الوهابیون خوارج أم سنه

اشاره

سرشناسه : طائی، نجاح، - 1334

عنوان و نام پدیدآور : الوهابیون خوارج ام سنه؟/ نجاح الطائی

مشخصات نشر : تهران : دارالحب؛ سوشیا، 1425ق. = 2004م. = 1383.

مشخصات ظاهری : ص 350

شابک : 964-93984-1-45000 ریال :

یادداشت : عربی

یادداشت : فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا

موضوع : وهابیه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : وهابیه -- تاریخ

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP207/62 /ط2و9 1383

رده بندی دیویی : 297/416

شماره کتابشناسی ملی : م 83-38534

ص: 1

اشاره

ص: 2

ص: 3

التمهید

الحرکه الوهابیه برزت فی حیاه رئیسها محمد بن عبدالوهاب 1207 - 1115 هجریه فی زمن الدوله العثمانیه و سیطرتها علی البلدان العربیه و منها شبه جزیره العرب. و کانت تلک الایام تعاصر بدایه التوسع الاستعماری فی العالم الاسلامی و خاصه التغلغل البریطانی. لقد لا حظ الانجلیز و بدقه أثر الادیان علی الامم و الشعوب العالمیه و قدرتها علی اداره الناس و کسب طاعتهم و تأییدهم.

ص: 4

و عندها قرروا تأسیس مذاهب دینیه تخدم التاج البریطانی، و تشوه الاسلام و تضعفه، و تطمس حضاره الموحدین، و تسقط الخلافه العثمانیه القائمه فی اسطنبول. فأسست بریطانیا الحرکه القادیانیه فی الهند بزعامه أحمد القادیانی فترعرعت هذه الدیانه المنحرفه بین المسلمین السنه فی ذلک البلد. و أنشأت بریطانیا الحرکه الوهابیه فی شبه الجزیره العربیه بقیاده محمد بن عبدالوهاب، و دعمته بالسلاح و المال و السیاسه. و فعلا قامت الحرکه الوهابیه بدورها الموکول الیها خیر قیام اذ حاربت الخلافه العثمانیه حربا ضروسا لا هواده فیها. و استمرت هذه المعرکه منذ تأسیس الحرکه الوهابیه و الی سقوط الدوله العثمانیه. فتفتخر بریطانیا و الحرکه الوهابیه ید الانجلیز الضاربه انها هی التی اسقطت الخلافه العثمانیه و مزقت أوصالها و شتتت أمصارها. و هذا الکتاب یتناول هذه الاحداث و بدایه الحرکه الناصبیه فی التاریخ و أحداثها و رموزها و بلدانها و المذاهب السنیه. و من خلال مطالعه الکتاب یفهم القاری ء ترجمه الوهابیه فی کونها هل هی حرکه خارجیه أم حرکه سنیه؟ نجاح الطائی

ص: 5

السلفیه و الوهابیه

معاویه معلم الدجل و الافتراء و الاغتیال

دعاء النبی علی معاویه

لقد دعا النبی صلی الله علیه و آله علی معاویه قائلا: (لا أشبع الله بطنه) (1) . فأصبح بدینا و بطینا فسمی بالأبطن و البطین و هی معجزه دعاء النبی صلی الله علیه و آله علیه فعرف معاویه بالبطین، لکن الامویین وضعوا هذا اللقب علی الامام علی علیه السلام لانقاذ معاویه منه!! و رأی رسول الله صلی الله علیه و آله أباسفیان و معاویه و أخاه أحدهما قائد و الآخر سائق

ص: 6


1- 1. تاریخ الطبری 58 / 10، البدایه و النهایه 119 / 8، صحیح مسلم 96 / 4، فتوح البلدان 663، دلائل النبوه، البیهقی 243 / 6.

فقال صلی الله علیه و آله: اللهم العن القائد و السائق و الراکب (1) . و قال النبی صلی الله علیه و آله: اذا رأیتم معاویه یخطب علی منبری فاقتلوه (2) . و قال الحسن البصری: أربع خصال کن فی معاویه، لو لم تکن فیه الا واحده لکانت موبقه: انتزاؤه علی هذه الأمه بالسیف حتی أخذ الأمر من غیر مشوره و فیهم بقایا الصحابه و ذوو الفضیله، و استخلافه بعده ابنه - یزید - سکیرا خمیرا یلبس الحریر و یضرب بالطنابیر - أی العود و هو من آلات اللهو - و ادعاؤه زیادا، و قد قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الولد للفراش و للعاهر الحجر. و قتله حجرا - و هو أحد الصحابه العباد - و أصحاب حجر، فیاویلا له من حجر! و یا ویلا له من حجر و أصحاب حجر! (3) .

اعتراف معاویه بکفره

و اعترف معاویه لابنه یزید بترکه الآخره قائلا: «انی من أجلک آثرک الدنیا علی الآخره و دفعت حق علی بن أبی طالب و حملت الوزر علی ظهری، و انی لخائف انک لا تقبل وصیتی فتقتل خیار قومک، ثم تغزو حرم ربک فتقتلهم بغیر حق، ثم یأتی الموت بغته، فلا دنیا أصبت و لا آخره أدرکت. یا بنی! انی جعلت هذا الملک مطعما لک و لولدک من بعدک، و انی موصیک بوصیه فاقبلها، فانک تجد عاقبتها، و انک حازم انظر أن تثب علی اعدائک کوثوب الهزبر

ص: 7


1- 2. البحار 190 / 33، وقعه صفین 220.
2- 3. وقعه صفین 216، تاریخ دمشق 156 / 59، تهذیب التهذیب 637 / 1، أنساب الأشراف 136 / 5.
3- 4. المراد حجر بن عدی، دفع شبهه التشبیه لابن الجوزی، تحقیق حسن السقاق 102، تاریخ الطبری 279 / 5، تاریخ ابن الأثیر 499 / 2.

البطل. و لو وطأت لک البلاد و ذللت لک رقاب العرب الصعاب، و أقیمت لک المنار و سهلت لک السبل (1) .

جواز لعن یزید السفاح

و عن جواز لعن یزید بن معاویه أو عدم جوازه: نذکر حدیث الامام أحمد بن حنبل. قیل للامام أحمد: أتکتب حدیث یزید؟ فقال: لا، و لا کرامه، أو لیس هو الذی فعل بأهل الحره ما فعل؟! و قیل له: ان قوما یقولون: انا نحب یزید. فقال: و هل یحب یزید أحد یؤمن بالله و الیوم الآخر؟! فقال له ابنه صالح: لم لا تلعنه؟ فقال الامام أحمد: و متی رأیت أباک یلعن أحدا (2) انتهی (3) . و الحدیث بتمامه رواه أبوالفرج ابن الجوزی و غیره، فیه: فقال أحمد: و لم لا یلعن من لعنه الله تعالی فی کتابه؟! فقیل له: و أین لعن الله یزید فی کتابه؟ فقرأ أحمد قوله تعالی: (فهل عسیتم ان تولیتم أن تفسدوا فی الأرض و تقطعوا أرحامکم - أولئک الذین لعنهم الله فأصمهم و أعمی أبصارهم). ثم قال: فهل یکون فساد أعظم من القتل؟! (4) .

ص: 8


1- 5. مقتل الحسین، الخوارزمی 256، البدایه و النهایه 122 / 8.
2- 6. رأس الحسین: 205.
3- 7. ابن تیمیه فی صورته الحقیقیه - ص 12.
4- 8. الرد علی المتعصب العنید لابن الجوزی: 16، الاتحاف بحب الأشراف للشبراوی 64 ، 63. ابن تیمیه فی صورته الحقیقیه - ص 13.

و قال یصف حوارا له مع بعض الفقهاء فی مجلس أمیر دمشق: قلت: کان الناس فی قدیم الزمان قد اختلفوا فی الفاسق الملی، و هو أول اختلاف حدث فی المله.. فقال الشیخ الکبیر: لیس کما قلت، و لکن أول مسأله اختلف فیها المسلمون مسأله الکلام... قال ابن تیمیه فغضبت علیه و قلت: أخطأت، و هذا کذب مخالف للاجماع، و قلت له: لا أدب و لا فضیله، لا تأدبت معی فی الخطاب، و لا أصبت فی الجواب! (1) .

من هم ضحایا الاغتیالات الأمویه

اغتال الامویون و اعوانهم القرشیون طالب بن أبی طالب قبل معرکه بدر (2) . و اغتال یزید بن ابی سفیان أخو معاویه اثناء ولایته الشام سعد بن عباده و اتهموا الجن بذلک (3) . سعی أبوسفیان لاغتیال رسول الله صلی الله علیه و آله قبل هجرته من مکه و اشترک فی عملیه الاغتیال أبوسفیان و معاویه و عمرو بن العاص و حضر دار الندوه المغیره بن شعبه الاعور (4) و لانه دمیم المنظر أعور العین خبیث الطالع قاسی المشوره تصوره الحاضرون شیطانا (5) .

ص: 9


1- 9. العقود الدریه فی مناقب ابن تیمیه: 235، ابن تیمیه فی صورته الحقیقیه - ص 41.
2- 10. السیره الحلبیه 268 / 1 طبع دار احیاء التراث العربی.
3- 11. کنز العمال 2323 / 3، تاریخ الطبری 446 / 2، تاریخ ابن الأثیر 225 / 2، تاریخ الذهبی 149 / 3، طبقات ابن سعد 458 / 3.
4- 12. تاریخ الیعقوبی 40 / 2 طبعه لیدن، سیره ابن دحلان 256 / 1.
5- 13. تاریخ الیعقوبی 40 / 2 طبعه لیدن، سیره ابن دحلان 256 / 1.

سعی أبوسفیان لاغتیال النبی صلی الله علیه و آله اثناء وجوده فی المدینه و أرسل شخصا لهذا الأمر (1) ، لکن الله تعالی فضح العملیه الغادره و کشفها لرسول الله صلی الله علیه و آله. و نجحت مؤامره معاویه مع جعده بنت الاشعث لقتل الامام الحسن علیه السلام (2) . و رغبه من معاویه فی تهیأه الملک لابنه یزید فقد اغتال رموز المسلمین لتهیأه الساحه لذلک: اغتال معاویه عمرو بن العاص (3) . اغتال معاویه سعد بن أبی وقاص بالسم (4) . اغتال معاویه عائشه بنت أبی بکر (5) . اغتال معاویه عبدالرحمن بن أبی بکر (6) . و نجحت عملیه معاویه فی اغتیال الامام علی علیه السلام بالتعاون مع الاشعث و ابن ملجم. و جاء: أن عبدالرحمن بن ملجم المرادی أبصر امرأه من بنی تیم الرباب یقال لها قطام و کانت من أجمل أهل زمانها و کانت تری رأی الخوارج فولع بها فقالت لا أتزوجک الا علی ثلاثه آلاف و قتل علی بن أبی طالب.

ص: 10


1- 14. دلائل النبوه، البیهقی 337 - 333 / 3 طبع دار الکتب العلمیه، بیروت، تاریخ الطبری 217 / 2، طبع مؤسسه الأعلمی - بیروت، البدایه و النهایه 81 - 79 / 4، طبع مؤسسه التاریخ العربی - بیروت.
2- 15. کمال الدین، الصدوق 546، المناقب، الکوفی 226 / 2، مقاتل الطالبیین، أبوالفرج الأصفهانی 31، شرح الأخبار، النعمانی 122 / 3، البدء و التاریخ 153، الاعتقادات، المفید 98، المناقب، ابن شهرآشوب 183 / 3.
3- 16. راجع موضوع اغتیاله فی هذا الکتاب.
4- 17. البدء و التاریخ 153.
5- 18. راجع کتاب اغتیال الخلیفه أبی بکر للمؤلف.
6- 19. المصدر السابق.

فقال لها: أنا جئت لهذا (1) . و کان عمرو بن العاص قد أرسله لهذه المهمه من مصر. فتزوجها و بنی بها فقالت له یا هذا قد عرفت الشرط. فخرج عبدالرحمن بن ملجم و معه سیف مسلول حتی أتی مسجد الکوفه و خرج علی علیه السلام من داره و أتی المسجد و هو یقول أیها الناس الصلاه الصلاه أیها الناس الصلاه الصلاه و کانت تلک لیله الجمعه لسبع عشره خلت من رمضان (2) .

دعوه معاویه لاختلاق فضائل للخلفاء

و کتب معاویه الی عماله فی جمیع الآفاق ألا یجیزوا لأحد من شیعه علی و أهل بیته شهاده، و کتب الیهم: أن انظروا من قبلکم من شیعه عثمان و محبیه و أهل ولایته و الذین یروون فضائله و مناقبه فأدنوا مجالسهم، و قربوهم، و أکرموهم، و اکتبوا لی بکل ما یروی کل رجل منهم، و اسمه، و اسم أبیه و عشیرته. ففعلوا ذلک، حتی أکثروا فی فضائل عثمان، و مناقبه؛ لما کان یبعثه الیهم معاویه من الصلات و الکساء و الحباء و القطائع، و یفیضه فی العرب منهم و الموالی، فکثر ذلک فی کل مصر، و تنافسوا فی المنازل و الدنیا، فلیس یجی ء أحد مردود من الناس عاملا من عمال معاویه فیروی فی عثمان فضیله أو منقبه الا کتب اسمه، و قربه و شفعه، فلبثوا بذلک حینا. ثم کتب الی عماله: ان الحدیث فی عثمان قد کثر و فشا فی کل مصر، و فی کل

ص: 11


1- 20. و قوله یبین أنه جاء من بلد آخر الی الکوفه و هذا البلد هو مصر.
2- 21. الثقات، ابن حبان 302 / 2.

وجه و ناحیه، فاذا جاءکم کتابی هذا فادعوا الناس الی الروایه فی فضائل الصحابه و الخلفاء الأولین، و لا تترکوا خبرا یرویه أحد من المسلمین فی أبی تراب الا و تأتونی بمناقض له فی الصحابه؛ فان هذا أحب الی، و أقر لعینی، و أدحض لحجه أبی تراب و شیعته، و أشد علیهم من مناقب عثمان و فضله. فقرئت کتبه علی الناس، فرویت أخبار کثیره - فی مناقب الصحابه - مفتعله لا حقیقه لها. وجد الناس فی روایه ما یجری هذا المجری، حتی أشادوا بذکر ذلک علی المنابر، و ألقی الی معلمی الکتاتیب فعلموا صبیانهم و غلمانهم من ذلک الکثیر الواسع، حتی رووه و تعلموه کما یتعلمون القرآن، و حتی علموه بناتهم و نساءهم و خدمهم و حشمهم، فلبثوا بذلک ما شاء الله (1) .

نفطویه: مناقب الصحابه اختلقها الامویون

روی ابن عرفه المعروف بنفطویه، و هو من أکابر المحدثین و أعلامهم فی تاریخه ما یناسب هذا الخبر، و قال: ان أکثر الأحادیث الموضوعه فی فضائل الصحابه افتعلت فی أیام بنی أمیه؛ تقربا الیهم بما یظنون أنهم یرغمون به أنوف بنی هاشم (2) .

عله سب الامویین للامام

قال مروان بن الحکم للامام زین العابدین علیه السلام ما کان فی القوم أحد أدفع عن صاحبنا من صاحبکم - یعنی علیا علیه السلام عن عثمان - قال: قلت: فما لکم تسبونه علی المنبر؟! قال: لا یستقیم الأمر الا بذلک (3) .

ص: 12


1- 22. الاستیعاب 65 / 1، شرح النهج 116 / 1، الأغانی 44 / 15، النزاع و التخاصم 13، تاریخ ابن عساکر 222 / 3.
2- 23. شرح نهج البلاغه 43 / 11، بحارالأنوار 68 / 44.
3- 24. تاریخ دمشق 438 / 42، تاریخ الاسلام للذهبی 460 / 3، شرح نهج البلاغه 220 / 13.

و مر ابن عباس بقوم ینالون من علی علیه السلام و یسبونه، فقال لقائده: أدننی منهم، فأدناه، فقال: أیکم الساب الله؟ قالوا: نعوذ بالله أن نسب الله، فقال: أیکم الساب رسول الله صلی الله علیه و آله؟ فقالوا: نعوذ بالله أن نسب رسول الله صلی الله علیه و آله. فقال: أیکم الساب علی بن أبی طالب علیه السلام؟ قالوا: أما هذه فنعم، قال: أشهد لقد سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول: من سبنی فقد سب الله، و من سب علیا علیه السلام فقد سبنی. فأطرقوا (1) . عن سلیمان بن علی عن أبیه: کنت مع عبدالله بن العباس و سعید بن جبیر یقوده، فمر علی ضفه زمزم، فاذا بقوم من أهل الشام یسبون علیا علیه السلام، فقال لسعید: ردنی الیهم، فوقف علیهم فقال: أیکم الساب لله عزوجل؟ قالوا: سبحان الله ما فینا أحد یسب الله عزوجل! قال: فأیکم الساب رسول الله صلی الله علیه و آله؟ قالوا: سبحان الله ما فینا أحد یسب رسول الله صلی الله علیه و آله! قال: فأیکم الساب علی بن أبی طالب علیه السلام؟ قالوا: أما هذا فقد کان. قال: فأشهد علی رسول الله صلی الله علیه و آله سمعته أذنای و وعاه قلبی یقول لعلی بن أبی طالب علیه السلام: یا علی من سبک فقد سبنی و من سبنی فقد سب الله عزوجل، و من سب الله عزوجل کبه الله علی منخریه فی النار. ثم ولی عنهم (2) . جاء رجل من أهل الشام فسب علیا عند ابن عباس فحصبه ابن عباس فقال: یا عدو الله، أذیت رسول الله صلی الله علیه و آله (ان الذین یؤذون الله و رسوله لعنهم الله فی الدنیا و الآخره و أعد لهم عذابا

ص: 13


1- 25. مروج الذهب 435 / 2، المناقب للخوارزمی 154 / 137.
2- 26. کفایه الطالب 83، الریاض النضره 122 / 3، المناقب لابن المغازلی 447 / 394.

مهینا) (1) . لو کان رسول الله صلی الله علیه و آله حیا لآذیته (2) .

القدره العسکریه الهائله لمعاویه من وراؤها

اعتمد أبوبکر علی الجیش فی کبح جماح أعدائه فأناط مهمه ذلک الی صاحبه و خلیله خالد بن الولید. فسلم مقالید الجیش الکثیف له فتمکن خالد من تدمیر المعادین لأبی بکر فی شبه جزیره العرب تحت کل عنوان کانوا من مرتدین و مخالفین بیعته و غیر ذلک. ثم انتقل خالد بذلک الجیش الکبیر الی العراق و کانت علاقه خالد بعمر سیئه للغایه لأن أم عمر حنتمه کانت جاریه عند هشام بن المغیره عم خالد و کان عمر عبدا عند الولید بن المغیره والد خالد و منذ تلک الأیام ساءت العلاقه بین الجانبین. و کان خالد من خط أبی بکر فی الحزب القرشی. و لما اشتد الصراع بین أبی بکر و عمر علی السلطه لعدم اتفاقهم علی مده زمنیه محدده لحکم أبی بکر و ألح عمر علی تنحی أبی بکر عنها لم یعر أبوبکر له أهمیه لوجود خالد زعیما لجیش العراق. و لما وافق أبوبکر علی ذهاب جیش خالد الی الشام بالحاح عمر تمکن عمر من انجاز مشروعه. فهناک اتفق علی خطه خطیره مع الداهیه أبی عبیده بن الجراح علی مؤامره تتمثل فی کتابه رساله علی لسان أبی بکر بعزل خالد بن الولید عن الشام. و کان أبوبکر میتا عند کتابه عمر للرساله المذکوره، و عمر هو الذی کتب

ص: 14


1- 27. الأحزاب: 57.
2- 28. أمالی الصدوق 157، المستدرک علی الصحیحین 4618 / 131 / 3.

الرساله علی لسانه فعزله (1) . و فشلت خطه أبی بکر فی الاعتماد علی جیش خالد لاجهاض المؤامرات المعادیه من قبل المعارضه الداخلیه. و شده اهتمام الحکومات بالاخطار الخارجیه یسهل سقوطها من قبل المعارضه الداخلیه. ثم اعتمد عمر علی معاویه و عبدالله بن أبی ربیعه الطلیقین المنافقین فی اجهاض الأعمال المعاویه للدوله فکان معاویه فی الشام و ابن أبی ربیعه فی الیمن. و لم یعتمد عمر علی قائد واحد فی العراق مثلما فعل ابوبکر بل قسم العراق الی البصره و الکوفه لخوفه من تجمع جیش العراق بید رجل واحد. و کان عمر یرید الزعامه المستقبلیه لمعاویه فجمع الشام له وحده فی حین قسم أبوبکر الشام الی عده زعامات وعده جیوش (2) و وحدها لخالد. فتمکن معاویه من تنظیم هذا الجیش فی مده حکمه الطویله علی الشام و سلطته المطلقه هناک. و لما جاء عثمان استفحلت سلطه معاویه هناک و قویت فعصی معاویه أوامر عثمان الصادره الیه بارساله جندا الی المدینه للدفاع عنه. و بعد هذا العصیان لم یجرؤ عثمان علی عزله لأن هذا الأمر لا ینفع أیضا. و بعد ما قتل عثمان برزت دوله معاویه المستقله فی الشام أکثر فأکثر. و کیف لا تبرز و هی دوله قویه منذ زمن عمر القائل فی معاویه کسری العرب (3) فالجیش فی الشام علی طاعه کامله لمعاویه و مستقل تماما عن

ص: 15


1- 29. راجع کتاب السیره النبویه للمؤلف ج 6.
2- 30. شرح الأخبار، القاضی المغربی 88 / 2، تاریخ الطبری 449 / 2 طبعه أوربا، مختصر تاریخ دمشق 48 / 5.
3- 31. الاستیعاب، ابن عبدالبر 472 / 3.

العاصمه الاسلامیه، و قاده جیوشه کلهم علی الخط الأموی و متنعمین بأموال معاویه. و هذه الروایه تبین حال عمر و معاویه اذ قال عمر لمعاویه: لئن أطعتک لتدخلنی النار (1) و رغم ذلک اطاعه عمر فی کل رغباته و طموحاته الکافره. و قال الأحمسی: کانت لی حاجه الی عمر بن الخطاب فغدوت لأکلمه فیها، فسبقنی الیه رجل فکلمه، فسمعت عمر یقول له: لئن أطعتک لتدخلنی النار، فنظرت فاذا هو معاویه (2) . و استمر عمر فی طاعته لمعاویه فجاء بعثمان الاموی الی الحکم کی یبقی معاویه الاموی والیا للشام و تتهیا الأمور لحکومته. و هذه أقبح خطه قام بها عمر فی منهج قریش لابعاد الامام علی علیه السلام عن السلطه، و هی تضاف الی المشاریع العمریه السابقه فی عزل الامام عن خلافته الشرعیه. فقد عزلوه (عمر و أصحابه) بعد شهاده رسول الله. و منعوه من الوصول الی السلطه بعد قتلهم أبابکر. و منعوه (القرشیون) من الوصول الی السلطه بعد قتلهم عمر بن الخطاب. و حاولوا منعه من الوصول الی السلطه بعد قتل المسلمین عثمان بن عفان فلم یفلحوا فحاربوه فی الجمل و صفین و النهروان و قتلوه. و کان عمر یعتقد أن معاویه هو الامتداد الطبیعی لمنهجه و سیرته و أهدافه. و فعلا کان معاویه علی نهجه تماما فعمر کان معاندا لامامه و مولاه علی بن ابی طالب علیه السلام و سار معاویه علی هذا الطریق فعمر منع الامام علی علیه السلام من الوصول الی

ص: 16


1- 32. الشیخان، البلاذری 219.
2- 33. الشیخان، البلاذری 219 طبع مؤسسه الشراع - الکویت.

السلطه من سنه 11 هجریه الی سنه 35 هجریه. و قتل معاویه الامام علیا علیه السلام سنه 40 هجریه. و کانت أمنیه هند بنت عتبه الأولی بعد قتلها حمزه و أکلها کبده مقتل علی علیه السلام و سار الحزب القرشی علی هذا المنهج. فدعا عمر الی قتل علی علیه السلام بعد السقیفه و عارضه أبوبکر و تمکن معاویه من تحقیق أمنیه عمر و أمه هند سنه 40 هجریه (1) . اذن کانت غایه عمر و معاویه و هند ابعاد أمیرالمؤمنین عن الخلافه و قتله. فلم تتمکن هند من ذلک فی معرکه أحد یوم وعدت وحشیا بتمکینها من نفسها ان قتل علیا علیه السلام او حمزه فلم یتمکن، و فشل عمر عن تحقیق ذلک بعد السقیفه و حققه معاویه. و کان أشد الناس فرحا بهذا القتل عائشه و حفصه (2) . و هکذا تمکن رجال الحزب القرشی من قتل فاطمه و علی علیهماالسلام و بقی الحکم فی أیدیهم یتداولونه من ید الی ید من زمن مقتل رسول الله صلی الله علیه و آله فحکم الأمویون مده طویله حتی ملوا من الاداره و السلطه. و فی طول هذه المده کانت الحکومات تذل الشیعه و تمنع حقوقهم المالیه و تقتلهم و تنفیهم عن بلدانهم و تسلبهم حقوقهم السیاسیه و الاجتماعیه. و لما ألح أصحاب الامام علیه السلام علیه للاسراع فی حرب معاویه قال: ان استعدادی لحرب أهل الشام و جریر البجلی (سفیره) عندهم اغلاق للشام وصرف لأهله عن خیر ان أرادوه، ولکن قد وقت لجریر وقتا لا یقیم بعده الا مخدوعا أو

ص: 17


1- 34. راجع کتاب سیره الامام علی علیه السلام، للمؤلف، الجزء السابع.
2- 35. مقاتل الطالبیین، أبوالفرج 26، الأمالی، الطوسی 161، الصراط المستقیم، العاملی 164 / 3، الجمل، المدنی 26، البحار 240 / 32، شرح النهج 249 / 4.

ص: 18

عاصیا، و الرأی عندی مع الأناه فأردوه و لا أکره لکم الاعداد. و لقد ضربت أنف هذا الأمر و عینه و قلبت ظهره و بطنه فلم أر لی فیه الا القتال أو الکفر بما جاء به محمد صلی الله علیه و آله (1) . فأراد الامام علیه السلام اعطاء فرصه أخیره لمعاویه و أتباعه فی السلام کی تسقط حججهم و تقوی حجج أتباعه و جنده. أما عن البقاء فی الکوفه و محاربه معاویه أو الذهاب الی الشام لهذا الأمر فقد قال بعض أصحابه بالبقاء فی الکوفه. و قال الأشتر و عدی بن حاتم الطائی و شریح بن هانی الحارثی و هانی بن عروه أن لیس فی حرب أهل الشام أخوف من الموت و ایاه نرید. فاطلع الامام علی علیه السلام علی رغبات أصحابه ثم قرر المسیر الی الشام (2) .

ص: 19


1- 36. نهج البلاغه الخطبه 43، البحار 393 / 32.
2- 37. الامامه و السیاسه 114 / 1، تاریخ دمشق 130 / 59، الفتوح 505 / 2.

المذاهب السنیه العدیده

اشاره

لم تکن هناک مذاهب زمن رسول الله و کان المؤمنون تحت رایه علی علیه السلام و شیعته کما قال النبی صلی الله علیه و آله: علی و شیعته هم الفائزون یوم القیامه (1) و یقابل هؤلاء الحزب القرشی الفائز فی مؤامره السقیفه. و ظهر فی تاریخ أهل السنه مذاهب فقهیه عدیده انقرض غالبیتها، و لم یبق منها الا أربعه تدعمها الحکومات المستبده بالنار و الحدید، و أما المذاهب المنقرضه، فهذه لمحه عن أشهر أصحابها: 1 - اللیث بن سعد (175 - 92 هجریه): و هو فقیه مصر، و قد تصدی للدفاع عن عثمان بن عفان لکثره انتقاص أهل مصر له. و قال فیه الشافعی: اللیث أفقه من مالک. و یقال أن سبب انقراض مذهبه هو عدم قبوله منصب القضاء فی خلافه أبی جعفر المنصور العباسی. 2 - داود بن علی الظاهری (270 - 202 هجریه): ولد بالکوفه، و نشأ ببغداد و استمر العمل بمذهبه حتی القرن السابع الهجری حتی أن بعضهم عده رابع الأئمه بدلا من الامام أحمد بن حنبل (2) .

ص: 20


1- 38. السیوطی، الدر المنثور فی التفسیر المأثور، ج 6 ص 379.
2- 39. محمد ابراهیم، أئمه المذاهب الأربعه، ص 30.

3 - عبدالرحمن بن عمرو الأوزاعی (المتوفی سنه 257 هجریه): و قد انتشر هذا المذاهب فی الشام و الأندلس، و بقی هناک لغایه 302 هجریه قبل أن یحل مکانه مذهب الامام الشافعی. 4 - سفیان الثوری (161 - 65 هجریه): ولد فی الکوفه، و کان أحد تلامذه الامام جعفر الصادق علیه السلام، و هو أحد الأئمه المجتهدین، و له مذهب لم یدم العمل به لقله أتباعه، و أراد الخلیفه أبوجعفر المنصور قتله، فهرب. و بقی مذهبه معمولا به لغایه القرن الرابع. و قد لقب بأمیرالمؤمنین فی الحدیث و سید الحفاظ، و قال ابن المبارک: کتبت عن ألف شیخ کان سفیان الثوری أفضلهم. و قال القطان: الثوری أحب الی من مالک (1) . 5 - الحسن البصری (المتوفی سنه 110 هجریه): و هو من التابعین و کان أبوه مولی لزید بن ثابت الیهودی السابق، و أمه خیره مولاه أم سلمه زوج النبی صلی الله علیه و آله و سلم. عرف عنه أنه کان من المتظاهرین بتأیید سیاسه بنی أمیه فی الوقت الذی کان فی حقیقه الأمر موالیا لأهل البیت علیهم السلام، و کان یروی فی مجلسه المشهور عن علی بن أبی طالب علیه السلام. و کان هذا نادرا فی عصر کان فیه لعن الامام علی علیه السلام سنه حسب التشریع الأموی. 6 - عامر بن شرحبیل الشعبی (المتوفی سنه 105 هجریه): کان قاضیا لعمر بن عبدالعزیز و محدث أهل الکوفه، و کان یفتی علی ما صح عنده من الروایه، و لا یقول برأیه. و کان هناک من المذاهب الفقهیه غیر هؤلاء حتی أنها عدت 50 مذهبا لم یعد لأی منها وجود (2) .

ص: 21


1- 40. أسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الأربعه، ج 1 ص 160.
2- 41. المصدر نفسه.

و کان السبب الرئیسی لانقراضها هو الأمر الرسمی الذی أصدره الخلیفه العباسی المنتصر بالله فی القرن السادس الهجری باغلاق باب الاجتهاد و حصر التقلید فی المذاهب الفقهیه الأربعه الأمر الذی لا یزال کذلک الی یومنا هذا فیما بقی باب الاجتهاد مفتوحا لدی الشیعه.

المذاهب الأربعه

1) المذهب الحنفی: و صاحبه أبوحنیفه النعمان الفارسی (150 - 80 هجریه)، ولد فی الکوفه و توفی فی بغداد و أصله فارسی. و کان یعتبر فقیه العراق و صاحب المذهب المتبع فی أکثر البلدان الاسلامیه، (1) . و کان أبوحنیفه یستنبط فقهه من القرآن الکریم و ما صح عنده من الحدیث مع توسع فی استعمال الرأی و القیاس. و قد تلقی الدرس لمده سنتین عند الامام جعفر الصادق حیث اشتهر عنه قوله فی مدح الامام: (لو لا السنتان لهلک النعمان). و کان أبوحنیفه مخالفا للامام الصادق علیه السلام و مقربا من الحکومه العباسیه. و کان أقوی عوامل انتشار مذهبه هو استلام تلمیذه أبویوسف لمنصب رئاسه القضاء فی حکومه هارون الرشید و الذی کان مقربا جدا من الخلیفه. و من أشهر رجال الخلیفه محمد الشیبانی و زفر بن الهذیل و الحسن اللؤلؤی. و قد ألف الشیبانی عده کتب فقهیه لها درجه الاعتبار الأکبر عند الحنفیه، و له آراء کثیره خالف فیها الامام أبوحنیفه. فالحکومه العباسیه هی التی أبرزت المذهب الحنفی و جعلته مذهبا رسمیا

ص: 22


1- 42. أصول الدین، ص 32. شریف الأمین، معجم الفرق الاسلامیه، ص 104. أزمه الخلافه و الامامه - أسعد وحید القاسم ص 266 - 263.

معترفا به و واجب علی الناس اعتناقه. ثم تبنت الدوله العثمانیه المذهب الحنفی و دعمته بکل قوه حتی صار مذهبها الرسمی، و ساعدت علی انتشاره بالسیف و ذلک بسبب عدم اشتراط الحنفیه فی الخلیفه أن یکون قرشیا، مما یبین کون المذاهب لعبه سیاسیه یلعب بها الطغاه. 2) المذهب المالکی: و صاحبه الامام مالک بن أنس (179 - 39 هجریه) المولود فی المدینه و هو فارسی الأصل. و قد تلقی العلم عن الشیخ ربیعه الرأی و الامام جعفر الصادق علیه السلام. و کان یستنبط الأحکام بصوره رئیسه و موسعه علی القرآن و السنه، و لم یکن للرأی و القیاس عنده بالمکانه نفسها التی کانت عند الحنفیه، و له کتاب (الموطأ) أورد فیه الکثیر من الأحادیث النبویه. و قد حاول الخلفاء العباسیون الذین سبقوا الرشید تبنی مذهب مالک و العمل علی نشره، حتی أن المنصور طلب من مالک نشر مذهبه بالقوه للحیلوله دون انتشار مذهب الامام الصادق الذی بلغت مدرسته الفقهیه آنذاک أوجها، الا أن مالک رفض طلب الخلیفه ثم حاول الرشید فعل ذلک مجددا خلال سنوات حکمه الأولی حین کان یعلن: (لا یفتی الا مالک). و کان انتشار مذهبه علی أیدی القضاه و الأمراء فی الأندلس و شمال افریقیا حیث حل محل مذهبی الأوزاعی و الظاهری اللذین کانا سائدین هناک. و لا زال المذهب المالکی المذهب الرئیسی فی بلاد المغرب العربی. و أهم دعاه المذهب هم: القاضی أبوبکر بن العربی و ابن عبدالبر القرطبی و القاضی عیاض السبتی و أبوالولید الباحی و ابن القطان الفاسی (1) . 3) المذهب الشافعی: و صاحبه محمد بن ادریس الشافعی (204 - 150 هجریه) المولود فی غزه، و قد انتشر مذهبه أولا فی مصر ثم صار له أتباع فی

ص: 23


1- 43. المصدر السابق، ص 209.

العراق و خراسان و شمال افریقیا و الأندلس. و هو یتمیز من بین المذاهب الأربعه بتنظیمه علی أصول موضوعه و قواعد ثابته و مضبوطه ضبطا دقیقا، و المذهب بجملته وسط بین أهل الرأی و أهل الحدیث (1) . و نشر السفاح الدموی صلاح الدین مذهبه هناک بالقوه حیث منع تدریس المذهب الشیعی فی الجامع الأزهر الذی أسسه الفاطمیون، و استبدل به تدریس مذاهب الشافعی و أبی حنیفه و مالک، و بنی لهم المدارس و رغب الناس فیها (2) . و من أشهر رجال الشافعیه أبوحامد الغزالی و أبوبکر أحمد بن الحسین و البیهقی. 4) المذهب الحنبلی: و صاحبه الامام أحمد بن حنبل الفارسی الاصل (241 - 164 هجریه) المولود فی بغداد، و هو آخر المذاهب الأربعه و أقلها أتباعا. و قد کان ابن حنبل فی رأی العلماء القدماء - کابن جریر و ابن قتیبه و المقدسی و ابن عبدالبر - من رجال الحدیث لا من الفقهاء (3) . و قال فیه ابن خلدون: فأما أحمد بن حنبل فمقلدوه قلیلون لبعد مذهبه عن الاجتهاد و أصالته فی معاضده الروایه بعضها ببعض (4) . و ما یشهد علی ذلک أنه لم یکتب أی کتاب فی الفقه، و انما اشتهر بکتابه المعروف بمسند أحمد و الذی یحوی علی أربعین ألف حدیث. و له أیضا کتب أخری کطاعه الرسول، الناسخ و المنسوخ، و العلل. و قد کاد هذا المذهب - لقله أتباعه - أن یضمحل بالتدریج لولا تولی عبدالله الحجازی القضاء

ص: 24


1- 44. محمد ابراهیم، أئمه المذاهب الأربعه، ص 40.
2- 45. أسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الأربعه، ج 1 ص 168.
3- 46. المصدر نفسه، ص 169.
4- 47. المصدر السابق.

عام 738 هجریه. و من أشهر رجال الحنابله الذین قاموا بنشر المذهب ابن تیمیه و تلمیذه ابن القیم الجوزیه. و فی العصور المتأخره محمد بن عبدالوهاب صاحب الدعوه الوهابیه الذی قام بنشر المذهب الحنبلی فی نجد بالسیف.

المعتزله

و هو أشهر أسماء هذه المدرسه، و السبب فی هذه التسمیه کما یذکره البغدادی فی کتابه الفرق بین الفرق: الصفحه 94 و 98، یقول: ان أهل السنه هم الذین دعوهم معتزله، لاعتزالهم قول الامه بأسرها فی مرتکب الکبیره من المسلمین، و تقریرهم انه لا مؤمن و لا کافر، بل هو فی منزله بین منزلتی الایمان و الکفر. و روی الشهرستانی (1) سببا آخر، فقال: و هو أن واصل بن عطاء مؤسس المدرسه حین اختلف مع الحسن البصری فی مسأله مرتکبی الکبائر و أدلی برأیه فیها، اعتزل مجلس الحسن هو و بعض من وافقه علی ذلک الرأی، و جلس قرب احدی اسطوانات المسجد یشرحه لهم، فقال الحسن البصری: اعتزل عنا واصل، فسمی هو و أصحابه معتزله (2) .

ص: 25


1- 48. فی الملل و النحل: 55 / 1.
2- 49. المستشرقه الالمانیه (Susanna Diwald wilzer) سوسنه دیفلد یلزر تشکک فی صحه هذا الخبر، و تقول: یتعذر اثبات سبب هذه التسمیه الحقیقی بوجه قطعی. انظر طبقات المعتزله، تحقیق سوسنه، التصدیر (ح)1961. و ربما قیل: ان الاعتزال کان منشؤه دینی، و آخرون قالوا: ان منشأه سیاسی، و قد أدلی کل فریق بأدله، و هی قابله للنقاش. مهما یکن من شی ء فان من المسائل المهمه فی فکر المعتزله الاوائل، و التی دارت حولها البحوث و المناظرات هی مسأله الامامه و الخلافه، حیث احتلت مکانا بارزا عند المتکلمین الاوائل، أی عند بدء ظهور فکره الاعتزال، و من ثم تضاءل الاهتمام بها حتی أصبحت کباقی الموضوعات الفرعیه. و المعتزله تعتقد باصول خمسه، هی: 1 - التوحید. 2 - العدل. 3 - الوعد و الوعید. 4 - المنزله بین المنزلتین. 5 - الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. و من جمله الآراء التی قیلت فی سبب تسمیه هؤلاء بالمعتزله ما قاله الدکتور علی سامی النشار: ان وضع المسأله الصحیح أن اسم المعتزله قد ظهر سیاسیا - بلا شک - فی حروب علی و أصحاب الجمل، و فی حروب علی و معاویه، ولکنه لم یستخدم لطائفه معینه، ثم یستطرد فیقول: قد عثرت علی نص هام، وجدت فیه: من الفرق التی افترقت بعد ولایه علی، فرقه منهم اعتزلت مع سعد بن مالک و سعد بن أبی وقاص، و عبدالله بن عمر بن الخطاب، و محمد بن سلمه الانصاری، و اسامه بن زید بن حارثه، فان هؤلاء اعتزلوا علیا، و امتنعوا عن محاربته، و المحاربه معه بعد دخولهم بیعته، و الرضاء به، فسموا معتزله، و صاروا أسلاف المعتزله الی آخر الابد، و قالوا: لا یحل قتال علی أو القتال معه، و الاحنف بن قیس قالها لقومه: اعتزلوا الفتنه أصلح لکم. أقول: هذا النص الذی ذکره الدکتور النشار و لم یذکر مصدره، انما هو مذکور فی ص 4 من کتاب المقالات و الفرق لسعد بن عبدالله أبی خلف الاشعری القمی المتوفی سنه 301 ه، ممن أدرک الامام الحسن العسکری علیه السلام و لم یرو عنه، و بین النصین فرق یسیر، فراجع. ثم یستطرد النشار فیقول: ان السبب فی أنهم اعتزلوا الناس، أو أن هذا الاسم اطلق علیهم هو عدم موافقتهم علی انتقال الخلافه لمعاویه، فأصابتهم حسره مریره، أن یسلب الحق أهله، فابتعدوا عن المجتمع السیاسی، و لجأوا الی العباده، و سرعان ما تناسوا هذا السبب السیاسی فی اعتزالهم و هم یتدارسون القرآن و التفسیر، ولکن الحوادث التی کانت تحیط بهم جعلتهم یتجهون مره اخری للحیاه السیاسیه و الدینیه. للاطلاع انظر: المنیه و الامل فی شرح الملل و النحل، تحقیق د. النشار: هامش ص 7.

أما ابن خلکان، (1) یذکر ان الذی سماهم بهذا الاسم هو قتاده بن دعامه السدوسی ت 117 ه، و کان قتاده من علماء البصره، و أعلام التابعین، و من أصحاب الحسن البصری المختلفین الی مجلسه، دخل یوما مسجد البصره و کان ضریرا، فاذا بعمرو بن عبید و نفر معه قد اعتزلوا حلقه الحسن البصری و کونوا لهم

ص: 26


1- 50. فی کتابه وفیات الاعیان: 609 / 1.

حلقه خاصه و ارتفعت أصواتهم، فأمهم و هو یظن أنهم حلقه الحسن، فلما صار معهم عرف حقیقتهم، فقال: انما هؤلاء المعتزله، و قام عنهم، فسموا معتزله. غیر أن المسعودی (1) یؤید البغدادی بقوله: ان کلمه اعتزال فی اصطلاح مذهب المعتزله هو القول بالمنزله بین المنزلتین، أی باعتزال صاحب الکبیره عن المؤمنین و الکافرین. لهذا أن فکره الاعتزال لم تأت من اطلاق شخص لتسمیه مجموعه ما، أو أن فلانا اعتزل أصحابه فسمی و من معه بالمعتزله، بل أن التسمیه جاءت لمعتقد فکری، و هذا المعتقد هو الذی أوجد لهم هذه التسمیه. و مما یؤید هذا المفهوم ما تعارف علیه أهل اللغه من اضافه کلمه (أهل) الی متبنی ما أو عقیده أو فکره ما..، فالمرجئه یقال عنهم أهل الارجاء، و المعطله أهل التعطیل التی عطلت صفات الله، و المجبره بأهل الجبر، أی أن الانسان فی عقیدتهم مجبور علی أفعاله.. و هکذا. و هناک آراء اخری فی سبب تسمیه المعتزله بهذا الاسم، ترکنا التفصیل - لما فیها من ضعف - لاهل الاختصاص. ثم ان هذا الاسم ما کان مرغوبا عند الاوائل منهم، و لما أکثر أهل السنه التحامل علیهم، و اشتدت الخصومه بینهم، حاول علماء المعتزله أن ینتصروا لهذا الاسم، و یبرهنوا علی صحه معتقدهم و اعتزالهم البدع، فهذا ابن المرتضی الزیدی، أحمد بن یحیی ت 840 ه، فی کتابه المنیه و الامل ص 2 یقول: ان المعتزله هم الذین أطلقوا علی أنفسهم هذا الاسم لا غیرهم، و أنهم لم یخالفوا الاجماع، بل عملوا بالمجمع علیه فی الصدر الاول من الاسلام، و اذا کانوا قد خالفوا شیئا فانما الاقوال المحدثه و المبتدعه و اعتزلوها. ثم یستشهد ابن المرتضی بآیات و أحادیث فی فضل هذا الاسم و صحه المعتقد.

ص: 27


1- 51. فی مروج الذهب 222 / 3 و 22 / 4.

2 - أهل العدل و التوحید: أطلق المعتزله علی انفسهم اسم أهل العدل و التوحید، اذ أنهم یعنون بالعدل هو نفی القدر، و القول بأن الانسان هو موجد أفعاله، تنزیها لله تعالی عن أن یضاف الیه الشر، و یعنون بالتوحید هو نفی الصفات القدیمه، و الدفاع عن وحدانیه الله جل شأنه. فالمعتزله تفتخر بهذه التسمیه، و یفضلونها علی سائر الاسماء. و مما أکد هذا الاختیار عند المعتزله عده من مؤرخی السنه، کالمقدسی (1) ، و الشهرستانی (2) ، و ابن قیم الجوزیه (3) ، و المقبلی (4) ، و القلقشندی (5) ، و الدمیری (6) ، و هذا الاخیر فی کتابه حیاه الحیوان الکبری، قال: ان قسما من أهل الکلام دعوا أنفسهم أهل العدل و التوحید، و قصد بهم المعتزله، و کما فی صبح الاعشی (7) أیضا، اذ قال: ان المعتزله یسمون أنفسهم أهل العدل و التوحید. 3 - أهل الحق: و من الاسماء المحبذه التی أطلقها المعتزله علی أنفسهم اسم اهل الحق، حیث یرون أنفسهم هم الفرقه الناجیه، و یعنون غیرهم من المذاهب و المدارس الفکریه بشتی النعوت و الصفات، بل یرون أن غیرهم علی باطل! هذه بعض الاسماء المحبذه التی أطلقها المعتزله علی أنفسهم، الا أن خصومهم - و لاختلافهم فی المعتقد و التفکیر - أطلقوا علی المعتزله عده أسماء و عناوین، معتمدین فی ذلک علی المعتقدات التی التزمها المعتزله فی تفکیرهم، و التی

ص: 28


1- 52. أحسن التقاسیم: ص 37.
2- 53. الملل و النحل: 50 / 1.
3- 54. الصواعق المرسله علی الجهمیه و المعطله: 185 / 1.
4- 55. العلم الشامخ: ص 300 و 415.
5- 56. صبح الاعشی: 251 / 13.
6- 57. حیاه الحیوان الکبری: 12 / 1.
7- 58. صبح الاعشی: 251 / 13.

أصبحت اصولا لمذهبهم. و علی الاجمال نذکر بعضها: أ - المعطله: أصل التسمیه کانت تطلق علی مذهب الجهمیه، نسبه الی مؤسسها الاول جهم بن صفوان، المتوفی سنه 128 ه، و المدرسه الجهمیه ظهرت قبل المعتزله، اذ کانت تنفی الصفات عن الله جل شأنه، أی تجریده تعالی منها، و لما ظهرت المعتزله أخذت عن الجهمیه قولها بنفی الصفات، فلزمهم الاسم المتقدم، المعطله. و من معانی التعطیل، هو تعطیل ظواهر الکتاب و السنه عن المعانی التی تدل علیها، و قد لجأ المعتزله الی الآیات التی لا توافق مشاربهم و أفکارهم الی تأویلها، و لا یستبعد أن یکون ذلک سببا فی هذه التسمیه. و من أشهر الکتاب الذین أطلقوا هذه التسمیه علی المعتزله هو ابن القیم الجوزیه، و أنک تجد فی کتابه الصواعق المرسله فی الرد علی الجهمیه و المعطله یکرر من اسم المعطله، و التی یقصد بها المعتزله، و یفهم من عنوان الکتاب و محتواه أیضا الرد علیهم. ب - الجهمیه: و هی نسبه الی مؤسس المدرسه جهم بن صفوان، المتوفی عام 128 ه. ظهرت هذه المدرسه قبل المعتزله، و قالت بالجبر، و خلق القرآن، و نفی الصفات، و انکار الرؤیه، و لما ظهرت المعتزله أخذت ببعض أقوال هؤلاء، و انتحلت أفکارهم، مما کان سببا فی تسمیتهم من قبل أهل السنه بالجهمیه. و الجدیر بالذکر ان الردود التی کتبت من قبل علماء السنه المتأخرین، کابن حنبل و من جاء بعده، انما کانوا یقصدون بالجهمیه هم المعتزله. أما علماء السنه المتقدمین علی ابن حنبل انما کانت ردودهم علی الجهمیه هی الاولی، أتباع جهم بن صفوان، لانهم أسبق من المعتزله (1) .

ص: 29


1- 59. انظر الصواعق المرسله لابن قیم الجوزیه: 231 / 1 و 327 / 2، و تاریخ الجهمیه و المعتزله: ص 44.

ج - القدریه: من عقائد المعتزله قولهم بأن الناس هم الذین یقدرون أعمالهم، و أن الله سبحانه لیس له فیها صنع و لا تقدیر (1) . غیر أن هذا المعتقد کان سائدا بین مجموعه - سبقت المعتزله - ذات مدرسه متمیزه، مؤسسها معبد الجهنی و غیلان الدمشقی، القائلین بالقدر، خیره و شره من الله سبحانه. و لما کان المعتزله یعتبرون غیلان الدمشقی واحدا منهم، و هذا من القائلین بالقدر، اذن من البدیهی أن یتفقا علی هذه التسمیه، بل قل: ان المؤرخین لم یفرقوا بین الطائفتین، و هذا ما دأب علیه ابن قتیبه الدینوری ت 276 ه فی کتاب المعارف: ص 207، و عبدالقاهر البغدادی ت 429 ه فی اصول الدین: ص 94 و 135، ط اسطنبول 1928. ففی کلامهما عن القدریه و المعتزله لا یفرقان بینهما، و کأنما یعتقدان بکونهما مدرسه واحده. و یدعی عبدالقاهر البغدادی أن أهل السنه هم الذین أطلقوا علی المعتزله اسم القدریه (2) ، و التحقیق فی المقام أن مفهوم القدر له شعبتان، الشعبه الاولی: هو نفی القدر خیره و شره من الله سبحانه، و هذا ما یذهب الیه المعتزله، و الشعبه الثانیه: هو اسناد القدر خیره و شره الی الله سبحانه، و هذا ما ذهبت الیه القدریه الاولی و الاشاعره. فلیس غریبا أن نجد المعتزله و الاشاعره کلا منهما یطلق علی صاحبه اسم القدریه، فالمعتزله تثبت القدره للعبد، و الاشاعره تنفیها عنه. د - الخوارج: من عقائد الخوارج أنهم قالوا بتخلید مرتکب الکبیره فی النار، مع قولهم أنه لیس بکافر. و المعتزله وافقت الخوارج فی هذا، و من أشهر علماء

ص: 30


1- 60. الفرق بین الفرق لعبد القاهر البغدادی الاشعری ت 429 ه: ص 94 ط القاهره 1910.
2- 61. الفرق بین الفرق: ص 94.

المعتزله الذین ذهبوا الی هذه العقیده و اصل بن عطاء، و عمرو بن عبید، و لهذه الموافقه فی العقیده أطلق علیهم البعض اسم الخوارج. ه - الثنویه و المجوسیه: من عقائد الثنویه و المجوسیه قولهم: ان الخیر من الله سبحانه، و الشر من العبد، و هذا کان سائدا فی بلاد العجم و الهند و ما جاورهما من أقالیم، و لهذا اعتبروا النور و النار و الضیاء و ما شاکله هو الخیر من خلق الله سبحانه، و أما الظلم و السواد و ما شاکلهما شر من خلق الشیطان. فقد ذهبت طائفه من علماء المعتزله القدماء الی ما ذهب الیه الثنویه، و قد اکتسبوا لقب مجوس هذه الامه للحدیث الوارد عن الرسول صلی الله علیه و آله: القدریه مجوس هذه الامه، فان مرضوا فلا تعودوهم، و ان ماتوا فلا تشهدوا جنائزهم. و - الوعیدیه: و هو منبثق من قول المعتزله بالوعد و الوعید، و الذی یعتبر من الاسس المهمه لفکره الاعتزال، و معناه: أن الله سبحانه صادق فی کل ما وعده للانسان من خیر، و وعیده صادق لمن أساء و أذنب، و أنه تعالی لا یغفر الذنوب الا بعد التوبه و الانابه. و ربما جاءت هذه التسمیه من بعض خصومهم من المرجئه. مشایخ المعتزله فی البصره: ظهرت فکره الاعتزال أولا فی البصره، و من أبرز مشایخهم و علمائهم: واصل بن عطاءت 131 ه، و قال: ان أحد الطرفین فاسق دون تعین واحد منهما (1) ، و من تلامذته: عثمان الطویل، و حفص بن سالم، و الحسن بن زکوان، و عمرو بن عبید ت 143 ه الذی قال بفسق الطرفین المتقابلین یوم الجمل، و من تلامذته: خالد بن صفوان ت 133 ه، و ابراهیم بن یحیی المدنی. ثم تأتی طبقه اخری تمثل: أبوعلی الجبائی ت 203 ه، ثم أبوالهذیل العلاف ت 230 ه (2) ، و أبوهاشم الجبائی ت 231 ه، و أبوالحسن الاشعری، و أبوبکر الاصم،

ص: 31


1- 62. و یقصد من الطرفین: الامام علی علیه السلام، و طلحه و الزبیر و من تابعهما.
2- 63. محمد بن الهذیل العلاف العبدی بالولاء، ولد و نشأ بالبصره، ثم رحل الی بغداد و درس علی عثمان بن خالد الطویل، و هو أحد تلامیذ واصل بن عطاء، و قد اشتهر برأیه المخالف لآراء مشایخ المعتزله فی صفات الله، فهو القائل بأن لله صفات عین ذاته، فالله عالم و علمه ذاته، و هو القادر و قدرته هی ذاته، و هذا مذهب الشیعه الامامیه، فقد وافقهم العلاف و خالفهم فی بقیه المسائل الکلامیه و العقائدیه. فهو یذهب فی مسأله القدر مذهب أشیاخه من المعتزله، کما أنه یوافقهم فی بقیه الاصول الخمسه التی یقوم علیها مذهب الاعتزال.

و معمر بن عباد ت 220 ه. ثم طبقه النظام ت 231 ه (1) ، و الشحام ت 233 ه، و یوسف بن عبدالله بن اسحاق الشحام (2) ، و بشر بن المعتمر ت 210 ه، و هو مؤسس المدرسه البغدادیه فی الاعتزال. ثم طبقه الاسوارس ت 200 ه، و عباد بن سلیمان ت 250 ه. ثم طبقه الجاحظ 256 ه، و الفوطی ت 318 ه. مؤسس مدرسه الاعتزال فی بغداد: لا یخفی ان بشر بن المعتمر ت 210 ه هو مؤسس هذه المدرسه فی بغداد، و من أبرز تلامذته: أبوموسی المردار ت 226 ه (3) ، و أحمد بن أبی داود ت 340 ه، و ثمامه بن الاشرس ت 213 ه. ثم تأتی طبقه: جعفر بن حرب ت 236 ه، و جعفر بن مبشر ت 234 ه. ثم طبقه

ص: 32


1- 64. النظام هو ابراهیم بن سیار بن هانی المصری، أبواسحاق، أخذ الاعتزال عن خاله أبی الهذیل العلاف شیخ المعتزله و رئیسهم فی وقته، لقد انفرد ب آراء تخالف مذهب الاعتزال، منها: انه قرر: ان الله سبحانه لا یوصف بالقدره علی الشرور و المعاصی، و هذا خلافا لاصحابه من المعتزله القائلین بأن الله قادر علی الظلم و الشرور و کل قبیح، لکنه لا یفعلها. و منها: قوله: ان البشر قادر علی ان یأتی بمثل القرآن الکریم، الا أن الله صرف أذهانهم عن ذلک. لقد کفره أغلب علماء المعتزله الاوائل، کأبی هذیل العلاف، خاله، اذ ألف کتابا فی الرد علیه سماه الرد علی النظام، و کفره أبوعلی الجبائی، و أبوالحسن الاشعری فی ثلاث رسائل کبیره، و القاضی الباقلانی... و آخرون.
2- 65. یکنی أبویعقوب، من أصحاب أبی هذیل العلاف، و الیه انتهت رئاسه المعتزله فی البصره، و قد أخذ عنه أبوعلی الجبائی، توفی أبویعقوب 227 ه.
3- 66. هو عیسی بن صبیح المردار، درس علی بشر بن المعتمر، بالغ فی خلق القرآن، و کفر من قال بعدمه، و بالغ فی القدر، و کفر من قال: ان أعمال العباد مخلوقه لله.

الاسکافی ت 240 ه، و عیسی بن الهیثم الصوفی، و الخیاط ت 290 ه. ثم طبقه أبی القاسم البلخی الکعبی ت 319 ه. و من علماء المعتزله أیضا: هشام بن عمر الفوطی، بالغ فی القدر حتی شذ عن أصحابه فی المعتقد، و یسمون أتباعه بالهشامیه.

طبقات المعتزله

بعض علماء المعتزله المتأخرین، کالقاضی أبی الحسن عبدالجبار بن أحمد بن عبدالجبار الهمذانی الاسد آبادی، المتوفی سنه 415 ه، قسم طبقات المعتزله منذ صدر الاسلام الی زمانه الی أحد عشر طبقه، و من جاء بعده - تلامذته - یعدون فی الطبقه الثانیه عشره. و نحن لا یهمنا أسماء و علماء المعتزله فی کل طبقه، بل انما یهمنا معرفه الطبقه الاولی منهم. و عندما نطالع فی کتبهم الکلامیه و عقائدهم و سند مذهبهم نجد أنهم یدعون أن أول طبقه قال بالاعتزال هم الخلفاء الاربعه، و بعض الصحابه، کعبدالله بن عباس، و عبدالله بن مسعود، و عبدالله بن عمر، و أبی الدرداء، و أبی ذر الغفاری، و عباده بن الصامت معتقدات المتعزله فی التوحید: نفت المعتزله الصفات عن الله سبحانه، و ذلک للتوحید المطلق، و هذا القول لواصل بن عطاء زعیم مدرسه الاعتزال و مؤسسها، و قد أراد بذلک رد أقانیم النصاری، و فی رأیه من أثبت معنی وصفه قدیمه فقد أثبت الهین، ورد المعتزله الصفات الازلیه لاعتبارات ذهنیه (1) .

ص: 33


1- 67. أنکر المعتزله کل الصفات، سواء کانت حقیقیه أم قدیمه أم متمیزه عن الجوهر، و قالوا: هی مجرد اعتبارات ذهنیه، بل أنهم قالوا: هی نفس الجوهر. ثم یقولون: لما کانت الذات الالهیه ذاتا واحده غیر منقسمه، و نحن غیر قادرین علی ادراکها، تصورنا فیها هذه الاعتبارات الذهنیه، و هی الصفات، و کل ما یطلقونه من الصفات انما یجعلونها أوجه لذات واحده بسیطه، لا قسمه فیها و لا کثره و لا ترکیب.

للذات. و حجتهم فی ذلک أن الحوادث المتغیره لا یمکن أن تتصف به، و لو اتصف بها بعد ان لم یتصف لتغیر، و التغیر دلیل الحدوث، و هذا لا یصدق علی الباری. فمثلا یقولون: ان العلم لا یجوز ان تقول عنه صفه قائمه بذاته تعالی، لانه اما أن تکون هذه الصفه أزلیه کالذات، و اما أن تکون حادثه. و اذا کانت أزلیه فکیف یمکن أن تحل فی الذات؟ و اذا حلت فیه صار هناک أزلیان، و هذا لا یعقل. أما اذا کانت حادثه و حلت فی الذات، فهذا یعنی أن الذات تغیرت من حال الی حال، أی من حال عدم العلم الی حال العلم، و التغیر حادث، لهذا لابد أن تکون الذات حادثه بصفاتها، و هذا أیضا لا یتفق مع کماله تعالی. لهذا نفوا عنه تعالی کل الصفات و قالوا بالتوحید الکامل. لکن لا یخلو کلامهم هنا من اشتباه و مغالطه، و لعلمائنا فی هذا و نظائره أجوبه شافیه، وردود مقنعه، و کلام طائب فی مثل هذه المسائل، فراجع. ثم قالوا: ان الصفات اذا أطلقنا تجوزا فهی لیست حقیقیه فی الذات و متمیزه عنها، بل هی الذات نفسها. کما أن المعتزله - مثلا - تری علم الله هو الله، أی أن الله یعلم نفسه، و أن نفسه لیست بذی غایه و لا نهایه، و یستخلصون من ذلک: أن علم الله لا متناهی، کما أن الذات لا متناهیه، و هذا ما ذهب الیه أبو الهذیل العلاف، و یدعی الاشعری فی المقالات: ص 485 أن العلاف أخذ هذا المعنی عن أرسطو فی مقالته الثانیه عشر من کتاب ما بعد الطبیعه. و لما اعترفوا بقدم ذات الله، و أن علمه هو ذاته، فان علمه أیضا قدیم. ثم قالوا: بما أن العالم جزء من علمه و مرتبط به، اذا العالم متصف بالقدم أیضا، لانه جزء من موضوع علم الله، و حادثا من حیث أنه متحقق فی الزمان، أما الجواهر و الاعراض

ص: 34

فی حال العدم فهی لم تزل معلومه من الله، اذا کل ما یعلمه الله قدیم. أما قدره الله فهی مثل علمه تهیمن علی کل شی ء، و قدره الانسان مرتبطه بعلم الله من جهه، و من جهه أخری أن لنا حریه الاختیار، و أن عدل الله یضطرنا الی القول بهذه الحریه، لکننا نجهل ما قدره الله لنا، کما نجهل علمه فینا. ثم قالوا: ان الله هل مکلف بفعل الاصلح؟ أجابوا بالاثبات، و قالوا: انه لا یوصف بالقدره علی ترک الاصلح، و أنه لا یفعل الا الخیر، و لا یمکنه أن یفعل الشر، و هذا قول النظام، و قیل: انه أخذه من الفلسفه المانویه، حیث تثبت للعالم الهین: اله الخیر و اله الشر، فالخیر لا یصدر الا عن اله الخیر، و الشر لا یصدر الا عن اله الشر، فهؤلاء هم القائلون بالاثنینیه. و بمثل ما تحدثوا فی فعل الله تعالی للاصلح و الخیر، تحدثوا فی مسأله الظلم، هل یمکن أن یفعل الله الظلم أم لا یمکنه؟ کیفما کان فهم ینفون عنه الظلم، و عندما ینفون عنه الظلم یستخلصون نتیجه و هی: أن الانسان یکون مطیعا بمحض ارادته، و یکون کافرا أیضا بمحض ارادته، و لا قدره لله فی ذلک. بمثل ما تقدم فی العلم و القدره علی الخیر و الاصلح، تحدثوا عن الاراده، و قالوا: ان اراده الله تعالی غیر ارادتنا، لان اراده الله من الاعتبارات الذهنیه، و هی قدیمه بقدم ذاته، غیر أن المدرسه البغدادیه تقول: ان ارادته أزلیه، أما البصریون فیقولون: انه تعالی مرید باراده حادثه لا فی محل. و مهما یکن من اختلاف بینهم فهم القائلون بأن اراده الله سابقه علی خلق العالم، و علی هذا یتعین أنهم فرقوا بین اراده الله و موضوع الاراده. أما کلام الله یقرره المعتزله أنه حادث و لیس أزلی، لهذا قالوا بخلق القرآن، مدعین أنه لو کان - کلامه - أزلیا لوجب اثبات أمر، و نهی، و خبر، و استخبار فی الازل، و هذا محال، لعده أسباب منها: أولا: محال أن یکون أمره و نهیه أزلیا. ثانیا: استحاله کلامه مع

ص: 35

نفسه. ثالثا: لو کان کلامه قدیما لکان من صفاته، و صفاته هی اعتبارات ذهنیه للذات، و لیست أشیاء اضافیه أو زائده عن الذات، لذا وجب أن یکون القرآن محدث أزلی. رابعا: قالوا: اذا کان الکلام واحدا، اذا رفعت أقسامه، و هذا محال، لان فی القرآن جمله من الاخبار و القصص، أحدها تغایر الاخری من حیث المضمون و الهدف، فمثلا قصه موسی تختلف عن قصه عیسی و یوسف، فکیف یمکن اتحاد الاخبار مع اختلافها فی الخبر و الاسناد؟ الی حد ما تأثر المعتزله بفلاسفه الیونان، و أخذوا بعض عقائدهم من اولئک ثم صاغوها بقالب اسلامی، فقد تأثروا بأرسطو فی تقریر الوجود و العالم و المخلوقات و العدم، فأرسطو قال بالهیولی، و هی الماده الاولی الازلیه للعالم، التی کانت خالیه من کل صوره، و التی یمکنها أن تقبل کل صوره عند الوجود. و هکذا قالت المعتزله بمقوله أرسطو هذه جمله من معتقدات المعتزله، و قد عرفت أنهم أو غلوا أنفسهم فی البحوث العقلیه تارکین جانب الحدیث أو السنه، بل أنهم صیروا کل ما فی السنه تأییدا لبحوثهم العقلیه (1) . أقول: لقد اشتبه عبدالله فهد النفیسی عند ما جعل الفکر الشیعی وریث المعتزله، قال: و من المعلوم أن الشیعه ورثت عن المعتزله أخذهم بالعقل و المنطق.. (2) ، علی أن هذه العباره لا محل لها فی کلامه، اذ أن حدیثه کان عن دور الناس فی تقدیم الخمس و الزکاه الی العلماء... و لا أدری لماذا أقحم هذه العباره أثناء حدیثه؟! فراجع ثم تأمل أقلام هؤلاء من الکتاب.

ص: 36


1- 68. مقالات الاسلامیین للاشعری: ص 216.
2- 69. دور الشیعه فی تطور العراق السیاسی الحدیث: ص 71.

الاعتزال المذهب الرسمی للدوله: اتخذت الدوله العباسیه زمن المأمون الاعتزال مبدأ رسمیا للدوله بین سنه 218 - 198 ه (1) . بعد ذلک تبنت الدوله العباسیه مذهب أهل السنه و الجماعه، و شددت علی المعتزله. الا أن الخدمه التی قدمها علماء المعتزله فی بدء الدعوه العباسیه کانت کبیره و مهمه، و بالخصوص فی زمن المنصور الدوانیقی، اذ کانت للمنصور علاقه وطیده مع عمرو بن عبید المعتزلی، و کان یحضر حلقاته فی البصره. الدوله العباسیه عند ما صیرت من مذهب الاعتزال المذهب الرسمی للدوله انما أراد الحکام العباسیین أن یمرروا أفکارهم و اطروحاتهم السیاسیه من خلال عقائد المعتزله التی وجدوها خیر وسیله للنفوذ الی المجتمع، بل لتبریر أعمالهم، کما فعله الامویون لما تبنوا فکره المرجئه القائلین أن أصحاب المعاصی مؤمنون و لا یضر مع ایمانهم ارتکاب الجرائم و الموبقات. ثم اتساع الافق العلمیه عند العلماء فی بدایه القرن الثالث الهجری، و تطور علم الکلام، أدخل لفیفا من العلماء فی تیار الاعتزال. بینما نجد فی الوقت نفسه علماء آخرین وقفوا ضدهم، لهذا اتسعت حلقات البحث و المناظره بینهم، بل مما شجعهم علی ذلک حضور الحکام العباسیین و کبار القواد و الامراء فی تلک المناظرات. ثم نشاط حرکه الزندقه فی أواخر القرن الثانی و النصف الأول من القرن الثالث الهجری، خلق نشاطا جدیدا من جمیع الفرق للوقوف أمام هذا التیار الالحادی، علما أن الدوله کانت تلاحق هذا التیار، و تعصف بهم، و ترصد نشاطهم فی کل مکان. علی أن حرکه الزندقه وجدت من عقائد المعتزله المتناقض، و من أفکار المرجئه و القدریه السقیم خیر دلیل للنقض أو الرد علی الاسلامیین، لهذا ما

ص: 37


1- 70. البحوث فی التاریخ العباسی لفاروق عمر: ص 73، ط 1 - بیروت 1977 م.

استطاعت الدوله أو علماء المعتزله أن یصلوا الی حل علمی الا السیف، فالمغرر به لا یستطیع أن ینقاد بسهوله، فی الوقت نفسه کانت مناظرات الامام الصادق و الکاظم و الرضا علیهم السلام زاخره بالادله العلمیه و العقلیه التی من سمعها رجع عن فکره الزندقه الا القلیل منهم. هذه بعض الفوارق العلمیه التی أدت فیما بعد أن یضمحل فکر الاعتزال و یتلاشی علی مر الزمن، و یذهب اسمه و رسمه من سیاسه الدوله لیحل محله مذهب أهل الحدیث و السنه، و الذی تبناه الاشاعره.

بعض عقائد مدرسه الاشاعره

ان المعتزله رکنوا الی العقل و أهملوا النقل، أما الفقهاء و أهل الحدیث فحرموا الفلسفه، و ناصبوا العداء من یقول بمقاله الفلاسفه، بل أعلنوها حربا لاهواده علی المعتزله و مروجی علم الکلام، أو من یقول بمقاله الیونانیین، و تقدم أن أحمد بن حنبل قد لاقی من مناؤیه التعذیب و الضرب و السجن.. و لم تمض مده طویله حتی برز علی الساحه العقائدیه أبوالحسن الاشعری، و هو علی بن اسماعیل تلمیذ محمد الجبائی المعتزلی. کان الاشعری فی بدایه نشأته العلمیه یقول بمقاله المعتزله، الا أن موقفه مع استاذه کان موقف الخصم، فما تمر الایام حتی یحرج استاذه فی عده مسائل، منها: مسأله وجوب الاصلح علی الله سبحانه و تعالی، و لما ثبت للاشعری عجز استاذه عن الجواب ترکه و مضی یبحث عن الحقیقه، حتی قیل: لزم بیته مده ثلاثین سنه یقارن بین آراء المعتزله و آراء الفقهاء، و المقصود بهم أهل الحدیث، و خلال تلک الفتره ألف کتاب الابانه و الموجز و المقالات، و بین فیها مسلکه الجدید بعد ما رد

ص: 38

علی المعتزله، و ناصر أهل الحدیث و عضد موقفه، الا أن ذلک لم یشفع له طالما کان فی أوائل حیاته علی رأی أهل الاعتزال، و أن انطباعاته الجدیده لا تخلو من ذلک التراث، و تلک المنهجیه السابقه التی کانت الحنابله ترفضها أشد الرفض، و تکفر معتنقیها. کیفما کان یعد علی بن اسماعیل الاشعری المؤسس الاول لمدرسه الاشاعره، و هم ینتسبون الیه، و طریقته هو التوفیق بین العقل و الحدیث، فهو فی جمیع أبحاثه لم یتعبد بالحدیث وحده و لا بالعقل وحده. و لما کان اعتماده علی العقل فی التوصل الی نتائج مشابه لما یقول بها أهل الحدیث، فما کان ذلک یرضی المحدثین، بل لا حقته اللعنه حتی بعد مماته. ینتهی نسب أبی الحسن علی بن اسماعیل الی جده أبی موسی الاشعری، و کان لجده هذا مناظره مشهوره فی مسأله التحکیم مع عمرو بن العاص بعد منصرفهم من صفین. ثم لمدرسه الحدیث علماء و فقهاء وقفوا ضد تیار الاعتزال منذ نشأته، بل أنهم سلکوا طریق النقل و الدرایه، و بینوا المعتقدات الاسلامیه من خلال القرآن و السنه. من علماء مدرسه الحدیث: بلال بن سعد بن تمیم السکونی الاشعری، من التابعین، سکن الشام، و هو یروی عن أبیه سعد. و الاوزاعی و عمرو بن شرحبیل یرویان عن بلال، و أهل الشام کانوا یعتنون بکلام بلال، شأن أهل العراق کانوا یعتنون بکلام الحسن البصری. و من علمائهم: تمیم بن أوس الاشعری، یروی عن عبدالله بن بشر، و أهل الشام یروون عن تمیم. و هناک طبقات متأخره علی هؤلاء، کالخطیب البغدادی، و الغزالی، و الشهرستانی. أغلب الاشاعره تبنوا الدلیل النقلی، ثم استعانوا بالنقل فی الرد علی الفلاسفه و تفنید أقوالهم، و هذا أمر لم یعهد من قبل، لان سیاسه الدوله سابقا کانت مع

ص: 39

المعتزله، و هؤلاء کانوا یقدسون الفلاسفه، و یسلمون لآراء الفلاسفه، حیث أنهم أخذوا علی عاتقهم أن یوفقوا بین الدین و الفلسفه الیونانیه، علی خلاف الفکر الفلسفی الیونانی الذی کان یقرر أفکاره لمقاییس المنطق و الاستدلال، غیر مبالین بالنتائح ان توافق عقیده من العقائد الدینیه أم تخالفها. علی أی، کان منهج المعتزله التوفیق بین الدین و الفلسفه، و خاصه فی المرحله الثانیه من مراحل التطور الفکری لهم. و لا نغالی لو قلنا: ان المعتزله تطرفت کثیرا فی آرائها، و خاصه عند ما أخضعوا النقل للعقل، و هذا بعکس الاشاعره الذین اکتفوا باستخدام العقل فی البرهان علی صحه النقل. و مما نستنتج أن الاشاعره یمثلون خط الاعتدال و موافقتها لاهل السنه، و بالخصوص الحنابله الذین کانوا یحظرون الخوض فی علم الکلام، کما أنهم لا یقرون بقدره العقل، و لا یلتزمون بموافقته للنقل. و مما ساعد الاشاعره تثبیت مقولتهم، و التفات العلماء حولهم، هو مناصره الدوله لهم من جانب، و الاطاحه بفکر الاعتزال و آرائهم من قبل الحاکم العباسی من جانب آخر. و مما یذکر فی هذا المقام ان الحاکم العباسی القادر بالله أصدر مرسوما توعد فیه المعتزله بالعقوبات الصارمه ان أصروا علی تدریس مذهبهم، أو ناظروا أحدا فیه. و هذا المرسوم کان له الاثر الکبیر فی امتداد مدرسه الاشاعره، بل قل: خط أهل الفقه و المحدثین بصوره عامه، و من ذلک الحین أصبحت الحکومات المتعاقبه تنهج خط أهل السنه الی یومنا هذا. أما عقائد الاشاعره فهی تختلف فی الغالب عن مدرسه الاعتزال و أفکارهم و عقائدهم، و ربما هناک نقاط التقاء بین المدرستین، و نحاول هنا أن نوجز شیئا عن عقائدهم: قال أبوالحسن الاشعری المؤسس الاول للمذهب: ان الله واحد أحد، لم یتخذ صاحبه و لا ولدا، و هو علی

ص: 40

عرشه کما تنص الآیه: (الرحمن علی العرش استوی) (1) . و أن له یدین بلا کیف، لقوله: (خلقت بیدی) (2) ، و لقوله: (بل یداه مبسوطتان) (3) ، و له عینان لقوله: (تجری بأعیننا) (4) ، و له وجه لقوله: (و یبقی وجه ربک ذو الجلال و الاکرام) (5) ، و أن أسماء الله لا یقال أنها غیر الله کما یدعی المعتزله و الخوارج، و له علم لقوله: (أنزله بعلمه) (6) ، و لقوله: (و ما تحمل من انثی و لا تضع الا بعلمه) (7) ، و أثبتوا له القوه لقوله تعالی: (أو لم یروا أن الله خلقهم هو أشد منهم قوه) (8) . الامامیه و المعتزله و الاشاعره ما اختلف فیه من الصفات بینهم: ما یخص الصفات الذاتیه فالامامیه اتفقوا علی أن صفاته لیست امورا زائده علی ذاته، و الا لزم تعدد القدیم، أو حدوث الصفات، و لا یمکن الالتزام بکل منهما. أما الاشاعره و بعض المعتزله یدعون أن الصفات الذاتیه قدیمه مغایره لذاته، فهو عالم بعلم، و قادر بقدره، و سمیع بسمع... و هکذا فی بقیه الصفات (9) .

ص: 41


1- 71. سوره طه: 5.
2- 72. سوره ص: 75.
3- 73. سوره المائده: 64.
4- 74. سوره القمر: 14.
5- 75. سوره الرحمن: 27.
6- 76. سوره النساء: 166.
7- 77. سوره فاطر و فصلت: 11 و 47.
8- 78. سوره فصلت: 15.
9- 79. المواقف للایجی: 45 / 8.

الجسمیه

اختلف الاشاعره عن الامامیه و المعتزله فی الجسمیه، حیث ذهب الاشعری الی ما ذهبت الیه الحنابله و الکلامیه، فقالوا: ان الله سبحانه متمیز بجهه العلو و هذه عقیده أهل السنه فی الجمله. و بعباره اخری أن المحدثین و المشبه من الحنابله یقولون: انه متمیز کبقیه الاجسام بنحو یصح الاشاره الیه، و هو مماس للصفحه العلیا من العرش (1) ، و یجوز علیه التحول من مکان الی آخر، و أن العرش یئط من تحته أطیط الرحل الجدید تحت الرکب الثقیل، و یزید عن العرش من کل جهه أربعه أصابع، و أضافوا الی ذلک أن المؤمنین المخلصین یعانقونه فی الآخره (2) . و ادعی بعض الحشویه من المحدثین أنه جسم مرکب من لحم و دم (3) . و قال آخرون: انه نور یتلالا کالسبیکه البیضاء، و یبلغ طوله سبعه أشبار بشبر نفسه، و قال آخرون منهم: انه شیخ أشحط الرأس و اللحیه.... و قال بعضهم فی تفسیر قوله تعالی: فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر: انه یقعد معه علی سریره. و ادعی معاذا العنبری أحد الحشویه من السنه أن الله علی صوره انسان، و له کل ما للانسان حتی الفرج (4) . و أضاف بعضهم أنه رأی صوره آدم فخلق نفسه علی مثالها، و أنه یضحک حتی تبدوا نواجذه، و فی رجلیه نعلان من ذهب فی روضه خضراء تحمله الملائکه، و أن

ص: 42


1- 80. الملل و النحل: 99 / 1.
2- 81. الملل و النحل: 96 / 1 و 97.
3- 82. المصدر السابق: 96 / 1.
4- 83. المصدر السابق: 96 / 1 و 97.

الملائکه مخلوقه من زغب ذراعیه. و جاء عن داود الظاهری أن الملائکه عادته حینما اشتکی من وجع فی عینیه، و ینزل الی السماء الدنیا فی النصف من شعبان فی کل عام، و فی لآخره لا یعرفه الناس الا بعد أن یظهر لهم العلامه التی امتاز بها فی ساقه، فاذا کشف لهم عن ساقه سجدوا له. و قال بعضهم: ان فاطمه بنت محمد صلی الله علیه و آله تأتی یوم القیامه و علیها قمیص الحسین علیه السلام لتخاصم یزید بن معاویه الی الله، لانه قتل ولدها الحسین، و سبی عیاله و أطفاله، فاذا رآها الله سبحانه دعا یزید بن معاویه الیه و أدخله تحت قوائم عرشه، کی لا تظفر به فاطمه علیهاالسلام، فیدخل یزید و یختبی ء منها، ثم تتظلم فاطمه و تبکی، فیخرج الله سبحانه لها قدمه، و بها جرح من سهم نمرود - علی حد زعمهم - فیقول لها: انظری الی جرح قدمی، هذا من آثار سهم نمرود، و قد عفوت عنه. و عن ابن أبی الحدید فی شرح النهج قال: انهم رووا فی الصحاح أن آدم مخلوق علی صورته تعالی، و أن النار عندما تتغیظ و تزفر لا تسکن حتی یضع رجله فیها، و قد ذکروا أن الله ینزل لیله عرفه من السماء الی الارض علی جمل أحمر فی هودج من ذهب، و هذا منسوب الی حماد بن أبی سلمه شیخ أبی حنیفه، و أحد فقهاء الرأی (1) ثم القول بالتجسیم لازم لکل من یلتزم بظواهر الآیات کالحنابله و أتباعهم، أما الاشاعره فمع أنهم یلتزمون بظواهر الآیات بدون تصرف فیها، فقد التزموا بأن لله وجها و یدین و عینا، ولکنهم اعتبروها أوصافا قائمه بذاته، تهربا من التجسیم الذی یدعیه بعض الحنابله و الحشویه، و تمشیا مع العقل الذی یری التجسیم منافیا للوحدانیه (2) .

ص: 43


1- 84. المواقف: 26 / 8، و شرح النهج: 294 / 1 ط مصر.
2- 85. شرح النهج: 296 / 1.

ما اتفق فیه من الصفات بینهم

اتفقت المذاهب الثلاث - الامامیه و المعتزله و الاشاعره - علی جمله امور، منها: 1 - ان صفات الله سبحانه منها ما هو ذاتی ثابت لذاته کالعلم و القدره و الحیاه و الاراده و السمع و البصر، و منها ما هو اضافی یثبت لذاته بعد وجود المنشأ لانتزاعها کالرازق، و الخالق، و المالک و الممیت، و غیر ذلک مما تتصف به الذات بعد وجود منشأ لانتزاعها، لان صدق الخالق و المالک و الرازق و الممیت علیه سبحانه انما صح باعتبار وجود المخلوق و المملوک و الاماته. 2 - قسم المتکلمون الصفات الی قسمین: سلبیه و ثبوتیه، فالسلبیه: هی نفی ما لا یلیق بذاته عنه، لکونه جسما أو جوهرا أو عرضا..، و الثبوتیه: فهی التی تلیق بذاته، کالعلم و القدره و السمع و البصر و المحیی و الرازق. 3 - اتفق الامامیه و المعتزله علی عدم کونه جسما، لان کونه جسما یلزمه أن یکون متحیزا، و أن یکون جوهرا لو کان متحیزا، و اذا کان جوهرا، فاما أن لا ینقسم أصلا، أو ینقسم، و کلاهما لا یجوز علیه سبحانه، أما الاول: فلان الجوهر الذی لا ینقسم هو الجزء الذی لا یتجزء، و الجزء الذی لا یتجزء أصغر الاشیاء، و تعالی الله عن ذلک. و أما الثانی: فلو انقسم کان جسما مرکبا، و الترکیب الخارجی یتنافی مع الوجود الذاتی. هذا بالاضافه الی أنه لو کان متحیزا لکان مساویا لسائر المتحیزات فی الماهیه، و اللازم من ذلک اما القدم أو الحدوث، لان المتماثلات لابد من توافقها فی الاحکام. هذه جمله من العقائد عند المعتزله و الاشاعره ما اختلفوا فیها و ما اتفقوا علیها.

ص: 44

هذه الحالات التی جنتها أیدی علمائهم، و تلک المنافسات التی اشترکت فیها أغلب الفرق الاسلامیه و الاتجاهات العلمیه، صیرت من علماء الشیعه الامامیه ان یقفوا ضذ کل تیار منحرف، أو عقیده خاطئه، لاجل ذلک تظافرت الهمم، و دخل علماء الامامیه فی تلک المناظرات بکل امکانیاتهم العلمیه لیضعونها للمسلمین، فصنفوا الکتب العقائدیه و الکلامیه، و عززوا أقوالهم بالدلیل العلمی العقلی، و الدلیل النقلی من الکتاب و سنه النبی و أهل بیته الاطهار، و شارکوا فی المناظرات بین علماء المذهب، و أردفوهم بالحجج الدامغه، و البراهین القاطعه، من الائمه الهداه المیامین. کل تلک الظواهر قد عاشها شیخنا الکلینی، و عاصر جزئیات الاحداث و الاضطراب العقائدی الذی کان یموج به العصر العباسی، و بالذات فی أواخر القرن الثالث الهجری و بدایه القرن الرابع منه، لهذا شمر ذراعیه لیضع بین أیدی المسلمین کتابه الکافی - الاصول - لیضع مدرسه أهل البیت نصب أعینهم، فینهل منها الشارد و الوارد.

من فرق السنه القادیانیه

نحله دینیه دعا الیها مرزا غلام أحمد المتوفی سنه 1908 م بتخطیط من الانجلیز، و یزعم معتنقوها أنهم مسلمون، و یقولون: أن محمدا صلی الله علیه و آله و سلم لیس بخاتم الانبیاء و ان الوحی لم ینقطع بعد، و ان الجهاد محظور... (1) . و روی الامام احمد و الترمذی و الحاکم من طریق أنس، قال صلی الله علیه و آله و سلم: ان الرساله و النبوه قد انقطعت فلا رسول بعدی و لا نبی

ص: 45


1- 86. معجم لغه الفقهاء - محمد قلعجی ص 354.

و فی حدیث آخر عند احمد بلفظ لا نبوه بعدی الا المبشرات الحدیث و قد صح فی ذلک المعنی آحادیث بلغت درجه التواتر، و فیها الرد علی القادیانیه و من ذهب مذهبهم فی عدم ختم النبوه انظر تفسیر ابن کثیر لقوله تعالی (و لکن رسول الله و خاتم النبیین) (1) . القادیانی (1326 - 1255 ه، 1908 - 1839 م) أحمد بن مرتضی بن محمد القادیانی، و یسمی مرزا غلام أحمد بن غلام مرتضی ابن عطاء محمد، و یلقب بالمسیح الثانی: زعیم القادیانیه و مؤسس نحلتهم. هندی له کتابات عربیه. نسبته الی (قادیان) من قری (بنجاب) ولد و دفن فیها. قرأ شیئا من الادب العربی، و اشتغل بعلم الکلام. و خدم الحکومه الانکلیزیه (أیام احتلالها للهند) مده عمل بها کاتبا فی المحکمه الابتدائیه النکلیزید بمدینه سیالکوت. و لما تم القرن الثالث عشر (الهجری) نعت نفسه بمجدد المئه. ثم أعلن أنه (المهدی) و زاد فادعی أن الله أوحی الیه: (الحمدلله الذی جعلک المسیح بن مریم، أنت شیخ المسیح الذی لا یضاع وقته، کمثلک در لا یضاع..) و آمن به جمهور من الهنود، علی انه (نبی) تابع للشریعه الاسلامیه، و انه (احمد) المعنی بآیه (و مبشرا برسول یأتی من بعدی اسمه أحمد) و وضع کتبا بالعربیه والاردیه. منها مما تغلب علیه العربیه (حمامه البشری الی أهل مکه و صلحاء أم القری - ط) و (تریاق القلوب - ط) و (حقیقه الوحی - ط) و (مواهب الرحمن - ط) سنه 1903، فی قادیان. جاء فیه: (اننی امرؤ یکلمنی ربی، و یعلمنی من لدنه، و یحسن أدبی و یوحی

ص: 46


1- 87. الاحزاب، الاحکام - الآمدی ج 3 ص 122.

الی رحمه منه فأتبع ما یوحی) ص 3. و (انی أنا المسیح الموعود و الامام المنتظر المعهود و أوحی الی من الله کالانوار الساطعه) ص 29 و (هذه الحکومه حرام علی کل مؤمن ان یقاومها بنیه الجهاد، و ما هو جهاد بل هو أقبح أقسام الفساد)، ص 44 و لولده محمود أحمد کتابان فی مناصره أبیه أظنهما مطبوعین. و لا یزال له أتباع الی الیوم فی الهند و باکستان. و تصدی کثیر من معاصریه للرد علیه و تکفیره، منهم حسین بن محسن السبعی الیمانی، فی کتابه (الفتح الربانی) و أنوار الله الحیدر آبادی، فی (اقاده الافهام و ازاله الاوهام) و محمد علی الرحمانی الکانپوری فی (الصحیفه الرحمانیه) تسعه أجزاء و کتب أخری أظنها طبعت کلها. و مما کتب الدکتور محمد اقبال: (القادیانیه ثوره علی نبوه محمد صلی الله علیه و آله و سلم، و مؤامره ضد الاسلام، و دیانه مستقله) و قال لی أحد علماء الهند: کان الانکلیز أکبر أعوان القادیانی علی نشر دعوته لاحداث الانشقاق فی وحده المسلمین بالهند و صرفهم عن التکفیر فی مقاومه احتلالهم لبلادهم (1) .

ص: 47


1- 88. الثقافه الاسلامیه فی الهند، لعبد الحی الحسنی 230 و معجم المطبوعات 1419 و انظر (القادیانیه ثوره علی النبوه المحمدیه و الاسلام - ط) رساله لابی الحسن الندوی. الأعلام - خیر الدین الزرکلی ج 1 ص 256.

تآکل الدوله العباسیه داخلیا

تسلط الاترک و تبذیر المقتدر للأموال

و فی زمن المقتدر ارتفع نجم الاتراک، و أصبحوا هم رجال الدوله و الساسه الکبار فیها، و علی رأسهم مؤنس الخادم الترکی، و ان کان قد انتقم منه المقتدر مرتین أدت أخیرا الی قتله. عصر المقتدر بالله 320 - 295 ه: قد یجد الباحث لاول وهله أن طول خلافه المقتدر و التی هی ربع قرن من الزمان تعنی الاستقرار و الهدوء فی الحیاه السیاسیه و الاقتصادیه و الاجتماعیه، و قد یتصور أن عصر المقتدر من العصور الذهبیه للدوله الاسلامیه زمن العباسیین، الا أن هذا التصور یتلاشی کلما أو غل نفسه فی البحث عن سیره المقتدر، و کیفیه وصوله الی الخلافه، و التعرف علی شخصیات الحاشیه، من قواد، و وزراء، و کتاب، و حریم، و جوار، و مغنیات.. الخ. و من السمات البارزه فی حیاه المقتدر: أولا: تبذیره أموال بیت الخلافه التی تظافرت فی جمعها أیدی الخلفاء العباسیین منذ تأسیس الدوله عام 132 ه والی زمن المقتدر الذی وصل الی دفه

ص: 48

الحکم عام 295 ه، حیث تجمعت فی بیت مال الخاصه أموال طائله تعد بالملایین، و هکذا فی بیت مال العامه قد اجتمع فیها من الاموال و المجوهرات و نفائس الآثار ما لا یمکن حصره أو عده أو تقییمه بمال. فالمقتدر بدد کل هذه الاموال الطائله، و بان علی الاسراف و التبذیر، و کیف لا و هو الطفل الترف الذی لم یبلغ الحلم. قال ابن الاثیر: و کان جمله ما أخرجه من الاموال تبذیرا و تضییعا فی غیر وجهه نیفا و سبعین ألف ألف دینار (1) بل أن هذا الخلیفه الطائش فرق الجواهر الثمینه - التی حرص الرشید علی جمعها - علی الجواری و المغنیات فی لهوه و هزله و لعبه. یقول عبدالملک المکی العصامی: و أخرج - المقتدر - علی النساء جمیع جواهر الخلافه، و أتلف امورا کثیره منها، من النقد ثمانین ألف ألف دینار (2) . و من مظاهر البذخ و الاسراف ما أقامه المقتدر من مراسیم فرح یوم ختان أولاده سنه 305 ه، حیث بذل من الحلوی و الکرزات - الموالح - و النثار و العطور و غیر ذلک ما بلغ کلفته ستمائه ألف دینار (3) و قد أرسل الی وزیره أبی الحسن علی بن الفرات یوم ختان ولده ثلاثه موائد، کان استداره الکبیره منها خمسون شبرا، یحملونها حمالون، و ثوب و شی منسوج بالذهب، و صینیه ذهب فیها دنانیر و جوز و فستق و بندق، و ما یجری هذا المجری من الاصناف، و جمیعه من ذهب و قدره خمسه آلاف دینار (4) .

ص: 49


1- 89. الکامل لابن الاثیر: 222 / 6.
2- 90. سمط النجوم العوالی لعبد الملک بن حسین الملکی العصامی: 354 / 3، م السلفیه.
3- 91. المنتظم لابن الجوزی: 127 / 6.
4- 92. تحفه الامراء فی تاریخ الوزراء لابی الحسن هلال الصابی: ص 75، دار احیاء الکتب العربیه 1958 م.

و لاسرافه فی الاموال و التبذیر بمقدرات الدوله فقد اتخذ من الخدم و الغلمان و الجواری أعدادا هائله، تعد بالآلاف. و مثال واحد یمکن للباحث أن یقطع برعونه هذا الخلیفه، ففی سنه 305 ه لما جاء رسول ملک الروم حاملا معه رساله القیصر الی المقتدر أمر الخلیفه أن یطاف بهذا الرسول بدار الخلافه، فکان المستقبلین من الخدم کما یصف الخطیب البغدادی: سبعه آلاف خادم، منهم أربعه آلاف بیض، و ثلاثه آلاف سود، و عدد الحجاب سبعمائه حاجب، و عدد الغلمان السودان غیر الخدم أربعه آلاف غلام (1) . ثم انغمار المقتدر بالشراب و الطرب و عکوفه علی المجون و الارتماء فی أحضان الجواری و المغنیات مما دفع ثمنه، اذ تسیبت الاوضاع فی البلاد، و تحکم الاتراک فی امور الدوله، و امتدت ید النساء لتعزل و تنصب من تشاء من الوزراء و العمال، و انتشر الفقر و الجوع بین الناس، و اضطرب المسلمون فی أیامه، و فزعوا من الثورات و الفتن، و ما قام به صاحب الزنج و احتلاله للحرم المکی، و سلب أستار الکعبه و ثیابه، و حمل الحجر الاسود الی البحرین، و انتشار الامراض و الاوبئه، و الضرائب الکثیره التی کان ینوء بها المجتمع الاسلامی.. کل ذلک و الخلفیه المقتدر کثیرا ما جمعه مجلس الشراب و الطرب مع والدته السیده و لمه من حفدتها و جواریها (2) . و لا غرابه أن یجد الباحث أن بغداد زمن المقتدر أخذت تعج بهذا اللون من الترف، حتی قصدها المغنیون و أهل اللهو و الطرب، و قد بالغ المقتدر فی اکرام هؤلاء، کابن عائشه، و کنیز المغنی.

ص: 50


1- 93. تاریخ بغداد للخطیب البغدادی: 101 / 1، بیروت.
2- 94. الفرج بعد الشده - للتنوخی: 380 / 1.

ام الخلیفه شغب تحکم و تجمع الاموال

لقد ساءت الاوضاع کثیرا أیام المقتدر، للاخطاء الجسیمه التی کان یرتکبها کل یوم، مما سلبته تلک التصرفات هیبه الخلافه منه، و تحکم فی البلاد اناس غیر نزیهین لهم مطامعهم الخاصه، و ذوو الایدی الخؤونه، فهذه السیده شغب والده الخلیفه المقتدر تنصب من ترید و تعزل من ترید، و هذا الوزیر علی بن الفرات الذی نهب أموال المسلمین بالملایین، و مؤنس الخادم الترکی یهدد حیاه الخلیفه مرارا، و القهرمانات (1) من النساء یتدخلن فی سیاسه الدوله، أمثال: القهرمانه [فاطمه] وکیله السیده ام المقتدر، و القهرمانه [ام موسی الهاشمیه]، و القهرمانه [ثمل] و التی جلست للمظالم وحسم الدعاوی، و القهرمانه [زیدان] التی أصبح بیتها سجنا یزج فیه کل من یغضب علی الخلفیه المقتدر، الی غیر ذلک من الشخصیات، لکن من أبرز الشخصیات السیاسیه التی لعبت دورا مهما فی زمن المقتدر هی ام الخلیفه، و اسمها (شغب) (2) ، حیث لعبت دورا کبیرا فی سیاسه الدوله، و قد خافها القواد و الوزراء و الکتاب، بل أصبحت کرجل الدوله الاول، و فی زمنها عینت القهرمانات لحسم الدعاوی و الخصومات، و هی بذلک خالفت سنه الله و رسوله بهذه البدعه الجدیده فی تولیتها النساء القضاء. و قد مر أن القهرمانه ثمل قد تصدت لهذه المهمه، حیث أمرتها السیده أن تجلس بالرصافه قرب مرقد أبی حنیفه لتنظر فی مظالم الناس و شکاواهم، و جعلت ذلک فی کل جمعه، الا أن الناس أنکروا علیها ذلک و استبشعوا فعل ام المقتدر (شغب)، و استهجنوا من أن تحکم بینهم امرأه. و أعمال السیده شغب لم یقف عند هذا الحد، بل أصبحت أطول ید - فی

ص: 51


1- 95. القهرمان تعنی بالفارسیه: البطل.
2- 96. و قیل: ان اسمها: ظلوم، و لکن یبدو ظلوم جاریه المقتدر.

المملکه - فی سرقه الاموال، و جبایتها من کل مکان و بأی صوره، حتی أنها أرادت أن تمتلک بعض الاوقاف قهرا. و قد ذکر ابن الجوزی موقفها مع القاضی أحمد بن اسحاق بن بهلول الذی طلبت منه أن یلغی وقفیه بعض الاماکن حتی یتسنی لام الخلیفه أن تأخذه ملکا سائغا حلالا، الا أن القاضی رفض طلب هذه السیده الطموح، غیر متأهب للتهدیدات الصادره منها بحقه (1) . ثم ظاهره الرشوه قد تمیزت بها ام الخلیفه، و أصبح دیدنها جمع المال بأی طریق کان، لهذا تقدم الوزراء بالولاء التام لها، و ضمنوا الوزاره بمال کبیر یدفعه الوزیر قبل تعینه للمنصب، فهذا الوزیر عبیدالله بن یحیی الخاقانی قد ضمن لها مائه ألف دینار جراء تدخلها لتقلیده الوزاره بعد وزاره ابن الفرات الاولی، ثم جرت العاده علی کل وزیر أن یضمن الوزاره مقابل مبلغ من المال یدفع الی ام الخلیفه المقتدر، فلم یتمکن الوزیر ابن الفرات من العوده الی الوزاره ثانیه الا بعد أن تعهد للسیده ان یدفع لها فی کل یوم 333 دینارا و ثلث (2) الدینار. لهذا فقد اجتمعت عند ام الخلیفه (شغب) أموالا طائله استأثرتها لنفسها دون منازع. قال ابن الاثیر: ان دخلها من أملاکها بلغ ألف ألف دینار فی السنه (3) و لما حلت أزمه مالیه عام 317 ه من جراء بعض الفتن و حرکه القاهر بالله أخرجوا من بیتها فی الرصافه ستمائه ألف دینار کانت مخبأه هناک (4) و من جراء ابتزازها

ص: 52


1- 97. المنتظم لابن الجوزی: 232 / 6، و البدایه و النهایه لابن الاثیر: 177 / 11.
2- 98. تجارب الامم و تعاقب الهمم لابن مسکویه ت 421 ه: 42 / 1، م القاهره 1914 م.
3- 99. الکامل لابن الاثیر: 225 / 6. [
4- 100. الکامل لابن الاثیر: 201 / 6، و المنتظم لابن الجوزی: 222 / 6.

الاموال بالطرق الملتویه و غیر المشروعه أن حصلت علی الضیاع، و البساتین، و العقارات، و الاراضی، و الدور، حتی أصبحت أکبر شخصیه اقطاعیه فی الدوله، الا أن التاریخ یحدثنا حول هذه المرأه الشغوب بحب المال أن جلبت الیها الویلات الکبیره التی أودت بحیاتها من جراء تنافسها للحصول علی أکبر قدر ممکن من المال بأی سبب کان. و قد سلط علیها الخلیفه القاهر - بعد مقتل ولدها الخلیفه المقتدر -، اذ ضربها أشد ما یکون الضرب، و علقها من رجلها، حتی أن البول کان یسیل علی وجهها، حتی تعترف بما لدیها من المال و المصوغ و الثیاب، ولکنها لم تعترف بشی ء (1) ، غیر أنها لم تلبث الا قلیلا حتی أقرت بما عندها من الثیاب، و الحلی، و المصوغات، و المجوهرات، و صنادیق خاصه بلغت قیمتها مائه ألف و ثلاثون ألف دینار (2) و قد رضخت من شده تعذیب القاهر لها فی أن تحل جمیع وقفیاتها، فبیع منها الضیاع الخاصه الفراتیه، و العباسیه، و المستحدثه، و المرتجعه، و ما یجری مجراها فی سائر النواحی (3) ، حتی بلغ قیمه ما بیع نصف ملیون دینار، کما ذکره ابن مسکویه. کیفما کان فقد انتهت حیاه هذه المرأه الولوع بالمال و الجاه و السلطه و الرشوه، انتهت بأبشع صوره بعد ما کانت الشخصیه الاولی فی الدوله. و من المظاهر البارزه فی زمن المقتدر امتداد نفوذ بعض الخدم و تطاولهم فی سیاسه الدوله، و القبض علی زمام الامور فتره من الزمن، و هؤلاء الخدم کان لهم دور کبیر فی جلب

ص: 53


1- 101. المنتظم لابن الجوزی: 253 / 6.
2- 102. الفخری فی الآداب السلطانیه لابن الطقطقی محمد بن علی، ت 660 ه: ص 576، بیروت 1966 م.
3- 103. الکامل لابن الاثیر: 224 / 6، و تجارب الامم لابن مسکویه: 245 / 1.

الخلافه الی المقتدر، و تنصیبه علی المسلمین، کما أن عدد الخدم فی بلاط الخلیفه قد ازداد عما کان علی زمن المکتفی. ان عدد ما احصی فی دار الخلافه کما قال ابن الطقطقی: أحد عشر ألف خادم خصی، غیر الصقالبه، و أبناء الفرس و الروم و السودان (1) . من أبرز هؤلاء الخدم: [صافی الحرمی]، الذی أسدی للمقتدر فضلا کبیرا، و مواقف تعد ذات أهمیه و خطیره فی حیاه الدوله الاسلامیه فی العصر العباسی. و ان صافی هو المنعم علی المقتدر فی تولیته الخلافه. و من الخدم الذین لهم دور کبیر فی سیاسه الدوله سوسن [الحاجب]، الذی مال الی ابن المعتز، ثم رجع الی المقتدر بعد ما خابت آماله، و فشل فی تحقیق طموحه، و مع هذا فلم یأمن جانبه الخلیفه المقتدر (2) .

تجبر الخادم سوسن الحاجب

قال عریب فی صله تاریخ الطبری: عظم أمر سوسن الحاجب، و تجبر و طغی، فاتهمه المقتدر و لم یأمنه، و أدار الرأی فی أمره مع ابن الفرات، فأوصی الیه المقتدر أن خذ من الرجال ما شئت، و من المال و السلاح ما شئت، و تول من الاعمال ما أحببت، و خل عن الدار أو ولها من أرید، فأبی علیه، و قال: أمر أخذته بالسیف لا أترکه الا بالسیف، فأحکم المقتدر الرأی مع ابن الفرات فی قتله، فلما دخل معه المیدان فی بعض الایام أظهر صافی [الحرمی] العله و جلس فی بعض طرق المیدان متعللا، فنزل سوسن لیعوده، فوثب الیه جماعه فیهم [تکین الخاصه] و غیره من القواد فأخذوا سیفه و أدخلوه بیتا، فلما سمع من کان معه بذلک من

ص: 54


1- 104. الفخری فی الآداب السلطانیه لابن الطقطقی: ص 260.
2- 105. صله تاریخ الطبری، القرطبی 20.

غلمانه و أصحابه تفرقوا، و مات سوسن بعد أیام فی الحبس، و قلدت الحجابه نصرا الحاجب المعروف بالقشوری (1) و من الاسماء البارزه فی قائمه الخدم الذین لعبوا دورا سیاسیا مهما فی أوائل القرن الرابع الهجری أحمد بن نصر القشوری، و محمد بن یاقوت الترکی، و مسرور الخادم. ثم من السمات البارزه فی عصر المقتدر: اضطراب الوزاره، و تسیب العمال و الکتاب و موظفی الدوله، و ظهور الرشوه بصوره علنیه، و قد کانت الفرصه مناسبه جدا لان یکون المقتدر وامه (شغب) علی رأس اولئک المرتشین، حیث ابتزوا أموال الناس، و جعلوا منصب الوزاره یباع و یشتری، و قد یحظی بمنصب الوزاره من یضمنها بأکثر مال، و یرخص نفسه فیتذلل للخلیفه أو للحاشیه من الخدم و الحریم و القهرمانات (2) .

استمرار فساد سلاطین بنی العباس الی حین سقوطهم

لقد استمر تدهور ملوک بنی العباس بعد زمن المعتصم الی یوم انقراضهم بید المغول سنه 656 ه فلم یبرز فیهم رجل قوی الشکیمه قدیر الهمه متین الدین مخلص النیه بل کانوا یلهثون خلف شهواتهم و أهوائهم و ملذاتهم فباؤوا بالخسران المبین. فکان السلطان العباسی اسما لا غیر و أموره وراتبه و حیاته فی قبضه الوزیر البویهی أو السلجوقی أو الترکی. و سیره حیاتهم من وهن الی وهن و من لهو الی لهو حتی سلم أخیرهم (المستعصم) الرایه الی هولاکو فلم یقبل طاعته بل قتله مهانا ذلیلا.

ص: 55


1- 106. صله تاریخ الطبری: ص 21.
2- 107. راجع سیر أعلام النبلاء، الذهبی 102 / 15، البدایه و النهایه 149 / 11.

المغول و دخولهم فی التشیع

قتل خوارزم شاه لتجار المغول المسلمین خیانه للاعراف

لقد ارسل جنکیزخان تجارا مسلمین عددهم 450 تاجرا الی خوارزم لشراء بضاعه لجیوشه و لشعبه و دولته حاملین معهم اموالا عظیمه. فامر علاء الدین محمد خوارزم شاه بقتلهم و الاستیلاء علی اموالهم رغم اسلامهم. فأثار هذا العمل حفیظه جنکیزخان لانه عمل لصوصی لا تفعله أهل الدیانات السماویه و مخالف لاعراف التجاره الدولیه. و انه أثار عداوه التتار للمسلمین و حقدهم علیهم. فقرر جنکیزخان تقدیم الحرب علی المسلمین علی حروبه الاخری، و فعلا غزا دوله خوارزم شاه مصمما علی الانتقام لقتلاه و الانتقام من الملک القاتل فی سنه 616 ه - 1219 م. و لما سمع الملک خوارزم شاه بتوجه جنکیزخان لبلاده أخذه الخوف و الهلع و الجبن مثله مثل الخلیفه العباسی المستعصم مع هولاکو فقرر الفرار من البلاد و ترکها للغزاه القادمین و ذلک هو الخسران المبین. فاحتل جنکیزخان المدن الواحده بعد الاخری قاتلا للرجال و مهینا للنساء و محرقا للدور السکنیه و غانما للاموال. و کانت دوله خوارزم تضم البلدان الاسلامیه الواقعه وراء النهر و ایران فهی

ص: 56

امبراطوریه عظمی. و حدودها من مدینه فرغانه الی بحیره آرال و تظم عمان والدول الحالیه: ترکستان الصین الکبیره و قرقیزستان و قازاقستان و افغانستان و ایران و باکستان و کشمیر و ترکمنستان. و کان الملک خوارزم شاه أقوی من الخلیفه العباسی بأضغاف لذا حاول عزله بخلیفه آخر أو تنصیب نفسه مکانه مبررا عمله بمؤامره الخلیفه علیه عبر تحریض الغوریین ضده، هذا أولا. و ثانیا اتهم خوارزم شاه أم الخلیفه بعلاقتها بمجد الدین البغدادی. مما یعنی نکران أصل الخلیفه العباسی. فأفتی علماء بلاده بعزل الخلیفه العباسی المستولی علی الحکم غصبا باعتبار الخلافه حقا لال علی من نسل الحسین علیه السلام. و أرسل الملک خوارزم شاه جیشا لاحتلال بغداد و القضاء علی الخلافه الغاصبه فی نظره لکن الثلوج حطمت ذلک الجیش و أنهکته و فرقته. و بینما کان المغول یحتلون البلدان الواحد بعد الاخر کان الخاسرون الجبناء المتخاذلون یتهمون أعداءهم باستدراج المغول فقد اتهم أنصار البابا فی اوربا الامبراطور فریدریک الثانی باستدعاء المغول بینما اتهم الملک عدوه البابا باستدعاء المغول الی البلاد!!

احتلال بغداد

و فی أوائل المحرم سنه 655 ه 1257 م حاصر هولاکو بغداد، و قد استصحب الخواجه نصیر الدین محمد بن محمد بن الحسن الطوسی أسیرا (672 - 597) و قرر هولاکو ارسال المحقق الطوسی سفیرا الی الخلیفه العباسی المستعصم

ص: 57

للتفاوض معه (1) . و حاول الطوسی أن یقنع الخلیفه بالتنازل للأمر الواقع لتهدئه الأوضاع و الحد من اراقه الدماء، الا أن الخلیفه أصر علی رفض کل الحلول المطروحه، فرجع الطوسی صفر الیدین، و بدأ هولاکو بتضییق الحصار علی بغداد. و من الأکاذیب: تصدی وزیر الخلیفه مؤید الدین العلقمی القمی لزوال آل العباس، آملا فی أن یلیها أحد الساده العلویین، فقد کاتب التتار و راسلهم خفیه، و أطمعهم فی الاستیلاء علی بغداد بغیر قتال و جلاد، و فرق جیش المستعصم، و أبلغه أن هولاکو یرید أن یزوج ابنته ابنک أبابکر، ثم یکون لک کما کان لک السلاجقه و تبقی أنت الخلیفه، فان رأیت أن تخرج الیهم و تصالحهم و تصاهرهم، فلا تراق الدماء و ینتهی الأمر بالسلام و الوئام! و حیث لم یکن للخلیفه تدبیر الا فی تطییر الطیور، لذلک فقد نجحت فیه خدعه الوزیر، و استدعی الوزیر من فقهاء بغداد و سائر علمائها أن یحضروا مجلس السلام، و خرج الخلیفه و بیده قضیب النبی صلی الله علیه و آله (2) و علیه بردته (3) مع جماعه من العلماء و الأعیان و أکابر الدوله الی بلاط هولاکو، و أدخلهم هولاکو فی مخیمه، و حیث اجتمع جمعهم جرد جنوده سیوف الخیانه و الحتوف فیهم. أما المستعصم و ابنه أبوبکر فقد وضعوهما فی جولقین (خرجین) و ضربوهما بمکدم الجص حتی ماتا، و کان ذلک فی الیوم الثامن و العشرین من شهر محرم سنه 656 ثم استباحوا بغداد أربعین یوما، و قتلوا سائر أولاد المستعصم و استرقوا

ص: 58


1- 108. یادبود خواجه ی طوسی: 15، (فارسی).
2- 109. عصا صغیره کان یأخذها رسول الله صلی الله علیه و آله بیده یسمی القضیب الممشوق.
3- 110. نقل ابن الأثیر فی الکامل: أن البرده کان قد أهداها النبی صلی الله علیه و آله و سلم الی کعب بن زهیر الشاعر و اشتراها معاویه من ورثته بعشرین ألف درهم، فکانت بید الخلفاء حتی أحرقها التتار 276: 2.

بناته، و کأن دخولهم بغداد کان بعد أسبوع من قتل المستعصم و من اعتصم به، فی الخامس من شهر صفر سنه 656 ه 1258 م. و أخذ هولاکو نساء الخلیفه و باقی نساء العباسیین جوار فکان جزاءا الهیا بما فعله الخلیفه ببعض نساء المسلمین!! و کان هولاکو قد اتخذ تبریز عاصمه له، و استوزر بهاء الدین محمد الجوینی بعنوان صاحب الدیوان، لاداره الدوله فی ایران، فترکه فی بغداد و رجع هو و نصیر الدین طوسی الی عاصمته تبریز، بعد عام من دخوله بغداد فی أوائل سنه 657 ه 1258 م. و رغب الطوسی هولاکو فی اختیار قاعده جدیده، لیقیم فیها أعظم رصد و مکتبه من الکتب المنهوبه من خراسان و بغداد و الموصل و دمشق (1) و مدرسه علمیه، و أن یوفد وفودا الی العلماء فی البلدان یدعوهم الیها، و استجاب هولاکو لذلک، و اختار الطوسی مراغه قرب مدینه زنجان لذلک، و أوفد فخر الدین لقمان المراغی لدعوه العلماء الیها (2) . و فی سنه 661 توفی بهاء الدین محمد الجوینی صاحب الدیوان ببغداد، ففوض هولاکو حکومه بغداد الی ابنه علاء الدین عطاء الملک الجوینی و استوزر له أخاه شمس الدین محمد بن محمد الجوینی. و فی سنه 662 ه 1263 م أوکل هولاکو الی الطوسی ولایه الأوقاف و التفتیش العام فی شؤون البلاد. و فی سنه 663 ه. هلک هولاکو، و خلفه ابنه أبا خاقان، و فی سنه 672 ه. سافر الطوسی الی العراق، و أصابه فی بغداد داء عضال توفی به فی یوم الغدیر 18 ذی

ص: 59


1- 111. یادبود خواجه طوسی، المقدمه: 2، للدکتور موسی عمید.
2- 112. أعیان الشیعه 11: 46.

الحجه سنه 672 ه - 1272 م فدفن فی رواق الامامین الکاظمین علیهماالسلام. مشایخه فی البحرین: و قد ترجم له ثلاثه من علماء البحرین فی کتبهم (1) و لا نری لدیهم فی مشایخه من علماء البحرین سوی شیخ واحد هو الشیخ کمال الدین علی بن سلیمان البحرانی (م 672) و هو من قریه مصتره، و له کتاب الاشارات، و مفتاح الطیر (2) .

لقاء هولاکو بالعلماء

ان الشیخ الاعظم خواجه نصیر الدین الطوسی لما جاء الی العراق حضر الحله فاجتمع عنده فقهاء الحله فأشار الی الفقیه نجم الدین جعفر بن سعید و قال: من أعلم هؤلاء الجماعه؟ فقال له: کلهم فاضلون علماء ان کان واحد منهم مبرزا فی فن کان الآخر مبرزا فی فن آخر. فقال: من أعلمهم بالاصولیین؟ فأشار الی والدی سدید الدین یوسف بن المطهر والی الفقیه مفید الدین محمد بن جهیم فقال: هذان أعلم الجماعه بعلم الکلام و أصول الفقه (3) . و بفضل هذا الشیخ المعظم و تدبیره نجا أهل الکوفه و الحله و المشهدین الشریفین من القتل و النهب و السبی و ذلک حین غزا التتار العراق و عملوا ما عملوا. قال ولده أبومنصور فی کشف الیقین: لما وصل السلطان هولاکو الی بغداد قبل ان یفتحها هرب أکثر أهل الحله الی

ص: 60


1- 113. فهرست آل بویه و علماء البحرین: 69، و السلافه البهیه فی الترجمه المیثمیه بضمن کشکول البحرانی 53 - 41: 1.
2- 114. النجاه فی القیامه - ابن میثم البحرانی ص 11.
3- 115. بحارالانوار 64 / 107.

البطائح الا القلیل فکان من جمله القلیل والدی رحمه الله و السید مجد الدین بن طاووس و الفقیه ابن أبی العز فأجمع رأیهم علی مکاتبه السلطان بأنهم مطیعون داخلون تحت ایالته و أنفذوا به شخصا أعجمیا فأنفذ السلطان الیهم فرمانا مع شخصین أحدهما یقال له فلکه و الآخر یقال له علاء الدین و قال لهما: قولا لهم: ان کانت قلوبکم کما وردت به کتبکم تحضرون الینا فخافوا لعدم معرفتهم بما ینتهی الیه الحال فقال والدی رحمه الله: ان جئت وحدی کفی؟ فقالا: نعم فأصعد معهما فلما حضر بین یدیه - و کان ذلک قبل فتح بغداد و قبل قتل الخلیفه: قال له: کیف قدمتم علی مکاتبتی و الحضور عندی قبل ان تعلموا بما ینتهی الیه أمری و أمر صاحبکم؟ و کیف تأمنون أن یصالحنی و رحلت عنه؟ فقال والدی رحمه الله: انما أقدمنا علی ذلک لانا روینا عن أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام أنه قال فی خطبه: الزوراء و ما أدراک ما الزوراء أرض ذات اثل یشید فیها البنیان و تکثر فیها السکان و یکون فیها محاذم و خزان یتخذها ولد العباس موطنا و لزخرفهم مسکنا تکون لهم دار لهو و لعب یکون بها الجور الجائر و الخوف المخیف و الائمه الفجره و الامراء الفسقه و الوزراء الخونه تخدمهم أبناء فارس و الروم لا یأتمرون بمعروف اذا عرفوه و لا یتناهون عن منکر اذا أنکروه (یکتفی) الرجال منهم بالرجال و النساء منهم بالنساء فعند ذلک الغم العمیم و البکاء الطویل و الویل و العویل لاهل الزوراء من سطوات الترک و هم قوم صغار الحدق وجوههم کالمجان المطرقه باسهم الحدید جرد مرد یقدمهم ملک یأتی من حیث بدا ملکهم جهوری الصوت قوی الصوله علیه الهمه لا یمر بمدینه الا فتحها و لا ترفع علیه رایه الا نکسها الویل الویل لمن ناواه فلا یزال کذلک حتی یظفر. فلما وصف لنا

ص: 61

ذلک و وجدنا الصفات فیکم رجوناک فقصدناک، فطیب قلوبهم و کتب لهم فرمانا باسم والدی رحمه الله یطیب قلوب أهل الحله و أعمالها (1) . و لا یخفی علی من ألقی السمع و هو شهید أن اقدام هذا الشیخ التقی علی مثل هذه المحاوله لیس هو مساومه للفاتح الاجنبی و مساعده علی تسلط ید الکافر علی المؤمن کما اعتقده بعض العامه ممن لا تدبر له فی الامور. فان هذا العالم الجلیل الورع یعرف أن الکافر لا سبیل له علی المؤمن لکن لما شاهد أن الخلیفه العباسی آنذاک منهمک فی لهوه و لعبه لم یفکر فی مصیر نفسه فضلا عن غیره و عدم وجود القدره الکافیه لمواجهه الغزو المغولی و کان یعلم أن المغول التتار اذا دخلوا بلده ماذا یصنعون بها من الدمار و الهلاک و السبی و التعدی علی الناموس. و لذا صمم هو و من معه کخطوه أولی الحفاظ علی المشهدین الشریفین و الحله و أعمالها فذهب الشیخ سدید الدین الی هولاکو و نجح هذا النجاح الباهر فی اتمام هذه الخطوه الاولی و الحصول علی الامان لاهل هذه المناطق. و کخطوه ثانیه ألف السید مجد الدین محمد بن طاووس کتاب البشاره و أهداه الی هولاکو فأنتجت هذه الخطوه أن رد هولاکو شؤون النقابه فی البلاد الفراتیه الی السید ابن طاووس و أمر هولاکو بسلامه المشهدین و الحله.

وصف العلماء للطوسی

وصفه الحر العاملی: بأنه کان عالما محققا (2) . و وصفه المحدث البحرانی: بأنه کان من العلماء الاجلاء المشهورین (3) . و قال السید الامین فی وصفه: عالم فاضل محدث ثقه صدوق من أکابر فقهاء

ص: 62


1- 116. تحفه العالم 183 / 1 نقلا عن کشف الیقین.
2- 117. أمل الامل 345 / 2.
3- 118. لؤلؤه البحرین: 228.

عصره و هو الذی نقل عنه الشهید فی شرح الارشاد فی مبحث قضاء الصلاه الفائته القول بالتوسعه (1) . و جده لامه هو: الحسن بن یحیی بن الحسن بن سعید الهذلی الحلی، وصفه المحدث البحرانی بأنه من الفضلاء (2) . و قال الحر العاملی فی وصفه: عالم فقیه فاضل یروی عنه ولده (3) . و قال الحر أیضا فی موضع آخر: کان فاضلا عظیم الشأن (4) . و خاله هو: نجم الدین جعفر بن الحسن بن یحیی بن الحسن بن سعید الهذلی المعروف بالمحقق الحلی. قال العلامه فی اجازته لبنی زهره: و هذا الشیخ کان أفضل أهل عصره فی الفقه (5) . و قال ابن داود فی وصفه: المحقق المدقق الامام العلامه واحد عصره و کان ألسن أهل زمانه و أقومهم بالحجه و أسرعهم استحضارا قرأت علیه و ربانی صغیرا و کان له علی احسان عظیم و التفات (6) . و وصفه المحدث البحرانی: بأنه کان محقق الفقهاء و مدقق العلماء و حاله فی الفضل و النباله و العلم و الفقه و الجلاله و الفصاحه و الشعر و الادب و الانشاء أشهر (7) .

ص: 63


1- 119. أعیان الشیعه: 288 / 10.
2- 120. لؤلؤه البحرین: 228.
3- 121. أمل الآمل 66 / 2.
4- 122. أمل الآمل 81 / 2.
5- 123. بحارالانوار: 63 / 107.
6- 124. رجال ابن داود: 62.
7- 125. قواعد الأحکام - العلامه الحلی ج 1 ص 17.

اسلام المغول علی ید الطوسی

حاول علماء الشیعه التأثیر علی المغول اسلامیا فألف السید مجد الدین محمد بن طاووس کتاب البشاره و أهداه الی هولاکو، فأنتجت هذه الخطوه أن رد هولاکو شؤون النقابه فی البلاد الفراتیه الی السید ابن طاووس، و أمر هولاکو بسلامه المشهدین و الحله.

هدایه المغول

و هی مرحله الاصلاح - حاولوا اصلاح هذا المعتدی وردعه عن ارتکاب الجرائم و هدایته هو و من معه الی الصراط المستقیم من باب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و أثمرت هذه الخطوه ببرکه النصیر الطوسی أن أسلم الملک هولاکو و کثیر من المغول و استطاع النصیر الحفاظ علی ما تبقی من التراث بعد هلاک جله و صار النصیر الطوسی وزیر هذا السلطان و قام بمهام کبیره فی خدمه العلم و العلماء و الحفاظ علی النفوس و الدماء. و مع کل هذه الخدمات التی قام بها علماء الشیعه لاجل الحفاظ علی الدین و الناموس و مع کل هذا الاحسان الذی قدموه للانسانیه نری بعض من یدعی الفضل من العامه یرد هذا الاحسان بالاساءه فیقدح بالنصیر و من معه بأنهم ساعدوا هولاکو فی الاعتداء و ساوموه!!! و أمه هی: بنت العالم الفقیه الشیخ أبی یحیی الحسن بن الشیخ أبی زکریا یحیی (1) .

اثر علماء الشیعه فی اسلام المغول

أثر علماء الشیعه و علی رأسهم المحقق الطوسی فی اسلام المغول فتحولت هذه الامه المغولیه من الکفر الی الاسلام.

ص: 64


1- 126. قواعد الأحکام - العلامه الحلی ج 1 ص 14.

و ذلک بفعل التبلیغ المستمر و المجد فی نشر الاسلام بین هؤلاء المشرکین. و لقد حاول المحقق الطوسی نشر العقائد الاسلامیه و الاخلاق المحمدیه بین هؤلاء الکفره لهدایتهم من الوحشیه الی الاسلام فوفقه الله تعالی. فانتشرت رایات الاسلام فی ربوع التتار المغولیین فکفوا عن قتل الناس و تخلقوا بأخلاق رسول الله الرائعه. و الیوم تفتخر الامه الاسلامیه بجهود هذا الداعیه الاسلامی الذی توفق فی عمله أفضل توفیق و نجح نجاحا باهرا. لقد انتشر الاسلام بین صفوف الجیش المغولی تدریجیا ثم أسلم ملوک المغول تباعا.

اسلام السلطان محمد خدابنده

و بعد ذلک کله جاء دور علامتنا الحلی رضوان الله تعالی علیه لیؤدی واجبه المقدس، حیث یحدثنا التأریخ عن کیفیه استبصار السلطان محمد خدابنده و أکثر قادته و امرائه، و ذلک عند ما طلق السلطان زوجته ثلاثا، و أجمع علماء المذاهب علی وجوب المحلل، ثم مجی ء العلامه الحلی رضوان الله تعالی علیه و مباحثته مع علماء العامه و اقامه الادله الدامغه علیهم، حیث اسفرت تلک المباحثه عن تشیع السلطان و أکثر من معه. و قد ذکر هذه الحادثه مفصله العلامه المجلسی فی روضه المتقین (1) . و ذکرها الحافظ الابر و الشافعی بوجه آخر (2) .

ص: 65


1- 127. روضه المتقین 30: 9.
2- 128. مجالس المؤمنین 356: 2، نقلا عن تأریخ الحافظ الابرو، تحفه العالم 176: 1، خاتمه المستدرک: 460، احقاق الحق 11: 1، أعیان الشیعه 396: 5.

و بقی العلامه ملازما للسلطان محمد خدابنده فی حله و ترحاله، یعمل علی نشر المذهب الحق و ترکیز دعائمه، الی أن توفی السلطان فی سنه 716 فرجع العلامه الی الحله و اشتغل بالدرس و التألیف و تربیه العلماء و تقویه المذهب. مشایخ العلامه الحلی فی القراءه و الاجازه: (1) والده الشیخ سدید الدین یوسف بن علی بن المطهر الحلی، أول من قرأ علیه، فأخذ منه الفقه و الاصول و العربیه و سائر العلوم، و روی عنه الحدیث. (2) خاله الشیخ نجم الدین جعفر بن الحسن بن سعید المحقق الحلی، أخذ منه الکلام و الفقه و الاصول و سائر العلوم، و روی عنه. (3) الخواجه نصیر الدین محمد بن الحسن الطوسی، أخذ منه التعلیقات و الریاضیات. (4) ابن عم والدته الشیخ نجیب الدین یحیی بن سعید الحلی، صاحب الجامع للشرائع. (5) الشیخ کمال الدین میثم بن علی البحرانی، صاحب الشروح الثلاثه علی نهج البلاغه، قرأ علی التعلیقات، و روی عنه الحدیث. (6) السید جمال الدین أحمد بن موسی بن طاووس الحسینی، صاحب کتاب الثری، أحذ عنه الفقه. (7) السید رضی الدین علی بن موسی بن طاووس الحسینی، صاحب کتاب الاقبال و غیره (1) . فأدی اختلاف الکلمه بین ملوک المغرب الاسلامی الی تجرؤ متفیئی ظلال الصلیب علیهم، فأجلبوا علیهم بخیلهم و رجلهم، فاستولوا علی کثیر من مدن آسیا الصغری و حکموها و أکثروا القتل و الفساد فیها.

ص: 66


1- 129. ایضاح الاشتباه - العلامه الحلی ص 43.

نص ما قاله ابن تیمیه فی نصیر الدین الطوسی

قال ابن تیمیه المقتول بید علماء و قضاه السنه بسبب کفره عن الطوسی: هذا الرجل قد اشتهر عند الخاص و العام أنه کان وزیر الملاحده الباطنیه الاسماعیلیه فی الألموت، ثم لما قدم الترک المشرکون الی بلاد المسلمین، و جاؤوا الی بغداد دار الخلافه، کان هذا منجما مشیر الملک الترک المشرکین هولاکو، أشار علیه بقتل الخلیفه و قتل أهل العلم و الدین، و استبقاء أهل الصناعات و التجارات الذین ینفعونه فی الدنیا، و أنه استولی علی الوقف الذی للمسلمین، و کان یعطی منه ماشاء الله لعلماء المشرکین و شیوخهم من البخشیه السحره و أمثالهم. و أنه لما بنی الرصد الذی بمراغه علی طریقه الصابئه المشرکین، کان أبخس الناس نصیبا منه من کان الی أهل الملل أقرب، و أوفرهم نصیبا من کان أبعدهم عن الملل، مثل الصابئه المشرکین و مثل المعطله و سائر المشرکین. و من المشهور عنه و عن أتباعه الاستهتار بواجبات الاسلام و محرماته، لا یحافظون علی الفرائض کالصلوات، و لا ینزعون عن محارم الله من الفواحش و الخمر و غیر ذلک من المنکرات، حتی أنهم فی شهر رمضان یذکر منهم من اضاعه الصلوات و ارتکاب الفواحش و شرب الخمور ما یعرفه أهل الخبره بهم. و لم یکن لهم قوه و ظهور الا مع المشرکین الذین دینهم شر من دین الیهود و النصاری، و لهذا کان کلما قوی الاسلام فی المغل و غیرهم من الترک ضعف أمر هؤلاء، لغرض معاداتهم للاسلام و أهله... و بالجمله فأمر هذا الطوسی و أتباعه عند المسلمین أشهر و أعرف من أن یعرف و یوصف. و مع هذا فقد قیل: انه فی آخر عمره یحافظ علی الصلوات الخمس، و یشتغل بتفسیر البغوی و بالفقه و نحو ذلک، فان کان قد تاب من الالحاد، فالله یقبل التوبه عن عباده و یعفو عن السیئات، و الله تعالی یقول: (یا عبادی الذین أسرفوا علی أنفسهم لا تقنطوا من رحمه الله ان الله یغفر

ص: 67

الذنوب جمیعا) (1) . لکن ما ذکره هذا، ان کان قبل التوبه لم یقبل قوله، و ان کان بعد التوبه لم یکن قد تاب من الرفض، بل من الالحاد وحده، و علی التقدیرین فلا یقبل قوله. و الأظهر أنه انما کان یجتمع به و بأمثاله لما کان منجما للمغل المشرکین، و الالحاد معروف من حاله اذ ذاک، فمن یقدح فی مثل أبی بکر و عمر و عثمان و غیرهم من السابقین الأولین من المهاجرین و الأنصار، و یطعن علی مثل مالک و الشافعی و أبی حنیفه و أحمد بن حنبل و أتباعهم و یعیرهم بغلطات بعضهم فی مثل اباحه الشطرنج و الغناء، کیف یلیق به أن یحتج لمذهبه بقول مثل هؤلاء الذین لا یؤمنون بالله و لا بالیوم الآخر، و لا یحرمون ما حرم الله و رسوله، و لا یدینون دین الحق، من الذین أوتوا الکتاب حتی یعطوا الجزیه عن ید و هم صاغرون، و یستحلون المحرمات المجمع علی تحریمها، کالفواحش و الخمر فی شهر رمضان، الذین أضاعوا الصلاه و اتبعوا الشهوات و خرقوا سیاج الشرائع، و استخفوا بمحرمات الدین، و سلکوا غیر طریق المؤمنین... لکن هذا حال الرافضه دائما یعادون أولیاء الله المتقین، من السابقین الأولین من المهاجرین و الأنصار و الذین اتبعوهم باحسان، ویوالون الکفار و المنافقین... الی آخر کلامه (2) . و قد کذب العلماء السنه و الشیعه افتراءات ابن تیمیه علی العالم الکبیر نصیر الدین الطوسی و ادرجوها ضمن الکذب الکثیر لابن تیمیه علی علماء السنه و الشیعه. فبان زیف کتابات ابن تیمیه للعلماء و العامه فی حق العلماء فعرف بالوضع و الکذب حتی وصموا الکاذب قائلین:

ص: 68


1- 130. سوره الزمر: 53.
2- 131. منهاج السنه 451 - 445 / 3. محاضرات فی الاعتقادات ج 2 - ص 744.

أکذب من ابن تیمیه. قال ابن الطقطقی المولود سنه 660 و المتوفی سنه 709، صاحب کتاب الفخری فی الآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه یروی حوادث بغداد، بواسطه واحده فقط، فذکر فی هذا الکتاب حوادث لا علاقه لها بخواجه نصیر الدین فی القضیه. و ذکر اسم الخواجه مره واحده، حین دخول ابن العلقمی علی هولاکو. ففی کتاب الفخری فی الآداب السلطانیه یذکر الشیخ نصیر الدین الطوسی مره واحده بمناسبه أن الشیخ نصیر الدین کان واسطه فی دخول هذا الوزیر، أی ابن العلقمی علی هولاکو، یقول: و کان الذی تولی ترتیبه فی الحضره السلطانیه الوزیر السعید نصیر الدین محمد الطوسی قدس الله روحه (1) . و سنلقی الاضواء علی أراء ابن تیمیه المزیفه: وصف ابن تیمیه الطوسی أنه کان وزیرا للاسماعیلیه. بینما کان الطوسی عالما یعمل فی اختصاصه المتمثل فی العلوم الفلکیه و تربیه الطلبه و لم یستند ابن تیمیه الی مصدر فی کتابته بل اعتمد علی خیاله المتعصب ضد الشیعه! و وصف ابن تیمیه الطوسی بأنه کان منجما دون دلیل علمی. بینما کان عالما فی العلوم الفلکیه و أنشأ أکبر مرصد علمی للمسلمین، و هذا افتراء آخر علی العلامه الطوسی. واتهم ابن تیمیه الطوسی بالتحریض علی قتل الخلیفه دون مستند تاریخی.

ص: 69


1- 132. الفخری فی الآداب السلطانیه: 338.

و هذا افتراء آخر علی الطوسی بلا مستند علمی. و کان المغول یقتلون کل رئیس و زعیم ینتصرون علیه بالقوه أو الصلح فلقد جاء: عندما تقدم المغول فی غزوهم الثانی، و أعاد هولاکو سیره جده، کانت الحمله هذه المره من القوه بحیث هابتها القلاع الاسماعیلیه فلم تستطع لها صدا، و نزل الأمیر الاسماعیلی رکن الدین خورشاه علی حکم المغول، فکان حکمهم قتله و قتل أعوانه و من لجأ الیه (1) . فهل طلب الطوسی منهم قتله؟ و اتهم ابن تیمیه مرصد مراغه الفلکی أنه مثل بناء الصابئه. بینما لا یوجد للصابئه مرصد فلکی سواءا کان صغیرا أم کبیرا هذا أولا. و ثانیا فی دور العلم و مؤسساته لا توجد محاذیر من مشابهه مصنع اسلامی لمصنع غربی فهی لیست دورا للعباده!! و افتری ابن تیمیه علی الطوسی عیبه لابی بکر و عمر و عثمان دون دلیل علمی فالطوسی لم یکتب فی هذا الموضوع أولا و ثانیا لقد قتل هؤلاء رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فلماذا لا یدافع ابن تیمیه عن سید الأنبیاء.

ابن تیمیه یهاجم أبابکر و عمر

ذکر العلامه ابن حجر الهیثمی فی فتاواه الحدیثیه عن بعض العلماء المعاصرین لابن تیمیه أنه سمع علی منبر جامع الجبل بالصالحیه، و قد ذکر عمر بن الخطاب فقال ابن تیمیه: ان عمر له غلطات و بلیات و أی بلیات.

ص: 70


1- 133. نصیر الدین الطوسی - حسن الأمین ص 42.

و قال: ان عثمان کان یحب المال (1) . فکان ابن تیمیه علی رأس الروافض لحکومتی عمر و عثمان لأفعالهما المره فی حق المسلمین، فکیف یسمح ابن تیمیه لنفسه بذکر مثالب رجال السقیفه و یمنع الآخرین من ذکرها؟ و افتری ابن تیمیه افتراءا أعظم من بقیه افتراءاته تلک متهما الطوسی و بقیه أعوانه و تلامیذه بشرب الخمر، و فعل المنکرات، و اضاعه الصلوات فی أیامهم و منها شهر رمضان. الجواب: لم یذکر عالم و لا جاهل و لا صدیق و لا عدو عاصر الطوسی انه فعل ذلک. و هذا افتراء عظیم علی العلامه الطوسی العابد الورع الذی أسره الاسماعیلیون و المغول مع طبیبین للاستفاده من علومهم، و قد قال النبی محمد عن المفتری: لا یدخل الجنه مفتر و جاء فی القرآن الکریم: (و قد خاب من افتری). و هکذا تبین للمسلمین کذب ابن تیمیه علی المؤمنین و عدم خوفه من الله تعالی.

رأی صاحب کتاب الحوادث فی مقتل المستعصم

صاحب کتاب الحوادث الجامعه المعاصر لهولاکو قال: ان هولاکو أمر بقتل الخلیفه فقتل یوم الاربعاء رابع عشر من صفر و لم یهرق دمه بل جعل فی غراره و رفس حتی مات (2) . و لقد قتل الکافرون و المسلمون العدید من خلفاء بنی العباس الطائشین

ص: 71


1- 134. علماء المسلمین الوهابیین، مرجع سابق، ص 183.
2- 135. الحوادث الجامعه 327.

و الحائدین عن الاسلام الکریم و منهم المستعصم.

رأی المؤرخ الارمنی المعاصر لهولاکو

المؤرخ الارمنی المعاصر لهولاکو قیراقوز، ت (671 ه - 1272 م) قال: ان هولاکو قتل الخلیفه بیده (1) ، و کان فی قوات هولاکو التی اشترکت فی فتح بغداد کتیبه من الجورجیین وورد طبقا للتاریخ الجورجی ان أحد قواد هولاکو المسمی ایکانوبان قتل الخلیفه بالسیف (2) . فلم یذکر شیئا عن الطوسی فی قضیه مقتل المستعصم لیتبین کذب ابن تیمیه فی هذا المجال. و ستجد باقی المؤرخین یکذبون ابن تیمیه أیضا!!!

رأی مارکو بولو السائح الایطالی

مارکو بولو السائح الایطالی الذی مر علی بغداد بعد انقضاء الدوله الایلخانیه بقلیل فی قصه مختصره قال: قبض هولاکو علی الخلیفه ثم اکتشف ان للخلیفه برجا ملیئا بالذهب فاستدعاه بین یدیه و أنبه لجشعه و بخله المانعین ایاه من استخدام کنوزه فی تکوین جیش یدافع به عن عاصمته المهدده منذ مده طویله ثم أمر بحبسه فی ذلک البرج بدون طعام حیث مات هناک بین کنوزه (3) .

رأی عبدالله بن فضل الشیرازی

و ذکر عبدالله بن فضل الشیرازی قصه مشابهه للقصه السابقه فی موت الخلیفه

ص: 72


1- 136. العراق فی عهد الملوک الایلخانیین، د جعفر خصباک.
2- 137. م. ن.
3- 138. م. ن.

البخیل بین کنوزه (1) .

رأی أبی الفداء فی حادثه احتلال بغداد 732 - 672 ه_

رأی أبی الفداء فی تاریخه، و هو قریب العهد بالواقعه التی کانت سنه 656، و هذا مولود فی سنه 672 ه، أی بعد سنوات قلیله، و متوفی فی سنه 732. فذکر قضیه فتح بغداد، و استیلاء المشرکین و التتر علی بغداد، و انقراض الحکومه العباسیه قائلا: فی أول هذه السنه - سنه 656 - قصد هولاکو ملک التتر بغداد، و ملکها فی العشرین من المحرم، و قتل الخلیفه المستعصم بالله، و سبب ذلک أن وزیر الخلیفه مؤید الدین ابن العلقمی کان رافضیا، و کان أهل الکرخ أیضا روافض، فجرت فتنه بین السنه و الشیعه ببغداد علی جاری عادتهم (2) . فأمر الخلیفه ابنه أبابکر و رکن الدین الدوادار رئیس العسکر، فنهبوا الکرخ، وهتکوا النساء، و رکبوا منهن الفواحش. فعظم ذلک علی الوزیر ابن العلقمی، و کاتب التتر و أطمعهم فی ملک بغداد، و کان عسکر بغداد یبلغ مائه ألف فارس، فقطعهم المستعصم لیحمل الی التتر متحصل اقطاعاتهم، و صار عسکر بغداد دون عشرین ألف فارس، و أرسل ابن العلقمی الی التتر أخاه یستدعیهم، فساروا قاصدین بغداد فی جحفل عظیم، و خرج عسکر الخلیفه لقتالهم و مقدمهم رکن الدین الدوادار، و التقوا علی مرحلتین من بغداد، و اقتتلوا قتالا شدیدا، فانهزم عسکر الخلیفه، و دخل بعضهم بغداد و سار

ص: 73


1- 139. م. ن.
2- 140. هذه الفتن کانت موجوده فی بغداد بین الشیعه و السنه، منذ زمن الشیخ المفید و الشیخ الطوسی، و فی بعض هذه الفتن هاجر الشیخ الطوسی من بغداد الی النجف الأشرف و أسس الحوزه العلمیه.

بعضهم الی جهه الشام. و نزل هولاکو علی بغداد من الجانب الشرقی، و نزل باجو - و هو مقدم کبیر - فی الجانب الغربی، علی قریه قباله دار الخلافه، و خرج مؤید الدین الوزیر ابن العلقمی الی هولاکو، فتوثق منه لنفسه، و عاد الی الخلیفه المستعصم و قال: ان هولاکو یبقیک فی الخلافه کما فعل بسلطان الروم، فخرج الیه المستعصم فی جمع من أکابر أصحابه، و أنزل فی خیمته، ثم استدعی الوزیر الفقهاء و الأماثل، فاجتمع هناک جمیع سادات بغداد و المدرسون، و کان منهم محی الدین ابن الجوزی و أولاده، و کذلک بقی یخرج الی التتر طائفه بعد طائفه، فلما تکاملوا قتلهم التتر عن آخرهم، ثم مدوا الجسر وعدا باجو و من معه، و بذلوا السیف فی بغداد، و هجموا علی دار الخلافه و قتلوا کل من کان فیها من الأشراف، و لم یسلم الا من کان صغیرا، فأخذ أسیرا، و دام القتل و النهب فی بغداد نحو أربعین یوما، ثم نودی بالأمان. أما الخلیفه فانهم قتلوه، و لم یقع الاطلاع علی کیفیه قتله، فقیل خنق، و قیل وضع فی عدل و رفسوه حتی مات، و قیل غرق فی دجله، و الله أعلم بحقیقه ذلک، و کان المستعصم ضعیف الرأی، قد غلب علیه أمراء دولته لسوء تدبیره، و هو آخر الخلفاء العباسیین (1) . فالنص لم یذکر خواجه نصیر الدین الطوسی أبدا فبان کذب ابن تیمیه أیضا، و أما ما ذکر عن ابن العلقمی ففیه نظر، فلابد و أن یحقق عنه.

رأی الذهبی فی حادثه احتلال بغداد

و أما الذهبی تلمیذ ابن تیمیه و ان کان یخالفه فی بعض الآراء، الا أنه تلمیذه،

ص: 74


1- 141. المختصر فی أحوال البشر 194 - 193 / 3.

فمن مؤلفات الذهبی منهاج الاعتدال و هو تلخیص منهاج السنه. یقول الذهبی فی حوادث سنه 656: کان المؤید ابن العلقمی قد کاتب التتر، و حرضهم علی قصد بغداد، لأجل ما جری علی اخوانه الرافضه من النهب و الخزی. فذکر الواقعه کما تقدم عن أبی الفداء، و لیس فیها ذکر لنصیر الدین الطوسی أصلا (1) .

تحلل الذهبی من الاسلام

تحلل الذهبی من الاسلام کعادته عندما أظهر سرورا من اعتداء رجال الخلیفه علی بعض نساء الشیعه فی بغداد، و وصهم عملهن بالخزی و لم یستنکر عمل المجرمین. و هذا یعنی علی رأی الذهبی أن عمل نساء السنه اللاتی تعرضن للزنا من قبل المغول أربعین یوما فی بغداد کان خزیا لهن لا للمغول!! ان عصبیه الذهبی و ابن تیمیه و أسلافهم و أحفادهم هی التی دفعتهم للکذب علی الموحدین و قتلت الکثیر من المسلمین، و فرقت کلمتهم و دحرتهم، و نصرت الکفره علیهم. و أخذ الوهابیه هذا النهج من رؤسائهم الذین جوزوا لهم الکذب علی الشیعه و قتلهم.

رأی ابن شاکر الکتبی فی حادثه احتلال بغداد 764 - 686

صاحب فوات الوفیات ابن شاکر الکتبی أی بعد الواقعه بثلاثین سنه، یترجم للخلیفه العباسی و یترجم نصیر الدین الطوسی کلیهما فی کتابه، و لا یذکر شیئا من

ص: 75


1- 142. العبر فی خبر من غبر 277 / 3.

عن تدخل الطوسی فی حوادث بغداد أبدا، و بترجمه الخلیفه یقول: (کان متینا متمسکا بمذهب أهل السنه و الجماعه علی ما کان علیه والده وجده، و لم یکن علی ما کانوا علیه من التیقظ و الهمه، بل کان قلیل المعرفه و التدبیر و التیقظ، نازل الهمه، محبا للمال، مهملا للأمور، یتکل فیها علی غیره، و لو لم یکن فیه الا ما فعله مع الملک الناصر داود فی الودیعه لکفاه ذلک عارا و شنارا، و الله لو کان الناصر من الشعراء، و قد قصده و تردد علیه علی بعد المسافه و مدحه بعده قصائد، کان یتعین علیه أن ینعم علیه بقریب من قیمه ودیعته من ماله، فقد کان فی أجداد المستعصم بالله من استفاد منه آحاد الشعراء أکثر من ذلک. [کأنما کانت عنده ودیعه لشخص، و هذه الودیعه تصرف فیها و لم یرجعها الی صاحبها، یذکر هذه القضیه، الی غیر ذلک من الأمور التی کانت تصدر عنه، مما لا یناسب منصب الخلافه، و لم یتخلق بها الخلفاء قبله]. فکانت هذه الأسباب کلها مقدمات لما أراد الله تعالی بالخلیفه و العراق و أهله، و اذا أراد الله تعالی أمرا هیأ أسبابه). و لم یذکر سائر أعمال هذا الخلیفه و أسلاف هذا الخلیفه، من الخلاعه و المجون و الاستهتار بالدین و السکر و شرب الخمر و مجالس اللهو و اللعب، و الی آخره، کل ذلک أسباب انقراض الحکومات. قال: و اختلفوا کیف کان قتله، قیل: ان هولاکو لما ملک بغداد أمر بخنقه، و قیل رفس الی أن مات، و قیل کذا الی آخره و الله أعلم بحقیقه الحال. و کانت واقعه بغداد و قتل الخلیفه من أعظم الوقائع (1) . و لم یذکر شیئا یتعلق بالخواجه نصیر الدین الطوسی أبدا فظهر کذب و خزی

ص: 76


1- 143. فوات الوفیات 230 / 2.

ابن تیمیه.

رأی الصفدی فی حادثه احتلال بغداد 764 - 696 ه

قال الصفدی فی کتاب الوافی بالوفیات فی ترجمه الخلیفه: کان حلیما کریما، سلیم الباطن، حسن الدیانه، متمسکا بالسنه، ولکنه لم یکن کما کان علیه أبوه وجده، و کان الدوادار و الشرابی لهم الأرض (1) . و جاء هولاکو البلاد فی نحو مائتی ألف فارس، و طلب الخلیفه وحده فطلع و معه القضاه و المدرسون و الأعیان نحو سبعمائه نفس، فلما و صلوا الی الحریبه جاء الأمر بحضور الخلیفه وحده، و معه سبعه عشر نفسا، فساقوا الخلیفه و أنزلوا من بقی من خیلهم و ضربوا رقابهم، و وقع السیف فی بغداد، و عمل القتل أربعین یوما، و أنزلوا الخلیفه فی خیمه وحده و السبعه عشر فی خیمه أخری، ثم ان هولاکو أحضر الخلیفه و جرت له معه و مع ابنه أبی بکر محاورات و أخرجا و رفسوهما الی أن ماتا، و عفی أثرهما (2) .

رأی ابن خلدون فی حادثه احتلال بغداد 808 - 732

ذکر فی تاریخه خبر المستعصم آخر ملوک بنی العباس ببغداد، فلم یصف الخلیفه بما وصفه به غیره من الصفات الدنیئه الموجبه للعار و الشنار، و المسببه لما وقع به و بأهل بغداد، بل وصفه بقوله: کان فقیها محدثا... ثم ذکر ما کان من السنه ضد الشیعه فی الکرخ بأمر من الخلیفه و ابنه أبی بکر و رکن الدین الدوادار، ثم ذکر زحف هولاکو الی العراق و دخول بغداد و قتل

ص: 77


1- 144. محاضرات فی الاعتقادات ج 2 - السید علی المیلانی ص 748.
2- 145. الوافی بالوفیات 641 / 17.

الخلیفه و غیره (1) . و لیس هناک ذکر لنصیر الدین الطوسی.

رأی السیوطی فی حادثه احتلال بغداد - 911 ه

و ذکر جلال الدین السیوطی المتوفی سنه 911 ه فی تاریخه تاریخ الخلفاء، ذکر أخبار التتر، و ورودهم الی بغداد، و قتل الخلیفه و غیر ذلک، فی صفحات کثیره، و لیس فیها ذکر لنصیر الدین الطوسی (2) . فأین ما ذکره ابن تیمیه حول نصیر الدین الطوسی رحمه الله فیما یتعلق بقضیه بغداد. الرجوع ألی أصحاب ابن تیمیه: حینئذ ننتقل الی أصحاب ابن تیمیه و المقربین منه، و هم أربعه: الذهبی، و ابن کثیر، و ابن القیم و الصفدی. الذهبی ذکرنا عبارته، و وجدناه لا یشیر لا من قریب و لا من بعید الی ما ذکره ابن تیمیه، و کذا بترجمه المستعصم اذا راجعتم سیر أعلام النبلاء حیث ذکر الواقعه ناقلا شرحها عن جمال الدین سلیمان بن رطنین الحنبلی، و الظهیر الکازرونی، و غیرهما، و لیس هناک ذکر لنصیر الدین الطوسی (3) .

رأی ابن کثیر فی حادثه احتلال بغداد 774 - 700

ترجم لنصیر الدین الطوسی و لم ینسبه الی شی ء أولم ینسب شیئا مما ذکر ابن تیمیه الی الخواجه نصیر الدین، من الاخلاص بالصلوات و شرب الخمر و ارتکاب الفواحش، لم یذکر شیئا من هذه أبدا، و انما ذکر ما نسب الیه من الاشاره علی

ص: 78


1- 146. تاریخ ابن خلدون 1104 / 6.
2- 147. تاریخ الخلفاء: 477 - 467.
3- 148. سیر اعلام النبلاء 181 / 23.

هولاکو بقتل الخلیفه، بعباره ظاهره جدا فی التشکیک فی ذلک، و الیکم نص ما قاله ابن کثیر فی تاریخه فی هذه القضیه: یقول: (و من الناس من یزعم أنه - الخواجه نصیر الدین - أشار علی هولاکو خان بقتل الخلیفه، فالله أعلم. و عندی أن هذا لا یصدر من عاقل و لا فاضل، و قد ذکره (الطوسی) بعض البغاده [أی أهالی بغداد] فأثنی علیه و قال: کان عاقلا فاضلا کریم الأخلاق، و دفن فی مشهد موسی بن جعفر، فی سرداب کان قد أعد للخلیفه الناصر لدین الله) (1) . و هذا من جمله المواضع التی لا یوافق فیها ابن کثیر شیخه ابن تیمیه و لم یکذب لصالحه.

رأی ابن قیم الجوزیه فی حادثه احتلال بغداد

ابن قیم الجوزیه لم یتبع ابن تیمیه فقط، بل زاد علی ما قال شیخه أشیاء أخری أیضا، لا حظوا عبارته بالنص عندما یذکر نصیر الدین الطوسی یقول: (نصیر الشرک و الکفر و الالحاد، وزیر الملاحده النصیر الطوسی، وزیر هولاکو، شفی نفسه من أتباع الرسول و أهل دینه، فعرضهم علی السیف حتی شفی اخوانه من الملاحده و اشتفی هو، فقتل الخلیفه المستعصم و القضاه و الفقهاء و المحدثین. و استبقی الفلاسفه و المنجمین و الطبایعیین و السحره، و نقل أوقاف المدارس و المساجد و الربط الیهم، و جعلهم خاصته و أولیاءه، و نصر فی کتبه قدم العالم و بطلان المعاد و انکار صفات الرب جل جلاله من علمه و قدرته و حیاته و سمعه و بصره، و اتخذ للملاحده مدارس، ورام جعل اشارات امام الملحدین ابن سینا

ص: 79


1- 149. البدایه و النهایه 267 / 13.

مکان القرآن، فلم یقدر علی ذلک فقال: هی قرآن الخواص و ذلک قرآن العوام، ورام تغییر الصلاه و جعلها صلاتین، فلم یتم له الأمر، و تعلم السحر فی آخر الأمر فکان ساحرا یعبد الأصنام، انتهی). ابن تیمیه قال: فی آخر الأمر تاب نصیر الدین الطوسی، و کان یصلی و تعلم الفقه و قرأ تفسیر البغوی فی آخر عمره. أی کذب ابن القیم الجوزیه علی الطوسی و علی ابن تیمیه: فأظهر ابن القیم الطوسی وزیرا للمغول و لم یکن الا عالما أرغمه المغول الی صحبته لهم للاستفاده من علمه مثلما أرغموا الاطباء و المهندسین علی صحبتهم. و اتهم ابن القیم الجوزیه الطوسی بمحاوله فرض کتاب الارشات لابن سینا محل القرآن الکریم. و هذا أعظم افتراء من ابن القیم علی سماحه العلامه الطوسی لا یستند الی أی دلیل علمی حاول به القضاء علیه بافتراء کبیر. لقد تعلم ابن القیم من استاذه ابن تیمیه أن الافتراء العظیم کفیل بالقضاء علی العالم الکبیر و الامه الکبیره. و السؤال هو هل یصح هذا الکذب علی المؤمنین للوصول الی الاهداف المادیه الشیطانیه. لقد قال الله تعالی: (و یمکرون و یمکر الله و الله خیر الماکرین) (1) . و فعلا افتضح أمر ابن تیمیه فی العالمین فاتفق العلماء علی کفره و سجنوه فی محبس منفرد یعیش فیه مع أکاذیبه و حقده علی المسلمین حتی مات فی ذلک السجن المنزوی (2) فلم ینفعه شیطانه و لم تعرفه افتراءاته الا علی المنافقین الفاسقین المستعدین للافتراء علی المؤمنین مثل ابن القیم و ابن کثیر و الذهبی.

ص: 80


1- 150. الأنفال 30.
2- 151. رأس الحسین علیه السلام، ابن تیمیه، 177، تهنئه الصدیق، السقاف: 50.

ترجمه ابن کثیر للطوسی

قال ابن کثیر: النصیر الطوسی محمد بن عبدالله [لکن والده محمد فهو محمد بن محمد] کان یقال له المولی نصیر الدین، و یقال الخواجه نصیر الدین، اشتغل فی شبیبته، و حصل علم الأوائل جیدا، و صنف فی ذلک فی علم الکلام، و شرح الاشارات لابن سینا، و وزر لأصحاب قلاع الألموت من الاسماعیلیه، ثم وزر لهولاکو، و کان معهم فی واقعه بغداد، و من الناس من یزعم أنه أشار علی هولاکو بقتل الخلیفه، فالله أعلم، و عندی أن هذا لا یصدر من عاقل و لا فاضل... و هو الذی کان قد بنی الرصد فی مراغه، ورتب فیه الحکماء من الفلاسفه و المتکمین و الفقهاء و المحدثین و الأطباء، و غیرهم من الفضلاء، و بنی له فیه قبه عظیمه، و جعل فیه کتبا کثیره جدا، توفی فی بغداد فی الثانی عشر من ذی الحجه من هذه السنه و له خمس و سبعون سنه، و له شعر جید قوی، و أصل اشتغاله علی المعین سالم بن بدران بن علی المصری المعتزلی المتشیع، فنزع فیه حروب کثیره منه) (1) . فلم یقبل ابن کثیر کذب ابن تیمیه فی اشاره الطوسی علی هولاکو بقتل الخلیفه.

ترجمه الذهبی للطوسی

و قال الذهبی فی وفیات سنه 672 ه: (کبیر الفلاسفه خواجه نصیر الدین محمد بن محمد بن حسن الطوسی صاحب الرصد. و قال أیضا: خواجه نصیر الدین الطوسی أبوعبدالله محمد بن محمد بن الحسن، مات فی ذی الحجه ببغداد، و قد

ص: 81


1- 152. البدایه و النهایه 276 / 13.

نیف علی الثمانین، و کان رأسا فی علم الأوائل، ذا منزله من هولاکو) (1) .

ترجمه أبی الفداء للطوسی

و فیها - أی فی السنه المذکوره - فی یوم الاثنین) ذی الحجه، توفی الشیخ العلامه نصیر الدین الطوسی، و اسمه محمد بن محمد الامام المشهور، و کان یخدم صاحب الألموت، ثم خدم هولاکو، و حظی عنده، و عمل لهولاکو رصدا بمراغه وزیجا و له مصنفات عدیده کلها نفیسه، منها أقلیدس یتضمن اختلاط الأوضاع، و کتاب المجسطی، و التذکره فی الهیئه لم یصنف فی فنها مثلها، و شرح الاشارات، و أجاب عن غالب ایرادات فخر الدین الرازی، و کانت ولادته فی الحادی عشر جمادی الأولی سنه سبع و تسعین و خمسمائه، و کانت وفاته ببغداد، و دفن فی مشهد موسی الجواد (2) [یعنی موسی و الجواد «الواو» هذه لابد منها].

ترجمه الصفدی للطوسی

نصیر الدین الطوسی محمد بن محمد بن الحسن نصیر الدین الطوسی، الفیلسوف، صاحب علم الریاضی، کان رأسا فی علم الأوائل، لا سیما فی الأرصاد و المجسطی، فانه فاق الکبار، قرأ علی المعین سالم بن بدران المعتزلی الرافضی و غیره، و کان ذا حرمه وافره و منزله عالیه عند هولاکو، و کان یطیع علی ما یشیر علیه، و الأموال فی تصریفه، و ابتنی بمراغه قبه و رصدا عظیما، و اتخذ فی ذلک خزانه عظیمه، فسیحه الأرجاء و ملأها من الکتب التی نهبت من بغداد و الشام و الجزیره، حتی تجمع فیها زیاده علی أربعمائه ألف مجلد، و أقر بالرصد المنجمین و الفلاسفه، و جعل لهم الأوقاف، و کان حسن الصوره، سمحا کریما جوادا حلیما

ص: 82


1- 153. العبر فی خبر من غبر 326 / 3، دول الاسلام.
2- 154. المختصر فی أخبار البشر 8 / 4.

حسن العشره غزیر الفضل. حکی أنه لما أراد العمل بالرصد رأی هولاکو ما یقدم علیه، فقال له: هذا العلم المتعلق بالنجوم ما فائدته، أیدفع ما قدر أن یکون؟ فقال الطوسی: أنا أضرب لک مثلا، یأمر القان من یطلع الی هذا المکان، و یرمی من أعلاه طشتا نحاسا کبیرا من غیر أن یعلم به أحد، ففعل ذلک، و بما وقع کان له وقعه عظیمه هائله روعت کل من هناک، وکاد بعضهم یصعق، فأما هو و هولاکو فانهما ما حصل لهما شی ء لعلمهما بأن ذلک یقع، فقال له: هذا العلم النجومی له هذه الفائده، یعلم المتحدث فیه ما یحدث، فلا یحصل له من الروعه ما یحصل للذاهل الغافل عنه. فقال له: لا بأس بهذا، و أمره بالشروع فیه، الی آخره. و من دهائه ما حکی: أنه حصل لهولاکو غضب علی علاء الدین الجوینی (السنی) صاحب الدیوان، فأمر بقتله، فجاء أخوه الی النصیر و ذکر له، فقال النصیر... الی آخره فسعی فی خلاص هذا الشخص و انقذه. و مما وقف له علیه أن ورقه حضرت الیه عن شخص من جمله ما فیها: یا کلب یا بن الکلب، فکان الجواب منه أما قوله: یا کلب، فلیس بصحیح، لأن الکلب من ذوات الأربع و هو نابح طویل الأظفار، و أما أنا فمنتصب القائمه بادی البشره عریض الأظفار ناطق ضاحک، فهذه الفصول و الخواص غیر تلک الفصول و الخواص، و أطال فی نقض کل ما قاله ذلک القائل. هکذا رد علیه بحسن طویه و تأن غیر منزعج، و لم یقل فی الجواب کلمه قبیحه. ثم ذکر تصانیفه، ثم ذکر بعض القضایا الأخری (1) . و یقول الصفدی: و کان للمسلمین به نفع خصوصا الشیعه و العلویین و الحکماء و غیرهم، و کان یبرهم و یقضی أشغالهم و یحمی أوقاتهم، و کان مع هذا کله فیه تواضع و حسن ملتقی، و کان نصیر قدم من مراغه الی بغداد، و معه کثیر من تلامذته

ص: 83


1- 155. الوافی بالوفیات 179 / 1.

و أصحابه، فأقام بها مده أشهر و مات، و مولد النصیر بطوس سنه کذا و وفاته سنه کذا، و شیعه صاحب الدیوان و الکبار، و کانت جنازته حفله، و دفن فی مشهد الکاظم.

ترجمه الکتبی للطوسی

و جاء فی کتاب فوات الوفیات فی ذکر حال الطوسی: الخواجه نصیر الدین الطوسی محمد بن محمد بن الحسن نصیر الدین، کان رأسا فی علم الأوائل، لا سیما فی الأرصاد و المجسطی، و کان یطیعه هولاکو فیما یشیر علیه، و الأموال فی تصریفه. و کان حسن الصوره سمحا کریما جوادا حلیما حسن العشره غزیر الفضائل جلیل القدر داهیه. الی أن ذکر تصانیفه و هی کثیره جدا، و ذکر کلمات بعض العلماء فی حقه قال: و دفن فی مشهد الکاظم رحمه الله. و کذا تجدون الثناء علیه فی النجوم الزاهره (1) و کذا غیر هؤلاء من المؤلفین و المؤرخین. فأین ما ذکره ابن تیمیه أو ما زاد علیه تلمیذه ابن قیم الجوزیه من الأکاذیب؟ و منهاج السنه مشحون بالتعریض و التعرض لأمیرالمؤمنین، و للزهراء البتول، و للأئمه الأطهار، و للمهدی عجل الله فرجه، و لشیعتهم و أنصارهم، بصوره مفصله، و حتی أنه فی کتاب منهاج السنه یدافع بکثره و بشده عن بنی أمیه، و عن أعداء أمیرالمؤمنین بصوره عامه، و حتی أنه یدافع عن ابن ملجم المرادی أشقی الآخرین، و یسب شیعه أهل البیت سبا فظیعا (2) .

الرجال السنه العاملون فی خدمه جنکیزخان برضا ابن تیمیه

عمل الکثیر من الطغاه فی خدمه جنکیزخان الکافر الساعی لاحتلال العالم

ص: 84


1- 156. النجوم الزاهره فی ملوک نصر و القاهره 245 / 7.
2- 157. محاضرات فی الاعتقادات 766.

الاسلامی بکل اخلاص و وفاء تنکرا منهم للاسلام. و قد أخفی الطاغیه ابن تیمیه أسماءهم لانهم محسوبون علی المذهب السنی و کأن الطائفیه فی الاسلام أهم من الدین الحنیف، و من هؤلاء: محمد یلواج و هو الذی أرسله جنکیزخان سفیرا له الی محمد خوارزم شاه و کان مستشارا و وزیرا لجنکیزخان. و بعد احتلال جنکیزخان لبلاد ما وراء النهر جعله حاکما علیها!! فهو أول مسلم سنی عمیل للطاغیه. فخر الدین محمود بن محمد الخوارزمی: کان من وزراء جنکیزخان فقال عنه ابن الفوطی المؤرخ: کان من أعیان وزراء جنکیزخان و علیه مدار الملک فی المشرق و الیه تدبیر ممالک ترکستان و بلاد الخطا و ما وراء النهر و خوارزم. و کان مع ذلک الدهاء کاتبا سدیدا یکتب بالمغولیه و الخوارزمیه و الترکیه و الفارسیه و الهندیه و العربیه، و کان غایه فی الفهم و الذکاء و المعرفه و بتدبیره السدید انتظم للمغول ملکهم. جعفر خوجا: من المسلمین السنه أرسله جنکیزخان الی امبراطور الصین ألتون خان و بعد عودته وصف بلاد الصین لجنکیزخان مما سهل علیه مهاجمه الصین و احتلالها. لقد فرح ابن تیمیه و تلادیذه الوهابیه بخدمه السنه للمغول و غضبوا من تعاون المغول مع الطوسی.

خدمات الطوسی للاسلام

هذا الرجل العظیم الأسیر استفاد من تلک الظروف لصالح مذهب اهل البیت، و تمکن من تألیف کتابه تجرید الاعتقاد، و أصبح هذا الکتاب هو الکتاب الذی یدرس فی الأوساط العلمیه، و طرحت أفکار الامامیه فی الأوساط العلمیه، بعد أن لم تکن لأفکار هذه الطائفه أیه فرصه، و لم یکن لآراء هذه الطائفه أی مجال لأن یذکر شی ء منها فی المدارس العلمیه و الأوساط العلمیه، حینئذ أصبح الآخرون

ص: 85

عیالا علی الخواجه نصیر الدین الطوسی فی علم الکلام و العقائد، و بتبع کتاب التجرید ألفت کتبهم فی العقائد، و هذا مما یغتاظ منه القوم. و قد ثبت أن کل ما ینسب الیه باطل، و لا أساس له من الصحه، استنادا الی کلمات المؤرخین من أهل السنه أنفسهم، من ابن الفوطی الذی عاصر القضیه و کان من الأسری فی الواقعه، ثم ابن الطقطقی، ثم ابن کثیر، ثم الذهبی، و الصفدی، و ابن شاکر الکتبی، و غیرهم، و هؤلاء کلهم من أهل السنه، و هکذا أبوالفداء، اضافه الی أقوال من علماء الشیعه.

الثناء علی الشیخ نصیرالدین الطوسی من کتب السنه

و عندما تقدم المغول فی غزوهم الثانی، و أعاد هولاکو سیره جده، کانت الحمله هذه المره من القوه بحیث هابتها القلاع الاسماعیلیه فلم تستطع لها صدا، و نزل الأمیر الاسماعیلی رکن الدین خورشاه علی حکم المغول (1) ، فکان حکمهم قتله و قتل أعوانه و من لجأ الیه، و استثنوا من ذلک ثلاثه رجال کانت شهر تهم العلمیه قد بلغت هولاکو فأمر بالابقاء علیهم، و لم یکن هذا الابقاء حبا للعلم و تقدیرا لرجاله، بل لأن هولاکو کان بحاجه الی ما اختص به هؤلاء الثلاثه من معارف، فاثنان منهم

ص: 86


1- 158. یقول الدکتور علی أکبر فیاض فی کتاب محاضراته عن الأدب الفارسی و المدنیه الاسلامیه: «و کانت النهضه الاسماعیلیه فی قمه نشاطها فی ذلک العصر و کانت لهم مشارکه تامه فی دراسه الفلسفه و النهوض بها للاستفاده منها فی تقریر أصولهم و اثبات دعاواهم. و قد أسسوا لهم فی قلعه ألموت فی جبال قزوین مکتبه عظیمه بادت علی أیدی المغول. و کان یعیش فی رعایه الاسماعیلیین رجل یعد من أکبر المشتغلین بالعلوم العقلیه بعد ابن سینا ألا و هو نصیر الدین الطوسی قدر لهذا الرجل العظیم أن یقوم بانقاذ التراب الاسلامی من أیدی المغول». الی أن یقول: «لقد فوض الیه هولاکو أمر أوقاف البلاد فقام بضبطها و صرفها علی اقامه المدارس و المعاهد العلمیه، و جمع العلماء و الحکماء و تعاون معهم فی اقامه رصد کبیر فی مراغه لآذربیجان و مکتبه بجانبه یقال أنها کانت تحوی 400 ألف کتاب».

کانا طبیبین هما موفق الدوله و رئیس الدوله، و الثالث کان مشهورا باختصاصه فی أکثر من علم واحد هو نصیر الدین الطوسی، و کان مما اختص به: علم الفلک، و کان هولاکو مقدرا لهذا العلم تقدیر حاجه لا محض تقدیر، مؤمنا بفائدته له. لذلک رأیناه بعد ذلک یعنی بانشاء مرصد (مراغه) و یوفر له کل ما یستدعی نموه و تقدمه.. (1) . جمع نصیر الدین الطوسی الی العلم الواسع العقل الکبیر، فترک سیره رجل من أفذاذ الرجال لا یمر مثله کل یوم. و تشاء الأقدار أن تعده لمهمه لا ینهض لها الا

ص: 87


1- 159. نصیر الدین طوسی - حسن الأمین ص 42. ان علم الرصد و الفلک غیر صناعه المنجمین. فصناعه النجوم ضرب من الحساب غایته حساب الطالع و التنبؤ أو التکهن بأحداث المستقبل بواسطه رصد حرکات الکواکب و مواقیت قراناتها. و کان القدماء یفرقون بین صناعه النجوم التعلی میه و صناعه النجوم التجریبیه، فعلم النجوم عندهم غیر علم الأحکام کما یستفاد من کتب المسعودی و البیرونی و ابن رشد و غیرهم من قدماء الباحثین فی هذه العلوم. یعتقد المنجمون و هم من غیر الفلکیین و الریاضیین أن جمیع الکوائن العظیمه مثل انتقال الملک و الدوله من أمه الی أخری و ظهور الملل و نشوب الحروب و انتشار الأوبئه و القحوط و المجاعات أمور تدل علی قرائات الکواکب و یمکن التنبؤ بها بواسطه الحساب. هذا و استخراج الطالع طالع المولود و طالع السنه و طالع العلم من جمله أعمال أهل هذه الصناعه، و لهم فی استخراج الطالع طرق معروفه ولکن مدارکها باطله و نتائجها أنکرها العلماء و العقلاء اذا استثنینا عددا قلیلا من الناس. و قد نتج عن الهوس بما یسمونه (علم الأحکام) و (استخراج الطالع) کوارث جمه و فواجع مهمه، و من أشهرها فاجعه (الغ بک) أمیر سمرقند من الأسره التیموریه و هو أکبر علماء الفلک فیما وراء النهر فی المئه التاسعه و مؤلف الزیج المعروف باسمه و یعد من أنفس الأزیاج. و مع ذلک کان لهذا الفلکی المشهور اعتقاد راسخ بصناعه التنجیم و استخراج الطالع حتی قاده هذا الاعتقاد الفاسد الی حتفه فی قصه معروفه خلاصتها: أنه أخذ الطالع لنفسه فوجد أنه یقتل بید أکبر أولاده، فلم یهدأ وراح یسوم ولده سوء العذاب حتی قتل الولد أباه المذکور سنه 654. و حدیث الامام علی علیه السلام مع بعض المنجمین الذین أشاروا علی أن یتوقف فی ساعه معینه عن السیر الی حرب الخوارج مشهوره أنکر فیه أحکامهم و زجر الناس عن العمل بموجبها.

من اجتمعت له مثل صفاته: علم و عقل و تدبیر و بعد نظر، فکان رجل الساعه فی العالم الاسلامی، هذا العالم الذی کان مثخنا بالجراح. کانت مهمه الطوسی من أشق المهمات، و کانت أزمته النفسیه من أوجع ما یصاب به الرجال، فانه و هو العالم الکبیر ذو الشهره المدویه بین المسلمین، یری نفسه فجأه فی قبضه عدو المسلمین، و یری هذا العدو مصرا علی أن یبقیه فی جانبه و یسیره فی رکابه. و الی أین یمشی هذا الرکاب؟ انه یمشی لغزو الاسلام فی دیاره و القضاء علیه فی معاقله، فهل من محنه تعدل هذه المحنه؟ (1) . ان أقل تفکیر فی التمرد علی رغبه القائد المغولی سیکون جزاؤه حد السیف.. و اننی لأتخیل الطوسی متأملا طویل التأمل، مطرقا کثیر الاطراق، لقد کان یعز علیه أن یذهب دمه رخیصا و أن یکون ذلک بارادته هو نفسه، فلو أن سیفا من سیوف المغول الجانیه أودی به فیمن أودی بهم فی رحاب نیسابور و سهول ایران لکان استراح. أما الآن فلن یستسلم للقدر الطاغی و سیثور علی حکم الزمن الغاشم. کان الطوسی ذا فکر منظم یعرف کیف یخطط و یدبر. و هو فی ذلک آیه من الآیات. و قد أدرک أن النصر العسکری علی المغول لیس ممکنا أبدا، فقد انحل نظام العالم الاسلامی انحلالا تاما لم یعد معه أمل فی تجمیع قوه تهاجم المغول و تخرجهم من دیاره، و کانت البلاد المحتله أضعف من أن تفکر فی ثوره ناجحه. علی أن الغرب الاسلامی کان لا یزال سلیما، و کانت مصر هی القوه الوحیده التی تتجه الیها الأنظار، و قد استطاعت مصر أن تذیق المغول مراره الهزیمه و أن تردهم عنها، و لکن لم تکن مستطیعه أکثر من ذلک، فمهاجمه المغول فیما احتلوه من بلاد بعیده و اخراجهم من تلک البلاد کان فوق طاقه مصر.

ص: 88


1- 160. نصیر الدین الطوسی - حسن الأمین ص 43.

و فکر نصیر الدین طویلا فأیقن أنه اذا تم للمغول النصر الفکری، بعد النصر العسکری، کان فی ذلک القضاء علی الاسلام، و ها هو یری بأم عینه الکتب تباد و العلماء یقتلون، فماذا یبقی بعد ذلک؟.. لقد استغل حاجه هولاکو الیه، و حرصه علی أن یکون فی معسکره فلکی عالم بالنجوم، فعزم علی کسب ثقته و احترامه فکان له ما أراد، و صار له من ذلک سبیل لانقاذ أکبر عدد ممکن من الکتب و تجمیعها. کما استطاع أن ینجی من القتل الکثیر ممن کانوا سیقتلون. و لما استتب الأمر لهولاکو خطا نصیر الدین خطوته الأولی، و کانت هذه المره خطوه جباره فقد أقنع هولاکو بأن یعهد الیه بالاشراف علی الأوقاف الاسلامیه و التصرف بمواردها بما یراه، فوافق هولاکو. و تطلع نصیر الدین فرأی أن المسلمین کانوا قد وصلوا من الانحلال الفکری الی حد أصبح العلم عندهم قشورا لا لباب فیها، و أنهم حصروا العلم بالفقه و الحدیث وحدهما، و حرموا ما عداهما من سائر صنوف المعرفه التی حث علیها الدین العظیم، و انصرفوا عن العلوم العملیه انصرافا تاما. فأعلن افتتاح مدارس لکل من الفقه، و الحدیث، و الطب، و الفلسفه، و أنه سیتولی الانفاق علی طلاب هذه المدارس، ولکنه سیجعل لکل واحد من دارسی الفلسفه ثلاثه دراهم یومیا، و لکل واحد من دارسی الطب درهمین، و لکل واحد من دارسی الفقه درهما، و لکل واحد من دارسی الحدیث نصف درهم، فأقبل الناس علی معاهد الفلسفه و الطب، بعد ما کانت من قبل تدرس سرا. أحرز نصیر الدین النصر الأول فی معارک الاسلام، فالعلم لن ینقطع بعد الیوم، و لن یجمد المسلمون عن طلبه. ثم انصرف یخطط للمعرکه الکبری الکاسحه. فاذا کان انشاء المدارس المتفرقه

ص: 89

لن یلفت هولاکو الیها، و لن یدرک أهمیتها، فان انشاء الجامعه الکبری وحشد العلماء فیها و حشر الکتب فی خزانتها، سیکون حتما منبها لهولاکو فکیف العلمل؟ هنا تبدو براعه الطوسی، فهولاکو استبقاه لغایه معینه، فراح یقنع هولاکو بأنه من أجل استمراره فی عمله و الاستفاده من مواهبه لابد من انشاء مرصد کبیر، فوافق هولاکو علی انشاء المرصد الکبیر، و فوض لنصیر الدین المباشره بالعمل. لقد کانت هذه الموافقه الحلم الأکبر الذی حققته الأیام لنصیر الدین، و بات بعدها مستریحا للمستقبل لا یشغله شی ء الا الاعداد الدقیق و التخطیط السلیم الموصل الی الغایه القصوی (1) . ضخم نصیر الدین أمر المرصد لهولاکو و أقنعه أنه وحده أعجز من أن یرفع حجرا فوق حجر فی ذلک البناء الشامخ، و أنه لابد له من مساعدین أکفاء یستند الیهم فی مهمته الشاقه، و أنه لا مناص من أجل ذلک من أن یجمع عددا من الناس المختارین، سواء فی البلاد المحتله أو فی خارجها، فوافق هولاکو علی ذلک (2) . و هنا هب نصیر الدین الی اختیار رسول حکیم هو فخر الدین لقمان بن عبدالله المراغی، و عهد الیه بالتطواف فی البلاد الاسلامیه، و تأمین العلماء النازحین و دعوتهم للعوده الی بلادهم، ثم دعوه کل من یراه متفوقا فی علمه و عقله من غیر

ص: 90


1- 161. یقول المستشرق روندلسن: «ثم اقترح الطوسی فی مراغه علی هولاکو: أن القائد المنتصر یجب أن لا یقنع بالتخریب فقط، فأدرک المغولی المغزی و خوله بناء مرصد عظیم علی تل شمالی مراغه، و تم هذا العمل فی 12 سنه. و جمع خلال ذلک الزیج الذی أتمه بعد وفاه هولاکو و هو الزیج الایلخانی. و قد أظهر خطأ أربعین دقیقه فی موضع الشمس فی أول السنه علی حساب الأزیاج السابقه، و جمع مکتبه عظیمه ضم الیها ما نهب من الکتب فی بغداد».
2- 162. أول مرصد هو مرصد (أبرخسن) فی الیونان أنشی قبل المیلاد، و بعده بحوالی ثلاثه قرون أنشی مرصد بطلیموس فی الاسکندریه. أما فی الاسلام فان أول مرصد أنشی کان مرصد الخلیفه المأمون فی بغداد. و فی أواخر القرن الثالث أنشی مرصد محمد جابر البستانی فی الشام، و أنشی فی مصر المرصد الحاکمی و أنشی فی بغداد مرصد آخر.

النازحین. مضی العمل منظما دقیقا و انصرف العلماء باشراف الطوسی منفذین مخططا، و حتی کانت الثقافه الاسلامیه تعود حیه سویه، و حتی کانت النفوس مشبعه بالأمل و القلوب ملیئه بالرجاء، و حتی کان الدعاه ینطلقون فی کل صوب و الهداه ینتشرون علی کل جهه... (1) و انتخب الطوسی العلماء من الشیعه و السنه و ابعدهم عن القتل.

غلبه علم الطوسی علی سیف هولاکو

لقد خرب جنکیزخان المدن الاسلامیه التی مر علیها مثل بخاری و سمرقند و لما استقروا فی هذه البلدان وافقوا علی اعمارها. و عندما جاء هولاکو الی حصون الاسماعیلیه و حرر العلامه الطوسی و اثنین من الاطباء أجبرهم علی مرافقته للاستفاده من علومهم فتمکن الطوسی بعلمه الوافر و حکمته الثابه من التقلیل من وحشیه هولاکو و ترویضه علی الحضاره الاسلامیه و المثل المحمدیه. و أرشده الی ضروره التقلیل من اراقه دماء الناس التی یحتاج الیها البلد فی زراعته و ریه و کسبه، فاثرت هذه النصائح فی هولاکو و اعوانه، و کان ذلک بدایه هدایه هذه الامه الوحشیه الی الاسلام. و ظهرت نتائج مواعظ الطوسی لهولاکو و أعوانه فی:

ص: 91


1- 163. قال ابن الفوطی فی کتابه (مجمع الآداب): اتفق الحکماء الخمسه علی رصد مراغه فی أیام السلطان الأعظم هولاکو سنه 657 و رئیسهم نصیر الدین الطوسی، و هم فخر الدین الخلاطی و فخر الدین محمد بن عبد النلک المراغی و مؤید الدین العرضی و نجم الدین القزوینی، و هؤلاء هم الذین اختارهم نصیر الدین و أنفذ السلطان فی طلبهم.

لم یأمر هولاکو بتخریب البلدان المحتله بیده مثلما فعل جده جنکیزخان بل خرب جنوده بعض المدن الاسلامیه جزئیا مثل بغداد و الموصل. قال الدکتور جعفر خصباک فی کتابه العراق فی عهد الملوک الایلخانیین: (قد کثر الکلام عن التخریبات الواسعه التی أحدثها الغزو المغولی للعراق و لسنا فی مجال الدفاع عن اولئک الغزاه البرابره او النیل منهم ولکن دراستنا للنصوص التی وصلتنا عن المراجع المعاصره و المطلقه انتهت بنا الی نتیجه تخالف نوعا ما ما هو شائع فالمغول لم یخربوا نظام الری فی العراق و تخریبهم للمدن کان محدودا فی مناطق معینه اهمها بغداد و الموصل. و قد عهد هولاکو أمر تنظیم العراق وادارته بعد الفتح الی مسلمین یعرفون شؤونه و یعطفون علی أهله فعملوا علی اعاده تعمیره و نشر الاستقرار فیه فعین علی بهادر شحنه و مؤید الدین بن العلقمی وزیرا و فخر الدین بن الدامغانی صاحب الدیوان و نجم الدین احمد بن عمران صدرا للاعمال الشرقیه واقر القاضی عبد المنعم البندنیجی علی القضاء. و قال ان قصور الخلیفه و المدارس و الاسواق و غالب المحلات بقیت دون ان یصیبها غیر تخریب محدود امکن اصلاحه فی وقت قصیر. و ان هولاکو امر بعد عملیات الاستباحه فی بغداد باصلاح ما خرب من المدینه و ترمیم اسواقها و اعاده الاعمال الی اهلها الی ما کانت علی سابقا (1) . و قال ابن الفوطی: فقدمها (بغداد) و عمر المساجد و المدارس، ورمم الربط و المشاهد، و اجری الجرایات من وقوفها للعلماء و الفقهاء و الصوفیه، و اعاد رونق الاسلام بمدینه السلام، و حاز بهذا الفعل الجمیل الذی یبقی علی جبهات الزمان حسن الاجر و الثناء، و ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء.

ص: 92


1- 164. الحوادث الجامعه 333. جامع التواریخ 595 / 2.

اذن نجح علم الطوسی علی سیف هولاکو و هداه الی الاخلاق الاسلامیه تدریجیا، و المحصله دخول المغول فی الاسلام. ثم وافق هولاکو بنصیحه الطوسی علی اعطاء حکم البلدان الاسلامیه الی أهلها تحت ظل القیاده المغولیه. فأعطی العراق الی عماد الدین بعد موت ابن العلقمی، ثم اعطی المغول حکم العراق الی عطا ملک الجوینی سنه 657 ه، و سمحو له باعماره فتمکن من بناء البلد و الوصول به الی افضل مما کان علیه فی العصر العباسی. قال ابن شاکر الکتبی: کانت بغداد ایام علاء الدین عطا ملک أجود مما کانت علیه یام الخلیفه، کما قال الیونینی فی ذیل مرآه الزمان. و بقی فی الحکم 24 سنه، ست منها فی عهد هولاکو و 17 سنه فی عهد أباقا الی سنه 680، و السنه الاخیره فی عهد تکودار (1) . و قال الشبیبی فی الجزء الثانی من کتابه ابن الفوطی: و فی سیره علاء الدین الجوینی کل ما یدل علی التنکر للوثنیین الطغاه من حکام المغول و اعاده الامم الاسلامیه المغلوبه علی امرها فی الشرق الی العیش فی ظل رایه اسلامیه و لو کان هؤلاء المسلمون من الشعوب المغولیه (2) .

اسلام تکودار ابن هولاکو و المغول علی ید الطوسی

ثم یموت هولاکو، ولکن الاسلام الذی أراد له هولاکو الموت یظل صحیح البنیه، متوهج الفکر، ثم یموت ابن هولاکو و خلیفته (ابقاخان) و الاسلام لا یزال

ص: 93


1- 165. فوات الوفیات ج 75 / 2، مرآه الزمان ج 225 ، 224 / 4. الغزو المغولی، حسن الامین 29. 2.
2- 166. کتاب ابن الفوطی، الشبیبی ج 2.

بقیاده الطوسی صامدا، یقاتل و یقاوم و یهدی. و یأتی بعد ابقاخان، ابن هولاکو الآخر (تکودار) فاذا بالاسلام ینفذ الی قلبه و عقله، و اذا به یعلن اسلامه و تسلم الدوله کلها بعد ذلک فی عهد غازان. و کان الطوسی قد مات سنه 672 ه (1274 م). مات قریر العین و هو یری طلائع الظفر مقتحمه الدنیا بموکبها الرائع و بشائر النصر هازجه بأرفع صوت و أعلی نبره. مات الطوسی مودعا الأمر الی تلمیذه و أقرب المقربین الیه قطب الدین أبوالثناء محمد بن مسعود الشیرازی، فنهض بالعبی ء علی ما أراده نصیر الدین. فلم یجد تکودار الذی أصبح اسمه أحمد تکودار خیرا من الشیرازی خلیفه الطوسی لیکون رسوله الی العالم الاسلامی. یقول العالم الأزهری الشیخ عبد المتعال الصعیدی: «لم یمت نصیر الدین الا بعد أن جدد ما بلی فی دوله التتار من العلوم الاسلامیه و أحیا ما مات ما آمال المسلمین بها». الی أن یقول: «... ان الانتصار علی التتار لم یکن فی الحقیقه بردهم عن الشام فی موقعه عین جالوت و انما کان بفتح قلوبهم الی الاسلام و هدایتهم له». و هذا ما حققه نصیر الدین الطوسی. هکذا استطاع نصیر الدین الطوسی أن یهزم بالعقل و العلم الدوله الطاغیه الباغیه، و أن تنجح خططه فی التمهید لتحویل المغول من وثنیین الی مسلمین (1) الطوسی یحمی کتب بغداد لا نرید هنا التحدث بالتفصیل عما جری فی فتح بغداد، بل أننا نرید معرفه مصیر کتب بغداد و ما جری لها علی أیدی الغزاه (2) .

ص: 94


1- 167. یقول الدکتور عبدالعظیم أنیس المعاصر: ان نصیر الدین الطوسی کان واحدا من أعظم من أنجبتهم الحضاره العربیه.
2- 168. أشرنا بعض الاشاره الی هذا الموضوع فیما تقدم. و هنا تفصیل لذلک الاجمال.

فمن أقدم الاشارات الی ذلک ما ورد فی الکتاب المنسوب الی ابن الساعی المتوفی سنه 674 ه قوله: (فی حوادث سنه 662 خبر قدوم نصیر الدین الطوسی الی بغداد لتفقد الأحوال و النظر فی الأوقاف و الأجناد و الممالک و زیارته لواسط و البصره و جمعه الکثیر من کتب العراق لأجل الرصد. و أکد ذلک ابن شاکر الکتبی الذی یذکر تأسیس الطوسی لرصد مهم بمراغه فیه خزانه کتب مهمه ملأها من کتب بغداد و غیرها من المدن حتی تجمع فیها زیاده علی أربعمائه ألف مجلد) (1) . دخل هولاکو المغولی بغداد و لم یکن یهتم و لا یقیم و زنا للعقائد و الادیان من قبل، ثم اهتدی حتی أصبح زمنه باعثا لانتشار التشیع مره اخری، و قد اعتنق بعض ملوک المغول مذهب التشیع، کنیقولاوس بن آرغون بن بغا بن هولاکو، حتی أنه بدل اسمه الی محمد خدابنده، و ابنه أبوسعید بهادرخان بن محمد خدابنده، هکذا اخذ التشیع ینتشر کالعطر فی التضوع (2) ، کلما أخفیته ازداد الناس الیه تلهفا. ثم قیض الله سبحانه الدوله الجلائریه، و هی دوله شیعیه بحته، کان علی رأسها الشیخ حسن الجلائری، فکانت السبب الآخر فی بث علوم آل البیت علیهم السلام، و الاهتمام بسیرتهم و أحادیثهم.. ثم بعد الدوله الجلائریه جاءت الدوله الصفویه لتهتم هی الاخری بمذهب اهل البیت علیهم السلام. هذه نبذه مختصره عن التشیع فی بغداد، و التی برز فیها من علماء الامامیه أعداد کبیره، منهم: ابن قولویه، و الشیخ محمد بن یعقوب الکلینی، و الشیخ الصدوق، و الشیخ مفید، و الشریف الرضی، و الشریف المرتضی، و الشیخ الطوسی، رضوان الله علیهم أجمعین.

ص: 95


1- 169. نصیر الدین الطوسی - حسن الأمین ص 49.
2- 170. تضوع العطر أی تحرک فانتشرت رائحته.

نصیرالدین الطوسی و مدحه للامام علی

و کان نصیر الدین الطوسی یعتقد انه عبد لأمیرالمؤمنین علی علیه السلام شأنه فی ذلک شأن باقی العلماء فی الدنیا و قال نصیر الدین الطوسی الفیلسوف الشهیر صاحب مرصد مراغه، و الذی ظلت کتبه تدرس فی جامعات أوروبا مئات السنین، و کتب عنها علماء الغرب و الشرق: لو أن عبدا أتی بالصالحات غدا وود کل نبی مرسل و ولی و صام ما صام صوام بلا ضجر و قام ما قام قوام بلا ملل و حج ما حج من فرض و من سنن و طاف ما طاف حاف غیر منتعل و طار فی الجو لا یأوی الی أحد و غاص فی البحر مأمونا من البلل یکسو الیتامی من الدیباج کلهم و یطعم الجائعین البر بالعسل و عاش فی الناس آلافا مؤلفه عار من الذنب معصوم من الزلل ما کان فی الحشر عند الله منتفعا الا بحب أمیرالمؤمنین علی (1) .

کیف افتری ابن تیمیه علی ابن العلقمی بالخیانه

کان ابن تیمیه الحنبلی مریضا بمرض الفتنه، قال ابن خلدون عن الفتنه انها قائمه بین الحنابله و سائر أهل المذاهب (2) . فأراد ابن تیمیه الزندیق توجیه السنه لحرب الشیعه للفرار بالحنابله من مواجهه جمیع المذاهب الاسلامیه، کما قال ابن خلدون. و قبل فتنه الحنابله لم تکن هناک حرب بین السنه و الشیعه انما هذه المعارک

ص: 96


1- 171. الأربعین، الماحوزی 99.
2- 172. تاریخ ابن خلدون - ابن خلدون ج 3 ص 536.

أوجدها الحنابله الحشویون! فوضع ابن تیمیه مشاکل المسلمین علی عاتق الطائفه الشیعیه کذبا منه علی الله تعالی. و شکک فی فضائل أهل البیت الطاهرین. فالدوله العباسیه انهزمت أمام هجمات الاتراک و البویهیین و الحمدانیین و السلاجقه و المغول لضعفها و انحلالها و تفکک ادارتها و ضعف تماسکها الدینی. لکن ابن تیمیه الزندیق اتهم الوزیر الشیعی ابن العلقمی بهزیمه الدوله أمام المغول. و لا حبل الکذب قصیر لفضح ابن تیمیه بقی الغزو المغولی واضح المعالم. فقائد الجیش العباسی کان دارو دار الذی قتل فی المعرکه و لم یکن ابن العلقمی. و الخلیفه العباسی القائد الاعلی للجیش کان مشغولا بنهب المسلمین و الاستماع الی المطربین فاسقط الحکومه کما أسقطها أسلافه. اذ سقطت الحکومه العباسیه أمام البویهیین و کان الوزیر سنیا و رکع الخلفاء العباسیون للاتراک و کان الوزراء فی حینها سنه. و هناک حاله واحده کان الوزیر فیها شیعیا (ابن العلقمی) اتخذها ابن تیمیه و طلابه حجه للهجوم علی الشیعه لاثاره الصراعات السنیه الشیعه و انقاذ الحنابله من محاربه عموم المسلمین لهم. و افتراء ابن تیمیه مضحک و مخجل یتمثل فی دعوه ابن العلقمی للمغول لاحتلال العراق. ان المغول هجموا علی العالم الاسلامی و الاوربی هجمه کاسحه اسقطوا فیها حکومات قویه و مستحکمه فاحتلوا شبه القاره الهندیه، و افغانستان، و ایران و دول

ص: 97

آسیا الوسطی، و فتحوا الامبراطوریه الروسیه، و احتلوا موسکو 400 سنه، و فتحوا الدول الاوربیه الواحده بعد الاخری، حتی احتلوا ایطالیا و الفاتیکان. و من الجهه الشرقیه عبرو سور الصین المستحکم لاول مره فی التاریخ و احتلوا الامبراطوریه الصینیه و فتحوا بکین، فاصبحوا أکبر امبراطوریه فی العالم. و أخذ مؤرخوا العالم یفکرون فی أسباب سقوط دولهم القویه أمام المد المغولی و کانت الدوله العباسیه أضعف هذه الدول المفتوحه و تعیش أیام شیخوختها حتی عجزت الدوله عن دفع مرتبات جنودها. و بالرغم من وجود شیاطین عدیدین فی هذه البلدان الا أن الشیطان الوحید الذی حصر الهزیمه فی الوزیر المدنی هو ابن تیمیه!! و نجحت هذه المؤامره عند الجهله السذج من الوهابیین و فشلت عند المثقفین المطلعین. و لا یوجد نص علی رسائل ابن العلقمی المرسله الی هولاکو و جوابه له فی کتاب أبدا مما یبین أنها افتراءات متعارضه متضاربه. و من هذه الأکاذیب جاء رجل خیالی أعمته العصبیه الطائفیه فقال بقیام ابن العلقمی بحلاقه رأس رجل و کتابه رساله علیه بالوخز بالابر و لما طال شعره أرسله الی هولاکو. لقد اضطر المفتری الی کذبه لعدم حصوله علی وثیقه دامغه فی هذا الخصوص.

ابن العلقمی و الغزو المغولی

ساءت أحوال الدوله العباسیه فی أیامها الاخیره أکثر فأکثر وعاث الاتراک المسیطرون علی السلطه فیها الفساد و قبضوا علی مقالید الدوله و أسروا الخلیفه. فضعفت الامبراطوریه العباسیه تدریجیا، و حینما سیطر البویهیون علی البلاد عادت الروح القویه لها علی حساب السلطه العباسیه.

ص: 98

ثم جاءت دوله السلاجقه فکانت أیضا علی حساب الدوله العباسیه فکان نتیجه ذلک تلاشی الحکومه العباسیه و حاجتها الماسه الی قوه خارجیه تحمی البلاد و تصونها من المعتدی.

المعتزلی یمجد ابن العلقمی

قال ابن ابی الحدید المعتزلی الذی کان یعیش فی زمن ابن العلقمی و مات معه فی سنه واحده عن حمله المغول الاولی: أخرج المستعصم بالله الخلیفه مملوکه و قائد جیوشه شرف الدین اقبالا الشرابی الی ظاهر السور، و کان خروجه فی ذلک الیوم من لطف الله تعالی بالمسلمین، فان التتار لو وصلوا و هو بعد لم یخرج، لاضطرب العسکر، لانهم کانوا یکونون بغیر قائد و لا زعیم، بل کل واحد منهم أمیر نفسه، و آراؤهم مختلفه لا یجمعهم رأی واحد، و لا یحکم علیها حاکم واحد، فکانوا فی مظنه الاختلاف و التفرق، و الاضطراب و التشتت. فکان خروج شرف الدین اقبال الشرابی فی الیوم السادس عشر من هذا الشهر المذکور، و وصلت التتر الی سور البلد فی الیوم السابع عشر، فوقفوا بازاء عساکر بغداد صفا واحدا، و ترتب العسکر البغدادی ترتیبا منتظما، و رأی التتر من کثرتهم وجوده سلاحهم و عددهم و خیولهم ما لم یکونوا یظنونه و لا یحسبونه، و انکشف ذلک الوهم الذی أوهمهم جواسیسهم عن الفساد و البطلان. و کان مدبر أمر الدوله و الوزاره فی هذا الوقت هو الوزیر مؤید الدین محمد بن أحمد بن العلقمی، و لم یحضر الحرب، بل کان ملازما دیوان الخلافه بالحضره، لکنه کان یمد العسکر الاسلامی من آرائه و تدبیراته بما ینتهون الیه و یقفون عنده، فحملت التتار علی عسکر بغداد حملات متتابعه، ظنوا أن واحده منها تهزمهم، لانهم قد اعتادوا أنه لا یقف عسکر من العساکر بین أیدیهم، و أن الرعب و الخوف

ص: 99

منهم یکفی و یغنی عن مباشرتهم الحرب بأنفسهم، فثبت لهم عسکر بغداد أحسن ثبوت، و رشقوهم بالسهام، و رشقت التتار أیضا بسهامها، و أنزل الله سکینته علی عسکر بغداد، و أنزل بعد السکینه نصره، فما زال العسکر البغدادی تظهر علی أمارات القوه، و تظهر علی التتار أمارات الضعف و الخذلان، الی أن حجز اللیل بین الفریقین. و لم یصطدم الفیلقان، و انما کانت مناوشات و حملات خفیفه لا تقتضی الاتصال و الممازجه و رشق بالنشاب شدید. فلما أظلم اللیل، أوقد التتار نیرانا عظیمه، و أوهموا أنهم مقیمون عندها، و ارتحلوا فی اللیل راجعین الی جهه بلادهم، فاصبح العسکر البغدادی، فلم یر منهم عینا و لا أثرا، و ما زالوا یطوون المنازل، و یقطعون القری عائدین حتی دخلوا الدربند، و لحقوا ببلادهم. و کان ما جری من دلائل النبوه لان الرسول صلی الله علیه و آله و سلم وعد هذه المله بالظهور و البقاء الی یوم القیامه، و لو حدث علی بغداد منهم حادثه، کما جری علی غیرها من البلاد، لا نقرضت مله الاسلام، و لم یبق لها باقیه. و الی أن بلغنا من هذا الشرح الی هذا الموضع، لم یذعر العراق منهم ذاعر بعد تلک النوبه التی قدمنا ذکرها. قلت: و قد لاح لی من فحوی کلام أمیرالمؤمنین علیه السلام أنه لا بأس علی بغداد و العراق منهم، و أن الله تعالی یکفی هذه المملکه شرهم، و یرد عنها کیدهم، و ذلک من قوله علیه السلام و یکون هناک استحرار قتل. و کتبت الی مؤید الدین الوزیر عقیب هذه الوقعه التی نصر فیها الاسلام - و رجع التتر مخذولین ناکصین علی أعقابهم أبیاتا أنسب الیه الفتح، و أشیر الی أنه هو الذی قام بذلک و ان لم یکن حاضرا له بنفسه، و أعتذر الیه عن الاغباب بمدیحه، فقد کانت الشواغل و القواطع تصد عن الانتصاب لذلک (1) .

ص: 100


1- 173. شرح النهج ج 8 ص 240.

عباس القمی یمدح ابن العلقمی

قال الشیخ عباس القمی: ابن العلقمی هو الوزیر أبوطالب مؤید الدین محمد بن محمد بن علی العلقمی البغدادی الشیعی، کان وزیر المستعصم آخر خلفاء بنی العباس. و کان کاتبا خبیرا بتدبیر الملک ناصحا لاصحابه، و کان امامی المذهب صحیح الاعتقاد رفیع الهمه محبا للعلماء و الزهاد، و لاجله صنف ابن ابی الحدید المعتزلی شرح النهج فی عشرین مجلدا و السبع العلویات. توفی فی 2 جمادی الآخره سنه 656 هجریه (1) .

تشجیع ابن العلقمی للعلم

ابن ابی الحدید المعتزلی هو عز الدین عبدالحمید بن أبی الحسین هبه الله بن محمد بن محمد بن الحسین ابن أبی الحدید المدائنی الحکیم الاصولی. کان من أعیان العلماء الافاضل، و الاکابر الصدور، و الاماثل، حکیما فاضلا، کاتبا کاملا، عارفا بأصول الکلام یذهب مذهب المعتزله. خدم فی الولایات الدیوانیه و الخدم السلطانیه و کان مولده فی غره ذی الحجه سنه ست و ثمانین و خمسمائه هجریه. اشتغل و حصل و صنف و ألف. فمن تصانیفه شرح نهج البلاغه: فی عشرین مجلدا و قد احتوی هذا الشرح علی ما لم یحتوی علی کتاب من جنسه، و صنفه لخزانه کتب الوزیر مؤید الدین محمد بن العلقمی. و لما فرغ من تصنیفه أنفذه علی ید أخیه موفق الدین أبی المعالی فبعث الیه بمئه دینار و خلعه سنیه و فرس. و من تصانیفه: کتاب العبقری الحسان و هو کتاب غریب الوضع قد اختار فیه

ص: 101


1- 174. الکنی و الالقاب ج 1 ص 362.

قطعه وافره من الکلام و التواریخ و الاشعار و أودعه شیئا من انشائه و توسلات و منظوماته. و له قصائد العلویات (1) . و من تصانیفه کتاب الاعتبار علی کتاب الذریعه، فی أصول الشریعه للسید المرتضی و هو ثلاث مجلدات و منها کتاب الفلک الدائر علی المثل السائر لابن الاثیر الجزری. و منها کتاب شرح المحصل للامام فخر الدین و هو یجری مجری النقض له. و منها کتاب نقض المحصول فی علم الاصول للامام فخر الدین أیضا و منها شرح المشکلات الغرر لابی الحسن البصری فی صول الکلام و منها: شرح الیاقوت لابن نوبخت فی الکلام أیضا. و منها کتاب الوشاح الذهبی فی العلم الابی. و منها انتقاد المصفی للغزالی فی اصول الفقه. و منها الحواشی علی کتاب المفصل فی النحو. سوی ماله من التعالیق و ما لم تتبع معرفته. و أما أشعاره فکثیره و أجلها و أشهرها: القصائد السبع العلویات و ذلک لشرف الممدوح بها علی أفضل التحیه و السلام، نظمها فی صباه و هو بالمدائن فی شهور سنه احدی عشره و ستمأه. و أما ما ولیه من الولایات و تقلب من الخدمات فلا حاجه لذکره هنا. قیل و لما أخذت بغداد کان ممن خلص من القتل فی دار الوزیر مؤید الدین مع أخیه موفق الدین و حضر بین یدی المولی السعید خواجه نصیر الدین الطوسی و فوض الیه أمر خزان الکتب فی بغداد مع أخیه موفق الدین و الشیخ تاج الدین علی بن انجب.

ص: 102


1- 175. العلویات - قصائد ابن أبی الحدید ص 165.

و لم تطل أیامه. و توفی رحمه الله فی جمادی الآخره من سنه ست و خمسین و ستمائه هجریه.

فساد الخلیفه المستعصم و فجوره

قال ابن کثیر: ثم دخلت سنه ست و خمسین و ستمائه، استهلت هذه السنه، و جنود التتار قد نازلت بغداد صحبه الامیرین اللذین علی مقدمه عساکر سلطان التتار هولاکوخان الی قوله و احاطت التتار بدار الخلافه یرشقونها بالنبال من کل جانب، حتی اصیبت جاریه کانت تلعب بین یدی الخلیفه و تضحکه، و کانت من جمله حظایاه. و کانت مولده تسمی عرفه جائها سهم من بعض الشبابیک فقتلها، و هی ترقص بین یدی الخلیفه فانزعج الخلیفه من ذلک، و فزع فزعا شدیدا. و قال ابن الطقطقی فی الفخری فی الاداب السلطانیه کان المستعصم آخر الخلفاء شدید الکف بالله و اللعب، و سماع الاغانی، لا یکاد مجلسه یخلو من ذلک ساعه واحده، و کان ندماؤه و حاشیته جمیعهم منهمکین معه علی التنعم و اللذات، لا یراعون له صلاحا. و فی بعض الامثال (الخائن لا یسمع سیاحا)، و کتب له الرقاع من العوام و فیها انواع التحذیر و القیت فیها الاشعار فی دار الخلافه فمن ذلک (مجتث) قل للخلیفه و ذکر شعراء الدوله المستعصمیه احداثا یشیب لها رأس الولید، من تعذیب و اصفاد کل ذلک، و هو عاکف علی سماع الاغانی، و استماع المثالث و المثانی، و ملکه قد اصبح واهی المبانی (1) .

ص: 103


1- 176. مجموعه الرسائل - الشیخ لطف الله الصافی ج 2 ص 426.

ص: 104

الخلیفه المستعصم یطلب المطربین و هولاکو یطلب السلاح

و مما اشتهر عن المستعصم أنه کتب الی بدر الدین لولو صاحب الموصل یطلب منه جماعه من ذوی الطرب، و فی تلک الحال وصل رسول السلطان هلاکو الیه، یطلب منه منجنیقات و آلات الحصار (لفتح بغداد). فقال بدر الدین: انظروا الی المطلوبین و ابکوا علی الاسلام و اهله (1) .

ص: 105


1- 177. مجموعه الرسائل - الشیخ لطف الله الصافی ج 2 ص 426.

ص: 106

النواصب و الخوارج

ابن تیمیه ید الرحمن أم ید الشیطان

تاریخ ظهور السلفیین

السلفیون ظهروا فی القرن الرابع الهجری و کانوا من (الحنابله) و زعموا أن جمله آرائهم تنتهی الی الامام أحمد بن حنبل الذی أحیا عقیده السلف و حارب دونها، ثم تجدد ظهورهم فی القرن السابع الهجری، أحیاهم المنافق اللقیط ابن تیمیه و شدد فی الدعوه الیه، و أضاف الیه أمورا أخری قد بعثت الی التفکیر فیها أحوال عصره. ثم ظهرت تلک الآراء فی الجزیره العربیه فی القرن الثانی عشر الهجری، أحیاها محمد بن عبدالوهاب فی الجزیره العربیه و ما زال الوهابیون ینادون بها، و یتحمس بعض علماء المسلمین لها، لذا کان لابد من بیانها. و قد تعرض هؤلاء الحنابله للکلام فی التوحید وصله ذلک بالأضرخه، کما تکلموا فی آیات التأویل و التشبیه، و هی أول ما ظهروا به فی القرن الرابع الهجری، و نسبوا کلامهم الی الامام أحمد بن حنبل، و ناقشهم فی هذه النسبه بعض فضلاء الحنابله. و قد کانت المعارک العنیفه تقوم بینهم و بین الأشاعره، لأنهم کانوا یظهرون حیث یکون للأشاعره سلطان قوی لا ینازع، فتکون بین الفریقین الملاحاه الشدیده (1) .

الحشویه

هم المحدثون القائلون بنفی التأویل (2) ، المنتمون الی المذهب الحنبلی.

ص: 107


1- 178. الوهابیه و التوحید - الشیخ علی الکورانی ص 117.
2- 179. تنزیه الأنبیاء علیهم السلام - الشریف المرتضی ص 16.

لذا ذهب الحشویه الی أنه تعالی جسم. فقال بعضهم: انه طویل عریض عمیق، و قال آخرون منهم: انه جسم لا کالأجسام. و هذا غیر محقق لأنه ان عنوا أنه طویل عریض عمیق، فهو المذهب الأول، و دلیل الابطال مشترک بینهما، و مع ذلک فقوله لا کالأجسام مناقضه، و ان عنوا بکونه جسما أنه قائم بذاته لا کالأجسام، أی لیس بطویل عریض عمیق، فهو مسلم، الا أنهم أطلقوا الجسم علی القائم بذاته، و هو غیر مصطلح علیه، فترجع المنازعه الی اللفظ (1) . و قال جماعه الحشویه و المشبهه: ان الله تعالی جسم، له طول و عرض و عمق، و انه یجوز (علیه) المصافحه، و ان المخلصین من المسلمین یعانقونه فی الدنیا (2) . وقد وقف علیماء الشیعه ضد الحشویه و أفکارهم و بینوا مخالفتهم للاحادیث النبویه.

ابن تیمیه ابن أبیه أم ابن أمه

سمی ابن تیمیه نفسه أحمد بن عبدالحلیم بن عبدالسلام تقی الدین أبوالعباس ابن تیمیه الحرانی ثم الدمشقی ثم الحنبلی. و لکن هل هذه هی الحقیقه؟ لقد ولد فی حران سنه 661 ه و توفی فی دمشق سنه 728 ه. و لیس عنده قبیله یعتد بها و یسمی بها و لم یعرف أبوه اذ کان مثل باقی اللقطاء لا هویه له الا أمه فسمی بها. فلم یعرف الا بأمه مثله مثل عمرو بن العاص المسمی ابن النابغه التی ولدته من

ص: 108


1- 180. المسلک فی أصول الدین - المحقق الحلی ص 58.
2- 181. لسان المیزان 426، شرح منهاج الکرامه - العلامه الحلی ص 86.

عده رجال و تخاصموا فیه فیهم أبوسفیان و العاص بن وائل و غیرهم (1) . فنسبته أمه الی العاص بن وائل لکرمه علیها کما قالت، فکان داهیه و کافرا دوخ المسلمین بارهاصاته و مؤامراته فی مکه و الحبشه و المدینه. و کذلک طلحه بن عبیدالله یسمی باسم أمه الصعبه و هی مثل النابغه عندها رایه فحش (2) و الجاریتان من جواری مؤسسه عبدالله بن جدعان السیئه الصیت. و کانت النابغه أم عمرو ابن العاص و الصبعه أم طلحه بن عبیدالله خارج مکه. و تلامیذ ابن تیمیه الناصبه لم یذکروا اسم قبیلته بالنصوص الصحیحه و هم ابن الکثیر و الصفدی و الذهبی و ابن القیم. و لم یستطع ابن تیمیه رد هذه الشبهه عنه. و قال محمد بن الخضر: حج أبی أو جدی أنا أشک أیهما و کانت امرأته حاملا فلما کان بتیماء (3) رأی جویریه قد خرجت من خباء، فلما رجع الی حران وجد امرأته قد وضعت جاریه فلما رفعوها الیه قال: یا تیمیه یا تیمیه. یعنی أنها تشبه التی رآها بتیماء فسمی بها (4) لقد أراد واضع هذه القصه تبریر تسمیه ابن تیمیه بأمه دون أبیه فی فذلکه واضح علیها الوضع و التزویر. و الظاهر بأن هروب ابن تیمیه من حران الی دمشق مرتبط بقصه أمه و ولدها الدعی. ولکنه بقی عند الناس الذین یعرفونه باسمه السابق ابن تیمیه مثلما بقی ابن تیمیه علی تسمیته، و معروفیته بأمه تیمیه یفند رجوعه الی أب معروف فی حران. و الأصل الذی نعتمد علیه فی کتابنا هذا و برهاننا هو تسمیته العرفیه المشابعه

ص: 109


1- 182. المثالب، هشام بن الکلبی، باب تسمیه ذوی الرایات، شرح النهج، المعتزلی 283 / 6، السیره الحلبیه 43 / 1، الکامل، المبرد 477، العقد الفرید 347 ، 60 / 1، تاریخ أبی الفداء 267 / 1.
2- 183. النهایه 166 / 1، الفایق، الزمخشری 125 / 1، شرح النهج 319 / 9.
3- 184. بلده صغیره فی أطراف الشام.
4- 185. الوافی بالوفیات 37 / 3، وفیات الأعیان 388 / 4.

لتسمیه ابن العاص و طلحه. و الدلیل الثانی: قول سید الأنبیاء محمد صلی الله علیه و آله و سلم الذی قاله لأمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام: یا علی لا یحبک الا مؤمن طاهر المولد و لا یبغضک الا ابن زنا (1) و کان ابن تیمیه عدوا لدودا للامام علی علیه السلام یهاجمه هجوما قبیحا لا یستند الی علم و لا یرکن الی دین. و قد دوخ ابن تیمیه المسلمین بأکاذبیه و نعراته الطائفیه أکثر مما فعل ابن النابغه، فرب لقیط أقبح من لقیط.

دیهان الزندیق و ابن تیمیه من حران

حران موطن الصابئه و فیها سدنتهم السبعه عشر و فیها یوجد مصلاهم الواقع علی التل الکبیر. و یدعی الصابئه هناک ان ابن دیهان الزندیق هو من أهل تلک الدیار و کان ولد زنا، وجد مطروحا علی نهر دیهان فسمی به. و کان ابن تیمیه متأثرا بدیهان الزندیق فأخلاقهما واحده و سلوکهما منسجم و کراهیتهما للأنبیاء و الأوصیاء مشهوده و هویتها واحده. مما یبین أثر البیئه الفاسده فی تربیه هذین الرجلین الشریرین!! و حران بلده فی أرض الجزیره الواقعه بین دجله و الفرات فسکانها أهل بادیه. و المعروف عن بدو الجزیره کرهم و فرهم و غزوهم لبعضهم البعض و اختطاف النساء لدیهم و تحویلهن الی جوار وادعاء ابنائهن. و من عاده الغازین تسمیه

ص: 110


1- 186. المستدرک، الحاکم 127 / 3، تاریخ بغداد 40 / 4، کنز العمال 216 / 11، أسد الغابه 66 / 1، صحیح مسلم 271 / 2، صحیح الترمذی 301 / 2، صحیح النسائی 271 / 2، صحیح ابن ماجه 12، مسند أحمد 128 ، 95 - 84 / 1، الاستیعاب 464 / 2، الدر المنثور 504 / 7، حلیه الأولیاء 86 / 1، مجمع الزوائد 132 / 9، ذخائر العقبی 92، جامع الأحادیث للسیوطی 229 /7، مسند أبی یعلی 109 / 2، الصواعق المحرقه 123، تفسیر الطبری 72 / 13، تفسیر الرازی 14 / 19، فتح القدیر 253 / 5، تاریخ ابن عساکر 423 / 2، الغارات 43 / 1، ینابیع الموده 252، المناقب المرتضویه: 303، الغدیر، الأمینی: 322 / 4.

الأبناء غیر الشرعیین بأسماء أمهاتهم، مثلما حصل لابن تیمیه. و کانت عصابات محمد بن عبدالوهاب تختطف نساء المسلمین و تستعبدهن لیعیش محمد بن عبدالوهاب مع جموع الجواری المخطوفات حیاه عبث و فسق و فجور علی منهج ابن تیمیه فی تکفیر المسلمین بکافه مذاهبهم لیلد علی بساطه المذکور اولاد زنا یستخدمهم فی أغراضه الشریره فی سب الانبیاء و الاوصیاء و ذبح المسلمین، و قد استخدم صدام هذا المنهج فی سجونه.

عزوبیه ابن تیمیه

عاش ابن تیمیه أعزبا طیله حیاته و لم یجرب الزواج مره واحده و لم یطلع الآخرون علی سبب ذلک، و کان ینظر الی الناس نظره ملؤها الحقد و الکراهیه فیکفرهم و یأمر بقتلهم، فهر رجل سادی و شریر لا یعرف قاموسه الرحمه و لا یفهم فؤاده العطف و الحنان.

موت ابن تیمیه فی السجن

لقد خاف العقلاء من العلماء و غیرهم من مؤامرات ابن تیمیه و ابن الجوزی علی المسلمین فهو دائم الکید لهم و الافتراء علیهم، فسجنوهما للمحافظه علی السلامه الاخلاقیه و الفطره الاجتماعیه للناس. و بقی ابن تیمیه سجینا بأمر العلماء حتی مات فی سجن الممالیک (1) . و ابن حزم الاسبانی کان متآمرا علی الاسلام أیضا فمزقت کتبه و أحرقت و نفی حتی مات فی المنفی. و الذهبی الطائفی اللعین ینهی عن النظر فی کلامه، و لا یعتمد قوله عند العلماء، و یلاقی الأذی... و قد أصبح هؤلاء أئمه للضلال و الکفر.

ص: 111


1- 187. تهنئه الصدیق، السقاف: 50، رأس الحسین علیه السلام، ابن تیمیه: 177.

رأی ابن تیمیه فی الصحابه

[ذکر الکاتب المصری الأستاذ صالح الوردانی عن رأی ابن تیمیه فی الصحابه قائلا: ان فهم قضیه الصحابه یعد مقدمه لفهم الاسلام، و کشف حقیقه الأطروحه الاسلامیه المعاصره و التی قامت فی الأساس علی فقه الرجال لا فقه النصوص. و قد حکم ابن تیمیه بعداله جمیع الصحابه و حشد الکثیر من النصوص القرآنیه، و النبویه المتعلقه بهم و طبقها علیهم دون تمییز معتبرا المساس بالصحابه مساسا بالدین، بغضهم و نقدهم زندقه ورده. و حتی یضبط هو و اصحابه المسأله و یحولوا بین المسلمین، و بین معرفه الحقیقه أدخلوا مسأله الصحابه فی صلب العقیده] (1) .

الحلی و ابن تیمیه

اجتمع الحلی بابن تیمیه فی المسجد الحرام فی سفر الحج، فتذاکرا فأعجب ابن تیمیه کلامه فقال له: من تکون یا هذا؟!. أجاب: الذی تسمیه - ابن المنجس!!!. حیث سماه ابن تیمیه ابن المنجس، فی کتابه منهاج السنه. فحصل بینهما أنس و مباسطه. و یروی أن ابن تیمیه لما کتب منهاج السنه ردا علی کتاب شیخنا منهاج الکرامه و وصل الی الشیخ ابن المطهر کتب الیه أبیاتا أولها: لو کنت تعلم کل ما علم الوری طرا لصرت صدیق کل العالم

ص: 112


1- 188. مؤتمر علماء بغداد - مقاتل بن عطیه ص 147.

لکن جهلت فقلت ان جمیع من یهوی خلاف هداک لیس بعالم (1) .

ابن تیمیه یعترف بمنزله أهل البیت

[و هذا هو ابن تیمیه - مع شده نصبه و عداوته للأئمه علیهم السلام و شیعتهم، و مع سعیه لانکار فضائل أهل البیت علیهم السلام - یعترف و یقول: «و لا یعاونون (أهل البیت) أحدا علی معصیه، و لا یزیلون المنکر بما هو أنکر منه، و یأمرون بالمعروف، فهم وسط فی عامه الأمور، و لهذا وصفهم النبی صلی الله علیه و آله و سلم بأنهم: الطائفه الناجیه، لما ذکر اختلاف أمته و افتراقهم» (1) . ثم یقول ابن تیمیه فی صفحه: 45: و قد روی الشافعی فی مسنده أن النبی صلی الله علیه و آله و سلم لما مات، و أصاب أهل بیته من المصیبه ما أصابهم، سمعوا قائلا یقول: «یا آل بیت رسول الله! ان فی الله عزاء من کل مصیبه، و خلفا من کل هالک و درکا من کل فائت، فبالله فثقوا، و ایاه فارجوا، فان المصاب من حرم الثواب..». ثم ها هو یقول فی صفحه: 61 و هذا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قد أمرنا أن نصلی علیه و نسلم تسلیما فی حیاته و مماته و علی آل بیته] (2) . و عن حدیث الدار فی قوله تعالی: و أنذر عشیرتک الأقربین قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: یا بنی عبدالمطلب؟ ان الله قد بعثنی الی الخلق کافه و بعثنی الیکم خاصه، فقال: و أنذر عشیرتک الأقربین. و أنا أدعوکم الی کلمتین خفیفتین علی اللسان ثقیلتین فی المیزان: شهاده أن لا

ص: 113


1- 189. نهج الحق و کشف الصدیق، العلامه الحلی ص 14.
2- 190. حقوق آل البیت لالن تیمیه: 44.

اله الا الله. و أنی رسول الله. فمن یجیبنی الی هذا الأمر و یوازرنی یکن أخی و وزیری و وصیی و وارثی و خلیفتی من بعدی. فلم یجبه أحد منهم، فقال علیه علیه السلام و قال: أنا رسول الله؟ قال: اجلس. ثم أعاد القول علی القوم ثانیا فصمتوا فقام علی علیه السلام و قال: أنا یا رسول الله؟ فقال: اجلس. ثم أعاد القول علی القوم ثالثا فلم یجبه أحد منهم فقام علی فقال: أنا یا رسول الله؟ فقال: أنت أخی و وزیری و وصیی و وارثی و خلیفتی من بعدی. أخرجه الحافظان: ابن أبی حاتم و البغوی، و نقله عنهما ابن تیمیه فی منهاج السنه، و عنه الحلبی فی سیرته (1) . و ذکر العلامه الشیخ تقی الدین أحمد بن عبدالحلیم بن تیمیه الحنبلی المتوفی سنه 728 فی کتابه «منهاج السنه» (2) قول رسول الله صلی الله علیه و آله: أما ترضی أن تکون منی بمنزله هارون من موسی علیه السلام. و منهم العلامه شمس الدین الذهبی المتوفی 746 فی «دول الاسلام» (3) قال: و قال رسول الله صلی الله علیه و آله لعلی علیه السلام: ألا ترضی أن تکون منی بمنزله هارون من موسی الا أنه لا نبی بعدی (4) . و عن أبی ذر رضی الله عنه قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: لما أسری بی مررت بملک علی سریر من نور، و احدی رجلیه فی

ص: 114


1- 191. الزام النواصب - مفلح بن راشد ص 76.
2- 192. منهاج السنه 4 ص 80، و عنه الحلبی فی سیرته 1 ص 304 الغدیر - الشیخ الأمینی ج 2 ص 282.
3- 193. ج 3 ص 11 ط القاهره.
4- 194. ج 1 ص 20 ط حیدرآباد الدکن.

المشرق، و الأخری فی المغرب، و بین یدیه لوح ینظر فیه، و الدنیا کلها بین عینیه، و الخلق بین رکبتیه و یده تبلغ المشرق و المغرب، فقلت: یا جبرئیل من هذا فقال: هذا عزرائیل تقدم فسلم علیه، فتقدمت فسلمت علیه فقال: و علیک السلام یا أحمد ما فعل ابن عمک علی. فقلت: و هل تعرف ابن عمی علیا؟ قال: کیف لا أعرفه و قد وکلنی الله بقبض أرواح الخلائق ما خلا روحک و روح ابن عمک علی بن أبی طالب علیه السلام، فان الله یتوفاکما بمشیئته، أخرجه الملا فی سیرته. و منهم العلامه المذکور فی (الریاض النضره) (1) روی الحدیث فیه أیضا بعین ما تقدم من (ذخائر العقبی) و منهم ابن تیمیه فی (الفتاوی الحدیثیه) (2) . و عن أسامه رضی الله عنه قال: اجتمع علی و جعفر و زید بن حارثه رضی الله عنه، فقال جعفر: أنا أحبکم الی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، و قال علی: أنا أحبکم الی رسول الله، و قال زید: أنا أحبکم الی رسول الله، فقالوا: انطلقوا الی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حتی نسأله. فجاءوا یستأذنونه، فقال: أخرج فانظر من هؤلاء؟ فقلت: هذا جعفر و علی و زید ما أقول أبی. قال: ائذن لهم، فدخلوا فقالوا: یا رسول الله من أحب الیک؟ قال: فاطمه. قالوا: نسألک عن الرجال. قال: أما أنت یا جعفر فأشبه خلقک خلقی و أشبه خلقک خلقی و أنت منی و شجرتی، و أما أنت یا علی فختنی و أبو ولدی و أنا منک و أنت منی، و أما أنت یا زید فمولای و منی والی و أحب القوم الی. و ذکر العلماء قول (أنت منی و أنا منک) و منهم العلامه الشیخ تقی الدین أبوالعباس أحمد بن عبدالحلیم المشتهر بابن تیمیه الحرانی الدمشقی الحنبلی المتولد

ص: 115


1- 195. شرح احقاق الحق - السید المرعشی ج 5 ص 204.
2- 196. ج 2 ص 165 ط محمد أمین الخانجی بمصر.

سنه 661 و المتوفی سنه 728 فی کتابه (التفسیر الکبیر) (1) قال: کما قال النبی له: أنت منی و أنا منک. و منهم الحافظ أبوالقاسم سلیمان بن أحمد الطبرانی المتوفی سنه 360 فی (المعجم الکبیر) (2) . و قال العلامه شیخ الاسلام تقی الدین ابن تیمیه فی حدیث علی علیه السلام رواه جماعه من الأعلام: فمنهم العلامه شهاب الدین أحمد الشیرازی الشافعی الحسینی فی (توضیح الدلائل) (3) قال: و روی الامام الخطیب عن أمیرالمؤمنین علی رضی الله تعالی عنه قال: خرج رسول الله صلی الله علیه و آله و بارک و سلم حین خرج لمباهله النصاری بی و بفاطمه و الحسن و الحسین. و منهم العلامه الشیخ أبوالقاسم علی بن الحسن الشافعی الدمشقی الشهیر بابن عساکر فی (تاریخ دمشق) (4) . و قال العلامه شیخ الاسلام تقی الدین ابن تیمیه المتوفی سنه 728 ه فی (تفسیر سوره النور) (5) و کذلک قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی حق فاطمه ابنته: یریبنی ما رابها و یؤذینی ما آذاها. و حدیث (فاطمه بضعه منی یقبضنی ما یقبضها و یبسطنی ما یبسطها) قد تقدم نقله منا عن جماعه من أعلام القوم فی ج 10 ص 200 و ج 19 ص 81، و نستدرک

ص: 116


1- 197. شرح احقاق الحج ج 6 - السید المرعشی ص 135 الفتاوی الحدیثیه - ص 124.
2- 198. ج 5 ص 27 ط بیروت.
3- 199. المعجم الکبیر ج 18 ص 128 ط مطبعه الأمه ببغداد، شرح احقاق الحق - السید المرعشی ج 22 ص 583 - 582.
4- 200. ص 156 و النسخه مصوره من مخطوطه مکتبه الملی بفارس.
5- 201. ص 14 ج 3 و النسخه مصوره من مخطوطه جستربیتی 267 ی دار الکتب العلمیه ببیروت. شرح احقاق الحق ج 24 - السید المرعشی ص 3.

هینها عمن لم نرو عنهم هناک: فمنهم العلامه أبوالقاسم علی بن الحسن الشافعی الشهیر بابن عساکر الدمشقی فی (تاریخ مدینه دمشق) (1) . ان الحسین أذهب الله تعالی عنه الرجس و طهره تطهیرا. رواه جماعه من أعلام العامه فی کتبهم: منهم الفاضل المعاصر الدکتور عبدالمعطی أمین قلعجی فی آل بیت الرسول (ص 56 القاهره سنه 1399). قال: و أخذ رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ثوبه فوضعه علی علی و فاطمه و حسن و حسین فقال: (انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت و یطهرکم تطهیرا). و منهم تقی الدین ابن تیمیه المتوفی سنه 728 فی کتابه علم الحدیث (2) . قال: و أدار کساءه علی علی و فاطمه و حسن و حسین فقال: اللهم هؤلاء أهل بیتی، فأذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا. و لما أراد أن یباهل أهل نجران أخذ علیا و فاطمه و حسنا و حسینا و خرج لیباهل بهم. و منهم الفاضل المعاصر الهادی حمو فی أضواء علی الشیعه (3) قال: خرج و علیه مرط مرجل من شعر أسود، فجاء الحسن فأدخله فیه، ثم جاء الحسین فأدخله، ثم فاطمه ثم علی علیه السلام ثم قال (انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت). و یقول الزمخشری: و فی هذا دلیل لا شی ء أقوی منه علی فضل أصحاب الکساء علیهم السلام، و فیه برهان واضح علی صحه نبوته، لأنه لم یرو أحد من موافق و لا

ص: 117


1- 202. ص 24 ط دار الکتب العلمیه بیروت.
2- 203. ج 11 ص 231 و النسخه مصوره من مخطوطه مکتبه جستربیتی بایرلنده.
3- 204. ص 267 - ط دار الکتب العلمیه - بیروت.

مخالف أنهم أجابوه الی ذلک أی الی المباهله (1) . و رغم اطلاع ابن تیمیه علی فضائل أهل بیت النبوه و روایته لها تراه یهاجمهم حسدا منه و نفاقا.

عداء ابن تیمیه للامام علی

قال النبی محمد صلی الله علیه و آله: «علی مع الحق و الحق مع علی یدور معه حیثما دار» (2) . ذکر العلماء هذا الحدیث المتواتر فی کتبهم. و حاول ابن تیمیه تکذیب الاحادیث الصحیحه و تصحیح الاحادیث الکاذبه استمرارا علی المنهج الاموی الذی سنه معاویه بن ابی سفیان. و یسعی ابن تیمیه لابقاء الدین الجاهلی و محو الدین المحمدی، فعلق ابن تیمیه علی حدیث رسول الله: «علی مع الحق، و الحق مع علی یدور معه حیث دار»... الحدیث، قائلا: «هذا الحدیث من أعظم الکلام کذبا و جهلا، و لم یروه أحد عن النبی صلی الله علیه و آله لا باسناد صحیح و لا ضعیف» الی أن قال: «و لو قیل رواه بعضهم و کان یمکن صحته لکان ممکنا و هو کذب قطعا علی النبی صلی الله علیه و آله و سلم فانه کلام ینزه عنه رسول الله» (3) . و اعتقد ابن تیمیه عدم توصل الناس الی الکتب الصحیحه الذاکره لمناقب الامام علی علیه السلام لما فعله الطغاه من أسیاده بکتب الحدیث من احراق و تدمیر لکن الله سبحانه و تعالی أبقی الکثیر من هذه المدونات لفضح المنافقین من أمثال ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب.

ص: 118


1- 205. أضواء علی الشیعه: 118 - ط دار الترکی.
2- 206. شرح احقاق الحق - السید المرعشی ج 27 ص 112.
3- 207. الشافی فی الامامه، الشریف المرتضی ج 1 ص 202.

فقد بان کذب ابن تیمیه أمام الملا العام من المسلمین المطلعین علی کتب الحدیث. [فهذا الحدیث أخرجه جمع من الحفاظ و الأعلام منهم الخطیب فی تاریخ بغداد و الهیثمی فی مجمع الزوائد، و الرازی فی تفسیره عند کلامه علی الجهر بالبسمله، و الکنجی فی الکفایه و انظر الغدیر للأمینی و الشافی فی الامامه، و الشریف المرتضی] (1) . فعرف ابن تیمیه بالکذب فی الحدیث النبوی و انطبق علیه القول النبوی الشریف: من کذب علی النبی فلیتبوأ مقعده فی جهنم (2) .

ابن تیمیه یهاجم الامام علیا

و أما فیما یتعلق بمواقفه من أهل البیت علیهم السلام و أعدائهم الأمویین، فابن تیمیه المنافق یقول فی ذکره لحروب الامام علی علیه السلام: (و علی (رض) لم یکن قتاله یوم الجمل و صفین بأمر من النبی صلی الله علیه و آله و سلم و انما کان رأیا له، و هو الذی ابتدأ أهل صفین بالقتال، و علی انما قاتل الناس علی طاعته، لا علی طاعه الله). و یضیف قائلا: (فمن قدح فی معاویه بأنه کان باغیا، قال له النواصب: و علی أیضا کان باغیا ظالما قاتل المسلمین علی امارته وصال علیهم. فمن قتل النفوس علی طاعته کان مریدا للعلو فی الأرض و الفساد، و هذا حال فرعون، و لیس هذا

ص: 119


1- 208. منهاج السنه ج 167 / 2.
2- 209. الخطیب فی تاریخ بغداد 321 / 14، و الهیثمی فی مجمع الزوائد 236 / 7، و الرازی فی تفسیره 111 / 1 عند کلامه علی الجهر بالبسمله، و الکنجی فی الکفایه ص 135 و انظر الغدیر للأمینی ج 3 من ص 177 فما بعدها الشافی فی الامامه، الشریف المرتضی: ج 1 ص 202.

کقتال أبی بکر الصدیق للمرتدین و مانعی الزکاه، فالصدیق انما قاتلهم علی طاعه الله و رسوله، لا علی طاعته، فان الزکاه فرض فقاتلهم علی الاقرار بها، بخلاف من قاتل لیطاع هو) (1) .

نفاق ابن تیمیه ببغضه الامام علیا

و الآن أذکر لکم الشواهد التفصیلیه لما نسب ابن تیمیه الیه من النفاق. انه یناقش فی اسلام أمیرالمؤمنین علیه السلام، و فی جهاده بین یدی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، الی أن یقول فی موضع من کلامه، أقرأ لکم هذا المقطع و أنتقل الی بحث آخر، یقول: قبل أن یبعث الله محمد صلی الله علیه و آله و سلم لم یکن أحد مؤمنا من قریش ایمان الصبی مثل ایمان البالغ. فأولئک یثبت لهم حکم الایمان و الکفر و هم بالغون، و علی علیه السلام یثبت له حکم الکفر و الایمان و هو دون البلوغ، و الصبی المولود بین أبوین کافرین یجری علیه حکم الکفر فی الدنیا باتفاق المسلمین (2) . و یقول: ان الرافضه تعجز عن اثبات ایمان علی و عدالته... فان احتجوا بما تواتر من اسلامه و هجرته و جهاده، فقد تواتر اسلام معاویه و یزید و خلفاء بنی أمیه و بنی العباس، و صلاتهم و صیامهم و جهادهم (3) . و یقول فی موضع آخر: لم یعرف أن علیا علیه السلام کان یبغضه الکفار و المنافقون (4) . و یقول: کل ما جاء فی مواقفه فی الغزوات کل ذلک کذب. الی أن یقول مخاطبا العلامه الحلی (رحمه الله): قد ذکر فی هذه من الأکاذیب

ص: 120


1- 210. الموطأ 727 / 2، مسند الشافعی 73 / 2، السنن الکبری 176 / 10، الخلاف، الطوسی 385 / 6، الوسائل باب 3 ح 3.
2- 211. ابن تیمیه حیاته و عقائده، ص 322، نقلا عن منهاج السنه.
3- 212. منهاج السنه 285 / 8.
4- 213. منهاج السنه 62 / 2.

العظام التی لا تتفق الا علی من لم یعرف الاسلام، و کأنه یخاطب بهذه الخرافات من لا یعرف ما جری فی الغزوات (1) بالنسبه الی علوم أمیرالمؤمنین و معارفه، یناقش فی جل ما ورد فی هذا الباب، فی نزول قوله تعالی: (و تعیها أذن واعیه) (2) . یقول: انه حدیث موضوع باتفاق أهل العلم (3) . بینما قال النبی صلی الله علیه و آله لعلی علیه السلام: «سألت الله تعالی أن یجعل أذنک واعیه فجعلها» و جاء ذلک فی کتب العلماء (4) . و هذا الحدیث رواه من المحدثین: 1 - أبونعیم. 2 - الضیاء المقدسی. 3 - ابن عساکر. 4 - الهیثمی، فی مجمع الزوائد أکتفی بهذا المقدار (5) .

ص: 121


1- 214. منهاج السنه 461 / 7.
2- 215. منهاج السنه 97 / 8.
3- 216. الحاقه: 12.
4- 217. منهاج السنه 522 / 7.
5- 218. شواهد التنزیل، و الحسکانی 271 / 2، تفسیر الثعلبی 201 / 4، تفسیر السیوطی، الآیه، تفسیر الطبری 36 / 29، تفسیر الکشاف 485 / 2، تفسیر ابن کثیر 647 / 4، تفسیر القرطبی، الآیه، تفسیر الرازی ج 6 ح 18961 الآیه کفایه الطالب، الکنجی الشافعی 108، خصائص الوحی المبین 99، حلیه الأولیاء، أبونعیم 67 / 1، ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام، ابن بطریق 98، العسل المصفی، الحافظ العاصمی 208 / 2 أسباب النزول، الواحدی 294، مجمع الزوائد 131 / 1، کنز العمال 398 / 6، طبقات الأصفیاء 67 / 1، نور الأبصار 78، معرفه الصحابه 306 / 1، کنز مناقب الامام علی علیه السلام، ابن المغازلی 265، فرائد السمطین 198 / 1. معرفه الصحابه، أبونعیم الاصبهانی 206 / 1، خصائص الوحی المبین، ابن بطریق 498، مناقب أمیرالمؤمنین علیه السلام، ابن المغازلی 319.

و عن حدیث: (أنا مدینه العلم و علی علیه السلام بابها). یقول فیه ابن تیمیه الزندیق: و حدیث أنا مدینه العلم و علی بابها أضعف و أوهی، و لهذا انما یعد فی الموضوعات (1) . مع أن هذا الحدیث من رواته: 1 - البخاری. 2 - مسلم. 3 - الترمذی. 4 - البزار. 5 - ابن جریر الطبری. 6 - الطبرانی. 7 - أبوالشیخ. 8 - ابن بطه. 9 - الحاکم. 10 - ابن مردویه. 11 - أبونعیم. 12 - أبومظفر السمعانی. 13 - البیهقی. 14 - ابن الأثیر. 15 - النووی. 16 - العلائی. 17 - المزی.

ص: 122


1- 219. الآیه فی سوره الرعد، فلاحظ التفاسیر، و مجمع الزوائد 131 / 1، و حلیه الأولیاء 67 / 1.

18 - ابن حجر العسقلانی. 19 - السخاوی. 20 - السیوطی. 21 - السمهودی. 22 - ابن حجر المکی. 23 - القاری. 24 - المناوی. 25 - الزرقانی. 26 - یحیی بن معین 27 - أحمد بن حنبل و قد صححه غیر واحد من هؤلاء الأئمه (1) مما یفضح ابن تیمیه و یخزیه و لو قال أصحابه عدم اطلاع ابن تیمیه علی مصادر المسلمین فهذا اعتراف آخر بجهله وضعه منزلته اضافه الی کذبه، و لا یخرج من ابن الزنا غیر هذا. و حول حدیث: (أقضاکم علی علیه السلام): یقول ابن تیمیه: هذا الحدیث لم یثبت، و لیس له اسناد تقوم به الحجه.. لم یروه أحد فی السنن المشهوره، و لا المساند المعروفه، لا باسناد صحیح و لا ضعیف،

ص: 123


1- 220. منهاج السنه 515 / 7.

و انما یروی من طریق من هو معروف بالکذب (1) . بینما هذا الحدیث موجود فی کتب کثیره جدا مما یبین کذب الزندیق ابن تیمیه الفاحش و تکذیبه لکتب السنه و الشیعه، و من هذه الکتب: صحیح البخاری فی کتاب التفسیر باب قوله تعالی: (ما ننسخ من آیه أو ننسها نأت بخیر منها) (2) . کتاب فتح الباری 60 / 7. و بترجمه الامام علی علیه السلام من سنن ابن ماجه. و فی المستدرک علی الصحیحین للحاکم النیسابوری و قد صححه. کنز العمال 469 / 5. الریاض النضره 147 / 3. مواقف القاضی الایجی 276 / 3. شرح النهج، المعتزلی 235 / 2. مطالب السؤل 23. ذخائر العقبی 83. المناقب، الخوارزمی 81. فیض القدیر، المناوی 163 / 1. تفسیر القرطبی 162 / 15. کشف الخفاء، العجلونی 163 / 1. المستصفی، الغزالی 170. الاحکام، الامدی 227 / 4.

ص: 124


1- 221. صحیح البخاری، المغازی، باب غزوه تبوک 4416، صحیح مسلم 2404، صحیح الترمذی فی المناقب 3731، الجامع الصغیر، السیوطی 415 / 1، کنز العمال 148 / 13، فیض القدیر، المناوی 49 / 1، کشف الخفاء، العجلونی 203 / 1، تاریخ بغداد 49 / 11، اللآلی ء المصنوعه 334 / 1، فضائل الخمسه فی الصحاح السته 283 - 281 / 2، شواهد التنزیل، الحسکانی 104 / 1، و صحیح الحاکم النیسابوری 327 / 3، مسند أبی یعلی 58 / 2، المعجم الکبیر الطبرانی 55 / 11.
2- 222. منهاج السنه 512 / 7.

تاریخ دمشق 300 / 51. محاضرات الادباء 479 / 4. الایضاح، ابن شاذان 231. مجمع الزوائد 114 / 9. روضه الاحباب 314. و هو فی الطبقات لابن سعد 125 / 12. و فی المسند لأحمد بن حنبل 113 / 5. و فی الاستیعاب 38 / 3. و أسد الغابه. و حلیه الأولیاء 65 / 1. الدر المنثور، السیوطی و عن النسائی أیضا. و ابن الأنباری و دلائل النبوه للبیهقی. و فی الریاض النضره، و غیرها من الکتب (1) . النتیجه: تبین کذب ابن تیمیه للملا العام من المسلمین فلا یصح تسمیته بعدها الا الکذاب المنافق و لا یصح الاستناد الی کتبه و آرائه المزیفه. یقول ابن تیمیه: و قوله: ابن عباس تلمیذ علی (علیه السلام) کلام باطل (2) . بینما قال المناوی فی فیض القدیر بشرح حدیث

ص: 125


1- 223. البقره: 106.
2- 224. الطبقات الکبری ج 2 ق 2 ص 102.

(علی مع القرآن و القرآن مع علی) (1) . و لذا کان أعلم الناس بتفسیره.... الی أن قال: حتی قال ابن عباس: ما أخذت من تفسیره فعن علی علیه السلام (2) . و نسبه العلماء الی النفاق لقوله هذا فی علی کرم الله وجهه، و لقوله أیضا فیه ما ذکره العلامه الهیثمی فی فتاواه الحدیثیه عن بعض العلماء المعاصرین لابن تیمیه انه ذکر حیدره فی مجلسه فقال (3) . انه أخطأ أکثر من ثلاثمائه موضع. و نسبه العلماء له الی النفاق مأخوذه من قول الامام علی کرم الله وجهه: (و الذی فلق الحبه وبرأ النسمه انه لعهد النبی الأمی الی أنه لا یحبنی الا مؤمن و لا یبغضنی الا منافق) (4) . و أخرج الترمذی عن أبی سعید الخدری رضی الله تعالی عنه قال:

ص: 126


1- 225. منهاج السنه 536 / 7.
2- 226. راجع الاصابه لابن حجر العسقلانی باب 9 حدیث 40 ص 124 ط مکتبه القاهره، و أخرجه الذهبی فی تلخیصه مصرحا بصحته المستدرک، الحاکم 124 / 3 باب علی مع القرآن و القرآن مع علی، المعجم الصغیر، الطبرانی 55 / 1، المناقب، الخوارزمی 110، مجمع الزوائد 134 / 9، الصواعق المحرقه، ابن حجر باب 9 حدیث 40 ط مکتبه القاهره، سمط النجوم العوالی 502 / 2.
3- 227. فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر 357 / 4. ابن تیمیه و الامام علی علیه السلام - السید علی المیلانی ص 16 - 9.
4- 228. علماء المسلمین الوهابیین، مرجع سابق، ص 183.

(کنا نعرف المنافقین ببغضهم علیا علیه السلام) (1) . و خطأ ابن تیمیه علیا کرم الله وجهه فی سبعه عشر موضعا خالف فیها نص الکتاب (2) . فکان ابن تیمیه المنافق یحارب وصی المصطفی علی علیه السلام مثل محاربه أبی جهل لرسول الله.

رد الشمس لعلی

[و فی کتاب الارشاد أن أم سلمه و أسماء بنت عمیس و جابر بن عبدالله و أباسعید الخدری و غیرهم من جماعه الصحابه (رض) قالوا: ان رسول الله صلی الله علیه و آله صلی فی المنزل فلما تغشاه الوحی توسد فخذ علی علیه السلام فلم یرفع رأسه حتی غابت الشمس، و صلی علی صلاه العصر بالایماء، فلما أفاق النبی صلی الله علیه و آله قال: (اللهم اردد الشمس لعلی فردت علیه الشمس حتی صارت فی السماء وقت العصر، فصلی علی العصر، ثم غربت. فأنشأ حسان بن ثابت: یا قوم من مثل علی وقد ردت علیه الشمس من غائب أخو رسول الله و صهره و الأخ لا یعدل بالصاحب قال الحجه الأمینی (1) ان حدیث رد الشمس أخرجه جمع من الحفاظ

ص: 127


1- 229. المستدرک، الحاکم 127 / 3، تاریخ بغداد 40 / 4، کنز العمال 216 / 11، أسد الغابه 66 / 1، صحیح مسلم 271 / 2، صحیح الترمذی 301 / 2، صحیح النسائی 271 / 2، صحیح ابن ماجه 12، مسند أحمد 128 ، 95 - 84 / 1، الاستیعاب 464 / 2، الدر المنثور 504 / 7، حلیه الأولیاء 86 / 1، مجمع الزوائد 132 / 9، ذخائر العقبی 92، جامع الأحادیث للسیوطی 229 / 7، مسند أبی یعلی 109 / 2، الصواعق المحرقه 123، تفسیر الطبری 72 / 13، تفسیر الرازی 14 / 19، فتح القدیر 253 / 5، تاریخ ابن عساکر 423 / 2.
2- 230. التوسل بالنبی صلی الله علیه و آله و سلم - ابوحامد الاستانبولی ص 226 سنن الترمذی 299 / 2، الحلیه، أبونعیم 294 / 6. ابن شهرآشوب فی کتابه مناقب آل ابی طالب 10 / 3 ط نجف، و 207 / 3 ط ایران. سنن الترمذی 3717 / 635 / 5، فضائل الصحابه لابن حنبل 979 / 579 / 2، تاریخ دمشق 285 / 42 و 286، حلیه الأولیاء 295 / 6، أسد الغابه 3789 / 104 / 4، الصواعق المحرقه 122، رجال الکشی 210 / 1، مجمع البیان 160 / 9، العمده 343 / 218، شرح الأخبار 123 / 166 / 1، المناقب لابن شهرآشوب 207 / 3.

الأثبات، بأسانید جمه، صحح جمع من مهره الفن بعضها، و حکم آخرون بحسن آخر، و شدد جمع منهم النکیر علی من غمز فیه و ضعفه، و هم الأبناء الأربعه حمله الروح الأمویه الخبیثه ألا و هم: ابن حزم الاسبانی. ابن الجوزی. ابن تیمیه. ابن کثیر. و جاء آخرون من الأعلام و قد عظم علیهم الخطب بانکار هذه المأثره النبویه، و المکرمه العلویه الثابته فأفردوها بالتألیف و جمعوا فیه طرقها و أسانیدها. وعد منهم (9) ثم قال: و لا یسعنا ذکر تلکم المتون و تلکم الطرق و الأسانید اذ یحتاج الی تألیف ضخم یخص به غیر أنا نذکر نماذح ممن أخرجه من الحفاظ و الأعلام بین من ذکره من غیر غمز فیه، و بین من تکلم حوله و صححه، و فیها مقنع و کفایه] (1) .

رد الشمس بین الحقیقه و الخیال

ردت الشمس للامام علی علیه السلام فی موطنین احدهما فی حیاه النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی غزوه خیبر و الثانی بعد رجوعه من معرکه النهروان (2) و حدیث رد الشمس یکاد یکون متواترا، و ألف فیه الکثیر من العلماء کتبا خاصه و علی رأس هؤلاء السیوطی. و قال الدیار بکری: و فی هذه السنه طلعت الشمس بعد ما غربت لعلی علیه السلام علی ما أورده الطحاوی فی مشکلات الحدیث عن اسماء بنت عمیس من طریقین: أن النبی صلی الله علیه و آله و سلم کان یوحی الیه و رأسه فی حجر علی علیه السلام و لم یصل العصر حتی غربت الشمس فقال له رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: أصلیت یا علی؟

ص: 128


1- 231. علماء المسلمین الوهابیین، مرجع سابق، ص 183.
2- 232. فی ج 3 من الغدیر ص (127).

قال: لا. فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: اللهم انه کان فی طاعتک و طاعه رسولک فاردد علیه الشمس. قالت اسماء: فرأیتها غربت ثم رأیتها طلعت بعدما غربت و وقعت علی الجبل و ذلک فی الصهباء فی خیبر (1) . و فی المنتقی قال أحمد بن صالح: لا ینبغی لمن سبیله العلم التخلف عن حفظ حدیث أسماء لأنه من علامات النبوه (2) . و بحث هذا الموضوع العلامه الأمینی فی کتابه الغدیر بشکل رائع (3) . و المؤیدون لصحه الحدیث من علماء السنه: 1 - الدیار بکری الذی قال: و فی هذه السنه طلعت الشمس بعد ما غربت لعلی علیه السلام علی ما أورده الطحاوی فی مشکلات الحدیث عن اسماء بنت عمیس من طریقین (4) . 2 - أبوبکر الوراق (5) . 3 - و الحافظ الخطیب البغدادی المترجم ذکره فی تلخیص المتشابه (6) . 4 - و الحافظ أبوزکریا الاصبهانی الشهیر بابن منده فی کتابه المعرفه. 5 - و الحافظ القاضی عیاض فی کتابه (7) .

ص: 129


1- 233. الاحتجاج، الشیخ الطبرسی ج 1 ص 166.
2- 234. الذریعه 173 / 3، مصنف أبی بکر الوراق.
3- 235. تاریخ الخمیس 58 / 2. مشکل الاثار 11 / 2.
4- 236. تاریخ الخمیس 58 / 2، الکافی 562 / 4، من لا یحضره الفقیه 203 / 1.
5- 237. کتاب الغدیر 184 ، 127 / 3.
6- 238. تاریخ الخمیس 58 / 2. مشکل الاثار 11 / 2.
7- 239. مناقب آل أبی طالب 353 / 2.

6 - واخطب خوارزم فی کتابه المناقب (1) . 7 - و الحافظ أبوالفتح النطنزی فی کتابه الخصائص العلویه و الحافظ 8 - أبوالقاسم الطبرانی فی معجمه (2) . 9 - و الحاکم ابن شاهین فی مسنده الکبیر. 10 - و الحاکم النیسابوری. 11 - و الحافظ ابن مردویه الاصبهانی. 12 - و أبواسحاق (3) البغدادی الشهیر بالماوردی فی کتابه اعلام النبوه (4) . 13 - و الحافظ أبوبکر البیهقی فی کتابه الدلائل (5) . 14 - و الحافظ محمد الطحاوی فی کتابه مشکل الآثار قائلا: هذان الحدیثان ثابتان و رواتهما ثقات (6) . 15 - و ذکر الحدیث و صححه العلامه سبط بن الجوزی فی کتابه تذکره الخواص (7) . 16 - و صححه الحافظ أحمد زینی دحلان فی کتابه السیره النبویه (8) . 17 - و أورد الحدیث الحافظ الکنجی الشافعی فی کتابه کفایه الطالب (9) .

ص: 130


1- 240. الشفا بتعریف حقوق المصطفی 548 / 1.
2- 241. الشفا بتعریف حقوق المصطفی 548 / 1.
3- 242. المناقب 306 ح 301.
4- 243. المعجم الکبیر 145 / 24 ح 382.
5- 244. الثعلبی فی تفسیره عرائس المجالس: 249، و الفقیه.
6- 245. اعلام النبوه 132.
7- 246. ذکر فی کتاب فیض القدیر للمناوی.
8- 247. مشکل الآثار 11 / 2.
9- 248. تذکره الخواص 53.

18 - و صحح الحدیث شیخ الاسلام الحموئی فی کتابه فرائد السمطین (1) . 19 - و الحافظ أبوزرعه العراقی فی کتاب الطبرانی الکبیر (2) . 20 - و صحح الحدیث الامام السبتی فی کتابه شفاء الصدور. 21 - و الحافظ ابن حجر العسقلانی فی کتابه فتح الباری (3) . 22 - و الامام العینی فی عمده القاری فی شرح صحیح البخاری (4) . 23 - و الحافظ السیوطی رواه فی جمع الجوامع کما فی ترتیبه (5) عن علی علیه السلام فی عد معجزات النبی علیه السلام و قال فی الخصائص الکبری (6) أتی یوشع حبس الشمس حین قاتل الجبارین و قد حبست لنبینا صلی الله علیه و آله و سلم فی الاسراء، و أعجب من ذلک رد الشمس حین فات عصر علی علیه السلام و رواه السیوطی فی اللآلی ء المصنوعه (7) عن امیرالمؤمنین و أبی هریره و جابر الانصاری و اسماء بنت عمیس من طریق ابن منده و الطحاوی و الطبرانی و ابن أبی شیبه و الخطیب و العقیلی و الدولابی و ابن شاهین و ابن عقده. 24 - واید صحه الحدیث الحافظ السمهودی فی وفاء الوفا فقال: کان ذلک بالصهباء فی خیبر (8) . 25 - واید صحه الحدیث الحافظ القسطلانی فی المواهب اللدنیه (9) .

ص: 131


1- 249. السیره النبویه 201 / 1.
2- 250. کفایه الطالب 388 ، 381.
3- 251. فرائد السمطین 183 / 1 ح 146.
4- 252. معجم الطبرانی الکبیر 145 / 24.
5- 253. فتح الباری 222 / 6.
6- 254. عمده القاری 43/ 15.
7- 255. کنز العمال 348 / 12 ح 35353.
8- 256. الخصائص الکبری 310 / 2.
9- 257. اللآلی ء المصنوعه 341 - 336 / 1.

26 - و الحافظ ابن حجر الهیثمی اذ عده فی الصواعق المحرقه کرامه باهره لأمیرالمؤمنین علیه السلام (1) . 27 - و الحلبی الشافعی فی السیره الحلبیه (2) . و جاء فی الأحادیث الصحیحه أن الشمس لم ترجع الا لیوشع بن نون و علی علیه السلام. و علی علیه السلام أفضل من یوشع اذ ورد أنه لم ترد الشمس لأحد من خلق الله تعالی الا لیوشع بن نون وصی موسی علیه السلام و لأمیرالمؤمنین علیه السلام و کان آخر قتالهم له یوم الجمعه الی أن غربت الشمس و قد ظهر علی المنافقین أصحاب یوشع علیه السلام، و قال قاتلوهم فقد غلبتموهم باذن الله. فقالوا: لا نقاتل و قد دخل السبت. فانفرد یوشع علیه السلام فتلا اسفارا من صحف ابراهیم علیه السلام و من التوراه، و سأل الله عزوجل برد الشمس علیهم حتی لا یحتج المارقون، فقال یوشع علیه السلام: قاتلوا. قالوا: لا نقاتل لأن السبت قد دخل. قال: هذا لا من السبت و لا من الجمعه، و اننی سألت الله عزوجل رد الشمس لتظهروا علی أعدائکم و لا یظهروا علیکم. فقاتلوهم فغلبوهم و ملکوهم و غربت الشمس. و کانت صفراء ابنه شعیب النبی علیه السلام زوجه موسی بن عمران علیه السلام تقاتل یوشع بن نون علیه السلام مع المارقین من بنی اسرائیل علی زرافه کما قاتلت عائشه ابنه أبی بکر زوجه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم وصیه أمیرالمؤمنین علیه السلام مع المارقین من أمته علی جمل (3) .

ص: 132


1- 258. وفاء الوفاء 822 / 3.
2- 259. المواهب اللدنیه 528 / 2.
3- 260. الصواعق المحرقه 128.

و قد ردت لیوشع مره و قد ردت لأمیرالمؤمنین علیه السلام ثلاث مرات و سلمت علیه بالبقیع (1) . و بعد ان انتهی علی علیه السلام من قتل الخوارج و قطع أرض بابل (2) حضرت صلاه العصر فنزل أمیرالمؤمنین علیه السلام و نزل الناس، قال علی علیه السلام: أیها الناس ان هذه الأرض ملعونه قد عذبت فی الدهر ثلاث مرات و هی احدی المؤتفکات (3) و أول أرض عبد فیها وثن، و انه لا یحل لنبی و لا لوصی نبی أن یصلی فیها، فمن أراد منکم أن یصلی فلیصل، فمال الناس عن جنبی الطریق یصلون. و رکب هو علیه السلام بغله رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و مضی، قال جویریه فقلت: و الله لا تبعن أمیرالمؤمنین علیه السلام و لأقلدنه صلاتی الیوم، فمضیت خلفه فوالله ما جزنا جسر سوراء (4) حتی غابت الشمس فشککت، فالتفت الی علی علیه السلام و قال: یا جویریه أشککت؟ فقلت: نعم یا أمیرالمؤمنین. فنزل علیه السلام ناحیه فتوضأ ثم نطق بکلام لا أحسنه کأنه بالعبرانی، ثم نادی الصلاه فنظرت و الله الی الشمس قد خرجت من جبلین لها صریر (5) فصلی العصر وصلیت معه، فلما فرغنا من صلاتنا عاد اللیل کما کان فالتفت الی علیه السلام و قال: یا جویریه بن مسهر الله عزوجل یقول: (فسبح باسم ربک العظیم)

ص: 133


1- 261. السیره الحلبیه 386 / 1.
2- 262. کمال الدین، الصدوق 27، الهدایه الکبری، الخصیبی 123.
3- 263. الهدایه الکبری 123.
4- 264. اسم موضع بالعراق قر ب الحله المزیدیه الیوم و بالقرب منه مسجد الشمس.
5- 265. مدائن قوم لوط أهلکها الله تعالی بالخسف.

و انی سألت الله عزوجل باسمه العظیم فرد علی الشمس. فقال جویریه لما رأی ذلک: أنت وصی نبی و رب الکعبه (1) . و جاء أیضا أن الشمس کانت قد ردت لعلی بن أبی طالب علیه السلام فی وقعه بنی النضیر حیث صلی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ست لیال بأیامها فی مسجد هناک یعرف بمسجد الفضیخ (2) . و هذا نبی الله سلیمان بن داود علیه السلام أمر بأن تعرض علیه خیله حتی اعجب بها و فتنته الی ان غربت الشمس، و فاتته صلاه العصر، فذکر انه لم یصل صلاه العصر فأمر برد خیله و اعتاقها کفاره لما فوتته صلاه العصر و لم ترد الشمس له، کما ردت لامیرالمؤمنین علیه السلام و الفضل لرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و لأمیرالمؤمنین لأنه أفضل الوصیین و الأئمه الراشدین. و قد قص الله خبر سلیمان علیه السلام فقال تعالی: (اذ عرض علیه بالعشی الصافنات الجیاد فقال انی احببت حب الخیر عن ذکر ربی حتی توارت بالحجاب ردوها علی فطفق مسحا بالسوق و الاعناق) (3) . و المخالفون للحدیث هم ابن کثیر، ابن تیمیه و ابن الجوزی و ابن حزم (4) . و قد رد سبط ابن الجوزی قول جده فی تضعیف الحدیث لمکانه ابن عقده لانه رافضی فقال: و ابن عقده مشهور بالعداله (5) . [و قال ابن تیمیه فی أوائل رساله الاستغاثه و هی الرساله 12 من مجموعه

ص: 134


1- 266. سوری و سوراء بلده بارض بابل و بها نهر یقال له نهر سوراء و فی القاموس سوری موضع بالعراق من بلد السریانیین و موضع من اعمال بغداد.
2- 267. صریر: صوت.
3- 268. من لا یحضره الفقیه 204 / 1، وسائل الشیعه، الحر العاملی 469 / 3.
4- 269. من لا یحضره الفقیه 203 / 1، أی أنها ردت لعلی علیه السلام ثلاث مرت.
5- 270. سوره ص 33 - 31، الهدایه الکبری 123.

الرسائل الکبری (40) ما هذا لفظه: ثم اتفق أهل السنه و الجماعه علی أنه صلی الله علیه و آله و سلم لا یخلد فی النار من أهل التوحید أحدا (41) . و قال ابن حزم حیث تکلم فیمن یکفر و لا یکفر فی صفحه 247 من أواخر الجزء الثالث من کتاب الفصل فی الأهواء و الملل و النحل ما هذه ألفاظه] (1) .

عداء ابن تیمیه للمهدی

[و قال ابن تیمیه الحنبلی الناصبی: مهدی الرافضه لا خیر فیه اذ لا نفع دینی و لا دنیوی لغیبته. قلنا: و أی عاقل ینکر ادخار السیوف لامام وقع الاتفاق علی خروجه و جهاده، فقد أخرج أبونعیم فی کتاب الفتن قول أبی جعفر: و یظهر المهدی بمکه عند العشاء، و معه رایه رسول الله، و قمیصه، و سیفه، و علامات، و نور، و بیان و ینادی من السماء: ان الحق فی آل محمد و آخر من الأرض ان الحق فی آل عیسی. قال أبوعبدالله: اذا سمعتم ذلک فاعلموا أن کلمه الله هی العلیا، و کلمه الشیطان هی السفلی فهذه کتبهم تشهد بأن قول من یقول: المهدی هو المسیح قول الشیطان. و أما السهم من الأموال فمنطوق الکتاب حیث قال: (و اعلموا أنما غنمتم من شی ء) الآیه (1) .

ص: 135


1- 271. کتاب الغدیر 184 ، 127 / 3.

و هذا القسط یصرف الی الذریه، و قولکم ندعی لهم علم الغیب فلیس بصحیح، بل ما اطلع الله علیه نبیه منه بقوله: (الا من ارتضی من رسول) (2) . (أوصله الیهم) (3) .

افتراء ابن تیمیه علی الشیعه

قال ابن تیمیه: ان الرافضه رفضوا زید بن علی بن الحسین و من والاه و شهدوا علیه بالکفر و الفسق؟! (1) و تبعه علی هذه الهفوه السید محمود الآلوسی فی رسالته المطبوعه فی کتاب السنه و الشیعه (2) . و قال ابن التیمیه کاذبا: الرافضه مثلهم کمثل الیهود، الرافضه یبغضون کثیرا من أولاد فاطمه رضی الله عنها بل یسبونهم کزید بن علی، و قد کان فی العلم و الزهد علی جانب عظیم. و أخذ عنه القصیمی هذه الأکذوبه و ذکرها فی کتابه (الصراع بین الاسلام و الوثنیه). ذکر هؤلاء عزوهم المختلق هذا الی الشیعه فی عداد مساویهم فشنوا علیهم الغارات، ألا من یسائلهم عن أن الشیعه متی لهجت بهذه؟! و من ذا الذی حکاها؟! و علی أی کتاب تستند مزعمتهم؟! و من ذا الذی شافههم بها حیث خلت عنها الکتب؟!. نعم: لم یقصدوا الا اسقاط محل الشیعه بهذه السفاسف فکشفوا عن سوءه افکهم و اذا کان الکاتب یکتب عن أمه لا یعرف شیئا من معالمهم و أحوالهم،

ص: 136


1- 272. تذکره الخواص 54.
2- 273. فی صفحه 470 من الجزء الأول.

أو یعرفها ثم یقلبها ظهرا لبطن، یکون مثل هؤلاء الکتبه موردا للمثل: حن قدح لیس منها. و کأن هؤلاء المدافعون عن ساحه قدس زید یحسبون القراء جهلاء بالتاریخ الاسلامی، و أنهم لا یعرفون شیئا منه، و تخفی علیهم حقیقه هذا القول المزور. ألا من مسائل هؤلاء عن أن زیدا ان کان عندهم و عند قومهم فی جانب عظیم من العلم و الزهد فبأی کتاب أم بأیه سنه حاربه أسلافهم و قاتلوه و قتلوه و صلبوه و أحرقوه و داروا برأسه فی البلاد؟! ألیس منهم و من قومهم أمیر مناوئیه و قاتله: یوسف بن عمر؟! أو لیس منهم صاحب شرطته: العباس بن سعد؟!. أو لیس منهم قاطع رأسه الشریف: ابن الحکم بن الصلت؟! أو لیس منهم مبشر یوسف بن عمر بقتله: الحجاج بن القاسم؟! أو لیس منهم خراش بن حوشب الذی أخرج جسده من قبره؟! أو لیس من خلفائهم الآمر باحراقه: ولید أو هشام بن عبدالملک؟! أو لیس منهم حامل رأسه الی هشام: زهره بن سلیم؟! أو لیس من خلفائهم هشام بن عبدالملک و قد بعث رأس زید الی مدینه الرسول فنصب عند قبر النبی یوما و لیله؟! أو لیس هشام بن عبدالملک کتب الی خالد القسری یقسم علیه أن یقطع لسان الکمیت شاعر أهل البیت و یده بقصیده رثی بها زید بن علی و ابنه و مدح بنی هاشم؟! أو لیس عامل خلیفتهم بالمدینه: محمد بن ابراهیم المخزومی، کان یعقد حفلات بها سبعه أیام و یخرج الیها و یحضر الخطباء فیها فیلعنون هناک علیا وزیدا و أشیاعهم؟! أو لیس من شعراء قومهم الحکیم الأعور؟! و هو القائل: صلبنا لکم زیدا علی جذع نخله و لم نر مهدیا علی الجذع یصلب

ص: 137

و قستم بعثمان علیا سفاهه و عثمان خیر من علی و أطیب (1) . و ابن تیمیه المنافق یمدح زیدا و یمدح قاتلیه الامویین.

ذم العلماء لابن تیمیه

أبوالسعادات عبدالله بن أسعد بن علی الیافعی الشافعی الیمنی ثم المکی المتوفی 768، ذکره السبکی فی طبقاته (2) و أثنی علیه بالصلاح و التصانیف الکثیره و النظم الکثیر، و ترجمه ابن حجر فی الدرر (3) - و ذکر مشایخه فی الحدیث و الفقه و أطراه و قال: له کلام فی ذم ابن تیمیه و عد حدیث الغدیر ارسال المسلم من مناقب أمیرالمؤمنین فی تاریخه مرآه الجنان (4) من طریق أحمد بن حنبل (5) .

محاربه ابن تیمیه للحق

و عنادا من ابن تیمیه للحق فقد أصر علی محاربه الامام علی وصی رسول الله [فقد قال ابن تیمیه: «و النبی صلی الله علیه و آله و سلم لم یقل: من کنت و الیه فعلی و الیه، و انما اللفظ: من کنت مولاه فعلی مولاه. و أما کون المولی بمعنی الوالی فهذا باطل. فان الولایه تثبت من الطرفین فان المؤمنین أولیاء الله و هو مولاهم. و أما کونه أولی بهم من أنفسهم فلا یثبت الا من طرفه صلی الله علیه و آله و سلم، و کونه أولی بکل مؤمن من نفسه من خصائص نبوته، و لو قدر أنه نص علی خلیفه بعده لم یکن ذلک

ص: 138


1- 274. فعلی هذا تکون أهل السنه مجمعه علی أن مصیر الشیعه الی الجنه، ضروره أنهم من أهل التوحید و الایمان بکل ما جاء به النبی صلی الله علیه و آله و سلم.
2- 275. الفصول المهمه فی تألیف الامه - السید شرف الدین ص 37.
3- 276. الأنفال: 43.
4- 277. الجن: 28.
5- 278. الصراط المستقیم - النباطی العاملی ج 2 ص 225.

موجبا أن یکون أولی بکل مؤمن من نفسه، کما أنه لا یکون أزواجه أمهاتهم، و لو أرید هذا المعنی لقال: من کنت أولی به من نفسه فعلی أولی به من نفسه. و هذا لم یقله و لم ینقله أحد و معناه باطل قطعا». لأن ابن تیمیه قد صرح بأن «کونه أولی بکل مؤمن من نفسه من خصائص نبوته» و لو کان المراد من «الأولویه» هو «الأحبیه» لم یکن هذا المعنی من خصائص نبوته، لأن الأحبیه، یثبتها أهل السنه للخلفاء و غیرهم و لو بالترتیب فعلم أن المعنی أمر عظیم و مقام جسیم یکون من خصائص مقام النبوه و لا یناله صاحب مقام الخلافه، و وجه ذلک: أن هذا المعنی - أی الأولویه بکل مؤمن من نفسه - یقتضی العصمه و الخلفاء لیسوا معصومین. لکن الأئمه من أهل البیت علیهم السلام عصمتهم ثابته فهذا المقام ثابت لهم، بل ان کلام ابن تیمیه هنا یثبت العصمه لأمیرالمؤمنین علیه السلام لثبوت هذه الأولویه له بالأدله السابقه و اللاحقه] (1) .

تکذیب ابن تیمیه لفضائل معاویه

قال ابن تیمیه فی منهاجه (2) طائفه وضعوا لمعاویه فضائل ورووا أحادیث عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی ذلک کلها کذب. و قال الفیروز آبادی فی خاتمه کتابه (سفر السعاده) و العجلونی (3) باب فضائل معاویه لیس فیه حدیث صحیح. و قال العینی فی عمده القاری: فان قلت: قد ورد فی فضله یعنی معاویه

ص: 139


1- 279. منهاج السنه 2 ص 126.
2- 280. السنه و الشیعه ص 52.
3- 281. الغدیر - الشیخ الأمینی ج 3 ص 74.

أحادیث کثیره. قلت: نعم، ولکن لیس فیها حدیث صحیح یصح من طرق الاسناد، نص علیه اسحاق بن راهویه و النسائی و غیرهما، فلذلک قال یعنی البخاری: (باب ذکر معاویه) و لم یقل: فضیله و لا منقبه. و قال الشوکانی فی (الفوائد المجموعه): اتفق الحفاظ علی انه لم یصح فی فضل معاویه حدیث (1) .

ابن تیمیه المنافق یمدح معاویه و یزید

و أما فی معاویه ابن أبی سفیان، فانه یقول: (لم یکن ملک من ملوک المسلمین خیر من معاویه، و لا کان الناس فی زمان ملک من الملوک خیرا منهم فی زمن معاویه)، ثم ذکر روایتین الأولی تصف معاویه أنه فقیه، و الثانیه علی لسان أبی الدرداء بقوله: ما رأیت أحدا أشبه صلاه بصلاه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم من امامکم هذا، یعنی معاویه (2) و قد صنف کتابا أسماه (فضائل معاویه و أنه لا یسب). و قد عرف ابن تیمیه بدفاعه الصریح عن أعداء أهل البیت صلی الله علیه و آله و سلم و بکل ما أوتی من قدره علی الجدال و الالتفات حول الکلمات و العبارات، و مختلقا لهم الأعذار و مبررا عداءهم لأهل البیت علیهم السلام. و دافع عن یزید بقوله: و ما یدریک لعله تاب قبل موته (3) .

معاویه فی الحدیث و السیره

عارض ابن تیمیه الحدیث النبوی فی الاوصیاء و الصالحین فحارب وصی المصطفی علی و الحسن و الحسین و المهدی علیهم السلام.

ص: 140


1- 282. طبقاته ج 6 ص 103.
2- 283. الدرر ج 2 ص 247.
3- 284. مرآه الجنان ج 1 ص 109.

و مدح الاشرار و الطغاه کمعاویه و یزید و أمثالهم. بینما قال علی بن أبی طالب عن ابن العاص و معاویه و اعوانهم: و الذی فلق الحبه وبرأ النسمه ما أسلموا ولکن استسلموا، و أسروا الکفر، فلما وجدوا أعوانا رجعوا الی عداوتهم منا، الا أنهم لم یدعوا الصلاه (1) . و اعترف ابن العاص و معاویه بکفرهما: لما قال معاویه لعمرو: اتبعنی. قال: لماذا، للآخره؟ فو الله ما معک آخره، أم للدنیا فوالله لا کان حتی أکون شریکک فیها. قال: فانت شریکی فیها (2) . و أقر عبد الله بن عمرو بکفر أبیه و معاویه: لما رحل عمرو بن العاص الی معاویه قال ابنه عبدالله بن عمرو: بال الشیخ علی عقبیه، وباع دینه بدنیاه (3) . و اعترف عتبه بکفر معاویه: قال عتبه بن أبی سفیان لمعاویه: أعط عمرا ان عمرا تارک دینه الیوم لدنیا لم تحز و بعد خروج عمرو من رحل معاویه سأله ابناه: ما صنعت؟ قال: أعطانا مصر. قالا: و ما مصر فی ملک العرب. قال عمرو: لا أشبع الله بطونکما ان لم یشبعکما مصر (4) . وصرح عمار بکفر ابن العاص و معاویه: قال عمار لابن العاص: بعت دینک بمصر، تبا لک، و طالما بغیت الاسلام عوجا، و الله ما قصدک و قصد عدو الله ابن

ص: 141


1- 285. الغدیر ج 1 - الشیخ الأمینی ص 126.
2- 286. خلاصه عبقات الأنوار - السید حامد النقوی ج 9 ص 66.
3- 287. منهاج السنه 207: 2.
4- 288. فی کشف الخفاء ص 420.

عدو الله بالتعلل بدم عثمان الا الدنیا (1) ذکر ابن أبی الحدید المعتزلی أن المعتزله تصف عمرو بن العاص و معاویه بن أبی سفیان بالالحاد (2) . وصرح النبی محمد صلی الله علیه و آله و سلم بکفرهما، نقل أبویعلی روایه جاء فیها: کنا مع النبی صلی الله علیه و آله فسمع صوت غناء، فقال: انظروا، فصعدت فنظرت، فاذا معاویه و عمرو بن العاص یتغنیان، فجئت فأخبرت النبی صلی الله علیه و آله فقال: اللهم ارکسهما فی الفتنه رکسا، اللهم دعهما الی النار دعا. و قد أخرج الحدیث أحمد بن حنبل، و أیده السیوطی، و قال: و له شاهد من حدیث ابن باس أخرجه الطبرانی فی الکبیر عنه قائلا: سمع النبی صلی الله علیه و آله صوت رجلین یتغنیان و هما یقولان: و لا یزال جوادی تلوح عظامه ذوی الحرب عنه أن یجن فیقبرا فسأل عنهما فقیل له: معاویه و ابن العاص فقال صلی الله علیه و آله: اللهم ارکسهما فی الفتنه رکسا، و دعهما الی النار دعا. و هذا القول شاهد علی کفرهما، و هو یضاف الی أقواله السابقه صلی الله علیه و آله فی بنی أمیه. و لقد احب ابن تیمیه أعداء النبی بدءا من ابی بکر و انتهاءا بیزید.

القرآن و السنه یفضحان معاویه و ابن تیمیه

فضح الله تعالی معاویه و القاسطین فی القرآن الکریم و وقف ابن تیمیه مع الناکثین و أصبح معهم و واحدا منهم. و قلب ابن تیمیه تفسیر أیات القرآن ضد الامام علی علیه السلام و لصالح معاویه مثلما فعل باقی الملحدین. و شکک فی حروبه الحقه.

ص: 142


1- 289. الغدیر ج 3 - الشیخ الأمینی ص 75.
2- 290. ابن تیمیه، منهاج السنه، ج 6 ص 235 ، 222.

لقد فضح الله تعالی الناکثین و القاسطین و المارقین و نزل قرآن فیهم: فی قوله تعالی: (فاما نذهبن بک فانا منهم منتقمون) (1) . نزلت فی علی بن أبی طالب علیه السلام؛ أنه ینتقم من الناکثین و القاسطین و المارقین بعدی (2) . و جاء رسول الله صلی الله علیه و آله منزل أم سلمه، فجاء علی علیه السلام، فقال رسول الله صلی الله علیه و آله: یا أم سلمه، هذا و الله قاتل القاسطین و الناکثین و المارقین بعدی (3) . و قال رسول الله صلی الله علیه و آله لعلی علیه السلام: تقاتل بعدی الناکثین و القاسطین و المارقین (4) . و قال أبوأیوب الأنصاری: سمعت النبی صلی الله علیه و آله یقول لعلی بن أبی طالب: تقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین بالطرقات و النهروانات و بالشعفات (5) . قال أبوأیوب: قلت: یا رسول الله، مع من تقاتل هؤلاء الأقوام؟! قال: مع علی بن أبی طالب (6) .

ص: 143


1- 291. ابن تیمیه، منهاج السنه، ج 6 ص 235 ، 222.
2- 292. کتاب صفین لابن مزاحم ص 215.
3- 293. العقد الفرید 144 / 4.
4- 294. شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید 63 / 2 خطبه 26.
5- 295. وقعه صفین ص 40 - 34، شرح نهج البلاغه 67 - 61 / 2 خطبه 26، تاریخ الیعقوبی 186 - 184 / 2، رغبه الآمل فی کتاب الکامل مج 2 / ج 210 / 3، قصص العرب 368 / 2 رقم 149.
6- 296. التذکره، ابن الجوزی ص 92، وقعه صفین ص 320.

و قال رسول الله صلی الله علیه و آله لأم سلمه اسمعی و اشهدی! هذا علی بن أبی طالب سید المسلمین، و امام المتقین، و قائد الغر المحجلین (1) ، و قاتل الناکثین و المارقین و القاسطین (2) . قلت: یا رسول الله، من الناکثون؟ قال: الذین یبایعونه بالمدینه و ینکثونه بالبصره. قلت: من القاسطون؟ قال: معاویه و أصحابه من أهل الشام. ثم قلت: من المارقون؟ قال: أصحاب النهروان (3) . و خرج النبی صلی الله علیه و آله من عند زینب بنت جحش، فأتی بیت أم سلمه و کان یومها من رسول الله صلی الله علیه و آله، فلم یلبث أن جاء علی علیه السلام، فدق الباب دقا خفیا، فاستثبت رسول الله صلی الله علیه و آله الدق و أنکرته أم سلمه، فقال لها رسول الله صلی الله علیه و آله: قومی فافتحی له الباب! فقالت: یا رسول الله، من هذا الذی بلغ من خطره ما أفتح له الباب، فأتلقاه بمعاصمی، و قد نزلت فی آیه من کتاب الله بالأمس؟! فقال لها کالمغضب: ان طاعه الرسول طاعه الله، و من عصی الرسول فقد عصی

ص: 144


1- 297. شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید 537 / 4.
2- 298. سوره الزخرف 41.
3- 299. الفرائد، الحموینی، الباب 29 ، 27، الکفایه، الکنجی 69، کنز العمال 154 / 6، الاستیعاب 53 / 3، میزان الاعتدال، الذهبی 263 / 2، مجمع الزوائد 239 / 3، المستدرک، الحاکم 139 / 3، أسد الغابه 114 / 4، تاریخ بغداد 340 / 8، فرائد السمطین 284 / 1، کفایه الطالب 169، البدایه و النهایه 338 / 7.

الله، ان بالباب رجلا لیس بالنزق (1) و لا بالخرق، یحب الله و رسوله، و یحبه الله و رسوله. ففتحت له الباب، فأخذ بعضادتی الباب، حتی اذا لم یسمع حسا و لا حرکه و صرت الی خدری استأذن، فدخل. فقال رسول الله صلی الله علیه و آله: أتعرفینه؟ قلت: نعم، هذا علی بن أبی طالب. قال: صدقت سحنته (2) من سحنتی، و لحمه من لحمی، و دمه من دمی، و هو عیبه (3) علمی. اسمعی و اشهدی! هو قاتل الناکثین و القاسطین و المارقین من بعدی (4) اسمعی و اشهدی! هو والله محیی سنتی. اسمعی و اشهدی! لو أن عبدا عبدالله الف عام من بعد الف عام بین الرکن و المقام ثم لقی الله مبغضا لعلی لأکبه الله یوم القیامه علی منخریه فی النار (5) . و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: ان الله تبارک و تعالی أوحی الی أنه جاعل لی من أمتی أخا و وارثا و خلیفه و وصیا. فقلت: یا رب، من هو؟

ص: 145


1- 300. الفرائد، الحموینی، الباب 29 ، 27، الکفایه، الکنجی 69، کنز العمال 154 / 6، الاستیعاب 53 / 2، میزان الاعتدال، الذهبی 263 / 2، مجمع الزوائد 239 / 3، المستدرک، الحاکم 139 / 3، أسد الغابه 114 / 4، تاریخ بغداد 340 / 8، فرائد السمطین 284 / 1، کفایه الطالب 169، البدایه و النهایه 338 / 7.
2- 301. الجمل 80، الشافی 61 / 3، کنز الفوائد 175 / 2، علل الشرائع 222 عن الامام علی علیه السلام عنه صلی الله علیه و آله و فیه «أمرت بقتال» بدل «تقاتل بعدی» و فی ذیله: و روی هذا الحدیث من ثمانیه عشر وجها؛ شرح نهج البلاغه 201 / 1 و 183 / 13.
3- 302. الشعفات: جمع شعفه؛ و هی رؤوس الجبال (تاج العروس 305 / 12).
4- 303. المستدرک علی الصحیحین 4675 / 150 / 3.
5- 304. المستدرک، الحاکم 137 / 3، کنز العمال 157 / 6 ، 157 / 3، مجمع الزوائد، الهیثمی 121 / 9، حلیه الأولیاء 64 - 63 / 1، تاریخ بغداد 122 / 13 ، 112 / 11، الاصابه، ابن حجر 171 - 170 / 4.

فأوحی الی عزوجل: یا محمد، انه امام أمتک، و حجتی علیها بعدک. فقلت: یا رب من هو؟ فأوحی الی عزوجل: یا محمد ذلک من أحبه و یحبنی، ذاک المجاهد فی سبیلی، و المقاتل لناکثی عهدی و القاسطین فی حکمی و المارقین من دینی، ذاک ولیی حقا، زوج ابنتک، و أبوولدک،؛ علی بن أبی طالب (1) . قال الامام علیه السلام: فلما نهضت بالأمر نکثت طائفه، و مرقت أخری، و فسق آخرون: فأما الطائفه الناکثه فهم أصحاب الجمل، و أکا الطائفه الفاسقه فأصحاب صفین، و سماهم رسول الله صلی الله علیه و آله القاسطین، و أما الطائفه المارقه فأصحاب النهروان. و أشرنا نحن بقولنا: «سماهم رسول الله صلی الله علیه و آله القاسطین» الی قوله علیه السلام: «ستقاتل بعدی الناکثین و القاسطین و المارقین» (2) . و هذا الخبر من دلائل نبوته صلی الله علیه و آله؛ لأنه اخبار صریح بالغیب، لا یحتمل التمویه و التدلیس کما تحتمله الأخبار المجمله، و صدق قوله علیه السلام: «و المارقین» قوله أولا فی الخوارج: «یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیه». و صدق قوله علیه السلام: «الناکثین» کونهم نکثوا البیعه بادئ بدء، و قد کان علیه السلام یتلو وقت مبایعتهم له: (فمن نکث فانما ینکث علی نفسه) (3) . و أما أصحاب صفین فانهم عند أصحابنا مخلدون فی النار؛ لفسقهم، فصح فیهم

ص: 146


1- 305. الفرائد، الحموینی، الباب 29 ، 27، الکفایه، الکنجی 69، کنز العمال 154 / 6، الاستیعاب 53 / 3، میزان الاعتدال، الذهبی 263 / 2، مجمع الزوائد 239 / 3، المستدرک، الحاکم 139 / 3، أسد الغابه 114 / 4، تاریخ بغداد 340 / 8، فرائد السمطین 284 / 1، کفایه الطالب 169، البدایه و النهایه 338 / 7.
2- 306. معانی الأخبار 1 / 204 عن المفضل بن عمر، الأمالی للصدوق 620 / 464، الأمالی للطوسی 952 / 425، بشاره المصطفی 590 و الثلاثه الأخیره عن المفضل بن عمر عن الامام الصادق عن أبیه عن جده علیهم السلام، الاحتجاج 106 / 462 / 1 عن أم سلمه.
3- 307. النزق: خفه فی کل أمر و عجله فی جهل و حمق؛ نزق ینزق فهو نزق (لسان العرب 352 / 10).

قوله تعالی: (و أما القاسطون فکانوا لجهنم حطبا) (1) . قال الامام علی علیه السلام یوم النهروان: أمرنی رسول الله صلی الله علیه و آله بقتال الناکثین و المارقین و القاسطین (2) . و قال الامام علی علیه السلام: عهد الی النبی صلی الله علیه و آله أن أقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین (3) . و قال الامام علی علیه السلام: أمرت بقتال الناکثین و القاسطین و المارقین (4) . و قال الامام علی علیه السلام: أمرت أن أقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین، ففعلت ما أمرت به؛ فأما الناکثون؛ فهم أهل البصره و غیرهم من أصحاب الجمل، و أما المارقون؛ فهم الخوارج، و أما القاسطون؛ فهم أهل الشام و غیرهم من أحزاب معاویه (5) . و قال الامام علی علیه السلام فی لوم العصاه: ألا و قد قطعتم قید الاسلام، و عطلتم

ص: 147


1- 308. السحنه: بشره الوجه و هیأته و حاله (النهایه 348 / 2).
2- 309. العیبه: وعاء من أدم یکون فیها المتاع، و العرب تکنی عن الصدور و القلوب التی تحتوی علی الضمائر المخفاه بالعیاب (لسان العرب 634 / 1).
3- 310. الفرائد، الحموینی، الباب 29 ، 27، الکفایه، الکنجی 69، کنز العمال 154 / 6، الاستیعاب 53 / 3، میزان الاعتدال، الذهبی 263 / 2، مجمع الزوائد 239 / 3، المستدرک، الحاکم 139 / 3، أسد الغابه 114 / 4، تاریخ بغداد 340 / 8، فرائد السمطین 284 / 1، کفایه الطالب 169، البدایه و النهایه 338 / 7.
4- 311. المناقب للخوارزمی 77 / 86، تاریخ دمشق 9042 / 470 / 42، علل الشرائع 3 / 65 عن عبدالله بن عباس و کلاهما نحوه.
5- 312. الأمالی للصدوق 867 / 641 عن ابن عباس، بحارالأنوار 35 / 107 / 38.

حدوده، و أمتم أحکامه. ألا و قد أرنی الله بقتال أهل البغی و النکث و الفساد فی الأرض، فأما الناکثون فقد قاتلت، و أما القاسطون فقد جاهدت، و أما المارقه فقد دوخت، و أما شیطان الردهه فقد کفیته بصعقه سمعت لها وجبه (1) قلبه، و رجه (2) صدره (3) . و قال علیه السلام: أمرنی رسول الله صلی الله علیه و آله بقتال الناکثین؛ طلحه و الزبیر، و القاسطین؛ معاویه و أهل الشام، و المارقین؛ و هم أهل النهروان، و لو أمرنی بقتال الرابعه لقاتلتهم (4) . و قال الامام علی علیه السلام: أما والله لقد عهد الی رسول الله صلی الله علیه و آله، و قال لی: یا علی، لتقاتلن الفئه الباغیه، و الفئه الناکثه، و الفئه المارقه (5) . و قال الامام علی علیه السلام فی خطبته الزهراء: و الله، لقد عهد الی رسول الله صلی الله علیه و آله غیر مره و لا اثنتین و لا ثلاث و لا أربع فقال: «یا علی، انک ستقاتل بعدی الناکثین و المارقین و القاسطین» (6) ، أفأضیع ما أمرنی به رسول الله صلی الله علیه و آله، أو أکفر بعد

ص: 148


1- 313. الفرائد، الحموینی، الباب 29 ، 27، الکفایه، الکنجی 69، کنز العمال 154 / 6، الاستیعاب 53 / 3، میزان الاعتدال، الذهبی 263 / 2، مجمع الزوائد 239 / 3، المستدرک، الحاکم 139 / 3، أسد الغابه 114 / 4، تاریخ بغداد 340 / 8، فرائد السمطین 284 / 1، کفایه الطالب 169، البدایه و النهایه 338 / 7.
2- 314. سوره الفتح 10.
3- 315. سوره الجن 15.
4- 316. تاریخ بغداد 4447 / 340 / 8 عن خلید العصری، تاریخ دمشق 468 / 42 عن زید بن علی بن الحسین عن أبیه عن جده عنه علیهم السلام و ص 470 عن خلید القصری، البدایه و النهایه 306 / 7 عن خلید المصری؛ شرح الأخبار 306 / 338 / 1 عن خالد بن الأعصری و ج 408 / 38 / 2.
5- 317. مسند أبی یعلی 515 / 269 / 1، تاریخ دمشق 468 / 42، أسد الغابه 3789 / 108 / 4، البدایه و النهایه 305 / 7 کلها عن علی بن ربیعه.
6- 318. الخصال 171 / 145 عن علقمه، علل الشرائع 222، عیون أخبار الرضا 241 / 61 / 2 عن الحسن بن عبدالله الرازی عن الامام الرضا عن آبائه عنه علیهم السلام، الخرائج و الجرائح 39 / 199 / 1؛ تاریخ دمشق 469 / 42 عن عمرو و أبی سعید التیمی و ابراهیم بن علقمه، المعجم الأوسط 8433 / 213 / 8 عن ربیعه بن ناجد، البدایه و النهایه 305 / 7 عن علقمه.

اسلامی (1) . قال الامام علی علیه السلام ألا وقد أمرنی الله بقتال أهل البغی و النکث و الفساد فی الأرض، فأما الناکثون فقد قاتلت، و أما القاسطون فقد جاهدت، و أما المارقه فقد دوخت: قد ثبت عن النبی صلی الله علیه و آله أنه قال له علیه السلام: «ستقاتل بعدی الناکثین و القاسطین و المارقین». فکان الناکثون أصحاب الجمل؛ لأنهم نکثوا بیعته علیه السلام، و کان القاسطون أهل الشام بصفین، و کان المارقون الخوارج فی النهروان. و فی الفرق الثلاث قال الله تعالی: (فمن نکث فانما ینکث علی نفسه) (2) . و قال: (و أما القاسطون فکانوا لجهنم حطبا) (3) . و قال النبی: «یخرج من ضئضی هذا قوم یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیه، ینظر أحدکم فی النصل فلا یجد شیئا، فینظر فی الفوق فلا یجد شیئا، سبق الفرث و الدم». و هذا الخبر من أعلام نبوته صلی الله علیه و آله، و من أخباره المفصله بالغیوب (4) . جاء الزبیر و طلحه الی علی علیه السلام بعد البیعه بأیام، فقالا له: یا أمیرالمؤمنین، قد رأیت ما کنا فیه من الجفوه فی ولایه عثمان کلها، و علمت رأی عثمان کان فی بنی أمیه، و قد ولاک الله الخلافه من بعده، فولنا بعض أعمالک! فقال لهما: أرضیا بقسم الله لکما، حتی أری رأیی. واعلما أنی لا أشرک فی

ص: 149


1- 319. دعائم الاسلام 388 / 1، شرح الأخبار 308 / 339 / 1، تاریخ دمشق 469 / 42، البدایه و النهایه 306 / 7 کلاهما عن سعد بن جناده، المناقب للخوارزمی 212 / 176 عن أبی سعید التمیمی و کلها نحوه.
2- 320. وجبه قلبه: أی خفقانه (النهایه 154 / 5).
3- 321. رجه صدره: اضطرابه (انظر النهایه 198 / 2).
4- 322. نهج البلاغه الخطبه 192، غرر الحکم 2790، عیون الحکم و المواعظ 2397 / 109، بحارالأنوار 37 / 457 / 14.

أمانتی الا من أرضی بدینه و أمانته من أصحابی، و من قد عرفت دخیلته. فانصرفا عنه و قد دخلهما الیأس (1) .

مهاجمه ابن تیمیه لعمر و عثمان

و ذکر العلامه ابن حجر الهیثمی فی فتاواه الحدیثیه عن بعض العلماء المعاصرین لابن تیمیه أنه سمعه علی منبر جامع الجبل بالصالحیه، و قد ذکر عمر بن الخطاب فقال ابن تیمیه: ان عمر له غلطات و بلیات و أی بلیات. و قال: ان عثمان کان یحب المال (2) . أی أشار ابن تیمیه الی نزو عثمان علی بیت مال المسلمین و استیلائه علیه و تقسیمه بین أرحامه و ثوره المسلمین علیه و قتلهم له. أی یعتقد ابن تیمیه فی عثمان رأی الخوارج فیه. و لکن ابن تیمیه الزندیق یؤید فی مکان آخر عداله الصحابه.

اسباب ذکر ابن تیمیه مثالب عمر و عثمان

ان الاسباب عده و علی رأسها اشتهار عیوب عمر و أبی بکر و عثمان فی زمن ابن تیمیه و لا فائده من سترها. فاضطر ابن تیمیه الی مواکبه الموجه و مسایره الناس، لکنه کتم العلل الاساسیه لمطاعن عمر و عثمان و علی رأسها اغتصابهما الخلافه من أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام. أما عن قوله غلطات عمر فهی کثیره و لا تحصی لکن ابن تیمیه لم یذکرها

ص: 150


1- 323. الأمالی للطوسی 1526 / 726 عن عبدالله بن شریک عن أبیه، الملاحم و الفتن 320 / 222 عن عبدالله بن شریک نحوه.
2- 324. تفسیر العیاشی 25 / 78 / 2 عن الحسن البصری، مجمع البیان 18 / 5، المناقب لابن شهرآشوب 147 / 3 و زاد فی آخره «انهم لا ایمان لهم لعلهم ینتهون».

بالتفصیل لانه زعیم حزبه و أحد أرکان السقیفه المخالفه لرسول الله و أهل بیته. و لم یذکر ابن تیمیه بلیات عمر التی ذکرها و هل کانت بلیات علی الامه أو بلیات علی الدین الاسلامی او علی الاثنین معا. و لو کان عنده انصاف لذکرها و بین مساوئها و مخاطرها. و کیف تسبب الابتعاد عن أهل البیت فی ظهور المذاهب الاربعه بید الحکومه العباسیه. و ان منع ابی بکر و عمر و عثمان تدوین الحدیث هو الذی مزق العالم الاسلامی شذر مذر و طمس الحقائق الدینیه و صحح الاحادیث الامویه الکاذبه. عند البعض. لکن من أین یأتی ابن تیمیه بالانصاف من صحیفته الخالیه من العدل و البعیده عن الورع و المنحرفه عن التقوی.

فتاوی ابن تیمیه الجاهلیه

قال ابن تیمیه: (من نذر شیئا للنبی أو غیره من النبیین و الاولیاء من أهل القبور، أو ذبح ذبیحه، کان کالمشرکین الذین یذبحون لأوثانهم و ینذرون لها، فهو عابد لغیر الله...) ان العلماء... تصدوا لاباطیل ابن تیمیه... فهذا الخالدی یرد علی ابن تیمیه و یقول: (ان المسأله تدور مدار نیات الناذرین و انما الاعمال بالنیات، فان کان قصد الناذر المیت نفسه و التقرب الیه بذلک لم یجز، قولا واحدا... (1) . و فی کتاب (الصارم المنکی) فی نظر العلماء: قال العلامه الکتانی فی ترجمه ابن تیمیه، و قوله بالمنع من زیاره الرسول صلی الله علیه و آله و سلم للمسافر الیها: انتدب للکلام معه فیها جماعه من الأئمه الأعلام:

ص: 151


1- 325. الفرائد، الحموینی، الباب 29 ، 27، الکفایه، الکنجی 69، کنز العمال 154 / 6، الاستیعاب 53 / 3، میزان الاعتدال، الذهبی 263 / 2، مجمع الزوائد 239 / 3، المستدرک، الحاکم 139 / 3، أسد الغابه 114 / 4، تاریخ بغداد 340 / 8، فرائد السمطین 284 / 1، کفایه الطالب 169، البدایه و النهایه 338 / 7.

کالشیخ تقی الدین السبکی، و الکمال ابن الزملکانی، و ناهیک بهما؟ و تصدی للرد علی السبکی: ابن عبدالهادی الحنبلی ولکنه: ینقل الجرح و یغفل عن التعدیل، و سلک سبیل العنف، و التشدید!؟ و قد رد علیه، و انتصر للسبکی، جماعه (1) . و اجتهد ابن تیمیه لنفسه آراء مخالفه لما علیه جمهور العلماء و ان کان قد أصاب فی بعضها (2) . فقد استطاع کل فریق خاصمه ابن تیمیه الزندیق أن یثبت تهافت کلام الشیخ فی حقه و تناقضه و عدم معرفته بکلام خصومه. لذلک اتهموه بالکذب و التزویر و عدم الأمانه فی النقل، و قد أوردنا بعضا من حججهم فی ذلک. کما أجمعوا علی أن الشیخ کان سطحیا و ظاهریا فی معالجته لکثیر من قضایا الفکر الاسلامی المختلف فیها. أما حده الصراع و الرفع من و تیرته لدرجه ادخال الشیخ للسجن و الحکم بضلاله و کفره، فان ذلک راجع لسلوک الشیخ و موقفه الحاد من خصومه فی الرأی، و اعتداده بنفسه لدرجه الغرور الممقوت. یقول جلال الدین السیوطی فی وصف حال الشیخ الحنبلی: و قد تعبت فی رزیته و فتنته حتی مللت فی سنین متطاوله فما وجدت قد أضره فی أهل مصر و الشام و مقتته نفوسهم و ازدروا به و کذبوه و کفروه الا بالکبر و العجب

ص: 152


1- 326. تفسیر القمی 283 / 1.
2- 327. سوره الفتح 10.

و فرط الغرام فی ریاسه المشیخه و الازدراء بالکبار (1) . و السیوطی لم یکن عدوا لابن تیمیه، و ان خالفه فی کثیر من القضایا (2) لکنه کان مصیبا فیما وصف به الشیخ. زد علی ذلک حده فی الطبع و جفاء و غلظه فی التعامل مع من جعلهم خصوما له. و قد حاول البعض أن یرجع هذه الحده و المزاج الصعب و المتقلب الی کون الشیخ لم یتزوج طیله حیاته. و لا شک أن الکبت الجنسی کما أثبت العلم المعاصر، یضغط علی الأعصاب و یؤثر علیها، فیتعرض الانسان علی أثر ذلک لموجات عصبیه حاده. و هذا القول لا شک أن فیه بعضا من الصحه و یمکن أن یکون مفتاحا لحل لغز التناقض الحاد فی أفکار الشیخ و أحکامه. فقد عثر الباحثون - کما أشرنا الی ذلک سابقا - علی أحکام و آراء متناقضه له فی المسأله الواحده. فهو حینا یعالج القضیه بهدوء و تفهم و کأنه تلمیذ یشرح کلام أستاذه بصدق و أمانه، و تراه حینا آخر مندفعا لا یلوی علی شی ء مجردا خصومه من کل فضیله أو علم ناسبا ایاهم الی الضلال و الابتداع أو الکفر، بل لیسوا سوی تلامذه لفلاسفه الیونان الوثنیین أو أتباع بوذیه الهند و أنباط الفرس (3) . البیئه الجغرافیه التی فتح الشیخ عینیه و تربی و نشأفیها، و هی مدینه حران التی وصفها الرحاله ابن جبیر بقوله: «و لا تزال تتقد بلفح الهجیر ساحاته و أرجاؤه - أی بلد حران - و لا تجد فیها

ص: 153


1- 328. سوره الجن 15.
2- 329. شرح نهج البلاغه 182 / 13.
3- 330. شرح النهج 138 / 8 ، 231 / 1.

مقیلا، و لا تتنفس فیها الا نفسا ثقیلا، و قد نبذ بالعراء، و وضع فی وسط الصحراء فعدم رونق الحضاره، و تعرت أعطافه من ملابس النضاره» (1) . فلا شک أن هذه البیئه الصحراویه الجافه کان لها تأثیر علی نفسیه الصبی، و هذا معلوم بالضروه فأخلاق و سلوکیات البدو الذین یعیشون فی الصحاری و القفار تکون جافه غلیظه، بخلاف سکان الحواضر و البوادی الخصبه حیث الأنهار و البساتین و الأشجار الکثیفه. و هذا من تأثیر الطبیعه و الجغرافیه علی الانسان، و هی مسلمه علمیه و عرفیه. و عندما هاجر الصبی من حران، استقر به المطاف فی دمشق فأکمل نشأته فیها حتی بلغ من الکبر عتیا و أهل دمشق - بالخصوص - یعرفون ببعض الجفاء و الخشونه فی المعاملات بخلاف أهل حلب مثلا. و ربما لذلک کان للمذهب الحنبلی أتباع هناک و مدارس. و الصفه الممیزه و الخاصه لأتباع هذا المذهب کانت و ما زالت تتمثل فی الجفاء و الغلظه، و قد وصفهم ابن عقیل الحنبلی قائلا: «قوم خشن تقلصت أخلاقهم عن المخالطه و غلظت طباعهم عن المداخله... (2) . و یقول صاحب النهج الأحمد: «فقد کنا فی عهد الصبا نسمع الرجل یصف رجلا آخر فاذا أراد أن ینعته بضیق الصدر و التزمت و صلابه الرأی و عدم انقیاده للحدیث یلقی الیه قال (أنه حنبلی) و لا یزال الناس الی یومنا هذا یذکرون هذه العباره فی مثل هذا المعرض (3) . هذا الجفاء و الغلظه کانت السبب فی کثیر من خلافاتهم مع علماء و فقهاء

ص: 154


1- 331. علماء المسلمین الوهابیین، مرجع سابق، ص 183.
2- 332. نماذج أخری من آراء الوهابیین فی اصدار فتاوی الشرک ضد المتوسلین - مرکز المصطفی صلی الله علیه و آله و سلم ص 22، الوهابیه فی المیزان ص 190.
3- 333. فهرس الفهارس ص 277. شفاء السقام - تقی الدین السبکی ص 44 - 43.

المذاهب الاسلامیه الأخری (1) .

اخلاق ابن تیمیه الجاهلیه

أفتی ابن تیمیه فی مسأله، و أفتی فقیه آخر بخلافه، فرد علیه ابن تیمیه قائلا: من قال هذا فهو کالحمار الذی فی داره (2) . و کان ابن تیمیه کثیر السب لابن عربی و العفیف التلمسانی و الامام الغزالی و الفخر الرازی، و کثیر النیل منهم و التهکم علیهم و یصفهم بأنهم فراخ الهنود و الیونان.. و اذا ذکر العلامه ابن المطهر الحلی، یقول: ابن المنجس!! (3) . أما عن علاقته مع الیزیدیه: فلابن تیمیه مع هذه الطائفه من الغلاه کلاما یثیر الکثیر من الشکوک (4) . هذه الطائفه قوم غلوا بیزید بن معاویه و بالشیخ عدی بن مسافر الأموی، فانضافوا الی فرق الغلاه التی أجمع المسلمون علی کفرها و خروجها من الاسلام لأنها أضافت الی البشر صفات الاله جل جلاله، و هذه الفرقه التی غلت بیزید و عدی بن مسافر عرفت بالعدویه، نسبه الی عدی بن مسافر.. لقد عاصر ابن تیمیه هذه الطائفه فکتب الیهم کتابا استهله بکلام لا یشبه شیئا من کلامه فی مخالفیه و خاصه من أصحاب الفرق الأخری و أهل البدع الظاهره، أو حتی الذین عدهم هو من أهل البدع. لقد استهل کتابه بقوله: من أحمد بن تیمیه الی من یصل الیه هذا الکتاب من

ص: 155


1- 334. کمسأله رفض حکم الطلاق الثلاث و أنه لا یقع الا طلقه واحده، و قد کان الخلیفه عمر بن الخطاب هو الذی اجتهد هذا الحکم الذی خالف فیها النصوص و ما کان علیه الرسول و الصحابه.
2- 335. علماء المسلمین الوهابیین، مرجع سابق، ص 183.
3- 336. من بینها احترامه لابن الفارض الصوفی الذی ذمه ابن تیمیه و عاداه لأنه یعتقد بوحده الوجود فقد کان السیوطی یعتقده و ألف جزءا سماه «قمع المعارض لابن الفارض». أنظر القول الجلی للصفی البخاری.
4- 337. السلفیه بین أهل السنه و الامامیه - السید محمد الکثیری ص 295.

المسلمین المنتسبین الی السنه و الجماعه، و المنتمین الی جماعه الشیخ العارف القدوه أبی البرکات عدی بن مسافر الأموی، و من نحی نحوهم، وفقهم الله لسلوک سبیله... سلام علیکم و رحمه الله و برکاته!! (1) . فبالرغم من علمه بأنهم من الغلاه، جعلهم من المسلمین المنتسبین الی السنه و الجماعه. ثم دعا لهم بالتوفیق الی سلوک السبیل. و رفع الیهم تحیه الاسلام.. لیس لهم وحدهم، بل لمن نحی نحوهم أیضا و سلک طریقتهم فی الغلو و الکفر!!.

نشر تلامذه ابن تیمیه الارهاب و الوحشیه فی العالم

الشیخ الحافظ أبوعبدالله الذهبی هو شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان الذهبی، صاحب التراجم و التاریخ، تلمذ علی ابن تیمیه و أخذ عنه نهجه السلفی، توفی سنه 748 ه (2) . و من تلامیذه ابن کثیر و الصفدی و ابن القیم الجوزیه. لقد تعلم تلامیذ ابن تیمیه منه الکذب الفاحش البعید عن القیم الاخلاقیه و توجیه التهم المزیفه للاعداء للنیل منهم و مخاطبه الاخرین بلا لیاقه دینیه و لا مراعاه لاعراف اجتماعیه. و تعلموا منه کیفیه السعی لتحویل الوقائع المسلمه الی أوهام و تحویل الموضوعات المختلقه الی حقائق. و تعلموا منه کیفیه اعاده المجتمع الاسلامی المتحضر و المدنی الی جحافل ارهابیه تقتل بلا رحمه و تذبح الاطفال و النساء دون شفقه و تعذب البشریه بلا رقه. و فعلا نشأت العصابات التیمیه الوهابیه الوحشیه.

ص: 156


1- 338. ابن تیمیه حیاته عقائده، م س، ص 25.
2- 339. اسلام بلا مذاهب، م س، ص 431.

لقد سار ابن تیمیه و تلامیذه علی أخلاق حزب لعقه الدم و أبنه اللاشرعی الحزب القرشی المتمثله فی الاعتداد بالرأی الشخصی و المصلحه الذاتیه و عدم الانتباه للدین و العقل و العرف. اذ وقف المسلمون بقیاده العلماء محاربین لهذا المنهج البربری و سجنو ابن تیمیه و ابن الجوزی خوفا علی الناس من الفتنه. و شیوخهم و عصاباتهم فی العراق یقتلون کل شیعی علی الهویه و یشربون دماءهم و یرقصون علی أشلائهم ثم یملاون أجسادهم بالبارود و یضعوهم فی الاحیاء الشعبیه الشیعیه لیقتلوا بهم الابریاء.

مدرسه ابن تیمیه الوهابیه

ولد ابن تیمیه فی بیئه صحراویه ملؤها الشغب و الفتن و التناحرات. فأسس ابن تیمیه علی ضوئها مذهبا متعصبا حاقدا علی شعوب و أمم الأرض، و راغبا فی الوصول الی الرآسه بأقبح الطرق الممکنه. شأنه فی ذلک شأن رجال الغزو العرب الذین لا هم لهم الا بطنهم و فرجهم و لو باعاثه الفساد فی الأرض. لقد استطاع ابن تیمیه ارجاع المسلمین الی أیام جاهلیتهم و کفرهم و خشونتهم و لکن تحت رایه التوحید. فابن تیمیه لا یهتم أبدا بالأخلاق و التربیه الدینیه، بینما قام دین سید الأنبیاء علی الأخلاق الحسنه. اذ وصف الله تعالی نبیه بمکارم الأخلاق قائلا: (و انک لعلی خلق عظیم) (1) .

ص: 157


1- 340. النهج الأحمد فی تراجم أصحاب أحمد، مجیر الدین العلیمی، ج 1 ص 21.

و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: انما بعثت لأتمم مکارم الأخلاق (1) . و کان علی علیه السلام و فاطمه علیهاالسلام مثلا للأخلاق السمحه و السلوک الطیب. فالاسلام هو الأخلاق و السیره الحسنه و علی هذا النهج سار الأنبیاء و الأوصیاء. و الاسلام هو الحضاره و المدنیه فی التعامل مع الناس. بینما أراد ابن تیمیه قلب هذه الموازین علی الاسلام و ابراز صوره مشوهه منه تفرز المسلمین و غیرهم من هذا الدین و تکفر المسلمین و تریق دماؤهم و تیتم أطفالهم و تثکل نساؤهم و تفتنهم فی حیاتهم. فلقد أساء ابن تیمیه لرسول الله صلی الله علیه و آله و أهل بیته الطاهرین. و سب العلماء و اتهمهم و سماهم بأبشع الأسماء و خاطبهم بلهجه مستهجنه. فامتلئت أحادیثه بالافتراءات و الأکاذیب و الغیبه. فأصبح ابن تیمیه معلما للکفر و الأخلاق القاسیه و التعالیم البربریه، لا یعتنقها أحد الا أصبح قاتلا و فاتکا و معتدیا.

اهداف ابن تیمیه و طلابه

و کان ابن تیمیه داهیه فی تفکیره و أهدافه مثله فی ذلک مثل المغیره بن شعبه الشیطان. فحدد ابن تیمیه أهدافه و علم طلابه و صوب سهامه ضد أعدائه بقوه. فکانت أهدافه تتمثل فی ایجاد مجتمع قائم علی الشده و الحده و البطش. و صوب نظره نحو حکومه عاتیه غاشمه لا تقیم للحق منزله و لا تضع للنوامیس

ص: 158


1- 341. السلفیه بین أهل السنه و الامامیه - السید محمد الکثیری ص 296.

الأخلاقیه احتراما فکانت الدوله الوهابیه. و هیأ ابن تیمیه جیشا عرمرما من اللاهثین صوب أهوائهم و فروجهم لا یلوون علی شی ء و لا یترددون أبدا، فکان الوهابیون نموذجهم. و أدرک ابن تیمیه عداء المتقین له و کره المتحضرین له و ابتعاد الدول المدنیه عن منهجه فتحاشاها ابن تیمیه بکل قوه و حاربها بکل عنف. و فعلا تحقق هدف ابن تیمیه اذ رفضه المؤمنون المتنورون و الواعون و المثقفون و تبعه الاعراب الجفاه العراه فی نجد و غیرها و من هم علی شاکلتهم فی باکستان و شمال أفریقیا. فکان طلابه من ذوی العقول الردیئه و الثقافات الضیقه و المتدینون دیانه سطحیه من الذین ینعقون مع کل ناعق دون علم و لا تقوی و.. و أدرک ابن تیمیه عصبیه تلامیذه و قله حکمتهم فألح فی هذا المضار فی انشاء جیل لا حکمه له و لا تدبر.

اهداف التیمیین السلفیین المال و الجنس و الجاه

أدرک ابن تیمیه أن الذین علی شاکلته من المریدین و المحبین لا تحرکهم الا الأموال الصفراء و البیضاء و لا ترغبهم الا الجواری الحسان و لا یدفعهم الا حب السلطه و الجاه. فبرر لهم ابن تیمیه تکفیر أعدائهم المعتنقین لا اله الا الله محمد رسول الله. فسهل علیهم ابن تیمیه قتل المسلمین و غنیمه أموالهم و نسائهم. فتحرک أتباع الرذیله من کل حدب و صوب نحو جیرانهم المسلمین مکفرین و محاربین و غانمین. فأضحت أموال المؤمنین و نساؤهم فی أیدیهم فانتعشت نفوسهم المریضه بهذه الغنائم و جلسوا یرقصون علی جماجم المسلمین، و یتغنون علی دمائهم و أسلابهم.

ص: 159

و مثلهم فی هذا خالد بن الولید الذی قتل مالک بن نویره المسلم کفرا و زورا ثم وضع رأسه و رؤوس أصحاب تحت قدور طعامهم و راحوا یزنون بنسائهم و یأکلون طعامهم و یقسمون أموالهم. متعلمین ذلک من زعماء الجاهلیه و کفرتها.

الغطاء الدینی هو الخطر

لقد أدرک ابن تیمیه وجود رغبه جامحه عند البعض فی الأهواء الدنیویه و الرغبات المادیه و حاجه هؤلاء المغفلین الی الغطاء الدینی. والدین هو القید المانع من ارتکاب المحرمات و اراقه الدم الحرام. فأجاز ابن تیمیه لهؤلاء الأوباش و أضرابهم غزو المسلمین و قتلهم و ذبح الأطفال و النساء و ارتکاب الفواحش. فأصبحت أعمال هؤلاء الارهابیه و البربریه فی خیالهم جهادا فی سبیل الله تعالی یثابون علیه أعظم الثواب و ینالون علیه أفضل الحسنات و یجزیهم الله تعالی علیه أعلی منازل الجنان!! فتری الوهابی الملطخ یدیه بدماء المصلین و أطفالهم و المفجر للدور السکنیه علی سکانها، و الساکن فی الأماکن المغصوبه و الآکل أموال المؤمنین و طعامهم یمنی نفسه بالجلوس مع رسول الله فی الجنه!! ان الغطاء الدینی المزیف المعطی من قبل ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب لطلابهم هو الذی أفسد العالم و أثار الفتن. فسوف تبقی هذه المذابح الرهیبه و هذه المآسی العصیبه ما دامت الوهابیه السلفیه علی وجه الأرض. فالوهابی لا یتورع عن تفجیر مساجد الشیعه و جوامع السنه و کنائس النصاری و محطات القطارات و الأسواق المکتظه و الجامعات و مدارس الأطفال و یسمی

ص: 160

هذا جهادا. لقد کانت بعض قبائل الغزو المسلمه تفعل المنکرات دون غطاء دینی و تمتنع هذه القبائل و العصابات عن أفعالها مع أی موعظه دینیه و ارشادات أخلاقیه. فتتوب الی الله تعالی و تعود الی سیرتها الأولی فی خدمه الاسلام و المسلمین. أما الوهابیون فغطاؤهم الدینی کثیف نابع من فتاوی شیوخهم الباطله المحرضه ایاهم علی ذبح عباد الله تعالی و تخریب المجتمعات السکنیه و أماکن العباده فی سبیل أغراضهم المتوخاه. أی أصبح القتل و الهتک و التآمر و خنق الحریات و ذبح الشعوب یجری باسم الدین و تحت رایته العظمی. لقد جمع ابن تیمیه الصفات الأمویه و الخارجیه، فوجب قتله مع أصحابه مثلما قتلهم الامام علی علیه السلام فی النهروان.

حدیث فی تکفیر الناکثین و القاسطین

خرج معاویه علی حکومه أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب علیه السلام و حاربه فکان من القاسطین الکافرین. و قد کفر رسول الله الناکثین اتباع عائشه و القاسطین أتباع معاویه بن أبی سفیان و المارقین أتباع ذی الثدیه الخارجی الذین حاربوا امام المسلمین علیا علیه السلام و هم الذین حاربوا امام زمانهم علیا علیه السلام فی معارک الجمل و صفین و النهروان. فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی حقهم: و قال سید الأنبیاء صلی الله علیه و آله و سلم: یا علی لا یحبک الا مؤمن و لا یبغضک الا منافق (1) .

ص: 161


1- 342. الفقیه المعذب، ابن تیمیه: 152، ابن تیمیه فی صورته الحقیقیه ص 42.

و بقی معاویه محاربا لفاروق الأمه و صدیقها علی بن أبی طالب علیه السلام بکل الوسائل الممکنه فطمس فضائله و منع الناس مع التسمیه باسمه و ذکر اسمه و بالمقابل صرف الأموال الطائله لوضع مناقب لأبی بکر و عمر و عثمان لا أساس لها من الصحه. و أکثر فی الأحادیث الکاذبه فی هذا المجال حتی کذبها الناس و منهم ابن تیمیه. و لا حظ ابن تیمیه الزندیق عیوب هجمه معاویه و الخوارج ضد الامام علی علیه السلام فأراد سد عیوبهم لتحکیم هجمتهم المغرضه، و أول هذه العیوب فقدانها للغطاء الدینی اذ کان معاویه من الطلقاء الملعونین علی لسان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم. فجدد ابن تیمیه الهجمه بغطاء دینی یمسح للناس المغفلین بمحاربه الامام أکثر من حربهم له فی صفین و النهروان. فأصبح ابن تیمیه نسخه متطوره لمعاویه و ذی الثدیه فی محاربه الامام علی علیه السلام فکان ابن تیمیه من القاسطین المارقین. و أضحی ابن تیمیه من المنافقین طبقا للحدیث النبوی الشریف: یا علی لا یحبک الا مؤمن و لا یبغضک الا منافق (1) .

ص: 162


1- 343. المصدر السابق.

و قد سعی ابن تیمیه للجمع بین أهداف و صفات الخوارج و الأمویین فکان کذلک. فکان خارجیا فی تکفیره للمسلمین و حلیته أموالهم و فروجهم و اراقه دمائهم. و هو أموی فی معاداته الأنبیاء و أهل البیت و جریه خلف الشهوات. فصدق فی الوهابیین الحدیث النبوی فی تکفیر الخوارج و القاسطین و وجب قتلهم.

کیف ظهرت بدع ابن تیمیه للوجود

جاء بأن الصحابه أهل للفتوی و کانوا لا یفتون فی حضور أمیرالمؤمنین علی علیه السلام. و فی قرون الانحطاط أصبحت الفتاوی الباطله مؤثره فی المجتمع الاسلامی خاصه بعدما تحدید المذاهب الاسلامیه الأربعه بزعامه مالک بن أنس و أبی حنیفه و أحمد بن حنبل و الشافعی. و بعد مضی عده قرون علی هذه الحادثه ظهر ابن تیمیه فی القرن الثامن الهجری. و بسبب أکاذیبه و أراجیفه و مخالفته للأنبیاء و الأوصیاء و الفقهاء فقد حاربه العلماء و سجنوه فبقی فی سجنه طریدا ذلیلا حتی مات فی زنزانته مغمورا حقیرا آیسا من رحمه الله تعالی. و بعد ثلاثه قرون برز فی نجد تلمیذه محمد بن عبدالوهاب و کان زیرا للنساء و مهووسا بالسلطه و لا هثا خلف المال و الجاه و عابدا لعورته فأعلن حضوره الدینی و السیاسی، و حاول اکتساب المریدین فلم یفلح الا فی جذب مجموعه صغیره لا تقوی علی أمر طریده منبوذه فی صحراء شبه جزیره العرب. فلاحظ محمد بن عبدالوهاب أن سیرته ستنتهی به الی السجن و الموت غریبا

ص: 163

منبوذا کأستاذه ابن تیمیه. ففکر تفکیرا ابلیسیا فی نهجته و سیرته فوجد أن لا سبیل الی اقناع الناس بمشروعه اللا اسلامی الا بقوه السلاح و ارهاب السیف. و هذا یعنی تحول السلفیه الی عصابه غازیه هدفها السلب و النهب و الاختطاف و الحکم بدل أن تکون حرکه حضاریه غایتها تهذیب الناس و اصلاح المجتمع و اعلاء کلمه الله تعالی. فلاحظ ابن عبدالوهاب أن القوه الغاشمه موجوده عند عصابه ابن سعود و عند الانجلیز الکفره فقرر الاستعانه بهاتین القوتین و التحالف معهما رغم الحرمه الشرعیه. و کان الاستعمار الانجلیزی مسیطرا علی الهند و نفوذه یقوی فی المنطقه یوما بعد آخر و رغبته فی السیطره علی ایران و العراق و شبه جزیره العرب قد بدی للعیان. فالتقی محمد بن عبدالوهاب مع القوی الانجلیزیه و عرض خدماته علیهم أن یبیعهم دینه و یساعدوه فی تحکیم سلطته. فتدرب علی أیدی الانجلیز فی میناء البصره و أصفهان فاستحکمت رابطته معهم. و قضیه بیع الدین مقابل السلطه فعلها عمرو بن العاص مع معاویه و فعلها الأشعث بن قیس مع عثمان و فعلها المغیره بن شعبه مع معاویه. و لما عاد ابن عبدالوهاب الی نجد کان مستعدا للتحالف مع کل زعیم قبیله سفاح کافر متهور للوصول الی غایاته. فلم یکن أعتی و أطغی و أمکر من ابن سعود فتحالف معه علی اعطائه الغطاء الدینی فتکون غاراته علی المسلمین حاله جهادیه ذات صبغه دینیه. فتحالفا علی اعطاء السلطه السیاسیه لابن سعود و أولاده من بعده، و أن تکون

ص: 164

السلطه الدینیه لمحمد بن عبدالوهاب و أولاده من بعده. و تحرک الاثنان تحت رایه الجهاد و الدین صوب القری السنیه المجاروه فقتلوا رجالها و سبوا نساءها و استعبدوا أطفالها و غنموا أموالها و أحرقوا دورها فی غارات همجیه ذکرت الناس بغارات المغول و السلاجقه و عرب الجاهلیه ثم تحرکوا نحو المدن الشیعیه (کربلاء و النجف).

القیاده النظریه تیمیه و القیادیه العملیه وهابیه

أی کانت حرکه السلفیه میته و منبوذه بعد قتل العلماء و الناس لابن تیمیه سجینا. لکن ابن عبدالوهاب جعلها حرکه عملیه تتناسب مع متغیرات الزمان فجعلها تعتمد علی السیف و البارود و الغزو. لقد حارب ابن تیمیه نهج سید الأنبیاء الأخلاقی و حرم مراسم میلاد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و الأنبیاء و الأوصیاء و حرم زیاره قبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم و باقی الأئمه و المعصومین و کذب شفاعه النبی الأکرم محمد صلی الله علیه و آله و سلم رغم الأحادیث الکثیره الوارده فی هذا المجال و سار علی دربه ابن عبدالوهاب. أعطت الغزوات الوهابیه الشهره و السمعه الدنیویه لابن سعود و ابن عبدالوهاب فجعلتهما ملکین مستبدین یملکان أموال الناس و نساءهم و أطفالهم و بیدهم أرواحهم و دماءهم. مثلما قال فرعون أنا أحیی و أمیت من أقتله فهو میت و من أعفو عنه فهو حی. فأقامت الجحافل السلفیه الهدامه حمامات دم فی کل مدن و قری شبه جزیره العرب و العراق تکفر فیها السنی و الشیعی و غاصت بیوت ابن عبدالوهاب و ابن سعود بأموال المسلمین الملطخه بدماء المؤمنین و اکتظت بیوتهم بنساء المسلمین المحصنات.

ص: 165

فکانا یلهوان و یرقصان و یجبران المسلمات علی الرقص فی حضرتهما. و سمو هذا الأمر بالغزو الوهابی و الجهاد الوهابی فی سبیل التوحید. فکثر العویل فی مناطق غزو الوهابیین و اشتد الخوف فی قلوب المؤمنین و المؤمنات و ازدادت أعداد القتلی و الجرحی.

تجسیم ابن تیمیه

قال الرحاله ابن بطوطه فی رحلاته أن ابن تیمیه ذکر حدیث النزول، نزول الله الی سماء الدنیا -، و أنه - أی ابن تیمیه - نزل درجه من علی المنبر قائلا: کنزولی هذا. و الکتب التی کانت تغزو الساحه آنذاک و من بینها فتاوی ابن تیمیه لم تکن تدعو لمذهب فقهی أو أصولی معین، أو معروف لدی أبناء الصحوه الاسلامیه. و انما هی دعوه للتشبث بالسنه النبویه و العمل بمقتضاها و رفض التقلید فی الدین. و قد واکب ذلک انتشار کبیر لآراء و فتاوی تخالف المذهبین الشیعی و المالکی و أشهرها القبض فی الصلاه بدل الاسبال (1) .

ابن تیمیه یوجب قتل السنه و الشیعه

الشیعه و غالبیه السنه لا یعتقدون بتجسیم الله تعالی، و ابن تیمیه یوجب قتلهم. لا حظ هذا النص: فی مجموعه رسائله (الحمویه) فی العقیده یقول ابن تیمیه: ان جمیع النصوص تدل علی أن الله فوق العرش فی أعلی السماء، و أنه یمکن الاشاره الی جهته بالأصابع، و أنه یری یوم القیامه، و أن الله یضحک، و اذا أنکر أحد وجود الله علی العرش فی أعالی السماوات وجب حمله علی التوبه، و اذا لم یتب

ص: 166


1- 344. المصدر السابق.

وجب ضرب عنقه، و یقول أیضا: أن التأویلات التی وردت بهذا الشأن مثل تأویل الآیه (الرحمن علی العرش استوی) (1) . بمعنی استولی، هو تأویل باطل. فابن تیمیه یؤکد أن لله جوارح کالید و العین و الوجه و الأصابع و الرجل و لکن لیس کجوارح المخلوقات (2) . و ذهب الحشویه و بعض الظاهریه الی أن العرش سریر کبیر یجلس الله علیه جلوس الملک اغترارا (3) . و من یقرأ کتب الوهابیه یجد هذا واضحا.

اکذب الناس ابن تیمیه أو أبوهریره

یشترک ابن تیمیه و ابوهریره فی امور عدیده فی امورهما، فالاثنان لا یلتزمان بالشرائع السماویه الواجبه الطاعه. و یلهثان خلف شهواتهما جری الضبع خلف فریسته! و الاثنان یجسمان الله سبحانه و تعالی فیقول ابوهریره: خلق الله تعالی طوله آدم علی صورته طوله ستون ذراعا (4) . و یقول ابن تیمیه: ینزل الله تعالی الی سماء الدنیا کنزولی من هذا الممبر (5) . اعتداءا منهما علی الساحه الالهیه المقدسه فی قوله تعالی: (لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار).

ص: 167


1- 345. الوصیه الکبری لابن تیمیه: 5.
2- 346. منهج فی الانتماء المذهبی ص 96.
3- 347. القلم 4.
4- 348. صحیح البخاری، کتاب الأدب، باب الکنیه للصبی 55 / 4، صحیح مسلم، کتاب المساجد 267 / 1، سنن أبی داود، کتاب الأدب 246 / 4 السیره الحلبیه 16 / 1.. البحار 210 / 16، کنز العمال 31969، المستدرک، الحاکم 613 / 2، السنن الکبری، البیهقی 192 / 10.
5- 349. المستدرک، الحاکم 127 / 3، تاریخ بغداد 40 / 4، کنز العمال 216 / 11، أسد الغابه 66 / 1، صحیح مسلم 271 / 2، صحیح الترمذی 301 / 2، صحیح النسائی 271 / 2، صحیح ابن ماجه 12، مسند أحمد 128 ، 95 - 84 / 1، الاستیعاب 464 / 2، الدر المنثور 504 / 7، حلیه الأولیاء 86 / 1، مجمع الزوائد 132 / 9، ذخائر العقبی 92، جامع الأحادیث للسیوطی 229 / 7، مسند أبی یعلی 109 / 2، الصواعق المحرقه 123، تفسیر الطبری 72 / 13، تفسیر الرازی 14 / 19، فتح القدیر 253 / 5، تاریخ ابن عساکر 423 / 2.

و الاثنان یکذبان علی سید الانام محمد صلی الله علیه و آله فی حدیثه لاجل مصالحهما الدنیویه و الفئویه. و قال سید الانبیاء محمد صلی الله علیه و آله: من کذب علی فلیتبوأ مقعده فی النار خالدا فیها (1) . و الاثنان عدوان للامام علی علیه السلام فینطبق علیهما القول النبوی الشریف: یا علی لا یحبک الا مؤمن و لا یبغضک الا منافق (2) . لقد اتهمت رجال الامه أباهریره بالکذب علی رسول الله بنصوص صحیحه و کفرت العلماء ابن تیمیه و سجنته حتی مات فی سجنه. و أوجد الاثنان فتنه فی العالم الاسلامی بما قاله ابوهریره من آلاف الاحادیث الکاذبه و ما افتاه ابن تیمیه فی تکفیر المؤمنین و الزیغ عن المبادی القرآنیه. و الاثنان یتسابقان فی الکذب علی رسول الله محمد دون حیاء و لا خوف من العذاب الاخروی سیرا منهما علی درب الشیطان. و الاثنان سعیا لقتل المسلمین؛ أبوهریره حاربهم فی صفین و ابن تیمیه أوجب قتل من لا یجسم الله تعالی.

ص: 168


1- 350. صحیح مسلم 271 / 2، صحیح الترمذی 301 / 2، صحیح النسائی 271 / 2، صحیح ابن ماجه 12، مسند أحمد 95 - 84 / 1 المستدرک، الحاکم 127 / 3، تاریخ بغداد 40 / 4، کنزل العمال 216 / 11، أسد الغابه 128 ،، 66 / 1، الاستیعاب 464 / 2، الدر المنثور 504 / 7، حلیه الأولیاء 86 / 1، مجمع الزوائد 132 / 9، ذخائر العقبی 92، جامع الأحادیث للسیوطی 229 / 7، مسند أبی یعلی 109 / 2، الصواعق المحرقه 123، تفسیر الطبری 72 / 13، تفسیر الرازی 14 / 19، فتح القدیر 253 / 5، تاریخ ابن عساکر 423 / 2.
2- 351. السلفیه بین أهل السنه و الامامیه - السید محمد الکثیری ص 9.

و فی الختام أترک الجواب للقاری النبیه فی انتخاب أکذب الاثنین.

ترجمه محمد بن عبدالوهاب 1207 - 1115 هجریه

و هو محمد بن عبدالوهاب بن سلیمان التمیمی المولود سنه 1115 ه و قیل 1111 ه، نشأ فی نجد و قرأ الفقه علی مذهب أحمد بن حنبل. و توفی سنه 1207 و کان فی ابتداء أمره من طلبه العلم یتردد علی مکه و المدینه لأخذه عن علمائهما و ممن أخذ عنه فی المدینه الشیخ محمد بن سلیمان الکردی و الشیخ محمد حیاه السندی و کان الشیخان المذکوران و غیرهما من المشایخ الذین أخذ عنهم یتفرسون فیه الغوایه و الالحاد و یقولون سیضل الله تعالی هذا و یضل به من أشقاه من عباده فکان الأمر کذلک و کذا کان أبوه عبدالوهاب و هو من العلماء الصالحین یتفرس فیه الالحاد و یحذر الناس منه و کذلک أخوه الشیخ سلیمان حتی أنه ألف کتابا فی الرد علی ما أحدثه من البدع و العقائد الزائغه (1) . و تلقی دروسه فی کلیات بغداد الدینیه، فأتیح له أن یجلب الأخطار العظیمه علی هذه البلاد التی أقام فیها، و انتقل من بغداد الی المدینه ثم الی عونیه فی نجد، ثم اضطر أخیرا الی الفرار من هناک فالتجأ الی الأمیر سعود فی الدرعیه. فاستقام عنده و استولی علی لبه، و أعتنق هذا المذهب سعود بن عبدالعزیز الذی به عظمت شوکه الوهابیین (2) .

ابن عبدالوهاب من قوم مسیلمه الکذاب

و کان ابن عبدالوهاب من بنی حنیفه قوم مسیلمه الکذاب، و لما مات محمد بن

ص: 169


1- 352. ط: 5.
2- 353. العقیده الحمویه الکبری لابن تیمیه.

سعود قام بالدعوه ولده عبدالعزیز بن محمد بن سعود، و کان کثیر من مشایخ ابن عبدالوهاب بالمدینه یقولون سیضل هذا أو یضل الله به من أبعده و أشقاه فکان الأمر کذلک (1) .

الامیر سعود

و الأمیر سعود الذی ملک الحرمین المطهرین، و هدم مقابر أئمه البقیع و تصرف فی دین الله، کان علی المذهب الحنبلی (2) . و قد لاقت تعالیم محمد بن عبدالوهاب بین عرب نجد قبولا حسنا، و التی جاءت موافقه لمیول أمه بدویه تعیش علی الفطره معتمده علی الغزو فی معیشتها، و کذلک لاقت قبولا حسنا من محمد بن سعود أمیرهم. و فی سنه 1179 ه هجریه مات الأمیر فاستخلف عبد العزیز بن سعود، و ما حلت سنه 1189 ه حتی کان ابن سعود هذا ذا قوه عظیمه فی الجزیره، فأصبحت من ذلک الحین تعرف امبراطوریه ابن سعود النجدیه بالعقیده الوهابیه (3) . أما ما یتعلق بالهجمه البربریه التی شنتها الفرقه الوهابیه الضاله سنه 1216 هجریه علی مدینه کربلاء، فیعود الی حقدها علی المسلمین. یظهر أن هناک جذور حقد و کراهیه زرعتها هذه الفرقه الضاله فی نفوس أتباعها تجاه مذهب أهل البیت علیهم السلام بشکل خاص و التشیع بشکل عام قبل أن یرتکبوا جریمتهم الشنعاء بحق الضریح المقدس للامام الحسین علیه السلام و بحق أهالی کربلاء الآمنین، فذکر صاحب غرائب الأثر حادثه هذه الفرقه المنحرفه فی مدینه النجف سنه 1214 هجریه.

ص: 170


1- 354. تصحیح اعتقادات الامامیه - الشیخ المفید ص 76.
2- 355. صحیح البخاری 125 / 7، المصنف، الصنعانی 384 / 1.
3- 356. التوفیق الربانی: 29.

الوهابیه

و الوهابیه، حرکه ظهرت فی القرن الثانی عشر الهجری علی ید محمد بن عبدالوهاب (1207 - 1115 هجریه)، و عملت علی احیاء و نشر الفکر السلفی لابن تیمیه و تلمیذه ابن القیم الجوزیه فی الجزیره العربیه، و الذی تسرب لاحقا الی بلاد اسلامیه أخری. و کان ابن عبدالوهاب علی خطی ابن تیمیه، حیث قام بتکفیر عامه المسلمین ممن لیسوا علی طریقته، بدعوی الشرک و عدم اخلاص التوحید لله، و دعا الی ازاله ما یرونه بدعا بقوه السیف. و من ذلک تهدیمهم آثار أهل البیت النبوی فی مکه و المدینه. و قامت قبیله آل سعود باستغلال هذا الفکر المتطرف فأعلنوا اعتناقهم لمذهب السلفیه، و شکلوا تحالفا مع حرکه ابن عبدالوهاب مما ساعدهم علی احتلال معظم أجزاء الجزیره العربیه، و التی أنشأوا فیها لاحقا و بالتعاون مع بریطانیا ما یعرف الیوم باسم المملکه العربیه السعودیه. و بعد أن کانت هذه الحرکه محصوره فی بدایتها ضمن نطاق الجزیره العربیه، الا أنها أصبحت الیوم و بفضل امکانیات الدوله السعودیه تتمتع بامتدادات واسعه فی مناطق عدیده من العالم الاسلامی. و بالرغم من أن الوهابیین یطرحون حرکتهم کحرکه اصلاحیه، الا أن علماء المسلمین من أهل السنه قبل غیرهم قد تصدوا للرد علی ابن عبدالوهاب و تفنید عقائده و أفکاره و من ضمنهم أخیه سلیمان بن عبدالوهاب فی کتابه (الصواعق الالهیه) (1) .

ص: 171


1- 357. من لا یحضره الفقیه 364 / 4، شرح أصول الکافی، المازندرانی 163 / 2، صحیح البخاری 35 / 1.

تکفیر ابن عبدالوهاب للمسلمین و دعوته لقتلهم

محمد بن عبدالوهاب أصله من المشرق من بنی تمیم و کان من المعمرین فکاد یعد من المنظرین لأنه عاش قریب مائه سنه حتی انتشر ضلاله، کانت ولادته سنه ألف و مائه و احدی عشره و هلک سنه ألف و مائتین، و أرخه بعضهم بقوله: (بدا هلاک الخبیث (1206 و کان فی ابتداء أمره من طلبه العلم بالمدینه المنوره علی ساکنها أفضل الصلاه و السلام و کان أبوه رجلا صالحا من أهل العلم و کذا أخوه الشیخ سلیمان. و کان أبوه و أخوه و مشایخه یتفرسون فیه أنه سیکون منه زیغ و ضلال لما یشاهدونه من أقواله و أفعاله و نزعاته فی کثیر من المسائل، و کانو یوبخونه و یحذرون الناس منه فحقق الله فراستهم فیه لما ابتدع ما ابتدعه من الزیغ و الضلال الذی أغوی به الجاهلین و خالف فیه أئمه الدین. و توصل بذلک الی تکفیر المؤمنین فزعم أن زیاره قبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم و التوسل به و بالأنبیاء و الأولیاء و الصالحین و زیاره قبورهم شرک، و أن نداء النبی صلی الله علیه و آله و سلم عند التوسل به شرک، و کذا نداء غیره من الأنبیاء و الأولیاء و الصالحین عند التوسل بهم شرک، و أن من أسند شیئا لغیر الله و لو علی سبیل المجاز العقلی یکون مشرکا نحو نفعنی هذا الدواء، و هذا الولی الفلانی عند التوسل به فی شی ء. و تمسک بأدله لا تنتج له شیئا من مرامه، و أتی بعبارات مزوره زخرفها و لبس ثبها علی العوام حتی تبعوه، و ألف لهم فی ذلک رسائل حتی اعتقدوا کفر أکثر أهل التوحید. و اتصل بأمراء المشرق أهل الدرعیه و مکث عندهم حتی نصروه و قاموا بدعوته و جعلوا ذلک وسیله الی تقویه ملکهم و اتساعه، و تسلطوا علی الأعراب و أهل البوادی حتی تبعوهم و صاروا جندا لهم بلا عوض و صاروا یؤمنون:

ص: 172

أن من لم یعتقد ما قاله ابن عبدالوهاب فهو کافر مشرک مهدر الدم و المال. و کان ابتداء ظهور أمره سنه ألف و مائه و ثلاث و أربعین، و ابتداء انتشاره من بعد الخمسین و مائه و ألف. و ألف العلماء رسائل کثیره للرد علیه حتی أخوه الشیخ سلیمان و بقیه مشایخه و کان ممن قام بنصرته و انتشار دعوته من أمراء المشرق محمد بن سعود أمیر الدرعیه (1) .

فسر ابن عبدالوهاب الآیات النازله فی المشرکین علی أهل التوحید

زعم محمد بن عبدالوهاب أن مراده بهذا المذهب الذی ابتدعه اخلاص التوحید و التبری من الشرک و أن الناس کانوا علی شرک منذ ستمائه سنه و أنه جدد للناس دینهم و حمل الآیات القرآنیه التی نزلت فی المشرکین علی أهل التوحید کقوله تعالی: (و من أضل ممن یدعو من دون الله من لا یستجیب له الی یوم القیامه و هم عن دعائهم غافلون) (2) . و کقوله تعالی: (و لا تدع من دون الله ما لا ینفعک و لا یضرک) (3) . و أمثال هذه الآیات فی القرآن کثیره: فقال محمد بن عبدالوهاب من استغاث بالنبی صلی الله علیه و آله و سلم أو بغیره من الأنبیاء و الأولیاء و الصالحین أو ناداه أو سأله الشفاعه فانه مثل هؤلاء المشرکین و یدخل فی عموم هذه الآیات، و جعل زیاره قبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم و غیره من الأنبیاء و الأولیاء و الصالحین مثل ذلک، و قال فی قوله تعالی حکایه عن المشرکین فی عباده الأصنام:

ص: 173


1- 358. المستدرک، الحاکم 127 / 3، تاریخ بغداد 40 / 4، کنزل العمال 216 / 11، أسد الغابه 66 / 1، صحیح مسلم 271 / 2، صحیح الترمذی 301 / 2، صحیح النسائی 271 / 2، صحیح ابن ماجه 12، مسند أحمد 128 ، 95 - 84 / 1، الاستیعاب 464 / 2، الدر المنثور 504 / 7، حلیه الأولیاء 86 / 1، مجمع الزوائد 132 / 9، ذخائر العقبی 92، جامع الأحادیث للسیوطی 229 / 7، مسند أبی یعلی 109 / 2، الصواعق المحرقه 123، تفسیر الطبری 72 / 13، تفسیر الرازی 14 / 19، فتح القدیر 253 / 5، تاریخ ابن عساکر 423 / 2.
2- 359. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 18.
3- 360. ماضی النجف 324: 1.

(ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی) (1) . ان المتوسلین مثل هؤلاء المشرکین الذین یقولون: (ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی) قال: فان المشرکین ما اعتقدوا فی الأصنام أنها تخلق شیئا بل یعتقدون أن الخالق هو الله تعالی بدلیل قوله تعالی (و لئن سألتهم من خلقهم لیقولن الله) (2) و (و لئن سألتهم من خلق السماوات و الأرض لیقولن الله) (3) . فما حکم الله علیهم بالکفر و الاشراک الا لقولهم لیقربونا الی الله زلفی فهؤلاء مثلهم، و مما ردوا به علیه فی الرسائل المؤلفه للرد علیه أن هذا استدلال باطل فان المؤمنین ما اتخذوا الأنبیاء علیهم السلام و لا الأولیاء آلهه و جعلوهم شرکاء لله بل انهم یعتقدون أنهم عبیدالله مخلوقون و لا یعتقدون أنهم مستحقون العباده. و أما المشرکون الذین نزلت فیهم هذه الآیات فکانوا یعتقدون استحقان أصنامهم الألوهیه و یعظمونها تعظیم الربوبیه و ان کانوا یعتقدون أنها لا تخلق شیئا، و أما المؤمنون فلا یعتقدون فی الأنبیاء و الأولیاء استحقاق العباده و الألوهیه و لا یعظمونهم تعظیم الربوبیه بل یعتقدون أنهم عباد الله و أحباؤه الذین اصطفاهم و اجتباهم و ببرکتهم یرحم عباده فیقصدون بالتبرک بهم رحمه الله تعالی، و لذلک شواهد کثیره من الکتاب و السنه. فاعتقاد المسلمین أن الخالق الضار و النافع المستحق العباده هو الله وحده و لا یعتقدون التأثیر لأحد سواه، و أن الأنبیاء و الأولیاء لا یخلقون شیئا و لا یملکون ضرا و لا نفعا و انما یرحم الله العباد ببرکتهم فاعتقاد المشرکین استحقاق أصنامهم

ص: 174


1- 361. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 4.
2- 362. روضات الجنات 198: 4.
3- 363. تاریخ کربلاء: 234 - 233.

العباده و الألوهیه هو الذی أوقعهم فی الشرک لا مجرد قولهم: (ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله) (1) . لأنهم لما أقیمت علیه الحجه بأنها لا تستحق العباده و هم یعتقدون استحقاقها العباده قالوا معتذرین: (ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی) (2) . فکیف یجوز لابن عبدالوهاب و من تبعه أن یجعلوا المؤمنین الموحدین مثل أولئک المشرکین الذین یعتقدون ألوهیه الأصنام؟ فجمیع الآیات المتقدمه و ما کان مثلها خاص بالکفار و المشرکین و لا یدخل فیه أحد من المؤمنین. روی البخاری عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی وصف الخوارج: أنهم انطلقوا الی آیات نزلت فی الکفار فحملوها علی المؤمنین. و قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم: أخوف ما أخاف علی أمتی رجل یتأول القرآن یضعه فی غیر موضعه. فهو و ما قبله صادق علی هذه الطائفه و لو کان شی ء مما صنعه المؤمنون من التوسل و غیره شرکا ما کان یصدر من النبی صلی الله علیه و آله و سلم و أصحابه و سلف الأمه و خلفها (3) . و الوهابیه النواصب هم الخوارج الذین کفرهم سید الأنبیاء صلی الله علیه و آله.

تحریم الوهابیه للتوسل بالانبیاء و الاوصیاء

فی الأحادیث الصحیحه أن النبی محمدا صلی الله علیه و آله و سلم کان من دعائه: (اللهم انی أسألک بحق السائلین علیک).

ص: 175


1- 364. العقیده الحمویه الکبری لابن تیمیه.
2- 365. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 4.
3- 366. احقاف 5.

و هذا توسل لا شک فیه و کان یعلم هذا الدعاء أصحابه و یأمرهم بالاتیان به و بسط ذلک طویل مذکور فی الکتب و فی الرسائل التی فی الرد علی ابن عبدالوهاب، وصح عنه أنه صلی الله علیه و آله و سلم لما ماتت فاطمه بنت أسد أم علی علیه السلام ألحدها صلی الله علیه و آله و سلم فی القبر بیده الشریفه و قال: (اللهم اغفر لأمی فاطمه بنت أسد و وسع علیها مدخلها بحق نبیک و الأنبیاء الذین من قبلی انک أرحم الراحمین) وصح أنه صلی الله علیه و آله و سلم سأله أعمی أن یرد الله بصره بدعائه فأمره بالطهاره و صلاه رکعتین ثم یقول: (اللهم انی أسألک و أتوجه الیک بنبیک محمد نبی الرحمه یا محمد انی أتوجه بک الی ربی فی حاجتی لتقضی اللهم شفعه فی) ففعل فرد الله علیه بصره. وصح أن آدم علیه السلام توسل بنبینا صلی الله علیه و آله و سلم حین أکل من الشجره لأنه لما رأی اسمه صلی الله علیه و آله و سلم مکتوبا علی العرش و علی غرف الجنه و علی جباه الملائکه سأل عنه فقال الله له هذا ولد من أولادک لولاه ما خلقتک، فقال اللهم بحرمه هذا الولد ارحم هذا الوالد فنودی یا آدم لو تشفعت الینا بمحمد فی أهل السماء و الأرض لشفعناک و توسل عمر بن الخطاب بالعباس لما استسقی الناس، و غیر ذلک مما هو مشهور فلا حاجه الی الاطاله بذکره و التوسل (1) . و دعاء الأعمی الذی استعمله الصحابه و السلف بعد وفاته صلی الله علیه و آله و سلم و فیه لفظ یا محمد و ذلک نداء عند التوسل و من تتبع کلام الصحابه و التابعین یجد شیئا کثیرا من ذلک کقول بلال بن الحارث الصحابی رضی الله عنه عند قبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم: (یا رسول الله استسق لأمتک) کالنداء الوارد عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم عند زیاره القبور (2) .

ص: 176


1- 367. یونس 106.
2- 368. الزمر 3.

طلب الشفاعه

هل یجوز طلب الشفاعه؟ ذهب ابن تیمیه، و تبعه محمد بن عبدالوهاب الی أنه لا یجوز طلب الشفاعه من الأولیاء فی هذه النشأه و لا یجوز للمؤمن أن یقول: یا رسول الله اشفع لی یوم القیامه مخالفین الأمه الاسلامیه جمعاء. و انما یجوز له أن یقول: اللهم شفع نبینا محمدا فینا یوم القیامه. و استدلا علی ذلک بوجوه تالیه: 1 - انه من أقسام الشرک، أی الشرک بالعباده، و القائل بهذا الکلام یعبد الولی (1) . و الجواب عنه ظاهر، و هی أن یکون الخضوع و التذلل لغیره تعالی باعتقاد أنه اله أو رب، أو أنه مفوض الیه فعل الخالق و تدبیره و شؤونه، لا مطلق الخضوع و التذلل. 2 - ان طلب الشفاعه من النبی صلی الله علیه و آله و سلم یشبه عمل عبده الأصنام فی طلبهم الشفاعه من آلهتهم الکاذبه، یقول سبحانه: (و یعبدون من دون الله ما لا یضرهم و لا ینفعهم و یقولون هؤلاء شفعاؤنا عند الله) (2) . و علی ذلک فالاستشفاع من غیره سبحانه عباده لهذا الغیر (3) . مع أن أحادیث شفاعه النبی صلی الله علیه و آله و سلم لأمته کثیره متواتره و أکثر شفاعته لأهل الکبائر من أمته و کانوا یمنعون من قراءه دلائل الخیرات المشتمله علی الصلاه علی النبی صلی الله علیه و آله و سلم و علی ذکرها کثیر من أوصافه الکامله و یقولون ان ذلک شرک.

ص: 177


1- 369. الزخرف 87.
2- 370. لقمان 25.
3- 371. الزمر 3.

و یمنعون من الصلاه علیه صلی الله علیه و آله و سلم علی المنابر بعد الأذان حتی أن رجلا صالحا کان أعمی، و کان مؤذنا و صلی علی النبی صلی الله علیه و آله و سلم بعد الأذان بعد أن کان المنع منهم، فأتوا به الی ابن عبدالوهاب فأمر به أن یقتل فقتل و لو تتبعت لک ما کانوا یفعلونه من أمثال ذلک لملأت الدفاتر و الأوراق و فی هذا القدر کفایه و الله سبحانه و تعالی أعلم (1) .

تحریم الوهابیه زیاره قبر النبی

و أما زیاره قبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم فقد فعلها الصحابه رضی الله عنهم و من بعدهم من السلف و الخلف و جاء فی فضلها أحادیث أفردت بالتألیف و مما جاء فی النداء لغیر الله تعالی من غائب و میت و جماد قوله صلی الله علیه و آله و سلم: (اذا أفلتت دابه أحدکم بأرض فلاه فلیناد یا عباد الله احبسوا فان لله عبادا یجیبونه). و فی حدیث آخر: (اذا أضل أحدکم شیئا أو أراد عونا و هو بأرض لیس فیها أنس فلیقل یا عباد الله أعینونی و فی روایه أغیثونی فان لله عبادا لا ترونهم (2) . و کان النبی صلی الله علیه و آله و سلم اذا سافر فأقبل اللیل قال: (یا أرض ربی و ربک الله). و کان صلی الله علیه و آله و سلم اذا زار قال السلام علیکم یا أهل القبور و فی التشهد الذی یأتی به کل مسلم فی کل صلاه صوره النداء فی قوله: (السلام علیک أیها النبی) و الحاصل أن النداء و التوسل لیس فی شی ء منها ضرر الا اذا اعتقد التأثیر لمن ناداه أو توسل به، و متی کان معتقدا أن التأثیر لله لا لغیر الله فلا ضرر فی ذلک، و کذلک اسناد فعل من الأفعال لغیر الله لا یضر الا اذا اعتقد التأثیر و متی لم یعتقد التأثیر فانه یحمل علی المجاز العقلی کقوله نفعنی هذا الدواء أو فلان الولی فهو مثل قوله:

ص: 178


1- 372. الزمر 3.
2- 373. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 4.

أشبعنی هذا الطعام، و أروانی هذا الماء، و شفانی هذا الدواء فمتی صدر ذلک من مسلم فانه یحمل علی الاسناد المجازی و الاسلام قرینه کافیه فی ذلک فلا سبیل الی تکفیر أحد بشی ء من ذلک و یکفی هذا الذی ذکرناه اجمالا فی الرد علی ابن عبدالوهاب و من أراد بسط الکلام فلیرجع الی الرسائل المؤلفه فی ذلک و قد لخصت ما فیها فی رساله مختصره فینظرها من أرادها (1) .

محاصره الوهابیین لمکه

و فی شهر ربیع الأول سار الشریف غالب من جده و معه والی جده من طرف السلطنه العلیه و هو شریف باشا و معهما العساکر فوصلوا الی مکه و أخرجوا من کان بها من عساکر الوهابیه و رجعت اماره مکه للشریف غالب ثم بعد ذلک ترکوا مکه و اشتغلوا بقتال کثیر من القبائل و صار الطائف بأیدیهم و جعلوا علیه أمیرا (عثمان المضایفی) فصار هو و بعض جنودهم یقاتلون القبائل التی فی أطراف مکه و المدینه و یدخلونهم فی طاعتهم حتی استولوا علیهم و علی جمیع الممالک التی کانت تحت طاعه أمیر مکه فتوجه قصدهم بعد ذلک للاستیلاء علی مکه فساروا بجیوشهم سنه عشرین و حاصروا مکه و أحاطوا بها من جمیع الجهات. وشددوا الحصار علیها و قطعوا الطرق و منعوا المیره عن مکه فاشتد الحصار علی أهل مکه حتی أکلوا الکلاب لشده الغلاء و عدم وجود القوت فاضطر الشریف غالب الی الصلح معهم و تأمین أهل مکه فوسط أناسا بینه و بینهم فعقدوا الصلح علی شروط فیها رفق بأهل مکه فمن تلک الشروط أن اماره مکه تکون له فتم الصلح و دخلوا مکه فی أواخر ذی القعده سنه عشرین و تملکوا المدینه المنوره علی ساکنها أفضل الصلاه و السلام و انتهبوا الحجره و أخذوا ما فیها من الأموال،

ص: 179


1- 374. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 4.

و فعلوا أفعالا شنیعه، و جعلوا علی المدینه أمیرا منهم مبارک بن مضیان، و استمر حکمهم فی الحرمین سبع سنین (1) . و منعوا دخول الحج الشامی و المصری مع المحامل مکه، و صاروا یصنعون للکعبه المعظمه ثوبا من العباء القیلان الأسود، و أکرهوا الناس علی الدخول فی دینهم و منعوهم من شرب التنباک و من فعل ذلک و أطلعوا علیه عزروه بأقبح التعزیر، و هدموا القبب التی علی قبور الأولیاء.

محمد علی باشا یفتح الحجاز

و کانت الدوله العثمانیه فی تلک السنین فی ارتباک کثیر و شده قتال مع النصاری و فی اختلاف فی خلع السلاطین و قتلهم کما سنقف علیه ان شاء الله تعالی، ثم صدر الأمر السلطانی (2) لصاحب مصر محمد علی باشا بالتجهیز لقتال الوهابیه و کان ذلک فی سنه 1226 هجریه فجهز محمد علی باشا جیشا فیه عساکر کثیره جعل علیهم بفرمان سلطان ولده طوسون باشا فخرجوا من مصر فی رمضان من السنه المذکوره و لم یزالوا سائرین برا و بحرا حتی وصلوا الی ینبع فملکوه من الوهابیه. ثم لما وصلت العساکر الی الصفرا و الحدیده وقع بینهم و بین العرب الذین فی الحربیه قتال شدید بین الصفرا و الحدیده و کانت تلک القبائل کلها فی طاعه الوهابی و انضم الیها قبائل کثیره فهزموا ذلک الجیش و قتلوا کثیرا منهم و انتهبوا جمیع ما کان معهم و کان ذلک فی شهر ذی الحجه سنه 26 و لم یرجع من ذلک الجیش الی مصر الا القلیل. فجهز جیشا غیره سنه سبع و عشرین و عزم محمد علی

ص: 180


1- 375. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 4.
2- 376. الهدیه السنیه: 42.

باشا علی التوجه الی الحجاز بنفسه و توجهت العساکر قبله فی شعبان فی غایه القوه و الاستعداد و کان معهم من المدافع ثمانیه عشر مدفعا و ثلاثه قنابل فاستولت العساکر علی ما کان بید الوهابیه و ملکوا الصفراء و الحدیده و غیرهما فی رمضان بلا قتال بل بالمخادعه و مصانعه العرب باعطاء الدراهم الکثیره حتی أنهم أعطوا شیخ مشایخ حرب مائه ألف ریال و أعطوا شیخا من صغار مشایخ حرب أیضا ثمانیه عشر ألف ریال و رتبوا لهم علائف تصرف لهم کل شهر. و کان ذلک کله بتدبیر شریف مکه الشریف غالب و هو فی الظاهر تحت طاعه الوهابی، و أما المره الأولی التی هزموا فیها فلم یکونوا کاتبوا الشریف غالب فی ذلک حتی یکون الأمر بتدبیره و دخلت العساکر المدینه المنوره فی أواخر ذی القعده، و لما جاءت الأخبار الی مصر صنعوا زینه ثلاثه أیام و أکثروا من الشنک و ضرب المدافع و أرسلوا بشائر لجمیع ملوک الروم و استولت العساکر السائره من طریق البحر علی جده فی أوائل المحرم سنه ثمان و عشرین ثم طلعوا الی مکه و استولوا علیها أیضا، و کل ذلک بلا قتال بتدبیر الشریف سرا، و لما وصلت العساکر الی جده فر من کان بمکه من عساکر الوهابیه و أمرائهم. و کان سعود أمیر الوهابیه حج فی سنه سبع و عشرین ثم ارتحل الی الطائف، ثم الی الدرعیه و لم یعلم باستیلاء العساکر السلطانیه علی المدینه الا بعد ذلک ثم لما وصل الی الدرعیه علم باستیلائهم علی مکه ثم الطائف و لما وصلت العساکر الی جده و مکه فر من الطائف أمیرها عثمان المضایفی وفر من کان بها من عساکر الوهابیه و أمرائهم (1) و فی شهر ربیع الأول من سنه ثمان و عشرین أرسل محمد علی باشا مبشرین الی دار السلطنه و معهم المفاتیح و کتبوا الیهم أنها مفاتیح مکه و المدینه و جده و الطائف فدخلوا بها دار السلطنه بموکب حافل و وضعوا المفاتیح

ص: 181


1- 377. یونس: 18.

علی صفائح الذهب و الفضه و أمامهم البخورات فی مجامر الذهب و الفضه و خلفهم الطبول و الزمور و عملوا لذلک زینه و شنکا و مدافع و خلعوا علی من جاء بالمفاتیح و زادوا فی رتبه محمد علی باشا و بعثوا له أطواخا وعده أطواخ بولایات لمن یختار تقلیده (1) و فی شهر شوال سنه ثمان و عشرین توجه محمد علی باشا بنفسه الی الحجاز و قبل توجهه من مصر قبض الشریف غالب علی عثمان المضایقی الذی کان أمیرا علی الطائف للوهابیه، و کان من أهل أکبر أعوانهم و أمرائهم فزنجره بالحدید و بعثه الی مصر فوصل فی ذی القعده بعد توجه الباشا الی الحجاز ثم أرسل الی دار السلطنه فقتلوه و وصل محمد علی باشا فی ذی القعده الی مکه و قبض علی الشریف غالب ابن مساعد و بعثه الی دار السلطنه و أقام لشرافه مکه ابن أخیه الشریف یحیی بن سرور بن مساعد. و فی شهر محرم من سنه 29 بعثوا الی السلطنه مبارک بن مضیان الذی کان أمیرا علی المدینه المنوره للوهابیه فطافوا به فی القسطنطینیه فی موکب لیراه الناس ثم قتلوه و علقوا رأسه علی باب السرایا و فعل مثل ذلک بعثمان المضایفی، و أما الشریف غالب فأرسلوه الی سلانیک و بقی بها مکرما الی أن توفی سنه احدی و ثلاثین و دفن بها و بنی علیه قبه تزار، و مده امارته علی مکه ست و عشرون سنه. ثم ان محمد علی باشا وجه کثیرا من العساکر الی تربه و بیشه و بلاد غامد و زهران و بلاد عسیر لقتال طوائف الوهابیه و قطع دابرهم ثم سار بنفسه فی أثرهم فی شعبان سنه تسع و عشرین و وصل الی تلک الدیار و قتل کثیرا منهم و أسر کثیرا و خرب دیارهم (2) .

ص: 182


1- 378. محاضرات فی الالهیات - ص 460. کشف الشبهات لمحمد بن عبدالوهاب: 6.
2- 379. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 18.

هلاک سعود و ابنه عبدالله و تخریب الدرعیه

و فی شهر جمادی الأولی سنه تسع و عشرین هلک سعود أمیر الوهابیه و قام بالملک بعده ولده عبدالله و رجع محمد علی باشا من تلک الدیار التی وصلها من دیار الوهابیه عند اقبال الحج و حج و مکث بمکه الی رجب سنه ثلاثین ثم توجه الی مصر و ترک بمکه حسن باشا و وصل الباشا الی مصر فی منتصف رجب سنه ثلاثین و مائتین و ألف فتکون اقامته بالحجاز سنه و سبعه أشهر، و ما رجع الی مصر الا بعد أن مهد أمور الحجاز. و أباد طوائف الوهابیه التی کانت منتشره فی جمیع قبائل الحجاز و الشرق و بقی منهم بقیه بالدرعیه أمیرهم عبدالله بن سعود فجهز محمد علی باشا لقتاله جیشا و أرسله تحت قیاده ابنه ابراهیم باشا، و کان عبدالله بن سعود قبل ذلک یکاتب مع طوسون باشا بن محمد علی باشا حین کان بالمدینه و عقد معه صلحا علی بقاء امارته و دخوله تحت طاعه محمد علی باشا فلم یرض محمد علی باشا بهذا الصلح. فجهز ولده ابراهیم باشا و جعل أمر العساکر الیه، و کان ابتداء ذلک فی أواخر سنه احدی و ثلاثین فوصل الی الدرعیه سنه اثنتین و ثلاثین و نازل بجیوشه عبدالله بن سعود فی ذی القعده سنه 33، و لما جاءت الأخبار الی مصر ضربوا لذلک ألف مدفع و فعلوا شنکا و زینوا مصر و قراها سبعه أیام، و کان محمد علی باشا له اهتمام کبیر فی قتال الوهابیه و أنفق فی ذلک خزائن من الأموال حتی أخبر بعض من کان یباشر خدمته أنهم دفعوا فی دفعه من الدفعات لأجره تحمیل بعض الذخائر خمسه و أربعین ألف ریال هذا فی مره من المرات کان ذلک الحمل من الینبع الی المدینه عن أجره کل بعیر ست ریالات دفع نصفها أمیر ینبع و النصف الآخر أمیر المدینه. و عند وصول الحمل من المدینه الی الدرعیه کان أجر تلک الحمله فقط مائه و أربعین ألف ریال و قبض ابراهیم باشا علی عبدالله بن سعود و بعث به و کثیر من

ص: 183

أمرائهم الی مصر فوصل فی سابع عشر محرم سنه أربع و ثلاثین و صنعوا له موکبا حافلا یراه الناس و أرکبوه علی هجین و ازدحم الناس للتفرج علیه (1) . و لما دخل علی محمد علی باشا قام له و قابله بالبشاشه و أجلسه بجانبه و حادثه، و قال له الباشا ما هذه المطاوله فقال الحرب سجال قال و کیف رأیت ابنی ابراهیم باشا قال ما قصر و بذل همته و نحن کذلک حتی کان ما قدره الله تعالی فقال له الباشا أنا أترجی فیک عند مولانا السلطان فقال المقدر یکون ثم ألبسه خلعه و أنصرف الی بیت اسماعیل باشا ببولاق، و کان بصحبه عبدالله ابن سعود صندوق صغیر مصفح فقال الباشا له. ما هذا؟ فقال هذا ما أخذه أبی من الحجره أصحبه معی الی السلطان، فأمر الباشا بفتحه فوجدوا فیه ثلاثه مصاحف من خزائن الملوک لم یر الراؤون أحسن منها و معها ثلاثمائه حبه من اللؤلؤ الکبار و حبه زمرد کبیره و شریط من الذهب، فقال له الباشا الذی أخذتموه من الحجره أشیاء کثیره غیر هذا فقال هذا الذی وجدته عند أبی فانه لم یستأصل کل ما کان فی الحجره لنفسه بل أخذه العرب و أهل المدینه و أغاوات الحرم و شریف مکه فقال الباشا صحیح وجدنا عند الشریف أشیاء من ذلک ثم أرسلوا عبدالله بن سعود الی دار السلطنه و رجع ابراهیم باشا من الحجاز الی مصر فی شهر المحرم من سنه 235 ه بعد أن أخرب الدرعیه خرابا کلیا حتی ترکوا سکناها (2) .

سنه 235 ه_ سقطت الوهابیه و الدرعیه

و لما وصل عبدالله بن سعود الی دار السلطنه فی شهر ربیع الأول طافوا به البلد لیراه الناس ثم قتلوه عند باب همایون و قتلوا أتباعه أیضا فی نواح متفرقه. هذا

ص: 184


1- 380. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.
2- 381. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

حاصل ما کان فی قصه الوهابی بغایه الاختصار و لو بسط الکلام فی کل قضیه لطال، و کانت فتنتهم من المصائب التی أصیب بها أهل الاسلام فانهم سفکوا کثیرا من الدماء، و انتهبوا کثیرا من الأموال، و عم ضررهم، و تطایر شررهم فلا حول و لا قوه الا بالله (1) .

ولع ابن عبدالوهاب بتراجم المتنبئین الکذابین

و کان محمد بن عبدالوهاب هذا بادی بدئه کما ذکره بعض کبار المؤلفین مولعا بمطالعه أخبار من ادعی النبوه کاذبا کمسیلمه الکذاب و سجاع و الأسود العنسی و طلیحه الأسدی و أضرابهم فکان یضمر فی نفسه دعوی النبوه الا أنه لم یتمکن من اظهارها و کان یسمی جماعته من أهل بلده الأنصار و یسمی متابعیه من الخارج المهاجرین و کان یأمر من حج حجه الاسلام قبل اتباعه أن یحج ثانیه قائلا ان حجتک الأولی غیر مقبوله لأنک حججتها و أنت مشرک و یقول لمن أراد أن یدخل فی دینه اشهد علی نفسک أنک کنت کافرا و اشهد علی والدیک أنهما ماتا کافرین و اشهد علی فلان و فلان و یسمی له جماعه من أکابر العلماء الماضین أنهم کانوا کفارا فان شهد بذلک قبله و الا أمر بقتله و کان یصرح بتکفیر الأمه منذ ستمائه سنه و یکفر کل من لا یتبعه و ان کان من أتقی المسلمین و یسمیهم مشرکین و یستحل دماءهم و أموالهم و یثبت الایمان لمن اتبعه و ان کان من أفسق الناس (2) .

انتقاص ابن عبدالوهاب للنبی

و کان محمد بن عبدالوهاب علیه ما یستحق من الله ینتقص النبی صلی الله علیه و آله و سلم کثیرا بعبارات مختلفه منها قوله فیه أنه (طارش).

ص: 185


1- 382. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.
2- 383. من خلیفه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم سلطان محمود خان ثانی بن عبدالحمید خان أول سلطان أحمد.

و هو فی لغه العامه بمعنی الشخص الذی یرسله أحد الی غیره و العوام لا یستعملون هذه الکلمه فیمن به حرمه عندهم. و منها قوله انی نظرت فی قصه الحدیبیه فوجدت فیها کذا و کذا من الکذب الی غیر ذلک من الألفاظ الاستخفافیه حتی أن بعض أتباعه یقول بحضرته ان عصای هذه خیر من محمد لأنی انتفع بها و محمد قد مات فلم یبق فیه نفع و هو یرضی بکلامه. و هذا کما تعلم کفر فی المذاهب الأربعه و منها أنه کان یکره الصلاه علی النبی صلی الله علیه و آله و سلم و ینهی عن ذکرها لیله الجمعه و عن الجهر بها علی المنابر و یعاقب من یفعل ذلک عقابا شدیدا حتی أنه قتل رجلا أعمی مؤذنا لم ینته عما أمره بترکه من ذکر الصلاه علی النبی صلی الله علیه و آله و سلم بعد الأذان و یلبس علی أتباعه قائلا: ان ذلک کله محافظه علی التوحید و کان قد أحرق کثیرا من کتب الصلاه من النبی صلی الله علیه و آله و سلم کدلائل الخیرات و غیرها و کذلک أحرق کثیرا من کتب الفقه و التفسیر و الحدیث مما هو مخالف لأباطیله و کان یأذن لکل من تبعه أن یفسر القرآن بحسب فهمه و تمسک ابن عبدالوهاب فی تکفیر الناس بآیات نزلت فی المشرکین فحملها علی الموحدین. و قد روی البخاری فی صحیحه عن عبدالله بن عمر رضی الله تعالی عنهما فی وصف الخوارج أنهم انطلقوا الی آیات نزلت فی الکفار فجعلوها فی المؤمنین و فی روایه أخری عن ابن عمر أنه صلی الله علیه و آله و سلم قال: (أخوف ما أخاف علی أمتی رجل متأول للقرآن یضعه فی غیر موضعه) (1) .

ابن عبدالوهاب لا یقبل القرآن و الحدیث

فهذا و ما قبله صادق علی ابن عبدالوهاب و أتباعه و یظهر من أقواله و أفعاله أنه کان یدعی أن ما أتی به دین جدید و لذلک لم یقبل من دین النبی صلی الله علیه و آله و سلم الا القرآن

ص: 186


1- 384. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

و قبوله ایاه انما کان ظاهرا فقط کیلا یعلم الناس حقیقه أمره و الدلیل علی ذلک أنه هو و أتباعه کانوا یؤولون القرآن بحسب أهوائهم لا بحسب ما فسره النبی صلی الله علیه و آله و سلم و أصحابه و السلف الصالح و أئمه التفسیر و ما کان یقول بأحادیث النبی و أقاویل الصحابه و التابعین و الأئمه المجتهدین. و لا بما استنبطه الأئمه من الکتاب و السنه و لا یأخذ بالاجماع و لا القیاس الصحیح. و کان یدعی الانتساب الی مذهب الامام أحمد کذبا و تسترا و قد رد علیه أضالیله کثیر من علماء الحنابله و ألفوا فی ذلک رسائل عدیده حتی أخوه الشیخ سلیمان بن عبدالوهاب ألف رساله فی الرد علیه. و کان یقول لعماله اجتهدوا بحسب نظرکم و احکموا بما ترونه مناسبا للدین و لا تلتفتوا لهذه الکتب المتداوله فان فیها الحق و الباطل (1) .

ابن عبدالوهاب قتل المؤمنین و أهان المرسلین

و قتل کثیرا من العلماء و الصالحین لأنهم لم یوافقوه علی ما ابتدعه قال العلامه السید العلوی الحداد ان المحقق عندنا من أقواله و أفعاله ما یوجب خروجه عن القواعد الاسلامیه لما أنه یستحل أمورا مجمعا علی تحریمها معلومه من الدین بالضروره بلا تأویل سائغ و هو مع ذلک ینتقص الأنبیاء و المرسلین و الأولیاء و الصالحین (2) و انتقاصهم عمدا کفر بالاجماع عند الأئمه الأربعه ثم انه صنف لابن سعود رساله سماها (کشف الشبهات عن خالق الأرض و السماوات) کفر فیها جمیع المسلمین و زعم أن الناس کفار منذ ستمائه سنه و حمل الآیات التی نزلت فی الکفار من قریش علی أتقیاء الأمه.

ص: 187


1- 385. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.
2- 386. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

ابن عبدالوهاب کفر المسلمین

و اتخذ ابن سعود ما یقوله وسیله لا تساع الملک و انقیاد الأعراب له فصار ابن عبدالوهاب یدعو الناس الی الدین و یثبت فی قلوبهم قائلا: أن جمیع من هو تحت السماء مشرک بالأمراء و من قتل مشرکا فقد وجبت له الجنه و کان ابن سعود یمتثل کلما یأمره به فاذا أمره بقتل انسان أو أخذ ماله سارع الی ذلک فکان ابن عبدالوهاب فی قومه کالنبی فی أمته. لا یترکون شیئا مما یقوله و لا یفعلون شیئا الا بأمره و یعظمونه غایه التعظیم. و یبجلونه غایه التبجیل و ما زالت أحیاء العرب و قبائلها تطیعه حتی اتسع بذلک ملک ابن سعود و ملک أولاده بعده و حاربه الشریف غالب (رحمه الله) خمس عشره سنه حتی عجز عن حربه و لم یبق أحد الا صار من حزبه و دخل مکه بالصلح سنه ألف و مائتین و عشرین و استمر فیها سبع سنین الی أن جهزت الدوله العلیه عساکرها المنصوره علیه و وجهت الأمر الی وزیرها المفخم محمد علی باشا صاحب مصر فأتاه بجیوش باسله و طهر الأرض منه و من أتباعه ثم جهز ابنه ابراهیم باشا فوصل بجیوشه الی الدرعیه سنه 1233 فأفنی و أباد من بقی منهم و من قبائح ابن عبدالوهاب الشنیعه أنه منع الناس من زیاره قبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم. فبعد منعه خرج أناس من الأحساء وزراروه صلی الله علیه و آله و سلم فلما رجعوا مروا علی ابن عبدالوهاب فی الدرعیه فأمر بحلق لحاهم و أرکبهم مقلوبین الی الأحساء. و قد أخبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم عن هؤلاء الخوارج فی أحادیث کثیره فکانت من أعلام نبوته علیه الصلاه و السلام لأن فیها اخبارا بالغیب منها قوله علیه و آله الصلاه و السلام (1) (الفتنه من ههنا الفتنه من ههنا) و أشار الی المشرق أی الدرعیه

ص: 188


1- 387. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

فالظاهر أن النبی أشار الی منبع الفتنه مرتین؛ مره الی منزل عائشه (1) ، و مره الی المشرق (2) فتحقق ذلک.

من قبائح ابن عبدالوهاب

و من قبائح ابن عبدالوهاب احراقه کثیرا من کتب العلم و قتله کثیرا من العلماء و خواص الناس و عوامهم و استباحه دمائهم و أموالهم (3) و نبشه لقبور الأولیاء و قد أمر فی الأحساء أن تجعل بعض قبورهم محلا لقضاء الحاجه و منع الناس من قراءه دلائل الخیرات و من الرواتب و الأذکار و من قراءه المولد الشریف و من الصلاه علی النبی فی المنائر بعد الأذان و قتل من فعل ذلک و منع الدعاء بعد الصلاه و کان یصرح بکفر المتوسل بالأنبیاء و الملائکه و الأولیاء. و یزعم أن من قال لأحد مولانا أو سیدنا فهو کافر (4) .

قتل الوهابیه لسنه الطائف

و من أعظم قبائح الوهابیه اتباع ابن عبدالوهاب قتلهم الناس حین دخلوا الطائف قتلا عاما حتی استأصلوا الکبیر و الصغیر. و أودوا بالمأمور و الأمیر

ص: 189


1- 388. المصدر السابق.
2- 389. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.
3- 390. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 18.
4- 391. المصدر السابق.

و الشریف و الوضیع. و صاروا یذبحون علی صدر الأم طفلها الرضیع و وجدوا جماعه یتدارسون القرآن فقتلوهم عن آخرهم، و لما أبادوا من فی البیوت جمیعا خرجوا الی الحوانیت و المساجد و قتلوا من فیها و قتلوا الرجل فی المسجد و هو راکع أو ساجد حتی أفنوا المسلمین فی ذلک البلد. و لم یبق فیه الا قدر نیف و عشرین رجلا تمنعوا فی بیت الفتنی بالرصاص أن یصلوهم و جماعه فی بیت الفعر قدر المائتین و سبعین قاتلوهم یومهم ثم قاتلوهم فی الیوم الثانی و الثالث حتی راسلوهم بالأمان مکرا و خدیعه فلما دخلوا علیهم و أخذوا منهم السلاح قتلوهم جمیعا و أخرجوا غیرهم أیضا بالأمان و العهود الی وادی (وج) و ترکوهم هنالک فی البرد و الثلج حفاه عراه مکشوفی السوآت هم و نساؤهم من مخدرات المسلمین و نهبوا الأموال و النقود و الأثاث و طرحوا الکتب علی البطاح و فی الأزقه و الأسواق تعصف بها الریاح و کان فیها کثیر من المصاحف و من نسخ البخاری و مسلم و بقیه کتب الحدیث و الفقه و غیر ذلک تبلغ الوفا مؤلفه فمکثت هذه الکتب أیاما و هم یطؤونها بأرجلهم و لا یستطیع أحد أن یرفع منها ورقه ثم أخربوا البیوت و جعلوها قاعا صفصفا و کان ذلک سنه 1217 (1) .

عقیده الوهابیه: لا سنه بعد الیوم و لا شیعه بعد الیوم

أصر ابن عبدالوهاب تلمیذ ابن تیمیه منذ الیوم الاول من مساعیه الکافره الی افناء الدین الاسلامی و احلال مذهبه البالی و الزائغ محله.

ص: 190


1- 392. المصدر السابق.

فکفر هذا الشیخ المعتوه السنه و الشیعه معا باسالیب ابلیسیه عدیده اذ فسر الایات القرآنیه النازله فی حق الکافرین علی المؤمنین فاخرجهم من الدین، مثلما فعل استاذه. ثم شرع فی تکفیر الشیعه و وجوب قتلهم فکانت مذبحه کربلاء و غیرها. اما مع السنه فاتبع اسلوبین: الاول اعلان کفر کافه المذاهب المخالفه لمذهبه. الثانی: محاوله رکوب الموجه السنیه و قیادتها نحو اهدافه المرسومه. فشرع رجال المذاهب الوهابی فی شراء ذمم علماء السنه و عوامهم بالاموال المنهوبه و المغصوبه. و قتل المخالفین لهم جسدیا و معنویا. و حاولوا الاستفاده من غاراتهم الهمجیه و من مواسم الحج المقدسه لتسخیر أهل السنه فی مشروعهم المخالف للسنه!!! فنجحت الخطه الوهابیه فی بعض المجالات فی حرف المسیره السنیه عن قواعدها الاصیله. و لم یعد هذا البعض من السنه یدرک خطوره الفتاوی الوهابیه اللا اسلامیه و شراسه اعمال هذه الطائفه فی اراقه دماء الابریاء و الزنا بنسائهم و سرقه اموالهم. و اصبح بعض السنه وهابیه یرکبون الکبائر فیقتلون المتقین و یشربون دماءهم.

ص: 191

التکفیر

تکفیر النبی للوهابیه النواصب

من معجزات رسول الله علمه الغیب عن طریق جبرئیل علیه السلام و قد ذکر الکثیر من هذه العلوم للمسلمین. و قال سید الانبیاء محمد صلی الله علیه و آله و سلم: (یخرج ناس من قبل المشرق یقرأون القرآن لا یجاوز تراقیهم یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیه لا یعودون فیه حتی یعود السهم الی فوقه - یعنی موضع الوتر - سیماهم التحلیق). و فی روایه زیاده علی ذلک: هم شر الخلیقه طوبی لمن قتلهم أو قتلوه یدعون الی کتاب الله و لیسوا منه فی شی ء. و قوله صلی الله علیه و آله و سلم: (اللهم بارک لنا فی شامنا اللهم بارک لنا فی یمننا). قالوا یا رسول الله و فی نجدنا قال: هناک الزلازل و الفتن و بها یطلع قرن الشیطان. و قوله علیه و آله الصلاه و السلام (یخرج ناس من المشرق یقرأون القرآن لا یجاوز تراقیهم کلما قطع قرن نشأ قرن حتی یکون آخرهم مع المسیح الدجال

ص: 192

سیماهم التحلیق) (1) . و فی قوله علیه و آله الصلاه و السلام: (سیماهم التحلیق) تنصیص علی هؤلاء القوم الخارجین من المشرق التابعین (2) لمحمد بن عبدالوهاب فیما ابتدعه لأنهم کانوا یأمرون من اتبعهم أن یحلق رأسه و لا یترکونه اذا تبعهم حتی یحلقوا رأسه و لم یقع مثل ذلک من احدی الفرق الضاله التی مضت قبلهم. و من الأحادیث قوله صلی الله علیه و آله و سلم: (یخرج فی آخر الزمان فی بلد مسیلمه رجل یغیر دین الاسلام) (3) . و قول النبی صلی الله علیه و آله: (سیظهر من نجد شیطان تتزلزل جزیره العرب من فتنته) (4) . و قال النبی صلی الله علیه و آله عنهم: یقرأون القرآن لا یجاوز تراقیهم یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیه ثم لا یرجعون فیه سیماهم التحلیق لا یزالون یخرجون حتی یخرج الدجال، فاذا لقیتموهم فاقتلوهم، فاذا لقیتموهم فاقتلوهم، فاذا لقیتموهم فاقتلوهم، هم شر الخلق و الخلیقه (5) . نفهم من النصوص الحدیثیه المذکوره ان الوهابیه السلفیه هی امتداد للخوارج و الاثنان من قماش واحد، و علی دین واحد. فالاثنان عدوان لأهل بیت النبوه علیهم السلام، و خصمان لدودان للشیعه. و رجال الفئتین سیماهم التحلیق.

ص: 193


1- 393. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 18.
2- 394. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 18.
3- 395. الجمل، المدنی 47، البحار 639 / 31، الصراط المستقیم 142 / 3، صحیح البخاری ط. دار الفکر بیروت عن طبعه دار الطباعه العامره استانبول 1401 هجریه، صحیح مسلم 180 / 8 دار الفکر، بیروت، مصنف ابن ابی شیبه 40 / 2.
4- 396. مسند احمد 38 / 13، فتح الباری 38 / 13.
5- 397. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 17.

الاثنان یبیحان اراقه دماء الابریاء، وبقر بطون الحوامل، و افتعال حمامات الدم و احراق مدن مخالفیهم. و هناک آلاف المصادیق الشاهده علی ذلک. و الاثنان لا یلتزمان بالاحکام الشرعیه و النوامیس الاخلاقیه المحمدیه. و کان النبی محمد صلی الله علیه و آله و سلم ینادی بأبلغ وجه علی کفر النواصب، اذ حقیقه الولایه الاتباع و الائتمام، کما أشار الیه جل مجده و سلطانه بقوله: (قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی) (1) . و الأخبار الناطقه بکفرهم أکثر من أن تحصی، منها: ما نقله السید الجلیل رضی الدین ابن طاووس رضی الله عنه فی الطرائف، عن کتاب ابن مردویه، و هو الثقه عندهم، قال: حدثنا أبوبکر أحمد بن کامل، و أحمد بن محمد، عن عمر بن سعید الأخمشی (2) . قال: حدثنا عبید بن کثیر العامری، قال: حدثنا محمد بن علی الصیر فی، قال حدثنا ابراهیم بن اسماعیل الیشکری، عن شریک، عن الأعمش، عن أبی وائل، عن حذیفه، قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: علی خیر البشر فمن أبی فقد کفر (3) . و تقریب الاستدلال أنه دل بمنطوقه علی کفر من أبی کونه علیه السلام خیر البشر، و المخالفون یأبون ذلک و یقولون: ان الشیاطین الثلاثه المتلصصه خیر منه. و منها ما رواه ابن المغازلی عن أبی ذر قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: من ناصب علیا الخلافه بعدی فهو کافر الحدیث (4) .

ص: 194


1- 398. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 17.
2- 399. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 17.
3- 400. الفجر الصادق، جمیل صدقی الزهاوی 17. أی قال النبی محمد صلی الله علیه و آله و سلم: طوبی لمن قتل الوهابیه.
4- 401. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 17.

الوهابیه هم الخوارج أم لا

کثیر من أحادیث النبی صلی الله علیه و آله و سلم فیها التصریح بهذه الفتنه کقوله صلی الله علیه و آله و سلم: (یخرج أناس من قبل المشرق یقرأون القرآن لا یجاوز تراقیهم یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیه سیماهم التحلیق). و هذا الحدیث جاء بروایات کثیره بعضها فی صحیح البخاری و بعضها فی غیره لا حاجه لنا الی الاطاله بنقل تلک الروایات و لا لذکر من خرجها لأنها صحیحه مشهوره ففی قوله سیماهم التحلیق تصریح بهذه الطائفه لأنهم کانوا یأمرون کل من اتبعهم أن یحلق رأسه و لم یکن هذا الوصف لأحد من طوائف الخوارج و المبتدعه الذین کانوا قبل زمن هؤلاء (1) . و کان السید عبدالرحمن الأهدل مفتی زبید یقول لا حاجه الی التألیف فی الرد علی الوهابیه بل یکفی فی الرد علیهم قوله صلی الله علیه و آله و سلم سیماهم التحلیق فانه لم یفعله أحد من المبتدعه غیرهم. و اتفق مره أن امرأه أقامت الحجه علی ابن الوهاب لما أکرهوها علی أتباعهم ففعلت، أمرها ابن عبدالوهاب أن تحلق رأسها فقالت له حیث أنک تأمر المرأه بحلق رأسها ینبغی لک أن تأمر الرجل بحلق لحیته لأن شعر رأس المرأه زینتها و شعر لحیه الرجل زینته فلم یجد لها جوابا. و بعد منع ابن عبدالوهاب زیاره النبی صلی الله علیه و آله و سلم خرج أناس من الأحساء وزاروه صلی الله علیه و آله و سلم فلما رجعوا مروا علی ابن عبدالوهاب فی الدرعیه أمر بحلق لحاهم و أرکبهم مقلوبین الی الأحساء. قد أخبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم عن هؤلاء الخوارج فی

ص: 195


1- 402. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 17.

أحادیث کثیره فکانت من أعلام نبوته علیه الصلاه و السلام لأن فیها اخبارا بالغیب منها قوله عیه الصلاه و السلام (1) . و من الأحادیث قوله صلی الله علیه و آله و سلم (یخرج فی آخر الزمان فی بلد مسیلمه رجل یغیر دین الاسلام) و قوله علیه الصلاه و السلام: (سیظهر من نجد شیطان تتزلزل جزیره العرب من فتنته) (2) .

تکفیر الوهابیه نابع من کونهم نواصب

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من ناصب علیا الخلافه بعدی فهو کافر، و قد حارب الله و رسوله، و من شک فی علی فهو کافر (3) . قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علی بن أبی طالب باب حطه، من دخل منه کان مؤمنا، و من خرج عنه کان کافرا (4) . قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علی بن أبی طالب باب الدین، من دخل فیه کان مؤمنا، و من خرج عنه کان کافرا (5) . عن أبی وائل، عن حذیفه: قال النبی صلی الله علیه و آله لعلی علیه السلام: جعلناک علما فیما بینی و بین أمتی، فمن لم یتبعک فقد کفر (6) . عن جابر، قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من لم یقل علی خیر الناس فقد کفر (7) . عن عبدالله بن العباس،: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من لم یقل علی خیر الناس فقد

ص: 196


1- 403. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 17.
2- 404. کنز العمال 306 ، 305 / 11، مستدرک الحاکم 147 / 2، مسند احمد 355 / 4، سنن ابن ماجه 176 / 5.
3- 405. آل عمران: 31.
4- 406. فی الطرائف: الأخمس.
5- 407. الطرائف ص 88 - 87.
6- 408. المناقب لابن المغازلی ص 46 برقم: 68، کتاب الأربعین - الشیخ الماحوزی ص 346.
7- 409. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

کفر (1) . عن حذیفه بن الیمان، قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علی خیر البشر، فمن أبی فقد کفر (2) . عن شریک بن عبدالله، یقول: علی خیر البشر، فمن أبی فقد کفر (3) . عن محمد بن منکدر، عن جابر، قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علی خیر البشر، فمن أبی فقد کفر (4) . عن عطیه العوفی، قال: دخلنا علی جابر بن عبدالله الأنصاری، و قد سقط حاجباه علی عینیه من الکبر، فقلنا: أخبرنا عن علی، فقال: ذاک خیر البشر (5) . قال رسول الله صلی الله علیه و آله: یا حذیفه ان حجه الله علیکم بعدی علی بن أبی طالب، الکفر به کفر بالله، و الشرک به شرک بالله، و الشک فیه شک فی الله، و الالحاد فیه الحاد فی الله، و الانکار له انکار الله (6) . عن النبی صلی الله علیه و آله: من أنکر امامه علی بعدی کمن أنکر نبوتی فی حیاتی، و من أنکر نبوتی کان کمن أنکر ربوبیه ربی عزوجل (7) . عن أم سلمه رضی الله عنها قالت: لاحدثنک (یعنی للحسن البصری) بحدیث سمعته اذنای من رسول الله صلی الله علیه و آله و الا فصمتا، و رأته عینای و الا فعمیتا، وعاه قلبی و الا فطبع الله علیه، و أخرس لسانی ان لم أکن سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول لعلی بن

ص: 197


1- 410. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 18.
2- 411. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 18.
3- 412. ابن المعازلی: مناقب علی بن أبی طالب، ص 46، ط ایران.
4- 413. کنز العمال، المتقی الهندی ج 11 ص 610، ط بیروت.
5- 414. ینابیع الموده، ج 2 ص 61 ط اسلامبول.
6- 415. تاریخ دمشق، ج 27 ص 489، ط بیروت.
7- 416. تاریخ بغداد، ج 7 ص 421.

ابی طالب علیه السلام: یا علی، ما من عبد لقی الله یوم یلقاه جاحدا لولایتک الا لقی الله بعباده صنم أو وثن (1) . قال الصادق علیه السلام: لا یرد علی علی بن أبی طالب علیه السلام أحد ما قال فیه النبی صلی الله علیه و آله الا کافر (2) . قال الصادق علیه السلام: الامام علم فیما بین الله عزوجل و بین خلقه، فمن عرفه کان مؤمنا، و من أنکره کان کافرا (3) . عن محمد بن جعفر، عن أبیه علیه السلام، قال: علی علیه السلام باب هدی، من خالفه کان کافرا، و من أنکره دخل النار (4) . عن أبی عبدالله علیه السلام: منا الامام المفروض طاعته، من جحده مات یهودیا، أو نصرانیا (5) .

السلفیه الوهابیه غطاء دینی و فجور ذاتی

الوجود الوهابی وجود دنیوی لصوصی بغطاء دینی مبلغ منزلته الحالیه عبر الاستفاده من حرکه الأمویین و العباسیین و غیرهم. فالأمویون و العباسیون و العثمانیون بلغوا ذروه المطالب الدنیویه بعنوان الدین رغم فسقهم و فجورهم و تنکرهم للأحکام الشرعیه و قتلهم المؤمنین فالرئیس عندهم یلقب نفسه خلیفه رسول الله صلی الله علیه و آله و هو أبعد الناس عنه، و هو رئیس الأمه و عدوها فی آن واحد، و هو رأس الدین لکنه متحلل منه. فابن تیمیه لا یختلف عن معاویه و یزید و مروان فی المنهجیه الحیاتیه و الدینیه.

ص: 198


1- 417. تاریخ بغداد، ج 3 ص 192.
2- 418. تاریخ دمشق، ج 27 ص 445.
3- 419. المصدر، ص 446 و 447.
4- 420. المصدر، ص 446 و 447.
5- 421. المصدر.

لذا یمدحهم ابن تیمیه و یبرر قتلهم المتقین، و یجیز استحواذهم علی أموال عباد رب العالمین و یکتم غیهم و عتوهم و انحلالهم الأخلاقی. فابن تیمیه أفضل مصداق لوعاظ السلاطین الساعین للحیاه الدنیا و التارکین للآخره. فهو شریک القتله و الخاطفین و المجرمین فی مشارق الأرض و مغاربها. و تطورت الحرکه الوهابیه تدریجیا مع مر الزمن فأصبحت أعتی و أطغی و أمر. وسعت للاستفاده من الدین الی أقصی مراحله فی عملیه مزیفه مخجله تحت شعار: أما اللحی فطول، و أما الثیاب فقصر. فطالت لحی الوهابیین کما أطال الأحبار لحاهم من قبل دون علم و لا تقوی. فأصبح الوهابی معروفا باللحیه الطویله الزائده عن المعروف و المقبول. و لم یکن صحابه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یتصفون بهذا اللحی الزائده و طورت حکومه الطالبان السلفیه فی أفغانستان هذه الحاله و عاقبت أصحاب اللحی المتوسطه الطول. و قصرت السلفیه ثیابها یوما بعد آخر حتی خرجت عن الحشمه الاسلامیه الدارجه بینما کان الصحابه یطیلون ثیابهم و یبالغون فی الستر و الحشمه. و کانت شعوب و أمم الأرض معروفه بالحجاب رجالا و نساءا فی أیام الأنبیاء و أوصیائهم و تعودوا علی ذلک. لکن الوهابیه خالفت منهجهم مثلما خالفت بقیه مناهجم فرفعت شعار أما الثیاب فقصر.

تکفیر المسلمین للوهابیه

لقد تسالم العلماء علی کفر النواصب و الخوارج متمسکین لذلک بانکارهم الضروری (1) و طبقا للحدیث الشریف الوارد فی هذا المجال.

ص: 199


1- 422. المجلسی: بحارالأنوار، ج 38: صص 97 و 101 و 109.

و ما رواه فی (الوسائل) عن تحف العقول عن الصادق علیه السلام - فی حدیث - قال: (... و یخرج من الایمان بخمس جهات من الفعل، کلها متشابهات معروفات: الکفر و الشرک و الضلال و الفسق و رکوب الکبائر فمعنی الکفر کل معصیه عصی الله بها بجهه الجحد و الانکار و الاستخفاف و التهاون فی کل ما دق و جل، و فاعله کافر، و معناه معنی کفر من أی مله کان و من أی فرقه کان بعد أن یکون بهذه الصفات فهو کافر - الی أن قال -: فان کان هو الذی مال بهواه الی وجه من وجوه المعصیه لجهه الجحود و الاستخفاف و التهاون فقد کفر، و ان هو مال بهواه الی التدین لجهه التأویل و التقلید و التسلیم و الرضا بقول الآباء و الاسلاف فقد أشرک). و مقاد هذه الاخبار لا ینفک عن العنوان المنتزع منها، و هو الخروج عن الدین الذی هو سبب للکفر، بل هو الکفر حقیقه، من غیر فرق فی عدم التدین بین ما کان من أصول الدین أو من فروعه بعد العلم - أو ما بحکمه - بأنه من الدین. و هذان الوجهان یشترکان فی التکفیر بانکار ضروری المذهب من أهل المذهب، بل کل ما قطع من دلیله بأنه حکم النبی فحکم بخلافه و ان لم یکن ضروریا، و کذا اذا اعترف بالقطع به بل الاخیران أولی لحصول العلم الفعلی له فیهما، و فی الاول علمه بالضروریه من حیث وجوب التدین به لبطلان الشبهه فی مقابل الضروره بحکم العلم بالمخالفه لعدم اتصافه فی الحقیقه بالعلم الذی هو من الصفات النفسانیه (1) . قال ابن أبی الحدید فی المصدر الآنف: (أما أصحاب الجمل فهم عند أصحابنا هالکون کلهم الا عائشه و طلحه و الزبیر) (2) .

ص: 200


1- 423. المجلسی: بحارالأنوار، ج 38: صص 97 و 101 و 109.
2- 424. المجلسی: بحارالأنوار، ج 38 ص 101.

فانهم تابوا ولو لا التوبه لحکم لهم بالنار لاصرارهم علی البغی و أما عسکر الشام بصفین فانهم هالکون کلهم عند أصحابنا، لا یحکم لاحد منهم الا بالنار، لاصرارهم فی الاخبار المستفیضه الصریحه و الظاهره فی کفرهم (1) بل تشملهم أخبار کفر النواصب، لاندراجهم فیهم حقیقه. (و منها النواصب) و کفرهم - مع کونه منصوصا علیه مستفیضا (2) - مما لا

ص: 201


1- 425. الوسائل، ج 18: صص 561 و 560 و 559 و 567 و 562.
2- 426. المصدر.

خلاف فیه، بل الاجماع مستفیض علیه (1) . و اختلفوا فی معنی النصب: فبین قائل: انه البغض لعلی علیه السلام علی وجه التدین، و هو موافق لما عن (القاموس): (النواصب و الناصبیه و أهل النصب: المتدینون ببغضه علی علیه السلام، لانهم نصبوا له، و أی عادوه) و قائل: انه التظاهر بالبغض لاهل البیت، و قائل: انه مطلق بغضهم له علیه السلام. و قائل: انه البغض لشیعتهم من حیث کونهم شیعتهم (2) و المتیقن منها فی الحکم بالکفر: هو التدین ببغضهم علیهم السلام أعلن أو لم یعلن - بل هو مندرج فی عنوان منکر ضروری الدین، فیکون مدلولا علیه أیضا بما دل علی کفر منکره: من الاجماعات و النصوص. و لعل اطلاق الکفر فی بعض الاخبار علی مطلق البغض مع عدم العلم بضروریته به، کنایه عن الخبث الذاتی و الکفر الباطنی، دون ما هو موضوع للاحکام الخاصه (3) الا أن یدعی - و هو غیر بعید - أن بغضهم علیهم السلام من حیث هو سبب مستقل للکفر، فتکون موده (ذوی القربی) علی حد الرساله، الا أن الاقرب أن کفرهم لانکار الضروره، فان حرمه معاداه أهل البیت علیهم السلام من ضروریات

ص: 202


1- 427. المصدر.
2- 428. المصدر.
3- 429. مصباح الفقیه ج 1 ق 2 - آقا رضا الهمدانی ص 567.

الاسلام المعلوم عند الخواص و العوام (و منهم الغلاه) (1) و هم الذین ادعوا ربوبیه علی علیه السلام، و عن بعض العبارات: ربوبیه أحد الائمه علیهم السلام، و عن بعض قد یطلق علی من قال بآلهیه أحد من الناس (2) . و یدل علی کفر المشبهه - مضافا الی ما عرفت - قول الرضا علیه السلام: (کل من قال بالتشبیه و الجبر فهو کافر مشرک) (3) . و بالجمله، فالمدار فی الکفر علی ما دار علیه العنوان الجامع: من انکار ضروری الدین. و لذا اقتصر علیه بعض کالمحقق فی (الشرائع) حیث قال: و ضابطه من خرج عن الاسلام أو انتحله و جحد ما یعلم من الدین ضروره کالخوارج و الغلاه (4) . ثم أن المتیقن من الاجماع هو کفر النواصب و الخوارج أی الطائفتین المعروفتین، و هم الذین نصبوا للأئمه علیهم السلام، أو بعنوان التدین به، و أن ذلک وظیفه دینیه لهم، أو خرجوا علی أحدهم کذلک کالخوارج المعروفه، و الظاهر أن الناصب الوارد فی الروایات کموثقه ابن أبی یعفور المتقدمه أیضا یراد به ذلک، فان النواصب کانوا طائفه معهوده فی تلک الاعصار کما یظهر من الموثقه أیضا، حیث نهی فیما عن الاغتسال فی غساله الحمام التی یغتسل فیها الطوائف الثلاث و الناصب، و لیس المراد منه المعنی الاشتقاقی الصادق علی کل من نصب بأی عنوان کان، بل المراد هو الطائفه المعروفه و هم النصاب الذین کانوا یتدینون بالنصب، و لعلهم من شعب الخوارج.

ص: 203


1- 430. بلغه الفقیه - السید محمد بحر العلوم ج 4 ص 200.
2- 431. لم أعثر علی نص صریح فیه ندم لعائشه و الزبیر و طلحه علی حربهم للامام علی علیه السلام فقد مات طلحه فی المعرکه و قتل الزبیر أثناء هزیمته منها، و فرحت عائشه بمقتل الامام علی فی محراب مسجد الکوفه. و اعلنت السرور و قالت: فألقت عصاها و استقر بها النوی کما قر عینا بالایاب المسافر و سجدت شکرا لله تعالی، مقاتل الطالبیین، أبوالفرج الأصفهانی ص 43. و سمت خادمها باسم عبدالرحمن؛ حبا و کرامه لعبدالرحمن بن ملجم الخارجی، الذی قتل الامام علی بن أبی طالب، البحار 150 / 28. اذ روی عن مسروق أنه قال: دخلت علی عائشه فجلست الیها فحدثتنی و استدعت غلاما لها أسود یقال له عبدالرحمن، فجاء حتی وقف، فقالت: یا مسروق أتدری لم سمیته عبدالرحمن؟ فقلت: لا. قالت: حبا منی لعبدالرحمن بن ملجم، کتاب الشافی 158 / 4، الجمل، المفید ص 84. هذا فی الوقت الذی روت فیه عائشه فی أواخر أیام حیاتها فی الدنیا أن رسول الله قال: أنا سید ولد آدم و علی سید العرب. مستدرک الصحیحین، الحاکم 124 / 3، کنز العمال 400 / 6، الریاض النضره 193 ، 177 / 2، ذخائر العقبی ص 77، حلیه الأولیاء 63 / 1، تاریخ بغداد 89 / 11، مجمع الزوائد 131 / 9.
3- 432. کما فی سفینه البحار و غیره من کتب الاخبار: من النبوی المرسل عنه صلی الله علیه و آله و سلم فی وصفه للخوارج بأنهم: (یمرقون من الدین کما یمرق السهم من الرمیه) و من قول الامام الباقر علیه السلام للفضل - و قد دخل علیه رجل محصور عظیم البطن فجلس معه علی سریره فحیاه و رحب به، فلما قام قال: هذا من الخوراج کما هو، قال قلت: مشرک؟ فقال: مشرک، و الله مشرک. و نحوهما من الاخبار کثیر. و راجع أیضا: الوسائل: باب 10 من أبواب حد المرتد.
4- 433. من ذلک: روایه الفضیل بن یسار، قال: سألت أباجعفر علیه السلام عن المرأه العارفه: هل أزوجها الناصب؟ قال: لا، لان الناصب کافر - کما فی الوسائل: کتاب النکاح، باب 10 من أبواب ما یحرم بالکفر، حدیث (15).

و أما سائر الطوائف من النصاب بل الخوارج فلا دلیل علی نجاستهم و ان کانوا أشد عذابا من الکفار، فلو خرج سلطان علی أمیرالمؤمنین علیه السلام لا بعنوان التدین بل للمعارضه فی الملک أو غرض آخر کعائشه و زبیر و طلحه و معاویه و أشباهم أو نصب أحد عداوه له أو لاحد من الأئمه علیهم السلام لا بعنوان التدین بل لعداوه قریش أو بنی هاشم أو العرب أو لاجل کونه قاتل ولده أو أبیه أو غیر ذلک لا یوجب ظاهرا شی ء منها نجاسه ظاهریه. و ان کانوا أخبث من الکلاب و الخنازیر لعدم دلیل من اجماع أو أخبار علیه (1) . و مع ذلک لم یرد شی ء من روایاتنا ما یدل علی لزوم التجنب علی مساورتهم و لا ان الائمه اجتنبوا عنهم بانفسهم فهذا کاشف قطعی عن عدم نجاسه الناصب لانه لولا ذلک لاشاروا علیهم السلام بذلک و بینوا نجاسه الناصب و لو لاصحابهم و قد عرفت أنه لاعین و لا أثر منه فی شی ء من روایاتنا مدفوعه: بما نبه علیه شیخنا الانصاری قدس سره و حاصله ان انتشار أغلب الاحکام انما کان فی عصر الصادقین علیهماالسلام فمن الجائز أن یکون کفر النواصب أیضا منتشرا. و أما المجسمه (2) فمخالطه أصحاب الائمه معهم فی دوله بنی أمیه انما کانت من جهه عدم علمهم بنجاسه الناصب فی ذلک الزمان و توضیحه: ان النواصب انما کثروا من عهد معاویه الی عصر العباسیین لان الناس مجبولون علی دین ملکوهم

ص: 204


1- 434. قال الشیخ البحرانی فی (حدائقه ج 5 ص 175) طبع النجف: المشهور بین متأخری الاصحاب هو الحکم باسلام المخالفین و طهارتهم، و خصوا الکفر و النجاسه بالنواصب، و هو عندهم: من أظهر عداوه أهل البیت علیهم السلام و المشهور فی کلام أصحابنا المتقدمین هو الحکم بکفرهم و نصبهم و نجاستهم، و هو المؤید بالروایات الامامیه.
2- 435. کل هذه الاقوال مستقاه من ظواهر روایات کثیره عن أئمه أهل البیت علیهم السلام، لا یسع المجال لاستعراضهما، و قد حفل بها کتاب اصول الکافی للکلینی و غیره من کتب الاخبار الموسعه، فراجع: خصوصا باب الایمان و الکفر.

و المرؤس یتقرب الی رئیسه بما یحبه الرئیس و کان معاویه یسب أمیرالمؤمنین علیه السلام علنا و یعلن عداوته له جهرا و لاجله کثر النواصب فی زمانه الی عصر العباسیین. و لا یبعد أنهم علیهم السلام لم یبینوا نجاسه الناصب فی ذلک العصر مراعاه لعدم تضیق الامر علی شیعتهم فان نجاسه الناصب کانت توقعهم فی حرج شدید لکثره مساورتهم و مخالطتهم معه أو من جهه مراعاه الخوف و التقیه فانهم کانوا جماعه کثیرین. و من هنا أخروا بیانها الی عصر العباسیین حیث انهم کانوا یوالون الائمه علیهم السلام ظاهرا و لا سیما المأمون و لم ینصب العداوه لاهل البیت الا قلیلا. و ما ذکرناه هو السر فی عدم اجتناب أصحابهم عن الناصب و أما الائمه بانفسهم فلم یظهر عدم تجنبهم عنهم بوجه و معه لا مسوغ لرد ما ورد من الروایه فی نجاستهم بمجرد استعباد کفره و ان الناصب لو کان نجسا لبینها الائمه علیهم السلام لاصحابهم و خواصهم (1) .

الوهابیه تلامیذ مسیلمه الکذاب

کانت (نجد) و ما زالت بلادا للعصاه و العتاه الخارجین علی الأدیان و الحکومات ففیها خرج مسیلمه الکذاب ممثلا لطبیعه الثقافه والدین فی أرضه. فبینما کان رسول الله صلی الله علیه و آله ینادی بالدین و الأخلاق و الحضاره کان مسیلمه ینادی بالانحراف و الانسلاخ عن المدنیه. فکان النبی محمد صلی الله علیه و آله یجمع الناس و یوحد المجتمع و یحقن الدماء. و کان مسیلمه یشتت الناس و یفکک الأمه و یهدر الدماء. و فی (نجد) ظهر محمد بن عبدالوهاب حفید مسیلمه الکذاب سائرا علی درب

ص: 205


1- 436. من النجاسه و هدر الدم و المال و انفصال المناکحات و المبایعات، و نحو ذلک من الاحکام المترتبه علی الکافر غیر الملتزم بمراسیم الاسلام.

جده، و ناهجا نهجه و وجد فی دعوات ابن تیمیه الشاذه بغیته المطلوبه فنادی بها. فکان الثلاثه مسیلمه و ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب بنیات مادیه و أهواء جاهلیه جاعلین أنفسهم فوق الأنبیاء و المرسلین و الفرق بینهم أن مسیلمه ادعاها ظاهره علنیه و أخفاها الاثنان الآخران خوفا من المسلمین. فمحمد بن عبدالوهاب عرف خطأ مسیلمه فی ادعائه النبوه فلم یعلنها ولکنه سار علی مشروعه فی الرغبه فی التسلطه علی الناس و الأموال وسفک دمائهم و أسر النساء. فبینما زنا مسیلمه بالمتنبئه سجاح وسط جیشیهما حول ابن عبدالوهاب آلاف المسلمات الی جوار یتمتع بهن بالاکراه. و استمر الاثنان مسیلمه و ابن عبدالوهاب فی طریق الرذیله المتمثل فی اختطاف نساء المسلمین و الاعتداء علیهن و سرقه أموال المسلمین وسفک دمائهم. و لو نجح مسیلمه فی برنامجه لسار محمد بن عبدالوهاب علی رسمه بصوره علنیه و أعلن النبوه و تسمت حرکته بالحرکه المسیلمیه بدل الحرکه الوهابیه. لکن فشل مسیلمه أجبره علی النفاق و التستر بالاسلام. فتغیر الاسم فی الحرکه الوهابیه الا أن النهج المسیلمی اللا أخلاقی لم یتغیر فالقوی الوهابیه تزنی و تقتل المسلمین و تکفر المؤمنین، و تفکک المجتمعات، و تخرب الدیار، و تهتک الحرمات، و تشوه سمعه الدین، و تتحالف مع الأعداء. و ما زالت (نجد) المعقل المفضل لتلامیذ مسیلمه الکذاب ففیها ینشأ الاعراب المتعطشون للدماء و اللاهثون خلف المال و المتحللون من قید الدین. فیجرون لاهثین خلف صیدهم بلا ورع و لا تقوی بعد ما یکفروهم.

ص: 206

لقد وجد ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب الدین الاسلامی حاجزا کبیرا أمام شهواتهم و أهوائهم الدنیویه. و احتارا فی کیفیه الخلاص من هذا الدین الحنیف.. و أخیرا أوصلهما فجورهما الی طریق شیطانی یسمح لهما فی الزنا بالمسلمات و قتل المسلمین و سلب أموالهم. و یتمثل هذا الطریق فی تکفیرهم المسلمین أولا و الهجوم علیهم لا حقا. فتکون عملیاتهم اللصوصیه و البربریه أفعالا جهادیه فی حق المشرکین!! فکانت أعمالهم المخزیه فی کربلاء بطولات جهادیه ضد الکفار. و کانت غزواتهم ضد مسلمی الطائف السنه أفعالا جهادیه ضد المشرکین!!. فکان الوهابی السلفی فی غزواته الجاهلیه، یضرب الطفل الرضیع المختبی فی بطن أمه بالحائط ثم ینزو علی أمه المحصنه المسلمه بصوره یندی لها جبین البشریه. فالوهابی السلفی یجوز لنفسه العبث بشرف و مال و دم السنی و الشیعی و المسیحی و الیهودی تحت عنوان الکفار. بینما احتاط رسول الله صلی الله علیه و آله فی دماء أهل الکتاب و الکفار. اذ أطلق النبی صلی الله علیه و آله سراح أسری الیهود فی معارک بنی قینقاع و بنی النضیر و بنی قریظه و خیبر. و أطلق سید الأنبیاء سراح أسری الکفار فی معرکه بدر. و أطلق النبی صلی الله علیه و آله سراح الکفار فی معرکه حنین حینما أسلموا. و لقد قتل الوهابیون المسلمین القائلین لا اله الا الله محمد رسول الله. فأعاد هؤلاء المتهتکون من الدین و المتحللون من الاسلام الناس الی حیاه الجاهلیه أیام هجوم القبائل علی بعضها البعض و اعاثتهم الفساد فی الأرض

ص: 207

و تخریبهم للمجتمعات و سلبهم للأمن و السلام. و لم یعتد المسلمون علی شرف نساء قریش فی فتح مکه بل حررهم النبی صلی الله علیه و آله و سلم قائلا: (اذهبوا أنتم الطلقاء).

الرادون علی الوهابیه

و قد ألف الأعلام فی ترجمه الوهابیین و أفعالهم الوحشیه البربریه مؤلفات عدیده ضیع أکثرها (1) . قال أبوحامد بن مرزوق الدمشقی: و قد رد محمد بن عبدالوهاب علماء کثیرون معاصرون له و متأخرون عنه، و لا زالت سهام الرد من علماء الاسلام مشارقه، و مغاربه مسدده الیه الی وقتنا هذا، و فی طلیعه الرادین علیه المعاصرین له حنابله الأحساء. فمن الرادین علیه، و الناصحین له: 1 - شیخه محمد بن سلیمان الکردی الشافعی (2) بتقریظ لرساله أخیه سلیمان

ص: 208


1- 437. و أصل الغلو - کما فی الکتاب و السنه و کتب اللغه -: الارتفاع و التجاوز عن الحد، و الافراط فی الشی ء. و بهذا المعنی و رد المصطلح الشرعی.
2- 438. بلغه الفقیه - السید محمد بحر العلوم ج 4 ص 206.

بن عبدالوهاب، و رساله مجموعها فی نحو ثلاثه أوراق، و قد تفرس فیه شیخه هذا أنه ضال و مضل کما تفرس فیه ذلک شیخه محمد حیاه السندی، و والده عبدالوهاب. 2 - ورد علیه شیخه العلامه عبدالله بن عبداللطیف الشافعی بکتاب سماه: تجرید سیف الجهاد لمدعی الاجتهاد. 3 - ورد علیه عفیف الدین عبدالله بن داود الحنبلی بکتاب سماه: الصواعق و الرعود فی عشرین کراسا، قال العلامه علوی بن أحمد الحداد: کتب علیه تقاریظ أئمه من علماء البصره، و بغداد، و حلب، و الأحساء، و غیرهم، تأییدا له، و ثناء علیه. قال: و لو وقفت علیه قبل هذا ما ألفت کتابی هذا، و لخصه محمد بن بشیر قاضی رأس الخیمه بعمان. 4 - ورد علیه العلامه المحقق محمد بن عبدالرحمن بن عفالق الحنبلی بکتاب عظیم سماه: تهکم المقلدین بمن ادعی تجدید الدین. رد علیه فی کل مسأله من المسائل التی ابتدعها بأبلغ رد، ثم سأله عن أشیاء تتعلق بالعلوم الشرعیه، و الأدبیه بسؤالات أجنبیه عن کتاب الرد أرسلها له، منها أسئله کثیره من علم البیان تتعلق بسوره (و العادیات)، فعجز عن الجواب عن أقلها فضلا عن أجلها. 5 - ورد علیه العلامه أحمد بن علی القبانی البصری الشافعی برساله فی نحو فی عشره کراریس زیف بها رساله له. 6 - ورد علیه العلامه برکات الشافعی، الأحمدی، المکی. 7 - ورد علیه الشیخ عطاء المکی برساله سماها: الصارم الهندی فی عنق النجدی. 8 - و رد علیه الشیخ عبدالله بن عیسی المویسی. 9 - ورد علیه الشیخ أحمد المصری الأحسائی.

ص: 209

10 - ورد علیه عالم من بیت المقدس بکتاب سماه: السیوف الصقال فی أعناق من أنکر علی الأولیاء بعد الانتقال. 11 - ورد علیه: السید علوی بن أحمد الحداد بکتاب سماه: السیف الباتر لعنق المنکر علی الأکابر فی نحو مئه ورقه. 12 - ورد علیه الشیخ محمد بن عبداللطیف الأحسائی. 13 - ورد علیه العلامه عبدالله بن ابراهیم میرغنی الساکن بالطائف سماه: تحریض الأغنیاء علی الاستغاثه بالأنبیاء، و الأولیاء. 14 - قال السید علوی بن أحمد الحداد: و قد رأیت أمام مقام ابراهیم بمکه الشیخ محمدا صالحا الزمرمی الشافعی، جمع کتابا فی هذا المعنی فی نحو عشرین کراسا. 15 - و قال السید المذکور أیضا: و رأیت لما وصلنا الطائف العلامه طاهرا سنبلا الحنفی ألف کتابا فی ذلک سماه: الانتصار للأولیاء الأبرار. 16 - و قال السید المذکور أیضا: و رأیت جوابات للعلماء الأکابر من المذاهب الأربعه لا یحصون من أهل الحرمین الشریفین، و الأحساء، و البصره، و بغداد، و حلب، و الیمن، و بلدان الاسلام، نثرا و نظما، أتی الی بمجموع رجل من آل ابن عبدالرزاق الحنابله الذین فی الزباره، و البحرین فیه علماء کثیرین (1) ، و نحن علی ظهر سفر فلم یمکنی نقله فطالعته کله. 17 - و قال السید المذکور أیضا: و أتی الینا الشیخ المحدث صالح الفلانی المغربی بکتاب ضخم فیه رسالات، و جوابات کلها من العلماء أهل المذاهب الأربعه الحنفیه، و المالکیه، و الشافعیه، و الحنابله یردون علی محمد بن عبدالوهاب بالعجب، و 782

ص: 210


1- 439. الوسائل: کتاب الحدود و التعزیرات، باب 10 من أبواب حد المرتد، حدیث (5).

قد أمرنا بنسخ هذا المجلد لنا. 18 - ورد علیه العلامه السید المنعمی لما قتل ابن عبدالوهاب جماعه لم یحلقوا رؤوسهم بقصیده طنانه مطلعها: أفی حلق رأسی بالسکاکین والحد حدیث صحیح بالأسانید عن جدی 19 - ورد علیه السید عبدالرحمن من أکابر علماء الأحساء بقصیده طنانه عده أبیاتها سبع و ستون، مطلعها: بدت فتنه کاللیل قد غطت الأفقا و شاعت فکادت تبلغ الغرب و الشرقا 20 - ورد علیه العلامه السید علوی ابن الحداد بکتاب سماه: مصباح الأنام و جلاء الظلام، فی رد شبه البدعی النجدی التی أضل بها العوام و هو مطبوع بالمطبعه العامره سنه (1325 ه) و ما تقدم من الت آلیف مذکور فیه. 21 - ورد العلامه المحقق شیخ الاسلام بتونس اسماعیل التمیمی المالکی المتوفی سنه (1248 ه) و هو فی غایه التحقیق و الاحکام، نقض به رساله لابن عبدالوهاب، مطبوع فی تونس. 22 - ورد العلامه المحقق الشیخ صالح الکواش التونسی، و هو رساله مسجعه محکمه، نقض بها رساله لابن عبدالوهاب، مطبوع ضمن سعاده الدارین فی الرد علی الفرقتین. 23 - ورد العلامه المحقق السید داود البغدادی الحنفی جید مطبوع. 24 - ورد الشیخ ابن غلبون اللیبی علی قصیده الصنعانی التی مدح بها ابن عبدالوهاب بقصیده طنانه من بحرها و رویها مذکوره فی سعاده الدارین، عده أبیاتها أربعون بیتا، مطلعها: سلامی علی أهل الاصابه و الرشد و لیس علی نجد و من حل فی نجد 25 - ورد السید مصطفی المصری البولاقی أیضا علی قصیده الصنعانی التی

ص: 211

مدح بها ابن عبدالوهاب بقصیده طنانه من بحرها و رویها مذکوره فی (سعاده الدارین) عده أبیاتها مائه و سته و عشرون، مطلعها: بحمد ولی الحمد لا الذم أستبدی و بالحق لا بالخلق للحق أستهدی 26 - ورد السید الطباطبائی البصری أیضا علی قصیده الصنعانی التی مدح بها ابن عبدالوهاب بقصیده طنانه من بحرها و رویها ذکر صاحب سعاده الدارین أبیاتا منها، و سهام هذه القصیده الصائبه هی التی أرجعت الصنعانی الی کتیبه أهل الحق فقال: رجعت عن القول الذی قلت فی النجدی (1) . 27 - سعاده الدارین فی الرد علی الفرقتین الوهابیه و مقلده الظاهریه للعلامه الشیخ ابراهیم المسنودی المنصوری المتوفی فی العقد الثانی من من هذا القرن، و هو مطبوع فی مجلدین. 28 - اظهار العقوق ممن منع التوسل بالنبی و الولی الصدوق، للشیخ المشرفی المالکی الجزائری (2) . 29 - ألف العلامه المرحوم مفتی فاس الشیخ المهدی الوازتانی رساله فی جواز التوسل رد بها علی محمد بن عبدالوهاب الذی منع ذلک. 30 - رد الشیخ مصطفی الحمامی المصری المسمی: غوث العباد ببیان الرشاد. مطبوع. 31 - رد الشیخ ابراهیم حلمی القادری الاسکندری المسمی: جلال الحق فی کشف أحوال أشرار الخلق جید، مطبوع فی الاسکندریه سنه (1355 ه). 32 - رد العلامه الشیخ سلامه العزامی المتوفی سنه 1379 ه) المسمی:

ص: 212


1- 440. بلغه الفقیه - السید محمد بحرالعلوم ج 4 ص 212.
2- 441. کتاب الطهاره - السید الخمینی ج 3 ص 336.

البراهین الساطعه جید، مطبوع. 33 - رساله للشیخ حسن الشطی الحنبلی الدمشقی فی تأیید مذهب الصوفیه و الرد علی المعترضین علیهم، مطبوعه. 34 - رساله فی حکم التوسل بالأنبیاء و الأولیاء للشیخ محمد حنین مخلوق، مطبوعه. 35 - المقالات الوفیه فی الرد علی الوهابیه للشیخ حسن خزبک، مطبوعه. 36 - الأقوال المرضیه فی الرد علی الوهابیه رساله صغیره للشیخ عطا الکسم الدمشقی، وردود أهل السنه علیهم نظیفه خالیه من السب، و التکفیر، عکس ردودهم فانها مملوءه بذلک. و قد رأیت قصیده لرجل منهم یقال له ابن سحمان مات قریبا، هجا بها الشیخ ابراهیم بن الشیخ عبداللطیف آل مبارک التمیمی المالکی الأحسائی منتصرا لصدیق حسن خان القنوجی. و لا یستغرب منهم هذا فانها البضاعه التی ورثوها من امامهم الحرانی لابد لهم منها لسد الفراغ، و لا یلجأ الیها الا من یعوزه العقل، و العلم و وقاره. 37 - و قد رد علیه بقصیده طنانه من بحرها و رویها العلامه الشیخ عبدالعزیز القرشی العلجی المالکی الأحسائی المتوفی بعد الستین من هذا القرن، عده أبیاتها 95) و مطلعها: ألا أیها الشیخ الذی بالهدی رمی سترجع بالتوفیق حظا و مغنما و من یک الشیخ النفیس لربه سعی النصر فی مسعاه أیان یمما (1) . و عن کتاب أبجد العلوم للصدیق حسن خان القنوجی: کان المولی العلامه

ص: 213


1- 442. و هم علی طائفتین فان منهم من یدعی ان الله سبحانه جسم حقیقه کغیره من الاجسام و له ید و رجل الا انه خالق لغیره و موجد لسائر الاجسام فالقائل بهذا القول ان التزم بلازمه من الحدوث و الحاجه الی الحیز و المکان و نفی القدمه فلا اشکال فی الحکم بکفره و نجاسته لانه انکار لوجوده سبحانه حقیقه و أما اذا لم یلتزم بذلک بل اعتقد بقدمه تعالی و انکر الحاجه فلا دلیل علی کفره و نجاسته و ان کان اعتقاده هذا باطلا و مما لا أساس له. و منهم من یدعی أنه تعالی جسم و لکن لا کسائر الاجسام کما ورد انه شی ء.

السید محمد بن اسماعیل الأمیر (1) بلغه من أحوال النجدی ما سره فقال قصیدته المشهوره: سلام علی نجد و من حل فی نجد و ان کان تسلیمی علی البعد لا یجدی أعادوا بها معنی سواع و مثله یغوث وودا لیس ذلک من ودی و قد هتفوا عند الشدائد باسمها کما یهتف المضطر بالصمد الفرد و کم نحروا فی سوحها من نحیره أهلت لغیر الله جهلا علی عمد و کم طائف حول القبور مقبلا و یلتمس الأرکان منهن بالأیدی (2) . 38 - الشیخ سلیمان بن عبدالوهاب النجدی. ان الفرقه الناحیه وصفها رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بأوصاف، و کذلک وصفها أهل العلم، و لیس فیکم خصله واحده (3) . و فی هذه السنه (1305) هجریه کان ابتداء الحرب و القتال بین مولانا الشریف غالب و طائفه الوهابیه التابعین لمحمد بن عبدالوهاب فی عقیدته التی کفر بها المسلمون. و ینبغی قبل ذکر المحاربه و القتال ذکر ابتداء أمرهم، و حقیقه حالهم، فان فتنتهم من أعظم الفتن التی ظهرت فی الاسلام، طاشت من بلایاها العقول، و حار فیها أرباب المعقول. و کان ابتداء ظهور محمد بن عبدالوهاب سنه 1143) ألف و مئه و ثلاث و أربعین، و اشتهر أمره بعد الخمسین فأظهر العقیده الزائفه بنجد، و قرأها فقام بنصرته محمد بن سعود أمیر الدرعیه بلاد مسیلمه الکذاب، فحمل أهلها علی

ص: 214


1- 443. کتاب الطهاره - السید الخوئی ج 2 ص 76.
2- 444. انظر: ماضی النجف 324: 1، تاریخ کربلاء: 234.
3- 445. قال مفتی مکه السید أحمد بن زینی دحلان: و ممن رد علی محمد بن عبدالوهاب أحد أشیاخه و هو: الشیخ محمد بن سلیمان الکردی صاحب حواشی شرح مختصر بأفضل و من جمله ما قاله فی الرساله التی رد بها علیه: یا ابن عبدالوهاب سلام علی من اتبع الهدی فانی أنصحک لله أن تکف لسانک عن المسلمین فان سمعت من شخص أنه یعتقد تأثیر ذلک المستغاث به من دون الله تعالی فعرفه الصواب، و أبن له الأدله. علی أنه لا تأثیر لغیر الله. فان أبی فکفره حینئذ بخصوصه، و لا سبیل لک الی تکفیر السواد الأعظم من المسلمین و أنت شاذ عن السواد الأعظم. فنسبه الکفر الی من شذ عن السواد الأعظم أقرب لأنه اتبع غیر سبیل المؤمنین قال (الله) تعالی: و من یشاقق الرسول من بعد ما تبین له الهدی و یتبع غیر سبیل المؤمنین نوله ما تولی و نصله جهنم و ساءت مصیرا و انما یأکل الذئب من الغنم القاضیه (10 / أه) (خلاصه الکلام فی بیان أمراء البلد الحرام (260 / 2) ط مصر).

متابعه محمد بن عبدالوهاب فیما یقول، و تابعه أهلها (1) . و قال السید أحمد بن زینی دحلان مفتی مکه: و زعم محمد بن عبدالوهاب أن مراده بهذا المذهب الذی ابتدعه اخلاص التوحید و التبری من الشرک، و أن الناس کانوا علی شرک منذ ستمائه سنه، و أنه جدد للناس دینهم و حمل الآیات القرآنیه التی نزلت فی المشرکین علی أهل التوحید کقوله تعالی: (و من أضل ممن یدعوا من دون الله من لا یستجیب له الی یوم القیامه و هم عن دعائهم غافلون) (2) . و کقوله تعالی: (و لا تدع من دون الله ما لا ینفعک و لا یضرک...) (3) . و أمثال هذه الآیات فی القرآن کثیره. فقال محمد بن عبدالوهاب: من استغاث بالنبی صلی الله علیه و آله و سلم أو بغیره من الأنبیاء، و الأولیاء، و الصالحین، أو ناداه، أو سأله الشفاعه فانه مثل هؤلاء المشرکین. و یدخل فی عموم هذه الآیات. و جعل زیاره قبر النبی صلی الله علیه و آله و سلم و غیره من الأنبیاء و الأولیاء و الصالحین مثل ذلک. و قال فی قوله تعالی - حکایه عن المشرکین فی عباده الأصنام -: (ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی) (4) . قال: فان المشرکین ما اعتقدوا فی الأصنام أنها تخلق شیئا بل یعتقدون أن الخالق هو بدلیل قوله تعالی:

ص: 215


1- 446. کذا فی الأصل و الصحیح کثیرون فتأمل: (المصحح).
2- 447. تتمه البیت: (فقد صح لی عنه خلاف الذی عندی). أنظر: تجدید کشف الارتیاب ص 15 و السید الطباطبائی هذا هو: السید محمد بن اسماعیل الأمیر کما سیأتی.
3- 448. ملحق البراهین الجلیه - السید مرتضی الرضوی ص 5.
4- 449. نقلنا هذه الردود کلها من کتاب: التوسل بالنبی و جهله الوهابیین من: ص 248) الی (254) للعلامه أبی حامد مرزوق الدمشقی ط استانبول عام 1984 م).

(و لئن سألتهم من خلقهم لیقولن الله) (1) . (و لئن سألتهم من خلق السماوات و الأرض لیقولن الله) (2) . فما حکم الله علیهم بالکفر، و الاشراک الا لقولهم: (لیقربونا الی الله زلفی) (3) . و مما ردوا علیه فی الرسائل المؤلفه للرد علیه. ان هذا استدلال باطل فان المؤمنین ما اتخذوا الأنبیاء (علیهم الصلاه و السلام) و لا الأولیاء آلهه، و لا جعلوهم شرکاء لله، بل انهم یعتقدون أنهم عبیدالله مخلوقون، و لا یعتقدون أنهم مستحقو العباده. و أما المشرکون الذین نزلت فیهم هذه الآیات فکانوا یعتقدون استحقاق أصنامهم الألوهیه، و یعظمونها تعظیم الربوبیه و ان کان یعتقدون أنها لا تخلق شیئا. و أما المؤمنون فلا یعتقدون فی الأنبیاء، و الأولیاء، استحقاق العباده و الألوهیه، و لا یعظمونهم تعظیم الربوبیه. بل یعتقدون أنهم عباد الله، و أحباؤه الذین اصطفاهم، و اجتباهم، و ببرکتهم یرحم عباده، فیقصدون بالتبرک بهم رحمه الله تعالی. و لذلک شواهد کثیره من الکتاب و السنه. فاعتقاد المسلمین أن الخالق، الضار، النافع، المستحق للعباده هو الله وحده، و لا یعتقدون التأثیر لأحد سواه، و أن الأنبیاء، و الأولیاء لا یخلقون شیئا و لا یملکون ضرا، و لا نفعا و انما یرحم الله عباده ببرکتهم. فاعتقاد المشرکین استحقاق أصنامهم العباده، و الألوهیه هو الذی أوقعهم فی الشرک، لا مجرد قولهم: ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله. لأنهم لما أقیمت

ص: 216


1- 450. محمد بن اسماعیل الأمیر الیمنی الصنعانی المولود سنه (1059) و المتوفی سنه (1182). (البدر الطائع للشوکانی کما فی تجدید کشف الاریتاب: 15).
2- 451. تطهیر الاعتقاد عن أدران الالحاد کما فی: تجدید کشف الاریتاب: 15.
3- 452. ملحق البراهین الجلیه - السید مرتضی الرضوی ص 11.

علیهم الحجه بأنها لا تستحق العباده، و هم یعتقدون استحقاقها العباده قالوا معتذرین: (ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی) (1) . فکیف یجوز لابن عبدالوهاب و من تبعه أن یجعلوا المؤمنین الموحدین مثل هؤلاء المشرکین الذین یعتقدون ألوهیه الأصنام. فجمیع الآیات المتقدمه، و ما کان مثلها، خاص بالکفار و المشرکین، و لا یدخل فیه أحد من المؤمنین. روی البخاری عن عبدالله بن عمر عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی وصف الخوارج أنهم انطلقوا الی آیات نزلت فی الکفار فحملوها علی المؤمنین. و فی روایه عن ابن عمر أیضا أنه صلی الله علیه و آله و سلم قال: أخوف ما أخاف علی أمتی رجل یتأول القرآن یضعه فی موضعه. فهو و ما قبله صادق علی هذه الطائفه. و لو کان شی ء مما صنعه المؤمنون من التوسل و غیره شرکا ما کان یصدر من النبی صلی الله علیه و آله و سلم و أصحابه، و سلف الأمه و خلفها (2) . أقول: و للسید أحمد بن زینی دحلان کتاب: الدرر السنیه فی الرد علی الوهابیه. ذکره اسماعیل باشا البغدادی ضمن مؤلفاته العدیده (3) . 41 - عبدالمحسن الاشیقری الحنبلی. قال الأستاذ عمر رضا کحاله: عبد المحسن بن علی الأشیقری الحنبلی، فقیه، ولی الافتاء بالزبیر بقرب البصره، و توفی بها. من آثاره: مؤلف فی الرد علی الوهابیه (4) .

ص: 217


1- 453. خلاصه الکلام فی بیان أمراء البلد الحرام 227 / 2 / ط استانبول عام 1986 م.
2- 454. الأحقاف: 5.
3- 455. یونس: 106.
4- 456. الزمر: 3.

42 - الشیخ خالد البغدادی قال فی کتابه: لو قرأنا کتب الوهابیین، و اللامذهبیین لوجدنا فی الحال أنهم یحاولون اخداع و اضلال المسلمین بأفکارهم الباطله، و آرائهم المفرقه الدنیئه بعد أن صبغوها بصبغه السلاسل المنطقیه الرکیکه، و زینوها بکلمات مطلیه بالذهب. و أما الجهله یصدقونها ظنا منهم أن هذه الکلمات تعتمد علی العقل و المنطق، و یتبعونهم. و أما العلماء و ذوو الرأی السدید لا یقعون فی مصیدتهم أبدا. و لقد ألف العلماء المسلمون منذ أربعه عشر قرنا، آلافا من الکتب القیمه، و ذات الفوائد لایقاظ الشباب من خطر الوهابیین الأبدی. و اللامذهبیین الذین یسوقون المسلمین الی الهلاک الأبدی (1) . 43 - الشیخ أحمد سعید السرهندی النقشبندی: قال اسماعیل باشا البغدادی: الشیخ أحمد سعید بن أبی سعید بن صفی القدر بن عزیز القدر السرهندی، و النقشبندی من أحفاد أحمد الفاروقی، ولد سنه 1213 ه) و توفی سنه 1277 ه)، صنف من الرسائل..: الحق المبین فی الرد علی الوهابیین (2) . 44 - العلامه الفقیه محمد عطاء الله بن ابراهیم بن یاسین الکسم الحنفی. قال الأستاذ عمر رضا کحاله: محمد عطاء الله بن ابراهیم بن یاسین الکسم فقیه، حنفی، مشارک فی عده علوم، أصله من حمص، و ولد بدمشق. من آثاره: (الأقوال المرضیه فی الرد علی الوهابیه) (3) . 45 - أحمد بن علی البصری الشهیر بالقبانی. قال اسماعیل باشا البغدادی:

ص: 218


1- 457. الزخرف: 87.
2- 458. لقمان: 25.
3- 459. الزمر: 3.

کتاب: فصل الخطاب فی رد ضلالات ابن عبدالوهاب أعنی رئیس الوهابیه. تألیف: أحمد بن علی البصری الشهیر بالقبانی (1) . 46 - الخواجه الحافظ محمد حسن الحنفی. انی رأیت فی هذا اختلافا کثیرا بین الحنفیه و الوهابیه فی العقائد حتی فی الالهیات، و الرساله، و مسائل الشریعه المتعلقه بالعقائد، و انجر اختلافهم الی تکفیر البعض بعضا، و افترقت الأمه افتراقا فاحشا. فأردت اظهار عقائد أهل السنه و الجماعه فی جزء مراعیا للاختصار، مجتنبا عن ذکر أقاویلهم الا بقدر الضروره راجیا حفظ عقائد المسلمین من الزیغ و الزلل.. الخ (2) . و ممن ألف فی الرد علی ابن عبدالوهاب أکبر مشایخه و هو الشیخ محمد بن سلیمان الکردی مؤلف حواشی شرح ابن حجر علی متن بأفضل فقال من جمله کلامه یا ابن عبدالوهاب انی أنصحک لله تعالی أن تکف لسانک عن المسلمین فانی سمعت من شخص أنه یعتقد تأثیر ذلک المستغاث به من دون الله فعرفه الصواب و أبن له الأدله علی أنه لا تأثیر لغیر الله فان أبی فکفره حینئذ بخصوصه و لا سبیل لک الی تکفیر السواد الأعظم من المسلمین، و أنت شاذ عن السواد الأعظم فنسبه الکفر الی من شذ عن السواد الأعظم أقرب لأنه اتبع غیر سبیل المؤمنین قال تعالی: (و من یشاقق الرسول من بعد ما تبین له الهدی و یتبع غیر سبیل المؤمنین نوله ما تولی و نصله جهنم و ساءت مصیرا).

ص: 219


1- 460. الزمر: 3.
2- 461. الفتوحات الاسلامیه 259 - 2582 ط مصر عام 1354 ه.

و انما یأکل الذئب من الغنم القاصیه (1) .

ابن حجر کفر ابن تیمیه

و قال الحافظ ابن حجر: و افترق الناس فیه - أی فی ابن تیمیه - شیعا، فمنهم من نسبه الی التجسیم، لما ذکر فی العقیده الحمویه و الواسطیه و غیرهما من ذلک کقوله: ان الید و القدم و الساق و الوجه صفات حقیقیه لله، و أنه مستو علی العرش بذاته.... الی أن یقول: و منهم من ینسبه الی الزندقه، لقوله: النبی صلی الله علیه و آله و سلم لا یستغاث به، و أن فی ذلک تنقیصا و منعا من تعظیم النبی صلی الله علیه و آله و سلم.... الی أن یقول: و منهم من ینسبه الی النفاق، لقوله فی علی ما تقدم - أی قضیه أنه أخطأ فی سبعه عشر شیئا - و لقوله: انه - أی علی علیه السلام - کان مخذولا حیثما توجه، و أنه حاول الخلافه مرارا فلم ینلها، و انما قاتل للرئاسه لا للدیانه، و لقوله: انه کان یحب الرئاسه، و لقوله: أسلم أبوبکر شیخا یدری ما یقول، و علی أسلم صبیا، و الصبی لا یصح اسلامه، و بکلامه فی قصه خطبه بنت أبی جهل، و أن علیا مات و ما نسیها. فانه شنع فی ذلک فألزموه بالنفاق، لقوله صلی الله علیه و آله و سلم: و لا یبغضک الا منافق (2) .

ص: 220


1- 462. أنظر: هدیه العارفین 1911 ط بیروت.
2- 463. أنظر: معجم المؤلفین 1726 ط بیروت.

تکفیر أهل الحرمین للوهابیه و محاربتهم

و لما قام ابن عبدالوهاب و من أعانه بدعوتهم الخبیثه التی کفروا بسببها المسلمین ملکوا قبائل الشرق قبیله بعد قبیله، ثم اتسع ملکهم فملکوا الیمن و الحرمین و قبائل الحجاز و بلغ ملکهم قریبا من الشام فان ملکهم وصل الی المزیریب و کانوا فی ابتداء أمرهم أرسلوا جماعه من علمائهم ظنا منهم أنهم یفسدون عقائد علماء الحرمین و یدخلون علیهم الشبهه بالکذب، فلما و صلوا الی الحرمین. و ذکروا لعلماء الحرمین عقائدهم و ما تملکوا به رد علیهم علماء الحرمین و أقاموا علیهم الحجج و البراهین التی عجزوا عن دفعها، و تحقق لعلماء الحرمین جهلهم و ضلالهم و وجدوهم ضحکه و مسخره، کحمر مستنفره، فرت من قسوره و نظروا الی عقائدهم فوجدوها مشتمله علی کثیر من المکفرات فبعد أن أقاموا البرهان علیهم کتبوا علیهم حجه عند قاضی الشرع بمکه تتضمن الحکم بکفرهم بتلک العقائد لیشتهر بین الناس أمرهم، فیعلم بذلک الأول و الآخر، و کان ذلک فی مده اماره الشریف مسعود بن سعید بن سعد بن زید المتوفی سنه خمس و ستین و مائه و ألف. و أمر بحبس أولئک الملحده فحبسوا وفر بعضهم الی الدرعیه فأخبروهم بما شاهدوا فازدادوا عتوا و استکبارا و صار أمراء مکه بعد ذلک یمنعون وصولهم للحج فصاروا یغیرون علی بعض القبائل الداخلین تحت طاعه أمیر مکه ثم انتشب القتال بینهم و بین أمیر مکه مولانا الشریف غالب بن مساعد بن سعید بن سعد بن زید و کان ابتداء القتال بینهم و بینه من سنه خمس بعد المائتین و الألف و وقع بینهم و بینه وقائع کثیره قتل فیها خلائق کثیرون و لم یزل أمرهم یقوی و بدعتهم تنتشر الی أن دخل تحت طاعتهم أکثر القبائل و العربان الذین کانوا تحت طاعه أمیر

ص: 221

مکه (1) . و فی سنه سبع عشره بعد المائتین و الألف ساروا بجیوش کثیره حتی نازلوا الطائف و حاصروا أهله فی شهر ذی القعده من السنه المذکوره، ثم تملکوه و قتلوا أهله رجالا و نساء و أطفالا و لانجا منهم الا القلیل و نهبوا جمیع أموالهم ثم أرادوا المسیر الی مکه فعلموا أن مکه فی ذلک الوقت فیها کثیر من الحجاج و یقدم الیها الحاج الشامی و المصری فیخرج الجمیع لقتالهم فمکثوا فی الطائف الی أن انقضی شهر الحج و توجه الحجاج الی بلادهم و ساروا بجیوشهم یریدون مکه و لم یکن للشریف غالب قدره علی قتال جیوشهم فنزل الی جده فخاف أهل مکه أن یفعل الوهابیه معهم مثل ما فعلوا مع أهل الطائف فأرسلوا الیهم و طلبوا منهم الأمان لأهل مکه فأعطوهم الأمان و دخلوا مکه ثامن محرم من السنه الثامنه عشره بعد المائتین و الألف. و مکثوا أربعه عشر یوما یستتیبون الناس و یجددون لهم الاسلام علی زعمهم و یمنعونهم من فعل ما یعتقدون أنه شرک کالتوسل و زیاره القبور، ثم ساروا بجیوشهم الی جده لقتال الشریف غالب فلما أحاطوا بجده رمی علیهم بالمدافع و القلل فقتل کثیرا منهم و لم یقدروا علی تملک جده فارتحلوا بعد ثمانیه أیام و رجعوا الی بلادهم و جعلوا لهم عسکرا بمکه و أقاموا لهم أمیرا فیها و هو الشریف عبدالمعین أخو الشریف غالب و انما قبل أمرهم لیرفق بأهل مکه و یدفع ضرر أولئک الأشرار عنهم (2) .

ص: 222


1- 464. الایمان و الاسلام: ص 42 طبعه جدیده بالأوفست باستانبول عام 1986 م.
2- 465. هدیه العارفین 190: 1، و معجم المؤلفین 232: 1.

هل کفر السنه و الشیعه الوهابیه

الوهابیه غیر السنه فالسنه تعتمد علی مذاهب فقهیه أربعه و تسیر علی النواحی الشرعیه و تحتاط فی اراقه الدماء و ازهاق الارواح. الا أن الوهابیه حرکه منحرفه و شاذه عن المجتمع الاسلامی عموما تخالف السنه و الشیعه. فبینما تحصر السنه المذاهب بأربعه خرج الوهابیون علی هذا المشروع السنی و ابتدعوا مذهبا خامسا و کفروا المذاهب الأربعه. و تمکن الوهابیون بأموالهم المغتصبه من المسلمین و من نفط الخلیج، و اعلامهم الواسع، و بطشهم الوحشی من فرض آرائهم علی السنه، و جرهم الی معارکها فی بعض الدول. و اصبح البعض لا یفرق بین السنه و الوهابیه و یعتقد خطئا أنهما کیان واحد، غافلین عن تکفیر علماء السنه لابن تیمیه و ابن عبدالوهاب. و تحارب الوهابیه وحده المسلمین و تآلفهم. اذ تمنع الوهابیه المسلمین السنه و الشیعه من الاتحاد و تسعی الی الهرج و المرج و تتهم دعاه الوحده الاسلامیه بالدعاره المذهبیه. و هی عباره لا ینطقها الا الجاهلیون الکفره من اتباع المغیره بن شعبه و عمرو بن العاص و معاویه اذ قال سید الانام محمد صلی الله علیه و آله و سلم: بعثت لا تمم مکارم الاخلاق. فالوهابیون کفره نجسون لا تجوز الصلاه خلفهم و الزواج منهم و أکل ذبائحهم لانهم ناصبیون، و قد کفرت السنه و الشیعه ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب (1) .

ص: 223


1- 466. أنظر: معجم المؤلفین 293: 10.

الوهابیون اختلاف القیاده و القاعده

حصلت تغییرات کبیره فی الحرکه الوهابیه مؤخرا بین القیاده الحاکمه و القاعده المحکومه فالقیاده مرتبطه بالقوی الکبری الاستکباریه و الصهیونیه. فتنصاع هذه القیاده لتلک القوی الخفیه و تتأمر بأوامرها. فتراها تضرب الشعوب المحرومه و تقتل المساکین و تحارب الأحرار و تضیق الحریات و تشوه سمعه الاسلام. فأحداث نیویورک شاهده علی حدوث مساهمه صهیونیه و خدمه وهابیه. و المحصله مکاسب للقوی الکبری و الضحیه هم المسلمون. فلقد قتل فی الحادث آلاف من الأبریاء العاملین فی البنایتین. وفر من البنایتین قبل الحادث آلاف الیهود العاملین فیهما لاطلاعهما المسبق علی الانفجار. و الاسلام لا یحکم علی النصاری و الیهود بالموت. بل الاسلام یعترف بمعتنقی الدیانتین و یحترمهما و یسمح لهما بالعباده و العمل و الحیاه الطبیعیه. و أکبر دلیل علی ذلک حیاه رسول الله صلی الله علیه و آله مع یهود المدینه و یهود نجران مده طویله من الزمان. فلم یتآمر لقتلهم و اغتیالهم و النبی الأکرم صلی الله علیه و آله لم یتآمر علی أحد و لم یغتال أحدا بل یعلن برامجه مع الأعداء صریحه و واضحه و بینه. فان أراد دحرهم و تأدیبهم تم ذلک فی ساحات القتال أمام الملأ العام من المسلمین. و عملیات الاغتیال و الخطف و تدمیر البنایات السکنیه و قتل المدنیین أعمالا وهابیه و یهودیه، بعیده عن الدین و ممقوته من الله تعالی.

ص: 224

و هذه المنهجیه الوهابیه السلفیه فی قتل الناس و احراق مساجدهم و قراهم و ممتلکاتهم جاءت بأوامر و مشاریع الفاجرین ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب. فهذان الشخصان حاقدان علی البشریه و ناقمان علی الانسانیه طمسا معالم الدین و رفعا معالم الشر، و حصدا رؤوس الخیر و دعما رؤوس الجریمه و سیعلم الذین ظلموا أی منقلب ینقلبون و العاقبه للمتقین. أما رعیل الوهابیه المحکومین فهم من العوام الغافلین الساذجین تحرکهم القوی القیادیه کما تشاء فلا حول لهم و لا قوه. و لم یتعلموا أحکام الدین الفاضله المانعه ایاهم من فعل المنکر و ارتکاب الجریمه. فتراهم فخورین بمذابحهم و مسرورین بأباطیلهم، ثقافتهم مدحوره و ورعهم مسلوب، و اعتقادهم مطمور و فروجهم حاکمه علیهم. فتری هذه القوی الوهابیه تکفر آبائها و أمهاتها و جیرانها و مجتمعاتها و تفتخر بأنها الوحیده الثابته علی الدین. و هذا الاعتقاد هو ذات الاعتقاد الیهودی بتکفیر البشریه و تحقیرها و اعتبارها قوی عامله خلقها الله تعالی لخدمه الیهود. و المسلمون الیوم بین نارین نار القوی الیهودیه الصهیونیه و نار القوی السلفیه. و لا نجاه الا باتحاد القوی الاسلامیه النزیهه و المخلصه و التوجه بقوه لمحق قوی الشیطان و أذنابه.

الوهابیه هم الخوارج

السبیل الی ردع عصابات الوهابیه و فلولها المنتشره فی العالم یتمثل فی التعامل مع هذه الزمر اللاحکیمه و اللاشرعیه بالحکمه و العلم و الوحده. فیتم أولا بازاله الغطاء الدینی لهذه العصابات المهووسه.

ص: 225

و هذا التفنید یتم عبر بیان الرساله الاسلامیه الخالده علی حقیقتها فی حرمه اراقه الدماء و حرمه قتل النساء و الأطفال و الأبریاء. و حرمه تکفیر الآخرین من أتباع لا اله الا الله محمد رسول الله. فمن قال هاتین الشهادتین حرم ماله و دمه و عرضه. و بیان تکفیر المسلمین للخوارج الوهابیین، و ضروره محاربه الفقهاء جمیعا للنهج الخارجی. و قد سار الفقهاء علی التعالیم النبویه الشریفه فی هذا المجال المهدده من هذا الخطر المحدق بالمسلمین. و الوهابیون السلفیون لا یختلفون عن الخوارج الا بالتسمیه فهم خوارج فی دینهم و نهجهم و أفعالهم و فتاواهم. و قد قال رسول الله صلی الله علیه و آله أحادیثا کثیره فضح فیها الخوارج و مشاریعهم الشیطانیه. و أفعال الخوارج الوارده فی الأحادیث الشریفه هی ذاتها الأفعال الوهابیه. ا؛ ذن یجب انذار الناس من خطر هذه الدعوه الخارجیه الوهابیه علی المسلمین و البشریه جمعاء. و یجب ارشاد المسلمین کافه و الوهابیین خاصه ببطلان الفتاوی التیمیه الوهابیه فی تکفیر المسلمین. و لقد تمکنت الدول الاسلامیه من توجیه حملات دینیه و اعلامیه و حربیه کبیره للقضاء علی الخوارج و نجحت فی هذا المضمار. و العالم الیوم بحاجه الی مثل هذه الهجمات الواسعه و العظیمه و الراقیه لاجتثاث جذور السلفیه الفاسده من أصولها. و یجب أیضا القضاء علی البؤر الأعرابیه و مناطق الفتن و ارشادها الی الحضاره الراقیه لمنع الوهابیه من الاستفاده منها فی أغراضها اللا أخلاقیه.

ص: 226

فالوهابیه مثلها مثل عصابات المافیا و الجریمه المنظمه تثبت فی المدن المشوشه بالاضطراب و قری العصبیه الدینیه و الطائفیه. و للقضاء علی السلفیه نحتاج الی نشر الحکمه و الموعظه الحسنه فی المجتمعات الاسلامیه و توفیر الحریات الدینیه و القضاء علی النعرات الطائفیه.

نشر ثقافه أهل البیت

لا یمکن الوقوف أمام المد السلفی الوهابی بالحکومات العلمانیه و الحرکات المذهبیه البالیه بل یمکن الوقوف أمامه بالدین الصحیح و الاسلام العزیز القائم علی الثقلین کتاب الله و أهل بیت النبی صلی الله علیه و آله الذین أذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا. فکل من یعتنق دین رسول الله صلی الله علیه و آله الصحیح بتعالیمه السمحه و أخلاقه الفذه و احتیاطاته البالغه فی اراقه دماء الأبریاء و غنیمه أموالهم و حریمهم یصل الی شاطی ء الأمان و یتحصن بدین السماء و العدوه الوثقی و حبل الله المتین. و لقد أدرک ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب خطر أهل البیت و رسالتهم علی المفسدین الکاذبین فنهضا لمحاربتهم و الکذب علیهم و التشویش علی مناقبهم و فضائلهم. و فی نشر رساله أهل البیت الأخلاقیه و سیرتهم الحیاتیه و قصصهم التربویه تکمن النهایه الحتمیه للوهابیه. ان کتب أهل بیت محمد صلی الله علیه و آله و سلم فی الفقه و الحدیث و التفسیر و السیره هی الخطر الأعظم علی رساله السلفیه البائده و الفاسده و المنحله. لقد تمکن الامام علی علیه السلام من محاوره الخوارج و الحدیث معهم و تفنید حججهم و اجابه اسئلتهم ففر آلاف الخوارج من معسکرهم و تابوا الی الحق. فلم یبق من الخوارج الأعداء الا نصفهم و هذا النصف تحطم بالهجمه الحربیه

ص: 227

لامام المسلمین علی بن أبی طالب علیه السلام علیهم فلم ینجو منهم الا عشره. و فی أیام الحکومات المستبده الغاشمه و فی مناطق البادیه البعیده استعاد الخوارج نشاطهم و التئم أمرهم ثانیه. ثم أبادتهم الهجمات الشامله للمسلمین و الحقتهم بأجدادهم المقبورین. فأهل البیت نور أنزله الله تعالی للمسلمین و بهذا النور تختفی العصابات المتعوده علی الظلام و الرابضه فی الخفاء. و لخوف الوهابیه من نور الله فی أرضه (أهل البیت) فقد تفننوا فی محاربتهم فهاجموا کربلاء مرقد الامام الحسین علیه السلام و أساءوا الی ضریح سبط رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و اعتدوا علی شیعته و قتلوهم. و افتعلوا فعله شنیعه لم تفعلها قوات قریش الکافره قبل الاسلام فی حروب داحس و الغبراء و حروب قریش - هوازن. و هدم الوهابیون قبور أهل البیت فی المدینه المنوره و أرادوا هدم قبر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فمنعتهم قوات السلطان محمد علی باشا. ان رغبه الوهابیین فی هدم قبر سید الأنبیاء یفضح عداءهم للاسلام و رسوله و یکذب التوحید السلفی المزعوم. و قال محمد بن عبدالوهاب المقبور: عصای خیر من محمد. فهذا الطاغیه الصغیر بین بغضه لسید الأنبیاء علنا شأنه فی ذلک شأن أستاذه ابن تیمیه.

نقاط ضعف الخط الوهابی

نقاط ضعف الخط السلفی یمکن تشخیصها و فضحها لأمه الثقلین و کبحها. و تتمثل هذه النقاط فی: 1 - کره هذا الخط و بغضه لمحمد و آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم، اذن ذکر فضائل محمد و آل

ص: 228

محمد تطفی نار الخط السلفی و تطمسهم فی مزابل التاریخ. 2 - ذکر الأحکام الشرعیه الصحیحه فی حرمه اراقه دماء المسلمین و حرمه تکفیرهم و حرمه أموالهم و نساءهم تفضح الجرائم الوهابیه و تعرضهم لأشد العقوبات الاسلامیه، و هذه الفضائح کافیه لدحرهم و قبر معالمهم و آثارهم. 3 - غزوات الوهابیه و جرائمهم یبرز فیها الجانب البربری البعید عن عداله الاسلام و نوامیسیه و کرامته للمسلمین ففی فضح هذه الجرائم یراق ماء وجه الوهابیه. 4 - تکفیر المسلمین لابن تیمیه و ابن عبدالوهاب و الوهابیین یبطل فتاواهم عن العمل و یفقد الخط الوهابی الغطاء الدینی. 5 - بیان سیره الأنبیاء و سیره محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم یبین انحراف الخط الوهابی عن الطریق المستقیم. 6 - فضح الخط الوهابی فی تحریفه المستمر لکتب المسلمین و فضح جرائمه فی هذا المجال. فهی عملیه یندی لها جبین الانسانیه لقبحها و قبح أهدافها. و وجوب نشر التراث الاسلامی الاصیل. 7 - مخالفه الوهابیه للأخلاق السامیه و لأنبیاء الله تعالی یفضح عنجهیه هذا الخط العقیم و الغاشم و الوحشی. 8 - ایقاف الغارات الوهابیه لجمع المال لسد المنفذ المالی للوهابیه الذی ترتزق به و اغلاق بقیه المنافذ المالیه. 9 - ایجاد ردع دولی لهذا الخط الارهابی.. 10 - ضرب عصابات الارهاب بید من حدید کما ضربهم النبی محمد صلی الله علیه و آله و سلم فی بدر و حنین و قصم ظهرهم الامام علی علیه السلام فی الجمل و صفین و النهروان.

ص: 229

تکفیر الوهابیه للمسلمین تمهیدا لقتلهم و استرقاق نسائهم

الوهابیه و تکفیرها الحالف بغیر الله و الناذر و الذابح

قاتل الله الوهابیه انها تتحری فی کل أمر أسباب تکفیر المسلمین مما یثبت أن همها الأکبر هو تکفیرهم لا غیر فتراها تکفر من یتوسل الی الله تعالی بنبیه صلی الله علیه و آله و سلم و یستعین باستشفاعه الی الله تعالی علی قضاء حوائجه و هی لا تخجل اذ تستعین بدوله الکفر علی قضاء حاجتها التی هی قهر المسلمین و حربهم و شق عصاهم و المروق عن طاعه أمیرالمؤمنین. الذی أمر الله تعالی فی کتابه المبین. بلزوم طاعته کما بسطناه فی مقدمات الرساله و تتخذ أعداء الدین أولیاء تستمد منهم فی احضار القوی التی تسعی بها الی الفساد. و تلج بها فی الغوایه و العناد و قال الله تعالی: (یا أیها الدین آمنوا لا تتخذوا الیهود و النصاری أولیاء). سحقا للوهابیه انها لا تدری أن أولئک الأولیاء الذین تتخذهم ذریعه لقهر المسلمین اذا ثبت قدمهم فانهم یقهرونها و یهتضمونها أیضا مع من تعده خصما مخالفا لمذهبها مر غیر مره ان دیدن الوهابیه تکفیر کافه المسلمین بکل أمر فهی تکفرهم لتوسلهم بجاه الأنبیاء و الأولیاء و ندائهم و تکفرهم بالحلف بغیر الله و النذر لذلک الغیر و الذبح له و لو سلمنا أن فی بعض الأقوال التی تنسبها الوهابیه الی المسلمین کفرا یصح أن یقال فیه ان قائل هذا القول یکفر لما صح أن تکفر جمیع

ص: 230

الأمه أو تکفر شخصا معینا قال ذلک القول فقد یکون القائل لم تبلغه النصوص الموجبه لمعرفه الحق أو لم تثبت عنده أو لم یتمکن من معرفتها و فهمها أو یکون قد عرضت له شبهات یعذره الله تعالی فیها فالذی یؤمن بالله و رسوله فان الله قد یغفر له برحمته بعض الذنوب القولیه و العملیه و أما ما نزل من الآیات فی التشدید علی مقتر فی تلک الذنوب فهی للوعید کقوله تعالی (و من یقتل مؤمنا متعمدا فجزاؤه جهنم خالدا فیها). و قوله تعالی: (ان الذین یأکلون أموال الیتامی ظلما انما یأکلون فی بطونهم نارا و سیصلون سعیرا). و قوله تعالی: (و من یعص الله و رسوله و یتعد حدوده یدخله نارا خالدا فیها). الی غیر ذلک من الآیات. قال ابن القیم (مدارج السالکین) ما ملخصه ان أهل السنه متفقون علی أن الشخص الواحد قد یکون فیه ولایه لله تعالی و عداوه من وجهین مختلفین و قد یکون فیه ایمان و نفاق و ایمان و کفر و یکون أحدهما أقرب الیه من الآخر فیکون من أهله قال الله تعالی: (هم للکفر یومئذ أقرب منهم للایمان). هذا و الشرک قسمان خفی و جلی فالخفی قد یغفر و الجلی لا یغفر الا بالتوبه أما الحلف بغیر الله تعالی فلا یخرج مرتکبه عن الاسلام فانه و ان ورد من حدیث ابن عمر أنه (من حلف بغیر الله فقد أشرک) و فی روایه (من حلف بغیر الله فقد کفر) قد حمله أئمه الحدیث من شافعیه و حنفیه و حنابله و مالکیه علی أن المقصود به کفر النعمه و الشرک الخفی کالشرک الحاصل بالریاء و ذلک لا یخرج عن الاسلام انما

ص: 231

یحبط العمل فقط کما وقع علیه الاجماع حتی أن أصحاب الشافعی قالوا بأنه مکروه تنزیها لا تحریما فالحلف الذی قد اختلف فیه العلماء أنه مکروه أو حرام لا یجوز أن یقال فی مرتکبه أنه کافر خارج عن الاسلام و أما النذر لغیر الله فقد صرح الشیخ تقی الدین ابن تیمیه و ابن القیم و هما من أعظم من شدد فیه بعدم جوازه و کونه معصیه لا أنه کفر و شرک مخرج عن الاسلام فلا یجوز الوفاء به و لو تصدق بما نذر من ذلک علی من یستحقه من الفقراء کان خیرا له عند الله فلو کان الناذر لغیر الله کافرا لما أمراه بالصدقه لأن الصدقه لا تقبل من الکافر بل أمراه بتجدید اسلامه. و أما الذبح لغیر الله فقد ذکره ابن القیم فی المحرمات لا فی المکفرات الا اذا ذبح لما عبد من دون الله و کذلک أهل العلم ذکروا أنه مما أهل به لغیر الله و لم یکفروا صاحبه لقد تم ما أردت تنمیقه فی هذه العجاله منعا لا تساع المذهب الوهابی و انتشاره فی بغداد و ما جاورها من البلاد، کی یتضح الحق لعین القاری و ینجلی له الصواب فلا یغیر بما نشرته هذه الفرقه المارقه و موهت به علی البسطاء و الجاهلین و قد ساعدنی فی تألیفها و تنمیقها حضره أخی و صاحبی العلامه (معروف أفندی الرصافی) دام فی حفظ الباری. و الحمدلله أولا و آخرا (1) .

تکفیر الشیعه بدأته الحشویه لتبریر عمالتها للسلاجقه الغزاه

تعامل السلاجقه مع السنه و تحالفوا معهم علی قتل الشیعه فی بغداد سنه 447 هجریه فی عملیه مخزیه. و کان السلاجقه یعیشون فی منطقه کافره و کان سلجوق کافرا انظر تاریخ ابن الاثیر، حوادث سنه 445 هجریه.

ص: 232


1- 467. ایضاح المکنون 190: 2 ط بیروت.

ثم تحرک أبناؤه لغزو البلاد الاسلامیه فاحتلوا ایران و العراق و غیرها و اصبحوا مسلمین بالتدریج و کان رئیسهم طغرل بک السلجوقی. و اصبح السلاجقه سنه متعصبین للمذهب بینما کانت الحکومه البویهیه فی بغداد شیعیه غیر متعصبه. علما بأن الموجات المغولیه الترکیه القادمه من وسط آسیا لغزو البلاد الاسلامیه کانت کلها موجات کافره ثم أسلموا بعد احتکاکهم بالمسلمین و تعرفهم علی الدیانه الاسلامیه. و بسبب هذا المأزق الدینی الذی وقعوا فیه من عمالتهم للاجنبی و خضوعهم للکفار اضطر علماء الحشویه الی اصدار فتاوی تکفیر الشیعه. قال الرازی فی نهایه العقول: (لا یجوز تکفیر الشیعه علی السب لاعتقادهم کفر من یسبونه) (1) . و من یومها اصبح الحشویون الحنابله فی رأس قائمه العامه المکفرین للشیعه لطمس عارهم المتمثل فی تبعیتهم للغزاه السلاجقه. و سار ابن تیمیه الحنبلی علی هذا النهج المنحرف فکفر الشیعه و بذل جهودا حثیثه لمعاداه أهل البیت و مناصره اعدائهم. لکن علماء السنه لم یتبعوا هذا المسار المنحرف لعدم حاجتهم الیه و عدم اعتقادهم به. و سار تلامذه ابن تیمیه علی النظریه الحشویه البائده فأساءوا الی الشیعه فی کتاباتهم مثل: ابن الکثیر، الذهبی، الصفدی، ابن القیم الجوزیه. و تأثر بعض العامه بهذه الضوضاء المفتعله فساروا علی المنهج الحنبلی

ص: 233


1- 468. ملحق البراهین الجلیه - السید مرتضی الرضوی ص 14.

المنحرف فظهر ذلک فی کتاباتهم و فتاواهم و خطاباتهم. و قد خالف هؤلاء منهج احمد بن حنبل فی نظرته لاهل البیت و شیعتهم و مسنده ملی ء بمناقب أهل بیت العصمه. و عندما جاء محمد بن عبدالوهاب المنبوذ الی الساحه الدینیه حرف البیت الحنبلی الحشوی أکثر فأکثر فخالف منهج احمد بن حنبل و حارب أهل البیت و شیعتهم و تشدد فی ذلک و کفر المسلمین جمیعا.

لماذا کفر ابن تیمیه و ابن عبدالوهاب المسلمین

کان ابن تیمیه انسانا ملحدا کافرا بالله تعالی فظن أن الناس مثله لا یتورعون و لا یؤمنون بالدین لانه کان یعیش مع فئه مثله یطلبون الدنیا و ینکرون الاخره. و ظن ابن تیمیه الباطل دفعه للفتوی بکفر المسلمین و حلیه هدر دمائهم و الاستحواذ علی أموالهم و نسائهم. و اعتقاده الخاطی ء دفعه لتسمیه العلماء و وصفهم بأسماء و أوصاف فاسده و نتنه متهما ایاهم فی دینهم و تقواهم. فسمی العلامه الحلی ابن المطهر الشهیر بابن المنجس و کفر باقی العلماء بشتی مذاهبهم و توجهاتهم. و اعتقادا منه بصحه کفره و بطلان الدین فقد مجد الیزیدیه الکفره المخالفین للدین و احترمهم فی رسالته لهم!! و کان ابن عبدالوهاب نسخه مطابقه لابن تیمیه فی الحاده و تهوره و نزواته الدنیویه فرفع لواءه و أفتی علی نهجه بکفر المخالفین له، أی بکفر المسلمین جمیعا و کفرت السلفیه المسلمین فی العالم الاسلامی لتسهیل مآربها الدنیویه المتمثله فی الزنا بالمسلمات. امتلاک أموالهم و الاستحواذ علی دورهم.

ص: 234

السیطره علی حکوماتهم و دولهم. ارواء غلیلهم فی اراقه دمائهم. ان تکفیر الوهابیه للمسلمین نابع من تکفیر النبی محمد صلی الله علیه و آله و سلم للوهابیه فهو رد فعلهم تجاه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم. فبعد غزوات الوهابیین حصل ابن عبدالوهاب علی مئات البنات المسلمات حجرهن فی قصره الکبیر محولا ایاهن الی جواری لاشباع غرائزه الحیوانیه. و سیرته تلک بعیده عن سیره النبی محمد صلی الله علیه و آله و سلم و قریبه من سیره المغول و السلاجقه، و رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم کان یحرر الرجال و النساء من العبودیه و ابن تیمیه و تلامیذه یدخلون الناس فی العبودیه. فی مصر مثلا کانت الشرطه قد قبضت علی 13 تاجرا و فی حوزتهم 2847 شریط کاسیت تحوی فتاوی بتکفیر المجتمع و بعض المسؤولین و الشخصیات العامه وعدد من رجال الدین و المثقفین. و أکد الدکتور محمد سید طنطاوی مفتی الدیار المصریه لمجله (الوسط) وجود حمله فی لبنان و مصر و غیرهما تستهدف تکفیر کبار الأئمه و العلماء القدامی منهم و المحدثین، و بخاصه أهل السنه و الجماعه و نحن نستنکرها کل الاستنکار (1) . و هذه الحمله قد أثمرت فعلا عن قتل الشیخ نزار الحلبی زعیم جمعیه المشاریع الخیریه مؤخرا. و الذین قتلوه أعلنوا سلفیتهم، و قد تحرکت الحکومه اللبنانیه و أقفلت احدی جمعیاتهم العامله فی طرابلس. و هؤلاء الذین تسمیهم المجله بالمتطرفین لیسوا سوی أتباع السلفیه الوهابیه،

ص: 235


1- 469. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

الذین کما تقول عنهم: لم یستثنوا عالما واحدا من علماء الاسلام البارزین فی مصر، حتی الشیخ محمد الغزالی هاجموه بدعوی أنه أباح الاستماع الی الموسیقی و الغناء، کما حلل عمل المرأه. و شنوا هجوما علی المفکرین الاسلامیین الدکتور محمد عماره و الدکتور أحمد کمال أبو المجد و خالد محمد خالد و فهمی هویدی. و اتهمتهم ورقه کانت تروج فی حی امبابه الشعبی الشهیر، و عثرت علیها أجهزه الأمن و ضمتها الی وثائق الاتهام فی (قضیه الارهابیین) فی حی امبابه، بأنهم یروجون (العلمانیه الاسلامیه) أو (الاسلام العلمانی) (1) .

الفتوی الوهابیه بتکفیر السنه و الشیعه

ان موجه التکفیر التی تنطلق من نجد فی المملکه السلفیه، و تجوب العالم الاسلامی، لا تستثنی أحدا، فعلماء أهل السنه کفار! و مثقفیهم أکفر! بل کل من کان سلفیا و خالف سلفیا آخر فی اجتهاد آخر أو رأی فهو کافر (2) . ناهیک عن الشیعه الامامیه فهم لیسوا کفارا فحسب بل أخطر من الیهود و النصاری و المجوس و کل الملل و النحل الموجوده فی العالم: أنظر ماذا یقوله هذا السلفی الذی طبع کتابه باذن من رئاسه ادارات البحوث العلمیه و الافتاء و الدعوه و الارشاد فی المملکه السلفیه: (ان من یعتنق التشیع یسمی ملحدا هداما سواء أکان سبئیا أو امامیا أو

ص: 236


1- 470. الدرر الکامنه فی أعیان المائه الثامنه 155 - 154 / 1. ترجمه ابن تیمیه.
2- 471. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

اسماعیلیا أو خطابیا أو بیانیا أو اثنی عشریا أو غیر ذلک. لأن من وطی عتبه الکفر فهو کمن أو غل فیه. و لأن المرء لا یکون شیعیا بالمعنی الصحیح عندهم الا اذا شک فی الاسلام، و فی دستور الاسلام، و فی حمله رساله الاسلام. و الأدهی من ذلک أنه لا یبلغ ذروه التشیع عندهم: الا من یتطاول علی الله، فیقیسه بخلقه و یتصدر علی منصه الحکم، فیوجب علی الله، ما أوجبه الله علی عباده، و یحرم علیه ما حرمه الله علی عباده، حتی لیکاد أن یجعله فی عداد المکلفین. و فی حین أنه یرفع نفسه فوق مرتبه الألوهیه تعالی الله عما یقول الکافرون علوا کبیرا...) من المفارقات العجیبه أن بعض الشیعه الامامیه لا یکفرون السلفیه الوهابیه، رغم أن هؤلاء یلهجون لیل نهار بتکفیرهم. و قد أفتی بعض علماء الشیعه بصحه الصلاه وراء السلفیه الوهابیه فی الحرم فی موسم الحج!!. و تکفیر الوهابیه نابع من کونهم نواصب، و النواصب بالاتفاق کفار نجسون و الوهابیه فی الحدیث النبوی هم الخوارج، و الخوارج کفار.

سبب اعتماد ابن عبدالوهاب علی السیف و الغدر و الاحتیال

نظر محمد بن عبدالوهاب فی سیره ابن تیمیه فوجد رفضا اسلامیا من الشیعه و السنه له و حکم علمائهم بسجنه حتی الموت. و راقب نظر المسلمین الی منهجیته الحمقاء نظر ریبه و شک و کفر. فرد علی المسلمین بتکفیرهم و حلیه دمائهم و فروجهم و أموالهم. و ضروره التحالف مع القوی المحلیه و الأجنبیه فی سبیل قتل المسلمین. و اعتقد اعتقادا جازما برفض المؤمنین و المؤمنات لمنهجه و منهج ابن تیمیه لأنها منهجیه سادیه و وحشیه و قاصره. و منذ ذلک الیوم و الی یومنا هذا تکفر الوهابیه المسلمین و تتحالف مع

ص: 237

المشرکین. فالقوات الأمریکیه المرابطه فی السعودیه متحالفه معها و السجون ملئی بالمعارضین، و لو صدق الوهابیون فی نهجهم لثاروا علی المحتل فی بلادهم و ابعدوه عن نسائهم و دیارهم، أخزاهم الله تعالی. وستظل الوهابیه معتمده علی السیف و البارود و الاحتیال الی نهایه أیامها لافتقادها للحکمه و الدین و الأخلاق، و لغایاتها الدنیویه.

جرائم و مذابح الوهابیه

فجائع عبدالوهاب و الوهابیه

خمدت نار ابن تیمیه التی أوقدها فی بلاد الاسلام سیما فی مصر و الشام قرون عدیده الی أن قام الشیخ محمد بن عبدالوهاب الذی الیه تنتسب الوهابیه فی عصرنا و مقدمها غائله عبدالعزیز بن سعود المالکه لبلاد الحجاز فجدد المصیبه وحث آل السعود و تابعیه و بعض قبائل نجد (سکنه بلاد مسیلمه الکذاب) و رغبهم فی الفتک بأهل الحرمین الشریفین ثم مشاهد العراق ففعلوا ما فعلوا من قتل النفوس حتی الأطفال الرضع و الشیوخ الرکع و الشبان الخشع و البهائم الرتع و کسروا صندوق قبر النبی الأکرم و أخذوا القنادیل التی کانت علیه و کذا فعلوا فی بلده کربلاء المشرفه فی حرم مولانا الحسین ریحانه الرسول و بلغ عدد القتلی فی تلک البلده الشریفه ستین ألف علی ما ذکره بعض المؤرخین. کتب العلامه الاستر آبادی الحائری الی العلامه السید محمد سلطان العلماء الهندی مرجع الشیعه فی لکهنو یذکر فیه أفاعیل هؤلاء الأشقیاء الکفره باجماع المسلمین فی کربلاء و من نظر فی ذلک الکتاب کاد قلبه یذوب و کبده أن یحترق

ص: 238

من فجائع الطغام و لله در الخدیوی ملک بلاد مصر حیث استأصلهم و أبادهم (1) .

الوهابیه أول من حارب الخلافه العثمانیه و أسقطها

لقد حاربت الوهابیه منذ نشأتها الدوله العثمانیه مده 200 سنه، و افتخرت بمشارکتها فی اسقاط الخلافه العثمانیه، بینما حاربت الدوله الصفویه الدوله العثمانیه لاعتداء الاخیره علیها ثم صالحتها زمن الشاه عباس الصفوی. کان زعیم الوهابیه عبدالرحمن بن فیصل من أولاد محمد بن سعود الباغی الذی حاد عن طاعه الخلافه العظمی الاسلامیه سنه 1205 و استمرت له وقائع مع الشریف غالب الی سنه 1220 حتی اذا عجز الشریف عن حربه جهزت الدوله العلیه علیه عساکرها و ناطت الأمر بوزیرها المرحوم محمد علی باشا صاحب مصر و ولده المرحوم ابراهیم باشا فأبادهم سنه 1233 مما هو مسطور فی کتب التاریخ. و عبدالرحمن هذا کان قبل ثلاثین سنه تقریبا أمیرا علی الریاض فلما استولی علیها المرحوم أمیر نجد محمد بن الرشید هرب عبدالرحمن بن سعود الی بعض السواحل البحریه و أخیرا التجأ الی الکویت و بقی هناک یعیش فی فقر مدقع لا یرحمه أحد الی أن عطفت علیه الدوله العلیه و أجرت له جرایه أزالت ما کان فیه من الفقر و صار یعیش فی أرغد عیش علی نفقتها فی تلک الدیار لما توفی محمد بن الرشید رحمه الله و تأمر مکانه ابن أخیه أمیر نجد الحالی عبدالعزیز بن متعب بن الرشید اتفق أن حدثت واقعه بین عبدالعزیز المشار الیه و بین شیخ الکویت مبارک بن صباح. و ذلک أن مبارکا المذکور کان قد قتل أخاه محمد بن صباح الذی کان حینئذ قائمقام من قبل الدوله العلیه فی الکویت و قتل أخا له آخر أیضا و غصب أموالا

ص: 239


1- 472. فتنه الوهابیه - أحمد زینی دحلان ص 8.

طائله من أولادهما الذین فروا من عقابه ثم ان خال أولئک الأولاد و هو یوسف بن ابراهیم التجأ الی الأمیر عبدالعزیز بن الرشید منتصرا بحضرته علی مبارک المذکور لکی یسترد منه ما اغتصبه من أموال ولد أخته فجرت بینه و بین ابن صباح فی ذلک مخابرات آلت أخیرا الی أن جهز کل من الطرفین جیشا علی الآخر فتصادما فی موقع یقال له الطرفیه فکانت الدائره علی ابن صباح فقتل من جیشه زهاء أربعه آلاف مقاتل. أما مبارک فقد نجا هاربا بنفسه الی الکویت خاسئا مدحورا لم تمض مده أن تمرد ابن صباح محتمیا ببعض الأجانب فساعدوه بالمال و بالسلاح فأخذ یقوی عبدالرحمن المذکور علی الأمیر ابن الرشید و اتفق أن کان الأمیر ابن الرشید اذ ذاک مشغولا ببعض الغزوات فی أماکن بعیده عن الریاض فانتهزها ابن صباح فرصه فجهز جیشا تحت امره عبدالعزیز بن عبدالرحمن المذکور و أرسله الی الریاض للاستیلاء علیها فاحتلها عنوه و حصنها و أحکم سورها فلما بلغ الخبر الأمیر ابن الرشید عاد الیها فحاصرها ملیا لأجل استرجاعها حتی امتد حصارها سنه ثم حدث له فی بعض قبائله البعیده ما صرفه عن حصارها فترکها و انتهز ابن سعود هذه الحادثه فرصه أیضا فأخرج من الریاض جیشا مجهزا بسلاح الأجانب فاستولی به علی عنیزه و بریده و ما یلیهما من بلاد القصیم. و لما رأت الدوله العلیه اعتداء عبدالرحمن هذا و بغیه و تطاوله علی صادقها و مخلصها الأمیر بن الرشید و نزوع عبدالرحمن الی الأجانب أرسلت کتیبه من عساکرها المنصوره صحبه الأمیر ابن الرشید لقطع دابر أولئک المارقین و قمع بغیهم و اعتدائهم و اطفاء شرر فتنتهم المستطیر فصادمت العساکر المنصوره الجماعه الباغیه حزب ابن سعود قرب بلد البکریه من بلاد القصیم فوقعت بین الجمعین ملحمه کبری انجلت عن هزیمه الفئه الباغیه جماعه ابن سعود و امتلاک العساکر

ص: 240

أحد عشر رایه من رایاتهم. و أما المنهزمون فهم الیوم متحصنون ببعض تلک البلاد و العساکر المنصوره مع جیوش الأمیر ابن الرشید محدقون بهم. و مجدون فی تنکیلهم. و کبح جماحهم. وفقهم الله تعالی لذلک (1) . و فی سنه 1336 - 1332 هجریه ناصر الوهابیون المشرکین الأنجلیز و استولوا علی الحجاز و طردوا الحسن بن علی ملک الحجاز من المدینه.

جرائم الوهابیه فی سطور

و هذه سطور من تاریخ الفرقه الوهابیه الکافره. سنه 1111 هجریه ولد مؤسس الفرقه محمد بن عبدالوهاب. سنه 1143 هجریه أعلن دعوته اللا اسلامیه الفاسده کحزب شاذ عن جمیع المذاهب و الطوائف الاسلامیه، و عمره (32) سنه. سنه 1157 هجریه استخدم هذه الدعوه محمد بن سعود حاکم المنطقه و ناصره علیها. سنه 1208 هجریه غزوا البصره و انتهبوا مدینه الزبیر. سنه 1216 هجریه أغار الوهابیون علی کربلاء و أباحوها و قتلوا أهلها و انتهبوا ما فیها، بما فی ذلک الضریح المقدس لسبط الرسول الحسین الشهید علیه السلام. سنه 1220 هجریه غزوا نجران و ما والاها. سنه 1221 هجریه غزوا لمدینه و استولوا علیها و انتهبوا التحف و الأموال الموجوده فی الحجره النبویه الشریفه. سنه 1225 هجریه غزوا الشام و قتلوا أهل موران قتلا ذریعا. سنه 1305 هجریه قاتلوا الشریف غالب، شریف مکه، و استولوا علی مناطق

ص: 241


1- 473. راجع النصوص فی مواضیع هذا الکتاب.

کثیره من بلاد الحرمین. سنه 1317 هجریه ارتکبوا مجزره الطائف. سنه 1336 - 1332 هجریه ناصروا الانکلیز ضد الخلافه العثمانیه الترکیه، و استولوا علی الحجاز و طردوا الحسن بن علی ملک الحجاز من المدینه. سنه 1343 هجریه فی ثامن شوال هدموا الأماکن المقدسه بالبقیع، و انتهبوا حرم الرسول صلی الله علیه و آله و سلم للمره الثانیه فی تاریخهم الاجرامی الأسود. و کادوا یهدمون القبر المقدس، لکن اکتفوا بهدم قباب نساء النبی و أولاد الرسول و الصحابه. سنه 1407 هجریه ارتکبوا مجزره مکه حیث قتلوا - فی وضح النهار - أکثر من (500) حاج. لقد رد علی هذه الفرقه و عقائدها المخالفه للاسلام، و خرافاتهم و تعدیاتهم علی ساحه الاسلام و المسلمین، أحیاءا و أمواتا، کل المسلمین قاطبه، بمذاهبهم و طوائفهم المتعدده، و بذلک حصل الاجماع القطعی علی خروج الفرقه الوهابیه عن جماعه المسلمین. کما أن الذین ردوا علی هذه الفرقه لم ینحصروا ببلاد معینه، بل العلماء من کل بلاد المسلمین قاموا بالرد علی هذه الفرقه و أبطلوا بدعتها، و فندوا مزاعمها، و زیفوا خرافاتهم. و الیک أسماء المذاهب الراده علی الوهابیه: لقد ردت علیها المذاهب الاسلامیه جمعاء من أهل السنه، و من الشیعه، فکتب علماء الشیعه ردودا کثیره حاسمه علی الوهابیه. و من أهل السنه الأشعریه کل الطوائف و المذاهب، و فی مقدمتهم الحنابله الذین تنتمی الیهم الفرقه الوهابیه و تدعی متابعه أحمد بن حنبل، و ان کان علماء المذهب الحنبلی ینفون أن یکون ما یزعمه محمد بن عبدالوهاب من رأی أحمد بن حنبل. و کذلک الحنفیه، و الشافعیه، و المالکیه، و من أهل الطرق: الرفاعیه، و النقشبندیه،

ص: 242

و الزیدیه، و حتی بعض علماء عمان الذین یتبعون المذاهب الأباضیه. ورد علیهم العلماء من جمیع البلدان: و فی المقدمه علماء بلاد الحجاز و خاصه نجد و الأحساء التی ینتمی الیها محمد بن عبدالوهاب، فلقد رد علیه أبوه و أخوه قبل کل أحد، و کل مشایخه الذین تعلم لدیهم حیث کانوا قد توسموا فیه اضلال الناس و الدعوه اللا اسلامیه، الباطله. ثم علماء البحرین و القطیف و المدینه المنوره و مکه المکرمه و صنعاء و عدن و عمان و الکویت. و علماء العراق، من بغداد و الکاظمیه و الموصل و البصره و کربلاء و النجف، حیث تصدی عده من علماء الشیعه بها للرد علیهم و تفنید أقوالهم، کأعلام أهل السنه. و ترکیا، بما فیها علماء دار الخلافه الاسلامیه - آنذاک - مدینه القسطنطینیه، المعروفه أخیرا باسلامبول. و علماء الشام، من حلب و دمشق و ادلب و دیر الزور و علماء لبنان، من صور و بیروت و بعلبک و جبل عامل. و مصر - أرض الجامع الأزهر - فقد رد علماؤها الأعلام علی مزاعم الوهابیه ردودا طویله عریضه قویه. و علماء لیبیا و الجزائر و تونس و المغرب. و علماء افریقیا، من الصومال و مالی. و علماء اندونیسیا. و علماء ایران، من طهران و قم - الجامعه العلمیه الکبری - و مشهد و اصفهان و غیرها. و علماء الهند و باکستان، من لکهنو و لا هور و کراجی. و علماء أفغانستان. و بذلک أطبق علماء العالم الاسلامی علی رد هذه الفرقه الشاذه عن المسلمین. ان أفکار الوهابیه مأخوذه أساسا من کتب ذلک المبتدع ابن تیمیه الذی ردت علیه فی عصره کل الطوائف و المذاهب الاسلامیه، و کان هو أیضا شاذا بین العلماء. و لقد استغل محمد بن عبدالوهاب وجود آراء ابن تیمیه الشاذه فی کتبه، و الدعوه اللا اسلامیه التی التزمها البعض کحزب سیاسی یدعو الی احیاء آثار ابن

ص: 243

تیمیه فأسس علی تلک الأسس فرقه الوهابیه (1) . و کان یدعی الانتساب الی مذهب الامام أحمد کذبا و تسترا و زورا و الامام أحمد بری منه، و لذلک انتدب کثیر من علماء الحنابله المعاصرین له للرد علیه، و ألفوا فی الرد علیه رسائل کثیره، حتی أخوه سلیمان بن عبدالوهاب ألف رساله فی الرد علیه!! و تمسک (محمد بن عبدالوهاب) فی تکفیر المسلمین بآیات نزلت فی المشرکین فحملها علی الموحدین! و قد روی البخاری عن عبدالله بن عمر فی وصف الخوارج أنهم انطلقوا الی آیات نزلت فی الکفار فجعلوها فی المؤمنین. و فی روایه أخری عن ابن عمر أنه صلی الله علیه و آله و سلم قال: أخوف ما أخاف علی أمتی رجل متأول للقرآن یضعه فی غیر موضعه! فهذا و ما قبله صادق علی محمد بن عبدالوهاب و من تبعه. و قد قتلوا کثیرا من العلماء و الصالحین و غیرهم من المسلمین لکونهم لم یوافقوه علی ما ابتدعه!! (2) .

غاره الوهابیین علی کربلاء سنه 1216 ه_

کانت غاره غادره و وحشیه بحق المسلمین الآمنین المتحصنین بحصن الاسلام. [و هذه قصیده مؤلفه من (22) بیتا مطلعها: ألم یأن أن یصغی الی الحق غافل و یسلک نهج الاستقامه مائل و الصحیح أنها قطعه من قصیده طویله عدد أبیاتها (103) لأخیه محمد رضا الأزری المتوفی سنه 1240 ه نظمها بمناسبه غاره الوهابیین علی کربلاء سنه

ص: 244


1- 474. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 73.
2- 475. الصوارم المهرقه - الشهید نور الله التستری ص 228.

1216 ه أی بعد وفاه شاعرنا بأربع سنوات. و قد أوردها العلامه الأمینی فی کتابه: شهداء الفضیله - 297 منسوبه الی محمد رضا، و قال: انه نقلها من دیوانه المخطوط] (1) . فقد حدث فی أوائل سنه 1801 أن تفشی الطاعون فی بغداد، فاضطر الباشا (سلمان باشا الکبیر) و حاشیته للالتجاء الی الخالص حیث ابتعد عن منطقه المرض. و ما استتب حاله هناک حتی فوجی بنبأ من المنتفک علم أن القوات الوهابیه تحرکت للغزو الربیعی المعتاد، فأرسل الکهیه الی الهندیه، الا أنه ما کاد یغادر بغداد حتی وافت أخبار هجوم الوهابیین علی کربلاء و نهبهم ایاها، و هی أقدس المدن الشیعیه و أغناها، اذ انتشر خبر اقتراب الوهابیین فی عشیه الیوم الثانی من نیسان عندما کان معظم سکان البلده فی النجف یقومون بأداء الزیاره، فسارع من کان فی المدینه لاغلاق الأبواب، غیر أن الوهابیین و قد قدروا بستمائه هجان و أربع مائه فارس نزلوا و قسموا قوتهم الی ثلاثه أقسام، و من ظل أحد الخانات هاجموا أقرب باب من أبواب البلده فتمکنوا من فتحه عنوه و دخلوا، فدهش السکان و أصبحوا یفرون علی غیر هدی أی کیف شاء خوفهم. أما الوهابیون الخشن فقد شقوا طریقهم الی الأضرحه المقدسه و أخذوا یخربونها، فاقتلعت القضب المعدنیه و السیاج ثم المرایا الجسیمه، و نهبت النفائس و الحاجات الثمینه من هدایا الباشوات و ملوک الفرس و الأمراء، و کذلک سلبت زخارف الجدران و قلع ذهب السقوف، و أخذت الشمعدانات و السجاد الفاخر و المعلقات الثمینه و الأبواب المرصعه، و جمیع ما وجد من هذا الضرب فسحبت الی الخارج، و قتل زیاده علی هذه الأفاعیل قراب خمسین شخصا من القرب من

ص: 245


1- 476. مجله الوسط، مقال بعنوان الأزهر: حمله مضاده علی الکاسیتات و فتاوی التکفیر. عدد أبریل 1994 ص 15.

الضریح فی الصحن. أما البلده نفسها فقد عاث الغزاه المتوحشون فیها فسادا و تخریبا، و قتلوا من دون رحمه جمیع من صادفوه کما سرقوا کل دار، و لم یرحموا الشیخ و لا الطفل، و لم یحترموا النساء و لا الرجال، فلم یسلم الکل من وحشیتهم و لا من أسرهم. و لقد قدر بعضهم عدد القتلی بألف نسمه، و قدر الآخرون خمسه أضعاف ذلک. و لم یجد وصول الکهیه الی کربلاء نفعا، فقد جمع جیشه فیها و فی الحله و الکفل و نقل خزائن النجف الأشرف الی بغداد، ثم حصن کربلاء نفسها بسور خاص، و علی هذا لم یقم بأی انتقام للفعله الشنیعه الأخیره التی قام بها العدو الذی لا یدرک، و قد کان ذلک الحادث الألیم للباشا الشیخ فی عمره هذا صدمه ممیته، و انتشر الرعب و الفزع فی جمیع أنحاء ترکیا و ایران. و بذلک رجع وحوش نجد الکواسر الی مواطنهم ثقالا علی ابلهم التی حملت بنفائس لا تثمن (1) و أرتحل القوم بعدها الی الماء المعروف باسم (الأبیض) فجمع سعود الغنائم و عزل خمسها و قسم الباقی بین جنوده للراجل سهم، و للفارس سهمان، ثم عاد الی وطنه (2) . أما ما ذکرته بعض المراجع العربیه فهی تؤید هذا الوصف و تزید علیه، ما جاء فی تاریخ کربلاء المعلی و ذکره الأستاذ جعفر الخیاط فی بحثه فی موسوعات العتباب المقدسه اذ تقول الروایه: حتی اذا جاءت سنه 1216 للهجره جهز الأمیر سعود الوهابی جیشا عرمرما یتألف من عشرین ألف مقاتل، و هجم بهم علی مدینه کربلاء، فدخل المدینه بعد أن ضیق علیها و قاتل حامیتها و سکانها قتالا شدیدا، و کان سور المدینه مرکبا من

ص: 246


1- 477. المرجع السابق، ص 16.
2- 478. عن جریده الحیاه اللندنیه بتاریخ السبت 13 کانون الثانی 1996 م: أعلن أمیر (الجماعه الاسلامیه المسلحه) أبوعبدالرحمن أمین (جمال زیتونی) فی بیان وزع أمس تبنی (الجماعه) عملیه قتل الشیخین محمد السعید و عبدالرزاق رجام و مجموعه من تیار «الجزأره».

أفلاک نخیل مرصوصه خلف حائط من طین، و قد ارتکب فیها من الفضائح ما لا یوصف، حتی قیل انه قتل فی لیله واحده عشرین ألف نسمه. و بعد أن أتم الأمیر سعود مهمته، التف نحو خزائن القبر، و کانت مشحونه بالأموال الوفیره و کل شی ء نفیس، فأخذ کل ما وجد فیها، و قیل أنه فتح کنزا کان فی جمه جمعت من الزوار، و کان من جمله ما أخذه لؤلؤه کبیره و عشرون سیفا محلاه جمیعا بالذهب و مرصعه بالحجاره الکریمه، و أوان ذهبیه و فضیه و فیروز و الماس. و قیل من جمله ما نهبه سعود أثاث الروضه و فرشها، منها أربعه آلاف شال کشمیر و ألفا سیف فضه و کثیر من البنادق و الأسلحه، و قد صارت کربلاء بعد هذه الواقعه فی حال یرثی لها، و قد عاد الیها بعد هذه الحادثه من نجا بنفسه فأصلح بعض خرابها و عاد الیها العمران رویدا رویدا. و قد زارها فی أوائل القرن التاسع أحد ملوک الهند فأشفق علی حالتها، و بنی فیها أسواقا حسنه، و بیوتا قوراء أسکنها بعض من نکبوا، و بنی للبلده سورا حصینا لصد هجمات الأعداء، و أقام حولها الأبراج و المعاقل، و نصب علیها آلات الدفاع من الطراز القدیم (1) . و من جمله ما قتله الوهابیون المولی عبدالصمد الهمدانی، ذکر ذلک صاحب روضات الجنات حیث قال: و قد توفی بالشهاده علی أیدی الوهابیه الملعونه، بعد ما أخرج من بیته بطرق الحیله، و تاریخ ذلک القتل بکربلاء فی یوم الأربعاء الثامن عشر الذی هو عید الغدیر، من شهور سنه سته عشره و مائتین بعد الألف من الهجره المبارکه (2) .

ص: 247


1- 479. شرح احقاق الحق ج 1 - السید المرعشی ص 302.
2- 480. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 17.

و قد أرخ الشیخ محمد السماوی هذه الحادثه بأرجوزه شعریه، فقال (1) . فشد لا یثنی هواه الثانی و مزق الکتاب و المثانی و هدم الشباک و الرواقا و استلبت الحلی و الأعلاقا و قتل النساء و الأطفالا اذ لم یجد فی کربلاء رجالا لأنهم زاروا الغدیر قصدا فأرخوه بغدیر عدا مناره العبد (2) . شیدت مناره العبد سنه 767 ه فی مؤخره الحرم الحسینی فی الجانب مرقد الشرقی من الصحن، و کانت تسمی (انگوشتی یار) أی اصبع التابع المحب، و المقصود بذلک کما قال الخلیلی: «ان هذا أثر لا یزید علی اصبع و یشیر الی ولاء أحد الموالین و المحبین» (3) و قد وصفها المرحوم الدکتور عبد الجواد الکلیدار بقوله: «و کانت مئذنه جباره أعظم و أفخم من کل الم آذن الموجوده فی العتبات المقدسه من کربلاء و النجف و الکاظمیه و سامراء، و من حیث الفخامه فی الأبنیه التاریخیه کانت هی الثانیه فی العراق بعد (ملویه) المتوکل و جامعه سامراء. فکان یبلغ قطر قاعدتها عشرین مترا تقریبا، و ارتفاعها أربعین مترا، مکسوه

ص: 248


1- 481. مجله تراثنا ج 17 - مؤسسه آل البیت ص 147.
2- 482. الانتصار ج 5 - العاملی ص 119.
3- 483. دیوان الازری الکبیر - الشیخ کاظم الازری التمیمی ص 523.

بالفسیفساء و الکاشانی الاثاری البدیع الصنع، مما یندر فی وجودهما جدا فی هذا الیوم فی بقیه الآثار التاریخیه القدیمه، ان کان فی العراق أو ایران (1) . و مناره العبد هذه هی مأذنه مرجان (مشید جامع مرجان فی بغداد) عبد السلطان أویس الجلائری، الذی عینه السلطان الجلائری والیا علی بغداد، فرفع رایه العصیان ضده و استبد ببغداد، حتی اضطر السلطان أویس أن یسیر الیه بجیش من تبریز فیقضی علی حرکته. و لما علم أنصاره بقدوم السلطان أویس لمحاربته تفرقوا عنه. و حینما فشلت محاولته التجأ الی کربلاء و استجار بحرم الامام الحسین علیه السلام. فلما علم أویس بذلک صفح عنه ثم استدعاه الیه فأکرمه و أعاده الی وظیفته والیا علی العراق من جدید، و کان حین استجار بالضریح المقدس، قد نذر أن یبنی مئذنه خاصه فی الصحن الحسینی الشریف اذا خرج ناجیا من الغمه. ففعل ذلک و بنی حولها مسجدا خاصا، ثم أجری لهما من أملاکه فی کربلاء و بغداد و عین التمر و الرحالیه أوقافا یصرف واردها علی المسجد و المئذنه، و اصبحت تلک الأملاک الموقوفه أوقافا حسینیه من ذلک الوقت (2) لقد مرت مئذنه العبد باصلاحات علی ید الشاه طهماسب الصفویه فی سنه 982 ه من ضمن ما قام به من الاصلاحات و التعمیر للحائر المقدس فی تلک السنه و توسیع الصحن من الجهه الشمالیه منه (3) و قد أرخ الشیخ محمد السماوی هذا العمل الخیر بأرجوزه شعریه (4) . ثم تداعی ظاهر المناره للعبد و استدعی له العماره

ص: 249


1- 484. موسوعه العتبات المقدسه 272 - 271: 8.
2- 485. تاریخ المملکه العربیه السعودیه: 73.
3- 486. موسوعه العتبات المقدسه 274 - 273: 8.
4- 487. روضات الجنات 198: 4.

فمد کفه لها طهماسب و عمرت بمالها یناسب و أرخت بین عجم و عرب (انگشت یار) تعنی (خنصر المحب) بقیت مئذنه العبد حوالی سته قرون سالمه من یوم تشییدها سنه 767 ه الی 1354 ه - 1937 م، و هی آخر سنه من عمرها حتی هدمت عن جهل و عدم تقدیر قیمتها التاریخیه، و السبب هو بحجه میلانها و تعرضها الی الانهدام، و کانت متینه البنیان قطر قاعدتها حوالی 20 متر و ترتفع حوالی 40 متر، کما کانت مزینه بالفسیفساء النادر و القاشانی البدیع (1) .

هدم قبور الأولیاء فی البقیع 1344 ه

و فی شوال سنه 1344 أفتی فقهاء المدینه الوهابیین بوجوب هدم القبور فی البقیع و غیر البقیع فی المدینه و خارجها، و فی الیوم الثامن من شهر شوال من تلک السنه صدر الأمر و نفذ الحکم، فأهووا علی قبر الصدیقه الطاهره سیده نساء العالمین فاطمه الزهراء بنت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم، فهدموا قبرها، فکأنها ما کفاها المصائب التی جرت علیها من الأولین أیام حیاتها، حتی قام الآخرون باتمامها بعد وفاتها، ثم هدموا مرقد الأئمه الأربعه من أهل البیت و هم: سبط الرسول الامام الحسن بن علی بن أبی طالب علیه السلام. الامام زین العابدین علی بن الحسین علیه السلام. الامام الباقر محمد بن علی علیه السلام. الامام الصادق، جعفر بن محمد علیه السلام، و قبه العباس عم النبی، و قبر سیدنا ابراهیم ابن رسول الله، و قبور زوجاته و عماته، و قبر فاطمه بنت أسد و حمزه سید الشهداء عم رسول الله و غیرهما من قبور أهل البیت، و لعلهم انما أقدموا علی تلک الجرائم

ص: 250


1- 488. مجالی اللطف بأرض الطف: 42.

عملا منهم بالآیه الشریفه: (قل لا أسألکم علیه أجرا الا الموده فی القربی). و قد کتب المغفور له آیه الله السید محمد حسن القزوینی کتابا فی الرد علی فتاوی رئیس هذه الفئه الباغیه الطاغیه و نفدت نسخ الکتاب، و قد انتشرت فی هذه الأیام أباطیلهم و کلماتهم المسمومه فی بلاد الاسلام أکثر فأکثر، فانهم استغلوا کتابا مأجورین، فجعلوا یدعون البسطاء من المسلمین المساکین الی هذا الدین الجدید الخطر. انتشار علوم أهل البیت علیهم السلام: و کتم أهل البیت علیهم السلام علومهم عن أکثر الناس و لم یبوحوا بها الا لخواص أصحابهم خوفا علی دمائهم و قل المنتفع بهم و الآخذ من علومهم. ولکن فی أواخر الدوله الأمویه و أوائل الدوله العباسیه انتشرت علوم أهل البیت علیهم السلام انتشارا عظیما و کثر الرواه عنهم و المقتبسون من علومهم لقله الخوف بسبب ضعف أهل السلطنه و اشتغالهم بتأسیس قواعد ملکهم کما هو الشأن فی انقراض دوله و ابتداء أخری سیما مع کون الثانیه هاشمیه و ذلک فی عصر الامام محمد الباقر بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب و ولده الامام جعفر بن محمد الصادق علیهم السلام و لا سیما فی عصر الثانی حتی قال الحسن بن علی الوشا من أصحاب الرضا علیه السلام أدرکت فی هذا المسجد (یعنی مسجد الکوفه) تسعمائه شیخ کل یقول حدثنی جعفر بن محمد و لذلک نسب مذهب الشیعه فی الفروع الیه فقیل المذهب الجعفری کما یقال الحنفی و الشافعی. التسمیه بالنسبه و الشیعه و نسخ اسم العلویه: ثم صار المنتسبون الی أهل البیت علیهم السلام یعرفون بالشیعه و غیرهم بالسنه و نسخ اسم العلویه و العثمانیه و ذلک فی الدوله العباسیه و استمر ذلک الی یومنا هذا و کثرت العلماء و الفقهاء فی الطائفتین ثم دونت کتب أصول الفقه و الفقه عند الفریقین

ص: 251

و اتسع باب البحث فی مقدمات الاجتهاد و جمیع العلوم. معول الشیعه و السنه فی معالم الدین: فکان معول فقهاء الشیعه فی معالم دینهم علی الکتاب العزیز و السنه النبویه و أقوال أهل البیت علیهم السلام و الاجماع و ما استقل العقل بحسنه أو قبحه بل علی الأولین لرجوع الاجماع عندهم الی السنه و کون أقوال أهل البیت عندهم مستمده من أقوال النبی صلی الله علیه و آله و کون العقل لا یخالف الشرع و معول فقهاء السنه مع الکتاب و السنه و الاجماع علی القیاس و الاستحسان و المصالح المرسله (و ما زالت الشیعه) فی کل عصر تجد فی طلب العلوم و تفنی أعمارها فی ذلک و ینتدب له منهم فی کل عصر عدد کثیر یعد بالألوف من لدن الصدر الأول الی هذا العصر کما شهد لهم بذلک فی هذا العصر عالمنا الغیور و خرج منهم فی کل عصر ما لا یحصی کثره من محققی العلماء فی المعقول و المنقول الذین برعوا و تقدموا علی من سواهم و وجد فیهم من الشعراء و الأدباء و الکتاب جماعه کثیره اتفق الناس علی تفضیلهم. أما قدماء الشیعه أعنی المعاصرین للأئمه علیهم السلام فقد صنفوا فی الأحادیث المرویه من طرق أهل البیت علیهم السلام المستمده من مدینه العلم النبوی فی فنون شتی ما یزید علی سته آلاف و ستمائه کتاب مذکوره فی الرجال علی ما ضبطه صاحب الوسائل. و امتاز من بینها أربعمائه مصنف اشتهرت بالأصول الأربعمائه و قال شیخنا البهائی فی الوجیزه أن ما تضمنته کتبنا من هذه الأحادیث یزید علی ما فی الصحاح السته لأهل السنه بکثیر کما یظهر لمن تتبع أحادیث الفریقین و ذکر علماء الرجال أنه روی راو واحد و هو أبان بن تغلب عن امام واحد و هو جعفر بن محمد الصادق علیه السلام ثلاثین ألف حدیث هذا و قد کان فیهم أعنی المعاصرین للأئمه علیهم السلام من اشتهر فی علم الکلام و فن المناظره و برع فیه و جرت له المباحثات و المناظرات

ص: 252

العدیده مع علماء عصره من أهل السنه مثل هشام بن الحکم و مؤمن الطالق و غیرهما. بعض مشاهیر علماء الشیعه و أدبائهم و شعرائهم: و أما من تأخر عن هؤلاء فمن مشاهیر مصنفیهم فی الحدیث الکلینی و ابن بابویه المعروف بالصدوق و فی الفقه و الکلام الحسن بن أبی عقیل العمانی أول من هذب الفقه وبوبه و من مصنفاته فیه کتاب المتمسک بحبل آل الرسول. و بعده ابن الجنید و من مصنفاته تهذیب الشیعه لأحکام الشریعه فی عشرین مجلدا یشتمل علی جمیع کتب الفقه و مختصره المعروف بالأحمدی فی الفقه المحمدی و من رؤساء مشاهیرهم فی الأصول و الفقه و الکلام الشیخ المفید و فیها و فی اللغه و الشعر و الأدب و التفسیر السید المرتضی علم الهدی و فی الأصول و الفقه و الحدیث و الرجال و التفسیر الشیخ الطوسی و هؤلاء کلهم فی المائه الثالثه الی أواسط المائه الخامسه. و من مشاهیرهم فی التفسیر من قدماء المحدثین العیاشی و فرات بن ابراهیم و من متأخری العلماء أبوالفتوح الرازی له فیه روح الجنان فی عشرین مجلدا و الطبرسی له فیه مجمع البیان المستمد من التبیان للشیخ الطوسی و کان کالأول معاصر لصاحب الکشاف صنف المجمع قبل الاطلاع علی الکشاف فلما اطلع علیه صنف جامع الجوامع و فی الکلام و الأصول و الفقه سدید الدین محمود الحمصی الراوی الحلی أستاذ الفخر الرازی السنی المشهور کما عن القاموس و فی الأصول و الفقه المحقق الحلی. و فی جمیع العلوم العقلیه و النقلیه العلامه الحلی و الشهیدان و الشیخ البهائی و فیها خصوصا العقلیه الخواجه نصیر الدین الطوسی و فی الفقه المحقق الکرکی و فی المعقول القطب الرازی و میثم البحرانی و هؤلاء من أواسط المائه الخامسه

ص: 253

الی احدی و ثلاثین من المائه الحادیه عشره. و فی النحو و اللغه و الأدب من القدماء الخلیل بن أحمد العروضی و ابن السکیت و بعدهم ابن درید و ابن خالویه. و من المتأخرین الشیخ الرضی شارح الکافیه و الشافیه و منهم واضح النحو بتلقین أمیرالمؤمنین علیه السلام أبوالأسود الدؤلی. و من مشاهیرهم من أواسط المائه الحادیه عشره الی احدی و ثمانین من المائه الثالثه عشره فی الرجال و الحدیث و غیرهما العلامه المجلسی و فی المعقول الصدر الشیرازی و فی الفقه و الأصول و الرجال و الحدیث و غیرها بحر العلوم الطباطبائی و شیخه البهبهانی و فی الفقه الشیخ جعفر النجفی و الشیخ محمد حسن صاحب الجواهر. و فی الأصول و الفقه الشیخ مرتضی الأنصاری و غیرهم و ما ذکرناه قطره من بحر و الا فمشاهیر المصنفین منهم فی کل عصر لا یحصی عددهم و کتب الرجال کافله لذلک و قد صنفت عده کتب فی فهرست أسماء المصنفین منهم للشیخ الطوسی و غیره و من مشاهیرهم فی التاریخ المسعودی و أبوالفرج الأصبهانی الزیدی. و فی الشعر و الأدب: أبودهبل الجمحی. و الفرزدق و الکمیت، و کثیر عزه، و السید الحمیری، و دعبل بن علی الخزاعی، و أبوتمام، و البحتری، و محمد بن وهیب الحمیری، و أبونواس محمد بن هانی الأندلسی، و أبوفراس الحمدانی، و دیک الجن، و منیر الدین الطرابلسی، و ابن الحجاج، و الشریف الرضی، و المهیار الدیلمی، و الصفی الحلی، و الطغرائی، و الأبیوردی الأموی و غیرهم. و فی الانشاء ابن العمید و الصاحب بن عباد و هما من کتاب الدنیا و أبوبکر الخوارزمی و بدیع الزمان الهمدانی و غیرهم و ما زال أهل البیت علیهم السلام و أتباعهم تحت حجاب الخوف و التقیه الی أن ضعفت الدوله العباسیه.

ص: 254

المنع من الاجتهاد و التقلید: (و فقهاء) أهل السنه و علمائهم کانوا هم المرجع للملوک و الأمراء غالبا و بیدهم أزمه القضاء و الحکم بین الناس من قبل خلفاء زمانهم و کان ظهورهم و انتشارهم فی الدوله العباسیه ثم منع أهل السنه من الاجتهاد لما کثر عدد الفقهاء و انتشرت الأقوال فحصروا التقلید فی أقوال أربعه من الفقهاء و ترکوا أقوال غیرهم ممن عاصرهم أو تقدمهم و بقوا علی ذلک الی هذا العصر فظهر قوم قالوا بجواز الاجتهاد لمن جمع الشرائط لما لم یروا دلیلا علی المنع و آمنوا جانب الحکام بعدم تعرضهم غالبا لغیر السیاسیات لکنهم علی قلتهم لا یعدمون قادحا من أهل نحلتهم. أما الشیعه فبقوا علی ما کان علیه سلفهم فی أخذ معالم دینهم و لم تکثر أقوال فقهائهم کثره مفرطه لانحصار دائره الاجتهاد عندهم فیما استفید من الکتاب العزیز أو صح عن النبی صلی الله علیه و آله و أهل بیته الطاهرین بشرط عدم المخالفه لاجماع المسلمین فهم فی الحقیقه مرجحون لا مجتهدون و لذلک قل بحث علماء السنه فی مسائل أصول الفقه بل عدم فی الاعصار الأخیره و اقتصروا فی علومهم الدینیه علی درس الأحادیث و معرفه المذاهب الأربعه (و البحث) بین علماء الطائفتین حاصل فی بعض المسائل الفرعیه و بعض مسائل الأصولین لما لا یقضی بتکفیر احدی الطائفتین (فهذا) ما کان من انقسام المسلمین الی السنه و الشیعه بوجه الاختصار و کله ظاهر معروف مسطور فی کتب الآثار (و منه یعلم أن الداعی الی تفریق کلمه المسلمین و مخالفه بعضهم لبعض فی الاعتقادات لم یکن طلب الدین بل الملک و طلب الدینار و حب الریاسه. تعظیم القبور و زیارتها و تجدیدها: و أما قوله: الجامدین من المقلده و عباد القبور فهو لیس موجها الی الشیعه خاصه بل الی الشیعه و السنه فان تعظیم قبور الأنبیاء و الأئمه و الأولیاء و الصلحاء و زیارتها لا تختص بالشیعه بل لعل المقصود

ص: 255

به خصوص السنه فان هذا العالم الغیور (صاحب جریده المنار) بعد أن شفا غیظه من الشیعه بما بهتهم به أراد أن یشفی غیظه من السنه الذین لا یقولون بمقالته و مقاله أصحابه الوهابیه کالآلوسیین المذکورین و غیرهما ممن ترک تعظیم قبور الأنبیاء و الأولیاء و الصلحاء و زیارتها. و جرت سیره المسلمین فی جمیع أقطار الأرض خلفا عن سلف ویدا عن ید من عصر النبی صلی الله علیه و آله و الصحابه و التابعین من سنه و شیعه و علماء و عوام و نساء و أطفال علی تعظیم قبور الأنبیاء و الأوصیاء و الأولیاء و العلماء و الصلحاء و زیارتها و التبرک بها و الصلاه و قراءه القرآن و الدعاء و طلب الحوائج من الله تعالی عندما (و سیره) المسلمین حجه کاشفه عن أخذ ذلک من صاحب الشرع و هی أقوی من اجماع العلماء کما قرر فی الأصول (بل) لعل ذلک من ضروریات دین الاسلام بل جمیع الأدیان (و بقی) الحال علی هذا الی أن ظهر مذهب الوهابیه فمنعوا منه فی جمله ما منعوا و قام هذا العالم الغیور بلسانهم بذم المسلمین و یسمیهم عباد القبور. و هم محجوجون بما سمعت من السیره القطعیه (نعم) ورد فی بعض الأخبار من طرق أهل السنه ذم الیهود علی اتخاذهم قبور أنبیائهم مساجد رواه مسلم فی صحیحه و فی بعضها ذم الیهود و النصاری علی ذلک، رواه مسلم فی صحیحه و النسائی فی سننه الصغری. وزاد مسلم فی بعضها عن عائشه قالت فلولا ذلک لأبرز قبره غیر أنه خشی أن یتخذ مسجدا. و فی بعض روایات مسلم ألا و ان من کان قبلکم کانوا یتخذون قبور أنبیائهم و صالحیهم مساجد أنی أنهاکم عن ذلک (و روی) مسلم فی صحیحه و النسائی فی سننه الصغری أیضا بسندهما أن أم حبیبه و أم سلمه ذکرتا لرسول الله صلی الله علیه و آله کنیسه رأتاها بالحبشه فیها تصاویر فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أن أولئک اذا کان فیه الرجل

ص: 256

الصالح فمات بنوا علی قبره مسجدا و صوروا تلک الصور أولئک شرار الخلق عند الله یوم القیامه. (و الجواب) عن هذه الأخبار بعد تسلیم صحه سندها و أنها لیست أخص من المدعی. (أولا): بأنها لا تنافی المقصود اذ لا یبعد أن یکون المراد فی الأخبار الأول من اتخاذهم لها مساجد السجود الیها تعظیما أو جعلها قبله أو نحو ذلک کما قیل و یرشد الیه قول عائشه کما عرفت فلولا ذلک لا برز قبره غیر أنه خشی أن یتخذ مسجدا و فی الجامع الصغیر للسیوطی فی باب مناهی النبی صلی الله علیه و آله عن الترمذی عن جابر نهی صلی الله علیه و آله عن صلاه الی القبور (و روی مسلم فی صحیحه) النهی عن الصلاه الی القبور بطریقین (و فی الخبر الأخیر) ذمهم علی تصویر الصور و عبادتها کما هو المألوف عن النصاری (قال النووی) فی شرح صحیح مسلم ما لفظه: قال العلماء انما نهی النبی صلی الله علیه و آله و سلم عن اتخاذ قبره و قبر غیره مسجدا خوفا من المبالغه فی تعظیمه و الافتتان به فربما أدی ذلک الی الکفر کما جری لکثیر من الأمم الخالیه و لما احتاجت الصحابه رضوان الله علیهم أجمعین و التابعون الی زیاده فی مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حین کثر المسلمون و امتدت الزیاده الی أن دخلت بیوت أمهات المؤمنین فیه و منها حجره عائشه مدفن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و صاحبیه أبی بکر و عمر بنوا علی القبر حیطانا مرتفعه مستدیره حوله لئلا یظهر فی المسجد فیصلی الیه العوام و یؤدی الی المحذور ثم بنوا جدارین من رکنی القبر الشمالیین و حرفوهما حتی التقیا حتی لا یتمکن أحد من استقبال القبر و لهذا قال فی الحدیث و لولا ذلک لأبرز قبره غیر أنه خشی أن یتخذ مسجدا] (1)

ص: 257

اتهام الوهابیه للقرآن و النبی

السلفیه تجوز الکذب و الافتراء و قتل المسلمین

القاء التهم و الافتراءات علی الاخرین حاله جاهلیه مارستها قریش ضد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و ضد رسالته الالهیه و أخذها البعض و طوروها و وسعوها. اذ اتهموا النبی صلی الله علیه و آله و سلم بالجنون عندما أراد الوصیه للامام علی علیه السلام یوم شهادته لا فراغ الوصیه من محتواها مما یبین اجتماع طغاه قریش علی هذه المؤامره الخطیره: قال المحقق الحلی فی الشرائع: و یعتبر فی الموصی: کمال العقل و الحریه فلا تصح: وصیه المجنون، و لا الصبی مالم یبلغ عشرا (1) . و قال صاحب الجواهر: و یعتبر فی الموصی کمال العقل الجاری مجری غالب العقلاء فلا تصح وصیه المجنون مطبقا کان أو ادوارا بلا خلاف و لا اشکال لسلب عبارته (2) . اذا المجنون محجور و ممنوع عن الوصیه و لو أوصی سید الانبیاء فلا أثر لوصیته. و عمر و جماعته قد اعتقدوا جزما بأن النبی صلی الله علیه و آله سیوصی لما أکده صلی الله علیه و آله علی أهمیه الوصیه فی مرات عدیده. و فعلا أوصی النبی صلی الله علیه و آله فی حجه الوداع و فی غدیر خم. و أراد الرسول صلی الله علیه و آله فی مرض موته ان یؤکد هذه الوصیه و یثبتها کتبا فقال: اءتونی بورقه و دواه لا کتب لکم کتابا لن تضلوا بعده ابدا.

ص: 258


1- 489. یقول الأستاذ جعفر الخلیلی فی کون تسمیتها بمناره العبد: «و من الخطأ الشائع أن زنجیا قد ألقی بنفسه من أعلی المناره منتحرا فسمیت هذه المناره باسمه، و انه من الجائر أن یکون هناک من ألقی بنفسه من هذه المناره منتحرا، أو أن زنجیا شحاذا جمع المال من الشحاذه و بنی به المناره، أما سبب التمییز فهو من الأخطاء الشائعه بین العوام، و الأبیات الوارده عن تاریخ هذه المناره مأخوذه من (مجالی اللطف بأرض الطف) و هو الجزء الثانی من أرجوزه الشیخ محمد السماوی المتضمنه تأریخ العتبات الأربع، و قد وضع لکل حادثه تأریخا بحساب الجمل، کما هو الحال فی حکمه (خنصر الاصبع) البالغ مجموعها 982 سنه». موسوعه العتبات المقدسه 268: 8.
2- 490. موسوعه العتبات المقدسه 366: 8.

فأدرک عمر و زمرته رغبه النبی فی الوصیه لعلی فقال عمر مباشره: ان الرسول یهجر. و اید أتباع عمر ذلک فقال الجمیع: یهجر، یهجر (1) . و لا یدری ان کان قرار عمر و اتباعه باتهام الرسول صلی الله علیه و آله بالجنون قد تم قبل المجی ء الی حجره الرسول صلی الله علیه و آله فی یوم الخمیس او ان عمر قد اتهمه بذلک فجأه؟ و الاقرب الی التصدیق ان الجماعه عمر و ابابکر و ابن الجراح و ابن عوف و المغیره و عثمان و غیرهم قد تباحثوا فی هذا الامر طویلا لمواجهه وصیه النبی صلی الله علیه و آله و تحطیمها بصوره شرعیه! فوجدوا ان افضل وسیله لتحطیم وصیه النبی صلی الله علیه و آله و افراغها من محتواها هی اتهام نبی البشریه بالهجر لان النبی صلی الله علیه و آله نفسه قد اشترط فی الوصیه کمال العقل! فلو اتهموه بانه صلی الله علیه و آله طفل لا وصیه له فلا یصدقهم احد، اذ عمره ثلاث و ستون سنه، فوجدوا بان افضل سبیل لذلک هو اتهامه بالهجر أی الهذیان و فقدان العقل؟!... انا لله و انا الیه راجعون. و علی هذا الاساس لو اصر النبی صلی الله علیه و آله علی الکتابه لاصرت الجماعه علی هجره صلی الله علیه و آله و الهجر یبطل الوصیه! و وفقا لمنطق العقل و منطق الشریعه ان المجنون لا یوصی. فان امتنع النبی صلی الله علیه و آله عن کتابه الوصیه بعد سماعه بتلک المجابهه العنیفه من افراد

ص: 259


1- 491. تاریخ کربلاء: 241.

المجموعه فهو المطلوب!، و ان کتبها فیبطلون الوصیه بالجنون الحاصل لرسول الله صلی الله علیه و آله و العیاذ بالله. و لما وجد النبی صلی الله علیه و آله نفسه امام مواجهه حاده من قبل مجموعه مصره علی موقفها، أصر هو علی قوله فی وصیته لعلی علیه السلام له. و قد ذکرت امهات الکتب بان عمر قال: النبی صلی الله علیه و آله یهجر: «فقالوا هجر رسول الله» (1) . و جاء فی صحیح مسلم: عن جابر أن النبی صلی الله علیه و آله دعا عند موته بصحیفه لیکتب کتابا لا یضلون بعده فخالف عمر بن الخطاب حتی رفضها (2) . و عصبه قریش کانت متیقنه من موت رسول الله صلی الله علیه و آله القریب من أثر السم الذی سمته به، فواجهت الرسول صلی الله علیه و آله مواجهه علنیه بعصیانها الذهاب فی حمله اسامه و قولها للنبی صلی الله علیه و آله: یهجر.

المسلمون الیوم متفقون علی صحه القرآن

المسلمون الیوم من شیعه و سنه متفقون علی صحه القرآن الکریم الموجود بین أیدینا بلا نقص و لا زیاده و لا تحریف. و لا یعنی هذا أنه لا یوجد سابقا بعض العلماء منهم ممن یقول بخلاف ذلک، بل أنه یوجد علماء سابقون عندهم ممن یقول بنقص القرآن و تحریفه الا ان العلماء الآخرین و هم الأغلبیه الساحقه قد تغلب قولهم علی الاقلیه عند الطائفتین و الحمد لله.

ص: 260


1- 492. موسوعه العتبات المقدسه 366: 8.
2- 493. تاریخ کربلاء: 242.

القائلون بنقص القرآن

و من الذاکرین روایات قضیه نقص القرآن: البخاری و مسلم و المجلسی و البرقی (1) . و فی أیامنا هذه لم نسمع بعالم مسلم شیعی أو سنی یتبع من یقول بتحریف او نقص او زیاده فی الکتاب الکریم. اذن المسلمون الیوم متفقون علی صحه القرآن الکریم و انه بلا زیاده و لا نقصان. و سوف نجد فی هذا الموضوع أن ممن کان یقول بنقص القرآن عمر بن الخطاب الا ان جمهور المسلمین خالفوه فی ذلک. و أیده أبوموسی الاشعری و عبدالله بن عمر و زید بن ثابت و ابن عوف.

هل یعتقد عمر بنقص القرآن

أن عمر بن الخطاب قال لأبی بن کعب: أو لیس کنا نقرأ من کتاب الله أن انتفاءکم من آبائکم کفربکم؟ فقال: بلی. ثم قال: أو لیس کنا نقرأ الولد للفراش و للعاهر الحجر، فیما فقدنا من کتاب الله. فقال أبی: بلی (2) . و من هذا یتبین اعتقاد عمر بنقص آیه: [ألا ترغبوا عن آبائکم فانه کفر بکم أن ترغبوا عن آبائکم] من القرآن

ص: 261


1- 494. موسوعه العتبات المقدسه 267: 8.
2- 495. تراث کربلاء: 61، کتاب مرقد الامام الحسین علیه السلام ص 170 - 165.

الکریم. «و أخرج مسلم عن أبی الأسود عن أبیه أنه قال: بعث أبوموسی الاشعری الی قراء أهل البصره فدخل علیه ثلاثمائه رجل قد قرأوا القرآن فقال: أنتم خیار أهل البصره، و قراؤهم، و لا یطولن علیکم الأمد فتقسوا قلوبکم، کما قست قلوب من کان من قبلکم و انا کنا نقرأ سوره کنا نشبهها فی الطول و الشده ببراءه فأنسیتها غیر أنی قد حفظت منها: [لو کان لابن آدم و ادیان من مال لابتغی وادیا ثالثا، و لا یملأ جوف ابن آدم الا التراب]. و کنا نقرأ سوره نشبهها باحدی المسبحات فانسیتها، غیر أنی حفظت منها: [یا أیها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون فتکتب شهاده فی أعناقکم فتسألون عنها یوم القیامه]. نجتزی بما أوردناه و هو کاف هنا لبیان کیف تفعل الروایه حتی فی الکتاب الأول للمسلمین و هو القرآن الکریم! و لا ندری کیف تذهب هذه الروایات التی تفصح بأن القرآن فیه نقص، و تحمل مثل هذه المطاعن مع قول الله سبحانه: (انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون) (1) . و أیها تصدق؟! اللهم ان هذا الأمر عجیب یجب أن یتدبره أولو الألباب (2) . و ذکر السیوطی عن ابن عباس أنه قال: أمر عمر بن الخطاب منادیا فنادی: أن الصلاه جامعه، ثم صعد المنبر فحمد و اثنی علیه، ثم قال: یا أیها الناس لا تجزعن من آیه الرجم انها نزلت فی کتاب الله و قرأناها، ولکنها ذهبت فی قرآن کثیر ذهب مع محمد، و آیه ذلک أن النبی صلی الله علیه و آله قد رجم، و ان أبابکر قد رجم، و رجمت بعدهما،

ص: 262


1- 496. الحصون المنیعه - السید محسن الأمین ص 26 - 5.
2- 497. شرائع الاسلام 470 / 1، الحلی، تنویر الحوالک، السیوطی ص 692.

و أنه سیجی من هذه الأمه من یکذبون بالرجم (1) . و أخرج الامام احمد، عن ابن عباس أنه قال: خطبنا عمر فحمد الله تعالی، و أثنی علیه فذکر الرجم فقال: لا تخدعن عنه، فانه حد من حدود الله تعالی. الا أن رسول الله صلی الله علیه و آله، قد رجم، و رجمنا بعده، و لو لا أن یقول قائلون: زاد عمر فی کتاب الله عزوجل ما لیس منه لکتبته فی ناحیه من المصحف (2) . و قال الشیخ محمد أنور: [فأخشی ان طال بالناس زمان أن یقول قائل: و الله ما نجد آیه من کتاب الله... الخ] و قد کان عمر أراد أن یکتبها فی المصحف. فان قلت: انها ان کانت من کتاب الله، وجبت أن تکتب، و الا وجب أن لا تکتب. فما معنی قول عمر؟ قلت: أخرج الحافظ عنه: لکتبتها فی آخر القرآن (3) . و جاء فی تفسیر الدر المنثور للسیوطی عن حذیفه أنه قال: قال لی عمر بن الخطاب: کم تعدون سوره الاحزاب. قلت: ثنتین او ثلاث و سبعین. قال: ان کانت لتقارب سوره البقره و کان فیها الرجم (4) . و قال عمر لعبدالرحمن بن عوف: ألم نجد فیما أنزل علینا: «أن جاهدوا کما جاهدتم أول مره»؟ فانا لم نجدها. قال: اسقط فیما اسقط من القرآن (5) . و أخرج الشیخ عبدالرحمن السیوطی عن ابن عمر أنه قال: لیقولن أحدکم قد

ص: 263


1- 498. جواهر الکلام لمحمد حسن النجفی 260 / 28.
2- 499. یهجر أی یتکلم بدون عقل و لا وعی أی یهذی و یخبط کالمجنون و السکران و العیاذ بالله من شر أذناب و أعوان ابلیس. صحیح البخاری باب جوائز الوفد من کتاب الجهاد و السیر 118 / 2، آخر الوصایا باب قول المریض قوموا عنی، الطبقات، ابن سعد 273 / 2، المصنف، ابن أبی شیبه باب المغازی، سنن مسلم ج 2، آخر الوصایا، مسند أحمد بن حنبل 325 / 1، شرح النهج 114 / 3. تاریخ ابن الأثیر 320 / 2، تذکره الخواص، سبط ابن الجوزی 26، تاریخ ابن الوردی 129 / 1، تاریخ الطبری 439 / 2، سیره ابن هشام 301 / 4، و سر العالمین، و کشف ما فی الدارین، لابی حامد الغزالی 21، تاریخ ابن الوردی 129 / 1.
3- 500. صحیح البخاری 118 / 2، مسند أحمد 355 / 1، صحیح مسلم 232 / 1، الطبقات 244 ، 243 / 2.
4- 501. صحیح مسلم آخر کتاب الوصیه 232 / 1.
5- 502. صحیح البخاری 43 / 10، اضواء علی السنه النبویه، ابوریه ص 256.

أخذت القرآن کله، و ما یدریک ما کله؟ قد ذهب منه قرآن کثیر، ولکن لیقل: قد أخذت منه ما ظهر (1) . اذن اعتقد عمر أن القرآن تنقصه ما یلی: آیه الرجم. آیه: أن لا ترغبوا عن آبائکم فانه کفر بکم. آیه: أن جاهدوا کما جاهدتم اول مره. آیه: ان انتفاؤکم من آبائکم کفر بکم. آیه: الولد للفراش و للعاهر الحجر. آیه الشیخ و الشیخه: فی سوره الأحزاب توجد ثلاث و سبعون آیه، بینما اعتقد عمر بأنها فی حجم سوره البقره أی مائتان و ست و ثمانون آیه. أی اعتقد عمر بنقصان سوره الأحزاب مائتان و ثلاث عشره آیه!! و بذلک یظهر لنا أن عمر اعتقد بنقص القرآن الکریم. فتکون النتیجه: ان نظریه عمر فی الثقلین القرآن و أهل البیت علیهم السلام تتمثل فی الایمان بنقص القرآن الکریم، و حذف أهل البیت علیهم السلام فلا یؤمن بالاثنین. و المعروف عن عمر عدم رغبته فی تفسیر القرآن الکریم، و اصراره فی معاقبه کل من یسأل عن ذلک، فعن قرظه بن کعب قال: خرجنا نرید العراق، فمشی معنا عمر بن الخطاب الی صرار، فتوضأ ثم قال: أتدرون لم مشیت معکم؟ قالوا: نعم نحن أصحاب رسول الله مشیت معنا. قال: انکم أهل قریه لهم دوی بالقرآن کدوی النحل، فلا تصدوهم

ص: 264


1- 503. الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور 106 / 1، کنز العمال 567 / 2 ح 15372.

بالأحادیث، جردوا القرآن و أقلوا الروایه عن رسول الله صلی الله علیه و آله امضوا و أنا شریککم. فلما قدم قرظه قالوا: حدثنا، قال: نهانا عمر بن الخطاب. و أراد ابن حبان (أبوحاتم) أن یعذر عمر لأنه وجد الفتق کبیرا فقال: لم یکن عمر بن الخطاب و قد فعل یتهم الصحابه بالتقول علی النبی صلی الله علیه و آله و لا ردهم عن تبلیغ ما سمعوا من رسول الله. و قد علم أنه صلی الله علیه و آله قال: لیبلغ الشاهد منکم الغائب و أنه لا یحل لهم کتمان ما سمعوا من رسول الله صلی الله علیه و آله. ولکنه علم ما یکون بعده من التقول علی رسول الله صلی الله علیه و آله لأنه علیه السلام قال: ان الله تبارک و تعالی نزل الحق علی لسان عمر و قلبه. و قال صلی الله علیه و آله: ان یکن فی هذه الأمه محدثون فعمر منهم. فعمر من الثقات المتقین الذین شهدوا الوحی و التنزیل فأنکر علیهم کثره الروایه عن النبی صلی الله علیه و آله (1) لکن لم یستطع ابن حبان اقناع الناس بأحادیثه الکاذبه المذکوره.

هل تعتقد عائشه بنقص القرآن

و أشد خطوره فی منهج عائشه قدرتها الفائقه علی اختلاق الحدیث!! فقد اختلقت حدیث رضاعه سالم الکبیر من سهله و لما خالفنها نساء النبی صلی الله علیه و آله جمیعا و باقی المسلمین فی هذا الموضوع اختلقت آیه قرآنیه لم یسمعها المسلمون تؤید مطلبها. و عندما سألوها عن تلک الآیه؟ قالت عائشه! أکلتها داجن (2) . اذن کانت عائشه تؤمن بنقص القرآن الکریم، مثلها مثل عمر.

ص: 265


1- 504. الحجر، 9.
2- 505. أضواء علی السنه المحمدیه، محمود أبوریه 256.

من أین جی ء بتهمه الهجر للنبی

ان تهمه الهجر التی الصقوها بالنبی صلی الله علیه و آله لم تکن ولیده یومها ذاک، بل هی تهمه تعود الی ایام البعثه النبویه الاولی، یوم کان النبی صلی الله علیه و آله فی مکه، ففی تلک الایام حارت طغاه قریش فی الاوصاف التی تلصقها بالنبی صلی الله علیه و آله لاضعاف موقفه و سلبه القدره الالهیه المبارکه، فوجدت اوصافا لذلک و هی: ساحر و کاهن و مجنون و قد ذکر القرآن الکریم بأن وصف المجنون ابتکره الکفار لانبیاء الله و منهم النبی محمد صلی الله علیه و آله: (ان هو الا رجل به جنه فتربصوا به حتی حین) (1) . (ام یقولون به جنه بل جآءهم بالحق و أکثرهم للحق کارهون) (2) . (افتری علی الله کذبا أم به جنه) (3) . (و قالو یأیها الذی نزل علیه الذکر انک لمجنون) (4) . (قال ان رسولکم الذی أرسل الیکم لمجنون) (5) . (ثم تولوا عنه و قالوا معلم مجنون) (6) . (فتولی برکنه و قال ساحر أو مجنون) (7) . (کذلک مآ أتی الذین من قبلهم من رسول الا قالوا ساحر أو مجنون) (8) .

ص: 266


1- 506. الدر المنثور 179 / 5.
2- 507. مسند الامام احمد 23 / 1 و أخرجه النسائی.
3- 508. فیض الباری علی صحیح البخاری 453 / 4.
4- 509. الدر المنثور 180 / 5.
5- 510. کنز العمال للمتقی الهندی 567 / 2.
6- 511. الدر المنثور 298 / 2، تفسیر روح المعانی للآلوسی 25 / 1.
7- 512. کتاب المجروحین لابن حبان 33 / 1.
8- 513. الحیوان الذی یربی فی البیوت لأجل لبنه و لحمه، سنن ابن ماجه ح 1944 من کتاب النکاح 625 / 1.

(کذبت قبلهم قوم نوح فکذبوا عبدنا و قالوا مجنون و ازدجر) (1) . فأجابهم الله سبحانه و تعالی: (أولم یتفکروا ما بصاحبهم من جنه ان هو الا نذیر مبین) (2) . (ما بصاحبکم من جنه ان هو الا نذیر لکم) (3) . (مآ أنت بنعمه ربک بمجنون) (4) . و بواسطه هذا الرد الالهی القرآنی فشلت خطط رجال الجاهلیه و طغاتها من امثال ابی جهل و عتبه و شیبه و ابی سفیان.... لقد قال عمر: النبی یهجر. أمام بنی هاشم و زوجات النبی صلی الله علیه و آله وزاد فی الطین بله ان مجموعه عمر الحاضرین (أبوبکر و عثمان و ابن الجراح و ابن عوف و أبوسفیان و ابن العاص و المغیره) کلهم نادوا سویه فی حجره الرسول صلی الله علیه و آله بعد نداء عمر: یهجر، یهجر! فقالت أم المؤمنین زینب جحش: ألا تسمعون صوت النبی صلی الله علیه و آله یعهد الیکم؟ فلغطوا. فقال النبی صلی الله علیه و آله: قوموا، فلما قاموا قبض النبی صلی الله علیه و آله (5) . و سار أتباع الحزب القرشی فی التاریخ علی نهج السالفین فی الکذب و الافتراء علی أنبیاء الله و أوصیائه و شیعتهم دون ورع و لا تقوی کما خالف الیهود الأنبیاء.

ص: 267


1- 514. المؤمنون: 25.
2- 515. المؤمنون: 70.
3- 516. سبأ: 8.
4- 517. الحجر: 6.
5- 518. الشعراء: 27.

فاتهموا الشیعه بشتی صنوف الاتهامات المزیفه الکاذبه مثل: قولهم بنقص القرآن. و قولهم: خان الامین. و غیر ذلک من افتراءات. و قد أجبنا علی هذه الترهات السقیمه فی کتابنا نظریات الخلیفتین فلیراجع. علما بأن الذین قالوا بنقص القرآن من السنه و الشیعه لا یمثلون الا أنفسهم. و ثانیا انهم مجموعه قلیله و لم تتبعهم الاغلبیه الساحقه من الامه. و ثالثا ان الذین قالوا بنقص القرآن من السنه هم أشهر من غیرهم ولکن الامه أهملتهم، و لم تلح الشیعه علی فضح هذا الموضوع.

عداله الصحابه

قالوا: یستبیح الاثنا عشریه سب بعض الصحابه و أزواج الرسول صلی الله علیه و آله و سلم و بخاصه السیده حفصه و السیده عائشه. من المستحیل أن یحب الانسان النبی صلی الله علیه و آله و سلم و فی الوقت نفسه یبغض من ضحی بنفسه و نفیسه فی طریق رسالته، و الانسان العاقل لا یمکنه أن یجمع فی قلبه حالتین متضادتین. و الذی دعا أهل السنه الی اتهام الشیعه بالسب هو اعتقادهم بعداله الصحابه کلهم من أولهم الی آخرهم، و الشیعه الاثنا عشریه لا تعترف بذلک، بل أن الصحابه و التابعین و غیرهم من تابعی التابعین عندهم فی صف واحد و لا تری أی ملازمه بین کون الرجل صحابیا رأی النبی صلی الله علیه و آله و سلم، و بین کونه رجلا مثالیا یکون القدوه و الأسوه للمسلمین الی یوم القیامه. بل تعتقد أن مصیر الصحابه کمصیر الآخرین فیهم الصالح و التقی و المخلص،

ص: 268

و فیهم الطالح و المنافق و یدل علی ذلک أمور کثیره نذکر منها ما یلی: ان المنافقین کانوا مندسین بین الصحابه و حتی النبی صلی الله علیه و آله و سلم لم یکن یعلم بهم. قال سبحانه: (و من أهل المدینه مردوا علی النفاق لا تعلمهم نحن نعلمهم) (1) . و مع ذلک کیف یصح أخذ الدین و الحکم الشرعی عن کل صحابی بمجرد أنه رأی النبی صلی الله علیه و آله و سلم مع أنه من المحتمل أن یکون منافقا فلأجل ذلک یجب التمحیص و التفریق بین من ثبت اسلامه و ایمانه و من ثبت نفاقه کعبدالله بن أبی، و الاجتناب عمن لم یعرف بأحد الأمرین: الایمان و النفاق (2) . و روی أبوحازم عن سهل بن سعد قال: قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم: (انی فرطکم (3) علی الحوض من ورد شرب، و من شرب لم یظمأ أبدا و لیردن علی أقوام أعرفهم و یعرفونی ثم یحال بینی و بینهم...). قال أبوحازم: فسمع النعمان بن أبی عیاش و أنا أحدثهم بهذا الحدیث فقال: هکذا سمعت سهلا یقول، فقلت: نعم. قال: و أنا أشهد علی أبی سعید الخدری لسمعته یزید فیقول: انهم منی. فقال: انک لا تدری ما أحدثوا بعدک. فأقول: سحقا سحقا لمن بدل بعدی. أخرجه البخاری و مسلم (4) . و ظاهر الحدیث أن المراد بقرینه (بدل بعدی) أصحابه الذین عاصروه و صحبوه

ص: 269


1- 519. الدخان: 14.
2- 520. الذاریات: 39.
3- 521. الذاریات: 52.
4- 522. القمر: 9.

و بقوا بعده مده ثم مضوا. أخرج البخاری و مسلم أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: یرد علی یوم القیامه رهط من أصحابی - أو قال من أمتی - فیحلؤون عن الحوض فأقول: یا رب أصحابی، فیقول: انه لا علم لک بما أحدثوا بعدک انهم ارتدوا علی أدبارهم القهقری (1) . ثم قال البخاری: ان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: (بینما أنا قائم علی الحوض اذا زمره، حتی اذا عرفتهم خرج رجل من بینی و بینهم فقال: هلم. فقلت: أین؟ قال: الی النار و الله، قلت: ما شأنهم؟ قال: انهم ارتدوا علی أدبارهم القهقری، ثم اذا زمره أخری، حتی اذا عرفتهم خرج رجل من بینی و بینهم فقال لهم: هلم. فقلت الی أین؟ قال: الی النار و الله، قلت: ما شأنهم؟ قال: انهم ارتدوا علی أدبارهم فلا أراه یخلص منهم الا همل النعم) (2) . و ظاهر الحدیث بقرینه (حتی اذا عرفتهم) و قوله: (ارتدوا علی أدبارهم القهقری) أن الذین أدرکوا عصره و کانوا معه هم الذین یرتدون بعده. و الشیعه لا تعتقد زنا عائشه أبدا، و لا تتناول هذا الموضوع احتراما لسید المرسلین محمد، بل أن الشیعه تعتقد بنزول آیه الافک فی ماریه (3) .

طبقا للدین و العقل یجب اعطاء الحکم للاکثریه الشیعیه

أقول: لما حکم الشیعه العراق زمن الدوله البویهیه تآلفوا السنه طبقا للشریعه الاسلامیه و حفظوا أموالهم و أعراضهم و دماءهم کمسلمین لهم ما للمسلمین

ص: 270


1- 523. الاعراف: 184.
2- 524. سبأ: 46.
3- 525. القلم: 2.

و علیهم ما علی المسلمین. و لما حکم السلاجقه الغزاه العراق تعاون معهم أهل السنه علی قتل الشیعه و نهب أموالهم و احراق دورهم و احراق مکتباتهم و تهجیر علمائهم الی خارج بغداد (1) . مع أن أهل السنه فی بغداد قله قلیله و نسبتهم 8 % فقط. و لاجل حفظ الشریعه و صیانه حقوق الناس یجب ان یکون الحکم فی العراق بید الاکثریه الشیعیه، تلک الاکثریه العاقله الملتزمه بالاحکام الدینیه و المحتاطه فی اراقه الدماء و المستنکره للجرائم المذهبیه. علما بان الشیعه فی العراق و طبقا لاحصائیه سنه 1927 میلادیه کانوا یشکلون نسبه 85 % من نفوس العراق. و هذه الاحصائیه محفوظه فی السجلات العراقیه و فی الامم المتحده. و شرع صدام المجرم فی قتل الشیعه سیرا منه علی منهج السلاجقه الغزاه و أخرج قسما من الشیعه من العراق الی ایران مثلما فعل معاویه معهم. و حاول صاحب جریده المنار الوهابی تقلیل عدد الشیعه فی العراق قائلا: بأنهم ثلثا الشعب العراقی، أی 67 %. و لم یرد أهل الشیعه علی هذه المذابح الطائفیه المتوالیه فی حقهم من قبل الوهابیه حقنا منهم للدماء بینما یقول القرآن الکریم: (فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم). و قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم: العین بالعین و السن بالسن.

ص: 271


1- 526. الطبقات 245 / 2.

أی یجب قتل المتسببین فی هذه الجرائم البشعه و الملطخه أیادیهم بدماء الشیعه و حفظ حقوق الابریاء. و یجب علی الحکومات الاسلامیه الشیعیه و السنیه فی العالم الاسلامی الضرب بید من حدید علی العصابات المتخصصه فی قتل الشیعه فی العالم الاسلامی، قبل فوات الاوان و حصول الرد الشیعی القاطع. و المعروف عن الاحزاب التیمیه الوهابیه المتعصبه تخصصها فی قتل المسلمین و تفننها فی قتل الابریاء من الاطفال و النساء. و تلک العصابات لا تکترث بالفتنه الطائفیه بل هی تسعی لایجاد الفتن الطائفیه خدمه للصهاینه و غیرهم، و ارضاء لنفوسهم السادیه و تحصیلا للصفقات المالیه. و یبقی السؤال المهم مطروحا و هو من یدفع الاموال لذبح رؤوس الشیعه؟

النبی لعلی أنت تقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین

جاء فی الصحیح: انقطع شسع (1) نعل رسول الله صلی الله علیه و آله، فدفعها الی علی علیه السلام یصلحها، ثم مشی فی نعل واحده غلوه (2) أو نحوها، و أقبل علی أصحابه فقال: ان منکم من یقاتل علی التأویل کما قاتل معی علی التنزیل! فقال أبوبکر: أنا ذاک، یا رسول الله؟! قال: لا، فقال عمر: فأنا یا رسول الله؟! قال: لا. فأمسک القوم، و نظر بعضهم الی بعض. فقال رسول الله صلی الله علیه و آله: لکنه خاصف النعل - و أومأ الی علی بن أبی طالب علیه السلام - و انه المقاتل علی التأویل اذا ترکت سنتی و نبذت، و حرف کتاب الله، و تکلم فی الدین من لیس له ذلک، فیقاتلهم علی

ص: 272


1- 527. التحریم: 4.
2- 528. رسائل و مقالات ص 154.

علیه السلام علی احیاء دین الله عزوجل (1) . و جاء رجل الی علی علیه السلام و هو علی منبره، فقال: یا أمیرالمؤمنین، أتأذن لی أن أتکلم بما سمعت عن عمار بن یاسر یرویه عن رسول الله صلی الله علیه و آله؟ فقال: اتقوا الله و لا تقولوا علی عمار الا ما قاله - حتی قال ذلک ثلاث مرات - ثم قال له: تکلم. قال: سمعت عمارا یقول: سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول: أنا أقاتل علی التنزیل، و علی یقاتل علی التأویل. فقال علیه السلام: صدق عمار و رب الکعبه ان هذه عندی لفی الف کلمه تتبع کل کلمه الف کلمه (2) . و عن أبی ذر الغفاری: کنت مع رسول الله صلی الله علیه و آله و هو ببقیع الغرقد (3) فقال: و الذی نفسی بیده، ان فیکم رجلا یقاتل الناس من بعدی علی تأویل القرآن کما قاتلت المشرکین علی تنزیله، و هم یشهدون أن لا اله الا الله، فیکبر قتلهم علی الناس، حتی یطعنوا علی ولی الله، و یسخطوا عمله کما أسخط موسی أمر السفینه و قتل الغلام و أمر الجدار، و کان خرق السفینه و قتل الغلام و اقامه الجدار لله رضی، و أسخط ذلک موسی. أراد بالرجل علی بن أبی طالب علیه السلام (4) . و عن أنس بن مالک: سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله قال: أوصیاء الأنبیاء الذین بعدهم بقضاء دیونهم، و انجاز عداتهم، و یقاتلون علی سنتهم. ثم التفت الی علی علیه السلام، فقال: أنت وصیی، و أخی فی الدنیا و الآخره، تقضی

ص: 273


1- 529. الفرط: المتقدم قومه الی الماء و یستوی فیه الواحد و الجمع.
2- 530. جامع الأصول لابن الأثیر: 120 / 11، کتاب الحوض فی ورود الناس علیه، رقم الحدیث 7972.
3- 531. جامع الأصول: 120 / 11 رقم الحدیث 7973.
4- 532. جامع الأصول: 121 / 11، و «همل النعم» کنایه عن أن الناجی عدد قلیل، و قد اکتفینا من الکثیر بالقلیل و من أراد الوقوف علی ما لم نذکره فلیرجع الی (جامع الأصول).

دینی، و تنحو (1) عداتی، و تقاتل علی سنتی؛ تقاتل علی التأویل کما قاتلت علی التنزیل (2) . قال رسول الله صلی الله علیه و آله: أیها الناس! لا ألفینکم بعدی ترجعون کفارا؛ یضرب بعضکم رقاب بعض، فتلقونی فی کتیبه کمجر السیل الجرار! ألا و ان علی بن أبی طالب أخی، و وصیی، یقاتل بعدی علی تأویل القرآن کما قاتلت علی تنزیله (3) . قال النبی صلی الله علیه و آله: یا علی، أنت... تقاتل بعدی علی التأویل کما قاتلت علی التنزیل (4) و قال النبی صلی الله علیه و آله: أنا أقاتل علی تنزیل القرآن، و علی یقاتل علی تأویل القرآن (5) و قال الامام علی علیه السلام - فی الحکم المنسوبه الیه -: عجبا لسعد و ابن عمر؛ یزعمان أنی أحارب علی الدنیا!! أفکان رسول الله صلی الله علیه و آله یحارب علی الدنیا؟! فان زعما أن رسول الله صلی الله علیه و آله حارب لتکسیر الأصنام، و عباده الرحمن، فانما حاربت لدفع الضلال، و النهی عن الفحشاء و الفساد. أفمثلی یزن (6) بحب الدنیا! و الله، لو تمثلت لی بشرا سویا لضربتها بالسیف (7) . و قال رسول الله صلی الله علیه و آله لعلی علیه السلام: أنت أخی، و أبوولدی، تقاتل عن سنتی و تبری

ص: 274


1- 533. راجع کتابنا السیره النبویه ج 4، حدیث الافک.
2- 534. تاریخ ابن الاثیر، أحداث سنه 445 هجریه.
3- 535. شسع النعل قبالها الذی یشد الی زمامها. و الزمام: السیر الذی یعقد به الشسع (لسان العرب 180 / 8).
4- 536. الغلوه: قدر رمیه بسهم (لسان العرب 132 / 15).
5- 537. الارشاد 123 / 1 عن جابر بن یزید، کشف الغمه 211 / 1 کلاهما عن الامام الباقر علیه السلام، کشف الیقین 175 / 165 من دون اسناد الی المعصوم، بحارالأنوار 260 / 299 / 32.
6- 538. الخصال 48 / 650 عن جابر بن یزید الجعفی، بصائر الدرجات 5 / 309 عن جابر.
7- 539. بقیع الغرقد: مقبره أهل المدینه، و هی داخل المدینه (معجم البلدان 473 / 1).

ذمتی (1) . و قال الامام علی علیه السلام: طلبنی رسول الله صلی الله علیه و آله فوجدنی فی حائط نائما، فضربنی برجله (2) ، قال: قم، فوالله لأرضینک! أنت أخی، و أبوولدی، تقاتل علی سنتی. من مات علی عهدی فهو فی کنز الله، و من مات علی عهدک فقد قضی نحبه، و من مات یحبک بعد موتک ختم الله له بالأمن و الایمان ما اطلعت شمس أو غربت (3) الامام علی علیه السلام: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: ان الله قد کتب علیک جهاد المفتونین، کما کتب علی جهاد المشرکین (4) . و قال أبوأیوب الأنصاری: ان رسول الله صلی الله علیه و آله أمرنی بقتال ثلاثه: الناکثین و القاسطین و المارقین، فقد قاتلت الناکثین، و قاتلت القاسطین، و أنا مقاتل ان شاء الله المارقین بالشعفات بالطرقات بالنهراوات و ما أدری ما هم (5) . عن علقمه و الأسود: أتینا أباأیوب الأنصاری عند منصرفه من صفین فقلنا له: یا أباأیوب! ان الله أکرمک بنزول محمد صلی الله علیه و آله و بمجی ء ناقته تفضلا من الله و اکراما

ص: 275


1- 540. المناقب للخوارزمی 78 / 88، کفایه الطالب 334، الفردوس 7068 / 368 / 4 نحوه؛ تفسیر فرات 262 / 200 و لیس فیهما «أراد بالرجل علی بن أبی طالب علیه السلام».
2- 541. کذا، و فی بحارالأنوار نقلا عن المصدر: «و تنجز».
3- 542. کفایه الأثر 75، بحارالأنوار 152 / 311 / 36، و راجع الأمالی للطوسی 726 / 351 و الطرائف 521 و الصراط المستقیم 87، و المناقب للخوارزمی 31 / 61، و ینابیع الموده 2 / 278 / 3.
4- 543. الارشاد 180 / 1، بحارالأنوار 19 / 46 / 22.
5- 544. کفایه الأثر 135 عن سعد بن مالک، الجمل 80، بشاره المصطفی 142 عن ابن عباس، المسترشد 142 / 429، عوالی اللآلی 17 / 87 / 4 کلها نحوه، الصواعق المحرقه 123 عن أبی سعید الخدری.

لک حتی أناخت ببابک دون الناس، ثم جئت بسیفک علی عاتقک تضرب به أهل لا اله الا الله؟ فقال: یا هذا! ان الرائد لا یکذب أهله، و ان رسول الله صلی الله علیه و آله أمرنا بقتال ثلاثه مع علی: بقتال الناکثین و القاسطین و المارقین (1) . فأما الناکثون: فقد قابلناهم أهل الجمل طلحه و الزبیر، و أما القاسطون: فهذا منصرفنا من عندهم - یعنی معاویه و عمرا - و أما المارقون: فهم أهل الطرفاوات و أهل السعیفات و أهل النخیلات و أهل النهروانات، و الله ما أدری أین هم؟! ولکن لابد من قتالهم ان شاء الله (2) . قال عبدالله بن عمر: ما ءأسی علی شی ء الا انی لم أقاتل مع علی علیه السلام الفئه الباغیه (3) . عن الزهری: أخبرنی حمزه بن عبدالله بن عمر أنه بینما هو جالس مع عبدالله بن عمر اذ جاءه رجل من أهل العراق فقال: یا أبا عبدالرحمن: انی و الله لقد حرصت أن أتسمت بسمتک و أقتدی بک فی أمر فرقه الناس، و أعتزل الشر ما استطعت، و انی أقرأ آیه من کتاب الله محکمه قد أخذت بقلبی فأخبرنی عنها. أرأیت قول الله عزوجل: (و ان طائفتان من المؤمنین اقتتلوا فأصلحوا بینهما فان بغت احداهما علی الأخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفی ء الی أمر الله فان فاءت فأصلحوا بینهما بالعدل

ص: 276


1- 545. الفردوس 115 / 46 / 1 عن وهب بن صیفی، کنز العمال 32968 / 613 / 11، المناقب لابن شهرآشوب 218 / 3 عن زید بن أرقم.
2- 546. زنه بکذا: اذا اتهمه به وظنه فیه (النهایه 316 / 2).
3- 547. شرح نهج البلاغه 765 / 328 / 20.

و أقسطوا ان الله یحب المقسطین) (1) أخبرنی عن هذه الآیه. فقال عبدالله: ما لک و لذلک؟ انصرف عنی، فانطلق حتی تواری عنا سواده، و أقبل علینا عبدالله بن عمر، فقال: ما وجدت فی نفسی من شی ء فی أمر هذه الآیه ما وجدت فی نفسی أنی لم أقاتل هذه الفئه الباغیه کما أمرنی الله عزوجل (2) . و قال عمار بن یاسر - لعمرو بن العاص -: أمرنی رسول الله صلی الله علیه و آله أن أقاتل الناکثین و قد فعلت، و أمرنی أن أقاتل القاسطین، فأنتم هم، و أما المارقون فما أدری أدرکهم أم لا (3) . عن شهر بن حوشب: کنت عند أم سلمه فسلم رجل فقیل: من أنت؟ قال: أنا أبوثابت مولی أبی ذر، قالت: مرحبا بأبی ثابت، أدخل فدخل فرحبت به. فقالت: أین طار قلبک حین طارت القلوب مطایرها؟ قال: مع علی بن أبی طالب علیه السلام. قالت: وفقت و الذی نفس أم سلمه بیده لسمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول: علی مع القرآن و القرآن مع علی، لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. و لقد بعثت ابنی عمر و ابن أخی عبدالله - أبی أمیه - و أمرتها أن یقاتلا مع علی من قاتله، و لو لا أن رسول الله صلی الله علیه و آله أمرنا أن نقر فی حجالنا (4) أو فی بیوتنا،

ص: 277


1- 548. مسند أبی یعلی 524 / 271 / 1 عن أبی المغیره عن الامام علی علیه السلام، المناقب لابن المغازلی 285 / 238، الأمالی للصدوق 150 / 156، بشاره المصطفی 155، کنز الفوائد 179 / 2 کلها عن جابر بن عبدالله و فیها ذیله.
2- 549. لم یکن النبی یضرب برجله مثل باقی الاعراب بل کان حضاریا فی تصرفاته مع الناس. و هذه العبارات أضافوها الی الاحادیث النبویه.
3- 550. فضائل الصحابه لابن حنبل 1118 / 656 / 2 عن أبی المغیره، الصواعق المحرقه 126، ذخائر العقبی 124 و فیهما «کنز الجنه» بدل «کنز الله».
4- 551. وقعه صفین 202 ، 196، تاریخ ابن الأثیر 367 / 2، مروج الذهب 387 / 2، تاریخ الطبری 48 ، 10 / 5 ، 575 / 4، البدایه و النهایه 273 ، 260 / 7، أنساب الأشراف 97 / 3، العقد الفرید 332 / 3، الفتوح 544 / 2، تاریخ الطبری حادثه صفین.

لخرجت حتی أقف فی صف علی (1) .

کیفیه معرفه أولاد الزنا فی زمن الامام علی

قال انس بن مالک: کان الرجل بعد یوم خیبر (بعد معرفتهم بقول النبی صلی الله علیه و آله لا یحبک الا مؤمن و لا یبغضک الا منافق) (2) یحمل ولده علی عاتقه، ثم یقف علی طریقه علیه السلام فاذا نظر الیه (الامام علی علیه السلام)، أومأ باصبعه، یا بنی أتحب هذا الرجل؟ فان قال: نعم، قبله، و ان قال: لا خرق به الارض، و قال له: الحق بأمک (3) أی انه ابن زنا. و قال جابر بن عبدالله الانصاری و ابوسعید الخدری: کنا نعرف المنافقین علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله ببغضهم علیا علیه السلام (4) و قال الشاعر الحمیری: و جاء عن ابن عبدالله أنا به کنا نمیز مؤمنینا فنعرفهم بحبهم علیا و ان ذوی النفاق لیعرفونا ببغضهم علی ألا فبعدا لهم ماذا علیه ینقمونا و مما قالت الانصار کانت مقاله عارفین مجربینا ببغضهم الامام علی الهادی عرفنا و حققنا نفاق منافقینا (5) . فی حین قال الشاعر اسماعیل بن أبی الحسان عباد بن العباس بن عباد بن

ص: 278


1- 552. المعجم الکبیر 4049 / 172 / 4، أسد الغابه 3789 / 108 / 4، تاریخ دمشق 473 / 42 کلاهما عن مخنف بن سلیم، البدایه و النهایه 307 / 7 عن مخنف بن سلیمان، کفایه الطالب 169، شرح الأخبار 309 / 339 / 1 عن أبی مخنف و کلها نحوه.
2- 553. الفرائد، الحموینی، الباب 29 ، 27، الکفایه، الکنجی 69، کنز العمال 154 / 6، الاستیعاب 53 / 3، میزان الاعتدال، الذهبی 263 / 2، مجمع الزوائد 239 / 3، المستدرک، الحاکم 139 / 3، أسد الغابه 114 / 4، تاریخ بغداد 340 / 8، فرائد السمطین 284 / 1، کفایه الطالب 169، البدایه و النهایه 338 / 7.
3- 554. تاریخ بغداد 7165 / 186 / 13، تاریخ دمشق 472 / 42، البدایه و النهایه 307 / 7 و راجع شرح نهج البلاغه 207 / 3.
4- 555. الاستیعاب 1630 / 83 / 3، أسد الغابه 3789 / 109 / 4، علل الشرائع 222 نحوه.
5- 556. سوره الحجرات 9.

احمد بن ادریس الطالقانی المشهور: حب علی بن ابی طالب یمیز الحر من النغل لا تعذلوه و اعذلوا أمه اذ آثرت جارا علی البعل (1) .

معرفه المنافقین ببغضهم علیا

قال تعالی: (و لتعرفنهم فی لحن القول) (2) . قال ابوسعید الخدری کنا نعرف المنافقین ببغض علی بن أبی طالب علیه السلام (3) . الامام علی ابن أبی طالب بن عبدالمطلب هو الوحید الذی ولد فی جوف الکعبه کما رواه الحاکم (4) . و کان شائعا و مشهورا فی عصر رسول الله صلی الله علیه و آله ما قاله أبوذر: ما کنا نعرف المنافقین الا بتکذیبهم الله و رسوله و التخلف عن الصلوات و البغض لعلی بن أبی طالب (5) . و قال أبوسعید الخدری: انا کنا لنعرف المنافقین - نحن معاشر الانصار -

ص: 279


1- 557. المستدرک علی الصحیحین 4598 / 125 / 3 و 3722 / 502 / 2، السنن الکبری 16706 / 298 / 8، الفتح الباری 72 / 13 و فیه من قوله تعالی نحوه.
2- 558. وقعه صفین 338، شرح نهج البلاغه 21 / 8، و راجع المسترشد 79 / 269، و شرح الأخبار 383 / 1 و 83 / 2، و مسند أبی یعلی 1620 / 267 / 2، و المعیار و الموازنه 119.
3- 559. الحجله بالتحریک: بیت کالقبه یستر بالثیاب و تکون له أزرار کبار، و تجمع علی حجال (النهایه 346 / 1).
4- 560. المناقب للخوارزمی 214 / 176، کشف الغمه 148 / 1، بحارالأنوار 10 / 35 / 38.
5- 561. المستدرک، الحاکم 127 / 3، تاریخ بغداد 40 / 4، کنز العمال 216 / 11، أسد الغابه 66 / 1، صحیح مسلم 271 / 2، صحیح الترمذی 301 / 2، صحیح النسائی 271 / 2، صحیح ابن ماجه 12، مسند أحمد 128 ، 95 - 84 / 1، الاستیعاب 464 / 2، الدر المنثور 504 / 7، حلیه الأولیاء 86 / 1، مجمع الزوائد 132 / 9، ذخائر العقبی 92، جامع الأحادیث للسیوطی 229 / 7، مسند أبی یعلی 109 / 2، الصواعق المحرقه 123، تفسیر الطبری 72 / 13، تفسیر الرازی 14 / 19، فتح القدیر 253 / 5، تاریخ ابن عساکر 423 / 2.

ببغضهم علی بن أبی طالب (1) . و قال عبدالله بن عباس: انا کنا نعرف المنافقین علی عهد رسول الله ببغضهم علی بن أبی طالب. و قال جابر بن عبدالله الانصاری: ما کنا نعرف المنافقین الا ببغض علی بن أبی طالب. لهذا کله و لقول رسول الله صلی الله علیه و آله فی حق الامام علی علیه السلام: «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه» (2) .

الصلاه خلف المخالفین

قال صاحب الجواهر رحمه الله: «(و أما لو کان الامام ممن لا یقتدی به (3) ) لأنه مخالف (وجب القراءه) فی الصلاه خلفه تقیه - کما صرح به جماعه من الأصحاب - بل لا أجد فیه خلافا بینهم کما اعترف به فی «المنتهی» - الی أن قال: - و خبر زراره، عن الباقر علیه السلام سأله عن الصلاه خلف المخالفین، فقال علیه السلام: ما هم عندی الا بمنزله الجدر. و لقول الصادق علیه السلام: «اذا صلیت خلف امام لا یقتدی به فاقرأ خلفه، سمعت قراءته، أولم تسمع». و قول أبی الحسن علیه السلام فی صحیح ابن یقطین: «اقرأ لنفسک و ان لم تسمع نفسک فلا بأس». الی غیر ذلک مما یستفاد منه الحکم المزبور منطوقا و مفهوما» (4) .

ص: 280


1- 562. اسنی المطالب، الحافظ الجزری 8، شرح نهج البلاغه، المعتزلی 373 / 1.
2- 563. سنن الترمذی 299 / 2، الحلیه، ابونعیم 294 / 6.
3- 564. ابن شهرآشوب فی کتابه مناقب آل ابی طالب 10: 3 ط. نجف و 207: 3 ط. ایران.
4- 565. الغدیر للأمینی 42 / 4.

و عن صاحب الجواهر أیضا: ان ظاهر النصوص و الفتاوی عدم وجوب اعاده هذه الصلاه (أی خلف المخالف) بعد مراعاه تلک الامور التی سمعتها من القراءه و غیرها و ان کان الوقت باقیا، بل و لو کان له مندوحه عن ذلک وفاقا لبعض و خلافا لآخر، لاطلاق المزبور (أی الأخبار التی تقول: صلوا خلف المخالف ان دعت الیه الضروره) و الحث علی حضور جماعتهم و ادراک الصف الأول و المبالغه فی فضلها، حتی ان فی بعضها التشبیه بصلاه رسول الله صلی الله علیه و آله (کما فی الوسائل / الباب 5، من أبواب صلاه الجماعه) و فی آخر کسل السیف فی سبیل الله (کما فیه أیضا) مع ظهور وجه الحکمه فیها من أنهم حتی یقولوا: رحم الله جعفرا ما أحسن ما کان یؤدب به أصحابه، لما یحصل به من تألیف القلوب، و عدم الطعن علی المذهب و أهله، و دفع الضرر - الی أن قال: - نعم، یظهر من بعض الکتب المعتبره (کما فی الوسائل / الباب 6 من أبواب صلاه الجماعه) أن الأفضل الصلاه فی المنزل ثم الصلاه معهم (1) . عن المحقق الحلی رحمه الله فی مستحق الزکاه «و کذا لا یعطی غیر الأمالی: و ان اتصف بالاسلام، و نعنی به کل مخالف فی اعتقادهم الحق کالخوارج و غیرهم من الفرق الذین یخرجهم اعتقادهم عن الایمان، و خالف جمیع الجمهور فی ذلک و اقتصروا علی اسم الاسلام. لنا ان الایمان هو تصدیق النبی صلی الله علیه و آله فی کل ما جاء به، و الکفر جحود ذلک، فمن لیس بمؤمن فهو کافر، و لیس للکافر زکاه.

الناصب و معناه

عن أبی عبدالله علیه السلام: ان الله لم یخلق خلقا شرا من الکلب، و الناصب لنا أهون

ص: 281


1- 566. محمد: 30.

علی الله من الکلب (1) . و عن الصادق علیه السلام: ان الله تبارک و تعالی لم یخلق خلقا أنجس من الکلب، و ان الناصب لنا أهل البیت أنجس منه (2) . و النواصب المتدینون بغضه علی علیه السلام لأنهم نصبوا له أی عادوه. و فی «القاموس»: «النواصب و أهل النصب المتدینون ببغض علی علیه السلام لأنهم نصبوا له أی عادوه». و قال الطریحی فی «مجمع البحرین»: «النصب المعاداه، یقال: نصبت فلانا اذا عادیته، و منه الناصب و هو الذی یتظاهر بعداوه أهل البیت علیهم السلام أولموالیهم لأجل متابعتهم لهم. و عن شرح المقداد - علی ما فی الجواهر (3) -: ان الناصب یطلق علی خمسه أوجه: الخارجی القادح فی علی علیه السلام. الثانی من ینسب الی أحدهم علیهم السلام ما یسقط العداله. الثالث من ینکر فضیلتهم لو سمعها. الرابع من اعتقد أفضلیه غیر علی علیه السلام علیه. الخامس من أنکر النص علی علی». قال صاحب الجواهر: «قد یقوی فی النفس تعمیم الناصب للعدو لأهل البیت علیهم السلام و ان لم یکن متدینا به - الی أن قال: - بل فی جامع المقاصد و مجمع البحرین تعمیمه لناصب العداوه لشیعتهم». عن العلامه الکبیر الفقیه الهمدانی المشهور بالحاج آغا رضا الهمدانی: «ان المراد بالناصب فی الروایات علی الظاهر - مطلق المخالفین لا خصوص من أظهر العداوه لأهل البیت و تدین بنصبهم کما یشهد لذلک خبر المعلی بن خنیس، قال: «سمعت أباعبدالله علیه السلام یقول: لیس الناصب لنا من نصب لنا أهل البیت لأنک

ص: 282


1- 567. تفسیر البرهان ج 4 ص 188، تفسیر السیوطی الآیه ج 7 ص 504، تفسیر الصافی ج 5 ص 30، تفسیر السیوطی، الآیه، ما نزل من القرآن فی علی علیه السلام، ابونعیم الاصبهانی 79، النور المشتعل 227، کشف الغمه ج 1 ص 320، مناقب الامام علی علیه السلام ابن المغازلی 359، تاریخ دمشق، ابن عساکر، ترجمه الامام علی علیه السلام 421 / 2، الخصائص، ابن بطریق 90، شواهد التنزیل ج 2 ص 248، مناقب آل ابی طالب، ابن شهرآشوب ج 3 ص 8، الصراط المستقیم، العاملی ج 1 ص 294، کشف الغمه 94، شرح الأخبار 52 فتح القدیر، الشوکانی ج 5 ص 40، تاریخ دمشق ج 42 ص 360، البحار ج 26 ص 132.
2- 568. المستدرک ج 483 / 3، و المالکی فی الفصول المهمه و المغازلی الشافعی فی المناقب و الشبلنجی فی نور الابصار ص 69.
3- 569. الحدائق الناضره، آل عصفور 216 / 1.

لا تجد أحدا یقول: أنا ابغض محمدا و آل محمد، و لکن الناصب من نصب لکم و هو یعلم أنکم تتولونا و تتبرأون من أعدائنا». و یدل أیضا علی تحقق النصب بمجرد ازاله الأئمه علیهم السلام عن مراتبهم و معاداه من یعرف حقهم من شیعتهم ما رواه ابن ادریس (1) عن محمد بن عیسی، قال: کتبت الیه (یعنی الهادی علیه السلام) أسأله عن الناصب، هل احتاج فی امتحانه الی أکثر من تقدیمه الجبت و الطاغوت و اعتقاده امامتها؟ فرجع الجواب: من کان علی هذا فهو ناصب (2) . أقول: خبر المعلی بن خنیس لا یقاوم الأخبار التی کان معناها أن الناصب هو المبغض لهم و لمن یتولاهم لکون المعلی ضعیفا جدا، مع أنه خلاف الاعتبار حیث ان وجود المبغضین لأمیرالمؤمنین و أولاده المعصومین علیهم السلام المتظاهرین بالعداوه و المصحرین بها لهم علیهم السلام أشهر و أظهر من أن ینکره أحد، مع أن ما فی ذیل الخبر من أن الناصب من نصب لکم لأجل ولایتکم لنا هو ظاهر أیضا فی عداوتهم لهم علیهم السلام، حیث یبغضون من یتولاهم اذا لم یقدروا علی اظهار عداوتهم لهم علیهم السلام جهارا و الفرق بین مبغضیهم و معاندیهم و بین الذین لا یعرفونهم واضح و لا حاجه الی بیان أزید من ذلک. و أما خبر محمد بن عیسی، فمعناه أن الناصب من قدم علیهم غیرهم مع علمه بشأنهم و عرفانه؛ بأن الحق لهم و معهم و فیهم و مع ذلک قدم غیرهم علیهم، و لیس المراد من لا یعرف شأنهم أو لا یعتقد بعصمتهم و أنهم علیهم السلام حجج الله علی الخلق؛ و البون بین من عرف الحق فأنکره و عانده، و بین من طلب الحق فأخطأه بعید جدا و لا یخفی علی أی أحد. قال الشیخ یوسف البحرانی: «ان الآیه التی دلت علی تحریم الغیبه و ان کان

ص: 283


1- 570. الایمان و شرائعه و خصائص النسائی ص 38، و مسند أحمد ج 84 / 1 و 95 و 128 و تاریخ بغداد ج 255 / 2 و ج 417 / 8 و ج 426 / 16، و حلیه الاولیاء لابی نعیم ج 185 / 4 و قال حدیث صحیح متفق علیه، و تاریخ الاسلام للذهبی ج 198 / 2، و تاریخ ابن کثیر 354 / 7، و بترجمته فی کل من الاستیعاب ج 461 / 2 و اسد الغابه ج 292 / 4 و کنز العمال ج 105 / 15 و الریاض النضره ج 284 / 2.
2- 571. الکافی، الکلینی 294 / 1، دعائم الاسلام، النعمانی 16 / 1.

صدرها مجملا الا أن قوله - عزوجل - فیها: (أیحب أحدکم أن یأکل لحم أخیه میتا) (1) . مما یعیین الحمل علی المؤمنین، فان اثبات الأخوه بین المؤمن و المخالف له فی دینه لا یکاد یدعیه من شم رائحه الایمان و لا من أحاط خبرا بأخبار الساده لاستفاضتها بوجوب معاداتهم و البراءه منهم (2) . و فی «الجواهر» عن «الحدائق»: «ان الحکم بکفر المخالفین و نصبهم و نجاستهم هو المشهور فی کلام أصحابنا المتقدمین مستشهدا بها حکاه عن الشیخ ابن نوبخت، و هو من متقدمی أصحابنا فی کتابه «فص الیاقوت»: دافعوا النص کفره عند جمهور أصحابنا - الی آخره (3) . و لکن أکثر علماء الامامیه حکموا بطهاره سائر المخالفین و نجاسه النواصب و الخوارج. قال استاذ الکل، الشیخ الأعظم الأنصاری رحمه الله: «فالظاهر العامه منهم ناصب، و منهم مستضعف، و منهم الواسطه بینهما. و المحکوم بنجاسته بالأخبار و الاجماع هو الأول. بل ربما یستشکل الحکم فی الأول بأن الظاهر من الأخبار و التواریخ أن کثیرا من أصحاب النبی صلی الله علیه و آله و الکائنین فی زمن الأمیر علیه السلام، و أصحاب الجمل، و صفین، بل کافه أهل الشام، بل و کثیر من أهل الحرمین کانوا فی أشد العداوه لأهل البیت علیهم السلام، فقد روی أن أهل الشام شر من أهل الروم، و أن أهل المکه یکفرون بالله جهره و أهل المدینه أخبث منهم سبعین ضعفا، مع أنه لم ینقل الاحتراز عنهم - الی أن قال: - نعم، یمکن دفع ما ذکر بمنع کون جمیع من ذکر مبغضا واقعیا، بل کثیر منهم سیما فی دوله بنی امیه کان یظهر البغض لهم تقیه - الی

ص: 284


1- 572. ما بین المعوقتین متن شرائع الاسلام للمحقق الحلی رحمه الله، کما لا یخفی.
2- 573. جواهر الکلام، النجفی، الشیخ محمد حسن: ج 13: صص 195 و 200.
3- 574. جواهر الکلام، النجفی، الشیخ محمد حسن: ج 13، صص 195 و 200.

أن قال: - مضافا الی أن الحکم بنجاسه الناصب یمکن أن یکون قد انتشر فی زمن الصادقین علیهماالسلام اذ کثیر من الأحکام کان مخفیا قبل زمانها، کما یظهر من الأخبار و کلمات بعض الأخیار. و الکلام فی الخوارج یظهر مما ذکرنا فی الناصب فانهم أشد النواصب، مضافا الی اطلاق المشرک علیهم فی الزیاره الجامعه: «و من حاربکم مشرک». و بالجمله فلا شی ء أوضح و أشهر من کفر یزید، لعنه الله (و علی من شید بنیانه) (1) . و قال أیضا بل فی (شرح المفاتیح): ان من بدیهیات المذهب أن النبی صلی الله علیه و آله کان یشاور المنافقین، و ما کان یجتنب منهم الا أن یقال: ان هذه المعامله مع المنافقین المظهرین الاسلام کان مختصا بصدر الاسلام؛ و من هنا یضعف ما فی «المعتبر» من الاستدلال علی طهاره العامه بعدم اجتناب النبی صلی الله علیه و آله لفلان و فلان و فلانه و فلانه، فان هذا لو تم لدل علی عدم نجاسه النواصب، فلا محیص عن حملها علی مصلحه اقتضت عدم ایجاب التحرز عنهم و عن أمثالهم من المنافقین - الی أن قال: - و لا یتوهم من الحکم بطهارتهم الحکم بثبوت مزیه لهم، انما نحکم بذلک دفعا للحرج عن المؤمنین (2) . قال الفقیه الهمدانی رحمه الله: «قد یشکل الحکم بکفرهم بشیوع النصب فی دوله بنی امیه مع النصاب و الخوارج و عدم معروفیه تجنب الأئمه علیهم السلام و أصحابهم عنهم، بل الظاهر أنهم کانوا یعاملون معهم معامله المسلمین من حیث المعاشره؛ و تنزیل مثل هذه المعاشره فی الأعصار الطویله علی التقیه فی غایه البعد. و قد یجاب عن ذلک

ص: 285


1- 575. النجفی: الشیخ محمد حسن: جواهر الکلام، ج 6 ص 63.
2- 576. الحر العاملی: وسائل الشیعه، تحقیق: عبدالرحیم الربانی ج 1 ص 159.

بأن أغلب الناس کانوا یظهرون النصب و التبری من الأئمه علیهم السلام خوفا من سلطان الجور و الا فلم یکونوا فی الواقع نواصب. أنظر ظاهر القول و الفعل حجه مبرره لا یجوز رفع الید عنه. و من النواصب محمد بن عبدالوهاب و ابن تیمیه الحرانی و ابن الجوزی و ابن کثیر و الذهبی و معاویه و ابن العاص و المغیره و مروان و زیاد بن أبیه و الحجاج و المتوکل و صلاح الدین الایوبی و صدام الذی قتل سته ملایین شیعی فی العراق. فی حین قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علی و شیعته هم الفائزون یوم القیامه (1) . و بعدما رفع صدام شعار لا شیعه بعد الیوم أنزل الله تعالی غضبه علیه و اسقطه من السلطه بظالم أقوی منه سطوه. فانتصر الشیعه مره أخری بالعنایه الالهیه و الرعایا السماویه رغم جراحهم البالغه و مصائبهم الدامیه، و کل ذلک قلیل فی درب الله تعالی.

مقتل ابن خباب و امرأته و هی حبلی

دخل الخوارج قریه، فخرج عبدالله بن خباب، ذعرا یجر رداءه، فقالوا: لم ترع؟ قال: و الله لقد رعتمونی! قالوا: أنت عبدالله بن خباب صاحب رسول الله صلی الله علیه و آله؟ قال: نعم. قالوا (2) : فهل سمعت من أبیک حدیثا یحدثه عن رسول الله صلی الله علیه و آله تحدثناه؟ قال: نعم، سمعته یحدث عن رسول الله صلی الله علیه و آله أنه ذکر فتنه، القاعد فیها خیر من القائم، و القائم فیها خیر من الماشی، و الماشی فیها خیر من الساعی، قال: فان

ص: 286


1- 577. الجواهر ج 6 ص 66.
2- 578. «مستطرفات السرائر» (ص 479).

أدرکت ذلک فکن عبدالله المقتول - قال أیوب: و لا أعلمه الا قال: و لا تکن عبدالله القاتل -. قالوا: أأنت سمعت هذا من أبیک یحدثه عن رسول الله صلی الله علیه و آله؟ قال: نعم. قال: فقدموه علی ضفه النهر، فضربوا عنقه، فسال دمه کأنه شراک نعل ما ابذقر (1) ، و بقروا أم ولده عما فی بطنها (2) . و هذه احدی معاجز النبی فی معارفه الغیبه الالهیه صلی الله علیه و آله. و النواصب الخوارج عن الدین عملوا أضعاف هذا العمل بحق الشیعه فی العراق و باقی البلدان تاریخیا و هذه الایام یقتلون کل من یتسمی بعلی و حسن و حسین و مهدی و فاطمه و یفجرون القنابل فی التجمعات الشیعیه و یستحوذون علی أراضی الشیعه و منازلهم.

اعتداء المشرکین علی علماء الوهابیه

نشر الاعلام الغربی قیام القوات الامریکیه بسجن العشرات من علماء الوهابیه فی العراق و الاعتداء علیهم جنسیا، کما مارست الشذوذ الجنسی مع الطاغیه صدام. و نحن هنا نستنکر هذه الاعمال الشیطانیه المخالفه لسیره الانبیاء و الاوصیاء. و لقد سعی المرسلون الی بناء الانسان و اصلاحه، و سعی الکافرون الی افساد الانسان و حرفه عن الصراط المستقیم.

ص: 287


1- 579. الهمدانی، الآغا رضا: مصباح الفقیه: کتاب الطهاره، ص 568.
2- 580. الحجرات (12: (49.

عقیده الوهابیه

لما رأی ابن عبدالوهاب أن قاطنی بلاد نجد بعیدون عن عالم الحضاره لم یزالوا علی البساطه و السذاجه فی الفطره قد ساد علیهم الجهل حتی لم یبق للعلوم العقلیه عندهم مکانه و لا رواج وجد هنالک من قلوبهم ما هو صالح لیزرع فیه بذور الفساد مما کانت نفسه تنزع الیه و تمنیه به من قدیم الزمان و هو الحصول علی ریاسه عظیمه ینالها باسم الدین اذ کان لعنه الله یعتقد أن النبوات لم تکن الا ریاسه وصل الیها دهاه البشر حین ساعدتهم الظروف علیها بین ظهرانی قوم جاهلین لیس لهم من العلم نصیب و حیث أن الله تعالی قد أرتج باب النبوه بعد خاتم الأنبیاء سیدنا محمد صلی الله علیه و سلم لم یجد للحصول علی أمنیته طریقا بین أولئک الأنعام الا أن یدعی أنه مجدد فی الدین مجتهد فی أحکامه فحمله هذا الأمر أن کفر جمیع طوائف المسلمین و جعلهم مشرکین بل أسوأ حالا. و أشد کفرا و ضلالا. فعمد الی الآیات القرآنیه النازله فی المشرکین فجعلها عامه شامله لجمیع المسلمین الذین یزورون النبی صلی الله علیه و آله (1) . و من عظیم سفهه أنه لما رأی العقل مخالفا لجمیع ما یدعیه خلع الحیاء فعطل العقل و لم یحکمه فی شی ء و تصدی الی جعل الناس کالبهائم فی أمورهم الدینیه و حظر علیهم استعمال العقل فیها مع أنه لا منافاه بین العقل و الدین بل کلما ارتقت العقول فی مدارج الکمال ظهرت لها مزایا الدین و تجلت محاسنه و هل تری فی هذا العصر عصر ارتقاء العقل أشنع من جعله محقرا بوضع الحجر علیه، علی أن مدار الدین و التکلیف بأحکامه لیس الا علی العقل الذی سقط التکلیف عمن عدمه

ص: 288


1- 581. البحرانی، الشیخ یوسف: الحدائق الناظره، ج 18 ص 150، ط النجف الأشرف.

و قد خاطب الله تعالی عباده فی مواضع کثیره من کتابه العزیز بقوله: (یا أولی الألباب) تنبیها علی أن معرفه حقائق الدین انما هی من شأن أولی العقول قد آن لنا أن نذکر ههنا خلاصه ما تمذهبت به الفرقه المارقه الوهابیه من الأباطیل ثم نتکلم علیها فی المباحث الآتیه بما یردها و یدحض حجتها فنقول. قد اشتملت عقیدتهم الباطله علی أمور الأول: اثبات الوجه و الید و الجهه للباری سبحانه و جعله جسما ینزل و یصعد. الثانی: تقدیم النقل علی العقل و عدم جواز الرجوع الیه فی الأمور الدینیه. الثالث: نفی الاجماع و انکاره. الرابع: نفی القیاس. الخامس: عدم جواز التقلید للمجتهدین من أئمه الدین و تکفیر من قلدهم. السادس: تکفیرهم لکل من خالفهم من المسلمین. السابع: النهی عن التوسل الی الله تعالی بالرسول أو بغیره من الأولیاء و الصالحین. الثامن: تحریم زیاره قبور الأنبیاء و الصالحین. التاسع: تکفیر من حلف بغیر الله وعده مشرکا. العاشر: تکفیر من نذر لغیر الله أو ذبح عند مراقد الأنبیاء و الصالحین.

تجسیم الوهابیه

ان الوهابیه التی کفرت من زار قبر رسول الله صلی الله علیه و سلم متوسلا به الی الله تعالی وعدت ذلک شرکا فی ألوهیته و قالت بوجوب تنزیهه تعالی عن ذلک قد خبطت کل الخبط فی تنزیهه تعالی حیث أبت الا جعل استوائه سبحانه ثبوتا علی عرشه و استقرارا و علوا فوقه و أثبتت له الوجه و الیدین و بعضته سبحانه فجعلته ماسکا بالسماوات علی أصبع و الأرض علی أصبع و الشجر علی أصبع و الملک علی أصبع

ص: 289

ثم أثبتت له تعالی الجهه فقالت هو فوق السماوات ثابت علی العرش یشار الیه بالأصابع الی فوق اشاره حسیه و ینزل الی السماء الدنیا و یصعد حتی قال بعضهم: لئن کان تجسیما ثبوت استوائه علی عرشه انی اذا لمجسم و ان کان تشبیها ثبوت صفاته فعن ذلک التشبیه لا أتلعثم و ان کان تنزیها جحود استوائه و أوصافه أو کونه یتکلم فمن ذلک التنزیه نزهت ربنا بتوفیقه و الله أعلی و أعلم نحن ننقل لک ههنا بعض عباراتهم التی وردت فی هذا الشأن مسطوره فی کتاب (الدین الخالص) قال صاحبه ان أردتم بالجسم المرکب من الماده و الصوره أو المرکب من الجواهر الفرده فهذا منفی عن الله تعالی قطعا و الصواب نفیه عن الممکنات أیضا فلیس الجسم المخلوق مرکبا من هذه. فأقول انظر الی ما فی هذه العباره من الخبط فانه أنکر فیها وجود جسم بالمعنی الذی ذکره سواء کان واجبا أو ممکنا و الظاهر أن غرضه من هذا الانکار هو التوصل الی نفی الجسمیه التی تلزم من معتقده فی الله تعالی فلئلا یقال انه شبه الخالق بمخلوقه نفی الجسمیه بالمعنی المذکور عن مخلوقه أیضا و أنت تعرف أن الجسم ان لم یکن مرکبا من الماده و الصوره فلا محیص أن یکون مرکبا من الجواهر الفرده و لکن الجهل لیس له حد ینتهی الیه فلا غرو أن وصل به الی هذا الخبط الشنیع فلیته بین بعد نفیه ترکب الجسم مما ذکر من أی شی ء تترکب الأجسام و لا أعتقد أنه یذهب به طیشه أن یقول بترکبها من أجزاء تتجزی الی غیر النهایه فان ذلک مما أنکره علماء الکلام قاطبه و نفته العلوم الحاضره و قامت البراهین علی بطلانه و لولا أن فی ذکرها خروجا عن الصدد لبسطناها. ثم قال و ان أردتم بالجسم ما یوصف بالصفات و یری بالأبصار و یتکلم و یکلم

ص: 290

و یسمع و یبصر و یرضی و یغضب فهذه المعانی ثابته للرب تعالی و هو موصوف بها فلا ننفیها عنه بتسمیتکم الموصوف بها جسما الی آخر ما قال. فأقول لم نعرف أحدا عرف الجسم بأنه المتکلم المکلم السمیع البصیر الذی یرضی و یغضب و انما هذه صفات تقوم بالحی العاقل نعم ان الجسم یری بالأبصار کما قال و لکن اثباته الجسم له تعالی بهذا المعنی تنزیل له سبحانه منزله مخلوقاته مما ینافی الألوهیه فان کون الله تعالی جسما بهذا المعنی نقص یجب تنزیهه عنه أما عقلا فلأن الرؤیه کما تحقق فی علم البصر انما تتم بوقوع أشعه النور علی سطح المرئی و انعکاسها عنه الی البصر فیلزم منه کون المرئی ذا سطح و ذلک یستدعی ترکبه من أجزاء و هو ینافی الألوهیه لأن الجسم بهذا المعنی عین الجسم الذی نفاه أولا عنه تعالی بل حتی عن الممکن (1) . حیث کان ما انطوت علیه العقیده الوهابیه مباینا لما أجمع علیه الصحابه الکرام. و المجتهدون العظام. و کافه علماء الاسلام. لم یر أصحاب تلک العقیده بدا من انکار الاجماع و نفی کونه حجه یعمل بها فهم قد کفروا کل مسلم عداهم ممن قال لا اله الا الله محمد رسول الله بسبب زیارته لقبور الأنبیاء و الأولیاء و التوسل بهم الی الله تعالی مع أن الأمه قد أجمعت أن من نطق بالشهادتین أجریت علیه أحکام الاسلام لحدیث (أمرت أن أقاتل الناس حتی یقولوا لا اله الا الله) و لحدیث (کفوا عن أهل لا اله الا الله) و قال ابن القیم أجمع المسلمون علی أن الکافر اذا قال لا اله الا الله و أن محمدا رسول الله فقد دخل فی الاسلام و لذلک انعقد الاجماع علی أن المرتد اذا کانت ردته بالشرک فان توبته بالشهادتین. ثم ان الوهابیه عدوا الاستشفاع الی الله تعالی بالنبی صلی الله علیه و سلم بعد موته کفرا مع أن

ص: 291


1- 582. النجفی، الشیخ محمد حسن: جواهر الکلام، ج 6 ص 61.

الاجماع منعقد علی جوازه و هم لم یجوزوا لأحد أن یقلد مجتهدا من أئمه المسلمین و جوزوا لک أحد أن یستنبط من القرآن ما استطاع أن یستنبط مع أن الاجماع واقع علی أنه لا یجوز لأحد أن یکون اماما فی الدین و المذهب حتی یکون جامعا لخصال الاجتهاد فلیس لأحد أن یأخذ من الکتاب و السنه ما لم یجتمع فیه تلک الخصال التی هی شروط الاجتهاد أما الاجتماع فهو اتفاق المجتهدین من الأمه الاسلامیه فی عصر علی أمر دینی أو دنیوی و یلزم علی هذا التعریف عدم انعقاد الاجماع علی أمر بعد انقراض المجتهدین مع أنک تعلم أنه لو لم یکن لانعقاد الاجماع جواز فی کل عصر لما انحسم ما تراه یحدث کل یوم من الأمور التی لم یصرح بحکمها فی الکتاب و السنه و لا تکلم فیها المجتهدون السابقون مثاله أن رجلا سمع بما استجد من القول ان الأرض متحرکه حول الشمس. فقال غیر مکترث لذلک ان کانت الأرض متحرکه فزوجته طالق و لما لم یکن فی الکتاب و لا فی السنه صراحه دلاله علی ثبوت الأرض و لا علی حرکتها لزم أن یبین علماء الأمه حکم هذه المسأله فینعقد اجماعهم علی حرکه الأرض حتی ینحسم به مثل هذه المسأله. و کذلک لو فرضنا أن رجلا صائما رکب بالونا (المرکبه الهوائیه) قبیل الغروب فارتفع به فی الجو صاعدا حتی بلغ علو عشره آلاف ذراع ثم غابت الشمس علی الأرض فأفطر الناس هنالک لکنها لم تغب عن عینه و هو فی الجو بسبب کریه الأرض فهل یسوغ له الافطار أو هل وجبت علیه صلاه المغرب فهذا مما لم یصرح به فی الکتاب و لا فی السنه فیلزم علی علماء العصر أن یبینوا حکم أمثاله و یجمعوا علیه و یوافق ما قلناه تعریف الامام الغزالی للاجماع بقوله هو اتفاق الأمه المحمدیه علی أمر من الأمور و المراد باتفاق الأمه هو اتفاق علمائها کما لا یخفی

ص: 292

قال المنکرون للاجماع ان انعقاده مجال و استدلوا علی ذلک قائلین ان اتفاقهم فرع تساویهم فی نقل الحکم الیهم و انتشارهم فی البلاد القصیه مانع من ذلک فأجیب بمنع کون الانتشار مانعا مع جدهم فی البحث عن الأدله و قالوا أیضا الاتفاق اما عن دلیل قاطع أو ظنی و کلاهما باطل أما القاطع فغیر موجود کیف و لو کان لنقل فأغنی عن الاجماع فلما ینقل علم عدم وجوده و أما الظنی فالاتفاع فیه ممتنع عاده لاختلاف القرائح و تباین الأنظار (و الجواب) منع ما ذکر أما فی القاطع فللاستغناء عن نقله بحصول الاجماع الذی هو أقوی منه و ارتفاع الخلاف المحوج الی نقله و أما الظنی فلجواز أن یکون جلیا مما لا یمنع اختلاف القرائح و الأنظار الاتفاق فیه و انما یمنعه فیما یدق و یخفی مسلکه قالوا لو سلمنا ثبوت الاجماع فی نفسه فالعلم باتفاقهم محال و احتجوا بأن العاده قاضیه أن لا یصادف أن یثبت عن کل واحد من علماء الشرق و الغرب أنه حکم فی المسأله الفلانیه بالحکم الفلانی. و کذلک احتجوا أن نقل الاجماع مستحیل عاده لأن نقله من الآحاد لا یفید فلا یعمل به فی الاجماع و التواتر لا یتصور اذا الواجب فیه استواء الطرفین و الواسطه و من البعید أن یشاهد أهل التواتر جمیع العلماء المتشتتین فی البلد شرقا و غربا و یسمعوا منهم. و ینقلوا عنهم. هکذا طبقه بعد أخری الی أن یتصل بنا (و الجواب) عن کلا الاحتجاجین واحد و هو أنه تشکیک فی مصادمه الضروره فقد علم قطعا اجماع الصاحبه و التابعین علی تقدیم الدلیل القاطع علی المظنون و ما ذلک الا بثبوته عنهم و نقله الینا ثم ان الاجماع حجه عند جمیع العلماء الا النظام و بعض الخوارج و الدلیل علی حجیته أنهم اتفقوا علی القطع بتخطئه المخالف للاجماع فکان حجه لأن العاده تحیل اتفاق عدد کثیر من العلماء المحققین علی القطع فی شرعی من غیر قاطع فوجب بحکم العاده تقدیر نص قاطع دال علی القطع بتخطئه

ص: 293

مخالف الاجماع لا یقال علی ذلک ان فیه اثبات الاجماع بالاجماع و لا اثبات الاجماع بنص قاطع توقف ثبوته علی الاجماع لأن ثبوت ذلک النص مستفاد من الاجماع علی القطع بالتخطئه و هذا دور لأنا نقول ان المدعی هو کون الاجماع حجه و الذی ثبت به ذلک هو وجود نص قاطع دل علیه وجود صوره من الاجماع یمتنع عاده وجودها بدون ذلک النص و ثبوت هذه الصوره من الاجماع و دلالتها العادیه علی وجود النص لا تتوقف علی کون الاجماع حجه لأن وجود تلک الصوره مستفاد من التواتر و دلالتها علی النص مستفاده من العاده و من الأدله علی حجیه الاجماع أیضا قوله علیه الصلاه و السلام: (لا تجتمع أمتی علی الخطأ) فان معنی هذا الحدیث متواتر لما أنه جاء بروایات کثیره نحو (لا تجتمع أمتی علی الضلاله) لا یزال طائفه من أمتی علی الحق حتی تقوم الساعه) ید الله مع الجماعه) من فارق الجماعه قید شبر مات میته جاهلیه) الی غیر ذلک و الا حاد و ان لم تتواتر فقد تواتر القدر المشترک و حصل به العلم کما فی شجاعه علی وجود حاتم. احتج المنکرون لحجیه الاجماع بقوله تعالی: (و أنزلنا الیک الکتاب تبیانا لکل شی ء). فقالوا لا مرجع فی تبیان الأحکام الا الی الکتاب (و الجواب) ان هذا لا ینافی کون غیر الکتاب أیضا تبیانا و لا کونه تبیانا لبعض الأشیاء بواسطه الاجماع و ان سلم فغایته الظهور و لا یقاوم القاطع و احتجوا أیضا بقوله تعالی: (فان تنازعتم فی شی ء فردوه الی الله و الرسول). قالوا فلا مرجع غیر الکتاب و السنه (و الجواب) ان هذا یختص بما فیه النزاع و المجمع علیه لیس کذلک أو هو یختص بالصحابه و لئن سلمنا فغایته أنه ظاهر و هو لا یصادم القطعی کما مر و استدلوا أیضا یحدیث معاذ و هو أنه أهمل الاجماع عند

ص: 294

ذکر الأدله اذ سأله النبی صلی الله علیه و سلم عنها و أقره علیه الصلاه و السلام قالوا فقد دل هذا علی أن الاجماع لیس بدلیل (و الجواب) أنه انما لم یذکره لأنه حینئذ لم یکن حجه لعدم نقرر المأخذ من الکتاب و السنه بعد و لا یلزم أن لا یکون حجه بعد الرسل و نقرر المأخذ (1) .

الوهابیه و الیهودیه

استفاد الوهابیون التیمیون من مشروع الیهود فی اغراء الناس بصورهم المزوره و قلوبهم القاسیه الساعین للاستحواذ علی ما فی أیدی الناس من أموال و ثروات. فالأحبار یعیشون حیاه رخاء و اسراف و کذلک الوهابی یعیش ذات الحاله من الرخاء. و یتصف قاده الیهود و الوهابیه بقسوه القلوب الآمره بتکفیر الناس و قتلهم دون عنایه بکثره الأیتام و کثره الأرامل. و رغم مظاهر القیادتین الدینیه الا أنهما ینحرفان عن أوامر الله تعالی بصوره واسعه و خطیره. و یشترک الطرفان فی حبهما اراقه دماء عباده، فالله تعالی یخلق البشر و الیهودیه و الوهابیه تقتلهم و تفتک بهم. أی أنهم یخالفون الله تعالی فی منهجه الدنیوی و یحاربوه فی مشروعه العبادی فی قوله تعالی (و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون) (2) .

ص: 295


1- 583. الهمدانی، الآغارضا، مصباح الفقیه / کتاب الطهاره، النظر السادس فی النجاسات: ص 334.
2- 584. الهمدانی، الآغارضا، مصباح الفقیه / کتاب الطهاره، النظر السادس فی النجاسات: ص 334.

و شعار الحرکتین الوهابیه و الیهودیه: ما خلق الانس الا لیقتلون!! فتری أیدی التیارین تسعیان لافناء خلق الله عزوجل بکل السبل الابلیسیه. فالحرکه الیهودیه المستحوذه علی أموال الدنیا و المسیطره علی حکومات الأرض تبث المواد المخدره بین الناس لتحطیمهم و قتلهم. و تنشر دور القمار و الدعاره فی مدن الأرض لتفکیک المجتمعات و افناء العوائل. و تسمی الحرکه الصهیونیه دور القمار باسم مکه لتشویه سمعه الاسلام. و هدف الیهود الصهاینه من هذا تحطیم أمم الأرض و اعلاء شأن الحرکه الیهودیه. فسعی الیهود لتحصین أفرادهم مقابل المواد المخدره الذی توزعه مجانا علی الناس. و لکن من قال بحصانه الیهود أمام هذه الهجمه الشرسه فی تخریب دین البشریه و أخلاقهم و نوامیسهم و کیف یکون ذلک و قد تعهد الله تعالی بمعاقبه الماکرین فی قوله: (و یمکرون و یمکر الله و الله خیر الماکرین) (1) . و سوف تجد القوی الیهودیه الماکره أنها أصبحت ضحیه مؤامراتها فی المواد المخدره و الفسق و القمار قبل غیرها. أما القوی الوهابیه المحتاله فقد جاءت الی الناس من طریق التوحید فتقتلهم تحت رایه التوحید النبیله و تخطف النساء المحصنات و تعتدی علیهن و تخطف الأطفال و تأخذ الأموال مقابل الطلاق سراحهم. و تذبح العاملین فی سبیل الله من کل جنسیات و قومیات و مذاهب الأرض

ص: 296


1- 585. البحار 107 / 15، کافیه الطالب 175، کنوز الحقائق 150 / 1، أمالی الطوسی 104 / 72، مناقب ابن شهر آشوب 76 / 3.

بحجج واهیه. و یفهم القاری ء اللبیب أن هذه الأعمال تتناسب مع أخلاق أبی جهل و أبی لهب و أبی سفیان و لا تنسجم مع أخلاق رسول الله صلی الله علیه و آله. و عندها نفهم أن هؤلاء هم امتداد للخط القرشی الجاهلی المعادی لسید الأنبیاء صلی الله علیه و آله و المخالف لرب الأنام. و بسبب الحاله المادیه المقیته فی الغرب فقد دخلت الملایین من سکنته فی الدین الاسلامی الحنیف. لقد خافت الحرکه الصهیونیه و الاستکباریه من دخول الناس فی الاسلام، فأوعزت الی القوی الوهابیه العامله تحت یدیها فی اثاره القلاقل فی العالم أجمع و سلبهم للأمن الانسانی و قتلهم الأبریاء و احراق المساجد و الکنائس لتشویه سمعه الاسلام و المسلمین فی الدنیا و منع اعتناق الاسلام فی الغرب و منع التعاطف العالمی مع المسلمین. و وجد الوهابیون انسجاما کاملا بین منهجهم و المنهج الیهودی فی تکفیر البشریه و قتلها. و أصبح الأبریاء فی قرننا الحالی ضحایا یذبحون قربانا للغایات الیهودیه و الوهابیه فی فلسطین و العراق و مناطق أخری. و حارت البشریه الآن بین الظلم الیهودی و الظلم السلفی فالاثنان و یتفننان فی ظلمهما و کبحهما و دحرهما. و قد جاء فی الحدیث الشریف أن الأعور السفیانی و الخطر الیهودی أشد خطرین علی الاسلام فی آخر الزمان. و سیتم القضاء علی السفیانی و نهجه بأمر القائد الأعلی الامام المهدی علیه السلام،ثم تتوجه القوی الاسلامیه لتدمیر اسرائیل فی فلسطین. و بعدها تتم الصلاه الاسلامیه فی القدس الشریف بامامه المهدی علیه السلام، و تکمل الفرحه بالقضاء التام علی الوهابیه و الصهیونیه.

ص: 297

الوهابیه و تکفیرها زوار القبور

لو سأل سائل عما تمذهبت به الوهابیه ما هو و عن غایته ما هی: قلنا فی جواب کلا السؤالین هو تکفیر کافه المسلمین لکان جوابنا علی اختصاره تعریفا کافیا لمذهبها فان من أمعن النظر فیما جاءت به رآها تتحری فی کل مسأله تکفیر کافه المسلمین الذین رضی الله لهم الاسلام دینا فقد کفرتهم لتنزیههم الله تعالی عن الجسمیه و کفرتهم لأخذهم بالاجماع و کفرتهم لتقلیدهم الأئمه المجتهدین فی الدین و کفرتهم لاستشفاعهم بنبیهم صلی الله علیه و سلم بعد موته و توسلهم به الی الله تعالی و کفرتهم لزیارتهم القبور و لا یخفی علی البصیر أن زائر القبور یقصد بزیارتها: اما الاستشفاع و التوسل الی الله بأصحابها و التبرک بهم کما فی زیاره قبور الأنبیاء و الأولیاء، و اما الاعتبار بالقوم الماضین تمکینا للخشوع من قبله و نیلا للأجر بقراءه الفاتحه و الدعاء لهم بالمغفره کما فی زیاره قبور سائر المسلمین، أو یقصد تذکر من مات من ذویه الأقربین. و أحبائه الراحلین. و أعزته الذین غالتهم ید المنون فأسکنتهم القبور بعد القصور فذهبوا عنه ذهابا لیس وراءه ایاب و غادروه کئیبا یندب الأسی و لسان حاله یقول: ألا یا راحلا عنا مجدا علی مهل فدیتک من مجد فلا تعجل و سر سیر الهوینا لأنک راحل من غیر عود و تدفعه احساساته الی زیاره قبورهم فیقف علی دوارس أجداثهم حزینا یسکب علی ترابها عبرات الأسف و لسان حاله ینشد: ذهب الذین أحبهم و بقیت مثل السیف فردا کم من أخ لی صالح بوأته بید لحدا و لیس فی کل هذا ما یستلزم تکفیر المسلم الذی شهد أن لا اله الا الله و أن محمد رسول الله و لا أظن أن الجاهل الغر من أناس فضلا عن العالم المتشرع

ص: 298

تدفعه جهالته أن یقصد بزیاره القبر عبادته و أن یعتقد کونه یقضی حاجته فیخلق له ما یرید قال رسول الله صلی الله علیه و سلم (انی کنت قد نهیتکم عن زیاره القبور ألا فزوروها فانها تزهد الدنیا و تذکر الآخره) رواه ابن ماجه کما فی المشکاه. و الصحیح أن النبی محمد صلی الله علیه و سلم لم ینه یوما ما عن زیاره القبور. أما شد الرحال الی زیاره القبور فمما اختلف فیه العلماء فحرمه بعضهم استدلالا بقوله علیه الصلاه و السلام (لا تشد الرحال الا الی ثلاثه مساجد الی المسجد الحرام والی مسجدی هذا و الی المسجد الأقصی) رواه الشیخان و الترمذی و اختار التحریم القاضی حسین و القاضی عیاض و جوزه آخرون منهم امام الحرمین و غیره من المشایخ و استدلوا علی الجواز بقوله علیه الصلاه و السلام (کنت نهیتکم عن زیاره القبور ألا فزوروها) فقالوا قد أمر النبی صلی الله علیه و سلم فی هذا الحدیث بزیاره القبور لم یفرق بین زیاره القریب منها و البعید الذی تشد الیه الرحال قالوا و أما حدیث (لا تعمل المطی الا الی ثلاثه مساجد) فانما منع فیه شد الرحال الی المساجد لأنها متماثله فلا یخلو بلد من مسجد فلا حاجه الی الرحله و لیست کذلک المشاهد فانها غیر متساویه فی البرکه کما أن درجات أصحابها متفاوته عند الله تعالی و لا شک أن الاستثناء فی قوله الا الی ثلاثه مساجد مفرغ فیکون تقدیره. اما بالجنس البعید کأن یقال لا تشد الرحال الی موضع الا الی ثلاثه مساجد و علیه فیلزم منع السفر الی کل موضع عدا المستثنی فیحرم حینئذ شد الرحل حتی للجهاد و للتجاره و طلب الرزق و اقتناء العلم و للنزهه و غیر ذلک و لیس الامر کذلک. و اما بالجنس القریب کأن یقال لا تشد الرحال الی مسجد الا الی ثلاثه مساجد

ص: 299

و هذا هو الصحیح و علیه فیکون الحدیث خاصا بمنع شد الرحال الی المساجد فقط و یدل علی جواز شد الرحال لزیاره القبور ما قاله عمر بعد فتح الشام لکعب الأحبار یا کعب ألا ترید أن تأتی معنا الی المدینه فتزور سید المرسلین؟ قال: نعم یا أمیر المؤمنین أنا أفعل ذلک و کذا یدل علیه مجی ء بلال رضی الله عنه من الشام الی المدینه لزیاره قبره علیه و آله الصلاه و السلام و ذلک فی خلافه عمر و من القائلین بالجواز الامام النووی و القسطلانی و الامام الغزالی فقد قال فی (احیائه) بعد أن ذکر حدیث لا تشد الرحال ما ملخصه استدل به بعضهم علی المنع من الرحله لزیاره المشاهد و یتبین لی أن الأمر لیس کذلک بل الزیاره مأمور بها بخبر (کنت نهیتکم عن زیاره القبور ألا فزوروها) و الحدیث انما ورد نهیا عن الشد لغیر الثلاثه من المساجد لتماثلها و لا بلد الا فیها مسجد فلا حاجه للرحله الی مسجد آخر و أما المشاهد فیتفاوت برکه زیارتها علی قدر درجاتهم عند الله. و أما کون الأموات یسمعون أو لا یسمعون فنقول فیه من المعلوم أن سماع الأحیاء انما هو فی الحقیقه للروح و انما الأذن آله له لیس الا و حیث أن المیت لا تفنی روحه بفناء جسده فلا یبعد أن تسمع روحه لا یقال انها لا تسمع لفقد آله السماع منها بدثور الجسد لأنا نقول انها قد تسمع بدون تلک الآله کما فی الرؤیا فان الروح تکلم و تسمع فی منامها کما تبصر فیه من غیر وساطه آله من حواسها فهل یستبعد العاقل بعد أن یسمع و یبصر فی منامه مع علمه أن ذلک بمجرد روحه من دون أن یکون لحواسه أدنی دخل و تسبب أن الروح بعد تجردها من الجسد تکون سامعه مبصره بدون آله السمع و البصر علی أن الوهابیه لا یسعها نفی سماع الشهداء الذین ثبت کونهم أحیاء لقوله تعالی: (و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله أمواتا بل أحیاء عند ربهم یرزقون). و مما لا ریب فیه أن درجه الأنبیاء لیست دون درجه الشهداء فهم مثلهم أحیاء=

ص: 300

عند ربهم یرزقون و قد روی عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم أنه قال: (مررت بموسی لیله أسری بی و هو قائم یصلی فی قبره). و عن أنس عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم أنه قال: (الأنبیاء أحیاء فی قبورهم) رواه الموصلی و البزار. و عن ابن عمر عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم أنه قال: (رأیت عیسی و موسی و ابراهیم علیهم الصلاه و السلام) رواه الشیخان و مالک فی الموطأ. و روی أبوبکر أحمد بن الحسین البیهقی فی شعب الایمان عن أبی هریره قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: (من صلی علی عند قبری سمعته و من صلی علی نائیا أبلغته). فاذا ثبت أن الأنبیاء أحیاء ثبت لهم السماع الذی هو من لوازم الحیاه لا یقال ان حیاه الأنبیاء و الشهداء البرزخیه غیر الحیاه الدنیویه فلا تنطبق هذه علی تلک لأنا نقول لو سلمنا أن تلک الحیاه لیست من نوع الحیاه الدنیا فمجرد ثبوت الحیاه لهم أی حیاه کانت کاف لثبوت السماع لهم و جواز التوسل و الاستغاثه بهم علی أن آله السماع فی الأنبیاء لا تنعدم بالموت لأن أجسادهم لا تبلی فقد ورد فی الحدیث الشریف أنه حرم علی الأرض أن تأکل أجساد الأنبیاء و لو أرخینا العنان فصدقنا أن أجسادهم تبلی فی قبورهم کما تزعمه الوهابیه و قد ثبتت لهم الحیاه و أنهم یرزقون لکان ذلک مثبتا لسماعهم بدون آله علی الوجه الذی بیناه آنفا. و أما غیر الأنبیاء و الشهداء من الأموات فقد ورد فی الأحادیث ما یدل علی سماعهم روی البخاری و مسلم و أصحاب السنن من حدیث ابن عمر قال اطلع رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم علی أهل القلیب فقال: (وجدتم ما وعدکم ربکم حقا)، فقیل له: أتدعو أمواتا؟ فقال: (ما أنتم بأسمع منهم ولکن لا یجیبون). و فی الصحیحین من حدیث أنس عن أبی طلحه أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ناداهم: (یا أباجهل بن هشام یا أمیه بن خلف یا عتبه بن ربیعه ألیس قد وجدتم ما وعد ربکم حقا فانی قد وجدت ما وعدنی ربی حقا)، فقال له عمر: یا رسول الله کیف تکلم أجسادا لا أرواح فیها؟

ص: 301

قال: (و الذی نفسی بیده ما أنتم بأسمع لما أقول فیها منهم). و کذلک قد ثبت فی الصحیحین عن أنس عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم قال: (ان العبد اذا وضع فی قبره و تولی عنه أصحابه لیسمع قرع نعالهم). و ذکر الاصبهانی باسناده عن عبید بن مرزوق قال: کانت امرأه بالمدینه یقال لها أم محجن تقم المسجد فماتت فلم یعلم النبی صلی الله علیه و آله و سلم فمر علی قبرها فقال: ما هذا؟ فقالوا: أم محجن. قال: التی کانت تقم المسجد؟ قالوا: نعم. فصف الناس فصلی علیها ثم قال: (أی العمل وجدت أفضل)؟ قالوا: یا رسول الله أتسمع؟ قال: (ما أنتم بأسمع منها). فذکر أنها أجابته. و أما ما روی عن عائشه أنها لما سمعت حدیث سماع الأموات أنکرته و قالت کیف یقول علیه و آله الصلاه و السلام ذلک و قد قال الله تعالی: (و ما أنت بمسمع من فی القبور). فهو لعدم ثبوت ذلک عندها کما نقل ذلک عن ابن تیمیه فی بعض فتاواه و غیرها لا یکون معذورا مثلها لأن هذه المسأله معلومه من الدین بالضروره لا یجوز لأحد انکارها علی أن عائشه قد روت عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم کما ذکره ابن رجب فی أهوال القبور أنه قال: (انهم لیعلمون الآن أن ما قلت لهم حق) و روایتها هذه تؤید روایه من روی أنهم یسمعون فان المیت اذا جاز أن یعلم جاز أن یسمع فیلزم من اثبات العلم لهم اثبات السماع أیضا ضروره و أما قوله تعالی: (و ما أنت بمسمع من فی القبور). و قوله تعالی: (انک لا تسمع الموتی و لا تسمع الصم الدعاء اذا ما ینذرون). فلیس فیه دلاله علی نفی مطلق السماع عن الموتی و انما یدل علی نفی السماع الذی ینتفع به و ذلک لأن المراد بمن فی القبور فی الآیه الأولی و بالموتی فی الآیه الثانیه انما هم الکفار تشبیها لهم بمن فی القبور من الموتی فکما أن الموتی لا

ص: 302

یسمعون سماعا نافعا و هو السماع الذی یتم به التخاطب بین السامع و المسموع منه کذلک الکفار لا یسمعون ما یلقیه النبی صلی الله علیه و آله و سلم علیهم من الآیات فی انذارهم سماعا نافعا یهتدون به الی الایمان و الا فمطلق السماع ثابت للکفار فانهم یسمعون ما یقوله النبی لهم ولکنهم لا ینتفعون بما یسمعونه و یؤید هذا قوله تعالی: (و لو علم الله فیهم خیرا لا سمعهم و لو أسمعهم لتولوا). فان المراد بالسماع فی قوله لا سمعهم هو السماع النافع و فی قوله و لو أسمعهم هو السماع غیر النافع و الا لفسد المعنی اذ تکون الآیه حینئذ قیاسا تکرر فیه الحد الأوسط فینتج برفعنا الحد الأوسط أنه لو علم الله فیهم خیرا لتولوا و هذا محال کما تری اذ یلزم أن یقع منهم التولی الذی هو شر مع علم الله الخیر فیهم فیکون علم الله جهلا تعالی عن ذلک علوا کبیرا (1) .

ص: 303


1- 586. فی المصدر: «قال». و التصحیح من تاریخ الطبری.

زهد الخوارج الخاوی

قال الامام السجاد علی بن الحسین علیهماالسلام: «اذا رأیتم الرجل قد حسن سمته و هدیه، و تماوت فی منطقه، و تخاضع فی حرکاته، فرویدا لا یغرنکم؛ فما أکثر من یعجزه تناول الدنیا و رکوب المحارم منها لضعف نیته، و مهانته، و جبن قلبه؛ فنصب الدین فخا لها، فهو لا یزال یختل الناس بظاهره؛ فان تمکن من حرام اقتحمه. و اذا وجدتموه یعف عن المال الحرام فرویدا لا یغرنکم؛ فان شهوات الخلق مختلفه؛ فما أکثر من ینبو عن المال الحرام و ان کثر، و یحمل نفسه علی شوهاء قبیحه فیأتی منها محرما، فاذا وجدتموه یعف عن ذلک فرویدا لا یغرکم حتی تنظروا ما عقده عقله، فما أکثر من ترک ذلک أجمع، ثم لا یرجع الی عقل متین، فیکون ما یفسده بجهله أکثر مما یصلحه بعقله، فاذا وجدتم عقله متینا، فرویدا لا یغرکم حتی تنظروا: أمع هواه یکون علی عقله، أو یکون مع عقله علی هواه؟ و کیف محبته للرئاسات الباطله و زهده فیها؟ فان فی الناس من خسر الدنیا و الآخره بترک الدنیا للدنیا، و یری أن لذه الرئاسه الباطله أفضل من لذه الأموال و النعم المباحه المحلله، فیترک ذلک أجمع طلبا للرئاسه الباطله، حتی اذا قیل له: اتق الله، أخذته العزه بالاثم، فحسبه جهنم، و لبئس المهاد؛ فهو یخبط خبط عشواء، یقوده أول باطل الی أبعد غایات الخساره، و یمده ربه بعد طلبه لما لا یقدر علیه فی طغیانه، فهو یحل ما حرم الله، و یحرم ما أحل الله، لا یبالی ما فات من دینه اذا سلمت له رئاسته التی قد شقی من أجلها، فأولئک الذین غضب الله علیهم و لعنهم و أعد لهم عذابا مهینا. و لکن الرجل کل الرجل نعم الرجل هو الذی جعل هواه تبعا لأمر الله، و قواه مبذوله فی رضی الله، یری الذل مع الحق أقرب الی عز الأبد من العز فی الباطل، و یعلم أن قلیل ما یحتمله من ضرائها یؤدیه الی دوام النعیم فی دار لا تبید و لا

ص: 304

تنفد، و أن کثیر ما یلحقه من سرائها ان اتبع هواه یؤدیه الی عذاب لا انقطاع له و لا زوال، فذلکم الرجل نعم الرجل، فیه فتمسکوا و بسنته فاقتدوا و الی ربکم به فتوسلوا؛ فانه لا ترد له دعوه، و لا تخیب له طلبه» (1) . فزهد الانسان لا یدل علی ماهیته و شخصیته بل للشخصیه الحضاریه الاسلامیه صفات راقیه عدیده اذ قال النبی صلی الله علیه و آله: الدین المعامله و الدین الأخلاق و الخوارج و النواصب (الوهابیه) مرقوا من الدین بقتلهم الأبریاء و عدم احترامهم للعقود و العهود، و بیعتهم لوصی المصطفی من العقود. و قال الامام علی علیه السلام فلما نهضت بالأمر نکثت طائفه و مرقت أخری و قسط آخرون کأنهم لم یسمعوا کلام الله حیث یقول: (تلک الدار الآخره نجعلها للذین لا یریدون علوا فی الأرض و لا فسادا و العاقبه للمتقین) (2) بلی و الله، لقد سمعوها و وعوها، ولکنهم حلیت الدنیا فی أعینهم، وراقهم زبرجها (3) . و لنا أن نلمس هذه الحقیقه بوضوح فی تصویر شامل للامام أمیرالمؤمنین علیه السلام یتحدث فیه عن أصناف الناس فی عصره، قال علیه السلام: «و منهم من یطلب الدنیا بعمل الآخره و لا یطلب الآخره بعمل الدنیا، قد طامن من شخصه، و قارب من خطوه، و شمر من ثوبه، و زخرف من نفسه للأمانه و اتخذ ستر الله ذریعه الی المعصیه» (4) . و قال مالک الأشتر للخوارج: «یا أصحاب الجباه السود! کنا نظن صلاتکم

ص: 305


1- 587. ما ابذقر دمه: ما تفرق و لا تمذر (لسان العرب 51 / 4).
2- 588. مسند أحمد بن حنبل 452 / 7 ح 21121، تاریخ الطبری 81 / 5، الطبقات الکبری 245 / 5.
3- 589. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 21.
4- 590. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 27.

زهاده فی الدنیا، و شوقا الی لقاء الله عزوجل، فلا أری فرارکم الا الی الدنیا من الموت، ألا قبحا یا أشباه النیب الجلاله» (1) . آیه الخوارج رجل أسود احدی عضدیه مثل ثدی المرأه أو مثل البضعه تدردر و لما قاتلهم علی بن أبی طالب علیه السلام أمر بذلک الرجل فالتمس، فأتی به حتی نظرت الیه علی نعت النبی صلی الله علیه و آله الذی نعته (2) . و یروی أن رجلا أسود شدید بیاض الثیاب وقف علی رسول الله صلی الله علیه و آله و هو یقسم غنائم خیبر - و لم تکن الا لمن شهد الحدیبیه - فأقبل ذلک الأسود علی رسول الله صلی الله علیه و آله، فقال: ما عدلت منذ الیوم! فغضب رسول الله صلی الله علیه و آله حتی رؤی الغضب فی وجهه، فقال عمر بن الخطاب: ألا أقتله یا رسول الله؟ فقال: انه سیکون لهذا و لأصحابه نبأ. قال أبوالعباس: و فی حدیث آخر: ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال له: ویحک! فمن یعدل اذا لم أعدل؟ ثم قال لأبی بکر: اقتله، فمضی ثم رجع، فقال: یا رسول الله، رأیته راکعا. ثم قال لعمر: اقتله، فمضی ثم رجع، فقال: یا رسول الله، رأیته ساجدا. ثم قال لعلی: اقتله، فمضی ثم رجع، فقال: یا رسول الله، لم أره (3) . و کان حرقوص علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله یغزو مع رسول الله صلی الله علیه و آله، فاذا رجع وحط عن راحلته، عمد الی مسجد الرسول، فجعل یصلی فیه فیطیل الصلاه، حتی

ص: 306


1- 591. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 33.
2- 592. الذاریات: 56.
3- 593. الأنفال: 30.

جعل بعض أصحاب النبی صلی الله علیه و آله یرون أن له فضلا علیهم. فمر یوما و رسول الله صلی الله علیه و آله قاعد فی أصحابه. فقال له بعض أصحابه: یا نبی الله، ذاک الرجل فأرسل الیه نبی الله صلی الله علیه و آله، فلما رآه رسول الله صلی الله علیه و آله مقبلا قال: و الذی نفسی بیده ان بین عینیه سفعه (1) من الشیطان. فلما وقف علی المجلس قال له رسول الله صلی الله علیه و آله: أقلت فی نفسک حین وقفت علی المجلس: لیس فی القوم خیر منی؟ قال: نعم (2) .

نهایه الوهابیه الخوارج

و من خلال دراسه المنهج الوهابی دراسه علمیه أکادیمیه تبین لنا خارجیه هذه الفرقه و عدم التزامها بالمذهب السنی و أنها هی الفرقه المقصوده فی الحدیث النبوی الشریف. فالوهابیون السلفیون لا یختلفون عن الخوارج الا بالتسمیه فهم خوارج فی دینهم و نهجهم و أفعالهم و فتاواهم. و قد قتلهم الامام علی علیه السلام فی معرکه النهروان و سوف یقتلهم الامام المهدی علیه السلام و یعدم السفیانی زعیمهم و ینقذ البشریه من شرورهم.

ص: 307


1- 594. الفجر الصادق - جمیل صدقی الزهاوی ص 70 - 64.
2- 595. الاحتجاج 159 / 2 ح 192، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری علیه السلام 27 / 53 کلاهما عن الامام الرضا علیه السلام، بحارالأنوار 84 / 2 ح 10.

تعريف مرکز

بسم الله الرحمن الرحیم
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
الزمر: 9

المقدمة:
تأسّس مرکز القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان بإشراف آیة الله الحاج السید حسن فقیه الإمامي عام 1426 الهجري في المجالات الدینیة والثقافیة والعلمیة معتمداً علی النشاطات الخالصة والدؤوبة لجمع من الإخصائیین والمثقفین في الجامعات والحوزات العلمیة.

إجراءات المؤسسة:
نظراً لقلة المراکز القائمة بتوفیر المصادر في العلوم الإسلامیة وتبعثرها في أنحاء البلاد وصعوبة الحصول علی مصادرها أحیاناً، تهدف مؤسسة القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان إلی التوفیر الأسهل والأسرع للمعلومات ووصولها إلی الباحثین في العلوم الإسلامیة وتقدم المؤسسة مجاناً مجموعة الکترونیة من الکتب والمقالات العلمیة والدراسات المفیدة وهي منظمة في برامج إلکترونیة وجاهزة في مختلف اللغات عرضاً للباحثین والمثقفین والراغبین فیها.
وتحاول المؤسسة تقدیم الخدمة معتمدة علی النظرة العلمیة البحتة البعیدة من التعصبات الشخصیة والاجتماعیة والسیاسیة والقومیة وعلی أساس خطة تنوي تنظیم الأعمال والمنشورات الصادرة من جمیع مراکز الشیعة.

الأهداف:
نشر الثقافة الإسلامیة وتعالیم القرآن وآل بیت النبیّ علیهم السلام
تحفیز الناس خصوصا الشباب علی دراسة أدقّ في المسائل الدینیة
تنزیل البرامج المفیدة في الهواتف والحاسوبات واللابتوب
الخدمة للباحثین والمحققین في الحوازت العلمیة والجامعات
توسیع عام لفکرة المطالعة
تهمید الأرضیة لتحریض المنشورات والکتّاب علی تقدیم آثارهم لتنظیمها في ملفات الکترونیة

السياسات:
مراعاة القوانین والعمل حسب المعاییر القانونیة
إنشاء العلاقات المترابطة مع المراکز المرتبطة
الاجتنباب عن الروتینیة وتکرار المحاولات السابقة
العرض العلمي البحت للمصادر والمعلومات
الالتزام بذکر المصادر والمآخذ في نشر المعلومات
من الواضح أن یتحمل المؤلف مسؤولیة العمل.

نشاطات المؤسسة:
طبع الکتب والملزمات والدوریات
إقامة المسابقات في مطالعة الکتب
إقامة المعارض الالکترونیة: المعارض الثلاثیة الأبعاد، أفلام بانوراما في الأمکنة الدینیة والسیاحیة
إنتاج الأفلام الکرتونیة والألعاب الکمبیوتریة
افتتاح موقع القائمیة الانترنتي بعنوان : www.ghaemiyeh.com
إنتاج الأفلام الثقافیة وأقراص المحاضرات و...
الإطلاق والدعم العلمي لنظام استلام الأسئلة والاستفسارات الدینیة والأخلاقیة والاعتقادیة والردّ علیها
تصمیم الأجهزة الخاصة بالمحاسبة، الجوال، بلوتوث Bluetooth، ویب کیوسک kiosk، الرسالة القصیرة ( (sms
إقامة الدورات التعلیمیة الالکترونیة لعموم الناس
إقامة الدورات الالکترونیة لتدریب المعلمین
إنتاج آلاف برامج في البحث والدراسة وتطبیقها في أنواع من اللابتوب والحاسوب والهاتف ویمکن تحمیلها علی 8 أنظمة؛
1.JAVA
2.ANDROID
3.EPUB
4.CHM
5.PDF
6.HTML
7.CHM
8.GHB
إعداد 4 الأسواق الإلکترونیة للکتاب علی موقع القائمیة ویمکن تحمیلها علی الأنظمة التالیة
1.ANDROID
2.IOS
3.WINDOWS PHONE
4.WINDOWS

وتقدّم مجاناً في الموقع بثلاث اللغات منها العربیة والانجلیزیة والفارسیة

الکلمة الأخيرة
نتقدم بکلمة الشکر والتقدیر إلی مکاتب مراجع التقلید منظمات والمراکز، المنشورات، المؤسسات، الکتّاب وکل من قدّم لنا المساعدة في تحقیق أهدافنا وعرض المعلومات علینا.
عنوان المکتب المرکزي
أصفهان، شارع عبد الرزاق، سوق حاج محمد جعفر آباده ای، زقاق الشهید محمد حسن التوکلی، الرقم 129، الطبقة الأولی.

عنوان الموقع : : www.ghbook.ir
البرید الالکتروني : Info@ghbook.ir
هاتف المکتب المرکزي 03134490125
هاتف المکتب في طهران 88318722 ـ 021
قسم البیع 09132000109شؤون المستخدمین 09132000109.