجي كه به بي‌نياز گردانيدنش دارم.
[صفحه 76]
خطبه 151: و استعينه علي مداحر الشيطان و مزاجره و الاعتصام من حبائله و مخاتله.
از خدا براي دور ساختن شيطان و بازداشتن او و براي محفوظ ماندن از دامها و فريبهاي او ياري مي‌خواهم.
خطبه 232: و استعينه علي وظائف حقوقه.
و از او براي اداي حقوقش ياري مي‌جويم.
خطبه 233: اوصيكم عبادالله بتقوي الله … و ان تستعينوا عليها بالله و تستعينوا بها علي الله.
شما را سفارش مي‌كنم اي بندگان خدا براي تقوي كمك خواهيد و از تقوي براي معرفت او ياري جوييد.
بيان:
از آيات و عبارات مذكور و نيز موارد بسيار ديگري كه ذكر نشد، بدست مي‌آيد كه براي جلب هر نفعي و دفع هر زياني بايد از خدا ياري جست و محتاج به توضيح نيست تنها جمله‌ي آخر كه از نهج‌البلاغه ذكر شد، ظاهرش موهم دور مصرح و توقف شي‌ء بر نفس است، زيرا تا، كسي خدا را نشناسد، از او بر تقوي ياري نمي‌طلبد و تا تقوي نداشته باشد، مستعد طلب معرفت خدا نمي‌شود. به عبارت ديگر در اين سخن، معرفت حق متوقف بر تقوي و تقوي متوقف بر معرفت و طلب از خدا قرار داده شده كه اين محال و غير ممكن است. ولي جواب اين است كه: درجات معرفت الهي متفاوت است و درجه‌ي نازله‌ي آن است كه متوقف عليه ياري خواستن از تقوي است و اين درجه ممكن است از راه ديگري غير از تقوي حاصل شود و اما معرفت متوقف بر تقوي و مسبب از آن، آن است كه از بركت تقوي حصال مي‌شود و هر چند تقوي بيشتر باشد، معرفت بيشتر حاصل مي‌شود، پس متوقف عليه از نظر درجات و مراتب، مختلف است و اشكال دور، وارد نمي‌آيد، نظير توقف تشنگي و ميل به آشاميدن آب شور.
[صفحه 77]

وحدانيت خدا

اخلاص: 1: قل هو الله احد.
بگو او خداي يگانه است.
خطبه 152: الاحد لا بتاويل عدد.
خدا يكي است بدون برگشت به عدد.
خطبه 228: ما وحده من كيفه.
كسي كه كيفيت براي خداوند ثابت كند، خدا را يكتا نشناخته است.
حكمت 462: و التوحيد ان لا تتوهمه.
يكتا دانستن خدا اين است كه او را به وهم و انديشه در نياوريم.
خطبه 64: كل مسمي بالوحده غير قليل.
هر ناميده شده به «يكي» غير از خدا، كم است.
بيان:
كلمه «واحد» در چند معني به كار مي‌رود:
1- واحدي كه مبدا كثرت است و كم متصل و منفصل را به وسيله‌ي آن تقسيم مي‌كنند و خلاصه آن يك كه بعدش دو، سه و چهار شمرده مي‌شود كه خداوند واحد به اين معني نيست زيرا اولا: خدا يكي است ثاني و ثالث ندارد: ثانيا: از اوصاف اين معني قلت و كمي است يعني دو و سه و چهار بيشتر از آن است و خداوند موصوف به قلت نمي‌شود زيرا تمام اوصاف كماليه در ذات باري به نحو اتم و اكمل موجود است. علي عليه‌السلام در عبارت اول و پنجم مذكور به اين معني اشاره فرموده و چنين وحدتي را از خداوند نفي نموده است.
2- وحدت نوعيه و جنسيه كه آن وحدت مبهمه‌يي‌ست كه انواع و اجناس
[صفحه 78]
ممكنات را به آن موصوف مي‌رساند و مي‌گويند ابها در جنس، اشد از ابهام در نوع است و مي‌گويند انسان يك نوعي‌ست و غنم نوع ديگر و حيوان يك جنس است و جوهر جنس ديگر.
3- وحدت به نوع و وحدت به جنس، چنان كه مي‌گوييم زيد يكي از افراد انسان و انسان يكي از انواع حيوان است و واضح است كه خداوند متعال نه جنس است و نه فصل تا واحد به معني دوم باشد و نه مندرج تحت نوع و جنسي تا واحد به معني سوم باشد زيرا تمام اين معاني از خصايص ممكنات است.
4- وحدت اعتباريه‌يي‌ست كه براي شي‌ء ذات، اجزايي فرض شود و سلب اين معني از ذات باري در كمال وضوح است.
علي عليه‌السلام در حديث ديگري كه در روز جنگ جمل به اعرابي سايل از معني توحيد القا نموده، فرموده است: «واحد بودن خداوند چهار معني دارد كه دو معني از آنها درباره‌ي خداوند روا نيست و دو معني ديگر روا و صحيح است. اما آن دو معني كه درباره خدا روا نيست، اول: واحدي‌ست كه از باب اعداد باشد، اين معني نسبت به خدا روا نيست زيرا چيزي كه ثاني ندارد، در باب اعداد داخل نمي‌شود. نمي‌بيني كه خداوند كسي را كه او را ثالث ثلاثه گفته، كافر دانسته است (اشاره به عقيده نصاري است نسبت به الوهيت حضرت مسيح و به موضوع حلول)، معني دوم آن است كه مردم، واحد مي‌گويند و مرادشان نوع و جنس است. اين معني هم درباره‌ي خداوند روا نيست زيرا كه لازمه‌ي اين معني تشبيه نمودن خالق به مخلوق است و خداوند متعال از تشبيه منزه است.
و اما آن دو معني واحد كه درباره‌ي خداوند صحيح است: اول اين است كه در اشياء، شبيه و مانندي براي او پيدا نمي‌شود. دوم اينكه نه در مرتبه‌ي وجود و نه در مرتبه‌ي عقل و وهم، قابل تقسيم نيست.» [89].
در عبارت سومي كه از نهج‌البلاغه ذكر شد «و التوحيد ان لا تتوهمه» به معني چهارم اين روايت اشاره مي‌فرمايد و اما درباره‌ي جمله «ما وحده من كيفه» مي‌گوييم اگر براي خداوند كيفيتي ثبت شود اعم از كيفيات محسوسه يا استعداديه يا نفسانيه يا كيفيات مختعمه‌ي به كميات تمام اينها عوارضي باشند كه از محل و موضوع مستغني نيستند و اين
[صفحه 79]
اعراض، نعت و صفاتي براي محل منعوث [90] و موصوف خود مي‌باشند و لازمه‌ي اتصاف، اقتران است و لازمه‌ي اقتران، تثنيه كه منافي با توحيد است: چنانكه در نهج‌البلاغه مي‌فرمايد: «فمن وصف الله سبحانه فقد قرنه و من قرنه فقد ثناه.» [91].

رحمت خداوند

در كلمه مباركه «بسم الله الرحمن الرحيم» خداوند متعال خود را «رحيم» معرفي نموده است. و همچنين در آيات «انه هو التواب الرحيم» - هو البر الرحيم- لروف رحيم- هو العزيز الرحيم- ان الله غفور رحيم.
خطبه 178: رحيم لا يوصف بالرقه.
خداوند، رحيمي است كه به نازك دلي موصوف نمي‌شود.
بيان:
چون رحيم بودن مخلوق عبارت از رقت قلب و انفعال نفس و امثال آن عبارات است و اين معاني از اوصاف ممكن و مركب مي‌باشد كه ساحت مقدس ربوبي از آن منزه و مبرا است، بدين جهت در اطلاق نظير اين صفات بر خداوند متعال، دانشمندان مي‌گويند: «خذ الغايات و اترك المبادي» يعني «نتيجه را ملاحظه كن و مقدمات را رها كن.» مثلا نسبت به رحيم بودن خداوند بايد بگوييم فقط نتيجه‌ي رقت قلب كه انعام و افضال و عفو و غفران است از صفات آن ذات باري است و ملزوم و مبدا اين معاني كه رقت قلب و انفعال نفس است، ساحت مقدسش از آنها پاك و منزه است. و همچنين مراد از غضب خداوند در آيه‌ي شريفه‌ي « … و غضب الله عليه … » [92] انتقام و عقوبت است نه هيجان و غليان نفس.
[صفحه 80]

بهشت پاداش ايمان و عمل صالح است

نساء: 124: و من يعمل من الصالحات من ذكر او انثي و هو مومن فاولئك يدخلون الجنه و لا يظلمون نقيرا.
هركس از مرد و زن كارهاي شايسته كند و مومن باشد به بهشت در آيد و به قدر رشته‌ي هسته‌ي خرمايي ستم نبيند.
اعراف: 43: … و نودوا ان تلكم الجنه اورثتموها بما كنتم تعملون.
اهل بهشت را ندا كنند كه اين بهشت را به پاداش اعمالي كه مي‌كرده‌ايد، به دست آورده‌ايد.
قرآن مجيد از مردمي كه نماز را تباه كرده و پيرو هوسها شده‌اند، استثنايي نموده، مي‌فرمايد:
مريم: 60: الا من تاب و امن و عمل صالحا فاولئك يدخلون الجنه و لا يظلمون شيئا.
مگر آنها كه توبه كرده، ايمان آورده، كار شايسته كرده‌اند، آنها به بهشت در آيند و هيچ‌گونه ستم نبينند.
نساء: 13: … و من يطع الله و رسوله يدخله جنات تجري من تحتها الانهار خالدين فيها …
و هر كس خدا و پيغمبر را فرمان برد خدا او را به بهشت‌هايي در آرد كه جويها در آن روان است.
خطبه‌ي 166: الفرائض! الفرائض! ادوها الي الله تودكم الي الجنه.
واجبات را بجا آوريد. واجبات را بجا آوريد، آنها را براي خدا انجام دهيد تا شما را به بهشت رساند.
خطبه 16: … الا و ان التقوي مطايا ذلل حمل عليها اهلها و اطعوا ازمتها فاوردتهم الجنه.
تقوي مانند شترهاي رامي است كه صاحبشان بر آنها سوار شده و مهارشان را
[صفحه 81]
به دست دارند و ايشان را به بهشت وارد مي‌سازند.
خطبه 233: فان التقوي في اليوم الحرز و الجنه و في غد الطريق الي الجنه.
تقوي در امروز پناه و سپر است و فردا راه بهشت.
نامه 27: … فمن اقرب الي الجنه من عاملها …
چه كسي به بهشت نزديك‌تر است از كسي كه كار بهشت كرده است؟
در وصيتي، آن حضرت بعد از مراجعت از جنگ صفين راجع به ماترك و دارايي خويش چنين فرموده است:
نامه 24: هذا ما امر به عبدالله علي بن ابيطالب اميرالمومنين في ماله ابتغاء وجه الله ليولجني به الجنه و يعطيني به الامنه.
اين است آنچه كه بنده‌ي خدا علي بن ابيطالب پيشواي مومنين نسبت به دارايي خود دستور داده است براي خشنودي خدا و براي اينكه مرا به بهشت در آورد و آسودگي عطا فرمايد.
بيان:
در قرآن و نهج‌البلاغه آيات و عبارات بسيار ديگري نيز به اين مضمون وارد شده است كه در تمام آنها، بهشت را تنها پاداش عمل صالح، تقوي، ترس از خدا، اطاعت خدا و رسول و امثال اين عبارات كه همه متضمن يك معني است، قرار داده است و در هيچ مورد چيز ديگري را مانند انتساب به خاندان پيغمبر اكرم يا وصول به حق يا حضور در مقام جلالي كه دسته‌يي ادعا مي‌كنند، موجب دخول بهشت ندانسته است.

خلقت آدم ابوالبشر

آل‌عمران: 60: ان مثل عيسي عندالله كمثل ادم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون.
حكايت عيسي نزد خدا چون حكايت آدم است، وي را از خاك آفريد و بدو گفت باش! پس وجود يافت.
[صفحه 82]
همچنين علي عليه‌السلام بعد از آنكه خلقت زمين و آسمان و خورشيد و ماه و ستاره را تشريح مي‌كند، مي‌فرمايد:
خطبه 1: ثم جمع سبحانه من حزن الارض و سهلها و عذبها و سبخها تربه سنها بالماء حتي خلصت و لاطها بالبله حتي لزيت فجبل منها صوره ذات احناء و وصول و اعضاء و فضول اجمدها حتي استمسكت و اصلدها حتي صلصت لوقت معدود و اجل معلوم ثم نفخ فيها من روحه فمثلت انسانا ذا اذهان يجيلها و فكر يتصرف بها و جوارح يختدمها و ادوات يقلبها و معرفه يفرق بها بين الحق و الباطل و الادواق و المشام و الالوان و الاجناس معجونا بطينه الالوان المختلفه و الاشباه الموتلفه و الاضداد المتعاديه و الاخلاط المتباينه من الحر و البرد و البله و الجمود و المساءه و السرور …
سپس از زمين سنگلاخ و زمين هموار و كشتزار و شوره‌زار پاره‌ي خاكي فراهم آورد و آب بر آن ريخت تا پاكيزه شد و آن را با آب آميخت تا به هم چسبيد، آنگاه از آن خاك آميخته شكلي را كه داراي دست و پا و اعضا و پيوستگي و گسستگي‌ها بود، بيافيرد و آن را جمود داد تا از يكديگر جدا نشود و محكم كرد به حدي كه صدا مي‌كرد: سپس آن را گذاشت تا زمان معين و مدت معلومي، پس آن گل خشكيده را جان بخشيد و انساني بوجود آمد داراي قواي مدركه‌يي كه آنها را جولان مي‌داد و فكري كه با آن در كارها تصرف مي‌كرد و اعضايي كه خدمتگزارش بود و ابزاري كه آنها را به حركت مي‌آورد و داراي معرفتي بود كه ميان حق و باطل و چشيدني‌ها و بوييدني‌ها و رنگها و جنسها تميز مي‌داد. سرشت او را از رنگهاي گوناگون و مواد موافق و مختلف آميخت از صفرا و بلغم و خون و سودا و اندوه و خوشحالي …

گمراهي‌هاي زمان جاهليت

آل‌عمران: 164: و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين.
همانا اين مردم پيش از آمدن پيغمبر در گمراهي آشكاري بودند.
خطبه 94: بعثه و الناس ضلال في حيره و خابطون في فتنه قد استهوتهم الاهواء و استزلتهم
[صفحه 83]
الكبرياء و استخفتهم الجاهليه الجهلاء حياري في زلزال من الامر و بلاء من الجهل.
خداوند آن حضرت را مبعوث كرد هنگامي كه مردم گمراه و سرگردان بودند و كوركورانه در فتنه و فساد قدم مي‌نهادند و خواهشهاي نفساني خرد آنها را ربوده بود و خودبيني آنها را لغزانيده بود و ناداني بسيار ايشان را سبكسر نموده، در كار خويش سرگردان و پريشان بودند.
خطبه 187: بعثه حين الاعلم قائم و لا منار ساطع و لا منهج واضح.
خداوند حضرت رسول را مبعوث فرمود هنگامي كه نه نشانه‌يي بر پا بود و نه روشنايي، نمايان و نه راه مستقيمي، آشكار.
خطبه 21: ان الله بعث محمدا- صلي الله عليه و اله- نذيرا للعالمين و امينا علي التنزيل و انتم معشر العرب علي شر دين و في شر دار منيخون بين حجاره خشن و حيات صم تشربون الكدر و تاكلون الجشب و تسفكون دماءكم و تقطعون ارحامكم الاصنام فيكم منصوبه و الاثام بكم معصوبه.
خداوند حضرت محمد (ص) را برانگيخت تا بيم دهنده‌ي جهانيان و امين قرآن باشد. شما اي گروه تازيان در آن هنگام داراي بدترين كيش و بدترين منزل بوديد. ميان سنگلاخ خشن و مارهاي كر سكونت داشتيد، آب لجن مي‌نوشيديد و غذاي خشن مي‌خورديد و خون يكديگر را مي‌ريختيد و از خويشاوندي بريده بوديد. بت‌ها ميان شما بر پا و گناهان به شما پيچيده بود.

بهشت و نعمت‌هايش هميشگي است

نساء: 57 و 122: و الذين امنوا و عملوا الصالحات سندخلهم جنات تجري من تحتها الانهار خالدين فيها ابدا …
كساني كه ايمان آورده و كارهاي شايسته كرده‌اند، به بهشتهايي واردشان خواهيم ساخت كه از زير آنها جويها روان است و هميشه در آنجا مي‌باشند …
[صفحه 84]
خطبه 108: فاما اهل الطاعه فاثابهم بجواره و خلدهم في داره حيث لا يظعن النزال و لا يتغير لهم الحال.
اما خداوند، فرمانبرداران را در جوار خويش پاداش مي‌دهد و در خانه‌ي خود، ايشان را جاودان نگه مي‌دارد، از آنجا خارج نشوند و تغيير حال نيابند.
رعد: 35: مثل الجنه التي وعد المتقون تجير من تحتها الانهار اكلها دائم و ظلها …
صفت بهشتي كه به پرهيزگاران وعده داده‌اند، اين است كه از زير آن جويها روان است ميوه و سايه‌ي آن هميشگي است.
خطبه 84: … لا ينقطع نعيمها و لا يظعن مقيمها و لا يهرم خالدها …
نعمت بهشت قطع نمي‌شود و مقيم در آن كوچ نمي‌كند و جاويد در آن پير نمي‌شود.

خداوند براي هر چيزي مدتي قرار داده است‌

انعام: 2: هو الذي خلقكم من طين ثم قضي اجلا و اجل مسمي عنده …
اوست كه شما را از گل آفريد سپس مدتي مقرر كرد و مدتي نيز به نزد او معين است.
يونس: 49: … لكل امه اجل اذا جاء اجلهم فلا يتساخرون ساعه و لايستقدمون.
براي هر امتي، مدتي معين است و چون مدتشان به سر رسد نه ساعتي پس آيند و نه جلوتر روند.
رعد: 2: … و سخر الشمس و القمر كل يجري لاجل مسمي.
خداوند خورشيد و ماه را زير فرمان گرفت كه هر يك در مدتي معني سير مي‌كنند.
احقاف: 3: ما خلفنا السموات و الارض و ما بينهما الا بالحق و اجل مسمي.
[صفحه 85]
ما آسمانها و زمين را با هر چه ميانشان هست، جز به حق و براي مدتي معين نيافريده‌ايم.
خطبه 82: و جعل لكل شي‌ء قدرا و لكل قدر اجلا و لكل اجل كتابا.
خداوند براي هر چيز، اندازه‌يي و براي هر اندازه، مدتي و براي هر مدت، نوشته‌يي معين فرموده است.
بيان:
شيخ توسي در تفسير آيه‌ي اول از قول شش نفر ازمفسرين نقل مي‌كند كه مدتي كه خدا مقرر كرده است، زماني است كه هر انسان در آن زمان زنده مي‌شود و مدت معيني كه نزد خدا است، مراد زنده شدن در قيامت و بعث و نشور است. سپس مي‌گويد ولي آنچه ما مي‌گوييم اين است كه مدت اول زمان زنده شدن و مردن مردم است كه بالفعل انجام مي‌شود و مدت ديگري كه نزد خدا معين است، نسبت به كساني است كه پيش از آن زمان كشته مي‌شوند يا به واسطه‌ي قطع رحم و امثال آن عمرشان كوتاه مي‌شود.
و اما راجع به تعميم و تخصيص متعلق اين مدت معين چنانكه ملاحظه مي‌شود، نهج‌البلاغه مدت معين را تعميم داده و براي هر چيز دانسته است و قرآن مجيد تنها براي انسان و كواكب و امتها تصريح نموده است، ولي ممكن است از آيه 3 سوره احقاف استفاده‌ي تعميم كرد زيرا در آن آيه براي آسمان و زمين و آنچه ميان اين دو هست، مدت معين قرار داده شده است. [93].

دستور داخل شدن در ملك ديگران

نور: 27 و 28: يا ايها الذين امنوا لا تدخلوا بيوتا غير بيوتكم حتي تستانسوا و تسلموا علي اهلها ذلكم خير لكم لعلكم تذكرون

درجات بهشت مختلف و متفاوت است

انعام: 132: و لكل درجات مما عملوا.
و براي هر يك از مردم در برابر كردارشان در بهشت، درجاتي است.
خطبه 84: درجات متفاضلات و منازل متفاوتات.
در بهشت درجاتي است كه بر يكديگر برتري دارد و منزلهايي است كه از يكديگر امتياز دارد.

مومنين برادر يكديگرند

حجرات: 10: انما المومنون اخوه فاصلحوا بين اخويكم.
اهل ايمان برادر يكديگرند، ميان برادران خويش اصلاح كنيد.
علي عليه‌السلام در نهج‌البلاغه به دستور آيه شريفه عمل نموده و در هر موردي كه مرد ناشناسي را مخاطب قرار داده و يا مردي را كه نمي‌خواسته است، نام ببرد، كلمه
[صفحه 87]
«اخ» را درباره‌ي او به كار برده است، به عبارت ديگر آن حضرت به جاي كلمات «دوست، همشهري، رفيق، هموطن» و امثال اينها كلمه «اخ» يا «اخوه» به كار برده است كه جمعا 67 مرتبه اين كلمه در نهج‌البلاغه استعمال شده است.
در اينجا به چند مورد آن اشاره مي‌شود:
روزي كه حضرت از اخبار غيبي كه از پيغمبر (ص) استفاده فرموده بود، شكل و لباس قوم مغول و خونريزي آنها را بيان مي‌فرمود، مردي از قبيله كلب برخاست و گفت: «خداوند به تو علم غيب عطا فرموده است». حضرت در اول خطاب به او فرمود:
خطبه 128: يا اخا كلب.
اي برادري كه از قبيله كلبي.
مردي از قبيله بني‌اسد به آن حضرت عرض كرد: «با آنكه شما سزاوار خلافت بوديد، چگونه شد كه خلافت را از شما گرفتند؟» در اينجا با وجود اينكه اين مرد سوال بي‌جايي كرد، چنانكه از تندي جواب حضرت پيداست، مع ذلك آن حضرت در ابتدا فرمود:
حكمت 161: يا اخا بني اسد.
اي برادري كه از قبيله بني‌اسدي.
هنگامي كه از ابوذر غفاري، پس از مرگش ياد مي‌كند، مي‌فرمايد:
حكمت 281: كان لي فيما مضي اخ في الله.
در گذشته، برادري در راه خدا داشتم.
حكمت 11: اعجز الناس من عجز عن اكتساب الاحوان …
ناتوان‌ترين مردم كسي است كه از بدست آوردن برادران براي خويش ناتوان باشد.
حكمت 471: شر الاخوان من تكلف له.
بدترين برادران كسي است كه براي او رنج و مشقت بيفتد (دوستي با او سبب آزار بشود).
[صفحه 88]
حكمت 472: اذا احتشم المومن اخاه فقد فارقه.
هر گاه مومن برادر خود را به خشم آورد، از او جدا شده است.
پيداست كه در تمام اين موارد، چنانكه شارحين نهج‌البلاغه گفته‌اند، مراد از كلمه‌ي «اخ» برادر ايماني و دوست و رفيق است نه برادر تني و همزاد انسان.

كلمات تند و خشن

قرآن مجيد در مواردي كه عقايد باطل و سخنان ياوه‌ي مردم لجوج و عنود را نقل مي‌كند، گاهي با كلمات تند و خشني به آنها پاسخ مي‌دهد. علي عليه‌السلام نيز چون از يارانش بهانه‌جويي‌هاي بي مورد مشاهده مي‌فرمود يا سخن كفر آميزي مي‌شنيد در مقام جواب، كلمات تند و درشتي را مناسب با خطا و گناه آنها ادا مي‌نمود.
قرآن مجيد از قول حضرت ابراهيم كه بت‌پرستان را مخاطب قرار مي‌داد، نقل مي‌كند:
انيباء: 66 و 67: قال افتعبدون من دون الله ما لا ينفعكم شيئا و لا يضركم

نكوهش بخل و امساك

ليل: 8 -10: و اما من بخل و استغني و كذب بالحسني فسنيسره للعسري.
اما آنكه بخل بورزد و بي نيازي بجويد و كلمه‌ي نيكو را تكذيب كند، زود باشد
[صفحه 90]
كه براي او طريقه‌يي سختي پيش آريم.
محمد: 38: … و من يبخل فانما يبخل عن نفسه و الله الغني و انتم الفقراء.
هر كه بخل كند، درباره خويش بخل مي‌كند چرا كه خدا بي‌نياز است و شما محتاجيد.
حديد: 24: الذين يبخلون و يامرون الناس بالبخل و من يتول فان الله هو الغني الحميد.
كساني كه بخل ورزند و مردم را به بخل ورزيدن وادارند و هر كه رويگردان شود، خدا بي‌نياز و ستوده است.
حكمت 121: عجبت للبخل يستعجل الفقر الذي منه هرب و يفوته الغني الذي اياه طلب فيعيش في الدنيا عش الفقراء و يحاسب في الاخره حساب الاغنياء.
شگفت دارم از مرد بخيل زيرا كه وي به سوي فقري كه از آن گريزان است، مي‌شتابد و توانگري و غنايي را كه مي‌جويد، از دست مي‌دهد، پس در دنيا مانند تنگدستان زندگي مي‌كند و در آخرت مانند توانگران به حسابش مي‌رسند.
بيان:
راجع به زيان و كيفر شخص بخيل، قرآن مجيد مي‌فرمايد: «طريقه‌ي سختي برايش پيش مي‌آوريم و او به خود، بخل مي‌كند» يعني زيانش به خود او بر مي‌گردد و نهج‌البلاغه اين عقوبات را توضيح مي‌دهد كه اولا: بخيل در راه به دست آوردن مال رنج مي‌برد و زحمت مي‌كشد و چون خرج نمي‌كند و نگه مي‌دارد از آن مال بهره‌يي نمي‌برد، ثانيا: چنين شخصي در دنيا مانند فقرا زندگي مي‌كند و در آخرت هم كه بايد حساب به دست آوردن آنها را پس بدهد، مانند اغنيا به حساب مي‌آيد. اين‌ست طريقه‌ي سخت و اين‌ست زيان خود بخيل.
[صفحه 91]

از نعمت زياد مست و مغرور نشويد

قصص: 64: و كم اهلكنا من قريه بطرت معيشتها …
چه بسيار از آبادي‌ها را هلاك كرديم كه رفاه معاش آنها را طاغي و سركش ساخته بود.
علي عليه‌السلام در آخر خطبه‌يي كه اصحابش را به تقوي و تهيه‌ي توشه‌ي آخرت موعظه مي‌كند، مي‌فرمايد:
خطبه 63: نسال الله سبحانه ان يجعلنا و اياكم ممن لا تبطره نعمه.
از خداوند مسالت مي‌نماييم كه ما و شما را از كساني قرار دهد كه هيچ نعمتي او را ياغي نكند.
در پايان نامه‌يي كه به قثم بن عباس نوشته است، سفارش مي‌كند كه:
نامه 33: … و لا تكن عند النعماء بطرا و لا عند الباساء فشلا …
هنگام نعمت و خوشي سركشي مكن و زمان سختي و گرفتاري سست و دلباخته مباش.

اطاعت خدا و رسول

احزاب: 71: … من يطع الله و رسوله فقد فاز فوزا عظيما.
كسي كه خدا و رسولش را فرمان برد، به كاميابي بزرگي رسيده است.
نساء: 85: من يطع الرسول فقد اطاع الله …
كسي كه اطاعت پيغمبر كند، خدا را اطاعت كرده است.
حكمت 92: ان ولي محمد من اطاع الله و ان بعدت لحمته و ان عدو محمد من عصي الله و ان قربت قرابته.
دوست محمد (ص) كسي است كه خدا را فرمان برد، اگر چه خويشاوندي او با
[صفحه 92]
آن حضرت دور باشد و دشمن محمد (ص) كسي است كه خدا را فرمان نبرد اگر چه خويشاوندي او نزديك باشد.
و به حارث همداني مي‌نويسد:
نامه 69: و اطع الله في جمل امورك فان طاعه الله فاضله علي ما سواها.
و خدا را در همه كارهايت اطاعت كن زيرا اطاعت خدا بر همه چيز فزوني دارد.
خطبه 147: فبعث محمدا- صلي الله عليه و آله- بالحق ليخرج عباده من عباده الاوثان الي عبادته و من طاعه الشيطان الي طاعته …
خداوند، محمد (ص) را بحق مبعوث فرمود تا بندگانش را از پرستش بتها باز دارد و به بندگي او رهنمايي نمايد و از فرمانبرداري شيطان، باز دارد و به فرمانبرداري او هدايت نمايد.

حق و باطل

رعد: 17: انزل من السماء ماء فسالت اوديه بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا و مما يوقدون عليه في النار ابتغاء حليه او متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق و الباطل فاما الزبد فيذهب جفاء و اما ما ينفع الناس فيمكث في الارض كذلك يضرب الله الامثال.
خداوند از آسمان آبي فروفرستاد كه در دره‌ها به اندازه‌اش جاري شد و سيل كفي پف كرده بياورد بعضي چيزها كه براي ساختن زيور يا كالا در آتش مي‌گدازند كفي مانند آب دارد. خدا حق و باطل را چنين مثل مي‌زند كه كف به كنار افتاده، نابود مي‌شود ولي چيزي كه به مردم سود مي‌دهد، در زمين باقي مي‌ماند. خدا مثلها را چنين مي‌زند.
حكمت 368: ان الحق ثقيل مري‌ء و ان الباطل خفيف و بي‌ء.
حق سنگين است و گوارا و باطل سبك است و وبا آور.
[صفحه 93]
بيان:
در آيه شريفه، خداوند متعال، باطل را به كف روي آب سيل و روي فلز در كوره مثال مي‌زند از اين جهت كه ظاهرش باد مي‌كند و جلوه‌يي دارد اما نه دوامي دارد و نه براي مردم سودمند است و به اندك پفي، خانه‌اش ويران مي‌شود و بكلي از بين مي‌رود. اما حق مانند آب باران، خالص و بدون كف يا مانند طلا و نقره‌ي ذوب شده، خالص است كه با دوام و سودمند مي‌باشد، اگر چه مانند كف پف كرده، ظاهر آراسته‌يي ندارد و علي عليه‌السلام نيز همين مطلب را به شكل ديگري بيان فرموده است.

خداوند از داشتن پدر و فرزند منزه است

اخلاص: 3: لم يلد و لم يولد.
خداوند نزاده و زاده نشده است.
خطبه 181: لم يولد و سبحانه فيكون في العز مشاركا.
خداوند سبحان زاده نشده است تا در عزت شريك داشته باشد.
چون غالبا در انسان چنين است كه اگر فرزند عزت و قدرتي داشته باشد پدرش هم همان عزت و قدرت و بلكه بيشتر از او را دارد. پس اگر خدا پدر مي‌داشت آن پدر در عزت شريك خدا مي‌شد.
خطبه 181: لم يلد فيكون موروثا هالكا.
و نزاييده است تا ارث دهنده و فناپذير باشد.
توالد و تناسل در انسان براي بقاي نوع و تبديل افراد از پدر به فرزند است و غالبا پدر قبل از پسر مي‌ميرد و پسر از او ارث مي‌برد پس اگر خداوند، فرزند مي‌داشت چنين تالي فاسدي پيدا مي‌شد.
خطبه 228: لم يلد فيكون مولودا.
[صفحه 94]
خداوند نزاييده است تا زاييده شده باشد.
در جنس حيوان به استثناي اصل اول زاييدن با زاييده شدن ملازمه دارد و هر كس فرزند دارد مسلما پدري هم داشته است بنابراين اگر خدا را فرزندي باشد لازم است او را پدري هم باشد.
خطبه 228: و لم يولد فيصير محدودا.
و زاييده نشده است تا محدود گردد.
زيرا زاييده شده، حادث است و هر حادثي زمان و مكان معين و محدودي دارد.

تفكر در تاريخ گذشتگان و عبرت گرفتن از آنها

قرآن مجيد پس از آنكه داستان مفصل و مشروح حضرت يوسف و پدر و برادرانش را بيان مي‌كند و يك جمله هم راجع به تكذيب انبيا از زبان مردم آن روزگار نقل مي‌كند، به اين جمله‌ي مباركه مي‌رسد:
يوسف: 111: لقد كان في قصصهم عبره لاولي الالباب.
در سرگذشت اينان بر خردمندان، عبرت و پند است.
و نيز در سوره حج، اقوام و ملكي را كه پيغمبران خويش را تكذيب نمودند و در ميان خود ستم كردند و هلاك شدند، ذكر مي‌كند و سپس مي‌فرمايد:
حج 46: افلم يسيروا في الارض فتكون لهم قلوب يعقلون بها او اذان يسمعون بها.
چرا در اين سرزمين سير نمي‌كنند تا دلهاي فهميده و گوشهاي شنوا پيدا كنند.
علي عليه‌السلام در خطبه مفصل قاصعه مي‌فرمايد:
خطبه 234: و احذروا ما نزل بالامم قبلكم من المثلات بسوء الافعال و ذميم الاعمال فتذكروا في الخير و الشر احوالهم و احذروا ان تكونوا امثالهم فاذا تفكرتم في تفاوت حاليهم فالزموا كل امر لزمت العزه به حالهم و زاحت الاعداء له عنهم و مدت العافيه فيه بهم و انقادت النعمه له معهم و وصلت الكرامه عليه حبلهم
[صفحه 95]
من الاجتناب للفرقه و اللزوم للالفه و التحاض عليها و النواصي بها و اجتنبوا كل امر كسر فقرتهم و او هن متهم من تضاغن القلوب و تشاحن الصدور و تدائر النفوس و تخاذل الايدي …
بترسيد از عذابها و سختي‌هايي كه در اثر زشتكاريها و بدكرداريها به امتهاي پيش از شما رسيد و پيش آمدهاي آنان را در نيكي و بدي ياد آوريد و بر حذر باشيد از اينكه مانند آنان باشيد و هر گاه در تفاوت دو حالت نيك و بد ايشان انديشه كرديد، اختيار كنيد هر كاري را كه ايشان به سبب آن ارجمند گشتند و دشمنانشان دور گشت و تندرست ماندند و نعمت و آسايش بدست آوردند و بزرگواري ريسمان ايشان را متصل كرد، مانند دوري نمودن از اختلاف و چسبيدن به الفت و ترغيب و سفارش درباره‌ي آن. دوري كنيد از هر كاري كه كمر پيشينيان را شكست و قدرتشان را سست نمود مانند دل به كينه‌ي يكديگر بستن و سينه را از دشمني هم پر كردن و پشت كردن و پشت به يكديگر نمودن و ياري نكردن دستها يكديگر را.
همچنين در نامه‌يي به حارث همداني مي‌نويسد:
نامه 69: و صدق بما سلف من الحق و اعتبر بما مضي من الدنيا ما بقي منها فان بعضها يشبه بعضا و اخرها لا حق باولها.
از گذشته آنچه حق بوده است، تصديق كن و از گذشته‌ي دنيا براي باقيمانده‌ي آن، عبرت گير زيرا بعضي از آن مانند بعضي ديگر است و آخرش پيوسته به اولش مي‌باشد.
علي (ع) در نامه‌يي به پسرش امام حسن (ع) مي‌نويسد:
نامه 31: و اعرض عليه اخبار الماضين و ذكره بما اصاب من كان قبلك من الاولين و سر في ديارهم و اثارهم فانظر فيما فعلوا و عما انتقلوا …
سرگذشت پيشينيان را بر دلت عرضه كن و آنچه به آنها رسيده است، به يادش آور و در منازل و آثارش كه از آنها باقي مانده، سير كن، پس ببين چه كردند و از چگونه منازلي انتقال يافتند؟
در قسمت ديگر اين نامه‌ي شريف، مي‌فرمايد:
[صفحه 96]
اي بني، اني- و ان لم اكن عمرت عمر من كان قبلي- فقد نظرت به اعمالهم و بكرت في اخبارهم و سرت في اثارهم حتي عدت كاحدهم بل كاني بما انتهي الي من امورهم قد عمرت مع اولهم الي اخرهم فعرفت صفو ذلك من كدره و نفعه من ضرره.
پسركم! اگر چه من مانند پيشينيان عمر دراز نكردم ولي در كردار ايشان نگريستم و در سرگذشت آنها فكر نمودم و در آثاري كه از آنها باقي مانده است، سير كردم، چنانكه مانند يكي از آنها شدم بلكه به سبب آنچه از كارهاي آنها به من رسيده است، چنان شدم كه گويي از اول تا آخر با ايشان زندگي كردم و در نتيجه كارهاي خوب و پاكيزه‌ي آنها را از كردار زشت و تيره‌ي ايشان تميز دادم و سودش را از زيانش شناختم.
در قسمت آخر اين رساله مي‌فرمايد:
استدل علي مالم يكن ما قد كان فان الامور اشباه و لا تكونن ممن لا تنفعه العظه الا اذا بالغت في ايلامه، فان العاقل يتعظ بالادب و البهائم لا تتعظ الا بالضرب.
از آنچه كه مي‌بيني و اتفاق افتاده است، به آنچه كه نديده‌يي پي ببر و استدلال كن زيرا امور دنيا مانند يكديگر است، و از كساني مباش كه موعظه و اندرز سودشان ندهد مگر اينكه آنها را زياد بيازاري، همانا خردمند، با ادب پند مي‌آموزد و چهارپايان جز با كتك پند نمي‌گيرند.

يتيم نوازي

اسراء: 34: و لا تقربوا مال اليتيم الا بالتي هي احسن حتي يبلغ اشده.
به مال يتيم نزديك مشويد مگر به طريقي كه نيكوتر است تا زماني كه به قوت خويش برسد، يعني بالغ و رشيد شويد.
الضحي: 9: فاما اليتيم فلا تقهر.
بر يتيم پيروزي مجوي.
فجر: 15 -17: فاما الانسان اذا ما ابتلاه ربه فاكرمه و نعمه فيقول ربي اكرمن و اما اذا ما
[صفحه 97]
ابتلاء فقدر عليه رزقه فيقول ربي اهانن كلا بل لا تكرمون اليتيم.
و اما آدمي، چون گرفتار گردد و روزي او تنگ شود، گويد: پروردگارم مرا خوار كرده است. چنين نيست بلكه شما يتيم را محترم نمي‌داريد.
همچنين در 22 مورد ديگر، قرآن راجع به يتيم توصيه و سفارش كرده است.
علي عليه‌السلام در نامه خويش به مالك اشتر مي‌نويسد:
نامه 53: و تعهد اهل اليتيم و ذوي الرقه في السن ممن لا حيله له و لا ينصب للمساله نفسه و ذلك علي الولاه ثقيل و الحق كله ثقيل.
به يتيمان و پيران سالخورده كه چاره‌اي ندارند و خود را در معرض سئوال در نمي‌آورند، رسيدگي كن: اگر چه اين مطلب بر زمامداران سنگين و گران است ولي هر مطلب حقي سنگين و گران است.
و نيز در بستر مرض و حالت احتضار كه فرزندانش را نصيحت مي‌كرد، فرمود:
نامه 47: الله الله في الايتام فلا تغبوا افواهم و لا يضيعوا بحضرتكم.
خدا را به ياد آوريد! خدا را به ياد آوريد! درباره‌ي يتيمان. براي خوراك آنها نوبت قرار ندهيد- گاه سير و گاه گرسنه‌شان نگذاريد- ايشان در نزد شما ضايع و تباه نشوند.

بيهوده خرج كردن

اسراء: 26 و 27: و لا تبذر تبذيرا ان المبذرين كانوا اخوان الشياطين و كان الشيطان لربه كفورا.
بيهوده خرج مكن كه بيهوده خرج كنندگان، همزادان شيطانند و شيطان نسبت به پروردگار خويش نا سپاس است.
علي عليه‌السلام در جواب كساني كه از روي اعتراض به وي گفتند: «چرا بيت‌المال را ميان مسلمين مساوي تقسيم مي‌كني و پيشينيان در اسلام و مردم با شرف را بر ديگران ترجيح نمي‌دهي؟» مي‌فرمايد:
خطبه 126: الا و ان اعطاء المال في غير حقه تبذير و اسراف و هو يرفع صاحبه في الدنيا و
[صفحه 98]
يضعه في الاخره و يكرمه في الناس و يهينه عندالله و لم يضع امرو ما له في غير حقه و عند غير اهله الا حرمه الله شكرهم و كان لغير و دهم فان زلت به النعل يوما فاحتاج الي معونتهم فشر خدين و الام خليل.
همانا بذل مال در غير موردش، بيهوده خرج كردن و اسراف است و چنين كاري، بذل دهنده را در دنيا بلند و در آخرت پست ميكند و در نظر مردم محترم و نزد خدا خوار مي‌گرداند و هر كس مالش را بي‌جا به غير مستحق داد، خداوند را از سپاسگزاري ايشان محروم مي‌كند و دوستي آنها براي غير او مي‌باشد. پس اگر روزي قدمش بلغزد- و برايش گرفتاري پيش آيد- و او به ياري ايشان نيازمند گردد، همان گيرندگان مال، بدترين يار و سرزنش كننده‌ترين دوست او مي‌باشند.
بيان:
از آيه شريفه استفاده مي‌شود كه بيهوده خرج كردن، كاري شيطاني است و باعث ناسپاسي خداوند مي‌گردد. علي عليه‌السلام نيز كه در اين خطبه‌ي شريفه به شرح يكي از موارد بيهوده خرج كردن مي‌پردازد، شيطاني بودن اين عمل را توضيح مي‌دهد و معلوم مي‌كند كه چگونه بيهوده خرج نمودن، موجب ناسپاسي خداوند مي‌شود.

سستي را به خود راه ندهيد

آل‌عمران: 139: و لا تهنوا و لا تحزنوا و انتم الاعلون ان كنتم مومنين.
سستي را به خود راه ندهيد و اندوهگين مباشيد و اگر ايمان داشته باشيد از ديگران برتريد.
خطبه 29: لا يمنع الضيم الذليل و لا يدرك الحق الا بالجد.
مرد زبون نمي‌تواند از ستم جلوگيري كند و حق جز با تلاش و كوشش بدست نمي‌آيد.
حضرت علي (ع) درباره‌ي جديت پيغمبر اكرم نسبت به تبليغ و دعوت به حق
[صفحه 99]
مي‌فرمايد:
خطبه 115: فبلغ رسالات ربه غير و ان و لا مقصر و جاهد في الله اعداءه غير واهن و لا معذر.
پس رسالت پروردگارش را، بدون سستي و كوتاهي به انجام رسانيد و در راه خدا با دشمنان او جنگيد، بدون آنكه ناتوان شود يا عذر و بهانه‌يي آورد.
بعد از آنكه با آن حضرت براي خلافت بيعت كردند، فرمود:
خطبه 167: لا تفعلوا فعله تضعضع قوه و تسقط منه و تورت و هنا و ذله.
كاري نكنيد كه نيرو و قوت را سست كند و توانايي را ساقط نمايد و سستي و خواري به جاي گذارد.
حضرت امير (ع)، هنگامي كه مالك بن حارث اشتر را به سپهسالاري لشكري گمارد، به سربازان مالك نسبت به فرمانبرداري از او چنين مي‌نويسد:
نامه 13: … فاسمعا له و اطيعا و اجعلاه درعا و مجنا فانه ممن لا يخاف و هنه و لا سقطته و لا بطوه عما الاسراع اليه احزم و لا اسراعه الي ما البطء عنه امثل.
سخن مالك را بشنويد و فرمانش را امتثال كنيد و او را سپر و زره خود قرار دهيد زيرا او از كساني است كه از آنها ترس و سستي و لغزش سر نمي‌زند، هنگامي كه شتاب لازم باشد، كندي نمي‌كند و زماني كه كندي بهتر باشد، شتاب نمي‌نمايد.
حضرت در جواب نامه‌يي كه برادرش عقيل به آن حضرت نوشته بود و آن حضرت را به گوشه‌نشيني و ترك جنگ دعوت كرده بود، نوشته است:
نامه 36: … لا يريدني كثره الناس حولي عزه و لا تفرقهم عني وحشه و لا تحسبن ابن ابيك- و لو اسلمه الناس- متضرعا متخشعا و لا مقرا للضيم و اهنا و لا سلس الزمام للقائد و لا وطي الظهر للراكب المقتعد ولكنه كما قال اخوبني سليم:
فان تساليني كيف انت؟ فانني
صبور علي ريب الزمان صليب
يعز علي ان تير بي كابه
فيشمت عاد او يساء حبيب
[صفحه 100]
انبوهي مردم بر گرد من، بر عزتم نمي‌افزايد و پراكندگي ايشان از من، وحشت و ترسي برايم نمي‌آورد، هر چند مردم پسر پدرت را رها كنند، او را خوار و فروتن گمان مكن زيرا نه سستي مي‌كند و زير بار ستم مي‌رود و نه زمام خود را بدست هر كشنده مي‌دهد و نه براي سواري هر راكبي پشت مي‌دهد، بلكه او آنچنان است كه شاعر گفته: «اگر از من بپرسي چگونه‌يي؟ گويم: من در سختي روزگار شكيبا و توانايم. بر من دشوار است كه اندوهي در من ديده شود تا دشمني شاد يا دوستي اندوهگين گردد.»

در توبه كردن عجله كنيد

نساء: 17 و 18: انما التوبه علي الله للذين يعملون السوء بجهاله ثم يتوبون من قريب فاولئك يتوب الله عليهم و كان الله عليما حكيما و ليست التوبه للذين يعملون السيئات حتي اذا حضر احدهم الموت قال اني تبت الان.
بازگشت به سوي خدا فقط براي كساني است كه از روي ناداني بدي مي‌كنند و سپس به زودي توبه مي‌نمايند اينان را خدا مي‌بخشد همانا خدا دانا و فرزانه است. بازگشت به سوي خدا براي كساني نيست كه گناه مي‌كنند و تا چون مرگ يكي از آنها در رسد، مي‌گويد اينك توبه مي‌كنم.
قرآن مجيد از قول فرعون نقل مي‌كند:
يونس: 90 و 91: … حتي اذا ادركه الغرق قال امنت انه لا اله الا الذي امنت به بنو اسرائيل و انا من المسلمين الان و قد عصيت قبل و كنت من المفسدين.
چون غرق شدنش فرارسيد، گفت: ايمان آوردم كه خدايي جز همان خدا كه بني‌اسراييل به او ايمان دارند، نيست و من از گردن نهادگانم. خداوند در جوابش مي‌فرمايد: «حالا ديگر!! تو كه از پيش نافرماني كرده‌يي و از تبهكاران بوده‌يي.»
علي عليه‌السلام به طلحه و زبير چنين مي‌نويسد:
نامه 54: و توبا الي الله من قريب.
تا زود است به سوي خدا بازگشت نماييد.
[صفحه 101]
به مردي كه از حضرت درخواست موعظه نمود، فرمود:
حكمت 142: و لا تكن ممن … عرضت له شهوه اسلف المعصيه و سوف التوبه …
از كساني مباش كه چون خواهش نفسي به او روي آورد، نافرماني پيش گيرد و توبه را تاخير اندازد.
خطبه 63: و الشيطان موكل به يزين له المعصيه ليركبها و يمنيه التوبه ليسوفها حتي تهجم منيته عليه اغفل ما يكون عنها.
شيطان به انسان گماشته شده است، گناه و نافرماني خدا را براي او مي‌آرايد تا مرتكب شود و او را به توبه اميدوار مي‌نمايد كه آن را به تاخير اندازد، ناگاه مرگ او را در مي‌يابد در حالي كه از آن بسيار غافل باشد.
خطبه 221: فاعلموا و العمل يرفع و التوبه تنفع.
تا عمل بالا مي‌رود و توبه سود مي‌بخشد، براي آخرت كار كنيد.
خطبه 28: افلا تائب من خطيئته قبل منيته.
آيا كسي هست كه پيش از فرارسيدن مرگش از گناه توبه كند؟
بيان:
مراد از بالا رفتن عمل كه در جمله ماقبل آخر، ذكر شده، قبول شدن آن است و زماني كه عمل بالا نمي‌رود، همان بعد از مرگ است كه عملي نيست تا بالا رود و اين سخن از قبيل سالبه‌ي به نفي موضوع است كه در لغت تازي بسيار به كار مي‌رود مانند: «علي لا حب لا يهتدي بمناره- يعني علي طريق لا منار فيها حتي يهتدي به» و سود نبخشيدن توبه هنگام مرگ است، چنانكه از آيات شريفه استفاده مي‌شود و به اين معني در نهج‌البلاغه جملات بسيار ديگري نيز هست مانند: «و التوبه مسموعه- و انظاره التوبه- و التوبه مبسوطه» [94] كه از تمام اين جملات استفاده مي‌شود، زماني هم هست كه توبه پذيرفته نيست و راهش مسدود است و آن حالت احتضار و زمان فرارسيدن مرگ
[صفحه 102]
است. فقط جمله‌ي آخري كه از نهج‌البلاغه ذكر شد، ظاهرش اين است كه تا فرارسيدن مرگ اگر چه حال احتضار باشد، توبه قبول است.
آنچه اكنون در جواب اين اشكال به نظر مي‌رسد، اين است كه اين يك جمله تاب مقاومت با نص صريح قرآن و جملات ديگر را ندارد، پس بايد گفت مراد به «قبل از مرگ» قبل از حالت احتضار است و فقط حالت احتضار از اين مدت استثنا مي‌شود.

صله رحم و بخشش به خويشاوندان

بقره: 83: و اخذنا ميثاق بني‌اسرائيل لا تعبدون الا الله و بالوالدين احسانا و ذي القربي و اليتامي و المساكين …
از پسران اسراييل پيمان گرفتيم كه جز خداي يكتا را نپرستند و با پدر و مادر و خويشان و يتيمان و فقيران نيكي كنند.
بقره: 177: … و لكن البر من امن بالله و لايوم الاخر و الملائكه و الكتاب و النبيين و اتي المال علي حبه ذوي القربي و اليتامي و المساكين و ابن السبيل و السائلين و في الرقاب …
آدم خوب كسي است كه به خدا و روز جزا و فرشتگان و كتابهاي آسماني و پيغمبران ايمان آورد و از مال خويش كه آن را دوست دارد به خويشان و يتيمان و تنگ دستان و در راه ماندگان و سوال كنندگان بدهد.
و همچنين در 17 آيه قرآن راجع به خويشان به كلمه «قربي» و «اقربين» سفارش شده است.
خطبه 142: فمن اتاه الله مالا فليصل به القرابه و ليحسن منه الضيافه …
پس كسي كه خداوند به او ثروتي عطا فرمايد، بايد با آن مال به خويشانش كمك كند و مهماني شايسته نمايد.
خطبه 109: … وصله الرحم فانها مثراه في المال و منساه في الاجل.
صله‌ي رحم موجب زيادي مال و تاخير مرگ است.
[صفحه 103]

يافتن وسيله جهت تقرب به بارگاه خدا

مائده: 35: يا ايها الذين امنوا اتقوا الله و ابتغوا اليه الوسيله.
شما كه ايمان داريد، از خدا بترسيد و در راه او دستاويزي را طلب كنيد.
و نيز قرآن مجيد، نسبت به كساني كه به دامن غير خدا دست زده‌اند، مي‌گويد:
اسراء: 57: اولئك الذين يدعون يبتغون الي ربهم الوسيله ايهم اقرب.
كساني را كه شما مي‌خوانيد هر كدامشان به پروردگار نزديكتر است، در راه خدا طلب دستاويز مي‌كند.
خطبه 109: ان افضل ما توسل به المتوسلون الي الله- سبحانه و تعالي- الايمان به و برسوله و الجهاد في سبيله فانه ذروه الاسلام و كلمه الاخلاص فانها الفطره و اقام الصلوه فانها المله و ابتاء الزكوه فانها فريضه واجبه و صوم شهر رمضان فانه جنه من العقاب و حج البيت و اعتماده فانها ينفيان الفقر و يرحضان الذنب وصله الرحم فانها مثراه في المال و منساه في الاجل و صدقه السر فانها تكفر الخطيئه و صدقه العلانيه فانها تدفع ميته السوء و صنائع المعروف فانها تقي مصارع الهوان.
برترين چيزي كه تقرب جويندگان در راه خدا دستاويز خود قرار مي‌دهند، ايمان به خدا و فرستاده‌ي او و جهاد در راه خدا مي‌باشد (تا آنجا كه ده چيز را مي‌شمارد و آثار و خواص هر يك را بيان مي‌كند كه به طور اختصار آن ده چيز،عبارت است از: 1- ايمان 2- جهاد 3- كلمه اخلاص 4- نماز 5- زكوه 6- روزه 7- حج 8- صله رحم 9- صدقه پنهان و آشكار 10- كارهاي نيك.)

خدا فريب نمي‌خورد

بقره: 8 و 9: و من الناس من يقول المنا بالله و باليوم الاخر و ما هم بمومنين يخادعون الله و الذين امنوا و ما يخدعون الا انفسهم و ما يشعرون.
[صفحه 104]
بعضي از مردم مي‌گويند: ما به خدا و دنياي ديگر ايمان داريم. درحالي كه ايمان ندارند و به گمان خودشان، خدا و اهل ايمان را فريب مي‌دهند، اما جز خودشان را فريب نمي‌دهند و آنان نمي‌فهمند.
علي عليه‌السلام درباره كساني كه امر به معروف و نهي از منكر نمي‌كنند و اميد به بهشت و مجاورت خدا دارند، مي‌فرمايد:
خطبه 128: هيهات! لا يخدع الله عن جنته و لا تنال مرضاته الا بطاعته.
چه دور است اين انديشه‌ي شما! خدا براي رفتن به بهشت فريب نمي‌خورد و خشنودي او جز با فرمانبرداري بدست نمي‌آيد.

ريا و خود نمايي

بقره: 264 و 265: يا ايها الذين امنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن و الاذي كالذي ينفق ماله رئاء الناس و لا يومن بالله و اليوم الاخر فمثله كمثل صفوان عليه تراب فاصابه وابل فتركه صلدا لا يقدرون علي شي‌ء مما كسبوا و الله لا يهدي القوم الكافرين و مثل الذين ينفقون اموالهم ابتغاء مرضات الله و تثبيتا من انفسهم كمثل جنه بربوه اصابها وابل فاتت اكلها ضعفين فان لم يصبها وابل فطل …
شما كه ايمان داريد، صدقات خويش را به منت و اذيت باطل مكنيد، حكايت كسي كه به رياي مردم، مالش را انفاق مي‌كند، مانند سنگي خاره است كه خاكي روي آن باشد و رگباري بدان برسد و آن را صاف به جاي گذارد. رياكاران نيز از آنچه كرده‌اند، ثمري نمي‌برند و خدا گروه كافران را هدايت نمي‌كند، حكايت آنها كه اعمال خود را براي طلب رضاي خدا و استوار كردن دلهاي خويش، انفاق مي‌كنند، مانند باغي است كه بر تپه‌يي باشد و رگباري از باران بدان رسد و دو چندان ميوه دهد و اگر رگباري هم نرسد، بارش اندكي نيز بس است.
بقره: 112: بلي من اسلم وجهه لله و هو محسن فله اجره عند ربه.
آري، هر كس به جان فرمانبردار خدا شود و نيكوكار باشد، پاداش او، نزد پروردگارش است.
[صفحه 105]
خطبه 23: و اعملوا في غير رئاء و لا سمعه فانه من يعمل لغير الله يكله الله لمن عمل له.
عبادت كنيد نه به قصد ريا و خودنمايي، زيرا كسي كه براي غير خدا كاري انجام دهد، خداوند پاداش او را به همان كسي كه براي او آن كار را انجام داده. وامي‌گذارد.
خطبه 85: و اعلموا ان يسير الرئاء شرك.
بدانيد كه اندكي از ريا، شرك است.
حكمت 286: اللهم اني اعوذ بك من ان تحسن في لا معه العيون علا نيتي و تقبح فيما ابطن لك سريرتي محافظا علي رئاء الناس من نفسي بجميع ما انت مطلع عليه مني فابدي للناس حسن ظاهري و افضي اليك بسوء عملي تقربا الي عبادك و تباعدا من مرضاتك.
خدايا به تو پناه مي‌برم از اينكه ظاهرم در نظر مردم نيكو و باطنم نسبت به آنچه پنهان مي‌دارم، نزد تو زشت باشد، در حالي كه خود را نزد مردم به آنچه تو درباره من آگاهي با خودنمايي حفظ كنم و به مردم خوش ظاهر، جلوه كنم و بدكرداريم را به سوي تو آرم تا در نتيجه به بندگانت نزديك و از خشنوديهايت دور گردم.

نهي از حسد

نساء: 32: و لا تتمنوا ما فل الله به بعضكم علي بعض للرجال نصيب مما اكتسبوا و للنساء نصيب مما اكتسبن و اسئلوا الله من فضله ان الله كان بكل شي‌ء عليما.
آرزو مكنيد چيزي را كه به وسيله‌ي آن خدا شما را بر يكديگر برتري داده است مردان را از آنچه كرده‌اند، بهره‌اي هست و زنان را از آنچه كرده‌اند، بهره‌اي هست. خدا را از كرمش سوال كنيد كه خدا به همه چيز داناست.
خطبه 85: و لا تحاسدوا فان الحسد ياكل الايمان كما تاكل النار الحطب.
بر يكديگر حسد نبريد زيرا حسد ايمان را مي‌خورد چنانكه آتش هيزم را مي‌خورد.
[صفحه 106]
حكمت 363: … و الحرص و الكبر و الحسد دواع الي التقحم في الذنوب.
حرص و تكبر و حسد موجب فروافتادن در گناهان است.
خطبه 234: و لا تكونوا كالمتكبر علي ابن امه من غير ما فضل جعله الله فيه سوي ما الحقت العظمه بنفسه من عداوه الحسد …
و مانند آنكه بر پسر مادرش گردنكشي كرد، نباشيد- مقصود قابيل است كه از روي حسد برادر خود هابيل را كشت- كه بر او تكبر نمود بدون آنكه خداوند در او برتري قرار داده باشد جز آنكه خودبيني ناشي از دشمني حسد، به او روي آورد.
حكمت 248: صحه الجسد من قله الحسد.
درستي تن از كمي رشگ بردن است.
حكمت 216: العجب لغفله الحساد عن سلامه الاجساد.
شگفتا از غافل ماندن رشگ‌بران از سلامتي بدنهايشان.

سخن گفتن نماينده شخصيت انسان است

چون حضرت يوسف را از زندان نزد عزيز مصر آوردند تا با او صحبت كند، قرآن مجيد چنين مي‌فرمايد:
يوسف: 54: فلما كلمه قال انك اليوم لدينا مكين امين.
هنگامي كه با يوسف گفتگو كرد، گفت: اكنون تو نزد ما صاحب اختيار و امنيتي.
حكمت 384: تكلموا تعرفوا فان المرء مخبوء تحت لسانه.
سخن گوييد تا شناخته شويد، زيرا مرد زير زبانش پنهان است.

عيبجويي نكنيد

حجرات: 11: و لا تلمزوا انفسكم و لا تنابزوا بالالقاب بئس الاسم الفسوق بعد الايمان.
[صفحه 107]
ازيكديگر عيب مگوييد و به لقب خطاب مكنيد كه گناه نمودن از پس ايمان نشانه‌ي بدي است.
همزه: 1: ويل لكل همزه لمزه.
واي بر هر عيبجوي طعنه زن.
خطبه 140: و انما ينبغي لاهل العصمه و المصنوع اليهم في السلامه ان يرحموا اهل الذنوب و المعصيه و يكون الشكر هو الغالب عليهم و الحاجز لهم عنهم فكيف بالغائب الذي غاب اخاه و عيره ببلواه؟! اما ذكر موضع ستر الله عليه من ذنوبه مما هو اعظم من الذنب الذي غابه به؟! و كيف يذمه بذنب قد ركب مثله؟! فان لم يكن ركب ذلك الذنب بعينه فقد عصي الله فيما سواه مما هو اعظم منه و ايم الله لئن لم يكن عصاه في الكبير و عصاه في الصغير لجراته علي عيب الناس اكبر، يا عبدالله لا تعجل في عيب احد بذنبه فلعله مغفور له و لا تامن علي نفسك صغير معصيه فلعلك معذب عليه فليكفف من علم منكم عيب غيره لما يعلم من عيب نفسه وليكن الشكر شاغلا له علي معافاته مما ابتلي به غيره.
براي كساني كه از گناه دوري مي‌جويند و از نعمت سلامت از گناه بهره‌مندند، سزاوار است كه به گهنكاران و اهل معصيت مهرباني كنند و بايد شكرگزاري بر آنها غلبه يابد و ايشان را از ياد گنهكاران باز دارد. چگونه است حال كسي كه از برادرش بدگويي مي‌كند و به گرفتاريش، سرزنش مي‌نمايد، آيا به ياد نمي‌آورد كه خداوند گناهان او را مي‌بخشد و آن گناهان بزرگتر از گناهي بوده است كه برادرش را به آن عيب‌جويي مي‌كند؟! چگونه او رابه گناهي سرزنش مي‌نمايد كه خود مانند آن را مرتكب شده است و اگر عين آن گناه را مرتكب نگشته، گناه بزرگتري را انجام داده است؟!
سوگند به خدا كه اگر گناه بزرگ انجام نداده و گناه كوچكي مرتكب شده باشد، هر آيه جرات او بر عيبجويي مردم، گناهي بزرگتر است. اي بنده‌ي خدا، در عيبجويي هيچكس نسبت به گناهش شتاب مكن كه شايد او آمرزيده شده باشد و بر خود از گناه كوچك هم ايمن مباش كه شايد نسبت به آن معذب شوي. هر كس از شما عيبي از ديگري مي‌داند، بايد خودداري نمايد به جهت
[صفحه 108]
آنچه از عيب خود مي‌داند و بايد سپاسگزاري بر اجتناب از گناه او را از گرفتاري ديگران باز دارد.

چگونه باطل با حق اشتباه مي‌شود

قرآن مجيد درباره‌ي قوم يهود كه بعضي از تورات را كه متضمن صفات پيغمبر خاتم (ص) بود، قبول نكردند و قسمتهاي ديگر آن را پذيرفتند، مي‌فرمايد:
بقره: 42: و لا تلبسوا الحق بالباطل و تكتموا الحق و انتم تعلمون.
شما در حالي كه مي‌دانيد، حق را به باطل مياميزيد و حق را نهان مداريد.
آل‌عمران: 71: يا اهل الكتاب لم تلبسون الحق بالباطل و تكتمون الحق و انتم تعلمون؟
اي اهل كتاب چرا حق را به باطل مي‌آميزيد و حق را در حالي كه مي‌دانيد، نهان مي‌داريد؟
خطبه 50: فلو ان الباطل خلص من مزاج الحق لم يخف علي المرتادين و لو ان الحق خلص من لبس الباطل انقطعت عنه السن المعاندين و لكن يوخذ من هذا ضغث و من هذا ضغث فيمزجان فهنالك يستولي الشيطان علي اوليائه و ينجو الذين سبقت لهم من الله الحسني.
اگر باطل از آميزش با حق خالص مي‌شد، بر جويندگان مخفي نمي‌گشت و اگر حق از آميزش با باطل خالص مي‌شد، زبان ستيزه‌كنندگان از آن بريده مي‌گشت، ليكن دسته‌يي از حق گرفته مي‌شود و دسته‌يي از باطل، آنگاه شيطان بر دوستان خود تسلط پيدا مي‌كند، و كساني كه لطف خدا شامل حالشان است، نجات مي‌يابند.

پيرو خواهشهاي نفساني نشويد

نساء: 135: يا ايها الذين امنوا كونوا قوامين بالقسط شهداء لله و لو علي انفسكم او الوالدين و الاقربين ان يكن غنيا او فقيرا فالله اولي بهما فلا تتبعوا الهوي ان تعدلوا …
[صفحه 109]
شما كه ايمان داريد، با انصاف رفتار كنيد و براي خدا گواهي دهيد اگر چه به زيان خودتان يا پدر و مادر و خويشان توانگر يا فقيرتان باشد، خدا به رعايت آنها شايسته‌تر است. پيرو هوس مشويد كه از عدالت باز مي‌مانيد.
نازعات: 40: و اما من خاف مقام ربه و نهي النفس عن الهوي فان الجنه هي الماوي.
و اما كسي كه از موقعيت پروردگار خويش باك داشته باشد و نفس را از هوس بازدارد، بهشت جايگاه اوست.
قرآن كريم، خطاب به رسول اكرم (ص) مي‌فرمايد:
قصص: 50: فان لم يتسجيبوا لك فاعلم انما يتبعون اهواءهم و من اضل ممن اتبع هواه بغير هدي من الله ان الله لا يهدي القوم الظالمين.
اگر اجابت تو را نكردند، بدان كه هوسهاي خويش را پيروي مي‌كنند. ستمگرتر از آنكه هوس خويش را بدون رهبري خدا، پيروي كند، كيست؟! خدا گروه ستمكاران را هدايت نمي‌كند.
خطبه 42: ايها الناس ان اخوف ما اخاف عليكم اثنان اتباع الهوي و طول الامل فاما اتباع الهوي فيصد عن الحق و اما طول الامل فينسي الاخره.
اي مردم! از دو چيز بيشتر از همه بر شما مي‌ترسم و آن دو پيروي خواهشهاي نفس و آرزوي دراز است، اما پيروي خواهش نفس انسان را از را حق باز مي‌دارد و آرزوي دراز آخرت را از ياد مي‌برد.
حكمت 202: كم من عقل اسير عند هوي امير.
چه بسيار خردي كه اسير خواهش فرمانروا شده است.
خطبه 86: ان من احب عبادالله اليه عبدا اعانه الله علي نفسه … قد خلع سرابيل الشهوات و تخلي من الهموم الا هما واحدا انفرد به فخرج من صفه العمي و مشاركه اهل الهوي …
دوست‌ترين بندگان خدا، بنده‌يي است كه خدا او را در تسلط بر نفس خويش، كمك كرده است … جامه‌هاي شهوات و خواهشهاي نفس را از تن بيرون كرده و
[صفحه 110]
به جز يك هدف (رضاي خدا) از هر مقصودي خالي شده و از كوري و شركت با هوي پرستان دور گشته است.

پيغمبر و امام پيرو مردم نمي‌شوند

قرآن مجيد، خطاب به نبي‌اكرم (ص)، مي‌فرمايد:
انعام: 56: قل اني نهيت ان اعبد الذين تدعون من دون الله قل لا ابتع اهواءكم قد ضللت اذا و ما انا من المهتدين قل اني علي بينه من ربي و كذبتم به ما عندي.
بگو من از پرستيدن آن چيزها كه شما به غير خدا مي‌خوانيد، ممنوع شده‌ام، بگو من هوسهاي شما را پيروي نمي‌كنم و گرنه گمراه مي‌شوم و از هدايت شدگان نخواهم بود، بگو من از پروردگارم حجتي باخويش دارم كه شما آن را تكذيب كرده‌ايد.
چون بعد از جنگ نهروان خوارج به علي عليه‌السلام گفتند: «چون به تحكيم رضا دادي، كافر شدي، اكنون توبه كن تا ترا اطاعت كنيم»، آن حضرت در جواب ايشان فرمود:
خطبه‌ي 57: … ابعد ايماني بالله و جهادي مع رسول الله- صلي الله عليه و اله- اشهد علي نفسي بالكفر؟! لقد ضللت اذا و ما انا من المهتدين.
آيا بعد از ايمان آوردن به خدا و جهاد نمودن با همراهي رسولش بر خود به بي‌ديني گواهي دهم؟ پس در اين هنگام گمراه مي‌شوم و از هدايت شدگان نخواهم بود.

آرزوي بدون علم حماقت است

بقره: 111: و قالوا لن يدخل الجنه الا من كان هودا او نصاري تلك امانيهم قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين.
گفتند: «هرگز به بهشت داخل نشود مگر كسي كه يهودي يا نصراني باشد». اين سخن از جمله‌ي آرزوهاي آنها است، بگو: اگر راست مي‌گوييد دليلتان را بياوريد.
[صفحه 111]
بقره: 78: و منهم اميون لا يعلمون الكتاب الا اماني و ان هم الا يظنون.
بعضي از يهوديان بي‌سوادند و از تورات جز آرزوهايي به پندار خود، چيزي نمي‌دانند.
هم چنين قرآن مجيد، خطاب به مشركين، مي‌فرمايد:
نساء: 123 و 124: ليس بامانيكم و لا اماني اهل الكتاب من يعمل سوء يجز به و لا يجد دون الله وليا و لا نصيرا و من يعمل من الصالحات من ذكر او انثي و هو مومن فاولئك يدخلون الجنه …
جزاي اعمال، مطابق آرزوهاي شما و آرزوهاي اهل كتاب نيست (كه شما بگوييد قيامت و عذاب دروغ است و اهل كتاب بگويند غير از ما كسي داخل بهشت نشود)، هر كه گناهي مرتكب شود، بدان سزا داده ميشود و غير از خدا براي او يار و ياوري پيدا نمي‌گردد و هر كس از مرد و زن كه مومن باشد و كارهاي شايسته كند، داخل بهشت مي‌شود.
نجم: 24 و 40 39 و 41: ام للانسان ما تمني فلله الاخره و الاولي … و ان ليس للانسان الا ما سعي و ان سعيه سوف يري ثم يجزيه الجزاء الاوفي.
مگر چنين است كه انسان هر چه آرزو كند، به دستش آيد؟ دنيا و آخرت از آن خدا است … و انسان جز نتيجه‌ي كوشش خويش بهره‌يي ندارد و حاصل كوشش او بزودي ديده مي‌شود، آنگاه به او پاداش كامل مي‌دهند.
قرآن مجيد بعد از بيان اين كه منافقين از مومنين در قيامت تقاضايي مي‌كنند و نتيجه نمي‌گيرند، مي‌فرمايد:
حديد: 14: … الم نكن معكم قالوا بلي ولكنكم فتنتم انفسكم و تربصتم و ارتبتم و غرتكم الاماني حق جاء امر الله …
مگر ما در دنيا با شما نبوديم؟ (اهل ايمان) مي‌گويند: آري. ليكن شما خويشتن را به فتنه افكنديد و منتظر مانديد و شك آورديد و آرزوها فريبتان داد تا فرمان خدا آمد.
علي عليه‌السلام به پسر ارجمندش امام مجتبي (ع) مي‌نويسد:
[صفحه 112]
نامه 31: و اياك و الاتكال علي المني فانها بضائع النوكي …
از پشت گرمي به آرزوها بر حذر باش، زيرا آرزوها سرمايه‌ي نابخردان است.
حكمت 267: … و الاماني تعمي اعين البصائر …
آرزوها ديده‌هاي بينايي را كور مي‌گرداند.

نهي از مراء و مجادله

مردم زمان پيغمبر، درباره‌ي عده‌ي اصحاب كهف اختلاف نمودند، بعضي تعداد آنها را سه نفر، برخي پنج نفر و دسته‌يي هفت نفر مي‌دانستند لذا قرآن مجيد، خطاب به پيامبر گرامي (ص) مي‌فرمايد:
نحل: 125: … وجادلهم بالتي هي احسن …
درباره‌ي آنها مجادله مكن مگر مجادله‌ي هويدا و آشكار.
يعني فقط مجادله به آنچه خدا برايت ظاهر ساخته و خبر داده، رواست.
حكمت 354: من ضن بعرضه فليدع المراء.
هر كس نخواهد آبروي خود را از دست بدهد، بايد مجادله را رها كند.

تقوا موجب قبولي اعمال است

مائده: 27: واتل عليهم نبا ابني ادم بالحق اذ قربا قربانا فتقبل من احدهما و لم يتقبل من الاخر قال لاقتلنك قال انما يتقبل الله من المتقين.
خبر دو پسر آدم را بدرستي بر آنها بخوان، آن هنگام كه قرباني پيش آوردند و از يكيشان پذيرفته شد و از ديگري پذيرفته نشد، گفت: ترا خواهم كشت. گفت: خدا فقط از مردم با تقوي مي‌پذيرد.
حكمت 91: … لا يقل عمل مع التقوي و يكف يقل ما يتقبل.
… كاري كه با تقوي انجام گيرد. اندك نيست، چگونه اندك باشد عملي كه پذيرفته مي‌شود؟!
[صفحه 113]

استقراض خداوند از بندگانش

بقره: 245: من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له اضعافا كثيره و الله يقبض و يبسط و اليه ترجعون.
كيست كه به خدا وامي نيكو دهد تا خدا وام او را به چند برابر افزون كند؟ خداست كه تنگي آرد و گشادگي دهد و به سوي او بازگشت مي‌يابيد.
خطبه 182: و استقرضكم و له خزائن السموات و الارض و هو الغني الحميد و انما اراد ان يبلوكم ايكم احسن عملا.
و خداوند از شما وام مي‌طلبد در صورتي كه خزانه‌هاي آسمان و زمين از اوست و او بي‌نياز و ستوده است و فقط مي‌خواهد شما را بيازمايد كه كداميك كردارتان نيكوتر است.
بيان:
مراد از وام خواستن خداوند از بندگان، ترغيب كردن به اعمال مستحب و نوافل است و كلمه‌ي قرض در اين مورد مجاز است، زيرا كه حقيقت قرض در مورد احتياج مستقرض به كار مي‌رود و چون خداوند متعال از هر گونه احتياجي منزه و مبري است، بدين جهت استعمال اين كلمه در اين مورد خارج از معني حقيقي خودش مي‌باشد.
چون اين آيه شريفه نازل شد، يهود گفتند: «خداوند از ما قرض خواسته است، پس ما غني هستيم و او فقير است». لذا آيه‌ي شريفه نازل شد:
آل‌عمران: 181: لقد سمع الله قول الذين قالوا ان الله فقير و نحن اغنياء سنكتب ما قالوا و قتلهم الانبياء بغير حق و نقول ذوقوا عذاب الحريق.
خدا گفتار آن كسان را كه گفتند خدا فقير است و ما توانگرانيم، بشنيد و ما گفتارشان را با قتل ناحق پيغمبران ثبت مي‌كنيم و مي‌گوييم عذاب سوزان را بچشيد.
[صفحه 114]

از گمان و پندار پيروي مكنيد

اسراء: 36: و لا تقف ما ليس لك به علم ان السمع و البصير و الفواد كل اولئك كان عنه مسوولا.
چيزي را كه به آن يقين نداري، پيروي مكن زيرا كه گوش و چشم و دل همه‌ي اينها باز خواست شدني است.
نجم: 27 و 28: ان الذين لا يومنون بالاخره ليسمون الملائكه تسميه الانثي و ما لهم بن من علم ان يبعون الا الظن و ان الظن لا يغني من الحق شيئا.
كساني كه دنياي ديگر را باور ندارند، ملائكه را به نام مادگان مي‌نامند و در اين باره چيزي ندانند و جز گمان را پيروي نكنند و گمان به هيچ وجه از حق بي‌نياز نمي‌كند.
نامه 31: ودع القول فيما لا تعرف و الخطاب فيما لم تكلف و امسك عن طريق اذا خفت ضلالته فان الكف عند حيره الضلال خير من ركوب الاهوال.
درباره‌ي چيزي كه نمي‌داني، سخن مگو در آنچه تكليف نداري، گفتگو مكن و از راهي كه ترس گمراهي از آن داشته باشي، خودداري كن، زيرا خودداري در هنگام سرگرداني و گمراهي از انجام كارهاي وحشتناك، بهتر است.

آنچه خدا از شما نخواسته دنبالش نرويد

حكمت 102: ان الله افترض عليكم فرائض فلا تضيعوها وحد لكم حدودا فلا تعتدوها و نهاكم عن اشياء فلا تنتهكوها و سكت لكم عن اشياء و لم يدعها نسيانا فلا تتكلفوها.
خداوند واجباتي را بر شما واجب كرده است، آنها را ضايع نسازيد و حدودي براي شما تعيين نموده است، از آنها تجاوز نكنيد و شما را از چيزهايي بازداشته است، پرده‌ي حرمت آنها را ندريد و از چيزهايي نسبت به شما
[صفحه 115]
خاموشي گزيده است، در بدست آوردن آنها خود را به رنج نيندازيد كه خدا از روي فراموشي آنها را ترك نكرده است (بلكه خاموشي خدا از آنها، به صلاح شما بوده است).
در نامه‌ي مفصل خويش به فرزند عزيزش امام مجتبي (ع)، چنين مي‌نويسد:
نامه 31: و اعلم يا بني ان احب ما انت اخذ به الي من وصيتي تقوي الله و الاقتصار علي ما فرضه الله عليك و الاخذ بما مضي عليه الاولون من ابائك و الصالحون من اهل بيتك فانهم لم يدعوا ان نظروا لانفسهم كما انت ناظر و فكروا كما انت مفكر ثم ردهم اخر ذلك الي الاخذ بما عرفوا و الامساك عما لم يكلفوا.
بدان اي پسرك من! بهترين چيزي كه دوست دارم كه تو از وصيت من فراگيري، پرهيزكاري است و اكتفا نمودن به آنچه خدا بر تو واجب گردانيده است و پيروي از طريقه‌ي پدران و خويشاوندان نيكويت، زيرا ايشان هم مانند تو درباره‌ي خودشان فكر و نظر نموده‌اند و در آخر به اين نتجيه رسيده‌اند كه آنچه فهميدند و شناختند بايد بگيرند و از آنچه تكليف ندارند و به آنها مربوط نيست، بازايستند.
و نيز در جواب شخصي كه به آن حضرت عرض كرد كه خدا را برايم توصيف نما، مي‌فرمايد:
خطبه 90: فانظر ايها السائل فما دلك القران عليه من صفته فانتم به، و استضي بنور هدايته و ما كلفك الشيطان علمه مما ليس في الكتاب عليك فرضه و لا في سنه النبي- صلي الله عليه و اله- و ائمه الهدي اثره فكل علمه الي الله سبحانه فان ذلك منتهي حق الله عليك و اعلم ان الراسخين في العلم هم الذين اغناهم عن اقتحام السدد المضروبه دون الغيوب، الاقرار بجمله ما جهلوا تفسيره من الغيب المحجوب فمدح الله اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم يحيطوا به علما و سمي تركهم التعمق فيما لم يكلفهم البحث عن كنهه رسوخا.
بنگر اي سوال كننده! هر صفتي از صفات خدا را كه قرآن تو را به آن، رهنمايي كرده است، پيروي نما و از نور هدايت قرآن روشني بگير و آن صفاتي را كه
[صفحه 116]
شيطان ترا به آموختنش واداشته است و در كتاب خدا دانستن آن بر تو واجب نشده و در طريقه‌ي پيغمبر اكرم و ائمه هدي، اثري از آن نيست، دانستن آن را به خدا واگذار، زيرا نهايت درجه‌ي حق خدا بر تو، همين است. و بدان كه «راسخين در علم» راجع به آنچه از علوم پوشيده و پشت پرده است و تفسيرش را نمي‌دانستند، اعتراف اجمالي نمودند و بي‌نياز شدند از اينكه در پيش درهايي كه بر علوم پوشيده، نصب شده است، فشار آورند، پس خدا اعتراف به عجز ايشان را در بدست آوردن آنچه علمشان به آن نمي‌رسد، ستود و غور نكردن آنان را در چيزي كه بحث از حقيقت آن را، به ايشان امر نكرده است، رسوخ ناميد.
اين بيان شريف حضرت، اشارتي است به آيه‌ي 7 سوره‌ي كريمه‌ي آل‌عمران:
هو الذي انزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن ام الكتاب و اخر متشابهات فاما الذين في قلوبهم زيغ فيبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تاويله و ما يعلم تاويله الا الله و الراسخون في العلم يقولون امنا به كل من عند ربنا.
او است خدايي كه اين كتاب را بر تو نازل كرد، بعضي از آن، آيه‌هايي محكم است كه آنها اصل و مايه‌ي كتاب است و ديگر آيه‌هايي متشابه است، كساني كه در دل خللي دارند براي فتنه‌جويي و به قصد تاويل از آنچه كه در اين كتاب، متشابه است، پيروي مي‌كنند، و تاويل آن را هيچ كس جز خدا و «راسخون در علم» نمي‌دانند و آنها كه در دانش ريشه دارند، مي‌گويند: به قرآن ايمان داريم تمامش از نزد پروردگار ما است.

قرآن داراي آيات متشابه است

راجع به اين موضوع خود قرآن در ابتداي آيه‌يي كه ذيل عنوان سابق ذكر شد، بيان كرده است.مفسيرين نيز راجع به معناي متشابه، مطالبي گفته‌اند كه مشهورترين آنها اين است: «آيه‌ي متشابه آيه‌يي‌ست كه داراي چند معني شبيه به يكديگر باشد و ان آيه از آن معاني خودداري نكند». همچنين نامه‌يي كه علي عليه‌السلام به عبدالله بن عباس درباره‌ي احتجاج با خوارج نوشته است، اين معني را تاييد مي‌كند، ايشان در اين مورد
[صفحه 117]
مي‌فرمايد:
نامه 77: لا تخاصمهم بالقران فان القران حمال ذو وجوه تقول و يقولون ولكن حاججهم بالسنه فانهم لن يجدوا عنها محيصا.
با ايشان با قرآن مباحثه مكن زيرا قرآن احتمالات و توجيهات بسيار در بر دارد، تو مي‌گويي و آنها مي‌گويند (و مباحثه به داراز مي‌كشد)، بلكه با ايشان به فرمايش پيغمبر احتجاج كن كه آنها از استدلال به سنت گريزگاهي نمي‌يابند.

اعانت بر كار خير

مائده: 162: تعاونوا علي البر و التقوي و لا تعاونوا علي الاثم و العدوان.
در كار نيك و پرهيزكاري همكاري كنيد و در بدكاري و تجاوز همدستي مكنيد.
خطبه 166: اذا رايتم الخير فخذوا به و اذا رايتم الشر فاعرضوا عنه.
اگر خير و نيكويي ديديد، به آن كمك كنيد و اگر شر و بدي ديديد، از آن بگريزيد.

ياد خدا

انفال: 2: انما المومنون الذين اذا ذكر الله و جلت قلوبهم و اذا تليت عليهم اياته زادتهم ايمانا.
مومنان فقط كساني هستند كه چون خدا ياد مي‌شود، دلهايشان مي‌ترسد و هنگامي كه آيه‌هاي خدا را برايشان مي‌خوانند، بر ايمانشان افزوده مي‌شود.
و خطاب به رسول گرامي اسلام مي‌فرمايد:
دهر: 25: و اذكر اسم ربك بكره و اصيلا.
بامداد و شبانگاه، پروردگارت را ياد كن.
[صفحه 118]
جمعه: 10: و اذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون.
خدا را بسيار ياد كنيد، شايد رستگار شويد.
خطبه 109: افيضوا في ذكر الله فانه احسن الذكر.
در ياد كردن از خدا شتاب كنيد كه ياد خدا بهترين ذكر است.
هم چنين حضرت در نامه‌يي به امام حسن (ع) مي‌نويسد:
نامه 31: فاني اوصيك بتقوي الله- اي بني- و لزوم امره و عماره قلبك بذكره …
پسرجان، من تو را به پرهيزكاري و ترس از خدا و ملازمت فرمان او و آباد داشتن دل خود به ياد او، سفارش مي‌كنم.»
و نيز در خطبه‌اي كه از ياران باوفا و اصحاب گذشته‌ي رسول خدا ياد مي‌كند، مي‌فرمايد:
خطبه 96: اذا ذكر الله هملت اعينهم حتي تبل جيبوبهم و مادوا كما يميد الشجره يوم الريح العاصف خوفا من العقاب و رجاء للتواب.
هر گاه خدا ياد مي‌شد از ترس عذاب و اميد ثواب اشك در چشمهايشان سرازير مي‌گشت، به اندازه‌يي كه گريبان آنها تر مي‌شد و چنانكه در روز وزيدن باد تند، درخت مي‌لرزد، مي‌لرزيدند.

شادماني ممدوح و مذموم

يونس: 58: قل بفضل الله برحمته فبذلك فليفرحوا هو خير مما يجمعون.
بگو به كرم و رحمت خدا شادمان باشيد كه از آنچه منكران جمع مي‌آورند، بهتر است.
آل‌عمران: 169 و 170: و لا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله امواتا بل احياء عند ربهم يرزقون، فرحين بما اتاهم الله من فضله …
كساني را كه در راه خدا كشته شده‌اند، مرده مپنداريد بلكه زنده‌اند و نزد پروردگار خويش روزي مي‌برند، به آنچه خدا از كرم خود به آنها داده، شادمان هستند.
[صفحه 119]
قصص: 76: ان قارون كان من قوم موسي فبغي عليهم و اتيناه من الكنوز ما ان مفاتحه لتنوءا بالعصبه اولي القوه اذ قال لهقومه لا تفرح ان الله يحب الفرحين.
قارون از قوم موسي بود پس بر آنها ستم كرد. او را آنقدر گنج داده بوديم كه حمل كليدهاي آن، بر گروه مردان توانا، گران بود. اطرافيان قارون به او گفتند: شادماني مكن كه خدا، مردم شادمان را دوست ندارد.
رعد: 26: و فرحوا بالحيوه الدنيا و ما الحيوه الدنيا في الاخره الا متاع.
به زندگي دنيا شادمان شده‌اند در صورتي كه اين دنيا در قبال آخرت جز متاع پستي نيست.
علي عليه‌السلام در خطبه‌ي معروف همام پيرامون اوصاف متقين مي‌فرمايد:
خطبه 184: … يبيت حذرا و يصبح فرحا: حذرا لما حذر من الغفله و فرحا بما اصاب من الفضل و الرحمه …
با ترس در شب مي‌خوابد و با شادي در صبح بيدار مي‌شود ترسش از غفلت خويش است و شاديش از كرم و رحمتي است كه از طرف خدا به او رسيده است.
هم چنين آن حضرت خطاب به عبدالله بن عباس نامه‌يي نوشته است كه خود عبدالله مي‌گويد: «بعد از سخن رسول خدا (ص) از هيچ كلامي آنقدر سود نبردم كه از اين كلام بهره‌مند شدم». در قمستي از آن نامه چنين آمده است:
نامه 222: اما بعد فان المرء قد يسره درك ما لم يكن ليفوته و يسوءه ما لم يكن ليدركه فليكن سرورك بما نلت من اخرتك وليكن اسفك علي ما فاتك منها و ما نثلت من دنياك فلا تكثر به فرحا و ما فاتك منها فلا تاس عليه جزعا و ليكن همك فيما بعد الموت.
گاهي مرد را رسيدن به چيزي كه مقدر نبوده است كه از دست بدهد، شاد مي‌سازد و از دست دادن چيزي كه شايسته نبوده است كه به آن دست يابد، اندوهگين مي‌كند، پس بايد شاديت در بدست آوردن سود آخرت و اندوهت در آنچه از آخرت از دستت رفته است، بوده باشد، به آنچه از دنيا بدست
[صفحه 120]
آوردي، زياد شادي مكن و به آنچه از آن، از دست دادي، بي‌تابي منما، بايد كوشش تو نسبت به بعد از مرگ باشد.

بعضي از مردم انفاق در راه خدا را خسارت مي‌دانند

توبه: 98: و من الاعراب من يتخذ ما ينفق مغرما.
بعضي از باديه‌نشينان عرب آنچه را (در راه جهاد و طريق خير) خرج مي‌كند، غرامت مي‌داند.
از جمله‌ي اخبار غيبي حضرت علي عليه‌السلام آمده است كه مي‌فرمايد:
حكمت 98: ياتي علي الناس زمان لا يقرب فيه الا الماحل … يعدون الصدقه فيه عزما …
روزگاري براي مردم خواهد آمد كه در آن روزگار كسي نزد پادشاه غير از فرد سخن چين مقرب نيست … در آن زمان، صدقه دادن در راه خدا را، غرامت مي‌شمارند.

هلاكت گنهكاران ناگهان فرا مي‌رسد

انعام: 45 و 44: فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم ابواب كل شي‌ء حتي اذا فرحوا بما اوتوا اخذناهم بغته فاداهم مبلسون فقطع دابر القوم الذين ظلموا …
و هنگامي كه آيه‌هايي را كه به آنها موعظه شده بودند، به فراموشي سپردند، درهاي همه چيز را به بر آنها گشوديم و چون به اموال خويش شادمان گشتند، ناگهان از ايشان گرفتيم و يكباره نوميد شدند و بنياد گروهي كه ستم مي‌كردند، بريده گشت.
خطبه 82: دهمته فجعات المنيه في غبر جماحه و سنن مراحه.
پس در اواخر سركشي و پيروي از هواي نفس و هنگام شادماني اندوههاي مرگ را فرا مي‌گيرد.

محاسبه قيامت بسيار دقيق است

انبياء: 47: و نضع الموازين القسط ليوم القيامه فلا تظلم نفس شيئا و ان كان مثقال حبه
[صفحه 121]
من خردل اتينا بها و كفي بنا حاسبين.
در روز رستاخيز ترازوهاي درست مي‌نهيم و كسي بهيچ وجه ستم نمي‌بيند و اگر (كار خير يا شر) هموزن دانه‌ي خردلي باشد، آن را به حساب مي‌آوريم و كافي است كه ما حساب كننده باشيم.
زلزال: 608: يومئذ يصدر الناس اشتاتا ليروا اعمالهم فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره و من يعمل مثقال ذره شرا يره.
در آن روز مردمان متفرق و پراكنده مي‌آيند تا اعمال خويش را ببينند، هر كس هم وزن ذره‌يي نيكي كرده باشد، پاداش آن را مي‌بيند و هر كس هم سنگ ذره‌يي بدي كرده باشد، سزاي آن را مشاهده مي‌كند.
خطبه 110: و ذلك يوم يجمع الله فيه الاولين و الاخرين لنقاش الحساب و جزاء الاعمال.
قيامت روزي است كه خداوند در آن روز براي رسيدگي دقيق به حساب همه‌ي خلايق از پيشينيان و آيندگان و جزاي اعمال (مردمان)، ايشان را جمع مي‌كند.

شماره هر چيز را خدا مي‌داند

مريم: 93 و 94: ان كل من في المسوات و الارض الا اتي الرحمن عبدا لقد احصاهم وعدهم عدا.
در آسمان و زمين هيچكس نيست مگر اين كه بنده‌ي فرمانبردار خدا است. خدا همه را احصا كرده و شماره نموده است شماره‌يي كامل.
يس: 12: … و نكتب ما قدموا و اثارهم و كل شي‌ء احصيناه في امام مبين.
… اعمالي را كه از پيش فرستاده‌اند با اثرهايشان مي‌نويسيم و همه چيز را در راهنمايي روشن احصا و شماره كرده‌ايم.
خطبه 227: فالطير مسخره لامره احصي منها عدد الريش منها و النفس.
پرندگان در اختيار و فرمان خدا مي‌باشند، شماره‌ي پرها و نفس كشيدن آنها را مي‌داند.
[صفحه 122]
خطبه 159: ادركت الابصار و احصيت الاعمار.
خدايا تويي كه ديده‌ها را دريافتي و عمرها را شماره كردي.

مسافرت در روز جمعه

جمعه: 9 و 10: يا ايها الذين امنوا اذا نودي للصلوه من يوم الجمعه فاسعوا الي ذكر الله و ذروا البيع ذلكم خير لكم ان كنتم تعلمون فاذا قضيت الصلوه فانتشروا في الارض و ابتغوا من فضل الله و اذكروا الله كثيرا لعلكم تفلحون.
اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، چون براي نماز روز جمعه ندا دهند، داد و ستد را كنار بگذاريد و به سوي ذكر خدا بشتابيد، اگر بدانيد اين براي شما بهتر است، و چون نماز به پايان رسيد، در زمين پراكنده شويد و از كرم خدا روزي بجوييد و خدا را بسيار ياد كنيد، شايد شما رستگار شويد.
نامه 69: و لا تسافر في يوم جمعه حتي تشهد الصلوه الا فاصلا في سبيل الله او في امر تعذر به.
در روز جمعه سفر مكن تا اينكه در نماز حاضر شوي، مگر آنكه براي جهاد در راه خدا بروي يا در كاري كه عذر داشته باشي.
بيان:
در اين آيه‌ي شريفه، خداوند امر مي‌فرمايد كه قبل از نماز جمعه داد و ستد را رها كنيد و پس از اتمام نماز، مسافرت كنيد و در زمين براي طلب روزي پراكنده شويد. اميرالمومنين هم همين حكم را صريحا در نامه‌ي خويش به حارث همداني مي‌نويسد و فقط دو مورد را استثنا مي‌كند، اول رفتن به جهاد كه چون اهميت جهاد از حضور در نماز جمعه بيشتر است و بايد قبل از نماز، به جهاد رفت، دوم صورت عذر است مانند رفتن قافله و كار لازم شخصي يا اجتماعي كه اين گونه امور هميشه مختص واجبات الهي مي‌باشد.
[صفحه 123]

نكوهش تحليل حرام و تحريم حلال

مائده: 87 و 88: يا ايها الذين امنوا لا تحرموا طيبات ما احل الله لكم و لا تعتدوا ان الله لا يحب المعتدين و كلوا مما رزقكم الله حلالا طيبا و اتقوا الله الذي انتم به مومنون.
اي كساني كه ايمان آورديد چيزهاي پاكيزه را كه خدا براي شما حلال كرده است، حرام نكنيد و تعدي و تجاوز ننماييد كه خدا متعديان را دوست نمي‌دارد، از چيزهاي حلال كه خدا روزي شما كرده است، بخوريد و از خدايي كه به او ايمان داريد، باك داشته باشيد.
تحريم: 1: يا ايها النبي لم تحرم ما احل الله لك تبتغي مرضات ازواجك.
اي پيغبمر! چرا چيزي را كه خدا به تو حلال كرده است، حرام مي‌كني و خوشنودي همسران خود را مي‌جويي؟
توبه: 37: انما النبي‌ء زياده في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما و يحرمونه عاما ليواطوا عده ما حرم الله فيحلوا ما حرم الله زين لهم سوء اعماهم و الله لا يهدي القوم الكافرين.
تاخير انداختن ماه حرام، افزودن كفر است. كساني كه كافر شده‌اند به سبب اين عمل گمراه مي‌شوند، يك سال آن را حرام مي‌شمارند و سال ديگر آن را حلال مي‌دانند تا با عده‌ي ماه‌هايي كه خدا حرام كرده است، مطابق شود. پس ماهي را كه خدا حرام كرده، حلال مي‌كنند. اعمال بدشان، برايشان آراسته است و خدا گروه كافران را هدايت نمي‌كند.
علي عليه‌السلام درباره‌ي ستمها و بدعتهايي كه بني‌اميه انجام دادند، چنين مي‌فرمايد:
خطبه 97: و الله لايزالون حتي لا يدعوا لله محرما الا استحلوه.
سوگند به خدا همواره ستم مي‌كنند تا هيچ حرام خدا را باقي نگذارند مگر آنكه آن را حلال گردانند.
[صفحه 124]
خطبه 175: و اعلموا عباد الله ان المومن يستحل العام ما استحل عاما اول و يحرم العام ما حرم عاما اول و ان ما احدث الناس لا يحل لكم شيئا مما حرم عليكم و الكن الحلال ما احل الله و الحرام ما حرم الله.
بندگان خدا بدانيد كه شخص با ايمان در اين سال، آنچه را كه در سال گذشته حلال مي‌دانسته، حلال مي‌داند و در آن سال، آنچه را كه در سال پيش حرام مي‌شمرده است و بدعت‌هايي را كه مردم بوجود آورده‌اند، حرام مي‌داند: آنچه را كه بر شما حرام شده است، حرام نمي‌گرداند، بلكه حلال آن‌ست كه خدا حلال كرده و حرام آن‌ست كه خدا آن را حرام فرموده است.

نيكوكاران را تشويق كنيد

توبه: 103: خذ من اموالهم صدقه تطهرهم و تزكيهم بها وصل عليهم ان صلوتك سكن لهم و الله سميع عليم.
از اموالشان زكات بگير تا به وسيله‌ي آن ايشان را پاك و مصفا كني و درباره‌ي آنها دعا كن كه دعاي تو مايه‌ي آرامش آنها است و خدا شنوا و دانا است.
علي عليه‌السلام به مالك اشتر استاندار مصر چنين مي‌نويسد:
نامه: 53: و واصل في حسن الثناء عليهم و تعديد ما ابلي ذو البلاء منهم فان كثره الذكر لحسن افعالهم تهز الشجاع و تحرض الناكل- ان شاء الله تعالي- ثم اعرف لكل امري منهم ما ابلي و لا تضيفن بلاء امري الي غيره و لا تقصرن به دون غايه بلائه و لا يدعونك شرف امري الي ان تعظم من بلائه ما كان صفيرا و لا ضعه امري الي ان تستصغر من بلائه ما كان عظيما.
رعيت را همواره به نيكويي ياد كن و كساني كه رنج و زحمتي كشيده‌اند، زحمتشان را به زبان آور و شماره كن، زيرا بسيار ياد نمودن كارهاي نيك ايشان، دلير را به هيجان و جنبش در مي‌آورد و نكول كننده را به خواست خدا تشويق نمايد، پس رنج و كار هر يك را براي خودش بدان و رنج كسي را به ديگري نسبت مده و هنگام پايان كارش، در پاداش دادن به او كوتاهي مكن و بايد بزرگي كسي ترا بر آن ندارد كه كار كوچكش را بزرگ شماري و پستي
[صفحه 125]
شخصي ترا وادار نسازد كه كار بزرگش را كوچك پنداري.

علت عدم اجابت بعضي دعاها

اسراء: 11: و يدع الانسان بالشر دعائه بالخير و كان الانسان عجولا.
انسان با شوق و رغبتي كه منفعت خود را مي‌جويد چه بسا ناداني با همان رغبت زيان خود را مي‌طلبد و انسان شتابگر است.
علي عليه‌السلام در نامه‌ي خويش به فرزند رشيدش چنين مي‌نويسد:
نامه 31: فلا يقنطنك ابطاء اجابته فان العطيه علي قدر النيه و ربما اخرت عنك الاجابه ليكون ذلك اعظم لاجر السائل و اجزل لعطاء الامل و ربما سالت الشي‌ء فلاتوتاه و اوتيت خيرا منه عاجلا او اجلا او صرف عنك لما هو خير لك فلرب امر قد طلبته فيه هلاك دينك لو اوتيته.
دير به اجابت رسيدن دعا ترا نوميد نگرداند زيرا بخشش به اندازه‌ي نيت است (يعني بخشش خدا بسته به مقدار خلوص نيت بنده است) و چه بسا كه اجابت دعا به تاخير افتاد تا پاداش درخواست كننده، فزونتر و بخشش براي اميدوار، بيشتر گردد و گاهي جيزي درخواست مي‌نمايي و به تو داده نمي‌شود ولي از آن بهتر، زود يا دير به تو عطا مي‌شود، يا همان درخواست تو به چيزي كه براي تو از آن بهتر است، بر مي‌گردد و گاهي چيزي را مي‌خواهي كه اگر به تو داده شود، تباهي دين تو در آن است.
بيان:
از اين آيه‌ي شريفه استفاده مي‌شود كه انسان به همان نحوي كه براي امر خير دعا مي‌كند، براي امر شر و زيان هم دعا مي‌كند زيرا او خير و شر خود را به خوبي تشخيص نمي‌دهد و لذا چيزي را كه براي او شر و زيان دارد، سود و خير مي‌پندارد و از خدا طلب مي‌كند و همانطور كه اجابت دعاي خيرش را توقع دارد، پذيرفتن دعاي شر را هم انتظار دارد و چون خداوند نسبت به خير و شر انسان، از خود او داناتر و نسبت به او مهربانتر
[صفحه 126]
است، دعاي شر او را اجابت نمي‌كند و چنانكه علي عليه‌السلام مي‌فرمايد: «به بهتر از آن تبديل مي‌كند.»

چيزي بر خدا پنهان نيست

آل‌عمران: 29: قل ان تخفوا ما في صدوركم او تبدوه يعلمه الله و يعلم ما في السموات و ما في الارض و الله علي كل شي‌ء قدير.
بگو آنچه در سينه‌هاي شما است، چه نهان كنيد و چه آشكار، خدا آن را مي‌داند و هر چه در آسمانها و زمين هست، او مي‌داند و خدا بر هر چيز توانا است.
طه: 7: و ان تجهر بالقول فانه يعلم السر و اخفي.
اگر آشكارا سخن گويي خدا نهان و نهان‌تر را مي‌داند.
ق: 16: و لقد خلقنا الانسان و نعلم ما توسوس به نفسه و نحن اقرب اليه من حبل الوريد.
ما انسان را آفريده‌ايم و آنچه را كه ضميرش وسوسه مي‌كند، مي‌دانيم و ما از رشته‌ي سياهرگ به او نزديكتريم.
خطبه 190: ان الله سبحانه و تعالي لا يخفي عليه ما العباد مقترفون في ليلهم و نهارهم لطف به خبرا و احاط به علما اعضاوكم شهوده و جوار حكم جنوده و ضمائركم عيونه و خلواتكم عيانه.
آنچه را كه بندگان در شب و روزشان بجا مي‌آوردند بر خدا پوشيده نيست و به كوچكترين كارشان آگاه و به كردارشان دانا و محيط است، اعضاي شما، گواهان او و دست و پايتان، لشكرهاي او و انديشه‌هاتان، ديده‌بانان او هستند و نهاني‌هاي شما نزد او آشكار است.
خطبه 181: فسبحان من لا يخفي عليه سواد غسق داج و لا ليل ساج … و ما تسقط من ورقه
[صفحه 127]
تزيلها عن مسقطها عواصف الانواء و انهطال السماء … و ما تحمل الانثي في بطنها.
پاك و منزه است خداوند كه بر او سياهي شب تار در گوشه‌هاي زمينهاي گود و قله‌ي كوه‌هاي بلند به هم پيوسته، و آوازي كه در افق از رعد شنيده مي‌شود و برقي كه از ابر مي‌جهد و برگي كه از وزش باد مي‌افتد، پوشيده نيست … و خداوند مي‌داند، هر قطره‌ي باران كجا مي‌افتد و كجا قرار مي‌گيرد و مورچه‌ي ريز از كجا مي‌كشد و به كجا مي‌برد و روزي پشه را چه كفايت مي‌كند و ماده در شكمش چه دارد.
خطبه 162: لا يخفي عليه من عباده شخوص لحظه و لا كرور لفظه.
حركت پلك چشم و تكرار لفظ بندگانش بر او پوشيده نيست.
خطبه 189: يعلم عيجج الوحوش في الفلوات و معاصي العباد في الخلوات و اخلتاف النينان في البحار الغامرات و تلاطم الماء بالرياح العاصفات.
خداوند ناله‌ي حيوانات وحشي را در بيابانها و نافرماني بندگان را در خلوتها و آمد و شد ماهي‌ها را در درياهاي بزرگ و موج آب را به وسيله‌ي بادهاي سخت، مي‌داند.

انسان در مقابل زر و زيور جهان

حديد: 20: اعلموا انما الحيوه الدنيا لعب و لهو و زينه و تفاخر بينكم و تكاثر في الاموال و الاولاد كمثل غيث اعجب الكفار نباته ثم يهيج فتريه مصفرا ثم يكون حطاما و في الاخره عذاب شديد و مغفره من الله و رضوان و ما الحيوه الدنيا الا متاع الغرور.
بدانيد كه زندگي اين دنيا چيزي جز بازيچه و سرگرمي و آرايش و خودفروشي بر يكديگر و افزون خواهي اموال و اولاد نيست مانند باراني كه با روياندن گياه، كافران را به شگفت آورد، سپس آن گياه خشك شود و آن را زرد شده، بيني و آنگاه ريز ريز شود … و زندگي اين دنيا به جز كالايي فريبنده نيست.
[صفحه 128]
راجع به اين موضوع در نهج‌البلاغه موارد بسياري ذكر شده است كه ما براي نمونه فقط سه مورد آن را متذكر مي‌شويم:
خطبه 1: 98. عبادالله اوصيكم بالرفض لهذه الدنيا التاركه لكم و ان لم تحبوا تركها و المبليه لاجسامكم و ان كنتم تحبون تجديدها فانما مثلكم و مثلها كسفر سلكوا سبيلا فكانهم قد قطعوه و اموا علما فكانهم قد بلغوه … فلا تنافسوا في عز الدنيا و فخرها و لا تعجبوا بزينتها و نعيمها ولا تجزعوا من ضرائها و بوسها فان عزها و فخرها الي انقطاع و ان زينتها و نعيمها الي زوال.
بندگان خدا شما را سفارش مي‌كنم به ترك كردن اين دنيايي كه شما را رها مي‌كند، اگر چه به رها كردن آن ميل نداشته باشيد (يعني شما نمي‌خواهيد بميريد، اما مي‌ميريد) و كالبدهاي شما را كهنه مي‌كند، اگر چه دوست داريد تازه بماند، پس داستان شما و دنيا، همان داستان مسافريني است كه به راهي رفته‌اند و نزديك است به پايان رسانند و هدفي را كه قصد كرده‌اند، نزديك است به آن برسند … پس به عزت و باليدن بر يكديگر در دنيا دل نبنديد و به زيور و نعمت آن خشودل مشويد و از سختي و رنج آن فغان و زاري نكنيد، زيرا عزت و باليدن به دنيا منقطع مي‌گردد و زيور و نعمتش از بين مي‌رود و سختي و رنج آن تمام مي‌شود.
نامه 31: و اعلم انك انما خلقت للاخره لا للدنيا و للفناء لا للبقاء و للموت لا للحياه و انك في منزل قلعه و دار بلغه و طريق الي الاخره … و اياك ان تغتر بما تري من اخلاد اهل الدنيا اليها و تكالبهم عليها فقد نباك الله عنها و نعت لك نفسها و تكشفت لك عن مساويها فانما اهلها كلاب عاويه و سباع ضاريه يهر بعضها و ياكل عزيزها ذليلها و يقهر كبيرها صغيرها نعم معقله و اخري مهمله قد اضلت عقولها و ركبت مجهولها …
بدان كه تو براي آخرت آفريده شده‌يي نه براي دنيا و براي رفتن، نه براي باقيماندن و براي مردن، نه براي زنده ماندن و تو در محل كوچ كردن و سراي موقت و راه به سوي آخرت مي‌باشي … مبادا دلبستگي و حرص اهل دنيا، ترا گول بزند كه خدا ترا از آن خبر داده است- اشاره به آيه‌ي شريفه‌يي‌ست كه در
[صفحه 129]
اول عنوان ذكر شد- و دنيا خودش را براي تو توصيف نموده و بديهايش را آشكار ساخته است. همانا دنيا خواهان، مانند سگهاي پارس دهنده و درندگان شكارجو هستند كه بعضي بر بعضي حمله كنند و تواناي آنها ناتوانشان را بخورد و بزرگشان بر كوچكشان غلبه جويد، برخي مانند چهارپايان بسته شده و دسته‌يي ديگر خرد خود را گم كرده، در بيراهه سير مي‌كنند، در زمين سخت و دشواري رها شده و در زيان خود مي‌چرند بدون آنكه چوپان و چراننده‌يي، بالاي سر خود داشته باشند، دنيا ايشان را به كوره راهي برده و چشمشان را از ديدن نشانه‌ي هدايت گرفته است پس در گمراهي سرگردان و در خوشي دنيا غرقه شده‌اند و دنيا را پروردگار خود گرفته‌اند، آنها با دنيا بازي مي‌كنند و دنيا با آنها بازي مي‌كند و آخرت را فراموش كرده‌اند.
اما بعد فاني احذركم الدنيا فانها حلوه خضره حفت بالشهوات و تحببت بالعاجله و راقت بالقليل و تحلت بالامال و تزينت بالغرور لاتدوم حيرتها و لا تومن فجعتها غراره ضراره حائله زائله نافده بائده اكاله …
شما را از دنيا برحذر مي‌دارم زيرا كه دنيا شيرين و سرسبز و خرم است كه خواهشهاي نفساني، پيرامونش را فراگرفته و با متاعهاي زودگذر خود اظهار دوستي مي‌نمايد و با اندكي، شاد مي‌نمايد: خود را به آرزوها، آرايش و با فريب، زينت مي‌دهد، شادي آن پايدار نيست و از اندوهش آسوده نبايد شد: بسيار فريبنده و زيان رسان و متغير و فاني و تباه و شكمخوار است.
چنانكه خداوند مي‌فرمايد:
يونس: 24: انما مثل الحياه الدنيا كماء انزلناه من السماء فاختلط به نبات الارض مما ياكل الناس و الانعام حتي اذا اخذت الارض زخرفها و ازينت و ظن اهلها انهم قادرون عليها اتاها امرنا ليلا و نهارا فجعلناها حصيدا كان لم تغن بالامس …
مثل دنيا مانند آبي است كه آن را از آسمان نازل كرده‌ايم تا به وسيله‌ي آن گياه زمين، از آنچه آدميان و حيوانات تغذيه مي‌كنند، برويد تا زماني كه زمين از خرمي به خود زيور ببندد و مردم زمين خود را بر آن قادر بپندارند كه ناگهان فرمان ما به شب يا روز در رسد و آن همه زيور زمين را از او دور كند، چنان كه زمين خشك شود، آن گونه كه گويي ديروز در آن هيچ چيز نبوده است.
[صفحه 130]

گذشتگان صالح نعمتي هستند

احزاب: 21: لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه لمن كان يرجوا الله و اليوم الاخر و ذكر الله كثيرا.
اي كساني كه از خدا و روز رستاخيز بيم داريد و خدا را بسيار ياد مي‌كنيد، فرستاده‌ي خدا براي شما پيشوايي نيكو است.
ممتحنه: 4 -6: قد كانت لكم اسوه حسنه في ابراهيم و الذين معه اذ قالوا لقومهم انا يرءوا منكم و مما تعبدون من دون الله كفرنا بكم و بدا بيننا و بينكم العداوه و البغضاء ابدا حتي تومنوا بالله وحده … لقد كان لكم فيهم اسوه حسنه لمن كال يرجوا الله و اليوم الاخره.
(حضرت) ابراهيم (ع) و اصحاب وي براي شما مقتدايي نيكو بودند، هنگامي كه به قوم خود گفتند: ما از شما و بتهايي كه غير از خدا مي‌پرستيد، بيزاريم، به شما كفر مي‌ورزيم و هميشه ميان ما و شما دشمني و كينه هست، مگر آنكه به خداي يگانه ايمان آوريد … آنها براي شما، براي كساني كه از خدا و روز جزا مي‌ترسند مقتدايي نيكو هستند.
علي عليه‌السلام بعد از آنكه مختصري از شرح زندگي حضرت رسول و زهد و دوري آن جناب را از دنيا شرح مي‌دهد، مي‌فرمايد:
خطبه 159: فما اعظم منه الله عندنا حين انعم علينا به سلفا نتبعه و قائدا نطا عقبه.
چه بسيار بزرگ است منت خداي بر ما از جهت اينكه نعمت وجود آن حضرت را به ما عطا فرمود تا براي ما مقتدايي باشد كه از او پيروي كنيم و قدم جاي پايش نهيم.

از سوگند خوردن به خدا بپرهيزيد

بقره: 224: و لا تجعلوا الله عرضه لايمانكم ان تبروا و تتقوا و تصلحوا بين الناس و الله سميع عليم.
[صفحه 131]
به سبب سوگندهاي خويش، خدا را مانع نيكي و پرهيزكاري و اصلاح ميان مردم نكنيد كه خدا شنوا و دانا است.
علي عليه‌السلام در نامه خويش به حارث همداني مي‌نويسد:
نامه 69: و عظم اسم الله ان تذكره الا علي حق.
و نام خدا را بزرگ شمار از اينكه به آن سوگند يادكني مگر براي امر حقي.
بيان:
آنچه در معني آيه‌ي شريفه ذكر شد، مطابق تفسيري است كه از قتاده نقل شده است و حاصل معني اين است كه هنگامي كه شما را به نيكي يا پرهيزكاري يا اصلاح ميان مردم مي‌خوانند، نگوييد ما سوگند ياد كرده‌ايم كه چنين كارهايي نكنيم يا در همان حال سوگند ياد كنيد كه آن كار نيك را انجام ندهيد، زيرا سوگند ياد نمودن بر ترك كار خير منعقد نمي‌شود و حنث (مخالفت) آن هم كفاره نداد ولي مطابق تفسيري كه از جبايي رسيده است و شيخ توسي هم مي‌فرمايد: «همين معني از ائمه اطهار (ع) وارد شده است.» معني آيه اين است كه براي انجام دادن كار نيك و پرهيزكاري و اصلاح ميان مردم خدا را در معرض سوگند در نياوريد يعني در مطالب حقه به خدا سوگند ياد نكنيد تا چه رسد به مطالب باطله و خلاف حق.

اميدواري به خدا بايد توام با عمل باشد

كهف: 110: فمن كان يرجو لقاء ربه فليعمل عملا صالحا و لا يشرك بعباده ربه احدا.
هر كس اميد دارد به پيشگاه پروردگار خويش برود، بايد عمل صالح انجام دهد و هيچ كس را در عبادت پروردگارش شريك نكند.
علي عليه‌السلام به مردي كه از او تقاضاي موعظه كرد، فرمود:
حكمت 142: لا تكن ممن يرجو الاخره بغير العمل.
از كساني مباش كه بدون عمل، اميد پاداش آخرت دارند.
[صفحه 132]
هم چنين حضرت در جاي ديگر نهج‌البلاغه، درباره‌ي همين اشخاص مي‌فرمايد:
خطبه 159: يدعي بزعمه انه يرجو الله، كذب و العظيم ما باله لا يتبين رجاءه في عمله فكل من رجا عرف رجاءه في عمله الا رجاء الله فانه مدخول و كل خوف محقق الا خوف الله فانه معلول يرجو الله، في الكبير و يرجو العباد في الصغير فيعطي العبد ما لا يعطي الرب.
به گمان خود ادعا مي‌كند كه به خدا اميدوار است، سوگند به خداي بزرگ كه دروغ مي‌گويد چرا كه اميدواري او در عملش نمودار نيست، هر كس به چيزي اميد دارد اميد او از كردارش پيدا است مگر اميدواري به خدا كه مغشوش است و هر ترسي در فرد ترسيده آشكار است مگر ترس از خدا كه در ترسيده هويدا نيست. در كار بزرگ به خدا اميد دارد و در متاع فاني دنيا به بندگان خدا اميدوار است و نسبت به بنده‌ي خدا به گونه‌يي اظهار خضوع و تواضع مي‌كند كه براي پروردگار اين گونه تواضع نمي‌كند …

خداوند ضامن روزي هر جانداري است

هود: 6: و ما من دابه في الارض الا علي الله رزقها و يعلم مستقرها و مستودعها كل في كتاب مبين.
هيچ جانوري در زمين نيست جز آنكه روزي او به عهده‌ي خداوند است و خداوند قرارگاه و امانگاه او را مي‌داند و همه (چيز) در نامه‌يي روشن، ثبت است.
عنكبوت: 60: و كاين من دابه لا تحمل رزقها الله يرزقها و اياكم و هو السميع العليم.
چه بسيار از جانورانند كه نمي‌توانند روزي خويش را تحمل كنند، خداوند است كه به آنها و شما روزي مي‌دهد و همان خدا شنوا و دانا است.
خطبه 90: هو المنان بفوائد النعم و عوائد المزيد و القسم، عياله الخلائق ضمن ارزاقهم و قدر اقواتهم.
خداوند بخشنده‌ي نعمتهاي سودمند و بهره‌ها و افزونيها است. آفريدگان
[صفحه 133]
جيره‌خوار او هستند و او ضامن روزي ايشان است و براي خوراكشان اندازه معين كرده است.
خطبه 113: قد تكفل لكم بالرزق و امرتم بالعمل فلا يكونن المضمون لكم طلبه اولي بكم من المفروض عليكم عمله مع انه و الله لقد اعترض الشك و دخل اليقين حتي كان الذي ضمن لكم قد فرض عليكم و كان الذي فرض عليكم قد وضع عنكم.
روزي شما ضمانت شده و به انجام عمل صالح امر شده‌ايد پس طلب روزي ضامنت شده، نبايد نزد شما از بجا آوردن عمل صالحي كه بر شما واجب گرديده است، اولي باشد، سوگند به خدا كه براي شما شك حادث شده و يقينتان متزلزل گشته است به طوري كه گويا آنچه براي شما ضمانت شده واجب گرديده و آنچه بر شما واجب شده ساقط گشته است (پي روزي مي‌دويد و به فكر عمل صالح نمي‌باشيد).

از رحمت خدا مايوس نباشيد

زمر: 53: قل يا عبادي الذين اسرفوا علي انفسهم لا تقنطوا من رحمه الله ان الله يغفر الذنوب جميعا انه هو الغفور الرحيم.
(اي رسول رحمت) بگو: اي بندگان من كه درباره‌ي خويشتن زياده‌روي كرده‌ايد، از رحمت خدا نا اميد مباشيد كه خدا گناهان را يكسره مي‌آمرزد و او بسيار آمرزنده و مهربان است.
حجر: 56: قال و من يقنط من رحمه ربه الا الضالون.
(حضرت ابراهيم (ع)) گفت: چه كساني جز گمراهان از رحمت پروردگار خود نا اميد مي‌شوند؟
حكمت 84: عجبت لمن يقنط و معه الاستغفار.
شگفت دارم از كسي كه از خدا مايوس مي‌شود در صورتي كه به استغفار دسترسي دارد.
و نيز آن حضرت به شخصي كه از او تقاضاي موعظه كرد، فرمود:
[صفحه 134]
از كساني مباش كه چون محتاج شوند نا اميد و سست گردند.

در نكوهش ارتداد

بقره: 217: و لاي زالون يقاتلونكم حتي يردوكم عن دينكم ان استطاعوا و مني ردد منكم عن دينه فيمت و هو كافر فاولئك حبطت اعمالهم في الدنيا و الاخره و اولئك اصحاب النار هم فيها خالدون.
مشركان پيوسته با شما مي‌جنگند تا اگر بتوانند شما را از دينتان برگردانند، هر كس از شما از دين خويش بازگردد پس در حالي كه كافر باشد، بميرد، اعمال چنين كساني در دنيا و آخرت باطل است و ايشان اهل دوزخ و در آن جاودانند.
از جمله‌ي دعاهايي كه علي عليه‌السلام بسيار تلاوت مي‌فرمود، اين بود كه:
خطبه 206: الحمدلله الذي لم يصبح بي ميتا و لا سقيما و لا مضروبا علي عروقي بسوء و لا ماخوذا باسوء عملي و لا مقطوعا دابري و لا مرتدا عن ديني و لا منكرا لربي و لا مستوحشا من ايماني.
سپاس خداي را سزا است كه شبم را به صبح آورد در حالي كه نه مرده‌ام و نه بيمارم و نه اعضاي بدنم بد حال است و نه به كارهاي زشتم، گرفتار شده‌ام و نه بي‌فرزند مانده‌ام و نه از دينم برگشته‌ام و نه منكر پروردگارم مي‌باشم و نه از ايمانم نگراني دارم.

در نكوهش كساني كه به جهاد نمي‌روند

توبه: 39: يا ايها الذين امنوا مالكم اذا قيل لكم انفروا في سبيل الله اثاقلتم الي الارض ارضيتم بالحيوه الدنيا من الاخره فما متاع الحيوه الدنيا في الاخره الا قليل الا تنفروا يعذبكم عذابا اليما و يتستبدل قوما غير كم و لا تضروه شيئا و الله علي كل شي‌ء قدير.
اي كساني كه ايمان آورديد، شما را چه شده است، هنگامي كه به شما مي‌گويند
[صفحه 135]
در راه خدا به جهاد بيرون شويد، به زمين سنگيني مي‌كنيد، مگر عوض آخرت به زندگي دنيا راضي شده‌ايد؟ بهره دنيا در برابر آخرت جز اندكي نيست. اگر به جهاد نرويد خدا شما را عذابي دردناك مي‌كند و گروهي غير از شما را به جاي شما مي‌آورد و شما به او زياني نمي‌رسانيد و خدا بر همه چيز تواناست.
خداوند سبحان درباره‌ي گروهي از منافقان كه نمي‌خواستند به جنگ تبوك حاضر شوند و بهانه مي‌آوردند و از رسول خدا (ص) اجازه گرفتند تا در مدينه بمانند و پس از رفتن آن حضرت شادي كردند، فرمود:
توبه: 81 -84: فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله و كرهوا اني جاهدوا باموالهم و انفسهم في سبيل الله و قالوا لا تنفروا في الحر قل نار جهنم اشد حرا لو كانوا يفقهون فليضحكوا قليلا و ليبكوا كثيرا جزاء بما كانوا يكسبون فان رجعك الله الي طائفه منهم فاستاذنوك للخروج فقل لن تخرجوا معي ابدا و لن تقاتلوا معي عدوا انكم رضيتم بالعقود اول مره فاقعدوا مع الخالفين و لا تضل علي احد منهم مات ابدا و لا تقم علي قبره.
كساني كه بجاي مانده بودند پس از رفتن رسول خدا از بازنشستن خويش شادي مي‌كردند و كراهت داشتند كه با مالها و جانهاي خويش در راه خدا جهاد كنند و گفتند در اين گرما بيرون نرويد، بگو گرماي آتش جهنم سخت‌تر است اگر مي‌فهميدند، به سزاي اعمالي كه كرده‌اند بايد كم بخندند و بسيار بگريند، اگر خدا ترا سوي دسته‌يي از آنها بازگردانيد و براي رفتن به جهاد از تو اجازه خواستند، بگو: هرگز با من بيرون نياييد و هرگز همراه من با دشمني كارزار نكنيد كه شما نخستين بار به نشستن راضي شديد، پس بنشينيد با كساني كه به جهاد نمي‌روند (مانند زنان و اطفال و بيماران)، هيچ وقت بر قبر يكي از آنها كه مرده، نماز مگزار و بر قبرش به دعا قيام مكن، آنها خدا و پيغمبرش را انكار كردند و درحالي كه گهنكار بودند، مردند.
درباره اين موضوع علي عليه‌السلام در نهج‌البلاغه خطب طولاني و پر حرارت بسياري دارد ما در اينجا فقط بعضي از جملاتي را كه از لحاظ معني مساوق [95] آيات
[صفحه 136]
شريفه است، متذكر مي‌شويم.
هنگامي كه بعد از جنگ با خوارج نهروان اصحابش را به رفتن جنگ شاميان امر مي‌فرمود و آنها تعلل مي‌كردند، خطاب به اصحابش فرمود:
خطبه 34: اف لكم لقد سئمت عتابكم ارضيتم بالحيوه الدنيا من الاخره عوضا و بالذل من العز خلفا اذا دعوتكم الي جهاد عدوكم دارت اعينكم كانكم من الموت في غمره و من الذهول في سكره …
اف بر شما باد! من كه از سرزنش كردن شما خسته شدم، مگر به جاي زندگاني هميشگي آخرت به زندگي موقت دنيا، خشنود شده‌ايد و به جاي عزت و افتخار، تن به ذلت و خواري داده‌ايد؟ وقتي شما را به جنگ با دشمنان مي‌خوانم، ديدگانتان دور مي‌زند، گويا به سختي مرگ و رنج بيهوشي مبتلا شده‌ايد كه راه گفت و شنود شما با من بسته مي‌شود و در پاسخ سخنانم سرگردانيد!
خطبه 27: اما بعد فان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصه اوليائه و هو لباس التقوي و درع الله الحصينه و جنته الوثيقه فمن تركه رغبه عنه البسه الله ثوب الذل و شمله البلاء و ديت بالصغار و القماءه … فاذا امرتكم بالسير اليهم في ايام الحر قلتم هذه حماره القيظ امهلنا يسبخ عنا الحر و اذا امرتكم بالسير اليهم في الشتاء قلتم. هذه صباره القر امهلنا ينسلخ عنا البرد كل هذا فرارا من الحر و انقر فاذا كنتم من الحر و القر تفرون فانتم و الله من السيف افر … يا اشباه الرجال و لا رجال، حلوم الاطفال و عقول ربات الحجال …
جهاد دري است از درهاي بهشت كه خدا آن را به روي خواص از دوستان خود گشوده و لباس تقوي و زره محكم خدا و سپر مورد اطمينان او است هر كس از روي ميل و رغبت آن را ترك كند، خداوند لباس خواري و روپوش بلا و مصيبت بر او بپوشاند و به حقارت و زبوني دچار شود … چون شما را در روزهاي گرم به رفتن به سوي دشمنان امر مي‌كنم، مي‌گوييد اكنون شدت گرما است، ما را مهلت بده تا سورت [96] گرما بشكند و چون در زمستان، فرمانتان
[صفحه 137]
مي‌دهم، مي‌گوييد اكنون هوا بسيار سرد است، ما را مهلت ده تا سرما بر طرف شود، شما كه از سرما و گرما مي‌گريزيد، به خدا سوگند كه از شمشير در ميدان جنگ گريزان‌تريد. اي مرد نمايان نامرد شما چون كودكان نورس و عروسان در حجله فكر مي‌كنيد.
و نيز در آنجا كه فلسفه‌ي پاره‌يي از احكام دين را بيان مي‌كند، مي‌فرمايد:
حكمت 252: … و الجهاد عزا للاسلام …
… خداوند، جهاد را براي عزت و سرفرازي اسلام وضع فرمود …

گفتار و كردار انسان ثبت مي‌شود

ق: 18: ما يلفظ من قول الا لديه رقيب عتيد.
انسان سخني نمي‌گويد بجز آنكه مراقبي نزد وي آماده است.
قرآن مجيد درباره‌ي روز رستاخيز و محاسبه‌ي اعمال مي‌فرمايد:
كهف: 49: و وضع الكتاب فتري المجرمين مشفقين مما فيه و يقولون يا ويلتنا ما لهذا الكتاب لا يغادر صغيره و لا كبيره الا احصيها و وجدوا ما عملوا حاضرا و لا يظلم ربك احدا.
و نامه اعمال نهاده مي‌شود، آنگاه گنهكاران را از مندرجات آن هراسان مي‌بيني و مي‌گويند: واي بر ما اين نامه چيست كه هيچ عمل كوچك يا بزرگي را فرونگذاشته مگر آنكه آن را به شمار آورده است، و هر چه كرده‌اند، حاضر مي‌يابند و پروردگارت به هيچ كس ستم نمي‌كند.
خطبه 182: فاتقوا الله الذي انتم بعينه و نواصيكم بيده و تقلبكم في قبضته ان اسررتم علمه و ان اعلنتم كتبه قد و كل بكم حفظه كراما لا يسقطون حقا و لا يثبتون باطلا.
پس بترسيد از خداوندي كه شما در برابر نظر او و مسخر او مي‌باشيد و حركت شما در دست او است. اگر پنهان كنيد، مي‌داند و اگر آشكار نماييد، مي‌نويسد. نگهباناني گرامي براي شما قرار داده است كه نه حقي را از قلم مي‌اندازند و نه باطلي را مي‌نويسند.
[صفحه 138]
حكمت 335: الاقاويل محفوظه و السرائر مبلوه و كل نفس بما كسبت رهينه.
گفتارهاي انسان نگهداري شده و رازهاي پنهانش هويدا گرديده است و هر كس در گرو كرده‌ي خود مي‌باشد.

بيشتر مردم در خسرانند مگر آنان كه خدا به ايشان توجهي كند

نور: 21: … و لولا فضل الله عليكم و رحمته ما زكي منكم من احد ابدا ولكن الله يزكي من يشاء و الله سميع عليم.
… اگر كرم خدا و رحمت او شامل حال شما نبود هرگز هيچ يك از شما پاك نمي‌شديد، ولي خدا هر كه را خواهد پاك كند و خدا شنوا و دانا است.
و نيز قرآن مجيد از قول حضرت ابراهيم نقل مي‌كند:
انعام: 77: … قال لئن لم يهدني ربي لاكونن من القوم الضالين.
… اگر پروردگارم مرا هدايت نكند از دسته‌ي گمراهان خواهم بود.
نساء: 83: … و لولا فضل الله عليكم و رحمته لا تبعتم الشيطان الا قليلا.
… اگر كرم و رحمت خدا شامل حال شما نبود، به غير از دسته‌ي كمي، پيروي شيطان مي‌كرديد.
باز قرآن مجيد پيرامون سرور كائنات نبي گرامي (ص) مي‌فرمايد:
اسراء: 74 و 75: و لولا ان ثبتناك لقد كدت تركن اليهم شيئا قليلا اذا لاذقناك ضعف الحيوه و ضعف الممات ثم لا تجدلك علينا نصيرا.
اگر ترا استوار نگه نداشته بوديم، نزديك بود كه اندكي به آنها متمايل شوي، آنگاه دو برابر در زندگي و دو برابر در مرگ تو را عذاب مي‌چشانديم و براي خويش عليه ما ياوري نمي‌يافتي.
و در آيه‌ي قبل از اين آيه مي‌فرمايد:
اسراء: 73: و ان كادوا ليفتنونك عن الذي اوحينا اليك لتفتري علينا غيره و اذا
[صفحه 139]
لا تخذوك خليلا.
نزديك بود از آنچه به تو وحي كرده‌ايم، منحرفت كنند كه غير آن را به دروغ به ما ببندي، آن وقت ترا به دوستي مي‌گرفتند.
و از قول حضرت يوسف نيز مي‌فرمايد:
يوسف: 53: و ما ابري‌ء نفسي ان النفس لاماره بالسوء الا ما رحم ربي.
من نفس خويش را تبرئه نمي‌كنم، زيرا كه نفس انساني پيوسته به گناه فرمان مي‌دهد مگر آن كس را كه پروردگارم به او رحم كند.
همچنين درباره‌ي حضرت يوسف و مواجهه‌ي اجباري او با زليخا مي‌فرمايد:
يوسف: 23 و 24: و راودته التي هو في بيتها عن نفسه و غلقت الابواب و قالت هيت لك قال معاذ الله انه ربي احسن مثواي انه لا يفلح الظالمون و لقد همت به و هم بها لولا ان را برهان ربه كذلك لنصرف عنه السوء و الفحشاء انه من عبادنا المخلصين.
و آن زن كه يوسف در خانه‌ي وي بود، از يوسف كام خواست و گفت: براي تو آماده‌ام. يوسف گفت: پناه به خدا كه پروردگار من است و منزلت مرا نيكو داشته است همانا ستمگران رستگار نمي‌شوند. وي رو به يوسف كرد و يوسف اگر برهان پروردگار خويش را نديده بود، رو بدو كرده بود. اين چنين كرديم تا گناه و زشتكاري را از او بگردانيم زيرا او از بندگان پاكدل ما بود.
حكمت 335: … و الناس منقوصون مدخولون الا من عصم الله.
… مردم همگي ناقصند و خردشان آسيب پذير است مگر آن كس را كه خدا حفظ كند.

نهي از خودستايي

نساء: 49: الم تر الي الذين يركون انفسهم بل الله يزكي من يشاء و لا يظلمون قتيلا.
مگر آن كسان را نمي‌بيني كه بيهوده دعوي پاك خوبي مي‌كنند، بلكه خدا هر
[صفحه 140]
كه را بخواهد از رذايل پاك و منزه مي‌كند و به قدر رشته‌ي هسته‌ي خرمايي ستم نمي‌بيند.
نجم: 32: هو اعلم بكم اذا انشاكم من الارض و اذ انتم اجنه في بطون امهاتكم فلا تركوا انفسكم هو اعلم بمن اتقي.
… خداوند كه شما را از زمين آفريده و آندم كه جنينهايي در شكم مادرهايتان بوديد، به حال شما داناتر است پس خود را به پاك خويي ستايش نكنيد كه وي هر كه پرهيزكار باشد، بهتر مي‌شناسد.
علي عليه‌السلام در جواب نامه‌يي كه به معاويه نوشته است، بعد از آن كه به مناسبتي درجه و مقام حمزه بن عبدالمطلب و جعفر بن ابيطالب را تذكر مي‌دهد، مي‌فرمايد:
نامه 28: و لولا ما نهي الله عنه من تزكيه المرء نفسه لذكر ذاكر فضائل جمه تعرفها قلوب المومنين و لا تمجها اذان السامعين.
و اگر خدا، مرد را از خودستايي نهي نفرموده بود، گوينده (خود علي) فضايل بي‌شماري را يادآوري مي‌كرد كه دلهاي مومنين به آنها آشنا باشد و گوشهاي شنوندگان آنها را رد نكند.
يعني اگر خدا از خودستايي نهي نفرموده بود، از فضايل خودم آن مقدار مي‌گفتم كه هر كس بشنود، تصديق كند.

تقوا بهترين توشه از دنيا است

بقره: 197: … و تزودوا فان خير الزاد التقوي و اتقون يا اولي الالباب.
… توشه برگيريد كه بهترين توشه‌ها تقوي مي‌باشد و از من اي صاحبان خرد، باك داشته باشيد.
خطبه 110: لا خير في شي‌ء من ازوادها الا التقوي.
نيكي و خيري در هيچ يك از توشه‌هاي دنيا نيست مگر در تقوي.
[صفحه 141]
خطبه 113: اوصيكم عبادالله بتقوي الله التي هي الزاد و بها المعاد زاد مبلغ.
بندگان خدا شما را به تقوا و ترس از خدا سفارش مي‌كنم كه آن تقوا توشه (سفر آخرت) و توشه‌يي است كه به منزل مي‌رساند.

نهي از دروغ و سخن بيهوده

حج: 30: فاجتنبوا الرجس من الاوثان و اجتنبوا قول الزور.
از بتهاي پليد، دوري نماييد و از سخن دروغ، كناره‌جويي كنيد.
قرآن مجيد درباره‌ي كساني كه زنان خود را ظهار كرده، مي‌گفتند: اين زن، مانند مادر من است و با او نزديكي نمي‌كردند، مي‌فرمايد:
مجادله: 2: الذين يظاهرون منكم من نسائهم ما هن امهاتهم ان امهاتهم الا الائي ولدنهم و انهم ليقولون منكرا من القول و زورا.
كساني از شما كه زنان خويش را ظهار مي‌كنند، زنان ايشان مادرانشان نشوند، مادرانشان جز آن زنان كه ايشان را زاده‌اند، نيستند، ايشان سخني زشت و دروغ مي‌گويند.
علي عليه‌السلام در يكي از خطب خويش، دوست‌ترين بندگان خدا را توصيف نموده، سپس نسبت به بنده‌ي ديگري كه نقطه‌ي مقابل او است، مي‌فرمايد:
خطبه 86: و اخر قد تسمي عالما و ليس به فاقتبس جهائل من جهال و اضاليل من ضلال و نصب للناس اشراكا من حبائل غرور و قول زور.
و بنده‌ي ديگري است كه خود را عالم ناميده در صورتي كه عالم نيست بلكه ناداني‌هايي را از نادانان و گمراهي‌هايي را از گمراهان فراگرفته است و دامهايي از فريب و گفتار دروغ براي مردم نصب كرده است.
تا آنجا كه مي‌فرمايد:
خطبه 86: فالصوره صوره انسان و القلب قلب حيوان … فذلك ميه الاحياء.
صورت او صورت آدمي و دل او دل حيوان است … پس او مرده‌يي بين زندگاني است.
[صفحه 142]
و نيز در نامه‌يي كه به معاويه نوشته است، چنين مي‌فرمايد:
نامه 48: فان البغي و الزور يوتغان بالمرء في دينه و دنياه و يبديان خلله عند من يعيبه.
ستمگري و دروغگويي دين و دنياي مرد را تباه مي‌گرداند و عيب او را نزد عيبجويش هويدا مي‌سازد.

دشنام و ناسزا نگوييد

انعام: 108: و لا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم.
به كساني كه غير خدا را مي‌پرستند، دشنام مگوييد كه آنها هم از روي دشمني و ناداني خدا را دشنام گويند.
چون علي عليه‌السلام شنيد كه در ايام جنگ صفين بعضي از اصحابش مردم شام را ناسزا مي‌گويند، به آنها فرمود:
خطبه 197: اني اكره لكم ان تكونوا سبابين و لكنكم لو وصفتم اعمالهم و ذكرتم حالهم كان اصوب في القول و ابلغ في العذر و قلتم مكان سبكم اياهم: اللهم احقن دمائنا و دمائهم و اصلح ذات بيننا و بينهم و اهدهم من ضلالتهم حتي يعرف الحق من جهله و يرعوي عن الغي و العدوان من لهج به.
من نمي‌پسندم كه شما دشنام دهنده باشيد ولي اگر شما كردار آنها را بيان كرده، حالشان را تذكر دهيد، در گفتار درست‌تر و در مقام عذر، رساتر است و بهتر آن است كه بجاي دشنام دادن بگوييد: خدايا خونهاي ما و ايشان را حفظ فرما و ميان ما و آنها اصلاح نما و آنان را از گمراهيشان رهايي بده تا، كسي كه حق را نمي‌شناسد، بشناسد و آن كه به گمراهي و كينه‌توزي وادار گشته است، از آن باز ايستد.

اوصاف فرشتگان

قرآن كريم در ضمن اوصاف بهشت، مي‌فرمايد:
زمر: 75: و تري الملائكه حافين من حول العرش يسبحون بحمد ربهم.
[صفحه 143]
و فرشتگان را مي‌بيني كه اطراف عرش را احاطه كرده‌اند و به ستايش پروردگارشان تسبيح گويند.
مومن (غافر): 7: الذين يحملون العرش و من حوله يسبحون بحمد ربهم و يومنون به و يستغفرون للذين امنوا ربنا وسعت كل شي‌ء رحمه و علما فاغفر للذين تابوا و اتبعوا سبيلك وقهم عذاب الجحيم ربنا و ادخلهم جنات عدن التي وعدتهم و من صلح من ابائهم و ازواجهم و ذرياتهم انك انت العزيز الحكيم.
كساني كه عرش را بر دوش گرفته‌اند و آنها كه اطراف عرشند به ستايش پروردگارشان تسبيح مي‌گويند و به او ايمان دارند، براي مومنان آمرزش مي‌طلبند و چنين مي‌گويند: خدايا رحمت و علم تو همه چيز را فراگرفته است كساني را كه توبه كردند و راه تو را پيمودند، بيامرز و آنها را از عذاب دوزخ نگهدار، پروردگارا ايشان را به بهشتهاي جاويد كه به ايشان و پدران نيكوكارشان و همسران و فرزندانشان وعده داده‌يي داخل فرما كه تو مقتدر و فرزانه‌يي.
علي عليه‌السلام پس از آنكه خلقت آسمان را شرح مي‌دهد، مي‌فرمايد:
خطبه 1: ثم فتق ما بين السموات العلي فملاهن اطوارا من ملائكته منهم سجود لايركعون و ركوع لا ينتصبون و صافون لا يتزايلون و مسبحون لا يسامون لا يغشاهم نوم العيون و لا سهو العقول و لا تفره الابدان و لا غفله النسيان و منهم امناء علي وحيه و السنه الي رسله و مختلفون بقضائه و امره …
آنگاه خداوند ميان آسمانهاي بلند را شكافت و آن را از انواع مختلف فرشتگان خود پر كرد، بعضي از ايشان در سجودند و ركوع نمي‌كنند و برخي در ركوعند و بر پا نمي‌ايستند و گروهي در صف ايستاده و حركت نمي‌كنند و دسته‌يي تسبيح مي‌گويند و خسته نمي‌شوند، ايشان را خواب در ديدگان و اشتباه در عقلها و سستي در بدنها و بي‌خبري فرانمي‌گيرد. طايفه‌يي امين وحي خدا و ترجمان به سوي پيغمبران مي‌باشند و براي رسانيدن حكم و فرمانش آمد و رفت مي‌كنند.
و نيز در خطبه‌ي ديگري پس از بيان خلقت آسمانها چنين مي‌فرمايد:
[صفحه 144]
خطبه 90: ثم خلق سبحانه لاسكان سماواته و عمراه الصفيح الاعلي من ملكوته خلقا بديعا من ملائكته و ملا بهم فروج فجاجها و حشابهم فتوق اجوائها و بين فجوات تلك الفروج زجل المسبحين منهم في حظائر القدس و تسرات الحجب …
سپس براي ساكن كردن در آسمانهايش و آبادني قسمت اعلاي آن، فرشتگان را كه آفريدگاني شگفت و بديع هستند، خلق كرد و آنان را در راه‌هاي وسيع ميان آسمانها و گشادگيهاي فضاي آن جاي داد و بين آن راه‌هاي گشاده، آواز تسبيح كنندگان از ايشان، در مكانهاي پاك و پشت پرده‌هاي عظمت، بلند است.
يبان:
اين خطبه بسيار مفصل و طولاني و در عين حال در كمال فصاحت و بلاغت است به طوري كه شارحين دانشمند و سخن سنج نهج‌البلاغه هنگامي كه به شرح اين خطبه مباركه مي‌رسند خواه نا خواه در برابر عبارات ملكوتيش سر تعظيم فرود مي‌آورند و هر يك به قدر توانايي خويش رشته‌ي سخن را متوجه تقديس و تمجيد از اين خطبه‌ي مباركه مي‌سازند.
ابن ابي‌الحديد شاعر و اديب و مورخ شهير معتزلي در ذيل اين خطبه چنين مي‌گويد: «اذا جاء هذا الكلام الرباني و اللفظ القدسي بطلت فصاحه العرب و كانت نسبه الفصيح من كلامها اليه نسبه التراب الي النضار الخالص … » [97] يعني: «چون اين كلام رباني و لقظ قدسي درميان آمد، فصاحت عرب باطل گشت، فرق ميان كلام فصحاي عرب با سخن آن بزرگوار، مانند فرق خاك است با طلاي ناب و اگر خيال كنيم كه عرب هم الفاظ فصيحه‌يي متناسب اين الفاظ مي‌تواند بيان كند، از كجا به چنين معاني پي مي‌برد تا آنها را در قالب اين الفاظ بريزد و از كجا عربهاي زمان جاهليت بلكه اصحاب و معاصرين رسول خدا (ص) اين معاني مشكله را كه مربوط به آسمانها است مي‌شناختند تا چنين الفاظي براي آنها آماده نمايند زيرا فصاحت عربهاي زمان جاهليت فقط در توصيف شتر يا اسب يا خر كوهي يا گاو صحرايي يا كوه‌ها و بيابانهاي پهناور و مانند
[صفحه 145]
آنها بود. و اما عربهايي كه اصحاب و معاصر رسول خدا (ص) بودند و به فصاحت مشهور شده‌اند، منتها درجه‌ي فصاحت يكي از آنان در دو سطر يا سه سطر بيشتر نمي‌باشد آن هم يا در باب موعظه و پند است كه يا متضمن ياد از مرگ و نكوهش دنيا باشد و يا راجع به جنگ و ترغيب به زد و خورد و ترساندن از دشمن و نرفتن به جهاد است، اما سخن در موضوع ملائكه و صفات و اقسام و عبادات و تسبيح آنان و معرفت و دوستي و شوق ايشان به خالق متعال و مانند آنها را كه در اين فصل، مشروحا بيان شده، نمي‌دانستند. بلي گاهي جمله‌يي را كه در قرآن عظيم درباره‌ي ملائكه ذكر شده، شنيده و آشنا بوده‌اند ليكن به اين تفصيل كه امام عليه‌السلام فرموده، نبوده است و كساني مانند عبدالله بن سلام و اميه بن ابي‌الصلت كه به اين معاني آشنا بوده‌اند، توانايي ذكر اين الفاظ فصيحه را نداشتند. پس ثابت شد كه چنين معاني دقيقه را در اين عبارات فصيحه هيچ كس نگفته و توانايي بر آن نداشته است مگر علي بن ابيطالب عليه‌السلام. سوگند ياد مي‌كنم به اينكه هر گاه خردمندي در اين كلام امام تامل و انديشه كند پوست بدنش بلرزد، قلبش مضطرب و نگران گردد و عظمت و بزرگي خداوند عظيم را در قلب و اعضاي بدنش جاي دهد، به او توجه كند و چنان شادي به او دست دهد كه از بسياري شوق، نزديك شود جان از تنش مفارقت نمايد»

نكوهش جادوگر

هنگامي كه جادوگران فرعون به مبارزه‌ي حضرت موسي و اژدهاي عصا صورت او آمدند، خداوند متعال به رسولش موسي چنين خطاب مي‌كند:
طه: 69: و الق ما يمينك تلقف ما صنعوا انما صنعوا كيد ساحر و لا يفلح الساحر حيث اتي.
آنچه به دست داري، بيفكن تا آنچه را كه ساخته‌اند، ببلعد. آنها فقط نيرنگ جادويي ساخته‌اند و جادوگر هر كجا باشد رستگار نمي‌شود.
خطبه 78: و المنجم كالكاهن و الكاهن كالساحر و الساحر كالكافر و الكافر في النار.
منجم مانند غيب‌گو و غيب‌گو مانند جادوگر و جادوگر مانند كافر و كافر در آتش است.
[صفحه 146]

نكوهش از بدعت نهادن در دين

معني بدعت، احداث امري بر خلاف دين و نسبت دادن آن به دين است و چون بعضي از نصاري، رهبانيتي بر خلافت شريعت حضرت عيسي بوجود آوردند و از زن و فرزند گوشه‌گيري كردند در گوشه‌يي از كوه، صومعه ساختند و عبادت مي‌كردند خداوند متعال عمل ايشان را بدعت ناميد و فرمود:
حديد: 27: و رهبانيه ابتدعوها ما كتبناها عليهم.
و رهبانيتي را كه ما بر آنها مقرر نداشته بوديم، بدعت آوردند.
خطبه 17: ان ابغض الخلائق الي الله رجلان: رجل و كله الله الي نفسه فهو جائر عن قصد السبيل مشغوف بكلام بدعه و دعاء ضلاله فهو فتنه لمن افتتن به ضال عن هدي من كان قبله مضل لمن اقتدي به في حياته و عبد وفاته حمال خطايا غيره رهن بخطيئته.
منفورترين مردم نزد خدا دو نفرند: اول مردي كه خدا او را به خود واگذاشته و او از راه راست منحرف شده است به سخن بدعت شيفته گشته و مردم را به گمراهي مي‌خواند. او براي پيروانش فتنه و فساد است و گمراه كننده‌ي كساني است كه در زمان حيات و بعد از مرگش از او پيروي مي‌كنند، بار گناهان ديگران را مي‌كشد و در گرو گناه خويش مي‌باشد.
خطبه 50: انما بدء و وقع الفتن اهواء تتبع و احكام تبتدع يخالف فيها كتاب الله و يتولي عليها رجال رجالا علي غير دين الله.
ابتداي وقوع فتنه و فساد، پيروي از خواهش نفس و ايجاد احكام، بدعتي است بر خلاف قرآن كه مرد اين، مردان ديگر را بر خلاف دين خدا در آن احكام ياري مي‌كنند.
اگر تاريخ اسلام را بدقت ورق بزنيم و فتنه‌هايي كه در اين ملت بوجود آمده است،بررسي كنيم براي آنها منشايي غير از اين دو چيزي كه علي عليه‌السلام مي‌فرمايد، نمي‌يابيم.
[صفحه 147]
و نيز علي عليه‌السلام اشخاصي را مشخص مي‌فرمايد كه صفات زشت و گناه آنها به قدري بزرگ است كه هر چه عبادت كنند، براي آنها سودي ندارد و كفاره‌ي گناهشان نمي‌شود، نسبت به يكي از ايشان مي‌فرمايد:
خطبه 152: او يستجع حاجه الي الناس باظهار بدعه في دينه.
يا كسي كه به وسيله‌ي ايجاد بدعتي در دين خود به مردم جهت بر آورده شدن تقاضايش روي آورد.
خطبه 145: و ما احدثت بدعه الا ترك بها سنه فاتقوا البدع و الزموا المهيع ان عوازم الامور افضلها و ان محدثاتها شرارها.
هيچ بدعتي پيدا نشد جز آنكه به سبب آن، سنتي از بين رفت (مثلا چون نصاري به رهبانيت روي آوردند، سنت ازدواج و قضاي حوايج مردم را از بين بردند) پس از بدعتها بپرهيزيد و در راه روشن دين قدم گذاريد زيرا امور قطعي و قديمي، بهترين امور و بدعتهاي تازه بدترين امور است.

نرمخويي دوستان را زياد مي‌كند

خداوند سبحان، خطاب به پيغمبر اكرم كه او را صاحب خلق عظيم ناميده است، مي‌فرمايد:
آل‌عمران: 159: فبما رحمه من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لا نفضوا من حولك.
به سبب رحمت خدا است كه نسبت به آنها نرم‌خوي شدي و اگر خشن و سخت‌خوي بودي از دور تو پراكنده مي‌شدند.
حكمت 205: من لان عوده كثفت اغصانه.
هر كس كه چوب درخت وجودش، نرم باشد، شاخه‌هايش بسيار مي‌گردد.
بيان:
علي عليه‌السلام در بيان خويش و استعاره‌ي لطيفي كه بكار برده است، وجود
[صفحه 148]
انسان را به درختي تشبيه نموده است، از اين نظر كه هر چند تنه‌ي درخت، آب سرشار بخورد يا ذاتا نرم و لطيف باشد، شاخه‌ها و فروغ آن بيشتر مي‌گردد. همين طور درخت وجود انسان هر چند گشاده‌روتر و نرمخوي‌تر باشد، دوستان و رفقا در اطراف او بيشتر گرد مي‌آيند و در آيه‌ي شريفه نيز، مفهوم همين معني را خداوند متعال به پيغمبرش فرموده است.

با يكديگر اتحاد داشته باشيد و از اختلاف بپرهيزيد

قرآن كريم خطاب به عرب تازه مسلمان كه در زمان جاهليت، نفاق و اختلاف، ايشان را بيچاره كرده بود و در محيط خويش در جهنمي سوزان بسر مي‌بردند و از بركت اسلام همه با هم برادر و برابر شدند، مي‌فرمايد:
آل‌عمران: 103: و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا و اذكروا نعمه الله عليكم اذ كنتم اعداء فالف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخوانا و كنتم علي شفا حفره من النار فانقذكم منها …
همگي به ريسمان خدا چنگ بزنيد و پراكنده مشويد و نعمت خدا را بر خود بياد آوريد، آن دم كه دشمن يكديگر بوديد و خدا ميان دلهايتان، پيوند مهر داد پس به موهبت او با يكديگر برادر گشتيد، شما بر لب مغاك آتش بوديد و خدا شما را از آن رهانيد …
خداوند سبحان، درباره‌ي دسته‌يي از كفار كه از روي ناداني، با يكديگر اختلاف داشتند، به رسول محترمش مي‌فرمايد:
حشر: 14: تحسبهم جميعا و قلوبهم شتي ذلك بانهم قوم لا يعقلون.
آنها را مجتمع و با هم مي‌پنداريد، ليكن دلهايشان پراكنده است، زيرا كه آنها گروهي هستند كه تعقل نمي‌كنند.
خطبه 234: و ان الله سبحانه قد امتن علي جماعه هذه الامه فيما عقد بينهم من حبل هذه الالفه التي ينتقلون في ظلها و ياوون الي كنفها بنعمه لا يعرف احد من المخلوقين لها قيمه لانها ارجح من كل ثمن و اجل من كل خطر.
[صفحه 149]
و خداوند سبحان بر اين امت منت نهاد كه ريسمان الفت و مهرباني ميان آنها بست، الفتي كه در سايه‌ي آن در آيند و در كنار آن قرار گيرند، نعمت الفتي كه هيچ آفريده‌يي بهاي آن را نمي‌داند، زيرا بهاي الفت از هر بهايي افزونتر و از هر شريفي، بزرگوارتر است.
خطبه 175: فاياكم و التلون في دين الله فان جماعه فيما تكرهون من الحق خير من فرقه فيما تحبون من الباطل و ان الله سبحانه لم يعط احدا بفرقه خيرا ممن مضي و لا ممن بقي.
از دو رنگي و اختلاف در دين خدا بپرهيزيد زيرا اتحاد در امري كه حق است و آن را نمي‌پسنديد، بهتر است از تفرقه و جدايي در امر باطلي است كه آن را دوست داريد و خداوند سبحان به هيچ كس از پيشينيان و باقيماندگان بر اثر تفرقه و جدايي، خيري عطا نفرموده است.
خطبه 120: ان الشيطان يسني لكم طرقه و يريد ان يحل دينكم عقده عقده و يعطيكم بالجماعه الفرقه و بالفرقه الفتنه فاصدفوا عن نزغاته و نفثاته.
شيطان راه‌هاي خود را براي شما آسان مي‌كند و مي‌خواهد با گشودن گره از پي گره دين شما را سست گرداند و به جاي اتحاد، جدايي به شما بدهد و بر اثر جدايي، فتنه و فساد در شما توليد كند، پس از وسوسه‌ها و افسونهاي او رو گردانيد.
خطبه 127: فان يدالله علي الجماعه و اياكم و الفرقه فان الشاذ من الناس للشيطان كما ان الشاذ من الغنم للذئب الا من دعا الي هذا الشعار فاقتلوه و لو كان تحد عمامتي هذه.
دست خدا بر سر جماعت است، از تفرقه و جدايي بپرهيزيد زيرا كسي كه از مردم جدا شده است گرفتار شيطان مي‌شود، چنان كه تنها مانده‌ي از گوسفند نصيب گرگ است. آگاه باشيد هر كس به تفرقه و جدايي دعوت كند، او را بكشيد اگر چه زير اين عمامه باشد (يعني اگر من هم شما را دعوت به تفرقه كردم، مرا بكشيد).
[صفحه 150]

در كارها تحقيق و كنجكاوي كنيد

حجرات: 6: يا ايها الذين امنوا ان جائكم فاسق بنبا فتبينوا ان تصيبوا قوما بجهاله فتصبحوا علي ما فعلتم نادمين.
اي كساني كه ايمان آورديد، اگر فاسقي براي شما خبري آورد به تحقيق بپردازيد، مبادا مردمي را از روي ناداني (به گفته‌ي آن فاسق) آسيب برسانيد سپس از آنچه كرده‌ايد، پشيمان شويد.
نساء: 94: يا ايها الذين امنوا اذا ضربتم في سبيل الله فتبينوا و لا تقولوا لمن القي اليكم السلام لست مومنان تبتغون عرض الحيوه الدنيا فعند الله مغانم كثيره كذلك كنتم من قبل فمن الله عليكم فتبينوا ان الله كان بما تعملون خبيرا.
اي اهل ايمان چون در راه خدا بيرون برويد به تحقيق بپردازيد و به كسي كه به شما اظهار اسلام مي‌كند، نگوييد مومن نيستي تا كالاي زندگي او را بر خود حلال كنيد كه نزد خدا غنيمتهاي بسيار است، شما پيش از اين چنين بوديد و خدا بر شما منت نهاد پس به تحقيق بپردازيد كه خدا به آنچه عمل مي‌كنيد، آگاه است.
خطبه 172: و لا تعجلوا في امر حتي تتبينوا.
در هيچ كاري تا تحقيق نكرده‌ايد، شتاب مكنيد.

دشمني شما را از طريق عدالت خارج نسازد

مائده: 2: و لا يجرمنكم شنان قوم ان صدوكم عن المسجد الحرام ان تعتدوا …
دشمني با گروهي كه شما را از مسجد الحرام بيرون كردند، به تجاوز كردن، وادارتان نكند.
علي عليه‌السلام معقل بن قيس رياحي را با سه هزار سرباز به جنگ شاميان فرستاد و در نامه‌ي خويش به وي چنين نوشت:
[صفحه 151]
نامه 12: و لا يحملنكم شنانهم علي قتالهم قبل دعائهم و الاعذار اليهم.
دشمني با ايشان، شما را وادار نسازد كه پيش از خواندن ايشان به راه حق و اتمام حجت با آنها، به جنگ بپردازيد.

ترغيب به مشورت

خداوند سبحان، پيغمبر اكرمش را مخاطب نموده، مي‌فرمايد:
آل‌عمران: 159: فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم في الامر.
آنها را ببخش و براي ايشان آمرزش بخواه و در كار جنگ با آنها مشورت كن.
حكمت 109: و لا مظاهره اوثق من المشاوره.
هيچ پشتيباني، استوارتر از مشورت نيست.
حكمت 152: و من استبد برايه هلك و من شاور الرجال شاركها في عقولها.
هر كس خودرايي كند، هلاك مي‌شود و كسي كه با مردان، مشورت كند در عقل ايشان، شريك شده است.

بين مردم را اصلاح كنيد

حجرات: 9 و 10: و ان طائفتان من المومنين اقتتلوا فاصلحوا بينهما … انما المومنون اخوه فاصلحوا بين اخويكم.
اگر دو دسته از مومنان با يكديگر كارزار كردند، ميانشان را صلح دهيد … مومنين برادر يكديگرند، ميان برادران خويش را اصلاح كنيد.
علي عليه‌السلام زماني كه از ضربت ابن‌ملجم در بستر بيماري افتاده بود، به خانواده‌ي خويش طي نامه‌يي چنين وصيت مي‌كند:
نامه 47: اوصيكما و جميع ولدي و اهلي و من بلغه كتابي بتقوي الله و نظم امركم و صلاح ذات بينكم فاني سمعت جدكما صلي الله عليه و آله يقول: صلاح ذات
[صفحه 152]
البين افضل من عامه الصلاه و الصيام.
سفارش مي‌كنم شما (حسنين) و تمام فرزندان و خانواده‌ام و هر كس را نامه‌ي من به او مي‌رسد، به تقوي و منظم نمودن كارتان و اصلاح كردن بين خودتان زيرا كه من از جد شما (پيغمبر) شنيدم كه مي‌فرمود: «اصلاح بين مردم، از كليه‌ي نماز و روزه بهتر است».
نماز و روزه واجب است و اصلاح ميان مردم واجب‌تر، پس اگر در زمان موسع [98] نماز، مسلمانان با يكديگر نزاع كردند، مسلمان بايد به اصلاح آنها بپردازد و نماز را بعدا بجا بياورد.

صداي خود را بلند نكنيد

قرآن مجيد از قول جناب لقمان، هنگامي كه پسرش را نصيحت مي‌كرد، مي‌فرمايد:
لقمان: 19: واقصد في مشيك و اغضض من صوتك ان انكر الاصوات لصوت الحمير.
در راه رفتن خويش معتدل باش و صداي خويش را آهسته كن كه زشت‌ترين صداها، صداي خران است.
حجرات: 2: يا ايها الذين امنوا لا ترفعوا اصواتكم فوق صوت النبي و لا تجهروا له بالقول كجهر بعضكم لبعض ان تحبط اعمالكم و انتم لا تشعرون.
اي كساني كه ايمان آورديد، صداهاي خويش را از صداي پيغمبر بلندتر نكنيد و با او مانند بلند سخن گفتنتان با يكديگر سخن نگوييد، مبادا اعمالتان نابود شود و شما احساس نكنيد.
علي عليه‌السلام در خطبه همام ضمن بيان صفات متقين، چنين مي‌فرمايد:
خطبه 184: ان ضحك لم يعل صوته.
اگر خنده كند، صدايش بلند نشود.
[صفحه 153]
و نيز در ضمن بيان آداب جنگ به اصحابش، چنين مي‌نويسد:
نامه 16: و اميتوا الاصوات فانه اطرد للفشل.
صداها را بميرانيد- آهسته كنيد- زيرا آن سستي را دور مي‌كند.

نماز انسان را از گناه باز مي‌دارد

عنكبوت: 45: … و اقم الصلوه ان الصلوه تنهي عن الفحشاء و المنكر و لذكر الله اكبر و الله يعلم ما تصنعون.
نماز را بپا دار كه نماز انسان را از بدكاري و زشتي باز مي‌دارد و ياد كردن خدا از هر عبادتي، مهتر است و خدا به آنچه انجام دهيد، آگاه است.
خطبه 190: تعاهدوا امر الصلاه و حافظوا عليها و استكثروا منها و تقربوا بها فانها كانت علي المومنين كتابا موقوتا الا تسمعون الي جواب اهل النار حين سئلوا: «ما سلككم في سقر؟ قالوا: لم نك من المصلين و انها لتحت الذنوب حت الورق و تطلقها اطلاق الربق و شبهها رسول الله (ص) بالحمه تكون علي باب الرجل فهو يغتسل منها في اليوم و الليله خمس مرات فما عسي ان يبقي عليه من الدرن …
امر نماز را مراعات كنيد و بر آن محافظت داشته باشيد و زياد بجا آوريد و آن را وسيله‌ي تقرب قرار دهيد، زيرا نماز براي مومنين با وقت معين مقرر شده است، مگر گوش نمي‌دهيد به جواب اهل دوزخ كه خداوند متعال در قرآن مجيد نقل مي‌كند آنگاه كه از آنها مي‌پرسند: «چه شما را در دوزخ انداخت؟ جواب مي‌دهند: ما از نمازگزاران نبوديم» و نماز گناهان را مانند برگ درخت مي‌ريزد و آنها را مانند باز كردن گردن باز مي‌كند. رسول خدا (ص) نماز را به چشمه‌ي آب گرمي تشبيه فرموده است كه بر در خانه‌ي مردي مي‌باشد و شبانه‌روز پنج نوبت در آن شستشو مي‌كند، پس انتظار نمي‌رود كه چركي بر او باقي بماند … و حق نماز را مرداني از مومنين شناخته‌اند كه زيور مال و متاع دنيا و روشني چشم فرزند، آنان را از آن باز نمي‌دارد خداوند سبحان مي‌فرمايد: «مرداني هستند كه تجارت و خريد و فروش ايشان را از ياد خدا و گزاردن نماز
[صفحه 154]
و دادن زكات، باز نمي‌دارد و رسول خدا با اينكه مژده‌ي بهشت به او رسيده بود، براي نماز خود را به رنج مي‌افكند به جهت فرمان خداي متعال كه به او فرموده بود:
طه: 132: و امر اهلك بالصلوه و اصطبر عليها …
خانواده خويش را به خواندن نماز دستور بده و خود در انجام آن شكيبا باش.

از هر علمي نافعش را بطلبيد و مضرش را رها كنيد

قرآن مجيد، جادوگران زمان حضرت سليمان را نكوهش نموده، مي‌فرمايد:
بقره: 102: و يتعلمون ما يضرهم و لا ينفعهم.
چيزهايي را تعليم مي‌گرفتند كه به ايشان زيان مي‌رساند و سودي نمي‌بخشيد.
زمر: 17 و 18: فبشر عبادي الذين يستمعون القول فيبعون احسنه اولئك الذين هداهم الله و اولئك هم اولوا الالباب.
مژده بده به آن بندگانم كه هر سخني را مي‌شنوند و از نيكوتر آن پيروي مي‌كنند، ايشان كساني هستند كه خدا هدايتشان فرموده و ايشان صاحبان خرد مي‌باشند.
علي عليه‌السلام هنگامي كه عازم جنگ با خوارج گشت، يكي از اصحابش كه ادعاي علم نجوم و هيات داشت، به آن حضرت عرض كرد: «اگر در اين زمان، به جنگ بروي، مي‌ترسم به مقصود نرسي، حضرت پس از آنكه اشتباه او را با دليل و برهان به وي ثابت كرد، خطاب به سربازان خويش فرمود:
خطبه 78: ايها الناس اياكم و تعلم النجوم الا ما يهتدي به في بر او بحر.
اي مردم از ياد گرفتن علم نجوم بپرهيزيد مگر به مقداري كه شما را در خشكي و دريا رهبري كند.
و نيز به پسر ارجمندش امام مجتبي (ع) چنين مي‌نويسد:
[صفحه 155]
نامه 31: لا خير في علم لا ينفع.
در علمي كه ياد گرفتنش سود نمي‌دهد، خيري نيست.

كفر و عصيان بندگان به خدا زياني نمي‌رساند

آل‌عمران: 177: ان الدين اشتروا الكفر بالايمان لن يضروا الله شيئا و لهم عذاب اليم.
كساني كه كفر را به ايمان خريدند، هرگز به خدا زياني نمي‌زنند و براي خود ايشان، عذابي دردناك است.
بقره: 144: و من ينقلب علي عقبيه فلن يضر الله شيئا و سيجزي الله الشاكرين.
هر كس به عقب برگردد، هيج گونه زياني به خدا نمي‌زند و خدا سپاسگزاران را پاداش مي‌دهد.
خطبه 184: اما بعد فان الله سبحانه و تعالي خلق الخلق- حين خلقهم- غنيا عن طاعتهم امنا من معصيتهم لانه لا تضره معصيه من عصاه و لا تنفعه طاعه من اطاعه.
خداوند سبحان آدميان را آفريد در حالي كه از اطاعت آنها بي‌نياز و از نافرماني‌شان ايمن بود زيرا معصيت گناهكاران به او زياني نمي‌رساند و اطاعت فرمانبرداران به او سودي نمي‌دهد.

ترحم بر ضعفا

قرآن مجيد در آيه‌يي كه پيرامون معاف شدگان از جنگ توضيح مي‌دهد، مي‌فرمايد:
توبه: 91: ليس علي الضعفاء و لا علي المرضي و لا علي الذين لا يجدون ما ينفقون حرج اذا نصحوا لله و رسوله.
بر ضعيفان و بيماران و كساني كه چيزي براي خرج كردن ندارند، اگر براي خدا و پيغمبرش نيكخواهي كنند، تكليفي نيست.
انفال: 26: و اذكروا اذ انتم قليل مستضعفون في الارض تخافون ان يتخطفكم الناس فاواكم.
[صفحه 156]
و ايدكم بنصره.
و ياد كنيد هنگامي را كه شما اندك بوديد و در زمين ناتوان شمرده مي‌شديد، مي‌ترسيديد كه مردم شما را بربايند پس خدا شما را جاي داد و به ياري خويش، تقويت فرمود.
نامه 31: و ظلم الضعيف افحش الظلم.
ستم كردن بر ضعيفان، زشت‌ترين ستم است.
خطبه 37: الذليل عندي عزيز حتي اخذ الحق له و لاقوي عندي ضعيف حتي اخذ الحق منه.
آدم خوار و ستمديده تا زماني نزد من عزيز و ارجمند است كه حق او را از ظالم بستانم و توانا و ستمگر نزد من تا وقتي ضعيف و ناتوان است كه حق مظلوم را از او بگيرم.
و نيز در سفارشي كه به لشكر خود پيش از روبرو شدن در جنگ صفين مي‌نمايد، مي‌فرمايد:
نامه 14: فاذا كانت الهزيمه باذن الله فلا تقتلوا مدبرا و لا تصيبوا معورا و لا تجهزوا علي جريح و لا تهيجوا النساء باذي و ان شتمن اعراضكم و سببن امراءكم فانهن ضعيفان القوي و الانفس و العقول ان كنا لنومر بالكف عنهن و انهن لمشركات.
اگر به اذن خدا دشمن شكست خورد، گريخته را مكشيد و بي‌پناه را آزار مرسانيد و زخم خورده را از پا در مياوريد و زنان را به آزار برمينگيزيد اگر چه آنها شما را دشنام دهند، آبرويتان را لكه‌دار سازند و بزرگانتان را ناسزا گويند زيرا نيروها و جانها و عقلهاي ايشان سست است و ما مامور بوديم كه در زمان رسول خدا (ص) از زنان در حالي كه آنان مشرك بودند، دست بداريم.

از گمان بد بپرهيزيد

حجرات: 12: يا ايها الذين امنوا اجتنبوا كثيرا من الظن ان بعض الظن اثم.
[صفحه 157]
اي كساني كه ايمان آورديد از بسياري از گمانها بپرهيزيد زيرا بعضي از گمانها گناه است.
حكمت 352: لا تظنن بكلمه خرجت من احد سوء و انت تجد لها في الخير محتملا.
به سخني كه از دهن كسي بيرون آيد تا زماني كه احتمال نيكي براي آن مي‌يابي، گمان بد مبر.
و نيز در نامه‌ي خويش به مالك اشتر استاندار مصر چنين مي‌نويسد:
نامه 53: فليكن منك في ذلك امر يجتمع لك به حسن الظن برعيتك فان حسن الظلن يقطع عنك نصبا طويلا.
و بدان كه چيزي، باعث خوشبيني حاكم نسبت به رعيت، بهتر از نيكويي به ايشان و سبك كردن هزينه‌هاي آنها و رنجش نداشتن از آنان نسبت به چيزي كه حقي بر آنها ندارد، نيست، پس بايد در اين باره كاري كني كه خوش‌بيني نسبت به رعيت را به دست آوري زيرا اين خوش‌بيني رنج بسياري را از تو بر مي‌دارد.

گمراهان و اهل باطل در اكثريت هستند

مائده: 100: قل لا يستوي الخبيث و الطيب و لو اعجبك كثره الخبيث فاتقوا الله يا اولي الالباب لعلكم تفلحون.
بگو مردم پليد و پاكيزه يكسان نيستند اگر چه زيادي ناپاكي ترا به شگفت آورد. پس اي خردمندان از خدا بترسيد تا رستگار شويد.
انعام: 116: و ان تطع اكثر من في الارض يضلوك عن سبيل الله ان يتبعون الا الظن و ان هم الا يخرصون.
اگر از بيشتر مردم روي زمين، اطاعت كني ترا از راه حق گمراه خواهند كرد، آنها جز گمان را پيروي نمي‌كنند و فقط تخمين مي‌زنند.
و نيز در قرآن مجيد، آياتي كه اكثريت را محكوم به جهل و كفران و فسق و
[صفحه 158]
اعراض از حق مي‌نمايد، بسيار است، مانند:
ولكن اكثر الناس لا يعلمون. [99].
فاني اكثر الناس الا كفورا. [100].
و اكثرهم لا يعقلون. [101].
ولكن اكثر الناس لا يشكرون. [102].
و اكثرهم للحق كارهون. [103].
و ما وجدنا لاكثرهم من عهده. [104].
و ما يتبع اكثرهم الا ظنا. [105].
خطبه 192: ايها الناس لا تستوحشوا في طريق الهدي لقله اهله فان الناس قد اجتمعوا علي مائده شبعها قصير و جوعها طويل.
اي مردم در راه هدايت از جهت كمي اهلش، نگران نباشيد زيرا مردم بر سر سفره‌يي گرد آمده‌اند كه سيري آن اندك و گرسنگيش بسيار است- مراد از اين سفره، دنيا است-.
بيان:
هر قدر كه در زمان حاضر و ادوار تاريخي قبل، دقت و مطالعه مي‌كنيم، مي‌بينيم كه اكثريت مردم روي زمين را همين اصنافي كه قرآن بيان مي‌فرمايد، از جاهل و ناسپاس و بي‌خرد و بي‌وفا تشكيل داده‌اند، مثلا از لحاظ اتخاذ دين و آيين صحيح، در تمام اين ادوار فقط عده‌ي معدودي كه هيچگاه از يك هزارم موجود، تجاوز نمي‌كرده است،
[صفحه 159]
به دين حق گرويده و اكثريت بسيار آنها پيرو اديان باطله بوده‌اند و نيز از لحاظ صداقت و امانت و صحت عمل هميشه اكثريت با نقطه‌ي مقابل اين اوصاف، مشاهده مي‌شود و باز از نظر پابند بودن به اوهام و خرافات و اباطيل، هميشه معتقدين جدي و پابرجاي بسياري، به اين گونه مطالب ديده مي‌شود، در صورتي كه رجال روشن‌فكر و صحيح‌الاعتقاد واقعي كه محيط فكرشان به اين خرافات آلوده نشده باشد در هر قرني تنها عده‌ي انگشت شماري در تاريخ بشر ظهور كرده‌اند.
اين است معني آيات شريفه‌ي مذكور و آنچه كه جرج جرداق در پايان كتاب «صورت العداله الانسانيه» مي‌نويسد: «افسوس كه اين روزگار بخل مي‌ورزد و لااقل در هر قرني يك رجل الهي و نمونه‌ي فضيلت و انسانيت مانند علي بن ابيطالب به جامعه‌ي بشري تحويل نمي‌دهد» [106].
و چون انسان مولود جامعه و تحت تاثير محيط است، وقتي كه هر چه نظر كند در محيط و جامعه‌ي خويش، بي‌ديني و گناه و خرافه ببيند، الهامات رباني و راهنمايي‌هاي خرد و فطرت پاك خويش را گم مي‌كند و خواه و ناخواه و دير يا زود در مسير حركت جامعه وارد مي‌شود و به رنگ آنها ملون مي‌گردد تا كار به جايي مي‌رسد كه از مخالفت با اكثريت وحشت مي‌كند و عده‌ي معدودي را كه در طريق فضيلت و علم و معرفت مي‌بيند در اشتباه مي‌پندارد. اين است كه علي عليه‌السلام در بيان شريف خويش به اين نكته‌ي دقيق اشاره مي‌فرمايد و تذكر مي‌دهد كه اين اكثريت باطل شما را به وحشت نيندازد و بدانيد كه هميشه اهل باطل بر اهل حق اكثريت داشته‌اند ولي در اين مورد پيروي اقليت بسيار معدود از همرنگي با اكثريت قريب به اتفاق ولي در اشتباه و بد عاقبت بهتر است و پيداست كه اين بيان تا چه اندازه موثر و دستگير مردم متزلزل مي‌باشد صلوات الله عليه هاديا قائدا.

مقصود از خلقت انسان عبادت است

ذاريات: 56: و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون.
پري و آدمي را نيافريدم مگر براي اينكه مرا عبادت كنند.
[صفحه 160]
بقره: 21: يا ايها الناس اعبدوا ربك لذي خلقكم و الذين من قبلكم لعلكم تتقون.
اي مردم! پروردگار خويش را كه شما و پيشينيان شما را آفريده است، عبادت كنيد شايد پرهيزگار شويد.
خطبه 147: فبعث محمدا- صلي الله عليه و اله- بالحق ليخرج عباده من عباده الاوثان الي عبادته و من طاعه الشيطان الي طاعته.
خداوند محمد (ص) را بحق برگزيد تا بندگانش را از پرستش بتها باز دارد و به عبادت خود وادار كند و از پيروي شيطان منع كرده، به فرمانبرداري خويش وادار سازد.
حضرت علي (ع) در نامه‌يي خطاب به فرزند رشيدش حضرت مجتبي (ع) چنين مي‌نويسد:
نامه 31: فاعتصم بالذي خلقك و رزقك و سواك فليكن له تعبدك و اليه رغبتك و منه شفقتك.
پس چنگ بزن به خالق و رازق و تعديل كننده‌ي اندامت و او را عبادت كن و نظرت به سوي او و بيمت از او باشد.
خطبه 189: فاتقوا الله الذي نفعكم بموعظته و وعظكم برسالته و امتن عليكم بنعمته فعبدوا انفسكم لعبادته و اخرجوا اليه من حق طاعته.
از خدايي كه با پند دادنش، شما را بهره‌مند فرموده و با دستور خويش، اندرزتان داده، باك داشته باشيد و جانهاي خود را براي عبادت او رام سازيد و حق فرمانبرداري از او را بجا آوريد.

در كارها عجله و شتاب نكنيد

اسراء: 11: و يدع الانسان بالشر دعاءه بالخير و كان الانسان عجولا.
انسان همچنان كه به نيكي دعا مي‌كند، به بدي هم دعا مي‌كند و انسان شتابگر است.
[صفحه 161]
طه: 114: و لا تعجل بالقران من قبل ان يقضي اليك و حيه و قل رب زدني علما.
پيش ازآنكه وحي قرآن براي تو تمام شود، به آن شتاب مكن و بگو پروردگارا بر دانش من بيفزاي.
علي عليه‌السلام در نامه‌ي خويش به مالك اشتر چه خوب مي‌نويسد:
و اياك و العجله بالامور قبل اوانها او التساقط فيها عند امكانها او اللجاجه فيها اذا تنكرت او الوهن عنها اذا استوضحت فضع كل امر موضعه و اوقع كل عمل موقعه.
از اينكه در كارها پيش از رسيدن موقع مناسبش شتاب كني، بپرهيز، يا هنگام دسترسي به آن پي در پي دنبال گيري كني، يا وقتي كه حقيقت روشن نيست در آن ستيزه كني، يا زماني كه روشن و هويدا گشت در آن سستي كني، پس هر كاري را بجا و در موضع خويش قرار بده و به انجام برسان.
حكمت 355: من الخرق المعاجله قبل الامكان و الاناه بعد الفرصه.
شتاب نمودن در كارها پيش از دسترسي به آن و سستي نمودن بعد از رسيدن فرصت، از حماقت و ناداني است.

مراعات و جانبداري از فاميل

بقره: 215: يسئلونك ماذا ينفقون قل ما انفقتم من خير فللو الدين و الاقربين و اليتامي و المساكين و ابن‌السبيل و ما تفعلوا من خير فان الله به عليم.
از تو مي‌پرسند كه چه اتفاق كنند، بگو: هر مالي كه انفاق مي‌كنيد بايد به پدر و مادر و خويشان و يتيمان و فقرا و در راه ماندگان باشد و هر نيكي كه انجام مي‌دهيد، خدا به آن دانا است.
نساء: 36: و اعبدوا الله و لا تشركوا به شيئا و بالوالدين احسانا و بذي القربي.
خدا را بپرستيد و چيزي را شريك او نسازيد و به پدر و مادر و خويشان خود نيكي كنيد.
[صفحه 162]
نامه 31: و اكرم عشيرتك فانهم جناحك الذي به تطير و اصلك الذي اليه تصير و يدك التي بها تصول.
خويشانت را گرامي بدار زيرا آنان مانند بال و پر تو هستند كه با آن پرواز مي‌كني و چون ريشه‌ي تو مي‌باشند كه به سوي ايشان باز مي‌گردي و همچون دست تو هستند كه با آن حمله مي‌كني.
خطبه 23: الا لا يعدلن احدكم عن القرابه يري بها الخصاصه ان يسدها بالذي لا يزيده ان امسكه و لا ينقصه ان اهلكه و من يقبض يده عن عشيرته فانما تقبض منه عنهم يد واحده و تقبض منهم عنه ايد كثيره و من تلن حاشيته يستدم من قومه الموده.
آگاه باشيد زماني كه يكي از شما در خويشان خود پريشاني ببيند، نبايد از آنها رو بگرداند و بايد پريشاني ايشان را به مالي- كه اگر نگهدارد، زياد نمي‌شود و اگر انفاق كنيد، كم نمي‌گردد- مرتفع سازد و هر كه از فاميل خويش، دست بدارد از ايشان يك دست گرفته شده است ولي از او دستهاي بسيار و كسي كه نرم‌خوي و متواضع باشد، دوستي هميشگي آنها را به خود جلب مي‌كند.

امتحان خداوند از بندگان و علت آن

ملك: 2: الذي خلق الموت و الحيوه ليبلو كم ايكم احسن عملا.
خدايي كه مرگ و زندگي آفريد تا امتحانتان كند كه كداميك در عمل بهتريد.
بقره: 155: و لنبلونكم بشي‌ء من الخوف و الجوع و نقص من الاموال و الانفس و الثمرات و بشر الصابرين.
شما را با اندكي از ترس و گرسنگي و كاهش اموال و نفوس و محصولات، امتحان خواهيم كرد و صابران را مژده بده.
خطبه 143: ان الله يبتلي عباده عند الاعمال السيئه بنقص الثمرات و حبس البركات و
[صفحه 163]
اغلاق خزائن الخيرات ليتوب تائب و يقلع مقلع و يتذكر متذكر و يزدجر مزدجر.
خداوند بندگانش را هنگام كردارهاي زشت، به كاهش محصول و بازداشتن بركتها و بستن گنجينه‌هاي خير، مي‌آزمايد تا آنكه توبه كننده است توبه كند و از گناه بازايستد و آ نكه پند پذير است پند گيرد و آنكه قابل باز ايستادن از گناه است، از نگاه باز ايستد.
الا ترون ان الله- سبحانه- اختبر الاولين من لدن ادم- صلوات الله عليه- الي الاخرين من هذا العالم باحجار لا تضر و لا تنفع و لا تبصر و لا تسمع فجعلها بيته الحرام الذي جعله الله للناس قياما ثم وضعه باوعر بقاع الارض حجرا و اقل نتائق الدنيا مدرا و اضيق بطون الاوديه قطرا بين جبال خشنه و رمال دمثه و عيون و شله و قري منقطعه … ابتلاء عظما و امتحانا شديداد و اختبارا مبينا و تمحيصا بليغا … و لكن الله يختبر عباده بانواع الشدائد و يتعبدهم بانواع المجاهد و يبتليهم يضروب المكاره اخراجا للتكبر من قلوبهم و اسكانا للتذلل في نفوسهم و ليجعل ذلك ابوابا فتحا الي فضله و اسبابا ذللا لعفوه.
آيا نمي‌بينيد كه خداوند سبحان از زمان آدم تا آخر عالم مردم را آزمايش فرموده است، به سنگهايي كه نه زيان دارد و نه سود بخشد و نه مي‌بيند و نه مي‌شنود (و خانه كعبه از آن بنا شده است)، اين سنگها را بيت‌الحرام خويش قرار داده و براي مردم بر پا گردانيده است. اين خانه را در سخت‌ترين سنگستان و كمترين تپه‌هاي دنيا از لحاظ خاك و تنگ‌ترين دره‌ها بين كوه‌هاي ناهموار و ريگهاي نرم و چشمه‌هاي كم آب و آبادي‌هاي دور از يكديگر كه نه شتري آنجا فربه شود و نه اسب و نه گاو و گوسفندي، قرار داد، پس آدم و فرزندانش را امر فرمود كه به جانب آن متوجه گردند لذا آن خانه محلي براي انتفاع مسافرين و مقصدي براي بار انداختن‌شان گرديد. از بيابانهاي غير مزروع دور از تپه‌هاي دره‌هاي گود و از جزاير درياهاي پراكنده، ميوه‌هاي دلها (كه اخلاص و خضوع است) به آن خانه فرود مي‌آيد، با فروتني گوشهاي خود را مي‌جنبانند و بر گرد خانه، كلمه تهليل مي‌گويند: ژوليده مو و غبارآلود هروله مي‌كنند، لباسهاي خويش را كنار گذاشته و بر اثر نتراشيدن
[صفحه 164]
موها، صورت خود را زشت كرده‌اند. اين‌ست آزمايش بزرگ و امتحان شديد و آشكار و كامل كه آن را سبب دريافت رحمت و رسيدن به بهشت گردانيد … اگر خداوند سبحان اراده مي‌كرد كه خانه محترم و عبادتگاههاي بزرگ خويش را بين باغها و جويها و زمينهاي هموار با درختهاي بسيار و ميوه‌هاي گوناگون … قرار دهد، مقدار پاداش و جزا به تناسب كمي امتحان اندك مي‌گشت و اگر پايه‌ها و سنگهاي ساختمان كعبه از زمرد سبز و ياقوت سرخ درخشان و پر نور مي‌بود، شك و دودلي را در سينه‌ها كم مي‌كرد و كوشش شيطان را از دلها بر طرف مي‌ساخت و اضطراب ترديد را از مردم دور مي‌نمود، وليكن خداوند بندگانش را به سختي‌هاي مختلف مي‌آزمايد و با كوششهاي گوناگون از آنان بندگي مي‌خواهد و ايشان را به اقسام چيزهايي كه ناپسندشان مي‌باشد، امتحان مي‌نمايد تا تكبر را از دلهاي ايشان خارج كند و فروتني را در ايشان … براي اينكه آن امتحان را درهاي گشاده به سوي فضل و وسايل آسان، براي عفو خويش قرار دهد، جايگزين سازد».
بيان:
امتحان خداوند از بندگان به معني حقيقي خودش نيست و با اعتبار و علاقه‌ي مناسبي در معني مجازي بكار رفته است زيرا معني حقيق امتحان، آزمايش شخص است امري را كه نسبت به آن جهل دارد و مي‌خواهد به وسيله آزمايش، جهل خويش را بر طرف سازد و چون ذات مقدس باري از هر گونه جهل و ناداني منزه و بري مي‌باشد و علم او ما كان و ما يكون را فراگرفته است، خيانت چشمها و راز دلها و افتادن برگها و حركت نورها در نظر او آشكار و هويدا است. بدين جهت درباره‌ي امتحان خداوند كه در اين عنوان و در عنوان شانزدهم فصل اول ذكر شد، اعتبارات لطيفي ملحوظ شده است كه دو وجه آن در اينجا ذكر مي‌شود:
1- خداوند انسان را با قواي شهوت و غضب و توابع آن خلق فرموده است و لازمه‌ي اين قوا اشتغال به آلودگي و گناه و توجه به لذات و مشتهيات دنيا و اعراض از آخرت و رضوان و صفا و انسانيت است و چون خداوند متعال، چنين انسان گرفتار شهوت و غضب را در اوامر و نواهي تكليفيه خويش محدود و محصور ساخته است، اين عمل به صورت امتحان و آزمايش در آمده است، مانند آقايي كه آزمايش مقدار
[صفحه 165]
تحمل و صبر نوكر خويش را طالب باشد، پس لوازم تعيش واشتغال رااز هر جهت براي او آماده مي‌نمايد و در مقابل او را به دستورات و اوامري كه مخالف تعيش است، مامور مي‌سازد، پس در مورد امتحان خداوند از بندگان مي‌گوييم: تنها همين صورت علم، بدون توجه به نتيجه، امتحان ناميده شده است.
2- با آنكه خداوند عالم الاسرار و المغيبات است و از اعمال و كردار بندگانش، آگاه است و سعيد و شقي را حتي قبل از خلقتش مي‌شناسد و اشخاصي را كه سزاواري پاداش و ثواب دارند و آنهايي را كه مستحق كيفر و عقوبتند، مي‌داند با وجود اين بندگانش را با اوامر و نواهي خويش، مكلف مي‌سازد تا پاداش و مجازات آنها بعد از اتمام حجت و آمدن مبلغ و نماياندن راه، باشد و آنها را قبل از اطاعت و عصيان، مثاب و معاقب ننموده باشد و خلاصه با آنها معامله شخصي آزمايش كننده، نموده باشد.

رستگار كسي است كه به بهشت برود

آل‌عمران: 185: و انما توفون اجوركم يوم القيامه فمن زحزح عن النار و ادخل الجنه فقد فاز.
روز قيامت، پاداشهاي شما را تمام و كامل مي‌دهند پس هر كس از جهنم دور شود و به بهشت درآيد، رستگار و كاميباب شده است.
حكمت 380: ما خير بخير بعده النار و ما شر بشر بعده الجنه وك ل نعيم دون الجنه محقور و كل بلاء دون النار عافيه.
نيكي و خيري كه پس از آن، آتش جهنم باشد نيكي و خير نيست و بدي و شري كه پس از آن، بهشت باشد شر و بدي نيست و هر نعمتي غير از بهشت، ناچيز و هر بلايي غير از دوزخ، آسايش است.
بيان:
دو جمله‌ي اخير علي عليه‌السلام به طور لف و نشر مرتب تفسير كننده‌ي دو جمله‌ي اولش مي‌باشد و مقصود از جمله‌ي اول، اين است كه آنچه را مردم، خير و نيكي و خوشي مي‌نامند و از جمله‌ي شهوات و لذاتي است كه عصيان و نافرماني خداي متعال است و
[صفحه 166]
موجب دخول جهنم مي‌شود، در حقيقت نبايد آن امر را، خير ناميد و استحقاق اين اسم را ندارد. همچنين مراد از جمله‌ي دوم اين است كه آنچه را مردم، شر و بدي مي‌نامند و از جمله‌ي عبادات شاقه‌يي است كه موجب رضوان الهي است در حقيقت آن چيز هم، استحقاق اسم شر ندارد و به واسطه‌ي عاقبت نيكش، نبايد آن را شر ناميد.

حيا و خجالت

چون پيغمبر اكرم، اصحاب خويش را به مهماني در منزل خود دعوت مي‌كرد، ايشان مدتي پيش از غذا به بهانه‌ي انتظار طبخ مي‌آمدند و چون غذا مي‌خوردند، با يكديگر سرگرم گفتگوهاي خويش مي‌شدند و اوقات شريفه‌ي نبي محترم را ضايع مي‌كردند. آن حضرت از اين رفتار ناراحت بود و به موجب حجب و حياي خويش، چيزي به آنها نمي‌گفت، از اين جهت آيه‌ي شريفه‌ي ذيل، نازل شد:
احزاب: 53: يا ايها الذين امنوا لا تدخلوا بيوت النبي الا ان يوذن لكم الي طعام غير ناظرين اناه ولكن اذا دعيتم فادخلوا فاذا طعمتم فانتشروا و لا مستانسين لحديث ان ذلكم كاني يوذي النبي فيستحيي منكم و الله لا يستحيي من الحق.
اي كساني كه ايمان آورديد به خانه‌هاي پيغمبر در نياييد مگر آنكه به غذايي دعوت شويد و براي پخته شدن آن در انتظار منشينيد و چون دعوت شديد، برويد و چون غذا خورديد، پراكنده شويد و به گفتگويي سرگرم مشويد كه اين رفتار شما پيغمبر را آزار مي‌دهد، اما او از شما شرم مي‌دارد ولي خدا از گفتن سخن حق شرم نمي‌دارد.
حكمت 109: و لا ايمان كالحياء و الصبر.
هيچ ايماني مانند شرم و شكيبايي نيست (يعني براي برقراري ايمان اين دو صفت از هر صفتي مهمتر و دخيل‌تر است).
حكمت 214: من كساه الحياء ثوبه لم ير الناس عيبه.
حيا بر هر كسي كه جامه‌ي خود را بپوشاند، مردم عيب و زشتي او را نبينند.
[صفحه 167]
و نيز در نامه‌ي خويش به مالك اشتر- استاندار مصر- درباره‌ي انتخاب كارمندانش مي‌فرمايد:
نامه 53: و توخ منهم اهل التجربه و الحياء من اهل البيوتات الصالحه و لاقدم في الاسلام المتقدمه فانهم اكرم اخلاقا و اصح اعراضا و اقل في المطامع اشرافا و ابلغ في عواقب الامور نظرا.
و ايشان را از آزمايش دادگان با حجب و حيا، از خاندانهاي نجيب و شايسته و پيشقدم در اسلام انتخاب كن، زيرا آنها از لحاظ اخلاق، شريفتر و از لحاظ آبرو، پاك‌تر و توجهشان به موارد طمع، كمتر و عاقبت‌انديشي‌شان، رساتر است.
حكمت 20: قرنت الهيبه بالخيبه و الحياء بالحرمان و الفرصه تمر مر السحاب فانتهزوا فرض الخير.
ترس، همراه نوميدي و شرمساري، همراه محروميت قرار گرفته است و فرصتهاي نيك همچون ابر مي‌گذرد، پس براي فرصتهاي نيك، قيام كنيد.
بيان:
از آنچه از قرآن و نهج‌البلاغه در اينجا ذكر شد، معلوم مي‌شود كه حيا و شرمساري در موردي ممدوح و پسنديده و در موردي مذموم و ناپسند است و به اين مضمون حديثي هم از پيغمبر اكرم (ص) نقل شده است كه: «الحياء حيائان: حياء عقل و حياء حمق فحياء العقل هو العلم و حياء الحمق هو الجهل». [107].
بنابراين حيايي، ممدوح است كه ناشي از عقل و خرد صحيح باشد چون شرم داشتن از گناهان و ناشايستگي‌ها و حياي مذموم، آن‌ست كه ناشي از حمق و بي‌خردي باشد مانند شرم داشتن از كاري كه عوام مردم آن را زشت پندارند و يا شرمندگي از پرسش مسايل ديني و علمي و يا بجا آوردن عبادات شرعي.
[صفحه 168]

از خدا باك داشته باش نه از مخلوق

قرآن مجيد درباره‌ي داستان زيد، پسر خوانده‌ي پيغمبر كه زوجه‌ي او بعدا از امهات المومنين گشت، مي‌فرمايد:
احزاب: 37: و تخشي الناس و الله احق ان تخشاه.
از مردم بيم داشتي در صورتي كه خدا سزاوارتر بود كه از او بترسي.
علي عليه‌السلام به شخصي كه از او تقاضاي موعظه نمود، فرمود:
حكمت 142: يخشي الخلق في غير ربه و لا يخشي ربه في خلقه.
از كساني مباش كه از مردم و در مسيري غير از راه پروردگارش، مي‌ترسد و در كار مردم، از پروردگارش نمي‌ترسد.
مائده: 54: يا ايها الذين امنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف ياتي الله بقوم يحبهم و يحبونه اذله علي المومنين اعزه علي الكافرين يجاهدون في سبيل الله و لا يخافون لومه لائم.
اي كساني كه ايمان آورديد! هر كس از شما از دين خويش برگردد، بزودي خدا گروهي را بيارد كه دوستشان مي‌دارد و دوستش مي‌دارند با مومنين افتاده و با كافران سركشند، در راه خدا كارزار مي‌كنند و از سرزنش هيچ سرزنش كننده‌يي هراس ندارند.
علي عليه‌السلام به پسر ارجمندش مي‌نويسد:
نامه 31: و جاهد في الله حق جهاده و لا تاخذك في الله لومه لائم.
در راه خدا جهاد كن، جهادي كه شايسته‌ي او است و در راه او از ملامت ملامتگري، هراس نداشته باش.

به آنچه مي‌گوييد عمل كنيد

صف: 2 و 3: يا ايها الذين امنوا لم تقولون ما لا تفعلون كبر مقتا عند الله ان تقولوا ما لا
[صفحه 169]
تفعلون.
اي كساني كه ايمان آورديد! چرا چيزهايي مي‌گوييد كه بدان عمل نمي‌كنيد، نزد خدا سخت مبغوض است از آنچه كه بدان عمل نمي‌كنيد، سخن بگوييد.
خطبه 174: ايها الناس اني و الله ما احثكم علي طاعه الا و اسبقكم اليها و لا انهيكم عن معصيه الا و اتناهي قبلكم عنها.
اي مردم سوگند به خدا كه من شما را به طاعتي ترغيب نمي‌كنم، مگر آنكه خودم به آن، بر شما پيشي مي‌گيريم و شما را از معصيتي باز نمي‌دارم جز آنكه خودم پيش از شما از آن باز مي‌ايستم.
و نيز به آن كسي كه از وي درخواست موعظه كرد، فرمود:
حكمت 142: … ينهي و لا ينتهي و يامر بما لا ياتي.
از آن كسان مباش كه مردم را باز مي‌دارند و خود باز نمي‌ايستند و به چيزي كه خود بجا نمي‌آورند، فرمان مي‌دهند.

خداوند بر عالم بيشتر سخت مي‌گيرد تا جاهل

بقره: 145: و لئن اتبعت اهواءهم من بعد ما جاءك من العلم انك اذا لمن الظالمين.
اگر با وجود علمي كه سوي تو آمده است، از هوسهاي ايشان پيروي كني، از ستمكاران خواهي بود.
و نيز با اندكي تفاوت در آيه‌ي ديگر مي‌فرمايد:
بقره: 120: و لئن ابتعت اهواءهم بعد الذي جاءك من العلم ما لك من الله من ولي و لا نصير.
اگر بعد از دانشي كه سوي تو آمده از هوسهاي ايشان پيروي كني در برابر خدا، دوست و ياوري نخواهي داشت.
خطبه 109: فان العالم العامل بغير علمه كالجاهل الحائر الذي لا يستفيق من جهله بل الحجه
[صفحه 170]
عليه اعظم و الحسره له الزم و هو عندالله الوم.
عالمي كه بر خلاف علمش رفتار كند، به جاهل سرگرداني مي‌ماند كه از ناداني خويش به هوش نيايد، بلكه حجت خدا بر او بيشتر و حسرت به او زيادتر است و سرزنش او نزد خدا، افزونتر است.

مناعت و عفت نفس فقيران

بقره: 273: للفقراء الذين احصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الارض يحسبهم الجاهل اغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسئلون الناس الحافا.
انفاق بايد به فقيراني باشد كه در راه خدا از كار وامانده و توانايي حركت روي زمين را ندارند، شخص نادان ايشان را از فرط مناعت، توانگر مي‌پندارد ولي از رخسارشان آنها را مي‌شناسي،از مردم به اصرار سوال نمي‌كنند.
حكم 65 و 333: العفاف زينه الفقر.
مناعت و عفت نفس، زينت فقر و درويشي است.

خدا همانند ندارد

شوري: 11: ليس كمثله شي‌ء و هو السميع البصير.
چيزي همانند خدا نيست و او شنوا و دانا است.
خطبه 154: لم تبلغه العقول بتحديد فيكون مشبها.
خردهاي مردم، خدا را اندازه‌گيري نكرده است تا داراي شبيه و مانندي باشد.
خطبه 228: و لا حقيقته اصاب من مثله و لا اياه عني من شبهه.
كسي كه براي او مثل و مانندي قرار دهد، به حقيقت خداوند نرسيده است و كسي كه به چيزي تشبيهش كند، او را قصد نكرده است.
خطبه 152: الحمدلله الدال علي وجوده بخلقه و بمحدث خلقه علي ازليته و باشتباههم علي
[صفحه 171]
ان لا شبه له.
سپاس خدايي را كه بوسيله مخلوقاتش، بر وجود خويش دلالت كرد و به حادث بودن آنها، بر ازليت خويش، راهنمايي فرمود و به همانند بودن آفريده‌ها با يكديگر،نشان داد كه همانندي براي او نيست.

هر كاري به دست خدا است

بقره: 249: كم من فته قليله غلبت فته كثيره باذن الله.
بسيار شده است كه گروهي اندك به خواست خدا بر گروهي بسيار غلبه جسته‌اند.
و نيز قرآن مجيد، گفتار حضرت عيسي بن مريم را به مريم زمانش، چنين نقل مي‌كند:
آل‌عمران: 49: اني قد جنتكم بايه من ربكم اني اخلق لكم من الطين كهيئه الطير فانفخ فيه فيكون طيرا باذن الله و ابرء الاكمه و الابرص و احي الموتي باذن الله.
با معجزه‌يي از پرودگارتان به سوي شما آمده‌ام، براي شما از گل، چون شكل مرغي مي‌سازم و در آن مي‌دمم، پس به خواست خدا مرغي مي‌شود و كور مادرزاد و برص‌زده را شفا مي‌دهم و مرده را به اذن خدا، زنده مي‌كنم.
آل‌عمران: 145: و ما كان لنفس ان تموت الا باذن الله كتابا موجلا.
هيچ كس جز به اذن خدا، نخواهد مرد كه اين نوشته‌يي مدت‌دار است.
علي عليه‌السلام در نامه‌يي خطاب به لشگر خويش در جنگ صفين، چنين مي‌نويسد:
نامه 14: فاذا كانت الهزيمه باذن الله فلا تقتلوا مدبرا و لا تصيبوا معورا.
پس اگر به خواست خدا، فرار و شكست دشمن واقع شد، گريخته را مكشيد و درمانده را زخمي نكنيد.
و نيز راجع به كيفيت قبض روح انسان توسط ملك‌الموت مي‌فرمايد:
[صفحه 172]
خطبه 111: هل تحس به اذا دخل منزلا؟ ام هل تراه اذا توفي احدا؟ بل كيف يتوفي الجنين في بطن امه؟ ايلج عليه من بعض جوارحها؟ ام الروح اجابته باذن ربها؟
آيا او (ملك‌الموت) را زماني كه به منزلي داخل مي‌شود، درك مي‌كني يا او را مي‌بيني، هر گاه جاني را مي‌ستاند؟ بلكه چگونه فرزند در شكم مادر را قبض روح مي‌كند؟ آيا از بعضي اعضاي مادر بر او وارد مي‌شود؟ يا آنكه روح بچه، به اذن خدا به سوي او مي‌رود؟
بيان:
پيداست كه در علم تكوين، تنها ذات متعال خداوند، فعال مايشاء و قادر علي الاطلاق است و ايجاد و حيات و مرگ و انزال باران و روياندن گياه و … و … و … همه به اذن و مشيت و اراده‌ي اوست بلكه افعالي كه از بشر صادر مي‌شود، با حفظ معني: «امر بين الامرين» به خواست و اجازه‌ي حق متعال است. با وجود اين جز در موارد مذكور و در چند مورد ديگر در قرآن و نهج‌البلاغه كلمه «باذن ربه» نيامده است، با آنكه مي‌بايست در تمام آياتي كه نعمتهاي پروردگار تشريح مي‌شود، از خلقت آسمان و زمين و كوه‌ها و شمس و قمر و درياها و حيوانات،بلكه مطلق افعال و هر حدوث و عدمي اين كلمه آورده شود. راجع به وجه اين اختصاص، چنين به نظر مي‌رسد كه اين كلمه، تنها در مواردي ذكر شده است كه موضوع مربوط به آن امري فوق‌العاده و عجيب مي‌باشد كه به ظاهر از دست بشر صادر شده است و اگر اين تذكر، به او داده نشود- كه اذن خدا در اينجا دخيل است- ممكن است گفته شود كه اين كلمه هم مانند كلمه‌ي «ان شاء الله» فقط براي تيمن و تبرك در بعضي موارد آورده مي‌شود و امثال اين توجيهات مناسب، كه استنباط آن بر خواننده محقق دشوار نيست.

هر كسي در قيامت داننده و گواهي دارد

ق: 20 و 21: و نفخ في الصور ذلك يوم الوعيد و جائت كل نفس معها سائق و شهيد.
[صفحه 173]
چون وعده‌ي قيامت فرارسد، در صور دميده شود، (ملايك ندا كنند كه) اين، وعده‌ي عذاب است. هر كسي را يك فرشته براي حساب به محشر مي‌راند و يك فرشته بر نيك و بدش گواهي مي‌دهد.
خطبه 84: كل نفس معها سائق و شهيد: سائق يسوقها الي محشرها و شاهد يشهد عليها بعملها.
در قيامت همراه هر كسي، يك راننده و يك گواه است، راننده او را به سوي محشرش مي‌راند و گواه بر كردارش، گواهي مي‌دهد.
بيان:
مراد از راننده، فرشته‌يي‌ست كه در روز رستاخيز انسان را به مواقف، رهبري مي‌كند و مقصود از گواه پيغمبران و يا ائمه و يا اعضا و جوارح خود انسان است كه شهادت آنها در آيات ديگر ذكر شده است.

اهميت علم

مجادله: 11: يرفع الله الذين امنوا منكم و الذين اوتوا العلم درجات.
خداوند، مقام ايمان آورندگان و كساني را كه دانش فراگرفته‌اند، بالا مي‌برد.
فاطر: 28: انما يخشي الله من عباده العلماء.
در ميان بندگان خدا، تنها دانايان از او بيم دارند.
زمر: 9: قل هل يستوي لايذن يعلمون و الذين لا يعلمون.
بگو آيا كساني كه مي‌دانند، با كساني كه نمي‌دانند، برابرند؟
كميل بن زياد نخعي كه از ياران خاص اميرالمومنين است، مي‌گويد: آن حضرت دست مرا گرفت به صحرا برد و چون به آنجا رسيد، آه سردي كشيد و سپس راجع به مقام و منزلت دانش و دانشمندان چنين فرمود:
[صفحه 174]
حكمت 139: يا كميل بن زياد! ان هذه القلوب اوعيه فخيرها اوعاها فاحفظ عني ما اقول لك، الناس ثلاثه: فعالم رباني و متعلم علي سبيل نجاه و همج رعاع اتباع كل ناعق يميلون مع كل ريح لم يستضيئوا بنور العلم و لم يلجاوا الي ركن وثيق،
يا كميل! العلم خير من المال العلم يحرسك و انت تحرس المال و المال تنقصه النفقه و العلم يزكو علي الانفاق و صنيع المال يزول بزواله،
يا كميل ابن‌زياد! معرفه العلم دين يدان به، به يكسب الانسان الطاعه في حياته و جميل الاخدوثه بعد وفاته و العلم حاكم و المال محكوم عليه،
يا كميل! هلك خزان الاموال و هم احياء و العلماء باقون ما بقي الدهر اعيانهم مفقوده و امثالهم في القلوب موجوده.
اين دلها براي حفظ علوم و حقايق، مانند ظرفهايي است كه بهترين آنها، نگهدارنده‌ترين آنها است، پس آنچه را برايت مي‌گويم، به خاطر بسپار. مردم سه دسته‌اند: عالم رباني و دانشجوي در راه رستگاري و پشه‌هاي متزلزل از باد كه هر آواز كننده‌يي را پيروند و با هر بادي، متحرك، از نور دانش روشني نگرفته و به پايه‌ي استواري، اعتماد نكرده‌اند،
اي كميل! دانش از مال بهتر است زيرا دانش ترا نگهداري مي‌كند و از مال، تو نگهداري مي‌كني و مال با خرج كردن، كاهش مي‌يابد اما علم با خرج كردن (تعليم به ديگران) افزون مي‌شود و دست پرورده‌ي مال، با از بين رفتن مال از بين مي‌رود،
اي كميل! شناختن علم، آييني است كه به آن پاداش داده مي‌شود، به وسيله‌ي علم، انسان در زندگي اطاعت حق و پس از مرگ، نام نيك كسب مي‌كند و علم فرمانروا است و مال مغلوب و محكوم آن،
اي كميل! گردآورندگان اموال در زمان حياتشان، مرده‌اند، اما دانشمندان تا روزگار، باقي است، پايدار و باقي مي‌باشند. اجساد آنها (از نظر مردم) گم شده ولي صورتشان در دلها موجود است.
خطبه 155: و بالايمان يعمر العلم و بالعلم يرهب الموت.
و به سبب ايمان، دانش، آباد مي‌شود. و به سبب دانش، ترس از مرگ، پيدا مي‌شود.
[صفحه 175]
و نيز مانند جملات: «لا شرف كالعلم» [108] و «العلم وراثه كريمه» [109] در نهج‌البلاغه بسيار است.

خداوند از هيچ چيز عاجز نيست

فاطر: 44: و ما كان الله ليعجزه من شي‌ء في السموات و لا في الارض انه كان عليما قديرا.
هيچ چيز در آسمانها و زمين، خدا را عاجز نمي‌كند و خدا دانا و توانا است. خطبه 104: و هو الله الذي لا يعجزه من طلب و لا يفوته من هرب.
او خداوندي است كه هر كه را بطلبد، از دستگيري او ناتوان نيست و هر كس بگريزد، از چنگ او بيرون نمي‌رود.

عمل صالح

قرآن مجيد در 62 مورد، راجع به عمل صالح، سخن گفته است و مردم را به آن تشويق و ترغيب نموده و در بيشتر آنها، عمل صالح را قرين ايمان، قرار داده و بهشت و رضوان خويش را پاداش اين دو موضوع، معين كرده است، مانند:
بقره: 82: و الذين امنوا و عملوا الصالحات اولئك اصحاب الجنه هم فيها خالدون.
و آنها كه ايمان آوردند و كارهاي شايسته كردند، اهل بهشتند و در آنجا جاودان سكونت دارند.
نساء: 173: فاما الذين امنوا و عملوا الصالحات فيوفيهم اجورهم.
اما كساني كه ايمان آوردند و كار شايسته كردند، خدا پاداششان را كامل مي‌دهد.
رعد: 29: و الذين امنوا و عملوا الصحالحات طوبي لهم و حسن ماب.
[صفحه 176]
كساني كه ايمان آوردند و كارهاي شايسته كردند، خوشي و سرانجام نيك، از آنها است.
امام علي عليه‌السلام راجع به عمل صالح، سخنان بسيار دارند از آن جمله به مالك اشتر چنين مي‌نويسد:
نامه 53: فليكن احب الدخائر اليك ذخيره العمل الصالح.
بايد بهترين ذخيره‌ها در نظر تو، ذخيره نمودن كار شايسته باشد.
حكمت 109: و لا تجاره كالعمل الصالح.
هيچ‌گونه تجارتي، مانند تجارت عمل صالح نيست.
و نيز درباره‌ي اوصاف مرد متقي در خطبه‌ي معروف همام مي‌فرمايد:
خطبه 184: يعمل الاعمال الصالحه و هو علي وجل.
با كارهاي شايسته‌يي كه انجام مي‌دهد، ترسان است.

پرندگان هم مسخر امر خدايند

نحل: 79: اولم يروا الي الطير مسخرات في جو السماء ما يمسكهن الا الله.
مگر پرندگان را نمي‌بينند كه در فضاي آسمان زير فرمانند و جز خدا نگاهشان نمي‌دارد.
خطبه 227: فالطير مسخره لامره احصي عدد الريش منها و النفس وارسي قوائمها علي الندي و اليبس.
پرندگان مطيع امر خدايند، شماره‌ي پر و نفس آنها را احصا نموده و پاهاي آنها را روي تري و خشكي برقرار داشته است.

در آشكار و نهان صدقه دهيد

ابراهيم: 31: قل لعبادي الذين يقيموا الصلوه و ينفقوا مما رزقناهم سرا و علانيه من قبل ان
[صفحه 177]
ياتي يوم لا بيع فيه و لا خلال.
به بندگان من كه ايمان آورده‌اند، بگو پيش از آنكه روزي بيايد كه در آن نه معامله باشد و نه دوستي، نماز گزارند و از آنچه رويشان داده‌ايم، پنهان و آشكار انفاق كنند.
علي عليه‌السلام در ضمن بياني كه راجع به بهترين توسلات درگاه الهي دارد و صدقه را يكي از آنها مي‌شمارد چنين مي‌فرمايد:
خطبه 109: و صدقه السر فانها تكفر الخطيئه و صدقه العلانيه فانها تدفع ميته السوء.
و صدقه پنهاني است كه آن كفاره گناه مي‌شود و صدقه‌ي آشكار كه از آن مردن بد جلوگيري مي‌كند.

از خوردن مال حرام اجتناب كنيد

نساء: 29: يا ايها الدين امنوا لا تاكلوا اموالكم يبنكم بالباطل الا ان تكون تجاره عن تراض منكم.
اي كساني كه ايمان آورديد! اموالتان را ما بين خودتان به ناحق مخوريد مگر آنكه معامله‌يي از روي تراضي شما باشد.
علي عليه‌السلام به يكي از عمالش كه در بيت‌المال، خيانت كرده بود، چنين نوشت:
نامه 41: كانك- لا ابا لغيرك- حدرت الي اهلك تراثك من ابيك و امك فسبحان الله اما تومن بالمعاد؟ او ما تخاف نقاش الحساب؟ ايها المعدود كان عندنا من ذوي الالباب كيف تسيغ شرابا و طعاما و انت تعلم انك تاكل حراما و تشرب حراما؟ و تبتاع الاماء و تنكح النساء من مال اليتامي و المساكين و المومنين المجاهدين الذين افاء الله عليهم هذه الاموال و احرز بهم هذه البلاد فاتق الله و اردد الي هولاء القوم اموالهم.
اف بر تو مثل اينكه ميراث پدر و مادرت را نزد خانواده‌ات آورده‌يي؟ شگفتا
[صفحه 178]
مگر به معاد ايمان نداري؟ مگر از موشكافي حساب مي‌ترسي؟ اي كسي كه نزد ما از خردمندان به شمار مي‌رفتي چگونه خوردن و آشاميدن آن مال بر تو گوارا است در صورتي كه مي‌داني حرام مي‌خوري و حرام مي‌آشامي از مال ايتام و فقرا و مجاهديني كه خدا اين اموال را براي آنان قرار داده و به سبب آنها اين ديدار بدست آمده است، كنيز مي‌خري و زنان به نكاح در مي‌آوري، از خدا بترس و اموال اين مردم را به سويشان برگردان.
حكمت 232: الحجر الغصب في الدار رهن علي خرابها.
سنگ غصبي در خانه، گروه خرابي آن خانه است.
بيان:
همچنان كه مال گروگان نزد مرتهن [110] محبوس است تا زماني كه راهن [111] دين خود را ادا كند و آن را فك [112] نمايد، اگر سنگي هم به طور غصب و حرام در منزلي بكار رود، آن خانه را در حبس دارد تا آنكه يا آن سنگ به صاحب اولش برگردد و يا آن خانه خراب شود.

انسان در افراط و تفريط است

فصلت: 49 -51: لا يسئم الانسان من دعاء الخير و ان مسه الشر فيوس قنوط و لئن اذقناه رحمه منا من بعد ضراء مسته ليقولن هذا لي و ما اظن الساعه قائمه و لئن رجعت الي ربي ان لي عنده للحسني فلننبئن الذين كفروا بما عملوا و لنذيقنهم من عذاب غليظ و اذا انعمنا علي الانسان اعرضو نا بجانبه و اذا مسه الشر فذو دعاء عريض.
انسان از خواستن مال و خواسته، خسته نمي‌شود و اگر بدي به او برسد،
[صفحه 179]
مايوس و نوميد مي‌گردد و هنگامي كه از جانب ما به دنبال محنتي كه به او رسيده است، رحمتي بدهيم، مي‌گويد: اين رحمت از من است و گمان ندارم روز قيامت بپا شود و اگر مرا به بسوي پروردگارم ببرند، مرا نزد وي نكويي هست … و هنگامي كه به انسان نعمتي بدهيم، روي بگرداند و بزرگي كند و زماني كه به او بدي برسد، دعاي طولاني دارد.
شوري: 48: و انا اذا اذقنا الانسان منا رحمه فرح بها و ان تصبهم سيئه بما قدمت ايديهم فان الانسان كفور.
و ما وقتي به انسان رحمتي از جانب خويش دهيم، بدان غره مي‌شود و اگر به سبب كارهايي كه دستهاي ايشان از پيش كرده است، بدي برسد، ناسپاس مي‌گردند.
فجر: 15 و 16: فاما الانسان اذا ما ابتليه ربه فاكرمه و نعمه فيقول ربي اكرمن و اما اذا ما ابتليه فقدر عليه رزقه فيقول ربي اهانن.
اما انسان وقتي پروردگارش امتحانش كند و ارجمندش نمايد و نعمتش دهد، مي‌گويد: «پروردگارم ارجمندم كرده است» و هنگامي كه او را بيازمايد و روزي را بر او تنگ بگيرد، مي‌گويد پروردگارم خوارم كرده است.
حكمت 105: لقد علق بنياط هذا الانسان بضعه هي اعجب ما فيه و ذلك القلب و له مواد من الحكمه و اضداد من خلافها فان سنح له الدرجاء اذله الطمع و ان هاج به الطمع اهلكه الحرص و ان ملكه الياس قتله الاسف و ان عرض له الغضب اشتد به الغيظ و ان اسعده الرضا نسي التحفظ و ان غالبه الخوف شغله الحذر و ان اتسع له الامن استلبته الغره و ان اصابته مصيبه فضحه الجزع و ان افاد مالا اطغاه الغني و ان عضته الفاقه ضغله البلاء و ان جهده الجوع قعدت به الضعف و ان افرط به الشبع كظته البطنه فكل تقصير به مضر و كل افراط له مفسد.
به رگي از بدن انسان پاره‌ي گوشتي آويخته شده كه شگفت‌ترين چيزي است كه در اوست و آن قلب است كه براي آن، اوصاف پسنديده و صفات ناپسندي بر خلاف آنها هست، اگر به او اميد و آرزو رو كند، طمع خوارش مي‌گرداند، اگر
[صفحه 180]
طمع در او به جوش آيد، حرص تباهش مي‌سازد، اگر نوميدي به او دست دهد، اندوه او را مي‌كشد، اگر خشم عارضش شود، تندخويي برايش پيش مي‌آيد، اگر خشنودي مساعدش گردد، خودداري را فراموش مي‌نمايد، اگر ترس ناگهاني او را فراگيرد، دوري جستن مشغولش مي‌سازد، اگر مصيبتي به او روي دهد، بي‌تابي رسوايش مي‌نمايد، اگر مالي بيابد، توانگير ياغيش مي‌گرداند، اگر بي‌چيزي او را بگزد، بلا و سختي گرفتارش مي‌كند، اگر گرسنگي بر او سخت گيرد، ناتواني از پايش در مي‌آورد، اگر در پر خوري زياده روي كند، شكم پري به رنجش مي‌اندازد، پس هر كوتاهي از حد، به او زيان مي‌رساند و هر زياده‌روي از اندازه، او را تباه مي‌گرداند.

تفكر و تدبر

بقره: 219: يبين الله لكم الايات لعلكم تتفكرون في الدنيا و الاخره.
بدين سان خدا اين آيه‌ها را براي شما بيان مي‌كند، شايد در كار دنيا و آخرت بينديشيد.
علي عليه‌السلام به فرزند رشيدش مي‌نويسد:
نامه 31: و من تفكر ابصر.
كسي كه بينديشد، بصيرت پيدا مي‌كند.
حكمت 109: و لا علم كالتفكر.
هيچ دانشي چون فكر كردن نيست.
حكمت 4: و الفكر مراه صافيه.
فكر مانند آينه‌ي صافي است كه حقايق را بدون كم و زياد به تو نشان مي‌دهد.

به خود بپرداز نه به ديگران

قرآن مجيد پس از آنكه گفتار دروغ مردم- كه بعضي را يهود و برخي را نصاري
[صفحه 181]
مي‌داند- را درباره‌ي حضرت ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و نوادگانش نقل مي‌كند، مي‌فرمايد:
بقره: 134: تلك امه قد خلت لها ما كسبت و لكم ما كسبتم و لا تسئلون عما كانوا يعملون.
اينها جماعتي بودند كه درگذشتند، كردار آنها براي خود آنها و كردار شما براي خود شما است و شما را از اعمالي كه به جا مي‌آوردند، نمي‌پرسند.
عين اين آيه در هفت آيه‌ي قبل نيز ذكر شده است.
حكمت 341: من نظر في عيب نفسه استغل عن عيب غيره.
هر كه در عيب خويش بنگرد، از عيب ديگري باز مي‌ماند.
مائده: 105: يا ايها الذين امنوا عليكم انفسكم لا يضركم من ضل اذا اهتديتم الي الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم تعملون.
اي كساني كه ايمان آورديد، به خودتان بپردازيد، كسي كه گمراه است، به شما اگر هدايت شده باشيد، زيان نمي‌رساند. بازگشت همه به سوي خدا است و از آنچه مي‌كرده‌ايد، خبرتان مي‌دهد.
علي عليه‌السلام در نامه‌ي خويش به معاويه بن ابي‌سفيان مي‌نويسد:
نامه 30: فنفسك نفسك فقد بين الله لك سبيلك.
اي معاويه به خود بپرداز! به خود بپرداز كه خدا راه را براي تو روشن و آشكار فرموده است.
خطبه 115: و لو تعلمون ما اعلم مما طوي عنكم غيبه اذا لخرجتم الي الصعدات تبكون علي اعمالكم و تلتدمون علي انفسكم و لتركتم اموالكم لا حارس لها ولا خالف عليها و لهمت كل امري منكم نفسه لا يلتفت الي غيرها.
اگر آنچه را كه نهانش بر شما پوشيده است و من مي‌دانم، شما بدانيد به سوي بيابانها مي‌رويد و بر كردار خود گريه مي‌كنيد و لطمه به صورت مي‌زنيد و اموال خود را بدون نگهبان و سرپرست رها مي‌كنيد و هر كسي چنان به خود مي‌پردازد كه به ديگران توجه ندارد.
[صفحه 182]

صبر و بردباري

يوسف: 90: انه من يتق و يصبر فان الله لا يضيع اجر المحسنين.
كسي كه تقوي و بردباري پيشه كند، خدا پاداش نيكوكاران را تباه نمي‌كند.
قرآن مجيد درباره‌ي دسته‌يي از اهل ايمان كه اسلام و انقياد خود را اظهار مي‌داشتند، مي‌فرمايد:
قصص: 54: اولئك يوتون اجرهم مرتين بما صبروا.
اينها براي آن صبري كه نمودند، دوبار پاداش يابند.
انفال: 46: و اصبروا ان الله مع الصابرين.
صبر پيشه كنيد كه خدا يار صابران است.
خطبه 230: و استتموا نعم الله عليكم بالصبر علي طاعته.
به سبب صبر كردن بر اطاعت خدا، نعمتهاي او را بر خود تمام كنيد.
و درباره‌ي بني‌اسراييل كه گرفتار چنگال فراعنه بودند، مي‌فرمايد:
خطبه 234: حتي اذا راي الله جد الصبر منهم علي الاذي في محبته و الاحتمال للمكروه من خوفه جعل لهم من مضايق البلاء فرجا.
تا آنگاه كه خداوند كوشش ايشان را در بردباري بر اذيت، در راه محبت خويش و تحمل ايشان را در ناپسنديها از خوف خدا دريافت، آنها را از گرفتاريهاي بلا، گشايش داد.
در ضمن نامه‌يي كه به مالك اشتر مرقوم داشته، مي‌نويسد:
نامه 53: و لا يدعونك ضيق امر لزمك فيه عهد الله الي طلب انفساخه بغير الحق فان صبرك علي ضيق امر ترجو انفراجه و فضل عاقبته خير من غدر تخاف تبعته.
و سختي كاري كه مراعات عهد خدا در آن بر تو لازم است، ترا به شكستن
[صفحه 183]
به ناحق آن، وادار نكند، زيرا صبر كردن تو بر سختي كاري كه گشايش و عاقبت نيكش را اميد داري، بهتر است از شكستن پيماني كه از وبال آن بترسي.
حكمت 79: فان الصبر من الايمان كالراس من الجسد.
نسبت صبر به ايمان، مانند نسبت سر است به تن.

نعمتي كه خداوند به شما داده اظهار كنيد

ضحي: 11: و اما بنعمه ربك فحدث.
از نعمت و موهبت پروردگارت سخن گو.
نامه 69: و استصلح كل نعمه انعمها الله عليك و لا تضيعن نعمه من نعم الله عندك و لير عليك اثر ما انعم الله به عليك.
اصلاح هر نعمتي را كه خدا به تو انعام فرموده است، طلب كن و هيچ نعمتي را از نعمتهاي خدا، تباه مساز و بايد اثر نعمتي كه خدا به تو داده است، بر تو ديده شود.
و نيز در يكي از نامه‌هاي خويش كه به معاويه بن ابي‌سفيان نوشته است و از بهترين نامه‌هاي آن حضرت به او است، مي‌فرمايد:
نامه 28: و انك لذهاب في التيه رواغ عن القصد الا تري غير مخبر لك و لكن بنعمه الله احدث …
تو در گمراهي مي‌روي و از راه راست خارج شده‌يي، اينك نه به جهت آنكه ترا خبر دهم بلكه براي آنكه نعمت خدا را يادآور شوم مي‌گويم.
و سپس فضايل حمزه بن عبدالمطلب عموي بزرگوارش را كه به سيدالشهدا ملقب گشته بود و برادر گرامي‌اش، جعفر بن ابيطالب را تذكر مي‌دهد.
[صفحه 184]

انسان در انتخاب راه خويش آزاد است

بقره: 256: لا اكراه في الدين قد تبين الرشد من الغي.
در اين دين، اكراهي نيست زيرا كه هدايت از ضلالت آشكار گشته است.
قرآن مجيد، خطاب به نبي اكرم مي‌فرمايد:
يونس: 41: و ان كذبوك فقل لي عملي و لكم عملكم انتم بريون مما اعمل و انا بري مما تعملون.
و اگر اين مردم ترا تكذيب كردند، بگو: كردار من براي خودم و كردار شما براي خود شما است، شما از كردار من بيزاريد و من نيز از كردار شما بيزارم.
نمل: 92: فمن اهتدي فانما يهتدي لنفسه و من ضل فقل انما انا من المنذرين.
هر كه هدايت يافت، براي خويش هدايت يافت و هر كه گمراه گشت، بگو: من فقط بيم رسانم.
علي عليه‌السلام به مرد شامي كه راجع به جنگ صفين و برگشت آن به قضا و قدر الهي سوال كرد، فرمود:
حكمت 75: ان الله سبحانه امر عباده تخييرا و نهاهم تحذيرا … و لم يعص مغلوبا و لم يطع مكرها.
خداوند سبحان بندگانش را به طور اختيار، امر فرموده و به طور ترساندن، نهي فرموده است … او را نافرماني نمي‌كنند به طوريكه مغلوب باشد و فرمانش نمي‌برند به طوري كه مردم را به اكراه و اجبار واداشته باشد.
[صفحه 187]

موضوعاتي كه در ظاهر قرآن و نهج‌البلاغه با هم متفاوت هستند

الفت و محبت بين دلها

انفال: 63: الفت بين قلوبهم لو انفقت ما في الارض جميعا ما الفت بين قلوبهم ولكن الله الفت بينهم.
خدا بين دلهايشان الفت داد، اگر تو همه مال زمين را خرج مي‌كردي، نمي‌توانستي بين دلهايشان الفت دهي ولي خدا الفتشان داد.
علي عليه‌السلام در وصف رسول خدا مي‌فرمايد:
خطبه 95: دفن الله به الضغائن و اطفابه النوائر الف به اخوانا.
خداوند به وسيله آن حضرت، كينه‌ها را نابود ساخت و به سبب او، آتش دشمني‌ها را خاموش نمود و به واسطه‌ي او ميان برادران ايماني، الفت داد.
اشكال: خداوند متعال، الفت بين قلوب مردم را صريحا از نبي‌اكرم سلب نمود و
[صفحه 188]
حتي مي‌گويد: «اگر تمام اموال زمين هم در اختيار تو باشد و آن را در اين راه خرج كني، موفق نمي‌شوي» و اين موهبت عظيم را تنها به خود اختصاص مي‌دهد ولي نهج‌البلاغه رفع كينه‌هاي زمان جاهليت و الفت بين دلهاي اعراب را به سبب وجود آن حضرت مي‌داند.
جواب: با اندك تاملي پيداست كه قرآن مجيد نفي عليت تامه استقلال آن حضرت را در تاليف قلوب فرموده ولي نهج‌البلاغه اثبات سببيت و وساطت آن حضرت را در اين موضوع مي‌فرمايد و در تمام سه جمله مذكور، صريحا خداوند را فاعل و به وسيله‌ي باء سببيت، وساطت آن حضرت را ثابت كرده است. بنابراين مي‌گوييم، توضيح آيه‌ي شريفه چنين است: «اي پيغمبر گرامي اگر نظر لطف و رحمت ما نباشد و تو بخواهي بخودي خود دل آنها را مهربان كني هرگز نمي‌تواني اما ما مي‌توانيم به سبب تو و يا شخص ديگري چنين كاري را انجام دهيم.» البته در اين مورد به سبب وجود شريف آن حضرت انجام شده است چنانكه اميرالمومنين عليه‌السلام بيان مي‌فرمايد.

تزكيه نفس: خودستايي

علي عليه‌السلام پس از آنكه اصحاب جمل را نكوهش مي‌نمايد، درباره خويش مي‌فرمايد:
خطبه 10: و ان معي لبصيرتي ما لبست علي نفسي و لا لبس علي.
وليكن من با بصيرت و بيناييم، حق را بر خود نپوشانده‌ام و حق نيز بر من پوشيده نشده است (نه به طور قصد و توجه و نه به طور اكراه و عدم توجه حق به لباس باطل برايم در آمده است).
و نيز در نامه‌يي كه به مردم مصر نوشته و همراه مالك اشتر- رضوان الله عليه- استاندار آن سرزمين، فرستاده است درباره‌ي مردم شام چنين مي‌نويسد:
نامه 62: اني و الله لو لقيتهم واحدا و هم طلاع الارض كلها ما باليت و لا استوحشت و اني من ضلالهم الذي هم فيه و الهدي الذي انا عليه لعلي بصيره من نفسي و يقين من ربي و اني الي لقاء الله لمشتاق و لحسن ثوابه لمنتظر راج.
[صفحه 189]
سوگند به خدا كه اگر من تنها در برابر آنها بايستم و ايشان تمام روي زمين را به پر كرده باشند، باك ندارم و نمي‌هراسم. من نسبت به گمراهي ايشان و هدايتي كه خودم بر آن هستم، از جانب خويش با بصيرت و از جانب پروردگارم بر يقين و ثبات مي‌باشم و به ملاقات خداوند، مشتاق و اميدوار پاداش نيك او مي‌باشم.
اشكال: اين قسمت از خطبه و نامه‌ي حضرت كه موهم [113] تزكيه‌ي نفس است، با آيه‌ي شريفه‌ي «الم تر الي الذين يركون انفسهم بل الله يزكي من يشاء» [114] يعني: «مگر آن كسان را نمي‌بيني كه خود را مي‌ستايند (و نبايد چنين كنند) بلكه خدا هر كه را بخواهد به پاك خويي ياد مي‌كند» و با آيه‌ي شريفه‌ي «فلا تزكوا انفسكم هو اعلم بمن اتقي» [115] كه در فصل دوم ذكر شد، منافات دارد زيرا خداوند متعال در اين آيات شريفه، صريحا از خودستايي نهي فرموده است، پس چگونه علي عليه‌السلام خود را مي‌ستايد؟
جواب: قبل از بيان جواب بايد دانست كه خودستايي نهي شده در آيه‌ي شريفه، خودستايي راست است نه دروغ، يعني اگر انسان، صفت نيكي را واقعا دارا باشد و در مقام مدح خويش، آن صفت را به مردم بگويد خودستايي است و نكوهيده و مذموم. اما اگر صفت نيكي را به دروغ به خود ببندد، مشمول كذب واغوا و امثال آن مي‌شود كه نهيش اكيدتر و عقابش، شديدتر است به دليل آنچه از خود اميرالمومنين عليه‌السلام تحت عنوان «نهي از خودستايي» ذكر نموديم. پس از اين مقدمه، مي‌گوييم نهي از خودستايي در آيه‌ي شريفه، آن تعميم را ندارد كه به انسان اجازه ندهد، در مورد مقتضي بگويد كه من راست مي‌گويم، نمازم را خوانده‌ام، به آن فقير كمك كرده‌ام، شما هم مساعدت كنيد و امثال اين جملات بلكه متتبع در آيات و اخبار و كسي كه شم فقه الايات و الاحاديث پيدا كرده است، قضاوت مي‌كند كه هر گاه انسان از ذكر امثال اين جملات كه ستايش گوينده را متضمن است، مقصد و هدفي شرعي داشته باشد كه در مقام كسر و انكسار رسيدن به آن مقصود بر خودستايي ارجح و اولي باشد، اين خودستايي علاوه بر اينكه مذموم نيست، ممدوح و بلكه گاهي واجب است، مثل اينكه
[صفحه 190]
كسي براي ترغيب ديگران به دستگيري از فقرا بگويد، من به آنها كمك كرده‌ام و يا به كساني كه او را به راستگويي شناخته و سخنش را باور دارند، هر صفت خوبي را كه خود دارد يا كار شايسته‌يي را كه انجام داده است، به آنها بگويد. چنانكه حضرت يوسف به سلطان مصر گويد:
يوسف: 7: اجعلني علي خزائن الارض اني حفيظ عليم.
خزانه‌هاي اين سرزمين را به من بسپار كه من نگهدار و دانايم.
و نيز در موردي كه انسان نعمتي از خداوند را بر خويش ذكر مي‌كند كه متضمن ستايش خود او هم هست ولي منطوق [116] جمله، ذكر نعمت الهي و تصريح به آن است و ابدا خودستايي نيست. در قرآن كريم از اين قبيل سخنان از انبياي اولوالعزم، بسيار نقل مي‌شود چنانكه درباره‌ي حضرت ابراهيم مي‌فرمايد:
انعام: 80: و حاجه قومه قال اتحاجوني في الله و قد هدان.
قوم ابراهيم با او محاجه كردند. ابراهيم (ع) گفت: چرا درباره‌ي خداوندي كه مرا هدايت كردهاست محاجه مي‌كنيد.
درباره‌ي قوم هود مي‌فرمايد:
اعراف: 67 و 68: قال يا قوم ليس بي‌سفاهه و لكني رسول من رب العالمين ابلغكم رسالات ريب و انا لكم ناصح امين.
گفت: اي قوم! من سفيه نيستم بلكه پيغمبر پروردگار جهانيانم، پيغامهاي پروردگار خويش را به شما مي‌رسانم و براي شما خير خواه و امينم.
باز راجع به حضرت يوسف مي‌گويد:
يوسف: 90: قال انا يوسف و هذا اخي قد من الله علينا انه من يتق و يصبر فان الله لا يضيع اجر المحسنين.
گفت: من يوسفم و اين برادر من است خدا بر ما منت نهاد. هر كس تقوي پيشه كند و بردبار باشد، خدا پاداش نيكوكاران را تباه نمي‌كند.
[صفحه 191]
پس خودستايي مذموم و نكوهيده آن‌ست كه انسان تنها به قصد ستايش خويش و تحبيب قلوب شنوندگان، صفات نيك خود را بيان كند.
اينك راجع به جملات نهج‌البلاغه مي‌گوييم:
اولا: عين آنچه اميرالمومنين عليه‌السلام درباره‌ي خويش فرموده است، خداوند به پيغمبر خاتمش دستور مي‌دهد كه درباره‌ي خويش، به قومش بگويد:
يوسف: 108: قل هذه سبيلي ادعوا الي الله علي بصيره انا و من اتبعني.
بگو: اين روش من، از روي بصيرت است، من و پيروانم به سوي خدا مي‌خوانيم.
ثانيا: گفتن اين جمله از اين نظر است كه شنونده، حقيقتي را بداند و علت ثبات و استقامت اولياي خدا را بفهمد.
ثالثا: از تواضع و هضم نفسي [117] كه از علي عليه‌السلام در مدت عمرش مشاهده كرده‌ايم، يقين داريم كه گفتن اين جمله توسط حضرت، از نظر تحبيب قلوب و خودستايي نيست.

جزاي ستم را چگونه بايد داد؟

رعد: 22: و يدرون بالحسنه السيئه اولئك لهم عقبي الدار.
و كساني كه بدي را به نيكي رفع مي‌كنند، عاقبت نيك قيامت خاص ايشان است.
فصلت: 34 و 35: لا تستوي الحسنه و لا السيئه ادفع بالتي هي احسن فاذا الذي بينك و بينه عداوه كانه ولي حميم و ما يلقيها الا الذين صبروا و ما يلقيها الا ذو حظ عظيم.
نيكي و بدي يكسان نيست، بدي را به آنچه نيكوتر است دفع كن، آنگاه كسي كه بين تو و او دشمني است، مانند دوست مهربان مي‌شود و اين صفت را بجز بردباران و كسي كه داراي بهره‌ي بزرگ است، فرانمي‌گيرد.
[صفحه 192]
حكمت 306: ردوا الحجر من حيث جاء فان الشر لا يدفعه الا الشر.
سنگ را از جايي كه آمده است برگردان (بدي را بمانند خودش تلافي كن) زيرا بدي را جز بدي بر طرف نمي‌سازد.
اشكال: چنانكه از دو آيه‌ي شريفه پيداست، بدي را به نيكي بايد جزا داد و از راه تحريك عواطف مرد بدكار، بايد وارد شد و او را از شر و بدي بازداشت و طريقه‌ي نيكوكاري به او آموخت. ليكن علي عليه‌السلام در كلام خويش جزاي بدي را بدي مي‌داند و مي‌فرمايد: «بدي را جز بدي رفع نمي‌كند.»
جواب: اولا: مي‌گوييم واضح است كه اشخاصي كه ستمگر و گنه‌كار شده‌اند، از نظر كيفيت قوه‌ي ندامت و تنبه بر دو قسمند: دسته اول اشخاصي كه در اثر خباثت ذاتي و يا سوء تريبت، هر گاه در مقابل ستم و جنايت خويش از طرف مقابل، مهر و عطوفت بينند علاوه بر اينكه از ستم خويش مرتد و منزجر نمي‌شوند، مهر و عطوفت او را حمل بر ضعف و زبونيش نموده، جري‌تر و بي‌حياتر مي‌گردند. دسته دوم كه شايد در افراد انساني اكثريت دارند، كساني هستند كه چون در اثر اشتباه و عدم توجه يا علل ديگر جور و خطايي را مرتكب شوند و در مقابل از طرف خويش مهر و نيكي بينند، شرمنده و منفعل گشته، از طرف مظلوم خويش، عذر مي‌خواهند و دشمني آنها به دوستي بدل مي‌گردد و گاهي براي هميشه از آن كار زشت دست مي‌كشند چنانكه از آيه‌ي دوم استفاده مي‌شود. پس نهج‌البلاغه به دسته‌ي اول و قرآن كريم به دسته‌ي دوم اشاره مي‌كنند، چنانكه گاهي هم، قرآن مجيد در آيات ديگر به دسته‌ي اول اشاره نموده و به مضمون نهج‌البلاغه فرموده است: «و جزاء سيئه سيئه مثلها» [118] (جزاي هر بدي مانند همان بدي است.) و گاهي هم علي عليه‌السلام اشاره به دسته‌ي اول نموده، طبق دو آيه‌ي شريفه‌ي قرآن مي‌فرمايد:
حكمت 150: عاتب اخاك بالاحسان اليه و اردد شره بالانعام عليه.
برادرت را كه به تو ستمي نموده، به وسيله‌ي نيكي سرزنش نما، و بدي او را به وسيله‌ي نعمت دادن، به او بازگردان.
ثانيا: در موضوع جزاي ستم، اگر معارضه‌ي به مثل شود و در مقابل كيفر و قصاص، تعدي و تجاوز نگردد، جايز است، اما بخشيدن آن ستم و يا معارضه به نيك و احسن
[صفحه 193]
نمودن راجح و اولي است، با آنكه معارضه به مثل را هم عقاب و مجازاتي نيست ولي معارضه به احسن، داراي پاداش و اجر است. پس قرآن كريم به معارضه به احسن كه داراي ثواب است و نهج‌البلاغه به معارضه به مثل كه جايز و رواست، اشاره فرموده است.

عزت خاص خداوند است

چون منافقين زمان پيغمبر خود را عزيز مي‌دانستند و پيغمبر و مسلمين را ذليل و خوار مي‌خواندند، خداوند متعال در جواب آنها فرمود:
منافقون: 8: و لله العزه و لرسوله و للمومنين ولكن المنافقين لا يعلمون.
ارجمندي مخصوص خدا و پيغمبرش و اهل ايمان مي‌باشد، ليكن منافقين نمي‌فهمند.
خطبه 64: و كل عزيز غيره ذليل.
هر عزيزي غير از خداوند ذليل است.
اشكال: قرآن كريم عزت و ارجممندي را براي غير خدا كه پيغمبر و مومنين باشد، ثابت نموده است ولي نهج‌البلاغه عزت را منحصر به خداوند دانسته و غير او را خوار و ذليل شمرده است.
جواب: مراد نهج‌البلاغه عزت الوهيت و خالقيت است كه اصلي و ذاتي است و هر ممكني از اعلي تا ادني در برابر اين عزت، خوار و ذليل و فقير و محتاج است اگر چه شخص شخيص سرور كاينات و مفخر موجودات خاتم انبيا (ص) باشد، زيرا:
سيه رويي ز ممكن در دو عالم
جدا هرگز نشد و الله اعلم
معني اين عزت، چنانكه مفسرين مي‌گويند، قوه و قدرتي است فوق تمام قوا به طوري كه هيچ قدرتي به او دسترسي ندارد و پيداست كه با فرض چنين معنايي، مصداقي غير از واحد پيدا نمي‌كند و تعدد و تكثر، در ناحيه‌ي اين معني محال است. اما مراد از عزتي كه در قرآن مجيد براي پيغمبر و مومنين ثابت شده است، عزت عرضي و
[صفحه 194]
غير ذاتي است كه به افاضله‌ي خداوند متعال به آنها عنايت شده است، چنانكه در آيه‌ي ديگر است:
آل‌عمران: 26: تعز من تشاء و تذل من تشاء.
هر كه را بخواهي عزيز مي‌كني و هر كه را بخواهي ذليل مي‌كني.
كفار و منافقين از اين نعمت عظما محروم مي‌باشند و در اين مورد هميشه خوار و ذليلند.
قرآن مجيد در آيه‌ي ديگر طبق نظر حضرت در نهج‌البلاغه، عزت را خاص خداوند دانسته، مي‌فرمايد:
يونس: 65: ان العزه لله جميعا.
عزت يكسره مخصوص خداوند است.
و نيز نهج‌البلاغه در مورد ديگرش به مضمون آيه‌ي شريفه سخن گفته است:
خطبه 95: و اعز به الذله.
خداوند، مردم ذليل را به سبب پيغبمر، عزيز نمود.

چه مقدار از تقوا نيكو است

آل‌عمران: 102: يا ايها الذين امنوا اتقوا الله حق تقاته و لا تموتن الا و انتم مسلمون.
اي كساني كه ايمان آورديد از خدا چنانكه شايسته پرهيزكاري است، باك داشته باشيد و نمي‌ميريد مگر اينكه مسلمان باشيد.
حكمت 234: اتقي الله بعض التقي و ان قل واجعل بينك و بين الله سترا و ان رق.
از خدا بترس ترسيدني، اگر چه كم باشد و بين خود و خداي خويش پرده‌يي قرار بده اگر چه نازك باشد.
اشكال: قرآن كريم حد اعلاي تقوي را به ماموربه قرار داده و از مردم خواسته است و مي‌فرمايد: «چنانكه شايسته است، تقوي داشته باشيد» ولي نهج‌البلاغه مقدار كمي از
[صفحه 195]
تقوي را مطلوب و ماموربه نموده و آن مقدار را كافي مي‌داند.
جواب: اين دو مطلب با يكديگر منافات ندارد زيرا هر دو قسم از تقوي، مطلوب و محبوب است اگر چه درجه‌ي اعلاي آن اتم و ارجح است.
و نيز مي‌توان گفت ماموربه اين دو امر، دو صنف مختلف از مردم مي‌باشند، ماموربه در آيه‌ي شريفه، مردم مومن و مسلماني هتسند كه گاهي خطا و گناهي از ايشان سر مي‌زند ولي نوعا به راه هدايت و رستگاري قدم مي‌نهند و مخاطب در كلام حضرت، مردم جسور و بي‌باكي مي‌باشند كه پرده‌ي حرمات الهي را دريده و منغمر [119] در عصيان و طغيان گشته‌اند و جز پيروي خواهشهاي نفساني، كاري ندارند و غير از مال و جاه و شهوت، براي ايشان قبله و معبودي نيست:
جاثيه: 23: افرايت من اتخذ الهه هواه و اضله الله علي علم و ختم علي مسعه و قلبه و جعل علي بصره غشاوه.
آيا كسي را كه هوس خويش را به جاي خداي خود گرفت، و خدا او را از روي علم به گمراهي كشيد و بر گوش و دل او مهر نهاد و بر ديده‌اش پرده افكند، ديده‌يي.
و ممكن است خطاب در آيه‌ي شريفه، شعاعش اين گونه اشخاص را هم بگيرد و ايشان را هم به حد اعلاي تقوي امر نمايد ولي امر در نهج‌البلاغه، ممكن نيست. دسته اول يعني مومنين، غالبا نيكوكار را شامل شود زيرا مستلزم تحصيل حاصل و لغويت چنين امري، نسبت به ايشان است.

فريب دادن دنيا انسان را

جاثيه: 35: ذلكم بانكم اتخذتم ايات الله هزوا و غرتكم الحيوه الدنيا.
زيرا آيه‌هاي خدا را مسخره گرفتيد و زندگي دنيا مغرورتان ساخت.
فاطره: 5: يا ايها الناس ان وعد الله حق فلا تغرنكم الحيوه الدنيا و لا يغرنكم بالله الغرور.
[صفحه 196]
اي مردم وعده‌ي خدا حق است، زندگي اين دنيا فريبتان ندهد و شيطان فريبنده شما را به خدا غره نكند.
انعام: 70: و غرتهم الحيوه الدنيا.
زندگي دنيا، ايشان را غره ساخت.
خطبه 214: و حقا اقول ما الدنيا غرتك ولكن بها اغتررت و لقد كاشفتك العظات و اذنتك علي سواء و لهي بما تعدك من نزول البلاء بجسمك و النقص في قوتك اصدق و اوفي من ان تكذبك او تغرك و لرب ناصح لها عندك متهم و صادق من خبرها مكذب و لئن تعرفتها في الديار الخاويه و الربوع الخاليه لتجدنها من حسن تذكيرك و بلاع موعظتك بمحله الشفيق عليك و الشحيح بك و لنعم دار من لم يرض بها دارا و محل من لم يوطنها محلا و ان السعداء بالدنيا غدا هم الهاربون منها اليوم.
به حق و راستي مي‌گويم دنيا ترا فريب نداده بلكه تو به آن فريفته شده‌يي. دنيا براي تو پندها هويدا ساخته و به مساوات و برابري آگاه كرده و به وعده‌هايي كه به تو مي‌دهد از قبيل رسيدن بلا به بدنت و كم شدن نيرويت، راستگوتر و باوفاتر است از اينكه با تو دورغ بگويد يا ترا بفريبد، ولي دنيا بسيار پند دهنده مي‌باشد كه در نظر تو، متهم است و بسا خبر راستي از او هست كه تكذيب مي‌كني. اگر بخواهي دنيا رادر شهرهاي ويران و خانه‌هاي خالي بشناسي، او را از جهت نيك ياد آوردن و رسا پند دادن، به منزله‌ي بهترين يار مهربان دلسوز مي‌يابي، دنيا براي كسي كه به آن دل نبسته و آن را محل اقامت قرار نداده سراي خوبي است. كساني كه امروز از دنيا گريختند، فردا در آخرت از سعادتمندان خواهند بود.
علي عليه‌السلام شنيد كه مردي دنيا را نكوهش مي‌كند، پس فرمود:
حكمت 126: و قد سمع رجلا يذم الدنيا قال ايها الذام للدنيا المغتر بغرورها المنخدع باباطيلها اتغتر بالدنيا ثم تذمها انت المتجرم عليها ام هي المتجرمه عليك؟ متي استهوتك ام متي غرتك؟ … ان الدنيا دار صدق لمن صدقها و دار عافيه لمن فهم عنها و
[صفحه 197]
دار غني لمن تزود منها و دار موعظه لمن اتعظ بها … فذمها رجال غداه الندامه و حمدها اخرون يوم القيامه … و وعظتهم فاتعظوا.
اي كسي كه دنيا را نكوهش مي‌نمايي، به نيرنگ دنيا فريفته شده‌يي و غره گشته‌يي و سپس او را نكوهش مي‌كني؟ تو بر آن ستم كرده‌يي يا او بر تو ستم نموده است؟ كي دنيا ترا گمراه كرده و فريفته است … ؟ دنيا سراي راستي است براي كسي كه باورش دارد و سراي ايمني است براي كسي كه بفهمد و سراي بي‌نيازي است براي كسي كه از آن توشه گيرد و سراي پند است براي كسي كه از آن پند گيرد … فرداي پشيماني (روز رستاخيز) مرداني دنيا را نكوهش مي‌كنند و دسته‌ي ديگر آن را مي‌ستايند … كساني كه دنيا پندشان داد و آنها پذيرفتند (دنيا را بستايند).
اشكال: پيداست كه در آيات شريفه دنيا صريحا به عنوان فريب دهنده مطرح گشته و غرور انسان به آن نسبت داده شده است و از طرف ديگر نهج‌البلاغه صريحا اين نسبت را نفي مي‌كند و حضرت با توضيح و استدلال بيان مي‌فرمايد كه دنيا علاوه بر اينكه فريب دهنده نيست بلكه پند دهنده و ناصح است.
جواب: شكي نيست كه فريب دادن و غره ساختن، عمل شخص باشعور و صاحب ادراك است و نسبت دادن اين عمل به دنياي غير مدرك ممكن نيست مگر آنكه متضمن نوعي از مجاز و به ملاحظه‌ي علاقه و اعتباري، مناسب باشد.
علماي بيان در بحث معاني و فصل اسناد خبري، حقيقت عقليه و مجاز عقلي (مجاز در اسناد) را تعريف و اقسام مختلف آن را با ذكر مثال بيان مي‌كنند و در مقام تعريف آن مي‌گويند: «هر اسناد الفعل او معناه الي غير ما هو له عند المتكلم في الظاهر بتاول» و سپس هر يك از قيود ذكر شده در تعريف را توضيح داده، وجه جامعيت و مانعيت بيان را تعريف مي‌كنند كه استقصاي اين بحث در اين مقام لازم به نظر نمي‌رسد.
آنچه كه لازم است در اينجا متذكر شويم اين است كه علماي بيان در ضمن اين بحث مي‌گويند گاهي فعل را به غير فاعل حقيقي از قبيل مصدر و اسم زمان و مكان و آلت و سبب و امثال آن اسناد مي‌دهند و مثالهاي بسياري از قرآن و امثله‌ي عرب ذكر مي‌كنند كه تمام آنها از قبيل مجاز عقلي (مجاز در اسناد) مي‌باشد مانند: «عيشه راضيه- نهاره صائم- نهر جار- بني‌الامير المدينه- و اذا تليت عليهم آياتنا ذادتهم ايمانا» و از
[صفحه 198]
جمله‌ي مثالهاي مذكور بايد سه آيه‌ي شريفه‌ي مورد بحث را قرار داد زيرا منظور علماي بيان اين است كه گاهي فعل را به فاعل حقيقي نسبت نداده، به سبب قوي و موثرش نسبت مي‌دهيم چنانكه مي‌گوييم اين مسجد را فلان آيه‌الله ساخته و اين شهر را آن سلطان بنا كرده است و منظور اين است كه آيه‌الله و شاه در ساختن آن بنا، سبب موثر بوده‌اند نه آنكه خود ايشان مهندسي و بنايي آن را كرده باشند. همچنين است فريفتن دنيا انسان را كه چون دنيا در اين عمل سبب و موثرست فعل غرور را به او نسبت داده و در صورت او را فاعل قرار مي‌دهيم ولي واضح است كه اين اسناد با تاول و اعتبار مناسب و ملاحظه‌ي علاقه‌يي‌ست كه نوع آن را در علم بيان توضيح مي‌دهند و نه به طور حقيقت و اسناد الي ما هو له زيرا دنيا شاعر و عاقل نيست تا فريب دهد.
و باز نظير اين مطلب، آيه‌ي شريفه‌ي «يوم يقوم الحساب» است كه چون بپا ايستادن، صفت انسان است نه صفت حساب و اسناد آن را به حساب، نمي‌توان حقيقت فرض كرد بلكه مي‌گوييم اصل اين جمله «يوم يقوم اهل الحساب لاجله» مي‌باشد. همچنين در آيات شريفه‌ي مورد بحث، حقيقت و اصل كلام «اغتر اهل الدنيا بالدنيا» بوده است، يعني در حقيقت فعل واقعي در اينجا لازم و از ماده‌ي اغترار است نه متعدي و از ماده غرور و تنها يك فاعل لازم دارد كه آن هم خود انسان غره شده است ولي چون در اين عمل فريب دنيا نقش موثري داشته و آرايش و زيبندگي ظاهري آن سبب شده كه انسان غره شود، جايز بلكه نيكو است كه فعال غرور را به دنيا نسبت داده، انسان را مفعول آن قرار دهيم، به ملاحظه‌ي آنكه علماي ادب درباره‌ي مجاز و كنايه مي‌گويند كه اين دو از تصريح ابلغ و اكد مي‌باشند زيرا كه در مجاز و كنايه بيان مطلب با ذكر دليل است.
پس در اينجا مي‌توان گفت كه علي عليه‌السلام در بيان خويش اين مجاز عقلي قرآن را توضيح داده و تشريح نموده است تا نادانان راحت‌طلب، به ظاهر آيات شريفه توجه ننمايند و مانند آن بي‌خردي كه نزد آن حضرت دنيا را نكوهش مي‌كرد، تقصير معاصي و اعمال زشت خود را يكسره به گردن دنيا نيندازند و خود را تنزيه و تبرئه ننمايند.
[صفحه 199]

در بيان كيد و نيرنگ

قرآن مجيد در آيات بسياري، از كيد (مكر و نيرنگ) نكوهش نموده است:
طور: 42: ام يريدون كيدا فالذين كفروا هم المكيدون.
با آنكه كساني كه كافرند. قصد نيرنگي دارند (در حالي كه) خودشان از نيرنگ خوردگانند.
اين آيه در جواب كساني نازل شده است كه به نبي اكرم (ص) نسبت كهانت و جنون و شعر مي‌دادند.
يوسف: 28: فلما راي قميصه قد من دبر قال انه من كيد كن ان كيد كن عظيم.
چون شوهر زليخا ديد كه پيراهن يوسف از پشت دريده است، گفت: اين از نيرنگ شما است و نيرنگ شما زنان، بزرگ است.
فيل: 2: الم يجعل كيدهم في تضليل؟
مگر پروردگارت نيرنگ اصحاب فيل را در گمراهي قرار نداد؟
انبياء: 70: و ارادوا به كيدا فجعلناهم الاخسرين.
كفار نسبت به ابراهيم قصد نيرنگي داشتند و ما ايشان را زيانكار نموديم.
علي عليه‌السلام چون اصحابش را به جنگ با مردم شام دعوت مي‌كرد و آنها تسامح و تعلل مي‌كردند، ايشان را در مخيله گرد آورد و خطبه مفصلي ايراد فرمود كه در ضمن آن خطبه مي‌فرمايد:
خطبه 34: تكادون و لا تكيدون.
به شما نيرنگ مي‌زنند و شما نيرنگ نمي‌زنيد.
اشكال: قرآن مجيد در آيات شريفه‌ي ذكر شده از كيد و نيرنگ نكوهش نموده و ستم و اعمال زشت كفار را نيرنگ ناميده است در صورتي كه حضرت در نهج‌البلاغه به تلويح و اشاره، امر به كيد نموده است، و گويا به اصحابش مي‌فرمايد: چرا بايد مردم شام
[صفحه 200]
به شما نيرنگ بزنند و شما ساكت مي‌نشينيد، شما هم به آنها نيرنگ بزنيد.»
جواب: كيد را چنين تعريف مي‌كنند: «الكيد السعي في فساد الحال علي وجه الاحتيال- تقول كاده يكيده كيدا فهو كائد له اذا عمل في ايقاع الضرر به علي وجه الحيله عليه» و خلاصه معني اين تعريف، اين است كه نيرنگ كوششي است كه بر زيان ديگري به طور پوشيده و خفي انجام مي‌شود و گاهي لفظ كيد، در مجرد عملي كه به طور پوشيده و پنهان انجام مي‌شود، استعمال مي‌گردد اگر چه نتيجه‌اش به زيان ديگري نباشد بلكه نصرت و غلبه‌ي حق باشد كه در اين مورد به تدبير و چاره‌جويي تفسير مي‌شود مانند تدبيري كه حضرت يوسف به الهام الهي براي نگه داشتن برادر عزيزش نمود و دستور داد جام شاهانه را در بار او بگذارند و سپس فرياد بزنند، جام شاه گم شده است و چنين وانمود كنند كه برادر يوسف دزديده است. قرآن مجيد پس از بيان اين داستان مي‌فرمايد: «كذلك كدنا ليوسف» [120] يعني: «اين گونه براي يوسف تدبير و چاره‌جويي نموديم.» و در آيه‌ي ديگر نيز كلمه كيد را به خود نسبت داده و مي‌فرمايد: «و الذين كذبوا باياتنا سنستدرجهم من حيث لا يعلمون و املي لهم ان كيدي متين.» [121] يعني: «كساني كه آيه‌هاي ما را دروغ شمردند، از آنجا كه نمي‌دانند، به دامشان خواهيم آورد و مدت زماني به آنان مهلت مي‌دهيم، بدرستي كه تدبير من بسيار محكم است»
و گاهي كلمه‌ي كيد به عنوان صنعت «مشاكله» و «مزاوجه» كه از محسنات لفظيه‌ي علم بديع است، بكار مي‌رود و صنعت مشاكله اين است كه لفظي را به واسطه‌ي آنكه قرين و رديف لفظ ديگري واقع شده است، مشاكل و مشابه آن بياورند در صورتي كه حق اين بود كه لفظ ديگري آورده شود مانند:
لب سوال سزاوار بخيه بيشتر است
عبث به خرقه خود بخيه مي‌زند درويش
و مانند آيات شريفه «ان المنافقين يخادعون الله و هو خادعهم» [122] و «فمن اعتدي عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدي عليكم» [123] و هم چنين «تعلم ما في نفسي و لا اعلم ما في نفسك». [124].
[صفحه 201]
مثلا در آيه‌ي اول خدعه را به خويش نسبت داده است با وجود آنكه او خادع نيست ولي فقط به جهت مشاكلت لفظي اين كلمه آورده شده است.
شيخ توسي- رضوان الله عليه- اين معني مشاكلت و نيز معني تدبير و چاره‌جويي را كه سابقا ذكر شد، در تفسير آيه‌ي شريفه‌ي «انهم يكيدون كيدا و اكيد كيدا» [125].
چنين بيان فرموده است كه: «اي اجازيهم علي كيدهم و سمي الجزاء علي الكيد باسمه لازدواج الكلام و قيل المعني انهم يحنالون لهلاك النبي و اصحابه و انا اسبب لهم النصر و الغلبه و اقوي دواعيهم الي التقال فسمي ذلك كيدا من حيث يخفي عليهم ذلك.» [126].
و نيز همين دو تفسير را در آيه‌ي شريفه‌ي «و مكروا و مكر الله و الله خير الماكرين» [127].
نقل نموده است مي‌گويد: «قيل في معني الايه قولان: احدهما قال السدي، مكروا بالمسيح بالحيله عليه لقتله و مكر الله بمجازاتهم عليه بالعقوبه و المكر و ان كان قبيحا فانما اضافه الي نفسه لمزاوجه الكلام.» [128].
بنابراين معني جمله نهج‌البلاغه كاملا روشن مي‌گردد زيرا از طرفي شرط مشاكلت كه اقتران لفظ كيد است در آن جمله موجود است، لذا معني چنين مي‌شود كه «مردم شام با شما نيرنگ مي‌زنند و شما جزاي نيرنگ آنها را نمي‌دهيد» و از طرف ديگر، معني تدبير و چاره‌جويي در آن جمله، كاملا روشن و هويدا است.

آيا هدايت مردم به عهده پيغمبر است؟

قصص: 56: انك لا تهدي من احببت و لكن الله يهدي من يشاء و هو اعلم بالمهتدين.
تو نمي‌تواني هر كه را دوست داري هدايت كني، بلكه خدا هر كه را بخواهد، هدايت مي‌كند و او اهل هدايت را بهتر مي‌شناسد.
يونس: 43: افانت تهدي العمي و لو كانوا لا يبصرون.
[صفحه 202]
مگر تو مي‌تواني كوراني را كه نمي‌بينند، هدايت كني؟
به عبارت ديگر، يعني تو نمي‌تواني كساني را كه دل روشن ندارند، هدايت كني.
زخرف: 40: افانت تسمع الصم او تهدي العمي و من كان في ضلال مبين.
مگر تو مي‌تواني كران را شنوا كني يا كوران و كساني كه در گمراهي آشكارند، هدايت كني؟»
نحل: 37: ان تحرص علي هداهم فان الله لا يهدي من يضل و ما لهم من ناصرين.
اگر به هدايت كردنشان، اشتياق داري خداوند كسي را كه محكوم به گمراهي نموده، هدايت نمي‌كند و ايشان را ياوراني نيست.
بقره: 272: ليس عليك هداهم ولكن الله يهدي من يشاء.
هدايت ايشان به عهده‌ي تو نيست بلكه خدا هر كه را بخواهد، هدايت مي‌كند.
خطبه 1: فهداهم به من الضلاله و انقذهم بمكانه من الجهاله.
خداوند به وسيله‌ي پيغمبر، مردم را از گمراهي به هدايت كشانيد و به سبب شخصيت او ايشان را از ناداني، رهايي بخشيد.
اشكال: قرآن مجيد در پنج آيه‌ي مذكور و همچنين آيات ديگري، هدايت مردم را از عهده‌ي پيغمبر سلب نموده و وظيفه‌ي آن حضرت ندانسته است و چنانكه از تاريخ پيداست، نبي اكرم (ص) به هدايت ايشان بسيار علاقه داشت و كوشش مي‌كرد. ولي آياتي در قرآن مجيد براي انصراف آن حضرت نازل مي‌شد. اما نهج‌البلاغه هدايت ايشان را به وسيله‌ي آن حضرت، ثابت نموده است. پس اگر عبارت نهج‌البلاغه را موجبه‌ي جزئيه بدانيم آيات شريفه را كه از بعضي از آنها سالبه كليه، بدست مي‌آيد، تناقض و تخالف پيدا مي‌شود.
جواب: درباره‌ي اين موضوع چون علاوه بر جمله‌ي نهج‌البلاغه، آياتي هم از خود قرآن مجيد كه منافات ظاهري با پنج آيه‌ي مذكور دارد، وارد شده است مانند آيه‌ي شريفه‌ي:
«و انك لتهدي الي صراط مستقيم.» [129] يعني: «همانا تو، به راهي راست، هدايت مي‌كني.»
[صفحه 203]
مفسرين اين تنافي و رفعش را چنين توضيح مي‌دهند:
هدايت دو معني دارد: 1) ايصال الي المطلوب كه معني اول را در فارسي، راهنمايي و معني دوم را رسانيدن به هدف، بايد تفسير نمود. مثلا اگر شخصي آدرس منزلي را از شما پرسيد اگر شما با سر و انگشت اشاره و با زبان راهنماييش نموديد، اين ارائه‌ي طريق است ولي اگر دست او را گرفتيد و به در منزل برديد، اين ايصال الي المطلوب است.
اينك در مورد ما نحن فيه مي‌گوييم: اگر انبيا فقط ماموربه راهنمايي و بيان اعمال نيك و بد و موجبات سعادت و شقاوت و خلاصه نشان دادن راه بهشت و جهنم باشند، وظيفه‌ي ايشان ارائه‌ي طريق است و اگر ماموريت آنها چنين باشد كه كليه‌ي افراد بشر را كه در دسترس آنها و در حوزه‌ي ماموريت ايشانند، مومن و موحد و خداشناس و خلاصه، اهل بهشت كنند، بايد بگوييم وظيفه‌ي ايشان، ايصال الي المطلوب است.
مفسرين مي‌گويند به طور قطع و مسلم مي‌دانيم كه وظيفه پيغمبران هر چند اشرف و افضل آنها خاتم انبيا باشد ارائه طريق است نه ايصال الي المطلوب، زيرا در ميان افراد بشري كه سخنان انبيا را مي‌شنوند، فرعونها و نمرودها و ابوجهل‌ها پيدا مي‌شوند كه بسيار لجوج و سرسخت و عنود و بدبختند كه خداوند درباره‌ي آنها به رسول محترمش چنين مي‌فرمايد:
فرقان: 43 و 44: ارايت من اتخذ الهه هواه افانت تكون عليه وكيلا ام تحسب ان اكثرهم يسمعون او يعقلون ان هم الا كالانعام بل هم اضل سبيلا.
مگر كسي را كه هوس خويش را خداي خود گرفته، نديده‌اي؟ مگر تو مي‌تواني وكيل و كارگزار او باشي؟ مگر مي‌پنداري بيشتر اين مردم مي‌شنوند يا مي‌فهمند؟ ايشان جز مانند حيوانات نيستند بلكه روش آنها گمراهانه‌تر است.
اگر اينگونه مردم و پيغمبران هزار سال عمر كنند و اينها بگويند و آنها بشنوند، نتيجه همان قول سعدي است كه:
بر سيه دل چه سود خواندن وعظ؟
نرود ميخ آهنين بر سنگ
بلكه علاوه بر آنكه سخنان نرم و پر مهر ايشان بر دل سخت‌تر از سنگ خاراي
[صفحه 204]
آنها كوچكترين تاثيري نمي‌كند، بر شقاوت و خسارت آنها نيز افزوده مي‌گردد و پيغمبران را مجنون و ساحر و كاهن و شاعر مي‌خوانند «و لا يزيد الظالمين الا خسارا.» [130].
بنابراين روشن مي‌شود كه آيات شريفه‌يي كه هدايت را از گردن پيغمبر بر مي‌دارد، هدايت به معني ايصال الي المطلوب يا نسبت به اينگونه كوردلان است، و آياتي كه هدايت را به آن حضرت نسبت مي‌دهد و همچنين جمله نهج‌البلاغه كه افرادي را به سبب آن مشعل هدايت، مهتدي دانسته است، هدايت به معني ارائه طريق و نسبت به افرادي چون سلمان و ابوذر و مقداد و عمار است كه چون دل روشن و گوش شنوا داشتند و لجاج و عناد را كنار گذاشته بودند و منصفانه قضاوت مي‌كردند، از همان ارائه طريق نبي اكرم (ص) به سر منزل مقصود و سعادت ابدي رسيدند.

پيغمبر و امام تابع هوس مردم نمي‌شوند

انعام: 56 و 57: قل اني نهيت ان اعبد الذين تدعون من دون الله قل لا اتبع اهوائكم قد ضللت اذا و ما انا من المهتدين قل اني علي بيته من ربي و كذبتم به.
بگو: من از پرستيدن آن چيزها كه شما بهغير خدا مي‌خوانيد، ممنوع شده‌ام. بگو: من هوسهاي شما را پيروي نمي‌كنم وگرنه گمراه مي‌شوم و از هدايت شدگان نخواهم بود. بگو: من از پروردگارم حجتي با خويش دارم كه شما آن را تكذيب كرده‌ايد.
جاثيه: 18: ثم جعلناك علي شريعه من الامر فاتبعها و لا تتبع اهواء الذين لا يعلمون.
آنگاه ترا بر طريقي از دين قرار داديم، از آن پيروي كن و از هوسهاي مردمي كه دانش ندارند، پيروي مكن.
شوري: 15: فذلك فادع و استقم كما امرت و لا تتبع اهواءهم.
به اين دين دعوت كن و چنانكه مامور شده‌يي، استوار باش و از هوسهاي ايشان پيروي مكن.
[صفحه 205]
بقره: 120: و لئن اتبعت اهواءهم بعد الذي جاءك من العلم مالك من الله من ولي و لا نصير؟
اگر با وجود دانشي كه سوي تو آمده است پيروي هوسهاي ايشان نمايي از جانب خدا دوست و ياور نخواهي داشت.
جماعتي كه در جنگ صفين با اميرالمومنين مخالفت نمودند و با وجود آنكه آن حضرت با امر حكمين مخالفت شديد مي‌فرمود، آنها از حضرت متابعت نكردند و جز به حكميت راضي نشدند و پس از امر حكمين نيز با آن حضرت مخالفت نمودند و جنگ نهروان را بپا كردند، به نام خوارج خوانده مي‌شوند. علي عليه‌السلام قبل از جنگ نهروان، عبدالله بن عباس را فرستاد تا با ايشان صحبت و مباحثه كند و خود آن حضرت هم چند جلسه با ايشان صحبت فرمود، ولي سودي نبخشيد.
در يكي از آن جلسات كه ايشان را موعظه مي‌كرد چنين فرمود:
خطبه 36: و قد كنت نهيتكم عن هذه الحكومه فابيتم علي اباء المخالفين المنابدين حتي صرفت رايي الي هواكم و انتم معاشر اخفاء الهام سفهاء الاحلام.
من شما را از حكومت حكمين بازداشتم و شما چون مخالفين پيمان شكن، امتناع ورزيديد تا راي خود را به هوس شما برگردانيدم، شما گروهي سبكسر و سفيه و بي خرديد.
اشكال: قرآن كريم در چهار آيه‌ي مذكور نبي اكرم را از متابعت هوسهاي مردم نهي مي‌كند و بلكه آن حضرت را تهديد مي‌نمايد كه اگر چنين كني خدا دوست و ياور تو نخواهد بود و حق هم همين است هميشه بايد مردم از رهبر و پيشواي خود متابعت كنند نه آنكه رهبر و پيشوا مطابق هوس و خواهش آنها رفتار كند تا در نتيجه آنها رهبر و پيرو شوند، ولي ظاهر جمله‌ي اميرالمومنين كه به خوارج مي‌گويد: «و صرفت رايي الي هواكم … » با اين مطلب منافات دارد، زيرا مفاد آن جمله اين است كه در موضوع حكمين من از شما متابعت كردم. در اينجا خود آن حضرت اقرار مي‌نمايد كه تابع شما شدم و از نظر واقع و تاريخ هم كه چنين بوده است بالاخره موضوع حكمين واقع شد پس حل مطلب چيست؟
جواب: در مقام جواب اين اشكال سه مطلب بايد تجزيه و تحليل شود:
[صفحه 206]
1- نهي از متابعت هوسهاي مردم در چگونه مطالبي است؟
2- اين نهيتا چه درجه قوت دارد و رهبر تا چه حدي بايد ايستادگي كند؟
3- تجزيه و تحيلل جمله‌ي: «و صرفت رايي الي هواكم.»
مطلب اول: چنانكه از صدر و ذيل آيات شريفه پيداست نهي، از متابعت هوسهاي مردم در اركان دين و حدود و نواميس الهي است نه در امور اجتماعي و مطالبي كه دين در آنها اظهار نظري نفرموده است مخصوصا در مواردي كه مراد از مردم، اصحاب و ياران پيغمبر و امام باشد، چنانكه مفسرين تمامي آيات مذكور را به نهي از متابعت هوسهاي كفار و مشركين معني نموده، مي‌گويند اگر چه ظاهر خطاب متوجه نبي اكرم (ص) مي‌باشد ولي چون خداوند متعال مي‌داند كه آن حضرت هرگز متابعت ايشان نخواهد نمود، پس مقصود به خطاب، امت آن حضرت مي‌باشند. [131].
اما در امور اجتماعي مانند تنظيم صفوف جنگ و تعيين زمان و مكان آن، آن حضرت مامور به مشورت با اصحاب خويش بوده است، چنانكه در فصل دوم تحت عنوان ترغيب به مشورت بيان شد و پيداست كه مخالفت علي عليه‌السلام با اصحابش بوده و نيز در موضوع متاركه و عدم متاركه جنگ واقع شده است.
مطلب دوم: راجع به مقدار قوت اين نهي و ايستادگي رهبر بايد گفت كه رهبر و پيشوا تا نهايت درجه قدرت خويش بايد با مردم مخالفت كند ولي اگر لجاج و عناد آنها به سر حد كشتن رهبر و پيشوا رسيد و يا آنكه تالي، افسدي پيدا مي‌كرد، نبايد پيشوا تن به كشتن دهد و در مخالفت اصرار ورزد چنانكه مخالفت كفار قريش با نبي اكرم در مكه به اين حد رسيد كه به كشتن حضرتش تصميم گرفتند و در آنجا پيغمبر اكرم به دستور خداي متعال ايشان را رها كرد و به مدينه هجرت فرمود. همچنين در موضوع مصالحه خطي كه در جنگ حديبيه بين نبي اكرم و سهيل بن عمرو نوشته مي‌شد و علي عليه‌السلام كاتب آن بود در ابتدا مرقوم داشت: «هذا ما تصالح عليه محمد رسول‌الله و سهيل بن عمرو» در اينجا نيز سهيل مخالفت كرد و گفت بايد كلمه رسول الله حذف شود اگر ما او را به رسالت ياور مي‌داشتيم كه با او نمي‌جنگيديم. پيغمبر اكرم براي اينكه امر مصالحه به تعويق نيفتد به علي عليه‌السلام فرمود: «همانطور كه مي‌گويد بنويس و براي توهم چنين روزي پيش خواهد آمد.»
[صفحه 207]
اين جمله نبي اكرم اشاره بود به مصالحه خطي كه در خاتمه جنگ صفين بين علي عليه‌السلام و معاويه نوشته شد. در آنجا ابتدا كلمه‌ي «علي اميرالمومنين» را نوشتند، سپس معاويه و عمروعاص با كلمه‌ي «اميرالمومنين» مخالفت كردند و پس از گفتگوهاي بسيار علي عليه‌السلام دستور داد، حذف كنند. [132].
و اما در موضوع مخالفت اصحاب با آن حضرت، مورخين چنين مي‌گويند كه «پس از آنكه شاميان پانصد قرآن بر سر نيزه نمودند و گفتند بياييد هر دو دسته به حكم قرآن تن دهيم و يكديگر را نكشيم، علي عليه‌السلام به اصحابش فرمود اين عمل خدعه و نيرنگ است شاميان چون خود را در معرض شكست ديده‌اند، چنين نيرنگي زده‌اند … ولي آنها گوش نكردند و قريب بيست هزار از لشكر آن حضرت كه بعدا از خوارج شدند نزدش آمدند و گفتند اگر دستور متاركه جنگ ندهي و مالك اشتر را از جبهه‌ي جنگ بر نگرداني تو را مي‌كشيم و يا دست بسته تحويل دشمن مي‌دهيم. علي عليه‌السلام و مالك اشتر با آنها بسيار صحبت كردند ولي ابدا تاثير نكرد تا بلاخره آن حضرت فرمود من ديروز امير شما بوده‌ام و امروز مامور شما شده‌ام. بر من نيست شما را به كاري كه اكراه داريد، به اجبار وادار كنم. سپس در موضوع تعيين حكم با آن حضرت مخالفت كردند و هر چند كه فرمود معاويه آن كس را كه دوست داشته و براي اين امر لايق مي‌دانسته تعيين نموده است من هم ابن‌عباس را لايق مي‌دانم و او را انتخاب مي‌كنم، ايشان بهانه‌ها آوردند و در مخالفت خود سرسخت ايستادند و علي رغم آن حضرت، همواره از ابوموسي اشعري نام بردند تا بالاخره آن امام ساكت شد و در گوشه‌يي نشست. پس پيداست كه علي عليه‌السلام بيش از اين مقدار نمي‌توانست مخالفت كند زيرا به قيمت جانش تمام مي‌شد و آن به صلاح اسلام نبود، چنانكه بودن پيغمبر در مكه و ادامه‌ي تبليغ چون به قيمت جانش تمام مي‌شد و اسلامي پايه نمي‌گرفت و بارور نمي‌گشت، در مخالفت اصرار نكرد و آنها را رها نمود.»
مطلب سوم: ممكن است با وجود آنچه ذكر شد كسي بگويد جمله‌ي علي عليه‌السلام: «و صرف رايي الي هواكم» دلالت دارد بر اينكه من با شما هم عقيده شدم در صورتي كه آن حضرت چنين سخني نبايد بگويد ولي چنين توهمي در اين مقام بكلي
[صفحه 208]
بي مورد است زيرا:
اولا- حضرت در مقام محاجه‌ي با خصم است و بايد آنچه خصم را مجاب مي‌كند، بگويد. او هرگز نخواهد فرمود من با شما هم عقيده شدم.
ثانيا- صدر و ذيل اين جمله كه نكوهش و مذمت آنها را شامل است و سفاهت و سبك مغزي ايشان را بيان مي‌كند با اين معني مناسب نيست.
ثالثا- مفردات و هيئت تركيبيه خود جمله اين توهم را نفي مي‌كند و بلكه اين جمله را بايد از شاهكارهاي بلاغت، مانند تمام نهج‌البلاغه بحساب آورد زيرا آن حضرت در اين جمله عقيده‌ي خويش را به لفظ «راي» و عقيده خصم را به لفظ «هوي» تعبير فرموده است و در بين الفاظي كه براي عقيده قلبي در عربي وضع شده است و شايد شماره‌ي آنها از سي متجاوز باشد مانند: «ظن، وهم، علم، هوي، خيال، اعتقاد، نظر» از لحاظ مطابقت و عدم مطابقت با واقع، لفظ راي در عاليترين درجه آنها و لفظ هوي در نازلترين درجه‌ي آنها مي‌باشد. زيرا در لفظ راي عقيده‌ي قلبي به ديدن به چشم تشبيه شده است، كه احتمال خطا و اشتباهي در آن نيست و همان لفظ ديدن به چشم براي عقيده‌ي قلبي هم به كار رفته است. و ثانيا موافقت اين دو عقيده را با هم به لفظ «صرف» (برگردانيدن) تعبير فرموده است. پس بايد گفت كه معني جمله اين است: «انكار و مخالفت شما به سر حدي رسيد كه من مجبور شدم راي روشن و مطابق با حق و واقع خويش را كه در طريق مستقيم خود مي‌رفت، به سوي هوس غلط و خواهش نفساني گمراه شما بر گردانم.»
و از همه مهمتر اينكه اين عمل را به خود نسبت داده و به طريق فعل مجهول نفرموده است كه راي من به هواي شما برگشت، زيرا بسيار واضح است كه براي انسان هيچ گاه ممكن نيست عقيده‌ي قلبي خود را به معتقد ديگري برگرداند مخصوصا در موردي كه عقيده‌ي خود را مطابق واقع و عقيده‌ي ديگر را مخالف آن مي‌داند. پس از اين معني مي‌فهميم كه مقصود، موافقت در مقام عمل است كه به صورت سكوت و گوشه‌گيري واقع شد، و اگر تصريح به آن مي‌نمود نكات و لطايف ادبي مذكور مراعات نشده بود.
[صفحه 209]
آنچه تا اينجا بيان كرديم، برخي از روابط نهج‌البلاغه با قرآن بود، نه همه‌ي آن، زيرا استخراج كامل روابط را اينجانب نمي‌توانم ادعا كنم و چناكه در جزوه «بررسي نهج‌البلاغه و اسناد آن» توضيح داده‌ايم، بررسي كامل زماني ممكن است كه شخص تمام قرآن و نهج‌البلاغه را حفظ كرده و حاضر الذهن باشد. ما مي‌توانيم بگوييم: قرآن با نهج‌البلاغه هيچ گونه مخالفتي ندارد بلكه علي عليه‌السلام تمام قرآن را در وجود خويش حفظ كرده و از اسرارش آگهي يافته و قرآن با گوشت و خون علي عجين گشته است، علي عليه‌السلام قرآن را بهترين هادي و رهبر مي‌داند، بهترين مقتداي روشنگر مي‌داند كه هنگام فتنه و بلا و مصيبت بايد به آن پناه برد و از انوار معنويش استمداد جست. علي عليه‌السلام، در بسياري از موارد به قرآن استناد جسته و در 3 خطبه مفصل، آيات و سوره‌هايي از قرآن مجيد را تفسير كرده است، «علي مع القران و القرآن مع علي … »
صلواه الله عليه خطيبا بليغا
[صفحه 211]

خاتمه

اشاره

در پايان اين مبحث، سه موضوع ديگر درباره‌ي (ارتباط نهج‌البلاغه با قرآن) باقي مي‌ماند كه در اينجا به طور فشرده به آن اشاره مي‌شود:
1- موارد استشهاد نهج‌البلاغه به آيات قرآن.
2- تفاسير آيات و سور قرآني در نهج‌البلاغه.
3- وصف قرآن در نهج‌البلاغه.

مورد اول‌

نهج‌البلاغه در 121 مورد به آيات قرآن كريم استشهاد نموده و يا اقتباس كرده است:
خطبه 1: 1. اسجدوا لادم فسجدوا الا ابليس.
خطبه 2: 1. انك من المنظرين الي يوم الوقت المعلوم.
خطبه 3: 1. و لله علي الناس حج البيت من استطاع اليه سبيلا، و من كفر فان الله غني عن العالمين.
[صفحه 212]
خطبه 4: 3. تلك الدار الاخره تجعلها للذين لا يريدون علوا في الارضو لا فسادا و العاقبه للمتقين.
خطبه 5: 23. احدي الحسنين.
خطبه 6: 85. تبيانا لكل شي‌ء.
خطبه 7: 18. ما فرطنا في الكتاب من شي‌ء.
خطبه 8: 18. و لو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافا كثيرا.
خطبه 9: 28. قل تمتعوا فان مصيركم الي النار.
خطبه 10: 39. كانما يساقون الي الموت و هم ينظرون.
خطبه 11: 50. و ينجو الذين سبقتلهم من الله الحسني.
خطبه 12: 57. لقد ضللت اذا و ما انا من المهتدين.
خطبه 13: 65. و انتم الاعلون و الله معكم، و لن يتركم اعمالكم.
خطبه 14: 70: و لتعلمن نباه بعد حين.
خطبه 15: 84. كل نفس معها سائق و شهيد.
خطبه 16: 86. فاين تذهبون.
خطبه 17: 86. و ني توفكون.
خطبه 18: 90. تالله ان كنا لفي ضلال مبين، اذ نسويكم برب العالمين.
خطبه 19: 90. بل عباد مكرمون، لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون.
[صفحه 213]
خطبه 20: 216. انك علي كل شي‌ء قدير
خطبه 21: 97. فان العاقبه للمتقين.
خطبه 22: 102. ان في ذلك لايات و ان كنا المبتلين.
خطبه 23: 108. من ماء مهين.
خطبه 24: 108. ريب المنون.
خطبه 25: 110. كماء انزلناه من السماء فاختلط به نبات الارض فاصبح هشيما تذروه الرياح، و كان الله علي كل شي‌ء مقتدرا.
خطبه 26: 110. كما بدانا اول خلق نعيده وعدا علينا، انا كنا فاعلين.
خطبه 27: 113. فاتقوا الله حق تقاته و لا تموتن الا و انتم مسلمون.
خطبه 28: 114. تنزل الغيث من بعد ما قنطوا و تنشر رحمتك و انت الولي الحميد.
خطبه 29: 119. و تبلي فيه السرائر.
خطبه 30: 125. فان تنازعتم في شي‌ء فردوه الي الله و الرسول.
خطبه 31: 128. ان الله عنده علم الساعه و ينزل الغيث و يعلم ما في الارحام و ما تدري نفس ماذا تكسب غدا و ما تدري نفس باي ارض تموت.
خطبه 32: 129. فانا لله و انا اليه راجعون.
خطبه 33: 129. ظهر الفساد.
خطبه 34: 143. استغفروا ربكم انه كان غفارا، يرسل السماء عليكم مدرارا و يمددكم باموال و بنين.
[صفحه 214]
خطبه 35: 143. و لا تواخذنا بما فعل السفهاء منا.
خطبه 36: 144. ليبلوهم ايهم احسن عملا.
خطبه 37: 147. هدي للتي هي اقوم.
خطبه 38: 152. و لا ينبئك مثل خبير.
خطبه 39: 155. و تبرز الجحيم للغاوين.
خطبه 40: 155. الم احسب الناس ان يتركوا ان يقولوا امنا و هم لا يفتنون.
خطبه 41: 159. انك حي قيوم لا تخذك سنه و لا نوم.
خطبه 42: 159. و اخذت بالنواصي و الاقدام.
خطبه 43: 159. رب اني لما انزلت الي من خير فقير.
خطبه 44: 161. فلا تذهب نفسك عليهم حسرات ان الله عليم بما يصنعون.
خطبه 45: 162. من سلاله من طين، وضعت في قرار مكين، الي قدر معلوم.
خطبه 46: 175. ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل عليهم الملائكه ان لا تخافوا و لا تحزنوا و ابشروا بالجنه التي كنتم توعدون.
خطبه 47: 175. ان الله لا يغفر ان يشرك به.
خطبه 48: 177. لان الله ليس بظلام للعبيد.
خطبه 49: 180. بعدا لهم كما بعدت ثمود.
خطبه 50: 182. من يتق الله يجعل له مخرجا
[صفحه 215]
خطبه 51: 182. ان تنصروا الله ينصركم و يثبت اقدامكم.
خطبه 52: 182. من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له، وله اجر كريم.
خطبه 53: 182. و له جنود السماوات و الارض و هو العزيز الحكيم.
خطبه 54: 182. و له خزائن السماوات و الارض و هو الغني الحميد.
خطبه 55: 182. ذلك فضل الله يوتيه من يشاء، و الله ذوالفضل العظيم.
خطبه 56: 227. فتبارك الذي يسجد له من في السموات و الارض طوعا و كرها.
خطبه 57: 227. و انشا السحاب الثقال.
خطبه 58: 228. يقول لئن اراد كونه كن فيكون.
خطبه 59: 231. الي اجل معلوم.
خطبه 60: 232. و سيق الذين اتقوا ربهم الي الجنه زمرا.
خطبه 61: 232. و كانوا احق بها و اهلها.
خطبه 62: 233. و قليل من عبادي الشكور.
خطبه 63: 233. ولات حين مناص.
خطبه 64: 233. فما بكت عليهم السماء و الارض و ما كانوا منظرين.
خطبه 65: 234. اني خالق بشرا من طين، فاذا سويته و نفخت فيه من روحي فقعوا له ساجدين، فسجد الملائكه كلهم اجمعون الا ابليس.
خطبه 66: 234. قال رب بما اغويتني لازينن لهم في الارض و لاغوينهم اجمعين.
[صفحه 216]
خطبه 67: 234. ايحسبون انما نمدهم به من مال و بنين. نسارع لهم في الخيرات؟ بل لا يشعرون.
خطبه 68: 234. فجعلها بيته الحرام الذي جعله الله للناس قياما.
خطبه 69: 234. فاقلوا نحن اكثر اموالا و اولادا و ما نحن بمعذبين.
خطبه 70: 184. فان الله مع الذين اتقوا و الذين هم محسنون.
خطبه 71: 185. اولئك حزب الشيطان الا ان حزب الشيطان هم الخاسرون.
خطبه 72: 186. في يوم تشخص فيه الابصار.
خطبه 73: 190. فانها كانت علي المومنين كتابا موقوتا.
خطبه 74: 190. ما سلككم في سقر؟ قالوا لم نك من المصلين.
خطبه 75: 190. رجال لا تلهيهم تجاره و لا بيع عن ذكر الله و اقام الصلاه و ايتاء الزكاه.
خطبه 76: 190. و امر اهلك بالصلاه و اصطبر عليها.
خطبه 77: 190. و هو الانسان، انه كان ظلوما جهولا.
خطبه 78: 192. فعقروها فاصبحوا نادمين.
خطبه 79: 193. انا لله و انا اليه راجعون.
خطبه 80: 202. ان في ذلك لعبره لمن يخشي.
خطبه 81: 212. الهيكم التكاثر حتي زرتم المقابر.
خطبه 82: 213. رجال لا تلهيهم تجاره و لا بيع عن ذكر الله.
[صفحه 217]
خطبه 83: 214. يا ايها الانسان ما غرك بربك الكريم.
خطبه 84: 217. هنالك تبلوا كل نفس ما اسلفت و ردوا الي الله مولاهم الحق و ضل عنهم ما كانوا يفترون.
نامه 85: 3. و خير هنالك المبطلون.
نامه 86: 15. ربنا افتح بيننا و بين قومنا بالحق، و انت خير الفاتحين.
نامه 87: 23. الا تحبون ان يغفر الله لكم.
نامه 88: 23. و ما عندالله خير للابرار.
نامه 89: 28. و اولوا الارحام بعضهم اولي ببعض في كتاب الله.
نامه 90: 28. ان اولي الناس بابراهيم للذين اتبعوه و هذا النبي و الذين امنوا، و الله ولي المومنين.
نامه 91: 28. لقد علم الله المعوقين منكم و القائلين لاخوانهم هلم الينا و لاياتون الباس الا قليلا.
نامه 92: 28. و ما اردت الا الاصلاح ما استطعت و ما توفيقي الا بالله عليه توكلت و اليه انيب.
نامه 93: 28. و ما هي من الظالمين ببعيد.
نامه 94: 41. و لات حين مناص.
نامه 95: 45. اولئك حزب الله، الا ان حزب الله هم المفلحون.
نامه 96: 53. يا ايها الذين امنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم، فان
[صفحه 218]
تنازعتم في شي‌ء فردوه الي الله و الرسول.
نامه 97: 53. كبر مقتا عندالله ان تقولوا ما لا تفعلون.
نامه 98: 55. حتي يحكم الله بيننا و هو خير الحاكمين.
نامه 99: 67. سواء العاكف فيه و الباد.
نامه 100: 74. ان عهد الله كان مسوولا.
حكمت 101: 75. ذلك ظن الذين كفروا، فويل للذين كفروا من النار.
حكمت 102: 85. و ما كان الله ليعذبهم و انت فيهم و ما كان الله معذبهم و هم يستغفرون.
حكمت 103: 90. و اعلموا انما اموالكم و اولادكم فتنه.
حكمت 104: 92. ان اولي الناس بابراهيم للذين اتبعوه و هذا النبي و الذين امنوا.
حكمت 105: 95. انا لله و انا اليه راجعون.
حكمت 106: 125. ان خير الزاد التقوي.
حكمت 107: 130. ادعوني استجب لكم، و من يعمل سوء او يظلم نفسه ثم يستغفر الله يجد الله غفورا رحيما، لئن شكرتم لا زيدنكم.
حكمت 108: 130. انما التوبه علي الله للذين يعملون السوء بجهاله ثم يتوبون من قريب فاولئك يتوب الله عليهم و كان الله عليما حكيما.
حكمت 109: 195. و الله يحب المحسنين.
حكمت 110: 200. و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثين.
[صفحه 219]
حكمت 111: 221. فلنحيينه حياه طيبه.
حكمت 112: 223. ان الله يامر بالعدل و الاحسان.
حكمت 113: 309. اجعل لنا الها كما لهم الهه فقال انكم قوم تجهلون.
حكمت 114: 335. كل نفس بما كسبت رهينه.
حكمت 115: 336. خسر الدنيا و الاخره، ذلك هو الخسران المبين.
حكمت 116: 369. فلا يامن مكر الله الا القوم الخاسرون.
حكمت 117: 369. انه لا يياس من روح الله الا القوم الكافرون.
حكمت 118: 431. لكيلا تاسوا علي ما فاتكم ولا تفرحوا بما اتاكم.
حكمت 119: 460. و لا تنسوا الفضل بينكم.
حكمت 120: 177. عفا الله عما سلف.
حكمت 121: 234. فهلا القي عليهما اساور من ذهب.

مورد دوم‌

مواردي كه در نهج‌البلاغه تفسير آيات و سوره‌هاي قرآني آمده است:
1- در جمله‌ي: «لم يوجس موسي- عليه‌السلام- خيفه علي نفسه اشفق من غلبه الجهال و دول الضلال.» [133] اميرالمومنين عليه‌السلام آيه‌ي شريفه‌ي «فاوجس في نفسه خيفه موسي.» [134] را تفسير نموده است.
2- جمله‌ي «لم يلد فيكون مولودا و لم يولد فيصير محدودا.» [135] آيه شريفه‌ي «لم يلد و لم
[صفحه 220]
يولد.» [136] را توضيح مي‌دهد.
3- راجع به آيه‌ي امانت چنين مي‌فرمايد: «انها عرضت علي السماوات المبنيه و الارضين المدحوه و الجبال ذات الطول المنصوبه فلا اطول و لا اعرض و لا اعلي و لا اعظم منها و لو امتنع شي‌ء بطول او عرض او قوه او عز لا متنعن ولكن اشفقن من العقوبه و عقلن ما جهل من هو اضعف منهن و هو الانسان.» [137].
4- آيه‌ي شريفه‌ي «لكيلا تاسوا علي ما فاتكم و لا تفرحوا بما اتاكم.» [138] در دو مورد از نهج‌البلاغه تفسير شده است.
الف: «اما بعد فان المرء قد يسره درك مالم يكن ليفوته و يسوءه فوت ما لم يكن ليدركه فليكن سرورك بما نلت من اخرتك و ليكن اسفك علي ما فاتك منه.» [139].
ب: «الزهد كله بين كلمتين من القران: قال الله سبحانه: «لكيلا تاسوا علي ما فاتكم و لا تفرحوا بما اتاكم.» و من لم ياس علي الماضي و لم يفرح بالاتي فقد اخذ الزهد بطرفيه.» [140].
5- «فان الله سبحانه يقول (سواء العاكف فيه و الباد) فالعاكف المقيم به و البادي الذي يحج اليه من غير اهله.» [141].
6- «و سئل عليه السلام عن قوله تعالي (فلنحيينه حياه طيبه) فقال هي القناعه.» [142].
7- «و قال عليه السلام في قوله تعالي (ان الله يامر بالعدل و الاحسان)، العدل: الانصاف و الاحسان: التفضل.» [143].
8- «و قد سمع- عليه السلام- رجلا يقول (انا لله و انا اليه راجعون) فقال ان قولنا (انا لله) اقرار علي انفسنا بالملك، و قولنا (و انا اليه راجعون) اقرار علي انفسنا بالهلك.» [144].
9- «قاله بعد تلاوته (الهيكم التكاثر حتي زرتم المقابر) يا له مراما ما ابعده و زورا ما اغفله … » [145].
[صفحه 221]
10- «قاله عند تلاوته (رجال لا تلهيهم تجاره و لا بيع عن ذكر الله) ان الله سبحانه و تعالي جعل الذكر جلاء للقلوب تسمع به بعد الوقره و تبصره به عد العشوه … » [146].
11- «قاله عند تلاوته (يا ايها الانسان ما غرك بربك الكريم) ادحض مسوول حجه و اقطع مغتر معذره، لقد ابرح جهاله بنفسه.» [147].
علاوه بر اين، مواردي در قسمت اول ذكر شد كه اميرالمومنين- عليه‌السلام- در آنها به آيات قرآن استشهاد نموده يا اقتباس فرموده بود و همگي داراي نوعي تفسير و توضيح پيرامون آيات قرآن مي‌باشد.

مورد سوم‌

مواردي كه نهج‌البلاغه قرآن را وصف نموده و مردم را به تبعيت از آن دستور داده است: نهج‌البلاغه 96 بار كلمه «قرآن، كتاب الله، كتاب ربكم» و امثال آن را تكرار كرده است. به عنوان نمونه بعضي از اوصاف قرآن كه در نهج‌البلاغه آمده است، در اينجا ذكر مي‌شود:
خطبه 175: و اعلموا ان هذا القران هو الناصح الذي لا يغض و الهادي الذي لا يضل و المحدث الذي لا يكذب و ما جالس القرآن احد الا عنه بزياده او نقصان: زياده في هدي و نقصان من عمي و اعلموا انه ليس علي احد بعد القران من فاقه و لا لاحد قبل القران من غني لاستشفعوه من ادوائكم و استعينوا به علي لاوائكم فان فيه شفاء من اكبر الداء و هو الكفر و النفاق و الغي و الضلال.
بدانيد كه اين قرآن خيرخواهي، امين و راهنمايي بدون گمراهي و سخنگويي بدون دروغ است. هر كس با قرآن مصاحبت كند، هدايتش فزوني مي‌يابد و از كوري دلش كاسته مي‌شود. پس از هدايت گرفتن از قرآن، براي كسي نيازي باقي نمي‌ماند و غير از قرآن براي هيچ كس بي‌نيازي‌يي نباشد. از قرآن دواي دردهاي خود را بخواهيد و در گرفتاريها
[صفحه 222]
از آن كمك بجوييد كه شفاي بزرگترين دردها كه كفر و نفاق و كوردلي و گمراهي است در قرآن است.
خطبه 155: و عليكم بكتاب الله فانه الحبل المتين والنور المبين و الشفاء النافع والري الناقع و العصمه للمتمسك و النجاه للمتعلق لا يعوج فيقام و لا يزيغ فيستعتب و لا تخلقه كثره الرد و ولوج السمع من قال به صدق و من عمل سبق.
به كتاب خدا چنگ بزنيد كه ريسماني محكم و نوري آشكار و شفادهنده‌يي سودمند و سيراب‌كننده‌يي كامل است، سنگر است براي پناهنده و نجات است براي چنگ زننده، از راه حق منحرف نشود تا نياز به راست كردن داشته باشد، هر چند تكرار شود، گوشها را بنوازد و كهنه نگردد، هر كس سخن قرآني بگويد صادق است و هر كه به قرآن عمل كند از همه كس پيشي مي‌گيرد.
حكمت 305: في القران نبا ما قبلكم و خبر ما بعدكم و حكم ما بينكم.
قرآن از حال پيش از شما حكايت مي‌كند و از آينده‌ي شما، خبر مي‌دهد و در حال حاضر، حاكم و داور ميان شماست.
نامه 47: و الله الله في القران لا يسبقكم بالعمل به غيركم.
شما را به خدا سوگند مي‌دهم درباره‌ي قرآن، مبادا كه ديگران در عمل كردن به قرآن از شما پيشي گيرند.

پاورقي

[1] در اين خطبه از اول تا آخر يك جمله از قرآن و يك جمله از نهج‌البلاغه اقتباس شده است تا علاوه بر رعايت تيمن و تبرك، ملاحظه‌ي نوعي از براعت استهلال هم شده باشد.
[2] الحمد لله رب العالمين (فاتحه الكتاب: 2).
[3] الحمد لله الاول فلا شي‌ء قبله و الاخر فلا شي‌ء بعده. (خطبه 1: 95).
[4] و قل الحمد لله الذي لم يتخذ ولدا و لم يكن له شريك في الملك … (اسراء: 111).
[5] الحمدلله العلي عن شبه المخلوقين، الغالب لمقال الواصفين (خطبه 204).
[6] الرحمن علي العرش استوي (طه: 5).
[7] بان من الاشياء بالقهر لها و القدره عليها و بانت الاشياء منه بالخضوع له و الرجوع اليه (خطبه 152).
[8] له مقاليد السموات و الارض يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر انه بكل شي‌ء عليم. (شوري: 12).
[9] مانح كل غنيمه و فضل و كاشف كل عظيمه و ازل (خطبه 82).
[10] الذين يجادلون في ايات الله بغير سلطان اتاهم كبر مقتا عند الله و عند الذين امنوا كذلك يطيع الله علي كل قلب متكبر جبار (غافر (مومن): 35).
[11] اللهم انك انس الانسين لاوليائك و احضرهم بالكفايه للمتوكلين عليك (خطبه 218).
[12] ق و القرآن المجيد (ق: 1) و2- انه لقرآن كريم (واقعه: 77)و 3- ان الدين كفروا بالذكر لما جاءهم و انه لكتاب عزيز (فصلت: 41) و4- الر تلك ايات الكتاب الحكيم (يونس: 1) و5- ذلك الكتاب لا ريب فيه … (بقره: 2) و 6- الرحمن علي العرش استوي (طه: 5) و 7- نحن نقص عليك احسن القصص (يوسف: 3) و 8- ما انزلنا عليك القرآن لتشقي الا تذكره لمن يخشي (طه: 1 و 2).
[13] واعلموا ان هذا القران هو الناصح الذي لا يغش و الهادي الذي لا يضل و المحدث الذي لا يكذب و ما جالس هذا القرآن احد الاقام عنه بزياده او نقصان: زياده في هدي و نقصان من عمي (خطبه 175).
[14] نزل به الروح الامين علي قلبك لتكون من المنذرين بلسان عربي مبين (شعراء: 194 و 195)- ذي قوه عند ذي العرش مكين مطاع ثم امين (تكوير: 20 و 21)- هوالذي بعث في الاميين رسولا منهم يتلوا عليهم اياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين (جمعه: 2).
[15] و اعلموا انه من يتق الله يجعل له مخرجا من الفتن نورا من الظلم (خطبه 182).
[16] قل لئن اجتمعت الانس و الجن علي ان ياتوا بمثل هذا القرآن لا ياتون بمثله (اسراء: 88)- انه لقول فصل و ما هو بالهول (طارق: 14)- لو انزلنا هذا القرآن علي جبل لرايته خاشعا متصدعا من خشيه الله (حشر: 21).
[17] حتي افصت كرامه الله سبحانه الي محمد صلي الله عليه و اله فاخرجه من افضل المعادن منبتا و اعز الارومات مغرسا من الشجره التي صدع منها انبياءه و انتجب منها امناءه، عترته خير العتر و اسرته خير الاسر و شجرته خير الجشر نبتت في حرم و بسقت في كرم (خطبه 93).
[18] يا ايها النبي انا ارسلناك شاهدا و مبشرا و نذيرا و داعيا الي الله باذنه و سراجا منيرا (احزاب: 45 و 46).
[19] ارسله علي حين فتره من الرسل و طول هجعه من الامم و اعتزام من الفتن و انتشار من الامور و تلظ من الحروب و الدنيا كاسفه النور، ظاهره الغرور علي حين اصفرار من ورقها و اياس من ثمرها و اغورار من مائها قد درست منار الهدي و ظهرت اعلام الردي … (خطبه 88).
[20] لقد من الله علي المومنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم اياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه … (آل عمران: 164).
[21] قائما بامرك مستوفزا في مرضاتك غير ناكل عن قدم و لاواه في عزم واعيا لوحيك. حافظا لعهدك ماضيا علي نفاذ امرك حتي اوري قبس القابس و اضاء الطريق للخابط … (خطبه 71).
[22] انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا (احزاب: 33).
[23] هم موضع سره و لجا امره و عيبه علمه و موئل حكمه و كهوف كتبه و جبال دينه (خطبه 2).
[24] يوفون بالنذر و يخافون يوما كان شره مستطيرا و يطعمون الطعام علي حبه مسكينا و يتيما و اسيرا (دهر (انسان): 7 و 8).
[25] و لقد كان يجاور في كل سنه بحراء، فاراه و لا يراه غيري و لم يجمع بيت واحد يومئذ في الاسلام غير رسول الله- ص- و خذيجه و انا ثالثهما، اري نور الوحي و الرساله و اشم ريح النبوه (خطبه 234).
[26] و لقد اتيناك سبعا من المثاني و القرآن العظيم (حجر: 87).
[27] و هذا كتاب انزلناه مبارك فاتبعوه و اتقوا لعلكم ترحمون (انعام: 155).
[28] تلك آيات الكتاب المبين (قصص: 2).
[29] … و انزل الفرقان … (آل‌عمران: 4).
[30] هذا بيان للناس و هدي و موعظه للمتقين (آل‌عمران: 138).
[31] كتاب فصلت اياته قرانا عربيا لقوم يعلمون بشيرا و نذيرا … (فصلت: 4).
[32] … قد جاءكم من الله نور و كتاب مبين (مائده: 15).
[33] ان هذا القرآن يهدي للتي هي اقوم (اسراء: 9).
[34] و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمه للمومنين … (اسراء: 82).
[35] يا ايها الناس قد جاءتكم موعظه من ربكم و شفاء لما في الصدور و هدي و رحمه للمومنين (يونس: 57).
[36] نزل عليك الكتاب بالحق مصدقا بين يديه … (آل‌عمران: 3).
[37] فتجلي لهم سبحانه في كتابه من غير ان يكونوا راوه بما اراهم من قدرته (خطبه 147).
[38] … و احل حلاله و حرم حرامه … (نامه 69).
[39] الحمد لله الذي انزل علي عبده الكتاب و لم يجعل له عوجا (كهف: 1).
[40] لا ياتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه تنزيل من حكيم حميد (فصلت: 42).
[41] اقرا باسم ربك الذي خلق (علق: 1).
[42] و اذا قري القران فاستمعوا له و انصتوا لعلكم ترحمون (اعراف: 204).
[43] افلا يتدبرون القران ام علي قلوب اقفالها (محمد: 24).
[44] و ان كنتم في ريب مما نزلنا علي عبدنا فاتوا بسوره من مثله و ادعوا شهداءكم من دون الله ان كنتم صادقين (بقره: 23).
[45] ام يقولون افتريه قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات و ادعوا من استطعتم من دون الله ان كنتم صادقين (هود: 13).
[46] ام يقولون افتريه قل فاتوا بسوره مثله و ادعوا من استطعتم من دون الله ان كنتم صادقين (يونس: 38).
[47] فلياتوا بحديث مثله ان كانوا صادقين (طور: 34).
[48] قل لئن اجتمعت الانس و الجن علي ان ياتوا بمثل هذا القران لا ياتون بمثله و لو كان بعضهم لبعض ظهيرا (اسراء: 88).
[49] مقدمه پاينده بر قرآن كريم.
[50] حجر: 22.
[51] مرسلات: 22.
[52] الرحمن: 19 و 20.
[53] و لقد نعلم انهم يقولون انما يعلمه بشر لسان لايذ يلحدون اليه اعجمي و هذا لسان عربي مبين (نحل: 103).
[54] و قال الذين كفروا ان هذا الا افك افتريه و اعانه عليه قوم اخرون فقد جاءوا ظلما و زورا (فرقان: 4).
[55] بل قالوا اضغاث احلام بل افتراه بل هو شاعر فلياتنا بايه كما ارسل الاولون (انبياء: 5).
[56] و قالوا اساطير الاولين اكتتبها فهي تملي عليه بكره و اصيلا (فرقان: 5).
[57] و لو نزلنا عليك كتابا في قرطاس فلمسوه بايديهم لقال الذين كفروا ان هذا الا سحر مبين (انعام: 7).
[58] و يقول الذين كفروا لولا انزل عليه ايه من ربه قل ان الله يضل من يشاء و يهدي اليه من اناب؟ (رعد: 27).
[59] مقدمه نهج‌الفصاحه، مترجم و فراهم آورنده: پايند، صفحه‌ي 9، انتشارات جاويدان.
[60] اشاره به كتاب جواهر الكلام تاليف معلم الفقهاء شيخ محمد حسن بن شيخ باقر نجفي متوفي به سال 1266 است كه كتابش در فقه مانند بحارالانوار در حديث است و مولف بزرگوارش را پدر روحاني فقهاي متاخر ناميده‌اند. اين بزرگوار درباره‌ي مقدار كر و تطبيق اشبار با اوزان كلامي، مطلبي خالي از تحقيق گفته است.
[61] منهاج البراعه، ميرزا حبيب‌الله هاشمي خويي، ج 1، ص 242 تا 246.
[62] نهج‌البلاغه، خطبه 159.
[63] الذريعه، شيخ آقا بزرگ تهراين، ج 14، ص 111.
[64] اوعيه: ظروف.
[65] مرتسم: نقش گشتن، ترسيم شدن.
[66] الذريعه، ج 7، ص 187.
[67] الكامل في التاريخ، ابن‌اثير، ج 8، ص 88، چاپ دوم، بيروت، 1387 ه (1967 م).
[68] دانشمندان ديگري پس از اين فاضل معاصر، كار او را تكميل كرده و در اين باره نوشته‌اند، همچون شيخ عبدالله نعمت و سيد عبدالزهرا حسيني محلاتي كه در جزوه‌ي «بررسي اسناد نهج‌البلاغه» توضيح داده‌ايم.
[69] اين اسناد و مدارك را در صفحات 234 الي 265 كتاب مستدرك نهج‌البلاغه تاليف شيخ هادي كاشف الغطا مي‌توان ديد.
[70] مائده: 27.
[71] اصول كافي، مصحح علي اكبر غفاري، مجلد 2، ج 2، ص 391، حديث 1.
[72] نهج‌البلاغه، حكمت 30.
[73] نهج‌البلاغه، حكمت 181.
[74] خطبه‌ي 156.
[75] انعام: 1.
[76] تفسير تبيان، شيخ توسي، ج 4، ص 76، چاپ مكتب الاعلام الاسلامي، 1409 ه.
[77] نمل: 15.
[78] كهف: 1.
[79] خطبه‌ي 99.
[80] ابراهيم: 39.
[81] فاتحه الكتاب: 4.
[82] يوسف: 76.
[83] فتح: 28.
[84] استيناس: انس گرفتن، مانوس شدن.
[85] ايصال: رسانيدن، پيوند دادن.
[86] مرتهن: وام دهنده.
[87] راهن: وام گيرنده.
[88] تبيان في تفسير القرآن، شيخ توسي، ج 9، ص 409.
[89] منهاج البراعه، ج 7، ص 7، به نقل از توحيد صدوق.
[90] منعوث: نعت شده.
[91] خطبه 1.
[92] نساء: 93.
[93] تفسير تبيان، ج 5، ص 77.
[94] نهج‌البلاغه: خطبه 93، خطبه 82، خطبه 237.
[95]: مساوق: هم معني.
[96] سورت: شدت.
[97] شرح نهج‌البلاغه، ابن ابي‌الحديد، به تحقيق ابوالفضل ابراهيم، ج 6، ص 425، انتشارات اسماعيليان.
[98] عمل موسع: عملي كه براي انجام آن فرصت كافي باشد.
[99] يوسف: 40 و 68، نحل: 38، روم: 6.
[100] مائده: 103، عنكبوت: 63، حجرات: 4.
[101] مومنون: 70.
[102] يونس: 36.
[103] اسراء: 89، فرقان: 50.
[104] بقره: 243، يوسف: 38، غافر (مومن): 61.
[105] اعراف: 102.
[106] صوت العداله الانسانيه، جرج جرداق، ج 6، چاپ 1351، انتشارات فراهاني.
[107] تحف العقول، مواظع النبي، ص 45.
[108] حكمت 109.
[109] حكمت 4.
[110] راهن: وام گيرنده.
[111] مرتهن: وام دهنده.
[112] فك: آزاد.
[113] موهم: به وهم افكننده.
[114] نساء: 49.
[115] نجم: 32.
[116] منطوق: معني و آنچه از نطق كسي فهميده مي‌شود.
[117] هضم نفس: مجاهده‌ي نفس.
[118] شوري: 40.
[119] منغمر: غريق، فرورفته، غرق در چيزي.
[120] يوسف: 76.
[121] اعراف: 182 و 183.
[122] نساء 142.
[123] بقره: 194.
[124] مائده: 116.
[125] طارق: 15 و 16.
[126] تفسير تبيان، شيخ توسي، ج 10، ص 327، انتشارات مكتب‌الاعلام الاسلامي.
[127] آل‌عمران: 54.
[128] تفسير تبيان، ج 2، ص 476.
[129] شوري: 52.
[130] اسراء: 82.
[131] تفسير تبيان، ج 9، ص 152.
[132] منهاج البراعه، ج 4، ص 102، تاليف علامه ميرزا حبيب الله هاشمي، مصحح سيد ابراهيم ميانجي، انتشارات اسلاميه.
[133] خطبه 4.
[134] طه: 67.
[135] خطبه 228.
[136] سوره اخلاص (توحيد): 3.
[137] خطبه 190.
[138] حديد: 23.
[139] نامه 22.
[140] حكمت 431.
[141] نامه 67.
[142] حكمت 221.
[143] حكمت 223.
[144] حكمت 95.
[145] خطبه 212.
[146] خطبه 213.
[147] خطبه 214.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».