قرآن ناطق علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام (برگذيده كتاب الغدير علامه اميني ره )

مشخصات كتاب

سرشناسه : بيستوني محمد، ۱۳۳۷ - عنوان قراردادي : الغدير في الكتاب و السنة و الادب .برگزيده
عنوان و نام پديدآور : قرآن ناطق علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام (برگذيده كتاب الغدير علامه اميني ره / به اهتمام محمد بيستوني
مشخصات نشر : تهران بيان جوان ۱۳۸۴.
مشخصات ظاهري : ۴۶۱ص.
شابك : ۷۰۰۰۰ريال: 9789648399103
وضعيت فهرست نويسي : برون سپاري
فاپا
يادداشت : عنوان روي جلد: قرآن ناطق علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام (برگرفته از الغدير علامه اميني
يادداشت : كتابنامه: ص.۴۵۰ - ۴۶۱، همچنين به صورت زيرنويس.
عنوان روي جلد : قرآن ناطق علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام (برگرفته از الغدير علامه اميني .
موضوع : علي‌بن ابي‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- جنبه‌هاي قرآني
موضوع : علي‌بن ابي‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.
موضوع : علي‌بن ابي‌طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- فضايل
شناسه افزوده : اميني عبدالحسين ۱۲۸۱ - ۱۳۴۹ . الغدير في‌الكتاب والسنه والادب . برگزيده
رده بندي كنگره : BP۳۷/۳۵/ب۸۶ق۴ ۱۳۸۴
رده بندي ديويي : ۲۹۷/۹۵۱
شماره كتابشناسي ملي : م‌۸۳-۸۶۳

فهرست مطالب

موضوع صفحه
ســـرآغــــاز سخــــن••• 6
گفتـــــــار ناشـــــــر••• 10
بعـــــد از پيامبــــر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 11
تاريخ سرمايه اهل تحقيق است••• 14
اهميّـت «غدير خُم» در تاريخ••• 15
تاريـخ‌نگـــاران مشهـــور واقعــــه « غديــــر خـــــم »••• 16
برخي‌از محدّثين بزرگي‌كه حديث غديرخم را ثبت و منتشركرده‌اند••• 17
برخي از مفسّـريـن بزرگـي كه به ذكر واقعه «غديـر» پرداخته‌اند••• 17
شـــرح غديـــر خـــــم••• 19
عنايـت و توجـه مخصـوص خـداي بــزرگ به حديــث غديــر••• 25
منــاشــده و احتجــاج بـه حديــث شريــف «غديـــرخـم»••• 29
1ـ منـاشــده علــي عليه‌السلام ••• 29
2ـ مناشــده علـــي عليه‌السلام در ايّــام عثمــــان بــن عفّــان••• 31
3ـ منــاشـده علــي عليه‌السلام در روز رَحْبَـــــه ـ ســــال 35 ••• 35
گواهان‌مشهوركه‌به‌داستان غديردرروز رُحْبَة براي‌اميرالمؤمنين شهادت‌دادند••• 36
كساني‌كه به علـت پنهـان داشتـن حديث غدير دچار نفرين شدند••• 38
احتجــاج مأمـون خليفـه عباسـي بر فقهـاء به حديــث غديــر••• 39
غديـــــر در قــــــرآن••• 42
اكمـال ديــن به ولايــــت••• 47
(450)
موضوع صفحه
برخي‌از روايات مربوط به وقت نزول آيـه اكمـال ديــن••• 47
عـــذاب واقــــع شــده در مــورد منكــر غديــر••• 49
عيد غدير در اسلام••• 50
داستان تهنيت به پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پس از اعلام ولايت علي عليه‌السلام ••• 53
مفاد حديث غديـر••• 55
قراين معيّنه در مورد معنــاي مَوْلـــي در حديـث غدير••• 59
احاديثـي كه معانـي مولـي و ولايـت را تفسيـر نمــوده••• 67
سخنانــي در پيرامــون مفــاد حديـــث «غديــــر»••• 69
شعـــــراء غديـــــر در قــــــرن اول هجـــري••• 72
برخـي از روايان اين قصيـده از اهـل سنــت عبـارتند از••• 73
غديريــــه قيس‌بــن سعــــــدانصــــــــــاري••• 74
قصيــده عَمْــــرُو بْــنُ عـــــاص در تأييــد غديــر••• 75
ترجمـــــه اشعـــار عمـــرو بــن عــــــــــاص••• 76
سخنــي پيرامــون قصيــده عَمْــرُو بْــنُ عــــــاص••• 80
شــرح حـــــال شـاعـــر (عمرو بـــن عـــــاص)••• 81
غـديــريـــــه ســـرايـــان در قــــــــرن دوم••• 82
ابـومستهـل كميـت••• 82
قصيـــــــــده عينيـــــــه هاشميــــــــــات••• 83
حديـــــث سرآغـــاز دعـــوت در سنت و تاريخ و ادب••• 83
جناياتـــي كه بر حديــث «سـرآغاز دعــوت» رفته است••• 86
مودّتــي كه در قـرآن واجـــب شمـــرده شـــده‌است••• 86
علـــــي صــدّيــــــق و فــــاروق امّــــــــت••• 87
(451)
موضوع صفحه
غــــديـــريــــــه ســـرايــــــان قـــــرن سـوم••• 90
دِعْبِــل خُزاعــــِيّ شهيــــــد بــــه ســـــــال 246••• 90
سخنان دانشمندان مشهور عامه درباره قصيده دِعْبِــلْ خُزاعِـيّ••• 91
زندگي‌نامــه دِعْبِـــل خُزاعـي••• 98
نشانه‌هــاي نبــوغ دعبـــــل••• 100
امــا در روايــت حديـــــث••• 100
رفتــار دعبـل با خلفـاء و وزراء••• 100
نمونه‌هائي از اشعار مذهبي دعبل••• 102
ولادت و وفـــــات دعبــــل••• 103
شعروامق مسيحي درحقانيت‌غدير••• 104
پيرامــون شعــر يــك مسيحــي در تاييـــد غديــــــر••• 104
علم و دانش علي در برابر صحابـه••• 105
نظــر استــاد عبدالفتّــاح در موضـــــوع سقيفـــــــه••• 110
شــأن نزول ســوره هـــل أتي••• 113
سخني پيرامون حديث برادري پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله با اميرالمؤمنين عليه‌السلام ••• 114
پيرامـــون حديـــث ردّ شمس••• 115
پيرامــــون آيـــه ولايـــت••• 116
يك ايـراد مـردود مربوط به آيه ولايت••• 117
علي بـا حـقّ است و حـقّ با علي••• 120
مآخـــــــذ حديــــــــث••• 121
صــورت ديگــــر حديــــث••• 121
قتــال ناكثيـــن در روز جمـل••• 122
(452)
موضوع صفحه
بحثي در حديــث منزلـت••• 124
حديـث سدّ ابــــــواب••• 125
علي عليه‌السلام اولين كسي است كه در حوض كوثر بر پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وارد مي‌شود••• 127
نظريـــه اصحـــاب و تابعيـــن دربـــاره اوليــــن مسلمـــــان••• 127
اشعاري پيرامون اوليـن مسلمان••• 129
شعــراي غديـــر در قـرن چهارم ابـــن الطباطبـــا اصفهانـــــي••• 130
شاعــر را بشنـاسيـــــم••• 130
ابن علويه اصفهـانـــــي••• 131
شاعــر را بشنـاسيـــــم••• 132
غديريه صـاحب ابن عبــاد••• 134
شناخـــت شــاعـــــر••• 136
تـأليفات صـاحـب بـن عباد••• 137
شعــــراء غديــــــــر••• 137
غـديريه أبـوالنجيب، طـاهر••• 137
شنــاخــت شاعـــــــر••• 138
غـديـريه‌شـريــف رضــي••• 138
شنــاخـــت شـاعـــــر••• 139
مــؤلف‌نهــج‌البـلاغــــه••• 141
شعـــر و شـاعـــــــري••• 142
ولادت، وفات شـريف رضـي••• 144
غـديـريــه‌مهيــار ديلمـي••• 145
بخشـــي از غديريّــــه سيّــــــد شريـــــف مرتضـــــــــي••• 148
(453)
موضوع صفحه
زندگي‌نامـــــه شــاعـــــر••• 149
سيـــد مرتضــــي و رهبــري••• 150
ولادت ، وفـــــات شريـــــف مرتضــــــي••• 152
غديريـــــــه قاضـــي ابـــن قـــــادوس••• 153
زندگي‌نـــامـــه شــــاعـــر••• 153
غديريه ملـــــك صــــالـــح••• 153
زندگــــي نامـــه شاعــــــر••• 154
غديريـــه‌ابن عــــودي نيلــي••• 155
غـديـريـه خطيب خــوارزمــي••• 160
زنــدگــي نـامــــه شـاعـــر••• 162
ولادت و وفـــــــــــــــات••• 162
بررسـي برخي‌از فضايل علي عليه‌السلام ••• 163
1ـ حـديث بـرگرداندن خورشيد••• 163
2ـ نمــاز هـــزار ركعــــت••• 164
پاســخ پندارهــاي ابـن تيميــة••• 165
پاســخ ديگـــر بــه ابن‌تيميــة••• 169
مشكـــــل ذكرهــا و ختم‌هــا••• 170
زيــارت مشــاهد مشرفــه خاندان پيغمبـر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 172
ترغيــب به زيــارت قبـر پيامبــر اكـــرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 175
گفتــار بزرگــان مذاهــــب چهــارگانـــــه••• 177
تبــرّك بــه قـبر شــريف رســول اكــرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ••• 180
مذمــت رســول خــدا از بنــــي‌اميــــــه••• 182
(454)
موضوع صفحه
آداب زيــــارت قبـــــور••• 182
كند و كاوي در حديث و چگونگي احاديـث مجعوله••• 183
سلسلـــه دروغگـويـان و حــديــث ســـازان••• 184
حديـــث‌ســــــــــازي••• 195
روايات در مـدح ابو حنيفـــه••• 196
گفتــاري در مذمّت ابـوحنيفه••• 197
گفتاري دربـاره ديگـــر پيشـوايـان اهـل سنّـت••• 198
فهــرست احاديث ساختگي و دگـرگــون شــده••• 199
مشكـــل ثقــــه و ثقـــات••• 202
احاديثــي كه به نام رســــول خــدا ساخته‌اند••• 203
احاديــــث ساختگــي در مـــورد خلافـــت••• 204
اين غرض‌ورزي‌هــا و سر و صـــدا براي چيست ؟••• 207
نظر حفاظ و علماء اهل سنّت دربـاره حديث سازان••• 207
غديرسرايــــان قرن ششـم••• 209
قطــب الدّيـــن راوَنْــدِيّ••• 209
شخصيت و شرح حـال راوندي••• 210
شعـراء غدير در قرن هفتـــم••• 210
ابوالحسـن المنصــــور باللّه‌••• 210
شخصيــت المنصــــور باللّه‌••• 211
كمــال‌الـديــن شـافعــي••• 211
شــرح حال ايــن شـاعـــر••• 212
غديرسرايــان قرن هشتـــم••• 213
(455)
موضوع صفحه
امام شيبانـــي شافعــــي••• 213
زندگي‌نامـــــه شاعــــر••• 214
شمس‌الديـــن مالكــــي••• 214
لفـــــظ حـديـــــــث••• 216
آثار كميــاب در دانـش عُمَر••• 216
عقيده خليفه درباره كسي كه آب ندارد••• 216
تحريــف و دروغ ســـازي••• 217
عمر حكم شك‌ها را نمي‌داند••• 217
ناداني خليفـه به كتاب خـدا••• 218
شگفت‌ترين شگفتي‌ها در قضاوت عمـد••• 219
همه مردم از عمر داناترنــد••• 221
قضاوت عمر درباره زن ديوانه زناكار••• 221
مــــــدارك ايــــن داستـــان••• 222
نادانــي خليفـــه به مفاد كلمــات••• 222
مــدارك ايـن قضيـــــه••• 224
عقيـده خليفـــــه در ميـــــرات••• 224
اگر علــي عليه‌السلام نبود عمر هـلاك بود••• 225
مــدارك ايــــن قضيــه••• 225
حكايت تجسّس و شبگــردي عمـــر••• 226
مـدارك ايـــــن قضيــه••• 226
خليفه بدون دليل جواني را تازيانه زد••• 226
رأي خليفــه در تحقــق بلــــــوغ••• 227
(456)
موضوع صفحه
عقيده‌خليفه‌در دومتعه (متعه‌حجّ و متعه‌نساء)••• 229
متعــه نســـاء از ديدگــاه عمـــر••• 230
صيغــه كردن زن و زناشوئــي موقت••• 231
متعـــه در قــــرآن مجيــــــد••• 231
سه چيزي كه عمر آن‌ها را حرام كــرد••• 232
خليفــه و مسائــل سلطــــان روم••• 233
مســائـــــــــل ملــــك روم••• 233
جواب نامه قيصـــر روم و مسائـل او••• 235
غديريــــه سرايان در ســده نهــم••• 238
حــافـــظ بِرْسِــــيّ حِلّـــــيّ••• 238
زندگي‌نامـــه ايــن سراينـــــده••• 239
گزاف گويي‌ها دربــاره ابوبكـــــر••• 240
منش‌ها و مايه‌هــــاي رواني ابـوبكر••• 245
ابوبكـــــر در روزگــار مسلمــاني••• 246
كَلالَـة (برادر و خواهر تني يا پــدري)••• 247
مجتهدان بزهكار••• 249
بررسي‌احاديثي‌كه ابوبكرنقل‌كرده‌است••• 250
بررســي اولين حديث جعلي در فضيلت عمر••• 251
بررســي دومين حديث جعلي در فضيلت عمر••• 251
بررســي سومين حديث جعلي در فضيلت عمر••• 252
بررسي چهارمين حديث جعلي در فضيلت عمر ••• 253
جانشينـي پيامبر از ديدگاه اهـل تسنّن••• 254
(457)
موضوع صفحه
فرمانبرداري از امـام هرچند تبهكـار باشد••• 254
پيمـان امامــت چگونــه بستــه مي‌شود••• 256
گفتـــار قُرْطُبِيّ••• 256
پرســـش يك يهــــودي از ابوبكــــر••• 258
دليـــري ابوبكر••• 259
فاطمه عليهاالسلام خشمگين بر ابوبكر درگذشـت••• 260
پوزش خواهــي خليفــه از زهــــــرا••• 261
بوبكـر و شبي كه در آن شكاف كـوه گذراند••• 263
در بررسي اين گزارش نكات زيـر قابل تــأمّل است••• 264
نگـاهـــي بــــه دارايــي ابوبكــــر••• 266
گزاف‌گوئــي در برترهـــاي عثمـــــان••• 268
داوري او دربـاره زني كه شش ماهه زائيـد••• 268
عثمان نماز را در سفــر شكسته نمي‌خـواند••• 270
نگاهــي بــه برداشــــت خليفــــــه••• 271
گفتـــار پيامبـــر دربـاره نمـــاز مسافر••• 273
خليفه ، آئين‌هاي كيفـري را پايمـال مي‌كند••• 274
عثمان براي خود و كسانش چراگاه خصوصي قرار مي‌دهد••• 276
عثمان ، فدك را تيـول مروان مي‌گردانـــد••• 278
برداشت عثمان دربـاره اموال و صدقـــات••• 280
بذل‌وبخشش‌هاي خليفه به‌حكم بن‌ابي‌العاص••• 283
بذل و بخشش‌هــاي عثمــان به مـــروان••• 285
مـــروان و چـــه مروانـــــــــــي••• 286
(458)
موضوع صفحه
بخشش عثمان به وليــد از مـال مسلمـانان••• 288
وليــــــــــد و پــــــــــــدرش••• 289
اين پــدر بــــود و با چه پســــــري !••• 289
بخشــــش عثمــان بــه ابــوسفيـــان••• 291
سياهــه‌اي از بخشش‌هــاي عثمان و گنج‌هاي آبادان شده به بركت او••• 292
سياهه‌اي ديگري‌از بخشش‌هاي عثمان و گنج‌هاي آبادان‌شده به‌بركت او••• 293
عثمــان ابوذر رابه ربـذه تبعيــد مي‌كنــد••• 294
سخــن اميرمؤمنــان هنگامي كه ابوذر را به سوي ربذه بيرون كردند••• 296
حديـــــــث دانـــــش ابـــــــوذر••• 299
رفتـــــار عثمـــان با عمـــــار ياســر••• 300
بخـــش ديگــــري از تخلّفـــات عثمـان••• 300
عمّـار در قرآن••• 303
تمجيــد و ستــايش‌هـــاي پيامبـر گرامــي دربـــاره عمّار ياسـر••• 306
ايــــــام محاصــــره عثمـــــــــان••• 309
نامه‌هــايــي كـه عثمــــان در دوره محاصـــره نوشتــــه است••• 313
نامـــه عثمـــان بـــه اهالــــي شــام••• 314
نگاهــــي بـــــه نامه‌هــــاي عثمــان••• 315
كشتــــــه شــــــــدن عثمــــــان••• 323
روايات‌تاريخي‌جعلي‌ودروغين درمورد عثمان••• 326
روايتي‌مشروح••• 334
تأملي تحقيقــي در روايات مجعول و ساختگي••• 337
نگاهــي به روايات جعلي مربوط بــه مناقـــب خلفــــاء ثلاثـــه••• 346
(459)
موضوع صفحه
رواياتي كه در تمجيد خلفاي سه‌گانه آورده‌اند••• 360
فضيلــت تراشـــي بــــــراي معاويـــه••• 362
معاويــه بدعـت‌گذار حكم دو خواهــر را همزمـــان به همســـري داشتن••• 365
معاويـــه تكبيــر نمـــاز را تـرك مي‌كنـد••• 366
سنت‌هايي كه براي دشمني با شيعه متروك ماند••• 368
بيعـــت‌گيــــري بــــراي يزيـــــــد••• 370
يكي از چهــار جنايــت سهمگيــن معاويـه••• 370
معاويـه در شام بـراي يزيد بيعت مي‌گيرد و در اين راه امام مجتبي را مي‌كشد••• 371
نامــه معاويــه به حسيــن‌بن علـــي عليه‌السلام ••• 375
نطق امام حسين سيدالشهداء در مـورد معاويه••• 376
هــدف نهايــــــي معاويــــــــــــه••• 377
اجتهـــاد سپـــري بــراي جنايتكــــاران••• 380
اجتهــــــاد چيســـــت ؟••• 387
مبانـــي اجتهــــاد معاويــــه اجمـــاع••• 394
قيــــــــــــــــــاس••• 394
موضع معاويــه بــا امــام حســــــن عليه‌السلام ••• 402
« امــــام حســــــن » عليه‌السلام كيســــت ؟••• 402
مالــــك اشتــــــــــر••• 414
محمد بن ابـي بكــــــــر••• 418
نگاهــي به مناقب دروغين معاويـه پسر «هند»••• 422
ديــدار معاويـــه با پيامبــر در بهشـــت !!••• 430
شاعـــران غديــــر در قـــرن دهـــــم••• 432
(460)
موضوع صفحه
شيـــــــــخ كفعمـــــي••• 432
زندگي‌نامـــــه شاعـــــر••• 433
بهاءالملّة و الدّين (شيخ بهايي)••• 433
شـرح حـــــال شاعـــــر••• 440
تأليفــات مهــم شيخ بهايــي••• 441
تولـد شيـــــخ بهايـــــي••• 442
وفات شيـــــخ بهايـــــي••• 442
قــــرن‌يـــازدهـــــــم••• 443
اَلْحَرفُـــوشــيّ الْعامِلـــي••• 443
احـــــــوال شاعـــــــر••• 444
شاعران غدير در قرن دوازدهم••• 445
شيـخ حـــــر عاملـــــي••• 445
شـرح حـــــال شاعـــــر••• 448
(461)

متن تأييديه حضرت آية اللّه خزعلي حافظ و مفسّر قرآن و نهج البلاغه

درباره كتاب قرآن ناطق علي‌بن ابيطالب (برگرفته از الغدير علامه اميني)
بسم اللّه الرحمن الرحيم
سپاس بي‌اندازه خداوند پاك بي‌همتا را و درود فراوان بهترين پيام آوران دربار الهي پيامبر گرامي و ارجمندمان محمد مصطفي را و پاكيزه‌ترين جانشينان را، جانشينان اين پيامبر دوازده امام گزيده و برجسته و بر مادر يازده امام، بانوي بزرگوار زهراي اطهر روحي لِتُرابِ اَقْدامِهِم فِداء و درود ويژه بر سر و سرور آنان علي مرتضي و نواده پاكش پاك كننده جهان از تيرگي ستم و گسترش‌دهنده داد در پهنه گيتي و نابودكننده ستمگران از گستره جهان حضرت مهدي روحي فداه. سرور اين امامان علي مرتضي ممتاز به خصائصي همتاي پيامبر است و برادر او در عقد اخوت و جان و نفس او در مباهله با نصاراي نجران، شاهد بر توحيد، بر نبوت و روشنگر ابهامات در معاد است. كمال دين و تماميت نعمت و موجب رضاي الهي است، براي گردن نهادن مردمان بدين اسلام شرط قبولي ايمان و اعمال است و در تمام اهوال و اوضاع «حق مدار» است و چه مي‌گويم بل «مدار حق» است كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: «عَلِيٌّ مَعَ‌الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ اَللّهُمَّ اَدِرِالْحَقَّ مَعَهُ حَيْثُما دارَ» (علي با حقّ و حقّ با علي است، خداوندا هرجا كه او باشد، حق را جاري ساز) . خوبست دگر لب ببنديم و قلم را از حركت بازداريم كه «كُلُّ الصَّيْدِ في جَوْفِ الْفَرا» . علاوه گنجاندن بحر در سبو ممكن نيست. درباره اين زبده بي مانند گفتند آنچه نشايد، كردند آنچه نبايد، از حقش محروم كردند و فضائلش را مكتوم تا در شمار مظلومان، بزرگترين مظلوم جهان شد. اگر پيامبر كه درود خدا بر روانش باد مي‌فرمود: «ما اُوذِيَ نَبِيٌّ بِمِثلِ ما اُوذيتُ» (هيچ پيامبري به اندازه من مورد اذيّت و آزار قرار نگرفت)، اين بزرگمرد هم فرمود: «فَوَاللّه‌ِ مازِلْتُ مَدْفُوعا عَنْ حَقّي مُسْتَأْثِرا عَلَيَّ مُنْذُ قَبَضَ اللّه‌ُ نَبِيَّهُ حَتّي يَوْمِ النّاسِ هذا» (به خدا سوگند از زمان رحلت پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله تاكنون و در ميان اين مردم، حقّ من غصب شده و سختي فراواني بر من تحميل گرديده است) . و لكن حق جويان و شيفتگان حقائق نمرده‌اند و نمي‌ميرند مرداني قد كشيده و اورست و البرز را كوتاه‌تر از قامت خود ديده، حقائق پنهان را آشكار و ستمهاي فراوان را زدوده و چهره تابناك اين مرد را آشكار ساخته از همان زمان‌هاي اول تا هر دوره و در اين زمان‌هاي اخير ميرحامد حسين هندي، شرف الدّين عاملي ... و اخيرا علاّمه اميني چنان به رنج‌ها به سفرها به كتب و اسفار دل سپردند و جان باختند كه جائي براي كژمداري نگذاشته‌اند. علامه اميني «قَدَّسَ اللّه‌ُ سِرَّهُ» در 11 جلد الغديرش افترائات و ياوه‌گوئي‌ها را از كتب خود آنان برملا كرد ولي آيا همه را توش و توان و بردباري و شكيب مطالعه همه 11 جلد عربي يا 22 جلد ترجمه فارسي آن ميسر است؟ براي آسان دست يافتن به قله‌هاوسرشاخه‌هاي شجره‌طيّبه «الغدير» كتابي‌خلاصه و فشرده‌ازآن، تحت‌عنوان «قرآن ناطق، علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام »، فراهم‌آمده‌كه اينك دربرابرديدگان‌شماست و خصوصابراي‌جوانان‌عزيزبسيارقابل‌استفاده‌مي‌باشد.به‌همت‌پديدآورنده اين‌اثرارزشمند، «جناب آقاي‌دكترمحمدبيستوني رئيس‌مؤسسه‌قرآني‌تفسيرجوان»كه‌درگزينش،تأليف و نشر كتب موضوعي‌قرآن و عترت‌باسازماندهي و جذب‌جوانان‌براي‌انجام‌مطالعات و تحقيقات مرتبط، بسيار موفق عمل كرده‌اند، تبريك مي‌گويم و جدّ و جهد شما را در مطالعه اين كتاب و ساير تأليفات منحصر به‌فرد مؤسسه مذكور مسألت دارم.
و آخِرُ دَعْوانا اَنِ الْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمينَ.
3 شوال المكرم 1426
15 آبان 1384
ابوالقاسم خزعلي
(465)

سرآغاز سخن

ده سال از اولين روزي كه روش انس با قرآن را به حول و قوه الهي براي سهولت ارتباط جوانان فارسي زبان با محتواي قرآن كريم طراحي نموديم مي‌گذرد. حاصل تلاش اين مدت طولاني تـأليف دو دوره كـامل تفسير قرآن كريم تحت عنوان تفسير جوان (برگرفته از تفسير نمونه آية‌اللّه مكارم شيرازي) در 27 جلد و تفسير بيان (برگرفته از تفسير مجمع‌البيان امين الاسلام طبرسي) در 30 جلد و فهرستواره موضوعي تفسير جوان (دربردارنده 000/10 موضوع كاربردي قرآني براساس تفسير جوان) و فهرستواره موضوعي تفسير بيان (دربردارنده 000/10 موضوع كاربردي قرآني براساس تفسيربيان) و تفسير گرافيكي قرآن كريم (ارتباط تصويري با قرآن ويژه كودكان و نوجوانان) و چندين عنوان تفسير موضوعي (كه بهتر است نام تحقيــق موضــوعـي بر آن بگـذارم) مي‌باشد.
اگر خداوند منّان توفيق دهد بنا داريم تعداد كتابهاي جديد تفسير موضوعي قرآن كريم را كه به صورت خلاصه و غالبا در قطع 14×10 (Fast Book) مي‌باشد به 1000 عنوان تا پايان سال 1390 برسانيم، زيرا جوانان عزيز دانشگاهي و دبيرستاني را در اين رابطه بسيار علاقمند و تشنه يافته‌ايم.
اكنون در آستانه دهمين سال اهتمام جدي به نشر تفسير قرآن كريم براي مخاطبين جوان و نوجوانان و كودكان عزيز، معرفي يكي از شخصيت‌هاي منحصر به فرد و شاخص را به عنوان الگوي تمام عيار «عمل به قرآن كريم» در دستور كار «مؤسسه قرآني تفسير جوان» قرارداده‌ايم تا فقط به بيان ويژگي‌ها و صفات شايسته «انسان كامل در قرآن» اكتفا نكرده باشيم، بلكه يك نمونه عيني و عملي را نيز در تاريخ اسلام براي جوانان باهوش و متديّن، ترسيم نماييم. بر همين اساس به سراغ آينه تمام نماي قرآن كريم، شاگرد مكتب پيامبر عظيم‌الشأن اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله يعني حضرت علي بن ابيطالب عليه‌السلام رفتيم. بارها تلاش كرديم تا مطالب جديدي در عظمت روحي و شخصيت قرآني اين امام همام بنويسيم ولي جسارت اين كار را نيافتيم زيرا تصوير كتاب خود را در مقايسه با بسياري از كتاب‌هاي موجود در اين زمينه، همچون «قطره‌اي ناچيز در مقابل درياهاي بيكران» مي‌ديديم. لذا تصميم گرفتيم يكي از درياهاي زيباي موجود كه شخصيت والاي امام علي عليه‌السلام را ترسيم نموده برگزينم و قطـره‌اي از آن دريا را به جويندگـان حق و حقيقـت و «قرآن‌پژوهان جوان» معرفي نماييم.
قرآن ناطق (7)
بنابراين به سراغ ترجمه 22 جلدي كتاب شريف الغدير علاّمه اميني رحمة‌اللّه عليه رفتيم و نام خلاصه و برگزيده اين كتاب را «قرآن ناطق، علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام » گذاشتيم. ويژگي‌هاي كتاب جديد به شرح زير است:
1 ـ با توجه به اقتضائات سنّي جوانان عزيز كه حوصله مطالعه كتاب‌هاي مفصّل را ندارند، 22 جلد الغدير را در يك جلد خلاصه نموديم.
2 ـ در معرفي شخصيت حضرت علي عليه‌السلام ، ترجيحا از مطالب برادران اهل تسنّن كُد داده‌ايم تا كتاب فقط در مرز عقايد تشيع منحصر نشود و براي جوانان عزيز سنّي مذهب نيز رهگشا باشد.
اگر از علما و شعراي اماميه مطلب يا شعري انتخاب شده است ، آن دسته از علما و شعرايي را انتخاب نموده‌ايم كه علماي بزرگ و مشهور اهل تسنّن موثّق بودن آن‌ها را گواهي نموده و در كتب خود از آن‌ها شاهد مثال آورده‌اند .
3 ـ به جز ساده‌سازي و ويراستاري و اصلاح بعضي از عبارات، هيچگونه دخل و تصرّفي در متن كتاب شريف ترجمه الغدير نداشته‌ايم.
4 ـ همه آيات، روايات، اشعار، اسم‌ها و كلمات عربي تحت نظر استاد ارجمند سيد مرتضي خاتمي «زيد عزه» به صورت كامل اِعراب‌گذاري شده است تا فارسي زبان‌ها آن‌ها را صحيح خوانده، نوشته و نقل نمايند و از نورانيت الفاظ نقل شده از قرآن كريم و اقوال معصومين عليهم‌السلام بهره مضاعف نصيبشان شود.
(8) قرآن ناطق
اميدواريم همه ما خود را مخاطب واقعي آيه شريفه «قُل اِنَّما اَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحي اِلَيَّ» (اي پيامبر بگو من نيز همچون همه شما انسان هستم با اين تفاوت كه بر من وحي مي‌شود و بر شما نمي‌شود) دانسته و همه معصومين از جمله امام علي عليه‌السلام را الگوي همه جانبه زندگي فردي و اجتماعي خود در عمل به محتواي قرآن كريم قرار دهيم. اگر چنين شود همه نابساماني‌هاي ما سامان گرفته و دردهاي مادي و معنوي در جامعه و جهان ريشه‌كن خواهد شد و اين همان وعده‌اي است كه قرآن ناطق علي بن ابيطالب عليه‌السلام در خطبه 158 نهج‌البلاغه وعده آن را داده است كه: «اِنَّ فيهِ دَواءَ دائِكُم وَ نَظمَ ما بَيْنَكُم» (قرآن داروي شفابخش همه بيماري‌هاي شما و سامان‌دهنده امور فردي و اجتماعي شماست) .
در ايــن‌جــا وظيفــه خــود مي‌دانــم تــا ســـلام و درود خود را به روح ملكوتي «شهيد محراب حضرت‌آية‌اللّه دستغيب» كه همسايگي با مسجد جامع شيراز و مؤانست با ايشان سرمايه جاوداني بنده بوده است، تقديم داشته و آرزو نمايم تا توفيق تداوم راه قرآني آن عزيز و همه شهداي گرانقدر را داشته باشم. همچنين عرض ادب و تشكر و سپاس خود را به محضر مبارك استاد و سرور عزيزم «حضرت آية‌اللّه سيدعلي اصغر دستغيب» اعلام داشته و به درگاه خداي منان به خاطر توفيق عظيم آشنايي با ايشان از عنفوان جواني در مسجدالرضاي شيراز تا زمان حال شكرگزارم. بنده توفيقات قرآني خود را مديون روش تربيتي صحيح و كرامات اخلاقي معظمٌ‌له دانسته و همواره دعاگوي وي خواهم بود.
دكتر محمد بيستوني
رئيس مؤسسه قرآني تفسير جوان
نجف اشرف ـ مرقد مطهّر اميرمؤمنان علي عليه‌السلام
30/7/1384 (16 شعبان المعظّم 1426)
قرآن ناطق (9)
شروع جلد اول كتاب ترجمه الغدير

گفتار ناشر

بسم اللّه‌الرّحمن الرّحيم
يكي‌ازعوامل‌پيدايش‌وبقاءمذاهب‌و فرقه‌هاي‌گوناگون‌درطول‌تاريخ،بي‌شكّ جهالت و ناآشنائي‌مردم باحقائق‌است. چه آن‌كه اگرحقائق پوست‌كنده و بدون‌رتوش‌به آنان تفهيم مي‌شد، از آن‌جا كه راه راست در شرايط زماني و مكاني واحد ، واحد است ، جز افراد معاند و بدنيّت ، همان يك راه و طريق واحد (مذهب) را مي‌پيمودند و طبعا اين همه مذاهب مختلف و جنگ و جدال‌هايي كه از اين رهگذر پديد مي‌آيد از بين مي‌رفت .
اين‌كه مي‌بينيم بعد از حضرت موسي پيروانش به هفتاد و يك فرقه ، و بعد از حضرت عيسي پيروانش به هفتادو و دو فرقه ، و بعد از حضرت محمّد (ص) پيروانش به هفتاد و سه فرقه تقسيم شدند (2) عامل مهم آن همان نرسيدن به حقّ و طريقه درست بوده است كه شاعر ما در همين زمينه مي‌گويد:
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند !!
بگذريم از يك عدّه خاصي كه معركه گردان قضايا و دست‌اندركار حوادثند و روي مقاصدشوم و هوس‌هاي‌شيطاني حقّ و باطلي‌را به‌هم‌مي‌آميزندوآئين وفرقه جديدي را پايه‌ريـزي مي‌كننـد . امّـا نوع مردم از «نيم كاسه‌هاي زيركاسه‌ها» بي‌اطلاعند و
1- با توجّه به جامعيّت مقدّمه جناب آقاي زين‌العابدين قرباني در جلد 10 ترجمه‌الغدير، متن مذكور عينا به جاي گفتار ناشر اين كتاب انتخاب شده است.
2- رسول خدا فرمود: «اِنَّ اُمَّةَ مُوسَي افْتَرَقَتْ بَعْدَهُ عَلي اِحْدي وَ سَبْعينَ فِرْقَةً ، فِرْقَةٌ مِنْهاناجِيَةٌ وَ سَبْعُونَ فِي النّارِ وَ افْتَرَقَتْ اُمَّةُ عيسي بَعْدَهُ عَلَي اثْنَيْنِ وَ سَبْعينَ فِرْقَةً، فِرْقَةٌ مِنْها ناجِيَةٌ وَ اِحْدي وَ سَبْعُـونَ فِي النّـارِ وَ اِنَّ اُمَّتـي سَتَفْتَرِقُ بَعْدي عَلي ثَلثَةٍ وَ سَبْعينَ فِرْقَةً ، فِرْقَةٌ مِنْها ناجِيَةٌ وَ اثْنانِ وَ سَبْعُـونَ فِي النّـارِ » (سفينــة‌البحــار، جلد 2، صفحه 360).
(10) قرآن ناطق
همـه را مثـل خود خوش‌نيّـت مي‌داننـد و روي خلـوص و صفـا به آن مرام‌هـاي باطـل مي‌گروند و به آن مذاهـب پايبنـد مي‌شونـد، تنهـا افـراد انگشت‌شمـاري هستند كـه مي‌تواننـد با واقع‌بينـي ، حـقّ را از باطـل بازشناختـه فريب دغل‌كاري و تحريف را نخورند.
علــي عليه‌السلام ، در خطبه 50 نهج‌البلاغه ، اين حقيقت را در يك سطح وسيع‌تري چنيـن بيـان مي‌فرماينـد : «همواره منشأ پيدايش فتنه‌ها ، پيروي از خواهش‌هاي نفس و احكام نفس و احكام صـادره برخـلاف كتـاب خـدا اسـت كه در نتيجــه ، گروهـي ساده‌دل ، از گروهـي مغرض پيـروي مي‌كننـد (و به راه باطــل مي‌روند) ، پـس اگـر باطـل با حقّ درهـم نمي‌شد ، راه حـقّ بر طالبـان آن پوشيـده نمي‌گرديــد و اگـر حـقّ در ميـان باطـل پنهـان نمي‌شـد، زبان دشمنـان از آن كوتـاه مي‌گرديــد، امـا قسمتـي از اين و قسمتـي از آن ، گرفتـه و با هـم ممـزوج كرده‌انــد، اينجــا اســت كه شيطـان بر دوستانـش تسلّط پيدا مي‌كند (و آن‌ها را به راه باطل مي‌كشانـد) و در اين ميـان، تنهـا كساني‌كه لطف خدا شامل حالشان شده ، از اين مهلكه نجات مي‌يابند».

بعد از پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

با آن كه پيامبر اكرم ، در زمان حياتش از هرفرصتي براي تعيين جانشين خود استفاده مي‌فرمود و عليّ عليه‌السلام را به‌عنوان خليفه بلافصل خويش معرّفي مي‌نمود، بااين حال، بعد از وفات آن حضرت ، كساني كه از خواهش‌هاي نفساني پيروي مي‌كردند، بدون‌توجّه به‌آن همه‌نصوص (1)، دست‌اندر كار خليفه تراشي در سقيفه
1- رجوع كنيد به كتاب‌هاي : غايةُ‌الْمَرام ـ اَلْمُراجِعات ـ عَبَقات و دَلائلُ الصِّدْق .
قرآن ناطق (11)
بني‌ساعده شدند و حقّ مسلّم علي عليه‌السلام را غصب كردند و به دنبال آن ، گروهي سودجو و ابن الوقت، براي انحراف افكار عمومي و تحريف حقائق، شروع به جعل احاديث به نفع وضع موجود نمودند و احاديث زيادي درباره خلافت خلفاء و فضائلشان ، ساختند و چنان وانمود كردند كه گويا خدا و پيغمبر و حتّي علي عليه‌السلام جز وضعي را كه بعد از وفات پيامبر اكرم پيش آمده نمي‌خواستند !!
در اين ميان ، كساني كه بيرون گودند و از دور مي‌خواهند درباره حوادث بعد از رسول خدا قضاوت كنند، در برابر خود، احاديث گونه‌گون و متناقضي مي‌يابند كه هم خلافت و فضائل علي را تثبيت مي‌كند و هم خلافت و فضائل خلفاء به اصطلاح راشدين و معاويه و بني‌اميّه و بني‌عباس را، بديهي است كه اين افراد يا طبعا به اكثريّت خواهند پيوست و يا همچنان سرگردان خواهند ماند .
اين‌جا است كه نقش عالمان متعهّد و نويسندگان مسئول آشكار مي‌شود، آنان موّظفند ازباب « اِذا ظَهَـرَتِ الْبِـدَعُ فَلِلْعـالِمِ اَنْ يُظْهِرَ عِلْمَهُ وَ اِلاّ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللّه‌ِ »(1) دست‌اندر كار نشر حق و دفع باطل گردند .
علاّمه اميني رحمة‌اللّه عليه، وقتي كه ديدند : جمعي معاند و سودجو، مسأله خلافت را از وضع طبيعتش منحرف كرده شتر خلافت را در خانه ديگران خواباندند و براي موجّه جلوه دادن اين امر و انحراف افكار عمومي، روايات و احاديث ساختگي زيادي درمورد حقّانيّت خلفاء ، حتّي به نام علي عليه‌السلام وضع كردند، اقدام به تأليف كتاب نفيس «الغدير» فرمودند .
وي در اين كتاب ، صرف نظر از اين كه ، حقيقت «ولايت» و «امامت» را از لحاظ كتاب و سنّت و نظرات‌دانشمندان منصف، مورد بررسي قرارداده وازاين‌رهگذر، خلافت‌بلافصل علي‌بن‌ابي‌طالب عليه‌السلام را اثبات نمودند، معركه‌گردانان قضايا و كساني
1- هر زمان كه بدعت‌ها بروز نمايند بر عالمان (متعهد و خداترس) واجب است كه با آشكار نمودن علم خود ، به مبارزه با دروغ‌پردازي‌ها برخيزد و اگر چنين نكند لعن و نفرين خدا بر او باد .
(12) قرآن ناطق
كه روي سوءنيّت ، احاديث جعلي به نفع وضع موجود ، ساخته و يا تهمت‌هاي ناروا به پيروان راستين علي زده‌اند را معرفي فرموده‌اند .
از باب نمونه : او در جلد دهم كتاب الغدير در برابر كساني كه به شيعه تهمت حديث‌سازي زده‌اند، تحت عنوان « كند و كاوي در حديث و چگونگي احاديث مجعول » بحث جالب و جامع‌الاطرافي نموده و در حدود هفتصد نفر از روات اهل سنت را مي‌شمرند كه كذّاب و حديث‌ساز بوده‌اند و تنها از 43 نفر آن‌ها، در حدود نيم ميليون حديث جعلي نقل مي‌نمايند .
به علاوه، در حدود صد حديث دروغ از طريق عامّه، نقل مي‌كنند كه در آن‌ها ، نه تنها خلافت و فضائل خلفا تأييد شده ، بلكه از مقام معاويه ، يزيد ، منصور دوانيقي و ديگر خلفاء بني‌اميّه و بني عبّاس نيز تجليل شده است !!!
امينـي با ايـن كار بي‌نظيرش، به همه نويسندگان مسئول و متعهّـد اين درس را داد كـه هيچ‌گـاه نبايـد در بـرابـر تحـريـف حقائـق و انحـراف افكـار عمومـي ساكـت نشست .
اگر بيني كه نابينا و چاه است اگر خاموش بنشيني گناه است
و بايد حرف حّق را چنان‌كه پيامبراكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده است : « قُلِ الْحَقَّ وَ لَوْ عَلَيْكَ » گفت : « وَ لَوْ بَلَغَ ما بَلَغ ». اميد است كه خفتگان ، بيدارشده و راه سلف صالح را سرمشق خويش قرار دهند « اَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَريبٍ »؟
انتشارات بيان جوان
تهــران ـ 29 ديمــاه 1384
18 ذي‌الحجه 1426 مصادف‌باعيدسعيد غديرخم
قرآن ناطق (13)

تاريخ سرمايه اهل تحقيق است

اهل بحث و تحقيق در هر رشته از علوم و فنون كه وارد شوند ارتباط و تماس آن را با تاريخ درك نموده و معترف خواهند بود كه بدون غور در تاريخ به مقصود خود نخواهند رسيد ، تاريخ گمشده هر دانشمند است . مطلوب هر هنرمند است . سرمايه اهل تتبّع و تحقيق است . مورد علاقه هر متديّن است ، مقصد هر سياستمدار است ، هدف هر اديب است و بالجمله تاريخ مورداحتياج تمام مجتمع بشري‌است .
اكنون ـ بايد دانست كه تاريخ با اين ارتباط و پيوستگي كه با تمام مقاصد و اغراض كليّه طبقات خلق دارد ، آن تاريخي است كه صحيح و مبتني بر حقايق و واقعيّات باشد . آن تاريخي كه جز ثبت حقايق و امور واقعي مقصد و غرض ديگر در تدوين آن دخالت نداشته باشد . بازيچه اغراض گوناگون قرار نگرفته و تمايلات دسته مخصوص و مقاصد مغرضانه و خودخواهانه گروه خاصّي در تدوين آن راه نيافته باشد . برمبناي جلب نظر پيشوايان و فرمانروايان وقت و تأمين رضايت‌خاطر اُمرا يا تقويت مرام و انديشه خاصّ و يا به منظور بالابردن مقام اشخاص و بزرگ نمودن آن‌ها و يا فرودآوردن اشخاص ديگر و پست و بي‌ارج ساختن آنان و براي رسيدن به مقاصدي كه برحسب اختلاف موارد اغراض و مقاصد مختلفي پيدا مي‌شود فراهم نشده باشد و يا براي اين كه افراد مكّار و فريب شعار با عناصر صالح و درستكار مشتبه شوند تدوين نشده باشد ! مانند بسياري از مؤلّفات بنام تاريخ كه متأسّفانه آلوده به اين قبيل امور گشته و اغراض خاصّي در تدوين آن‌ها دخالت يافته و مؤلّفين اين‌گونه تاريخ‌هاي مُشوّب و آلوده پنداشته‌اند كه گردآوري يك مشت مطالب واهي و بي‌اساس حكايت از توسعه دامنه علم و دانش آنان مي‌نمايد!! و اين معني بر شهرتشان خواهد افزود ! اين كوته‌نظران فرومايه نفهميده‌اند كه ارزش و منزلت مردان در فهم و درايت‌است نه در ياوه‌سرائي و بسياري روايت . (1)
1- علي عليه‌السلام مي‌فرمايند: همانا وزن و شخصيّت هركس در معرفت او است ، همانا خداوند بندگان را به نسبت خردي كه به آن‌ها عطا فرمايد مورد حسابرسي قرار مي‌دهد .
(14) قرآن ناطق
پس بر اهل بحث و تحقيق است ، كه در غور و بررسي در اين وادي از آهنگ‌هاي ناموزون فرق مختلفه و هوو جنجال بركنار مانده و بدون تمايل به گروه خاصّ و دور از عوامل حبّ و بغض ، فقط اصول مسلّمه را مقياس تشخيص قراردهند و آنچه با مقياس‌مزبور تطبيق‌نكرد بي‌دريغ آن را طرد و آنچه مورد اعتماد قرار گرفت بپذيرند .

اهميّت «غدير خُم» در تاريخ

در نظر هيچ خردمندي ترديدپذير نيست كه شرف و برتري هرچيزي بسته به فايده و نتيجه آن چيز است .
بنابراين قاعده : در ميان موضوع‌هاي تاريخي نخستين امري كه مي‌تواند متضمّن مهمترين فوايد و نتايج باشد موضوعي است كه دين الهي بر آن پايه‌گذاري شده و كيش و آئيني براساس آن استوار گشته و استوانه‌هاي مذهبي بر آن نصب و اُمّتي از آن بوجود آمده باشد و دولت‌هايي براساس آن تشكيل شده و ذكر آن جاوداني گرديده باشد .
به همين جهت است كه پيشوايان تاريخ در ثبت مبادي و تعاليم اديان فداكاري نموده و وقايع تابعه و شئون مربوطه به‌آن از قبيل : كيفيّت پيدايش و نحوه دعوت و مبارزات و حكومات و ساير تشكيلات مترتّبه بر آن را كه روزگاران دراز و قرن‌هاي متمادي بر آن گذشته همه را ثبت و قيد نموده‌اند. سُنَّةَ اللّه‌ِ فِي الَّذينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ‌اللّه‌ِ تَبْديلاً (1).
بديهي است كه ، در چنين مواردي چنانچه مورّخ نسبت به امري از امور مربوطه به اين موضوع مسامحه و يا در ثبت و ضبط آن اهمال نمايد در رشته تاريخي و طومار تأليفش فاصله و شكافي توليد شود كه هيچ امري آن را پرنمي‌كند و تاريخي كه آغاز و مبدأ آن در اثر چنين غفلت و اهمالي مبهم و نامعلوم گردد چه بسا موجب آن شود كه خواننده چنين تاريخي نسبت به سرانجام و پايان آن نيز دچار سرگرداني و جهل گردد !!
1- 62 / احزاب .
قرآن ناطق (15)
واقعه تاريخي «غدير خم» از جمله همين قضاياي مهمّه و خود خطيرترين موضوع تاريخي در جهان اسلام است . زيرا اين واقعه مهمّ با بسياري از براهين قاطعه مرتبط به آن مبني و اساس مـذهب آنهائي است كه از آثار خاندان پيغمبر اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پيروي مي‌نمايند كه شامل ميليون‌ها نفر از نفوس مسلمانان است ، در اين گروه عظيم مظاهر دانش و بزرگي نمايان و از ميان آن‌ها دانشمندان بنام ، حكما ، فلاسفه، مردان بزرگ ، نوابغ در علوم و فنون متنوّعه . سلاطين ، سياستمداران ، فرماندهان ، ادبا و فضلا برخاسته‌اند ... و كتب و مؤلّفات گرانبها در هر فنّ از آن از آنان در جهان منتشر گشته است . بنابراين اگر مورّخ ، خود از اين گروه باشد، بر او فرض وواجب‌است‌كه اخبار و مطالب مهمّه مربوط به شروع دعوت نبوي عليهم‌السلام را به‌وسيله ثبت و ضبط در تاريخ خود به طور تفصيل در دسترس استفاده هم‌كيشان خود قراردهد .
اينك به ذكر و خصوصيّات برخي از مورّخيني كه واقعه غديرخم را در آثار و كتب تاريخي خود ثبت نموده‌اند مبادرت مي‌شود :

تاريخ‌نگاران مشهور واقعه « غدير خم »

رديف نام‌مورّخ تاريخ‌فوت‌او نام كتاب او
1ابـــن قُتَيْبَـــــــــة 276 ه.ق « المعارف » و «والامامة‌والسياسه»
2طَبَـــــــــــــــرِيّ 310 ه.ق كتابي‌درخصوص‌اين‌موضوع‌نوشته
3خطيــب بغـــدادي 463 ه.ق در تـــــــاريـــــــخ خـــــــود
4شهــرستــانـــــــي 548 ه.ق المِلَــــــــل و النِّحَــــــــــــل
5ابـــن عســاكـــــر 571 ه.ق تـــــــاريــــخ شـــــــــــــام
6يــاقـوت حَمَـــوِيّ 626 ه.ق جلد 18معجم‌الادباءصفحه 84
7ابـــن اثيــــــــــر 630 ه.ق أُسْــــــــــــدُالغـــــابَـــــــــة
8ابـن ابـي‌الحــديــد 656 ه.ق شــــــرح نهـــج‌البــلاغــــــه
9ابـــــن‌خـَلْـــــدون 808 ه.ق در مقدمـه تــــاريــخ خـــود
10جلال‌الدّين‌سيوطي 911 ه.ق در كتــــب متعـــــــــــــدده
(16) قرآن ناطق
اين‌ازنظر علم تاريخ و شأن مورّخ و امّا فنّ حديث . در اين فنّ نيز موضوع استدلال، به همان وَ تيرَة (1)كه در علم تاريخ بيان شد بي‌كم و كاست وارد است . زيرا : اگر محدّث نيز به هر جانب و هر دسته از حديث با توسعه‌اي كه در دامنه آن وجود دارد توجّه نمايد، روايات صحيحه و مُسْنَدي خواهد يافت كه مُشْعِـر بـر ايـن مـزيّت و تقـدّم بـراي ولـيّ دين (علي عليه‌السلام ) مي‌باشد به طوري كه هر طبقه از طبقه قبل از خود اين حديث را دريافت نموده تا ابتدا منتهي مي‌شود به طبقه صحابه يعني آنان كه خود حضور داشته و اين خبر را از منبع وحي صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده‌اند.
و در عين اين كه طبقات متعدده روات فاصله طولاني تشكيل داده‌اند ، همان نورانيّت خيره‌كننده اين واقعه باقي و احساس مي‌شود .
برخي از محدّثين بزرگي كه حديث غديرخم را ثبت و منتشر كرده‌اند
1ـ پيشواي مذهب شافعي ـ ابوعبداللّه محمدبن‌ادريس شافعي (وفات 204) ـ در "«النهايه» ابن اثير".
2ـ پيشـواي مذهب حنبلـي ـ احمدبـن حنبـل (متوفـي 241) در «مُسْنَد» و «مناقب» .
3ـ ابوعبداللّه‌دمشقي حنفي در«البيان والتّعريف» .

برخي از مفسّرين بزرگي كه به ذكر واقعه «غدير» پرداخته‌اند

همين‌طور است حال و شأن علماء تفسير زيرا: آياتي از قرآن كريم كه در مورد اين قضيه نازل شده در برابر ديدگان مفسّر نمايان مي‌شود (2) و بر مفسّر لازم و واجب
1- روش .
2- مانند آيه مباركه 3 در سوره مائده «اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُم نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسلامَ دينا» و آيه 70 يا اَيُّهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِن رَبِّكَ ... و آيه 1 از سوره «المعارج» «سَئَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ...» .
قرآن ناطق (17)
است كه آنچه از مصدر وحي درباره نزول آن آيات و تفسير آن رسيده بيان كند و روا نمي‌داند كه كار او نارسا و كوشش او ناقص باشد .
اينك قسمتي از مفسّرين مشهور كه در تفسير خود به ذكر اين واقعه پرداخته‌اند :
1ـ طبـــري (متوفــاي ســــال 310) در تفسيــــر خـــود
2ـ واحـــدي (متوفـــاي ســال 468) در «اسبـاب النـزول»
3ـ قُرْطُبِـيّ (متوفـــاي ســال 567) در تفسيـــر خــــــود
4ـ فخـــر رازي (متوفــاي ســال 606) در تفسيــــر كبيـر
5ـ جلال الدّين سيـوطي (متـوفاي سـال 911) در تفسيرش
6ـ آلوسِــيّ بغــــدادي (متوفاي سـال 1270) در تفسيرش
و امّا علماء علم كلام ـ در مورد اقامه دليل و برهان در هريك از مسائل كلام ـ وقتي كه به موضوع امامت مي‌رسند ، براي غلبه بر مدّعي و يا به‌منظور نقل دليل و برهان طرف خود ناگزيرند كه متعرض واقعه غديرخمّ شوند ـ هرچند كه در عين اين اقدام به زعـم خـود در چگونگـي دلالـت حديـث مزبور به مناقشه پردازند .
اينــك نام برخــي از متكلّميـن بنام كه در كتب به ذكر واقعه غديرخم پرداخته‌اند :
1ـ قاضــي ابوبكــر باقِلاّنِيّ بَصْرِيّ (متوفي 403) در (التمهيد) .
2ـ قاضي عبدالرّحمن ايجيّ شافعي (متوفي 756) در (المواقف) .
3ـ سيد شريــف جرجانــي (متوفــي 816) در (شرح المواقف) .
4ـ تفتــازانـــي (متوفـــي 792) در (شــــــرح المقاصــــــد).
و عين الفـاظ نامبردگـان به‌طــوري اســت كـه ذيــلاً ترجمــه و ذكــر مي‌شــود :
به تحقيق پيـوسته كه پيغمبـر اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غـديـر خـمّ ـ در محلّي بين مكّه و مدينه به نام جُحْفَة ـ هنگام بازگشت از حَجَّةُ‌الْوِداع مردم را جمع فرموده و آن روز بسيار گرم و سوزان بود به حدّي كه مردم قسمتي از رداي خود را از شدت گرمي زمين زيرپا مي‌گذاشتند ، پس از گرد آمدن خلق ـ آن حضرت در جايگاه بلندي
(18) قرآن ناطق
خطبه‌اي ايراد فرمود و از جمله فرمود: اي گروه مسلمانان ، آيا من اولي (سزاوارتر) بر شما و امور شما از خود شما نيستم؟ گفتند: آري به‌خدا قسم . آنگاه فرمود : هركس كه من مولاي اويم پس از من علي عليه‌السلام مولاي او خواهد بود ، خداوندا دوست بدار كسي را كه او را دوست بدارد و دشمن بدار كسي كه او را دشمن بدارد و ياري كن ياران او را و خواركن خواركنندگان او را. و از جمله متكلّمين ـ قاضي النجم محمّد شافعي (متوفي 876) است كه در (بديع المعاني) اين واقعه را ذكر كرده است و جلال‌الدين سيوطي در اربعين خود و مفتي‌شام حامدبن‌علي عمادي در (اَلصَّلاةُ الْفاخِرِ بِالاَْحاديثِ الْمُتَواتِرَه) و آلوسي بغدادي (متوفي 1324) در (نَثْرُ اللَّئالي) .
علماء علم‌لغت نيز درآن‌جا كه به لغاتي از قبيل : مَوْلي ، خُم ، وَلي برخورد نمايند ناچار به حديث غدير خم اشاره مي‌نمايند مانند: ابن دُرَيْد محمّدبن حسن (متوفي 321) در جلد 1 «جَمْهَرَة» ، صفحه 71 و ابن اثير در «النِّهايَة» و حَمَوِيّ در «مُعْجَمُ الْبُلْدان» در بيـان (خُـم) و زُبَيْـدِيّ حَنَفِـيّ در «تاج العـروس» و نَبَهـانِيّ در «اَلْمَجْموعـةُ النَّبَهانِيَّةُ» .

شرح غدير خم

رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در دهمين سال هجرت ، زيارت خانه خدا (كعبه) را با اجتماع مسلمين اراده فرمود و در ميان قبايل مختلفه و طوائف اطراف برحسب امر آن حضرت اعلان شد و در نتيجه گروه عظيمي به مكّه آمدند تا در انجـام اين تكليـف الهي (اداي مناسك حجّ بيت‌اللّه) از آن حضرت پيروي و تعليمات آن حضرت را فراگيرند . اين تنها حجّي بود كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از مهاجرت به مدينه انجام داد ، نه پيش از آن و نه بعد از آن ديگر اين عمل از طرف آن حضرت وقوع نيافته و اين حجّ را به اسامي متعدّد در تاريخ ثبت نموده‌اند ، از قبيل: حَجَّةُ‌الْوِداع ـ حُجَّةُ‌الاِْسْلام ـ حَجَّةُ‌الْبِلاغ ـ حَجَّةُ‌الْكَمال ـ حَجَّةُ‌التَّمام . (1)
1- آنچه به گمان ما مي‌رسد اين است كه وجه ناميدن حجة‌الوداع به «بلاغ» به مناسبت نزول آيه تبليغ (يا اَيُّهَا الرَّسُولَ بَلِّغ) مي‌باشد و همچنين ناميدن آن به «كمال و تمام» نيز به‌مناسبت نزول آيه (اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُم دينُكُم وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُم نِعْمَتي ...) مي‌باشد .
قرآن ناطق (19)
در اين موقع رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله غسل و تدهين فرمود و فقط با دو جامه ساده (احرام) كه يكي را به كمر بست و آن ديگر را به دوش افكند روز شنبه 24 يا 25 ذيقعدة‌الحرام به قصد حجّ پياده از مدينه خارج شد و تمامي زنان و اهل حرم خود را نيز در هودج‌ها قرارداد و با همه اهل‌البيت خود و تمام مهاجرين و انصار و قبايل عرب و گروه عظيمــي از خلق حركت فرمود . (1)
اتّفاقا در اين هنگام بيماري آبله ـ يا حصبه ـ در ميان مردم شيوع يافته بود و همين عارضه موجب گرديد كه بسياري از مردم از عزيمت و شركت در اين سفر بازماندند ، مع‌الوصف گروه بي‌شماري با آن حضرت حركت نمودند كه تعداد آن‌ها به 000/114 و 000/120 تا 000/124 نفر و بيشتر ثبت شده است .
البتّه از اهالي مكّه و آن‌ها كه به اتّفاق اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام و ابوموسي از يمن آمدند بر اين تعداد اضافه مي‌شوند . بامداد يكشنبه موكب نبويّ صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در «يَلَمْلَمْ» بود و شبانگاه به (شَرَفُ السَّيّالَة) رسيدند و در آن‌جا نمازمغرب و عشاء را خواندند و صبح آن شب را در (عِرْقُ الظَّبْيَة) اداي فريضه فرمودند سپس در (رَوْحاء) فرود آمدند و پس از كوچ از آن‌جا نماز عصر را در (مُنْصَرَف) ادا فرمودند و نماز مغرب و عشا را در (مُتَعَشِّيّ) خواندند و در همان‌جا صرف غذا كردند و نماز صبح روز بعد را در (اِثابَة) خواندند و بامداد سه‌شنبه را در (عَرَج) درك كردند و در نقطه‌اي كه به نام (لَحي جَمَل) معروف است كه در شيب و فرازهاي (جُحْفَة) بود آن حضرت حجامت كرد سپس روز چهارشنبه در (سُقْياء) فرود آمدند و پس از حركت از آن‌جا نماز صبح را در (اَبْواء) خواندند و از آن‌جا حركت كردند و روز جمعه به (جُحْفَة) رسيدند و از آن‌جا به (قَديـد) رفتـه و شنبـه را در آن‌جـا درك فرمودنـد و روز يكشنبـه در (عُسْفان) و پس از طـي راه از آن‌جـا و رسيـدن به (غَميـم) ، پيادگـان در مقابـل پيغمبـر صـفّ بستند .
1- طبق مطالب مندرج در جلد 3 طبقات ابن سعد ، صفحه 225 و (الامتاع) مَقْريزِيّ ، صفحه 511 و جلد 6 ارشاد الساري صفحه 429 .
(20) قرآن ناطق
و به رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از خستگي شكوِه نمودند . پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به آن‌ها دستور قدم‌دو دادند و با اجراء اين دستور احساس راحتي نمودند . روز دوشنبه در (مُرُّ الظَّهْران) بسربردند و هنگام غروب آفتاب به (سَرَف) و پيش از اداي نماز مغرب به حوالي مكّه رسيدند و در ثَنِيَّتَيْن (دو كوه مشرف به مكّه) فرود آمدند و شب را در آن‌جا بسربرده و روز شنبه داخل مكّه شدند .
پس از آن كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مناسك حجّ را انجام دادند و با جمعيّتي كه به همراه آن حضرت بودند آهنگ بازگشت به مدينه فرمودند چون به غدير خمّ (كه در نزديك جُحْفَه است) رسيدند ، جبرئيل امين فرود آمد و از طرف خداي تعالي اين آيه را آورد: «يا اَيُّهَاالرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ...» (1)
بايد دانست كه جحفه منزلگاهي است كه راه‌هاي متعدّد (راه اهل مدينه و مصر و عراق) از آن‌جا منشعب و جدا مي‌شود و ورود پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و همراهان به آن نقطه در روز پنجشنبه هجدهم ذيحجّه تحقّق يافت .
امين وحي الهي آيه فوق‌الذكر را آورد و از طرف خداوند آن حضرت را امر كرد كه علي عليه‌السلام را به ولايت و امامت معرّفي و منصوب فرمايد و آنچه درباره پيروي از او و اطاعت اوامر او از جانب خدا بر خلق واجب آمده به همگان ابلاغ فرمايد . در اين هنگام آن‌ها كه از آن مكان گذشته بودند به امر پيغمبر بازگشتند و آن‌ها هم كه در دنبال قافله بودند رسيدند و در همان‌جا متوقّف شدند . در اين سرزمين درختان كهن و انبوه و سايه‌گستر وجود داشت كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله قدغن فرمود كسي زيردرختان پنج‌گانه كه به هم پيوسته بودند فرود نيايد و خار و خاشاك آن‌جا را برطرف سازند. وقت ظهر حرارت هوا شدّت يافت به طوري كه مردم قسمتي از رداي خود را برسر و قسمتي را زيرپا افكندند و براي آسايش پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله چادري تهيه و روي درخت افكندند تا سايه
1- آيه 67 از سوره مائده (اي فرستاده خداوند برسان و به امّت ابلاغ فرما آنچه را كه از طرف پروردگارت بر تو فروفرستاده شد) .
قرآن ناطق (21)
كاملي براي پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فراهم گشت . اذان ظهر گفته شد و آن حضرت در زير آن درختان نمازظهر را با همه همراهان ادا فرمود. پس از فراغ از نماز درميان گروه حاضرين بر محل مرتفعي كه از جهاز شتران ترتيب داده بودند قرار گرفت و آغاز خطبه فرمود و با صداي بلند همگان را متوجّه ساخت و چنين فرمود :
حمد و ستايش مخصوص ذات خدا است . ياري از او مي‌خواهيم و به او ايمان داريم و توكّل ما به او است و از بدي‌هاي خود و اعمال ناروا به او پناه مي‌بريم . گمراهان را جز او راهنمايي نيست و آن كس را كه او راهنمائي فرموده گمراه كننده نخواهد بود و گواهي مي‌دهم كه معبودي (در خور پرستش) جز او نيست و اين كه محمّد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بنده و فرستاده او است . پس از ستايش خداوند و گواهي به يگانگي او . اي گروه مردم ، همانا خداوند مهربان و دانا مرا آگهي داده كه دوران عمرم سپري گشته و قريبا دعوت خداوند را اجابت و به سراي باقي خواهم شتافت . من و شماها هركدام برحسب آنچه به عهده داريم مسئوليم ، اينك انديشه و گفتار شما چيست ؟
مردم گفتند : ما گواهي مي‌دهيم كه تو ابلاغ فرمودي و از پند ما و كوشش در راه وظيفه دريغ نفرمودي ، خداي به تو پاداش نيكو عطا فرمايد . فرمود: آيا نه اين است كه شماها به يگانگي خداوند و اين كه محّمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بنده و فرستاده او است گواهي مي‌دهيد و به اين كه بهشت و دوزخ و مرگ و قيامت ترديدناپذير است و اين كه مردگان را خـدا برمي‌انگيـزد و اين‌هـا همـه راســت و مــورد اعتقــاد شمــا اســـت ؟
همگان‌گفتند : آري ، به اين حقايق گواهي مي‌دهيم . پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: خداوندا گواه باش و با تأكيد و مبالغه در توجّه و شنوائي همگي و اقرار مجدّد آنان به اين كه سخنان آن حضرت را شنيده و توجّه دارند فرمود : همانا من در انتقال به سراي ديگر و رسيدن به كنار حوض بر شما سبقت خواهم گرفت و شما در كنار حوض بر من وارد مي‌شويد . پهناي حوض من بمانند مسافت بين صَنْعاء و بُصْري است (1) و در آن به
1- صنعاء اكنون پايتخت يمن است و بُصْري قصبه‌اي است جزء ايالت حوران از توابع دمشق و اين تشبيه متناسب با حدود درك و تصوّر آن‌ها كه در آن روز حضور داشته‌اند بيان گشته و تقريب اذهان است بر امري كه حقيقت آن مهمتر است .
(22) قرآن ناطق
شماره ستارگان ـ قدح‌ها و جام‌هاي سيمين هست ، بينديشيد و مواظب باشيد كه پس از درگذشتن من با دوچيز گرانبها و ارجمند كه در ميان شما مي‌گذارم چگونه رفتار نمائيد ؟! (1) در اين موقع يكي در ميان مردم بانگ برآورد كه يا رسول‌اللّه آن دوچيز گرانبها و ارجمند چيست ؟ فرمود: آن كه بزرگتر است كتاب خدا است كه يك طرف آن در دست خدا و طرف ديگر آن در دست شما است (كنايه از اين كه كتاب خدا وسيله ارتباط با خداوند است) بنابراين آن را محكم بگيريد و از دست ندهيد تا گمراه نشويد و آن ديگر كه كوچك‌تر است عترت من (اهل بيت من) مي‌باشد و همانا خداي مهربان و دانا مرا آگاه فرمود كه اين دو هرگز از يكديگر جدا نخواهند شد تا كنار حوض بر من وارد شوند و من اين امر را (عدم جدائي كتاب و عترت را) از پروردگار خود درخواست نموده‌ام . بنابراين ، بر آن دو پيشي نگيريد و از پيروي آن دو بازنايستيد و كوتاهي نكنيد كه هلاك خواهيد شد . سپس دست علي عليه‌السلام را گرفت و او را بلنـد نمـود تا به حـدّي كه سفيـدي زيربغـل هر دو نمايـان شد و مردم او را ديدند و شناختند .
و فرمود: اي‌مردم كيست كه بر اهل ايمان از خود آن‌ها (سزاوارتر) مي‌باشد؟ گفتند : خداي و رسولش داناترند . فرمود : همانا خدا مولاي من است و من مولاي مؤمنين هستم‌واولي و سزاوارترم‌بر آن‌هااز خودشان. پس هركس‌كه من مولاي‌اويم‌علي عليه‌السلام مولاي او خواهد بود و اين سخن را سه‌بار و بنا به گفته احمدبن‌حنبل پيشواي حنبلي‌ها چهاربار تكرار فرمود . سپس دست به دعا گشود و گفت : بارخدايا . دوست بدار آن‌كه او را دوست دارد و دشمن دار كسي كه او را دشمن دارد و ياري‌فرما ياران او را و خوارگردان خواركنندگان اورا و او را معيار و ميزان و محورحقّ و راستي قرارده . آنگاه فرمود: بايد آنان كه حاضرند اين‌امر را به‌غائبين برسانند و ابلاغ نمايند .
1- دوچيز گرانبها و ارجمند مفاد كلمه (ثَقَلَيْن) است كه مفرد آن (ثَقَل) است يعني چيز بزرگ و گرانبها .
قرآن ناطق (23)
هنوز جمعيّت پراكنده نشده بود كه امين وحي الهي رسيد و اين آيه را آورد : «اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُم دينَكُم وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُم نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا»(1) در اين موقع پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: اَللّه‌ُ اَكْبَرُ ، بر اكمال دين و اتمام نعمت و خشنودي خدا به رسالت من و ولايت علي عليه‌السلام بعد از من، سپس آن گروه شروع كردند به تهنيت اميرالمؤمنين عليه‌السلام و از جمله آنان (پيش از ديگران) شيخين ـ (ابوبكر و عمر) بودند كه گفتند: خوشا به حال تو اي پسر ابـي‌طـالب كه مولاي من و مولاي هر مرد و زن مـؤمـن گشتي و ابن عبـاس گفت: به‌خدا سـوگنـد كه ايـن امـر (ولايت علي عليه‌السلام ) بر همه واجـب گشـت . سپس حَسّان ابـن‌ثـابت گفت : يا رسول‌اللّه اجازه فرما تادرباره علي عليه‌السلام اشعاري بسرايم. پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فـرمـود: بگـو بـا ميمنـت و بـركـت الهـي . در ايـن هنگـام حسّـان بـرخـاسـت و چنيـن گفـت : اي گروه بزرگان قريش . در محضر پيغمبر اسلام درباره ولايت كه مسلّم گشت، گفتار و اشعار خود را بيان مي‌كنم و گفت :
يُناديهِم ، يَوْمَ الْغَديرِ نَبِيُّهُم بِخُمٍّ فَاسْمَع بِالرَّسُولِ مُنادِيا(2)
اين بود اجمالي از واقعه غدير خمّ و تفصيل اين اجمال قريبا به‌نظر شما مي‌رسد و امّت اسلامي همگي بر وقوع اين امر اتّفاق نموده‌اند و در تمام جهان و قرارگاه اين زمين واقعه و داستاني به اين نام و نشان و خصوصيّات رخ نداده جز آنچه كه ذكر شد و هروقت‌نامي‌از اين روز برده شود جز به اين واقعه به‌چيز ديگر منصرف نشود ! و چنانچه نامي از اين محل (غديرخمّ) برده شود منظور همين محل است كه در
1- 3 / مائده ، (امروز دين شما را كامل نمودم و نعمت را برشما تمام كردم و دين اسلام را براي شما پسنديدم) .
2- اشعاري كه يك بيت آن در بالا ذكر شد با ترجمه احوال سراينده آن (حَسّان‌بن‌ثابت) و ترجمه خود اشعار ضمن ذكر شعراي قرن اول (كه درباره غديرخمّ شعر گفته‌اند) در جلد دوم ترجمه الغدير درج‌شده‌است .
(24) قرآن ناطق
نزديكي جُحْفَه است و هيچ سخندان و اهل تحقيقي به‌نظر نرسيده كه جز اين اظهارنظر نمايد . بلي ، از ميان نويسندگان و مورّخين فقط يك تن به نام دكتر ملحم ابراهيم‌اسود يافت شده كه در حاشيه‌اي كه بر ديوان ابي‌تمام نگاشته، از اين اصل مسلّم منحرف گشته و پس از ذكر جمله (غديرخمّ) نوشته است: اين واقعه جنگ معروفي است !! و ما در پيرامون اين گفتار بحث كافي نموده‌ايم كه در ترجمه احوال ابي‌تمام در جلد دوّم (الغدير) درج شده است .

عنايت و توجه مخصوص خداي بزرگ به حديث غدير

خداي متعال نسبت به نشر و اشتهار كامل اين واقعه مهمّه ، عنايت بسيار فرموده كه اين حديث پيوسته زبان‌زد همگان باشد و راويان در هر عصر و زمان اين داستان را دهان به دهان بگويند و بيان كنند و اين موضوع برهان پابرجائي باشد براي طرفداران و حاميان اين پيشواي عالي‌مقام و به همين جهت، امر به تبليـغ ايـن سمت و مقام را براي اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام مقرون با تأكيد و تسريع فـرمـود، تا در چنيـن موقـع حسّاس كه پيغمبر عاليقدر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از حجّ اكبر بازگشت فرموده و در هنگامي كه گروه عظيمي از طبقات مختلفه و طوايف عديده از مسلمين به‌مناسبت آموختن و انجام‌حجّ‌بيت‌اللّه مجتمع‌گشته‌اند، پيغمبرگراميش صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رامأمورابلاغ‌ولايت‌علي عليه‌السلام فرمود و آن حضرت نيز قيام فوري به اجراء اين امر نمود. در چنين موقع بي‌نظير كه جمعيّت فشرده از اقوام و قبايل مختلفه از مسلمين گردآمده‌اند در يك نقطه غيرعادي امر به توقّف فـرمـايد و آنان كه از آن محلّ گذشته‌اند به امر پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بازگردانده شوند و آنان كه در دنبال اين كاروان بزرگ مي‌آيند به آن نقطه برسند و آن جناب با صداي رسا و بانگ بلند آن خطبه حساس را ايراد و صداي خود را به همه آن‌ها برساند و پس از آن مقدّمات به شناساندن علي عليه‌السلام به كيفيّت مخصوص مبادرت فرمايد و پس از ابلاغ ولايت و امامت او به حاضرين امر كند كه به غائبين نيز ابلاغ نمايند تا همه آن افراد كه بيش از يكصدهزار تن بوده‌اند تماما مأمور ابلاغ و راويان اين حديث و قضيه مهمّه باشند و خداي منّان به اين مقدار هم اكتفاء نفرمود و بلكه آيات كريمه در اين خصوص فروفرستاد كه در هر صبح و شام تلاوت شود و مسلمانان عالم با تلاوت مداوم آن آيات در همه وقت و همه جا متذكّر و متوجّه اين امر باشند و تنها طريق رشد و سعادت خود را بشناسند و مرجع واقعي و پيشواي حقيقي خود را براي دريافت معالم دين و احكام آئين منزّه اسلام بدون ترديد تشخيص دهند .
قرآن ناطق (25)
رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله قبلاً پيش‌بيني فرموده بود كه در اين مسافرت ، نَبَأِ عَظيم (خبر بزرگ و مهم) در پيش است كه اعلام عمومي داد ـ تا همه افراد و طبقات مسلمين براي آموختن و عمل به آداب و مناسك حجّ از منازل و اوطان خويش بيرون شوند و دسته دسته و گروه گروه به آن جناب ملحق گردند تا با تحقّق اين امر خطير پايه‌هاي دين حنيف و بنيان آئين مقدّس اسلام استوار گردد و مظاهر دين بلند و نمايان شود و در زير اين پرچم افراشته الهي امّت اسلامي بر ساير اُمم جهان سروري نمايند و برتري يابند و جنبش پيروزمندانه و سلطنت اين دين شرق و غرب جهان را فراگيرد . و براي تأمين همين منظور پيشوايان دين سلام‌اللّه‌عليهم اجمعين پيوسته واقعه غديرخمّ را در هر موقع و در هر مناسبت بازگو و بدان استدلال و احتجاج مي‌فرمودند و با اين مبناي راسخ و نصّ صريح، امامت و وصايت پدران خود را آشكار و مدلّل مي‌داشتند . اين جدّيت‌ها و اهتمام‌ها همه براي اين بوده كه اين تاريخ روشن و خاطره مقدّس پيوسته‌تازه‌وشاداب بماند و گذشت‌زمان بتدريج اين‌واقعه رامتروك و مخفي نسازد.
و باز به همين منظور پيروان و علاقمندان خود را پيوسته وادار مي‌فرمودند كه روز غديرخم را عيد بگيرند و مجامع تهنيت و تبريك تشكيل دهند و با ادامه اين روش و اعـاده مستمـرّ ساليانـه آن اين واقعـه بزرگ را هميشـه زنـده و آشكار نگاه دارند .
و امّا كتب و آثار اماميّه در حديث و تفسير و تاريخ و كلام ـ به هر يك از اين آثار توجّه و بررسي شود ملاحظه خواهد شد كه مشحون و پر است از اين واقعه و اثبات قضيّه غدير و استدلال و احتجاج به مدلول و محصَّل آن ـ از روايات مسند كه نام سلسله روات متعاقب يكديگر ثبت گشته تا منتهي مي‌شود به مركز انوار نبوّت صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و روايات بي‌شمار ديگر كه من باب ارسال مسلّم با حذف سلسله سند ضبط گرديده حاكي از اين است كه اين موضوع مورد اتّفاق عموم فرق مسلمين است و گمان نمي‌كنم كه دانشمندان اهل سنّت نيز در ثبت و ضبط و روايت اين حديث از اماميّه دست كمي داشته باشند: چه آنان نيز اين واقعه را محقّق دانسته و به صحت آن معتــرف و به تواتـر آن اذعان دارند .
(26) قرآن ناطق
خلاصه آن كه اين موضوع (غدير خُمّ) در نظر علماي اهل سنّت نيز ثابت و محقّق است و از متواترات و مسلميّات است. (1)
كتاب «الغدير» مطلبي را از خود نساخته ، بلكه به روايات علماء بزرگ اهل تسنّن پرداخته و خداوند نشر چنين كتابي را به چنين عصري موكول فرموده كه تاحدّي ابرهاي تيره تعصّبات از افق دماغ و آسمان مغز افراد به يكسو شده و فضاي افكار عالم براي تجلّي نور حقيقت روي هم رفته صاف‌تر از قرون گذشته و ادوار سالفه گرديده و قدرت خواندن كتاب نسبت به گذشته عمومي‌تر گشته و خلاصه آن كه امروز عصر علم و منطق است و مسلمان و غيرمسلمان آن را مي‌خوانند و در جويندگان حقّ و حقيقت بالاخص دانشمندان اثر مي‌كند و ديگر در برابر ادلّه واضحه نمي‌گويند: « اِنّا وَجَدْنا آبائَنا عَلي اُمَّةٍ وَ اِنّا عَلي آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ » (2) وگرنه در يكي دوقرن گذشته اگر چنين كتابي منتشر مي‌شد بسياري از مسلمان‌ها نخوانده آن را مي‌سوزاندند !!
1- احمدبن حنبل اين حديث را از چهل طريق روايت كرده و ابن جرير طبري از هفتاد و چند طريق .
2- اين جمله زبان حال و مقال مردم متعصّب و نادان و معاند است كه قرآن كريم حكايت مي‌فرمايد كه آنان در مقابل دعوت پيغمبران و استدلال آنان مي‌گفتند: ما پدران خود را بريك روش يافته و اكنون هم از آثار آن‌ها پيروي مي‌كنيم!! ( 23 / زخرف )
قرآن ناطق (27)
و به اين گونه انتقادكنندگان ضمنا متذكّر مي‌شويم كه: هيچ‌گاه از صدر اوّل اسلام، شيعه موجب اختلاف كلمه نبوده‌اند! و نيز يادآور مي‌شويم كه بدانند: بعداز ظهور صفويّه و توسعه‌كار شيعه، مخالفان آن‌ها شدّت عمل عجيبي در راه تعصّب از خود نشان دادند . ما مي‌بينيم در قرن هشتم و نهم علماء و بزرگان اهل سنّت چه كتبي در فضايل ائمه اطهار عليهم‌السلام و مصائبي كه به خاندان نبوّت و رسالت صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وارد آمده بود نوشتند و سلاطين سنّي مذهب و ترك‌نژاد گوش به مراثي حضرت خامس‌آل‌عبا سيّدالشهداء حسين‌بن‌علي عليه‌السلام در ايّام عاشورا مي‌دادند . ولي پس از ظهور صفويّه يكباره ورق را برگرداندند و حتّي منكر فضايل سبطين عليهم‌السلام شدند !! و كتب متقدمين از علماء و موّرخين خود را در زوايا پنهان كردند و عالِم نمايان خيانتكار، امر حقّ را بر عوامّ و مردم بي‌اطّلاع مخفي داشتند!! اكنون آية اللّه اميني كاري كه كرده اين بوده: آنچه را دشمنان حقّ و حقيقت پنهان كرده بودند از لابلاي كتب خود مخالفين بيرون كشيده و در مجلدات «الغدير» درج و ثبت نموده است !
پس بهتر آن است كه ايراد كنندگان بدون مطالعه ايراد نگيرند و نسنجيده و ندانسته اين كتاب را موجب تشتت و اختلاف نپندارند!!!
پايان برگزيده جلد اول كتاب ترجمه الغدير
(28) قرآن ناطق
شروع جلد دوم كتاب ترجمه الغدير

منا شده(1) و احتجاج (2)به حديث شريف «غديرخم»

اين واقعه غدير خُمّ از ابتداي وقوع يعني روز هجدهم‌ذي‌الحجة سال دهم هجري از قرن‌هاي نخستين تا عصر حاضر پيوسته و بدون انقطاع از اصول مسلّمه و حوادث غيرقابل ترديد بوده، به طوري‌كه نزديكان به اين داستان ايمان و اذعان داشته و دشمنان و مخالفين بدون اين‌كه ترديد يا انكاري در خاطرخود راه دهند، آن را بازگويي (روايت) نموده‌اند و تا بدان پايه از تحقّق رسيده كه ارباب جدل و معارضه نيز هروقت كه از طرف مدّعيان آن‌ها دامنه مناظره بدان كشيده شده و قضيّه به روايت آن منتهي گشته ، ناچار بدان تن داده و نتوانسته‌اند با هيچ نيرنگ و جدلي آن را ناديده و يا ناشنيده انگارند .
لذا ، فيمابين صحابه و تابعين، چه پيش از دوران خلافت ظاهري اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام و چه در عهد خلافت آن‌جناب و اعصار بعداز آن ، استدلال به قضيه غدير و يادآوري بدان با مبادله سوگند (مُناشَدَة) بسيار دست داده .
نخستين استدلال بدين منوال، كيفيّت گفت و شنودي است كه به وسيله شخص اميرالمؤمنين (ع) با اشخاص همزمان و معاصر در مسجد رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بعد از رحلت پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وقوع يافته، اين ماجرا را سليم‌بن‌قيس هلالي در كتاب خود «كه به چاپ رسيده» به تفصيل بيان داشته ، آن‌ها كه آگهي به آن را خواستارند بدان مراجعه نمايند و ما در اينجـا آنچـه را كه از مناشدات بعد آن به وقوع پيوسته ذكر مي‌نمائيم .
1ـ مناشده علي عليه‌السلام
در روز شــوري بـــــه ســال 23 ـ و يــــــا ـ آغــــــاز ســـال 24 از هجـــــرت
1- قسم دادن .
2- حجّت آوردن .
قرآن ناطق (29)
اخطب خطباء خوارزم ـ حنفي ـ در صفحه 217 «مناقب» گويد : خبر داد مرا . استاد و پيشوا ، شهاب‌الدين ـ ابوالنجيب ـ سعدبن عبداللّه همداني گفته كه: ما را خبر داد به اين حديث عالي (1) پيشواي حافظ ـ سليمان‌بن محمّدبن احمد ـ از يعلي‌بن سعدرازي. از محمّدبن‌حميد. از زافربن سليمان ، از حارث‌بن محمّد . از ابي‌الطفيل ـ عامربن واثله كه گفت : من در روز شوري دربان بودم و علي عليه‌السلام در خانه (محلّ اجتماع و شوري) بود و شنيدم كه به آن‌ها مي‌فرمود: من به‌طور مؤكّد برشما احتجاج و استدلال خواهم نمود به چيزي‌كه هيچ فرد عربي و غير عربي از شما نتواند آن را دگرگون نمايد ، سپس فرمود: شما افراد را ، همه شما را سوگند مي‌دهم به خدا ، كه آيا در ميان شما كسي هست كه پيش از من به وحدانيّت خدا ايمان آورده باشد ؟ همگي گفتند : نه ، فرمود شما را به خدا سوگند مي‌دهم كه در ميان شما كسي هست كه برادري چون جعفر طيّار داشته باشد كه در بهشت با فرشتگان پرواز مي‌كند ؟ همگي گفتند : نه به خدا قسم، فرمود شما را به خدا سوگند مي‌دهم آيا درميان شما غير از من كسي هست كه عموئي چون عموي من حمزه داشته باشد كه شيرخدا و شيررسول خدا و سرور شهيدان است ؟ گفتند : نه بخدا قسم ، فرمود : شما را به خدا سوگند مي‌دهم آيا در ميان شما جز من كسي هست كه همسري چون همسر من فاطمه دختر محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله داشته باشد ، كه بانوي زنان اهل بهشت است ؟ گفتند: نه بخدا قسم ، فرمود: شما را به خدا سوگند مي‌دهم ، آيا در ميان شما جز من كسي هست، كه دوسبط مانند دوسبط من(2) حسن و حسين داشته باشد كه دو آقا و سرور جوانان اهل بهشت مي‌باشند؟ گفتند :
1- در اصطلاح علم درايه حديث عالي آن است كه شماره روايت‌كنندگان آن كمتر باشد و به عبارت ديگر فاصله آن با اصل موضوع كوتاه‌تر باشد و ضدّ اين اصطلاح (نازل) مي‌باشد كه تعداد راويان و فاصله آن با اصل موضوع بيشتر است . (مترجم)
2- تعبيـر آن حضــرت بـه سبطيــن در ايــن روايــت از لسـان رسـول خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اسـت كـه ايـن سمت حسن و حسيـن عليه‌السلام را بـر نسبـت پـدري و فرزنـدي بين خـود و آن‌هـا مقـدم داشتـه .
(30) قرآن ناطق
نه به خدا قسم ، فرمود: شما را به خدا سوگند مي‌دهم ، آيادر ميان شما جز من و پيش‌از من‌كسي هست كه‌چندين باربا رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نجوي كرده باشد و پيش از نجوي صدقه داده باشد ؟ گفتند: نه به خدا قسم ، فرمود: شما را به خدا سوگند مي‌دهم، آيا در ميان شما جز من كسي هست كه رسول خدا درباره او فرموده باشد :
« مَنْ‌كُنْتُ‌مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ ، اَللّهُمَّ وَالِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ ، وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ ، لَيُبَلِّغِ الشّاهِدُ الْغائِبَ »(1)؟ گفتند : نه به خدا قسم ، ... تا آخر حديث... .
2ـ مناشده علي عليه‌السلام در ايّام عثمان بن عفّان
شيخ الاسلام ، ابواسحق ، ابراهيم‌بن‌سعدالدين ابن الحمويّه (شرح حال او در صفحه 200 ترجمه جلد 1 الغدير درج شده است) به اسنادش در «فرايد السمطين» سمط اوّل در باب 58 از تابعي بزرگ ، سليم بن قيس هلالي روايت كرده كه گفت: در زمان خلافت عثمان در مسجد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گروهي مجتمع بودند كه با يكديگر سخن مي‌گفتند و از علم و عفت سخن به ميان آوردند. از نام قريش و فضايل و سوابق آن‌ها و هجرتشان سخن به ميان آمد و آنچه را كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله درباره آن‌ها از فضيلت فرموده مانند اين فرمايش : « اَلاَْئِمَّةُ مِنْ قُرَيْشٍ » (امامان از قريش مي‌باشند) و فرمايش ديگر آن حضرت « اَلنّاسُ تَبَعٌ لِقُرَيْشٍ وَ قُرَيْشٌ اَئِمَّةُ الْعَرَبِ » (مردم پيروان قريشند و قريش پيشوايان عرب هستند) تا آن‌جاكه گويد (بعد از ذكر مفاخرت هر قبيله به مردان خود) و در اين حلقه بيش از دويست تن گردآمده بودند كه در ميان آن‌ها بودند: عليّ‌بن ابي‌طالب عليه‌السلام و سعدبن‌ابي‌وقّاص و عبدالرحمن بن عوف و طلحه و زبير و مقداد و ... .
1- هركس من مولاي اويم علي مولاي او است ، خداوندا دوست‌دار آن كه را كه او را دوست دارد و دشمن‌دار آن‌كه را كه او را دشمن دارد و ياري كن كسي را كه او را ياري كند، بايد آن‌ها كه حاضر و گواه اين امرند مراتب را به غائبين ابلاغ نمايند. (مترجم)
قرآن ناطق (31)
در اين هنگام آن گروه بسيار سخن گفتند و اين اجتماع از بامداد تا هنگام زوال آفتاب (ظهر) طول كشيد و عثمان درخانه خود بود و از اجتماع و سخنان اين گروه اطّلاعي نداشت و عليّ بن‌ابي‌طالب در آن ميان خاموش و ساكت بود و نه خودش و نه احدي از كسان و اهل بيتش سخني نمي‌گفتند ، در نتيجه آن گروه متوجّه او شدند و گفتند : يا ابالحسن چه مانعي دارد كه شما نيز سخن بگوئيد و فضيلتي از خود بيان فرمائيد . گفت: اكنون ، من از شما اي گروه قريش و انصار سؤال مي‌كنم: اين فضيلت‌ها را خداوند به چه وسيله به شما عطا فرمود ؟ آيا منشاء اين فضايل كه به خود نسبت داديد ، در وجود خود شما و قبيله و خاندان شما بوده يا دليلي غير از اين‌ها داشته ؟ همگي در پاسخ گفتند : عشيره و خاندان‌هاي ما منشاء هيچ يك از اين فضايل نبوده‌اند، بلكه خداي بزرگ بر ما منّت نهاد و اين فضايل را به سبب محمّد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و عشيره و اهل بيت او به ما عطا فرمود، علي عليه‌السلام فرمود: راست گفتيد، اي گروه قريش و انصار آيا نمي‌دانيد كه آنچه از خير دنيا و آخرت نصيب شما گشته فقط از ما اهل‌البيت است نه غير ما ؟ و همانا پسر عمّم پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: به‌درستي كه من و خاندانم نوري بوديم كه در پيشگاه عظمت خداوند نمايان بوديم چهارده هزار سال پيش از آن‌كه خداي متعال آدم را بيافريند، پس از آفرينش او اين نور را در صلب او نهاد و او را به زمين فرودآورد، سپس نور ما منتقل به صلب نوح شد و در كشتي نشست ، سپس منتقل به صلب ابراهيم شد و در آتش افكنده شد، سپس پيوسته خداي توانا ما را از اصلاب گرامي به ارحام پاكيزه منتقل فرمود و اين انتقال از پدران و مادران به كيفيّتي بود كه همگي از هرناپاكي و پليدي به دور و منزّه بودند .
پس از اين سخنان علي عليه‌السلام ، آن‌ها كه سبقت و پيشي داشتند و از آن‌هايي بودند كه بدر و اُحد را درك نموده بودند گفتند: آري . ما اين سخنان را از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده‌ايم ، سپس فرمود : شما را به خدا سوگند مي‌دهم همگي مي‌دانيد كه خداي عزوجل در كتاب خود در آيات متعدد سابق را بر مسبوق مقدّم داشته و من در پرستش خداي يگانه و پيروي رسول او سابق و مقدّم بوده‌ام ، به‌طوري‌كه احدي از ايـن امّـت در ايـن راه بر من پيشـي نگرفتـه اسـت ؟ همگـي گفتنـد: آري چنيـن اسـت.
(32) قرآن ناطق
فرمود: شما را به خدا سوگند مي‌دهم آيا آگاهي داريد ؟ هنگامي كه آيه : «وَالسّابِقُونَ الاَْوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَالاَْنْصارِ ...»(1) و آيه «وَالسّابِقُونَ السّابِقُونَ اُولئِكَ‌الْمُقَرَّبُونَ» (2) نازل‌شددر چه‌موردودرچه موضوعي‌نازل‌شد؟ازرسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله درباره مدلول اين آيات سؤال شد؟ فرمود: خداي متعال اين‌ها را نازل فرموده درباره انبياء و اوصياء آن‌ها، پس من افضل انبياء و رسل هستم و عليّ بن ابي‌طالب وصيّ من ، افضل اوصياء است ، همگي گفتند: آري به خدا قسم ، فرمود: شما را به خدا سوگند مي‌دهم ، آيا آگاهي داريد ؟ هنگامي كه اين آيه : « يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اَطيعُو اللّه‌َ وَ اَطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِي الاَْمْرِ مِنْكُمْ » (3)و اين آيه « وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ‌اللّه‌ِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لاَالْمُؤْمِنينَ وَليجَةً »(4) ، نازل شد مردم گفتند : يا رسول اللّه آيا اختصاص به بعض از مؤمنين دارد يا شامل همه آن‌ها مي‌شود؟ پس خداي عز و جل امر فرمود پيغمبرش را كه به آن‌ها تعليم فرمايد تا اولياء و متصديان امرشان را بشناسند و امر فرمود او را همانطور كه نمازشان و زكاتشان و حجّشان را تفسير و بيان فرموده ، ولايت را نيز براي آن‌ها تفسير فرمايد و مأمور گشت كه مرا در غدير خم براي مردم به ولايت منصوب فرمايد، سپس خطبه ايراد فرمود و ضمن آن فرمود: اي مردم همانا خداوند مرا به اجراء امري مأمور كرده كه سينه‌ام را آن امر تنگ نموده و چنين پنداشتم كه مردم مرا تكذيب مي‌كنند، پس خداوند مرا تهديد به عذاب فرمود در صورتي‌كه آن امر را ابلاغ ننمايم . سپس مردم را براي انجام نماز جماعت دعوت فرمود، پس از انجام نماز خطبه خواند و فرمود اي مردم : آيا مي‌دانيد: كه همانا خداي عزّ و جلّ مولاي من است و من مولاي مؤمنين هستم و من اولي (سزاوارتر) هستم بر مؤمنين از خودشان، گفتند: آري . چنين است ، پس فرمود: يا علي برخيز، پس برخواستم در اين موقع فرمود: « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ ، اَللّهُمَّ وَ الِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ » ، در اين هنگام سلمان بپاخاست و گفت: يا رَسولَ‌اللّه وِلاءٌ كما ذا ؟ يعني وِلاء « درباره علي عليه‌السلام » چگونه وِلائي است؟ فرمود: « وِلاءٌ كَوِلائي » ، يعني وِلاء مانند وِلاي من ، « مَنْ كُنْتُ
1- 100 / توبه .
2- 10 و 11 / واقعه .
3- 59 / نساء .
4- 16 / توبه .
قرآن ناطق (33)
اَوْلي بِهِ مِنْ نَفْسِه » يعني هركس كه من اولي (سزاوارتر) هستم به او از خودش ، پس خداي متعال اين آيه را فروفرستاد : « اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ ... »(1) تا آخر آيه ، پس رسول خدا تكبير فرمود و گفت : «اَللّه‌ُ اَكْبَرُ» تمامي نبوّت من و تمامي دين‌خدا ولايت علي است ، بعد از من ، پس ابوبكر و عمر برخاستند و گفتند : يا رسول‌اللّه اين آيات در مورد علي عليه‌السلام خاصّه است ؟ فرمود: بلي، دراو و درباره اوصياء من است تا روز قيامت ، گفتند بيان فرما ايشان را (اوصياء خود را) براي ما، فرمود:علي عليه‌السلام برادر من و وزير من و وارث من و وصيّ و خليفه من است در اُمّت من ، و وليّ هر مؤمن است بعد از من ، سپس دو فرزندم اول حسن و پس از او حسين ، پس از او نُه تن از فرزندان پسرم حسين هريك پس از ديگري، قرآن با آن‌ها است و آن‌ها با قرآنند ، از قرآن جدا نشوند و قرآن از آن‌ها جدا نشود تا بر من كنار حوض وارد شوند ؟ پس از اين همگي گفتند: آري به خدا قسم اين كلمات رسول خدا را ما شنيده‌ايم و به‌طوري‌كه گفتي بدان شهادت مي‌دهيم و بعض ديگر از آن گروه گفتند بيشتر اين مطالب را در خاطر داريم ولي تمام آن را در حفظ نداشتيم ولي اينان كه تمام آن را درخاطر داشته و بدان گواهي دادند همه آن‌ها از نيكان و مردم با فضيلت ما مي‌باشند، پس علي عليه‌السلام فرمود: راست‌گفتيدهمگي‌مردم‌درحفظ‌يكسان‌نيستند،من‌آناني‌راكه‌اين‌گفتار رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را در خاطر دارند به خدا سوگند مي‌دهم كه برخيزيد و بدانچه در خاطر دارند خبر دهند، پس اين اشخاص برخاستند : زيدبن اَرْقَم و بُراءبن عازب ، سلمان ، ابوذر ، مقداد ، و عمّار ، اين‌ها گفتند: ما گواهي مي‌دهيم كه فرمايشات رسول خدا را در خاطر داريم در حالتي‌كه بر منبر ايستاده بود و تو پهلوي او بودي و او مي‌فرمود : اي مردم ، همانا خداي عَزّ و جَلّ امر كرده كه امام و پيشواي شما را منصوب نمايم و كسي را كه بعد از من وصيّ من و خليفه من است و خداي عَزَّ و جَلَّ در كتاب خود طاعت او را واجب فرموده و طاعت او را همدوش طاعت من ساخته و شما را امر به ولايت او فرموده به شمـا معرفي كنم و من در ابلاغ اين امر از ترس طعن و نكوهش اهل نفاق و تكذيب آن‌ها بــه خـداي خود مراجعـه نمودم ، خداي مرا تهديـد فرمـود كـه اگــر ايــن امر را تبليغ نكنم مرا عذاب فرمايد .
1- 3 / مائده .
(34) قرآن ناطق
اي مردم همانا خداوند شما را امر به صلاة (نماز) فرموده و به طور تحقيق آن را براي شما بيان كرده است و امر به زكاة و روزه و حجّ فرموده و آن‌ها را براي شما بيان نموده و من آن‌ها را براي شما تفسير كرده‌ام و امر كرده است شما را به ولايت و من شاهد مي‌گيرم شما را كه همانا آن ولايت (كه خداوند امر فرموده) اختصاص به اين (يعني علي عليه‌السلام ) دارد ـ در هنگام اداي كلمه اشاره ، دست خود را بر علي نهاد سپس فرمود: بعد از او اختصاص به پسرش دارد و سپس به اوصياء بعدشان از فرزندانشان ، از قرآن جدا نشوند و قرآن از آن‌ها جدا نشود تا بر من در كنار حوض وارد شوند . اي مردم ، به تحقيق من بيان كردم براي شما و پناه‌گاه شما و پيشواي شما و وليّ شما و راهنماي شما را نشان دادم و او برادرم عليّ بن ابي طالب عليه‌السلام است و او در ميان شما به‌منزله من است ، پس او را در تمام امور اطاعت نمائيد ، زيرا تمام آنچه خداي عز و جل به من تعليم فرموده ازعلم و حكمتش، همانا تماما در نزد او است، پس از او سؤال كنيد و از آن‌ها دور و عقب نمانيد، زيرا همانا آن‌ها با حقّند و حقّ با آن‌هااست ، هيچ‌گاه آن‌ها از حقّ و حقّ از آن‌ها زايل و جدا نشود ـ اين اشخاص كه برخاسته بودند ، پس‌از شهادت دادن به اين مطالب نشستند ... تا آخر حديث .
3ـ مناشده علي عليه‌السلام
در روز رُحْبَــــه (1) ـ ســـال 35
در اثر معارضه و منازعه كه در امر خلافت با اميرالمؤمنين عليه‌السلام وقوع يافت برخي از مردم نسبت به آنچه كه آن حضرت از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله داير به تقديم آن جناب بر ديگران روايت و نقل فرموده بود آن حضرت را متّهم ساختند و فرموده
1- منظور روزي است كه حضرت علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام در محل رُحْبه كوفه در حضور 30 نفر از اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله سخنراني كردند.
قرآن ناطق (35)
رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را در اين موضوع با ترديد و انكار تلقي كردند ، چون اين كيفيّت به آن حضرت رسيد، در ميدان وسيع كوفه حضور يافت و در ميان گروه بسياري كه در آن‌جا گردآمده بودند به منظور دفاع از حق و ردّ بر آن‌ها كه در امر خلافت با آن جناب منازعه مي‌كردند ، با آن گروه استدلال و مناشده فرمود و اين موضوع به حدّي جلب اهميّت كرده كه بسياري از تابعين آن را روايت نموده‌اند و اسناد آن در كتب عامّه به حدّ تواتر و تظافر رسيده از جمله :
ابن‌ابي‌الحديد در جلد 1 ، شرح نهج البلاغه ، صفحه 362 ، گويد: ابواسرائيل از حَكَم روايت كرده و او از سليمان مؤذّن اين‌كه : علي عليه‌السلام سوگند داد مردم را كه هركس از آن‌ها اين فرموده رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را شنيده كه فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ ...» گواهي دهد ، پس گروهي بدان شهادت دادند و زِيدبن اَرْقَم از شهادت به آن در حالي كه بدان‌آگاه بود امساك نمود، پس اميرالمؤمنين عليه‌السلام او را به نابينائي نفرين فرمود و او نابيناشدوپس‌ازنابيناشدن‌داستان‌اين‌گفتاررسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رابراي‌مردم‌بيان مي‌كرد.

گواهان مشهور كه به داستان غدير در روز رُحْبَة براي اميرالمؤمنين شهادت دادند

1 ـ ابــو زينـــب بــن عــــوف انصـاري .
2 ـ ابو عمرة بن عمروبن محصن انصاري .
3 ـ ابوفضاله انصاري ـ نامبرده از اصحاب بدر است و در صفين در راه ياري اميــرالمــؤمنيــن عليه‌السلام شهــادت يــــافتــه .
4 ـ ابــوقـــدامــــــه انصــــــاري كـــــــه در صفيــــن شهــادت يافتـــــــه .
5 ـ ابوليلي انصاري ـ گفته شده كه او نيز در صفيـــن شهــادت يافتــــــــه . (1)
6 ـ ابـوهُـرَيْـرِه دَوْسـي كه (در يكي از سال‌هاي 57/8/9 هجري قمري درگذشتــه) .
7 ـ ابوالهَيْثَم بن تَيْهان كه از اصحاب بدر است و در صِفين به شهـــــادت رسيـده .
1- در بعـض الفاظ روايت ، ابويعلي انصاري ضبط شده واو شدادبن اوس متوفاي سال 58 است .
(36) قرآن ناطق
8 ـ ثــابــــــت بـــــن وديعـــــــه انصـــــــــاري ـ خَزْرَجِـــيّ ـ مَدَنِــــــــيّ .
9 ـ حبشــي بن جنــاده سَلُولِــيّ در غـزوات اميرالمؤمنيــن عليه‌السلام حضور داشته .
10ـ ابو ايـوب خالدانصاري كـه از اصحــاب بــدر اســت و در جنگ با روم (حدود سالهاي50/1/2هجري‌قمري‌به‌شهادت‌رسيده).
11ـ خُزَيْمَــة بــن ثابــت انصاري ذُوالشَّهادَتَيْــن كه از اصحــاب بــدر اســت و در صِفّيــــــــــــــن شهــــادت يافتـــــه .
12ـ ابوشــــريح خُوَيْلِـــد بــن عُمَـر خُزاعِـــيّ كـه در ســال 68 وفـــات يـافته .
13ـ زيــد ـ يا ـ يزيد بن شراحيل انصاري.
14ـ سهل‌بن‌حُنَيْف انصاري اَوْسِيّ كه‌از اصحاب بدراست و در سال 38 وفات يافته .
15ـ ابـوسعيـــد سـعد بـن مالــك خُــدْرِيّ انصــاري كــه در يكــي از سـال‌هــاي 63/4/5 هجري قمري وفات يافته .
16ـ ابوالعبــــاس سهــل‌بــن‌سعــد انصـاري كـه در سال 91 وفــــات يافتـــه .
17ـ عامــــر بـــن ليلـــــي غِفــــــارِيّ.
18ـ عبدالرحمن بن عَبْـدِ رَبِّ انصــــاري.
19ـ عبداللّه بن ثــابت انصــاري كه خدمتكار رســول خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بــــوده اسـت .
20ـ عبيدبن عازب انصـاري كـه از جملـه ده نفـري اسـت كـه بـراي دعــوت مـردم بـــه اســــلام گماشتــه شدنــــــد.(1)
21ـ ابوطُـرَيْـف عَدِيّ بن حاتم كه در سال 68 در سن صــدسالگــي وفــات يافتـه .
22ـ عقبـة بــن عامـــر جُهَنِـيّ كــه از نزديكــان و خويشاونــدان معاويـه بــود و نـزديـــك ســــــال 60 در گذشتـــــــــه.
23ـ ناجيـة بـــن عَمْـــــرو خُــزاعِــــيّ .
24ـ نُعْمـــان بن عِجْــــلان انصـــــاري ـ سخنگـــو و شاعــــر انصـــار بوده .
1- كه عمر آنان را با عمار بن ياسر به كوفه اعزام داشت.
قرآن ناطق (37)
اين‌هايند كساني كه از گواهان مشهور و به‌نام داستان غدير در مناشده رُحْبَة به دستياري تاريخ و برحسب احاديث پيش گفته بدان‌ها واقف و آگاه شديم و امام احمدبن حَنْبَل در حديثي كه در صفحه 26 جلد دوّم ترجمه الغدير درج شده، تصريح نموده كه تعداد شهود در آن روز (رُحْبَه) سي‌تن بوده‌اند .
جلب توجه ـ خواننده گرامي به اين نكته توجّه دارد، كه اين مناشده در تاريخي صورت گرفته (سال 35) كه با تاريخ وقوع (سال حجة‌الوداع) بيش از 25 سال فاصله داشته و در خلال اين مدّت بسياري از اصحاب پيغمبر كه در روز غدير خمّ حضور داشته‌اند وفات يافته‌اند و بعضي از آن‌ها در جنگ‌ها كشته شده‌اند و گروهي هم در بلاد مختلفه پراكنده گشته‌اند و كوفه هم با مدينه منورّه كه مركز اجتماع اصحاب پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بوده فاصله زيادي داشته و جز معدودي از پيروان حقّ كه در عصر خلافت اميرالمؤمنين عليه‌السلام بدانجا مهاجرت نموده بوده‌اند حضور نداشته‌اند و اين داستان مناشده از امور اتّفاقي بوده است كه بدون سابقه و مقدمه صورت گرفته و طوري نبوده كه قبلاً اعلام شده باشد تا علاقمندان به حضور در آن اجتماع آهنگ آن‌جا نمايند و گواهان بسيار و راويان فراواني در مجمع مناشده اميرالمؤمنين عليه‌السلام حضور داشته باشند و در ميان حاضرين نيز كساني بوده‌اند كه از روي سفاهت يا كينه‌ورزي از اداي شهادت خودداري و كتمان كرده‌اند به طوري‌كه در بسياري از احاديث مذكوره به آن اشاره شد و تفصيل آن نيز در مطالب آتيه بيان خواهد شد، با همه اين علل و جهات گروه بسياري اين داستان را نقل و روايت نموده‌اند تاچه رسد به اين كه چنين موانع و عللي وجود نمي‌داشت پس با آنچه ذكر شد برخواننده آشكـار اســت كه اين حديــث (داستـان غديــر خــمّ) در آن اعصار و ازمنه گذشته تــا چــه حــدّ داراي شهــرت و تـواتـــر بـــــوده اســت؟!

كساني‌كه به علت پنهان داشتن حديث غدير دچار نفرين شدند

در تعدادي از احاديث مناشده روز رَحْبَه اشاره شد كه جمعي از اصحاب پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه در روز غديرخم حاضر بوده‌اند شهادت خود را در مقابل اميرالمؤمنين عليه‌السلام كتمان نمودند و در نتيجه نفرين آن‌جناب دچار بليّه شدند چنان‌كه در بسياري از كتب مَعاجِـم (1) تصريــح بــدان شــده اســت ، آن افراد اينها هستند :
(38) قرآن ناطق
1ـ ابو حمزه انس بن مالـك متوفّـاي در يكـي از سال‌هـاي 90/91/93 هجـري قمري.
2ـ بُراء بن عـازب انصاري متوفّاي در يكي از ســـال‌هاي 71/72 .
3ـ جريربن عبداللّه بَجَلِّيّ متوفّـاي در يكي از ســــال‌هاي 51/54 .
4ـ زيد بن اَرْقَم خَزْرَجِيّ متوفّـاي در يكي از ســــــال‌هاي 66/68 .
5ـ عبــــــدالــــرحمــــــــــن بــــــــــن مُـــــــدْلِــــــــج .
6ـ يــزيــــــــد بـــــــن وديعــــــــــــــــــــــــــــــــــه .

احتجاج مأمون خليفه عباسي بر فقهاء به حديث غدير

ابوعمربن‌عبد ربّه (شرح حال او در جلد 1 صفحه 169 كتاب الغدير "به زبان عربي" آورده شده) در جلد 2 «العقد الفريد» صفحه 42 ، از اسحق‌بن‌ابراهيم بن اسمعيل بن حَمّاد بن زيد روايت كرده كه گفت: يحيي‌بن اَكْثَم ، فرستاد نزد من و عدّه‌اي از ياران من و نامبرده در آن وقت قاضي‌القضاة بود به اين‌كه: اميرالمؤمنين (مأمون) مرا امر كرده كه مقارن فجر فردا 40 نفر كه همه آن‌ها فقيه باشند و گفته را خوب درك و فهم نمايند و به خوبي بتوانند جواب دهند با خود به حضور او ببرم ، اينك آن‌ها را كه به نظر شما صلاحيّت دارند نام ببريد ، براي اين منظور احضار شوند، ما عدّه‌اي را نام برديم و خود او هم عدّه‌اي را به‌نظر آورد تا تعداد مورد لزوم تعيين شد و نام آنان نوشته شد كه مقارن طلوع فجر حاضر شوند پيش از طلوع فجر كس فرستاد به دنبال آنان و امر
1- به هر كتابي كه اطلاعاتي را به صورت الفبايي ارائه دهد مُعْجَم مي‌گويند، مانند مُعْجَمُ المفهرس فؤاد عبدالباقي كه آدرس موضوعات قرآني را براساس ريشه سه حرفي افعال موجود در هر آيه به ترتيب حروف الفبا معرفي مي‌كند .
قرآن ناطق (39)
به حضور داد، هنگامي كه ما حاضر شديم ديدم لباس پوشيده و نشسته و در انتظار ما است ، آن‌جا ايستاده بود، تا ما را ديد خطاب به قاضي‌القضاة نمود و گفت: يا ابا محمّد! از نماز فارغ نشده بوديم كه‌خادم اعلام‌كرد، داخل‌شويد، همين‌كه‌داخل شديم ديديم اميرالمؤمنين بر فراش خود قراردارد... تااين‌كه اسحق گويد قاضي‌القضاة روي به ما نموده گفت: من بدين‌جهت به‌دنبال شماكس نفرستادم ، بلكه خواستم به شما اعلام كنم كه همانا اميرالمؤمنين خواسته در مذهب و روش ديني خود با شما مناظره نمايد، گفتم : اقدام فرمايند خدا او را موفّق دارد ، گفت: همانا اميرالمؤمنين عقيده ديني او را در مقابل خداوند بر اين است كه: علي بن ابي طالب عليه‌السلام بهترين خلفاي الهي است بعد از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و سزاوارترين مردم است براي خلافت رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله .
اسحق گويد: رو به مأمون نموده گفتم : يا اميرالمؤمنين درميان ما كساني هستند كه نسبت به آنچه كه درباره علي عليه‌السلام فرموديد سابقه و معرفتي ندارند و حال آن كه ما را براي مناظره دعوت فرموده‌ايد؟ مأمون گفت: اي اسحق اكنون تو مختاري اگر بخواهي من از تو سؤال كنم سؤال مي‌كنم و اگر بخواهي تو از من بپرسي حاضرم ، اسحق گويد: اين اختيار را مغتنم شمرده و گفتم: يا اميرالمؤمنين من سؤال مي‌كنم ، گفت: سؤال كن ، گفتم : اين عقيده و گفتار اميرالمؤمنين (كه علـي‌بن‌ابي‌طالب عليه‌السلام افضل است بعـد از رسـول خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و سـزاوارترين خلق است بـه خلافت بعـد از پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ) بر چه مبني و دليلي است ؟! مأمون گفت: اي اسحق، آيا مردم به چه‌چيز داراي افضليت مي‌شوند تا آن‌جا كه گفته شود: فلان از فلان افضل است؟ گفتم: به‌وسيله كارهاي خوب و پسنديده ، گفت : راست گفتي، اكنون به من خبرده از دونفر كه يكي از آن دو در عهد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بر آن ديگري برتري و فضيلت يافته ، سپس آن ديگري (كه مفضول واقع شده) بعد از وفات رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله عملي بنمايد كه از عمل آن شخص برتري يافته در عهد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بهتر و افضل باشد ، آيا در فضيلت به شخص اوّل مي‌رسد؟ اسحق گويد: من سربزير افكندم و ساكت ماندم ، مأمون گفت: نگوئي: كه به او مي‌رسد، زيرا من در زمان خودمان براي تو پيدا مي‌كنم
(40) قرآن ناطق
كسي را كه عمل‌هايش از جهاد و حجّ و روزه و نماز و صدقه از او هم بيشتر باشد ، گفتم: چنيـن است ، يا اميرالمؤمنين آن كه در عهد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مفضول بوده، بعداز آن‌جناب در اثر عمل بهتر به آن كه در عهد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فضيلت و برتري داشته هرگز نمي‌رسد و ملحق نمي‌شود .
مأمون گفت: اي‌اسحق آيا حديث و داستان ولايت را به دست آورده‌اي ؟ گفتم : بلي ، گفت: بيان كن و روايت نما ، من هم حديث ولايت را بيان داشتم مأمون گفت: آيا نه چنين است كه اين حديث بر ذمه ابي‌بكر و عمر نسبت به علي چيزي را ايجاب مي‌كند كه بر ذمه علي نسبت به آن دو آن امر را ايجاب نمي‌نمايد (يعني آن‌ها را ملزم مي‌كند كه علي را مولاي خود بدانند) گفتم: مردم مي‌گويند كه داستان غدير به سبب زيـدبـن‌حـارثه بـوده بـراي جـرياني كه بين او و علي عليه‌السلام دست داده بود و او ولايت علي عليه‌السلام را در آن جريان انكار نمود .
لذا پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ ، اَللّهُمَّ وَ الِ مَنْ والاهُ ، وَ عادِ مَنْ عاداهُ » ، مأمون گفت پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اين سخن را در كجا و چه موقع فرمود؟ مگر نه اين است كه در بازگشت از حجّة‌الوداع بوده ؟ گفتم: بلي، گفت : كشته شدن زيدبن‌حارثه قبل از غدير وقوع يافته! چگونه رضايت دادي براي خود به قبول چنين شايعه بي‌اساس ؟ اكنون به من بگو: اگر پسري داشته باشي كه به سن پانزده سال رسيده باشد و بگويد : مولاي من ، مولاي پسرعموي من است ، مردم اين را بدانيد ، در حالي‌كه همه مردم اين را مي‌دانند و چيزي را كه مردم انكار ندارند و نسبت به آن بي‌اطّلاع نيستند و اين پسر در مقام تعريف و تأكيد آن برآيد آيا در نظر تو چگونه خواهد آمد، آيا ناپسند نيست ؟ گفتم : چرا ، گفت : اي اسحق آيا فرزند پانزده ساله خود را از چنين عملي منزّه مي‌داني ولي رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را از آن منزّه نمي‌شماري ؟ واي بر شما، فقهاء خود را به منزله معبود و پروردگار خود قرارندهيد ! خداي متعال در كتاب خود (در مقام نكوهش يهود و نصاري) مي‌فرمايد: « اِتَخَذُوا اَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ اَرْبابا مِنْ
قرآن ناطق (41)
دُونِ اللّه‌ِ » (1) در حالي كه آن‌ها نماز خود را براي آن‌ها نخواندند و روزه براي آن‌ها نگرفتند و از روي واقع آن‌ها را خدايان خود نمي‌دانستند ، فقط احبار و رهبان به آن‌ها امر مي‌كردند و آن‌ها امرشان را گردن مي‌نهادند. (2)

غدير در قرآن

مشيّت و اراده مولي (ذات اقدس باري سبحانه) بر اين تعلّق يافت كه داستان غدير پيوسته باقي و تروتازه بماند و گذشت زمان آن‌را كهنه و متروك‌نسازد و سال و ماه ، از اهميّت و اثر آن نكاهد، لذا در پيرامون آن آياتي نازل فرمود كه با صراحت بيان تَرْجُمان آن باشد و امّت اسلامي هر صبح و شام با ترتيل ، آيات قرآن كريم را تلاوت و مدلول آيات كريمه را به‌خاطر بسپارند و گوئي خداوند سبحان ضمن تلاوت هريك از آيات مربوط به آن توجّه قاريان قرآن را به داستان مزبور معطوف مي‌دارد و اثر درخشان واقعه مهمّه غديرخمّ را در قلب قاري تجديد و طنين اين واقعه را در گوش او منعكس مي‌فرمايد تا هر مُسْلِم و قاري قرآن آنچه را كه از دين الهي در باب خلافت كبـري بر او واجـب گشته نصب‌العيـن قرارداده و به مدلـول آن استوار و ثابت بماند .
از جمله آيات كريمه: قول خداي تعالي است در آيه 67 سوره مائده : « يا اَيُّهَا الرَّسُولُ‌بَلِّغْ‌مااُنْزِلَ‌اِلَيْكَ‌مِنْ‌رَبِّكَ،وَاِنْ‌لَمْ‌تَفْعَلْ‌فَمابَلَّغْتَ‌رِسالَتَهُ وَاللّه‌ُيَعْصِمُكَ‌مِنَ‌النّاسِ».(3)
اين آيه شريفه روز هجدهم ذي‌الحجة سال حَجَّةُ‌الْوِداع (دهم از هجرت) نازل شد، پس از آن‌كه پيغمبرگرامي صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و بزرگوار به غدير خمّ رسيد جبرئيل در ساعت پنجم
1- 31/توبه. يعني احبار و رهبان‌خود (علماءوتاركين‌دنيا)راخدايان خودگرفتند نه‌خداي يگانه را !
2- اين داستان بسيار طولاني و بس سودمند و مشتمل بر فوائد بسيار است ، و ما فقط محل حاجت خود را از اين حيث استفاده نموديم .
3- يعني اي پيغمبر ، ابلاغ كن و برسان ( به مسلمين) آنچه را كه به سوي تو نازل گرديده و اگر چنين نكني، پس رسالت حقّ را بجانياورده‌اي و خداوندتو را از (كيد و دشمني) مردم‌نگاه مي‌دارد.
(42) قرآن ناطق
از روز مذكور بر آن‌جناب فرود آمد و گفت: يا محمّد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله همانا خداي‌متعال‌به‌تو درودمي‌فرستدومي‌فرمايد:«اي فرستاده خدا، ابلاغ‌كن آنچه‌را (كه درباره‌علي عليه‌السلام ) از جانب پروردگارت به تو نازل شده و اگر اين امر را اجراء ننمائي ، رسالت خود را انجام نداده‌اي ...» تا آخر آيه ، در اين موقع پيشروان آن كاروان عظيم كه تعداد آن‌ها يكصدهزار يا بيشتر بود نزديك جُحْفَة رسيده بودند پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله امر فرمود آن‌ها را كه از آن نقطه‌اي كه پيشروي كرده‌اند برگردانند و آن‌ها را كه عقب بودند در جاي خود متوقّف سازند تا علي عليه‌السلام را در ميان آن گروه آشكار سازد و آنچه را كه خداوند متعال درباره او نازل فرموده به آن‌ها ابلاغ فرمايد و (جبرئيل) آن جناب را آگاه ساخت، كه خداوند او را (از كيد بدخواهان) نگاهداري فرموده .
آنچه در بالا بدان اشعار نموديم در نزد علماي اماميه مورد اتّفاق همگاني است ، ولي ما اين‌جا در اين مقام به احاديث اهل سنّت در اين زمينه استدلال و احتجاج مي‌نمائيم ، از جمله :
حافظ ابوجعفر محمّدبن‌جرير طبري متوفّاي 310 (شرح حال او در جلد 1 ، صفحه 166 ترجمه الغدير ذكر شده است) . به اسناد خود با بررسي «كتاب الولايه» درطريق حديث غدير از زيدبن اَرْقَم روايت نموده كه: چون رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در بازگشت از حَجَّةُ‌الْوِداع به غديرخمْ رسيد ، هنگام ظهر بود و هوا در نهايت گرمي بود، به امر آن‌جناب خار و خاشاك آن محلّ را برطرف ساخته و نماز جماعت اعلام شد و ما همگي مجتمع شديم سپس خطبه رسا انشاء فرمود، بعد از آن فرمود: همانا خداوند متعال اين آيه را نازل فرموده است : « يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّه‌ُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ »(1) ، جبرئيل از طرف پروردگار به من امر نموده كه در اين محلّ (كه گروه مسلمانان حضور دارند) بايستم و هر سفيد و سياهي را آگاه نمايم به اين‌كه: عليّ بن‌ابي‌طالب برادر من، وصيّ من ، خليفه من و پيشواي
1- 67 / مائده .
قرآن ناطق (43)
بعد از من است ، من از جبرئيل درخواست كردم كه پروردگارم مرا از انجام اين امر بركنار فرمايد، زيرا مي‌دانستم كه افراد باتقوي كم و موذيان و ملامت‌كنندگان زيادند كه مرا به پيوستگي زياد با علي نكوهش مي‌كنند و از توجّه زياد من به علي به حدّي نگران و بدبين هستند كه مرا اُذُن (گوش) ناميده‌اند و خداي متعال ضمن اين آيه ، نكوهش و گفتار آنان‌رابه‌من‌خبرداد: « وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ اُذُنٌ قُلْ اُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ »(1) و اگر بخواهم نام آن‌ها را ببرم و آن‌ها را معرّفي كنم، خواهم نمود ، ولي با پاره نكردن پرده آن‌ها به كرامت خود افزودم .
خداي متعال راضي نشد جز به ابلاغ اين امر ، پس اي گـروه مـردم ايـن را بدانيد همانا خداوند او را (علي عليه‌السلام را) به عنوان وَلِيّ و امام بر شما نصب نمود و اطاعت امر او را بر همه واجب فرمود ، حكم او جاري و گفتار او روا و نافذ است و هركس با او مخالفت نمايد از رحمت خدا دور است و كسي‌كه او را تصديق نمايد مشمول رحمت پروردگار است بشنويد و اطاعت كنيد پس همانا : خداي مولاي شما است و علي امام شما است و سپس امامت در فرزندان من از صُلْب او (علي عليه‌السلام ) برقرار است ، تا روز قيامت ، حلالي نيست ، مگر آنچه خدا و رسولش آن‌را حلال‌فرموده‌اند و حرامي‌نيست مگرآنچه خدا و رسولش‌آن‌را حرام‌نموده‌اند و علمي نيست مگر خداي متعال آن را در من احصاء (و به من موهبت فرموده) و من آن را نقل نمودم به علي. پس ، از او گمراه نشويد و از اوامر او استنكاف ننمائيد ، زيرا او است كه به‌سوي حقّ راهنمايي مي‌كند و به حقّ عمل مي‌نمايد، خداوند توبه احدي را از آنان كه او را انكار نمودند نمي‌پذيرد و او را نمي‌آمرزد ، بر خدا حتم است كه چنين كند: او را جاويدان به عذاب دردناكي مبتلا كند پس او (علي عليه‌السلام ) افضل تمام مردم است بعد از من مادام كه رزق بندگان نازل مي‌شود و خلق جهان باقي هستند، آن كس كه خلاف او را مرتكب شود از رحمت خدا دور است .
1- و بعضي از آنان (منافقين) كساني هستند كه پيغمبر را اذيّت مي‌كنند و مي‌گويند كه او گوش است، بگو گوش بهتر است براي شما... (61 / توبه) .
(44) قرآن ناطق
اين گفتار من، از جبرئيل ، از خداوند است، پس هركس نگران باشد و بينديشد كه براي فرداي خود چه پيش فرستاده است ؟!
بفهميد محكم قرآن را (مطالب استوار و صريح آن را) و پيروي نكنيد متشابه آن را (آياتي كه نيازمند به بيان و تفسير و توضيح و تأويل است) و هرگز تفسير درست نتواند كرد آن را مگر كسي كه من دست او را گرفته‌ام و بازوي او را بلند نموده‌ام و به شما او را نشان مي‌دهم: هركس من مولاي اويم، اين علي مولاي او است و موالات او از جانب خداوند است كه آن را بر من نازل نموده است ، آگاه باشيد ، به‌طور تحقيق وظيفه خود را اداء نمودم ، آگاه باشيد امر حقّ را ابلاغ كردم ، آگاه باشيد آنچه را مأمور بودم به شما شنوانيدم ، آگاه باشيد آنچه‌نيازمند به توضيح بود ، توضيح نمودم ، امارت و فرماندهي مؤمنين بعد از مـن بـراي احـدي جـز او روا نيست سپـس ، او را (علي عليه‌السلام ) به بالا بلند فرمود تا به حدّي كه پاي او مقابل زانوي پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله قرار گرفت و فرمود : اي گروه مردم، اين برادر من و وصيّ من و فراگيرنده علم من است و جانشين من بر هركس كه به من ايمان آورده و بر تفسير كتاب پروردگار من و در روايتي افزود : « اَللّهُمَّ وَ الِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ وَ الْعَنْ مَنْ اَنْكَرَهُ ، وَ اغْضِبْ عَلي مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ » يعني بارخدايا دوست بدار دوستان او را و دشمن بدار دشمنان او را و از رحمـت خـود دور دار منكريـن او را و خشـم فرمـا بر كسي كه حقّ او را انكار نمايد .
بارخدايا تو نازل فرمودي هنگام آشكار كردن اين امر براي علي اين آيه را : « اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ » (بامامته) يعني امروز كامل ساختم براي شما دين شما را ، به سبب امامت او، پس هر كس به پيشوائي او و آن‌ها (امامان) كه از فرزندان من از صلب او هستند تا روز قيامت تن ندهد ، اين گروه اعمالشان نابود مي‌شود و آنان هميشه در آتش خواهندبود. هماناابليس باعث‌بيرون شدن آدم عليه‌السلام (با اين‌كه برگزيده خدا بود) گرديد، به‌سبب حسد، پس حسد نورزيد كه در نتيجه اعمال شما نابود شود! و قدم‌هاي ما بلغزد، دربـاره علي نازل شده‌است، سوره « وَالْعَصْرِ ، اِنَّ الاِْنْسانَ لَفي خُسْرٍ » .(1)
قرآن ناطق (45)
اي گروه مردم ! ايمان بياوريد به خدا و رسول او و به نوري كه با او نازل شده ، پيش از آن‌كه چهره‌هايي را دگرگون سازيم و آن‌ها را به پشت‌سر برگردانيم يا آن‌ها را لعنت كنيم همان‌طور كه اصحاب سبت را لعنت نموديم ، آن نور از خداوند در من است و سپس در علي عليه‌السلام و بعداز او درنسل او است تا قائم مهدي . اي گروه مردم ! به زودي بعد از من ، پيشواياني خواهند بود كه به سوي آتش دعوت مي‌كنند (پيروان خود را مستحقّ عذاب الهي مي‌نمايند) و روز قيامت كسي آن‌ها را ياري نمي‌كند و خداوند و من از آن‌ها بيزاريم ، آنان و ياران و پيروانشان در پست‌ترين دركات جهنّم خواهند بود و به زودي امر خلافت را بدون حقّ تبديل به پادشاهي (و تسلّط خودخواهانه برخلق) خواهند نمود، پس در اين هنگام است كه خداوند به مجازات شما مي‌پردازد اي گروه جنّ و انس و به‌سوي شما شراره‌هاي آتش و مس‌گداخته روان مي‌سازد و در اين هنگام ديگر روي نصرت نخواهيد ديد ... تا پايان حديث.(2)
دنبال و پايان اين گفتگو:
قُرْطُبِيّ در جلد 6 تفسيرش ، صفحه 242 درباره قول خداي تعالي: « يا اَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ » گويد: اين، يك تأديبي است براي پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و تأديبي است براي دانشمندان از امّت او به اين‌كه، چيزي از امر شريعت خدا را كتمان نكنند ، در حالي‌كه خداي متعال مي‌دانست كه پيغمبر او چيزي از وحي الهي را كتمان نمي‌نمايد.
1- درجلد 6 «الدر المنثور» صفحه 392 از طريق ابن مَرْدَوَيْه از ابن‌عباس ذكر شده كه قول خداي تعالي «اِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ » درباره علي عليه‌السلام و سلمان نازل شده است .
2- نقل از كتاب «ضياء العالمين» .
(46) قرآن ناطق

اكمال دين به ولايت

و ازجمله آياتي‌كه در روز غدير در شأن اميرالمؤمنين عليه‌السلام نازل شد اين آيه است :
«اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لِكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا» (1)
اماميّه به‌طور عموم و بدون استثناء اتفاق دارند به اين‌كه : اين آيه كريمه پيرامون نصّ غـديـر بعــد از آن كــه پيغمبــر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ولايــت مــولاي ما اميرالمؤمنين عليه‌السلام را با كلماتي روشن و صريح اعلام و اظهار فرمود نازل شده است . در نتيجه ، نصّ آشكار و جليّ بر اين امر را در برگرفت به‌طوري كه صحابه پيغمبر دانستند و عرب آن را درك و فهم نمودند و هركس كه اين خبر به او رسيد، بدان استدلال و احتجاج نمود و بسياري از علماء تفسير و پيشوايان فنّ حديث و حافظين آثار از اهل سنّت يا اماميّه بر آن اتّفاق نموده‌اند و آن حقيقتي است كه معتبر شناخته شده و نقلي كه در جلد 3 تفسير رازي، صفحه 529 از اصحاب آثار (راويان و مفسّرين) ثبت گشته آن را تأييد مي‌نمايد و مشعر بر اين است كه : پس از نزول اين آيه بر پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آن‌جناب بيش از هشتاد و يك روز يا هشتاد و دو روز زنده نبود .

برخي‌از روايات مربوط به وقت نزول آيه اكمال دين

1ـ حــافـظ، ابـونعيـم اصفهاني، متوفاي 430 در كتاب خود ( ما نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ في عَلِيٍّ عليه‌السلام ) روايــت نمــوده گــويــد : حــديــث كــرد مــا را ، محمّــدبــن‌احمــدبــن علــي بــن مُخَلَّــد (مُحْتَسِــب، متــوفــاي 357) كــه او از محمّد بــن عثمــان بــن‌ابــي شَيْبَــة و او از يحيــي حَمّانِــيّ و او از قيــس بن ربيع و او از ابي‌هارون عَبْـدي، از ابـي‌سعيـد خُـدْرِيّ رَضِيَ‌اللّه‌ُ عَنْهُ روايت نمـوده كـه: پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مردم را در غدير خمّ به‌سوي علي عليه‌السلام دعوت نمود به امر آن‌جناب خار
1- 3 / مائده. امروز دين شما را كامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و دين اسلام را براي شما دين پسنديده قراردادم .
قرآن ناطق (47)
و خـاشـاك زيـر درخت برطرف شد و آن روز پنجشنبه بود ، سپس پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله علي عليه‌السلام را طلبيد و دو بازوي او را گرفت و بلند كرد تا به حدّي كه مردم سفيدي‌زيربغل‌رسول‌خداراديدند.سپس‌آن اجتماع متفرّق نشد مگر بعد از نزول اين آيه: « اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ » تا آخر آيه .
پس رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود : « اَللّه‌ُ اَكْبَرُ عَلي اِكْمالِ الدّينِ وَ اِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رِضَي الرَّبِ بِرِسالَتي وَ بِالْوِلايَةِ لِعَلَيٍّ مِنْ بَعْدي » سپس فرمود : « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ ، اَللّهُمَّ وَ الِ مَنْ والاهُ ، وَ عادِ مَنْ عاداهُ ، وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ ، وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ » .
در اين هنگام حسّان عرض كرد : يا رَسُولَ اللّه‌ِ اجازه‌فرما درباره علي عليه‌السلام اشعاري بگويم كه شما آن‌ها را بشنويد ، فرمود : بگو به ميمنت و بركت‌الهي ، پس حَسّان برخاست و گفت اي گروه بزرگان قريش من پيرو امر ولايت گفتار خود را به شهادت رسول خدا كه در امر ولايت ممضي و مجري است اعلام مي‌دارم ، سپس گفت :
يُناديهِم يَوْمَ الْغَديرِ نَبِيُّهُم بِخُمٍّ، فَأسْمَعْ بِالرَّسُولِ مُنادِيا
يَقُولُ فَمَن مَوْلاكُم وَ وَلِيُّّكُم فَقالُوا وَلَمْ يَبْدُوا هُناكَ التَّعامِيا
اِلهُك مَوْلانا وَ اَنتَ وَلـِيُّنا وَ لَمْ تَرَمَنّا فِي الْوِلايَةِ عاصِيا
فَقالَ لَهُ قُمْ يا عَلِيُّ فَاِنَّني رَضيتُكَ مِنْ بَعْدي اِماما وَ هادِيا
فَمَن كُنْتُ مَوْلاهُ ، فَهذا وَلِيُّهُ فَكُونُوا لَهُ اَنصارَ صِدْقٍ مُوالِيا
هُناكَ دَعا اللّهُمَّ وَ الِ وَلِيَّهُ وَ كَنْ لِلَّذي عادا عَلِيّا مُعادِيا(1)
1- يعني : ندا مي‌كند آنان را پيغمبرشان روز غدير در خم چه سزاست نداي پيغمبر را شنيدن، مي‌گويد كيست مولا و ولي شما؟ همگي گفتند و غفلت نورزيدند : خداي تو مولاي ما و تو ولي ما هستي و در ميان ما از ولايت تو كسي را نمي‌بيني كه سرپيچي كند، پس گفت به او يا علي برخيز كه بعد از خود تو را امام و راهنما پسنديدم پس هركه من مولاي اويم اين علي مولاي اوست پس همگي باشيد ياران صدق و دوستداران او، در آن موقع رو به خدا كرد و گفت خدايا دوست دار دوست دارنده او را و براي كسي كه علي را دشمن بدارد دشمن باش .
(48) قرآن ناطق
2ـ اخطب خطباء، خوارزمي، متوفاي568 در «مناقب» ، صفحه 80 گويد: خبرداد ما را، سيّدالحُفّاظ، ابومنصور شهردار بن‌شيرويه‌بن شهردار ديلمي،در ضمن آنچه كه از همدان‌به‌من‌نوشت گفت‌نقل‌كرده مراابوالفتح عبدوس‌بن‌عبداللّه‌بن‌عبدوس‌همداني (به وسيله‌كتابت) گفت خبرداد مرا عبداللّه‌بن‌اسحاق‌بَغَوِيّ،ازحسن‌بن‌عليل‌غَنَوِيّ ، از محمّد بن‌عبدالرحمن‌زراع،ازقيس‌بن‌حفص،ازعلي‌بن‌حسن‌عبدي،ازابي‌هارون‌عبدي،ازابي‌سعيد خُدْرِيّ، كه گفت: روزي‌كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مردم را در غدير خمّ طلبيد ، حسب‌الامرآن‌جناب خار و خاشاك زير درخت برطرف شدو آن روز پنجشنبه بود، سپس مردم را دعوت‌به سوي علي عليه‌السلام كردو بازوي او (علي عليه‌السلام )راگرفت و بلند نمود تابه حدّي كه مردم زير بغل‌هاي پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله راديدند تا اين كه اين آيه نازل شد: « اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ ... » الاية ، تا پايان حديث طبق الفاظي كه به طريق ابي‌نعيم اصفهاني مذكور افتاد .

عذاب واقع شده در مورد منكر غدير

از جمله آيات نازله بعد از نصّ غدير قول خداي تعالي است در سوره «المعارج» كه مي‌فرمايد: « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْكافِرينَ لَيْسَ لَهُ دافِعٌ مِنَ اللّه‌ِ ذِي‌الْمَعارِجِ »(1) كه علاوه بر اعتقاد شيعه به آن ، جمعي از علماي اهل سنّت كه شخصيت‌شان مورد تصديق است آن را در كتب تفسير و حديث ثبت و ضبط نموده‌اند .
و اينــك به ذكر نصّ برخــي از روايات مذكــور توجّه كنيـــد :
1 ـ حافظ ، ابوعُبَيْد هَرَوِيّ (كه در سال 223/4 هجري قمري درمكّه درگذشته و شرح حال او در جلد 1 ، ترجمه الغدير، صفحه 147 ذكر شده)، در تفسير خود «غريب القرآن» روايت نموده گويد: پس از آن كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در غدير خُمّ تبليغ فرمود آنچه را كه مأمور بدان بود و اين امر در بلاد شايع و منتشر شد ، جابر بن نضربن حارث بن كلده عبدري آمد و خطاب به پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نموده گفت: به ما از طرف خداوند امر كردي كه گواهي به يگانگي خداوند و رسالت تو بدهيم و نماز و روزه و حج و زكاة را امتثال
1- 1 ـ 3/معارج. تقاضاكننده‌اي، تقاضاي‌عذابي‌كردكه واقع شد.اين عذاب مخصوص كافران است و هيچ‌كس نمي‌تواند آن را دفع كند. از سوي خداوند ذي‌المعارج است ( خداوندي كه فرشتگانش بر آسمان‌ها صعود مي‌كنند ).
قرآن ناطق (49)
كنيم همه را از تو پذيرفتيم و قبول كرديم و تو به اين‌ها اكتفا ننمودي تا اين‌كه بازوي پسر عمّت را گرفتي و بلند نمودي و اورا بر ما برتري دادي و گفتي: « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ »، آيا اين‌امر از طرف تواست يا از جانب خداوند ؟! رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود : قسم به خداوندي كه معبودي جز او نيست اين امر از جانب خداوند است. نامبرده پس از شنيدن اين سخن رو به طرف شتر خود روان شد در حالي‌كه مي‌گفت : بارخدايا ! اگر آنچه محمّد مي‌گويد راست و حقّ است بر ما سنگي از آسمان ببار و يا عذابي دردناك به ما برسان ، هنوز به شتر خود نرسيده بود كه سنگي از فراز بر سر او آمد و از دبر او خارج شد و او را كشت و خداي تعالي اين آيه را نازل فرمود : « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ... » تا آخر .
2ـ ابوبكر نقّاش موصلي بغدادي (كه در سال 351 درگذشته و شرح حال او در جلد 1 الغدير ، صفحه 172 ذكر شده است) در تفسير خود «شِفاءُ الصُّدُور» حديث ابوعبيد مذكور را روايت نموده با اين تفاوت‌كه نام شخص مزبور را به جاي جابربن نضر : حارث بن نعمان فِهري ذكر نموده است .
3ـ شيخ برهان‌الدين علي حلبي، شافعي ، متوفّاي 1044 در جلد 3 (اَلسّيرَةُ الحَلَبِيَّة) صفحه 302 اين داستان را چنين ذكر كرده :
چون‌اين‌گفتاررسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله : «مَنْ‌كُنْتُ‌مَوْلاهُ‌فَعَلِيٌ‌مَوْلاهُ» درشهرهاواقطار مختلفه شايع و منتشر و به حَرْث‌بن‌نُعْمان فِهْرِيّ رسيد، به مدينه آمد و شتر خود را در مسجد خوابانيد و داخل شد در حالي‌كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نشسته بود و اصحاب او در پيرامونش بودند ، آمد تا مقابل پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله زانو به زمين زد و گفت : يا محمّد ... تا آخر داستان .

عيد غدير در اسلام

از جمله اموري كه به منظور ثبات و نشر داستان غدير و جاودان ماندن خاطره آن و تأمين تحقّق و ثبوت مفاد آن مورد توجّه و اهتمام بوده، عيد گرفتن اين روز تاريخي است كه همه ساله در روز و شب آن مجامع و محافل تشكيل مي‌شود و مراسم بندگي
(50) قرآن ناطق
خدا و ابراز خشوع به درگاه احديّت اجراء مي‌گردد و سيره نيكي و بخشش و بذل وجوه خيريّه و توجّه به حال بي‌نوايان و مستمندان و توسعه به زندگي خانواده‌ها و عائله‌ها و پوشيدن لباس‌هاي نو و زيبا با آرايش، پيروي و مورد عمل قرارگيرد و در نتيجه اجراء اين تشريفات و تظاهرات درميان مردم است كه توجّه عموم طبقات به طرف يك وضع نوين و منظره جالب معطوف شده و اين وضع بي‌خبران را وامي‌دارد به تفحّص و پرسش علل و موجبات آن و منجر مي‌شود به تجسّس از روايت آن و دانايان به بيان روايات متواتره مشتمل بر اين امر خطير پرداخته و گويندگان و سرايندگان به ايراد خطابه و انشاء قصايد و منظومات مي‌پردازند و بدين وسائل رشته روايت غديرخم و اسناد آن به يكديگر متّصل و پيوسته گشته و درميان هر قوم و گروه و در هر عصر و زمان اين خبر تكرار و اين داستان به زبان‌ها جاري و طرق متصله آن در اذهان محفوظ و پايدار مي‌گردد.
آنچه از اين كيفيّت براي اهل تحقيق آشكار مي‌شود دو امر است ، يكي اين كه عيد غدير خم فقط اختصاص به گروه شيعه ندارد هرچند كه اين گروه نسبت به اين امر علاقه خاصّي ابراز مي‌نمايند، ولي درعين حال ديگران هم از ساير فرق مسلمين در اين عيد با شيعه شركت مي‌نمايند ، بيروني در «اَلاْآثارُ الْباقِيَةُ فِي الْقُرُونِ الْخالِيَةِ» صفحه 334 اين روز را از جمله اعيادي ذكر نموده كه مورد توجه و اعتناء اهل اسلام است و در «مَطالِبُ السَّئُول» تأليف ابن طلحه شافعي در صفحه 53 چنين مذكور است : روز غديرخمّ را اميرالمؤمنين عليه‌السلام در شعر خود يادكرده و اين روز عيد گشته براي اين كه روزي است كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آن جناب را به اين جايگاه ارجمند (ولايت) منصوب نموده و او را بدين جهت بر جميع خلق برتري بخشيده و در صفحه 56 گويد: هر معنايي كه ممكن است لفظ مولي دلالت بر آن داشته باشد نسبت به شخص رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله همان معني را براي علي عليه‌السلام قرارداده و اين مرتبه‌اي است عالي و جايگاهي است رفيع و مقامي است شامخ كه آن جناب را بدان مخصوص نموده و به همين جهت اين روز، روز عيد و هنگام سرور و شادماني و موسم انبساط و مسرّت دوستان او گشته ... انتهي .
قرآن ناطق (51)
امر دوم : اين است كه سابقه اين عيد امتداد داشته و پيوسته در اعصار و قرون گذشته چنين بوده تا دوران عهد پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و آغاز پيدايش اين فضيلت و عيد ، روز غدير بوده است. در حَجَّةُ‌الْوِداعِ پس از آن كه پيغمبر اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله جايگاه استوار و ثابت خلافت كبري را آشكار و مركز امارت خود را از وجهه ديني و دنيوي به آن گروه عظيم از پيروان خود ابراز فرمود و مبناي رفيع دين مقدّسش را معيّن داشت ، در نتيجه روز مزبور عالي‌ترين اشتهار را به دست آورد تا به حدّي كه هركس با اسلام و معالم اسلام وابسته و معتقد بود از موقعيت آن روز قرين مسرّت گرديد، چه مسرّتي از اين بالاتر كه در چنين روزي مركز شريعت و سرچشمه ريزش و فيضان انوار تابان احكام‌دين معلوم و مشهودگشته و ديگراميال و اهواء اين و آن اين‌پايگاه استوار را زايل و منقلب نمي‌كند و جهل و ابهامي وجود ندارد كه اين امر صريح را در گودال پست اوهام پنهان نمايد ، چه روزي بزرگ‌تر از اين روز است ؟ در حالتي كه سنن و آداب شريعت در اين روز آشكار گشته و شاهراه سعادت نمايانده شده و تكميل دين و اتمام نعمـت در آن صـورت گرفتـه و قرآن‌كريـم آن را تأييـد و پشتيبـاني نمــوده .
زماني كه پادشاهان صوري بر سرير سلطنت تكيه مي‌زنند ملّت آن روز را روز شادي و مسرّت و عيد مي‌گيرند و به افتخار آن چراغان مي‌كنند، محافل جشن تشكيل مي‌دهند و گروه گروه در آن مجامع و محافل مجتمع شده و خطباء و ادباء به ايراد خطابه و سرودن مدايح و قصائد مي‌پردازند و خوان‌هاي نعمت مي‌گسترانند چنان‌كه اين سيره و عادت در هر قوم و ملّتي معمول است ، بنابراين قاعده روزي‌كه سلطنت اسلامي ولايت عظماي دين تحقّق يافته به نام شخصيّتي كه پيغمبر اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به وحي الهي او را با تصريح و تأكيد به آن مقام منصوب فرموده سزاوارتر است كه چنين روزي عيد گرفته شود و مجلّل‌ترين مظاهر جشن و سرور در آن نمايان گردد و به اعتبار اين‌كه چنين روزي از اعياد ديني است شايسته و روا است كه مضافا بر
(52) قرآن ناطق
اجراء مراسم شادي و مسرّت اموري نيز كه موجب قرب به درگاه حضرت باري است از روزه و نماز و دعا و غيره مورد عمل قرارگيرد . و براي تأمين همين منظور و اموري كه ذكر شد، رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله امر فرمود: حاضرين در آن مجمع را از امّت خود كه از جمله آن‌ها شيخين (ابوبكر و عمر) بودند و ديگر بزرگان قريش و وجوه انصار (1)و همچنين زوجات خود را كه بر اميرالمؤمنين عليه‌السلام وارد شوند و او را به اين منصب عالي و حظّه وافري‌كه به سبب عهده‌دار شدن مقام ولايت كبري و اريكه امر و نهي در دين خدا احراز نموده تهنيت و شادباش گويند .

داستان تهنيت به پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پس از اعلام ولايت علي عليه‌السلام

امام طبري ـ محمّد بن جرير ـ در كتاب (الولايه) حديثي را به اسناد خود آورده از زيد بن اَرْقَم كه قسمت زيادي از آن در صفحات 89 ـ 92 كتاب ترجمه الغدير جلد دوّم ذكر شده است و در پايان حديث مزبور است كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود اي گروه مردم بگوئيد : پيمان بستم با تو از صميم قلب و عهد نموديم با زبان و دست بيعت داديم بر اين امر، عهد و پيمان و بيعتي كه اولاد و اهل بيت و كسان خود را بدان وادار نمائيم و به جاي اين سيره مقدّس روش ديگري را نپذيريم و تو گواه بر ما هستي و خداوند از حيث گواهي كافي است ، بگوئيد آنچه را به شما تلقين و تعليم نمودم و سلام كنيد برعلي با تصريح به فرماندهي اهل ايمان و بگوئيد : « اَلْحَمْدُ لِلّهِ الَّذي هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلا اَنْ هَدانَا اللّه‌ُ » همانا خداوند هر صدا و آهنگي را مي‌شناسد و مي‌شنود و به خيانت هر خائن واقف است ، پس هركس پيمان‌شكني كند به زيان خود كرده و كسي كه به پيمان خدايي وفادار بماند، خداي پاداش بزرگ به او خواهد داد، بگوئيد چيزي را كه موجب رضايت خداوند است و اگر ناسپاسي كنيد خداوند از شما بي‌نياز خواهد بود .
1- شخصيت‌هاي شناخته شده از انصار.
قرآن ناطق (53)
زيدبن‌ارقم گفت : در اين هنگام مردم روبه‌طرف رسـول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شتافتند در حالي كه همه مي‌گفتند: « سَمِعْنا وَ اَطَعْنا عَلي اَمْرِاللّه‌ِ وَ رَسُولِهِ بِقُلُوبِنا » يعني: شنيديم و بر امر خدا و رسولش از صميم قلب فرمانبرداريم و اوّل كساني كه دست خود را به‌عنوان اطاعت و بيعت به پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و علي عليه‌السلام رسانيدند، ابي‌بكر و عمر و عثمان‌وطلحه وزبيربودندباباقي‌مهاجرين‌و انصارو سايرمردم تاهنگامي‌كه نمازظهر و عصر در يك وقت خوانده شد و اين جريان امتداد يافت تا نماز مغرب و عشاء نيز در يك وقـت خوانـده شـد و تا سـه روز امر دسـت دادن و بيعـت پيوستـه ادامـه داشت .
و خصوص داستان تهنيت شيخين را تعداد بسياري از پيشوايان حديث و تفسير و تاريخ اهل سنّت كه عدّه آنان قابل توجّه است روايت نموده‌اند، چه آن‌ها كه اين داستان را به‌طور مُرْسَل (1) ترديدناپذير روايت نموده‌اند و چه آن‌ها كه آن را به مسانيد صحيح (2) و رجال ثقه و مورد اعتماد روايت نموده‌اند كه سلسله ناقلين منتهي مي‌شود به تعدادي از صحابه مانند ابن‌عباس و ابي‌هُرَيْرَة و بُراء بن عازِب و زيدبن اَرْقَم.
و ازجمله پيشوايان‌حديث و تفسيركه داستان‌مزبور را روايت كرده‌اند عبارتند از :
1ـ امام و پيشواي حنبليان ، احمد بن حنبل متوفاي 241 در جلد 4 مسند خود در صفحه 281 از عُفّان ، از حَمّاد بن سَلْمَة، از عليّ بن زيد، از عَدِيّ بن ثابت ، از بُراء بن عازِب روايت نموده كه گفت: ما با رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بوديم . تا پايان روايتي كه به لفظ مذكور از طريق ابن ابي شيبه ذكر شد، با اين فرق كه در روايت مزبور در آغاز اعلام ولايت كلمه اَللّهُمَّ (بارخدايا) ذكر نشده است .
2ـ قاضــي ابوبكـر باقِلاّنِيّ بغدادي ، متوفاي 403 (شرح حال وي در جلد 1
1- حديثي است كه بعضي از راويان در سلسله سند آن حذف گرديده و به امام معصوم نسبت داده شده است.
2- حــديثــــي اســــت كــــه راويـــــان آن شيعــــه 12 امــامـــــي عـــــادل باشنـــــــد.
(54) قرآن ناطق
ترجمــه الغديــر ، صفحــه 177 ذكر شــده است) داستــان مزبــور را در كتاب خود «التمهيد في اصــول الديــن» صفحــه 171 با دقّــت در سنــد روايــت نمـوده است .
3ـ فخرالديـن رازي شافعي ، متوفّاي 606 داستان تهنيت را در تفسير كبير خود جلــد 3 ، صفحــه 636 روايــت نموده است .
4ـ جلال‌الدين سيوطي متوفّاي 911 داستان تهنيت رادر «جمع الجوامع» به‌طوري‌كه در كنزالعُمّال جلد 6 ، صفحه 397 مذكور است به نقل از حافظ ابن‌ابي‌شيبه در صفحه 181 ذكر نموده .
مفاد حديث غدير
پس از آنچه در مباحث اين كتاب شرح و بيان شد اميد است كه ديگر زمينه و راهي براي شكّ و ترديد در صدور حديث غديرخمّ از مصدر مقدّس نبوي باقي نمانده باشد و امّا دلالت آن بر امامت مولاي ما اميرالمؤمنين عليه‌السلام اگر هرچيز در خور شك و ترديد باشد شكّي نداريم در اين كه لفظ (مَوْلي) خواه برحسب وضع لغوي ، صريح در معناي مقصود ما باشد و خواه به واسطه مشترك بودن آن بين معاني بسيار و متعدد ، مفاد آن مجمل باشد و خواه از قرائن تعيين كننده معناي امامت كه منظور ما است عاري و برهنه باشد و خواه چنين قرائني را در برداشته باشد، در هر صورت اين لفظ در اين مقام جز به همين معني به معناي ديگر دلالت نخواهد داشت زيرا آنان كه در آن اجتماع عظيم (روز غدير خم) اين لفظ را شنيده و درك نموده و يا پس از زماني اين خبر مهمّ به آن‌ها رسيده از كساني كه به نظر و سخن آن‌ها در لغت استدلال مي‌شود (و نظر آن‌ها حجّيت دارد) همه، همين معني را از اين لفظ فهميده‌اند بدون اين كه در ميان آن‌ها منع و انكاري ديده شود ؟ و درك و فهم همين معني پيوسته بعد از آن‌هادرميان‌شعراورجال‌ادب‌جريان‌داشته‌تاعصرحاضرماوهمين(وحدت‌تشخيص) برهاني است قاطع در معناي مقصود و در طليعه اين گروه‌هاي پي‌درپي شخص مولي اميرالمؤمنين عليه‌السلام است ، آن‌جا كه در پاسخ نامه معاويه ابياتي انشـاء و مرقوم داشته كه در محل خـود خواهيـد شنيـد و ايـن بيــت در آن منصــوص اسـت .
وَ اَوْجَبَ لي وَلايَتَهُ عَلَيْكُمْ رَسُولُ اللّه‌ِ يَوْمَ غَديرِ خُمٍّ(1)
قرآن ناطق (55)
و از جمله آنان حَسّان‌بن ثابت است كه در سرزمين خمّ و روز معهود شخصا حضور داشته و از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رخصت خواست كه داستان حديث و امر ولايت را به نظم درآورد و از جمله ابيات او اين بيت است:
فَقالَ لَهُ قُمْ يا عَلِيُّ فَاِنَّني رَضيتُكَ مِنْ بَعْدي اِماما وَ هادِيا(2)
و گروهي از نوابغ دانشمندان كه عارف به رموز علم و عربيت بوده‌اند با التزام به موارد لغت و آگاهي به وضع الفاظ و تقيد به موازين صحيح در تركيب كلام و شعر از آن دسته پيروي نموده‌اند مانند : دِعْبَل خُزاعِيّ و حمّانِيّ كوفيّ و امير ابوفَراس و عَلَمُ‌الْهُدي : مرتضي و سيد شريف : رضي و حسين‌بن حَجّاج و ابن رومي و كَشاجِم و صَنَوْبَرِيّ و مُفَجِّع و صاحب بن عِباد ، ناشي‌ء صغير و تَنُوخِيّ ، زاهي ، ابوالعلاء سروي ، جوهري ، ابن عَلَويّه ، ابن حَمّاد و ابن طباطبا ، ابي الفَرَج ، مهيار ، وصولي نيلي ، فَنْجْكِرْدِيّ و غير از آن‌ها از بزرگان ادب و استادان لغت ، كه آثار آن‌ها با گذشت روزگاران پيوسته نقل و ثبت گشته تا عصر و زمان ما و براي هيچ سخندان و اهل فنّ روا و ممكن نيست كه به خطاي همه آن‌ها در تشخيص حكم كند، چه تمامي آنان خود سرچشمه لغات و مرجع اصلي امّت در ادب مي‌باشند .
و در اين زمينه افراد و دسته‌هايي از مردم بوده‌اند كه از آن لفظ (مولي و وليّ) اين معني را فهميده‌اند و آن‌هااگرچه با شعر بدان اِشعار نكرده‌اند ، ولي در سخنان صريح خود آن را آشكار ساخته‌اند و يا از مضمون خطابشان اين معني آشكار گشته
1- و واجب ساخت براي من ولايت خود را بر شما . رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غديرخمّ (مترجم).
2- پس مراورا گفت : يا علي برخيز ، همانا من تو را پسنديدم بعد از خود به عنوان امام و راهنما ، (مترجم).
(56) قرآن ناطق
و از جمله آنان شيخين (ابوبكر و عمر) هستند ، هنگامي كه به‌منظور تهنيت و بيعت به نزد اميرالمؤمنين عليه‌السلام آمـدند در حالي‌كه مي‌گفتند: « اَمْسَيْتَ يَا بْنَ اَبي طالِبٍ مَوْلي كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ » نمي‌دانم كدام يك از معاني مولي كه تطبيق آن بر مولاي ما امكان داشته قبل از آن روز وجود نداشته تا تازه شناخته شود و شيخين بيايند و براي خاطر آن او را تهنيت گويند و تصريح نمايند كه در آن روز موسوم و موصوف به آن گرديد؟! آياآن معاني‌عبارت‌از نصرت و محبّت است كه علي عليه‌السلام از روزي كه از سينه ايمان شير خورده و با برادر و پسر عم برگزيده خود نشو و نما كرده پيوسته متّصف به آن‌ها بوده ؟! يا معاني ديگر مولي كه نمي‌توان آن‌ها را در اين مقام بخصوص منظور و مراد دانست ؟! نه به‌خدا قسم نه اين و نه آن هيچ‌يك نبود جز همان معنائي كه همه حاضرين آن را فهميده بودند يعني اولويّت علي عليه‌السلام به آن دو نفر و به جميــع مسلميـن از خـودشـان و بر همين معني و مبني با او بيعت كردند و او را تهنيت گفتند .
و از جمله آنان (كـه هميـن معنـي را از ولايـت برداشت نموده‌اند) گروهي هستند كه بر اميرالمؤمنـين عليه‌السلام در ميدان وسيع كوفه وارد شدند در حالي‌كه عرض مي‌كردند : « اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا مَوْلانا » امام عليه‌السلام براي واقف ساختن ساير شنوندگان و حاضرين بر معني درست، از آن‌ها توضيح خواست و فرمود: من چگونه مولاي شما هستم در حالي كه شما گروهي از عرب هستيد ؟! آنان در جواب آن حضرت عرض كردند: ما از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غديرخم شنيديم كه مي‌فرمود: « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌ مَوْلاهُ » (1) خواننده گرامي خود مي‌داند: آن مولويّت كه در نظر عرب (عربي كه هرگز در برابر هركس خاضع نمي‌شود) مورد اهميّت و داراي عظمت است تنها ، محبّت يا نصرت و ياسايرمعاني عرفي مولي نبوده . بلكه اين مولويّت همان رياست كبري و
1- مراجعه شود به آنچه در گذشته دائر به اسناد اين حديث و متن آن در صفحه 46 ـ 52 ترجمه الغدير بيان شده است .
قرآن ناطق (57)
سروري است كه تحمّل آن براي آنان سخت و دشوار بوده مگر موجبي براي خضوع و گردن نهادن آن‌ها در قبال آن معني دست دهد و معناي مزبور همان است كه در حضور آن جمعيّت اميرالمؤمنين عليه‌السلام به‌طور استفهام توضيح خواست و آن‌ها را ملزم ساخت كه در جواب آن حضرت عرض نمودند كه از نصّ و تصريح رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آن را فهميده‌اند و درك نموده‌اند .
درك و فهم اين معني حتّي بر زنان پرده‌نشين پوشيده نبوده چنان‌كه در صفحه 79 ، جلد دوّم ترجمه الغدير از زمخشري در ربيع‌الابرار نقل شده است كه بانو دارميه حُجُونِيَّة كه معاويه از سبب دوستي او نسبت به اميرالمؤمنين عليه‌السلام و كينه او نسبت به خودش پرسش نمود؟ آن بانو استدلال به اموري نمود ، از جمله به اين امر كه : رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله سمت ولايت را براي اميرالمؤمنين عليه‌السلام در روز غدير خمّ برقرار فرمود و كينه خود را نسبت به او (معاويه) به اين علّت اعلام نمود كه او (معاويه) با كسي جنگ كرده كه بر امر خلافت از او (معاويه) اولي بوده و آن مقامي را كه در خور آن نبوده طلب نموده و معاويه بر او در اين مورد انكاري ننمود !!
با اين حالات و كيفيّات آيا معناي ديگري براي مولي جز آنچه ما مي‌گوئيم و جز معنايي كه خود آن‌جناب فهم و درك كرده يا آنان‌كه از صحابه براي او شهادت و گواهي دادند و آنان كه براي پنهان داشتن فضيلت او كتمان شهادت كردند تا مبتلاي بلاي افتضاح‌آور شدند يا آنان كه با او طريق منازعت پيمودند تا دهن‌هايشان به واسطه آن شهادت بسته شد، فهميدند معقول و متصوّر است ؟ و گرنه در برابر معارضه و منازعه امر خلافت در معني حبّ و نصرت چه گواهي براي آن‌جناب بود و حال آن كه اين دو معني شامل ساير مسلمين هم بود و اختصاص به آن‌جناب نداشت مگر بنابر تعريفي كه به زودي ذكر آن را خواهيم نمود و آن همان معني اولويّت است كه مطلوب ما است .
و آن‌ها كه بر موارد استدلال و احتجاج بين افراد اُمّت و اجتماعات آنان يا به احتجاجاتي كه در خلال كتب بسيار از قديم‌ترين ازمنه تا عصر حاضر تأليف و
(58) قرآن ناطق
تصنيف گرديده بررسي و وقوف يافته‌اند به خوبي مي‌دانند كه اهل لسان از حديث غديرخُم جز همان معني اولويّت كه در اثبات امامت مطلقه بدان استدلال مي‌شود معني ديگري نفهميده‌اند كه عبارتست از همان الويّت از هر فرد نسبت به جان و مال او در امر دين و دنيايش ، همان اولويّت كه براي رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و جانشينان منصوص او بعد از او مسلّم و ثابت است .

قراين معيّنه در مورد معناي مَوْلي درحديث غدير

مولي به معناي ـ اَوْلي بِالشَّيْ‌ء ـ است و چنانچه ما از آن‌كه گفتيم تنزّل كرده و بگوئيم : يكي از معاني مولي اين معني است و آن را مشترك لفظي بدانيم ، (بازهم مقصود حاصل است) زيرا در حديث مزبور (حديث غدير) قرينه‌هاي متّصله و گاهي منفصله وجود دارد كه با وجود اين قرائن اراده غير اين معني از بين مي‌رود ـ اينك بيان مطلب :
قرينه اول ـ مقدّمه حديث است و آن ، سخن پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است كه فرمود: « اَلَسْتُ اَوْلي بِكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ » (يعني آيا من سزاوارتر نيستم به شما از خود شماها) يا سخنان ديگر آن‌جناب به الفاظ ديگر كه همين معني را مي‌فهماند و متفرّع فرمود بر اين سخن خوداين جمله‌را: « فَمَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌ مَوْلاهُ » و اين حديث را به كيفيتي كه بيان شد بسياري از علماء فريقين ـ روايت نموده‌اند و از حُفّاظ اهل سُنّت و پيشوايان آنان اين‌هاست :
1ـاحمدبن‌حنبل 2ـابن‌ماجَة 3ـطبري 4ـبَيْهَقِيّ 5ـ خوارزمي 6ـ بيضاوي 7ـسيوطيّ.
بنابراين مطلب ، اگر رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله غير از معنايي كه در مقدمه سخن خود «اَلَسْتُ اَوْلي بِكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ ...» بدان تصريح فرموده معناي ديگري را اراده فرموده بود ، فرمايش آن‌جناب به صورت كلامي درمي‌آيد كه رشته ارتباط آن گسيخته باشد و قسمتي از آن با قسمت ديگر بي‌ارتباط باشد (و ما پيغمبر بزرگوار را بزرگ‌تر مي‌دانيم از هر لغزش و سخن نارسائي) و در اين‌صورت سخن آن حضرت از مرز
قرآن ناطق (59)
بلاغت جدا مي‌بود در حالي كه آن‌جناب افصح بلغا و بليغ‌ترين كساني است كه به زبان عربي دهن گشوده است، پس جز اذعان و اعتراف به ارتباط اجزاء كلام آن حضرت با متّحد دانستن معني در مقدمه و ذي‌المقدمه راهي نيست و حقّ هم در هر كلامي كه از وحي الهي‌سرچشمه گرفته جزآن‌نيست .
و مزيد بر توضيح و بيان مطلب براي شما (خوانند گرامي) شرحي است كه در تذكره سبط ابن جوزي در صفحه 20 مذكور است ، نامبرده بعد از تعداد ده معني براي مولي و تصريح به اين‌كه معناي دهم مولي (اَوْلي) است ، چنين گويد: و مراد از (مولي) در حديث (غدير) طاعت مخصوص است ، پس معناي دهم (كه: اولي است) متعيّن است و معناي حديث چنين مي‌شود : هركس من اولي به او هستم از خودش ، پس علي عليه‌السلام اولي به او است و حافظ ابوالفرج يحيي‌بن‌سعيدثقفي اصفهاني در كتاب خود مسمّي به «مَرَجُ الْبَحْرَيْن» به اين مطلب تصريح نموده ، چه او اين حديث را به اسنـاد خـود بـه استـادانش روايـت نمـوده و در روايت مزبور چنين گفته : پس رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دست علي عليه‌السلام را گرفت و فرمود: «مَنْ كُنْتُ وَلِيُّهُ وَ اَوْلي بِهِ مِنْ نَفْسِهِ ، فَعَلِيٌّ وَلِيُّهُ » يعني هركس ، من وليّ اويم و اولي (سزاوارتر) به او هستم از خودش ، پس علي عليه‌السلام وليّ او است . پس دانسته شد كه تمام معاني بازگشت به معناي دهم (اَوْلي بِالشَّيْ‌ء) دارد و گفتاررسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نيز: « أَلَسْتُ أَوْلي بِالْمُؤْمِنينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» نيز دلالت بر همين معني دارد و اين (حديث) نصّ صريح است در اثبات امامت او (علي عليه‌السلام ) و پذيرش طاعت او ... .
قرينه دوم : دنباله حديث است، كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: « اَلّلهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عادِ مَنْ عاداهُ » در جمله از طرق حديث بر فرمايش رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اين جمله‌ها نيز افزوده شده : « وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ » يا جمله‌هائي كه متضمن همين معاني است و با ذكر گروه‌هاي راويان كه قبلاً ذكر نموديم ديگر موجبي براي تطويل به اعاده ذكر آن‌ها نيست و ضمن كلمات رسيده پيرامون سند حديث (در صفحات 214 تا 234 ترجمه الغدير) گذشت اين‌كه صحيح دانستن عدّه بسياري از علماء ، حديث
(60) قرآن ناطق
(غدير) را مبتني برمبناي مجموع حديث با دنباله آن « اَلّلهُمَّ وَالِ مَنْ والاهُ ... » و با اين كيفيّت براي اهل تحقيق و بحث امكان خواهد داشت كه ذيل حديث مزبور را قرينه مدّعي بداند به دلايل و وجوهي‌كه جز با معناي اولويّت اولويّتي كه ملازم با سمت امامت باشد سازگار نخواهد بود .
از جمله وجوه و دلائل مزبور آن‌كه :
1ـ در آن زمان كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نسبت به موهبت خداي سبحان به وصيّ او دائر به احراز مقام شامخ رياست عامّه بر تمامي امّت اسلامي و امامت مطلقه او بعد از خودش قيام و اين امر مهم را اعلام فرمود آن جناب برحسب اوضاع و احوال بالطبع مي‌دانست كه تماميّت اين امر نيازمند به هواداران بسيار و ياران با اقتدار است تا بدان وسيله متصدّيان امور ولايات و عمّال در قبال اين امر گردن نهند ، از طرفي آن حضرت مطّلع بود كه در ميان آن گروه كساني هستند كه بر علي عليه‌السلام رشك مي‌بردند چنان كه در قرآن بدان اشعار شده (1) و نيز اشخاصي هستند كه با آن‌جناب دشمني مي‌ورزند و در دسته اهل نفاق افرادي هستند كه برمبناي خون‌هاي جاهليّت دشمني با او را در دل‌هاي خود نگاهداشته‌اند و بعد از آن‌جناب بر مبناي حرص و آز آن‌ها كه فكر سروري و رياست و افزايش بهره‌هاي مادّي در مغز خود مي‌پرورانند حوادث ناگواري رخ خواهد داد و جنب و جوش‌هايي به‌كار خواهد افتاد، و علي عليه‌السلام هم به حكم حقّ‌خواهي و عدالت، آرزوها و اطماع آن‌ها را اجابت نخواهد كرد و آن‌ها را جهت بي‌تجربگي و بي‌كفايتي لايق و سزاوار مقام‌هائي كه چشم طمع بدان دوخته‌اند
1- در قول خداي تعالي : « اَمْ يَحْسُدُونَ النّاسُ عَلي ما آتيهُمُ اللّه‌ُ مِنْ فَضْلِه » (54 / نساء) ابن مغازلي در «مناقب» و ابن‌ابي‌الحديد درجلد 2 شرحش‌صفحه 236 و حضرمي شافعي‌در «الرَّشْفَه» صفحه27 اشعارنموده‌اندكه:اين آيه درباره علي عليه‌السلام و مختصات علمي او (كه مورد رشك و حسد واقع شد) نازل گرديده است .
قرآن ناطق (61)
نخواهد دانست، ناچار آن‌ها هم بر سر مخالفت و رزمجوئي با او رفته و اوضاع را آشفته خواهند نمود، كما اين كه به‌طور اجمال پيش‌گوئي و اخبار فرمود با اين جمله از فرمايش خود « اَنْ تُؤْمِّرُوا عَلِيّا وَ لا اَراكُمْ فاعِلينَ تَجِدُوهُ هادِيا مَهْدِيّا » يعني اگر علي را به فرماندهي ـ خلافت ـ بپذيريد در حالتي‌كه نمي‌بينم كه اين كار را بكنيد ، خواهيد يافت او را راهنمائي با بصيرت و مطّلع (به صفحه 36 و 37 ، جلد 1 ترجمه الغدير مراجعه نمائيد) در نتيجه توجّه به اين كيفيّات و امور، آن‌جناب (بعد از ابلاغ ولايت علي عليه‌السلام ) شروع فرمود به دعا كردن به آن‌ها كه پيرو و دوست و ياور اويند و نفرين به آن‌ها كه بر سر دشمني و اعراض از اويند تا بدين‌وسيله امر خلافت براي او تماميّت يابد و مردم بدانند كه پيروي و دوستي علي عليه‌السلام موجب رضاي پروردگار و دشمني بااو باعث خشم و سخط پروردگاراست، تابدين‌وسيله به‌سوي‌حقّ و اهل حقّ بگرايند و چنين‌دعائي‌آن‌هم به‌لفظ‌عمومي‌نخواهدبودمگردرباره‌كسي كه شأن و مقامي چنين دارا باشد و لذا افراد اهل ايمان كه خداي متعال دوستي متقابل را بر آن‌ها واجب فرموده، نظيراين‌سخن‌ودعا درباره آن‌ها نقل نشده چه آن كه منافرت و بي‌مهري‌هايي كه در آن‌ها يافت مي‌شود جزئياتي است كه به اين پايه از اهميّت نمي‌رسد. اين چنين دعايي درباره كسي خواهد بود كه در امر دين ، حكم ستون و پايه را داشته باشد و در اسلام‌شخصيّت و مقام او نمايان باشد و بر امّت اسلامي امامت و سروري داشته باشد كه ضعف و عدم‌پيشرفت او درآن مقام‌باعث‌ناتواني‌حقّ و گسيختن رشته‌اسلام گردد.
2ـ مناسب‌ترين مقصود رسول اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از اين دعا كه سخنان خود را با آن پايان داده (و ناچار جمله‌هاي دعا مرتبط با جمله‌هاي قبل از آن است) اين است كه آن‌جناب در مقام بيان تكليف بر حاضرين بوده كه عبارت باشد از وجوب طاعت (فرمانبرداري امّت در قبال علي عليه‌السلام ) و وجوب موالات كه در نتيجه ترغيب مردم است در آن دعا به فرمانبرداري و گردن نهادن در قبال او و تهديد است از تمرّد و سرپيچي از اوامر او، و اين معني فقط در صورتي است كه مَوْليً به معناي اَوْليً باشد به خلاف اين كه بگوئيم مراد پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از (مولي) محب و ناصر بوده كه در اين صورت از سخنان
(62) قرآن ناطق
پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله جز اين به دست نمي‌آمد كه: علي عليه‌السلام محبّ و دوستدار كسي است كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله او را دوست بدارد يا يار و مددكار كسي است كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله يار او باشد و در اين‌صورت مناسب اين بود كه دعا اختصاص به او (علي عليه‌السلام ) داشته باشد در موقعي كه او قيام به محبّت يا نصرت پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بنمايد، نه اين كه شامل عامه ملّت شود اگر قيام و اقدام به موالات او نمايند و نفرين به عامه آنان باشد اگر قيام به دشمني با او بنمايند ، مگر اين كه (فرض نمائيم) غرض آن‌جناب تأكيد موجبات پيوستگي مـراسم دوستـانه بيـن او و امّت بـوده وقتـي كه دانستنـد او (علي عليه‌السلام ) دوست مي‌دارد و ياري مي‌كند هر فردي از آن‌ها را در هر حال و هر زمان. كما اين كه آنجناب چنين است و در اين صورت و در نتيجه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله علي عليه‌السلام را از خود خليفه قرار مي‌دهد تا وظيفه محبّت و نصرت را انجام دهد و با اين تعيين براي امّت وسيله نجات از هر مهلكه و خلاص از هر ترس و احتفاظ از هر پستي فراهم گردد چنان‌كه بين سلاطين و رعايا و امراء و مأموران ترتيب بدان جاري است .
چون محبت و نصرت در وجود نازنين پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بر اين مبنا و صفت است ناچار در آن كسي هم كه قدم به جاي قدم آن جناب مي‌گذارد بايد بر همين منوال و خصوصيّت باشد والاّ سياق‌كلام مختل و ارتباط سخن گسيخته مي‌شود ، در نتيجه با اين‌تقريب وتوضيح پس‌ازمماشات با آن‌هاكه مولي‌را به‌معناي‌محبّ وناصر گرفته‌اند بازمعني‌مولي با معناي‌امامت يكي است و همان مفاد اَوْلي را مي‌رساند . و براي حديث (غدير)ازحفاظ علماء درطرق گوناگون‌الفاظ و كلماتي است كه متّصل به حديث مزبور روايـت شـده كه جـز با معنايـي كه مقصود ما است از كلمه مولي استخراج نمي‌شود .
قرينه سوم ـ اين گفتار رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است در دنباله لفظ حديث : « اَللّه‌ُ اَكْبَرُ عَلي اِكْمالِ‌الدّينِ وَ اِتْمامِ النِّعْمَةِ وَ رَضِي الرَّبِّ بِرِسالَتي وَ اَلْوَلايَةِ لِعَلِيِ‌بْنِ‌اَبيطالِبٍ (1)» و
1- يعني خدا بزرگتر است و ستايش بر اوست در برابر كامل نمودن دين و تمام كردن نعمت و خشنودي خدا به رسالت من و ولايت علي‌بن‌ابي‌طالب.
قرآن ناطق (63)
در لفظ شيخ الاسلام حمويني: « اَللّه‌ُ اَكْبَرُ تَمامُ نُبُوَّتي وَ تَمامُ دينِ‌اللّه‌ِ بِوِلايَةِ عَلِيٍّ بَعْدي»(1) آيا شما (خواننده‌گرامي) چه معنايي را در رديف رسالت در نظر مي‌گيريد ؟ كه به سبب آن دين تكميل شود و نعمت تمام شود و خدا بدان خشنود گردد ؟ غير از امامتي كه تماميّت امر رسالت و تكميل نشر آن و استحكام پايه‌هاي آن بسته به آن است ؟ بنابراين كسي كه اين وظيفه مقدّس و مهمّ را برعهده دارد (بالطبع) اولي (سزاوارترين) مردم است به آن‌ها از خودشان .
قرينه چهارم : فرمايش رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است بعد از بيان ولايت : « فَلْيُبَلِّغِ الشّاهِدُ الْغايِبَ » يعني آن‌ها كه حضور دارند مراتب را به غائبين ابلاغ نمايند .
آيا اين گونه تأكيد پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله داير بر اينكه حاضرين به غائبين ابلاغ نمايند گمان مي‌كنيد نسبت به موالات و محبت و نصرت بوده كه به موجب كتاب و سنّت هر فردي آن را مي‌دانسته كه بايستي در ميان افراد مسلمين برقرار باشد ؟ گمان ندارم هيچ كوته نظر و ضعيف الرأي چنين گماني بنمايد و در برابر اين همه تشريفات و اهتمام و تأكيد موضوع مورد نظر پيغمبر اسلام را يك امر ساده عمومي تصور كند و بـدون شـك و تــرديــد شما (خواننده فكور) تشخيص خواهيد داد كه مقصود رسـول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از اين امر مؤكّد نبوده است مگر موضوع مهمي كه تا آن هنگام فرصت ابلاغ آن نبوده و طوائف و قبايل مختلفه كه در آن جمع حضور نداشته‌اند اطلاعي از آن نداشته‌اند و اين امر مهم نيست مگر همان امامت كه كمال دين و تمام نعمت و خشنودي پروردگار بسته به آن مي‌باشد و گروهي كه حضور داشته از سخنان پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله جز اين امــر مهــم چيــز ديگــري درك و فهـم نكرده‌اند و رسول گرامي صلي‌الله‌عليه‌و‌آله لفظ ديگري كه در آن مجمع بزرگ درخود تبليغ باشد بر لفظ (مولي) اختيار نفرمود و با اين همه اهميّت كه به نحوه تبليغ خود داد از معاني مَوْلي
1- اللّه اكبر (كه قبل از سخنان مهم مي‌گفتند) ، تمام شدن نبوت من و دين خدا به سبب ولايت علي‌بن‌ابي‌طالب پس از من است.
(64) قرآن ناطق
جز اَوْلي اراده نفرموده است .
قرينه پنجم ـ قول رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است بعد از ابلاغ ولايت : « اَلّلهُمَّ اَنْتَ شَهيدٌ عَلَيْهِمْ اَنّي قَدْ بَلَّغْتُ وَ نَصَحْتُ » يعني : بار خدايا تو بر اينها گواهي كه من ابلاغ نمودم و خير و صلاح آن‌ها را به ايشان گفتم ، گواه گرفتن بر امّت به ابلاغ و نصيحت مستلزم اين است كه موضوع تبليغ پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در آن روز امر جديدي باشد كه قبل از آن روز آن امر را ابلاغ نفرموده بوده ، مضافا بر اينكه در بقيه معاني عمومي مولي بين افراد مسلمين از قبيل دوستي و ياري ـ نيازي براي گواه گرفتن بر امّت درباره علي بخصوص درخور تصوّر نيست مگر بر مبني و حدّي كه بيان نموديم .
قرينه ششم ـ در اسنادهاي بسيار زياد ، از موضوع روز غدير به لفظ ـ نصب ـ تعبير شده .
در صفحه 105 جلد 1 ترجمه الغدير از قول عمربن‌خطاب ذكـر شـد كـه : (نَصَبَ رَسُولُ اللّه‌ِ عَلِيّا عَلَما ) رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله علي را بطور نمايان منصوب داشت. در صفحه 11 جلد 1 ترجمه الغدير (در مناشده علي عليه‌السلام در عهد خلافت عثمان) مذكور شد : « فَاَمَرَ اللّهُ نَبِيَّهُ ... و اَنْ يَنْصِبَني لِلنّاسِ بِغَديرِخُمٍّ » و مـأمور گشت (پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ) كه مرا در غدير خم براي مردم به ولايت منصوب فرمايد ... .
اين لفظ (نصب) ما را آگاه مي‌سازد با ايجاد مرتبه براي امام عليه‌السلام در آن روز (غدير خم) كه قبل از آن روز چنين مرتبه‌اي براي آن جناب شناخته نشده و اين مرتبه غير از محبت و نصرت است كه نزد همه معلوم بوده و براي هر فردي از افراد مسلمين ثابت بوده و استفاده معناي خاصّ (اولويّت) از كلمه نصب بر مبناي شايع بودن استعمال آن در برقراري حكومت‌ها و تثبيت ولايات قابل ترديد نيست چه ، (مثلاً) گفته مي‌شود : پادشاه ، زيد را بر فلان منطقه و ولايت به عنوان والي نصب كرد و در چنين موردي (از كلمه نصب) نمي‌توان احتمال داد كه : او را به‌عنوان رعيّت بودن يا محبّ ، يا ناصر ، يا محبوب ، يا منصور نصب نمود ـ همانند و مساوي با آن معني كه به افراد مجتمع كه زير سيطره و امر آن پادشاهند شامل است .
قرآن ناطق (65)
مضافا بر اينكه اين لفظ (نصب) در طرق متعدده حديث مقرون به لفظ ولايت ذكر شده و يا در دنبال آن تصريح شده كه : نصب او براي مردم ـ يا ـ براي امّت صورت گرفته و با اين خصوصيات خواهيد دانست كه مرتبه ثابت شده براي او همان حاكميّت مطلقه است بر همه امّت و اين همان معناي امامت است كه ملازم با اولويّتي است كه مُدّعي و معتقد ما است در معني مَوْلي .
قرينه هفتم ـ گيراشـدن نفــرين مولاي ما اميرالمؤمنين عليه‌السلام است درباره آنهايي كه شهادت خود را به حديث غدير كتمان كردند در روز مناشده روز رَحْبَه و روز ركبان و در نتيجـه دچـار نابينايـي و بـرص شدنـد و يا دچـار سـوء عاقبـت (ارتـداد بعـد از اسـلام) و يا آفـت و بدبختي ديگري گرديدند . در حالتـي كه آن‌هـا از افـرادي بودنـد كه در غدير خم (در روز معهود) حاضر بوده‌اند .
آيا هيچ سخندان و اهل تحقيقي روا مي‌بيند كه احتمال داده شود ، به اينكه وقوع اين بليّه‌ها و بدبختي‌ها بر آن قوم و سخت‌گيري امام به نفرين كردن بر آن‌ها براي كتمان آن‌ها نسبت به معناي محبت و نصرتي باشد كه در ميان تمام افراد ديني شمول و عموميّت دارد ؟ در صورت روابودن چنين امري لازم مي‌آمد كه نفرين امام شامل بسياري از مسلمين شود كه ميان خود دشمني وزد و خورد و كشتار نمودند تا ريشه اين دو صفت (محبت و نصرت) را كندند تا چه رسد به آنان كه ثبوت و برقراري آن دو صفت را ميان خود كتمان نمودند همه دچار عواقب شوم نامبرده بشوند ، ولي شخص واقع‌بين و كنجكاو داغ ننگ و عار را مي‌بيند كه بر آن‌ها زده شده و نفرين بر آن‌ها رسيده كه اين نبأ عظيم را كتمان نمودند ، همان نبأ عظيمي كه اين مولاي بزرگوار صلوات اللّه عليه بدان مخصوص گشته و آن نيست مگر همان معنايي كه نصوص بسيار بر آن توافق كرده و قرائن متراكمه زياد آن را نمايان ساخته كه عبارتست از امامت و اولويّت آن جناب بر آن‌ها از خود آن‌ها .
و گذشته از اين مرحله ، كتمان شهادت آن‌ها نسبت به يك امري عادي كه در آن جناب و غير او بطور علي‌السّويّه وجودداشته‌باشد نمي‌تواند باشد ، بلكه لازم است
(66) قرآن ناطق
كه اين كتمان نسبت به فضيلتي‌باشدكه اختصاص به شخص آن جناب دارد ، كه گويي بر آن‌ها گوارا نبود كه امام بدان امر ممتاز و مخصوص باشد و لذا كتمان نمودند ليكن نفرين آن حضرت آنان را به وسيله آشكار نمودن حقّ رسوا و مفتضح نمود و نشانه زشت و آشكار اين كتمان بر جبهه‌ها و چشم‌ها و پهلوهاي آنان باقي ماند تا زنده بودند و بعد از آن‌ها هم اوراق تاريخ و كتب، آن آثار را در خود ثبت كرد كه دهان به دهان بگردد و تا پايان عمر جهان زبان زد جهانيان باشد .
قرينه هشتم ـ حافظ ابن سمّان به‌طوري‌كه در جلد 2 «الرِّياضُ النَّضْرَة» صفحه 170 و «ذخاير العُقْبي» تأليف مُحِبّ الدين طَبَرِيّ صفحه 68 و «وسيلة المَآل» تأليف شيخ احمد بن باكَثير مكّي و مناقب خوارزمي صفحه 97 و «صواعق» صفحه 107 مذكور است ، از حافظ دارقُطْنِيّ از عمر روايت نموده كه : دوتن از صحرانشينان كه با هم خصومت و نزاع داشتند نزد عمر آمدند ، عمر به علي عليه‌السلام گفت: بين اين دونفر حكم كن ، يكي از آن دو گفت : اين ، قضاوت خواهد كرد بين ما ؟ (از روي استخفاف و تحقير) ، در اين هنگام عمر از جا جست و گريبان آن مرد را گرفت و گفت : واي بر تو ! مي‌داني اين كيست ؟ اين ، مولاي من و مولاي هر مؤمن است و هركس كه اين شخص مولاي او نباشد او مؤمن نيست .

احاديثي كه معاني مولي و ولايت را تفسير نموده

پيش از اتمام اين قرائن بايد توجّه كرد به تفسيري كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شخصا درباره معناي لفظ (مبارك) خود فرموده و پس از آن به آنچه كه مولاي ما اميرالمؤمنين عليه‌السلام مطابق تفسير پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در اين باره بيان فرموده .
عليّ بن حميد قُرَشِيّ در « شمس الاخبار » صفحه 38 به نقل از « سُلْوَةُ العارفين » تأليف : الموفّق باللّه ، حسين‌بن اسمعيل جرجاني پدر ـ المرشد باللّه ـ به اسنادش از پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله روايت نموده كه : چون از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در معناي اين فرموده: « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ، فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ » سؤال شد ، فرمود : خدا ، مولاي من است ، اولي (سزاوارتر)
قرآن ناطق (67)
است به من از خودم ، امري (ميل و اراده‌اي) براي من با وجود ذات مقدّس او نيست ، و من مولاي مؤمنين هستم ، به آن‌ها از خودشان اولي (سزاوارتر) مي‌باشم و با وجود من امر (اراده و ميلي) براي آن‌ها نيست و هركس كه من مولاي اويم، به او از خودش اولي هستم ، امر (ميل و اراده) براي او با وجودمن نيست، علي مولاي اواست ، به او از خـودش اولـي (سزاوارتـر) اسـت براي او امـري (ميـل و اراده) نيسـت با وجــود او .
راغب در جلد 7 محاضراتش در صفحه 213 ذكر نموده كه ابن‌عباس گفت: شبي با عمر به راهي مي‌رفتم و عمر بر قاطري و من بر اسبي سوار بوديم، در اين موقع (عمر) آيه‌اي را قرائت كرد كه در آن از علي‌بن‌ابي‌طالب عليه‌السلام ياد شده ، سپس گفت: سوگند به خدا اي اولاد عبدالمطلّب ، به‌طور تحقيق علي درميان شما اولي (سزاوارتر) به اين امر (خلافت) بود از من و ابي‌بكر . ابن‌عباس گويد: من با خود گفتم: خدا مرا رها نكند اگر دست از او بدارم ، پس به او گفتم: يا اميرالمؤمنين آيا تو چنين سخني را مي‌گوئي؟ در حالي‌كه تو و رفيقت برجستيد و امر خلافت را از ما سلب نموديد، نه ساير مردم ! عمر گفت: دور شويد ( يا از اين سخن خودداري كنيد) اي اولاد عبدالمطلب: همانا شما ياران عمربن‌خطّاب هستيد، (ابن‌عبّاس گويد) پس از اين سخن او، من خود را به عقب افكندم و او زماني اندك جلو افتاد سپس (چون تعلّل مرا در طي راه احساس نمود) مرا (با تعرّض و نكوهش امر به همراهي در روش نمود) گفت: راه بيا از راه‌واماني و گفت: سخن خود را بر من تكرار كن، گفتم: مطلبي را يادآورشدي و من پاسخ آن را رد نمودم و اگر تو سكوت مي‌كردي ، ما نيز ساكت بوديم.
عمر گفت : به خدا قسم ما نكرديم آنچه را كه كرديم از روي عداوت وليكن ما او را كوچك شمرديم و ترسيديم كه عرب به سبب كشتارهايي كه (در غزوات) از آن‌ها كرده به خلافت او تن ندهند و با او هم داستان و متّحد نشوند ، (ابن‌عباس گويد) خواستم (در پاسخ او) بگويم: رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله او را اعزام مي‌نمود (به قبائل عرب و ميدان‌هاي جنگ) و او بزرگان و رؤساي آن‌ها را درهم مي‌شكست و زبون مي‌ساخت و پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در آن مأموريت‌ها علي را كوچك نمي‌شمرد ، مع‌الوصف تو و رفيقت
(68) قرآن ناطق
(ابوبكر) او را كوچك مي‌شماريد؟ سپس عمر گفت: شد آنچه شد ، در عين حال تو چگونه مي‌بيني ؟ به‌خدا قسم ، ما در هيچ امري بدون او (علي عليه‌السلام ) تصميم نمي‌گيريم و هيچ‌كــاري بدون اذن او انجـام نمي‌دهيــم .

سخناني در پيرامون مفاد حديث «غدير»

از بزرگان پيشوايان «حديث» در تأليفاتشان
آنچه از معناي (مولي) با حقيقت امر موافقت دارد، در بهترين مظاهرش آشكار و نمايان شد، به‌طوري كه مخالفين را ديگر راهي جز تسليم و گردن نهادن در مقابل آن حقيقت‌باقي نماند، مگركسي‌كه راه‌عناد و لجاج پويد و مسلك و روش او انحراف از راه راست‌باشد و كاوش وتعقيب كشف‌حقيقت مارا به‌سخناني‌تابناك از گروهي دانشمند واقف و آگاه نمود كه حسّ حقيقت‌جوئي آن‌ها را به آنچه صراحت (در معناي مقصود) دارد رهبري نموده و در نتيجه حقايقي را كه در اين‌باره به دست آوردند بدان اشعار نموده‌انـد بـدون اين‌كـه توجّـه بـه آهنگ‌هـاي ناهنجـار و ماجراجوئي‌هـا بنماينــد .
اينك عين كلمات آنان :
1ـ ابن زولاق ، حسن بن ابراهيم، ابومحمّد مصري ، متوفاي 387 در تاريخ مصر چنين گويد:
و در هجدهم ذي حجه سال 362 (كه روز غدير است) گروهي از اهالي مصر و مغاربه و به اتّفاق آن‌ها ديگران براي دعا گردآمدند ، چه آن روز ، روز عيد بود. زيرا رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله درآن‌روزاميرالمؤمنين عليّ‌بن‌ابي‌طالب عليه‌السلام را به‌خلافت‌برگزيد .(1)
اين كلام مشعر بر اين است كه : ابن زولاق آن مرد عرب توانا به لغت و ادب از حديث غير، جز همان معني كه نظر ما است معناي ديگري را نفهميده و آن روز را جز روز بيعت با اميرالمؤمنين و نصب او به خلافت نديده .
2ـ حجة‌الاسلام ابوحامد غزالي، متوفاي 505 در كتاب خود «سِرُّالْعالَمين» صفحه 9
1- اين جمله را مَقْريزِيّ در جلد 2 (خُطَطَ) صفحه 222 از او حكايت نموده است .
قرآن ناطق (69)
گويد: علماء در ترتيب و (چگونگي) تحقق و حصول آن براي كسي‌كه امر خلافت به او ارجاع شده اختلاف نموده‌اند نظر بعض از آنان اين است كه خلافت به نصّ (تصريح به مقام ذي صلاحيّت) است و دليل اينان در اين مسئله قول خدا تعالي است : « قُلْ لِلْمُخَلَّفينَ مِنَ الاَْعْرابِ سَتُدْعَوْنَ اِلي قَوْمٍ اُوٍلي بَأْسٍ شَديدٍ تُقاتِلُونَهُمْ اَوْ يُسْلِمُونَ ، فَاِنْ تُطيعُوا يُؤْتِكُمُ اللّه‌ُ اَجْرا حَسَنا وَ اِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبُكُمْ عَذابا اَليما » (1)
و به تحقيق آن‌ها را (مسلمين را) ابوبكر بعد از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دعوت به طاعت نمود و آن‌ها دعوت او را اجابت نمودند و بعض از مفسرين در (تفسير) قول خداي تعالي: « وَ اِذْ اَسَرَّ النَّبِيُّ اِلي بَعْضِ اَزْواجِهِ حَديثا ... » راجع به لفظ حديث (درآيه) چنين گفته يعني همانا پدر تو، او است خليفه ـ بعد از مـن اي حميـراء ـ و زني (بـه رسـول‌خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ) گفت: هنگـامي كـه تـو را از دست داديـم، به كه رجوع نمائيم ؟ پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اشاره به ابي‌بكر نمود و (از جمله اموري كه به منزله نص خلافت ابي‌بكر دانسته‌اند): اين‌كه او (ابوبكر) در حيات رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله (به جماعت) امامت نمود و امامت (جماعت) تكيه‌گاه دين است .
(دنباله سخن غزالي است) اين بود اجمالي از آنچه قائلين به نصوص بدان تعلّق (و استناد) نموده‌اند و سپس‌تأويل‌نموده گويند: اگر علي عليه‌السلام اولين (شخص) خلفاء
1- آيه 17 سوره فتح ، آن‌ها كه اين آيه را به منزله نص برخلافت ابي‌بكر گرفته‌اند به جمله «سَتُدْعَوْنَ اِلي قَوْمٍ اَوْلي بَأْسٍ شَديدٍ» استناد نموده‌اند و آن گروه توانا و مجهز را عبارت از اهل رِدَّة مي‌دانند كه ابي‌بكر بعد از پيغمبر (ص) مسلمين را دعوت به نبرد با آن‌هانمود و حال آن كه طبق تفاسير عديده مراد از داعي در جمله (سَتُدْعَوْنَ) شخص پيغمبر (ص) است، زيرا آن جناب بعد از داستان حُدَيْبِيَّة كه موضوع تخلّف منافقين است، مردم را به جنگهاي متعدّد و نبرد با گروه‌هاي باسطوت و نيرو دعوت فرمود مانند اهل حنين و طايف و غير آن‌ها، بنابراين حمل مدلول اين آيه به وقايع بعد از وفات پيغمبر (ص) معني ندارد و معني آيه چنين است: يعني بگو بر بازپس ماندگان اعراب به‌زودي دعوت خواهيدشد به سوي قومي كه صاحبان جنگ سخت هستيد بايد جنگ كنيد با ايشان‌تا مسلمان‌شوند پس‌اگر اطاعت‌كنيد به فرمان خدا و پيغمبر، خدا خواهد داد به شما اجر زيبائي و اگر روي برگردانيد چنان‌كه روگردان شديد در پيش، شما را عذاب مي‌كند آن هم عذابي دردناك .
(70) قرآن ناطق
مي‌بود، موجبات فنا و نيستي را براي آن‌ها (امّت) جلب و فراهم مي‌ساخت و در نتيجه پيروزي در فتوحات و منقبت‌ها نصيب آن‌ها نمي‌شد و ملامت و منقصتي نخواهد بود دراين كه او (علي عليه‌السلام ) چهارمين خليفه باشد، كما اين‌كه آخرين پيغمبران بودن رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ملامت و منقصتي ندارد و آن‌ها كه از اين طريقه عدول نموده‌اند چنين پنداشته‌اند كه : اين (مبني) و آنچه بدان تعلّق (استناد) يافته فاسد است و تأويل مزبور هم سرد (و بي‌اساس) است !! و از گمان و دلخواه شما صادر گشته و به‌طور تحقيق در خلافت و احكام ميراث صورت گرفته مانند داود و زكريّا و سليمان ويحيي و اين‌دسته‌گويندبراي‌زن‌هاي(پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ) يك‌هشتم خلافت بوده ، پس به اين عقيده استناد كرده‌اند و اين (نظر) باطل است ، زيرا اگر (خلافت) ميراث‌مي‌بود، هرآينه عباس (عموي پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ) سزاوارتر بود.
لكن ، چهره برهان نمايان گشت و گروه‌هاي (علماء حديث و تفسير) اجماع نمودند بر متن حديث (غدير) از خطبه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در روز غدير خُم به اتفاق همگان كه آن جناب فرمود : « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِيٌّ مَوْلاهُ » پس (از اين سخن پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ) عمر گفت : «بَخٍّ بَخٍّ يا اَبَالْحَسَنِ ، لَقَدْ اَصْبَحْتَ مَوْلايَ وَ مَوْلي كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ » پس اين (سخن عمر) گردن نهادن به امر و رضايت و تأييد است . سپس هواي نفساني به علت شيفتگي به رياست غلبه كرد و عشق و علاقه به دست گرفتن استوانه خلافت و بلندكردن پرچم‌هاي بزرگ (فرماندهي) و حركت بيرق‌ها توأم به چكاك سلاح‌ها و صف‌آرائي‌هاي سپاه‌ها و درهم پيوستن سوارها و فتح نمودن بلاد و ممالك ، آنان را با جام پر از آرزو سيراب نمود ، در نتيجه بازگشت به خلاف و سركشي‌نخست‌نمودند و (امر پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را) پشت سرافكندند و به بهاي كمي آن را فروختند و چه داد و ستد بدي بود كه كردند و چه بد بود آنچه خريدند .
4 ـ شيخ احمد عجيلي شافعي ، در « ذخيرة المَآل شرح عقد جواهر اللاِآل في فضائل الاْآل » بعد از ذكر حديث غدير و داستان حارث بن نُعْمان فِهْرِيّ گويد : و اين از نيرومندترين دلايل است بر اينكه علي رضي اللّه عنه اولي (سزاوارتر) است به امامت و خلافت و صداقت و نصرت و پيروي نمودن از او به اعتبار احوال و اوقات و خصوص و عموم و ... .
پايان برگزيده جلد دوم كتاب ترجمه الغدير
قرآن ناطق (71)
شروع جلد سوم كتاب ترجمه الغدير

شعراء غدير در قرن اول هجري

1ـ اميـــر المؤمنيـــــن علــــــــي عليه‌السلام :
كتاب را به نام مولايمان علي اميرالمؤمنين (ع) آغازكرده و تبرّك مي‌جوئيم زيرا او خليفه پيامبر خداست . همانا علي (ع) بعد از رسول اكرم (ص) فصيح‌ترين و آشناترين مردم است به خصوصيات و موازين كلام عرب هم اوست كه از كلام پيامبرگرامي « مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِيٌّ مَوْلاهُ » چنين فهميده كه مولا يعني امامي‌كه طـاعتش چـون پيـامبر بــر همـه واجب است .
آن حضرت در ضمن اشعاري چنين سرود :
محمّــد ، پيامبر خدا ، برادر مهربان منست .
و حمـزه، ســرور شهيــدان عمــوي مــن .
و جعفـر ، آن كه روز و شــب با ملائكــه در پـرواز اســت ، پسر مـــادر من است .
دختر پيامبر باعث سكون دل و همسر من است، خون و گوشت او با خون و گوشت من بستگي دارد .
و دو نوه پيامبر ، پسران من و فاطمه‌اند، (به من بگوئيد) كدامين شماها چنين بهـره‌اي داريـد ؟
از روي درك و علـــم ، قبــل از همـــه شمــا ، اســـلام اختيــــار نمــــــودم. (1)
1- در روايت (ابن ابي الحديد) و (ابن حجر) و (ابن شهر آشوب) ـ غُلاما ما به لغت اوان حُلُمي ـ آمده است و در روايت ابن الشيخ و بعضي ديگر ـ صغيرا ما به لغت اوان حُلُمي آمده ، ولي شيخ طبرسـي بعـد از اين بيـت ، چنين مي‌افزايد : وَصَلَّيْتُ الصَّلاةَ وَ كُنْتُ طِفْلاً * مُقِرّا بِالنَّبِيِّ في بَطْنِ اُمّي = در حالـي كـه طفـل بـودم با پيامبر نماز خواندم و موقعي كه در شكم مادر مي‌زيستـم اقـرار بـه پيامبـــر نمــودم .
(72) قرآن ناطق
و پيامبــرخــدا ، در روز غديــر خـم ، به امر خدا ، ولايتم را بر شما واجب نمود. (1) پس واي بر آن كه در روز بازپسين به ملاقات خدا رسد، در حالي‌كه به من ظلم نمـــوده باشـد .
ايـن اشعـار را اميــر مؤمنـان در جـواب نامـه معاويـه نگاشتنــــد : نامه معاويه چنيـــــن بـود :
من داراي فضائلي هستم ، پدرم در جاهليّت بزرگ و آقا بود ، دراسلام به پادشاهي رسيـدم . خويشاونـد پيامبــر و دائي مؤمنيــن و نويسنــده وحــي الهـــي هستـم .
امير المؤمنين بعد از خواندن نامه فرمود :
آيا پسر هند جگرخوار به اين فضائل بر من برتري مي‌جويد ؟ بعد به جواني كه نزديكشان بود فرمودند بنويس : مُحَمَّدُنِ النَّبِيُّ اَخي وَ صِنْوِي ، تا آخر اشعار كه ترجمه‌اش گذشت.

برخي‌از روايان‌اين‌قصيده ازاهل سنت عبارتند از

1ـ حافظ بيهقي (در گذشته 458 هق ) كه شرح حالش در جلد 1 صفحه 181 ترجمه الغدير رفته ، قصيده را تماما نقل كرده و مي‌گويد: بر هر شخصي كه دوستدار علي است واجب است اين قصيده را حفظ كند تا مفاخر آن حضرت را بداند .
2ـ سبط ابن جوزي حنفي (در گذشته 658 هق) در جلد 2 (شرح نهج البلاغة) صفحه377،دوبيت‌ازاين‌قصيده راذكرو به‌واسطه شهرت‌آن،به‌همان‌قدراكتفا مي‌نمايد.
3ـ خواجه پارسا حنفي (درگذشته 822 هق) كه شرح حالش در جلد 1 صفحه 208 ترجمه الغدير درج شده همه قصيده را در كتاب (فصل الخطاب) خود، از كتاب (اربعين) تاج الاسلام خدابادي بخاري روايت كرده است .
1- دكتر احمد رفاعي در حاشيه (معجم الادباء) چنين نقل مي‌كند: وَ اَوْصانِي النَّبِيُّ عَلَي اخْتِيارٍ بِبَيْعَتِه غَداةَ غَديرِ خُمٍّ .
قرآن ناطق (73)
4ـ شيخ محمد حبيب‌اللّه شنقيطي مالكي ، تمامي قصيده را در صفحه 36 (كفاية الطالب) نقل نموده و آن را از جمله رواياتي مي‌شمرد كه مورد اطمينان است و استنادش را به علي (ع) صحيح مي‌داند .

غديريه قيس‌بن سعد انصاري

قُلْـــتُ لَمّــــا بَغَــــي العَـــــــدُوُّ عَلَيْنــــــــا
در آن هنگام كه دشمن به ما ستــم كـرد گفتـــم
حَسْبُنـــا ربُّنــــــــا وَ نِعْــــــــــمَ الوَكيــــلُ
كفايت مي‌كند مارا خداي ما و وكيـل خوبي اسـت
حَسْبُنـــا رَبُّنَــــا الَّـــذي فَتَـــــحَ البَــــــــصْ (1)
كافي است ما را خدايــي كـه بصـره را فتــح كرد
رَةَ (2) بِالاَْمْـــــسِ وَ الحَــديــــثُ طَويـــــــــلٌ
ديــروز و جـــريـــــان آن طـــولانـــي اســت
وَ عَلِــــيٌّ اِمــامُنــا وَ اِمـــامٌ
علــي پيشــــواي مـــا اســــــت و پيشـــواي
لِسِوانــا اَتــي بِـهِ التَّنْــزيـلُ
افرادي غيراز مااست قرآن‌اين‌مطلب‌راآورده است
يَوْمَ قالَ النَّبِيُّ : مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ
روزي كه پيامبرفرمود: هركس‌راكه‌من‌مولاي‌اويم
فَهــذا مَــوْلاهُ خَطْــبٌ جَليــلٌ
پــس ايـــن مـــولاي او اسـت
1 و 2 ـ كلمه بصره در شعر براي حفظ قافيه دو قسمت شده است كه اصطلاحا تقطيع شعر ناميده مي‌شود .
(74) قرآن ناطق
و اين خبـر بسيار بـزرگ و بــا عظمتـــي است .
اِنَّ ما قالَــهُ النَّبــيُّ عَلَي الاُمَّةِ
آنچــــه را كــــه پيامبــر به امّــت گفتــه است
حَتْمٌ مــا فيــهِ قــالٌ وَ قيــــلٌ
حتمي و مسلــم است و گفتگــويي در آن نيست .
اين اشعار را صحابي بزرگوار رئيس قبيله خزرج قيس‌بن سعد بن عُبادَة در جنگ صفيــن در پيشگاه اميـرالمؤمنيـن ســـروده اسـت .
او از صحابه بزرگ و از اشراف عرب به حساب مي‌آمد و جزء رؤسا و سياستمداران ، جنگ آوران سخاوتمندان ، سخنرانان ، زهاد و دانشمندان شمرده مي‌شدوازپايه‌هاي‌اصلي‌دين‌واستوانه‌هاي‌مذهب‌است.
نامبرده در زمان زندگي رسول خدا به منزله رئيس پليس در دستگاه فرماندهي بود كه وظايف و مأموريت‌هاي شهري را انجام داده و عهده‌دار اجراء دستورات امنيتي و انتظامي در شهر مدينـه بـود. (1)
3 ـ قصيده عَمْرُو بْنُ عاص در تأييد غدير (2)
عمر و بن عاص قصيده‌اي در 66 بيت سروده است كه از شاهكارهاي زبان عربي به شمار مي‌رود، اين قصيده به نام قصيده جُلْجُلِيَّة معروف است .
1- صحيح ترمذي جلد 2 ، صفحه 317 . سنن بيهقي جلد 8 ، صفحه 155 .
2- براي فارسي زبانان لازم است كه فرق بين عُمَر و عَمْرو را بدانند. عُمَر بدون واو نوشته مي‌شود به ضم عين و فتح ميم و عَمْرو با واو نوشته مي‌شود با فتح عين و سكون ميم و واو آخر تلفظ نمي‌شود و نوشتنش براي نشان دادن فرق اين دو اسم است كه اشتباه نشود.
قرآن ناطق (75)

ترجمه اشعار عمر و بن عاص

بحمد خداوند نظم آفرين شد آغاز اين نظم نغز متين
به هر بحر انديشه‌ام رونهاد به بحر تقارب برآمد مراد
كنون از معاويه گويم سخن هم‌ازعمروبن‌عاص پرمكروفن
فَعُولٌ فَعُولٌ فَعُولٌ فَعُول مَلومٌ اَكُولٌ ، ظَلَومٌ جَهُول
معاويه بنوشت او را كه زود خراجي‌كه‌ازمصركردي‌تو سود
ببايد كه بفرستي آن رابه شام تعلل‌زامرم مكن والسَّلام
يكي‌چامه در پاسخش عَمْرو داد چو خواندش برآورد آه از نهاد
مراين‌چكامه را«جُلْجُلِيَّة» است نام نمايم به شرحش كنون اهتمام
بود اين چكامه يكي شاهكار ز يك روسپي زاده در روزگار
نگر تا چسان داده داد سخن به وصف شه اوليا بوالحسن
معاويه بر من مشو ناسپاس مزن خود به ناداني و التباس
به ياد آر كاندر هواداريت چها كردم اندر پي ياريت
به شام و به اهلش ز مكر و فريب چه غوغا كردم اي نانجيب
كه تا خلق سويت شتابان شدند چو گاوان بگسسته از قيد و بند
دگرگون نمودم من آئينشان به نام تو آميختم دينشان
چو با پيشواي ره راستي به عصيان و طغيان تو برخاستي
بدانسان دگرگون نمودم امور كه افكندم آن خلق را در غرور
به‌خوني‌كه‌از نعثلي(1) شد هدر به‌پاكردم‌آن‌جنگ و آن‌شورو شر
كه با سرور اوصياء از جفا چنان جنگ خونين نمودم به پا
زدم مصحفي چند بر نيزه‌ها وزين حيله برپا نمودم چها
در آن‌دم كه‌شد شيرحق حمله‌ور چسان حيله كردم به دفع خطر!
1- مراد عثمان مي‌باشد (مترجم) .
(76) قرآن ناطق
نمــــــــودم به نامردي آموختم جمله را
ستم پيشه‌گان را برانگيختم به حيدر خدنگ جفا ريختم
كه تا جمله از حيله و مكر من نهفتند رخ را ز نور ز من
فراموش كردي كه با اشعري (1) چسان حيله كردم گه داوري
به نرمي چسان دادمش من فريب كه با خلع حيدر شدي بي‌رقيب
پس از نااميدي برآمد مراد زمام خلافت به دستت فتاد
بپوشاندمت جامه سروري چو در دست اهريمن انگشتري
ببردم تو را بر فراز سرير بيفتاد از كار، شمشير و تير
اگرچه ترا آن مقام بلند نبد در خور اي پست نا ارجمند
تو من را نماياندم اندر جهان زمن نامور گشتي و قهرمان
گران است بر من كه نشناختي مرا، اي جگرخوار زاده دني
اگر من نبودم هوادار تو وزير و مشير و نگهدار تو
نبودت بر اين جايگه هيچ راه نبودي تو فرمانروا هيچگاه
اگر من نبودم ، تو همچون زنان پس پرده در خانه بودي نهان
نموديم از جهل ياري تو را ايا زاده هند شوم دغا
ببرديمت اندر فراز از نشيب ز پستي بمانديم خود بي‌نصيب
بناحقّ تو را بر شه سرفراز مقدّم نموديم از حرص و آز
شهي كز پيمبر به امر اله شد او بر همه سرور و دادخواه
چه بسيار درباره‌اش مصطفي سفارش به امت نمود از وفا
وصاياي پيغمبر پاكدين به شأن علي آن وليّ امين
شنيديم بسيار در هر مقام كه تصريح فرمود او را به نام
به روز غدير آن شه انبيا به منبر برآمد چو بدر سما
1- اشاره به داستان حكمين است و حيله‌اي كه عمروبن عاص با ابوموسي اشعري انجام داد .
قرآن ناطق (77)
به امر خداوندگار عزيز به بانگ رسا آن شه باتميز
در آندم كه كف بر كفش داشت جفت برجملگي اين دُر نغز سفت
كه آيا نيم من سزاوار تر ز جان شما بر شما سربسر ؟
بگفتند آري تو اولي ز ما به ز ما هستي اي سرور و رهنما
در آندم نمود آن شه ملك دين علي را امير همه مؤمنين
بفرمود من كنت مولاه را كه جمله شناسند آن شاه را
پس آنگه برآورد دست دعا به‌درگاه‌بي‌چون و گفت : اي خدا
هر آن‌كس كه او را بود دوستدار و را دوست باش و را دستيار
هر آن كس به كينش ببندد ميان ورا باش دشمن به هردو جهان
سپس گفت: با عترت پاك من مبادا كه باشيد پيمان شكن !
هر آن كس كه از عترتم شد جدا دگر با منش نيست راه بقا
چو استاد تو ديد اين ماجرا دگر نگسلد رشته مرتضي
به تحسين برآمد ز اعجاب و گفت علي‌راكه: به‌به تورا نيست جفت
مراد همه ! خلق را رهبري تو مولائي و بر همه سروري
خلاصه در آن مجمع باشكوه پيمبر بفرمود با آن گروه :
كه پاس علي را بداريد هان علي شد امير همه مؤمنان
معاويه! با اين اساس متين كه برپانمود آن نبي امين
ببايد نمائيم خود اعتراف كه جمله گرفتيم راه گزاف
نموديم خود را دراين جور وكين گرفتار در اسفل سافلين
به درگاه حقّ جملگي شرمسار اسير عذاب و گرفتار نار
نه جبران شرمندگي‌ها شود نه وز خون عثمان نجاتي بود
علي آن عزيز خداي ودود بود خصم ما جمله يوم الورود
ز حقّ دور و درجورخود سوختيم زهي زشت نامي كه اندوختيم
حساب من و تو به دست علي است بلي روز محشر محاسب علي است
(78) قرآن ناطق
چه عذري است ما را به روز جزا در آن دم كه افتد ز رخ پرده‌ها
پس اي واي بر تو در آن روز سخت سپس بر من مجرم تيره‌بخت
ايا زاده هند بد باختي! سرانجام خود را تبه ساختي
تو عهدي كه با من نمودي چه شد ؟ وفائي نكردي تو بر عهد خود
به كامي كه بگرفتي از اين جهان كه ناچيز و ناپايدار است آن
مزاياي بسيار دادي ز دست زيان كردي و گشتي‌از هيچ مست
من از خلق غافل نگشتم دمي نمودم بسي مكر و نامردمي
كه تا شد ميسر ترا ملك و جاه رسيدي به اين مسند و تكيه‌گاه
وگرنه تو اندر صف كارزار بدي در كمين تا نمائي شكار
فراموش كردي كه ليل هرير به صفين درآن وحشت بي‌نظير
بخوابيدي و چون شتر مرغ زار تَغَوُّظ نمودي به خود بي‌قرار
در آن دم كه آن يكه‌تاز دلير براند از ميان آن سپاه شرير
چو شيري دمان خشمگين حمله‌ور تو از ترس با خاطري پرشرر
ز من چاره مي‌خواستي و مفرّ ز چنگال حيدر شه حيّه در
ببستي در آن دم تو عهد و قرار تفو برتو و عهدت اي نابكار
كه چون شاهد ملكت آمد ببر مسخر شدت مملكت سربسر
مرا نيمي از آنچه عايد شود ببخشائي از جنس و نوع و عدد
بر اين سيره من حيله‌ها ساختم به تدبير اين امر پرداختم
نمودم عيان عورتم بي‌درنگ بدادم تن اندر چنين عار و ننگ
شه اوليا از حيا رخ بتافت دل بي‌قرار تو آرام يافت
پس از آن همه ترس و لرز شديد تو را طالع عزّ و مكنت دميد
چو بر اوج عزّت شدي مستقر تو را عهد و پيمان برفت از نظر
به اغيار دادي عطاي زياد ولي يار خود را ببردي زياد
بدادي به عبدالملك مصر را نمودي در اين كار بر من جفا
قرآن ناطق (79)
بهر حال اكنون كه مصر از منست به وصلش دلم راحت و ايمن است
تو را گر به مصر است چشم اميد ز بام تو مرغ تمنّا پريد
وگرنه كنم آنچه ناكردني است بگويم هرآنچه كه ناگفتني است
برانگيزم از مصر خيل و سپاه كنم روزگار ترا بس تباه
دل خلق بر تو دگرگون كنم حجاب غرور از ميان بركنم
كنم خلق را آگه از حال تو برآرم زبن نخل آمال تو
عيان سازم اين نكته نغز را برون آرم از پوست اين مغز را
كه از منصب امرة المؤمنين تو دوري تو را نيست حقي چنين
خلافت كجا و تو اندر كجا! چه نسبت بود بين ارض و سماء
معاويه آن عنصر جاهلي نباشد قرين با عليّ وليّ
خلاصه ، معاويه اين را بدان نباشي تو از مكر من در امان
مپنداركاكنون شدي‌كامياب دگر نيست باعمروعاصت حساب
منم‌اشتر پيش آهنگ تو به گردن مرا هست آن زنگ تو
چو جنبد سرم زنگ آرد صدا ازين زنگ سنگت شود برملا
پس از آن كـه ايــن ابيــات بـه سمـع معاويـه رسيــد ، ديگـر متعـرض او نشــد !!

سخني پيرامون قصيده عَمْرُو بْنُ عاص

اين قصيده ، به نام جَلْجُلِيَّة ناميده شده است كه عمروبن‌عاص در جواب نامه معاوية‌بن‌ابي‌سفيان سروده است. نامه معاويه مربوط به مطالبه خراج مصر از عمـروبن عـاص و مـورد مؤاخــذه قـرار گرفتــه كه خــراج را ارســال ننموده است .
دو نسخه از اين قصيده ، در دو مجموعه در كتابخانه خديوي مصر موجود است و در جلد 4 صفحه 314 فهرست چاپي كتابخانه مزبور ضبط شده است و ابن‌ابي‌الحديد قطعه‌اي از آن را در جلد 2 ، صفحه 522 شرح نهج البلاغه‌اش روايت نموده و اضافه
(80) قرآن ناطق
نموده كه اين تكّه از قصيده را به خط ابي‌زكريا، يحيي‌بن‌علي خطيب تبريزي (1) (در گذشته 502 ه. ق) يافته است .
و اسحاقي در صفحه 41 لطائف اخبارالدول گويد معاويه نامه‌اي به اين مضمون بـه عمرو پسر عاص نوشت :
نامه‌هائي مكرر مبني بر مطالعه خراج مصر به تو نوشتم و تو در جواب آن كوتاهي كرده و امتناع ورزيدي . اكنون براي آخرين بار مي‌نويسم كه بدون هيچ تأخيـري فـورا خراج مصر را ارسال نما و السلام . عمرو پسر عاص درجوابش قصيـده جُلْجُلِيَّه را فرستــاد .

شرح حال شاعر (عمروبن عاص)

عمرو پسر عاص ، پسر وائل ، پسر هاشم ، پسر سعيد ، پسر سهم ، پسر عمرو ، پسـر مصيص ، پسـر كعـب ، پسر لــويّ قرشـي، ابومحمّـد و ابو عبــداللّه مي‌باشــد.
وي از پنج نفري است كه به داهيه (تيزهوشي و حيله‌گري) مشهور بودند. هر فتنه‌اي از او آغاز مي‌شد و بدو سرانجام مي‌گرفت ! در شرّ و فساد و دروغ‌سازي و فتنه‌انگيزي مسلّط و وارد و بدين صفات مشهور همگان بود و كتب و تاريخ گوياي ايـــن احوالنــــد .
اگر بخواهيد عنان سخن را در زمينه‌هاي فجور و نابكاري رها كرده راه افراط را پيش گيريد، كافيست كه داستان اين شخص را در نظر گيريد، چنان‌كه در سخنان صحابه نخستين خواهيد ديد چه اين عنصر فاسد و فرومايه و پست و بد اصل ، در كردار و رفتارش جز پليدي و نابكاري و جور وجود نداشته !! و در خور هرگونه نكوهش مي‌باشد .
پايان برگزيده جلد سوم كتاب ترجمه الغدير
1- يحيي ، يكي از پيشوايان لغت و نحو است، ابن ناصر گويد: او در نقل (تاريخ) مورد وثوق و اعتماد است و داراي مصنفات بسياري است ، اين ترجمه را ابن كثير در جلد 12 ، صفحه 171 تاريخش آورده .
قرآن ناطق (81)
شروع جلد چهارم كتاب ترجمه الغدير

غديريه سرايان در قرن دوم

ابومستهل كميت

«زاده سال 60 هق »
«در گذشته به سال 126 هق»
شب زنده‌داري ، خواب را از ديده‌ات برد و غمي اشك‌آور كه دردانگيز و آن‌چنان ماتم‌زاست ، كه شادي را از ياد مي‌برد، بر دل نشست .
ريـزش اشك‌هــا، بر اندوهــي اسـت كـه از درد روزگــار بر دل نشستــه اســت .
باران اشكي ، از ديده روان و ريزان است كه در ريزش به دلوي پرآب مي‌ماند (اين اندوه و اشك) براي از دست دادن بزرگان قريش و بهترين پايمردان (رسول اكرم ص) است كه همگان در پيشگاه خداي رحمان شفاعتگرند.
پيغمبري‌كه‌آشكارا«مثاني»(1) خوان است و ابوالحسن علي عليه‌السلام ، برگزيده‌اوست.
علي: مولائي كه از شادي گريزان و به خشنودي خالق خويش شتابان است و پيغمبرچنان‌اورابرگزيدكه‌كساني‌راكه‌ازذكراين‌گزينش گريزان‌بودند، به‌زانودرآورد.
و در روز دَوح (2) دوح غدير خم ، ولايت وي را آشكار فرمود، كه اي كاش اطاعت مي‌شد، ليكن آن كسان پيمان ولايت را شكستند و من پيماني به اين خطيري نديدم .
من به آن‌ها لعنت نمي‌فرستم ولي اولي بدكاري كرد .
و با اين كار دوّمي نيز كه از ديگران به عدل و داد نزديك‌تر و پاسدارتر مي‌نمود، ستمگر و تبهكار شد .
اين‌ها ، فرمان پيشواي خويش و مردي را كه در حوادث روزگار از همه استوارتر بود ، ضايع گذاشتند و به گمراهي فتادند .
1- سوره حمد .
2- روزي كه پيغمبـر اكـرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله براي تبليـغ ولايـت در سرزمينـي كه درختان كهن و انبوه داشت، فرودآمد.
(82) قرآن ناطق
حقّش را از ياد بردند و به وي با آن كه بر همه آن‌ها سرور بود، بي‌آن‌كه اندك گناهي كرده باشد ، ستم كردند.
هان!بيزارم‌ازروزگاري‌كه‌درآن‌بيمناك‌وبه‌فرمانبري‌وفرمانبرداري‌ازشما، ناچارم .
خدا گرسنه دارد ، آن كه را شما سيرش كرديد و سير كناد آن را كه به ستم شما گرسنه ماند و بي‌پرده نخستين مَردِ مَردُمتان (= معاويه) و خليع (وليد بن عبدالملك) رالعنت‌كناد،چه،اينها به‌جاي‌سياستمدار دلخواه‌هاشمي نسبي،برمردم‌حكومت كردند كه‌اوبراي‌امّت‌وجودي‌بابركت وبهاري شكوفابود. درنبردگاه‌ها، شيري شكست‌ناپذير و در به راه راســت آوردن مـردم ، پرتوان بود. امور امت را به پا مي‌داشــت و از آنــان مي‌فرمـود و خشك‌سالـي‌ها را براي هميشـه به فراوانــي نعمــت مي‌سپــرد .

قصيده عينيه هاشميات

شيخ ما، «مفيد» در رساله‌اش در معني كلمه‌مولي، گفته است : «كُمَيْت» از شخصيت‌هائي است كه به شعر او در (فهم معاني) قرآن استشهاد كرده‌اند و دانشمندان به فصاحت و لغت‌شناسي و سرآمدي او در شعر و بزرگواريش در عرب، اجماع نموده‌اند و چنين كسي آن‌جا كه مي‌گويد :
وَ يَوْمَ الْدَّوْحِ، دَوْحِ غَدِيْرِ خُمِّ آبانَ لَهُ الْوِلايَةَ ، لَوْ اَطيعا
امامت «علي» را به خبر غدير واجب دانسته و حضرتش را، از سوي كلمه مولي به رياست ستوده است و بر كُمَيْت با آن جلالتي كه در لغت و عربيّت دارد ، روا نيست كه وضع عبارت در معني كند كه در لغت هيچ‌گاه بدان معني به كار نرفته و پيش از او عربي‌دان ديگري استعمال نكرده و آن را آن‌چنان كه يكي از اعراب دريافته است درنيافته باشد .

حديث سرآغاز دعوت در سنت و تاريخ و ادب

اين حديث‌را گروه‌بسياري از پيشوايان و حافظان حديث از دو فرقه شيعه و سنّي ،
قرآن ناطق (83)
در صحاح و مسانيد خود آورده‌اند و عدّه فراوان ديگري كه سخن و انديشه آنان قابل توجّه است ، بي‌آن‌كه به اسناد اين حديث غمزه زنند يا در متن آن توقفي كنند، با فروتني پذيراي آن گرديده‌اند و همه مورّخان اسلامي با ديده قبول به آن نگريسته و به ارسال مسلّم آن را در صفحات تاريخ آورده‌اند . به صورت منظوم نيز به رشته شعر و نظم كشيده شده است .
و اينــك لفــظ حديـــــث :
«طبري» در صفحه 216 جلد 2 تاريخش از ابن‌حميد روايت كرده است كه گفت: سلمه ، براي ما حديث كرد و گفت: محمّدبن‌اسحاق از عبدالغفّاربن قاسم از منهال بن عمرو، از عبداللّه بن حارث بن نَوْفل بن حارث بن عبدالمطلب ، از عبداللّه بن عباس و او از علي بن ابي طالب براي من حديث كرد و گفت: علي فرمود: چون آيه و «اَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الاَْقْرَبينَ» برپيغمبرخدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نازل‌گرديد، رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مرا فراخواند و فرمود: اي علي ! همانا خداوند مرا به ترساندن خويشاوندان نزديك خويش فرمان داده است و من از اين كار نگران بودم چه مي‌دانستم كه هرگاه چنين پيشنهادي به آن‌ها بكنم، ناراحتي مي‌بينم پس خاموش‌نشستم تا جبرئيل فرود آمد و گفت : اي محمّد ! اگر آنچه مأموري ، نكني‌پروردگارت عذابت‌خواهدكرد. پس اي‌علي به‌اندازه صاعي‌خوراك تهيه‌كن و پاي گوسفندي در آن بنه و قدحي از شير براي ما لبريز كن و سپس فرزندان عبدالمطلب را گردآور تا با آن‌ها گفتگو كنم و آنچه مأمورم به ايشان برسانم ، من فرمان پيغمبر را به‌جا آوردم و آن‌ها را فراخواندم در آن روز چهل تن ـ يكي بيشتر يا كمتر ـ فراهم آمدندكه در ميانشان عموهاي پيغمبر: ابوطالب و حمزه و عباس و ابولهب نيز بودند .
چون جمع شدند پيغمبر فرمود : خوراكي را كه ساخته بودم ، بياورم چون آوردم و بر زمين نهادم رسول‌خدا قطعه‌اي گوشت از آن تناول فرمود و گفت : بخوريد ، بسم‌اللّه و آن گروه چنان خوردند كه ديگر به خوراكي نياز نداشتند و من جز جاي دست آنان را نمي‌ديدم و سوگند به خدائي كه جان علي در دست اوست آن خوراك به قدري كم بود ، كه اگر يكي از آنان مي‌خورد، چيزي براي ديگران نمي‌ماند. سپس
(84) قرآن ناطق
پيغمبر فرمود: آن‌ها را نوشيدني بده ، قدح شيري آوردم و همگان نوشيدند تا سير شدند و به خدا قسم آن شير به قدري كم بود كه اگريكي از آنان مي‌آشاميد ، باز براي ديگري نمي‌ماند پس چون رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله خواست ، با آن‌ها گفتگو كند: ابولهب شروع به سخن كرد و گفت : صاحبتان به جادوكردنتان پيشي گرفت ، آن‌ها پراكنده شدند و رسول خدا با آن‌ها سخن نگفت . فرداي آن روز نيز پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود : ياعلي ! اين مرد (= ابولهب) به گفتاري كه شنيدي بر من سبقت جست و آن گروه پيش از آن كه من به گفتگو پردازم ، پراكنده شدند . دوباره براي ما خوراكي مانند طعام قبلي فراهم كن و آن‌ها را به پيشگاه ما حاضر آور.
علي فرمود: چنين‌كردم و آن‌ها را جمع آوردم ، پس پيغمبر خوراك خواست و من به نزد آن‌ها بردم و پيغمبر آن چه ديروز كرده بود، آن روز نيز انجام داد و آن‌ها خوراك را خوردند چنان‌كه به چيز ديگري احتياج پيدا نكردند . سپس فرمود: سيرابشان كن ، من آن جام شير را آوردم و آشاميدندتاسيرآب شدند، سپس‌پيغمبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به‌گفتگو پرداخت و گفت: اي فرزندان عبدالمطلب ! همانا من جواني را در عرب‌نمي‌شناسم‌كه براي خاندان خويش برترازآن چه‌براي‌شما آورده‌ام، آورده باشد.
من خير دنيا و آخرت را براي شما آورده‌ام و خداي تعالي امر كرده است كه شما را به سوي او بخوانم ، پس كدامتان مرا بر اين كار ياري مي‌كند تا برادر و وصيّ و خليفه من در ميان شما باشد .
علي فرمود: آنان از قبول سخن پيغمبر خودداري كردند و من با آن كه از آن‌ها كم‌سال‌تر بودم و حتي در ميان كم‌سالان كسي چشمش از چشمان من پرآب و شكمش برآمده‌تر و ساق‌هايش نازك‌تر نبود ، گفتم : اي پيغمبر خدا ! من وزير تو در اين كارم . او بن گردنم را گرفت و فرمود : اين برادر و وصيّ و خليفه من در ميان شما است سخنــش را بشنويــد و او را اطــــاعــت كنيـــد
قوم خنده‌كنان برخاستند و به ابي‌طالب گفتند :
محمّــد ترا امر مي‌كنــد كه سخـن فـرزنـدت را بشنـــوي و از او اطاعــت كنـــي .
قرآن ناطق (85)
اين حديث را به همين لفظ متكلم معتزلي بغدادي ، «ابوجعفر اسكافي» متوفّي به سال 240 ه ق در كتاب «نقض العثمانيه» (1) خود آورده و گفته است: اين حديث در خبر صحيح آمده است و «ابن اثير» در «الكامل» جلد 2 صفحه 24 و جرجي زيدان مورخ نيز در صفحه 31 جلد 1 « تاريخ تمدّن اسلامي» و استاد محمّد حسين هيكل در صفحه 104 «حياة محمّد» ، چاپ اوّل اين حديث را آورده‌اند .

جناياتي كه بر حديث «سرآغاز دعوت» رفته است

يكي از آن‌ها، جنايتي است كه طبري در صفحه 79 جلد 19 تفسيرش مرتكب شده است . وي در كتاب تاريخش ، پس از آن كه حديث را ، آن‌چنان‌كه شنيدي روايت كرده است ، در تفسير خويش امانت گفتار را از يادبرده و تمام حديث را از جهت متن و سند ياد كرده ، اما آن قسمت از سخن پيغمبر را كه در فضيلت علي و پذيرنده دعوت بوده، به اجمال گذرانده و گفته است پيغمبر فرمود: كدام‌يك از شما دراين كار با من همكاري مي‌كند تا برادر من و چنين و چنان باشد ؟ و درباره جمله آخر پيغمبر نيز گفته است كه فرمود: به راستي‌كه اين (علي) برادر من و چنين و چنان است . قُلْ هَلْ نُنَبِّؤُكُمْ بِالاخسرينَ اَعْمالاً اَلَّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ في الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعا آيا شما را به زيان‌كارترين مردم آگاهي دهم ؟ اينها كساني هستند كه سعي‌شان در زندگاني دنيا تباه است ولي پندارند كه نيكوكارند .

مودّتي كه در قرآن واجب شمرده شده است

«قُلْ لا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرا اِلاّ المَوَدَّةَ فِي‌القُربي وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةَ نَـزِدْ لَهُ فيها حَسَنا» : بگو من هيچ پاداشي از شما بر رسالتم درخواست نمي‌كنم ، جز دوست داشتن نزديكانم و هركس عمل نيكي انجام دهد ، بر نيكي‌اش مي‌افزاييم (1).
1- رجوع كنيد به شرح نهج البلاغه ابن ابي حديد ، جلد 3 ، صفحه 263 .
(86) قرآن ناطق
كه در كتب آثار و احاديث و سخنان در پيرامون اين آيه شريفه مي‌توان يافت و ما را مجال گسترش سخن در اين‌باره نيست و به برخي از آن بسنده مي‌كنيم :
1ـ احمد در «المناقب» و ابن منذر و ابن‌ابي‌حاتم و طبراني و ابن‌مردويه و واحدي و ثَعْلَبِيّ و ابو نعيم و بَغَوِيّ در تفسيرش و ابن مغازلي در «المناقب» به اساتيد خود از ابن‌عباس آورده‌اند كه چون اين آيه نازل شد ، گفتند: اي رسول خدا! اين خويشاني كه مودّت آنان بر ما واجب شده است كيانند؟ فرمود: علي و فاطمه و دو فرزندانشان .
2ـ جـابـر بن عبـداللّه گفـت : عـربي به خدمت پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آمد و گفت : يا محمّد اسلام را بر من عرضه كن، فرمود: شهادت بده كه خدائي جز خداوند يگانه كه يكتا و بي‌شريك است ، نيست و نيز محمّد بنده و رسول اوست ، عرب گفت: آيا پاداشي هم مي‌خواهي فرمود: خويشان من ، گفت : بيا تا با تو بيعت كنم . چه هركس ترا و خاندانت را دوست ندارد ، بر او لعنت خدا باد و پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت: آمين .

علي صدّيق و فاروق امّت

1ـ «ابن سجّاد» و «احمد» در كتاب «المناقب» از قول ابن عباس روايت كرده‌اند كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرموده‌اند ، صديقان سه‌تن‌اند : حَزْقيل كه مؤمن آل فرعون است و حبيب كه صاحب آل ياسين است و علي‌بن‌ابي طالب و «ابونعيم» اين روايت را در «المعرفة» آورده و «ابن عساكر» نيز آن را از قول «ابي لَيْلي» نقل كرده و اين دو عبارت را بر حديث افزوده‌اند كه پيغمبر فرمود و علي بالاتر از آن‌ها است . محبّ‌الدين طبري در 2 صفحه 154 «رياض» و «گنجي» در صفحه 47 «كفايه» روايت را با عبارت ابي‌ليلي و سيوطي در «جمع الجوامعش» به‌طوري كه در جلد 6 صفحه 152 ترتيب آن آمده است و «ابن حجر» در صفحه 74 «صواعق» ، آن را به عبارت «ابن عباس» آورده‌اند .
1- (23 / شوري) .
قرآن ناطق (87)
2ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود همانا اين «علي» نخستين كسي است كه به من ايمان آورد و اوّلين كسي خواهد بود كه در روز رستاخيز با من مصافحه مي‌كند و اوست صدّيق اكبر و اين است فاروق اين امت كه حق را از باطل جدا مي‌كند و اين است يعسوب مؤمنان. «طبراني» اين روايت را از «سلمان» و «ابي‌ذر» و «بيهقي» و «عدني» از «حذيفه» و «هيثمي» در جلد 9 صفحه 102 مجمع و «حافظ گنجي» در صفحه 79 كفايه اين روايت را از طريق «حافط عساكر» آورده‌اند و در پايان حديث چنين آمده كه پيغمبر فرمود: و او است باب «مدينه علم» من كه از جانب آن وارد مي‌شوند و او است خليفه من پس از من «متّقي هندي» اين روايت را با عبارت اوّل در صفحه 665 كتاب «اِكمال كَنْزُالعُمّال» آورده است .
3ـ «ابن عباس و ابي‌ذر» گفته‌اند : از پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيديم كه به علي فرمود: « اَنْتَ الصِّديقُ الاَْكْبَرُ وَ اَنْتَ الْفارُوقُ الَّذي يَفْرُقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْباطِلِ » تويي صِدّيق اكبر و تويي فارُوق كه حق را از باطل جدا مي‌كند .
«محب الدين» در صفحه 155 «رياض» روايت را آورده و گفته است: و در روايتي چنين است كه فرمود و اَنْتَ يَعْسُوبُ الدّينِ(1) . حاكمي و قرشي نيز در صفحه 35 شمسُ‌الاخبار اين خبر را آورده و افزوده‌اند كه فرمود وَ اَنْتَ يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنينَ شيخ‌الاسلام حموئي در باب 24 (الفرائد) آورده و ابن‌ابي الحديد نيز در شرح نهج‌البلاغه صفحه 257 روايت را از قول «ابي رافع» ياد كرده و عبارتش اين است : ابو رافع گفت براي خداحافظي به خدمت ابي‌ذرّ آمدم چون خواستم از نزد او بيرون آيم به من و جمع همراهانم گفت: به زودي فتنه‌اي پديد مي‌آيد ، از خداوند بترسيد و بر شما باد كه از بزرگ‌مردي چون علي بن ابي‌طالب پيروي كنيد چه من از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه به او مي‌فرمود : تو نخستين كسي هستي كه به من ايمان آوردي و در رستاخيز اوّلين كسي خواهي بود كه با من مصافحه مي‌كني و تويي صِدّيق اكبر و
1- نگهبان دين .
(88) قرآن ناطق
تويي فاروقي كه حقّ و باطل را از هم جدا مي‌كند و تويي يعسوب مؤمنان و ثروت يعسوب كافران است و تويي برادر و وزير من و بهترين كسي كه پس از من مي‌ماند و پيمان مرا نگه مي‌دارد . قاضي ايجي در صفحه 276 ، جلد 3 المواقف و صفوري در صفحه 25 ، جلد 2 ، نُزْهَةُ‌الْمَجالِس اين روايت را آورده‌اند .
4ـ پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود : در شب معراج ، پروردگارم به من گفت: اي محمّد چه كسي را به خلافت خود بر امّت ، گمارده‌اي گفتم پروردگارا تو داناتري ، گفت: اي محمّد من ترا به رسالت برگزيدم و براي خويش انتخابت كردم ، تو پيغمبر من و برگزيده من از ميان آفريدگان مني و پس (از تو) آن صدّيق اكبر و آن پاك و پاكيزه نهادي است كه او را از سرشت تو آفريدم و وي را وزير تو ساختم و پدر دو سبط پاك و پاك‌نهاد تو، آن دو سرور جوانان اهل بهشت قراردادم و همسر او بهترين زنان جهان است تو ، درختي و علي شاخه و فاطمه برگ و حسن و حسين بار آن درخت‌اند . آن دو را از سرشت عليّين آفريدم و شيعه شما را از (طينت) شما ساختم، چه اگر گردن‌هاي آنان را به شمشير بزنند، بر مهرشان نسبت به شما مي‌افزايند ، گفتم: پروردگارا صديق اكبر كيست؟ فرمود : برادرت علي‌بن‌ابي‌طالب است . قرشي در صفحه 32 شمس‌الاخبار ، اين روايت را آورده است .
5ـ علي عليه‌السلام فرمود: من بنده خـدا و بـرادر پيغمبـر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و صدّيق اكبرم و كسي به (اين لقب) پس از من قائل نخواهد شد، مگر آن كه دروغگو و دروغ‌پرداز باشد . من هفت سال پيش از همه مردم نماز گزارده‌ام .
ابن‌ابي شيبه ، به سند صحيح اين روايت را آورده و نِسائِيّ نيز در صفحه 3 خصائص با سندي كه رجال آن ثقه‌اند و ابن‌ابي عاصم در كتاب «اَلسُّنَّة» و حاكم در صفحه 112 جلد 3 «المستدرك» روايت را آورده و آن را صحيح دانسته است . ابونعيم نيز در المعرفة و ابن‌ماجه در صفحه 57 ، جلد 1 سُنَن خود به سند صحيح آورده. طبــري در صفحــه 213 ، جلد 2 تاريخـش بـا اسنــاد صحيـح و عقيلي و خلعي نيز .
ابن اثير در صفحه 22 ، جلد 2 الكامل و ابن‌ابي الحديد در صفحه 257 ، جلد 3
قرآن ناطق (89)
شرح‌النهج و محب‌الدين طبري در صفحه 6 ذخائر و صفحه 155 و 158 و 167 جلد 2 رياض و حموئي در باب 49 فرائد و سيوطي ، آن‌طور كه در صفحه 394 ، جلد 6 ترتيب جمع آمده است در الجمع به ذكر اين حديث پرداخته‌اند و در صفحه 55 ، جلد 2 طبقات شَعْرانِيّ چنين است كه علي (رض) گفت : اَنَا الصِّدّيقُ الاَْكْبَرُ ، لا يَقُولُها بَعْدي اِلاّ كاذِبٌ .
6ـ معاذه گفت : از علي آن‌گاه كه بر منبر بصره خطبه مي‌خواند ، شنيدم كه مي‌گفت: منم صدّيق اكبر كه ايمان آوردم پيش از آن كه ابوبكر اسلام آورد. ابن‌قتيبه در صفحه 73 «معارف» و ابن ايوب و عقيلي و محبّ‌الدين در صفحه 85 ذخائر و صفحه 155 و 157 جلد 2 «رياض» اين روايت را آورده‌اند و ابن‌ابي‌الحديد در صفحه 251 و 257 جلد 3 شرح نهج‌البلاغه و سُيُوطِيّ در جمع الجوامع، بنابر آنچه در صفحه 405 جلد 6 الغدير ترتيب آن آمده است به ذكر اين روايت پرداخته‌اند .

غديريه سرايان قرن سوم

دِعْبِل خُزاعِيّ شهيد به سال 246

نوحه‌گران گنگ و گويا با ناله‌ها و آه‌هاي سوزان خود به گفتگو پرداختند و با نفس‌هاي خود از راز درون دلباختگان روزگاران پرده برگرفتند و به ياري و ياوري هم شتافتند تا صفوف ظلمت شب ، به سپيده‌دم درهم شكست .
درود دلباخته دردمند بر آن عرصه‌ها و سرزمين‌هايي باد كه از سيه چشمان تهي ماند . به ياد دارم كه آن سرزمين‌ها ، سبز و خرّم و الفت‌گاه سَمَنْبَران خوشبوي و شرم‌آگين بود.
شب‌هايي را به خاطر مي‌آورم كه وصال را بر كينه و فراق چيره مي‌ساخت و نزديكي‌ها بر دوري‌ها فائق مي‌آمد .
ماهرويان پرده از رخسار برگرفته ، به ما ديده مي‌دوختند و گونه‌ها را به دست مي‌نهفتنـد و روزهـاي من به سرمستـي ديدارشـان و شبهايـم به خوشدلي از يادشان مي‌گذشت .
(90) قرآن ناطق
وقوف من به روز «عرفه» در «مُحَسَّر عرفات» چه حسرت‌ها برانگيخت و زمانه را بنگر كه با پيمان‌شكني و تفرقه‌اندازي‌هاي بسيارش با حكومت‌هاي مسخره و كساني كه به دنبال آن‌ها، جوياي روشني از دل تاريكي‌ها بودند، چه جنايت‌ها به مردم كرد .
پس از روزه و نماز ، چگونــه و از كجــا مي‌تــوان خواستــار قــرب خــدا شــد ؟
جز از راه مهرورزي به فرزندان و دودمان پيغمبر و كينه‌توزي به تبار «مروان» و «بني‌اميّه» و «هند» و كارهاي «سميّه» و فرزند «زياد» كه همه اين‌ها كافران و تبه‌كاران عالم اسلامند. اينان، پيمان و فرمان قرآن و آيات محكم آن را به دروغ و شبهه‌انگيزي گسستند . و اين آزمايشي بود كه پرده از چهره آنان و دعوي‌هاي ضلال و زشت و ناپسندشان برگرفت . ميراثي بي قرابت ! و مُلكي بدون‌هدايت! و حكومتي بي‌مشورت ! و بدون وجود رهبر !! اين‌ها دردهايي است كه مزرع سبز فلك را در چشم ما خونين مي‌نمايد و طعم آب شيرين به كام تلخ مي‌شود . آن‌چه ، اين روش‌ها را در ميان مردم آسان نمود، بيعت ناگهاني و بي‌پيش‌انديشي با ابوبكر و گفتار آشكار «سَقَفِيان» در ادعاي بي‌پرده و ضلال‌آميز ميراث‌خواري بود. اگر امور را به علي وصيّ پيغمبر مي‌سپردند ، كارها به بركت وجودش كه مأمون از لغزش بود، نظام مي‌گرفت . وي برادر پيغمبر پاك نهاد و مرد ميدان كارزار بود . آنان كه منكرند ، گواه راستين علي، «غدير» و «بدر» و كوه‌هاي بلند «احد» و آيات خواندني قرآن در فضلش و خوراك بخشي‌هايش به گاه سختي و صفات تابناك و منقبت‌هايي است كه وي دارا بود و در آن‌ها بر ديگران پيشي داشت .

سخنان دانشمندان مشهور عامه درباره قصيده دِعْبِلْ خُزاعِيّ

1ـ «ابوالفرج» درصفحه29 جلد 18 اَغاني گفته است : قصيده مَدارِسُ آياتٍ خَلَتْ (1) مِنْ تِلاوَةٍ وَ مُنْزِلُ وَحْيٍ مَقْفِرُالْعَرَصاتِ «دعبل» از بهترين نوع شعر و شكوهمندترين
1- اين بيت سي‌امين بيت قصيده است كه چكامه را به‌نام آن ناميده‌اند.
قرآن ناطق (91)
نمونه مدايحي است كه درباره خاندان پيغمبر عليه‌السلام سروده‌اند و دِعْبِل آن را براي «علي بن موسي الرضا عليه‌السلام » به خراسان سروده و گفته است كه چون به خدمت آن امام عليه‌السلام رسيدم فرمود : يكي از سرودهايت را برايم بخوان و من خواندم :
مَدارِسُ آياتٍ خَلَتْ مِنْ تِلاوَةٍ وَ مُنْزِلُ وَحْيٍ مَقْفَرُ الْعَرَصاتِ
تا به اين بيت رسيدم كه :
اِذا وُتِرُوا مَدُّوا اِلي واتِرَيِّهِمْ اَكُّفا عَنِ الاَْوْتارِ مُنْقَبَضاتٍ
امام آن‌چنان گريست كه از هوش رفت. خدمتگزاري كه در خدمتش بود به من اشاره كرد كه آرام گير و من خاموش ماندم ساعتي درنگ كرد و سپس فرمود: دوباره بخوان و من خواندم تا به همان بيت رسيدم و همان حال نخستين دست داد و پرستار حضرت اشارت به سكوت كرد و من ساكت شدم . ساعتي ديگر گذشت و امام فرمود: باز هم بخوان و من قصيده را تا به آخر خواندم . سه بار به من فرمود احسنت . سپس دستور داد ده‌هزار درهم از آن سيم‌هايي كه به‌نام حضرتش سكّه خورده بود و پس از آن به هيچ كس داده نشد به من دهند و با فرماني كه به خانواده خود داد، خادم حضرت جامه‌هاي بسياري برايم آورد و من به عراق آمدم و هريك از آن درهم‌ها را به ده‌درهم به شيعيان فروختم و صدهزار درهم به دستم رسيد و اين نخستين ثروتي بود كه فراهم آوردم «ابن مهرويه» گفته است : «حذيفة بن‌محمد» براي من حديث كرد و گفت «دِعْبِل» به من مي‌گفت از امام رضا عليه‌السلام جامه به تن كرده‌اي خواستم كه كفن خود كنم امام جبّه‌اي را كه برتن داشتند بيرون آورده به‌من دادند . خبر اين جبّه به مردم قم رسيد. از دعبل درخواست كردند كه جامه را در برابر سيصدهزاردرهم به آن‌ها بفروشد و او نپذيرفت و آن‌ها راه را بر دعبل بستند و بر او شوريدند و جامه را به زور از او گرفتند و گفتند يا پول را قبول كن يا خود داني . گفت به خدا قسم اين جامه‌ها را به رغبت به شما نمي‌دهم و به زور هم براي شما سودنخواهد داشت و شكايتتان را به پيشگاه امام رضا عليه‌السلام خواهم برد. آن‌ها به اين طريق با او سازش كردند كه سيصدهزار درهم با يكي از آستين‌هاي آستر جبّه را به او بدهند . وي راضي شد پس
(92) قرآن ناطق
يكي از آستين‌هاي جبّه را به او دادند. او آن را به دوش مي‌بست و آن چنان‌كه مي‌گويند قصيده مَدارِسُ آياتٍ خَلَتْ مِنْ تِلاوٍَة را بر جامه‌اي نوشت و در آن احرام كرد و دستور داد آن را در كفن‌هايش بگذارند.(1)
2ـ «ياقوت حموي» در صفحه 196 ج 4 «معجم الادباء» گفته است : چكامه تائيّه‌اي(2) كه دِعْبِل درباره دودمان پيغمبر سروده است ، از بهترين نوع شعر و بلندترين نمونه مدايح است كه آن را براي علي‌بن‌موسي‌الرّضا در خراسان سرود (آنگاه حديث جامه و داستان مذكور آن را) يادكرده و گفته است: مي‌گويند وي اين چكامه را در جامه‌اي نوشت و در آن احرام كرد و وصيّت نمود كه در كفنش باشد و دست‌نويس‌هاي اين قصيده گوناگون است كه در برخي از آن‌ها فزوني‌هايي است كه گمان مي‌كنم ساختگي باشد (3) و گروهي از شيعيان بر آن افزوده باشند و ما آن ابياتي را مي‌آوريم كه صحيح است :
1 ـ مَدارِسُ آياتٍ خَلَتْ مِنْ تِلاوَةٍ وَ مُنْزَلُ وَحْيٍ مَقْفَرُ الْعَرَصاتِ
2 ـ لاِآلِ رَسُولِ‌اللّه‌ِ بِالْخيفِ مِنْ مِني وَ بِالرُّكْنِ وَالتَّعْريفِ وَالْجَمَراتِ
3 ـ دِيارٍ عَلِيٍّ وَ الْحُسَيْنِ وَ جَعْفَرٍ وَ حَمْزَةَ وَالسَّجادِ ذِي الثَّفَناتِ
4 ـ دِيارٍ عَفاها كُلُّ جَوْنٍ مُبادِرٍ وَ لَمْ تُعْفَ لِلاَْيّامِ وَ السَّنَواتِ
5 ـ قِفانَسْأَلَ الدّارَ الَّتي خَفَّ اَهْلُها مَتي عَهْدِها بِالصَّوْمِ وَ الصَّلَواتِ
6 ـ وَاَيْنَ‌الاْ ُوْليشَطَّتْ‌بِهِمْ‌غُرْبَةُ‌النَّوي اَفانينَ فِي الاْفاقِ مُفْتَرَقاتٍ
7 ـ هُمْ اَهْلُ ميراثِ النَّبِيِّ اِذاَ اعْتَزَوْا وَ هُمْ خَيْرُ قاداتٍ وَ خَيْرُحُماتٍ
1- در صفحه 196 جلد دهم (معجم الادباء) و در صفحه 205 ، جلد 1 «معاهد التنصيص» و «عصر المأمون» . اين داستان آمده است .
2- شعري كه به حرف «تاء» ختم شده است .
3- درآخر بخش «درپيرامون‌شعر» خواهدآمدكه اين‌گمان گناه است و راهي به‌حقّ و حقيقت ندارد.
قرآن ناطق (93)
8 ـ وَ مَا النّاسُ اِلاّ حاسِدٍ وَ مُكَذِّبٌ وَ مُضْطَعِنٌ ذُوَاحِنَّةٍ وَ تِراتٍ
9 ـ اِذِ اذْكُرُو اقَتْلي بِبَدْرٍ وَ خَيْبَرٍ وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ اَسْلَبُوا الْعَبَراتٍ
10 ـ قُبُورٌ بِكُوفانَ وَ اُخْري بِطَيِّبَةٍ وَ اُخْري بِفَخٍّ نالَها صَلَواتي
11 ـ وَ قَبْرٌ بِبَغْدادَ لِنَفْسٍ زَكِيَّةٍ تَضَمَنَّها الرَّحْمنُ فِي الْغُرُفاتِ
12 ـ فَاَمَّا الْمُصَمّاتِ الّتي لَسْتُ بالِغا مَبالِغَها مِنْها بِكُنْهِ صِفاتٍ
13 ـ اِلَي الْحَشْرِ حَتّي يَبْعَثَ اللّهُ قائِما يُفَرِّجُ مِنْهَا الْهَمَّ وَ الْكُرُباتِ
14 ـ نُفُوسٌ‌لَدَي‌النَّهْرَيْنِ‌مِنْ‌اَرْضِ كَرْبَلا مُعَرَّسُهُم فيها بِشَطِّ فُراتٍ
15 ـ تَقَسَّمَهُم رَيْبُ الزَّمانِ كَما تَري لَهُم عُقْرَةٌ مَغْشِيَّةُ الْحُجُراتِ
16 ـ سِوي اَنَّ مِنْهُم بِالْمَدينَةِ عُصْبَةٌ مَدَي الدَّهْرِ اَضْناءٌ مِنَ الاَْزْماتِ
17 ـ قَليلَةُ زُوّارٍ سِوي بَعْضِ زُوَّرٍ مِنَ الضُّبْعِ وَالْعُقْبانَ وَالزَّحَماتِ
18 ـ لَهُم كُلَّ حينٍ نَوْمَةٌ بِمَضاجِعٍ لَهُم في نَواحِي الاَْرْضِ مُخْتَلِفاتٍ
19 ـ وَ قَدْكانَ مِنْهُمْ بِالْحِجازِ وَ اَهْلِها مَغاويرُ يَخْتارُونَ فِي السَّرَواتِ
20 ـ تَنَكَّبَ لاِواءُ السِّنينَ جَوارَهُمْ فَلا تَصْطَليهِم جَمْرَةُ الْجَمَراتِ
21 ـ اِذا وَرَدُوا خَيْلاً تَشَمَّسَ بِالْقَنا مَساعِرَ جَمْرِالْمَوْتِ وَالْغَمَراتِ
22 ـ وَ اِنْ فَخَرُوا يَوْما اَتَوْ بِمُحَمَّدٍ وَ جِبْريلَ وَ الْفُرْقانِ ذِي السُّوَراتِ
23 ـ مُلامُكَ في اَهْلِ النَّبِيِّ فَاِنَّهُمْ عَلي كُلِّ حالٍ خَيْرَةُ الْخَيْراتِ
24 ـ فَيارَبِّ زِدْني مِنْ يَقيني بِصيرَةً وَزِدْ حُبَّهُم يارَبِّ في حَسَناتي
25 ـ بِنَفْسي اَنتُم مِن كَهُولٍ وَ فِتْيَةٍ لِفَكِّ عَناةٍ اَوْ لَحَمْلِ دِياتٍ
26 ـ اَحَبُ‌قَصَي‌الرُّحْمِ مِنْ‌اَجْلِ حُبِّكُم وَاهْجُرُ فيكُم اُسْرَتي وَ بَناتي
27 ـ وَاكْتُمُ حُبّيكُم مَخافَةَ كاشِحٍ عَتيدٍ لاَِهْلِ الْحَقِّ غَيْرِمَواتٍ
28 ـ لَقَدْ حُفَّتِ الاَْيّامُ حَوْلي بِشَرِّها وَ اِنّي لاََرْجُو الاَْمْنَ بَعْدَ وَفاتي
29 ـ اَلَمْ تَرَ اَنّي مُذْثَلاثينَ حِجَّةٍ اَرُوحُ وَ اَغْدُو دائِمَ الْحَسَراتِ
30 ـ اَري فَيْئَهُم في غَيْرِ هِمْ مُتَقَسَّما وَ اَيْديهِم مِنْ فِيْئِهِم صَفَراتٍ
31 ـ فَآلُ رَسُولِ اللّه‌ِ نَحُف جُسُومُهِمْ وَ آلُ زِيادٍ حُفَّلُ الْعُقُراتِ
(94) قرآن ناطق
32 ـ بَناتُ زِيادٍ فِي‌الْقُبُورِ مَصُونَةٌ وَ آلُ رَسُولِ اللّه‌ِ فِي الْفَلَواتِ
33 ـ اِذا وُ تِرُوا مَدُّوا اِلي واتِرِيِّهِم اَكُفّاعَنِ الاَْوْتارِ مُنْقَبَضاتٍ
34 ـ فَلَوْلاَ الَّذي اَرْجُوهُ فِي الْيَوْمِ اَوْ غَدٍ لَقُطِّعَ قَلْبي اِثْرَهُمْ حَسَراتي
35 ـ خُرُوجَ اِمامٍ لا مُحالَةَ خارِجٌ يَقُومُ عَلَي اسْمِ اللّه‌ِ وَ الْبَرَكاتِ
36 ـ يُمَيِّزُ فينا كُلَّ حَقٍّ وَ باطِلٍ وَ يجزي عَلَي النَّعْماءِ وَ النَّقِماتِ
37 ـ سَاَقْصِرُ نَفْسي جاهِدا عَنْ جِدالِهِمْ كَفانِيَّ ما اَلْقي مِنَ الْعَبَراتِ
38 ـ فَيا نَفْسُ طيبي ثُمَّ يا نَفْسُ اَبْشِري فَغَيْرُ بَعيدٍ كُلُّ ماهُوَ آتٍ
39 ـ فَاِنْ قَرَّبَ الرَّحْمنُ مِنْ تِلْكَ مُدَّتي وَ اَخَّرَ مِنْ عُمْري لِطُولِ حَياتي
40 ـ شُفيتُ وَ اِلَّمْ اَترُكْ لِنَفْسي رَزِيَّةً وَ رَوَّيْتُ مِنْهُمْ مَنْصَلي وَ قَناتي
41 ـ فَمِنْ عارِفٍ لَمْ يَنْتَفِعْ وَ مُعانِدٍ يَميلُ مَعَ الاَْهْواءِ وَ الشُّبَهاتِ
42 ـ قَصا رَاْيُ مِنْهُم اَنْ اَمُوتَ بِغُصَّةٍ تَرَدَّدَ بَيْنَ الصَّدْرِ وَ اللَّهَواتِ
43 ـ كَاَ نَّكَ بِالاَْضْلاعِ قَدْ ضاقَ رُحْبُها لِما ضَمَّنَتْ مِنْ شِدَّةِ الزَّفَراتِ
ترجمه اشعار
آموزشگاه‌هاي آيات قرآن از تلاوت آن تهي شد و سراهاي نبوّت و وحي به ويراني گرائيد.
خاندان رسول خدا را در «خيف مني» و به «ركن» و «عرفات» و در «صفا» و «مروه» منزل‌هــا بود .
3 ـ خانه‌هايي‌كه تعلّق‌به «علي» و «جعفر» و «حمزه» و «سجادذُوثَفِنات»(1) داشت .
سراهائـي كه ويـران از باران‌هـاي بسيـار رحمـت اسـت نـه از گذشت روزگاران .
بايستيد تا از خانه‌هاي بي‌خداوند بپرسيم ، چندگاه است كه روزگار نمازها و روزه‌هايشان به سر آمده است؟
1- از القاب امام سجّاد «ع» و به معني كسي است كه از بسياري سجده پينه بر پيشانيش نشسته است .
قرآن ناطق (95)
و آن‌هــا كــه غـربـــت و دوري از وطـــن پــراكنـده‌شـان كـرد، كجــا رفتنـــد ؟
همان‌هائي كه به گاه نسبت ، ميراث خوار پيغمبر و سروران و ياوران خلق بودند و ديگــران دروغ‌پــردازان و كينـه‌تــوزان و جودانــي خونخــوار، بيــش نبودنــد .
همان خانداني كه چون به ياد كشتگان «بدر» و «خيبر» و «حنين» مي‌افتادند، مي‌گريستند .
قبر برخي از آن‌ها به «كوفه» و گور گروهي ديگر در «مدينه» و مزار آن ديگري در «فَخَّ»(1) است. درود من نثار همه‌شان باد .
قبـري هـم در بغـداد اسـت كـه در آن جـان پـاك و پيراستـه موسـي‌بن‌جعفر عليه‌السلام اسـت و در غُرُفـات بهشـت غـرق در دريـاي رحمــت خــداي رحمـــان مي‌بـاشــــد .
امّا نفوسي كه دعوت آنان تا دامنه حشر كه خداوند امام قائم را برمي‌انگيزد و به بركت وجود آن‌ها غم و اندوه‌ها را مي‌زدايد ، مسموع نيفتاد و من نيز به كنه صفات آنان نمي‌رسم ، جان‌هاي پاك شهيداني است كه آرامگاهشان در دشت كربلا و به نزديك شطّ فــرات در ميان دو نهـر است .
حوادث روزگار اين‌ها را پراكنده كرد ولي چنان‌كه مي‌بيني بارگاه‌هايي پربركت دارند الاّ آن‌كه مزار برخي از آنان در مدينه و در طول روزگاران غريب و بي‌آرايش مانده است . اينان كم زائرند و زيارت كنندگاني جز كفتاران و عقابان و هماها ندارند .
آري دودمان رسول را هر روز آرامگاه‌ها و گورهائي جدا از هم و پراكنده است، حال آن‌كه بسياري از آنان در حجاز و در بين مردم آن دلاوراني برگزيده از ميان اشراف بودند كه سختي‌هاي زمانه راهي به ساحتشان نداشت و شعله‌هاي فروزان جنگ دامنشان را نمي‌گرفت .
چون به قلب سپاهي مي‌زدند آتش نبرد و مرگ را به سرنيزه مي‌افروختند و در روز سرافـرازي بــه محمّـد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و جبريــل و قــرآن و سـوره‌هـاي آن مي‌باليدنــد .
1- محلي در مكّه كه مدفن علي‌بن‌حسن عليه‌السلام است.
(96) قرآن ناطق
اي سرزنشگر ! دست از ملامت من در محبّت دودمان پيغمبر بردار چه ايشان پيوسته دوست و نقطه اتّكاء منند و من آن‌ها را به راهنمائي كار خود انتخاب كرده‌ام زيرا آن‌ها به هرحال بهترين نيك‌مردانند.
پروردگارا ! بر بينائي و باور من بيفزا و محبّت ايشان را در گروه حسنات من افزون كن .
جانم فداي پير و جوانتان باد كه شما آزادكنندگان بندگان و دهندگان ديه آنهائيد .
من به مهر شما ، دوران را دوست مي‌دارم و دست از دودمان و دختران خود برمي‌دارم و محبّت خود را از بيم دشمن بدسگال و ناسازگار پوشيده مي‌دارم و اينك كه سختي‌هاي زمانه سراسر زندگيم را احاطه كرده است ، به امان و آسايش آخرت دل مي‌بندم .
نمي‌بيني كه سي‌سال است كه شب و روز زندگي خويش را پيوسته به حسرت گذرانده و خود ديده‌ام كه دارائي دودمان رسول در ميان ديگران پخش شده و دست خودشـان از سهامشـان تهـي مانـده ، خانـدان پيغمبـر لاغـر انـدام و تبـار زيـاد گـردن كلفـت شـده ، دختـران زيـاد پرده‌نشيـن و آل‌رسـول اسيـر بيابان گرديده‌اند .
چون از اين خاندان يكي كشته مي‌شد، دستي كه اينان به انتقام مي‌گشودند از ظلم و ستم بسته بود.
و من اگر به آنچه امروز و فردا واقع مي‌شود اميد نمي‌داشتم ، دل از حسرت آل رسول در سينه‌ام مي‌طپيد .
آري اميدمن به‌خروج امامي‌است‌كه ناگزيرظهور و بنام‌خداو همراه‌باانواع بركت‌ها قيـام مي‌كند و حقّ و باطل را از هم جدا نموده به نعمت و نقمت پاداش و كيفر مي‌دهد .
پس من دست جان را از جدال با دشمن كوتاه مي‌كنم . چه اشك ريزانم مرا بس .
اي نفس ! شاد و خرّم باش كه آنچه آمدني است ، چندان دور نيست و اگر خداوند روزگار مرا به آن دولت نزديك و عمرم را دراز كند ، دل خود را خنك و بارغم جان را سبك و تيغ و تيرم را به خون دشمن سيراب خواهم كرد .
قرآن ناطق (97)
راستي كه هدايت اين دشمنان به كندن آفتاب از جا و به شنوانيدن سخن به‌سنگ سخت مي‌ماند . برخي از اينان حقّ را مي‌شناسند و از آن سود نمي‌برند و برخي ديگر هوسباز و شبهه انگيزند.
مرا از ايشان بس كه دارم از غصّه‌اي گلوگير كه بالا و پائينش نتوانم برد ، مي‌ميرم و سينه‌ام از بارگران اندوه به تنگ آمده و مالامال درد است .

زندگي‌نامه دِعْبِل خُزاعي

ابوعلي يا ابو جعفر دِعْبِل پسر علي زرين بن عثمان بن‌عبدالرحمن بن عبداللّه بن بديـل بن وقـاء بـن عمـرو بـن ربيعـه بن عبدالعُـزّي بن ربيعـه بن جزي بن عامر مازن ابن عـدي بن عمــرو ربيعــه خزاعي است .
ما اين نسبت را از صفحه 116 فهرست نجّاشي و صفحه 328 ، جلد 8 تاريخ خطيب و صفحه 239 امالي شيخ و صفحه 227 جلد 5 تاريخ ابن عساكر و صفحه 100 جلد 11 معجم الادبأ حَمَوِيّ و صفحه 141 جلد 1 (اِصابَة) .
ابن مُعْتَزّ در صفحه 125 طبقاتش گفته است : دعبل از قم عبور كرد و در نزد شيعيان آن‌جا ماند و آن‌ها سالانه پانصدهزار درهم برايش تقسيط كردند. بحث در گــــزارش زنــدگــي ايـــــن شاعـــــر چهــــار ناحيـــــه دارد :
1ـ فداكاري او در مهر خاندان عصمت صلوات‌اللّه عليهم اجمعين .
2ـ نبــــوغ او در شعــــر و ادب و تاريــخ و تــأليفــاتــــش .
3ـ روايت حديث و راويان حديث از سوي او و كساني كه دعبل از جانب آنان به نقل حديث پرداخته است .
4ـ رفتـارش با خلفاء و پس از آن شوخ طبعي‌ها و نواها در كارهايش و آنگاه ولادت و وفـــــاتش .
امّا از جهت نخستين، حال او در اين فداكاري به اندازه‌اي روشن است كه ما را از هرگونه استدلال بي‌نياز مي‌كند . چه مي‌توان گفت درباره مردي كه از خود او مي‌شنيدند كه مي‌گفت : 50 سال است كه چوبه دار خود را بر دوش مي‌كشم و كسي را نمي‌يابم كه مرا بر آن به دار كشد به «محمّدبن عبدالملك زَيّات» وزير گفتند: چرا آن چكامه دعبل را كه در آن به هجوت پرداخته است پاسخ نمي‌گوئي ؟ گفت سي‌سال است كه دعبل چوبه دار خود را به دوش دارد و بي‌باكانه در جستجوي كسي است كه وي را بر آن كشـــد .
(98) قرآن ناطق
همه اين‌ها ، از جهت كينه‌توزي‌ها و درگيري‌ها و جانبداري و پيكارجويي بود كه وي در دفاع از خاندان پاك پيغمبر و نشان دادن محبّت خود به آن‌ها و بدگوئي از دشمنانشان برعهده داشت و همين امور قرار از او گرفته و پناهگاهي برايش باقي نگذاشته بودند و حتّي سايباني كه در سايه آن بياسايد نداشت و پيوسته دور از خلفاء وقت و مخالفان دودمان پاك پيغمبر رهسپار بيابان‌ها بود. با اين وصف قصائد ساير او زبانزد بزرگان و زيور دهان گويندگان و شادي بخش دوستان و مايه اندوه دشمنان و انگيزنده كينه و حسد كينه‌توزان و حسودان گرديد و بالاخره هم او را به همين نام كشتنـــد .
و خرده هجوگوئي فراواني كه در بيشتر كتب از اين شاعر گرفته‌اند ، از آن جهت است كه نوع اين هجوسرائي و بدگوئي تند و بسيار از جانب او ، مربوط به كساني است كه دعبل آن‌ها را از دشمنان خاندان پاك پيغمبر و غاصب مقام آنان مي‌پنداشته و به اين وسيله تقرّب به خدا مي‌جسته است و البتّه تبرّي از وسايل قرب به خداوند سبحان است و ولايت، خالص نخواهد بود مگر به بيزاري از مخالفان و دشمنان اهل‌بيت همان‌طور كه خدا و رسولش هم از مشركان بيزاري جسته‌اند . « وَ ما جَعَلَ‌اللّه‌ُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ في جَوْفِهِ ». امّا بسياري از نويسندگان كتب كه در جمع دشمنان خاندان پاك پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بوده‌اند اين را گناه نابخشودني دعبل پنداشته‌اند چنان‌كه عادت آنان درباره همه شخصيت‌هاي شيعه همين است.
امّا بر نبوغ ادبي دعبل ، چه دليلي روشن‌تر از شعر مشهور او تواند بود ؟ شعري كه دهان به دهان مي‌گردد و در لابلاي كتب ثبت است و به آن در اثبات معاني الفاظ و
قرآن ناطق (99)
موادّ لغت استشهادمي‌كنند و درمجالس شيعه در تمام ساعات شب و روز مي‌خوانند ! شعري كه سهل ممتنع است و شنونده اول بار مي‌پندارد كه مي‌تواند مانند آن بياورد اما چون به عمق آن فرومي‌رود و در آن غور و بررسي مي‌كند درمي‌يابد كه عاجز و درمانده و ناتوان است از آن كه شعري بسازد كه به حريم اين قصيده نزديك باشد، چه جاي آن‌كه با آن برابر گردد !

نشانه‌هاي نبوغ دعبل

وي را كتابي است به نام «الواحدة في مناقب العرب و مَثالِبِها» و كتاب ديگري دارد به‌نام «طبقات الشعراء» كه از كتاب‌هاي پرارزش و از مآخذ مورد اعتماد در ادب و گزارش زندگي شاعــران است .

اما در روايت حديث

ابن شهر آشوب در صفحه 139 كتاب (المعالم) دعبل را از اصحاب امام كاظم عليه‌السلام و امام رضا عليه‌السلام دانسته و نجّاشي در صفحه 198 فهرستش از برادرش چنين آورده اســت كــه دعبــل ديدار موسي‌بن‌جعفــر عليه‌السلام را درك و او را ديــدار كــرده اســت .

رفتار دعبل با خلفاء و وزراء

اين ناحيه از زندگي شاعر، فراخ ميدان و پردامنه است و جستجوگر در ميان كتب تاريخ و تذكره‌هاي مفصّل ادبي، بخش‌هائي را در پيرامون آن نگاشته مي‌بينند كه سخنـان بي‌جـا بسيـار دارد و ما از تمـام آن‌هـا درمي‌گذريـم و فقـط اندكـي را گلچيـن مي‌كنيـــم .
1 ـ «يحيي بن اكثم» گفت: مامون دعبل را به نزد خود خواند و امان بخشيد و من در آن‌جا نشسته بودم كه شاعر از در درآمد و مأمون وي را گفت: قصيده رائيّه‌ات را بخوان . دعبل سرودن چنين قصيده‌اي را انكار و از آن اظهار بي‌اطّلاعي كرد . مأمون گفت : ترا بر آن قصيده همان‌طور كه به جان امان دادم ، امان مي‌بخشم و شاعر چنين
(100) قرآن ناطق
خوانــدن گرفـــت :
دلبرم چون كناره‌گيريم از زنان را ديد، نگران شد و خردمندي را گناهي نابخشودني شمرد .
وي با گيسوان سپيدش و با آن كه به گروه پيران پيوسته است ، آرزوهاي جواني دارد . دلبـرا موي سپيـد ياد معـاد را در من بيـدار و مرا به سرنوشتم خرسند مي‌كند .
اگـر بــه دنيـا و زيــور آن دل بستــــم از انــــدوه رفتگــــان مي‌گريستــــــم .
روزگار برخاندان من‌تاخت و آن‌را چون جامي‌كه به سنگ مي‌شكنند درهم‌شكست.
گروهي از آن‌ها بجا مانده‌اند و برخي ديگر به جارچي مرگ از ميان رفتند . ديگران هم به‌دنبال آنان خواهند رفت .
ترس من از اين است كه بازماندگان از من جدا مي‌شوند، چشم‌به راه بازگشت رفتگــان هم‌كــــه نيستــــم .
در خبر از خاندان و فرزندانم ، به خفته‌اي مي‌مانم كه پس از بيداري به بازگوئي خـــوابـــــــش بپـــــردازد .
دل مشغولي چاكرانتان (خاندان پيغمبر) از فقدان پياپي كشتگانتان ، خواب و آسايش راازآن‌ها ربوده است .
چه دست‌هــا كه در سرزميــن نينــوا قلــم شــد ! و چه گونه‌هـا كه بر خاك خفت !
روزعاشوراي حسين به‌شب‌انجاميد وديگران شبانه برقتلگاهش‌گذشتند و گفتند :
ايـــن ســــرور انسان‌هــــا اســـت .
اي بد مردم ! پاداش پيغمبر را در برابر نعمت پر ارزش قرآن و سوره‌هاي آن اين‌چنين بايد داد كه چون رحلت فرمود مانند گرگي كه بر گوسفندان «ذي‌بقر»(1) شبانــي كند ، بر فرزندان او خلافت كنيد ؟
يحيي گفت : مأمون در اين هنگام مرا در پي‌كاري فرستاد چون رفتم و برگشتم دعبل سخنش را به اين‌جا رسانده بود كه :
از قبائل «ذي يمن» و «بكر» و «مضر» كه من آن‌ها را مي‌شناسم ، قبيله‌اي نماند كه
1- اسم جائي است .
قرآن ناطق (101)
در خون خاندان پيغمبر شريك نباشد ، همچون قماربازاني كه در لاشه شتر شريكند. از كشتار و به زنجير كشيدن و از ترساندن و ويرانگري با دودمان پيغمبر همان كردند كه سربازان اسلام در سرزمين روم و فرنگ مي‌كنند ، خاندان اميّه را در كشتارشان معذور مي‌دارم ولي براي بني‌عبّاس عذري نمي‌بينم چه آن‌ها مردمي بودند كه نخستين فردشان را براساس اسلام كشتيد و چون آن‌ها چيره شدند، كافرانه انتقام گرفتند .
فرزنـدان اميّــه و مـروان و خانـدان آن‌هـا مردمـي همـه كينه‌تـوز و ستمگرنـــد .
آنگاه كه به نيازي مذهبي در انديشه ماندن در جائي هستي ، در كنار قبر پاكي كه در طــوس است بمان .
در طوس دو گور است : يكي از آن بهترين مردم و ديگري متعلق به بدترين آن‌ها و اين پنـدآمـــوز است .
آن پليد را از جوار اين پاك سودي نرسد و نزديكي آن ناپاك به اين وجود تابناك زيانــــي نزنـــــــد .
چه هركس در گـرو دسـت آورد خويـش اسـت و تو هريك از نيك و بد را كه خــواهـــــي برگــزيــن يـــا واگــــذار .
راوي‌گفت: مأمون دستارش را به‌زمين زد و گفت اي دعبل به خدا كه راست گفته‌اي .

نمونه‌هائي از اشعار مذهبي دعبل

دعبل ، اميرمؤمنان عليه‌السلام را مي‌ستايد و از خاتم بخشي او در نماز به سائل و نزول آيه شريفه « اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلوةَ وَ يُوْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ »(1) چنين ياد مي‌كند :
قـرآن به برتـري خانـدان پيغمبـر و ولايـت غيرقابل انكار علي عليه‌السلام ناطق است به ولايت پس از پيغمبر آن برگزيده نيك‌مرد و راستگـوي دوستـدار ناطق است ، آنگــاه كـــه وي نمــــاز مـي‌گــــزارد و نيـازمنـــدي دســـت تمنّـــا دراز كــــرد .
1- به آنچه در صفحه 47 ، جلد 4 الغدير آمده رجوع كنيد.
(102) قرآن ناطق
و او با بخششي بزرگوارانه كه از اين بخشنده پسر بخشنده سزاوار بود ، خاتمش را به مستمند داد و خداي مهربان وي را در قرآن خود چنين ويژگي بخشيد : (و هركس را چنين افتخاري است ، گو بيارد) به راستي كه وليّ و سرپرست شما، خدا و پيغمبرش و مؤمناني هستند كه نماز مي‌گزارند و در حال ركوع زكات مي‌پردازند و هركه‌خواهد انكار اين فضيلت كند ، در فرداي قيامت خداوند خصمش خواهد بود و خدا در وعده‌هـــايش خـــلاف نخواهــــد كـــرد .
و نيز اميرمؤمنان عليه‌السلام را چنين مي‌ستايد :
زهي بيعت احمد و جانشين او ، يعني سـرور مـا و امامـي كه محسـود دشمن بود .
يعني آن‌كه به‌روزگاركودكي و سرآغاز جواني، پيش‌ازديگران‌پيغمبر را ياري‌كرد.
يعنــــي آن‌كـــــه غـــم‌هــا را زدود و هيـــچ‌گـــــاه در نبـــرد نترسيــــــد .
يعنــي آن‌كــه پيـش از هـر يكتاپرستـــي، خــــدا را بـــه يگانگـــي شناخـــت .
وهرگزصنم‌وبتي‌را پرستش نكرد.

ولادت و وفات دعبل

دعبـل در سـال 148 به دنيـا آمـد و در سنـه 246 در روزگـار پيـري و كهنسالي ، بـه جــور و ستــم كشتــه شــد . پس وي 97 ســال و چنـــد مــــاه زيستــه اسـت .
«بُحْتُري» كه با شاعر و «ابي تمام» كه پيش از دعبل درگذشت ، دوست بود در ســوگ آن دو چنيــــن ســـــــرود:
آرامگاه حبيب و دعبل به روز مرگشان ، بر درد دلم افزود و آتش به جانم زد اي دوستان من : باران رحمت پيوسته بر شما ريزان باد و ابري پرآب و باران‌زا گورتان را سايباني كناد . گور اين يكي (دعبل) در اهواز و از مسير ناله نوحه‌گر به دور است و قبر ديگري (ابي‌تمام) در موصل است
پايان برگزيده جلد چهارم كتاب ترجمه الغدير
قرآن ناطق (103)
شروع جلد پنجم كتاب ترجمه الغدير

شعر وامق مسيحي در حقانيت غدير

آيا نه در خم غدير ـ محمّد ، علي را در حضور جمع در موسم حجّ بپاداشت و به آن‌هـا گفـت: از ميـان شمـا كسي‌كه من مـولاي اويم بعد از من مولايش علي پسر فاطمه است .
آنگـاه گفـت : خـداي من ، با دوستانش مهرورز و دشمنانش را دشمن دار تا آن‌جا كــه گويــد:
آيا علي نبود كه عمرو (ابن عبدود) را در روز جنگ‌احزاب چنان با شمشير زد كه غرقابه خون شد. تو با علي براي خدا در مقابل همه قبائل عرب ايستادي و در راه حق از ملامت احدي نهراسيدي و بعد از محمّد تو از همه به او شايسته‌تر بودي زيرا جاهل با عالم يكسان نيست .

پيرامون شعر يك مسيحي در تاييد غدير

ممكن است خواننده از مداحي مسيحيان نسبت به اميرالمؤمنين با اين‌كه معتقد به اصل اسلام نيستند تاچه‌رسد به مسئله خلافت آن ، تعجّب كند ، اين امر جاي شگفتي نيست زيرا اين كار ، راه‌رفتن با حقايق موجود و هم پائي با تاريخ صحيح است . زيرا شخص منصف هرچند عقيده‌اي برخلاف اسلام داشته باشد ، نمي‌تواند فضائل مولاي مارا ازقبيل: اخلاق‌عاليه، علم‌سرشار، خوارق عادات زياد، قدرت قهرماني و جنگ‌آوري و بالاخـره سخنـان بلنـد و فراوانـي كـه پيغمبـر درباره او گفته است، ناديده بگيرد .
پيغمبر اسلام در نظر غير مسلمانان ، يكي از بزرگان و خردمندان عالم است بلكه او را از بزرگ‌ترين رجال و شخصيت‌هاي دهر معرّفي كرده‌اند ، اينان مي‌گويند بيهوده سخن آن‌هم از پيغمبر اسلام بدين درازا نبود. كسي كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اين فضايل را براي او عنوان كرده مانند خودش يكي از بزرگان يا با يك درجه پائين‌تر از او اســـت .
چنان‌كه در كتب بسياري از مسيحيان و كليميان مدح و ثناي فراواني نسبت به
(104) قرآن ناطق
پيامبر و وصيّ او مي‌يابيم . مانند :
1ـ گفتــــار محمّـــــــد تأليف مستـر استنلــي ليـن بـول
2ـ محمّــــد و قــــــرآن " استـــــاد مــــونتــــــه
3ـ قهــــــــرمـــانــــان " توماس كارلايل انگليسـي
4ـ حكم‌واندرزهاي‌محمّد " تولستـــــوي روســــي
5ـ رمــز پيشــرفت اسلام " گـوستاولوبن فرانســوي

علم و دانش علي در برابر صحابه

چيزي كه بر احدي جاي شكّ باقي نمي‌گذارد اين واقعيّت است كه اميرالمؤمنين علمش بر همه صحابه پيغمبر فزوني داشته و در داوري‌ها و مشكلات همه به او مراجعـه كـرده‌انــد و او در هيــچ قضيــه‌اي بـه احـدي مراجعـه نفرمــوده اســـت .
اوّل كسي‌كه‌اعتراف‌به‌اعلميت‌علي‌نسبت‌به‌صحابه‌كرد،شخص‌پيغمبراسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌باشد كه به فاطمه فرمود : « اَما تَرْضينَ اَنِّي زَوَّجْتُكِ اَوَّلَ المُسْلِمين اِسْلاما وَ اَعْلَمَهُمْ عِلْما » (1) . آيا خوشحال نيستي كه من تو را به ازدواج كسي درآوردم كه اول مسلمان است و علمش از همه بيشتر است .
و اين سخن كه فرمود: « من تو را به ازدواج بهترين فرد امّتم درآوردم كه از نظر علم از همه داناتر و از نظر فضيلت از همه بردبارتر و از نظر اسلام از همه سابقه‌دارتر است . (2) و باز اين گفتار او به فاطمه: « او (علي) اوّلين كسي است كه اسلام آورد و پيش از همه تسليم شد و علمش از همه بيش و حلمش بزرگ است ». (3)
1- مستدرك حاكم 3 ، كنزالعمال 6/13 .
2- اين روايـت را خطيـب در متفـق و سيوطي در جمع‌الجوامع بر طبق آنچه در ترتيب او 6/398 مي‌بــاشـــد نقـــل كرده‌انــــد .
3- مسنداحمد 5/26، استيعاب 3/36، رياض‌النضرة 2/194 مجمع الزوايد 9/101، 114 به دو طريق‌صحيح‌كه‌يكي‌رابه‌صحت‌وديگري‌رابه‌وثاقت رجالش‌اعتراف‌كرده‌است،مرقاة‌في‌شرح المشكاة 5/569، كنزالعمال 6/153 سيره‌حلبيه 1/285، سيره زيني دحلان 1/188 درحاشيه سيره حلبيه .
قرآن ناطق (105)
و بــاز سخــن آن حضــرت صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ! « داناتريــن فــرد بعــد از مـن علي است» .(1)
و سخن‌ديگر آن حضرت صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه‌فرمود: « علي ظرف علم من و وصيّ من و دري اســت كـه از آن بـه مـن وارد مي‌شونــد» (2)
و گفتار او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه گفت: «علي درِ علم من است، بيان‌كننده‌رسالت‌من براي‌امّتم بعــــــد از مــن است».(3)
و گفتــــــــار آن حضـــــــرت صلي‌الله‌عليه‌و‌آله :
عَلِــيٌّ خــازِنُ علمي (4)
«علـــــي خـــازن علــم مـــــن است».
و گفتــــار او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله :
عَلِـــيٌّ عَيْبَةُ عِلْمِي (5)
« علــي صنـــدوق علـــم مـــن است ».
و سخــــن او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله :
اَقْضي اُمَّتــي عَلـيٌّ (6)
« افضل امت من در قضاوت علي است » .
و سخـــــن او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله :
1- ديلمي از سلمان نقل كرده و خوارزمي در مناقب 49 و مقثل الحسين 1/43 و متقي در كنزالعمال 6/153 آورده‌اند .
2- شمس الاخبار 39 ، كفاية الكنجي 70 ، 93 .
3- ديلمـي از ابي‌ذر بنابر آنچـه در كنزالعمـال اسـت 6/156 نقـل كـرده و در كشف الخفا 1/204 آمــــــده اســـت .
4- شرح نهـج البلاغـه ابن ابي الحديد 2/448 .
5- شـرح نهج البلاغـه ابن‌ابي‌الحديـد 2/448 ، جامـع الصغيـر سيوطـي و جمع الجوامع او نقل از ترتيــب او 6/153 شرح عزيـزي 2/417 حاشيـه عزيزي حفني 2/417 مصباح الظلام 2/56 .
6- مصابيح‌البغوي 2/277 ، رياض النضرء 2/198 مناقب الخوارزمي 50 ، فتح الباري 8/136 ، بغيــــــة الوعـــــاة 447 .
(106) قرآن ناطق
اَقْضـــاكُــمْ عَلِــيٌّ (1)
« افضــل شمــا در قضاوت علي است » .
و گفتــــــار او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله :
يا عَلِيُّ اَخْصِمُكَ بِالنُّبُوَّةِ وَ لا نُبُوَّةَ بَعْدي وَ تَخْصِمُ بِسَبْعٍ . تا آن جا كه شمرد : وَ اَعْلَمُهُـمْ بِالْقَضِيَّــــــةِ و در تعبيــــر ديگــــــر : وَ اَبْصَـــرُهُــــمْ بِالْقَضِيَّـــــةِ (2)
اي علي! من تو را با درجه رسالت و نبوّت محكوم و زير فرمان خود مي‌دانم و البتّه بعد از من نبوّتي نيست و تو همگان را باهفت خصلت محكوم به فرمان خواهي نمود و در ضمـن آن هفت خصلت فرمود : تو در قضاوت از همه داناتري و اين سخن او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله :
قُسِمَـتِ الْحِكْمَـةُ عَشَـرَةَ اَجْـزاءِ فَاُعْطِـيَ عَلِـيٌّ تِسْعَةَ اَجْزاءِ وَ النّاسُ جُزْءا واحِدا (3)
حكمت به ده بخش تقسيم شده نه بخش آن اختصاصا در اختيار علي است و يك بخش آن بين باقي مردم تقسيم شده است .
و چگونــه پيغمبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در حالي‌كه هنوز او زنده و علي زنده است مي‌گويد:
اَلْحَمْدُللّه‌ِالَّذي جَعَلَ الْحِكْمَةَ فينااَهْلَ‌الْبَيْتِ (4)
سپـــاس خـــدائــــي را ســـزا اسـت كه حكمــت را در مــا خانــدان قـــرار داد .
و هنگامي كه علي به نصوص متواتري كه از خود پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رسيده دروازه شهر علم و حكمت او باشد (5) در اين صورت آيا چه كسي با او برابري مي‌كند ؟ و
1- استيعاب 3/38 حاشيه اصابه ، مواقف قاضي ايجي 3/276 شرح ابن‌ابي‌الحديد 2/235 مطالب السئول 23، تمييزالطيب من الخبيث 35 ، كفاية الشنقيطي 46 .
2- حليلـة الاوليـاء 1/66 ، ريـاض النضـرة 2/198 نقـل از حاكمي ، مطالب السؤل 34 ، تاريخ ابــن عســاكــــر ، كفــايــة‌الگنجـــي 139 ، كنـــزالعمـــال 6/153 .
3- حليلـة الاوليـــاء 1/65 ، اَسنـي المطالـب از حافـظ جَـــزري 14 .
4- ايــن روايــت را احمـد در مناقــب و محــب الديــن طبــري در ريــاض 2/192 آورده‌اند .
5- «اَنَـا مَدينَـةُ الْعِلْـمِ وَ عَلِـيٌّ بابُهــا» اين حديــث را بسياري از حافظان به طرق متعدد نقل كرده‌انــد طبـري، ابن معيــن، حاكــم ، خطيــب ، سيوطــي و ديگران صحتّش را تصديق كرده‌اند .
قرآن ناطق (107)
كيست كه در علم به او شبيه يا به او نزديك باشد ؟ اين حديثي است كه بي‌شكّ از شخص پيغمبر صادر شده ، و بسياري از نويسندگان درباره آن كتاب‌هاي مستقلـي ، تدوين كرده‌انــد .
پس از پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله عايشه است كه مي‌گـويــد :
عَلِــيٌّ اَعْلَـــمُ النّـــاسِ بِـالسُّنَّــةِ (1)
« علــي داناتريــن مردم به سنّـت پيامبر است » .
و آنگــاه عمـر ، كـــه مي‌گويـــد:
عَلِيٌّ اَقْضانا (2)و باز : اَقْضانا عَلِيٌّ (3)
« نيروي داوري علي از همـه مــا بيشتــر است » .
و از عمر كلمــات مشهــوري نقل شده كه نشان مي‌دهد او تا چه حدّ نيازمند به علــم اميــرالمؤمنيــن بــوده اسـت و در اين‌جــا برخي از آن‌هــا را ذكــر مي‌كنيــم:
1ـ لَــــوْلا عَلِــــيٌّ لَهَلَـــكَ عُمَــرُ :(4)
« اگر علي نبود عمــر هــلاك مي‌شد » اين جمله را بــارهــا بـــر زبــان آورده .
2ـ « خدايا مرا در مشكلي كه براي گشودنش پسر ابي‌طالب نباشد قرار مده ». (5)
1- استيعـاب 3/40 حاشيـه اصابـه ، ريـاض النضـره 2/193 ، منـاقـب خـوارزمـي 54، صــواعـق 76 ، تــاريــــخ الخلفــاي سيوطـــــي 115.
2- حليلة الاولياء 1/65 طبقات ابن‌سعد 459 ، 460 ، استيعاب 4/38، 39 حاشيه اصابه رياض النضرة 2/198 ، 244 ، تاريخ ابن‌كثير 7/359 و گفته است اين كلام از عمر به ثبوت رسيده است ، اسني المطالب جزري 14 ، تاريخ‌الخلفاي سيوطي 115 .
3- طبقـات ابن سعـد 860 استيعـاب 3/41 ، تاريـخ ابن‌عسـاكـر 2/325 مطالــب الســؤل 30 .
4- اين‌حديث‌را احمد و عقيلي و ابن السمان نقل كرده‌اند، در استيعاب 3/39 ، رياض 2/194 ، تفسيـر نيشابـوري در سـوره احقـاف ، مناقـب خوارزمـي 48 ، شرح جامع صغير شيخ محمّد حنفـي 417 در حاشيه سراج المنير، تذكره سبط 87 . مطالب السـؤل 13 ، فيـض القديــر 4/357 .
5- تـذكره سبــــط 87، منــاقــــب خــوارزمــــي 58، مقتـــــل خــــوارزمــــــــي 1/45 .
(108) قرآن ناطق
3ـ « سرزمينــي كه تــو اي ابـوالحسن نباشي ، خدا مـــرا بــاقـــي نگـذارد » . (1)
4ـ « اي علي ! خدا مـرا بعد از تو باقي نگذارد ».(2)
5ـ « به خدا پناه مي‌برم از مشكلي كه ابوالحسن بــــــراي گشــودنــــش نبـــاشـــــــــــد » .(3)
6ـ « به خدا پناه مي‌برم كه در قومي زندگي كنم و تو اي ابوالحسن در ميان آن‌ها نبــــــاشـــــــي » .(4)
7ـ « به خدا پناه مي‌برم كه در ميان مردم زنده باشم و ابوالحسـن آن‌جـا نبــاشـــــــــــد » . (5)
8ـ « خـدايـا مشكلـي بـر مـن وارد مسـاز مگـر علـــــي در كنـــــــارم بـاشـــــــــــــد » . (6)
9ـ « اميد است در مشكلي كه ابوالحسن گشاينده آن نبــاشـــد واقـــع نشـــــــــــــوم » . (7)
10ـ « خدامرا آن قدر باقي نگذارد تا درميان مردمي قرارگيرم كه ابوالحسن در ميــان آن‌ها نباشد » .(8)
1- ارشاد ساري ، 3/195 .
2- ريـاض النضــرة 2/197 ، مناقــب خوارزمـي 60 ، تذكــره سبـط 88 ، فيض‌القدير 4/357 .
3- تاريخ‌ابن‌كثير 7/359 ، فتوحات الاسلاميه 2/302 .
4- ريــاض النضــــرة 197 ، منتخــــب كنــــزالعمـــال حاشيـــه مسنـــد احمــــد 2/352.
5- فيـض القديـر 4/357 گويد دارقطني از ابي‌سعيد نقل كرده كه عمر وقتي پاسخ سؤالي را از علي مي‌شنيد مي‌گفت ... .
6- ابن بختـري به قــول ريــاض 2/194 آن را آورده .
7- تــرجمــــــه علــي بـــــن ابيطـــالـــــب ، 79 .
8- حاشيه شرح عزيزي 2/417 مصباح‌الظلام 2/56 .
قرآن ناطق (109)
معاويه گويد : وقتي عمر در امري به مشكلي برمي‌خورد پـاسخش را از او (علـي) مــــــي‌گــــــرفـت . (1)
وقتي به معاويه خبر كشته شــدن امــام را دادنــد معــاويه گفــت : « با مرگ پســـــر ابـــوطـــالـــب، علـــم و فقـــه از جهــــــان رفـــت » .
امام سبط حسن مجتبي در خطبه‌اش (هنگام وفات علي) گويد :
« لَقَـدْ فارَقَكُــمْ رَجُــلْ بِالاَْمْــسِ لَـمْ يَسْبِقْهُ الاَْوَّلُونَ وَ لا يُدْرِكُهُ الآخِرُونَ بِعِلْمٍ » : (2)
« مردي ديروز از ميان شما رخت بربست كه از گذشتگان و آيندگان كسي‌به پايه علم او نمي‌رسد » . ابن عباس دانشمند بزرگ امّت گويد: « به خدا قسم ، علي را نه دهم علم بخشيدند و در يك دهم ديگر با شما شريك است » (3) و مي‌گفت : « علم من و علم اصحاب‌محمّد در برابر علم علي (رضي اللّه عنه) مانند قطره‌اي در هفت دريا است » (4)
و گاه مي‌گفت: « علم بر شش بخش است پنج بخش آن ويژه علي و يك بخش آن براي عمــوم مردم، همانــا در بخش ششــم او بامـا شريـك است و از ما داناتر » . (5)

نظر استاد عبدالفتّاح در موضوع سقيفه

« عبدالفتّاح عبدالمقصود » در كتاب الامام علي‌بن‌ابيطالب‌اش با بياني فشرده و
1- مناقب‌احمد، رياض‌النضرة 2/195. ابوالحجاج‌بَلَوِيّ دركتاب الف‌باء خود1/222 آن‌رانقل كرده است.
2- اين حديث را احمد به قول ابن‌كثير در تاريخش 7/332 و ابونعيم در حليه 2/65 و ابن ابي‌شيبـه به قـول ترتيـب جمع الجوامـع 6/412 و أبوالفـرج ابن‌جـوزي درصفة‌الصفوة 1/121 نقل‌كرده‌اند.
3- استيعاب 3/40، رياض النضرة 2/194 ، مطالب السئول 30 .
4- مراجعـه كنيــد به جلد سوم ترجمه الغديــر ، صفحه 72ـ74 .
5- منــاق خــوارزمــي 55 ، فــرائـــــد السمطيــن بـــاب 68 .
(110) قرآن ناطق
ناب پرده از روي حقايق سقيفه برمي‌دارد و مي‌گويد :
گروهي از مسلمانان زماني در نهان و گاهي آشكارا انجمن كرده به نفع فرزند ابيطالب دعوت مي‌كردند به اين دليل كه او را براي تصدّي امور مسلمين از ديگران برتر مي‌دانستند ، آنگاه اطراف خانه‌اش اجتماع كرده او را به نام ، فرياد مي‌كردند و او را دعـوت مي‌نمودنـد از خانه خارج شود تا ميراث از دست رفته‌اش را، از دست ديگــران به او بازگردانند ...
« در اين موقع مسلمانان به دو دسته تقسيم شده بودند گروهي به مخالفت با او پيمان بسته و جمعي آمادگي ياري او را داشتند . بدين ترتيب در مدينه دوحزب پديدآمد و ناگهان وحدت اسلامي نزديك بود از هم بگسلد و هيچ‌كس جز خدا نمي‌دانست بعد از اين ، سرنوشت اسلام چه خواهد شد ... در اين صورت آيا علي مانند سعدبن‌عباده در نظر پسر خطاب ، شايسته كشته‌شدن نبود تا فتنه فرونشيند و دسته‌بندي‌ها از بين برود ؟
اين‌امر به شدّت و خشونت عمر نزديك‌تر بود ، تا به غيرتش بر وحدت اسلام . از اين حرف‌ها مردم با هم مي‌زدند و زبان‌ها از آنچه در دل‌ها مي‌گذشت حكايت مي‌كرد اين‌ها همه پندارهايي بيش نبود كه جاي يقين را مي‌گرفت ، هيچ‌كس از باطن پسر خطاب خبر نداشت ولي همه دنبال پندار را گرفته و از سوابق شدت و خشونت‌هاي مكرّر پيشين او ، بر آن دليل مي‌آوردند و شايد در اين بين كساني هم بودند كه از حوادث گذشته به قياس و يا پندار و حدس ، قبل از ديدن با چشم خود، پيش‌بيني مي‌كردند كه هرگاه عمر، علي را در امر بيعت تهديد كند و بدين‌وسيله بخواهد خلافت ابوبكر را رضا دهد، علي در مقابل تهديد عمر ، پايداري خواهد كرد . در تصوّر نتايج و عواقب اين وضع، اينان شايد مدّتي به فكر فرورفته باشند ولي سرانجام به نتيجه قاطع بازگشته‌اند. آن نتيجه عبارتست از : خارج شدن عمر از راه راست و با سرسختــي و شــدّت عمــل ابـــراز مخالفــــت كـــردن .
در آن روز اين‌گونه شايعات پيشاپيش گام‌هاي پسر خطاب كه درميان گروهي از
قرآن ناطق (111)
ياران و همكارانش به سوي خانه فاطمه پيش مي‌رفت ، همه‌جا را فراگرفته بود. پسر خطاب درصدد بود ، پسرعم پيغمبر را هرطوري شده نسبت به چيزي كه تا آن وقت زيربارش نمي‌رفت، وادار به اقرار كند . عدّه‌اي معتقد بودند تنها شمشير مي‌تواند او را وادار به تسليم و اطاعت نمايد ... و ديگران به اين عقيده بودند كه هرگاه شمشير به ميان آيد، تلاقي شمشير با شمشيرهاي ديگر قطعي است ...
ديگران غير از اين دو دسته مي‌گفتند «آتش» آتش تنها وسيله‌اي است كه مي‌تواند وحدت اسلامي را حفظ كند و علي را براي اين كار برسر تسليم و رضا آرد ... آيا مي‌توان براي جلوگيري از نقل داستان هيزمي كه پسر خطاب امر كرد تا با آن اطراف خانه فاطمه را برافروزند و در آن خانه ، علي و يارانش بودند، تا تهديدي براي قانع كردن علي و انجام بيعت او باشد ، قفلي بر دهن مردم زد...؟!
با اين‌كه اين اتّفاقات كه با نقشه‌هاي مدبّرانه قبلي يا دفعي طرح شده ، مانند حباب‌هاي روي آب زودگذر و همراه اين حوادث فشار پسر خطاب ... معاونان او و كساني كه همراهش آمده بودند به كمكش حمله كردند يا نزديك بود حمله كنند كه ناگاه چهره‌اي مانند چهره رسول خدا از پشت درخانه ظاهر شد در حالي‌كه هاله‌اي از اندوه آن را فراگرفته و آثار رنج و الم از خطوط صورتش نمايان بود ، از ديدگانش برق سرشگ مي‌جست ، فراز جبينش را گرفتگي خشمي عميق و احساساتي پرگداز فراگرفته بود.
عمر از ترس درجا ايستاد ، فشاري كه به درخانه وارد شده بود تدريجا ، گسترش مي‌يافت . يارانش كه با او آمده بودند و پشت سرش در مقابل درايستاده بودند ، ناگاه مقابل خود چهره رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را نگريستند كه از ميان سيماي حبيبه‌اش زهرا به آن‌ها نگاه مي‌كند . از شرم و آزرم ديدگان فروبستند و از تصميم‌هاي خود بازگشتند در آن حال مي‌ديدند فاطمه همچون شبحي از خيال، آرام و سنگين با گام‌هاي خود، اندوهگيــن و داغــدار به سوي مسجــد مي‌خرامـد تا به قبـر پدرش نزديــك گــردد.
همه چشم‌ها به سويش متوجّه بود و گوش‌ها براي شنيدن صدايش بدان سو تيز گرديده ، كه ناگاه آهنگ لطيف و اندوهبارش را سرداد، به‌تدريج آهنگ او اوج مي‌گرفت: او محمّد را از ميان گور فرامي‌خواند و با صداي ناله‌اي آميخته با سرشگي تلخ‌بار فرياد مي‌كشيد : بابا يا رسول اللّه ... بابا يا رسول اللّه ...
(112) قرآن ناطق
گويا زمين در زير پاي اين گروه ستمگر از بيم و هراس فرياد او، مي‌لرزيد ... زهرا مي‌رفت تا با آن قبر شريف رودررو گردد و از آن غايب حاضر مدد گيرد پدرم يا رسول اللّه ... ماذا لَقينا بَعْدَكَ « بعد از تو از پسر خطـاب و فرزنـد ابي قحافـه چه‌هـا كه ديديم؟!
هنوز سخنش به آخر نرسيده بود كه دل‌ها از اندوه او كوفته و ديدگان بر او سرشگ همي باريد، مرداني از آن ميان با خود حديث مي‌كردند كه اي كاش مي‌توانستنـد زيرپـاي خـود را شكـافتـه و در خفــايـاي زميـن پنهـان گــردنــد ... » .

شأن نزول سوره هل أتي

« شهاب الدين ابن عبد ربّه » مالكي 328 در «عقد الفريد» 3/42 ـ 47 حديث احتجاج مأمــون خليفــه عباســي را بر چهـل نفر از دانشمندان ياد كرده و در آن‌جا مي‌گويد :
مأمون گفت : يا اسحاق آيا قرآن مي‌خواني ؟ گفتم بلي گفت : براي من بخوان « هَلْ اَتي عَلَي الاِْنْسانِ حينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَـمْ يَكُنْ شَيْئا مَــــذكورا » .
من خواندم تا رسيدم به
« وَ يَشْرِبُونَ مِــنْ كَـــأْسِ كــانَ مِـزاجُهـــا كـافُــــورا »
تا قول خداي تعـالــي :
« وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلي حُبِّه مِسْكينا وَ يَتيما وَ اَسيرا » .
مأمون گفت اجازه بده درباره چه كسي اين آيات فرود آمده ؟ گفتم: درباره علي. گفت: آيا تو مي‌داني وقتي علي مسكين و يتيم و اسير را اطعام مي‌كرد . « اِنَّما نُظْعِمَكُمْ لِـوَجْـــهِ اللّه‌ِ » گفـــــت ؟
و آيا شنيده‌اي خدا در قرآن كسي را توصيف كند چنان‌كه از علي توصيف كرده است ؟ گفتم : نه . گفت : راست گفتي، زيرا خداي بزرگ سيرت و احوال علي را
قرآن ناطق (113)
مي‌دانست . اي اسحق آيا تو آن ده نفر (عشره مبشّره) را از اهل بهشت مي‌داني؟ گفتم: بلي يا اميرالمؤمنين ، گفت: آيا اگر كسي بگويد به خدا قسم نمي‌دانم اين حديث صحيح است يا نه و نمي‌دانم آيا پيغمبر آن را گفته است يا نه ، آيا نزد تو كافر است ؟ گفتم پناه‌مي‌برم به‌خدا؟ گفت: اگر اوبگويد من نمي‌دانم آيا اين‌سوره‌از قرآن است يا نه آياكافر است؟ گفتم: بلي. گفت: اي‌اسحاق ! به‌نظرمي‌رسد ميان اين‌دو كس فرقي هست .

سخني پيرامون حديث برادري پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله با اميرالمؤمنين عليه‌السلام

سخني پيرامون حديث برادري

1ـ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ميان اصحابش پيمان برادري افكند، به اين ترتيب كه : ابابكر را با عمـر و فـلان را با فـلان ، بـرادر خواند . پس علي (رضي‌اللّه‌عنه) نزد او آمده گفت:
« آخَيْتَ بَيْنَ اَصْحابِكَ وَ لَمْ تُواخِ بَيْني وَ بَيْنَ اَحَدٍ »
« شما كـه بيــن يارانــت پيمــان بــرادري افكنــدي ميــان مـــن و هيـچ‌كـس بــرادري برقـرار نكـردي؟» پيغمبــــر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود :
اَنْــتَ اَخــي فــي الدُّنْيــا وَ الاْخِــرَةَ ؟ « توئــي بــرادر مــن در دنيــا و آخــرت » .
سند اين حديــث مي‌رســـد به :
اميرالمؤمنين علي ، عمربن الخطاب ، انس بن مالك ، زيدبن‌ابي أوفي ، ابن‌عباس مخدوج بن زيد، جابربن عبداللّه ، ابي‌ذرغفاري ، عامربن ربيعه ، عبداللّه بن عمر ابي امامه ، زيدبن ارقم ، سعيدبن مسيّب .
مراجعـه كنيـد بـه جامـع تِرْمِــذي 2/213 ، مصـابيــح بَغَـــوي 2/199، مستدرك حاكـــم 3/14، الاستيعــــاب 2/460 .
صاحـــب ريـــــاض النضــرة در صفحـــــه 212 كتابـــش چنيــن مي‌گويـــد :
« بـزرگ‌ترين دليل عظمت مقام علي نزد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رفتار پيغمبر در مورد برادري با اوست هنگامي كه پيغمبر شروع كرد ، هركدام از اصحابش را با هم پايه و هم شكلش به پيوندد تا جايي‌كه بين ابوبكر و عمر پيوند برادري برقراركرد، علي را براي خودش ذخيره گذارد و او را به خود اختصاص داد ، آيا هيچ افتخار و فضيلتي مي‌تواند با اين فضيلت هم‌پايه گردد؟!
(114) قرآن ناطق
2ـ جابربن عبداللّه و سعيدبن‌مسيب گويند: رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ميان اصحابش پيمان بـرادري بسـت، ابوبكـر و عمـر و علـي باقـي ماندنـد پيغمبـر ابوبكـر و عمـر را بــــرادر ساخـــت و علي را فرمـــود:
«اَنْتَ‌أَخي وَاَنَااَخُوكَ‌فَاِنْ‌ناكَرَكَ‌اَحَدٌفَقُلْ‌عَبْدُاللّه‌ِوَاَخُورَسُولِ‌اللّه لايَدَّعيهابَعْدَكَ‌اِلاّ كَذّاب».
« تو برادر مني و من برادر تو ، اگر كسي منكرت شد ، بگو من بنده خدا و برادر رسـول اويــم و اگــر ايــن بـرادري را جـز تـو هـركـس ادّعــا كنــد كـذّاب اســـت » .
اين روايت در مناقب احمد، تاريخ ابن عساكر، كفاية الكنجي 82 ، 83 تذكرة‌السبط 14 آمده است ، در آن‌جا به صحّت حديث اعتراف كرده و بر جدش كه سند آن را ضعيف پنداشته، اعتراض كرده است ، المرقاة في شرح المشكاة 5/569 ، در تعبير اميرالمؤمنين و يعلي بن مرة آمده است كه: پيغمبر فرمود : من ترا براي خودم گذاردم تو برادري مني و من‌هم برادر تو ، هرگاه كسي با تو در مقام استدلال برآمد بگو من بنـده خـدا و بـرادر رسـول خدايـم هركس بعـد از تـو آن را ادعـا كنـد سخـت دروغگــو اســت كنزالعمــال 6/154 ، 399 نقــل از حافــظ ابـي يعلـي در مسنــدش .

پيرامون حديث ردّ شمس

از « اسمـاء بنت عميس » نقـل شـده كه پيغمبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نماز ظهر را در «صهباء» از اراضي خيبر گذارد آن‌گاه علي را به سوي كاري فرستاد، وقتي علي از آن كار بازگشت ، پيغمبر نماز عصر را گزارده بود. سرخود را در دامن علي نهاد و تا غروب خورشيــد آن را تكــان نــداد . از آن پس پيغمبــر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفــــت :
« اَللّهُمَّ اِنَّ عَبْدَكَ عَلِيّا احْتَبَسَ نَفْسَهُ عَلي نَبِيِّه فَرُدَّ عَلَيْهِ شَرَقَها »
بار خدايا بنده تو علي براي پيامبرش ، خويشتن داري كرد، توهم فروغ خورشيد را بر او بازگردان ! اسماء گويد : ناگاه خورشيد طالع شد تا جايي كه آفتاب بر فراز كوه‌ها، برآمد. علي‌برخاست وضوساخت و نمازعصرگزارد،آنگاه‌خورشيدغروب‌كرد.
قرآن ناطق (115)
از علائم شهرت اين امتياز بين قدماي اصحاب پيغمبر ، استدلال امام اميرالمؤمنين به آن ، در روز شوري است به اين بيان :
« اَنْشُدكُمُ اللّه‌َ اَفيكُمْ اَحَدٌ رُدَّتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ بَعْدَ غُرُوبِها حَتّي صَلَّي العَصْرَ غَيْري ؟ »
« شما را به خدا سوگند مي‌دهم آيا بين شما كسي وجود دارد كه بعد از غروب ، آفتاب برايش بازگشته باشد تا نماز عصر بگذارد، غيرازمن؟ همه گفته: نه (1) «خوارزمـي» در «مناقـب» ص 260 از مجاهـد از ابن‌عبـاس روايـت كـرده گويـد : بــه او (ابــن‌عبــــاس) گفتنــــد دربــــاره علــــي چــــه مي‌گويــي ؟ پـاســــخ داد ؟
«ذَكَرْتَ وَ اللّه‌ِ الثَّقَلَيْنِ ، سَبَقَ بِالشَّهادَتَيْنِ وَ صَلَّي بِالقِبْلَتَيْنِ وَ بايَعَ البَيْعَتَيْنِ وَ اُعْطِيَ‌السِبْطَيْنِ وَ هُوَ اَبُوالسِّبْطَيْنِ: الحَسَنِ وَالحُسَيْنِ وَرُدَّتْ عَلَيْهِ‌الشَّمْسُ مَرَّتَيْنِ بَعْدَ ما غابَتْ‌مِنَ‌الثَّقَلَيْنِ»
علي كسي است كه قبل از ديگران شهادتين گفت و به دو قبله نمازگزارد و دوبيعت با پيغمبر بيعت كرد ، به او سبطين عطا شد ، او پدر دو سبط پيغمبر حسن و حسين است ، او كسي است كه دو بار خورشيد بعد از آن كه از ديده جنّ و انس نهان شد براي او بازگشـــت » .
موضوع ردّ الشمس در اشعار بسياري از شعراي قرون اوليه هجرت تا به امروز وارد شـده است .

پيرامون آيه ولايت

از انس بن مالك روايت شده است كه سائلي به مسجدآمده‌مي‌گفت: « مَنْ يُقْرِضُ المَلِيَّ الْوَفِيَّ » ؟(2) در اين موقع علي عليه‌السلام در حال ركوع بود ، با دستش به سائل مي‌گفت انگشتري را از دست من بيرون‌آور. پيغمبر خدا به عمر فرمود : به خدا سوگند
1- حديث مَناشَده روز شوري ، جلد 2 ترجمه الغدير .
2- كيســـت بـــه ثروتمنــد وفــــاداري ، وام دهـــد .
(116) قرآن ناطق
بهشت براي او واجب شد و او انگشتري از دست خود خارج نكرد مگر اين كه خداوند او را از گناهي كوچك و بزرگ رهانيد . انس گويد: هنوز كسي از مسجد بيرون نرفته بود كه جبرئيل به اين آيه نازل شد كه خـداي بـزرگ مي‌فرمايـد : «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذيــنَ آمَنُـــوا الَّـذيــنَ يُقيمُـــونَ الصَّلــوةَ وَ يُؤْتُــونَ الزَّكـاةَ وَ هُـمْ راكِعُـــونَ».
دراين‌جا اسماء گروهي‌كه حديث را نقل‌كرده و صحتش‌را پذيرفته‌اند نقل مي‌كنيم :
1ـ قاضي «ابوعبداللّه محمّد بن عمر مدني واقدي» متوفي 207 بر طبق آنچه در «ذخائــر العقبـي ص 102» آمده است .
2ـ حافـظ « ابوبـكر عبدالـرزاق صنعائـي» متوفـي 211 بـه نقـل از تفسيـر ابن‌كثيـر ج 2 ، ص 71 و ديگـران از عبدالوهـاب مجاهــد از مجاهــد از ابــن عبـــاس .
3ـ «ابوجعفـر اسكافـي معتزلي» متوفي 240 در رساله‌اي كه در ردّ جاحظ نوشته .
4ـ «ابن جريـر طبــري» متوفــي 310 در تفسيــرش 6/186 بــه چنـــد طريــــق .
5ـ حافظ «ابوبكر شيرازي» متوفي 407/11 در كتابش «فيما نَزَلَ مِنَ الْقُرآنِ فِي اميرالْمُؤْمنين» .
6ـ «ابوعبداللّه فخرالدين رازي شافعي» متوفي 606 در تفسيرش 3/431 از عطا از عبداللّه بن سلام و ابن عباس و ابي‌ذر .
7ـ «نظــام الديـــن قمـــي نيشابـــوري» در تفسيـــرش «غرائب القرآن» 3/461 .
8ـ «جلال‌الدين سيوطي شافعي» متوفي 911 در در «الدر المنثور» 2/293 از طريق خطيب و عبدالرزاق و عبدبن حميد و ابن جرير و ابي الشيخ و ابن مردويه از ابن عباس و از طريق طبراني و ابن مردويه از عمّار بن ياسر و از طريق ابي‌الشيخ و طبراني از علي عليه‌السلام و از طريق ابن ابي حاتم و ابي‌الشيخ و ابن عساكر از سلمة بن كهيل و از طريق ابن جرير از مجاهد و سُدّي و عُتْبَة بن حكيم و از طريق طبراني و ابن مردويه و ابي نعيم از ابي رافع .

يك ايراد مردود مربوط به آيه ولايت

سيد «حميد الدين عبدالحميد آلوسي» در كتابش «نَثْرُ اللَّئالي عَلي نَظْمِ الاَْمالي»
قرآن ناطق (117)
ص 169 وقتي به آيه ولايت مي‌رسد ، مي‌گويد: اين آيه نزولش ، چنان‌چه پنداشته‌اند تنها در حقّ علي نبوده است، بلكه درباره مهاجرين و انصار نازل شده و علي يكي از آن‌هـا مي‌باشـد . زيـرا «الذين» در آيه ، صيغه جمع است پس نمي‌تواند علي به تنهايـي مقصـود از آيـه باشـد .
اميني گويد : اين مرد، در اين گفتارش به آهنگ ابن‌كثير دمشقي مي‌نوازد و بر وزان او مي‌بافد و از چـاه او ايـن آب را مي‌كشـد ، او در تاريـخش(1) دربـاره ايـن آيـه مي‌گويـد : دربـاره خصـوص علـي ، هيـچ آيــه‌اي از قــرآن نــازل نشــده اســـت ...
گروه غفلت زدگان را اين حقيقت فراموش شده است كه: هرگاه حكمي به عنوان عموم صادر شود به طوري‌كه در يك جريان طبيعي قرارگيرد تا ديگران را به آوردن نظيرش تشويق، يا از آوردن شبيهش بازدارد ، خصوصا كه موضوع را با خصوصيات مورد ، برحسب تطبيق خارجي معين كنند، بليغ‌تر و براي صدق قضيه كلّـي ، بــر آن فـرد، از توجـه سخــن رأســا بــه ســوي او، مؤكّدتــر اســت و بــراي آن نظائــر فراوانــي در قــرآن كريــم وجــود دارد و اينــك چنــد نمونه آن :
1ـ اَلَّذينَ قالُوا اِنَّ اللّه‌َ فَقيرٌ وَ نَحْنُ اَغْنِياءِ :(2) آن‌ها كه گفتند خدا فقير است و ما بي‌نياز ـ حسن گويد : گوينده اين سخن حييّ‌بن‌اخطب است و عِكْرَمَة و سُدّي و مُقاتِل و محمّدبن‌اسحاق گويند او فنحاص بن عازوراء بوده است ، خازن گويد اين سخن را هرچند يك نفر يهودي گفته ولي چون همه آن‌ها به اين سخن راضي بودند ، سخن به همـه آن‌هـا نسبت داده شـده است. مراجعــه كنيــد بـه تفسيـر قُرْطُبِـيّ 4/294 ، تاريــخ ابن‌كثيــر 1/434 تفسيـر خــازن 1/322 .
2ـ وَ مِنْهُمُ الَّذينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ ... (3) پاره‌اي از آن‌ها كساني هستند كه پيامبر را آزارداده مي‌گويند او گوش محض است . اين آيه درباره مردي از منافقان نازل شده كه
1- كتاب البدايه و النهايه مي‌رسيم .
2- (181 / آل عمران) .
3- (61 / توبه) .
(118) قرآن ناطق
عبارتست از : جُلاّس‌بْنِ‌سُوَيْـد يا نَبْتَـلِ بْـنِ حـارِث يا عِتـابِ بْنِ قُشَيْـر، مراجعه كنيد بــه تفسيـــر قُــرْطُبِـــــيّ 8/192 ، تفسيـــر خــــازن 2/253 ، اَلاِْصــابَــــه 3/549 .
3ـ اِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ اَمْوالَ الْيَتامي ظُلْما : (1) «آنان كه اموال يتيمان را به بيداد مي‌خورنــد ، تنها آتش در شكــم خود كرده‌اند » .
مقاتل بن حبان گويد: اين آيه درباره مَرْثَدِبْنِ زَيْدِالْغَطْفاني نازل شده . مراجعه كنيـد به تفسيـر قُرْطُبِـيّ 5/53 ، اَلاِْصابَـه 3/397 .
4ـ لا يَنْهاكُــمُ اللّه‌ُ عَـنِ الَّذيـنَ لَـمْ يُقاتِلُوكُــمْ ... (2)
«خداوند شما را نهي نمي‌كند، درباره كساني‌كه با شما نمي‌جنگند و از خانه‌هاتان بيرون نمي‌كنند، كه با آنان به نيكي رفتار كنيد» .
اين آيه درباره اسماء بنت ابي‌بكر نازل شد، زيرا، مادرش قتيله بن عبدالعُزّي ، با هدايايي در حالي‌كه مشرك بود در مدينه به او وارد شد . اسماء گفت من هديه‌اي از تو نمي‌پذيرم و نبايد به خانه من وارد شوي تا از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اذن دريافت كنم . وقتي از پيغمبر پرسيد، خداوند اين آيه را نازل كرد . پيغمبر دستور داد به منزلش او را وارد كنـد و هديـه‌اش را بپذيـرد و از احتــرام و نيكــي نسبــــت بــه او دريــغ ننمايــد .
ايـن حديـث را بخـاري ، مسلـم ، احمـد ، ابن‌جريــر و ابن‌ابــي حاتــم بر طبق تفسيــر قرطبــي 18/59 ، تفسيــر ابن‌كثيـر 4/349 و تفسيرخازن 4/272 نقل‌كرده‌اند .
5ـ وَ اَلَّذينَ هاجَرُوا فِـي اللّه‌ِ مِنْ بَعْـدِ مـا ظَلَمُــوا لَنُبَــوَّ أنَّهُــمْ فِــي الدُّنْيا حَسَنَةً :(3)
« و آنـان كــه در راه خــدا پس از ستم‌هــا كه ديــده مهاجــرت كـردنـد، آنــان را در ايــن دنيـا در جايگـاه خوبي مستقر خواهيم كرد » .
ابن‌عساكر در تاريخش 7/133 از طريق عبدالرزّاق از داود بن ابي‌هند، آورده است
1- (10 / نساء) .
2- (8 / ممتحنه) .
3- (41 / نحل) .
قرآن ناطق (119)
كه آيه در مورد ابي جندل ابن سهيل عامري نازل شد و قُرْطُبِيّ در تفسيرش 1/107 اين‌قول را از جمله اقوال وارد در آيه ، ذكر كرده است .
6ـ يَسْتَفْتُـونَــكَ قُـــلِ اللّه‌ُ يُفْتِيكُــمْ فِي الكَلالَــــةِ :(1)
«از شمـا دربـاره كلالـه (خواهران و برادران) اظهار نظـر مي‌خواهنـد بگو خـداي نظـر مي‌دهـد» .
درباره جابربن عبداللّه انصاري نازل شده ، او بود كه اظهار نظر مي‌خواست و مي‌گفــت ايــن آيــه دربــاره مــن نازل شـده است .
تفسيــــر قُرْطُبِــيّ 6/28 ، تفسيــر نَسَفــي حاشيـــه تفسيـــر خــــازن 1/447 .

علي با حقّ است و حقّ با علي

زَمَخْشَري در «رَبيعُ الاَْبْرار» آورده ، گويد: ابوثابت مولي علي براي ورود بر امّ‌سلمه «رَضِيَ اللّه‌ُ عَنْها» اجازه خواست . ام سلمه گفت: خوش آمدي اباثابت آيا وقتي دل‌ها به هر سو پرواز مي‌كرد، تو دلت به كدام سو پركشيد ، ابوثابت گفت: به دنبال عليّ بن ابي‌طالب ، ام سلمه گفت: سوگند به خدائي كه جانم در قبضه قدرت اوست ، موفق شدي، از رسول‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه مي‌فرمود :
عَلِيٌ مَعَ‌الْحَقِّ وَالْقُرْآنِ وَالْحَقُّ وَ الْقُرْآنُ مَعَ عَلِيٍ وَ لَنْ يَفْتَرِقا حَتّي يَرِدا عَلَيَّ الْحَوْضَ .
« علي همراه حقّ و قرآن است و حقّ و قرآن همراه علي ، از هم قابل تفكيك نخواهند بــود تا در حــوض كوثــر بــه مــن بازگردنـــد » .
به همين تعبير اخطب الخطباء خوارزمي در اَلْمَناقِب از طريق حافظ ابن‌مردويه نقل كرده و نيز شيخ‌الاسلام حمّويي در «فَرائِدُ السِمْطَيْن» باب 37 از طريق حافظ ابي‌بكر بيهقي و حافظ حاكم ابي‌عبداللّه نيشابوري روايت كرده است كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله
1- (176 / نساء) .
(120) قرآن ناطق
فرمـــوده اســـــت :
يـــا فــاطِمَـــــةُ اِنَّ اللّه‌َ يَغْضِـــــبُ لِغَضَبِـــــكِ وَ يَـــرْضـــــــي لِرِضـــــــاكِ
« اي فاطمـه خـدا بـه خشــم تــو خشــم آيــد و به رضـاي تو ، راضــي شــود » .
از كساني كه حديث را روايت كرده‌اند :
1ـ امــام ابوالحسـن الرضـا سلام اللّه عليـه به اسنـاد خود بنابـر نقـل ذخائـر 39 .
2ـ حافظ ابوبكر ابن ابي عاصم متوفي 287 به نقل از الاصابه و ديگران از اميرالمؤمنيـــن روايت كرده‌انـد كه گفـت:
وَ الَّذي فَلَقَ الْحَبّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَة اِنَّه لَعَهِدَ النَّبيِّ الاُْمِيِّ اِلَيَّ : انَّهُ لا يُحبُّني اِلاّ مُؤْمِنُ ، وَ لا يُبْغِضُني اِلاّ مُنافِقُ .
«سوگند به‌آن‌كس كه دانه را شكافت و جان را آفريد : اين عهدي است كه پيامبر امّي با من در ميان نهاده : كه مرا دوست نمي‌دارد مگرمؤمن و دشنم نمي‌گيرد مگر منافق » .

مآخذ حديث

اين حديث را مسلم در صحيحش بر طبق «الكفايه» [ صحيح مسلم كتاب ايمان حديث 131] و ترمذي در جامعش 2/299 بدون سوگند روايت كرده و گويد: روايت از نوع حسن و صحيح است و نيز احمد در مسندش 1/84 ، ابن‌ماجه در سننش 1/55 ، نسـائــي در سننــش 8/117 ، و در خصائــصش 27 و ابــوحــاتــم در مسنــــدش .

صورت ديگر حديث

از اميـــــرالمـــــؤمنيــــــــــن عليه‌السلام نقـــــــل شــــــده اســـــت كــــــــه :
لَعَهِـــدَ النَّبِــي اِلَــيَّ : لا يُحِــبُّكَ اِلاّ مُـؤْمِــــــنْ وَ لا يَبْغِضُــــــكَ اِلاّ مُنــافِــــــقْ
همانــا عهــدي از پيغمبــر اســت به مــن : دوستــت نمـي‌دارد مگـر مؤمــــن و
قرآن ناطق (121)
دشمنت نمي‌دارد مگر منافق . (1)

قتال ناكثين در روز جمل

به حذيفة اليمان گفتند : ما را از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله حديثي كه شنيده‌اي بازگوي ، گفت اگر چنين كنم مرا سنگسار كنيد. گفتيم : سبحان‌اللّه ؟! گفت اگر براي شما بگويم كه يكي از مادرانتان (زنان پيغمبر ، به اُمُ‌المؤمنين‌معروف‌اند)با شما با سپاهي مجهزّ خواهد جنگيد و شمشير به رويتان خواهد كشيد ، تصديقم نخواهيد كرد ، گفتند : سبحان‌اللّه ! كيست بتواند دراين امر تو را تصديق كند!گفت: حميرا، بالشگري كه مردان قوي هيكل ، او را مي‌رانند سوي شما آيد . (2)
طبري و ديگري روايت كرده‌اند (3) چون عايشه رضي‌اللّه عنها صداي عوعو سگان را شنيد گفت: اين چه آبي است (اين آب را به نام كدام محله خوانند) گفتند: حَوْأب، گفت: اِنّاِللّه‌ِ وَ اِنّااِلَيْهِ راجِعُونَ ، همانا من همان زني‌هستم‌كه شنيدم‌پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله درميان جمع‌همسرانش‌مي‌گفت: «كاش‌مي‌دانستم‌بركداميك‌ازشماسگ‌هاي‌حَوْأب بانگ زنند» پس اراده بازگشت‌كردكه‌عبداللّه‌بن‌زبيرنزداو آمد به نظر مي‌رسد به او مي‌گفت:
دروغ گفت هركس گفت اين جا محله حَوْأب است ، تا جائي اين سخن تكرار شد كه عايشــه از آن محل گذشـت .
عرني صاحب شتر عايشه گويد : وقتي بر آب حَوْأب شبانه وارد شديم سگ‌هاي حَوْأب براي ما به عوعو افتادند، گفت: اين چه آبي است ؟ من گفتم: آب حَوْأب . گويد : عايشه با صداي بلند جيغ زد آن گاه بر بازوي شترش زده تا آن را نشانيد سپس گفت
1- مآخذ : احمد در مُسْنَدش 1/95 ، 138 ، خطيب در تاريخش 14/426 ، نسائي در سننش 8/117
2- مستــدرك الحاكـم 4/471 ، خصايص 2/173 .
3- تاريخ طبري 5/178 ، تاريخ ابي‌الفداء 1/173 .
(122) قرآن ناطق
سوگند به خدا ، منم صاحب سگ‌هاي حَوْأب كه بر آنان شبانه وارد شده‌ام ، مرا بازگردانيد . اين سخن را سه بار تكرار كرده و شترسواريش را فرونشاند و ديگران اشتران بر گرد او فرونشاندند و از رفتن امتناع مي‌كرد، تا فرداي آن روز كه درست يك شبانه روز گذشته بود ، ابن زبير ، نزد او آمده گفت :
« النَّجاءُ اَلنَّجاءُ فَقَدْ اَدْرَكُمْ وَ اللّه‌ِ عَلِيُّ بْنُ اَبيطالِبٍ »
زود باشيـد خود را نجات دهيـد كه به خـدا سوگنـد علي‌بن‌ابيطالب به شما رسيد .
گويد: آنگاه‌همه حركت‌كردند و بر من ناسزاگفتند. (1)
و در حديث قيس‌بن‌ابي‌حازم گويد: وقتي عايشه (رضي‌اللّه عنها) به خانه‌هاي بني‌عامر رسيد سگ‌ها به صدا درآمدند او گفت: اين چه آبي است؟ گفتند حَوْأب‌گفت: من نظري جز بازگشت ندارم . ابن‌زبير گفت : نه ، هنوز (به حَوْأب نرسيده‌ايم) جلوتر بيا ، تا مردم تو را ببينند و خداي ميان آنان صلح برقرار مي‌كند عايشه گفت: من نظري جز بازگشت ندارم ، شنيدم كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌گفت: كَيْفَ بِاِحْدا كُنَّ اِذا نَبَحَتْها كِلابُ الْحَوْأبِ (2) (چگونه است كه به يكي از شما سگ‌هاي حَوْأب پارس مي‌كنند) .
و درمُعْجَمُ‌الْبُلْدان 3/356 : در حديث است كه : عايشه وقتي خواست در واقعه جمل به بصره رود به اين محل ـ يعني حَوْأب ـ گذشت و بانگ سگ‌ها را شنيده گفت اين‌جا كجا است ؟ گفتند: اين‌جا جائي است كه به آن حَوْأب مي‌گويند گفت: اِنّالِلّهِ من خود را صاحب آن قصّه مي‌پندارم ، گفتند كدام قصّه ؟ گفت شنيدم پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وقتي زنانش نزد او بودند مي‌گفت :
« لَيْتَ شِعري اَيَّتُكُنَّ تَنْبَحُها كِلابُ الْحَوْاَبِ سائِرَةً اِلَي الشَّرْقِ في كَتيبَةٍ : اي كاش مي‌دانستم به كداميك از شما زن‌ها سگ‌هاي حَوْأب (اسم محلي است) پارس مي‌كنند در حالي كه او در جلو لشكر و به سمت شرق روان است» (منظور عايشه است) .
1- تاريخ طبري ، 5/171 .
2- مستدرك الحاكم 3/120 .
قرآن ناطق (123)
آن‌گاه اراده بازگشت كرد پس بر او مغالطه‌كاري كردند و سوگند يادكردند كه اين‌جا حَوْأب نيست .
ابو ايّوب انصاري در زمان خلافت عمربن‌الخطاب مي‌گفت :
اَمَرَ رَسُولُ صلي‌الله‌عليه‌و‌آله عَلِيّا بِقِتالِ النّاكِثينَ وَ الْقاسِطينَ وَ الْمارِقينَ (1) (پيامبر اكرم علي را به مبـارزه با ناكثيـن و قاسطيـن و مارقيـن امــر فرمــود) .
همچنين علي بن ربيعه والبي گويد : شنيدم علي مي‌گفت :
عَهِــدَ اِلَـــيَّ النَّبِــيُّ (ص) اَنْ اُقاتِــــلَ بَعْــدَهُ القاسِطيـنَ وَ النّاكِثيــنَ وَ المارِقيــنَ
پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به من سفارش كرده است كه پس از او به نبرد قاسطين ، ناكثين و مارقيـــن ، برخيزم .
ابن ابـي الحديـد در شـرح خود 3/245 گويـد: محقّـق شـده كه پيامبـر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به علي عليه‌السلام فرمـود: پس از مـن بـا نـاكثيــن ، قـاسطيـن و مـارقيـن خـواهــي جنگيـد .

بحثي در حديث منزلت

پيغمبــر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمــود : اَمــا تَرضـي اَنْ تَكُــونَ مِنّــي بِمَنْزِلَةِ هرُونَ مِنْ مُوسي ؟
« آيا راضي نيستي كه نسبتت با من مانند نسبت هارون به موسي باشد ؟ » اين جمله نشان مي‌دهد هر آنچه براي پيغمبر بود از هر درجه ، مقام ، نهضت، حكم ، امارت و سيادت ، براي اميرالمؤمنين ثابت است مگر آنچه استثناء شده يعني نبوت چنان‌كه بــراي هــارون نسبت بــه موسي چنين بود . اين مقام خلافت پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است و علي عليه‌السلام را جاي خود نشاندن ، نه او را به كاري گمارده بود و جنگ‌هاي كوچك كه خود مستقيما شركت نمي‌كرد ، فرماندهي نصب كرد، كه نسبت به هيچ‌كدامشان ، جملـه‌اي را كـه در ايــن واقعــه گفــت، ايــراد نفـرمـود. از ايــن رو بايــد گفــت : ايــن منقبــت، تنهــا از خصـوصيــات شخـــص اميـــــرالمؤمنيـن عليه‌السلام اســــت .
1- حاكم در مستدرك 3/139 و سيوطي در خصائص 2/138 اين حديث را نقل كرده‌اند .
(124) قرآن ناطق

حديث سدّ ابواب

1ـ زيــد بــن ارقــم گــويــد : چنــد نفـــر از اصحــاب پيــامبــر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله درهاي رفت و آمدشان در داخل مسجد بــود . روزي پيــامبـر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فــرمــود: جــز در خــانــه علــي اين درهــا را بــايــد ببنـديـد ، گــويــد: مــردم در ايــن‌بــاره به سخن آمدند . پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله برخاست، درود و ثناي حقّ گفت و سپس چنين بيان داشت: من گفتــم اين درها را جز در خانه علي ببنديد، بعضي از شما حرف‌هايي زدند، من دري را از پيش خــود نمي‌بندم و نمي‌گشايم مرا به چيزي فرمان دادند و من آن را پيــروي كــردم .
سنــــد حــديـــــث را در مسنــــد احمـــــــد 4/369 چنيــن مـي‌يــابيـــــــم :
محمّد بن جعفر ما را از عوف بن ميمون ابي‌عبداللّه و او از زيدبن‌ارقم روايت كرده ، رجـالــش همگـــان رجـــال صحيــح‌انـد جــز ابـي عبـداللّه ميمــون كــه او مــورد وثــوق اسـت و بـه ايـن ترتيـب حــديـث به تصــريح حفاظ صحيح و رجالـش همـه موثّــق‌اند .
2ـ عمر بن الخطاب ، ابوهريره گويد: عمر گفت: سه خصلت به علي‌بن‌ابيطالب داده شد كه يكي از آن‌ها هرگاه به من داده مي‌شد ، براي من از اشتران سرخ موي، محبوب‌تـر بود. گفتنـد : آن‌ها چيست اي اميرالمؤمنين ؟ گفت: ازدواج او با فاطمه دختر رسول‌اللّه ، سكونت او در مسجد با پيغمبرخدا تا هرچه او را رواست علي را روا باشــــد و پرچــــم روز خيبــــر .
اين حديث را : حاكم در مستـدرك 3/125 با اعتراف به صحت،ابويعلي در الكبير، ابنُ السَّمّان در اَلْمُوافِقَة ، جزري در اسني المطالب 12 از طريق حاكم با ذكر تصحيح خود نسبت به حديث ، ذكر كرده‌اند .
3ـ عبداللّه بن عباس گويد: رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به علي عليه‌السلام گفت: موسي از پروردگارش خواست تا مسجدش را براي هارون و ذريّه‌اش پاك كند و من از پروردگارم خواستم تا براي تو و ذريّه‌ات بعد از تو پاك گرداند . آنگاه به سوي ابوبكر فرستاد تا در خانه‌اش را ببندد ابوبكر گفت: اِنّاِللّه‌ِ وَ اِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ و بعد به چشم و گوش اظهار طاعت نمود و در خانه را مسدود كرد، آن گاه به عمر چنين فرمان صادر
قرآن ناطق (125)
كـرد آن‌گـاه بر فـراز منبر رفته، گفت: اين من نبودم كه درهاي شما را بستم و من نبـودم كه در خانـه علـي را گشـودم بلكـه خـداي درهـا را بسـت و خداي در خانه علي را گشود . نسائــي بـــه نقـــل سيوطـــي ايــن روايـــت را ذكــر كـرده اسـت .
4ـ بَريدَةُ الاَْسْلَمي گويد : پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دستور بستن درها را صادر فرمود اين امر بر اصحابش گران آمد، وقتي به پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گزارش دادند، فرمان نماز جماعت صادر كرد و در اجتماع مردم منبر رفت و در سخنراني‌اش چنان حمد و ثنايي از پـروردگــار گفــت كــه ماننـــد آن را قبـــلاً كســـي نشنيــده بـود آنگــاه گفـــت :
اَيُّهَاالنّاسُ نه من آن را بستم و نه آن را من گشودم بلكه خداي آن را گشود و خداي آن را بست آنگاه خواند :
وَالنَّجْمِ‌اِذاهَوي‌ماضَلَ‌صاحِبُكُمْ وَماغَوي وَمايَنْطِقُ عَنِ‌الهَوي‌اِنْ‌هُوَاِلاّوَحْيٌ‌يُوحي:(1)
« سوگند به اختر در حال فرود كه صاحب شما نه گمراه است نه بر او نفوذ گمراهي شده است و او هيچ‌گاه از روي هوي و نفس سخن نمي‌گويد تنها هرچه هست وحي است كه به او مي‌شود».
5ـ اميرالمؤمنين عليه‌السلام گويد: رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: برودستور بده درهاي آنان را مسدود سازند . من رفتم به آن‌ها گفتم ، آن‌ها دستـور را عمـل كردند ، مگر حمزه. پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: به حمزه بگو در خانه‌اش را تغيير دهد . گفتم رسول خدا شما را امر مي‌كند در خانه را تغيير دهيد او در خانه را تغيير داد و به سوي پيامبر بازگشتم او به نماز ايستاده‌بود سپس مرا گفت به خانه‌ات بازگرد . اين حديث را بزّاز ، به اسنادي كه رجالش همه مورد وثوقند نقل‌كرده‌است و هيثمي در مجمع‌الزوائد 9/115 ، سيوطـي در جمــع الجوامــع به نقــل از كنــزالعمــال 6/408 آن را روايـــت كـرده .
پايان برگزيده جلد پنجم كتاب ترجمه الغدير
1- 1 تا 4 / نجم .
(126) قرآن ناطق
شروع جلد ششم كتاب ترجمه الغدير

علي عليه‌السلام اولين كسي است كه در حوض كوثر بر پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وارد مي‌شود

احاديث صريح نبوي

1ـ پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود : اول كس از شما كه در حوض كوثر بر من وارد مي‌شود، آن كسي خواهـد بــود كه اول بــار ، اســلام آورده ، يعنــي علــي‌بــن‌ابيطالـــب عليه‌السلام .
اين حديث را حاكم در مستدرك 3/136 نقل كرده و بر صحتّش اعتراف نموده است و خطيب بغدادي در تاريخش 2/81 آن را آورده و در استيعاب 2/457 و شرح ابن ابي الحديـــد نيز يافــت مي‌شود .
2ـ از ابـي ايوب روايت شده كه گفت : رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هفت سال فرشتگان تنها بر من و علي درود مي‌فرستادند . زيرا تنها ما بوديم كه نماز مي‌گذارديم و هيچ‌كس جز ما نماز نمي‌گذارد .
مناقب فقيه ابن‌مغازلي با دو سند [اسدالغابة 4/18] مناقب‌خوارزمي و آن‌جااست كه‌پرسيدند: چرا چنين باشد يا رسول اللّه؟ فرمود: زيرا كسي از مردان جز او با من نبود . كتاب فردوس ديلمي، شرح ابن‌ابي‌الحديد نقل از رساله اسكافي 3/258 فــرائــــدالسمطيــن باب 47 .

نظريه اصحاب و تابعين (1)درباره اولين مسلمان

1ـ انس‌بن مالك گويد: پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دوشنبه مبعوث شد و علي روز سه‌شنبه آن اسلام آورد و در تعبير ديگر: پيامبر (ص) روز دوشنبه مبعوث شد و علي سه‌شنبه آن نمـــــــــــــاز گـــــزارد .
1- منظور از اصحاب كساني هستند كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را درك و رؤيت نموده‌اند و به وي ايمان داشته‌اند و منظور از تابعين كساني هستند كه اصحاب پيامبر اكرم را شخصا درك و رؤيت نموده‌اند.
قرآن ناطق (127)
ترمذي در جامعش 2/214 ، طبراني حاكم در مستدركش 3/112، ابن عبدالبرّ در استيعـاب 3/32، ابن‌اثيـر در جامع‌الاصـول بنابـر آنچـه در تلخيـص او تيسير الوصــول 3/271 آمــده است.
2ـ عبداللّه‌بن‌عباس گويد: مجاهد گفته است: اوّلين كسي كه با پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ركوع كرد علي‌بن‌ابيطالب بود و درباره او اين آيه نازل گرديد :
اَقيمُـــوا الصَّلـــوةَ وَ ارْكَعُـــــوا مَــــعَ الرّاكِعيـــنَ (1)
3ـ عفيف گويد: در زمان جاهليّت به مكّه آمدم مي‌خواستم براي خانواده‌ام از لباس‌ها و عطريّات مكّه خريداري كنم، نزد عبّاس‌بن‌عبدالمطلب كه مرد بازرگاني بود نشسته بودم و به كعبه مي‌نگريستم ، در آن وقت خورشيد در وسط آسمان در نهايت اوج خود بود ناگاه جواني پديدار شد، ديده بر آسمان گشود و در برابر كعبه ايستاد آنگاه ديري نپائيد پسري آمد پهلوي او قرارگرفت و سپس مدّتي نگذشت، كه زني آمد پشت سرآن‌ها ايستاد . جوان ركوع كرد ، پسر جوان و آن زن با او به ركوع رفتند، جوان سربرداشت و آن دو سربرداشتند ، جوان سجده كرد ، پسر و زن هم به سجده افتادند . گفتم: اي عباس! امر عظيمي روي داده! عباس گفت: آري جوان محمّد بن عبداللّه پسر برادر من است و آيا مي‌داني اين پسر كيست؟ اين پسر علي، برادرزاده من است و آيا مي‌داني اين زن كيست؟ اين زن خديجه دخت خُوَيْلِد همسر آن جوان است ، اين برادرزاده من ، به من خبر داده است پروردگارش ، پروردگار آسمان و زمين ، او را به ديني كه اظهار مي‌كند، امر كرده است . به خدا سوگند در تمام روي زمين كسي جز اين سه تن بر اين دين نگرويده‌اند .
(خصائص نسائي 3 ، تاريخ طبري 2/21 ، رياض النَّضْرَة 2/158 ، استيعاب 2/459 ، عيون‌الاثر1/93 ، كامل ابن اثير 2/22 ، سيرة‌الحلبيه 1/288) .
4ـ سلمان فارسي گويد: اول كسي كه از اين امّت بر پيامبرش در حوض كوثر وارد
1- (43 / بقره) «نماز بپا داريد و با ركوع‌كنندگان، ركوع بگذاريد» .
(128) قرآن ناطق
شود اوّلين اسلام آورنده ، علي بن‌ابيطالب رضي اله عنه خواهد بود (استيعاب 2/457 ، مجمع الزوائد 9/102) .
5ـ عمربن‌الخطاب يكي‌ديگر از اين راويان است . عبداللّه بن عباس گويد: شنيدم وقتي گروهي نزد عمربودند، سخن‌از سابقين در اسلام به ميان آمد ، عمر گفت: اما درباره علي شنيدم رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله سه خصلت درباره او مي‌گفت، كه بسيار آرزو مي‌كردم يكي از آن خصلت‌ها براي من بود. رسيدن به اين آرزو از هر چه خورشيد بر آن بتابد براي من محبوب‌تر است . من و ابوعبيده و ابوبكر و گروهي از اصحاب پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در نزد آن حضرت بوديم كه دست به پشت علي رضي‌اله‌عنه مي‌زد و بدو مي‌گفت: يا علي! تو اوّل مؤمني هستي كه ايمان آورده و اوّل مسلماني كه به اسلام گرويده و نسبت تو به من، مانند نسبت هارون به موسي است . (رساله اسكافي، مناقب خوارزمي و شرح ابن ابي‌الحديد 3/258) .

اشعاري پيرامون اولين مسلمان

1ـ ابوعبداللّه محمد بن المنكدر مدني گويد: عَلِيٌّ اَوَّلُ مَنْ اَسْلَمَ : « علي عليه‌السلام اول كســي اســت كــه اســـلام آورد» (تاريـــخ طبـــري 2/212 ، كامل‌ابن‌اثيـــر 2/22) .
2ـ محمدبن اسحاق گويد: اول مردي كه به رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ايمان آورد و با او نماز گــزارد و او را در آنچــه از جانب خداي بزرگ آورده بود ، تصديق كرد، علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام بود. كه در آن روز فرزندي ده ساله بود (1) و يكي از نعمت‌هايي كه خدا بر علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام ارزانــي داشت، ايــن است كه از اسلام، در دامان پيغمبـــر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پرورش يافـت.
و گويد : پاره‌اي از اهل علم متذكر شده‌اند كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در هنگام نماز به سوي شِعاب مكّه خارج مي‌شد و علي‌بن‌ابيطالب پنهان از ديد عموي پيامبر ابيطالب و
1- در كامل‌ابن‌اثير 2/22 به نقل از ابن اسحاق يازده ساله آمده است .
قرآن ناطق (129)
عموهاي ديگر و ساير اقوامش بيرون شده، نمازهاي خود را با او در آن‌جا مي‌گزارد و در آخر روز به مكّه بازمي‌گشتند و بدين‌ترتيب مدتي دراز ، عمل كردند تا آنگاه پس از ديرزماني ، روزي ابوطالب متوجّه كار آن‌ها شد، در حـالـي كه هر دو به نماز ايستاده بودند به پيامبـر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفـت: بــرادرزاده ! ايـن چـه دينـي اسـت؟... تـا آخــر حديـث .
(تاريخ طبري 2/213 ، سيره‌ابن‌هشام 1/264،265 ، سيره ابن سيدالناس 1/93 ، كامـل‌ابــن‌اثيـــر 4/22 ، شـرح ابـن‌ابـي‌الحديـــد 3/260 ، سيـــره حلبيــــه 1/287) .
اين‌بود پاره‌اي از نصوص و سخنان مأثور از اميرالمؤمنين و صحابه و تابعين در اين‌كه‌علي عليه‌السلام اول‌مسلمان بوده‌است و تعداد اين‌نصوص‌بالغ‌بريكصدنص مي‌شود.

شعراي غدير در قرن چهارم ابن الطباطبا اصفهاني

شعراي غدير در قرن چهارم

«اي كسي كه در نهان به دشمني‌ام پردازي ، يا اظهاركن و تامي‌تواني‌به آزارم برخيز، يا مرا رهاكن» .
«سوگند به‌خدا من‌بادشمنانم خوي پسنديده‌اي دارم ، شما از آن به‌شگفت نيفتيد».
«من به دعاي جدم مصطفي نسبت به پدرم ، روز غدير خم ، اطمينان دارم ، شما هشيــار باشيــــد»

شاعر را بشناسيم

نامش ، ابوالحسن محمدبن احمد ابراهيم طباطبا فرزند اسماعيل بن ابراهيم بن حسن فرزند امام سبط پيغمبر، حسن بن علي بن ابيطالب صلواة‌اللّه عليهم ، مشهور به ابن طباطبا است .
او دانشمنـدي زبردست ، شاعري در شعر سرآمد و قوي و بزرگي از بزرگان ادبيات است مرزبانـي در معجم الشعراء 463 گويد: او را كتابي است در شعر و
(130) قرآن ناطق
ادبيــــات و تـذكـــره‌نـويســــان 11 كتـــاب را بـــه او نسبــــت داده‌انـــــد . (1)
كتاب عيارالشعر و در فهرست ابن نديم 221 ، معايرالشعرا ، آمده و حموي در معجم‌الادباء 3/58 گويد: حسن‌بن‌بشرآمدي، كتابي دراصلاح‌محتويات‌آن نوشته‌است.
ابن طباطبا را اولاد فراواني در اصفهان بود كه در بين آنان دانشمندان ، ادبا، اشراف و نقبا وجود داشته‌اند . «نسابه عمري» در «المجدي» گويد، او را نسلي گسترده و طولاني است كه افرادي موجه و با شخصيّت ، بين آن‌ها بوده‌اند مانند، ابوالحسن احمد شاعر اصفهاني و برادرش ابوعبداللّه الحسين متصدي نقابت در اصفهان ، كه هر دو فرزندان علي‌بن‌شاعر معروف مي‌باشند و ديگر شريف ابوالحسن محمد، در بغداد كه او را «ابن بنت خَصْبَة» گويند .

ابن علويه اصفهاني

متولــد 212 ه ، متوفـــي 320 ه و كســــري
بر ديدگانت چه گذشته كه پلك‌هايش پر از سرشگ، نگاه‌هايش‌گذران و مردمكش بيمـار اسـت . درود پروردگـار بـر پسـر عـم محمـد ، درودي كه او را در مهر بپوشاند .
و بـا ياد «غديـر» او را فضيلتـي اسـت كـه تا شـب و روز در گـردش اسـت فــرامــــوش نمــي‌گـــــــردد .
پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله براي تشريح ولايت او كه كتاب آسماني از پيش خدا نازل شده بـــــود، بپـــــاخــواســــــت .
درآن‌جاكه‌گويدمأموريت‌راابلاغ‌كن ازشرّآنان‌درپناه‌نگهداري‌مهربان،مطمئن باش.
او مردم را دعوت به نماز جماعـت كـرد و علـي را به فضـل گفتـار غـرّاي خـداونــد ، ســــروري بخشيـد .
بانگ برداشت : آيا من صاحب اختيار شما نيستم؟ گفتند: البتّه، فرمود: پس
1- نام كتاب‌ها در جلد 6 ترجمه الغدير صفحه 205 درج شده است .
قرآن ناطق (131)
صاحب‌اختيار دوّم شما اين است .
سپس براي او و هركس به ياري او برخيزد، دعا كرد و هركسي كه‌از ياريش فرونشيند نفرين نمود . فرياد برداشت و دروغ هم نمي‌گفت، اي اباالحسن ! آفرين بر تــــو اي ســرور پيـــرو برنــا.
تــو صــاحــــب اختيــــار گــروه مؤمنــان ، اعــم از زن و مـــرد گرديـــــدي .
خلافت و وزارت ازآن‌كيست آيـا مگر نه آن دو ، بـراي او به هـم گـردآمده‌انـــد ؟!؟!
آيانه‌خلافت‌ووزارتي‌كه‌خداي‌بر ما درآيات‌محكمش‌تلاوت‌فرموده،فرض‌شده است.
شما دليل خود را بياوريد و سخن‌خود را بگوئيد و گفتار فلان و بهمان را رها كنيد .
چه‌گمراهي‌دور و درازيست، گمراهي شماتاهدايت،مگراين‌كه برهان‌قاطع‌را بفهميد.
ايـــن ابيـــات از قصيــــده محبّـــره (تزئيـــن شــده) ابــن‌علويـــه اســــت .
اين قصيده، متضمن برجسته‌ترين فضائل اميرالمؤمنين عليه‌السلام است كه از زبان پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نقل شده و در حقيقت زبان كتاب و سنّت است نه يك عدّه تصويرهاي خيالي و شاعرانه مسلسل . در اين قصيده ، استدلال و برهان صادق ، بر امامت وصي پيامبر امين را ، بررسي مي‌كنيم و مفهوم مولي را از دانشمندان يگانه ادبيات عرب و محقق بصير، از پيشوايان لغت عرب و مرد بي‌نظير از رجال، اديب و سخن‌سراي عرب، مي‌شنويم و اين خود دليلي نيرومند بر نظر شيعيان درباره دلالت لفظ «ولي» است و افاده ولايت مطلقه از لفظ «ولي» در حديث، بر ولايت مطلقه مولي المؤمنين صلوات‌اللّه عليه .

شاعر را بشناسيم

ابوجعفر احمد بن عَلَويّه اصفهاني كرماني مشهور به ابي‌الاسود، او يكي از مؤلفان اماميه است كه نامش در كتب رجال معروف مي‌باشد . نجّاشي در فهرستش و ابن آشوب در معالم العلماء نام او را ياد كرده‌اند. كتابي دارد كه نجّاشي آن را كتاب «الاعتقاد في الادعيه» و ابن شهرآشوب «دعاءالاعتقاد» از آن نام برده‌اند و ابن‌شهرآشـوب گويـد: او را كتاب‌هـايي اسـت كه يكـي از آن‌هـا بديــن نــام اســـت .
و حموي در معجم‌الادباء گويد : او را رسائل مختاره‌اي است كه ابوالحسن (ابوالحسين) احمدبن سعد در كتابي كه در رسائل نوشته آن را تدوين كرده و او را هشت كتاب است در دعا ، به انشاي خود او و رساله‌اي دارد در الشيب و الخضاب (پيري‌و رنگ‌آميزي) وابن‌نديم‌درفهرستش 237 ديواني براي اودرپنجاه‌برگ‌نام برده.
ابن علويّه از پيشوايان و بزرگان حامل حديث است، بزرگاني از مشايخ اماميه، از
(132) قرآن ناطق
او حديــث گرفته و به او اعتمــاد كرده‌انــد .
در جلالت و مقام ابن‌علويّه اين بس كه اخبارش در كتاب‌هايي امثال: الفقيه ، التهذيب ، الكامل ، امالي صدوق، مجالس مفيد و مانند اين‌ها از كتاب‌هاي عمده اصحاب اماميّه «رضوان اللّه عليهم» مورد استناد است و دليل بر وثاقت او، اين بس كه قميين با ايــن كه به كمترين اشــاره‌اي در راويان خدشه وارد مي‌ساختند ، بر روايات او ، اعتمـاد كرده‌انـــد .
اما قدرت شاعرانه او در اوج بلندي و در عالي‌ترين مراتب صنعت شعر، بوده است . نظم او به فصاحت معنوي و عظمت لفظي و سياق نيكو و قوت تركيب ، امتياز دارد و برازندگي او ، به قاطعيت استدلال و حسن القاي مطلب و دست‌يابي به دلائل كوبنده و رسيدن به روح مقصود درتعبيرات اوست . از اين رو اشعارش درباره ائمه دين عليهم‌السلام همچون شمشيري است كه شبهات ناصبيان را، قطع مي‌كند يا همچون كلنگي است كه به ويراني خانه‌هاي عنكبوتي اشتباه‌كاران مخالف امامت عترت طاهره، مي‌پردازد . قصيده مُحَبَّره او كه ما محل شاهد كتابمان را از آن برگزيديم گواه همه اين گزارش‌ها است و نيز گواه كوبنده‌اي بر برازندگي شعر و قدرت شاعرانه اوست چنان‌كه ابوحاتم سَجِسْتانِيّ در آنچه بدان او را ستوديم، گواهي داده است . ابن‌علويه به سال 212 ه در حالي كه نود و هشت ساله بود، اين شعر را گفته است:
سرانجام‌دنيا، براي‌ثروتمندبي‌چيزي و براي لذّت‌هاي زودگذر، پشيماني‌آوراست.
و براي خردمندان ، مرگ مايه عبرت است و در توشه تقوا برگرفتن غنيمـت اسـت .
و انسان مي‌كوشد تا روزي بيشتري براي خود فراهم آورد ، ولي جز آنچه قلم تقدير براي او نوشته ، برايش نخواهد بود .
چه بسيارند آن‌ها كه در چشم مردم خاشع‌اند و خدا جز آنچه مردم مي‌دانند از آن‌ها چيزهاي ديگر مي‌داند .
و بعد از آن كه صدساله شد گفت: روزگار كمر راستم را خميده و عمرم را به لحظات آخر رسانيد . و فرسودگي به هر عضو و مفصل من، راه يافت و كيست آن كه در برابر روزگار ، سالم بماند .
پايان برگزيده جلد ششم كتاب ترجمه الغدير
قرآن ناطق (133)
شروع جلد هفتم كتاب ترجمه الغدير

غديريه صاحب ابن عباد

(385 ـ 326)
قالَتْ : فَمَــنْ صـاحِـبُ الــدّيـــــنِ الحَنيــفِ اَجِــــبْ ؟
فَقُلْــتُ : أَحْمَـــــدُ خَيْــــرُ السّـــــــادَةِ الـرُّسُــــــلِ .
گفت : پس ـ صــاحب آئين اعتدال كه بــود ؟ بـرگـــو!
گفتم : احمــــــد . ســرخيــــل و ســـالار رســـولان .
گفت : بعد از او كيست كه جان و دل راه طاعتش گيري؟
گفتم : وصي كار گــزارش كه خيمــه بر زُحَـل افراشته.
گفت : برفراش رسول‌كه خفت‌تانيمه‌دگر عضو اوگردد؟
گفتم : آن كه در طوفــان حــوادث از جـــاي نجنبيــد.
گفت : رسول خدا دست كه را به عنوان برادرخواندگي با اشتياق فشرد ؟
گفتم : همـان كه خورشيـد به هنگــــام عصر به خاطــر او بازگشــت !
قالَتْ : فَمَـــــــــنْ زَوْجُ الزَّهْـــــــراءِ فــاطِمَــــــــةَ .
فَقُلْتُ : اَفْضَــــــلُ مَـــــنْ حــــــافَ وَ مُنْتَعِــــــــلٌ .
گفت : فاطمــــه كه زهـره زهـرا بود، با كه جفـت شد ؟
گفتم: برتريــن جهانيان : از پابرهنــه و چكمه پـوش .
گفت : دوسبط پيامبر كه ازشرف سربه آسمان سودند، زاده‌كه بودند ؟
گفتم : همان كه در ميــدان فضيلـت گوي سبقت ربود .
گفت : افتخــار جنـــگ بدر نصيــب كــه گشـــــت ؟
گفتم : آن كس كــه بيشتر بر فــرق دشمنـان كوبيـد.
گفت: در جنـــگ احــزاب شيــر ژيــان كــه بــــود ؟
گفتم : كشنـــــــده «عمـــــــرو» دلاور بـــــــــود .
(134) قرآن ناطق
گفت : پس در جنــگ «حنيــن» كـه بـــريـد و دريــــد؟
گفتم : آن كس كه مشـركين را در يك لحظـــه درو كـرد .
گفت : براي تناول مرغ بريان حضور چه كس آرزو بود؟
گفتم : همان‌كه نزد خدا و رسول مقرّب و محبوب‌تر بود .
قالَتْ : فَمَــــــــنْ تَلَــوْهُ يَـــــوْمَ الْكِســـاءِ أَجِــــــبْ .
فَقُلْتُ : اَفْضَــــــــلُ مَكْسُـــــــــوٍّ وَ مُشْتَمِـــــــــــلُ .
گفت : كدام كس در سايه عبا همتــاي رسول گشــــت ؟
گفتم : برترين عالميــان از گليــم دوش و خزپــــوش .
قالَتْ : فَمَـــنْ ســــارَ فــي يَــوْمِ الْغَديــــرِ أَبِـــــــنْ !
فَقُلْتُ : مَــــــــنْ كـانَ لِلاِْسْــــــــلامِ خَيْــــــرُ وَلِــيٍّ .
گفت : در روز «غديـر» چـه كس ســــروري يـــــافت ؟
گفتم : آن كه براي اســـلام بهتــرين يـــــاور بــــود .
گفت : سوره«هَلْ‌أَتي» كه‌نازل‌شدچه‌كسي‌تشريف‌يافت؟
گفتم : آن كـــه عطـا بخشيش از همــــه فــزون بـود .
گفت : دست كه در ركوع نماز با انگشتري به سوي سائل دراز گرديد؟
گفتم : دست كسي كه محكم‌تــر نيـزه به سينـــه دشمنـان كوبيــد .
گفت : پس آن كه آتش دوزخ را تقسيم كنــــد كيست ؟
گفتم : آن‌كه شرارانديشه‌اش، ازشعله‌آتش‌گيراتراست.
گفت : رسول پاك‌مطهر، در مباهله كه را همــراه بــرد؟
گفتم : آن‌كه در سفر و حضر همسنگ و همتاي او بود.
گفت : پس چه كسي از ميان امت شبيه هـــرون بـود؟
گفتم : آن كه در آشوب و فتن نلغزيد و از پـاي نماند .
گفت : پس شهــــــر علـــم را چــه كســي دربــود ؟
گفتم : آن‌كه‌نيازمنددانشش بودندوخودنيازمندنبود.
قرآن ناطق (135)
گفت : قــاتـل «نـاكِثيـــن» بيعـت شكـــن كــه بــــود ؟
گفتم : جنـــگ جمـــــل پــرده‌گشـــاي ايـن راز اســت .
گفت : بــا «قاسِطيـــن» بيدادگـــر كـــه نبــرد كــــرد؟
گفتم : دشــت صفيــن را بنگـر كه صحنـه عمـل بـــود .
گفت : «مارِقيـن از ديــن» را چه كس تيغ برسركوفـــت؟
گفتم : روز نهـــروان معنـــــي آن آشكــــار گشــــت.
گفت : به روز رستاخيز ، شرافـت حوض كوثراز كيست؟
گفتم : آن كه خــاندانـش شريف‌تريــن خاندان‌هـاست.
گفت : پس «لواي حمــــد» را كه بر دوش خواهد كشيـد؟
گفتم : همــــان كـــه از نبـــــرد نهـــــراسيـــــــــد.
گفت : تمــام ايـــن مزايـــا در يك نفر جمـــع بـــــود؟
گفتم : آري در يــــــــــــــــــك نفـــــــــــــــــــر.
گفت : كيســـــــــــت ؟ نامـــــــــش بـــــرگــــــو!
گفتم : اميـــــــــرالمـــؤمنيـــــــــن علــــــــــــي.

شناخت شاعر

«صاحب» ، «كافي الكفاة» ابوالقاسم اسماعيل بن‌ابي الحسن ، عبادبن‌العباس بن عبادبن‌احمدبن‌ادريس طالقاني .
گاه اتّفاق مي‌افتد كه اديب سخندان، با اين‌كه بياني شيوا و رسا دارد و قدرت ادبي او در غوررسي و تحليل شخصيت‌ها و رجال برجسته تاريخ، ممتاز و مسلم است در عين حال ، زبانش در تحليل برخي شخصيت‌ها و تحقيق و تشريح عظمتشان دچار لكنــت شده در كـام مي‌خشكـد .
از جمله اين شخصيت‌ها و رجال با عظمت ، صاحب ابن‌عباد است ، كه به سهولت نمي‌توان به قلّه مجد و معالي او دست يافـت ، بلكـه بايـد جوانب مختلفه حيات او را
(136) قرآن ناطق
در يــك مــورد تحليــــل نمــــوده ، در هـر ناحيـه به‌طـور عليحـده داد سخــن داد .
مشهورترين و قديمي‌ترين كتابي كه به تحليل و ترجمه صاحب پرداخته «يتيمة‌الدهر» ثعالبي‌است‌كه 91 صفحه آن به‌تحليل‌شخصيت‌اواختصاص‌دارد و بقيه مربــوط به شعرايي است كه او را مدح و ثنا گفته‌اند .

تأليفات صاحب بن عباد

صاحـب بن‌عبـاد، تأليفاتي در علم و ادب دارد كه از آثار جاويدان اوست، از جملـه :
1 ـ كتـــــاب «اسمــــــــــاءاللّه و صفـاتــــــه» .
2 ـ كتـــــاب نهــــج السبيــــل ، در اصــــــول .
3 ـ كتاب «الامة» در تفضيــل اميــرالمؤمنين عليه‌السلام .
4 ـ كتاب«المحيط»درلغت(فرهنگ‌عربي)ده‌جلد(1).
5 ـ كتـــــــاب «قضـــــــــــــا و قــــــــــدر» .
6 ـ كتاب ديـوان رسائـل (دفتـر انشـــاء) ده جلـد.
7 ـ كتاب «الكافي» در رسائل و فنون نويسنــدگي .
8 ـ ديـــــــــــــــــوان شعـــــــــــــــــــــر .
9 ـ رســـالـــــــــــــــــه در طـــــــــــــــب .

شعراء غدير

غديريه أبوالنجيب ، طاهر

عيدٌ في يَوْمِ «الْغَديرِ» الْمُسْلِمُ وَ أَنْكَرَ الْعيدَ عَلَيْهِ الْمُجْرِمُ
ـ آن‌كه‌دربرابرحق‌تسليم‌است،روزغديرش‌عيداست،امامجرم‌تبهكاردرعنادوانكار.
ـ اي‌منكران روزغدير و آنچه رسول‌مختار در غدير خم اعلان كرد ! مرگ بر شما باد!
1- اين نقل از معجم الادباء است و در كشف الظنون 7 جلد مي‌شمارد .
قرآن ناطق (137)
ـ خداي‌تعالي‌كه شوكتش‌بلندباد، آيتي‌فرستاد،«امروزآئين‌شمارا به‌كمال‌رساندم .
ـ و نعمـت هدايت را بر شما تمام فرمودم » آري نصب امام، از نعمت بخشي خداست برانام .(1)

شناخت شاعر

ابونجيب ، شداد بن ابراهيم بن حسن جزري ملقب به «طاهره» از شعراي اهل‌بيت اسـت كه در رشته‌هـاي مختلـف شعـر به نظم گهر پرداخته و بر شاخسار سخن سرود شادي‌ساز كرده، با احساس رقيق و عبـاراتي رشيـق و مضاميـن ژرف و عميـــــق . اشعــــــــارش در ديـــوانــــــي گــــردآمـــــــــده اســـــــــــت .
ابن شهر آشوب در «معالم العلماء» گويد: از شعراء با شهامت اهل‌بيت است كه بي‌پروا از فتنـه دشمنـان، نـداي ولايـت درداده و به ستايـش اين خانـدان زبان گشــاده است .

غديريه شريف رضي

نَطَقَ الْلِسانُ عَنِ الضَّميرِ وَالْبِشْـــــرُ عُنْـــوانُ الْبَشيـــرِ
ـ زبان‌ترجمان دل‌است، مژده‌شادي‌از قيافه‌پيك‌پيداست .
ـ اينــك دل‌هــــا از اضطـــراب و وحشـــت آرميــــد .
ـ تاريكي از افـق ناپديــــد شده صبح اميــد دميـــــد .
تـــــــا آن‌جــــــــــــــــا كــــــه گويـــــــــــد :
ـ بهجت‌وسرورازمابريدوتنهاروز «غدير» سرآشتي‌بود.
ـ روزي پرافتخار كه وصي رسولش حلقه بردركوفت و اميرمؤمنان گشت .
ـ از اين رو دل خنك دار و عشــــق عاريتي را به معشـــوق بازگــــردان .
1- مناقب ابن شهرآشوب ، جلد 1 ، صفحه 528 .
(138) قرآن ناطق
ـ ريشــه غــم و انــدوه بركن و نهال شــــادي و اميـــــد بنشــــــــان .
ـ آن ديگراننـــد كــــه انــدوه دل را با جرعــه شراب چــــاره‌سازنـــــد.
ـ وچون درجستجوي‌نعمت‌شوي، ازفضل‌بي‌كران به‌نصيبي‌جزفراوان قانع مباش.
ـ كه چشم طمع فــرودوزي و از آب دريــا به كفــي قناعــت ورزي .
ـ اينك هنگام آن است كه دست تمنّا فراز باشد و آرزوها دور و دراز .
ـ با دودســت كــرم ، جــود و بخشش كـن ، نه كــم بلكــه بسيــار .
ـ مگذاركه‌دست‌الحاح‌وطلب‌كشيده‌دارندباآن‌كه‌نعمتت‌سرشاراست‌وبختت‌كامكار.
ـ سپــاس و ثنايــت بر زبــان است و داغ مهــرت بر دل آشكــــار .
ـ اينك ستايشنامه بكر و نو، همچون درخش بوستان خرم و دلپذير.
ـ از سراينده‌اش خوشدل و شادان ، چون شادي نيزار از آب غديــر ،
تا آخر قصيده .

شناخت شاعر

شريف رضي ، ذوالحَسَبَيْن ، ابوالحسن ، محمدبن أبي أحمد : حسين بن موسي بن محمد بن موسي بن ابراهيم فرزند امام أبي ابراهيم موسي كاظم عليه‌السلام .
مادرش فاطمه خاتون دختر حسين بن ابي محمد : حسن اَطْرُوش فرزند علي بن حســن بن علــي بن علــي بن عمــر بن علــي ابن ابي‌طالـــب عليه‌السلام .
پدرش ابوأحمد ، در عهد خلافت عباسي و دولت آل بويه ، صاحب منزلتي بزرگ و والا بود، ابونصر بهاءالدين ، او را با لقب «طاهر أوحد» امتياز بخشيد . پنج نوبت سرپرستــي و نقابت آل ابي‌طالب را به‌عهده گرفت و در حال نقابت رخت از جهان كشيــد موقعـــــي‌كـــه ديــــدگانــش تاريـــك گشتـــه بـــــود .
و اگر عزّت و اقتدارش نبود، عضدالدوله ناچار نمي‌شد كه او را موقع بازداشت در شهر فارس در دژي محكم و استوار نگه‌دارد ، ابوأحمد همواره در آن دژ بود تا عضـدالدولـه رخت از جهـان كشيـد و فرزنـدش شرف الدوله او را آزاد نمود و
قرآن ناطق (139)
هنگامي كـه راهـي بغـداد شـد، بـــه مصاحبـــت خـــود برگزيـــد .
در خدمات ديني و اجتماعي گام‌هاي وسيعي برداشته و تلاش و كوششي چشم‌گير داشته ، با سابقه ممتد و قدمي استوار .
درسال 304 تولد يافته و در شب شنبه 25 جمادي‌الاولي سال 400 چشم بر دنيا فروبسته و چكامه‌سرايان در سوگ و ماتمش سروده‌اند ، ازجمله دو فرزندش : سيد مرتضـي و شريف‌رضـي و نيز مهيـار ديلمـي و هم ابوعـلاء مَعَـرّي بـا قصيـده‌اي كـه در «سقط الزنـد» ثبـــت آمـــده اسـت .
تمام آن‌چه در فرهنگ رجال، از مدح و منقبت او به رشته نظم و تحرير كشيده‌اند ، دون آن مناقب بي‌كران و اخلاق و آداب كريمه است كه سرورمان شريف رضي حائز آن گشته است : از فهرست نجاشي گرفته (صفحه 283) تا يتيمة‌الدهر ثعالبي (3/116) و انساب مجدي و تاريخ بغداد (3/246) ، كامل ابن اثير 9/89 ، معالم العلماء 138، دمية القصر 73 ، تاريخ‌ابن‌خلكان 2/106 ، منتظم‌ابن جوزي 7/279 ، خلاصه علامه 81، صحاح‌الاخبار 61، انساب‌ابي‌نصر بخاري، عمدة‌الطالب 183 تحفة‌الازهار ابن شَدْقَم ، تاريخ ابن‌كثير 12/3 ، مرآة الجنان 3/18 ، شَذَرات الذهب 3/182 ، شرح ابن‌ابي‌الحديد 1/10، غاية‌الاختصار، درجات الرفيعه سيد عليخان مدني، مجالس‌المؤمنين 210، جامع‌الاقوال ، نسمة السحر يمني، لسان‌الميزان 4/223 ، رياض‌الجنة زنوزي ، روضة البهيه سيد علي‌خان. ملخص المقال ، رجال ابن‌ابي‌جامع، اجازه سماهيجي اتقان 121 ، منهج المقال 293 تأسيس الشيعه 107 ، سميرا الحاضر شيخ علي ، تنقيح المقال 107 ، يتيمـه عاملـي 18 تاريـخ آداب اللغـه (1) 2/257، اعـلام زركلـي 3/889 ،دائـره بستانـي 10/458 ، دائـره وجـدي 4/251 ، مجلـه «الهـدي» نشريه عراق در جزء سوم از سال اول صحفه 106 ، معجم المطبوعات.
نهج البلاغه : ازاعصار پيشين تا عصر حاضر، دانشمندان و محدثين با دقّت تمام،
1- با اشتباهي كه در تأليف نهج‌البلاغه و محيط علمي مؤلف و تاريخ وفاتش مرتكب شده .
(140) قرآن ناطق
همّت بـه حفـظ ايـن كتـاب گمـاشتـه و ماننــد قـرآن كريــم آن را بــه عنــوان تبـــــــرّك حفــــــظ مي‌كـــــــرده‌انــد .

مؤلف نهج البلاغه

شما با تأمل و دقّت در كتاب «نهج‌البلاغه» نيز ملاحظه مي‌كنيد كه تمام آن چون آب يكرنگ و يك طعم است با يك روح و يك روش ، درست مانند جسم بسيطي كه اجزاء آن هيچ‌گونه تفاوتي با هم ندارند. اگر نهج‌البلاغه، قسمتي از آن ساختگي و قسمت ديگـر صحيـــح و مسلــم بــود، يـك چنيـن اتّحـادي در سبـك و اسلـوب نداشـــت .
با اين برهان روشن، سرگشتگي و گمراهي آنان‌كه مي‌گويند قسمتي از اين كتاب جعلي و ساختگي است آشكار و هويدا است.
ابن‌ابي‌الحديد درشرح نهج‌البلاغه درجلد1صفحه 69، آخرخطبه‌شقشقيه مي‌گويد:
استاد من ابوالخير ، مصدق بن‌شبيب واسطي در سال 603 مي‌گفت: اين خطبه يعني خطبه شقشقيه ، را بر استاد، ابومحمّد ، عبداللّه‌بن‌احمد، معروف به «ابن‌الخشاب» در گذشته 568 ، قرائت مي‌كردم ، موقعي كه به اين كلام رسيدم يعني اظهار تأسف ابن عباس كه گفته بود: « به خدا سوگند! آنقدر كه از ناتمام ماندن سخن اميرالمؤمنين متأسف شدم از فوت هيچ سخني متأسف‌نشده‌ام » ابن خشاب به من گفت: اگر من حاضر بودم به ابن‌عباس مي‌گفتم: « مگر ، در دل پسر عمويت علي عقده‌اي باقي مانده كه در اين خطبه برملا نكرده باشد؟ تا بگوئي : كاش سخنش را تمام كرده بـود! به‌خـدا سوگند براي هيچ‌كس از پيشقدمان و دنباله روان حرمتي بجا نگذاشته و كسي نبوده كه نام نبرد جز رسـول خدا » .
استادم مصدق گفت: ابن خشاب مردي شوخ‌طبع بود، بدو گفتم : فكر مي‌كنيد كه اين خطبه ساختگي باشد؟ پاسخ داد : نه به خدا سوگند ، همان‌طور كه يقين دارم تو مصدقي يقين دارم كه اين خطبه از سخنان علي است . گفتم: بسياري از مردم گويند كه اين خطبــه ساختــه دست «رضي» اســت .
پاسخ داد : كجا «رضي» و يا غير او مي‌توانند با اين سبك و اسلوب بديع خطبه‌اي بپرورانند؟ ماتمام رسائل و منشآت رضي را ديده‌ايم ، راه و روش او را در پرداخت
قرآن ناطق (141)
نثـر فهميده و شناخته‌ايم ، ميان ماه من تا ماه گردون ، تفاوت از زمين تا آسمان است . به‌خدا سوگند: من اين خطبه را در كتاب‌هايي ديده‌ام كه دويست سال قبل از سيدرضي تأليـف شـده ، به خـدا اين خطبـه را با خـط كسانـي از علماء ادب ديده و شناخته‌ام كه پيش از ابواحمد نقيـب پــدر سيــد رضــي نوشته‌انــد و بـه يادگـار نهاده‌انـــد ؟
شارح نهج‌البلاغه، ابن‌ابي‌الحديد گويد : من نيز قسمت‌هاي زيادي از اين خطبه را در تأليفات استادمان ابوالقاسم بلخي پيشواي معتزله بغداد، ديده‌ام كه سال‌ها پيش از تولد رضي زندگي داشته و قسمت‌هاي ديگري از آن را در كتاب ابوجعفر «ابن قبه» از متكلمين اماميه ديده‌ام و آن، كتاب مشهوري است كه به نام «الانصاف» خوانده مي‌شود و «ابن قبه» از شاگردان شيخ ابوالقاسم بلخي است و در همان دوران قبل از حيـات سيدرضـي زندگانـي را بـدرود گفته است. سخن ابن‌ابي‌الحديد پايان پذيرفت .
علاّمه شيخ هادي آل‌كاشف الغطاء كتابي پرداخته در 66 صفحه كه تنها پيرامون كتـاب نهـج‌البلاغه و شبهات وارده بر آن بحث مي‌كند ، كتاب به‌طور جامع و كامل تهيـه شــده و نيكـو از عهـده مطلـب برآمــده است .(1)

شعر و شاعري

واضح است كه هركس بر روحيات سرورمان شريف رضي واقف شود و موقعيّت ارجمند اورا ازجنبه علم، رياست‌و مقام رفيع‌بشناسد، مقام‌شعرو شاعري‌را، دون مقام او خواهد يافت و روح او را برتر از روح دگر شاعران .
مي‌بينيد كه هنر شعر بر شخصيت او نيفزوده و نه در مناعت و شرافت او اثري داشته . عظمت و مقامي براي او كسب نكرده و نه در پيشرفت اجتماعي او يار و مددكارش بوده است ، او قبل از ده‌سالگي به قافيه‌سنجي پرداخته و موقعي كه ده‌سالــه بــوده ضمــن قصيــده چنيــن ســروده :
ـ مجد و سروري، مي‌دانـد بازيچـه دسـت مـن اسـت،گـرچـه در سرگرمـي‌هـاي كودكان غوطه‌ورم .
1- با كتاب «مستدرك نهج‌البلاغه» در نجف اشرف به چاپ رسيده است .
(142) قرآن ناطق
اِنّي لَمِنْ مَعْشَرٍ اِنْ جَمَعُوالْعُلي تَفَرَّقُوا عَنْ نَبِيٍّ اَوْ وَصِيِّ نَبِيٍّ
ـ من از آن خاندانم كه چون براي مهمي گردهم آيند ، شكوه و جلالشان به هنگام پراكنده‌شـدن ، نمــودار شــود: آن يك پيامبــر اسـت و آن دگر وصــي، آن يك نقيب و آن دگــــر شــــريـف و ... .
* شريـف رضـي ، هـنر شعر و قافيه پردازي را فضيلت و افتخار نمي‌دانست ، بلكــه آن را وسيلــه براي پيشبــرد مقاصــد خــود مي‌شناخــت ، مي‌فــرمــــــود :
ـ شعر براي من افتخاري نيست ، ولي هرگاه ديگران به مفاخره برخيزند من با شعر آبدارم به مقابله برخيزم .
بيشتر نقّادان ادب، او را سرآمد شاعران قريش مي‌شناسند ، خطيب بغدادي در تاريخ خود جلد 2 ، صفحه 246 مي‌نويسد : از ابوعبداللّه محمدبن عبداللّه دبير شنيدم كه در حضور ابوالحسين ابن محفوظ كه يكي از رؤساء بود ، مي‌گفت: جمعي از بزرگان علم و ادب را ديدم كه مي‌گفتند «شريف رضي از همه شاعران قريش سراست» ابن‌محفوظ گفت: اين سخن استوار و صحيح است ، در ميان قريش ، شاعراني يافت شده‌اند كه خوب مي‌سروده‌اند ولي كم ، اما كسي كه هم نيكو بسرايد و هم فراوان ، جز شريــف‌رضــي را نديده‌ايــم .
ابن‌ابي‌الحديد ، در شرح نهج‌البلاغه گويد: «رضي» در مدتي اندك، پس از دوران سي‌سالگي قرآن را حفظ كرده و بخش مهمي از فقه و فرائض (ميراث) را فراگرفت، دانشمندي اديب و شاعري ماهر بود ، با نظمي روان و فصيح و الفاظي پرمعني و بليغ ، در پرداختن قافيه توانا و در ساختن انواع شعر مقتدر كه اگر در وادي تغزل گام زند و به ياد معشوق ترانه و غزل ساز كند ، احساس لطيف و خيال دلپذيرش شگفتي‌ها ببار آرد و اگر در ميدان ثنا و ستايش تازد و با نظمي سهل و روان ، به صيد معاني پردازد ، هيچ شاعري به گرد او نرسد و اگر در سوگ و ماتم ، به سوز درون دامن زند ، بر همه ماتم‌سرايان سبقت گيرد و با همه اين‌ها ، دبيري سخندان و صاحب سخن بوده پارسا، با روحي شريف و همتي والا ، پابند احكام دين ، معتقد و با يقين . از هيـچ‌كس صلـه و جائـزه نپذيرفــت ، حتــي جوائــز پــدرش را بــازمي‌گــردانـــد .
قرآن ناطق (143)

ولادت ، وفات شريف رضي

به اتّفاق مورخين ، شريف رضي ، به سال 359 در بغداد متولد گشت و در همان‌جا باليد و بزرگ شد(1) و در همان بغداد ، به روز يكشنبه محرم سال 406 به سن 47 سالگي ديده برجهان فروبست، چنان‌كه در رجال نجّاشي، تاريخ‌بغداد، عمدة‌المطالب ، خلاصة الرجال و غير آن آمده است .
در مرگ «شريف رضي» وزير ، ابوغالب، فخرالملك و ساير وزراء و اعيان و اشراف و قضاة، همگان با پاي برهنه ، به رسم عزا در خانه او حضور يافتند، فخـرالملـك بر او نمـاز خوانـد و در همـان خانـه‌اش كه در محلـه كـرخ رديـف مسجــد اهــل انبــار بـود، دفن شد.
بسياري از مورّخين نوشته‌اند كه : « جسد او را بعد از آن‌كه در خانه‌اش به امانت خاك كردند ، به كربلا مشرفه منتقل ساختند و در كنار پدرش ابواحمد حسين بن موسي به خاك سپردند و از تاريخ چنين برمي‌آيد كه در قرون وسطي، مزارش در كربلا مشهور بوده است ، صاحب عمدة‌الطالب مي‌نويسد: «مرقد شريف رضي، در كربلا آشكار و معروف است » رفاعي ، در گذشته 885 ، در كتاب «صحاح الاخبار» صفحه 62 مي‌گويد : «جنازه شريف مرتضي را به كربلاي حسيني بردند ، مانند پدرش و برادرش و در آن‌جا به خاك سپردند و مرقدش درآن‌جا ظاهر و مشهور است».
اين موضوع با اعتبار عقل هم سازگار است ، زيرا فرزندان «ابراهيم مجاب» در حائر قدس جوار حضرت سيدالشهدا سكونت اختيار كردند ، ابراهيم نامبرده در نزديكي حائر از جانب بالاسر مبارك دفن شد و فرزندانش مرقد او را گورستان شخصي خود گرفته، در اطراف او دفن شدند و هركس از اين خاندان در بغداد يا بصره سكونت داشت ، همچون فرزندان «موسي اَبْرَش» بعد از مرگ ، به كربلا منتقل و دركنار جدشان به خاك رفتند ، ضمنا قطعي است كه جنازه پدر شريف رضي، به حائر حسيني (2) منتقل و در همان‌جا دفن شد .
پايان برگزيده جلد هفتم كتاب ترجمه الغدير
1- جرجي زيدان در «تاريخ آداب اللغة» جلد 2 ، صفحه 257، نوشته: «شريف رضي در سامرّا مي‌زيسته» و اين‌اولين‌اشتباه او نيست كه جهل او را به تاريخ شيعه و زندگي رجال آنان ثابت مي‌كند.
2- منظور اطراف قبر امام حسين عليه‌السلام مي‌باشد.
(144) قرآن ناطق
شروع جلد هشتم كتاب ترجمه الغدير

غديريه مهيار ديلمي

(متوفي 428)
ـ زمانـه رنگارنـگ اسـت . دنيا وارونه شده . همان بهتر كه دل شيدا زده راه سـلامت گيـــرد .
هَذِي قَضايا رَسُولِ اللّه‌ِ مُهْمَلَةٍ غَدْرا و شَمْلُ رسولِ اللّه مُنْصَدِعٌ
ـ نبيني كه فرمان رسول ، با مكر و فسون زيرپا ماند، جمعيّت خاندانش پراكنده گشت؟
ـ مردم بـه خاطر عهـد و پيمـان ، يك رأي و متفق نشوند، اما براي خيانت دلي يكدلــه دارنـــد .
ـ خاندان پيامبر كه «آل اللّه»انـد و شبـان دين، در صفّ رعيّت دستخوش جور و جفامانده‌انــــد ؟
ـ پيمـان رسـول را زيرپـا گذاشتنـد ، انصـار رسـول هـم بـا آنان همعنان گشتند .
تُضاعُ بَيْعَتُه يَوْمَ الْغَديرِ لَهُمْ بَعْدَ الرِّضا وَ تُحاطُ الرُّوم و البِيَع
ـ بيعت روز «غدير» كه ويژه خاندانش بود، تباه ماند، اما يهود و نصاري به‌خاطر پيمـان‌درامان‌انـد.
ـ بــا سوگنـد و قسـم ، دسـت بيعت‌گـران كشيدنـد و بـه زور شمشيـر بـه اطاعـت‌درآوردند.
ـ آن يـك فرمــانـي نوشت كـه بدعت‌هـا را بـه جـاي سنّـت جلـوه‌گــر ساخــــت.
ـ آن دگـر با مكر و فسون دامي چيد و دنياي فريبكـارش از نصيـب آخــرت محــــروم مانــد .
ـ صاحبدلـي پرسيـد: علـي كـه بــا نــصّ رســول، وارث سريــر خلافــت بــود ، حـــقّ خــــــود دريـــــافـــــــت يــــا مـانــــــع و رادعــــــش گشتنـــــــــد ؟
قرآن ناطق (145)
ـ گفتم : غائله‌اي بـود كه منـش برمـلا نسـازم . خداونـد ســزايشــــان دهــــــد .
ـ به‌آنان‌كه اگرنام برم، همگان‌مي‌شناسندوچهره‌هاشان‌ازكينه درون پرچين است.
ـ به آن هنگام كه بازار دين بي‌رونق بود ، از نزاع و درگيري بازنشستند و چون پرچـم ديـن به اهتـزاز آمـد، بر سـر خوان گسترده‌اش به نزاع و كشمكش برخاستند .
ـ پيشتازشان در مكر و دغل از دوّمي الهام مي‌گرفت، سومي دنباله رو آنان گشت .
ـ بيائيد در اين‌باره منصفانه قضاوت كنيم : خرد داور ما باشد و محكوم هر كه باشـــد ، محــــروم .
ـ به كدامين حقّ فرزندان رسول ، سربه فرمان شما گذارند ، با اين‌كه افتخار شما در متابعت رسول است .
و كيفَ ضاقَتْ علَي الاَهِلينَ تُرْبَتُهُ وَ لاَِجانِبِ مِن جَنْبَيْه مُضْطَجَع
ـ خاندانش از آرميدن در كنار تربت او محروم، بيگانگان در كنار مرقدش مدفون ؟
ـ از چه رو اجماع را حجت خود دانيد ، با آن‌كه نه اجماعي در ميان بود، و نه رضا و رغبتــي مشهــــود.
ـ اجماعي كه «علي» در جمع مشاورين نباشد و با زور و اكراه تن دردهد ، عباس عموي رسول در شمار مخالفين باشد .
وَ تَدَّعيــه قُــرَيْــشٌ بِالْقِــرابَـــــةٍ وَ الاَْنْصــــارُ لا رَفــــعٌ فيــــه وَ لا وَضْـــــعُ
ـ مهاجريـن قريـش، به بهانـه قرابـت و خويشـي برخيزند ، انصار با دستي درازتر از پا بنشينند .
ـ در تاريخ اسلام، اختلافي شديدتر از اين نشان نداريم، جز روايات ساختگي كه بهـــم بافتــه‌ايــــد .
وَ اَسْأَلُهمُ يَوْمَ «خُمٍّ» بَعْدَ ما عَقَدُوا لَهُ الوِلايَةَ لَمْ خانُوا و لَمْ خَلَعُوا
ـ از چـه رو، در غدير خم كه پيمان ولايت بستند ، راه خيانت گرفتند و سربرتافتند .
(146) قرآن ناطق
ابوالحسن (1) مهياربن مرزويه ديلمي بغدادي ، ساكن كوي رياح در محله كرخ بغداد: رفيع‌ترين پرچم ادب است كه در شرق و غرب عالم به اهتزاز درآمده، نفيس‌ترين گنجينه سرشار، از گنجينه‌هاي فضيلت كه پيشاپيش سرايندگان لغت عرب گام مي‌زنـد: آن‌ها كه اسـاس سخـن را پي ريختند و كاخ آن را بر سمابركشيدند .
منتي كه بر ادبيّات درخشان عرب دارد، همواره با سپاسي فراوان ياد مي‌شود، شعر و ادب به ثنابرخاسته ، فضل و حسب زبان به تحسين گشاده، نژاد عرب با هر كه به آنان پيوند خورده مديون فضل بي‌كران اوست . گواه مدعا ديوان شعرش است كه در چهار دفتر پر ورق تنظيم يافته و فنون مختلفه شعر و ادب و شاخه‌هاي بارور آن را دربرگرفته، جلوه‌گاهي از هنر او در پرورش خيال و تصوير معاني است ، تا آن‌جا كه معاني را بي‌پرده در برابر ديدگان مجسم مي‌سازد و جز با سبكي استوار و ادبي توانا و اسلوبي نويـن، سخن‌ساز نكند .
* مهيار ديلمي به دست سرورمان شريف رضي در سال 394 به شرف اسلام مشرّف گشت (2) و در مكتب او به آموزش شعر و ادب پرداخت و در شب يكشنبه پنجم‌جمادي دوم به سال 428 درگذشت.
درهيچ‌يك‌ازكتب‌تراجم‌وفرهنگ‌هاي‌ادبي‌تاريخي،اختلافي‌درتاريخ‌وفات‌اونيافتيم، شرح‌حال‌اورادراين‌مصادرخواهيد يافت:
تاريخ بغداد ج 3/276، منتظم ج 8/94، تاريخ ابن خلكان ج 2/277، مرآة يافعي ج 3/47، دُمْيَةُ‌الْقَصْر ج 76، تاريخ ابن كثير ج 2/41، كامل ابن اثير ج 9/159، تاريخ ابي‌الفداء ج 2/168، أمل الامل شيخ حر عاملي، روض‌المناظر ابن شَحْنَه، اعلام زركلي 3/1079، شَذَرات الذَّهَب 3/247، تاريخ آداب اللغة ج 2/259، نَسَمَةُ السَّحَر (شرح حال
1- و در برخي كتب قديمه ، ابوالحسين.
2- كامل ابن اثير 9/170 ، منتظم ابن جوزي 8/94 .
قرآن ناطق (147)
آنان كه به راه تشيع رفته و قصيده سروده‌اند) دائرة‌المعارف فَريد وَجْدي ج 9/484، سفينة‌البحارج2/563،مجله‌المرشد2/85.

بخشي از غديريّه سيّد شريف مرتضي

(436 ـ 355)
اَمَّا الرَّسُولُ فَقَدْ أَبانَ وِلاءَهُ لَوْكانَ يَنْفَعُ حايِرا أَنْ يُنْذَرا
ـ رسول‌خدااعلام‌كردكه اوسالارامت است،اگرمردم‌سرگشته‌را اعلام‌خطرمفيد افتد .
ـ سخـن را بي‌پـرده گفـت ، نه با كنايـه . نامش با صداي رسا برد ، با وجد و علاقه .
ـ بــرابــر ديدگــانش بپــا داشت ، بر جاده رستگاري رهنمــا و رهبــر ساخــت .
و لقد شَفَي يَومُ الغَدِيرِ مَعاشِرا ثَلِجَتْ نُفُوسُهُم و اَوْدَي مَعْشَرا
ـ به روز «غدير» قلب مؤمنان شفا بخشيد: آبي خنك بر دل‌ها پاشيد. جمعي دگر در گــرداب بلانگـــون ساخــت .
قَلَعَتْ به اَحْقادَهُم فَمُرَجِّعٌ نَفْسا و مانِعُ أَنَّةٍ أن تَجْهَرا
ـ از اين رو كينه‌ها به جوش آمد : آن يك ناله را در سينه فروخورد، رسوا نشود، آن دگر از نااميدي مي‌گفت : اِنّاِللّه‌ِ .
يا راكِبا رَقَصَتْ به مُهْرِيَّةٌ اَشِبَتْ لِساحَتِهِ الهُمْومُ فَأصْحَرا
عُجْ بِالغَرِيِّ فَاِنَّ فيه ثاوِيا جَبَلاً تَطَأْطََأفَاطْمَـأَنَّ بِهِ الثَّري
ـ اي‌سوارتيزتك‌كه‌سمندت‌به‌زيرپارقصان است، غم‌ها درويرانه‌دلش لانه ساخته، آرامش‌دل رابه‌صحراتاخته...
ـ درتپه‌هاي نجف‌مقر گير، كوهي‌كه‌چون‌جودي‌فروتن‌شد،ازاين‌رولنگرزمين‌گشت .
ـ باشورواشتياق‌درودي نثاركن‌كه تاريكي افق بزدايد و روشني صبح رخ‌نمايند .
ـ اگـر توانستمـي . گورستـان تابنـاك آن را خانـه خود ساختمي ، باشد كه در آن‌جــا بــه خـــــاك روم .
اين قصيده 48 بيت است و اولين‌قصيده‌ديوان شريف‌مرتضي است كه در 6 جزء
(148) قرآن ناطق
به ترتيب سال مرتب شده، يك نسخه از اين ديوان كه بر خود ناظم شريف علم الهدي خوانده شده موجود است (1) ابن شهر آشوب از شريف مرتضي ابيات ديگري در جزء سوم از مناقب خود صفحه 32 ثبت كرده كه درباره عيد «غدير» سروده شده، علاقمندان مراجعه كنند .

زندگي‌نامه شاعر

سيد مرتضي ، علم‌الهدي ، ذوالمجدين ، ابوالقاسم : علي بن حسين بن موسي ابن محمدبن‌موسي‌بن‌ابراهيم‌بن‌امام‌موسي‌كاظم عليه‌السلام .
در هر رشته از مراتب فضيلت بنگري ، مقامش ارجمند و والانگري ، به هرپايگاهي كه در خاطر خيال بگذراني ، جولانگاه وسيعي ويژه او بيني: پيشواي فقه پايه‌گزار اصول ، استاد كلام ، معلّم حديث ، قهرمان جدل، نابغه‌اي در شعر، مقتدائي در لغت بل تمامي‌علوم‌عربيت‌و درتفسير قرآن‌مجيد، مرجع‌همگان، كوتاه‌سخن‌اين‌كه:گوي سبقت رادرميدان همه‌فضائل‌وجلوه‌هاي هنر ربوده است.
اين‌ها همه به اضافه نسب پاك و تبار تابناك، افتخار مواريث نبوت و يادگارهاي مقام ولايت ، به اضافه مساعي جميله‌اي كه در تشييد مباني دين و مذهب به‌كار بسته و خدمات ارزنده‌اي كه به عالم تشيّع تقديم داشته و اين‌هاست كه نام ارجمندش را جاويد و آوازه او را پاينده و عالمگير كرده است .
سيد مرتضي ، يگانه دوران، در علوم فراوان، مقام فضلش شناخته همگان، در علم:
1- از ديوان سيد اينك دو نسخه قديمي وجود دارد كه هر دو در كتابخانه جناب آقاي فخرالدين نصيري تحت شماره 394 و 364 آثار شعرا فهرست شده، نسخه اول در 422 كتاب شده و با دست مبارك ناظم تصحيح شده، نسخه دوم به خط شيخ حر عاملي در 1088، ظرف 10 شب ضمن مشاغل عادي در اصفهان از روي نسخه‌اي كه مزين به اجازه به خط ناظم سيد مرتضي بوده و اشعار تا تاريخ 403 در آن ثبت بوده ، حدود 000/100 بيت، كتابت شده است .
قرآن ناطق (149)
كلام ، فقه ، ادب، نحو ، شعر ، معاني شعر، لغت و غير اين‌ها پيشاپيش دانشمندان . كتاب‌هاي بسياري تصنيف كرده و سؤالات فراواني از بلدان اسلامي به سويش گسيل شده كه پاسخ آن‌ها را در دفتر و يا رساله‌اي مرقوم داشته، بايد به فهرست مؤلفاتش رجوع كرد . (1)
و ابن خلكان‌گويد: در علم كلام، ادب و هنر و شعر ، پيشوا بود ، كتاب‌هايي بر اساس مذهب شيعه تصنيف كرده ، در اصول دين گفتاري ويژه دارد ، ابن‌بسّام در ذخيره‌اش نام‌برده و گفته: شريف مرتضي پيشواي ائمه اهل عراق بود، دانشمندان به ساحتش پناه بردند و بزرگان از خرمنش خوشه برگرفتند، استاد علوم كهن ، نكته‌سنج صاحب سخن، آوازه‌اش به‌هرجا پيچيد و اشعارش چون نوگل گلستان بردميد. آثار وجوديش كه به يادگار مانده پسنديده درگاه خداوندگار مجيد. علاوه بر تأليفات مفيده در دين و تصنيفات رشيقه در احكام و آئين كه بهترين گواه است بر اين‌كه از اصل و تباري با عظمت جدا گشته و از خاندان جليل و با شخصيتي پاي به دوران نهـاده . بــاري نثــر نمكيــن و اشعــار نغــز و شيريــن او فـراوان اســــت .

سيد مرتضي و رهبري

مسند رياست دين و دنيا، از جهات مختلف علمي و اجتماعي به سرورمان شريف مرتضي مباهات مي‌كرد ، از جمله :
1ـ وفور علم و دانش كه دانشمندان در برابر عظمت و نبوغ او به خضوع و فروتني سرفرود آوردند حتّي در مجلس افاده او ، انبوهي از فحول علما و صاحب‌نظران گردمي‌آمدند و از تحقيقات رشيقه او فيض ياب مي‌شدند ، تا آن‌جا كه از محضر او، فضلائي برخاسته‌اند كه در رشته‌هاي مختلف علوم ، جزء نوابغ بشمار آيند: جمعي فقيه صاحب‌نظر، گروهــي متكلــم صاحب جــدل، انبوهــي محقق در
1- فهرست شيخ طوسي، صفحه 99، خلاصه‌علامه، صفحه 46 .
(150) قرآن ناطق
علم اصـول ، بــرخــــي شــاعــــر نكتــــه‌پــرداز و يــا خطيــــب سخــن‌ســـاز.
از عائدي املاك فراوانش (1) حقوق و مزايائي براي شاگردان خود مقرر فرموده بود، تا نيازي به كسب و كار نداشته فارغ البال ، مشغول درس و بحث و مطالعه باشند، از جملــه : شيخ الطائفه ابوجعفر طوسي هر ماهه 12 دينار طلا دريافت مي‌كرد و قاضــي‌ابـن البَـرّاج حَلَبِـيّ 8 دينـار و هكــذا سايـر شاگــردان محضــرش .
ضمنايكي‌ازدهات‌خودراوقف‌كرده‌بودتاعايدي‌آن‌به‌مصرف‌كاغذدانشمندان‌برسد.
گويند : در يكي از سال‌ها ، قحطي شديدي رخ داد، يك نفر يهودي به منظور تحصيل قوت و سدجوع ، فكري انديشيد و به مجلس شريف مرتضي آمده اجازه گرفت كه قسمتي از علم نجوم را از محضر او استفاده كند ، شريف مرتضي درخواست او را اجابت كرد و دستور داد : براي امرار معاش او روزانه وجهي مقرر كردند . مرد يهود، مدّتي از درس شريف مرتضي استفاده كرد و از پس چند ماه به دست شريف او به شرف اسلام مشرف گشت . (2)
شريف مرتضي ، براي دولت و ثروت خود شرافت و ارزشي قائل نبود، زيرا مفاخر و مكـارم او در حـدي بـود كه جـلال و ثروت او را تحت‌الشعاع گرفته بود ، لذا مي‌گفت :
و ما حُزْنِيَ الاِمْلاقُ والثِّروَةُ الّتِي يُدِلُّ بِها اَهْلُ اليَسارِ ضَلالُ
اَلَيْسَ يُبَقَّي المالُ اِلاّ ضَنانَةً وَ اَفْقَرَ اَقواما نَديً و نَوالٌ
اِذا لَمْ أَنَلْ بِالْمالِ حاجَةَ مُعْسِر حَصُورٍ عَنِ الشَّكْوَي فمالِيَ مالٌ
ـ از تنگدستـي و اعسـار بيـم نكنيـم ، چه دولـت و ثروتـي كـه صاحبـان نعمــت را پـــابنـــد خــــواري كنــــد ، جــــز حيــــرت و ســـرگشتگــــي نفــزايــــــد .
ـ جز اين است كه فقيران از بخل و امساك به دولت رسند و دولتمندان از بخشش و عطافقيروتنگدست شوند .
1- هرساله 24 هزار دينار عائدي املاك داشت، ر.ك : معجم الادباء ، جلد 13 ، صفحه 154 .
2- درجات الرفيعه سيد عيخان .
قرآن ناطق (151)
2ـ شرافت حسب كه با مقام نبوّت پيوندي اصيل دارد و در اثر همين حسب و افتخار ، بعد از مرگ برادرش شريف رضي، خلفاي عصر مقام نقيب النّقبائي آل‌ابي‌طالب را ويژه او ساختند و شما خود مي‌دانيد كه اين منصب عظيم، در آن روزگاران تا چه حد عظيم و با اهميت و باشكوه بود، زيرا در سراسر اقطار عالم، بر عموم آل علي سلطنت و فرمانروايي داشت : قبض و بسط امور، تعليم و تأديب ، دادرسـي و دادخواهي و نظارت بر امور اجتماعي آنان در تمام شئون فردي و اجتماعـي بـه عهــده نقيـب هــر خـانـدان بــود و او نقيــب النقبــاء آل ابـي‌طالــب .
3ـ ابهت و جلال و جمال و مكانت علمي و اجتماعي او از يك طرف و توأم بودن قدرت و سطوت او با تحقيق و درايت و موشكافي از طرف ديگر، موجب شد كه كفالت امر مظالم و پژوهش امور دادرسي و دادخواهي به او محول گردد، در نتيجه بيش از سي‌سال (1)، در شرق و غرب عالم اسلامي ، نقباء آل ابي‌طالب، تحت اداره شخص او انجام وظيفه مي‌كردند ، حجاج با سرپرستي و رهبري او عازم حج مي‌شدند و در حرمين شريفين مدينه و مكّه از امر و نهي او خارج نبودند و دادرسي مظالـم و قضـاوت و داوري در مرافعات و مخاصمـات به وسيلـه او اجـرا و انجـام مي‌گرفــت .

ولادت ، وفات شريف مرتضي

سرورمان شريف مرتضي در رجب سال 355 پا به جهان نهاد و در روز يكشنبه 25 ربيع‌الاول سال 436 دار فاني را وداع گفت و غروب همان روز در خانه خودش به امانت به خاك رفت ، سپس به بارگاه مقدّس حسيني منتقل و در كنار پدر و برادرش شريف رضي دفن شد ، مقبره مخصوص آنان در حائر شريف حسيني معروف و مشهور بوده اسـت ، آن چنـان كـه در عمدة‌الطالـب و صحاح الاخبار و درجات الرفيعه ياد شده است .
1- صحاح الاخبار ، تأليف سراج الدين رفاعي ، صفحه 61 . مستدرك ج 3 صفحه 516 ، نقل از قاضي تَنُوخِيّ .
(152) قرآن ناطق

غديريه قاضي ابن قادوس

غديريه قاضي ابن قادوس

(درگذشته 551)
يـــا سَيِّـــدَ الْخُلَفــــاءِ طُــــرّا بَـــدْوِهِـــــمْ وَ الحُضَّــــر :
ـ اي سـالار خلفـء يكسـر ، آن‌ها كـه حاضرانــد يــا در سفر .
ـ اگر ساقي حجاج را تكريم و عظمت نهند ، توئي ساقي كوثر .
ـ پيشواي محبوب ، شفيــع دوستــــان بـــه محشــــــــر .
ـ ســرور خــانــــدان احمـــد ، پــــدر شُبَيْـــــر و شُبَّـــر .
و الحائــــز القَصَبــــات فــي يَــوْمِ الْغَديــــرِ الاَْزْهَــــــرِ :
ـ برنده‌گوي سبقت درتابنده روز «غدير» انور . ـ درهم كوبنده غوغاي بدر ، هماورد يهود ، در بني نضير و خيبر .

زندگي‌نامه شاعر

قاضي جلال‌الدين، ابوالفتح ، محمود ، ابن قاضي اسماعيل بن حميد، معروف به ابن قادوس ، دِمْياطِيّ ، مصري ، از ممتازان ادب پرور ، يكتا سخندان هنرور، در ميدان شعر بر همه سرور، در خدمت علويين مصر دبير انشاء بود و در مسند قضا صدرنشين . ميان دانش و ادب جمع‌آورد و در شمار سخنوران اديبي درآمد كه رساله‌هاي خلافيه وآداب‌ديوانيه (دفتري) آنان‌بابهترين‌گوهرسخن‌سرمشق‌ادب‌آموزان‌قرارگرفته است.
* ياقوت حموي در معجم‌الادباء 4/60 گويد: جماعتي از فضلاء خدمت صالح بن رزيك بودند، سؤالي در علم لغت مطرح نمود، تنها پاسخ صحيح به وسيله قاضي رشيـــد بـــه عـــرض رسيـــــد .

غديريه ملك صالح

(شهيد 556 ـ 495)
ـ اي كه بر مركب جهل سواري . حيرت از سربگذار ، معدن رشد و رهيابي در كوفه هويـدا است .
قرآن ناطق (153)
ـ آن كه خورشيـد به يمـن كرامتـش بازگشـت تا فضل نماز دريابد و فرشتگان گواه باشند .
ـ و روز «غديــر» كـه رســول خــدا در جمــع حـاضـران فـرمـــود و دســـت او را برافراشت:
ـ هركه را من سرور و سالارم ، اين علي سالار و ســرور است ، اينــم فـرمــان مؤكـد است .
ـ هـر كـه ياريـش وانهـد ، خدايش وانهد ، هر كه دستيــارش شــود ، خـدايش كمـك بـــاد .
ـ دراز قلعـه خيبـر بركنـد و بـه دور افكنــد، با آن كـه از روزه ناتــوان بـــــــود،
ـ لـــرزه بـــر اركــان دژ افكنــد، يهــود را از هــراس دل دربــــرطپيــــــــــد .
ـ روح الامين در سمــا فريــاد بركشيــد : اينــك وصـي . و اينـك احمد پاك گوهر .
ـ آب فـرات سـر بـه طغيـان بـرآورد ، همگــان از بيــم هــلاك بــدو پنـاه بردنـد.
ـ فرمـودش : آب خـود دركــش . ريگ‌هـاي فـرات آشكــار شد ، از صولت فرمانش .
زندگي‌نامه شاعر
ابوالغارات ، ملك صالح ، يكه سوار مسلمين ، نصيرالدين ، طلايع بن رزيك ابن صالـح ارمنـي و چنـان‌كه در «اعـلام» زركلـي آمـده ، اصـل او از شيعيان عراق است.
از آن جماعتي است كه خداي سبحان دين و دنيا را برايشان فراهم آورده افتخار دو سرا نصيبشان گشت : دانشي به حقّ نافع و سلطنتي دادگرانه. هم فقيهي ممتاز ، آن‌چنان‌كه در كتاب «خواص عصر فاطمي» ياد شده ، هم اديبي نكته‌بين و قافيه‌پرداز ، چونان كه در فرهنگ رجال آمده .
در عين حال: وزيري دادگستر كه قاهره با سيرت عادله‌اش مي‌نازد، ملّت مصر در سايه عنايتش مي‌بالد، دولت فاطميان از حسن تدبيرش در سياست رعيت و انتشار امنيت و دوام صلح و صفا به استحكام و قدرت مي‌فزايد و چونان كه زركلي در «اعلام» گويد: وزيري خود ساخته كه در شمار ملوك آيد .
(154) قرآن ناطق
بالقب «ملك صالح» نامور شد و اين لقب باسيره و روش او مطابق آمد، چنان‌كه در تاريخ سراسر عظمتش مي‌خوانيم : به حقّ سوگند كه در دانش وافر و ادب فائق ، صالح بود، در دادگري و پارسائي صالح بود، در سياست پسنديده و رعايت رعيت صالـح بود ، در داد و دهش و بـذل و بخشش صالح بود .
هر ساله اموال فراواني به مشاهد مُشرّفه گسيل مي‌داشت تا در ميان علوييّن تقسيم شود و همچنان براي اشراف مدينه و مكّه، لباس و ساير مايحتاج زندگي مي‌فرستـاد، حتي الواحي كه براي نوشتن كودكان مكتب آنان لازم بود و يا قلم و سايــــر ادوات كتابـــت .
ابن‌اثير ، در تاريخ الكامل 11/103 گويد : در اين سال (556) ماه‌مبارك رمضان، ملك صالـح ، وزير عاضد علوي صاحب مصــر مقتــول شد .
ملــك صــالــح بـه ســال 495 پا به جهــان نهـــاد .

غديريه ابن عودي نيلي

(ح 558 ـ 478)
قرن ششم
ـ ثنا و ستايشم را ويژه رسول و همتايش نمودم و آن اختران تابان كه جز آنان درخشش و تابش ندارند :
هُمُ التِينُ و الزَّيتُونُ آلُ مُحَمَّدٍ هُمُ شَجَرُ الطُّوبي لِمَنْ يَتَفهَّم
ـ تيـن و زيتــون ، خــانــــدان محمّــــد اســــت و هــــم درخــــت طـــوبــي .
ـ بهشت عـدن همان‌هايند و هم حوض كوثر ، لوح و قلم ، سقف مـرفــوع مُعَظَّـــم .
ـ آنهايند آل‌عمــران ، سوره حــج و نســاء ، سوره سبا و ذاريات و هــم مريـــم .
ـ و نيــز ـ آل‌طه و يس، سوره هل أتي ، نحل و انفال . اگـر تـوانــي فهـــم كـــــرد .
ـ و هـم ، آيــت كبــري ، حقيقــت ركـــن و صفــــا ، حــــجّ خــانـــه خــــــــدا .
ـ به رستاخيــز كشتــي نجات‌انــد و هم دستاويــز استــــوار كـــه نگسلـــــد .
ـ جنــب اللّه‌انـــد در ميـــان خلـــق . عيــــن اللّه‌انـــــد در ميـــــان مـــــــردم .
قرآن ناطق (155)
ـ آل‌اللّه‌انــد با ارج و ارجمنــد ، بر بلنــدي‌ها كه بر منهــاج و شريعتشـان روانيم .
ـ آخريـن هــدف ، بالاتريــن مقـــام . از قـــرآن واپـــرس تـــا خبـــرت گويـــد .
ـ به رستاخيــز ، اگر بر حــوض كوثــر راه‌يابـي ، از زلال آب حيات سيراب گردي .
ـ اگر شمع وجودشان نبودي ، خداي بزرگ نه آسمان و زمين آفريدي و نه حوا و آدم راه زمين گــرفتي .
ـ در زير سايه‌بان عبا، به مباهله نشستند ، دشمن از هـــراس عـــذاب لـــب از سخـــن بــربســـت .
ـ جبريــل كه زيرعبــا جــاي گرفــت ، بر ميكــال مبـاهــات و افتخــار گــرفــت .
ـ در پهنه گيتي كدامين كس همپايه او تواند بود كــه ســرور مـلايـك جبـرئيل اميـن خـادم او بـــود .
ـ كيست كـه در فضـل و رهبـري همتـاي آنــان باشــد ، با آن‌كــه معلّـم قرآن‌اند .
ـ پـدر ، اميـرمؤمنــان . نيـــا، پيامبــــر اكـــرم هـــــــادي مصطفــــــــــــي .
ـ ديـن حنيف اسلام را همراه تقوي پايه‌گذار بودند، بـــه دستـــــور خــــدا قيــــام كـــردنــــد .
ـ ابراهيـم فرزنــد رســول ، خالويشــان ، فاطمــه دخــت محمــد مــادرشـان ، جعفـــر طيّـــار كـــه در خلــــد بريــــن بــــه پــــرواز درآيـــــــد ، عمويشــان.
ـ بــه سـوي خـــدا گريزانـم از ايــن قــوم كــه بــر هــلاك و دمــار آنــان متفــــق گشتنـــــد . و اي از ايــــن مصيبـــــت . چه‌گونــه همــدست شــدنـــــد .
ـ از آب زلال دريغ كردنــد، شــطّ فــرات مالامال بود . جام مرگشان نوشاندند، زهــر و شرنــگ بود.
ـ از خانــدان مصطفــي قصــاص كردنــد ، خونـي كه علي در بـدر و احـد ريخت .
ـ بــــه رســم جاهليّــت شوريدنــد ، گويــا مسلمــــــان نبـــــــــودنـــــــد .
ـ وحش بيابــان حلقــه ماتـــم زد ، پرندگـــان بر فرازشــان سايبان برافراشتند .
ـ عجبا . با شمشير اسلام به خاك هلاكشان نشاندند ، به خاطـر ديـانت در خـون همـوار كـردنـد . ـ كجاتوانندخون‌حسين‌راازدامن‌خود بشويند ، نه اين است‌كه‌خيل‌بني‌اميّه‌رابادست‌خودزين‌و لجام بستند؟
(156) قرآن ناطق
ـ دانستنــد كه حــقّ ولايــت با حيــدر است، منتهي مظلــوم و ستمكــش بـــود .
ـ ستــم كردنــد ، حـقّ او را بردند، عقب راندند با آن كه پيشــوا و ســرور بـــود .
ـ اعتراف كرد كه اين بيعت «فلته» و تصادف بود ، لـذا گفـت : هــر كـه آن را تجـديـد كند بـايد كشت .
ـ بدين جهت كار بشـوري افكند ، ميان شش نفر كه صاحب اختيارش ابن عوف بود.
ـ هــدف ايــن شــوري، توطئـه قتل علي بود ، تنها خــدايش نگــاهبــان بــــود .
ـ وگرنه شير بيشه شجاعت كجا و كفتارهاي تــرســــو . رخشـــان كجــا و اختــــران كــم ســــو .
ـ شگفتا! با كدامين سابقه و ارج همتــاي او شدنــد، جز او كسي لايق خلافت بـود؟
ـ منتها، مقدرات، بر وفق مرادشان جاري‌گشت ، اراده خــــدا در آزمــــايش استــوار و متيـن است .
ـ با سرگشتگـي و ضـلالت خـداي را نافرمـان شدنــد و چــونان عــاد و جُـرْهُم بـه هلاكــت رسيدنــد .
ـ عـذرشان به پيشگاه مصطفي چه باشد كه به رستاخيز گويد: از چه با علي خيانــــــت كرديــــد ؟
ـ و يـا پرسـد : از پس من با همتــاي من چه كرديــد؟ پاســخ معــذرت چه داريـد ؟
ـ نه اين بود كه از شمـا تعهّـد گرفتـم؟ از چـه به عهـد و پيمـانش خيانــت كرديـد ؟
ـ فرمــان خــدا را پشت ســر نهاديــد، از فرمانـش سر به در برديد ، چه بد كرديد .
ـ خانــدان خود را به رهبري شما انتخاب كردم، در سايه آنان ، راه هدايت گرفتيد ؟
ـ نعــل وارونـه زديـد و بر آنان ستـم را نديـد، نعمــت مــرا كفــران نمـــوديــد .
ـ با سركشــي و طغيــان همــاره تيغ كين برافراشتيد تا بــه مـــراد دل رسيديد .
ـ گويا بيگانگـان روم‌اند كه سپاهتــان صليب را درهم شكنــد و پيــروز گـــردد .
ـ بـه خـونخـواهـي پـدرانتـان ، فرزندان مرا كشتيد ، داغ ننگ و عــار بــر پيشـاني خود نهاديد .
قرآن ناطق (157)
ـ شمـا بي‌پدران، ارث مـرا از دختـرم دريـغ كـرديد ، اما خـلافت را دست به دست بــه‌ارث بـــرديــــد .
ـ گفتيد : پيامبر براي فرزندش ارث نمي‌نهد . با اين تصوّر ، صحيح است كه اجنبي وارث او گـــــــردد ؟
ـ مگــر ارث داود را سليمــان نبرد ؟ يحيـي وارث زكريّا نبــود ؟ از چه سيره انبياء را شكستيـــد؟
ـ اگر سليمان و يحيي ارث پيامبري بردند ، چنان‌كه در مسئله ارث ، فتوا دهيــد .
ـ از چــه زادگان انبياء ارث پدر نبردند، هركه نبوت را مدعـي شــد بــا معجــزه و گـــــــواه آمـــــــد .
ـ گفتيد : حجّ تمتع و ازدواج موقّت ، حرام است. اين سخــن قـرآن است يـا از پيش خــود بـه هـم بافتيد؟
ـ زناكاران مورد عفو و اغماض‌اند ، آن كه ازدواج مـوقت كنـد ، سنگســار و مقتول .
ـ نــه آيــه قــرآن است كــه فــرمــود : « فَمَــا اسْتَمْتَعْتُــمْ بِــهِ مِنْهُنَّ فَآتُـوهُنَّ اُجُـــورَهُــــنَّ » (بعـد از كاميـــابـــي از آنــــان پــاداششـــــان بپــردازيـــــد) .
ـ آيه ديگر نازل شد كه حكــم آن نسخ كــرد؟ يا شما خود حكم آن را نسخ كرديد ؟
ـ گفتم : پيامبران دگر ، وصي خود را معرفي كردند، پذيرفتار شديد ، اما وصي مرا نافــرمــان شـديــد .
ـ كــردار شمــا با سيــره مــن نـامــوافق ، فـرمـان من بــا فرمان شمـا مخـالف .
ـ گفتيد: رســول خــدا بي‌وصيت درگــذشت . وصيت كرد ، اما شمــا نپــذيــرفتيد .
ـ نه او فرمود: « هر كه به هنگام مرگ ، بي‌وصيّت ماند، به آئين جاهليّت مرده بــاشد؟ رســول به آئين جــاهليّت نمــرد ، بلكه شمــا به دوره جاهليّت بازگشتيد .
ـ فرمود : پيشوائي بر شما امير كردم كه راهبر شما باشد ، اما كبر و سيه كاري پيشه كرديد .
ـ بارهاگفتم و گفتم، اورا برهمه‌امير و مقدّم‌شناختم‌وشما خودگواه و شاهد بوديد .
(158) قرآن ناطق
ـ گفتـــم : منزلت علي منزلت هـــارون است در خــلافت . از چه او را عقب را نديد .
ـ چونان كه قوم ثمود، در برابر صالح به شقاوت برخاست ، راه شقاوت گرفتيد، هركس در گرو اعمال ناهنجار است .
ـ فريفته زيور دنيا گشتيد، عقل خود از كف نهاديد، فريب خوردگان روزي انگشت نـــدامت بـــه دنـــدان گيـــــرنـد .
ـ نفرين بر آن گروه كه در عداوت حيدر هماهنگ و همگام شدند ، بد كردند و تبه‌كار آمـــدنــــد .
ـ بر «يعسوب دين» ستم رانده حق او پامال كردند، پــاك مــرد آزاده خشـــم خود فـــروخورد .
ـ بــه روز «غــديــر» ، رسـول حقّ نص ولايت قرائت كرد، همگان را خطاب فرمود .
ـ گفت: از جــانب حقّ پيــام دارم كه فــرمانش ابــلاغ كنم . اينك زبــان برگشايم :
ـ علي، كارگزار امر خلافت است ، راه او گيريد كه پيشواي شما همو خـواهد بــود .
ـ گفتنــد : به پيشــوايي و حكــومتش رضــامنــديم، سـرور و مطـاع همواست .
ـ آن روز ، راه رشــــد و صلاح را شنـــاختند، فرداي آن به راه كـــوري شتـافتند.
ـ مصطفي درگذشت . آن يك گفت : علي بر ما سرور و سالار باشد ؟ نه به لات و عزي سوگند .
ـ جمعي با علي در نزاع شدند ، كه نه سابقه‌اي داشتند ، نه در گروه مسلمانان مقتدا و سرور بودند .
ـ بــر خــوان خــلافت خيمــه زدنــد ، تا هرچه زودتــر نــوبت خــود دريابنــد .
ـ حـــدود و سيــاســـات بنــاحقّ جــاري، فتـــواي نــاروا رانــدنــد .
ـ اين يك سخن آن يك زيــر پــانهــد، آن يك فـــرمــان اين يـــك نقــض كنــــد .
ـ گــويند : اختــلاف امــت خــود رحمت است ! از اين رو يكي حرام كند ديگري حــلال خـواند .
ـ عجبــا ! پروردگار بشر يكتا نباشد ؟ يا دين او كامل نبود كه با دست اينان راه كمــال گيــرد؟
قرآن ناطق (159)
ـ خــدا را شــرع نبــي ناپسند آمد ، و اينان شــرع بهتـري پايه نهادند؟
ـ يا نه . مصطفي ، فرمان حقّ به تمامي نگفت، برخي گفت و برخي نهفت؟
ـ شايد : اينان انبياء پسين بودند كه چون رسول خدا درگـذشت ، نـوبت رسالت آنــان گشت .
ـ گويا : احكام نبي از راه حق به در بود ، اينان حقّ را به نصــاب آن بازرساندند .
ـ عجبا ! مگر نه قرآن گفت : « اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ اَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الاِْسْلامَ دينا » ؟ دين شما را كامل كردم ، نعمت هدايت را تمام‌كردم ، رضا و تسليم را به عنوان دين پذيرفتم . ـ و فرمود : خدا را اطاعت كنيد و هم رسول خدا را و هــركـــه از رســــول او منشــــور ولايت دارد ، تا رستگـــار شـــويد .
ـ از چه حلال خدا را حرام شمـردند و حرام خدا را حلال و روا دانستند ؟
ـ تصوّر كرديد كه خداي قرآن خطا كرد؟ يا رسول او ؟ يا جبرئيل امين .
ـ رسول حقّ درنگــذشت ، جــز آن كه خــدا دين او كامل كرد . امر خلافت برامّت مبهم نمانـد .
ـ منتهـــا كينـــه‌ها آشكـــار شـــد ، جـــور و ستــم حـــاكم گشت .
ـ نالايق مقدّم شد ، لايق رانده شد . خطيب دم دربست ، نادان بر منبر رسول برشد .
تاريخ وفات ابن عودي ، معلومم نگشت ، البتّه سال ولادتش 478 هجري است ، عمادالدين اصفهاني هم درسال 554 نزديك واسط (هماميه) او را ملاقات كرده است ، با در دست داشتن اين دو تاريخ ، نمي‌توان تصور كرد كه بعد از تاريخ 554 فراوان زيست كرده و يا عمرش از سال 558 تجاوز كرده باشد ، زيرا با اين احتمال، ساليان عمرش به هشتاد مي‌رسد و اين جزء نوادر است ، خصوصا در اين شهر و دياري كه شاعر ما ابوالمعالي مي‌زيسته .

غـديـريه خطيب خـوارزمـي (568 ـ 484)

غـديـريه خطيب خـوارزمـي

أَلاهَلْ مِنْ فَتًي كَأَبِي تُرابِ اِمامٍ طاهِرٍ فَوْقَ التُّرابِ
(160) قرآن ناطق
ـ جــوانمــردي چــون بــوتــراب كجاست ؟ پيشواي پاك گوهر در پهنه گيتي .
ـ اگــر ديــدگــانم دردمنــد گــردد، از غبــار نعلش تـوتيا ســـــــــــــــازم.
ـ محمــد رســول گــرامي شهــر علم است ، اميـرمـؤمنــان بـاب علـم بـــاشد.
ـ در محــراب عبــادت گريان، در صحنه پيكار خندان .
ـ از زر و زيور چشم پوشيد، درهم و دينار نيندوخت .
ـ در پهنه رزمگاه سپاه شيطان تار و مار كرد، چـــون صــاعقــه شمشيــرش آتش بــرانگيــخت . ـ علـي است كه بـا زيـور هـدايت آزين گرفت ، از آن پيش كه جامه جواني درپوشد.
ـ علي است كه بت‌هاي قــريش بشكست ، آنگــاه كه بــر شانــه رسـول بــرآمد .
ـ علي است كه «عمرو بن عبدود» را با ضرب شمشير فــروانــداخت ، ضــربتي كه اسلام را آبـاد كـرد .
ـ داستان «براءت» و «غــديـرخم» و «پــرچم روز خيبر» نــزاع را فيصلــه بخشد .
ـ محمّــد و علــي چون هارون و موسي باشند . ايــن تمثيـــل از پيــــامبــر بـــزرگــوار اســـت .
ـ در مسجــد خود، درهــاي ديگران مســدود كرد، درب خــانه علــي بـازمـانــد .
ـ مـــردمــــان، يكســـر، قشــــرانـــد ، ســـرورمـــان علـــي مغــز بــاشــد .
ـ ولايتش ـ بي شكّ ـ مانند قـلاده ، بـرگـردن مــؤمنين افتاد ، بيني دشمنان بــرخــاك مــاليد.
ـ هــرگاه «عمــر» در پــاسخ مسـائل به خطا رفت، علي راه صــوابش بنمــــود .
ـ و عمر از ره انصاف گفت: اگر علي نمي‌بود پاسخ خطـايـم مـرا بـه هـلاكت و تبـاهــي مي‌رانـد.
ـ از اين رو فاطمه و سرورمان علي ، با دو فرزندش ، مـايـه خـوشنـودي و مسـرت خـــاطــــرانـــد .
ـ هر كه خـواهد خــانــداني را با ستـايش بـركشد ، من ثناخوان اهل بيت رسولم .
ـ اگر مهر آنان مايه ننگ و عار باشد ـ و هيهات كه چنين باشد ـ من از روزي كه
قرآن ناطق (161)
فرزانه گشتم، قرين اين ننگ و عارم .
ـ علي را كه پرتو حقّ و رهبر حق‌جويان بود ، كشتنـد . آن كه يكتامرد ميدان بود .
ـ زاده‌اش حسن مجتبي، جوانمرد عرب را كشتند ، بــه ســمّ مـذاب كــارش ساختند .
ـ حسين را از آب فرات محروم كردند، با طعن نيزه و شمشير به خاك و خون كشيدند .
ـ اگر سخــن زينــب نبـود ، علـي سجّاد را هم مي‌كشتنــد ، كــودكــي خـردسال .
ـ پيشواي عدالت زيدبن‌علي را بردار كشيدند ، خدا را ز ايـــن ستـــــم ناهنجـار .
ـ دختران محمّد در تابش خورشيد، تشنه‌لب ، خاندان يزيد درسايه قصر و خرگاه .
ـ خاندان يزيد خيمه چرمين به پا كردند ، اصحاب كساء جامه برتن نداشتند .(1)

زنــدگـي نـامـه شــاعـر

حافظ، ابوالمؤيد، ابومحمّد، موفق‌بن احمدبن ابي‌سعيداسحاق‌بن مؤيد مكي حنفي ، معروف به «اخطب خوارزم» .
فقيهـي دانشـور، حافظــي مشهـور، صاحـب حديثـي بـا اسنــاد فـراوان ، خطيبي پرآوازه ، آگـاه از سيـره و تاريخ، شاعر، اديب، خطبه‌ها انشاء كرد، سروده‌هايش ثبــت دفاتـــر آمــده است.

ولادت و وفــــــــــات

خوارزمي در حدود سال 484 متولد شده و در به قولي تاريخ وفاتش سال 567 اسـت ، چنان‌كـه در بغيـة‌الوعـاة از قِفْطِـيّ نقـل شـده و هـم در فوائدالبَهِيَّة از صَفَدِيّ .
پايان برگزيده جلد هشتم كتاب ترجمه الغدير
1- قصيده 46 بيت است 27 بيت آن انتخاب شده، تمام آن در آخر مناقب خوارزمي و قسمتي از آن در مقتل خوارزمي ياد شده و ابن شهرآشوب در مناقب خود چند بيتي گزين نموده .
(162) قرآن ناطق
شروع جلد نهم كتاب ترجمه الغدير

بررسي برخي از فضايل علي عليه‌السلام

1ـ حـديث بـرگرداندن خورشيد

بــراي اميــرالمــؤمنين عليه‌السلام
در جلد سوّم كتاب ترجمه الغدير صفحه 126 ـ 141 مقداري از سندهاي حديث «برگرداندن خورشيد» براي مولايمان علي عليه‌السلام با دعاي پيامبر اكرم و شرحي بر شواهد صحّت آن و گفتار دانشمندان اسلامي دراين‌باره‌كه چهل نقل بوده درج شده است . سُبْكِيّ در «طبقات الشافعين» جلد 5 صفحه 51 گفته است: «از جمله كرامات حضرمي كه بسيار آن را نقل كرده‌اند اين است كه: او روزي در سفر به خادمش گفت: به خورشيد بگو : در جايش بماند تا ما به منزل برسيم . در صورتي كه او در جائي دور از منزلش قرارداشت و غروب نزديك بود .
خادم به خورشيد گفت : فقيه اسماعيل دستور مي‌دهد كه : در جايت توقف كني، او هم توقف كرد تا آن‌ها به منزل رسيدند . وقتي كه به منزل رسيدند به خادم گفت: چرا اين زنداني را رها نمي‌كني؟ خادم به خورشيد دستور داد غروب كند و او هم غروب كرد و فـورا شب فــرارسيد و هوا تاريك شد» .
ابن عمار در «شَذَرات الذهب» جلد 5 ، صفحه 362 مي‌گويد: براي شيخ اسماعيل حضرمي كراماتي است كه طبق گفته «مَطَرِيّ» آن كرامات در حد تواتر نقل شده است ، تا اين كه مي‌گويد: از جمله آن كرامات اين است كه تصميم رفتن به شهر «زَبيد» را داشت، در بين راه كه هنوز فاصله زيادي تا آن‌جا باقي مانده بود، ديد خورشيد دارد غروب مي‌كند و ترسيد كه پيش از رسيدن به آن‌جا در شهر بسته شود از اين رو به خـورشيد دستـور تـوقف داد تا وارد زَبيد شد .
منكر «ردّ شمس» براي مرتضي علي آن هم به دستور پيامبر اكرم هستند، در صورتي كه آن را بــراي خــادمي به امــر اسمــاعيل حضــرمي جــائـز مي‌شمارند !
قرآن ناطق (163)
انسان جستجوگر از اين داستان مي‌تواند چنين نتيجه بگيرد كه : اسماعيل حضرمي پيش خدا از پيامبر اكرم و وصيش اميرالمؤمنين برتر و بالاتر است ، زيرا برگرداندن خورشيد براي علي امري بوده كه يا با دعاي علي و يا با دعاي پيامبر اسلام واقع شده ، اما در مورد اسماعيل حضرمي او به خادمش دستور داد كه به خورشيد فرمان دهد تا بماند آن‌هم توقف كرد . آن گاه دستور داد خورشيد را از اسارت آزاد نمايد ، يا خود او دستور توقف خورشيد را صادر كرد آن هم توقف نمود !
« يُريدُونَ اَنْ يُطْفِئُوا نُورَاللّه‌ِ بِاَفْواهِهِمْ وَ يَأْبَي اللّه‌ُ اِلاّ اَنْ يُتِمَّ نُورَهُ » مي‌خواهند نور خدارابادهانشان‌خاموش‌كنند،ليكن‌خدانمي‌خواهدمگراين كه نورش را تمام نمايد . (1)

2ـ نماز هزار ركعت

نماز هزار ركعت

بسياري نقل كرده‌اند كه: هركدام از مولايمان اميرالمؤمنين و امام حسين و فرزند برومندش زين‌العابدين عليهم السلام در شبانه‌روز هزار ركعت نماز مي‌خواندند(2) و اين موضوع همواره مورد اعتقاد عمومي و باور همه علماء بوده است تا اين‌كه جناب «ابن تيمية» قدم به عرصه دانش گذاشت .
او گاهي اين عمل نيك را مكروه پنداشته و گفته است: نماز هزار ركعت ارزشي ندارد و كسي كه آن را با ارزش بداند نادان است ، زيرا رسول خدا در شب بيش از سيزده ركعت و در روز ركعات معيني نماز نمي‌خوانده چنين نبوده كه او تمام شب را
1- (32 / توبه) .
2- عقدالفريد جلد 2 ، صفحه 309 ـ تاريخ ابن خلكان ، جلد 1 ، صفحه 350 ـ صفة الصفوة تأليف ابن جوزي ، جلد 2 ، صفحه 56 ـ طبقات ذهبي ، جلد 1 ، صفحه 71 نقل از امام مالك ـ تهذيب التهذيب ابن حجر ، جلد 7 ، صفحه 306 نقل از مالك ـ طبقات شعراني ، جلد 1 ، صفحه 37 ـ روض‌الرياحين يافعي ، صفحه 55 ـ مشارق الانوار حمزوي ، صفحه 92 ـ اسعاف الراغبين تأليف ابن‌الصَّبّان در حاشيه المشارق ، صفحه 196 و مدارك ديگر .
(164) قرآن ناطق
نمـاز بخــواند و يا تمــام روزها را روزه بگيرد .
آن گاه اضافه مي‌كند: مداومت بر شب زنده‌داري در تمام شب نه تنها مستحب نيسـت بلكـه مكروه اسـت و اين امر هماننـد دائما روزه نگهداشتن از سنت آن حضرت‌نيست.
و گاهي هم گمان كرده كه اين كار از توانايي آدمي خارج است و گفته است: اگر چنين كاري ممكن باشد علي رضي اللّه عنه داناتر به سنّت پيامبر و شايسته‌تر به پيروي از راهنمائي‌هايش و دورتر از چنين مخالفتي با آن حضرت است در صورتي كـه در بيسـت و چـهار ساعـت هـزار ركعـت نمـاز خوانـدن و بـه ديگـر وظائـف نيـز پرداختن غيــر مقــدور خواهد بود ، زيــرا آدمي نيــازمند به خوراك و خواب و... نيــز هســت !
و زماني ديگر فكر مي‌كند كه : طبعا چنين عملي با سرعت و عجله صورت مي‌گيرد و چنين كاري عاري از خضوع و خشوع و همانند دانه برداشتن كلاغ از زمين خواهد بــود و چنيــن عملــي فــائده زيـادي نخواهد داشت !!
جناب ابن‌تيمية آنگاه گفتارش را چنين پايان مي‌دهد: شب‌زنده‌داري با تهجّد و قرائت همه قرآن در يك ركعت نماز درباره عثمان رضي‌اللّه‌عنه ثابت است، پس شب‌زنده‌داري و تلاوت قرآنش از ديگران آشكارتر است .

پاسخ پندارهاي ابن تيمية

اما گمان كراهت اين عمل و مخالفتش با سنّت پيامبر و خارج شدنش بدين‌جهت از فضيلت ، مطلبي است كه از ناداني همه جانبه او از شئون عبادات و فقه‌السّنّة و وارونه جلوه دادن حقائق از روي جهالت و يا عمد حكايت مي‌كند زيرا سيزده ركعت نماز پيامبر اكرم در شب و ركعاتي در روز چنان‌كه در اخبار بيان شده همان نمازهاي شب، شفع ، وتر ، نافله صبح و نوافل نمازهاي روزانه است و با مطلق نمازها كه
قرآن ناطق (165)
استحباب ذاتي دارند و در احاديث زياد از پيغمبر اكرم به آن ترغيب شده كه ذيلاً به بــرخــي از آن‌ها اشــاره مي‌شـود، ارتباطــي ندارد :
اَلصَّلاةُ خَيْرُ مَوْضُوعٍ اِسْتَكْثَرَ اَوْ اِسْتَقَلَّ : «نماز بهترين چيز است زياد خوانده شود يــاكــم ».(1)
« نماز بهترين چيز است ، پس هركس توانائي زياد خواندنش را دارد كوتاهي نكنـــد» .(2)
« اي انس اگر توانستي همواره نماز بخواني بخوان كه فرشتگان تا زماني كه نماز مــي‌خــوانــي بر تو درود مـي‌فــرستنــــد» .(3)
« كسي كه در شب نمازش زياد باشد (يا زياد نماز كند) در روز چهره‌اش نيكو مي‌گردد. (4)
به طريق صحيح از بخاري و مسلم روايت شده كه: پيامبر اكرم آنقدر شب را به عبادت روي پا ايستاد كه از پايش خون جاري شد .
و در «المواهب اللَدُنِيَّة» آمده: پيامبر اكرم در زمان پيري بعضي از ذكرهاي نمازش را نشسته مي‌خواند بعد از آن كه آنقدر سرپا عبادت كرده بود كه قدم‌هايش تركيده و خــــــون از آن جــــــاري شــــــــده بــــــود .
1- حافظ ابونعيم در «الحليلة» ، جلد 1 ، صفحه 166 با شش طريق اين روايت را نقل كرده است .
2- طبراني در «الاوسط» چنان‌كه در «الترغيب و الترهيب» ، جلد 1 ، صفحه 109 و «كشف الخفاء» جلد 2 صفحه 30 آمده اين روايت را نقل كرده است .
3- مستدرك حاكم ، جلد 2 ، صفحه 597 ـ مجمع الزوائد ، جلد 1 ، صفحه 160 ـ كشف الخفاء علجوني ، جلد 2 ، صفحه 30 او گفته است : طبراني و احمد و ابن حبان و حاكم آن را روايت كرده‌انـد و از طريق ابوذر آن را صحيح دانسته است .
4- سنن ابن ماجه ، جلد 1 ، صفحه 400 ـ تاريخ الخطيب ، جلد 1 ، صفحه 341 و جلد 7 ، صفحه 390 .
(166) قرآن ناطق
و روش جاري ميان مسلمين در انجام عباداتي از قبيل: نماز، روزه ، حجّ ، قرائت قرآن و ديگر اعمالي كه موجب تقرّب به خدا مي‌شود اين بوده كه هركدام طبق توانائيشان از آن انجام مي‌دادند و هيچ‌گاه اكتفاء به آن عبادات معدوده‌اي كه براي رسول خدا شمرده شده نمي‌كردند البتّه مردم در توانائي مختلفند چنان‌كه خداوند در قرآنش مي‌فرمايد: « به مقدار توانائيتان از خدا بپرهيزيد ـ خداوند كسي را جز به مقــدار تـــوانــــائيش تكليـــف نمــي‌كنــد » از ايــن روســــت كـــه مي‌بينـــي :
اين يكي هر روز صد ركعت نماز مي‌خواند و ديگري دويست ركعت مانند : ابويوسف قاضي و فقيه كوفي متوفي در سال 182 ه .
و بعضـــي ديگــر هــركــدام 300 ركعــت مـــاننــد : پيشـــواي حنبلــي‌هـــا «احمــدابــن‌حنبــل» متــوفــي در ســـــال 241. (1)
خود آنان در شرح حال بسياري از رجال اهل سنّت نقل كرده‌اند كه آنان در شبانه‌روز و يا تنها در روز 1000 ركعت نماز مي‌خوانده‌اند و اين را از فضائل آنان به شمار آورده‌اند و از آن جمله است: 1ـ مرة ابن شراحيل همداني متوفي در سال 76 ه ، چنــان‌كه گفتــه شده در هر شبـانـه‌روز 1000 ركعــت نمــاز مي‌خــوانده است . (2)
2ـ عبدالرحمان ابن ابان ابن عثمان ابن عفان در هر روز 1000 ركعت نماز مي‌خوانده است . (3)
3ـ مصعب‌ابن‌ثابت ابن عبداللّه ابن زبير متوفي در سنه 157 در هر شبانه‌روز
1- البدايـة و النهايـة جلد 13 صفحه 39 ـ تاريخ الشام ، جلد 2 ، صفحه 36 ـ طبقات الاخيار ، جلد 1 صفحه 47 .
2- حليـة الاوليــاء ، جلد 4 ، صفحه 162 ـ البداية و النهايـة ، جلد 8 ، صفحه 70 .
3- انســاب البــلاذري ، جلــد 5 ، صفحــه 120 ـ رســائل الجاحظ ، صفحه 98.
قرآن ناطق (167)
1000 ركعـــت نمــــاز مــي‌خـــوانـــده اســت . (1)
و ما هم‌اكنون از يارانمان، كساني را مي‌شناسيم كه گاهي در شب و گاهي در شبانه‌روز كمتر از 7 ساعت، 1000 ركعت نماز همه‌چيز تمام برخلاف پندار «ابن‌تيمية كه مي‌پنداشته محال است» مي‌خوانند .
بنابراين بجاآوردن 1000 ركعت نماز در شبانه‌روز هيچ‌گاه تمام وقت آن را اشغال نمي‌كند و نيازمند به مصرف تمام وقت و يا نصف آن نيست و چنين كاري مخالف با سنت پيامبر نيز نمي‌باشد، بلكه عين سنت است و عمل علماء و اولياء نيز آن را تــأييد كــرده است . پس هــر كه مي‌خــواهد از نمــاز زيــاد و يا كم بجاآورد .
عليهذا مداومت بر شب زنده‌داري در تمام شب اگر مستحب نباشد و چنان‌كه ابن‌تيميه پنداشته مكروه و مخالف سنت ثابته پيامبراكرم باشد، چگونه در طي كتاب‌ها از فضائل بزرگان آنان به شمار آمده است ؟ و اينك اسامي و چگونگي اعمال بعضــي از آنــــان ذيـــــــلاً آورده مــي‌شـــود :
1ـ سعيد ابن مسيب تابعي متوفي در سال 93 ه چهل سال با وضوئي كه در ثلث اول شب مي‌گرفته نماز صبح را مي‌خوانده است . (2)
2ـ حسن بصري تابعي متوفي 110 ه چهل سال با وضوئي كه در ثلث اول شب مي‌گــرفته نمــاز صبــح را مـي‌خــوانــده است .(3)
3ـ پيشواي‌حنفي‌هانعمان چهل‌سال‌نماز صبح‌را باطهارت نمازعشاء خوانده است.
4ـ ابوالحسن‌اشعري بيست‌سال نماز صبح را با وضو عشاء مي‌خوانده است .(4)
1- الترغيب و الترهيب ، جلد 4 ، صفحه 227 ـ صفة‌الصفوة ، جلد 2 ، صفحه 99 .
2- صفـــة الصفــوة ، جلد 2 ، صفحه 44 .
3- روضة الناظرين ، صفحه 4 .
4- طبقات الاخيار ، جلد 2 ، صفحه 172 .
(168) قرآن ناطق

پاسخ ديگر به ابن‌تيمية

نكته ديگري كه در پاسخ ابن‌تيمية بايد متذكر بود اين است كه «سنت» طبق عقيده برادران سنّي ما تنها با فعل پيامبراكرم ثابت نمي‌شود، بلكه با رفتار هر فردي از افراد مسلميــن نيـــــز ثــــــابت خــواهــــد شــــد.
روي ايــن حسـاب ، چه مانعي دارد كه اميــرالمــؤمنين عليه‌السلام كسي باشد كه خــوانــدن 1000 ركعــت نمــاز را در يــك شبــانه‌روز سنّت قــرار داده بـــاشــد .
چنان‌كه باجي ، سيوطي ، سكتواري و ديگران تصريح كرده‌اند كه: «نخستين كسي كه نماز «تراويح» (1) را سنت قرارداده عمربن‌خطاب بوده كه درسال چهاردهم هجري چنين كاري را كرده است و او اوّل كسي است كه مردم را بر انجام نماز تراويح گردآورده و بجا آوردن نوافل با جماعت در ماه رمضــان نيز از بــدعت‌هـاي اوست .
و نيز نخستين كسي كه شارب الخمر را هشتاد تازيانه زده، عمربن‌خطاب بوده كه نظير اين‌گونه بدعت‌ها كه بعدا نيكو شمرده شده و مــورد پيروي قرار گرفته است .
مگر از پيامبر اسلام به طريق صحيح نيامده است : بر شمــا بــاد عمــل كردن به سنتـم و سنــت خلفـــــاء راشــديــن هــدايــت يـــافتـــه ؟!(2)
و اگر رسيده چرا آن را اختصاص به سنّت‌هاي خلفاي منهاي علي مي‌دهيد و از شمول آن نسبت به سنت‌هاي اميرالمؤمنين عليه‌السلام منع مي‌نمائيد ؟!
و بــراي رفــع پنــدارهاي ابن تِيمية شيخ محمد عبدالحـي حنفــي رســاله‌اي نــوشته و نــام آن را «اِقامَةُ الْحُجَّةِ عَلي اَنَّ الاِْكْثارَ فِي التَّعَبُّدِ لَيْسِ بِبِدْعَةٍ » گذارده است و در آن نــام عــده‌اي از صحابه و تابعان را كه كوشش فراوان در بندگي خدا داشتــه و عمــرشان را در آن راه نهــاده‌انــد ذكـــر مــي‌كنـــد .
1- تراويح نمازهاي نافله‌اي است كه در شب‌هاي ماه رمضان مستحب است خوانده شود و آن هزار ركعت است .
2- مستدرك الحاكم ، جلد 1 ، صفحه 96 .
قرآن ناطق (169)
اين رســالــه ، داراي فــوائــد زيــادي است كه نمي‌شود محتــواي آن را ناچيز شمـــرد و در ســال 1311 ه در هنـــد چــــاپ شــــده اســـت .
او در صفحه 18 همان رساله مي‌نويسد: «خلاصه مطلب كه پيروي از علماء بزرگوار مورد قبول من نيز مي‌باشد اين است كه: «تمام شب را به عبادت مشغول بودن و خواندن تمام قرآن در شبانه‌روز 1بار يا چند بار و انجام 1000 ركعت نماز، يا بيشتر و امثال اينگونه عبادات نه بدعت است و نه در شرع از آن نهي شده، بلكه عملي نيكو و مطلوب است .

مشكل ذكرها و ختم‌ها

انسان بررسي‌گر ، در طي كتب و قاموس‌ها ، اعمال زياد طاقت‌فرسائي را كه بيش از 1000 ركعت نماز وقت را اشغال مي‌كند مي‌يابد كه به افراد معمولي نسبت داده شده و احدي از ابن تيمية و ديگران، چنان اعمال را منكر نشده و راويان چنان رواياتي را مورد طعن و انكار قرارنداده‌اند و فلسفه آن بسيار روشن است، زيرا انگيزه‌هايي كه ايجاب مي‌كرده فضايل ائمه عليهم‌السلام را انكار كنند در آن موارد وجود نداشته است .
و اينـــك گــــوشـــه‌اي از آن اعمـــــال را ذيــــلاً خـــاطـــرنشـــان مي‌كنيم:
1ـ عُوَيْمِربن زيد ابوالدَّرْداء صحابي متوفي 32 ه در هر روز صدهزار تسبيح مي‌گفته است.(1)
2ـ ابوحنيفه ، پيشـــواي حنفـي‌ها مي‌رفت براي نمــاز جمعــه و پيش از آن بيست ركعــت نمـــاز مي‌خــوانده و قــرآن را در آن ختــم مــي‌كـــرده اســت. (2)
3ـ عبدالعزيز مقدسي مي‌گويد: از روز بلوغم تاكنون حسابم را رسيدم ديدم
1- شذرات الذهب ، جلد 1 ، صفحه 173 .
2- مناقب‌ابي‌حنيفة، تأليف‌خوارزمي، جلد 1، صفحه 240 ـ مناقب كردري جلد 1 ، صفحه 244 .
(170) قرآن ناطق
لغزش‌هايم بيش از 36 تا نيست و براي هر لغزشي صدهزار مرتبه استغفراللّه گفتم و هــزار ركعــت نمــاز خــواندم كه در هــر ركعتـــي يك ختـــم قـــرآن نمودم . (1)
و تو مي‌داني كه هزار ركعت نماز شامل هشتاد و سه هزار كلمه است ، زيرا ركعت اول نماز از تكبيرة‌الاحرام تا سجدتين مجموع كلماتش 69 كلمه مي‌شود و هرگاه همين ركعت هزار مرتبه خوانده شود مي‌شود 69 هزار كلمه و از ركعت دوم چون تكبيرة‌الاحرام ندارد ، هزار كلمه خارج مي‌شود پس مجموع كلماتش مي‌شود 68 هزار كلمه و هنگامي كه كلمات تشهد را طبق مسلك شيعه و سلام را كه عبارت است از «السلام عليكم و رحمة‌اللّه و بركاته» به آن بيافزائيم مي‌شود 15 هزار كلمه در اين صورت مجموع كلماتش مي‌شود 83 هزار كلمه كه 5057 كلمه از مجموع كلمات قرآن بيشتـر است .
پس اعمال يادشده را با هزار ركعت نماز مقايسه كن تا ببيني كه چقدر برآن فزوني دارد؟ اما دوستي نسبت به صاحب او را ياد شده به او اجازه مي‌دهد كه آن را ممكن بداند ، ولي دشمني با خاندان پيغمبر ، موجب مي‌شود كه آن را غيرممكن بشمارد !!
و اما آنچه را كه ابن تيمية در پايان گفتارش آورده از اين‌كه : عثمان تمام قرآن را در يك ركعت از نمازش مي‌خوانده، مطلبي است كه از موضوع بحث خارج بوده، نهايت آن كه ابن‌تيمية آن را به خاطر اين آورده كه مقابله كند فضيلت امام را با فضيلتي از عثمـان ، غـافـل از ايـن كـه اشكـالـي را كه بر نماز ائمه عليهم‌السلام وارد كرده بوده بر عمل عثمان نيز وارد خواهد بود ، زيرا اولاً چنين عملي طبق پندار او مخالف با سنّت است ، چون ثابت نشده كه رسول خدا تمام قـرآن را در يك ركعت از نمـاز خوانده باشد .
و ثانيا : چنين عملي از حدامكان خارج است ، زيرا كلمات قرآن 77934 است و بنا به
1- صفــة الصفوة ، جلد 4 ، صفحه 219 .
قرآن ناطق (171)
قول عطاء ابن‌يسار 77439 كلمه است و در هر صورت اين ركعت نماز عثمان يا بايد بين مغرب و عشاء واقع شده باشد و يا بعد از عشاء تا صبح و در هر دو صورت خــوانــدن تمــام قــــرآن در يـــك ركعــت نمــاز غيـــرممكـــن خــواهد بــــود .
و از سوي ديگر ، بخاري و مسلم ، از پيامبر اكرم روايت كرده‌اند كه آن حضرت به عبداللّه‌بن‌عمر فرموده‌است : « قرآن‌را در هفت‌روز بخوان نه بيشتر » و نيز به طريق صحيح از آن حضرت روايت شده: «كسي كه قرآن را كمتر از سه روز بخواند از آن چيزي نمي‌فهمد » به علاوه عثمان از زمره كساني به شمار آمده كه در هر هفته يك ختــم قـــــرآن مـــي‌كــــرده اســــت .(1)
بخاري در صحيحش از ابي‌هريرة و او از رسول خدا نقل كرده كه فرموده است: قرآن بر حضرت داود سبك آمد تا جائي كه فرمان مي‌داد مركوبش را زين كنند و پيش از زين شدن تمــام قـــرآن را مي‌خــوانـد !
و قسطلاني در شرح اين حديث گفته است : گاهي زمان كم داراي بركت زياد است در نتيجه در آن عمل زياد واقع مي‌شود و اين حديث دلالت مي‌كند كه خداوند متعال براي هركسي از بندگان شــايسته‌اش كه بخــواهد زمان را مي‌پيچد چنان‌كه مكان را .

زيارت مشاهد مشرفه خاندان پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

و دعا و نماز در آن اماكن و توسل و تبرك به آن‌ها
از صدر اسلام تاكنون ، همواره مسلمين قبور انبياء ، امامان ، اولياء و بزرگان دين و پيشاپيش همه آن‌ها ، قبر پيامبر بزرگوار اسلام را زيارت مي‌كردند و با رفتن به سوي اين مشاهد و خواندن نماز و دعا در برابر آن‌ها و تبرّك و توسّل به آن‌ها، به خدا تقرّب مي‌جستند و اين كار مورد اتّفاق همه فرقه‌هاي اسلامي بدون كوچك‌ترين اختلافي بوده است ، تا آن كه روزگار ابن‌تيمية حَرّانِيّ را زائيد و او منكر اين روش پسنديده كه همواره مقدّس و مورد احترام همگان بود ، گرديد و آن را مورد هتك و
1- تذكار قرطبي ، صفحه 76 ـ احياء العلوم ، جلد 1 ، صفحه 261 ـ حزينة‌الاسرار صفحه 77 .
(172) قرآن ناطق
توهين قرارداد و با گفتاري دور از منطق و ادب ، به آن حمله كرد و حركت براي زيارت پيامبر اكرم را حرام شمرد و مسافرت براي اين عمل مقدّس را معصيّت دانسته فتوي داد: كسي كه براي زيارت پيامبر بزرگوار اسلام، مسافرت كند چون سفرش سفر معصيــت است از اين رو بايد نمــازش را تمــام بخـــواند .
وقتي كه اين نغمه از ناحيه او ساز شد، بسياري از دانشمندان و بزرگان اهل سنّت عليه او قيام كردند و شديدا گفتارش را، مورد انتقاد قراردادند . كتاب‌هاي ارزنده‌اي عليه او نوشتند (1) و عقايد نادرست و بدعت‌هايش را مورد نقد و بررسي قرارداده عيـوب و دروغ‌هـايش را براي همگان آشكار نمودند . (2)
فقهاء شام ، فتوائي عليه او صادر كرده و «البرهان‌بن‌الفركاخ الفزاري» در حدود چهل سطر درباره نادرستي عقيده ابن‌تيمية بر آن نوشته در آخر كار، حكم به تكفير او كرده است و «شهاب‌بن جهبل» نيز با او در اين عقيده موافقت كرده و زير خطش نوشته است: «پيروان مالك نيز چنين عقيده دارند» .
آنگاه اظهارنظر فقهاء شام، به قاضي‌القضاة شافعي مذهب مصر «البدربن‌جماعة» عرضه گرديد . اونيز پشت همان ورقه فتوي نوشت: ستايش مخصوص خدا است ، آنچه كه در اين ورقه آمده پاسخ پرسشي است كه در مورد گفته ابن‌تيمية شده مبني بر اين‌كه : «زيارت پيامبران و صالحان بدعت است و ... و مسافرت براي زيارت قبور انبياء جائز نيست» اين گفته باطل و مردود است و لذا گروهي از فقهاء نقل كرده‌اند كه : زيارت پيامبراكرم فضيلت و سنّت مورد اتفاق همگان است و شايسته است كه اين
1- مانند «شِفاء السِّقام في زِيارَةِ خَيْرِالاَْنامِ» تأليف تقي‌الدين السُّبْكِيّ و «المقالة المرضية» تأليف قاضي‌القضاة طائفه مالكي، تقي‌الدين ابي‌عبداللّه الاخنائي و «نجم المهتدي و رجم المقتدي» تأليف‌فخربن‌المعلم‌الفرشي‌و«دفع‌الشبهة»تأليف تقي‌الدين الحصني .
2- مانند: «الصواعق الالهية في الرد علي الوهابية» تأليف شيخ سليمان بن عبدالوهاب دررد بر برادرش «محمدبن‌عبدالوهاب النجدي» و «الفتاوي الحديثة» تأليف ابن‌حجر و «المواهب الْلَّدُنِّيَة» تأليف قسطلاني .
قرآن ناطق (173)
مفتي ياد شده (ابن تيمية) از اين‌گونه فتاواي عجيب و غريب كه پيش ائمه و علماء باطل است ، منع گردد و چنانچه از آن دست نكشد به زندان افكنده شود و براي آن كه مردم‌به‌اواقتداءنكنند،طرزتفكّر غلط‌او معرفي‌گردد».
و محمــــدبــن ابراهيــــم سعــــداللّه‌بـــن جماعــة شافعـــي آن را نوشــــت .
و محمـد بن جريـري انصـاري حنفـي نيز مي‌گويـد: «بايد قطعا او را زنداني كرد » .
و محمد بن ابي‌بكر مالكي مي‌گويد: و بايد چنان او را از انتشار اين عقيده بازداشت كه به‌طوركلي اين مفسده و ديگر مفاسدناشي ازآن، ازبين‌برود و احمدابن‌عمر مقدسي حنبلــي نيز چنيــن گفته است .
اين چهار نفر، قاضي‌القضاة مذاهب چهارگانه مصر، هنگام وقوع اين فتنه در سال 726 ه بوده‌اند و در اين زمينه به كتاب «دفع الشبه» صفحه 45 ـ 47 مراجعه شود . (1)
آيا براي او شايسته است براي زيارت آن حضرت در زمان حيات و يا بعد از مـرگش، ارزشـي قائل نشـود و در مـلاء عـام اعـلام كنـد كه زيـارت پيامبــراكــرم كـــار بيهــــوده‌اي اســــت ؟!
آيا در ميان تمام ملل، اين رسم رواج ندارد كه زيارت بزرگانشان را محترم مي‌دارنـد و آن را بـراي زائـر افتخـار مي‌داننـد و به ايـن كـار ابـراز علاقـه مي‌كننـد ؟!
سيره تمام عقلاء عالم از هر ملت و مذهبي ، بر اين جاري بوده و در تمام ادوار تاريـخ بشريّـت ، بر اين اصـل اتفـاق داشتـه تا جائـي كه همواره ارزش بزرگان دين را بــا زيــارت كــردن و تبــرك جستــن ديگــران به آنان اندازه‌گيري مي‌نمودنــد .
ابوحاتم مي‌گويد: « ابومسهر عبدالاعلي دمشقي غساني، متوفي در سال 218 ه وقتي كه به سوي مسجد مي‌رفت مردم پشت سرهم صف كشيده بر او سلام كرده دستـــش را مي‌بوسيدنـــــد» (2)
شريف ابوجعفر حنبلي ، متوفي در سال 476 ه فقهاء و ديگران بر او وارد مي‌شدند
1- به كتاب «تكملة السيف الصيقل» تأليف شيخ محمد زاهد كوثري صفحه 155 مراجعه شود .
2- تاريخ خطيب بغدادي ، جلد 11 ، صفحه 37 .
(174) قرآن ناطق
دست و سرش را مي‌بوسيدند .(1)
الجزري محمدبن محمد ، كه در سال 832 ه در شيراز فوت كرد در تشييع جنازه و بوسيدن و لمس كردن آن به عنوان تبرّك اشراف و خواص و عوام بر يكديگر سبقت مي‌گرفتند و چنانچه كسي نمي‌توانست به آن دست يابد كسي كه به آن تبرك جسته بود متبرك مي‌شد . (2)
اين فرشتگان آسمان‌ها هستند كه اين قبر شريف را هر روز زيارت مي‌كنند ، هيچ‌روزي نيست مگر آن كه هفتاد هزار فرشته به زمين نازل مي‌شوند و دور قبر پيامبر اكرم را مي‌گيرند و بر او درود مي‌فرستند. وقتي كه شب مي‌شود برمي‌گردند ، همانندآنان‌مي‌آيندو كارهائي‌نظيرآنان‌انجام‌مي‌دهندتا آن كه زمين شكافته شود .(3)
اين مرد ، زيارت قبور و رفتن به سوي آن‌ها و دعاء پيش آن‌ها را ، مايه كفر و ارتداد پيش همه مسلمان‌ها با همه اختلاف مذاهبشان مي‌داند و آن را ناشي از غلّو در تشيع و قــائـل بــودن بـه خـدائـي علـي و فرزنـدانش مي‌انگـارد و مي‌گويـد: شيعـه علــي و فرزنــدانش را پيـامبــر مي‌داننـــد كـــه بــه آن‌هــا وحـــي مي‌شـــــود !!
اين نوع تهمت‌ها ، ناشي از خوي اموي‌گري آن‌ها نسبت به خاندان پيغمبر و روح دشمني آنان نسبت به شيعه و امامان بزرگوار سرچشمه مي‌گيرد وگرنه هيچ‌گاه شيعــه علــي و فرزندانــش را جز بندگــان صالــح و شايستــه خــدا نمي‌دانـــد .

ترغيب به زيارت قبر پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

ائمه مذاهب چهارگانه و حافظان احاديث در صحاح و مسانيد ، روايات زيادي
1- البدايـة و النهايـة ، جلـــد 12 ، صفحه 119 .
2- مفتـاح السعـــادة ، جلـد 1 ، صفحـــه 394 .
3- دارمـي در سنـش جلد 1 ، صفحه 44 و قسطلاني در «المواهب اللدينة» و ابن حجر در «الجوهـر المنظم» به نقل از دارمـي و ابن‌المبـارك و اسماعيـل القاضـي و بيهقـي آن را آورده اسـت .
قرآن ناطق (175)
دربـاره زيـارت قبـر پيامبـر بزرگوار اسلام نقل كرده‌اند كه پاره‌اي از آن‌ها را در اينجـــا مي‌آوريم:
عبداللّه بن عمر به طور مرفوع (1) از رسول خدا نقل كرده كه آن حضرت فرموده اسـت : « مَـنْ زارَ قَبْري وَ جَبَتْ لَهُ شَفاعَتي » : كسي كه قبرم را زيارت كند ، شفاعتم بــراي او واجــب است » .
اين‌روايت‌را عده‌اي‌ازحافظان‌حديث و ائمه روايات نقل‌كرده‌اند كه ازآن جمله است :
1ـ محمد بن اسحاق ابوبكر نيشابوري ، متوفّي درسال 311 ه مشهور به ابن خزيمـــه در صحيحش .
2ـ حافظ ابوالحســن علي بن عمـر دارقطنــي ، متوفـي در سال 385 ه در سننش .
3ـ قاضي‌ترين‌قاضيان‌ابوالحسن ماوردي ، متوفي در سال 450 ه در «الاحكام السلطانيه» صفحه 105 .
4ـ قاضــــي عيـــــاض مــالكـــي ، متوفــي در ســال 544 ه در «الشفــــــاء» .
از علي اميرالمؤمنين عليه‌السلام نقل شده است: «هركس قبرم را بعد از مرگم زيارت كند، گوياكه درحياتم زيارتم كرده و هركس قبرم را زيارت نكند به من جفا كرده است» .(2)
اين روايت را گروه زير نقل كرده‌اند:
1ـ ابوالحسين يحيي ابن الحسن بن جعفر حسني، در كتــابش «اخبـــار المدينه» .
2ـ حــافـــــــظ ابــــــن‌عســــــاكــــــر، متـــــــوفي در ســــــــال 571 ه .
1- روايت مرفوع به دومعني گفته مي‌شود: 1) سندش از وسط يا آخر، يكي يا بيشتر ساقط شده باشد با تصريح به لفظ «رُفِعَ» مثل اين كه گفته شود: كليني روايت كرده از علي بن ابراهيم و او رسانده است به امام ششم 7 2) قول يا فعل و يا تقريري كه اضافه به معصوم شود مثل اينكه گفته شود: ابوذر از رسول خدا روايت كرده كه ... خواه روايت مقطوع يا مرسل باشد خواه تنها (نقل از كتاب «ضياءالدرايه» صفحه 27).
2- مَنْ زارَ قَبْري بَعْدَ مَمَاتي فَكَأَنَّما زارَني في حَياتي وَ مَنْ لَمْ يَزُرْ قَبْري فَقَدْ جَفاني .
(176) قرآن ناطق
3ـ تقي‌الدين سُبْكِيّ ، متوفي در سال 756 ه در «شفـاء السقــــام» صفحــــــه 29 .
پيامبر اكرم فرموده است : « كسي كه بعد از وفاتم زيارتم كند و درود بر من بفرستد، ده‌بار به او پاسخ مي‌دهم و ده فرشته او را زيارت مي‌كنند و همه بر او درود مي‌فرستند و كسي كه در خانه‌اش بر من سلام بفـرستــد خــداونــد روحم را بر من ردمي‌كند تا بر او سلام بفرستم» .
شيخ شعيب حريفيش ، متوفي در سال 801 ه در «الروض الفائق» جلد 2 ، صفحه 137 اين حديث را نقل كرده است .

گفتار بزرگان مذاهب چهارگانه

بزرگان‌مذاهب اربعه‌درباره زيارت قبر پيامبر بزرگوار اسلام، گفتار فراواني دارند كه برخي‌ازآن‌هارا ذيلاًمي‌آوريم :
1ـ ابوعبداللّه حسين بن حسن حليمي جرجاني شافعي، متوفي در سال 403 ه در كتـابش «المنهاج في شعب الايمان» بعد از ذكر مقداري از امور مربوط به تعظيم پيامبر اكرم، گفته است: «اما امروز از بزرگداشت آن حضرت زيارت آن بزرگوار است».
2ـ ابوالحسن‌احمدبن محمدمحاملي‌شافعي، متوفي درسال 425ه در«التجريد» گفته است: «براي حاجـي بعد از فراغت از مكه مستحب است قبر پيامبراكرم را زيارت كند» .
3ـ قاضي عياض مالكي ، متوفي در سال 544 ه در «الشفاء» گفته است: «و زيارت قبـر پيامبـراكرم سنت مورد اتفاق همه مسلمين و داراي فضيلت مورد ترغيب است» .
آنگاه مقداري از احاديث باب را نقل كرده، سپس اضافه مي‌كند كه: اسحاق‌بن‌ابراهيم فقيه، گفته است: « از چيزهايي كه همواره از شأن حاجي بوده زيارت كردن در مدينه و تصميم بر انجام امور زير بوده است: نماز خواندن در مسجد پيامبراكرم و تبرك به ديدن روضه مباركه و منبر و قبر و محل جلوس و موضع دست‌ها و پاهاي پيامبراكرم و ستوني كه به آن تكيه مي‌داده و جائي كه جبرئيل بر
قرآن ناطق (177)
وي نازل مي‌شد و مشاهده زحمات افرادي از صحابه و پيشوايان اسلام كه آن را تعميــر كـرده و اعمالـي در آن انجـام داده‌انـد و عبـرت گرفتـن از همـه آن‌هــا و ... » .
4ـ قاضي ابوالعباس احمد سروجي حنفي ، متوفي در سال 710 ه در «الغاية» مي‌گويد: «حاجيان و عمره‌كنندگان وقتي‌كه از مكّه مراجعت مي‌كنند مي‌بايد به سوي مدينه به خاطـر قبـر پيامبـراكـرم حركـت كننــد، زيرا آن از بهتريــن اعمــال است» .
5ـ امام‌ابن‌الحاج محمدبن محمد عبدري قيرواني مالكي ، متوفي در سال 737 ه در «المدخل» در فصل زيارت قبور جلد 1 ، صفحه 257 مي‌گويد: « توسل به رسول خدا محل پائين گذاشتن بارهاي سنگين و ريزش گناهان و خطاها است ، زيرا كه بركت شفاعت آن حضرت و عظمت آن پيش خدا چنان است كه ديگر براي گناه عظمتي نمي‌ماند، چون او از همه‌چيز اعظم است . پس به كسي كه او را زيارت كرده است، بشـارت ده و كسـي كـه او را زيـارت نكـرده بايـد بـه شفاعتـش به خـدا پنـاه ببـرد .
خدايا ما را به احترامي كه او پيشت دارد از شفاعتش محروم مفرما! آمينَ يا رَبَّ الْعالَمينَ و كسي كه خـلاف ايـن عقيـده را داشته باشد او محروم است. آيا او گفته خدا را نشنيده است كه فرموده است :
« وَ لَـوْ اَنَّهُـمْ اِذْ ظَلَمُـوا اَنْفُسَهُمْ جائُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّه‌َ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَــوَجَـــدُو اللّه‌َ تَـوّابــا رَحيمــا »
« اگر آنان هنگامي كه به خود ظلم كرده ، پيشت آمده از خدا طلب مغفرت كنند و پيامبر نيز بــرايشان درخــواست بخشش نمــايد، هر آينه خدا را توبه‌پذير و بخشنــده خــواهنـد يــافت» .(1)
پس كسي كه در برابر او ايستاد و به خدا توسّل جست خدا را توبه‌پذير و بخشنده خواهد يافت، زيرا خدا منزّه از خلف وعده است در صورتي كه خدا وعده داده است
1- (64 / نساء) .
(178) قرآن ناطق
توبه كسي را كه در برابرش ايستاده و طلب مغفرت كرده است بپذيرد و اين حقيقتي اسـت كه جز منكر دين و معــاند خــدا و رســول ، در آن شــك نمي‌كنـد پنـاه مي‌بريم به خدا از محروميّـــت
6ـ ابو عبداللّه محمد بن عبدالباقي زرقاني مالكي مصري ، متوفي در سال 1122 ه در «شرح المواهب» ، جلد 8 صفحه 299 گفتــه است: در زمــان بـــزرگـــان از صحــابــــه ، زيـــــارت آن حضـــرت مشهــــور و معـــــروف بــــوده اســـت .
هنگامي كه عمربن‌خطاب با مردم بيت‌المقدس مصالحه كرد «كعب الاحبار» پيش او آمد و اسلام آورد و اظهار خورسندي كرد و عمر به او گفت: آيا ميل داري كه با من به مدينه بيائي و قبر پيــامبر اسلام را زيــارت كرده از آن بهره‌مند گــردي؟ گفت : آري .
7ـ بخاري با اسنادش آورده است : كسي كه پيش قبرم بر من درود بفرستد، خداوند فرشته‌اي را مأمور مي‌كند آن را به من برساند و كار دنيا و آخرتش را كفايت خـــواهــد كـــرد و مــن شفيــع و شـــاهـــدش در قيــامــت خــــواهــم بود . (1)
8ـ زرقاني در شرح «المواهب» جلد 8 صفحه 317 گفته است : در «منسك» علامه خليل مثل همين آمده و اضافه نموده كه: به او توسل بجويد و از خدا بخواهد كه به آبروي محمد عليه‌السلام خواسته‌اش را برآورد، زيرا او محل فروريختن كوه‌هاي گناه و سنگيني‌ها است و بركت شفاعتش و بزرگي آن پيش خدا چنان است كه هيچ گناهي با آن برابري نمي‌كند و كسي خلاف اين عقيده داشته باشد، محرومي است كه خدا بصيرتش را برده و دلش را گمراه كرده است . آيا او گفته خدا را : « وَ لَوْ اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جائُوكَ فَاسْتَغْفَرُو اللّه‌َ ... » نشنيده است ؟ زرقاني گفته است : شايد مرادش طعنه به ابن تيميه باشد .
علاّمه اميني مي‌گويد :
1- خطيب شربيني . در «المغني» جلد 1 صفحه 494 ، آن را نقل كرده است .
قرآن ناطق (179)
در اين‌باره عده زيادي از ناقلان حديث و بزرگان اهل سنّت به‌طور وسيع و همه جانبه بحث كرده و گفته‌اند : توسل به پيامبر در هر حال چه قبل از خلقتش و چه بعد از آن ، در مدّت حياتش در دنيا و بعد از مرگش در عالم برزخ و بعد از برانگيخته شدن در عــرصــات و بهشت جائــز است و آن را بــه ســه نــوع تقسيــم كــرده‌انــد :
1ـ طلب حاجت از خدا به وسيله او يا به آبرويش يا به خاطر برگشتن و گفته‌اند كه تـــوســل بــه ايـــن معنـــي در همــه حـــــالات يـــاد ԙϙǠجـــائــز اســت .
2ـ توسل به او به معني طلب دعاء از او و گفته‌اند كه اين نيز در همه حالات يادشده جائز است .
3ـ حاجت را از خود پيامبر اكرم خواستن به اين معني كه او قادر است از خدا بخواهد و شفاعت كند و خواسته‌اش برآورده شودكه برگشت به‌قول دوم خواهدكرد ، نهايت آن‌كه عبارت طور ديگر است و از اين قسم شمرده‌اند اين عبارات را : « از تو مي‌خواهم كه همنشينت در بهشت باشم » و گفته عثمان بن‌ابي‌العاص را كه : « از بدي حافظه‌ام در مورد قرآن ، پيش رسول خدا شكايت كردم » فرمود : « نزديك بيا عثمان ، نزديك رفتم دست مبارك را روي سينه‌ام نهاد و گفت : « اي شيطان از سينه‌اش خارج شو » بعد از اين هرچه را شنيدم در حافظه‌ام ماند .

تبــرّك بــه قـبر شــريف رســول اكــرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله

حافظ ابن عساكر ، در «التحفة» از طريق طاهربن يحيي حسيني آورده است كه : پدرم از جدم جعفربن‌محمد از پدرش از علي رضي‌اللّه‌عنه برايم نقل كرده است : وقتي كه رسول خدا را دفن كردند، فاطمه رضي‌اللّه عنها كنار قبر ايستاد و مقداري از خاك قبر را برداشت و روي چشمش گــذاشت و گــريه كرد و اين اشعــار را مي‌خواند :
ماذا عَلي مَنْ شَمَّ تُرْبَةَ اَحْمَدَ اَنْ لايَشُمَّ مَدَي الزَّمانِ غَوالِيا
صُبَّتْ عَلَيَّ مَصائِبُ لَوْ اَنَّها صُبَّتْ عَلَي الاَْيّامِ عِدْنَ لَيالِيا
(180) قرآن ناطق
«چه باك آن كس را كه خاك محمد را بوئيده ، هرگز مشك و غاليه‌ها را نبويد؟
مصيبت‌هايي بر من وارد شده كه اگر بر روزها وارد مي‌شد مبدل به شب تار مي‌گرديد» .
علي عليه‌السلام فرموده است : پس از 3 روز از دفن رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اعرابي‌اي بر ما وارد شد و خود را بر قبر رسول خدا افكند و خاكش را برسر خــود مي‌ريخــت و مي‌گفت : اي رسول خدا! گفتي و گفتارت را شنيديم ، از خدا حقائق را گرفتي و ما هم از شما گرفتيم و از چيزهائي كه بر تو نازل شده، اين آيه است: « وَ لَوْ اَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا اَنْفُسَهُمْ جائُوكَ ... » من ستم كردم و پيشت آمدم تا برايم طلب آمرزش كني . از ميان قبر ندائي بلنــد شـد كـه : گنــاهت آمــرزيده شـــده اسـت .
اين حديث را گروهي نقل كرده‌اند و از آن جمله :
1ـ ابوالعبــاس قســطلاني ، متـــوفي در ســال 922 ه در المــواهب اللـدُنِّيَــة .
2ـ شيخ حسن حمزاوي مالكي، متوفي‌درسال 1303 ه درمشارق‌الانوار،صفحه 57 .
3 ـ از داودبن أبي صالح آمده است كه: روزي مروان، كنار قبر رسول خدا آمد ديد مردي صورتش (جبهه‌اش) را روي قبر گذاشته است، مروان گردنش را گرفت و گفت : آيا مي‌داني كه چه مي‌كني؟ سربرداشت معلوم شد كه او ابو ايّوب انصاري است و گفت : آري من پيش سنگ نيامده‌ام، پيش رسول خدا آمده‌ام ، از رسول خدا شنيدم كه مي‌گفت: بر دين گريه نكنيد آنگاه كه اهلش رهبري آن را دارد ، آن گاه گريه كنيد كه نــااهـل بر آن ولي بـاشـد .
حاكم در مستدرك ، جلد 4 صفحه 515 آن را نقل كرده و او و ذهبي در تلخيصش آن را صحيــح دانستــه‌انـــد.
علاّمه اميني مي‌گويد :
اين حديث ، اين آگاهي را به ما مي‌دهد كه : منع از توسل به قبور طاهره از بدعت‌هاي امويان و گمراهي‌هاي آنان از زمان صحابه است و هيچ‌گاه گوش روزگار نشنيده كه صحابي اي منكــر آن باشد، مگر زاده بيت امية مروان ستمكار كه آن را انكــــار كـــــرده اســت !
آري از روزي كه رسول خدا با بيان شخصيت‌كاذبه و ماهيت‌كثيف عموم بني‌اميه ، به ويژه مروان ، آبرو و حيثيتشان را از بين برد و كاخ پوشالي احترام اجتماعيشان را
قرآن ناطق (181)
واژگون كرد، آنان دشمني رسول خدا را در دل گرفته و در صدد تلافي برآمدند ، در صورتي كه او از روي هوي و هوس حرفي نمي‌زند ، هرچه مي‌گويد از روي الهام وحي الهي است كه جبرئيل به او تعليم داده است: « وَمايَنْطِقُ عَنِ الْهَوي اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْيٌ يُوحي عَلَّمَـــهُ شَــديـدُ الْقُــوي » .(1)

مذمت رسول خدا از بني‌اميه

بيان رسول خدا در نشان دادن چهره كريه بني‌اميه و به ويژه بني‌مروان فراوان است كه ذيلاً به برخي از آن‌هااشاره مي‌شود: به‌طور صحيح از رسول‌خدا آمده است : « اِذا بَلَغَتْ بَنُو اُمَيَّةَ اَرْبَعينَ اتَّخَذُوا عِبادَللّه‌ِ خَوَلاً وَ مالَ اللّه‌ِ نِحَلاً وَ كِتابَ اللّه‌ِ دَغَلاً » هنگامي كه بني‌اميه به چهل نفر برسند، بندگان خدا را برده و مال خدا را بخشش و كتــاب خـــدا را وسيلــه سـوءاستفــاده قــرار مـي‌دهنــد .
و از عايشه به طور صحيح آمده است كه رسول خدا فرمود: « لَعَنَ اللّه‌ُ اَبا مَرْوانَ وَ مَرْوانُ في صُلْبِهِ فَمَرْوانُ فَضَضٌ مِنْ لَعْنَةِ‌اللّه‌ِ عَزَّ وَ جَلَّ » خدا لعنت كند پدر مروان را كه مروان در صلب اوست ، پس مروان قطعه‌اي از لعنت خداست .

آداب زيارت قبور

فقهاء مذاهب چهارگانه ، نويسندگان كتاب «الفقه علي‌المذاهب الاربعه» ، جلد 1 ، صفحه 424 گفته‌اند: «زيارت‌قبوربه خاطر پندگرفتن و به ياد آخرت افتادن مستحب است و روزجمعه و روزقبل‌وبعدش (2) تأكيد شده و سزاوار است كه زائر مشغول به دعا و تضــرع و اعتبــار به مــردگــان و قــرائت قرآن براي مرده باشد ، زيرا اين‌ها بــه قــول صحيــح‌تــر بــراي مــــرده نــافــــع اســـت .
پايان برگزيده جلد نهم كتاب ترجمه الغدير
1- 3 و 4 و 5 / نجم .
2- حنبلي‌ها گفته‌اند: زيارت در روزي غير روز ديگر تأكيد نشده ، شافعي‌ها گفته‌اند: از عصر پنجشنبه تا طلوع خورشيد روز شنبه مؤكد است و اين قول پيش مالكي‌ها راجح است اين چنين در حاشيه الفقه علي‌المذاهب‌الاربعة آمده است.
(182) قرآن ناطق
شروع جلد دهم كتاب ترجمه الغدير

كند و كـاوي در حـديث و چگـونگي احـاديث مجعـوله

سر و صدا پيرامون احاديث شيعه، از كساني كه هرچه به دهانشان مي‌آيد مي‌گويند، زياد شده و هركدام راه فاسدي را برگزيده‌اند .
« حقا دروغ‌سازان در رجال شيعه و مردم هواپرست به‌خاطر رسيدن به دنيا و تقرّب به اهل آن و يا كينه و دشمني با حديث و سنّت و طرفدارانش ، درميان آنان زيادند، ولي علماء اهل سنّت ماهيّت آنان را به عالي‌ترين وجه آشكار نموده‌اند!!!»
تا اين كه مي‌گويد: « و در ميان رجال اهل سنّت ، كسي كه متّهم به دروغ سازي به خاطر دنيا و تقرّب به اهل آن و كمك كردن به مقاصد شوم و عقائد باطل باشد، وجود ندارد ، بلي گاهي در ميانشان ، افرادي كه حافظه خوبي نداشته و يا فراموشي زياد داشته و يا فريب فريبكاران را خورده باشند وجود دارند كه رجال تراجم و جرح و تعديل ، اين‌گونه افراد را معرّفي كرده و شناسانده‌اند !!!»
بنابراين برماست كه خواننده محترم را از حقيقت امر آگاه كنيم و پرده را از راز آنچه كه او دربــاره رجــال حــديث قومش ادّعــا كرده از اين‌كه: متّهم به وضع و كذب ... در ميــان آن‌هــا پيــدا نمي‌شــود بـــرداريــم .
پس جمعي از كساني را كه به عنوان كذّاب و دروغ‌ساز شناخته شده‌اند، تاچه رسد آن‌ها كه متّهم هستند ، در اين‌جا مي‌آوريم و در برابر پژوهشگر قسمتي از موضوعاتي كه جز به‌خاطر طمع به دنيا و تقرّب به اهلش و يا كمك به پيروان عقائد باطله ساخته نشده قرارمي‌دهيم و حساب آنچه را كه اين دست‌هاي پليد خيانت‌گر به نام پيامبراكرم و سنّتش ساخته‌اند ، مي‌رسيم تا حقيقت پيشش آشكار گردد و جاي سخن‌برايش‌باقي‌نماند،اگر پيروهواي‌نفس‌نباشدكه ازراه راست‌منحرف‌وگمراه گردد.
قرآن ناطق (183)

سلسلـــه دروغگـــويـــان و حــديــث ســـازان

حرف الف
1ـ ابان (اباء) بن جعفر ابوسعيد بصري كذّاب است به نام پيامبراكرم حديث ســاختــه و بيش از 300 حــديث به نــام ابــوحنيفـه كــه هــرگـز آن‌هــا را نگفته بــود جعـل كرده است .(1)
2ـ احمدبن عبداللّه ابوالعزبن كادش ، متوفي در سال 556 ه از كساني است كه به كذب و دروغ‌سازي شهرت دارد . به گفته امثال او احتجاج نمي‌شود كرد و بزرگان درباره او مطالبي گفته‌اند . ابن‌عساكر گفته است كه : ابوالعز برايم گفته است: شنيدم كه مردي در حقّ علي حديثي ساخته و لذا من هم در حقّ ابوبكر حديثي ساختم، ترا به خدا آيا كاربدي كردم ؟!(2)
3ـ احمدبن محمّدبن غالب به اهلــي ابوعبداللّه ، متــوفي ، در ســال 275 ه غــلام خليــل از بـــزرگــان زهــاد در بغـــداد و كـــذّاب و دروغ‌ســاز بــــوده اســـت .
اميني مي‌گويد : جاي بسي شگفتي است ، مردي كه سيره و شرح حالش چنين است با مرگش بازارهاي «مدينة‌السلام» بسته و جنازه‌اش به بصره حمل و در آن‌جا دفن گرديد و قبه و بارگاهي روي آن بنا كردند، چنان‌كه در تاريخ بغداد والمنتظم ابن‌جوزي آمــده است .
4ـ اصبغ‌بن خليل قرطبي مالكي، متوفي در سال 272 ه حديثي در ترك بالابردن دست‌ها ساخته و مردم بر دروغش آگاه گرديدند . از احمدبن خالد نقل شده كه: او تصميم‌بركذب بررسول خدا نداشته، تنهانظرش‌اين بوده‌كه: مذهبش را تأييد كند .(3)
1- ميزان الاعتدال ، جلد 1 ، صفحه 10 ـ تذكرة‌الموضوعات ، صفحه 120 ـ اللئالي المصنوعة ، جلد 2 ، صفحه 13 .
2- لسان الميــزان ، جلد 1 ، صفحه 218 .
3- لسان الميزان ، جلد 1 ، صفحه 459 .
(184) قرآن ناطق
حــــــرف بـــــــاء
بــركــة بن محمــد حلبــي كــذّاب و حـــديث دزد و حــديث‌ســـاز اســـت . (1)
حـــرف جيـــم
5ـ جعفـــــربــــن‌ابـــان ، حــديث مـي‌ســـــاختـــه اســـت . (2)
6ـ جعفربن علي بن سهل ، حافظ ابومحمّد دوري دقاق ، متوفي درسال 330 ه ، كذّاب و فـاسـق است . (3)
حـــرف حـــاء
7ـ حسن بن شبل كرميني بخاري ، شيخ كذّاب و از جمله كسانــي است كه حديث مي‌ساخته است . (4)
8ـ حســن بن واصــل كــذّاب است و گفتــه شــده كه فــرزنــد پـــول است . (5)
9ـ حسين‌بن محمد برزي ، متوفي در سال 423 ه كذّاب است و يكي از مشايخ دروغگـــوي بغـــداد بــــوده است . (6)
10ـ حمادبن‌ابن يعلي ديلمي كوفي، شهير به حمادالرّواية ، متوفي در سال 155 ه كه مشهور به دروغ در روايت و شعر بوده، اشعاري مي‌ساخته و آن‌ها را به پيشينيان نسبت مي‌داده تا جائي كه گفته‌اند كه او شعــر را فــاسد كـرده است . (7)
1- ميزان الاعتدال ، جلد 1 ، صفحه 111 .
2- تــذكرة المـوضـوعات ، صفحه 113 .
3- تاريــخ بغــداد، جلـــد 7، صفحــــه 223 ـ ميـــزان الاعتــدال ، جلــد 1 ، صفحـــه 191 .
4- ميزان‌الاعتدال ، جلد 1 ، صفحه 229 .
5- اللئالـي المصنوعــة ، جلـد 2 ، صفحه 45 .
6- تاريــخ بغــداد ، جلــد 8 ، صفحــه 108 ـ ميـــزان الاعتـــدال ، جلـــد 1 ، صفحـــه 256 .
7- لسـان الميزان ، جلد 2 ، صفحه 352 .
قرآن ناطق (185)
حـــرف خـــاء
11ـ خـالدبن آدم ، كـــــذّاب است . (1)
12ـ خالدبن عمرو ابوسعيد اموي كوفي، از فرزندان سعيدبن‌عاص ، كذّاب و حديث‌سازبوده،احاديث نادرست و ساختگي از شَعْبَة و ديگران روايت كرده است .(2)
حـــــرف دال
13ـ داود بن ابـراهيم ، قــاضي قــزوين ، متــروك الحــديث و دروغگــوست . (3)
14ـ داودبن عمر نخعي ، كذّاب است. (4)
حرف راء و زاء
15ـ ربيـــع بــن بــدر ، كـذّاب اسـت .
16ـ رتن هندي ، شيخ دجّال و كذّابي كه ادعاي مصاحبت با رسول خدا را داشته در صـورتي كـه دروغ مي‌گفتـه و گفته شده كه او در سال 632 ه فــوت كرده است . (5)
17ـ زيادبن‌ميمون ثقفي فاكهي بصري، كذّاب و حديث‌ساز و سست حديث‌است .(6)
حـرف سين
18ـ ســـالم بــن عبـــــدالاعلــــي ، حـــديــث ســــاز بــــوده اســــــت .(7)
1- مجمـــع الـزوائـــد ، جلد 2 ، صفحه 164 .
2- تاريخ‌بغداد،جلد8،صفحه299،ميزان‌الاعتدال،جلد1،صفحه298،تهذيب،جلد3،صفحه109 .
3- ميــزان‌الاعتــدال ، جلـد 1 ، صفحــه 316 ـ اللئالــي المصنوعــة ، جلــد 2 ، صفحــه 159 .
4- ميزان الاعتدال ، جلد 1 ، صفحه 322 .
5- ميـــزان الاعتـــدال، جلـــد 1 ، صفحــه 336 ـ لســان‌الميــزان ، جلــد 2 ، صفحـــه 450.
6- ميـزان‌الاعتــدال ، جلــد 1 ، صفحـــــه 359 ـ اللئــالـــي ، جلــد 2 ، صفحـــــه 57 ـ 93.
7- تــذكـرة‌المــوضــوعـــــات ، صفحــه 62 ـ نصــب الرايــــة ، جلــد 4 ، صفحــــه 238 .
(186) قرآن ناطق
19ـ سليمان‌بن عمرو ابوداود نخعي، دروغگوترين افراد نسبت به رسول خدا و معروف به حديث‌سازي بوده گرچه در ظاهر آدم صالحي بود اما حديث‌ساز بوده است . خطيب گفته است: در بغداد افرادي بودند كه دروغ مي‌گفتند و حديث‌مي‌ساختند و ازآن جمله ابوداود نخعي بود .
و حاكم گفته است : من شكي در حديث سازيش با همه عبادت و ظاهرالصلاحيش ندارم و ديگري گفته است : او در عيــن حال ، از همه مردم شب‌زنده‌دارتر و روزه‌دارتــر بــوده اســت . (1)
حـــــرف شيــــن
20ـ شاد بن شير ياميان(2) ،حديث مي‌ساخته است .(3)
21ـ شـاه بن قرح ابوبكر حـديث ســاز بــوده است.(4)
حرف صاد و ضاد
22ـ ابوالعلاءصاعدبن‌حسن ربعي‌بغدادي لغوي ، صاحب كتاب «الفصوص» وارد اندلس شد و كتاب‌ها تأليف نمود و در سال 417 ه فوت كرد. او در مطالبي كه نقل مي‌كرده متّهم به دروغ بوده و لذا مردم كتابش را دورانداختند و هنگامي كه براي منصوربن‌عامر دروغش آشكار گرديد كتاب فصوصش را به دريا افكند ، زيرا به او گفتـه بـودند : آن چه كـه در آن كتـاب اســت دروغ و بــي‌اســــــاس اســـــت .(5)
1- تـاريخ بغــداد ، جلــد 9 ، صفحـــه 15 ـ نصــب‌الــرايـــــة ، جلـــــد 1 ، صفحـــه 191 .
2- دركتب‌رجال‌درباره‌اين‌اسم‌واسامي‌اي‌كه‌بعداذكرمي‌شوداختلاف‌هاي زيادي به‌چشم مي‌خورد .
3- تذكـرة الموضوعـــات ، صفحـــه 3 .
4- اللئالـي المصنوعــة ، جلد 2، صفحه 239 .
5- وفيـات الاعيـان ، جلـد 1 ، صفحــه 287 ـ البدايــة و النهايــة ، جلــد 12 ، صفحـــه 21 .
قرآن ناطق (187)
23ـ صالــح بــن حســان بصــري كـذّاب اســت .(1)
24ـ ضحاك‌بن حمزه منبجي، حديث مي‌ساخته و تمام حديث‌هايش از لحاظ متن و يا از لحاظ سند نادرست است . (2)
حرف طاء و ظاء
25ـ طلحة‌بن زيد ـ در لئالي سيوطي يزيد آمده كه فكر مي‌كند تصحيف شده باشد ـ ابومسكين الرقي حديثش جدا نادرست است و نمي‌شود با خبرش احتجاج كرد او بد حديث و حديث‌ساز بوده است . (3)
26ـ ظبيان بن محمد حِمَّصِيّ ، كذّاب است و نمي‌شود با حديثش احتجاج كرد . (4)
حــرف عيــــن
27ـ عــاصم بن سليمــان ابوشعيب تميمي بصــري، كذّاب و متــروك الحديث و حـــديث‌ســــــــاز اســــت . (5)
28ـ عبدالرحمن‌بن عبداللّه بن عمر حفص عمري ، كذّاب ، متروك الحديث و احاديثش غيــرقــابل احتجـــاج است . (6)
29ـ عبدالعزيزبن‌حارث ابوالحسن تميمي حنبلي ، متوفي در سال 371 ه كه از رؤســـاي حنبلي‌هــا بــوده دو حديث در سنــد امام احمــد وضــع كـــرده است .
ابن زرقوية گفته است : اصحاب حديث اين كار را بر حارث انكار كرده و در محضر حاكم اين مطلب را عليه او نوشته‌اند ، دارقطني و ابن شاهين و ديگــران چنيــن مطلبـــي را نــوشتــــه‌اند . (7)
1- تـــذكرة الموضوعـــات ، صفحه 7 .
2- ميزان الاعتــدال ، جلــد 1 ، صفحه 470 .
3- تــاريخ شــام ، جلــد 7 ، صفحه 65 .
4- ميــزان الاعتـدال ، جلـد 1 ، صفحــه 481 .
5- ميـــزان الاعتــدال ، جلــد 2 ، صفحـــه 2 ـ لســان الميـــزان ، جلـــد 3 ، صفحــــه 218 .
6- نصـب الـراية ، جلـد 1 ، صفحـه 60 .
7- تاريــخ بغـداد، جلــد 10 ، صفحــه 462 ـ ميـــزان‌الاعتــــدال ، جلــد 2 ، صفحـــه 134 .
(188) قرآن ناطق
30ـ عبداللّه بــن محمد البلــوي ، صــاحب رحلــة شــافعـــي ، كــذّاب است .(1)
31ـ عثمان بن عبداللّه مغربي ، حديث‌ساز و دروغ‌گو بوده است . (2)
32ـ عمربن اسماعيل بن مجالد همداني، كذّاب و خبيث و مرد بد و متروك الحديث دزد بوده است .(3)
33ـ عمروبن خليف ابوصالح خناوي ، كه ابن‌حبان گفته است: او حديث مي‌ساخته است و از حديث‌هاي ساختگيش اين است كه ابن‌عباس گفته است كه: رسول خدا فرموده است: وارد بهشت شدم گرگي را در آن‌جا ديدم و گفتم: آيا در بهشت و گرگ ؟ گرگ در جواب گفت: چون من پسر پاسبان و پليسي را خورده بودم، ابن عباس گفت: اين توفيق به خاطر خوردن پسر پليسي نصيب گرگ شده و اگر خود پليس را مي‌خـــورده طبعــــا در عليّيــــن جــــاي داده مــي‌شـــــد!! (4)
حــرف غيـــن
34ـ غنيم (غنم) بن سالم يكي از دروغگويان معروف است ثقه و امين نيست ، ابن‌حبان گفته است: او چيزهاي عجيب و ساختگي زياد روايت كرده است كه خوشم نمي‌آيد آنها را نقل كنم تا چه رسداحتجاج به آن‌ها و ابن‌حجر گفته است براي او از انس نسخه ساختگي است .(5)
35ـ غيــاث بــن ابــراهيم نخعــي كوفي كــذّاب و خبيــث و حــديث‌ســاز است .
حرف فـاء
36ـ فضل بن جبــار كـذّاب است. (6)
37ـ فضل بن عيسي ، كذّاب است. (7)
1- البداية والنهاية ، جلد 2 ، صفحه 77 .
2- تــذكرة الموضوعــات ، صفحــه 54 ـ 58 .
3- تاريخ‌بغداد، جلد11، صفحه 204 ـ ميزان الاعتدال ، جلد 2 ، صفحه 250 .
4- تذكرة الموضـوعــات ، صفحه 46 ـ ميزان‌الاعتدال ، جلد 2 ، صفحه 287 .
5- ميزان‌الاعتدال، جلد 2 ، صفحه 323 ـ لسان‌الميزان ، جلد 4 ، صفحه 421 .
6- مجمع الزوائد ، جلد 2 ، صفحه 112 .
قرآن ناطق (189)
حرف قاف
38ـ قـاسم بن ابـي سفيان ، محمد ابوالقـاسم معمـري ، متـوفي در سـال 228 ه خبيــث و كـــذّاب بــــوده اســـت.(1)
39ـ قاسم بن‌عبداللّه بن عمربن حفص بن عاصم بن عمر بن خطاب مدني، كذّاب و حـــديــث ســـاز بــــوده اســت . (2)
حرف كاف
40ـ كادح بن رحمة ، كذاب است . (3)
41ـ كثيــر بــن مــروان ابـــو محمــد شــامي، كــذّاب و نــاكس بــوده و در حـــديثش دروغ مي‌گفتـــه و لـــذا بـــه آن احتجـــاج نمـــي‌شــــود كــــــرد.(4)
حرف لام
42ـ لاحق بن حسين ابوعمرو (بن عمر) مقدسي، متوفي در سال 484 ه ادريسي درباره‌اش گفته است : او كذّاب و تهمت زننده و از ناحيه ثقات حديث‌ساز بوده و روايات مرسل را مسند مي‌كرده و از كساني كه از آن‌ها چيزي نشنيده بوده حديث مي‌كرده و نسخه‌هائي براي مردمي كه اسامي‌شان در زمره راويان حديث، شناخته نشده ساخته است مثل : طرغال و طربال و كركدن و شعبوب و امثال اين‌ها و در عصرما مانند او در كذب و وقاحت با كمي درايت كسي را نديده و نمي‌شناسيم و با خطش برايم بيش از 50 جزء از حديثش را نوشته است و البته يادداشت احاديثش براي اين بوده كه ساختگي‌ها و اسناد مراسيل و مقطوعاتش را بدانم و با اين حال
1- اللئالي المصنوعة ، جلد 2 ، صفحه 167 .
2- تاريخ بغداد ، جلد 12 ، صفحه 425 .
3- ميزان‌الاعتدال جلد 2 ، صفحه 339 . تهذيب التهذيب ، جلد 8 ، صفحه 320 .
4- ميــزان الاعتـــدال ، جلد 2 ، صفحه 351 ـ اللئـــالي ، جلد 1 ، صفحه 106 .
5- تـاريخ بغداد، جلد12 ، صفحه 482 ـ ميـزان الاعتدال ، جلد 2 ، صفحه 356 .
(190) قرآن ناطق
ديديم كه بعداز مفارقت با ما و خارج شدن از سمــرقند احــاديث را ساخته است .(1)
حرف ميم
43ـ مأمون بن احمد سلمي هروي، دجال و حديث‌ساز بوده مطالب نادرست و فضيحــت‌آوري روايـــت كـــــرده است . (2)
44ـ محمد بن ابان رازي ، دجّال و كذّاب و حديث‌ساز بوده و خوب هم نمي‌توانست بسـازد.(3)
45ـ محمدبن حسن شيباني، مصاحب ابي‌حنيفة ، متوفي در سال 189 ه كه يحيي بن معين و احمد گفته‌اند كه او كذّاب است . (4)
46ـ محمد بن عبدالواحد ابوعمر زاهد، غلام ثعلب، متوفي در سال 345 ه كه خطيب درباره‌اش گفته است: او چنان بود كه اگر مرغي مي‌پريد، مي‌گفت: ثعلب از ابن اعرابي ماحديث كرده، آنگاه چيزي در اين‌باره مي‌گفت و امّا از لحاظ حديث، جميع شيوخ ما را ديديم كه حديث او را توثيق و تصديق مي‌كردند و رئيس الرؤسا، به من گفت: بسياري از احاديث ابوعمر كه مورد استنكار قرارگرفته و در كتب اهل علم، دروغ شمرده شده ديده‌ام . براي او كتابي است به نام «غرائب الحديث» كه آن را بر اساس مسند احمد نوشته و چه نيكو نوشته است و نيز داراي جزوه‌اي است كه در آن جميع احاديثي كه در فضائل معاويه روايت شده ، گرد آورده است و هركدام از اشراف و كتاب را كه احاديث را بر آن‌ها قرائت مي‌كرده ابتدا، از اين جزوه آغاز مي‌نموده و آن‌ها را نسبت بــه آن معــاف نمــي‌داشتــه اســت .
ابن نجّار گفته است : ابوعمر زاهد، جزوه‌اي در فضائل معاويه تهيه كرده كه اكثر
1- تاريـخ بغـــداد ، جلـــد 2 ، صفحـــه 344 و جلـــد 14 صفحــــــــه 100 .
2- ميزان‌الاعتدال ، جلد 3 ، صفحه 4 .
3- لسان‌الميزان ، جلد 5 ، صفحه 33 .
4- تاريخ بغداد، جلد 2 ، صفحه 181.
قرآن ناطق (191)
مطالبش نادرست و ساختگي است . (1)
اميني مي‌گويد: ابن نجار، در رأيش ، راه انصاف نپيموده ، بلكه درست همان است كه فيروزآبادي در «سفر السعاده»اش و عجلوني در «كشف الخفاء» آورده‌اند كه: هيچ حديث صحيحي در فضيلت معاويه نيامده است . و اين جزوه (ابوعمر) خواننده محترم ، ارزش گفتار خطيب را كه گفته است: «و اما از لحاظ حديث پس ديديم ...» مي‌يابد كه چگونه شيوخ ما، مردي را كه چنين جزوه‌اي درباره معاويه تهيّه كرده است، تــوثيـق و تصـديق مي‌كنند؟!
47ـ مهلب بن ابي صفرة ظالم بن سراق ازدي ، متوفي در سال 83 ه مكني به ابوسعيد عيبي جز دروغ نداشته است و درباره‌اش گفته شد: هماره دروغ مي‌گفته است و او والي خراسان بوده و 5 سال در آن ولايت داشته است. ابن قتيبه در «المعارف» صفحه 175 چنين گفته: ولي ابوعمر صاحب «الاستيعاب» گفته است: او ثقة است و كسي كه او را با دروغ عيب گرفته وجهي ندارد ، زيرا او درجنگ با خوارج احتياج به دروغ گفتن داشته و آنان روي خشم و كينه او را به‌دروغ نسبت داده‌اند.(2)
اميني مي‌گويد: جناب ابوعمر ، دروغ گفتن مهلب را با اين بيانش تثبيث كرده، نهايت آن كه آن را به خاطر نيازي كه در جنگ داشته ، تجويز كرده است و اين همان رأي معـــاويه است كه فتـــح ايـــن بــــاب كــــــرده اســـت !!
حــرف نــون
48ـ نافع بن هرمز ابوهرمز جمال ، كذّاب و حديث‌ساز است . (3)
49ـ نعيم بن حماد ابوعبداللّه اعور، يكي از پيشوايان است كه در سال 228 ه فوت
1- تاريخ بغداد ، جلد 2 ، صفحه 357 ـ لسان الميزان ، جلد 5 ، صفحه 268 .
2- الاصابــة ، جلد 3 ، صفحه 536 .
3- ميــزان الاعتــدال ، جلــد 3 ، صفحـه 227 ـ تذكرة‌الموضوعات، صفحه 51 .
(192) قرآن ناطق
كرده است . ازدي گفته است: او در تقويت سنّت، حديث مي‌ساخته و حكايات نادرستي در مذمت نعمان كه همه آن‌ها دروغ بوده تنظيم مي‌كرده است .(1)
50ـ نـوح بن ابي مريم يزيد ابو عصمة ، متوفي در سال 137 ه شيخ كذّاب بوده و همانند معلي بن‌هــلال ، در فضــائل قـرآن وضع نموده است .
حاكم گفته است : او كسي است كه احاديث فضائل قرآن ساخته است و احاديث فضيلت سوره‌هاي قرآن، صد و چهارده حديث است كه همه آن‌ها دروغ مي‌باشد . (2)
حــرف هـــاء
51 ـ هـــــارون بـــن حبيــب بلخــي ، كـــذّاب اســــت . (3)
52ـ هبة‌اللّه بن مبارك بغدادي حنبلي ، متوفي در سال 509 ه يكي از حفاظ دروغگو بوده ، ولي آفتي‌در حديث‌سازي به شمار مي‌رود كه دروغش پيش ائمه حديث آشكار گرديده است . (4)
53ـ هيثم بن عدي طائي متوفي در سال 207 ه كذّاب و ناكس است و كنيزش درباره او گفته است: مولايم تمام شب را شب‌زنده‌داري مي‌كرده وقتي‌كه صبح مي‌شده مي‌نشسته و دروغ مي‌گفته است .(5)
حـــــرف واو
54ـ وليــد بــن عبداللّه بن ابي ثور همــداني كــوفي ، متـوفي در ســال 172 ه
1- ميزان الاعتدال ، جلد 3 ، صفحه 241 ـ شذرات الذهب ، جلد 2 ، صفحه 67 .
2- ميزان الاعتدال ، جلد 3 ، صفحه 187 ـ اسني المطالب ، صفحه 20 ـ 110 .
3- ميــــــــزان الاعتـــــــــدال ، جلـــــــــــد 3 ، صفحـــــــــــــه 247 .
4- المنتظــم ، جلد 9 ، صفحــه 183 ـ شذرات الذهــب ، جلد 4 ، صفحه 26 .
5- تاريخ بغــداد، جلد14 ، صفحه 52 ـ ميزان الاعتدال ، جلد 3 ، صفحه 265 .
قرآن ناطق (193)
نـــزيل بغــداد، كــذّاب و نــاكس است . (1)
55ـ وهب بن وهب قاضي ابوالبختري قرشي مدني ، متوفي در سال 199 يا 200 ه دروغگوترين افراد، كذاب، خبيث ، دجال ، دشمن خدا و حديث‌ساز بوده است و تمام شب را حديث مي‌ساخته كه سويد بن عمروبن زبير، درباره‌اش چنين گفته است: « ما ابن وهب را هنگامي كه براي ما از پيامبر اكرم حديث مي‌گفته چنان يافتيم كه دين و پرهيزگاري را ضايع مي‌كرده ، رواياتي كه همه‌اش دروغ و افتراء بوده روايت مي‌كرده است، اف بــر وهــب و چيــزهائي كه روايت كــرده و گــردآورده اســت » .
ابن عدي گفته است : ابوالبختري ، از دروغگويان و حديث‌سازان است و در هرحديثي كه روايت مي‌كرده سندهاي دروغ برايش مي‌ساخته و به نام ثقات آن‌ها را جا مي‌زده است . (2)
حــرف يـــــــاء
56ـ يحيي بن ابي انيسه جزري رهاوي ، متوفي در سال 146 ه كذاب و متروك الحــديث است . (3)
57ـ يحيي بن هاشم غساني سمسار ابوزكريا ، كذاب و دجال اين امت بوده، حديث مي‌ساخته و حديث دزد بوده است . (4)
58ـ يعلي بن اشدق ابوالهيثم عقيلي حراني، كه در زمان حكومت رشيد زنده بوده كذاب و ناكس است. حديثش نوشته نمي‌شود، برايش احاديثي وضع كردند، او به‌آن‌ها حديث مي‌كرده و نمي‌دانست ، ابن‌عدي گفته است : از ابي‌سمر به من رسيده كـه گفت بـه يعلي گفتــم : عمــويت از پيامبر چه شنيــد؟ گفت: جـامع سفيـان و
1- تــاريخ بغـداد ، جلـد 3 ، صفحه 271 ـ الاصــابة ، جلــد 2 ، صفحه 159 .
2- تاريخ بغداد، جلد13، صفحه 454 ـ ميزان الاعتـدال ، جلد 3 ، صفحه 278.
3- ميزان الاعتدال ، جلد 3 ، صفحه 283 ـ اللئالي ، جلد 2 ، صفحه 15 ـ 145 .
4- تاريخ بغداد ، جلد 14 ، صفحه 164 ـ تذكرة الموضوعات ، صفحه 57 ـ 101 ـ 104 ـ 110 .
(194) قرآن ناطق
مــوطأ مـالك و چيــزي از فــوائد را .

حديث‌سازي

اين‌ها كه برشمرديم ، قطره‌اي از دريا و مشتي از خروار بود كه شايد خواننده محترم آن را زياد و بزرگ بداند . غافل از اين‌كه، وضع حديث و كذب بر رسول خدا و ثقات از صحابة و تابعان ، پيش بسياري از علماء اهل سنّت ، منافاتي با زهد و پرهيزگاري ندارد بلكه آن را شعار صالحان و عامل تقرّب به سوي خدا مي‌دانند ! و اين‌جا است كه يحي‌بن‌سعيد قطان گفته است : « صالحان را در چيزي دروغگوتر از آن‌ها در حديث نديديم » (1) و نيز از او نقل شده كه : «دروغ را در كسي بيشتر از آن كه منسوب به‌خير و زهداست نديدم» (2).
و قرطبي در «التذكار» صفحه 155 گفته است: «التفاتي به آن احاديث دروغ و اخبار نادرستي كه حديث‌سازان درباره فضيلت سوره‌هاي قرآن و ديگر اعمال ، ساخته‌اند نبايد كرد، زيرا آن‌ها چنين عملي را به عنوان قصد قربت و پاداش آخرتي انجام داده‌اند كه از اين راه، مردم را ترغيب به اعمال نيك نمايند، چنان‌كه از ابي‌عصمه نوح‌بن‌ابي‌مريم مِرْوَزِيْ و محمدبن عُكاشَه كرماني و احمدبن عبداللّه جويباري و ديگــران روايت شـده است .
به ابي‌عصمه گفته شد: از كجا از عِكْرِمَة ، از ابن‌عباس، در فضيلت يكايك سوره‌ها مطالب نقل كرده‌اي ؟ او در جواب گفت: من ديدم مردم از قرآن اعراض كرده و سرگرم به فقه ابي‌حنيفه و مغازي محمدبن‌اسحاق شده‌اند، از اين رو، اين روايات را به عنوان عمل خداپسندانه ساخته‌ام!
باز قُرْطُبِيّ در صفحه 156 همان كتاب چنين ادامه مي‌دهد: حاكم و ديگر از شيوخ
1- مقدمه صحيح مسلم .
2- اللئالي المصنوعه سيوطي ، جلد 2 ، در خاتمه كتاب.
قرآن ناطق (195)
محدثين، آورده‌اند : به مردي از زهاد كه اقدام به وضع حديث ، در فضيلت قرآن و سوره‌هاي آن نموده بود، گفته شد: چرا چنين كردي؟ او در جواب گفت: ديدم مردم ، از قرآن كناره گرفته‌اند خواستم بدين‌وسيله آنان را ، به آن ترغيب نمايم. آن‌گاه به او گفته شد: پس با گفته رسول خدا: «كسي‌كه از روي عمد بر من دروغ بگويد جايگاهش آتش خواهد بود» چه كردي ؟ در جواب گفت من برخود او نگفته‌ام بلكه به نفعش حــــديــث ســـاختــم !!
و او در برحذر داشتن مردم از حديث‌سازي گفته است : و بزرگ‌ترين آن‌ها از لحاظ ضرر كساني هستند كه منسوب به زهد بودند، ولي به خيال اين‌كه حديث‌سازي كار خوبي است اقدام به آن نموده‌اند و مردم نيز به خاطر اطميناني كه به آن‌ها داشته‌اند ســاخته‌هاي آنــان را پذيرفته‌اند ، آنان گمراه بودند و ديگران را نيز گمراه كردند .
بنابراين ، گويا دروغ و تهمت و گفتار نادرست از كارهاي زشت نبوده و درآن كــوچك‌تــرين منقصتــي وجود نداشته و با فضائل نفساني و كرامت انساني منــافــاتي نــــــدارد!!

روايات در مدح ابوحنيفه

مردمي را مي‌بيني كه رواياتي را در مناقب ابي‌حنيفه ، به نام رسول خدا مي‌سازند از قبيل روايت: «به زودي بعد از من مردي مي‌آيد كه نامش نعمان‌بن ثابت و كنيه‌اش ابوحنيفه است كه دين خدا و سنّتم را با دست‌هايش زنده خواهد كرد» .(1)
و روايت : «در هر قرني از امتّم پيشرواني هستند، و ابوحنيفه پيشرو زمان خويش است» كه خوارزمي در كتابش «مناقب ابي حنيفه» جلد 1 ، صفحه 16 با همين لفظ آن را آورده است و در جامع مسانيد ابي‌حنيفه جلد 1 ، صفحه 18 اين‌طور است: و
1- خطيب بغدادي در تاريخش ، جلد 2 ، صفحه 289 ، از طريق محمدبن‌يزيد مستملي كذاب و حديث‌ساز آن‌راآورده و گفته است : آن ساختگي و باطل است .
(196) قرآن ناطق
«ابوحنيفة پيشرو اين امت است » .
سند اين روايت از ناحيه ابن الهيعه ، متوفي در سال 174 ه از رسول خدا، از طريق حامد بن‌آدم كذّاب ، كه جوزجاني و ابن‌عدي او را تكذيب كرده‌اند، رسيده است در صورتي كه احمد سليماني او را در زمره كساني‌كه ، مشهور به حديث‌سازي هستند شمــرده و ابن معيــن گفته است: او كــذّاب است، خــدا لعنتش كنــد .

گفتــاري در مــذمّت ابوحنيفـه

و در برابر اين حديث‌سازان و گزاف‌گويان ، افرادي به مقابله برخاسته، امامشان را مورد طعن و لعن و حمله و تكذيب قرارداده‌اند كه متأسفانه مقام، گنجايش آن را نداردكه فرازهاي مهم‌آن را ذكرنمائيم ، تاچه رسد به همه آنچه را كه در اين‌باره آگاهي داريم، در اين‌جــا بياوريم و تنهــا به گوشه‌اي از آن اظهــارنظرها اكتفــاء مي‌كنيم :
عبدالبر (1)گفته است : از كساني‌كه ابوعبداللّه محمدبن اسماعيل بخاري، (صاحب صحيح) در كتابش به عنوان ضعفاء و متروكين مورد طعن قرارداده ابوحنيفه نعمــان‌بن ثــابت كــوفــي است .
نعيم‌بن حماد گفته است: يحيي بن سعيد و معاذ، از سفيان ثوري شنيده‌اند كه مي‌گفت: گفته شده: ابوحنيفه دو بار از كفر توبه داده شد .(2)
و نعيم از فزاري نقل كرده است كه : پيش سفيان‌بن عُيَيْنَة بودم، خبر آوردند كه ابوحنيفه مرده است . او گفت: خدا لعنتش كند كه ريسمان اسلام را گسسته است و در اسلام، فرزندي‌بدترازاو پديدنيامده‌است.اين‌چيزي‌است‌كه‌بخاري آن‌راذكركرده است .
و احمــد بن حنبل گفته است : ابوحنيفه دروغ مي‌گفته و سزاوار است كه از
1- «الانتفـاء في فضائـل الثلاثـة الائمـة الفقهـاء»: مالـك و شافعـي و ابـي حنيفه ، صفحــه 149 .
2- خطيب بغدادي در تاريخش جلد 13 ، صفحه 379 ـ 384 توبه دادن ابي‌حنيفه را از كفر از جمـع كثيــري آورده و از شريـك حكايـت كـرده كه گفته است: اين مطالب را از اندرونش دانستم .
قرآن ناطق (197)
اصحــــــاب ابي‌حنيفــه چيـــــزي روايـــت نشـــود . (1)

گفتـــاري دربــاره ديگـــر پيشــوايـان اهـل سنّـت

و از احمدبن حسن تِرْمِذَيّ، آمده است كه : در روضه مباركه بودم ، چرتم گرفت، رسول خدا تشريف آورد، به سويش شتافتم و عرض كردم: يا رسول اللّه ، اختلاف در دين زياد شده، درباره رأي ابي‌حنيفه چه مي‌فرمائيد؟ فرمود: اف بر او دستش شكسته باد. عرض كردم : درباره رأي مالك چه مي‌فرمائيد ؟ دستش را بالا برد و پائين آورد و فـرمـود: رسيـد و خطـا كـرد، گفتم: درباره رأي شافعي چه مي‌فرمائيد ؟پدرم فداي پســـر عمـــــم ، كــــه سنّتـــم را احيــــاء كــــــرد! (2)
و نيز او گفته است: رسول خدا را در خواب ديدم، گفتم: يا رسول اللّه، آيا اختلافي كه در ميان مردم است نمي‌بيني ؟ فرمود: اختلاف در چي؟ گفتم: اختلاف درباره ابوحنيفه و مــالك و شــافعي . فرمود: اما ابوحنيفــه كه نمي‌شنـاسمش و امــا مالك كه دانش را نــوشتــه است و امــا شـــافعــي پــس از مــن اســت و بــه ســــوي مــن . (3)
و مي‌بيني ، كه پير و داغ ابي‌حنيفه ، براي تقرب به امامش از طريق ابوهريرة، به نام رسول خدا چنين مي‌سازد : «به زودي در امتم مردي پيدا مي‌شود كه نامش ابوحنيفه است و او چراغ امتم هست و به زودي در امتم مردي پيدا مي‌شود كه نامش محمـد بن ادريس اسـت ، فتنـه او بر امتـم بيش از فتنه ابليس است و در تعبير ديگر : « فتنــه‌اش زيــانبارتر اســت بــر امتــم از ابليــس » .(4)
و مالكي‌ها ، پندارهاي ديگري را مي‌آورند و روايتي را كه بعضي، به نام رسول
1- تاريـخ بغــداد ، جلد 7 ، صفحه 17 .
2- تاريــخ بغــداد ، جلـد 6 ، صفحه 69 .
3- تاريخ بغداد ، جلد 4 ، صفحه 231 .
4- خطيب در تاريخش ، جلد 5 ، صفحه 309 اين حديث را آورده و آن را از بدترين چيزهائي كه بورقي محمدبن سعيد كذاب ، متوفي در سال 318 ه بر ثقات وضع كرده شمرده است و عجلوني در كشف‌الخفاء ، جلد 1 ، صفحه 33 و سيوطي در لئالي، جلد 1 ، صفحه 237 نيز، آن را از موضوعات دانسته است .
(198) قرآن ناطق
خدا ساخته‌اند، روايت مي‌كنند: « اگر مردم، تمام كره‌زمين را بگردند اعلم از عالم مدينه نمي‌يابند» (1)و آن را تطبيق بر مالك‌بن انس مي‌نمايند .

فهــرست احــاديث ســاختگي و دگــرگــون شــده

انسان پژوهشگر، مي‌تواند از آن احاديث ساختگي و دگرگون شده كه در سلسله دروغ‌گويان آمده، فهرستي اتخاذ و از اين رهگذر ، به حساب ديگر اين نوع احاديث كه در مواضع مختلف كتب و مسانيد اهل سنّت پراكنده است، آگاهي حاصل نمايد، اگرچه تمام بلكه قسمت عمده آن را نمي‌تواند بشناسد ، زيرا كتابي كه اسامي حديث‌سازان و ساخته‌ها و بافته‌هايشان را نوشته و محصور كرده باشد در دست نيست و آنچه كه در شرح حال عده كمي از آن جمعيّت زياد، يافت شده از گوشه و كنار تاريخ است كه دســت تصــادف بـــراي مــا حفــظ كــــــرده اســت .
و اينك فهرست گروهي ازآن حديث‌سازان و بافتـه‌هـايشــان ، ذيــلاً آورده مي‌شـود :
ابوسعيد ابــان بن جعفـــر، بيش از 300 حـــديـث ســـاختــــه است .
ابوعلي احمد جويباري و دو فرزند او عُكاشَة و تميم ، بيش از 000/10 حديث ساخته‌اند .
احمدبن‌محمدقيسي، كه‌شايدبه‌نام پيشوايان، بيش از 000/30 حديث ساخته است . احمدبن محمد باهلي ، احـاديث مـوضـوعه‌اش ، بيش از 400 ســــاختــــه اســــت .
احمدبن محمد مروز ، به نام افراد مورد اعتماد، بيش از 000/10 حديث پائين و بالا كرده‌است .
احمـــــد ابــوسهــل حنفـــــي ، احــــاديـث دروغــــش 500 اســـت .
1- ابن‌الحوت ، در اسني المطالب صفحه 14 آن را از موضوعات شمرده و گفته است: تنها از مالكي‌ها آن را شنيده‌ام و در جائي نديده‌ام .
قرآن ناطق (199)
بشربن‌حسين اصفهاني، داراي نسخه ساختگي است كه در آن 150 حديث است .
بشــربن عــون، داراي نسخــه ساختگــي است كـه در حدود 100 دارد .
جعفـربن زبير به نــام رســول خــدا 400 حديث وضع كـــــرده است .
حارث بن اســامة ، احــاديث ساختگيش در حدود 30 حديث بـوده است .
حســن عــدوي، بيش از 1000 حــديث ســـاختگي روايت كــرده است .
حكــم بن عبــداللّه ابــوسلمــة ، در حــدود 50 حديث ساختــه اســـت .
دينارحبشي، ازانس، در حدود 100 ساخته است . (1)
زيــدبــن حســن 40 حـــديث ســاختــه است .
زيدبن رفاعة ابوالخير ، داراي 40 حــديـث است .
سليمان‌بن عيسي 20 و چند حديث ساخته است.
شيخ‌بن‌ابي خالد بصري 400 حديث ساخته است . صالح‌بن‌احمد قيراطي ، شايد بيش از 000/10 حــديث پـائين و بـــالا كرده باشد .
عبدالرحمن‌بن‌داود،داراي 40حديث‌ساختگي‌است .
عبــدالــرحيــم فــاريــابــي ، بيش از 500 حــديث ســـــاختــه است.
عبدالعزيز ، ساخته‌ها و دگرگون كرده‌هايش 100 حـــــديــث اســـــت .
عبدالكريــــم بــن ابـــي‌العوجـــاء 4000 حديـــث ساختـــه اســــت .
عبداللّه قزويني ، به نام شافعي، در حدود 200 حديث ســاختـــه اســت .
عبداللّه قدامي، به نام مالك ، بيش از 150 حديث پائين و بالا كرده است .(2)
عبداللّه روحــي ، بيش از 100 حــديث سـاختگي روايـت كـــرده است .
عبـــدالمنعم بيش از 200 حــــــديث دروغ روايـــت كــــــرده است .
عثمان‌بن‌مقسم،ازروايات‌ناشنيده‌اي‌كه‌پيش‌شيبان‌داشته000/25حديث‌بوده‌است.
1- ابن عدي گفته است: مي‌تواند از او بيست هزار حديث كه همه آن‌ها دروغ است روايت كند .
2- لســـــان الميـــــزان ، جلـــــد 3 ، صفحـــــــه 336 .
(200) قرآن ناطق
عمــــر بــــــن شــاكــر ، داراي 20 نسخـــــه محفــــــوظـه اسـت .
محمـــد بن عبدالـرحمن بيلماني 200 حديث دروغ ، روايت كرده است .
محمـــد بن يونس كـديمي ، بيش از 1000 حـــديث ســاختـــه اسـت .
محمــد بن عمر واقدي 000/30 حديث كه اصل ندارد روايت كرده است .
مُعَلّــي (1)بن عبــدالرحمن واسطي 90 حديث وضــع كـــرده‌اســـت .
ميسرة‌بن‌عبد ربّه بصري 40 حديث ساخته است. نوح بن ابي مريم، در فضيلت ســــوره‌هــا 114 حـــــديث ســــاختــــــه است .
هشام‌بن‌عمار 400 حديث دروغ روايت كرده است.
مجموع احاديث ساختگي و دگرگون شده اينان 684/98 حديث خواهد بود و به آن اضـــافه كنيــــد ، احــاديثــي را كه از افــــراد زيــــر دورانــداختــــــه شـــــده:
عبــــاد بصــــري 000/60 حديـــــــــــــــــث
عمـــــربــن هــــــــارون 000/70 حديــــــــث
عبــداللّه رازي 000/10 حديث
ابــن زبــاله 000/100 حديث
محمدبن حميد 000/50 حديث
نصــــــــــر 000/20 حديث
كه مجموع احاديث اين عده 684/408 خواهد شد.
و براي شخص بحث كننده، مخفي نخواهد بود كه اين عدد، نسبت به آن همه احاديث ساختگي، كه دست‌هاي جنايتكارانه ساخته‌اند ، بسيار ناچيز خواهد بود. (2)
1- در بعضي از مصادر، به جاي آن «يَعْلي» ضبط شده است .
2- تفضيل‌آنچه‌كه دراين فهرست‌آمده، درشرح‌حال رجال‌آن درسلسله دروغ‌گويان بيان شده‌است .
قرآن ناطق (201)

مشكل ثقه و ثقات

اينها كه گفته شد ، مربوط به كساني است كه پيش عامه به آن‌ها و گفتار و حديثشان اعتمادي نيست . و امّا كسي كه به نظر آن‌ها مورد اعتماد است تازه خود مشكل بسيار مهم و غيرقابل حلّ ديگري است كه خواننده محترم را در بهت و حيرت قرار مي‌دهد و آن اينكه منظور از ثقه و رأي مورد اعتماد چيست ؟ از كجا حاصل مـي‌شـود و چــه خصلتــي بـا آن منـاقض است ؟
بيا با من تا تاريخ جمعي از كساني كه تصريح به ثقه بودن آن‌ها شده (در صــورتي‌كــه اثــري از اعتمــاد در آن‌هــا ديـده نمـي‌شــود) بخــوانيم ، مــاننــد:
1 ـ زيادبن‌ابيه ، كسي كه آن‌همه جرائم و جنايات مهم را در تاريخ مرتكب شده ، خليفة بن خياط او را از زهـاد شمـرده و احمد بن صـالح ، او را متّهم به كذب نمي‌داند .
2 ـ عمـر بـن سعـد بـن ابي وقـاص ، قـاتل امـام حسين عليه‌السلام كـه عجلي او را ثقه و مــــورد اعتمــــاد مــي‌دانــــد .
3 ـ عمران بن حطان، رئيس خوارج، صاحب شعر معروف ، درباره ابن ملجم مرادي :
يا ضَرْبَةً مِنْ تَقِيٍّ ما اَرادَ بِها اِلاّ لِيَبْلُغَ مِنْ ذِي الْعَرْشِ رِضْوانا
اِنّي لاََذْكُرْهُ حينا فَاَحْسِبُهُ اَوْ فِي الْبَرِيَّةِ عِنْدَ اللّهِ ميزانا
« اي ضربتي كه از پرهيزكاري صادر شده و از آن جز رسيدن به رضوان و خشنودي خدانظري نداشته است ، من هرگاه كه آن را ياد مي‌آورم فكر مي‌كنم كه او پيش خدا از لحاظ پاداش از همه مردم پرپاداش‌تر است » .
چنيــن فــردي را عجلــي تــوثيــق كــرده و بخــاري از رجــال صحيحــش قــــــرار داده و از او حـــديث نقـــل كــــــرده اســـت .
حزير بن عثمان كسي كه در مسجد نماز مي‌خواند و از آن خارج نمي‌شد تا هر روز هفتاد بار علي را لعن كند . اسماعيل بن عياش مي‌گويد : با حريز از مصر تا مكه رفيق راه شدم ، او در بين راه علي را سب و لعن مي‌كرد و به من مي‌گفت : اين كه مردم از رسول خدا روايت كرده‌اند كه به علي فرموده است : « تو نسبت به من به منزله هارون
(202) قرآن ناطق
نسبت به موسي هستي » درست است اما شنونده خطا كرده است ، گفتم : چطور ؟ گفت : بيان رسول خدا چنين بوده : « تو نسبت به من به‌منزله‌قارون نسبت به‌موسي هستي » گفتم : از كي چنين روايت مي‌كني ؟ گفت : از وليد ابن عبدالملك شنيدم كه آن را روي منبر چنين روايت مي‌كرد .(1) بخاري و ابو داود و ترمذي و ديگران به حديث چنين شخصي احتجاج كرده‌اند و در رياض النضرة جلد 2 صفحه 216 آمده است كه او ثقــه و مــورد اعتمــاد است و ليكــن علــي را دشمــن داشتــه خـدا دشمنش باد .

احاديثي كه به نام رسول خدا ساخته‌اند

ما ، در اين‌جا تصميم داريم : نمونه‌هايي از چيزهايي كه دست‌هاي اين دروغ‌گويان و حديث‌سازان يادشده، يا امثالشان در باب فضائل دروغين ساخته‌اند يادآور شويم :
1 ـ از ابن عباس آمده كه رسول خدا فرموده است : «هيچ درختي در بهشت نيست مگر آنكه روي برگهايشان نوشته شده : خدايي جز خداي يكتا نيست ، محمد رسول خدا است ، ابوبكــر صديق است ، عمر فــاروق است و عثمــان صاحب دو نور است» .
اين حديث از ساخته‌هاي علي بن رِقّي است كه طبراني آن را آورده و گفته است : ساختگي است و علي بن جميل ، حديث ساز است و تنها اوست كه اين حديث را نقل كرده و معروف بن ابي معروف بلخي آن را دزديده و عبدالعزيز بن عمرو خراساني ، مرد گمنامي است و ابونعيم آن را از طريق علي بن جميل آورده و ختلي در ديباج آن را از طريق عبدالعزيز بن عمرو خــراساني ، چنــان‌كه در ميزان الاعتدال آمده روايت كـــرده است .
از زيد بن ثابت آمده كه رسول خدا فرموده است : نخستين كسي كه از اين امت كتابش به دست راستش داده مي‌شود عمر بن خطاب است و برايش نوري است همانند نور خورشيد ، گفته شده : پس ابوبكر كجا است؟ فرمود : فرشتگان او را به بهشت هديه كرده‌اند .
1- تاريخ ابن عساكر جلد 4 صفحه 115 ـ تاريخ خطيب جلد 8 صفحه 268.
قرآن ناطق (203)
خطيب از طريق عمر بن ابراهيم كردي كذاب ، آن را آورده و گفته است : متهم به كذب عمر است و سيوطي در لئالي جلد 1 صفحه 156 آن را از احاديث ساختگي شمرده است .
از انس به طور مرفوع از رسول خدا آمده است : هنگامي كه به آسمان برده شدم به جبرئيل گفتم : آيا براي امتم حساب است ؟ گفت : همه امت‌هايت داراي حسابند جز ابوبكر وقتي كه قيامت بپاشد گفته مي‌شود : اي ابوبكر داخل بهشت شو ، او مي‌گويد : داخـل نمــي‌شــوم تا آن‌كــه هر كس مرا در دنيا دوست مي‌داشته داخل شود .
خطيب در تاريخ بغداد جلد 2 صفحه 118 و جلد 8 صفحه 367 آن را آورده و گفته است : اين حديث دروغ است و ذهبي در ميزانش جلد 3 صفحه 36 آن را تكذيب كرده است .
اين احاديث صدگانه‌اي (1) كه در باب مناقب خلفاء و ديگران نقل كرديم ، نمونه‌هايي از احاديث ساختگي است كه ما از آن‌ها آگاه شديم وگرنه اين نوع احاديث جدا زيادند و عدد آن‌ها به هزاران مي‌رسد و در جزء دوّم از كتاب : «رياض الانس» چندبرابر آن‌چه كه ذكر شده وجود دارد كه در صحاح و مسانيد از آن‌ها يافت نمي‌شود .

احاديث ساختگي در مورد خلافت

مهم‌ترين موضوعي كه دست‌هاي هوي و هوس با آن بازي كرده و احساسات گمراه كننده آن را بازيچه قرار داده ، موضوع «خلافت» در سنت و حديث است كه عامه در آن باره به نام خدا و امين وحي و پيامبر پاكش احاديث دروغي ساخته و صاحبان
1- در ترجمه الغدير جلد 10 ، صد نمونه ذكر شده كه بخشي از آن‌ها در اين كتاب انتخاب شده است . «مؤلف»
(204) قرآن ناطق
تأليفات گمراه‌كننده به خاطر پوشاندن حق و وارونه جلوه دادن حقيقت ، و بي‌خبر نگاهداشتن مردم جاهل ، آن‌ها را پخش كرده‌اند در صورتي كه به خوبي مي‌دانستند كه آن احاديث ساختگي است و با مبادي اسلام پيش همه فرقه‌ها مخالف است . و با هيچ‌يك از مذاهب اسلامي موافقت ندارد ، بلكه لازمه آن اجتماع امت اسلامي برخطا اسـت (و حـال آنكـه بـه عقيـده آن‌هـا امـت اســلامي بر خطــا اجتمــاع نمي‌كننـــد) .
زيـرا امـت اسـلام يا معتقـد به نص درباره خلافت علي اميرالمؤمنين است (چنانكـه شيعـه معتقـد اسـت) و يا خلافـت را از رهگذر انتخاب و عدم نص مي‌شناسد و فرقي ميان هيچ يك از افراد آن نمي‌گـذارد (چنانكـه عامّـه معتقـد است) .
بنابراين امت اسلامي در دور انداختن اين نصوص و اعراض كردن از آن ، اجتماع برخطا كرده‌اند . و اينك نمونه‌هايي از آن احاديث دروغين را كه ما بر آن‌ها آگاهي يافته‌ايم ذيلاً مي‌آوريم :
1 ـ از انس بن مالك آمده است كه : رسول خدا وارد بوستاني شد ، ناگهان كسي آمد و در زد ، رسول خدا فرمود : انس برخيز و در را برايش باز كن و به او بشارت بهشت و خلافت بعد از من را بده . گفتم : اي رسول خدا به او خبر دهم . فرمود : خبر بده ، ناگهان ابوبكـر را دم درب ديـدم و گفتـم : به تو بشـارت بهشـت و خلافـت بعد از رسول خدا را مـــي‌دهــــم .
سپس كس ديگري آمد و در زد ، رسول خدا فرمود : برو در را باز كن و به او بشارت بهشت و خلافت بعد از ابي‌بكر را بده گفتم : اي رسول خدا به او خبر دهم . فرمود : خبر بده، رفتم ديدم عمراست گفتم : به تو بشارت بهشت و خلافت بعد از ابوبكر را مي‌دهم .
سپس كس ديگري آمد و در زد ، رسول خدا فرمود : انس بلند شو در را برايش باز كن و به بهشت و خلافت بعد از عمر بشارتش ده و اينكه كشته خواهد شد ، انس مي‌گويد : رفتم ديدم : عثمان است گفتم : به تو بشارت بهشت و خلافت بعد از عمر را مي‌دهم و اينكه كشته خواهي شد . او خدمت رسول خدا شرفياب شد و به او عرض كرد : براي چه اي رسول خدا ؟ به خدا قسم بعد از بيعت با شما نه آواز خواندم و نه آرزوي چيزي كردم و نه عورتم را با دست راست مس نمودم . فرمود : مطلب همان است كه گفته شد .
قرآن ناطق (205)
ايــن حديـث از ساخته‌هــاي صقربــن عبــدالرحمــن ابــي بهــر كــذاب اســـت .
خطيب بغدادي در تاريخش جلد 9 صفحه 339 از علي بن مديني حكايت كرده كه از او درباره اين حديث سؤال شد ، در جواب گفت : اين حديث دروغ و ساختگي است و ذهبـي آن را در «ميـزان الاعتـدال» جلـد 1 صفحـه 467 آورده و گفتـه اسـت : اين حديث دروغ‌اسـت .
و ابن حجر در «لسان الميزان» جلد 3 صفحه 192 از علي مديني حكايت كرده كه او گفته است : اين حديث ساختگي است . و در صفحه 193 گفته است : اگر اين حديث صحيح بوده عمر خلافت را در شوري قرار نمي‌داد و رسما خلافت را به عثمان اختصاص مي‌داد .
به طـور مرفـوع از رسـول خـدا آمـده اسـت كـه : جبرئيـل گفـت «ابوبكـر وزيـر تـو در زمـان حياتـت و جانشينـت بعـد از وفـات تـو اسـت» اين حديث ، از ساخته‌هـاي ابي‌هـارون اسماعيـل بن محمـد فلسطينـي اسـت .
از علي اميرالمؤمنين بطور مرفوع آمده است : «اي علي سه بار از خدا خواستم كه ترا مقدّم بدارد ، اما قبول نكرد مگر آنكه ابوبكر را مقدّم فرمود» .
خطيب در تاريخش جلد 11 صفحه 213 آن را با سند نادرست آورده و طبق عادتش از عيب آن سكوت كرده است . و ذهبي در ميزان الاعتدال جلد 2 صفحه 222 آن را از طريـق خطيـب از ابـي جحيفـه آورده و گفتـه اســت : ايـن خبــر باطــل اســـت .
2ـ از انس از علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام آمده كه گفته است : رسول خدا به من فرمود: خداوند به من امر فرمود كه ابوبكر را پدر و عمر را مشير و عثمان را آقا و ترا اي علي داماد خود قراردهم خداوند براي شما چهار نفر در «امّ الكتاب» اخذ ميثاق فرموده و دوست ندارد شما را مگر مؤمن پرهيزگار و دشمن ندارد شما را مگر منافق بدكار، شما جانشينان نبوتم و پيمان‌هاي ذمّه‌ام و حجتم بر امتم مي‌باشيد .
(206) قرآن ناطق
ابن عساكر در تاريخش جلد 4 ، صفحه 286 و جلد 7 ، صفحه 286 و خطيب بغدادي در تاريخش ، جلد 9 ، صفحه 345 آن را با سند خود آورده‌اند و خطيب گفته است: اين حديث جدا نادرست است فكر نمي‌كنم جز ضراربن سهل و غباغبي، كس ديگر آن را روايـت كـرده باشـد در صورتـي كه هـر دو نفر آن‌ها مجهولند .
و ذهبي ، در ميزان الاعتدال جلد1 ، صفحه 472 آن را ذكر كرده، سپس گفته است : ايـن خبـر باطـل اسـت و معلـوم نيسـت كـه ايـن حيـوانك (ضـراربـن‌سهل) كيست ؟!

اين غرض‌ورزي‌ها و سر و صدا براي چيست ؟

آري « ما براي او در اين الواح، از هر چيزي پندي نوشتيم و همه‌چيز را توضيح داديم تا هركس كه هلاك مي‌شود و يا زنده مي‌ماند روي دليل آشكار باشد و ما براي آن‌ها كتابي آورديم كه براساس علم تفصيلش داديم تا براي مؤمنان هدايت و رحمت باشد و به آن‌ها حقايق آشكاري ارائه داديم و اختلاف آن‌ها بعد از دانائي و به جهت ستمكاري خواهد بود كه پروردگارت روز قيامت درباره آن‌چه كه در آن اختلاف كرده‌اند حكم خواهد فرمود، بنابراين ترا بر آئين حقّ قرارداديم ، پس از آن پيروي كن و از هواهاي كساني كه نمي‌دانند پيروي مكن ، مباد آنهائي كه به آن ايمان ندارند و از هواهايشان پيروي كرده و سقوط نموده‌اند، ترا از پيروي آن بازدارند، درود بر كسي‌كه از حقّ پيروي نمايد » .(1)

نظر حفاظ و علماء اهل سنّت درباره حديث‌سازان

حافظ جلال‌الدين سيوطي در « تحذيرالخواص » صفحه 21 گفته است : « فكر نمي‌كنم كسي از اهل سنّت درباره كفر مرتكب گناهان كبيره فتوي داده باشد، مگر
1- عباراتي كه در ميان گيومه نقل شده همه اقتباس از آيات قرآن بوده كه ما ترجمه آن‌ها را آورده‌ايم .
قرآن ناطق (207)
شيخ ابومحمد جويني (1) از اصحاب ما پدر امام‌الحرمين (2) درباره دروغ بر پيامبراكرم گفته است: كسي كه تعمّد دروغ بر رسول خدا داشته‌باشد كافراست و از ملــت اســلام بيـــرون است .
و در اين فتوي بعضي ديگر مانند: امام ناصرالدين ابن منير كه از پيشوايان مالكي‌ها است از او پيروي كرده‌اند و اين حكم دلالت مي‌كند كه كذب بر رسول خدا از بزرگ‌ترين كبائر است ، زيرا هيچ‌كدام از كبائر پيش هيچ فردي از اهل سنّت، ايجاب نمي‌كنـد كه مرتكـب شونـده آن كافـر باشـد مگر هميـن تعمّد بر كذب بر رسول خدا » .
وضح حال محدّثان و حفّاظ و مورّخان و سيره‌نويسان كه از ديرباز ، اين احاديث دروغ را به نام پيامبر بزرگوار اسلام ، در كتب و مؤلفاتشان آورده‌اند ، از روايتي كه خطيب از قول رسول خدا آورده و ابن‌جوزي آن را صحيح دانسته معلوم شود و آن روايت اين‌است : مَنْ رَوي مِنّي حَديثا وَ هُوَ يَري اَنَّهُ كِذْبٌ فَهُوَ اَحَدُ الْكَذّابينَ : هركس از من حديثـي را كو مي‌دانـد دروغ اسـت ، روايـت كنـد او يكـي از دروغگويـان است .(3)
و قرآن مجيد نيز در اين باره مي‌فرمايد: وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الاَْقاويلَ لاََخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتين فَما مِنْكُمْ مِنْ اَحَدٍ عَنْهُ حاجِزينَ وَ اِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقينَ وَ اِنّا لَنَعْلَمُ اِنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبينَ : اگر پيغمبر بعضي گفتگوها را به ما نسبت مي‌داد او را به شدّت مي‌گرفتيم و شاهرگش را مي‌بريديم و هيچ‌يك از شما حائل او نمي‌شديد كه قرآن‌پندي‌براي پرهيزكاران‌است و مامي‌دانيم كه‌بعضي‌از شما تكذيب كنندگانيد . (4)
اين حُفّاظ و مؤرّخان با اين كه به حقيقت اين دروغ‌هاي ساخته شده عالم بودند،
1- او امام شافعيـان عبداللّه‌بن يوسـف است كه در سـال 338 ه فـوت كـرده است او در فقه اصول و ادب تبحر داشته است و جوين قريه‌اي است درنواحي نيشابور .
2- ابوالمعالي‌عبدالملك ابن شيخ ابي‌محمد متوفي در سال 478 .
3- تاريــــخ بغـــداد ، جلـــد 4 ، صفحــــه 161 ـ المنتظــــم ، جلــــد 8 ، صفحـــــه 268 .
4- سوره‌الحاقّه آيات 44 ـ 45 ـ 46 ـ 47 ـ 48.
(208) قرآن ناطق
آن را به رسول خدا نسبت دادند « آنان از پيش گمراه بودند و بسياري از مردم را نيز گمراه كردند و از رسيدن به راه راست بازماندند ، ستمگرتر از آن كه دروغي بنام خدا بسازد كيست؟ آنان به پيشگاه خدا عرضه خواهند شد و شاهدان گويند: همين كساننـد كه بـه پروردگارشـان دروغ بستنـد، اي لعنـت خـدا بـر ستمگــران باد » .(1)
آيا فكر مي‌كنيد كه آنان در اين دروغ گفتن‌هايشان جاهل بوده و تعمّد نداشته‌اند چنان‌كه قرآن مجيد مي‌گويد: « و نيست براي آنان دانشي، و از روي كوري و كري دروغ گفتند و مي‌پنداريد كه برحقّند و برخي از آنان بيسوادند و از كتاب جز آرزوهايي نمي‌دانند و نيستند آنان جز اهل پندار، پس چه كسي ستمگرتر از آن است كه به خدا از روي دروغ افترا مي‌زند تا مردم را از بي‌دانشي گمراه‌كننده ، خداوند مردم ستمگر را هدايت نمي‌كند ، پس واي بر آن‌ها از آن‌چه كه دست‌هايشان نوشته و واي بر آن‌ها كه كسب كرده‌اند » .

غديرسرايان قرن ششم

قطــب الدّين راوَنْدِيّ

قطب‌الدّين راوندي متوفّي درسال 573 ه اشعاري درباره غدير خمّ سروده كه عبـارات زيـر ترجمـه قسمتــي از آن اســت :
« فرزندان زهرا، پدران يتيمانند كه هرگاه مخاطب (جاهلان) قرارگيرند مي‌گويند : درود بر شما ».
آن‌ها دليل‌هاي خدا بر مردمند، هركس بدي آنان را مي‌خواهد گناه‌كار است . آنان روزها را روزه‌دار و شب‌ها را شب‌زنده‌دارند .
هنگامي كه همه جا را بلا فرا گرفت، هركدام آنان زره (و پناهگاه) محكمي هستند.
1- ســـــــــوره هـــــــــــود ، آيـــــــــــه 18 .
قرآن ناطق (209)
فراموش كردند آنچه كه دذ غديرخمّ گذشته بود، در نتيجه به خاطر شقاوتشان مقــام آنــان (از نظر ظاهــري) پائيــن آمـد .
لعنـت خدا بر بني‌اميّه كه خون حسين عليه‌السلام را ريختند، گويا كه او جوجه كم ارزشـي بود!!
بر دودمان پيامبر همه روزه درود خدا باد تا زماني كه صبح مي‌دمد و خورشيد طلوع مي‌كند . (1)

شخصيت و شرح حال راوندي

قطب‌الدين ابوالحسين سعد (2) بن هبة‌اللّه بن حسين بن عيسي راوندي يكي از پيشوايان علماي شيعه، چشمي از چشم‌هاي اين طائفه و از اساتيد بي‌نظير فقه و حديث و از نوابغ علم و ادب است ، هيچ‌گونه عيبي در آثار فراوانش و تيرگي در فضائل و مساعي جميله و خدمات ديني و اعمال نيكو و كتب ارزنده‌اش وجود ندارد .
ذكر خير و تعريف و تمجيد فراوانش در كتاب‌هاي زير به چشم مي‌خورد : فهرست شيخ منتخب‌الدين ـ معالم‌العلماء ـ اَمَل الآمِل ـ لسان‌الميزان جلد 4 ، صفحه 48 ـ ريـاض‌العمــاء ـ اجـازه بـزرگ سمـاهيجـي ـ ريـاض الجنـه در روضـه چهـارم ـ لؤلؤ البحرين ـ منتهي‌المقـال ، جلد 2 ، صفحـه 22 ـ الكني و الالقاب، جلد 3 ، صفحه 58 .

شعراء غدير در قرن هفتم

ابوالحسن المنصور باللّه‌

او كه در سـال 561 ه متـولد شـده و در سـال 614 ه فـوت كـرده اسـت نيـز دربـاره «غديــر خــمّ» اشعـاري دارد كــه برخـــي از آن‌هــا ذيــلاً نقــل مي‌شـــود:
بَني عَمِّنا اَنَّ يَوْمَ الْغَديرِ يَشْهَدُ لِلْفارِسِ الْمَعْلَمِ
اَبُونا عَلِيٌّ وَصِيُّ الرَّسُولِ وَ مَنْ خَصَّهُ بِاللَّوَا الاَْعْظَمِ
1- اين ابيات در مستدرك الوسائل ، جلد 3 ، صفحه 489 و در بعضي از كتب ادبي موجود است .
2- در بسياري از مدارك موثق «سعيد» آمده است .
(210) قرآن ناطق
« پسـر عمــوهاي مــا، روز «غديـر» بــراي انســان دانــا گــواه خوبــي اســت .
پدر ما علي وصي رسول خدا است ، او كسي است كه پيامبر اكرم او را به «پرچم بزرگ» اختصاص داده است .
احتـرام شمـا از راه انتسـاب بـا اوسـت ، ولــي مــا از گوشــت و خــون اوئيــم .
اگــرچه همــه مــا از هاشميــم ، اما كوهــان شتــر كجــا و كــف پايــش كجــا ؟
اگــر شمـــا هماننـــد ستارگــــان آسمانيــــد مـــا مـــاه ستــارگــانيــــــم .

شخصيت المنصور باللّه

او امام المنصور باللّه عبداللّه بن حمزة بن سليمان بن حمزة بن علي بن حمزة هاشم‌بن حسن‌بن عبدالرحمن بن يحيي بن ابي محمدبن عبداللّه بن حسين ابن ترجمان‌الدين قاسم‌بن ابراهيم بن اسماعيل بن ابراهيم طباطبا بن حسن بن حسن ابن علي بن ابيطالب عليه‌السلام است .
او يكي از امامان زيديه در كشور يمن بود كه شرافت خانوادگي را با بزرگي ذاتي جمع كرده بود، او در عين آن كه از خانواده بسيار بزرگ و از دودمان علي عليه‌السلام بوده داراي دانش فراوان و فضائل فوق‌العاده زياد نيز بوده است . او شمشير و قلم، علم و عمل ، ادب و فرهنگ رادر يك جا جمع كرده تا جائي‌كه يكي از امامان زيديه در يمن شده بـود. او در فقـه و نگـارش و شعـر سرآمـد اقـران خود بوده تا آن جا كه صاحب حدائــق و نسمــه او را شاعرتريــن پيشوايــان زيديــه بــه حســاب آورده‌انــــد .
او داراي حافظه عجيبي بود كه جمال‌الدين عمران بن حسن از بعضي از كساني كه معروف به حافظه‌قوي‌بوده‌اند نقل مي‌كند كه گفته است: « من صدهزار بيت شعر حفظ دارم و فلاني (اسم يكي از ادباء را برد) نيز همانند من است اما حافظه ما در برابر امام منصور باللّه بسيار ناچيز است » .

كمال‌الدين شافعي

(متوفّي در سال 652)
او نيـز اشعـاري دربـاره «غدير خم» سروده كه ترجمه برخي از آن‌ها چنين است :
قرآن ناطق (211)
« گوش فرا ده تا آيات وحي را كه در مدح امامي كه خدا او را مخصوص به هدايت كرده است بشنوي :
در سوره آل‌عمـران آيـه مباهلـه اسـت كه بـا فرستـادن آن بعضـي از مزايـايش را شمـــرده اســت .
و در سوره احزاب، حاميم ، تحريم و هل‌اتي گواه صادقي است كه خدا در آن‌ها علي را ستــوده و تطهيــرش كــرده اسـت .
كـاري كـه علـي كـرد و انگشتـري كـه او در حـال ركـوع بـه سائـل داد، شخصيــت انساني او را بـه ثبـوت رسانيـد و او را مورد عنايت خاص الهي قرارداد .
و در آيه نجوي كه جز او كسي به اين فيض عظمي نائل نگرديد ، ارزش و شخصيت او آشكار گرديد و به او چنان قرب و منزلت بخشيد كه داراي مقام ارجمند و تقواي الهي گرديد .
و خداوند او را در كَنَف لطف و محبّت پيامبرش بزرگ كرد و از تربيت و الطاف عميمش بهره‌مندش گردانيد واز مكارم اخلاقش كه بدان‌وسيله راه هدايت را بدو مي‌آموخـت ، به‌طـرز خاصّـي بهره‌منـدش فرمـود، بالنتيجـه او را برادر خود قرارداد .
« رسول خدا فاطمه زهرا را به ازدواج او در آورد و افزود كه تو از مني و او را برادر خــود قــرار داد ».
و در روز «غديرخم» او را مفتخر فرمود كه : هركسي كه من مولاي اويم تو نيز مولاي او هستي و اگر در افتخارات زندگيش جز داستان خيبر نبود، تنها همان او را كفايـــت مي‌كـرد .

شرح حال اين شاعر ؟

ابوسالم كمال‌الدين محمد بن طلحة بن محمد بن حسن قرشي عدوي نصيبيني شافعي مُفْتي ، امام در فقه شافعي بوده و در حديث و اصول و مسائل خلافية و ادبيات و نگارش مهارت داشته و در قضاوت و خطابه بر همه مقدم بوده و در زهد و پارسائي شهرت‌داشته است .
پايان برگزيده جلد دهم كتاب ترجمه الغدير
(212) قرآن ناطق
شروع جلد يازدهم كتاب ترجمه الغدير

غديرسرايان قرن هشتم

امام شيباني شافعي

مولود (703)
متوفاي (777)
شهادت مي‌دهم به يكتايي خدا كه پروردگاري جز او نيست از قديم پايدار شد به ابديّـت و يگانگي ،
اوست اول ظاهر بدون اوّل و آخر كسي‌كه باقي مي‌ماند هميشه و به‌طور ابديّت خـواهــد بــــود .
شنوا بينا دانا متكلّم توانااست برمي‌گرداند جنّ و انس را چنانچه ايجاد كرده بود.
فرامـوش نكـن دامـاد پيامبر و پسرعموي او را كه دريائي از علوم و راهنما و رهبــر بــــــود ،
و فدا كرد پيامبرخدا را حقيقه به جان خودش در شبي‌كه در فراش و جاي پيامبر چون شير خوابيد،
و كسـي كـه مولا و آقاي او پيامبر است پس علي عليه‌السلام براي او به راستي مولا و يـــاور شــــــد ،
و فراموش نكن باقي اصحاب اهل بيت و انصار و پيروان او را كه بر راه هدايت‌اند ،
و تمـام آن‌ها را خـدا درود بر ايشان فرستاده و نيز پيامبر درود گفته و تأكيد نمــــوده اســت ،
اين ابيات را ما انتخاب كرديم از قصيده بزرگ هزار بيت كه چاپ شده از امام ابي‌عبـداللّه محمـد شيبانـي شافعـي كه صاحـب (كشـف الظنـون) بـراي او ياد كرده و جمعـي از بـزرگـان شـافعيّــه آن را شـــرح كــرده‌انـــد كـــه از ايشــان اســـت .
نجم‌الدين محمد عبداللّه اذرعي عجلونـي شافعـي متوفـاي سـال 876 فـارغ شـده
قرآن ناطق (213)
از شـرح آن 11 مـاه رجـب سـال 859 و آن را موســوم بـه بديــع المعـانــي در شــرح شيبـانـي نمـوده و آن اوّل شرحــي اسـت كـه بــر آن تأليــف شــده اســت .

زندگي‌نامه شاعر

محمدبن احمد بن ابي‌بكر بن عرام بن ابراهيم ياسين‌بن ابي‌القاسم‌بن محمد ربعي شيباني اسواني اسكندارني شافعي تقي‌الدين ابوعبداللّه امام محدث و فقيه مُفْتي در هيجدهم شوال 703 به دنيا آمده است .
(70)

شمس‌الدين مالكي

متوفاي (780)
وبه‌راستي‌كه‌علي عليه‌السلام شمشيرپيامبرويارنام‌آوراوبراي‌شرافت‌ساخته‌شده بود،
و دامـاد پيامبـر برگزيده و پسر عموي او پدرحسن و حسين كه داراي تمام آقائي‌هــا بودند ،
و پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود من شهر علم و علي درب آن است پس در را قصد كن و از در نــزد مــن آئيــد .
و كسي‌كه من مولاي‌اويم «علي» مولاي‌اوست و مولاي خودرا قصدكن محبّت آقايت تورا ارشادمي‌كند،
هر آينه به تحقيق كه دنيا را سه طلاقه كرده و هرجا كه آن را ديد كه آمده به دنيا مي‌گفـت: دور شو،
اشاره كرده شمس‌الدين مالكي در اين شعرش به پاره‌اي از مناقب مولاي ما اميرالمؤمنين عليه‌السلام از آنچه كه پيشوايان قوم و حافظين حديثشان در كتب صحيـح و مسنـدشـان بـه طـريقشـان از پيامبـر بـزرگ صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بـه شـرح زيــر نقــل كرده‌انــد :
از جمله حديث «اَنَا مَدينَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِيٌّ بابُها، منم شهر علم علي در آن شهر است» .
وَ قالَ رَسُولُ اللّه‌ِ اِنّي مَدينَةٌ مِنَ الْعِلْمِ وَ هُوَ الْبابُ وَ الْبابَ فَاقْصُدي
(214) قرآن ناطق
و پيامبــر خــدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت كه من شهري از علمم و علي درب آن شهر است پس در را قصـد كـــن ،
1 ـ حافـظ ابوعيسـي محمـد تِرْمِـذِيْ فوت شده 279 در جامع صحيحش نقل كرده .
2 ـ حافـظ ابوجعفـر محمـد بـن جريـر طبـري متـوفـي 310 در تهذيـب آثـار و آن را صحيــح دانستــه و بسيــاري از بـزرگـــان قـــوم از او حكــايـــت كــرده‌انــد .
3ـ حافظ ابومحمد عبداللّه بن محمد بن عثمان معروف بابن سقاء واسطي فوت شده 173 ابن‌مغازلي در مناقبش از او روايت كرده .
4ـ حافظ ابو ليث نصربن محمد سمرقندي حنفي فوت شده 379 چنان‌چه در كتاب مجالــس خود يــاد كـرده .
5ـ حافظ‌ابوعمـر و يوسف عبداللّه پسر عَبْدُالبَرّ قرطبي فوت شده 463 در استيعاب،جلد2، صفحه461.
6ـ حافظ عزالدين عبدالعزيز معروف به ابن فهد هاشمي مكّي شافعي متوفاي 922 اشعـاري‌كـه به آن مـدح مي‌كنـد اميرالمؤمنيـن عليه‌السلام را اشـاره كـرده و آن ايـن است .
شير جنگل‌ها و شير دوركننده و كسي كه به شمشير او سياهي و تاريكي‌هاي نادانـي و شرك برطرف شد .
داماد پيامبر برادر او و درب علوم و دانش او قاضي‌ترين صحابه پيامبر و صاحب شمائل و اخلاق كريمانه بود .
7ـ حافظ شيخ عبدالرّزق تاج‌العارفين‌مناوي‌شافعي‌متوفاي1031 يادكرده آن‌را در (فيض‌القدير) شرح‌الجامع‌الصغير و در(التيسير) شرح‌الجامع‌الصغيرودراوّلي گويد:
پس به راستي كه محمد مصطفي صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مدينه جامعه براي معاني تمام ديانات است و مدينه و شهر چاره‌اي از در ندارد. پس خبر داد كه درب آن علي كه خدا او را سرفراز كند مي‌باشد پس كسي‌كه راه او را پيش گيرد و برود داخل آن شهر شده و هـركس كـه خطـا كنــد و از راه او نـرود راه هدايـت را اشتبـاه رفتـه و خطـا كــرده .
قرآن ناطق (215)

لفظ حديث

1ـ از حرث و عاصم از علي عليه‌السلام از پيامبر كه فرمود خداوند آفريد مرا و علي را از درختـي مـن اصـل و ريشـه آن درختـم و علـي شاخـه آن و حسـن و حسيـن ميـوه آن و شيعـــه بـرگ آن اســـت . پــس بيـــــرون نمـي‌آيــد از پـــاك مگـــر پـــاك .
وَ اَنَـــا مَدينَــةُ الْعِلْــمِ وَ عَلِــيٌّ بابُهــا فَمَــنْ اَرادَ الْمَدينَــةِ فَلْيَاْتِهــا مِـــنْ بابِهــا .
و من شهر علمم و علي دروازه آن است پس كسي كه‌قصدآن شهر را نمايد بايد از دروازه آن وارد شود .

آثار كمياب در دانش عُمَر

عقيده خليفه درباره كسي كه آب ندارد

امام مسلم در صحيح خود در باب تيمّم به چهار طريق از عبدالرحمن بن انبزي نقل كرده كه مردي آمد نزد عمر: پس گفت من جنب شدم و آب نيافتم . عمر گفت : نماز نخوان . پس عمّار گفت اي پيشواي مؤمنين آيا يادت مي‌آيد وقتي كه من و تو در يك شبيخون و حمله بر دشمن بوديم پس جنب شديم و آب نيافتيم پس اما تو نماز نخواندي و امّا من خود را به خاك ماليده و نماز خواندم .
پس پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود كافي است تو را البته كه دو كف دستت را بر زمين زده و سپـس فوت كني آن‌گاه به آن مسح كني صورت و دو دستت را. پس عمر گفت: اي عمّار به تـرس از خــدا عمّـــار گفــت : اگــر خواستــي مــن حديــث نمي‌كنــم آن را .
و در عبارتي : عمّار گفت اي پيشواي مؤمنين ، اگر خواستي چون خــدا بر گـردن مـن از تـو حقّـي قـرار داده اين‌كـه آن را به هيــچ‌كس بازگــو نكنــم و يــاد نكـــرد .
سنن‌ابي‌داود جلد 1، صفحه 53 ـ سنن‌ابن‌ماجه، جلد1، صفحه20 ـ مسنداحمد،جلد4، صفحـه 265 ـ سنـن نسائـي جلد 1 ، صفحه 59 ـ 61 ـ سنن بيهقي ، جلد 1 ، صفحه 209 .
(216) قرآن ناطق

تحريف و دروغ سازي

اين حديث را بخاري در كتاب صحيح خود ، جلد 1 ، صفحه 45 ، در باب تيمّم نقل كرده آيا فوت كرد در هر دو كف و در باب‌هاي بعد از آن جز آن كه او خوشش آمده كه آن را تحريف كند براي حفظ مقام خليفه پس حذف كرده از آن پاسخ ـ عمر ـ را كه نماز نخوان، يا، امّا من پس نماز نمي‌خوانم .
اميني گويد: در اين‌جا چيز بزرگي است امثال اين سخنان ياوه و باطل و بحث‌هاي بيهوده و پوچ كه آماده كرده‌اند براي كور كردن ساده‌لوحان از خوانندگان از آن‌چه كه در تاريخ صحيح است اي كاش مي‌دانستم چه چيز ايشان را از گفته عمر غافل نموده كه گفت: لا تُصَلِّ ـ اَوْ : اَمّا اَنَا فَلَمْ اَكُنْ لاُِصَلّي ـ نماز نخوان يا ـ امّا بنده پس نيستم كه نماز بخوانم (يعني نماز نمي‌خوانم) اين را مي‌گفت در حالي‌كه او رهبر و پيشواء مسلمين بود و مسئله جدّا آسان و مورد ابتلاء همه مردم است و چه چيز ايشان را غافل نموده از سخن او به عمّار : اِتَّقِ اللّه‌َ يا عَمّارُ ، بترس اي عمّار و از نماز نخواندن او روزي كه جنب شده بود در آن شبيخون و حمله كردن بعد از آن كه اسلام براي مردم آب‌وخاك (دوطهور) راآورد و چه‌چيز ايشان‌را غافل نموده از ناداني او به آيه تيمّم(1) و كلمه قرآن كريم و چگونه ايشان غافل شده‌اند از چشم‌پوشي عمر از تعليم و آموختن پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله عمّار را به كيفيّت تيمّم چه‌چيز ايشان‌را غافل نموده از اين بدبختي بزرگ و مشغول داشته آن‌ها را به عمّار و سخن و ، بلي (اَلْحُبُّ يُعْمي وَ يُصِمُّ) دوستي آدمي را كر و كور مي‌كند وَ مَنْ كانَ في هذِه اَعْمي فَهُوَ فِي‌الاْخِرَةِ اَعْمي وَ اَضَلُّ سَبيلاً: و كسـي كه در اين جهان نابينا و كور باشد پس او در آخرت و روز قيامت نابينـــا و گمراه‌تــر خواهــد بـــود.
(2)

عمر حكم شك‌ها را نمي‌داند

امام حنبلي‌ها احمد در مسندش جلد 1 ، صفحه 192 نقل كرده از مكحول كه
1- « اَوْ لمَسْتُمُ النِّسآءَ فَلَمْ‌تَجِدُوا مآءً فَتَيَمَّمُوا صَعيدا طَيِّبا » (43 / نساء) ، (9 / مائده) ، اگر با زن‌هايتان آميزش كرديد و آب نيافتيد (كه غسل كنيد) پس با خاك پاك تيمّم نمائيد .
قرآن ناطق (217)
پيامبـر خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: هرگاه يكي از شما نماز گذارد پس در نمازش شكّ نمود ، پس اگر در يكي دوتا شكّ كند آن را ركعت اول قراردهد و اگر در دو و سه شك كند پس آن را دوّم قرار هد و هرگاه در سه و چهار شكّ كند آن را سوم قراردهد تا آن كه وهم و خيال در زياد باشد سپس دو سجده كند پيش از آن كه سلام دهد سپس سلام دهد . محمدبن اسحق گويد: و حسين بن عبداللّه به من گفت: آيا آن را اسناد داد براي تو پس گفتم: نه ، پس گفت : لكن او حديث كرد مرا كه كُرَيْب مولاي ابن‌عباس او را از ابن‌عباس حديث‌كرده گويد: نشسته‌بودم كنار عمربن‌خطاب پس‌گفت: اي پسر عباس هرگاه براي مرد اشتباهي شد درنمازش پس ندانست آيا زياد كرده يا كم ، گفتم : اي اميرمؤمنين نمي‌دانم نشنيده‌اي در اين مسئله چيزي را پس عمر گفت: قسم به خدا نمي‌دانم و در لفظ بيهقي است : نه به خدا قسم از پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در اين مسئله چيزي نشنيده‌ام . پس ما در اين ميان بوديم كه عبدالرّحمن بن عوف آمد پس گفت: چيست اين كه شما مذاكره مي‌كنيـد. پس عمـر بـه او گفـت: ما صحبـت مي‌كرديم كه مردي شكّ مي‌كند در نمـازش چه كند. پـس او گفت : شنيدم كه پيغمبر خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌فرمـود ايـن حديـث را .
آيا تعجّب نمي‌كني از خليفه‌اي كه حكم شكّيّات نمازش را نمي‌شناسد و حال آن كه در شب و روز 5 نوبت مبتلاء به آن‌است و اهتمام‌به‌امر آن نداشت تا آن كه از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از آن سؤال كند تا آن كه كارش به جائي برسد كه از جواني بپرسد كه من نمي‌دانم چه كار مي‌كرد او در اين حال اگر شكّ مي‌كرد در نمازي‌كه امامت كرده مؤمنين را و طبيعت حال حكم مي‌كند به واقع شدن اين براي هركسي در عمرش و اگر چه چند دفعه هم باشد و من در بهت و حيرتم از حكم قطعي با علميّت مردي‌كه اين مقدار دانش اوست و اين است وسعت اطلاع او بر احكام .
(3)

ناداني خليفه به كتاب خدا

(218) قرآن ناطق
دو حافظ حديث ابن‌ابي‌حاتم و بيهقي از دُئِلِيّ نقل كرده‌اند كه زني را آورده‌اند پيش عمربن خطـاب كه شش‌ماه زائيده بود پس مصمّم شد كه او را سنگسار كند . (1)
پس اين خبر به گوش علي عليه‌السلام رسيد : پس فرمود: بر اين زن حدّي نيست . پس عمر كسي را فرستاد خدمت آن حضرت و سؤال كرد چرا رجم و سنگسار نشود پس فرمود: خداونـد تعالـي فرمايـد : « وَ الْوالِـداتُ يُرْضِعْـنَ . اَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ » (2)
مادرهـا بايـد فرزندانشـان را دو سـال كامل شيـر دهند و فرمود: « وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُــهُ ثَلاثُــونَ شَهْرا » (3)
و حمــــل (آبستنـــــي) او و شيــــــرخــــــواري او ســي مــــاه اســـــــت .
پس شش‌ماه‌دوره‌آبستني‌ودوسال‌هم‌دوران‌شيرخوارگي‌پس اين‌سي‌ماه مي‌شود پس عمر او را رها ساخت .
و در تعبير و لفظ نيشابوري و حافظ گنجي است پس عمر او را تصديق نموده و گفت: لَوْلا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ . و اگر علي نبود هرآينه عمر هلاك شده بود و در لفظ سبط ابن‌جوزي : پس عمر دست از آن زن برداشت و گفت « اَللّهُمَّ لا تُبْقِني لِمُعْضِلَةٍ لَيْسَ لَهَا ابْـنُ ابيطالِـبٍ » بارخـدا مرا باقـي نگـذارد در مشكلـي‌كه در آن پسر ابي‌طالـب نباشد .

شگفت‌ترين شگفتي‌ها در قضاوت عمد

حافظين حديث از بعجة بن عبداللّه جُهَنِيّ نقل كرده‌اند كه گفت: مردي از ما تزويج كرد زني از جُهَنِيَّة را پس آن زن چون شش ماه از زناشوئيش گذشت زائيد پس شوهرش پيش عثمان رفت و جريان را گفت پس فرمان داد عثمان كه او را سنگسار كند
1- زيرا تصوّر مي‌كردند او با مرد ديگري زنا كرده و سه ماهه آبستن بوده و شش ماه پس از ازدواجش به جاي 9 ماه بچه‌دار شده است و مستوجب حدّ زنا مي‌باشد . (مؤلف برگزيده الغدير) .
2- (233/ بقره) .
3- (14 / احقاف) .
قرآن ناطق (219)
پس اين خبر به علي عليه‌السلام رسيد پس آمدند و فرمود: چه مي‌كني حدّي و رجمي بر اين زن نيست خداوند تعالي فرمايد: وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثوُنَ شَهْرا، و فرمود : وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ اَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ پس شير دادن 24 ماه و حمل هم 6 ماه پس عثمان گفت: قسم به خدا كه من نفهميده بودم اين را پس عثمان امر كرد آن را برگردانند پس ديدند كه آن بيچاره را سنگسار كرده‌اند و از سخنان آن زن به خواهرش اين بود كه گفته بود اي خواهر عزيز من غمگين مباش كه به خدا قسم هيچ‌كس جز شوهرم عورت مرا نديده و دست‌به‌من‌نزده‌است‌گويد: پس‌آن‌طفل‌بزرگ‌شدپس‌آن‌مرداقراركردكه اين‌بچّه و فرزند من است و شبيه‌ترين مردم هم به او بود گويد: پس ديدم آن مرد را كه نسبت ناروا به زن خود داده بودم تمام اعضاء بدنش پـاره‌پـاره شـد و بر خوابگـاهش مي‌ريخت .(1)
آيا ننگ نيست كه مردمي جاي خالي پيامبر بزرگوار را اشغال كنند كه اين مقام آن‌هااست در قضاوت و داوري آيا اين از عدالت است كه مسلّط شود بر جان‌ها و ناموس‌ها و خون‌هاي مردم مرداني كه اين است مقدار اطّلاعات علمي ايشان . آيا از انصاف است كه واگذارند نواميس اسلاميه و روش آئين امّت و اختيار مسلمين را به دست خليفه‌هايي كه اين رفتار ايشان است . مگر نه خداوند فرمايد: « وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ » (2). پروردگار تو آنچه بخواهد مي‌آفريند و آن كس را كه بخواهد برمي‌گزيند نيست براي ايشان كه كسي را اختيار كنند منزّه و بالاتر است‌ازآن‌چه‌راكه‌شرك‌مي‌ورزند: « وَ ما كُنْتَ لَدَيْهُم اِذْ اَجْمَعُوا اَمْرَهُم وَ هُمْ يَمْكُرُونَ »(3)
نبودي پيش ايشان وقتي كه اجماع و اتفاق كردند كارشان را و ايشان مكر و خدعه مي‌كردند « فَذاقُوا وَبالَ اَمْرِهِم وَ لَهُمْ عَذابٌ اَليمٌ » (4) پس چشيدند پايان بد كارشان را و
1- مالك دركتاب مَوْطَاْ، جلد 2 ، صفحه 176 نقل كرده و بيهقي در سُنَن كُبْري ، جلد 7 ، صفحه 442 و ابوعمر در كتاب (العلم) صفحه 150 .
2- (68 / قصص) .
3- (103 / يوسف).
4- (5 / تغــابـن) .
(220) قرآن ناطق
براي ايشان است عذاب دردناك .
(4)
«كُلُّ النّاسِ اَفْقَهُ مِنْ عُمَرَ»

همه مردم از عمر داناترند

از مسروق بن اجدع گويد: عمربن خطاب بر منبر رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بالا رفت سپس گفت : اي مردم چه اندازه زياد مي‌كنيد در مهر زنانتان و حال آن كه پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و اصحاب او صَداق و مهريّه در بينشان چهارصد درهم و كمتر از آن بود و اگر زياد كردن در مهر نزد خدا پرهيزگاري يا بزرگواري بود پيغمبر و اصحابش پيشي مي‌گرفتند به سوي آن پس من البتّه حدّ مي‌زنم آنچه كه زياد كند مردي در صداق زني بر چهارصد درهم يا محدود به چهارصد درهم مي‌كنم ، گفت اين جمله را و از منبر به زير آمد پس زني از قريش بر او اعتراض كرد و گفت : اي پيشواي مسلمين مردم را منع كردي كه زياد كنند در مهريّه زن‌ها از چهارصددرهم گفت: آري . پس گفت: آيا نشنيدي آنچه خدا در قرآن نازل كرده گفت: و چه آيه‌ايست اين ، پس گفت : آيا نشنيدي خدا مي‌فرمايد : « وَ آتَيْتُمْ اِحْداهُنَّ قِنْطارا »(1) . گويد : پس عمر گفت : بارخدايا ببخش « كُلُّ النّاسِ اَفْقَهُ مِنْ عُمَرَ » همه مردم داناترند از عمر سپس برگشت و رفت بالاي منبر پس گفت: آي‌مردم من شمارا منع‌كردم ازاين‌كه زيادكنيد درمهروصداق‌زنانتان‌بر چهارصد درهم پس هركس بخواهد كه از مالش بدهد ، يا ، پس كسي كه خوشش مي‌آيد و دوست دارد كه زياد كند و هر مقداري‌كه مي‌خواهد بدهد پس مانعي نيست بكند . (2)
(5)

قضاوت عمر درباره زن ديوانه زناكار

از ابن‌عباس روايت شده كه گفت: زن ديوانه‌اي را آورند پيش عمر كه زنا داده بود
1- (20 / نســـاء) و مــــال فــراوانــــي (بـــه عنـــــوان مهـــــر) بــــه او پرداختـــه‌ايــــد .
2- ابويَعْلي درمسند كبيرش نقل كرده و سعيدبن منصور در سننش و محاملي در اماليش و ابن جوزي در سيره عمر ، صفحه 129 .
قرآن ناطق (221)
پس درباره آن با چندنفر مشورت كرد و دستور سنگسار كردن آن را داد پس علي كه رضوان خدا بر او باد گذر به آن زن نمود فرمود: كار اين زن بيچاره چيست ؟ گفتند: اين زن ديوانه فلان قبيله است كه زنا داده و عمر فرمان داده كه سنگسار شود . پس گفت : او را برگردانيد سپس آمدند پيش عمر و گفتند: اي پيشواي مسلمين آيا ندانستي آيا ياد نداري كه پيغمبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: قلم تكليف از 3 طايفه برداشته شده 1ـ از طفل تا بالغ شود 2ـ از خواب تا بيدار گردد 3ـ از ديوانه تا عاقل شود و اين ديوانه فلان قبيله است شايد اين زنائي كه مرتكب شده در حال ديوانگي بوده پس او را آزاد گذارد و عمر شروع كرد به اللّه‌اكبر گفتن .

مدارك اين داستان

ابوداود نقل كرده آن را در سنن خودش به چند طريق ، جلد 2 ، صفحه 227 و ابن ماجه در سننش ، جلد 2 ، صفحه 227 و حاكم در مستدرك ، جلد 2 ، صفحه 59 و جلد 4 صفحه 389 و آن را صحيح دانسته و بيهقي در سنن‌الكبري ، جلد 8 صفحه 264 به چندين طريق .
(6)

ناداني خليفه به مفاد كلمات

1ـ عمربن خطاب از مردي پرسيد تو چطوري؟ گفت: از مردمي هستم كه فتنه را دوست دارد و حقّ را مكروه و برچيز نديده گواهي مي‌دهد ، پس دستور داد كه او را زنداني كنند پس علي عليه‌السلام فرمان داد او را برگردانند و فرمود: مال و فرزند را دوست دارد و خداوند تعالي مي‌فرمايد : « اِنَّما اَمْوالُكُمْ وَ اَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ » (1) جز اين نيست كه اموال و فرزندان شما فتنه و آزمايش است براي شما و مرگ را مكروه دارد و حال آن
1- (28 / انفال) و (15 / تغابن).
(222) قرآن ناطق
كه آن حقّ است و شهادت مي‌دهد كه محمّد پيامبر خداست و او را نديده پس عمر ... دستور داد او را آزاد كنند و گفت « اَللّه‌ُ يَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ » .(1)(2)
2ـ از حُذَيْفَة بن يَمان روايت شده كه گفت با عمر بن خطاب ملاقات كرد پس عمر گفت به او پسر يمان چگونه صبح نمودي، پس گفت : مي‌خواهي چطور صبح كنم، به خدا قسم صبح كردم در حالي‌كه حقّ را مكروه دارم و فتنه را دوست و شهادت مي‌دهم به چيزي كه نديده‌ام آن را و نگه‌مي‌دارم غيرآفريده را و بدون وضو نماز مي‌خوانم و براي من در روي زمين چيزي است كه براي خدا در آسمان نيست . پس عمر خشمگين شد براي سخنان حذيفه و فورا برگشت و حال آن كه كار مستعجلي داشت و تصميم گرفت كه حذيفه را براي اين گفتارش اذيّت كند پس در همان ميان كه در راه بـود ، بـر علي بن ابيطالـب عليه‌السلام گـذشت پس علـي عليه‌السلام آثار خشم و غضب در چهره او مشاهده كرد فرمود: اي عمر چه امري تو را خشمگين نموده، گفت : برخورد كردم حذيفه‌بن‌يمان را پس به او گفتم چگونه صبح كردي؟ گفت : صبح كردم در حالي‌كه از حقّ خوشم نمي‌آيد فرمود: راست گفت مرگ را ناخوش دارد و آن حقّ است گفت: مي‌گويد: فتنه را دوست دارم، فرمود: راست گفت مال و فـرزند را دوست دارد و خـداونـد تعـالي مي‌فرمايد: « اِنَّما اَمْوالُكُمْ وَ اَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ » گفت يا مي‌گويد و شهادت مي‌دهم به چيزي كه نديده‌ام . فرمود: راست مي‌گويد: شهادت به يكتايي خدا و مرگ و بعث و قيامت و بهشت و جهنّم و صراط مي‌دهد و هيچ‌كدام آن‌ها را نديده . پس گفت: اي علي مي‌گويد كه من حفظ مي‌كنم غير آفريده را فرمود: راست مي‌گويد حفظ مي‌كند كتاب خداي تعالي را و او مخلوق نيست (3) گفت: و مي‌گويد من بدون وضو نماز مي‌خوانم فرمود:
1- (124 / انعام).
2- (الطريـــق الحكميـــه) ابن قيـــم جوزيـــه صفحـــــــه 46 .
3- اين جمله از خرافاتي است كه ياران مذهب باطل در حديث دستبرد زده و آن را اختراع نموده‌اند (درباره مخلوق بودن قرآن) .
قرآن ناطق (223)
راست مي‌گويد ، صلوات مي‌فرستد بر پسرعمويم رسول خدا بدون وضو و صلوات بر او بدون وضو جايز است پس گفت : اي ابوالحسن چيز بزرگ‌تر از همه اينها گويد فرمود: چي آن گفت : گويد كه من در روي زمين چيزي دارم كه خدا در آسمان ندارد فرمود: راست گفت زيرا او زن و فرزند دارد و خداوند منزّه و عاليست از داشتن زن و فرزند . پس عمر گفت: نزديك بود كه پسر خطاب هلاك شود اگر علي‌بن‌ابيطالب نبود .
حافظ گنجي در كفايه صفحه 96 نقل كرده و گفته: كه من گفتم اين ثابت است پيش اهل نقل بسياري‌از تاريخ‌نگاران آن را يادكرده‌اند و ابن‌صَبّاغ مالكي درفصول المهمه ، صفحه 18 .

مدارك اين قضيه

(1) تفسير قُرْطُبِيّ ، جلد 14 ، صفحه 277 (2) تفسير كشّاف ، جلد 2 ، صفحه 445 ، تفسير سيوطي ، جلد 5 ، صفحه 229 .
(7)

عقيده خليفه در ميرات

ابن مسعود ثقفي گويد: حاضر بودم پيش عمربن خطاب ... كه شركت داد برادران پدر و مادري را با برادران مادري در ثلث . پس مردي به او گفت: تو در اوّل اين سال به غير اين قضاوت كردي گفت: چگونه قضاوت كردم گفت: ثلث را براي برادران مادري قراردادي و براي برادران پدر و مادري چيزي قرارندادي گفت : اين بنا بر آنچه ما حكم كرديـم و آن هـم بنابـر آنچـه مـا حكـم نموديـم و در لفظـي : ايـن بـر آنچـه مـا امـروز قضـــاوت كرديـــم و آن بـــر آنچـــه مـــا در ديــروز قضـاوت نموديــــم .
بيهقي آن را در سنن كبري جلد 6 ، صفحه 255 ، به چندطريق نقل كرده و دارمي در سُنَنَـش ، جلـد 1 ، صفحـه 154 بطـور اختصـار و ابوعمـر در «العلــم» ، صفحـه 139 .
(224) قرآن ناطق
اميني گويد : مثل آن كه احكام قضاوت‌ها دورمي‌زند محور آنچه از رأي خليفه صادر شود چه با شريعت درست آيد يا درست نيايد و مثل آن كه خليفه برايش هست كه حكم كند به آنچه كه مي‌خواهد و در اين‌جا حكمي نيست كه پيروي شود و قانوني نيست كه در اسلام شايع و مشهور باشد .
(8)
« لَوْلا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ »

اگر علي عليه‌السلام نبود عمر هلاك بود

زني را آوردند نزد عمر كه آبستن بود و اقرار كرد به زنا پس عمر فرمان داد كه او را سنگسار كنند پس علي عليه‌السلام برخورد كرد به او و فرمود: اين زن را چه مي‌شود ، گفتند عمر دستور داده او را سنگسار كنند . پس علي عليه‌السلام او را برگردانيد و فرمود: اين تسلّط و حكومت تو است بر او و امّا حكومت و سلطه‌اي نيست براي تو بر طفلي كه در شكم دارد و شايد تو او را شكنجه دادي يا ترسانيدي گفت: آري شكنجه‌اش دادم فرمود: آيا نشنيدي كه پيغمبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: حدّي نيست براي كسي‌كه بعد از شكنجه اقراركند كه او را (دست‌بند زده يا با كابل بزنند) يا در زندان مجرّد و تك‌سلولي و غيره حبس كنند يا تهديد كنند كه اگر نگوئي چنين و چنان خواهم كرد . پس اقراري براي او نيست ( و اقرار او ارزش و اعتباري ندارد) پس عمر او را آزاد ساخت سپس گفت: عَجَزَتِ‌النِّساءُ اَنْ يَلِدْنَ عَلِيَّ بْنَ ابيطالِبٍ لَوْلاعَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ : بانوان عاجز و نازا هستنـد كه ماننـد علي‌بن‌ابيطالـب بزاينـد. اگـر علـي عليه‌السلام نبـود عمر هلاك شده بود.

مدارك اين قضيه

الرياض النَضْرَة ، جلد 2 ، صفحه 196 ـ ذخايرالعُقْبي ، صفحه 80 ، مطالب‌السئول، صفحه 13 ، مناقب خوارزمي صفحه 48 ، اربعين فخررازي صفحه 466 .
قرآن ناطق (225)
(9)

حكايت تجسّس و شبگردي عمر

از عمربن خطاب نقل شده كه او شبي شبگردي مي‌كرد پس به خانه‌اي گذشت و صدايي از آن شنيد پس مشكوك شد و از ديوار بالا رفت پس مردي را ديد دركنار زني با ظرف مشروبي . پس گفت: اي دشمن خدا آيا خيال كردي كه خدا تو را مي‌پوشاند و تو بر معصيت او هستي پس مـرد گفت: اي پيشواي مسلمين خيال نكن اگر من يك گناه و خطا كردم تو مسلّما سه گناه كردي : 1ـ خداوند مي‌فرمايد : « وَ لا تَجَسَّسُوا »(1) و تفتيش نكنيد و تو جاسوسي كردي و فرمود 2ـ « وَ اتُو الْبُيُوتَ مِنْ اَبْوابِها » (2) خانه‌ها را از درهايش وارد شويد و تو از ديوار بالا آمدي و فرمود 3ـ « اِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتا فَسَلِّمُوا » (3) هرگاه داخل خانه‌اي شديد سلام كنيد و تو سلام نكردي پس گفـت: آيـا پيش تـو خيـري هسـت اگـر مـن از تـو صــرف‌نظــر كنــم گفــت : آري بـه خــدا قسـم ديگـر بـرنمــي‌گــردم . پس گفـت : بـرو كــه مــن از تـــو گذشتـــم .

مدارك اين قضيه

الرياض النضرة ، جلد 2 ، صفحه 46 ـ شرح النهج‌ابن ابي‌الحديد ، جلد 1 ، صفحه 61 و جلد 3 صفحه 69 ـ الدّرالمنثور ، جلد 6 ، صفحه 93 ـ الفتوحات الاسلاميه ، جلد 2 ، صفحه 477 .
1- (49 / حجرات) .
2- (189 / بقره) .
3- (61 / نـــــور) .
(226) قرآن ناطق
(10)

خليفه بدون دليل جواني را تازيانه زد

ابن‌عساكر از عِكْرَمَة‌بن‌خالد نقل كرده كه گفت: پسري از عمربن‌خطاب داخل بر او شـد و او خـود را به صـورت مردهـا درآورده و لبـاس خوبي پوشيده بود پس عمر او را زد بــا تازيانـــه‌اش تـــا بـه گريــه درآمــد .
پس حفصه به او گفت براي چه او را زدي، گفت: ديدم كه مغرور به خود شده پس دوست داشتم كه او را كوچك كنم در پيش خودش .
و لطيف‌تر از اين قصّه جارود بزرگ ربيعه است و ابن‌جوزي نقل كرده آن را گويد: كه عمر نشسته بود و تازيانه هم با او بود و مردم در اطرافش نشسته بودند كه جارود عامري آمد پس مردي گفت: اين بزرگ قبيله ربيعه است، پس عمر و اطرافيانش و جارود شنيدند ، پس چون نزديك عمر رسيد او را با تازيانه‌اش زد. پس گفت: چيست مرا براي تو اي اميرالمؤمنين ، گفت: چيست براي من و براي تو كه شنيدم او گفت اين بزرگ ربيعه است گفت: و من هم شنيدم ، پس چي ، گفت: ترسيدم اين‌كه تو با مردم آميـزش كنـي و بگوئيـد : كه اين امير است و در عبارت ديگر ، ترسيدم كه در دلت از آن چيـزي وارد شــود، پــس دوســـت داشتـم كـــه نفســت را سركـوب كنــم . (1)
(11)

رأي خليفه در تحقق بلوغ

از سليمان بن يسار نقل شده كه جواني آوردند نزد عمر كه دزدي كرده بود پس فرمان داد تا او را وجب كنند پس وجب كردند از شش وجب يك بند انگشت كوتاه بود
1- سيره عمر ابن‌جوزي ، صفحه 178 ، شرح ابن‌ابي‌الحديد ، جلد 3 ، صفحه 112 ، كنزالعُمّال ، جلد 2 ، صفحه 167 .
قرآن ناطق (227)
او را ول كردنـــــد .(1)
اميني (قدس اللّه روحه) گويد: آنچه را كه از شريعت در تحقق بلوغ ثابت شده آن احتلام است كه ثابت شده به حديث صحيح قول آن حضرت درباره كساني‌كه از او رفع قلم شده وَ الْغُلامُ حَتّي يَحْتَلِمَ ، و پس تا آن‌كه محتلم شود يا موي (زهار) در عانه و زير نافش روئيده باشد آنچنان موي عانه‌اي‌كه ثابت شده به صحاح يا سِنّي كه محدود شده چنان‌چه در صحيح عبداللّه بن عمر است و علامت چهارمي براي آن نيست كه حدّ شايع و معمول باشد و امّا مساحت به‌وجب پس آن‌از فقه خليفه و فقط ازبدعت‌هاي‌اواست .
پايان برگزيده جلد يازدهم كتاب ترجمه الغدير
1- ابن ابي‌شيبه نقل‌كرده و عبدالرّزّاق و مُسَدِّد و ابن‌المُنْذَر در اوسط آورده چنان‌چه در كنزالعُمّال ، جلد 3 ، صفحه 116 ، ياد شده است.
(228) قرآن ناطق
شروع جلد دوازدهم كتاب ترجمه الغدير

عقيده خليفه در دو متعه (متعه حجّ و متعه نساء)

1ـ از ابي رجاء نقل شده كه گويد: عمران‌بن حصين گفت آيه متعه نازل شده در كتاب خدا و رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله امر فرمود ما را به آن سپس نازل نشد آيه‌اي كه نسخ كند آيه متعه حجّ را و نهي كرد از آن رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله تا از دنيا رفت. مردي براي خودش بعدا گفت آنچه مي‌خواست (1)و در بعضي از نسخه‌هاي صحيح بخاري است كه محمّد يعني بخاري گفت: مي‌گويند كه او عمر بود . قسطلاني در ارشاد گويد چون‌كه او بود كه از آن نهي مي‌كرد و ابن‌كثير آن را در تفسيرش جلد 1 ، صفحه 233 ياد كرده از بخاري . پس گفت: آن كيست كه بخاري گفته او را كه تصريح كرده به آن كه عمر بود كه مردم را از حج تمتّع نهي مي‌كرد .
2ـ از ابن سيرين : نقل شده كه از او سؤال از متعه عمره به حجّ شد گفت: آن را عمربن‌خطاب و عثمان بن عفان مكروه داشتند، پس اگر علمي باشد آن دو از من اعلم و داناترند و اگر رأي و عقيده باشد پس رأي آن‌ها از من بالاتر است ، ابوعمر آن را در جامع بيان‌العلم ، جلد 2 ، صفحه 31 و در مختصر آن صفحه 111 نقل كرده است .
ابو سيف قاضي در كتاب‌الآثار صفحه 97 روايت كرده از ابوحنيفه از حمّاد از ابراهيم از عمربن‌خطاب كه او در آن بين كه در عرفات ايستاده بود ناگاه مردي را ديد كه از سرش طيب و چيزخوش‌بوئي مي‌چكد ، پس عمر به او گفت : آيا مُحْرِم نيستي واي برتو پس گفت: آري اي اميرالمؤمنين گفت: چرا مي‌بينم تو را كه از سرت طيب و عطر مي‌چكد و حال آن كه محرم ژوليده موي و خاك‌آلود است ، گفت من تهليل و تلبيه
1- صحيح مسلم ، جلد 1 ، صفحه 474 و قُرْطُبِيّ نقل كرده آن را به اين لفظ در تفسيرش جلد 2 ، صفحه 365 .
قرآن ناطق (229)
گفتم براي عمره مفرده و وارد مكّه شدم و با من عيالم بود پس از عمره‌ام فارغ شدم تا آن كه عصر روز ترويه شد تهليل و تلبيه براي حجّ گفتم، گفت پس عمر ديد : كه ديروز از زنش و عطر متمتع و كامياب شده ، پس عمر در اين موقع نهي از متعه كرد و گفت: به خـدا قسـم كه خيـال مي‌كنيـد آزاد بگـذارم بين شمـا و متعـه را شمـا با زنانتان زيـر درخــت بيـد عرفـه با آن‌هـا آميـزش و جمـاع كنيـد سپـس برويد به قصد حجّ .

متعه نساء از ديدگاه عمر

1ـ از سليمان بن يسار از ام عبداللّه دختر ابي خثيمه نقل شده كه مردي از شام آمد و وارد بر او شد پس گفت : كه عزوبت سخت فشار آورده بر من پس يك زن برايم بياور تا از او متمتع و كامياب شوم (به صيغه كردن آن) .
گفت پس او را بر زني هدايت و راهنمايي كردم پس با او ازدواج كرد و چند نفر از مردان عادل را بر اين زناشويي شاهد گرفت، پس آنچه خدا مقدّر كرده و خواسته بود كه بماند ماند. سپس بيرون رفت پس عمربن‌خطاب از اين قضيّه باخبر شد و فرستاد به سوي من و پرسيد آيا اين قصّه كه به من رسيده راست است گفتم : آري ، گفت : پس هرگاه آمد مرا خبر كن .
پس چون آن مرد آمد من عمر را خبر كردم پس فرستاد عقب او و گفت: چه موجب شد بر اين‌كه تو اين‌كار را كردي، گفت: من در زمان رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بودم و چنين كردم و آن حضرت ما را نهي نكرد تا آن‌كه خدا او را برد ، پس از آن با ابي‌بكر بوديم او هم ما را منع نكرد تا از دنيا رفت ، آن‌گاه با تو پس نرسيد به ما درباره آن نهي و منعي ، پس عمر گفت: اما قسم به آن كسي كه جانم در دست اوست اگر پيش‌تر مطّلع از نهي من شـده بـودي هـر آيـنه تـو را سنگسـار مي‌كردم بيـان كنيـد تا آن كـه زناشوئي از زناكردن شناخته شود.
( كنزالعُمّال ، جلــد 8، صفحه 294 ، از طريق طبري ).
(230) قرآن ناطق
2ـ از عمران بن حصين گفت : نازل شد آيه متعه (صيغه) در كتاب خداي تعالي و بعد از آن آيه‌اي نازل نيامد كه آن را نسخ و باطل كند پس پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمان داد ما را به متعه كردن و ما با رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بوديم و صيغه مي‌كرديم و او از دنيا رفت و ما را نهـي از آن نكـرد، بعـد از آن مـردي روي هواي خودش آنچه خواست گفت . (1)
3ـ عمر ... بود كه مي‌گفت : قسم به خدا نياورند مردي را نزد من كه متعه را روا و جايز بداند مگر آن كه او را سنگسار كنم . (2)
4ـ از ابي‌نضره روايت شده گويد : كه من نزد جابربن عبداللّه بȘمޘӠشخصي پيش او آمد و گفت: ابن‌عبّاس و ابن‌زبير اختلاف دارند در متعه ، پس جابر گفت ما هر دو را انجام داديم با رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله سپس عمر ما را از آن دو نهي كرد پس ما آن را تكــرار نكرديم. (3)

صيغه كردن زن و زناشوئي موقت

اشاره

آن‌چه از سخنان عمر ظاهر مي‌شود اين است كه او متعه را مانند زنا و بي‌عفّتي محسوب‌داشته .
متعه در قرآن مجيد
« فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ اُجُورَهُنَّ فَريضَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ فيما تَراْضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِالْفَريضَةِ اِنَّ اللّه‌َ كانَ عَليما حَكيما » (4)پس آن چه را كه متعه كرديد از ايشان
1- صحيـح مسلـم ، جلـد 1 ، صفحه 474 ـ مسند احمد ، جلد 4 ، صفحه 428 ، سُنَن نِسائي ، جلد 5 ، صفحه 149 .
2- سبــــــط بـــــن جـــــــوزي آن را در مـــــــرآه الزمــــان يــــاد كـــــرده اســــــــت .
3- صحيــح مسلــم ، جلـــد 1 ، صفحـــه 395 ـ سنـــن بيهقـــي ، جلـــد 7 ، صفحــــه 206 .
4- (24 / نســـاء) .
قرآن ناطق (231)
پس بدهيد به ايشان مهرهايشان را كه فرض كرده شده و نيست گناهي بر شما در آن‌چه به آن راضي شديد به آن از بعد مَهريّه واجب به درستي‌كه خداوند داناي درست كـــردار است .
1ـ احمد امام حنبلي‌ها در مسندش جلد 4 ، صفحه 436 با سندهائي كه تمام رجال و راويان آن مورد وثوق و اعتمادند از عمران‌بن حصين نقل كرده گويد: آيه متعه در كتاب خداي تبارك و تعالي نازل شده و ما به آن عمل كرديم با رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پس آيـه‌اي نـازل نشـد كه آن را نسـخ كنـد و پيامبـر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله هم نهي نفرمود تا از دنيا رفت .
2ـ حافظ ابومحمّد بَغَوِيّ شافعي متوفاي 510 در تفسيرش حاشيه تفسيرخازن ، جلد 1 ، صفحه 423 گويد : حسن و مجاهد گويند: كه آيه درباره نكاح صحيح است و ديگران گفته‌اند : آن نكاح متعه است تا آن‌جا كه گويد : عموم اهل علم معتقدند(1) كه نكاح متعه حرام است و آيه نسخ شده است و ابن‌عباس رضي اللّه عنهما معتقد بود كه آيه محكم و رخصت داده در نكاح متعه ، سپس روايت كرده حديث ابي‌نضره يادشده را به لفظ طبري .

سه چيزي كه عمر آن‌ها را حرام كرد

قوشچي متوفاي 879 در شرح تجريد در مبحث امامت يادكرده كه عمر بر بالاي منبر گفت: « اَيُّهَا النّاسُ ثَلاثٌ كُنَّ عَلي عَهْدِ رَسُولِ اللّه‌ِ صَلّي اللّه‌ُ عَلَيْهِ آلِهِ وَ اَنَا اَنْهي عَنْهُنَّ وَ اُحَرِّمُهُنّ وَ اُعاقِبُ عَلَيْهِنَّ : مُتْعَةُ النِّساء وَ مُتْعَةُ الْحَجِّ وَ حَيَّ عَلي خَيْرِالْعَمَلِ » ، سه چيز در زمـان رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله معمول بود و من از آن‌ها نهي مي‌كنم و هركس مرتكب شود او را شكنجـه و مجـازات بر آن مي‌كنـم 1ـ متعـه و صيغـه كـردن زنان 2ـ متعه حج 3ـ گفتن حَيَّ عَلي خَيْرِالْعَمَلِ . سپس آقاي قوشچي از طرف عمر عذرخواهي كرده، به قول خودش : اين مطلب از چيزهايي نيست كه موجب بدگويي و مذمّت عمر شود زيرا
1- از آنچه قبلاً بيان كرديم معلوم مي‌شود عدم صحّت اين نسبت دروغين به عموم اهل علم .
(232) قرآن ناطق
كه مخالفت مجتهد با غير او در مسائل اجتهاديه بدعت نيست .
فرض‌كنيم‌كه نيرومند و قهرماني در علم برابر مي‌پندارد پيامبر بزرگ اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را به يكي از امتّش و قرارمي‌دهد هريك از آن دو را مجتهد و حال‌آن‌كه آن‌چه را كه پيامبر امين مي‌گويد آن عين و متن چيزي است كه در لوح محفوظ ثبت شده و نيست آن مگر وحي الهام غيبي كه به او مي‌شود او را شَديدُالْقُوي تعليم نموده پس كجاست آن از اجتهادي كه عبارت از ردّ فرع بر اصل به‌كار انداختن ظنّ و گمان در طريق استنباط و اين‌كه جايز از مخالفت اجتهاديّه آن وقتي است كه مجتهدي با مجتهدي مثل خـودش بـرابـر هـم قراربگيرنـد نـه كسـي كـه اجتهـاد كنـد بـرابـر نص و خبر صريـح روشـن و فتوا و رأي دهد در مقابل تصريحات شرعيّه از قول شارع و عمل او .

خليفه و مسائل سلطان روم

احمد، امام حنبلي‌ها ، در باب فضائل نقل كرده گويد: حديث كرد ما را عبداللّه قواريري حديث كرد ما را مُؤمِّل از يحي‌بن‌سعيد از ابن مُسَيِّب گفت : عمربن‌خطاب بود كه مي‌گفت: « اَعُوذُ بِاللّه‌ِ مِنْ مُعْضَلَةٍ لَيْسَ لَها اَبُوحَسَنٍ » پناه مي‌برم از مشگله‌اي كه ابوحسن علي عليه‌السلام در آن نباشد ، ابن مسيّب گويد : و براي اين قول سببي؟ است و آن اين است كه ، پادشاه روم نامه‌اي به عمر نوشت و از او مسائلي پرسيد پس عمر آن مسائل را براي صحابه گفت پس جوابي براي آن‌ها نيافت ، پس آن‌ها را بر اميرالمؤمنين عليه‌السلام معروض داشت پس آن حضرت در سريع‌ترين اوقات بهترين پاسخ‌هـــا را داد .

مسائل ملك روم

ابن مسيّب گويد : سلطان روم به عمر نوشت : از قيصر پادشاه بَنِي‌الاَْصْفَر به عمر خليفه مؤمنين ، مسلمين ، اما بعد ، پس من به تحقيق كه مي‌پرسم از تو مسائلي را پس مرا از آن خبر بده .
قرآن ناطق (233)
1 ـ آن چيست كه خدا خلق نكرده آن را ؟
2 ـ و آن چيست كه خـدا نمي‌داند آن را ؟
3 ـ و آن چيست كه نــزد خــدا نيست ؟
4 ـ و آن چيســت كه تمامش دهــانست ؟
5 ـ و آن چيســت كه تمــامش پـــاست ؟
6 ـ و آن چيســت كه تمامش چشم است ؟
7 ـ و آن چيســت كـه تمامش بــال است ؟
8 ـ خبربده‌ازمردي‌كه برايش‌فاميل‌نيست ؟
9 ـ خبر بده از چهار چيزي كه رحم و شكمي آن‌ها را برنداشته ؟(1)
10ـ و از چيزي كه نفس مي‌كشد ولـي روح در آن نيســــــت ؟
11ـ و از صـوت ناقوس كه چــه مي‌گويد؟
12ـ و ازحركت‌كننده‌اي‌كه يكبارحركت‌كرد؟
13 ـ و از درختــي كه ســواره صدســال در سايــه‌اش مي‌رود و تمــام نمي‌شـــود مثلـــــش در دنيـــا چيســــت ؟
14ـ و از مكانـي كه يكبــار بيشتــر خورشيــد بر آن نتابيــد ؟
15ـ و از درختـي كـه بــدون آب روئيــد ؟
16ـ و از اهـل بهشـت كه مي‌خورنـد و مي‌نوشنـد و برايشـان مـدفـوعـي از بـول و غايـط نيست مثلشـان در دنيــا چيســـت ؟
17ـ و از سفره گسترده بهشتي كه در آن قدح‌هايي است و در هر قدح انواعي رنگـارنـگ از غـذا اسـت كـه مخلـوط بـه هـم نمي‌شـونـد مثلشـان در دنيـا چيسـت ؟
18ـ و از حـورّيــه و كنيـزي كــه از سيبـي در بهشـــت بيــرون مي‌آيــد و چيــــزي از آن كــــــم نمــــي‌شــــــــود ؟
19ـ و از كنيـــزي كـــه در دنيــــا بـــراي دو مــــرد اســــت ولـــــي در آخــــــــرت بــــــراي يــــك مــــــــــرد ؟
1- منظور اين است كه از طريق زايمان به دنيا نيامده باشد .
(234) قرآن ناطق
20ـ و از كليدهاي بهشتي كــه آن چيست ؟
پـــس علـــــي عليه‌السلام نــامـــه را خوانــــد و فـــورا پشــــت آن نـوشـــــــت:

جواب نامه قيصر روم و مسائل او

بسم اللّه الرحمن الرحيم
امّا بعد، كه من مطّلع و آگاه شدم از نامه تو اي پادشاه و من پاسخ تو را مي‌دهم به كمك و نيرو و بركت خدا و بركت پيامبرمان محمّد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله .
1 ـ امّا چيزي كه خداي تعالي آن را نيافريده ، آن قرآن است چون كه كلام خدا و صفت اوست و همين‌طور كتاب‌هاي نازل شده و خداي سبحان قديم اســــــت و همچنيــــن صفات او .
2 ـ و امّا چيزي كه خدا نمي‌داند پس قول شماست كه مي‌گوييد براي او فرزند و همسـر و شريـك اسـت ، نيسـت خـدا كه فرزنـدي اختيـار كنـد و بـا او خدائـي نيسـت ، زائيده نشده و نمي‌زايد ( لَـمْ يَلِدْ وَ لَـمْ يُــولَـدْ ) .
3 ـ و امّا چيزي كه پيش خدا نيست ظلم و ستم است ، نيست پروردگار تو ستم‌كننده‌بربندگانش .
4 ـ و امّا آنچه تمامش دهان است آن آتش است كه هرچه از هـر طـرف در او افكنـده شود مي‌خورد .
5 ـ و امّــا آنچـــه تمــامــش پـــاسـت : آب اســـت.
6 ـ و امّا آنچه تمامش چشــم است : خورشيد اســت .
7 ـ و امّا آنچـه تمــامش بـــال اســت : بـــاد اســت .
8 ـ و امّا آنچه فاميلي برايش نيست: حضرت آدم عليه‌السلام .
9 ـ و آن كه شكمي آن‌ها را برنداشت :چهار چيز است :
1 ـ عصـاي موسي ، 2 ـ قـوچ ابراهيم 3 ـ آدم 4 ـ حواء.
10ـ و امّـــا آن كـــه نفــــس مي‌كشـــد بـــدون روح آن صبــــح اســـت
قرآن ناطق (235)
بــراي گفتــــه خــــداي وَالصَّبْـــــــحِ اِذا تَنَفَّـــــــسَ .
11ـ و اما ناقوس : پس آن مي‌گويد « طَقا طَقا ، حَقّا حَقّا ، مَهْلاً مَهْلاً ، عَدْلاً عَدْلاً ، صِدْقا صِدْقا ، اِنَّ الدُّنْيا قَدْ غَرَّتْنا وَ اسْتَهْوَتْنا تَمْضِي الدُّنْيا قَرْنا قَرْنا ما مِنْ يَوْمٍ يَمْضي عَنّا اِلاّ اَوْهي مِنّا رُكْنا اِنَّ الْمَوْتِ قَدْ اَخْبَرْنا اِنّا نَرْحَلُ فَاسْتَوْطَنّا » . به درستي كه دنيا ما را فريب داد و بازي داد دنيا قرن قرن مي‌گذرد هيچ روزي از ما نمي‌گذر جز اين‌كه ركني از مـا را سسـت و خـراب مي‌كنـد بـه راستـي كه مرگ ما را خبر داده كه ما خواهيم رفت پس ما دل‌بسته و وطن نموديم .
12ـ و امّا حركت كننده : پس طور سينا هنگامي كه بني‌اسرائيل عصيان نمودند و بين آن و زمين مقدّسَه چند شبانه‌روز فاصله بود پس خدا قطعه‌اي از آن را كند و براي آن دو بال از نور قرار داد پس روي سر آن‌ها نگاه داشت و اين است قول خداي تعالي : « وَ اِذْ نَتَقْنَــا الْجَبَــلَ فَوْقَهُــمْ كَاَنَّــهُ ظُلَّـــةٌ وَ ظَنُّـــــوا اَنَّــــهُ واقِــــعٌ بِهِـــــمْ » .(1)
و زماني كه ما بلند كرديم كوه را بالاي سرايشان مثل آن كه آن سايباني بود و گمان كردند كه آن برايشان فرود آيد، و بني‌اسرائيل را فرمود : اگر ايمان نياوريــد آن را بر شمـا فـرود آورم پـس چـون توبــه آوردنــد بــه جــاي خــودش برگردانيـد .
13ـ و امّا درختي كه سواره در سايه‌اش صدسال مي‌رود . آن درخت طُوبي و آن سِدْرَةُ الْمُنْتَهي در آسمان هفتم است به سوي آن منتهي مي‌شود اعمال بني‌آدم و آن از درخت‌هاي بهشتي است در بهشت قصري و خانه‌اي نيست مگر آن كه در آن شاخه‌اي از شاخه‌هاي آن است و نظيرش در دنيا خورشيد است كه اصلش يكي است و نورش در همه‌جاست .
14ـ و امّا مكاني كه نتابيد بر آن آفتاب مگر يك مرتبه : پس آن زمين دريا بود وقتي كه خدا آن را شكافت پس خدا آن را شكافت براي موسي عليه‌السلام و آب بلند شد مانند كوه‌هـا و زميـن خشكيــده به تابـش آفتاب بر آن سپس آب برگشت به جاي خودش .
15ـ و امّا درختي كه بدون آب روئيده شد پس آن درخت يونس بود و اين معجـزه‌اي بـراي او بود بـراي قـول‌خداي‌تعالي: « وَ اَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطينٍ »(2)
و ما رويانديم بر او درختي از كدو .
1- (170 / اعراف) .
2- (148 / صافّات) .
(236) قرآن ناطق
16ـ و امّا غذاي اهل بهشت پس مثل آن‌ها در دنيا جنين و طفل در رحم مادر است كه او تغذيــه مي‌كنــد از طريـق بنــدنـاف و ابـــدا بــول و غايـط و مدفوعــي نــدارد .
17ـ و امّا انواع غذاهائي كه در يك ظرف است پس مانندش در دنيا تخم پرندگان اسـت كه در آن دو رنـگ سفيـد و زرد اسـت و مخلـوط و آميختـه بـه هـم نمي‌شــود .
18ـ و امّا جاريه از سيب بيرون مي‌آيد پس نظيرش در دنيا كرم است كه از سيب بيرون مي‌آيد و سيب تغيير نمي‌كند .
19ـ و امّا جاريه و كنيزي كه بين دو نفر است پس آن درخت خرمائي است كه در دنيـا بـراي مؤمـني مثـل مـن و بـراي كافـري مانند تو است، ولي در آخرت آن فقط مــال من است نه تو بـراي آن كـه آن در بهشـت اســت و تــو داخــل آن نخواهي شد .
20ـ و امّـــــا كليــدهــاي بهشـــت : پـس لا اِلهَ اَلاَّ اللّه‌ُ ، مُحَمَّـدٌ رَسُـولُ‌اللّه‌ِ اســــت .
ابن مسيِّب گويد : پس چون قيصر روم نامه را خواند گفت : اين جواب صادر نشده مگر از خانه نبوت و پيامبري ، آن‌گاه پرسيد از جواب‌دهنده ، پس به او گفتندكه اين جواب پسر عمّ محمّد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است ، پس به آن حضرت نوشت ، سَلامٌ عَلَيْكَ ، امّا بعد : پس من مطّلع شدم بر جواب تو و دانستم كه تو از خاندان نبوّت و معدن رسالت و موصوف به شجاعت و علمي و علاقه دارم كه براي من روشن كني مذهب و روش خودتان را و روحي كه در كتاب شما خدا ياد كرده در قولش « وَ يَسْاَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّي » (1) و از تو درباره روح سؤال مي‌كنند بگو روح از امر پروردگار من است ، پس اميرالمؤمنين عليه‌السلام به او نوشت ، امّا بعد: پس روح نكته لطيفه و لُمْعَه(2) شريفه‌اي است از صنعت آفريدگار و قدرت ايجاد كننده‌اش آن را از خزائن ملكش بيرون آورده و در ملكش ساكن گردانيده پس آن در نزد او براي تو وسيله است و براي او نزد تو امانت ، پس هرگاه گرفتي مالت را كه نزد اوست مي‌گيرد مال خودش را كه پيش تو است والسلام .(3)
پايان برگزيده جلد دوازدهم كتاب ترجمه الغدير
1- (87 / اسراء) .
2- بخش روشن هرچيز را لُمْعَه مي‌گويند .
3- زَيْنُ الْفَتي در شرح سوره هَلْ‌اَتي حافظ عاصمي ، و تَذْكِرَةُ خَواصِ‌الاُْمَّةِ سِبْطُ ابْــنُ‌جَــوْزي حَنَفـــي ، صفحه 87 .
قرآن ناطق (237)
شروع جلد سيزدهم كتاب ترجمه الغدير

غديريه سرايان در سده نهم

حافظ بُرْسِيّ حِلّيّ

آن آفتـاب اســت ؟ يـا فـروغ آن آرامگــــاه مي‌درخشــــد؟
آن مشـگ اسـت ؟ يا بوي خوش جانشين پيامبر به مـــا مـــــــي‌رســـــــــــد ؟
آن دريـاي بخشــش اسـت ؟ يـا گلـزاري كه نمونه راهبري را در خويش گنجانده ؟
و آدم است يا نوح‌كه راز خداوند نگاهبان همه و توانا بود ؟
داود اســـت ؟ يــا پيـامبــــر پـــس از او ـ سليمــــان ـ ؟
هــارون است ؟ يـا موسي ـ با چوبدستي او ـ يا مسيـــح ؟
آيا اين برگزيده ـ ستوده‌ترين پيامبران ـ احمد است يا جانشين او ـ علي ـ ؟ كه در دودمــــان هاشـــــم و اسمعيــل پـــــرورش يـافتـــــــه ؟
سپهـر سرفـرازي را گـرد برگرفتــه و در تاريكـي همچون ماه دو هفته مي‌درخشد
و ـ در ميــان مــردم ـ به آفتاب و به آسمان‌هائي از زيبــــائـــي مــي‌مـــانــــد .
دوســــــت دوســــــت خــــــدايــا بگــــــو راز راز او
و پيكـــر پديــــده‌اي كـــــه روان آفريدگــــان اســــت
روز غــديــر ، گـواه گفتــاري در بـرگزيــــدن او بـــــود
و ستايـش خداونـد از او ـ در يـادآور نامه‌اي آشكار (قـــرآن) ـ هــويـــداســـت .
پيشوائي‌كه اگرآدمي مهراو را در دل بپرورد و در بـــازگشت پــس از مـرگ بيارد
كفـــه نيكـــي‌هــــــايــش خــواهـــــــــد چـــربيــــد
او را پيـروانــي اسـت كـــه همچون اختران مي‌درخشنــد.
و ميــان همـــه جهــانيــــان هــويــــــدا هستنــــــــد
چون به گفتگو نشينند، سخن راست را در لابلاي گفتــه‌هـايــي بايـد جست كه از دهـان آنــان بــرآيد ـ به ياري آن ـ روشنائي ، آشكار و زبان شيوا ، گويا مــي‌گـردد .
(238) قرآن ناطق
اگر ـ در آئين خويش ـ به كشمكش و زد و خورد برخاستند .
دشمـن رانـده شـده ـ كـه چابك و چالاك هم هست ـ روي بــــرمـــي‌گــردانــد .
اي‌درفش راهنمائي! درودي‌از دل درست بر تو باد كه همچنان درآيند و روند باشد.

زندگي‌نامه اين سراينده

استاد حافظ رضي‌الدين رجب پس محمد پسر رجب بُرْسِيّ حِلّيّ است از دانشوران عارف مشرب امامي و از فقيهاني كه در دانش‌هائي چند دست داشته با آن برتري آشكارش در هنر حديث و پيشروي در ادبيات و سخن‌سرائي‌هاي نيكو و چيرگي در دانش حروف (1) و رازهاي آن و بيرون كشيدن سودهايش ـ از اين روي مي‌بيني نوشته‌هايش سرشار از پژوهش‌ها و موشكافي‌ها . در عرفان و حروف روش‌هاي ويژه‌اي برگزيده و هم در دوستي پيشوايان كيش ما ـ درود برايشان ـ شناخته ـ در همه جا ـ به تندروي نمي‌انجامد و پايگاه پيام‌آوري هم نيست چنان‌چه از سرور ما ـ فرمانرواي گروندگان درود بر او باد ـ گزارش كرده‌اند كه‌گفت: « از گزاف‌گوئي درباره ما بپرهيزيد ، بگوئيد ما بندگاني هستيم كه پروردگار داريم و در برتري ما هرگونه خواهيد به سخن پردازيد» (2) و پيشواي راستگو امـام صـادق درود بـر او بـاد گفت : « براي ما پروردگاري بشناسيد كه به سوي او بازمي‌گرديم و درباره ما ـ گفت : « براي ما پروردگاري بشناسيد كه به سوي او بازمي‌گرديم و درباره ما ـ هرگونه خواهيد ـ به سخن پردازيد » و هم وي كه درود بر او باد گفت : « ما را از آفريدگان بشماريد و
1- باور داشتن به ويژگي‌هاي جادوئي در حروف الفبا و اعداد و نيز به سود و زيان‌هاي نهفته و خداداد در آن‌ها دو دانش «حروف» و اعداد را پديدآورده و دسته‌اي از صوفيان را كه در پيوندزدن ميان آموزش‌هاي خود با زمينه‌هاي نامبرده پافشاري بيشتري داشته‌اند حروفيان مي‌خوانند و گويا حافظ برسي نيز از آنان به شمار مي‌رود .
2- «خصال = منش‌ها» شيخ صدوق.
قرآن ناطق (239)
هرگونـه خواهيـد دربـاره ما سخـن برانيـد كه بـه آن‌جا كه بايد نخواهيد رسيد » .(1)

گزاف‌گويي‌ها درباره ابوبكر

كاري بس دشوار نيست كه مرز برتري‌هاي هريك از ياران پيامبر را كه بخواهيم ، بشناسيم زيرا تاريخ‌ها با همه پريشان‌گويي و آشفتگي‌هايي كه به خود ديده‌اند و با همه بافته‌هايي كه دست‌هاي گنهكاران و بزه‌پيشگان در آن جاي داده‌اند . با همه اين‌ها مي‌تـوان نشانــه‌اي از درستـي‌هـا را در آن بازجسـت زيـرا كسـي كـه بـا بينائـي بـــه ارزيابـــي در آن پـــردازد ، آب گــوارا را از كــف روي آن بــازمي‌شنــاســــد.
از ميان كارهايي كه بي‌هيچ چون و چرا بايد انجام داد يكي هم نگرشي است در زندگي‌نامه مردان برجسته اسلام ـ چه گذشتگان و چه جانشينان ـ آن هم با ديده بزرگداشت و نه با چشم بدبيني ـ به ويژه در پيرامون كساني كه در ميان دين‌داران به جانشيني راستين پيامبر شناخته شده‌اند .
يار غار پيامبر بزرگ و يگانه كس از نخستين گروه پيشگامان كه در كوچيدن به مدينه همراه او رفته است بايد وي را بزرگ و ارجمند بداريم و تبه‌كاري آشكاري است كه آن چه را به راستي از وي است از او دريغ ورزيم و در مرزبندي سرمايه رواني‌اش كوتاهي كرده داوري دادگرانه‌اي ننمائيم و فرمانبردار گرايش‌هاي خويش گرديم .
ما نمي‌خواهيم در پيرامون جانشيني پيامبر به سخن پردازيم و در زمينه اين‌كه چگونه به انجام رسيد ؟ چگونه گرديد ؟ چگونه برپا شد ؟ و چگونه راه خود را دنبال كرد ؟ و آيا رأي‌گيري آزادانه‌اي در كار بود ؟ و آيا سفارش‌هاي بزرگ‌ترين آئين‌گذاران به كاربسته شد ؟ يا خواسته‌ها و هوس‌ها بود كه در آن روز با زورگويي فرمان مي‌راند، مي‌گرفت و مي‌تاخت، به فراز و نشيب مي‌برد ، مي‌گشود و گره مي‌زد ، مي‌شكست و استواري مي‌بخشيد و مي‌بست و بازمي‌كرد ؟
1- «بصـــائــر الــدرجــــات = بينائي‌هـــا دربـــاره پايگاه‌هـــا» نوشتــه صَفّــــار .
(240) قرآن ناطق
ما نمي‌خواهيم در پيرامون همه اين‌ها به گفتگو پردازيم آن هم پس از آن كه جهانيان داستان سقيفه را كه مردمي از جاهاي پراكنده در آن گردآمده بودند شنيده‌اند و گزارش آن رستاخيز سترك را آويزه گوش گردانيده‌اند همان كشمكش بزرگ ميان مهاجران و انصار را كه سخن قرآن ـ درباره آن ـ راست درآمد : « هنگامي كه آن پيش‌آمـد رخ داد ـ كه در روي دادن آن دروغي نيست و بالابرنده و به زيركشنده است ...» .(1)
چه مي‌توانم گفت ؟ پژوهشگران ، تاريخ را در برابر خود نهند، و بررسي كنند كه چگونه هركسي از توده مردم در آن روز، رهايي و رستگاري را در آن مي‌ديد كه با هيچ‌كدام از دسته‌هاي گوناگون همدست نشود و از اين كه به ناگهان در آشوب‌هاي سوزان درآيد خودداري كند ، آن چه در دل او مي‌گذشت بيمناكش مي‌ساخت كه اگر راه كشمكش برود و در برابر گروهي با گروه ديگر همداستان گردد سرش برباد خواهد رفت ، به ويژه پس از آن كه ـ با دو چشم خود ـ شمشيري آهيخته را ديده و ـ با دو گوشش ـ فرياد مردي درشت گفتار را شنيده بود كه هركس مي‌گفت برانگيخته خدا در گذشته وي را از كشته‌شدن مي‌هراسانيد و مي‌گفت : از هيچ‌كس نشنوم كه بگويد فرستاده خدا را مرگ دريافته وگرنه او را به تيغ مي‌زنم . يا مي‌گفت : هركه بگويد او مرده سرش را با شمشير برخواهم داشت ، جز اين نيست كه او به آسمان بالا رفته است . (2)
« بانگ مي‌زند هركس بگويد پيامبر برگزيده جان داده كله او را با شمشير برخواهم داشت » .(3)
و پس از آن كه هريك از مردم با گوشه چشم ، ديگري را نگريستند ، بگومگوها و زد
1- (1 تا 3 / واقعه).
2- «تاريخ طبري» ، جلد 3 ، صفحه 198 ـ «شرح ابن‌ابي‌الحديد» ، جلد 1 ، صفحه 128 .
3- از چكامــه‌اي كـه سخـن سـراي نيــل ـ حافــظ ابراهيــم ـ در ستـايش عمــر گفتــه .
قرآن ناطق (241)
و خوردها كردند و آن دو پيرمرد برخاسته و پيش از آن كه انديشه هيچ‌كس ديگر را بپرسند هركدام جانشيني پيامبر را به آغوش آن يكي مي‌افكند . كه گفتي كار را ـ از آغاز تا پايان ـ نهاني سرانجام داده‌اند ، اين به دوستش مي‌گويد : « دستت را بگشاي تا به نشان جانشيني پيامبر ، دست فرمانبري به تو دهم » او هم مي‌گويد « نه ! بلكه تو بايد چنين كني » و هريك از آن دو خواهد دست همراهش را بگشايد و او را سرپرست مردم بشناساند ابوعبيده جراح ـ گوركن مدينه نيز با آنان است و جارچي‌شان شده و آن پاك‌ترين مرد ، كه پيامبر سفارش‌هايش را با او كرده همراه با خاندان راهنماي او و دودمان هاشمي سرشان به بزرگ‌ترين پيامبران گرم است كه كالبد بي‌جان او را با جامه مرگ در برابر خويش مي‌بينند ، خانواده او در خانه را بر وي بسته‌اند و ياران او ـ كه درود و آفرين خدا بر وي و تبارش ـ وي را با خانواده‌اش تنها گذاشته و از به خاك سپردنش روي گردانيده‌اند تا سه روز پيكر او بر زمين ماند يا از روز دوشنبه تا روز چهارشنبه يا شب آن كه خانواده‌اش او را به خاك سپردند و جز نزديكان وي هيچ‌كس نبود شبانه يا در پايان شب او را به خاك سپردند و مردم آگاهي نيافتند تا نيمه‌شب كه در خانه‌هايشان بودند آواز بيل‌هايي را شنيدند كه آرامگاه پيامبر را با آن هموار مي‌نمودند .
و آن دو پيرمرد نيز در به خاك سپردن او ـ درود و آفرين خدا بر وي و خاندانش ـ نبودند .(1) اصحاب سقيفه پناهندگان به سراي پيامبر ـ زنهار گاه توده و پايگاه اميد و آبروي آن يا خانه فاطمه و علي، درود خدا بر آن دو را بيم مي‌دهند و به هراس مي‌افكنند(2) و ابوبكر ، عمر پسر خطاب را به سوي ايشان فرستاده و گويد : اگر از پذيرفتن ما سرباز زدند با ايشان نبرد كن و عمر آتش مي‌آرد تا خانه را بر آنان
1- بر بنياد آنچه در «كنزالعمال = گنجينه كارگزاران» ، جلد 3 ، صفحه 140 ـ آمده ، اين فراز را ابن‌شيبه گزارش كرده .
2- «تاريـخ طبــري» ، جلد 3 ، صفحــه 210 ـ «شرح ابن‌ابي‌الحديــد» ، جلــد 1 ، صفحــه 58 .
(242) قرآن ناطق
بسوزاند . فاطمه وي را ديده و مي‌گويد : پسر خَطّاب ! آمده‌اي خانه ما را بسوزاني ؟ پاسخ مي‌دهد: آري مگر در راهي كه مردم افتاده‌اند شما نيز بيفتيد .
و پس از آن كه مي‌بيند وابستگان يك دسته سياسي ، به سراي خاندان وحي تاخته و به خانه فاطمه ريخته‌اند و جلودار ايشان نيز پس از آن كه هيزم خواسته فريادهاي بلندي برداشته است كه : به خدا سوگند خانه را بر شما خواهم سوزاند مگر بيرون بيائيد و دست فرمانبري بدهيد . يا: « بايد بيرون بيائيد و دست فرمانبرداري بدهيد وگرنه خانه را با هر كه در آن است مي‌سوزانم » به او مي‌گويند فاطمه در آن است ! پاسخ مي‌دهـــد : باشد !
و پس از آن كه ناله و شيون بانوئي اندوهگين و دلخسته يا همان جگرگوشه پيامبر برگزيده را مي‌شنود كه از پرده به درآمده مي‌گريد و با بلندترين آواز خويش آوا در مي‌دهد : « پدر ! اي برانگيخته خدا ! پس از تو از دست پسر خطاب و پسر ابي‌قحافه، چه‌ها كشيديم » . (1)
و پس از آن كه همورا مي‌بيند كه فرياد مي‌كشد و شيون مي‌كند و همراه با زنان هاشمي آوا درمي‌دهد: ابوبكر! چه زود بر خاندان پيامبر تاخت بر ديد و به تاراجشان پرداختيد ! به خدا سوگند با عمر سخن نخواهم گفت تا خداي را ديدار كنم «شرح ابن‌ابي‌الحديد» ، جلد 1 ، صفحه 134 و جلد 2 ، صفحه 19 .
و پس از آن كه مي‌بيند پيكره پاكي و بزرگواري ـ فرمانرواي گروندگان ـ را دستگير و همچون شتري كه چوب در بيني‌اش كرده‌اند تا مهار شود به سوي خود مي‌كشند(2) مي‌برند و با درشتي مي‌رانند و مردم گردآمده‌اند و مي‌نگرند ، به او مي‌گويند دست فرمانبري ده ! و مي‌گويد : اگر ندهم چه ؟ پاسخ مي‌شنود: در آن هنگام
1- «اَلاُْمَّةُ وَ السِّياسَةُ» ، جلد 1 ، صفحه 13 «اَعْلامُ النِّساء» جلد 3 ، صفحه 1206 «الامام علي» از عبدالفتاح عبدالمقصود ، جلد 1 ، صفحه 225 .
2- «العَقْـدُ الْفَريــدُ» ، جلــد 2 ، صفحــه 285 ـ «صُبْــحُ الاَْعْشــي» ، جلــد 1 ، صفحــــه 228 .
قرآن ناطق (243)
ـ به همان خداي كه جز او خدايي نيست ـ گردنت را مي‌زنيم مي‌گويد : بر اين بنياد بنده خــدا و بــرادر برانگيختـــه‌اش را خواهيــد كشـــــت . (1)
در پيــرامـون آن‌گــونـــه جانشينــــي از پيامبـــر چــــه مي‌تـــوان گفــــت ؟
آن هم پس از آن كه بوبكر و عمر ، پسر خطاب ، آن را كار و رويدادي ناگهاني و بي‌انديشه شمردند همانند آنچه نادانان پيش از اسلام مي‌كردند كه خدا مردم را از بــدي آن نگــــاه داشــــت .
و پس از آن كه عمـر دستـور داد تا هـركس ماننـد آن بـار از مـردم دست فرمانبــري گيـرد بكشندش .
و پس از آن كه به پسر عباس گفت : علي در ميان شما البته به راستي براي اين كار سزاوارترازمن و بوبكربود. (2)
و پس از آن كه گفت : به خدا آنچه ما با او كرديم نه از سردشمني بلكه از اين روي بود كه ديديم جوان است و گمان برديم تازيان و قرشيان براي سختي‌هايي‌كه‌از او ديده‌اند ازپيرامونش مي‌پراكنند . و پس از آن كه پسر عباس به وي پاسخ داد : برانگيخته خدا او را مي‌فرستاد كه با يلان ايشان دست و پنجه نرم كند و براي جواني‌اش وي را از كار بازنمي‌داشت ، اكنون تو و دوستت خرده مي‌گيريد كه سالش كم است ؟(3)
و پس از آن كه علي ـ خدا روي او را گرامي بدارد ـ شبانه بيرون شده فاطمه دختر برانگيخته خدا ـ درود و آفرين خدا بر وي و خاندانش ـ را سوار ستور كرده به انجمن‌هاي انصار (ياوران پيامبر) مي‌برد و از آنان ياري مي‌خواست و ايشان مي‌گفتند: اي دختر فرستاده خدا ! كار گذشته و ما به اين مرد دست فرمانبري داده‌ايم ،
1- «العقــد الفريـــد» ، جلــد 2 ، صفحــه 285 ـ «صبــح‌الاعشــي» ، جلـــد 1 ، صفحــه 228 .
2- «شرح ابن‌ابي‌الحديد» ، جلد 1 ، صفحه 134 ـ
3- «كنـــزالعمــــال» ، جلــد 6 ، صفحـــه 391.
(244) قرآن ناطق
اگر عموزاده و شوهر تو بر ابوبكر پيشدستي مي‌كرد و جلوتر از او به سراغ ما مي‌آمد، با كسي ديگر دست نمي‌داديم و علي عليه‌السلام مي‌گويد: آيا من برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را به خاك نسپرده در خانه‌اش رها كنم و براي كشمكش بر سر فرمانروائي بيرون شوم ؟ و فاطمه گفت : علي به جز آنچه سزاوار او بود نكرد و آنان كاري كردند كه بازخواست و شمار آن با خدا است . (1)

منش‌ها و مايه‌هاي رواني ابوبكر

درباره پيش از مسلماني‌اش سخني بر زبان نمي‌رانيم زيرا اسلام ، روزگار پيش از خود را نديده مي‌گيرد و بر اين بنياد ، كاري نداريم كه عكرمه ـ خداي برتر از پندار از وي خشنود باد ـ گفته : بوبكر ـ خدا از وي خشنود باد ـ با اُبَيْ پسر خَلْف و ديگر بت‌پرستان قماربازي مي‌كرد و اين پيش از آن بود كه قماربازي ناروا شناخته شود و اين گزارش را امام شعرائي نيز در نگارش خود « كشف الغُمَّة ـ اندوزه زدايي ، جلد 2 ، صفحه 154 » آورده است .
و فاكهي در « كتاب مكه ـ مكه نامه » با زنجيره خود از ابولَقْمُوص آورده كه ابوبكر ـ پيش از اسلام در روزگار ناداني ـ (2) باده‌گساري كرد . اين باده‌گساري در سالي روي داد كه پيامبر مكّه را گرفت واين هنگام از هجرت او به مدينه هشت سال مي‌گذشت ، بزم آن در خانه بوطلحه زيد پسر سهل برپا شد و پياله‌گرداني با اَنَس بود چنانچه در «صحيح بخاري» بخش تفسير آيه خمر از سوره مائده ـ آمده ـ نيز در «صحيح مسلم» بخش اشربه (نوشيدني‌ها) باب ناروا بودن باده‌گساري و سيوطي
1- «الامامـة و السياسـة» ، جلـد 1 ، صفحـه 12 و «شـرح ابن‌ابي‌الحديـد» ، جلد 1 ، صفحه 131 و جلـــد 2 ، صفـحه 5 .
2- اين فراز را كه ميان دو تيره نهاديم ـ با دستكاري در گزارش ـ به آن افزودند و دنباله گزارش نيز دروغ بودن اين فراز را روشن مي‌كند و به زودي خوانندگان را بر تاريخ درستي كه اين پيشامد در آن رخ داده آگاه مي‌سازيم .
قرآن ناطق (245)
در « الدّرالمنثور= گوهرهاي‌پراكنده ، جلد 2 ، صفحه 321 » گويد اين گزارش را عبد پسـر حميـد و ابويَعْلـي و ابن‌مُنْـذَر و ابوالشيـخ و ابـن‌مَـرْدَوَيْـهَ از انـس آورده‌انـد .
احمد نيز در مسند خود، جلد 3، صفحه 181 و 227 ، آن را گزارش كرده ، همچنين طبري در تفسير خود جلد 7 ، صفحه 24 ، و بيهقي در « السُّنَنُ الْكُبْري = بزرگ‌ترين آئين‌نامه‌ها» جلد7، صفحه287، 290 و ابن‌كثير درتفسيرخود، جلد 2 ، صفحه 93 و 94 .
چنان‌چه از زبان مُعَمَّر و قَتادَة گزارش شده كساني كه در آن بزم بوده‌اند به يازده مرد مي‌رسند كه ابن‌حجر در « فَتْحُ الْباري » ، جلد 10 ، صفحه 30 نام ده‌كس از آنـان را آورده و مي‌گـويــد : « مي‌تـوانيــم ده تـن از آنـان را بـه شـرح زيـر نــام ببريـــم » :
1 ـ بوبكر پسر بوقحانه كه در آن روز 58 ساله بوده .
2 ـ عُمَــر پســر خَطّـاب كه در آن روز 45 ساله بوده .
3 ـ بوعبيــده جــراح كه در آن روز 48 سالــه بـوده .
4 ـ بو طلحه زيد پسر سهل كه ميزبان بوده و 44 سال داشته زيرا ابن‌جوزي در «الصَّفْوَة»، جلد1، صفحه 191 گويد: درسال34 پس‌ازهجرت در هفتادسالگي درگذشت .
5 ـ سهيــل پســر بيضـاء كه يكسال پس از رويداد در سالخوردگــي درگذشــت .
6 ـ ابــي پســـــــر كعـــــــب .
7 ـ ابودجّانَه سَمّاك پسر خَرْشَة .
8 ـ ابـــو اَيُّــــوب انصـــــاري .
9 ـ ابوبكــر پســر شُغُــــــوب .
10ـ انس پسر مالك كه در بزم ايشان پياله‌گرداني مي‌كرده و آن روز بر اساس درست‌ترين گزارش‌ها ، 18 سال داشته و در گزارش درست مسلم آمده (بنگريد به بخش ناروا بودن باده‌گساري در باب نوشيدني‌ها و به سنن بيهقي ، جلد 8 ، صفحه 29) كه انس گفت من كوچك‌ترين آنان بودم و ايستاده پيمانه در دستشان مي‌نهادم .

ابوبكر در روزگار مسلماني

از «بوبكر» در روزگار مسلماني نيز نه دانش آشكاري سراغ داريم و نه پيشگامي
(246) قرآن ناطق
براي نبرد و تلاش در راه خدا و نه نمايي از خوي‌هاي پسنديده و نه سرسپردگي به كار خداپرستي و نه استواري بر يك بنياد گرايشي .
از دانش آشكارش در روشنگري قرآن بشنويد كه چيز به دردخوري در اين زمينه از وي نرسيده . آري آورده‌اند كه او نيز با دوستش ـ عمر پسر خطاب ـ در ندانستن اَبّ (1) برابر بود ، با آن كه هر تازي رگ و ريشه‌داري ـ حتي تازيان چادر نشين ـ آن را مي‌دانستند و ابوعبيده از ابراهيم تيمي گزارش كرده كه از ابوبكر درباره اين سخن خداي پرسشي كردند كه «فاكِهَةً وَ اَبّا» گفت كدام آسمان بر سر من سايه مي‌افكند و كدام زمين مرا برمي‌دارد اگر چيزي كه نمي‌دانم درست است درباره نامه خداوندي بر زبان آرم ؟
قُرْطُبِيّ سخن وي را به اين‌گونه آورده : كدام آسمان مرا در سايه خويش مي‌گيرد و كدام زمين مرا برمي‌دارد و كجا بروم و چه كنم اگر در پيرامون حرفي از نامه خداوند سخني بر زبان بيارم كه او ، بزرگ و برتر از پندار است ، به جز آن را خواسته بگويد ؟
اين گزارش را قُرْطُبِيّ در تفسير خود ، جلد 1 ، صفحه 29 ، آورده ، نيز ابن‌تيمه در «مقدمة اصول التفسير = پيشگفتار شالوده‌هاي روشنگري قرآن ، صفحه 30 ، زمخشري در «الكشّاف = پرده‌برداري‌ها ، جلد 3 ، صفحه 253 .

كَلالَة (برادر و خواهر تني يا پدري)

باز مي‌بينيم كه خليفه در نشناختن واژه كَلالَة كه در آيه تابستاني (2) سوره نساء فرود آمده با دوستش همرنگ است : از تو درباره كلاله پرسش مي‌كنند بگو
1- اين واژه در سوره عبس است همان‌جا كه گويد : پس در زمين دانه و انگور رويانديم و گياهاني كه هرچه بدروند باز برويد و نيز درخت زيتون و خرما و باغ‌هائي پر از درختان كهن و گونه‌گونه ميـوه‌ها و (اَبّ) علف‌هـا و چراگاه‌هــا . (بنگريـد به سوره 80 آيه 27 تا 31) .
2- اين نام‌را ازآن روي بر آيه ياد شده نهاده‌اند كه در تابستان فرود آمده است .
قرآن ناطق (247)
خداوند چنين فرمان مي‌دهد كه اگر كسي بميرد و فرزندي نداشته باشد ولي وي را خواهري باشد پس نيمي‌از آن‌چه برجاي نهاده از آن او است تا پايان آيه . پيشوايان حديث با زنجيرهايي درست كه ميانجيان آن مرداني شايسته پشت گرمي‌اند از شَعْبِيّ گزارش كرده‌اند كه گفت : بوبكر ـ خدا از وي خشنود باد ـ را از كَلالَة بپرسيدند و او گفت : من با انديشه خود در اين زمينه سخن مي‌رانم اگر درست باشد از خدا است وگرنه از من است و از اهريمن و خداوند و برانگيخته او از آن بيزارند ، چنان مي‌بينم كه كلاله بستگان بيرون از ميان فرزندان و پدر باشند و پس از آن چون عمر ـ خداوند از وي خشنود باد ـ به جانشيني پيامبر نشست گفت : من از خدا شرم دارم كه ابوبكر چيزي بگويد و نپذيرم .
اميني گويد : اين برداشت دوم او است ولي نخست بر آن بوده كه كلاله تنها بستگاني هستند كه فرزند نباشند و در اين نگرش نيز عمر پسر خطاب با وي همداستان بود سپس هر دو به برداشتي كه پيشتر شنيدي گرويدند (1)آن گاه هركدام راه جداگانه‌اي رفتند، پسر عباس گفت من بازپسين كسي بودم كه با عمر پسر خطاب به سخن پرداختم و او گفت من و بوبكر درباره كلاله برداشتي ناساز با هم داشتيم و سخن همان است كه من گفته‌ام .
من نمي‌دانم آن احتياط كاري كه خليفه بر خويشتن بايسته شناخته بود آن هم با سختي و تندي‌اي كه از گفتن معني اَبّ بازايستاد ـ اكنون كجا گريخته ؟ و كدام آسمان سايه بر سرش افكند و كدام زمين او را دربرگرفت و كجا رفت و چه كرد كه در اين‌جا در زمينه كيش خداوند سخني گفت كه درستي آن را از گمراه كننده بودنش بازنمي‌شناخت و نمي‌دانست آيا از خداست يا از خودش و يا از اهريمن؟ و چگونه آيه تابستاني بر او پوشيده ماند ؟ با آن كه براساس آنچه در جلد 6 ، صفحه 127 از چاپ دوم كتاب ترجمه الغدير ذكر شده ، پيامبر درود و آفرين خدا بر بر وي و خاندانش ،
1- «تفسير» ابن‌كثير ، جلد 1 ، صفحه 595 .
(248) قرآن ناطق
همان فراز را براي شناختن كلاله بس مي‌شمرد و باز چگونه اين سخن ، از خداي برتر ازپندار، ازديده وي پنهان ماند كه : اگر نمي‌دانستيد از كساني‌كه كتاب خدا (قرآن) را مي‌شناسند بپرسيد ؟(1) و چرا نپرسيد و نياموخت و روي به كساني نياورد كه نامه يادآور خدا را مي‌شناختند با آن كه خواه ناخواه مي‌دانست آنان چه كساني هستند .

مجتهدان بزهكار

مجتهدان بزهكار

آري اين دستورهايي كه برداشت‌هاي ويژه ، پشتوانه آن است نياز به آن دارد كه كسي در برابر خدا و برانگيخته او به گستاخي پردازد و آن هم براي هيچ‌كس دست نمي‌دهد و ناگزير ويژه گروهي خواهد بود و نه براي همگان كه پنداري اجتهاد (تلاش براي پي‌بردن به دستورهاي خدا) در نزد اين گروه برابر با همين شيوه بوده است نه اين كه فرمان‌هاي يادشده را از راهنماهاي گسترده و جداگانه آن ، نامه خدا و برنامه پيامبر ، به درآرند و از اين جا است كه مي‌پندارند كساني همچون :
عبدالرحمـن پسر ملجم كشنده سرورما فرمانرواي گروندگان .(2)
و ابوالغادِيَة كشنده يار بزرگوار پيامبر عَمّار پسر ياسر ، درود خد بر او ، (3)و معاويـه پسر ابوسفيــان كشنده هزاران از پاكــان و بي‌گناهــان .(4)
و عَمْرو پسر نابغه ، عاصي پسر عاصي (بزهكار پسر گنهكار)،(5)
و خالـد پسر وليـد كه بيدادگرانه مالك را كشت و با همسرش پليدكــاري كرد .(6)
1- «السُّنَنُ الْكُبْري» ، جلد 6 ، صفحه 224 .
2- برگرديد به جلد دوم از برگـردان پارسي كتاب الغدير، صفحه 261.
3- برگرديد به جلد دوم از برگردان پارسي كتاب الغدير ، صفحه 269 .
4- «الفصل ، جدايي» از ابن‌حزم ، جلد 4 ، صفحه 89 ، و «تاريخ ابن‌كثير» ، جلد 7 ، صفحه 279 .
5- «تاريخ ابن‌كثير» ، جلد 7 ، صفحه 283 .
6- «تاريـــخ ابن‌كثيــر» ، جلد 6 ، صفحه 223 .
قرآن ناطق (249)
و طلحه و زبير (1) شورش‌كنندگان بر پيشواي راستين، كه پيشوايي او هم با گزينش مردم و هم با دستور پيامبر استوار گرديده .
و يزيد (2) باده‌گسار و تبه‌كار كه نامه زندگي‌اش پر از برگ‌هاي سياه و سراسر آن تيـره‌تريــن روزهــا اســت بــــراي مردمـــان .
مجتهدان‌اند كه در راه كيش خداوند به تلاش برخاسته‌اند و در آن برداشت‌هاي ناساز با دستور اسلام و با راه درست ، به‌گونه‌اي روشنگري از سخن خدا پشت گرم بوده و براي ستم‌هاي كين توزانه‌شان شايسته بسي پاداش‌هاي نيكويند . ابن‌حجر در «اصابه» مي‌نويسد ، جلد 4 ، صفحه 151 ، « گمان بر آن است كه ياران پيامبر در همه آن جنگ و كشمكش‌ها با يكديگر به‌گونه‌اي روشنگري از سخن خدا پشتگرم بوده‌اند و چون هركس اجتهاد كند و در راه كيش خدا به تلاش برخيزد اگرچه به راه نادرست افتد پاداش نيكو مي‌گيرد و هنگامي كه اين برداشت درباره تك‌تك از انبوه مردم به استـواري پذيرفتـه آيـد پذيـرش آن دربـاره يـاران پيامبـر بسـي سزاوارتـر است » .
برانگيخته خدا ، درود و آفرين خدا بر وي و خاندانش ، چه راست گفت كه : آسيب كيش ما از سوي سه كس است : دانشمند تبه‌كار ، پيشواي بيدادگر و تلاش‌كننده و مجتهد نادان . (3)

بررسي احاديثي كه ابوبكر نقل كرده است

ابن‌كثير پس‌از تلاش‌هاي سخت، حديث‌هاي‌بوبكر را در72شماره فراهم كرده و نام كتاب خود را « مُسْنَدُ الصِّدّيقِ » ناميده .(4)
و هم گوينـد كه ابوبكـر 142 حديث گزارش كرده كه بخاري و مسلم در بازگوگري 6 حديـث از آن ميـان همداستاننـد چنانچـه يازده تـا از آن‌هـا را نيز تنهـا بخـاري
1- «التمهيـــد» از باقلانــي ، صفحه 232 .
2- «تاريــخ ابن‌كثيـــر» ، جلد 8 ، صفحه 223.
3- «كنزالعمال» ، جلد 5 ، صفحه 212 .
4- «تاريـخ الخلفـاء» ، از سيوطي ، صفحه 62 .
(250) قرآن ناطق
گزارش كــرده و يكـي را تنهــا مسلــم .(1)
و پژوهشگران را مي‌رسد كه در زنجيره يا در زمينه و مايه بسياري از آن حديث‌ها به چـون و چرا نشينند چرا كه پاره‌اي از آن ميان را حديث نمي‌توان شمرد بلكه سخني اسـت كه خود ابوبكـر بر زبان آورده ماننـد اين گفتـار وي : پيامبـر خـدا در كــار جنــگ بـه مشــورت پرداخــــت .
يا نظير اين گفتاري وي : برانگيخته خدا ، درود و آفرين خدا بر وي ، شتري به بوجهل ارمغان داد
و پاره‌اي ديگر از آن ميان رانيز در هنگام داوري بايد ساختگي شمرد، زيرا يا با كتاب خداوند و برنامه پيامبر ناسازگار است يا خرد و منطق و طبيعت، دروغ بودن آن را درمي‌يـابد ، همچـون ايـن سخنـان كه از زبـان وي بر فرستـاده خــدا بسته‌انـد:
1ـ اگر من در ميـان شمـا برانگيختــه نمي‌شــدم البتــه عمــر برانگيختـه مي‌شد .
2ـ خــورشيـــــد بــر هيــــچ مــــردي بهتــــر از عمـــــر نتــــابيـــــــــد .
3ـ اگر زندگــان بــر مــرده بگرينــد آب جوشــان دوزخ بـر وي ريخته مي‌شود .
4ـ داغــــي دوزخ بــر پيـــروان مــن بيــش از گرمـــاي گرمابـــه نيســــــت .

بررسي اولين حديث جعلي در فضيلت عمر (2)

فراز نخست از احاديث مذكور زنجيره‌هاي چندي دارد كه هيچ‌كدام درست نيست، زنجيره نخستين از پسر عَدِي است و بعضي ميانجيان گزارش آن عبارتند از :
زكريا پسر يحياي وكار يكي از بزرگ‌ترين دروغ پردازان است كه سرگذشت وي در ميان دروغ‌پردازان در جلد 5 ، صفحه 230 از چاپ دوم ترجمه‌الغدير ذكر شده است .

بررسي دومين حديث جعلي در فضيلت عمر (3)

كه آن را حاكم در «مستدرك» ، جلد 3 ، صفحه 90 با ميانجيان خود آورده است ، از
1- «شرح رياض الصالحين ، روشنگري بوستان‌هاي شايستگان» از صديقي ، جلد 2 ، صفحه 23 .
2- اگر من در ميان شما برانگيخته نمي‌شدم البته عمر برانگيخته مي‌شد .
3- خورشيد بر هيچ مردي بهتر از عمر نتابيد .
قرآن ناطق (251)
زبان عبداللّه پسر داود واسطي خرمافروش و او از عبدالرحمن برادرزاده محمدپسر مُنْكَدِر و او از جابر ـ خدا از وي خشنود باد ـ كه گفت : يك روز عمر پسر خطاب به ابوبكر راست رو ـ خدا از آن دو خشنود باد ـ گفت : اي بهترين مردم درود و آفرين خدا بر وي ـ شنيدم مي‌گفت آفتاب بر هيچ‌كس بهتر از عمر نتابيد .
ذهبي در « تلخيص المستدرك » دنباله اين گزارش را گرفته و گفته : مي‌گويم اين عبداللّه را كه ميانجي را ميانجي گزارش است نكوهيده مي‌شمارند و در پيرامون عبدالرحمن نيز سخن‌ها است و اين حديث به بافته‌ها مي‌ماند . و در الميزان «ميزان الاعتدال» ، جلد 2 ، صفحه 123 مي‌نويسد : اين گزارش را عبداللّه پسر داود خرمافروش گزارش كرده و او از كساني است كه با كيش بد و ناشايست نابود شده و عبدالرحمن برادرزاده محمد مُنْكَدِر نيز شناخته نيست و از حديث‌وي پيروي نبايدكرد و تِرْمِذِيّ گفته : زنجيره او بي‌پايه است .

بررسي سومين حديث جعلي در فضيلت عمر (1)

كـه ناپسنـد بـودن آن نيــز هـويــدا اســت زيـــرا بـا كتـاب خداونــد ناسازگار اسـت كـه مي‌گويـد : بـار گنـاه هيـچ‌كــس را بـر دوش ديگـري ننهنـد . (2)
گذشته از آن كه با دادگري خداوند ناسازگار است زيرا اگر هم پنداشتيم كه اين گريه نارواست باز شكنجه كردن كسي براي گناهي كه ديگري انجام داده دور از آئين دادگري خداوندي است و خردهاي درست آن را نپذيرفته هر دانايي گوينده اين سخن را در خور سرزنش مي‌شمارد . بسي برتر است خداوند از آن چه ايشان مي‌گويند. (3)
1- اگر زندگان بر مرده بگريند ، آب جوشان دوزخ بر وي ريخته مي‌شود .
2- ســوره 6 ، آيه 164 و ســوره 17 آيــه 15 و ســـوره 35 آيـــه 18 .
3- سوره 17 ، آيه 43 .
(252) قرآن ناطق

بررسي چهارمين حديث جعلي در فضيلت عمر (1)

كه اين نيز بيش از هرچيز به دروغ‌هاي بي‌خردان يا كساني مي‌ماند كه بخواهند كار خداي پاك ، را كه چنان سترك است ، خرد نمايند يا ساده‌دلان توده را بفريبند كه خود را در دامن گناهان پرتاب كنند به پندار اين كه سوزش سرسخت دوزخ ، كه خداي سختگير و دادخواه ستمديدگان براي همه بزهكاران برافروخته ، به مسلمانان آسيبي نمي‌رساند و تنها براي مردمان پيشين و كساني از توده كنوني است كه اسلام را گردن نگرفته‌اند و تو اگر انديشه كني در آتش سوزان خداوند كه شرار آن در دل‌ها زبانه مي‌كشد (2) و هيزمش از تن مردم است و از سنگ (3) و آن هم روزي كه در آتش دوزخ گداخته شوند و پيشاني و پهلوي آنان را به آن داغ كنند (4) و آن هنگام كه دوزخ را سخت بيفروزند (5)و دوزخ براي بينندگان آشكار شود (6) و شراره‌هائي بيافكند كه هر زبانه‌اش بـه يك كاخ مـي‌ماند و به شتران زردموي (7) و هرگز و با هيچ بها از آن نرهند كه آتش دوزخ بر آنان دامن مي‌كشد و سر و چهره و اندام را يكسره مي‌سوزاند (8) همان روز كه آنان را به رودر آتش كشند كه هان ! اكنـون شكنجـه دوزخ را بچشيـد (9) و چه مي‌داني دوزخ چيست ! شرار آن هيچ‌چيزي را برجا نمي‌گذارد و رها نمي‌كند ، بر آدميان روي مي‌نمايد و نوزده تن كارگزار آنند (10) گويند چه‌چيز شما را به دوزخ درافكند ؟ پاسخ دهند ما از نمازگزاران نبوديم و مستمندان‌راخوراك‌نداديم و كساني‌راكه بابيهودگي‌به‌سرمي‌برندهمراهي‌كرديم(11)
1- داغــي دوزخ بر پيــروان مــن بيــش از گرمــاي گرمابــه نيســــت .
2- ســوره 104 ، آيـه 6 و 7 .
3- سوره 2 ، آيه 24 و سوره 66 ، آيه 6 .
4- ســـوره 9 ، آيــــــه 35 .
5- ســــــــــوره 81 / آيــــــــــه 12 .
6- ســـوره 79 ، آيــــه 36 .
7- ســـــوره 77 ، آيــــــــه 33 و 32 .
8- سوره 70 ، آيه 16 و 15 .
9- ســـــــوره 54 ، آيـــــــــــــه 48 .
10- سوره 74 ، آيه 27 تا 30 .
11- ســــوره 74 ، آيـــــــه 42 تا 45 .
قرآن ناطق (253)
و به همـه راستـي درخـت زقوم دوزخ خوراك گنه‌كاران است كه در شكم‌هايشان چون مس در آتش گداخته مي‌جوشـد ، آن‌سـان كـه آب ، بر روي آتش ، جوشان است .

جانشيني پيامبر از ديدگاه اهل تسنّن

پندار ايشان جانشين پيامبر هركسي است كه بر مردم چيرگي يافته دست دزد را ببرد و آدمكش را به كيفر برساند و مرزها را پاسداري كند و آسايش همگان را نگاهدارد و برنامه‌هايي از اين دست و اگر هم تبهكاري پيشه كرد نمي‌توان او را بركنار ساخت چنان‌چه براي رفتار زشتي هم كه آشكار انجام دهد نبايد خرده‌اي بر او گرفت ، ناداني او را كژي و كاستي نشايد شمرد و لغزش‌هايش سزاوار كيفر نيست ، نيازي به يافتن هيچ‌يك از منش‌هاي بزرگوارانه در او نداريم ، در همه جا بايد به او خشنودي داد و هيچ سرزنشي نبايد كرد .

فرمانبرداري از امام هرچند تبهكار باشد

باقلاني در « تمهيد صفحه 186 » مي‌نويسد : توده كساني كه خدا را با ويژگي‌هايي همچون آدميان مي‌شناسند و به حديث‌ها پشتگرمند گويند امام از سمت خود بركنار نمي‌شود هرچند تبهكاري و ستمگري كند ، چه دارايي‌هاي مردم را با زور بربايد يا آسيبي به پيكر ايشان برساند يا جان بي‌گناهان را بستاند و آنچه را از اين و آن است تباه ساخته كيفرها را روان نگرداند كه به هيچ روي نبايد بر او شوريد ، بلكه شايسته است او را انذار گويند و بيم دهند و اگر دستوري ناساز با فرمان خداوند داد به‌جا نياورند . اين برداشت را بر شالوده سخناني بسيار و پي در پي استوار داشته‌اند كه از پيامبر ، درود و آفرين خدا بر وي ، و از ياران او رسيد كه بايد از امامان فرمانبرداري كرد هرچند بيدادگري نمايند و دارائي‌ها را بربايند و ويژه خود شناسند كه به راستي پيامبر ، درود بر وي ، فرمود : بشنويد و فرمان بريد هرچند در برابر برده‌اي دست و گوش بريده باشيد ، يا در برابر بنده‌اي حبشي و پشت سرهر
(254) قرآن ناطق
نيكوكار نماز بگزاريد و گزارش كرده‌اند كه گفت: فرمانبردار ايشان باش هرچند دارائي‌ات را بخورند و بر پشتت بكوبند ، تا هنگامي كه نماز را برپا مي‌دارند از آنان فرمان بريد و به همين‌گونه گزارش‌هاي بسياري در اين زمينه رسيده كه همه را در نگارش خود « اَكْفارُ الْمُتَأَوِّلينَ» ياد كرده‌ايم كه هركس در آن بنگرد ، با خواست خدا ، از هر پاسخي بي‌نياز خواهد بود.
اميني گويد : و اين هم نمونه‌اي از آن گزارش‌هاي بسيار كه باقلاني سربسته انگشت بر آن‌ها نهاده و همه مي‌رساند كه بايد فرمانبردار امامان بود هرچند بيدادگر باشند و همه دارايي‌ها را ويژه خود گردانيده ديگران را بهره ندهند و نيز اين كه اگر امام تبهكار شد بركنار نمي‌شود .
همچنين از زبان حذيفه پسر يمان آورده‌اند كه : برانگيخته خدا را پرسيدم ما در دامن بدي‌ها مي‌زيستيم تا خداوند ، نيكويي را فرو فرستاد و اكنون ما در پناه آنيم ، آيا پس از اين نيكي باز هم بدي در كار هست ؟ گفت : آري ، گفتم : آيا پس از آن نيكويي بدي دركار است ؟ گفت : آري ، گفتم : چگونه مي‌شود؟ گفت : پس از من اماماني خواهند آمد كه با راهبري من راه نمي‌يابند و بر شيوه من كار نمي‌كنند و به زودي مرداني در ميان ايشان مي‌ايستند كه دل‌هاي آنان دل‌هاي اهريمنان است در پيكر آدميان . گفتم اي برانگيخته خدا ! اگر آن روزگار را ديدم چه كنم ؟ پاسخ داد: فرمانروا را فرمان مي‌بري و سخـن وي را آويـزه گوش مي‌گرداني و اگر دارائيت را گرفت و پيكرت را درهم كوبيد باز هم بشنـو و فرمان ببر .
« صحيــح مسلــم » جلــد 2 ، صفحــه 119 و « سنـن بيهقي » جلد 8 ، صفحه 157 .
اميني گويد : پس عايشه و طلحه و زبير و پيروان ايشان كه پيمان شكستند و از كيش راستين به درشدند با چه دست‌آويزي بر سرور ما فرمانرواي گروندگان حضرت علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام شوريدند ؟ گرفتيم كه او ، درودهاي خدا بر وي ، كشندگان عثمان را پناه داده و آئين‌هاي كيفري را به انجام نرسانده بود ، كه از اين سخـن بـه خـدا پنـاه مي‌بريـم ، ولـي آنـان چـرا ايـن حديث‌هـايـي را بـه كـار
قرآن ناطق (255)
نبستنـد كه، در ديده توده بيچاره، آئين‌نامه‌هايي روشن و نماياننده كيش خدا است ؟

پيمان امامت چگونه بسته مي‌شود

قاضي عَضُد ايجي در «مواقف» مي‌نويسد: خواست سوم درباره اين كه پيمان امامت با چه چيز استوار مي‌شود، استواري آن يا بر اساس دستور و سخن آشكاري است كه از پيامبر يا از امام پيشين برسد كه در اين برداشت همه همداستانند و نيز اگر كساني از مردم كه كارشان گره‌گشايي و پيوند زدن گسيخته‌ها است دست فرمانبري به كسي دهند پذيرفتي مي‌نمايد هرچند شيعه سرناسازگاري دارند و ما را مي‌رسد كه در برابر ايشان امامت بوبكر ، خدا از وي خشنود باد، را شالوده روشنگري سازيم كه با همين‌گونه دست فرمانبري‌دادن استواري يافته‌است .
و هم نوشته : چون آشكار شد كه با گزينش و دست فرمانبري دادن مي‌توان امام را برگماشت پس بدان كه اين دو كار نيازمند آن نيست كه همه همداستان گردند . زيرا نه خرد و نه دستورهاي آئين ما چنين چيزي را بايسته نمي‌شمارد بلكه يك يا دو تن از كساني كه كارشان گره‌گشايي و پيوند زدن گسيخته‌ها است براي اين برنامه بسنده‌اند زيرا مي‌دانيم ياران پيامبر ، با آن سرسختي كه در كيش خود داشتند ، همين اندازه را بسنده مي‌شمرند چنانچه پيمان فرمانروايي بوبكر را عمر بست و پيمان فرمانروايي عثمان را عبدالرحمن پسر عوف و نيازي به اين نديدند كه همگناني كه در مدينه‌اند انجمن كنند ، چه رسد به اين‌كه همه مسلمانان همداستان گردند و كسي هم اين را برايشان ناپسند نيانگاشت و تاكنون نيز هميشه دفتر روزگار به همين‌گونه ورق خورده است .

گفتار قُرْطُبِيّ

قرطبي در «تفسير» خود ، جلد 1 ، صفحه 230 مي‌نويسد: اگر يك تن از كساني كه به كار گره‌گشايي و پيوند زدن گسيخته‌ها مي‌پردازند پيمان امام را ببندد، كار استوار
(256) قرآن ناطق
مي‌گردد ديگران نيز بايد از او پيروي كنند و اين با برداشت برخي از مردم نمي‌سازد كه گويند « پيمان امامت تنها هنگامي بسته مي‌شود كه گروهي از كساني كه به كار گره‌گشايي و پيون‌دزدن گسيخته‌ها مي‌پردازند دست به هم دهند » ، براي استوار ساختن برداشت خودكار عمر ، خدا از وي خوشنود باد، را شالوده پاسخ مي‌آوريم كه يك تنه براي بوبكر پيمان بست و دست فرمانبري به او داد و كسي از ياران پيامبر هم اين كار را ناپسند نيانگاشت و تازه اين هم پيماني است و بايد همچون ديگر پيمان‌ها براي بستن آن نياز به شماره ويژه‌اي از مردم نباشد ، پيشواي ما ابوالمعالي گفته: كسي‌كه تنها با دست دادن يك تن نيز پيمان امامت به سود وي بسته شود كارش استواري يافته و روا نيست كه از كاربركنار گردد ، مگر در كار آئين به نوگرايي ناروا پردازد و دگرگوني پديد آرد ، گفت : و در اين برداشت همه همداستانند . پايان
اميني گويد : اگر اين قبيل استدلال‌ها را مبني قرار دهيم پس چه بگوئيم درباره عبداللّه ، پسر عمر و اسامه پسر زيد و سعد ابو وقاص و ابوموسي اشعري و ابومسعود انصاري و حسان پسر ثابت و مغيره پسر شعبه و محمد پسر مسلمه و برخي ديگر از كساني‌كه از سوي عثمان كارگزار صدقات و سمت‌هايي به جز آن بودند و با آن كه توده مسلمانان دست فرمانبري به سرور ما فرمانرواي گروندگان دادند آنان روي از او بگردانيدند . چگونه دامن آنان را پاك نمائيم و چه بهانه‌اي به سود آنان بياوريم كه از همراهي با او در جنگ‌هايش خودداري كردند و ميان ياران پيامبر به اين‌گونه شناخته گرديده و چون از دست فرمانبري دادن به علي سرباز زده و گوشه‌اي گرفتند گوشه‌گيران (معتزله) ناميده شدند.(1)
پايان برگزيده جلد سيزدهم كتاب ترجمه الغدير
1- «مستدرك» از حاكم ، جلد 3 ، صفحه 115 .
قرآن ناطق (257)
شروع جلد چهاردهم ترجمه الغدير

پرسش يك يهودي از ابوبكر

از زبان انس پسر مالك آورده‌اند كه گفت : پس از درگذشت پيك خدا، درود خدا بر وي و خاندانش ، يك يهودي بيامد و توده ، او را به بوبكر راه نمودند تا در برابر وي ايستاد و گفت مي‌خواهم در زمينه‌هايي از تو پرسش كنم كه هيچ‌كس پاسخ آن را نداند مگر پيامبر يا كسي كه به دستور وي براي انجام سفارش‌هايش برگماشته باشد. بوبكر گفت: هرچه مي‌خواهي بپرس يهودي گفت : مرا آگاهي ده آن چيست كه خدا ندارد و چيست كه در آستان خدا نيست و چيست كه خداوند نمي‌شناسد ؟ بوبكر گفت : اي جهود ! اين پرسش‌ها از كساني است كه خود را از پيروان آئين مي‌نمايند و در نهان دشمن آنند. پس بوبكر و مسلمانان ، خدا از آن دو خشنود باد ، بر آن شدند كه آسيبي به يهودي رسانند پسر عباس ، خدا از آن دو خشنود باد ، گفت: با اين مرد دادگرانه رفتار نكرديد بوبكر گفت: ببريدش به نزد علي ، خدا از وي خشنود باد ، تا پاسخ او را بدهد زيرا من به‌راستي از پيك خداوند ، درود خدا بر وي و خاندانش ، شنيدم درباره علي پسر ابوطالب به اين‌گونه خداي را خواند : « خدايا دل او را راه‌بنماي و زبان او را استوار دار » گفت كه : پس بوبكر و كساني كه در آن‌جا بودند برخاستند تا نزد علي پسر ابوطالب شدند و دستوري خواستند تا بر وي درآيند آنگاه بوبكر گفت : ابوالحسن ! اين جهود ، پرسش‌هاي كساني را به نزد من آورده كه خود را از پيروان آئين مي‌نمايند و در نهان دشمن آنند ، علي گفت : يهودي ! چه مي‌گوئي ؟ گفت : من در زمينه‌هايي از تو پرسش مي‌كنم كه هيچ‌كس پاسخ آن نداند مگر پيامبر يا كسي كه به دستور وي براي انجام سفارش‌هايش برگماشته شده گفت : بگوي ، يهودي همان پرسش‌ها را بازگو كرد و علي ، خدا از وي خشنود باد ، گفت: آن‌چه را خداوند نمي‌شناسد، درستي سخن شما است، اي گروه يهود ! كه مي‌گوئيد :
(258) قرآن ناطق
«عزيز پسر خدا است» (1) با اين كه خداوند فرزندي براي خود نمي‌شناسد .اين هم كه مي‌گوئي : «مرا از آن چه در آستان خدا نيست آگاه كن» بدان كه در آستان او ستمي بر بندگان نيست و اين كه مي‌گوئي « مرا از آن‌چه خدا ندارد آگاه كن » بدان كه او همتا و انباز ندارد يهودي گفت : گواهي مي‌دهم كه به راستي خداوندي جز خداي يگانه نيست و محمّد برانگيخته خدا است و البته تو كسي هستي كه پيك خداوند ، درود خدا بر وي و خاندانش ، براي انجام سفارش‌هايش پس از مرگ برگماشته است . بوبكر و مسلمانان به علي ، درود بر او ، گفتند: اي دوركننده رنج‌ها ! « المجتني » از ابن دريد صفحه 35 .

دليري ابوبكر

از اين خليفه پيش از مسلماني‌اش نمونه‌اي در دست نداريم كه دلاوري او را برساند و گرچه در نبردهاي بسياري كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله داشت او نيز حضور يافت بازهم نه نشانه‌اي از دليري او در آن سراغ توان كرد و نه نشان استقامتي كه برصفحه تاريخ جاودان بماند و نه گامي كوتاه در آن نبردگاه‌هاي خونين كه نماينده گوشه‌اي از اين موضوع مهم باشد ، آري او نيز همچون دوستش عمربن‌خطاب در رويداد خيبر از روبرو شدن و دست و پنجه نرم كردن با مَرْحَب يهودي گريخت . علي و پسرش گفته‌اند : رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بوبكر را به خيبر فرستاد و او شكست خورد و با همراهان برگشت فردا عمر را به همين مهم فرستاد او نيز شكست خورد و برگشت چراكه هم او يارانش را ترسو يافته بود و هم يارانش او را .
روايت فوق را چنان‌كه در مجمع‌الزوائد 9-124 مي‌خوانيم طبراني و بَزّار آورده‌اند و رجال اسناد بَزّار از رجال صحيح است مگر م‌حمدبن عبدالرحمن كه صدوق شمرده شده، شكست ياقتن آن دو در روز خيبر را قاضي عضد ايجي نيز در مواقف آورده و شارحان وي نيز جز اعتراف به آن راهي نيافته‌اند (شرح مواقف 3:276) و چنانچه در صفحه 483 مطالع مي‌خوانيم قاضي بيضاوي هم در طوالع الانوار آن را آورده است .
1- سوره 9 ، آيه 30 .
قرآن ناطق (259)
آنچه از گريختن آن دو در آن روز پرده برمي‌دارد سخن رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است پس از گريختنشان ، فردا علم جنگ را به كسي خواهم داد كه خدا و رسولش را دوست مي‌دارد و خدا و رسولش او را دوست مي‌دارند خدا به دست او (ما را) به پيروزي مي‌رساند و گريزپا هم نيست و در عبارت ديگر : سوگند به آن كه روي محمد را گرامي داشـت آن را به مـردي خواهـم داد كه نگريـزد و در عبارتي ، به پشت برنمي گردد.(1)

فاطمه (س) خشمگين بر ابوبكر درگذشت

بخاري در باب واجب گرديدن خمس ، جلد 5 ، صفحه 5 ، از زبان عايشه آورده است كه فاطمه (ع) دختر رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پس از مرگ رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از بوبكر صديق درخواست كرد كه سهم‌الارث وي را از غنيمت‌هايي كه خدا به رسول خود بخشيده و پس از او بر جاي مانده بود به وي بدهد بوبكر به او گفت رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت : ما ارث نمي‌گذاريم و هرچه از ما بماند صدقه است پس فاطمه دختر رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله خشم گرفـت و از ابوبكـر دوري گزيـد و همچنـان از وي دوري گزيـده بـود تـا درگذشـــت .
و هم در بخش غزوات باب غزوه خيبر جلد 6 ، صفحه 196 ، از زبان عايشه آورده كه فاطمه ... تا آن‌جا كه گفته : بوبكر سرباز زد از اين كه چيزي از آن را به فاطمه دهد پس فاطمه از اين جهت بر بوبكر خشم گرفت و از او دوري گزيد و با وي سخن نگفت تا درگذشت و پس از پيامبـر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شش ماه زنده ماند و چون درگذشت شوهرش علي او را شبانـه به خـاك سپـرد و خــود بــر او نمــاز گـزارد و بـوبكـر را خبــر نكــرد .
«از روي چه انگيزه‌اي بايد شبانه به خاك سپرده شود» . جگر گوشه پيامبر
1- صحيح‌بخاري، جلد6، صفحه191 ـ صحيح‌مسلم، جلد2 ، صفحه324 ـ طبقات‌ابن‌سعد، صفحه618.
(260) قرآن ناطق

برگزيده ؟ و چرا بايد نشاني از آرامگاه او نماند ؟»

خشم وي بدان‌جا رسيد كه سفارش كرد او را شبانه در خاك كنند و هيچ‌كس بر او درنيايد و بوبكربر وي نمازنكند پس شبانه‌اورابه خاك سپردند و ابوبكر از آن آگاهي نيافت و علي خود بر او نماز گزارد و همراه با اسماء بنت عميس او را غسل داد .(1)

پوزش خواهي خليفه از زهرا

همه اين گزارش‌هاي ياد شده و پاره‌اي ديگر از گزارش‌ها ، تمام دلايلي است بر دروغ بودن گزارش كساني كه بي‌هيچ پروايي از نادرستي سخن خويش روايتي آفريده و به شعبي بسته‌اند كه گفت چون بيماري فاطمه سخت شد بوبكر به نزد وي آمد و اجازه ورود خواست علي به وي گفت اينك ابوبكر در آستان در ايستاده و اجازه ورود مي‌خواهد اگر خواهي به او اجازه ده گفت آيا تو اين كار را دوست‌تر مي‌داري ؟ گفت: آري. پس او داخل‌شد و از وي عذرخواست و با وي سخن گفت تا از او راضي شد .
اين گزارش در برابر آن خبرهاي صحيح چه ارزشي دارد ؟ با توجه به اين كه هيچ نشاني از آن‌ها در هيچ‌يك از جوامع حديث و مسندهاي حافظان يافت نمي‌شود . آخر از كجا و از زبان چه كسي اين خبر به اوزاعي متوفي 157 رسيده و شعبي متوفي ميان سال‌هاي 104 تا 110 نيز كه بدون زنجيره پيوسته‌اي آن را گزارش كرده ، دانسته نيست آن را از كه گرفته و خلاصه كه بوده است كه اين خبر را به اين مرد الهام كرده . آري مؤيّد گزارش‌هاي آشكار و صحيحي كه نخست آورديم ، نوشته‌هاي ابن‌قتيبه و جاحظ است كه اولي مي‌نويسد: عمر به بوبكر گفت برويم نزد فاطمه زيرا ما او را به خشم آورديم پس هر دو برفتند و از فاطمه اجازه ورود خواستند او اجازه نداد پس به نزد علي شدند و با او گفتگو كردند تا آن دو را به خانه فاطمه راه داد و چون نزد او نشستند روي خويش را به سوي ديوار برگرداند پس بر وي سلام كردند جواب سلام
1- طبقات ابن‌سعد، رسائل جاحظ ، صفحه 300 ، حلية الاولياء 2/43 .
قرآن ناطق (261)
به ايشان نداد پس بوبكر به سخن پرداخت و گفت اي حبيبه رسول خدا به خدا خويشان رسول خدا نزد من از خويشان خودم محبوب‌ترند و تو در نزد من از دخترم عايشه محبوب‌تري و من دوست مي‌داشتم كه روزي كه پدرت درگذشت من مرده بودم و پس از او نمي‌ماندم آيا گمان داري من با آن كه ترا مي‌شناسم و از فضيلت و شرف تو آگاهم تو را از رسيدن به حقّ خويش و به سهم الارثت از رسول خدا جلوگيري مي‌كنم ؟ جز اين نبوده كه من از پدرت رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم مي‌گفت ما ارث نمي‌گذاريم آنچه از ما به جا ماند صدقه است فاطمه گفت : مرا آگاه كنيد ببينم كه اگر حديثي از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله براي شما بازگويم آن را مي‌شناسيد و به آن عمل مي‌كنيد ؟ گفتند : آري ، گفت : شما را به خدا سوگند مي‌دهم آيا از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نشنيديد كه مي‌گويد خشنودي فاطمه از خشنودي من‌است و خشم فاطمه از خشم من ، پس هر كه دخترم فاطمه را دوست داشت مرا دوست داشته و هر كه فاطمه را به خشم آورد مرا به خشم آورده ؟ گفتند : آري ما اين را از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيديم گفت : پس من خدا و فرشتگان او را گواه مي‌گيرم كه شما مرا به خشم آورديد و خشنود نداشتيد و من هرگاه پيامبر را ببينم شكايت شما را به او خواهم كرد ابوبكر گفت : اي فاطمه من به خداي تعالي پناه مي‌برم از خشم او و خشم تو . پس بوبكر چنان سخت به گريه و زاري افتاد كه نزديك بود جانش به در رود زهرا مي‌گفت به خدا در هر نمازي كه بگزارم بر تو نفرين مي‌فرستم، سپس ابوبكر گريان بيرون شد مردم گرد او را گرفتند و او ايشان را گفت هرمردي با دلخوشي به خانواده‌اش ، شب را در آغوش همسر خود به سرمي‌برد و مرا با نگراني‌هايي كه دارم رها مي‌كنيد ، مرا نيازي به بيعت شما نيست بيعت خود را با من نديده گيريد . (1)
پايان برگزيده جلد چهاردهم كتاب ترجمه الغدير
1- الاُمّة و السياسة 1/14 ، اعلام النساء 3/1214 .
(262) قرآن ناطق

بوبكر و شبي كه در آن شكاف كوه گذراند

بو نعيم سپاهاني در «حليه الاولياء» 1/22 از زبان عبداللّه ـ پسرمحمّد پسر جعفر ـ و او از محمّد ـ پسر عبّاس پسر ايّوب ـ و او از احمد ـ پسر محمّد پسر حبيب مؤدّب ـ و او از ابومعاويه و او از هِلال ـ پسر عبدالرحمان ـ و او از ابومعاذ ـ عطاء پسر ابوميمونه ـ آورده است كه انس پسر مالك گفت چون شبي كه مي‌بايد به‌آن شكاف كوه پناه برند رسيد بوبكر گفت : اي برانگيخته خدا ! بگذار تا من بيش از تو درآيم تا اگر ماري چيزي باشد پيش از تو به من رسد او گفت: درآي پس بوبكر به درون رفت و با هر دو دست جستجو مي‌كرد و هرجا سوراخي مي‌ديد جامه‌اش را مي‌آورد و مي‌دريد و آن را در سوراخ فرومي‌كرد تا همه جامه‌اش را بر سر اين كار گذاشت و هنوز يك سوراخ مانده بود پس پشت خود را بدانجا نهاد و برانگيخته خدا (ص) به درون آمد ، (انس گفت :) چون بامدادشد پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به او گفت ابوبكر جامه‌ات كو ؟ او گزارش كار خود را براي وي بازگفت پس پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دست برداشت و گفت: بارخدايا ! در روز رستاخيز بوبكر را با من و در پايگاه من بگذار پس خداي برتر از پندار ، نهاني به او رساند كه خداوند آن چه را مي‌خواستي پذيرفت .
و در گزارش محبّ طبري كه زنجيره پيوسته ندارد در الرياض‌النضرد 1/65 آمده است كه ابوبكر درون آن شكاف كوه شد و هر سوراخي كه ديد انگشت خود را در آن فروبرد تا به سوراخ بزرگي كه پاي خود را تا ران در آن فروبرد سپس گفت : اي برانگيخته خدا به درون آي كه جا را براي تو نيكو آماده كرده‌ام .
و ابوبكر آن شب را با پريشاني از زخم يك مار به سربرد و چون بامداد شد برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به او گفت : ابوبكر ! اين چيست؟ ـ تنش باد كرده بود ـ پس گفت اي برانگيخته خدا! زخم ماراست. برانگيخته‌خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به اوگفت : چرا مرا آگاه نكردي ؟ بوبكر گفت : خوش نداشتم كه پريشانت گردانم پس برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دست خود را بر تن بوبكر گذراند تا دردي كه در آن بود ازميان رفت‌كه گفتي گرهي بود و باز شد .
اميني گويد : پژوهشگران را مي‌رسد كه از چندين چشم‌انداز دراين گزارش‌ها
قرآن ناطق (263)
بنگرند يكي با شناختن ميانجيان حديث كه از روزي كه ساخته شده زنجيره گزارشي آن پيوسته نبوده و چه در نگاشته‌هاي خيلي كهن و چه در نوشته‌هاي آيندگانشان هماره با زنجيره‌اي گسسته بازگو شده ـ يا گسسته از يك سوي مانند زنجيره حاكم و بونعيم يا از هر دو سوي مانند گزارش ابن‌هشام ـ و خيلي شگفت‌انگيز است كه گرچه پيش‌آمدهاي اين داستان را بيش از دو تن ـ برانگيختـه خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و بوبكر ـ كسي نديده و گزارش آن نيز نخستين بار تنها بايد از زبان ايشان بازگو شود با اين همه هيچ‌يك از گزارش‌ها از زبان يكي از آن دو بازگو نشده و در هيچ‌يك از زنجيره‌ها يادي از ايشان نمي‌بينيم با آن كه نام بردن از چنين گزارشگراني ـ آن هم در مانند چنين گزارش‌هايي ـ انگيزه‌هايش يكي دو تا نيست و به دلايل بسيار بايد يادآوري شوند تا براي هميشه آن گزارش‌ها بازگو شوند و پياپي بر زبان‌ها بگذرند زيرا كه در آن ، نشانه‌ها و درفش هاي پيامبري است و گذشته از آن ، نشانه‌اي بر بزرگواري و شگفــت‌كـــاري بوبكـــــــر .

در بررسي اين گزارش نكات زير قابل تأمّل است

آن گاه بوبكر پاي خود را تا رانش در آن لانه فروكرد و پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به درون آمد و ديد او نشسته است و تكان نمي‌خورد و خود خواست بخوابد و سر گرامي خويش را در دامن او نهاد ، چرا پيامبر از يار همراهش نپرسيد كه اين چه شگفت كاري و چه ناجـور نشستـي اسـت كـه از آن برنمي‌خيـزي ؟ و آيا با اين‌كه از نزديك وي را مي‌ديــــد او مي‌تــوانســــت همــه اين‌هــا را از يـــار همـــراهـــش پنهــان دارد ؟
چه مار گزيده‌اي بوده ؟ و چه شكيبائي و چابكي‌اي داشته ؟ و چه چشم‌انداز هراس‌آوري است كه پاي مرد ـ آن هم بي‌هيچ پوششي ـ تا ران در لانه باشد و سر پيامبر بزرگ در دامن او ، مارهاي گوناگون از اين‌جا و آن‌جا او را بگزند و نيش بزنند ، نه مار گزيده ماننده همه مارگزيده‌ها به خود بپيچد كه تكاني به پا يا به پشتش بدهد و آن گزندگان جائي بيابند و از او دور شوند نه ناله‌اي سردهد و نه آه و فغاني از او
(264) قرآن ناطق
شنيده شود ، اشك‌هايش چنان سرازير گردد كه پيامبر كه ديده‌اش خواب مي‌رود و دلش خواب نمي‌رود بيدار شود و يار همراه خود را كه براي همراهي با خويش برگزيده از نيش مارها برهاند .
آيا از روي دادگري و فرزانگي و خردمندي است كه خداوند پيامبرش را از همه آن دردسرها رهائي بخشد و در دمي چند ، پي در پي نشانه‌هاي توانائي خود را در پاسداري از او بنمايد و هنگامي كه از برابر بت‌پرستان قريش مي‌گذرد او را از چشم ايشان پوشيده بدارد و در روي او بر آن درآن شكاف كوه درختي بروياند ـ تا او در پناه آن از ايشان پنهان باشد ، سپس نيز دو كبوتر رام نشدني بر دهانه شكاف كوه بنهد و بافرمان او، كه كارش برتر از پندار اسـت، عنكبوت بر در آن شكاف كوه تار بتند (1) با همه اين‌ها آيا مي‌شود يار همراه او را كه او به دستور خودش وي را برگرفته و در دوستي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله جانفشاني كرده و با پيش افتادن در آن شكاف كوه ـ خويش را در پرتگاه افكنده و سپر او شده ، آيا مي‌شود كه او را واگذارد ؟ نه در برابر نيش مارها او را نگاه دارد و نه در آن حالي كه همه دل‌ها را مي‌سوزد و جگرها را كباب مي‌كند بر وي مهرباني نمايد ؟ از يك سوي برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وي را مي‌نگرد و مي‌گويد : اندوه مخور كه به راستي خدا با ما است و از يك سوي نيز آن بيچاره مي‌گريد و اشك‌هايش سرازير است .
و آيا بوبكر نمي‌دانست خداوندي كه دستور هجرت را به پيامبرش داده و او را به درون شكاف آن كوه برده و به همان‌گونه كه چشمان درندگان دو پا را از ديدن او بازداشت و چنگال‌هاي آن گروه نادان را از رسيدن به او كوتاه نمود به همان‌سان نيز با توانايي خويش ـ و بي آن كه نياز به جانفشاني بوبكر باشد او را از نيش مارها به دور مــــي‌دارد؟
و آيا باور نداشت يار همراهش كه خود داشت جانش را در راه او مي‌داد اگر از درد
1- طبقات‌ابن‌سعد، 1/213، الخصايص‌الكبري، 1/185و 186 .
قرآن ناطق (265)
او آگاه شود يا همچون عيسي با يك دست كشيدن يا با خواندن خداي و خواستن از وي او را رهائـي مي‌بخشد ؟ پس اين همه گزارش‌هايي كه درباره او داده‌اند چه معنايي داشته ؟
آري دوستي ، اينان را تا آن‌جا كور و كر مي‌كند كه براي گزافه‌گوئي در برترخواني‌ها ، گزارش‌هائي به اين ناچيزي و بي‌ارزشي بيافرينند .

نگاهي به دارايي ابوبكر

آري اين اندازه ما را مي‌رسد كه نگاهي بيفكنيم به دارائي‌اي كه به بوبكر بخشيده شده! و آن‌گاه با دادن آن به برانگيخته خدا ، با دست وي ، پيامبر و كيش‌ها و همه مسلمانان را زير بار منّت وي برده‌اند ! همان دارائي بيرون از شماري كه يك ميليون اوقيه (1) براي وي‌فراهم‌كرد چنان‌چه‌درگزارش نسائي (2) مي‌خوانيم‌كه عايشه گفت: من به دارايي پدرم كه در روزگار ناداني ، پيش از اسلام ، يك ميليون اوقيه بود نازيدم و باليدم، درخانه او سيصد و شصت تخت مي‌چيدند و بر روي هر تخت روپوشي گران ، كه هركدام به هزار دينار زر مي‌ارزيد ، مي‌افكندند و اين را از شيخ محمد زين‌العابدين بكري هم شنيدي و آن‌گاه نيك مي‌داني كه اين همه پيرايه خواه‌ناخواه چيزهاي ديگري هم همراه دارد از كالاهاي نيازخانه و جامه‌هاي گران‌بها و پشتي‌ها و آوندها و زيراندازها ، كه بهاي آن‌ها نيز از همان اندازه كمتر نبايد باشد ، و نيز نوكران و كارگزاراني كه چنان دستگاهي مي‌خواهد و كوشك‌ها و بالاخانه‌هاي بلند و آن چه كه جزو ملزومات اين همه توانگري است از اسبان و شتران و گوسفندان و گاوان و كشتزارها و زمين و سرا.
1- اوقيه 40 درهم نقره را گويند (اوقيه واحد وزن است كه معادل وزن 40 درهم نقره است و هر 200 درهم نقره معادل 105 مثقال معمولي مي‌باشد) .
2- ميزان‌الاعتدال 2/341 ، تهذيب التهذيب 8/325 .
(266) قرآن ناطق
من نمي‌دانم كدام زمين فراخي بوده كه اين همه را در خود جاي مي‌داده ؟ با اين كه در آن روزگار هيچ‌يك از پادشاهان جهان به اين اندازه دارا نبودند! و آيا آن همه تخت‌ها را در يك بالاخانه چيده بودند ؟ چه بالاخانه بزرگي بوده !كه پهناوري‌اش زمينه نبردگاه‌ها و پهنه بيابان‌ها را شرمنده مي‌كرده ! و تازه چه خانه بزرگي بوده كه اين ، يكي از بالاخانه‌هايش به شمار مي‌رفته! و خوب بايد ديد چه روزي بوبكر بارمي‌داده و پذيرايي مي‌كرده كه مردان بزرگ به مهماني او آيند و بر آن تخت‌ها بنشينند؟ و چرا ما از دهان هيچ‌كدام از تاريخ‌نگاران و سرگذشت‌نويسان ، كمترين سخني درباره چنان روزي نمي‌شنويم ؟ مگر زبان كساني را كه آن جا مي‌نشسته‌اند داغ مي‌كردند تا كسي داستان آن را بازگو نكند؟ وگرنه سرشت رويداد ، بايسته آن است كه آن انجمن بزرگ كه ميزبانش همه كوشش خود را در آراستن آن به كار بسته هر هفته يا دست كم بگو هرماه يا كم‌كم هرسال يا از اين هم كمتر در همه زندگي‌اش يك بار آن را برپا كرده ، بايستي گزارش‌هايي داشته باشد كه تاريخ ، يادآوري آن را فراموش نكند و تاريخ‌نگاران ، رهاكردن آن را روا نبينند، با همه اين‌ها هيچ‌گونه سخني درباره آن نمي‌يابي تا ، پس از گذشت صدها سال از زندگي روزگار عبيدي را مي‌بيني كه درگوشي پچ‌پچ مي‌كند و از بيم روشن شدن دروغش از آشكار كردن آن سر بازمي‌زند .
بايد پرسيد كدام پيشه و كار و هنر و كدام سرچشمه درآمد بوده كه آن مرد به ياري‌اش بتواند هزارهزار اوقيه پول به دست آرد ؟ مگر نه آن روزگار هنگام تنگدستي قريش بوده و به گونه‌اي كه دختر پاك و راستگوي پيامبر در آن سخنراني‌اش به بوبكر و دار و دسته او مي‌گويد : نوشابه شما آبي بود كه از بس در آن غوطه خورده و بول كرده و سرگين انداخته بودند تيره شده بود و خوراكتان برگ درختان و ... تا خداوند با دست پيامبر اكرم شما را رهائي بخشيد . (1)
1- بلاغات النساء ، صفحه 13 ، اعلام النساء 3/1208.
قرآن ناطق (267)

گزاف‌گوئي در برترهاي عثمان

عثمان پسر عفان پسر ابوالعاص پسر اميه خليفه اموي‌نژاد است . پيش از آغاز به شماره‌كردن برتري‌هاي او بايد بدانيم كه دانش وي درچه پايه بوده و از سرمايه‌هاي رواني برتر تاچه اندازه بهره داشته و پرهيزگاري‌اش به كجا رسيده و گرويدن او به آئين راستين چه پايگاهي براي او فراهم آورده زيرا با پيش چشم داشتن اين‌ها است كه نگاه شما به برتري‌هاي او نگاهي از سردانايي به چيستي او و آن‌ها خواهد بود.

داوري عثمان درباره زني كه شش ماهه زائيد

پاسداران گزارش‌ها آورده‌اند كه بعجه پسر عبداللّه جُهَنِّي گفت مردي از ما ، زني از خاندان جُهَيْنَة را به همسري گرفت و زن پس از شش ماه فرزندي آورد . شوهرش به نــزد عثمان شد و گزارش رويداد را بازگو كرد او دستور داد زن را سنگسار كنند، علي عليه‌السلام كه ، از چون و چند كار ، آگاهي يافت به نزد وي شد و گفت چه مي‌كني چنين دستوري بر او روا نيست زيرا خداي بزرگ و برتر از پندار گويد: بارداري و شيرخوارگي كودك بر روي هم سي ماه مي‌شود (1)و هم گويد: مادران ، فرزندانشان را دو سال ، بي‌كم و كاست، شير مي‌دهند (2)، پس روزگار شيرخوارگي بيست و چهار ماه مي‌شود و بارداري هم ممكن است در شش ماه پايان پذيرد. عثمان گفت : به خدا سوگند اين را نمي‌دانستم آن‌گاه عثمان گفت : تا آن زن را برگردانند كه كار گذشته بود و سنگســـارش كرده بودند و پيش از آن نيز به خواهـرش گفته بود :
خواهركم ! اندوه مخور كه به خداوند سوگند دست هيچ‌كس به جز او ، شوهرم ، به دامن من نرسيده . گزارشگر گفت : پس از آن، كودك به روزگار جواني رسيد و مرد نيز بودن او را از پشت خويش گواهي كرد و خود همانندترين مردم بود به او و باز گفت: مرد را ديدم كه پس از آن پاره‌پاره اندام‌هايش بر روي بستر مي‌ريخت .
1- با بهره‌گيري از سوره احقاف ، آيه 15 .
2- (233 / بقره) .
(268) قرآن ناطق
گزارش بالا را به گونه‌اي كه در جلد 6 ، صفحه 94 از چاپ دوم ديديم ، مالك و ابن‌منذر و ابن‌ابي‌حاتم و بيهقي و ابوعمر و ابن‌كثير وابن‌ديبع و عيني و سيوطي آورده‌اند .
اميني گويد : اگر به شگفت مي‌آئي جا دارد زيرا كه مي‌بيني پيشواي مسلمانان چنان فرازهايي را از كتاب خدا نمي‌شناسد كه در جاهاي گوناگون به آن نيازمند مي‌باشد و آن‌گاه اين ناداني او كار را به جائي مي‌كشاند كه زني پاك دامن از گروندگـان به آئـين راستين را دستگير كند ، داغ روسپي‌گري بر او بچسباند و آبــروي او را پيــش چشـــم همگـــان و ميـــان همــه پيــروان كيــش وي بريــزد.
چرا چون ديد پاسخ يك پرسش را نمي‌داند با كسي از ياران پيامبر گفتگو نكرد و از او نپرسد آن چه را نمي‌داند تا دريابد و گناه آدمكشي و رسواگري را برخود نخرد ؟ چرا به ياد نياورد كه مشابه اين رويداد بارها در روزگار عمر پيش آمد و او خواست زناني را كه شش ماه پس از شوهركردن زائيده بودند سنگسار كند و چنان چه در جلد6، صفحه 93 تا 95از چاپ دوم ترجمه الغدير گذشت، حضرت علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام و ابن‌عباس از اين كار جلوگيري كردند .
فرض كنيم كه او آن دو آيه گرامي را هم فراموش كرده و آن چه را نيز در روزگار عمر پيش آمده بود از يادبرده با اين‌همه ، بازهم معلوم نيست كه با چه اطمينان قلبي به خود اجازه داد تا دستور دهد آن زن بدبخت را سنگسار كنند؟ آيا پشتوانه داوري‌اش كتاب خدا بوده ؟ در كدام فرازش؟ يا آئين نامه پيامبر ؟ كو گزارشگرش ؟ يا برداشت‌ها و سنجش‌هاي پيش خود ؟ كه چگونه به اين برداشت رسيده و چه‌سان به سنجش پرداخته؟ اگر هم دستوري خودسرانه داده كه زنده‌باد دستوردهنده ! و آفرين بر اين دستور ! و هورا براي اين‌گونه جانشيني پيامبر و اين جانشين ! آري اين است بالاترين رهبري كه خاندان اموي پرورش داده و گواراترين ميوه‌اي كه از آن درخت چيده شده است .
قرآن ناطق (269)

عثمان نماز را در سفر شكسته نمي‌خواند

بخاري و مسلم آورده‌اند كه عبــداللّه پسر عمر گفت : رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نماز را با ما در مني دو ركعتي خواند ، و به همين‌گونه پس از او ابوبكر و پس از ابوبكر عمر و نيز عثمان در آغاز فرمانروائي‌اش . اما بعدها عثمان آن را چهار ركعتي مي‌خواند و پسر عمر نيز چون با پيش‌نماز نماز مي‌گزارد چهار ركعت مي‌خواند و چون به تنهائي نماز مي‌گزارد دو ركعتي مي‌خواند (1) گزارش ابن‌حزم در المحلي 4/207 به اين‌گونه است : راستي اين‌كه پسرعمر چون در مني با پيش‌نماز نماز مي‌گزارد چهار ركعت مي‌خواند و پس از بازگشت به خانه‌اش همان نماز را دوباره دو ركعتي مي‌خواند .
و در كنز 4/240 از زبان دارقُطْنِيّ مي‌شنويم كه ابن‌جَريج گفت : حميد ضَمُرِيّ به ابن‌عباس گفت : من هنگامي كه در سفر هستم نماز را شكسته بخوانم يا نه؟ پس پسر عباس گفت : تو آن را شكسته نمي‌خواني و چهار ركعتي مي‌خواني ولي برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله با دل آسوده و بي‌آن كه از هيچ‌كس جز خدا پروائي داشته باشد بيرون شد و تا هنگام بازگشت نماز را دو ركعتي خواند پس از او ابوبكر بي آن كه از هيچ‌كس جز خدا پروائي داشته باشد بيرون شد و تا هنگام بازگشت ، نماز را دوركعتي خواند. پس از او عمر با دل آسوده بي‌آن كه از هيچ‌كس جز خدا پروائي داشته باشد بيرون شد و تا هنگام بازگشت ، نماز را دو ركعتي خواند ، پس از او عثمان نيز در دو سوم يا پاره‌اي از روزگار فرمانروائي‌اش به همين‌گونه رفتار كرد و سپس آن را چهارركعتي خواند و همين را امويان دست‌آويز گرفتند . ابن‌جَريج گفت : گزارش به من چنان رسيد كه او در مني از شكسته خواندن نماز سرباز زد و بس ، از اين روي كه يكي از تازيان چادرنشين درپرستشگاه خيف در مني او را آواز داد و گفت : اي فرمانرواي گروندگان! از آن نخستين سال كه ديدم تو نماز را دو ركعتي خواندي من هميشه آن را دو ركعتي خوانده‌ام پس عثمان بترسيد كه مردم نادان گمان‌برند نماز هميشه دو ركعت است
1- صحيح بخاري 2/154 ، صحيح مسلم 2/260 ، مسند احمد 2/248 ، سنن بيهقي 3/126 .
(270) قرآن ناطق
پس در مني از شكسته خواندن آن سرباز زد .
طبري در تاريخ خود و ديگران آورده‌اند كه در سال 29 عثمان با مردم به ديدار خانه خدا رفت و در مني سراپرده‌اي برپاكرد و اين نخستين سراپرده‌اي بود كه عثمان در مني برپاكرد و از شكسته خواندن نماز در آن‌جا و در عرفه خودداري نمود. واقدي با زنجيره خود گزارش كرده كه پسرعبّاس گفت : نخستين انگيزه‌اي كه مردم را با مردم در مني دو ركعتي خواند تا ششمين سال فرمانروايي‌اش ديگر از شكسته خواندن آن سرباز زد. گروهي از ياران پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بر او خرده گرفتند و كساني كه مي‌خواستند در پيرامون او به سخن پردازند به گفتگو برخاستند تا در ميان كساني كه به نزد او شدند علي هم آمد و گفت : به خدا سوگند نه پيش‌آمد تازه‌اي روي داده و نه پيماني از گذشته در دست است، نه پيامبرت صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را به يادداري كه در مسافرت نماز را دو ركعتي بخواند و پس از او بوبكر و سپس عمر و تو خود در آغاز فرمانروائي‌ات بر همين شيوه بودي . من نمي‌دانم اين نوآوري به كجا برمي‌گردد ؟ گفت : انديشه‌اي است كه خود پذيرفته‌ام .

نگاهي به برداشت خليفه

اميني گويد : برداشت عثمان نه با هيچ‌گونه روشنگري ، استوار مي‌گرديد و نه با كتاب خدا و آئين‌نامه پيامبر و هيچ پاسخي هم براي كارش نداشت جز همان سه‌بهانه‌اي كه ، در برابر خرده‌گيران سپر خود نموده بود كه ذيلاً شرح داده مي‌شود:
ابن‌حجر در فتح‌الباري 2/456 مي‌نويسد : احمد و بيهقي از گزارش عثمان آورده‌اند كه چون او در مني نماز را چهار ركعت خواند مردم بر او خرده گرفتند و او گفت : من چون به مكّه آمدم در آن جا زن گرفتم و راستي اين كه من شنيدم برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌گفت: « هر كس در شهري زن بگيرد نماز او همچون نماز مردم آن شهر است » سپس گويد : اين گزارش درست نيست و در زنجيره ميانجيان آن به كسي برمي‌خوريم كه سخنش شايسته پشت‌گرمي نمي‌نمايد و براي نپذيرفتن آن همين بس كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله با زنانش به سفر مي‌رفت و نماز را شكسته مي‌خواند .
قرآن ناطق (271)
آري اين پيشوايـان ، مي‌خواهنـد به هر بهائـي شده آبـروي خليفـه را نگـاه دارنـد هرچنـد با دادن دستورهايي كه بـا آن چـه خــدا فـروفرستاده ناسـاز باشــد .
اين هم كه بهانه آورده من در طائف دارائي‌اي دارم پذيرفته نيست چون آن مرد از مردم مكّه بوده و از آن‌جا كوچ كرده نه از مردم طائف و ميان او و طائف چند روز راه است و تازه اگر گرفتيم كه او در مكّه يا در خود مني و عرفات ، كه در آن دو جا نماز را شكسته نمي‌خواند ، زميني داشت بازهم داشتن زمين در يك جا انگيزه نمي‌شود كه دستور به شكسته خواندن نماز از گردن مسافر برداشته شود مگر بخواهد در آن جا ماندگار شود چنان‌چه ياران پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه هنگام گرفتن مكّه با او بودند نماز را شكسته خواندند و به همين‌گونه در ديدارشان از خانه خدا به همراه بوبكر ، با آن كه گروهي از ايشان در مكّه يك يا چند خانه و نيز نزديكاني داشتند، چنان چه شافعي گزارش كرده و در كتاب‌الام 1/165 مي‌نويسد ياران برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه هنگام گرفتن مكّه با او بودند هم آن بار نماز را شكسته خواندند و هم در ديدار پس از آن از خانه خدا و هم در ديدار پس از آن كه به همراه بوبكر انجام گرفت ، با آن كه گروهي از ايشان در مكه يك خانه يا بيشتر و نيز نزديكاني داشتند و از آن ميان بوبكر خانه‌اي و نزديكاني در مكّه داشت و عمر نيز در مكّه خانه‌هاي بسياري داشت و عثمان هم در مكّه خانه و نزديكاني داشت و هيچ‌كس از ايشان را نمي‌شناسم كه از پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دستور گرفته باشد نماز را شكسته نخواند يا از پيش خود نماز را شكسته نخواند يا پس از برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه به مكّه مي‌آيد نماز را شكسته نخواند بلكه آن چه از زبان ايشان از گفتار او براي ما به جاي مانده مي‌رساند كه در آن‌جا نيز بايد نماز را شكسته خواند ، (سخنان بالا را بيهقي نيز در سنن خود 3/153 ياد كرده است) .
درباره اين بهانه نيز : « من مي‌ترسم كساني از مرد يمن كه به ديدار خانه خدا آمده‌اند ، و نيز درشت‌خوياني كه در دستورهاي كيش خود ورزيدگي ندارند بگويند نماز براي كسي هم كه در شهر خود باشد دو ركعت است و اينك پيشواي مسلمانان ، آن را به اين‌گونه مي‌خواند » . بايد گفت اگر چنين ترسي بجا بود در روزگار پيامبر كه مردم تازه مسلمان شده بودند، سزاوارتر بود كه چنين ترسي خود او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را از شكسته خواندن نماز بازدارد زيرا آن هنگام دستورهاي بيشتري به گوش‌ها نخورده بود، همچنين در روزگار بوبكر و عمر اين ترس بيشتر جا داشت ، با اين همه ،
(272) قرآن ناطق
برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و نيز آن دو تن كه در پي او رفتند (ابوبكر و عمر) ، اين ترس را بجا ندانستند و بر بنياد آن كار نكرده و به همين بسنده نمودند كه چگونگي نماز خواندن را براي هر كسي ، چه در ميهن خودش و چه در جاي ديگر ، بازگو كنند چنان‌چه خود پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله روزهائي كه در مكه بود نماز را دو ركعتي مي‌خواند و سپس مي‌گفت : اي مردم مكّه! شما خود نماز را شكسته نخوانيد زيرا ما مسافريم يا مي‌گفت: اي مردم شهر! شما چهار ركعت بخوانيد زيرا ما در سفريم (1) پس كار پيامبر بهانه‌اي را كه خليفه براي خود تراشيده بود از دست او مي‌گيرد مگرچه مي‌شد كه وي نيز همچنان گام در جاي گام پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌نهاد و آن چه را شيوه هميشگي او صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در سفرهايش بود رها نمي‌كرد و چرا با آن روشنگري رسا از پيروي او سرباز زد ؟ مگر زبان گويندگان لال يا گوش شنوندگان كر بود كه او نخواست همان برنامه گذشته را در آموختن فرمان خدا پياده كند؟ و تازه آيا بايد نادانان را آموزش داد يا براي ناداني ايشان يك دستور پابرجا را دگرگون ساخت ؟
گذشته از آن كه اگر خليفه مي‌خواست با كار خود بي‌سر و پاها را از چگونگي نماز براي كسي كه مسافر نيست آگاه كند با اين‌كار ، ايشان را به گمراهي ديگري دچار مي‌ساخت و به اين گمان ناروا مي‌افكند كه مسافران هم بايد چهار ركعت بخوانند و براي آموزش دادن بايستي بر دستوري كه از آئين رسيده پايدار ماند و آن گاه به روشنفكري پرداخت ، چنان‌چه برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نيز ، به همان‌گونه كه گذشت ، در مكّه برنامه‌اش همين بود و عمر چون به مكّه مي‌آمد نماز را دو ركعتي مي‌خواند و سپس مي‌گفت اي مردم مكّه ! شما نماز را شكسته نخوانيد زيرا ما گروهي مسافرانيم و مانند همين گزارش را بيهقي نيز درباره بوبكر آورده است، (سنن بيهقي 3/126 ، 157 ، المحلي از ابن حزم 5/18 ، موطأ از مالك 1/126 ) .

گفتار پيامبر درباره نماز مسافر

1ـ عمر پسر خطاب آورده است كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت نماز مسافر دو ركعتي است تا آن‌گاه كه به نزد خانواده‌اش برگردد يا بميرد. احكام القرآن از حصاص 2/310 نيمروز
1- سنن بيهقي 3/136 ، 157 ، سنن ابو داود 1/191 .
قرآن ناطق (273)
را در مكه دو ركعتي خواند و چون روي بگردانيد گفت اي مردم مكّه ! ما گروهي مسافريم هركدام از شما كه ميهنش در اين شهر است نماز را شكسته نخواند پس مردم آن شهر نماز خود را شكسته نخواندند .
2ـ آورده‌اند كه انس پسر مالك گفت : ما با برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از مكه به سوي مدينـه بيـرون شديـم و او نمـازهـا را دو ركعتـي دو ركعتـي مي‌خوانـد تـا بـه مدينـه بازگشتيـــم .
صحيـح بخـاري 2/153 ، صحيح مسلم 1/260 ، مسنـد احمـد 3/190 ، سنـن بيهقـي 3/136 و 145 .
3ـ آورده‌اند كه حفص پسر عمر گفت : انس پسر مالك ما را ، كه ما چهل مرد از انصار بوديم ، به سوي شام به ديدار عبدالملك به راه انداخت تا درآمدي براي ما دست و پا كند و چون بازگشت و ما در راه گشاده‌اي كه براي گذشتن شتران است بوديم نماز نيمروز را با ما دو ركعتي خواند سپس به درون سراپرده خود رفت و مردم برخاسته دو ركعت ديگر نيز به آن دو ركعت افزودند و او گفت : خدا زشت گرداند اين چهره‌ها را ! كه به خدا سوگند نه در مرز برنامه پيامبر كار مي‌كنند و نه دستوري كه داده شده مي‌پذيرند. گواهي مي‌دهم كه البتّه شنيدم برانگيخته خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌گفت : به راستي گروهي در كيش خود دورانديشي و ژرف‌نگري مي‌كنند و چنان از كيــش به درمي‌روند كه تير از چله كمان .
گزارش‌بالارااحمددرمسند 3/159آورده و هيثمي نيزدرمجمع2/155 يادكرده است.

خليفه ، آئين‌هاي كيفري را پايمال مي‌كند

بلاذري در الانساب 5/33 از راه محمد پسر سعد از زبان ابواسحاق همداني آورده است كه وليد پسر عُقْبَة باده‌گساري كرد و مست شد پس بامدادان بر مردم پيش‌نمازي كرده دو ركعت نماز گزارد (1) آن‌گاه روي به ايشان كرد و گفت : برايتان بيشتر بخوانم ؟ گفتند : نه ! به راستي كه ما نمازمان را بگزارديم، پس از اين‌ها ابوزينب با جُنْدَب پسر زهير ازدي بر وي درآمدند و ديدند مست است پس انگشتري او را از دستش به در كردند و او از بس مست بود چگونگي را درنيافت ...
1- الانساب و صحيح مسلم .
(274) قرآن ناطق
ابو اسحاق گفت : مسروق به من گزارش داد كه او چون به نماز ايستاد از جايش دور نشد تا آن‌چه را نوشيده بود بالا آورد پس چهار تن : ابو زينب ، جندب پسر زهير ، ابوحبيبه غفاري ، صعب پسر جُثامَة ، براي گفتگو درباره او با عثمان بيرون شدند و عثمان را از آن‌چه وي كرده بود آگاه ساختند پس عبدالرحمن پسر عوف گفت : او را چه شده؟ آيا ديوانه گرديده ؟ گفتند : نه ، مست كرده . گزارشگر گفت : پس عثمان ايشان را بيم داد و در هراس افكند و به جندب گفت : تو ديدي كه برادرم باده‌گساري مي‌كرد ؟ گفت : نه . پناه به خدا من گواهي مي‌دهم كه او را ديدم مست بود و آن‌چه را خورده بود از درون برمي‌گرداند و من انگشتري او را از دستش برگرفتم و او از بس مست بود چگونگي را درنيافت .
ابواسحاق گفت : پس گواهان به نزد عايشه شدند و او را از آن‌چه ميان ايشان و عثمان گذشته بود آگاه كردند و هم از اين كه عثمان ايشان را رانده پس عايشه آواز در داد . راستـي كه عثمـان آئين‌هـاي كيفـري را پايمـال كرده و گواهان را بيم داده است .
واقدي گويد : برخي گفته‌اند كه عثمان كساني از گواهان را تازيانه زد پس ايشان به نزد علي شده از اين رفتار گله‌مندي نمودند پس او به نزديك عثمان رفت و گفت : آئين‌هاي كيفري را پايمال گردانيدي و گروهي را كه به زيان برادرت گواهي دادند كتك زدي و فرمان را زير و رو نمودي با آن كه عمر گفت : امويان و به ويژه خاندان ابومُعيط را بر گردن مردم سوار مكن . پرسيد : مي‌گويي چه كنم ؟ گفت : چنان‌چه من مي‌بينم بايد او را از كار بركنار نمايي و سرپرستي هيچ‌يك از كارهاي مسلمانان را به او نسپاري و گواهان را بازجويي كني اگر كساني نيستند كه گمان بد به ايشان رود و از سر كينه‌توزي دروغ بگوينـد بـرادرت را به كيفـري كه بايستـه اسـت مي‌رسانـي .
پايان برگزيده جلد پانزدهم كتاب ترجمه الغدير
قرآن ناطق (275)
شروع جلد شانزدهم كتاب ترجمه الغدير

عثمان براي خود و كسانش چراگاه خصوصي قرارمي‌دهد

اسلام علفزارها و چمن‌هائي را كه بر اثر آب باران روئيده و مالك خصوصي ندارد حق همه مسلمانان شناخته كه به صورت مساوي و به گونه‌اي كه در همه مباحات اصليه ، از ميانه‌هاي بيابان و كناره‌هاي خشكي‌ها ، معمول است از آن بهره‌مند شوند چهارپايانشان را از گوسفند و اسب و شتر در آن بچرانند و نه هيچ‌كس مزاحم ديگري شود و نه براي خود چراگاه اختصاصي قراردهد و ديگران را از آن محروم سازد پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت : مسلمانان در 3 چيز شريك‌اند : مرغزار و آب و آتش .
و گفـت : 3 چيـز اسـت كه مـردم را از آن نبايـد محـروم كرد : آب و مرغزار و آتش .
و گفت : زيادي آب را نبايد منع كرد تا به وسيله آن ، استفاده از مرغزار ممنوع گردد و به عبارتي : زيادتي آب را منع نكنيد تا به وسيله آن از زيادتي مرغزار منع نمائيد و به عبارتي : هركس زيادتي آب را منع كند تا به وسيله آن از زيادتي مرغزار منع كند خدا در روز قيامت لطف خود را از او منع مي‌نمايد(1) آري در روزگار جاهليّت گردن كلفت‌ها هر قطعه‌اي از زمين را كه خوش مي‌داشتند براي چارپايان و شتران خود قرق مي‌كردند و با آن كه خود در استفاده از ديگر مرغزارها با مردم شريك بودند نمي‌گذاشتند در استفاده از آن مرغزارهاي قرق شده كسي شريكشان شود و اين از نمونه‌هاي زورگويي رايج در آن روزگار بود و پʘǙŘȘѠصلي‌الله‌عليه‌و‌آله همراه با جاروكردن ديگر عادات گردنكشان و سنّت‌هاي زورگويان اين رسم را نيز برانداخت و گفت : هيچ چراگاهي نيست مگر براي خدا و رسول .(2)
1- اين احاديـث را در صحيـح بخـاري 3/110 و الامـوال از بوعبيـد صفحـه 296 و سنن بــوداود 2/101 و سنــن ابـــن مــاجــه 2/94 مي‌تــوان يافــت .
2- صحيح بخاري ، 3/113 ، الاموال از بوعبيد صفحه 294 ، كتاب‌الام از شافعي 3/207 و در دو كتاب اخير به گستردگي در پيرامون اين مسئله بحث شده است .
(276) قرآن ناطق
و شافعي در تفسير اين حديث مي‌نويسد : « در روزگار جاهليّت چون كسي از گردن كلفت‌هاي عرب در شهري فرودمي‌آمد سگي را به پارس وامي‌داشت و آن‌گاه تا هرجا را كه صداي سگ مي‌رفت چراگاه اختصاصي براي مخصوصان خود قرارمي داد و هيچ‌كس را نمي‌گذاشت در استفاده از آن با او شريك شود و چارپايان خود را در آن بچراند با اين كه در استفاده از ديگر چراگاه‌هاي آن حوالي خود با ديگران شريك مي‌شد... پس پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله منع كرد از اين كه چنان‌چه در روزگار جاهليّت عمل مي‌شد كسي چراگاه اختصاصي اختيار كند و ديگران را از آن محروم سازد » .
سپس گويد : اين كه پيامبر گفت : « مگر براي خدا و رسول او » مقصود آن است كه مگر چراگاه اختصاصي را براي اسبان و شتران مسلمانان قراردهند كه براي جهاد در راه خدا در كار سواري و باربري از آن استفاده مي‌شود يا براي شتراني كه متعلق به بيت‌المال است و به صورت زكات از مردم گرفته شده ، چنان‌چه عمر منطقه نقيع را براي شتراني كه به عنوان صدقه از مردم مي‌گيرند و نيز اسباني اختصاص داد كه براي جهاد در راه خدا آماده مي‌داشتند .
اين قانون درميان مسلمانان مورد اتّفاق بود تا عثمان به خلافت رسيد و چنان‌چه در انساب بلاذري 5/37 و سيره حلبي 2/87 آمده ، به جاي چراگاه براي شتراني كه به صورت ماليات گرفته مي‌شد، براي خود چراگاهي برگزيد ، يا چنان‌چه در روايت واقدي آمده براي خود و حكم‌بن‌ابي‌العاص ، يا هم براي خود و هم براي او و هم براي همه امويان چنان‌چه در شرح ابن‌ابي‌الحديد 1/67 آمده كه مي‌نويسد : عثمان چارپايان همه مسلمانان را از استفاده از چراگاه پيرامون مدينه محروم ساخت مگر آن‌چه كه متعلّق به بني‌اميه بود و در صفحه 235 آورده است كه واقدي گفت : عثمان ربذه و شرف و نقيع را قرق كرده بود و در چراگاه هيچ شتري و اسبي گام نمي‌نهاد و تا بازپسين روزگار ، منطقه شرف را چراگاه اختصاصي شتران حكم‌بن‌ابي‌العاص و
قرآن ناطق (277)
شتران خودش گردانيده بود ، كه شتران خودش هزار شتر بود و منطقه ربذه را نيز چراگاه اختصاصي شتراني گردانيد كه به صورت زكات گرفته مي‌شد و منطقه نقيع را چراگاه اختصاصي گردانيد براي اسب‌هاي جنگاوران اسلام و اسب‌هاي خودش و اسب‌هاي بني‌اميه (پايان) .
آري اين هم از جمله كارهايي بود كه مسلمانان بر عثمان عيب شمردند و عايشه نيز آن را از كارهايي شمرد كه بر وي انتقاد كردند و گفت : و ما او را سرزنش كرديم براي فلان كار و براي آن كه مرغزارها را چراگاه اختصاصي خود گردانيد و با عصا و تازيانه به كتك زدن اين و آن پرداخت ، پس قصد او كردند تا او را مانند پيراهن‌تري كه آبش را با فشـــردن دور كننــد در هم فشردند .(1)
كار خليفه در تعيين چراگاه اختصاصي ، بازگشت و نو كردن عادات جاهليّت نخستين بود كه پيامبر اسلام صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آن‌ها را نابود كرده و مسلمانان را در چراگاه‌ها شريك گردانيده بود و مي‌گفت : سه كس‌اند كه خدا دشمن مي‌داردشان و از آن ميان يكي هم كسي را شمرده كه سنّت جاهليّت را در اسلام بنهد (2)، بر اين مرد حقّ آن بود كه پيش از قرق كردن چراگاه‌ها و به جاي جلوگيري از استفاده مردم از آن‌ها، حريم اسلام را بپايد و از دستبرد به قوانين آن جلوگيري كند و آن‌چه را پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آورده شيوه‌اي شايسته پيروي شمارد و سنت جاهليّت را زنده نكند و بداند كه سنّت الهي را تغيير پذير نخواهي يافت ولي چه كنيم كه او ...

عثمان ، فدك را تيول مروان مي‌گرداند

ابن‌قتيبه در المعارف صفحه 84 و ابوالفدا در تاريخ 1/168 تيول دادن فدك را كه
1- برگرديـد بــه فائـــق زمخشـري 2/117 ، نهايـه‌ابــن‌اثيــــر 1/298 ، 4/121 لســان‌العـرب 8/363 ، 18/217، تاج‌العروس 10/99 .
2- بهجة النفوس از حافظ ابن ابي جمره ازدي 4/197 .
(278) قرآن ناطق
صدقه پيامبر براي فقرا بود ، به مروان از جمله موضوعاتي شمرده‌اند كه مردم بر عثمان ايراد گرفتند . ابوالفدا مي‌نويسد: فدك ، صدقه پيامبر بود كه فاطمه به عنوان ارث آن را مطالبه كرد و بوبكر روايت كرد كه پيغمبر گفته : « ما گروه‌هاي پيامبران ارث نمي‌گذاريم و آنچه برجاي مي‌گذاريم صدقه است » ولي بعدها عثمان آن را به تيول مروان‌بن حكم داد و همچنان فدك در دست مروان و فرزندانش بود تا عمربن عبدالعزيز بر سركار آمد و آن را از دست خاندانش گرفته به حالت صدقه بودن برگردانيد .
و ابن‌ابي‌الحديد در شرح خود 1/67 مي‌نويسد : عثمان فدك را تيول مروان گردانيد با آن كه پس از وفات پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دخترش فاطمه عليهاالسلام يك بار به عنوان ميراث و يك‌بار به‌عنوان هبه شدن آن به وي ، آن را مطالبه كرد و از دادن آن به او سرباز زدند .
اميني گويد : من نمي‌دانم كنه اين تيول دادن و حقيقت اين كار چه بوده زيرا اگر فدك، غنيمتي براي همه مسلمانان بوده ، چنان‌كه بوبكر مدعي شد، پس چه علّت داشت كه آن را خاصّ مروان گردانند و اگر از حقوق ارثي خاندان پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بوده ، چنان‌چه هم صديقه پاك در خطبه‌هايش بر اين امر استدلال كرد و هم پس از او امامان راهنما از عترت پاك پيامبر و پيشاپيش همگي بزرگ ايشان اميرمؤمنان ، در اين صورت نيز مروان از ايشان نبوده و خليفه حقّ بگذار و برادر در آن نداشته و اگر هم بخششي از پيامبر به جگر گوشه بي‌گناه و پاكدامنش بوده ، چنان‌كه هم خود آن بانو مدّعي آن بود و هم اميرمؤمنان و دو فرزندشان و نيز ام‌ايمن كه پيامبر ، بهشتي بودن او را گواهي كرده ، گواهي دادند و شهادت ايشان به گونه‌اي رد شد كه مورد پسند خدا و رسولش نبود و اگر شهادت كساني كه آيه تطهير درباره ايشان فرود آمده رد شود پس ديگر به چه‌چيز مي‌توان اطمينـان كرد و چه دليلـي را مـورد اتكاء مي‌توان گرفت .
و به هرحال كه اگر فدك بخششي از پيامبر به فاطمه بود پس به مروان چه ارتباطي داشت و عثمان چه قدرتي بر آن مي‌توانست داشته باشد تا آن را تيول كسي گرداند . راستي را كه خلفاي سه‌گانه تصميمات ضدّ و نقيضي را در مورد فدك به
قرآن ناطق (279)
مرحله اجرا گذاردند ، ابوبكر آن را از اهل‌بيت گرفت و عمر آن را به ايشان بازگردانيد و عثمان آن را به تيول مروان داد و از معاويه به بعدهم كه روزگار زورگويان مي‌بود اين بازي ادامه داشت و گــرفته و پس داده مي‌شــد و به‌طــوري كه در جلد 14 صفحه 45 تا 50 از برگردان پارسي غدير ذكر شده است هريك از ايشان مطابق دلخواه و هوس خويش تصميمي را درباره آن عملي مي‌كرد و در هيچ‌يك از اعصار به روايت بوبكر عمل نشد و اگرچه گروهي كه پيرامون او حاضر بودند بر شنيدن آن‌چه وي از پيامبر روايت كرد با او سازش نمودند و به ساخت و پاخت برخاستند ، ولي كساني كه پس از وي آمدند با كارهايشان و با تصميمات رنگارنگ و يك بام و دو هوايي كه درباره فدك گرفتند عملاً آن روايت را باطل قلمداد كردند .

برداشت عثمان درباره اموال و صدقات

تصميمي كه خليفه درباره فدك عملي كرد نسبت به برنامه كلي او درباره اموال ، از غنائم جنگي و صدقات و ماليات‌ها ، تازگي و شگفتي نداشت ، زيرا او درباره همه آن‌ها و درباره كساني كه حقّ استفاده از آن را دارند عقيده خود سرانه‌اي داشت و بر آن بود كه مال مال خدا است و چون خود راسرپرست مسلمانان مي‌پنداشت به خود حقّ مي‌داد كه آن اموال را براي هر مصرفي خواست بگذارد و هر تصميمي را كه ميلش كشيد درباره آن عملي كند و اين بود كه به گفته اميرمؤمنان : برخاسته ميان خوردنگاه و جاي‌بيرون دادنش خودپسندانه به‌خراميدن پرداخت و فرزندان نياكانش نيـز بـا او به پاخاستـه دارائـي خـدا را چنان مي‌خوردند كه شتران گياه بهاري را. (1)
آري با اموالي صله رحم مي‌كرد ! كه همه مسلمانان در استفاده از آن برابر بودند و هريك از افراد جامعه متدين ، از خواهندگان و محرومان ، حقّي مشخّص در آن داشتند و در آئين حقّ و قانون مقدّس اسلام روانيست كه هيچ‌كس را از بهره خود محروم سازند و بدون رضايت او حقّش را به ديگري دهند .
1- نهج‌البلاغه 1/35 .
(280) قرآن ناطق
آورده‌اند كه پيامبر درباره مصرف اموال غنائم گفت يك پنجم آن از خداست و چهارپنجم از لشگريان و هيچ فردي از ايشان در استفاده از آن بر ديگري مقدم نيست و تيري را كه (در جنگ) از پهلوي خود بيرون مي‌آوري ، تواز برادر مسلمانت به آن سزاوارتر نيستي .(1)
و خود حضرت صلي‌الله‌عليه‌و‌آله چون به‌غنيمتي دست‌مي‌يافت همان روز آن‌را تقسيم مي‌كرد، متأهل‌ها را دو سهم مي‌داد و مجردها را يك سهم .(2)
و سنّت ثابت درباره صدقات آن است كه مردم هر اجتماعي تا وقتي در ميانشان يك نيازمند هست به استفاده از صدقات خويش سزاوارترند و كارگزاري و سرپرستي صدقات ، براي باجگيري و سرازير كردن باج‌ها به پايتخت خليفه نيست بلكه براي آن است كه اموال از توانگران گرفته شود و به هزينه تهي‌دستان هم محلّه با ايشان برسد . پيامبرآن گاه كه معاذ را به يمن فرستاد تا مردم آن جا را به اسلام و نماز دعوت كند از جمله سفارش‌هايش به او اين بود كه: چون آن (نماز و اسلام) را پذيرفتند به ايشان بگو : خداوند بر شما واجب كرده است كه زكات اموال شما از توانگرانتان گرفته و به تهي‌دستانتان داده شود. (3)
و اين هم از نامه اميرالمؤمنين به قَثْم پسر عباس درهنگامي كه وي ازسوي حضرت كارگزار مكّه بوده : و بنگر در آن چه از مال خدا نزد تو گرد آمده و آن را به هزينه كساني از عيال‌مندان و گرسنگان كه پيرامونت هستند برسان به‌طوري كه آن را به‌كساني كه به‌راستي تهي‌دست و بي‌چيزباشند رسانده باشي و آن‌چه از آن زياد آيد نزدما فرست تا آن را ميان كساني‌كه نزد ماهستند تقسيم‌كنيم نهج‌البلاغه 2/128 .
1- سنن بيهقي 6/324 ، 336 .
2- سنـــن‌بـــــوداود 2/25 ، مسنـــــد احمـــــد 6/29 ، سنـــــن بيهقـــــــــي 6/346 .
3- صحيح بخاري 3/215 ، الاموال از بوعبيد صفحه 580 ، 595 ، 612 ، المحلي 6/146 .
قرآن ناطق (281)
اين‌هم‌از سخنان او است كه : قرآن بر پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرود آمد و اموال بر چهار قسم بود : اموال مسلمانان كه آن را مطابق قوانين ارث (پس از مرگ ايشان) ميان وارثان تقسيم كرده است ، غنائم و خراج كه آن ميان مستحقانش قسمت كرده است و خمس كه خداوند آن را در جاي خود نهاده و صدقات كه خداوند آن را در جاي خود نهاده برگرديد .
و پيش از همه‌اين‌ها شيوه خداوندي درباره اموال در آياتي چند از قرآن آمده مثل :
1ـ و بدانيد كه آن چه از چيزي غنيمت برديد پس يك پنجم آن از خدا است و از رســول و خويشاونــدان و يتيمـــان و مستمــنــدان و در راه‌مانـدگـان (41 / انفال) .
2ـ صدقات فقط براي مستمندان و تهي‌دستان و كارگزاران آن است و براي كساني از نامسلمانان كه دل ايشان با گرفتن آن نرم شود و نيز براي آزادي بندگان و دادن وام به وامداران و صرف در راه خدا و ياري به درماندگان در سفر ، قانوني است از سوي خدا و خدا دانا و فرزانه است (59 / توبه) .
3ـ از آن‌چه خداوند ازمال ايشان نصيب خويش كرد ، اسبي و شتري بر آن نتاختيد ولي خداوند پيغمبران خويش را به هركه خواهد مسلّط كند و خدا بر هرچيز توانا است . هر چه خدا از اموال مردم اين دهكده‌ها نصيب پيغمبر خويش كرد از آن خدا و پيغمبر و خويشاوندان وي و يتيمان و تهي‌دستان و در راه‌ماندگان است (6/7 ، حشر) .
اين سنّت خدا است و سنّت پيامبرش ولي عثمان آن‌چه را در قرآن عزيز بوده فراموش كرده و با قانوني كه پيامبراكرم درباره اموال آورده به مخالفت برخاسته و از روش گذشتگانش روي برتافته و از جاده عدل و انصاف دور شده و فرزندان خاندان فرومايه‌اش را پيش انداخته ، همان ميوه‌هاي شجره ملعونه‌اي را كه نامشان در قرآن آمده و همان مردان تباه‌كار و هرزه و ميگسار و بدسگال را .
آري اينان را عثمان از بزرگان نيكوكار ملّت و از افراد صحابه پيامبر برتر مي‌شمرد و از مال مسلمانان به يكايك از خويشانش ميليون ميليون پاره‌هاي زر و سيم مي‌بخشيد ، بدون آن كه هيچ حساب و كتابي را نگهدارد و ايشان را بر همه افراد
(282) قرآن ناطق
ديگر، هركه باشند و هر قدر به پيغمبر نزديك باشند ، مقدّم مي‌داشت و هيچ كس هم جرأت نمي‌كرد به كار امر به معروف و نهي از منكر پردازد چرا كه به چشم خود مي‌ديدند با كساني كه به اين دو كار واجب برمي‌خيزند با چه روش سنگدلانه‌اي رفتار مي‌كند و چه پرده‌دري‌ها و تبعيدها و چه كتك‌ها با آن شلاّقش كه از شلاّق عمر هم سخت‌تر بود و به دنبال آن هم تازيانه و چوبدستي او مي‌آمد و اينك نمونه‌اي چند از برنامه‌اي كه خليفه درباره اموال پياده كرد .

بذل و بخشش‌هاي خليفه به حكم‌بن‌ابي‌العاص

صدقات قُضاعَه را به عمويش حكم‌بن‌ابي‌العاص ، رانده شده پيامبر واگذارد و اين پس از آن بود كه او را به خود نزديك كرد و به خويش چسباند . روزي كه گام در مدينه نهاد پيراهني كهنه و پاره و تكه‌تكه برتن داشت و كارش راندن بزها بود ، مردم كه نخست اين همه فلاكت را درحال او و همراهانش نگريسته بودند پس از لحظه‌اي چند كه او به درون خانه خليفه شد و بيرون آمد ديدندش كه پيراهني از خز بر تن دارد و عباي اشراف را دربر (تاريخ يعقوبي 2/41) و بـلاذري در الانسـاب 5/28 ، به گـزارش از ابن‌عبـاس مي‌نويسـد : از جملـه انتقادهـايي كه به عثمان شد در مورد حكم بن‌ابي‌العاص بود كه او را به كارگزاري صدقات قُضاعَة (1) برگماشت و مبلغ آن را كه 000/300 درهم رسيد چون به نزد او آورد به خودش بخشيد .
حكـــــــــم ! و چــــــــه مــي‌دانــــــــــي حكـــــــــم چيســـــــــــــــت ؟!
كارش اخته‌گري بود و گوسفندان را اخته مي‌كرد (2) در مكّـه در همسـايگـي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌زيست و از همان‌ها بود كه كار را بر وي سخت كرده بودند و به گفته ابن‌هشام در سيره خود ، 2/25 از بسياري آزارهايي كه به پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌رساند
1- تيره‌اي از مردم يمن كه اين عنوان نام جدشان بود.
2- حيـــــــاة الحيـــــوان ازدَميــــــــري 1/194 .
قرآن ناطق (283)
همانند بولهب شمرده مي‌شد و طبراني از داستان عبدالرحمن سخن مي‌گفت: او با حركات چشمش به توهين مي‌پرداخت پس پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله او را ديد و گفت : به همين‌گونـه بمان! و پس از آن هميشه چشمش پرش داشت تا مرد .
و در گزارش مالك بن دينار : پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به حكم بگذشت و حكم شروع كرد به‌مسخره كردن پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله با حركات انگشتش. پس پيامبراو راديد و گفت : خدايا او را به لرزش و ارتعاش دچار كن پس در همان‌جا دچار لرزش و ارتعاش گرديد و حلبي مي‌افزايـد : و ابتلايـش به اين بيماري پس از آن بود كه يك ماه بيهوش افتاده بود . (1)
گـزارش بــالا از طريــق اين حافظــان : طبرانــي ، بيهقـي ، حاكـم نقل شده است .
و بلاذري در الانساب 5/27 مي‌نويسد : حَكَم‌بن‌ابي‌العاص در جاهليّت همسايه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بود و پس‌از ظهور اسلام بيش از همه همسايگان دگر ، او را آزار مي‌رساند ، پس از فتح مكّه ، به مدينه آمد و در دين او طعن و ترديد داشتند ، پشت سر پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله راه مي‌افتاد و با تكان دادن دهان و بيني تقليد درمي‌آورد و چون او به نماز مي‌ايستاد وي هم پشت سرش مي‌ايستاد و با حركات انگشتان مسخره بازي درمي‌آورد و به همان‌گونه در حالت ارتعاش ماند و به جنون مبتلا شد و يك روز كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در خانه يكي از زنانش بود او دزديده نگاه مي‌كرد و چون رسول وي را بشناخت با نيزه‌اي كوچك بيرون شد و گفت: كيست كه اين قورباغه ملعون را از سوي من جواب بدهد ؟ سپس گفت :
به خدا كه او و خاندانش نبايد با من در يك‌جا باشند پس همه‌شان را به طائف تبعيد كرد و چون رسول درگذشت عثمان به شفاعت از ايشان با ابوبكر سخن گفت و خواست كه بازشان گرداند او نپذيرفت و گفت : من رانده‌شدگان رسول صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را پناه نمي‌دهم سپس كه عمر خلافت يافت با او نيز درباره ايشان به سخن پرداخت و او نيز
1- الاصابـة 1/345 ، 346، السيـرة الحلبيـة 1/337 ، الفائـق از زمخشـري 2/305 ، تاج‌العروس 6/35 .
(284) قرآن ناطق
پاسخي مانند بوبكر داد و چون عثمان به خلافت رسيد ايشان را به مدينه درآورد و گفت : من درباره ايشان با رسول سخن گفته و از او خواسته بودم كه بازشان گرداند و او به من وعده داده‌بود كه به ايشان اجازه بازگشت دهد ولي پيش از اجازه درگذشت ، پس مسلمانـان از ايـن كه ايشان را به مدينه وارد كرده بود زبان به نكوهش گشودند .
و آورده است كه سعيدبن مسيب گفت : عثمان خطبه خواند و دستور داد كبوترها را سرببرند و گفت : در خانه‌هاي شما كبوتر زياد شده و سنگ‌پراني نيز زياد گرديده و چيزي از آن نيز به ما خورده ، يكي از مردم گفت : رانده‌شده‌هاي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را پناه مي‌دهد و آن‌گاه مي‌گويد كبوترها را بكشيد .

بذل و بخشش‌هاي عثمان به مروان

خليفه به عموزاده و شوهر دخترش ام‌ابان كه مروان بن حكم بن ابوالعاص باشد يك پنجم از همه غنائم افريقا را كه (000/500) دينار طلا مي‌شد بخشيد و در همين‌باره است كه عبدالرحمن بن حنبــل كنــدي خطــاب بـه خليفـه مي‌گويـد :
ـ با سخت‌ترين گونه‌اي كه به تـوان ، به خـــدا سـوگند ياد مي‌كنم
كه خــــدا هيــچ‌كــاري را مهمــل رهـــا نكــــرده اســــــــــت .
ولــي تــو بــــراي مــــــا آشــوبــــــــــي آفــريـــــــــــدي
تا براي تو (به وسيله تو؟) آزموده شويم يا تو خود آزموده شوي
آن لعنتــي را خوانــدي و بـــه خـــــود نزديــــك كـــــــــردي
و ايــن بــــا روش گذشتگـــــانـــــت مخـالـــــف بــــــــــود
و ـ بــا ستمكــاري در حــــقّ بنـدگان ـ خمـــــس ايشـــــــان را
بـــه مـــــروان بخشيـدي و چراگاه اختصاصـي درســت كردي » .
ابن‌قتيبه در المعارف صفحه 84 و ابوالفدا در تاريخ 1/168 ، گزارشي به گونه بالا دارند و بـــلاذري در الانساب 5/38 شعـــرهايي شبيــه شعـــــرهاي بالا را آورده .
قرآن ناطق (285)

مروان و چه مرواني

حاكم در مستدرك 4/479 از طريق عبدالرحمن بن عوف روايتي آورده و حكم به صحت آن كرده كه به موجب آن : در مدينه براي هيچ‌كس فرزندي زائيده نمي‌شد مگر آن را به نزد پيامبر مي‌آوردند پس چون مروان‌بن‌حكم را بر او درآوردند گفت : او قورباغه پسر قورباغه ، لعنتي پسر لعنتي است .
گزارش بالا را هم دميري در حياة الحيوان 2/399 آورده است و هم‌ابن‌حجر در صواعق صفحه 108 و هم حلبي در سيرة 1/377 و شايد معاويه نيز با اشاره به همان گزارش است كه به مروان مي‌گويد : بچه قورباغه ! تو آن جا نبودي ، كه اين سخن را ابــن‌ابي‌الحديد از وي نقــل كــرده اسـت : 2/56 .
اكنون با من به سراغ خليفه برويم و پياپي بپرسيم كه اين قورباغه لعنت شده در صلب پدرش و پس از آن را به چه مجوزي پناه داده و كار صدقات را به وي سپرده و در مصالح توده به مشورت با وي اعتماد كرده ؟ و چرا او را منشي خود گرفته و به خويش چسبانده تا بر خود وي چيره گردد (1) با آن كه هم سخنان پيامبر بزرگ درباره وي پيش چشمش بود و هم آن رسوائي‌ها و نادرستي‌هايي كه وي به‌بار آورد و با آن‌كه خليفه بايد مؤمنان شايسته را پيش‌اندازد و بزرگ بدارد تا كارهاي نيك ايشان را سپاس بگزارد نه اين كه با مردم لاابالي و ديوانه‌اي مانند مروان هم بزم گردد كه بايد در برابر كارهاي ناپسندشان ترشرويي و نكوهش پيشه كرد زيرا پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت : هركس كار ناپسندي ببيند اگر بتواند بايد آن را با دستش دگرگون سازد و اگر نتواند با زبانش واگر با زبان هم نتواند با دلش و اين سست‌ترين مراتب ايمان است (2) و اميرمؤمنان گفت : كمترين مراحل نهي از منكر آن است كه تبه‌كاران را با روئي ترش ديدار كني .
1- به‌گواهي بوعمر در «استيعاب» و ابن‌اثير در اسدالغابة 4/348 .
2- برگرديـد به برگـردان پارسي غديــر جلد 15 ، صفحــه 271 .
(286) قرآن ناطق
گرفتيم كه خليفه ، اجتهاد و تأويل نموده و به خطا افتاده ولي آخر اين همه اغماض و سهل‌انگاري در برابر مروان چرا ؟ چرا كسي را كه بايد بيرون كرد به خود مي‌چسباند و كسي را كه شايسته است براند پناه مي‌دهد و كسي را كه سزاوار متّهم داشتن است امين مي‌شمارد و كسي را كه بايستي محروم ساخت بالاترين عطاها را از مال مسلمانان مي‌بخشد و كسي را كه بايد دستش از مستمري‌هاي مسلمانان كوتاه باشد بر آن مستمري‌ها چيره مي‌گرداند .
من چيزي از دلائل خليفه براي اين كارهايش سردرنمي‌آورم و شايد او عذري داشته باشد و تو سرزنشش مي‌كني ! ، ولي اين هست كه مسلمانان روزگار خودش كه از نزديك به امور آشنا بودند و در حقايق تأمّل و تعمّق نموده و با نظر دقيق در آن مي‌نگريستند او را معذور نداشتند و آخر چگونه معذورش دارند با آن كه در برابر خود آيه قرآن را مي‌بينند كه : بدانيد كه هرچه را غنيمت برديد از چيزي ، پس پنج يك آن از آن خدا و پيغمبر و خويشان او و يتيمان و تنگدستان و در راه‌ماندگان است ، اگر به خدا ايمان آورده‌ايد ، مگر نه اين است كه دادن آن پنج يك به مروان لعنتي موجب بيرون شدن از دستور قرآن است ؟ و مگر عثمان خود همان كس نبود كه همراه با جُبَيْر مُطْعَم‌بن‌مطعم با رسول به گفتگو پرداخت كه براي خاندان او هم سهمي از خمس تعيين كند و او نپذيرفت و تصريح كرد كه فرزندان عبدالشمس (جدّ عثمان) و نوفليان بهره‌اي از خمس ندارند .
جُبَيْربن مُطْعَم گويد : چون پيامبر سهم خويشاوندان خود را ميان هاشميان و مطلّبيان (1) بخش كرد من و عثمان به نزد او شديم و من گفتم : اي رسول اين هاشميان برتري‌شان انكار بردار نيست زيرا تو درميان ايشان هستي و خداوند تو را از ايشان قرارداده ولي آيا تو برآني كه مطلّبيان سهم ببرند و ما نبريم ؟ با آن كه ما و ايشان در يك مرتبه قرارداريم گفت : ايشان نه در جاهليّت و نه در مسلماني از من جدا
1- جد ايشان مُطَّلِب برادر پدر و مادري هاشم است و مادر آن دو عاتكه دختر مُرَّه بوده است.
قرآن ناطق (287)
نشدند يا : از من جدا نشدند و جز اين نيست كه هاشميان و مطلبيان يك چيزند ، سپس انگشتان خود را در يكديگر كرد ، رسول از آن خمس نه چيزي ميان نوفليان بخش كرد و نه ميان‌زادگان عبدالشمس ، با آن كه آن را ميان هاشميان و مطلبيان تقسيم كرد .(1)
چه گران است بر خدا و رسول او كه سهم خويشان رسول را به لعنت شده و طرد شـده او بدهنـد بـا آن كه پيامبـر او و خاندانـش را از خمـس محـروم داشتـه اســت .
خليفه چه عذري داشت كه خود را از دستور كتاب خدا و سنت پيامبر كنار كشيد و چرا خويشان خود ، زادگان شجره‌اي را كه در قرآن بر ايشان لعنت شده ، برتر از نزديكان پيامبر شمرد كه خدا در قرآن دوستي‌شان را واجب شناخته ؟ من نمي‌دانم و خدا از پس و پشت آنان حسابگر است .

بخشش عثمان به وليد از مال مسلمانان

خليفه به برادر مادري‌اش ، وليد بن عُقْبَة بن ابي مُعيط بن ابي عمرو بن اُمَيَّه ، آن چه را به وسيله عبداللّه بن مسعود از بيت‌المال مسلمين وام گرفته بود بخشيد بلاذري در الانساب 5/30 مي‌نويسد : چون وليد به كوفه آمد ابن مسعود را كارگزار بيت‌المال يافت و از او مالي قرض خواست ، كه اين كار را واليان مي‌كردند و سپس آن چه را گرفته بودند پس مي‌دادند ، عبداللّه نيز آن چه خواسته بود به وي قرض داد و سپس از وي خواست كه آن را بپردازد وليد در اين‌باره با عثمان مكاتبه كرد و عثمان به عبداللّه بن مسعود نوشت : تو خزانه‌دار مايي و بس . پس براي آن چه وليد از اموال ستانده كاري به وي نداشته باش ، ابن مسعود كليدها را بيفكند و گفت من گمان مي‌كردم كه خزانه‌دار مسلمانانم اما اگر قرار شود خزانه‌دار شما باشم مرا نيازي به آن نيست و پس از افكندن كليدهاي بيت‌المال ، در كوفه ماندگار شد .
1- صحيح بخاري 5/28 ، الاموال از بوعبيد صفحه 331 ، سنن بيهقي 6/340 و 342 ، سنن بوداود 2/31 ، مسند احمد 4/81 ، المحلي 7/328 .
(288) قرآن ناطق
عبداللّه بن سنان گفت : وليد در كوفه بود و ابن مسعود نيز كارگزاري بيت‌المال در كوفه را داشت يك بار ما در مسجد بوديم كه ابن مسعود به سوي ما بيرون شد و گفت : «اي كوفيان ! يك شبه صدهزار سكه از بيت‌المال شما گم شد كه نه درباره آن نوشته‌اي از خليفه به من رسيده و نه در مورد آن برائت‌نامه‌اي براي من فرستاده» . اين سخن را وليد به عثمان نوشت و او ابن مسعود را از كار بيت‌المال برداشت . العقدالفريد 2/272 .

وليد و پدرش

پدرش عُقْبَة ، از همسايگان پيامبر بود كه بيش از همه در آزار رساندن به او كوشش داشت . ابن سعد به اسناد از طريق هشام بن عروه و او از پدرش و او از عايشه آورده است كه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گفت : من ميان دوتا از بدترين همسايه‌ها خانه داشتم يكي بولهب و ديگري عقبه ، سرگين‌هاي درون شكنبه حيوانات را مي‌آوردند و درب خانه من مي‌ريختند تا آن جا كه ايشان آن چه را دور مي‌ريختند مي‌آوردند و در خانه من مي‌ريختند .(1)

اين پدر بود و با چه پسري !

اما وليد كسي است كه به زبان وحي آشكار تبه‌كار خوانده شده ، زناكار بوده و بزهكار و هميشه مست و دائم‌الخمر كه دستورهاي دين را با پرده‌دري‌هايش لگدكوب كرده و جلوي چشم همه با تازيانه‌هايي كه خورده پرده‌اش دريده شده . درباره او از قرآن‌توضيح‌بخواه‌كه: «اگر تبه‌كاري خبري‌براي شما آورد درباره آن تحقيق كنيد»(2) زيرا كساني كه در زمينه تأويل قرآن دانشي دارند چنان‌چه در جلد 15 ترجمـه الغديـر گذشـت اجمــاع كــرده‌انـد كه اين آيـه دربـاره او فـرود آمـده اسـت .
1- طبقات ابن سعد 1/186 چاپ مصر .
2- (6 / حجرات) .
قرآن ناطق (289)
و نيزاز محراب‌مسجد كوفه توضيح بخواه‌كه آن‌روز ازسرمستي در آن جا قي كرد و نمـاز صبـح را چهار ركعت خواند و با صداي بلند به خواندن اين تصنيف پرداخت :
دل به ربــاب (دلـــدار) آويخت
و آن هم پس از پيرشدن هر دو .
و سپس گفت : بيشتر برايتان بخوانم ؟ پس ابن‌مسعود او را با لنگه كفشش بزد و نمازگزاران از هرسو به او ريگ پرتاب كردند تا به خانه خويش درآمد و ريگ‌ها نيز از پــي‌اش روان ، كه در جلـد 15 برگردان پارسـي الغديـر مفصـلاً آورده شــده اســت .
و نيز اگر مي‌خواهي ، از خليفه عثمان بپرس كه او را شايسته دانسته و سرپرستي صدقات تَغْلِبِيان و سپس فرمانروايي كوفه را به او سپرده و او را بر احكام دين و نواميس مسلمانان و تهذيب مردم و دعوت ايشان به دين يگانه‌پرستي امين شمرده و بدهي او به بيت‌المال مسلمانان را بخشيده و ذمّه‌اش را از مالي كه از فقرا بر گردن وي بوده بري ساخته آيا در آئين پاك ما مي‌توان چنين مردي را اين همه چيرگي و نيرومندي بخشيد ؟ من پاسخي براي اين سؤال ندارم و شايد نزد خليفه چيزي بيابي كه كار او را موجه جلوه دهد يا نزد ابن‌حجر كه پس از اقرار به صحّت آن چه ما گفتيم و اين كه : از طريق راويان مورد اطمينان رسيده است ، پاسخي تراشيده كه معلوم نيست چه از آن به دست آيد زيرا در تهذيب التهذيب 11/144 مي‌نويسد : ثابت است كه وي از اصحاب رسول بوده و گناهاني هم كرده كه كار آن با خدا است و درست آن است كه سخني از آن‌ها نرود (پايان) .
ولي ما خاموشي را درست نمي‌دانيم آن هم پس از آن كه قرآن كريم خاموشي نگزيده و در دو جا او را فاسق ناميده ، مگر كسي كه مؤمن است مانند كسي است كه تبه‌كار است ؟ برابر نيستند و ما هرچه را هم كه ميان او و خدا است به سكوت برگزار كنيم ولي ديگر روا نيست مترتب شدن و نشدن آثار عدالت را هم بر او با سكوت برگزار كنيم و از جايز بودن يا نبودن روايت از زبان او سخني بر زبان نرانيم چرا كه در قرآن به نام فاسق ياد شده و با تبه‌كاري‌هايي كه آشكارا كرده به پرده‌دري‌ها
(290) قرآن ناطق
برخاسته و از مرزهايي كه قوانين خدايي نهاده بوده تجاوز كرده و كساني كه از مـــرزهاي قوانيـــن خــــدا تجاوز كننــد از ستمگراننــد .

بخشش عثمان به ابوسفيان

به گفته ابن‌ابي‌الحديد در شرح خود 1/67 ، در همان روز كه خليفه دستور داد 000/100 درهم از بيت‌المال را به مروان بدهند 000/200 درهم نيز از بيت‌المال به ابوسفيان بخشيد .
اميني گويد : براي بوسفيان كه شايسته محروم داشتن از همه نيكويي‌ها است هيچ موجبي نمي‌بينم كه اين بخشش كلان از بيت‌المال مسلمانان را روا بشمارد زيرا او ، چنان‌كه در استيعاب به خامه بوعمر به نقل از گروهي آمده ، از همان آغاز مسلماني‌اش پناه‌گاهي بود براي منافقان و در جاهليّت نيز او را نسبت به زندقه مي‌دادند روز يَرْمُوك (سپاه روم كه حمله مي‌آوردند) مي‌گفت: بيائيد اي شاهزادگان رومي ! و چون زبير گزارش اين سخن را از پسر خويش شنيد گفت : خدا بكشدش كه جز نفاق راهي نمي‌رود آيا ما براي او از شاهزادگان رومي بهتر نيستيم . علي نيز به او گفــت : تو هميشه دشمـــن اسلام و اهل اسلام بوده‌اي .
اين بود شخصيّت بوسفيان به هنگام كفر و مسلماني‌اش كه تا بازپسين دم از زندگي‌اش تغييري در آن راه نيافت . با اين وصف آيا به اندازه يك ذرّة‌المثقال هم او را در اموال مسلمانان ذيحق مي‌توان دانست ، تا چه رسد به آن هزارها ، ولي چه بايد كرد كه انتساب او به امويان ، به خليفه اجازه داد كه او را به بخشش‌هاي كلان از اموال مسلمانان مخصوص گرداند ، با سنّت پيامبر بسازد يا نه .
قرآن ناطق (291)

سياهه‌اي از بخشش‌هاي عثمان و گنج‌هاي آبادان شده به بركت او

دينار طلا نام صاحبان
000/500 مــــــــروان
000/100 ابن ابي سرح
000/200 طلحـــــــــه
000/560/2 عبدالرحمـــن
000/500 يعلـي بن‌اميـه
000/100 زيد بـن ثابـت
000/150 خود خليفه (عثمان)
000/200 خود خليفه (عثمان )
000/310/4 جمع چهارميليون و سيصد و ده هزار دينار طلا
بخـوان و فـراموش مكـن گفتـار اميرمؤمنـان را دربـاره عثمـان : ميـان خـورد نگـاه و جـاي بيـرون دادنش خودپسندانـه به خراميـدن پرداخـت و فرزندان نياكانـش نيـز با او بـه پـا خاستـه دارايــي خـدا را چنـان مي‌خوردنـد كـه شتـر گيـاه بهاري را .
و نيـز ايـن سخـن او را كـه اندكـي بعـد بيايـد : هـان ؟! هـر زمينـي كـه عثمـان بـه تيـول داده و هـر مالـي از دارائـي خـدا بخشيـده بـه بيــت‌المــال بـرمـي‌گــردد .
(292) قرآن ناطق

سياهه ديگري از بخشش‌هاي عثمان و گنج‌هاي آبادان شده به بركت او

درهم نام صاحبان
000/300 حكــــــــــم
000/020/2 خانواده حكم
000/300 حــــــــارث
000/100 سعيــــــــد
000/100 وليــــــــــد
000/300 عبــــــــداللّه
000/600 عبــــــــداللّه
000/200 بوسفيـــــان
000/100 مــــــــروان
000/200/2 طلحـــــــــه
000/000/30 طلحـــــــــه
000/800/59 زبيــــــــــر
000/250 ابن‌ابي‌وقـاص
000/500/30 خودخليفه‌عثمان
000/770/126 جمع صدوبيست و شش ميليون و هفتصد و هفتاد هزار درهم
اين‌جا فقط مي‌ماند كه از خليفه بپرسيم چرا اين همه امتيازات رابه نامبردگان و نيز كساني نظير ايشان از جلودارانش اختصاص داده ؟ آيا جهان براي ايشان آفريده شده ؟ يا قانون دين دستور داده بود از رسانيدن پاداش‌ها و دادن حقوق به شايستگان و نيكان امت محمّد ، همچون ابوذر غفاري و عمّاربن ياسر و عبداللّه‌بن‌مسعود و امثال ايشان، جلوگيري شود و برايشان واجب باشد كه با دشواري‌ها و سختي‌ها دست به گريبان باشند و از گرفتاري‌ها رنج ببرند و قانون
قرآن ناطق (293)
محروميّت، بر عموم ايشان فرمان براند يكي تبعيد شود و ديگري كتك بخورد و آن ديگر مورد اهانت قرار گيرد و اين سرورشان اميرمؤمنان است كه مي‌گويد : امويان از ميراث محمّد و غنائمي كه به بركت آن حضرت رسيده چنان اندك‌اندك به من مي‌دهند كه گويا مي‌خواهند شيري به بچه شتر هنگام دوشيدن مادرش بدهند . (1)
آيا جود عبارتست از آن كه فرد آن چه را مال خودش و مايملك شخصي است بدهد يا به گونه‌اي كه خليفه رفتار مي‌كرد از كيسه ديگران بذل و بخشش كند ؟ كاش كسي را مي‌يافتم كه اين پرسش مرا پاسخ بدهد زيرا خود خليفه را نيافتم تا از وي سؤال كنم و شايد كه اگر هم از خودش مي‌پرسيدم تازيانه‌اش بر پاسخش پيشي مي‌گرفت .

عثمان ابوذر رابه ربذه تبعيد مي‌كند

بلاذري روايت كرده كه چون عثمان ، بخشش‌هاي آن‌چناني را در حقّ مروان بن حكم روا داشت و به حارث بن حكم بن ابي‌العاص 000/300 درهم و به زيدبن ثابت انصاري 000/100 درهم بداد ابوذر مي‌گفت : تهيه‌كنندگان گنج‌ها را مژده بده به كيفري دردناك و نيز اين آيه را مي‌خواند: و كساني كه زر و سيم را تل‌انبار مي‌كنند و در راه خدا به مصرف نمي‌رسانند نويد ده ايشان را به كيفري دردناك (2) مروان اين سخنان را به عثمان رساند و برده خود را به سوي ابوذر فرستاد كه از اين سخنان كه به گوش من مي‌رسد دست بكش او گفت آيا عثمان مرا از خواندن كتاب خدا و از نكوهش كسي كه دستور او را رها كرده منع مي‌كند به‌خدا كه اگر خشنودي خدا را با خشم عثمان به دست آرم نزد من بهتر و محبوب‌تر است از اين كه با خشنود ساختن عثمان خدا را به خشم آرم ، عثمان از اين سخن بر سر خشم آمد و آن را در دل نگاه داشت و شكيبايي و خودداري نمود تا روزي گفت : آيا امام را روا است كه چيزي از مال مسلمانان برگيرد و چون توانگر شد بپردازد ؟ كعب‌الاحبار گفت : عيبي ندارد ابوذر گفت : اي فرزند دو يهودي تو دين ما را به ما مي‌آموزي ؟ عثمان گفت : چه انگيزه‌اي
1- نهج البلاغه 1/126 .
2- (34 / توبه) .
(294) قرآن ناطق
آزار تو را بسيار گردانيده و عليه ياران من برانگيخته ؟ به واحدنظامي‌ات ملحق شو و واحد نظامي‌اش در شام بود و آن هنگام مطابق معمول براي حجّ آمده بود و از عثمان اجازه خواست كه در جوار قبر پيامبر بماند و او به وي اجازه داد و اين كه واحد نظامي‌اش در شام بود علّتي جز اين نداشت كه چون ديد ساختمان‌ها تا ناحيه سلع رسيده به عثمان گفت : مـن از رسـول خـدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم مي‌گفت : « چون ساختمان‌ها تا ناحيه سلع رسد ، چاره ، گريز است » اينك به من اجازه ده تا به شام روم و آن جا جهاد كنم او به وي اجازه داد و ابوذر كارهايي را كه معاويه مي‌كرد ناپسنديده مي‌شمرد و معاويه 300 دينار طلا براي او فرستاد و او گفت : اگر اين‌ها از سهميه حقوق امسالم است كه از دادن آن خودداري كرده بوديد ، آن را مي‌پذيرم و اگر جايزه و بخششي است مرا نيازي به آن نيست و حبيب‌بن‌مسلمه فهري دويست دينار طلا براي وي فرستاد و او گفت : آيا نزد تو هيچ‌كس خوارتر از من نبود كه اين مال را براي من فرستادي ؟ پس آن را برگرداند .
معاويه قصر خضراء (كاخ سبز) را كه در دمشق بساخت ، ابوذر به او گفت : اگر اين از مال خداست كه خيانت كرده‌اي و اگر از مال خودت است كه اسراف است معاويه خاموش ماند و ابوذر مي‌گفت : به خدا كارهايي شده كه نيك نمي‌شناسم و به خدا سوگند كه اين‌ها در كتاب خدا و سنّت پيامبرش نيست و به خدا حقّي را مي‌بينم كه خاموش مي‌شود و باطلي را كه زنده مي‌شود و راستگوئي را كه تكذيب مي‌شود و سنّتي را كه از پرهيزگاري به دور است . حبيب‌بن‌مسلمه به معاويه گفت: ابوذر شام را بر تو تباه خواهد كرد اگر شما نيازي به آن‌جا داريد اهل آن را دريابيد معاويه در اين‌باره با عثمان مكاتبه كرد و عثمان به معاويه نوشت : جُنْدَب (نام ابوذر در زمان جاهليّت) را بر ناهموارترين ستورها سواركن و او را از راهي دشوار بفرست . معاويه او را با كسي فرستاد كه شبانه روز ستورش را براند و چون ابوذر به مدينه آمد مي‌گفت : كودكان را به كار مي‌گماري و چراگاه اختصاصي درست مي‌كني و فرزندان آزاد شده‌ها را به خود نزديك مي‌كني عثمان به نزد او فرستاد كه به هر سرزميني خواهي ملحق شو . گفت به مكّه گفت نه گفت پس بيت‌المقدس گفت نه گفت پس به
قرآن ناطق (295)
بصره يا كوفه گفت نه من تو را مي‌فرستم به ربذه ، پس او را به آن جا فرستاد و همچنان در آن‌جا بود تا درگذشت .

سخن اميرمؤمنان هنگامي كه ابوذر را به سوي ربذه بيرون كردند

اي ابوذر ! تو براي خدا خشم گرفتي پس به همان كسي اميدوار باش كه براي او خشم گرفتي ، اين گروه از تو بر دنياي خويش ترسيدند و تو از ايشان بر دينت ترسيدي ، پس آن چه را از تو بر آن مي‌ترسند در دست ايشان رها كن و براي حفظ آن چه از ايشان بر آن مي‌ترسي بگريز كه چه بسيار نيازمندند ايشان به آن چه ايشان را از دستبرد به آن منع كردي (كه همان دين تو است) و چه بسيار بي‌نيازي تواز آن‌چه ايشان تو را از دسترسي به آن بازداشتند (كه همان دنيا است) و فردا خواهي دانست كه چه كس سود برده و چه كس بيشتر رشك برده و اگر آسمان‌ها و زمين بر بنده‌اي بسته باشد و سپس از نافرماني خدا بپرهيزد خداوند راه رهائي از آن دو را براي او قرار مي‌دهد . جز به حق انس مگير و جز از باطل به وحشت ميا كه اگر تو دنياي ايشان را مي‌پذيرفتي تو را دوست مي‌داشتند و اگر چيزي از آن براي خود جدامي‌كردي تو را در امان مي‌داشتند (1).
ابن‌ابي‌الحديــد در شرح 2/375 تا 387 داستان بوذر را به گستــردگــي آورده و آن را مشهــــور و تأييـــد شـــده مي‌دانـــد و ايـــن هــــم عيــــن سخنانـــــش :
پيشامد ابوذر و تبعيد او به ربذه يكي از رويدادهائي است كه موجب نكوهش عثمان گرديد و اين كلام را ابوبكر احمدبن‌عبدالعزيز جوهري در كتاب سقيفه از عبدالرّزاق از پدرش از عِكْرِمَة از ابن‌عباس نقل كرده كه گفت: چون ابوذر به ربذه تبعيد شد عثمان دستور داد ميان مردم جار زدند كه هيچ‌كس نه با ابوذر سخن گويد و نه او را بدرقه كند به مروان‌بن‌حكم نيز دستور داد كه او را بيرون ببرد او نيز بيرونش برد همه مردم نيز از وي پرهيز كردند مگر علي و برادرش عقيل و حسن و
1- نهج‌البلاغه 1/247 .
(296) قرآن ناطق
حسين و عمّار . كه ايشان با وي بيرون شده بدرقه‌اش كردند و حسن با ابوذر به سخن پرداخت و مروان به او گفت . هان حسن ! مگر نمي‌داني كه اميرمؤمنان از گفتگو با اين مرد منع كرده اگر نمي‌داني بدان . علي به مروان حمله كرد و با تازيانه‌اش ميان دوگوش شتر وي‌كوفت و گفت دورشو خدا تورا به‌آتش‌اندازدمروان‌خشمگين‌به سوي عثمان‌برگشت و گزارش‌كار رابه اوداد و او نيز بر علي خشمگين شد . ابوذر بايستاد و آن گروه با وي وداع كرده و ذُكْوان مولاي ام هاني دختر ابوطالب نيز كه با ايشان بود و حافظه‌اي نيرومند داشت سخنان ايشان را هنگـام بـدرود به‌خاطـر سپرد علي گفت :
ابوذر ! تو براي خدا خشم گرفتي و اين دسته از تو بر دنياي خويش ترسيدند و تو از ايشان بر دين خود ترسيدي تو را با كين‌توزي‌هاي خويش بيازمودند و به دشت بي‌آب و گياه تبعيد كردند به خدا اگر آسمان‌ها و زمين بر بنده‌اي بسته باشد و سپس از نافرماني خدا بپرهيزد خداوند راه گريزي از آن براي وي قرارمي‌دهد . اي ابوذر! جز با حق انس مگير و جز از باطل وحشت مكن .
سپس به همراهانش گفت : عمويتان را بدرود كنيد و به عقيل گفت : برادرت را بدرود كن عقيل به سخن پرداخت و گفت اي ابوذر چه بگوييم تو مي‌داني كه ما دوستت داريم و تو نيز ما را دوست داري پس تقوي پيشه كن كه تقوي رستگاري است و شكيباباش كه شكيبايي بزرگواري است و بدان كه اگر شكيبايي بر تو گران آيد از بي‌تابي است و ... . سپس حسن و حسين عليهم‌السلام به سخن پرداختند . در پايان ابوذر خدا بيامرز كه پيري بزرگ بود بگريست و گفت : اي خاندان رحمت ! خدا شما را بيامرزد شما را كه مي‌ديدم با ديدن شما به ياد رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌افتادم مرا در مدينه به جز شما كسي نبود كه دلم به او آرام گيرد يا برايش اندوه بخورم همان‌گونه كه بودن من در شام بر معاويه گران مي‌آمد و خوش نداشت كه در يكي از دو شهر (1) با برادر يا پسر خاله‌اش همسايه باشم و كار مردم را در فرمانبري از او تباه كنم پس مرا به شهري فرستادكه نه ياوري درآن دارم و نه پشتيباني، به جز خدا ، كه جز خدا نيز
1- مقصودش مصر و بصره است زيرا فرماندار مصر عبداللّه بن سعدبن‌ابي سرح برادر شيري عثمان بود و فرماندار بصره نيز پسردايي عثمان عبداللّه بن عامر.
قرآن ناطق (297)
هيچ ياوري نخواهم و با خدا هيچ هراسي ندارم .
ابن‌ابي‌الحديد مي‌نويسد: بدان آن چه بيشتر سرگذشت نويسان و دانشمندان اخبار برآنند اين است كه عثمان ابوذر را نخست به شام تبعيد كرد و چون معاويه از وي شكايت كرد وي را به مدينه خواست و سپس از مدينه به ربذه تبعيد كرد زيرا او در مدينه نيز به همان‌گونه رفتار مي‌كرد كه در شام معمولش بود و اصل اين پيشامد آن بود كه چون عثمان خزانه‌هاي اموال را به مروان بن حكم و جز او بخشيد و چيزي از آن را نيز ويژه‌زيدبن‌ثابت گردانيد ابوذر ميان مردم و در راه‌ها و خيابان‌ها مي‌گفت: گردآرندگان گنج‌ها را مژده ده به كيفري دردناك . اين سخن را با صدائي بلند مي‌خواند و اين آيت بر زبان مي‌راند و كساني كه زر و سيم را تل‌انبار مي‌كنند و در راه خدا انفاق نمي‌نمايند بشارت ده ايشان را به كيفري دردناك . اين خبر را بارها به عثمان رسانيدند او خاموش ماند تا سپس يكي از غلامانش را به نزد او فرستاد كه كاري را كه خبرش به من رسيده ترك كن ابوذر گفت : آيا عثمان مرا منع مي‌كند كه آيات قرآن خدا را بخوانم و ايراد آن كس را كه دستور خدا را ترك كرده بگويم ؟ به خدا اگر با خشمگين ساختن عثمان ، خدا را خشنود گردانم نزد من محبوب‌تر و بهتر است تا با خشمگين كردن خدا، عثمان را خشنود گردانم . عثمان از اين سخن در خشم شد و آن را نگاه داشت و شكيبايي و خودداري نمود تا يك روز كه مردم پيرامونش بودند گفت : آيا امام مي‌تواند چيزي از بيت‌المال وام بگيرد و چون توانگر شد بپردازد ؟ كعب‌الاحبار گفت ايرادي ندارد ابوذر گفت : اي زاده يهوديان ! تو به ما دين ما را مي‌آموزي؟ پس عثمان گفت چه‌بسيار به من گزند مي‌رساني و به ياران من مي‌آويزي . به شام رو پس او را به آن جا تبعيد كرد و ابوذر در آن جا نيز كارهايي را كه معاويه مي‌كرد نكوهش مي‌نمود تا يك روز معاويه سيصد دينار زر براي او فرستاد و ابوذر به پيك وي گفت : اگر اين‌ها از حقوق من است كه امسال از آن محرومم داشته‌ايد مي‌پذيرم و اگر عَطِيَّة است مرا نيازي به آن نيست و آن را به وي برگردانيد. سپس معاويه كاخ سبز را در دمشق بساخت و ابوذر گفت : معاويه ! اگر اين كاخ را از مال خدا ساخته‌اي خيانت كرده‌اي و اگر از مال خودت است كه اسراف است و ابوذر در شام مي‌گفت : به خدا كارهايي پديد آمده كه نيكو نمي‌دانم و به خدا سوگند كه اين‌ها نه بر
(298) قرآن ناطق
پايه كتاب خدا است نه بر بنياد سنت رسولش و به خدا من مي‌بينم نور حقّي خاموش مي‌شود و باطلي زنده و راستگويي تكذيب مي‌شود و گزينشي كه بر پايه تقوي نيست و نيك‌مردي كه به زيان او همه‌چيز را به خود اختصاص دهند پس حبيب بن مسلمه فهري به معاويه گفت : ابوذر شام را بر شما تباه كرده اگر نيازي به آن داريد مردم آن را دريابيد ... .

حديث دانش ابوذر

ابن‌سعد در طبقات كبري 5/170 چاپ ليدن از طريق زاذان آورده است كه از علي درباره بوذر بپرسيدند گفت : چنان دانشي را در خود گرفت كه ديگران از نگهداري آن ناتوان شدند در رسيدن به مقامات عالي در دينش حريص بود و در از دست‌دادن دين خود سخت دريغ مي‌ورزيد . در تحصيل علم حرص داشت بسيار مي‌پرسيد گاهي پاسـخ او داده مي‌شـد و گاهي نه و چندان ظرف دانش خويش پركرد كه لبريز گرديد .
بوعمر مي‌نويسد : گروهي از ياران رسول از او روايت كرده‌اند و از پيمانه‌هاي دانش بود كه در پارسايي و پرهيزگاري و حقّ‌گويي به پايگاه برتر رسيد از علي درباره بوذر پرسش كردند و او گفت : وي مردي است كه دانشي را در دل نگاهداشت كه مردم از حفظ آن ناتوان شدند سپس آن را در خويش حمل كرد به گونه‌اي كه چيزي از آن از دست وي به در نرفت (استيعاب 1/83 ، 2/664) .
حديث راستگويي و پارسايي بوذر را با عبارات مختلفه ابن‌سعد ، تِرمذي ، ابن ماجه ، احمد ، ابن‌ابي‌شيبه ، ابن‌جرير ، ابوعمر ، بونعيم ، بَغَوِيّ ، حاكم ، ابن‌عساكر ، طبراني و ابن‌جوزي آورده‌اند .
پايان برگزيده جلد شانزدهم كتاب ترجمه الغدير
قرآن ناطق (299)
شروع جلد هفدهم ترجمه الغدير

رفتار عثمان با عمار ياسر

بِلاذُرِيّ در انساب الاشراف مي‌نويسد : « در خزانه عمومي در مدينه كيسه‌اي آكنده از جواهرات و زيورآلات بود . عثمان مقداري از آن را برداشت تا يكي از افراد خانواده‌اش خود را با آن بيارايد . پس مردم او را در اين‌مورد به باد انتقاد گرفتند و سخنان تند به او گفتند به طوري كه او را به خشم آوردند تا در نطقي گفت : از اين غنائم (يا اموال عمومي) هرقدر احتياج داشته باشيم برمي‌داريم گرچه عدّه‌اي را خوش نيايد . در اين هنگام ، علي عليه‌السلام به او گفت : بنابراين از اين كارت جلوگيري خواهد شد و نمي‌گذارم دست به آن‌ها دراز كني و عمار ياسر گفت : خدا را گواه مي‌گيرم كه من نخستين كسي باشم كه آن را خوش ندارد . عثمان گفت : در برابر من اي پسر زن ... گستاخي مي‌كني ؟ او را بگيريد . عمّار را دستگير كردند . عثمان (به دارالخلافه) وارد شد دستور داد او را آوردند و بنا كرد به زدن او تا بيهوش شد . آن‌گاه او را بيرون بردند تا به منزل «امّ سلمه» همسر پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رساندند . از نماز ظهر و عصر و مغرب باز ماند . وقتي به هوش آمد وضو گرفته نماز گزارد و گفت : خدا را شكر كه اوّلين روزي نيست كه در راه خدا آزار و شكنجه مي‌بينم .

بخش ديگري از تخلّفات عثمان

«ابن قُتَيْبَه»(1) مي‌نويسد : آورده‌اند كه جمعي از ياران پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله گرد آمده نامه‌اي نوشتند و در آن كارهايي را كه عثمان برخلاف سنّت پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و رويّه دو صحابيــش (يعنــي ابوبكــر و عمــر) كــرده بــود برشمردند ، از جمله اين‌ها را :
1- ابن قُتَيْبَه دينَوَرِيّ (206 ـ 267 ه) مورخ مشهور ، مهم‌ترين كتابش «الامامة و السياسة» «عيون الاخبار» و «ادب الكاتب» است .
(300) قرآن ناطق
1 ـ خمس (يا ماليات) آفريقا(ي اسلامي) را كه حقّ خدا و سهم‌پيامبرش و سهم خويشاونـدان پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و يتيمان و بيچارگان بوده به «مروان» بخشيــده اســت .
2 ـ اسراف و ريخت و پاش‌هايي كه در كارهاي ساختماني كرده و هفت ساختماني كه در مدينه كرده بود و خانه‌اي براي عائله (زنش) دختران و خويشانش ساخته بود يكايك را ذكر كرده بودند .
3 ـ كاخ‌هايي كه مروان در «ذي خَشَب» ساخته و درآمد خمس را كه حقّ خدا و پيامبر او است (و بايد در رضاي آن‌ها صرف شود و در مواردي كه قرآن ياد كرده است) صرف آن كرده بود .
4 ـ كارهاي دولتي و مقام استانداري را هميشه به خويشاوندان و پسر عموهاي اموي خود مي‌سپرد كه همه جوان و كم سن و سال بودند و نه مصاحبت پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رادرك‌كرده‌بودند و نه تجربه و لياقتي داشتند .
5 ـ عمل وليدبن عُقْبَة استاندار كوفه كه در حال مستي نماز صبح را چهار ركعت مي‌خواند و بعد رو كرد به مردم كه اگر بخواهيد يك ركعت زيادتر بخوانم مي‌خوانم !
6 ـ اين كه عثمـان قانـون اسـلام را در مـورد وليد اجرا نكرده يعني او را حدّ نزده و اجـراي حكـم را بـه تأخيـــر انداختـه بـــود .
7 ـ مهاجران و انصار را به كارهاي دولتي و هيچ‌كاري نمي‌گماشت و با آنان مشورت نمي‌كرد و به جاي اين كه از آراء آنان استفاده كند به رأي خود عمل مي‌كرد (استبداد).
8 ـ مراتع اطراف مدينـه را قُـرُق كرده بــود.
9 ـ قطعاتي از املاك دولتي و خواربار و مستمري‌هايي از خزانه عمومي به عدّه‌اي از اهالي مدينه مي‌داد كه نه افتخار مصاحبت و شاگردي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را داشتند و نه درجهاد خارجي و يا در دفاع شركت مي‌نمودنـد .
10ـ اين كه به جاي خَيْزُران ، تازيانه را كه دردآورتر (و شايد مُوهِن) بود به كار مي‌بست و او اوّلين كسي بود كه با تازيانه بر پشت مردم زد . در حالي كه خليفه سابــق بــــا «دِرَّة» و «خَيْــــزُران» مـــــي‌زد .
قرآن ناطق (301)
سپس همداستان شدند كه نامه را به دست عثمان برسانند . از كساني كه در نوشتن نامه حضور داشتند عمّار ياسر بود و مقدادبن‌اسود و جملگي 10 نفر مي‌شدند . وقتي بيرون آمدند تا نامه را به دست عثمان برسانند و نامه در دست عمّار ياسر بود ، يكايك عقب كشيدند تا عمار تنها ماند و رفت تا رسيد به خانه عثمان . اجازه ورود خواست و اجازه يافت و روزي باراني بود . وقتي وارد شد مروان‌بن‌حكم و خويشان اموي عثمان نشسته بودند . نامه را به عثمان داده و او آن را خواند . پرسيد : تو اين نامه را نوشته‌اي؟ گفت : بله پرسيد : چه كساني با تو بودند ؟ گفت : عدّه‌اي بودند كه از ترس تو يكايك پراكنده شدند . پرسيد كه بودند ؟ گفت : اسم‌هايشان را به تو خواهم گفت . عثمان گفت : چرا از آن ميان تو جرأت اين كار را به خود دادي ؟ در اين‌وقت مروان گفت : اي اميرالمؤمنين ! اين بنده سياه (يعني عمار ياسر) مردم را در مخالفت با تو دلير ساخته است و اگر او را بكشي كساني‌راكه پشت‌سر او هستند ضربه زده‌اي . عثمان گفت : او را بزنيد . او را كتك زدند و عثمان با آن‌ها در كتك زدن شركت كرد تا شكمش را بشكافتند و بيهوش‌گشت. او را كشيده بيرون خانه انداختند . آن گاه «ام سلمه» همسر پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دستور داد او را به خانه‌اش آوردند . بني‌مُغيرَة كه هم پيمان عمار بودند در اين مورد خشمگين شدند . به همين سبب ، وقتي عثمان براي نماز ظهر بيرون آمد هشام‌بن وليدبن‌مغيره جلوش را گرفته گفت : به‌خدا قسم اگر عمّار بر اثر اين كتك بميرد يكي از مردان مهم بني‌اميه‌را خواهم‌كشت. عثمان گفت: اين حدّ تو نيست. سپس عثمان به مسجد درآمد و در آن جا علي عليه‌السلام را ديد كه نشسته به حال بيماري و سرش را بسته است. گفت : به خدا اي ابوالحسن! نمي‌دانم مشتاق مرگت هستم يا مشتاق زندگيت . به خدا قسم اگر بميري دوست ندارم كه پس از تو براي ديگري زنده بمانم ، زيرا كسي را نمي‌يابم كه بتواند جاي تو را بگيرد و اگر زنده بماني هيچ گردنكشي را نمي‌بينم كه تو را نردبان و وسيله نافرماني و همدست خود نساخته و تو را پشت و پناه خويش نداشته باشد به
(302) قرآن ناطق
طوري كه هيچ چيز مرا از كيفر دادن او بازنمي‌دارد جز مقامي كه در نظر تو دارد يا نسبتي كه تو با او داري . (منظورش ابوذر و عمّار و ساير مخالفين وي بود) رابطه من با تو به رابطه پسر عاق شده با پدرش مي‌ماند كه اگر بميرد غمناك مي‌شود و اگر بماند او را عاق مي‌كند . پس يا آشتي باشد تا با هم در صلح و صفا زندگي كنيم يا جنگ باشد تا با هم بستيزيم . مرا وسط آسمان و زمين معلّق و بلاتكليف نگذار ! تو به خدا قسم اگر مرا بكشي بهتر از من نخواهي يافت و اگر تو را بكشم كسي كه جاي تو را بگيرد نخواهم يافت و كسي كه فتنه را آغاز كند هرگز به زمامداري اين امّت نخواهد رسيد . علي عليه‌السلام گفت : آنچه بر زبان آوردي جوابي دارد ولي الان سرگرم درد خويشم . بنابراين سخني را با تو مي‌گويم كه آن بنده صالح خدا گفت : دراين‌صورت شكيبايي پسنديده‌اي بايسته است و در برابر آنچه بر زبان مي‌آوريد از خدا بايد كمك خواست . مروان گفت : بنابراين به خدا قسم ما (در اين راه و در حفظ حكومت اموي) نيزه‌هايمان را به شكستن مي‌دهيم و شمشيرهايمان را به خوردشدن و هركه پس از ما مصدر كار شود خيري از آن نخواهد ديد . عثمان به او پرخاش كرد : ساكت شو ! اين كارها به تو نرسيده !(1)

عمّار در قرآن

چنين بود پگاه و شامگاه فرخنده حيات عمّار . روزگار حياتش را پروردگار حكيم در آياتي چند از قرآن مجيد به شرح زير ستوده است :
آيه اول در فضيلت عمّار
« آيا كسي كه سراسر شب دست‌ها را به دعا برداشته و در سجده و در نماز است و از آخـــرت بيمناك ... » (2)
1- الامامة و السياسة 1/29 .
2- (9 / زمر) .
قرآن ناطق (303)
ابن سعد در «طبقات الكبري»(1) و ابن مردويه و ابن‌عساكر از ابن‌عباس روايت كرده‌انـد كـــه ايــــن آيــــه دربـــــاره عمّـــــار يــاســر نــازل شــده اســــت .
زمخشري در تفسيرش مي‌نويسد كه اين آيه در حقّ عمّار و ابوحذيفه‌بن مغيره مخــزومي نــازل شــــده است . (2)
قُرْطُبِيّ در تفسيرش از «مقاتل» روايت مي‌كند كه كسي كه سراسر شب دست به دعا برداشته ... عمّار ياسر است . (3)
خازن‌درتفسيرش مي‌نويسد: اين‌آيه درباره ابن‌مسعود و عمّار و سلمان (فارسي) فرود آمده است (4) و همين را خطيب شربيني در تفسيرش آورده است.(5) شوكاني در تفسيرش روايتي را كه ابن‌سعد و ابن‌مَـرْدَوَيْه و ابن‌عساكر آورده‌اند مي‌آورد (6) و آلوسي در تفسيرش همان را ذكر كرده مي‌افزايد كه جُوَيْبِر از ابن‌عباس روايت مي‌كندكه اين‌آيه درباره‌عمارو ابن‌مسعودو سالم‌برده‌آزاده‌شده ابوحذيفه‌نازل گشته است . از عِكْرِمَة روايت شده كه فقط در حقّ عمّار نازل شده و از «مُقاتِل» روايت شده كه‌مقصودازكسي‌كه‌سراسرشب‌دست‌به‌دعابرداشته عمّاراست وصهيب‌و ابن‌مسعود و ابوذر(7). بيشتر آن‌چه را كه آلوسي ذكر كرده از «دُرُّ الْمَنْثُور» گرفته است (8).
آيه دوم در فضيلت عمّار
« كساني را كه روز و شام پروردگارشان را مي‌خوانند و رضايش را مي‌جويند از خود مران ، هيچ حسابي از آن‌ها بر عهده تو نيست » .(9)
1- 3/178 چــاپ ليـــدن .
2- 3/22 .
3- 15/239 .
4- 3/53
5- 3/410 .
6- 4/442 .
7- 23/247 .
8- 5/323 .
9- (52 / انعام) .
(304) قرآن ناطق
ابن ماجه در تفسير اين آيه شريفه روايتي آورده كه مي‌گويد : درباره عمّار و صهيــب و بِــلال و خَبّـــاب نــازل شـــده اســـــت . (1)
آيه سوم در فضيلت عمّار
« ... جـز كسـي كـه مجبـور مي‌شـود و در آن حـال دلش بـا ايمان مطمئن و مستحكم‌باشد » .
گروهي از حافظان قرآن گفته‌اند كه اين آيه كريمه در حقّ عمّار نازل شده است . ابوعمر در «اِسْتيعاب» مي‌نويسد : اين حقيقتي است كه همه مفسران بر آن اتّفاق يافته‌اند . قُرْطُبِيّ مي‌نويسد : به گفته مفسّران اين آيه درباره عمّار نازل شده است . بالاخره اِبْنِ‌حَجَر در «اِصابَه» مي‌نويسد : همه متّفقند كه اين آيه درباره عمّار نازل شـــده اســـت .
ابن‌عبّاس مي‌گويد : « اين آيه درباره عمّار نازل گشته و جريان از اين قرار بوده است كه مشركان او و پدرش ياسر و مادرش سميه را همراه صهيب و بِلال و خَباب و سالم گرفته بودند . سميه را ميان دو ستور بسته بودند و بانيزه بر قسمت جلو بدنش مي‌زدند و مي‌گفتند : تو به خاطر مردها مسلمان شده‌اي . در نتيجه اين شكنجه به قتل رسيد و همسرش ياسر نيز كشته شد و آن دو نخستين شهداي اسلامند . اما عمّارآن‌چه رامشركان مي‌خواستند به‌اجبار و تحت‌فشار برزبان‌آورد . به پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله خبر دادند كه عمّار كفر گفته است . فرمود : نه ، هرگز ، عمّار سراپا آكنده از ايمان است و ايمان را با گوشت و خونش درآميخته است. عمّار گريان نزد پيامبرخدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آمد . پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در حالي كه اشك از چشمانش مي‌سترد به او فرمود : اگر دوباره اين كـار را تكـرار كردنـد تو هـم آنچه را گفتـي بازگـو . پس خداونـد متعال اين آيه را
1- رجوع كنيد به : تفسير طبري 7/127 و 128 ـ تفسير قُرْطُبِيّ 16/432 ـ تفسير بَيْضاوِيّ 1/380 ـ تفسير زمخشري 1/453 ـ تفسير رازي 4/50 .
قرآن ناطق (305)
نـازل گردانيد » .

تمجيد و ستايش‌هاي پيامبر گرامي درباره عمّار ياسر

سخناني كه از رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در ستايش و تمجيد عمّار رسيده فراوان است . اينــك گوهــري چند از خرمن :
1 ـ عبداللّه بن عبــاس از پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نقل مي‌كند كه فرمود: عمّار از سر تا قدمــش آكنــده از ايمـان اسـت و ايمـان به گوشــت و خونــش آميختــه اســت .(1)
2 ـ ابن‌عساكر از طريق علي عليه‌السلام از پيامبر اكرم روايت مي‌كند كه فرمود : عمّار خدا از سر تا قدمش را به ايمان آميخته است و ايمان را به گوشت و خونش آميخته است ، حق (اسلام) به هرسو بگرايد او به همان سوي خواهد گرائيد و براي آتش روا نباشد كه چيزي از پيكرش را درگيرد . (2)
هرگاه در اعمال و رفتار عثمان دقّت كنيم درمي‌يابيم كه براي هيچ‌يك از مردان بزرگ و صالح و خيرخواه ملّت اسلامي ارزش و احترامي قائل نبوده است ، حتّي بارها نسبت به اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام جسارت روا داشته است و ديديم كه به مولاي متّقيان مي‌گويد : تو بيش از او مستحق تبعيدي يا مي‌گويد : هيچ گردنكشي نيست كه تو را نردبان و وسيله مخالفت نساخته و تو را پشت و پناه خويش ننموده باشد و مقصودش از گردنكشان ابوذر و عمّار و امثال ايشان است و امام عليه‌السلام را وسيله و همدست و پشت و پناه گردنكشان مي‌شمارد و اين بهتاني عظيم و نابخشودني است در حقّ امام و مولاي مؤمنان و اصحاب عظيم‌الشأني چون ابوذر و عمّار .
گوئي هيچ‌گاه مصاحب پيامبراكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نبوده و هرگزسخنان آن حضرت را كه بارها در حقّ علي عليه‌السلام فرموده نشنيده است ، آن تمجيدها و تقديرها را كه در حضور
1- رجوع كنيد به : حلية الاولياء 1/139 ـ تفسير زمخشري 2/176 ـ تفسير بيضاوي 1/683 ـ بهجة المحافل 1/94 .
2- كنزل العُمّال 6/183 .
(306) قرآن ناطق
اصحابش يا در انجمن و اجتماع آنان و در حوادث و جنگ‌هاي گوناگون بر زبان مباركش جاري ساخته است يا پنداري ، فداكاري‌هاي آن قهرمان دلير را در سخت‌ترين و تاريك‌ترين موقعيت‌هاي حسّاس اسلام به چشم نديده و نديده كه وقتي همه ياران پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله از برابر دشمن گريخته‌اند يك تنه ايستاده و در دفاع از آئين مقدّس اسلام و رهبرش جان فشانده است و آن دم كه همه اسلام و پيامبرش را واگذاشته‌اند او به هولناك‌ترين پاسداري كمربسته و دراين راه جز به خدا و حفظ آئينش به هيچ چيز ديگري نينديشيده است .
گروهي مدّعيند كه خليفه حافظ قرآن بوده و گاه در نماز شب همه قرآن را در يك ركعت مي‌خوانده است . اگر اين ادعا راست هم باشد ، مي‌پرسم آيا در اين قرائت‌ها هيچ به آيه تطهير برنخورده و ندانسته كه مولاي متّقيان يكي از آن 5 تن است كه آيه شريفه بدان اشارت مي‌ورزد ؟ يا به آيه مباهله برنخورده ، كه دلالت بر اين دارد كه علي عليه‌السلام به منزله جان و خود پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است ؟ چگونه به اين آيات توجّه ننموده و به آيات شريفه ديگري كه در حقّ مولاي ما علي است و عبداللّه بن عبّاس ، كه علامه امت اسلام لقب يافته ، آن‌ها را به سيصد آيه بالغ شمرده است ؟! يا از توجه به معاني آن‌ها غفلت داشته است ؟ يا از پرخواني عقلش از التفات به معاني گرانقدر آيات بازمانده است ؟! يا مي‌فهميده كه چه مي‌خواند امّا ... ؟!
من نمي‌دانم ابن‌حجر و ابن‌كثير و امثال آن‌ها كه حرف‌ها و كارهاي نارواي عثمان را در مورد ابوذر و ابن‌مسعود و مالك‌اشتر اين‌طور توجيه مي‌كنند كه آزادي بيان آنان سبب مي‌شد كه ابهت و شكوه خلافت از بين برود و كسر شأني براي خليفه پيش آيد حرف‌هاي زشت و نارواي عثمان را نسبت به مولاي متّقيان چگونه توجيه توانند كرد ؟! اين‌ها كه انجام وظيفه امر به معروف و نهي از منكر ابوذر و عمّار و ابن‌مسعود را مايه كسر شأن خليفه مي‌شمارند و نديده مي‌گيرند كه صلاح امّت و ماهيّت اسلامي و رويّه حكومت بسته به انجام اين وظيفه مقدّس اسلامي است آيا در مورد جسارت‌هاي عثمان به اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام نيز وابستگي كوركورانه و تعصّب
قرآن ناطق (307)
جاهلي وادارشان‌مي‌سازد كه همان توجيهات گستاخانه را تكرار نمايند؟! از ماندن علي عليه‌السلام در مدينه چه مفسده‌اي به بار مي‌آيد و در تبعيد امام كدام مصلحت عمومي اسلامي نهفته بوده است ؟! مگر علي عليه‌السلام خود عين صلاح و مصلحت محض نيست ؟! مگر مصالح عمومي و فردي را كسي جز او تشخيص مي‌داد و يا پاسداري مي‌كرد ؟! ابهت و شكوهي كه با اقامت و وجود اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام آن مظهر فضيلت و پاكي و دانش و صلاح و اصلاح و ايمان ، زائل شود زوال و عدمش به ز وجود است. به خدا قسم اگر مدافعان متعصّب عثمـان مـي‌توانستند براي تبرئه او ساحت مقدّس امام علي عليه‌السلام را به همان بهتان‌ها كه در حقّ ابوذر و عمّار و ابن‌مسعود روا داشتند مي‌آلودند ، امّا نتوانستند ....
حقيقت اين است كه عثمان اگر گوش به نصايح خيرخواهانه و راهنمايي‌هاي مصلحت آميز امام عليه‌السلام سپرده بود نه به پرتگاه گمراهي و ستم و جنايت مي‌افتاد و نه از ابهت و شكوه خلافت مي‌كاست و هم خود معزز و شكوهمند مي‌بود و هم امّت اســــلام ، ولي چه فايده ... !
خداي حكيم و مقتدر از درون و برون هركس آگاه است و مسلم است كه پاره‌اي افراد ، دنيا دوستند و براي كسب لذائذ و بهره‌هاي دنيوي به هر جنايت و گناه و توجيه غرض‌آلود و ناروا دست مي‌آلايند ، ولي بايد دانست كه صحنه سهمگين رستاخيز و دادگاه عدل الهي در انتظار است .
پايان برگزيده جلد هفدهم ترجمه الغدير
(308) قرآن ناطق
شروع جلد هجدهم ترجمه الغدير

ايام محاصره عثمان

ايام محاصره عثمان

تمام آن‌چه در آن كشمكش‌ها رخ داده و همه آن‌چه در اثناي گفتگو و مباحثات بر زبان رفته از شعارگرفته تا سؤال و جواب ، حكايت از صلاح و تقوي و راست‌روي آن مردم مي‌كند و بر اين دلالت كه آن‌ها ، مخالفان عثمان و سياست و رويه‌اش فقط به‌خاطر خدا و براي اين‌كه ديده‌اند به قوانين و تعاليمش عمل نمي‌شود برآشفته و خشمگين گشته‌اند و هيچ تقاضا و دعوتي جز اين نداشته‌اند كه به حكم الهي عمل و رفتار شود و تنها براي اين هدف قيام كرده‌اند كه كژي‌هاي پديدآمده در حكومت و نظام جامعه و روابط عمومي را بزدايند و به راستي آئين بازآرند ، موضع مخالفي را كه در برابر حكومت عثمان اتخاذ كرده‌اند هرگز به اين غرض نبود ، كه به استانداري يا حكومت برسند يا پولي به چنگ آرند ، به همين سبب هرگاه مي‌ديده‌اند عثمان دست از بدعت‌هايش برگرفته به تقاضاهاي حقّه آنان مي‌گرايد خشنود گشته از او اعلام رضايت مي‌نموده‌اند و چون مشاهده كرده‌اند كه از خلاف‌كاري و انحرافاتش دست نمي‌كشد و بر ادامه آن‌ها لجاجت به خرج مي‌دهد و پيمان‌هايي را كه دائر بر بازگشت به قرآن و سنّت مي‌بندد پي‌درپي زيرپامي‌گذارد و يقين كرده‌اند كه از گناه دست‌بردار نيست وظيفه خويش ديده‌اند كه مخالفت با او و رويه‌اش را ادامه دهند و نهي‌ازمنكر و امر به معروف را در عالي‌ترين و مهم‌ترين شكل آن به‌طور وسيع و در مقياس جامعه همچنان پيشه خويش گردانند و در زدودن منكرات عمومي و سياسي كه اساس دولت و ملّت را به تباهي و انحراف آلوده بكوشند و چندان در اين طريق حقّ كوشيده‌اند تا سرانجام آن قيام عمومي رخ داده است .
آن جماعت هرگاه قصد و نيّتي جز اين مي‌داشتند و خواستار چيزي جز اين مي‌بودند هرگز اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام بخشي از آنان را كه اهل مصر بودند چنان ستايش نمي‌كرد و مورد تمجيد قرار نمي‌داد و در نامه‌اش به مردم مصر نمي‌گفت : « به
قرآن ناطق (309)
مردمي كه براي خدا و آن‌گاه كه در زمين (يا كشور)اش مورد نافرماني قرارگرفت و حقّش نديده و پايمال گشت برآشفتند ... » (1) و نيز در فرهنگ اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و كتبي كه در شرح حالشان به نگارش آمده آن همه مدح و ثنا در حقّشان صورت نمي‌گرفت آن هم پس از موضع‌گيري خصمانه و تندي كه در برابر عثمان داشته‌اند و شركت مجدّانه در سرنگوني و قتلش . حتّي اگر از كسي كارهايي بسيار كوچك‌تر و سهل‌تر از آن‌چه از انقلابيون و مخالفان عثمان در حقّ او سرزده در حقّ يك فرد عادي از مسلمانان سربزند جنايتي بخشايش‌ناپذير شمرده مي‌شود و گناهي ناموجّه و عذرناپذير و مرتكب آن به سياهچال خواري و بيقدري و محكوميّت فرومي‌افتد و هيچ احترام و قدري برايش نمي‌ماند و هيچ‌كس او را به چيزي نمي‌شمارد ، ولي مي‌بينيم در مورد كساني كه عليه عثمان شوريده‌اند چنين نشده بلكه عزّت و قدر و شكوهشان را حفظ كرده‌اند .
دوّمين مطلبي كه از اين روايات تاريخي استنباط مي‌گردد اين است كه عثمان جرم‌هايي مرتكب شده بود و مسلمانان آن‌ها را مورد انتقاد و نكوهش قرارداده نهي‌ازمنكر مي‌كرده‌اند و او خودش اعتراف به ارتكاب آن‌ها كرده و اين كه جرم و خلاف قانون اسلام و گناه است . به همين ملاحظه توبه هم مي‌نموده و قول مي‌داده كه از جرائم و تخلّفات دست بكشد و چيزي نمي‌گذشته كه توبه‌اش را مي‌شكسته و دوباره خلاف‌كاريش را از سرمي‌گرفته است . نمي‌دانم در كداميك از دوحال است مي‌گفته و طبق اراده و قصدش عمل مي‌كرده است ؟ آيا در آن حال كه اقرار به ارتكاب خلاف‌كاري و بدعت مي‌نموده و اظهار توبه مي‌كرده است يا آن‌گاه كه مروان او را بازيچه ساخته وامي‌داشته‌اند تا به منبر بالا رفته بگويد: اين جماعت از مصريان ، خبرهايي از امام و زمامدارشان به آن‌ها رسيده بود ولي وقتي فهميدند نادرست و بي‌اساس بوده به ديارشان بازگشتند ؟
1- نهج البلاغه ، نامه حضرت علي عليه‌السلام به مردم مصر.
(310) قرآن ناطق
سومين مطلبي كه به دست مي‌آيد اين است كه او پيمان‌ها و تعهدنامه‌هاي مؤكد و ضمانتدار بسته دائر بر اين كه دست از رويه خلاف اسلامش برداشته و آن‌چه را مورد انتقاد و نهي قرارداده‌اند ترك نمايد و اين تعهّدات در فرمان‌هايي كه به استان‌هاي مختلف نوشته و به دست شورشيان سپرده به دست آمده است و اين هنگامـي و در شرايطي بوده كه استان‌ها و شهرهاي كشور چنان‌كه اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام فرموده برآشفته‌اند و سپس اين تعهدات و پيمان‌نامه‌ها را نقض كرده و عملاً زيرپا نهاده است ، پيمان‌هايي را كه اجرايش را از طرف او در برابر مردم و مخالفان و شخصيّت‌هايي چون مولا علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام و محمد بن مسلمه صحابي عظيم‌الشأن تضمين كرده‌اند و جمعي بسيار از اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به عنوان شاهد امضايش نموده‌اند . بنابراين ، عثمان با نقض پيمان‌هايي كه در اين خصوص بسته نشان داده است كه ايفاي به عهد و پيمان و انجام التزامات و تعهّدات را واجب نمي‌دانسته و تضمين و كفالت را حرمت نمي‌داشته و براي شخصيت‌هايي كه در برابر مردم ضامن او مي‌شده‌اند تا از آتش خشم و كيفر خلق برهانندش و مجالي براي بازگشت به قانون اسلام برايش فراهم آورند احترام و مقامي قائل نبوده است و نقض عهد را گناه و جرم و حرام نمي‌شمرده است و شايد براي همه اين جنايات و رسوائي‌ها بهانه و توجيه و تأويلي ساخته بوده است . در هر صورت ، شك نيست كه مسلمانان و در طليعه آنان اصحاب «عادل و راسترو» آن بهانه و توجيهات و تأويلات را به چيزي نشمرده و اعتنايي به آن ننموده‌اند و به كار خود در بازآوردن حال حاكم و حكومت و جامعه به سامان اسلام آن‌قدر استمرار بخشيده‌اند تا به مقصود حقّشان رسيده‌اند .
مطلب چهارم اين كه در عهدنامه‌اي كه در محاصره اول نوشته ملتزم گشته كه به قرآن و سنّت عمل كند و دست از آنچه تا آن وقت مرتكب گشته بردارد و با اين كار به مخالفت و معارضه كساني كه از بدعت‌ها و خلاف‌كاري‌هايش ناراحت و خشمگين بوده‌اند خاتمه دهد . همين التزام با مضموني كه در عهدنامه دارد مي‌رساند كه وي
قرآن ناطق (311)
پيش از آن در حكومت و اداره از قرآن و سنّت منحرف بوده است و در پستي هر حاكم هميـن بس كـه در كـارش از قـرآن و سنّـــت منحــرف و بــركنــار گشتــه باشـــد .
پنجم اين كه مطرود پسر مطرود، يا چنان‌كه پيامبر راسترو و پاك فرموده: قورباغه پسر قورباغه و ملعون ملعون زاده . مروان بن حكم آنقدر در روحيه عثمان نفـوذ داشتـه و وي چنـدان تحت تـأثـير آن بــوده كــه مروان به قول مولا اميرالمؤمنين عليه‌السلام دين و عقل عثمان را ربوده و دزديده و او را به صورت شتر مهارگشته‌اي درآورده و به هر سوي كه خواسته كشانده است و منجمله بارها به نقض عهد واداشته و به زيرپا نهادن تعهّدات مؤكّد و تضمين‌دار و با اين عمل او را به پرتگاه گمراهي و گناه درانداخته است .
از عثمان شگفت بايد بود كه چطور گوش هوش به وسوسه چنين موجود پليدي سپرده و عنان خويش به دست مرواني داده كه مي‌دانسته ذرّه‌اي از دين و ايمان بهره ندارد و نه از راستگويي و امانت و چيزي مي‌دانسته كه همه بدبختي‌ها را او و دار و دسته‌اش بر سر او درآورده‌اند و كارش را به آن‌جا كشانده‌اند و يقين داشته كه او را به چاه مشكلات و بحران درانداخته و بيرونش نمي‌آورند ، اين‌ها همه را مي‌دانسته و در عين‌حالي كه خود را در چنگال حوادث و بحران گرفتار مي‌ديده و اجلش را نزديك ، بازگويي و اختيارش را از چنگ مروان بيرون نكشيده تا آنچه بر سرش بيايد بر سرش آمده است .
شگفت‌تر اين كه عثمان با همه بي‌ارادگي و تأثير پذيريش به هيچ‌وجه تحت تأثير نصيحت‌ها و راهنمايي‌هاي حكيمانه مولا اميرالمؤمنين عليه‌السلام و عده كثيري از اصحاب راسترو و پاكدامن ، كه با تمام قدرتشان در هدايت و ارشادش مي‌كوشيده‌اند ، قرارنگرفته و استدلالات محكم و راهنمايي‌هاي مشفقانه آنان را نشنيده گرفته است . با اين‌كه مي‌دانسته آنان دلسوز او هستند و در ارشادش پا از وظيفه امر به معروف و نهـي از منكـر فرانمي‌نهنـد و جز خيـر و صـلاح او و امّـت نمي‌خواهنـد و او را به كـاري دعـوت مي‌كننــد كه متضمّــن نجــات او و سعــادت امــت اســلامي اســـت .
(312) قرآن ناطق

نامه‌هايي كه عثمان در دوره محاصره نوشته است(1)

طبري مي‌نويسد : « علّت اين كه مردم مصر بعد از روانه شدن به سوي ديارشان به مدينه و به طرف عثمان بازگشتند اين بود كه به نوكر عثمان برخوردند كه بر شتري از آن او سوار بود و نامه‌اي براي استاندار مصر همراه داشت به اين مضمون كه عده‌اي ازآنان را بكشد و جمعي را به دار آويزد . وقتي پيش عثمان آمدند پرسيدند : اين نوكر تو است؟ گفت : بله ، نوكر من است ، اما بي‌اطلاع من به راه افتاده است . پرسيدند : شتر تو است ؟ گفت : آن را بي‌اجازه‌ام برگرفته است . گفتند : مهر تو است؟ گفت : آن را به پاي نامه زده‌اند .
عبدالرحمن بن عديس هنگامي كه مصريان به مدينه برگشتند چنين سروده است : از بلبيس (شهري در ده فرسخي قاهره از سوي شام) و آبادي‌هاي مصر توده‌هاي انبوهي از مردم روي آورده‌اند و همه خواستار و در پي اين هستند كه حقّ خدا را (و حقّي را كه به موجب قانون خدا دارند) از وليد بگيرند .
و از عثمان و از سعيد. خدايا ! ما را در حالي بازگردان كه حقّ خويش گرفته و به مقصــــود رسيــده باشيــم .
عثمان چون ديد كه چه بر سرش آمده و چگونه مردم از هر سو بر او شوريده و همداستــان گشته‌انـــد به معاويـــة‌بن‌ابي‌سفيــان كه در شـام بود چنيــن نوشت :
بسم اللّه‌الرحمن الرحيم
پس از سپاس و ستايش پروردگار ... مردم مدينه كافر گشته‌اند و سر از فرمانم پيچيـده و پيمـان بيعـت را گسستـه‌انـد . بنابـرايـن هـركـه از جنگجويـان شامـي كـه نــزد تــو هســت بر هر دستـوري كه يافت مي‌شود به سوي من روانــه ســـاز .
وقتي نامه به دست معاويه رسيد آن را نگاهداشت و مايل نبود با اصحاب پيامبر
1- الامة و السياسة 2/32 ، 33 ـ انساب الاشراف 5/71 ، 72 ـ تاريخ طبري 5/105 ، 115 ، 116 ، 119 .
قرآن ناطق (313)
خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ، كه مي‌دانست عليه عثمان همداستانند مخالفت نمايد . عثمان چون ديد معاويه تأخير مي‌كند به يزيدبن‌اسد كُرْز و به مردم شام نامه فرستاده آن‌ها را به ياري خويش برانگيخت و حقّ خويش را به يادشان داد و از خلفا ياد كرد و از دستوراتي كه خدا درباره اطاعت از فرمانروايان و خيرخواهي آنان داده است و به آن‌ها وعده داده كه اطرافيان خود را فقط از آن‌ها و نه از ديگر اقوام و بلاد انتخاب خواهد كرد و سربازان را نيز از ايشان برخواهد گزيد، همچنين خوبي‌هايي را كه به آن‌ها كرده بود شرح داد و در آخر نوشت كه اگر كمك مي‌كنيد خيلي عجله نمائيد زيرا كه مخالفانم سخت گرفته‌اند و در انجام كار خويش عجله دارند .
چون نامه عثمان در اجتماع آنان برخوانده گشت يزيدبن‌اسدبن كُرْز بَجَلّي برخاسته پس از سپاس و ستايش خداوند از عثمان ياد كرد و حقّي را كه بر گردن آنان داشت مهم و عظيم شمرد و آنان را به ياري او برانگيخت و گفت براي حمايتش به طرف مدينه روانه شوند . عده كثيري از نظر و دستورش پيروي نموده همراهش به ياري عثمان شتافتند . اما وقتي به «وادي القري» (در راه شام به مدينه و از توابع مدينه) رسيدند خبر رسيد كه عثمان ، رضي اللّه عنه، كشته شده‌است، پس برگشتند» .

نامه عثمان به اهالي شام

ابن قتيبه مي‌نويسد: « به اهالي شام عموما و به معاويه و اهالي دمشق مخصوصا نامه‌اي بدين مضمون نگاشت :
پس از سپاس و ستايش پروردگار ... من در ميان مردمي هستم كه در ميانشان ديرپائيده‌ام و براي كشتنم شتاب مي‌ورزند و مرا مخير كرده‌اند بين اين كه مرا برستوري بنشانند (و تبعيد كنند) يا خلعت (خلافت) را كه خدا برتنم آراسته از پيكر خويش فرواندازم يا به خاطر آن‌ها كه به خطا كشته‌ام قصاص شوم در حالي كه هر كه متصدّي حكومت باشد گاه به درستي عمل مي‌كند و گاه حكمي به‌خطا از او سرمي‌زند . بنابراين به دادم برسيد، به دادم برسيد . جز من فرمانروايي نداريد . پس عجله كنيد و عجله‌كن‌اي‌معاويه!وخودت‌رابرسان‌وبه‌دادم‌برس!ومي‌دانم‌كه‌به‌دادم‌نخواهي رسيد!»
(314) قرآن ناطق

نگاهي به نامه‌هاي عثمان

اين نامه‌ها چيزهايي دربردارد كه براي برانگيختن عواطف مسلمانان و عكس‌العمل آنان عليه نويسنده‌اش كفايت مي‌كند و اگر كسي هيچ سوءسابقه‌اي نداشته و فقط همين‌چيزها را نوشته مسلمانان عليه او خواهند شوريد و تا او را به كيفر مناسب و مسلّم نرسانند ازپانخواهند نشست . از نوشته‌هايش يكي اين حرف اســت دربـاره مهـاجــران و انصــار ، كــه مــردم مدينــه را تشكيـــل مي‌دادنــــد:
«مردم مدينه كافر گشته‌اند و سر از فرمانم پيچيده و پيمان بيعت را گسسته‌اند» .
و اين حرفش درباره ايشان :
آن‌ها قبائل مشرك و جنگجويي را مي‌مانند كه در جنگ معروف احزاب به ما يورش آوردند يا آن‌ها را كه در احد به ما حمله‌ور گشتند .
مقصودش مهاجران و انصار است . اصحاب پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله كه همه اهل سنّت متفقند بر اين كه آنان اشخاصي عادل و راسترو بوده‌اند و چندان در اين نظر اصرار ورزيده و فرارفته‌اند كه بيش از آن امكان ندارد و تا امروز به هر سخني كه از اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رسيده باشد استناد و استشهاد و استدلال مي‌كنند و هر سخن و عمل ايشان را در مسائل و احكام ديني حجّت مي‌شمارند و در آن طراز و پايه مي‌دانند كه سنّت پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است . اين اعتماد و اتّكا از آن جهت است كه به ايمان ايشان باور داشته و از عدالت و راستروي آنان كاملاً مطمئن هستند و معتقدند كه هر قدمي برداشته‌اند در پرتو هدايتي بوده است كه از روش مسلم پيامبر گرامي تابيده است و درست در همان راه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله رفته‌اند و هرچه انجام داده‌اند به استناد گفتار و كردار آن حضرت بوده است . حال آيا براي كسي كه چنين ايمان و عقيده‌اي درباره اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دارد ناگوارتر و گران‌تر از اين چيزي هست كه به آنان چنين دشنامي بدهند و چنين تهمتي بزنند و بگويند آنان مثل قبائل مشرك و جنگجويي
قرآن ناطق (315)
هستند كه به اسلام و پيامبرش حمله آوردند و آنان كافر گشته‌اند ؟! آيا چيزي هست كه بيش از اين حرمت و شكوه آنان را بيالايد و براي ايشان اهانت‌آورتر از اين باشد ؟ كساني كه چنين عقيده‌اي درباره اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دارند اگر از اين حرف‌ها و ناسزاهاي عثمان بخشم نيايند و بر او نياشوبند بايد گفت عاطفه و احساس ديني ندارند و از حماسه اسلامي بي‌بهره‌اند و ذرّه‌اي شهامت اصولي و غيرت و حس دفاع از حقّ و حقيقت در وجودشان نيست و از خيلي از زندگي‌ها و چيزهاي ارزنده تهيدست و بي‌نصيبند. به همين سبب بود كه اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله وقتي از اين نامه‌هاي عثمان اطّلاع يافتند بر مخالفت و ضدّيت خويش افزودند و عرصه را بر او تنــــگ ساختنـــد .
وانگهي در نامه‌اش شكايت از اين دارد كه مهاجران و انصار ، كه همان مردم مدينه‌اند ، سر از فرمانش پيچيده‌اند . در حالي‌كه مي‌دانيم مسلمانان فقط موظفند گذشته از خدا و پيامبر ، از امامي فرمان برند كه به قرآن و سنت رفتار مي‌كند و كساني كه بر عثمان شوريده و همداستان شده بودند و همه اصحاب اتفاق نظر داشتند در اين كه عثمان مطابق قرآن و سنت عمل نمي‌كند و از آن‌ها منحرف گشته است . در اين صورت موظّف به چه فرمانبرداري‌يي بوده‌اند ؟ و شكايت از كدام نافرمانبرداري دارد.
همچنين دم از نقض بيعتشان مي‌زند . در حالي كه بيعت پيماني دوجانبه است و هر جانب به موجب تعهداتي دارد كه اگر از ايفاي آن خودداري نمايد نمي‌تواند از طرف ديگر تقاضاي ايفاي تعهداتش را كند . اما وقتي عثمان تعهداتش را زيرپا گذاشته و از عمل به موجب قرآن و سنّت و روش دو خليفه پيشين سرباز زده و منحرف گشته و با اين كار عملاً پيمان بيعتش را گسسته است چگونه از مسلمانان مي‌خواهد پيمان بيعتش را حرمت داشته و به تعهّد خويش دائر بر فرمانبرداري از او پايبند بمانند؟! همه مخالفت و كوشش‌هاي مسلمانان و اصحاب اين بوده كه چرا او از قرآن و سنّت منحرف گشته و آن‌ها را در عمل زيرپا نهاده يعني نقض بيعت كرده است . آن وقت
(316) قرآن ناطق
عثمان پس از اين‌همه سر و صدا و فعّاليّت وسيع سرتاسري كشور دم از اين مي‌زند كه مسلمانان و نه او نقض بيعت كرده‌اند .
به دنبال اين ادّعاي بي‌اساس و ناروا به بسيج لشكر و احضار واحدهاي نظامي استان‌ها برمي‌خيزد تا اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و توده‌هاي مسلمانان غيرتمند را به خاك و خون بكشد . مسلمانان چون وضع را بدين‌گونه يافتند و ديدند كه در معرض كشتار و غارت و آزارند به چاره‌جويي كمر بستند و پيش از اين‌كه بتواند جناياتي را كه در سرمي‌پروراند عملي سازد كارش را ساختند . اصحاب چرا نبايد از تهمت‌هاي ناروا و زشتي كه در نامه‌هايش به ايشان زده است برآشوبند؟ در حالي‌كه آنان مرداني هستند كه به ياري اسلام و پيامبر و پيروانش برخاستند و مهاجران بي‌كس را پناه دادند و در نبرد با كفار بدانديش و بدخواه فداكاري و جانبازي را به قهرماني و فراتر از قهرماني رساندند تا پرچم پرافتخار اسلام برافراشته ماند و برافراشته‌تر گشت . با اين وصف در نامه‌هاي عثمان و به قلمش به قبائل جنگجو و مشرك و مهاجمان «خندق» و «احد» تشبيه و تمثيل مي‌شوند و اين تشبيهي سخت نكوهيده و زشت و عجيب است !
نكته ديگري كه جالب توجّه مي‌باشد تذبذب و دورويي عثمان در كارتوبه و بازگشت به رويه اصيل اسلامي است ، توبه‌اي كه بالاي منبر و در مسجد پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و در برابر اصحاب و اجتماع عظيم مردم مدينه به زبان آورد و بعد در پيمان نامه‌اي ثبت كرد كه جمعي از معاريف كشور و در رأس آنان مولا اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب عليه‌السلام بر آن شهادت داده و گواه آن شدند و اين اظهار توبه‌ها را به شهرستان‌ها و استان‌هاي كشور فرستاد و به اطلاع اهالي آن سامان رسانيد . در تمام اين اظهار توبه‌ها اعتراف مي‌كند كه خطا كرده و از قرآن و سنّت انحراف جسته و قول مي‌دهد كه به رويه اسلامي و عمل به قرآن و سنّت بازآيد و باز چيزي نگذشته توبه خويش مي‌شكند و خلاف‌كاري‌هاي سابق را ادامه مي‌دهد و انتصابات نكوهيده و ناروايي را كه قول داده بود اصلاح كند يا اوضاع و احوال ناگوار و نامشروع را تغيير
قرآن ناطق (317)
دهد دست به تركيب آن نمي‌زند . به خطا و انحراف خويش اقرار مي‌نمايد و عهد مي‌بندد كه از آن دست بشويد و به راه راست طرز اداره اسلامي گرايد ولي به زودي توبه مي‌شكند و تعهدات مكتوب خويش را پايمال مي‌كند . چرا چنين مي‌كند ؟ به اين گمان كه اگر به استانداران و همدستان خود كه لشگرها زير فرمان دارند دستور دهد بيدرنگ واحدهاي نظامي بسياري را به مدينه سرازير خواهند كرد تا بوسيله آن‌ها مخالفان و همان‌ها را كه در برابرشان توبه كرده و تعهّد سپرده از دم تيغ بگذراند . به همين منظور در دستورات كتبي خويش به استانداران و مردم بلاد هيچ سخن از انحرافاتش نمي‌گويد و وجود آن را انكار مي‌نمايد ، مثلاً در نامه‌اش به اهالي مكّه مي‌گويد: مرا به توبه دعوت نمي‌كنند تا توبه نمايم و نه دليل و استدلالم را حاضرند گوش كنند تا استدلال نمايم و حجّت آورم .
از جانب اهالي مدينه به او بايد گفت : تو را اي خليفه ! مگر به توبه دعوت نكردند و مگر در برابر همه بارها توبه ننمودي ؟! توبه كردي ، ولي ديدند برسرپيمان و قرارت نيستي و پي‌درپي توبه مي‌شكني و هردم بوقلمون‌وار رنگ عوض مي‌كني و ديدند كه از انحرافات و بدعت‌هايت دست بردار نيستي و مي‌خواهي آنقدر اين دست آن دست كني و معطّل نمايي تا لشكرهايت در رسند و خون خلق را بريزند و شهر و ديار اسلام را ويران كنند و مي‌خواهي مدينه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و اهالي آن را كه ياران پيامبرند به تسلّط نظامي دژخيماني چون يزيدبن‌كرز بسپاري كه مي‌گويد : اگر به مدينه مي‌رسيدم و عثمان زنده مي‌بود هيچ آدم بالغي را زنده نمي‌گذاشتم ...
آن جماعت ، نيت سوء تو را و بدخواهي تو را نسبت به خويش دريافتند و مي‌دانستند كه مروان ، چنان‌كه مولاي متّقيان فرموده تو را از راه راست دين به در برده و از تو جز بدين‌صورت راضي نگشته كه دين و عقلت را از تو بگيرد (1) و
1- ترجمه الغدير ، جلد 18، عنوان : صورت ديگري از توبه عثمان ـ فرمايش مولاي متقيان به عثمان چنان‌كه گذشت در اين مآخذ آمده است : انساب الاشراف بلاذري .
(318) قرآن ناطق
مي‌دانستند كه تو آلت دست مروان و باند تبهكار اموي هستي و شتري را مي‌ماني كه به هرجا بخواهند مي‌كشند و مي‌رانند(1). پس براي دفاع از خويشتن و از دين و جامعه اسلامي و پيش از اين كه فرصت پيداكني قصد سوء خود را عملي نمائي دست به كار شدند و آنچه خدا مقدّر ساخته بود به انجام رسيد .
در اين‌جا بحث ديگري هم با عثمان داريم . از او مي‌پرسيم : چه مي‌پنداري و چه منظوري داري از اين كه مكرر مي‌گويي جامه خلافت را كه خدا برتنم آراسته از تن بيرون نخواهم كرد و فرونخواهم گذاشت ؟ و اين حرف را در گفتگوها و نطق‌ها و نامه‌هايت به اين طرف و آن طرف تكرار مي‌كني و گويي فرمول حكيمانه‌اي يافته باشي كه دين و دنيايت را آباد مي‌نمايد تا مثل وردي به زبان داري و مي‌ترسي فراموشش كني . تو فكر نكرده‌اي كه ممكن است به حساب اين حرفت مثل همه حرف‌ها و كارهايت برسند و تو را به محاكمه بنشانند و مورد بازپرسي و مؤاخذه قراردهند و قرار محكوميّت را به امضاء رسانند . تو و دار و دسته‌ات و طرفدارانت در برابر اين سؤال چه جوابي داريد بدهيد كه چه وقت خدا اين جامه ، قباي خلافت ، را بر تنت آراسته و راست گردانيده است ؟! حال آن كه مي‌دانيم كسي كه آن را بر تو پوشاند مرده است و پيش از مردن به مخالفت با تو برخاست و تو را شايسته آن خلعت ندانست و خواست آن را بر تنت بدراند و تو به همين خاطر بر او پرخاش نمودي و او را «منافق» شمردي و او تو را از عدالت و شايد از چيزهاي ديگر خارج شمرد و با همين نظر وصيّت كرد كه تو بر او نمازنگزاري و به اميرالمؤمنين علي‌بن ابيطالب عليه‌السلام گفت : تو شمشيرت را بردار و من هم شمشيرم را برمي‌گيرم زيرا عثمان برخلاف تعهداتش عمل كرده است و مردم را عليه تو مي‌شوراند و مي‌گفت : پيش از اين‌كه به سلطنت ادامه دهد كارش را بسازيد و قسم خورد كه هرگز با تو حرف نزند و تو در بيماريش وقتي به ديدنش رفتي روي از تو به ديوار گردانيد و هيچ با تو نگفت و تا
1- ترجمه الغدير ، جلد 18، عنوان : صورت ديگري از توبه عثمان ـ فرمايش مولاي متقيان به عثمان چنان‌كه گذشت در اين مآخذ آمده است : انساب الاشراف بلاذري .
قرآن ناطق (319)
واپسين دم زندگي با تو قهر و در حال متاركه بود (1) و ساير اعضاي شورا رويه او را با تو داشتند و همه مخالف تو گشتند .
وانگهي اگر پيرو ابوبكر و عمر باشيم و كار آن دو را ملاك و ميزان قراردهيم بايد تصوّرمان اين باشد كه تعيين خليفه براي خداوند واجب نيست بلكه خدا تعيين خليفه را به امت واگذاشته تا هركه را خواست انتخاب نمايد ، البته با چنين تصوري تعاليم وفرمايش‌الهي را نديده‌گرفته‌ايم آن‌جاكه‌مي‌فرمايد:پروردگارت‌آنچه‌را بخواهد مي‌آفريند و انتخاب مي‌نمايد و آنان در اين موارد اختيار و حق انتخاب ندارند .(2) براي هيچ مرد و زن مؤمني در مواردي كه خدا و پيامبرش فرماني صادر مي‌كنند حق اختيار و انتخاب نيست (3)و نيز دستورات و نظريات پيامبر اكرم را ، كه بسياري از آن‌ها در مجلدات سابق آورده شد نشنيده گرفته‌ايم . در اين‌صورت تو اي عثمان شايد مي‌پنداري آنچه عده‌اي انتخاب و اختيار كرده‌اند مورد تأييد و تصديق خداوند متعال قرارگرفته است ؟ مگر خداي حكيم و قادر نمي‌توانست خود تكليف مسلمانان را روشن نموده و امام و جانشيني براي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله تعيين نمايد، يا به آراء بلهوسانه و مختلف و متناقض مردم احتياج داشت تا بر آن‌ها صحه بگذارد؟! تو به اين اعتبار انتصاب خويش را به حكومت به «خلعت الهي» تشبيه نموده و به خدا نسبت مي‌دهي كه مي‌پنداري خدا بر كار دار و دسته‌اي كه تو را به حكومت برداشت صحّه گذاشته است و خود از تعيين خليفه عاجز بوده است ؟ و اين پنداري زشت و نابخردانه است . بالاخره از بيچارگي و بي‌جوابي خواهي گفت : جامه‌اي را كه خدا برتنم آراسته به در نخواهم كرد!
به هر حال ، ما را در برابر اين جامه و قبائي كه مدّعي است بر تنش آراسته و آن كه رشته و بافته است و كارگاهي كه در آن بافته شده به حيرت و شگفتي انداخته است
1- در بحث از اظهارنظرهاي عبدالرحمن بن عوف درباره عثمان آورده شده است.
2- (67 / قصص) .
3- (36 / احزاب) .
(320) قرآن ناطق
مي‌بينيم نخستين حاكمي كه پس از پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله پيدا شده «جامه خلافت» را با انتخابات غيرقانوني و ناقص و توأم با زور و خشونت بر تن مي‌كند با انتخاباتي كه مايه بدبختي‌هاي بسيار و مستمر گشته و روي تاريخ را سياه كرده است و در حالي برتن كرده كه به فرمايش مولاي متقيان ، يقين داشته در ميان امت كسي هست كه رابطه‌اش با خلافت بسان رابطه‌اي است كه محور آسيا با آسيا دارد و داراي مقام شامخي است كه هيچ‌كس پرواز و وصول به اوج بلندش را نمي‌آرد و سرچشمه آسمان بي‌استمايه و منبع هر خير و بركت و هدايتي و به هنگام مرگش آن خلعت را به پسر خطاب پاس داده است و اين شگفت كاري است كه هنوز زنده است خلافت پس از خود را براي ديگري تشكيل مي‌دهد و به اين ترتيب دومي «خلعت خلافت» را به موجب وصيّت حاكم قبلي برتن مي‌كند و درحالي كه به فرمانش مولاي متقيان يقين دارد در ميان امت كسي هست كه شايسته‌تر و برتر از اوست و بر تن تو اي عثمان ! اين قبا را عبدالرحمن‌بن عوف پوشاند درحالي كه به علي عليه‌السلام مي‌گفت : بيعت كن وگرنه گردنت را مي‌زنم و در آن وقت فقط او شمشير داشت و نه هيچ‌كس‌ديگر و بر اثر آن صحنه، علي عليه‌السلام خشمناك بيرون رفت و اعضاي شورا او را تعقيب كرده تهديد نمودند كه بيعت كن و اگر بيعت نكني عليه تو جهاد (و جنگ) خواهيم كرد .(1) پس كدام يك از اين «جامه‌هاي خلافت» بافته الهي است و مي‌توان گفت هر كه بر تن كرده به خلعت الهي آراسته گشته است ؟!
اين بحث ، بحث‌هاي طولاني و پيوسته‌اي را به دنبال دارد كه به موضوعات گوناگون مي‌كشد و به مسأله حكومت امويان و ديگران و شايد احتياج نباشد كه آن‌ها را به ميان آوريم و شرح دهيم كه چگونه بر مسند حكومت چنگ انداختند و آن را غصب نمودند .
آري، خلافتي كه مي‌توان خلعت الهي ناميدش آن است كه خـدا تعيين و عطا
1- انساب الاشراف ، بلاذري 5/22 .
قرآن ناطق (321)
فرموده باشد و پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله آن تعيين را ابلاغ نموده و به اطلاع عموم رسانده باشد و همان است كه پيامبر عظيم الشأن در نخستين روز نشر رسالتش به اطلاع خلق رسانيد و فرمود : فرمانروائي از آن خداوند است كه به هركس خواست تعلق مي‌دهد . آن حكومت الهي است كه از طريق نص و فرمايش خدا و پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله برقرار مي‌گردد و صاحب و متصدّي آن هرگز خود را از آن خلع نمي‌كند و آن وظيفه خطير را فرونمي‌گذارد و نه موجبي براي عزل وي پديد مي‌آيد . آن همان حكومتي است كه در رديف ولايت خدا و پيامبرش قرار گرفته است در آن آيه شريفه مباركه كه مي‌فرمايد : وليّ شما فقط خدا است و پيامبرش و كساني كه ايمان آوردند (1)... و همان كه خدا با تحققش دين را به كمال و نعمت (يا نعمت عظماي دينش) را به اتمام رسانده است .(2) اين خلعت آرائي كجا و آن انتخابات كذايي كجا!
سلطه سياسي‌اي كه با انتخابات به دست مي‌آيد يا با صحنه‌سازي‌هاي سياسي يا غلبه و تسلّط غصب و ايجاد مي‌شود ، در صورتي كه منشأ مردمي داشته باشد و به اراده مردم تشكيل و منحل گردد اختياراتي است محدود و مربوط به حفظ مرزهاي كشور، تشكيل و اداره محاكم و حلّ و فصل دعاوي حقوقي و جزايي ، اجراي كيفر در مـورد مثلاً قاتل و سارق و اين‌گونه امور اجرايي و اداري ، چنان‌كه در جلد هفتم ترجمه الغدير شرح داده شده است . متصدّي چنين مقامي هرگز عهده‌دار وظايف پيشواي اعتقادي و اخلاقي نبوده و نقش تهذيبي و تربيتي ندارد و متصدّي تبليغ احكام و تعالي روان و تهذيب اخلاق مردم و پرورش نسل برومند و آزاده و حق‌طلب يا تعليم و تјșʘʠملكات فاضله و كمك به تكامل انساني نيست . عهده‌دار و موظّف به اين‌ها نيست چون از عهده آن برنمي‌آيد و صلاحيّت تصدّي و استعداد آن را ندارد . به همين جهت، كساني‌كه با رأي مردم يا دسته بندي و زد و بند سياسي و حيله و زور به
1- اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا ... در جلد دوم و سوم الغدير از آن بحث شده است .
2- آيــه متضمــن ايـن معنــا در جلــد اول ترجمــه الغديــر مــورد بحــث قــرار گرفــت .
(322) قرآن ناطق
سلطه سياسي رسيده‌اند فقط توانسته‌اند عهده‌دار وظايف اداري و اجرايي شوند و همگي از صلاحيت اعتقادي و اخلاقي محروم و بي‌نصيب بوده‌اند و اين حقيقت در موردهمه‌حكامي‌كه‌بدون‌نص و حكم‌الهي به‌حكومت دست‌يافته‌اندمشهودوثابت است.

كشته شدن عثمان

طبري و ديگر مورّخان از قول يوسف بن‌عبداللّه بن سلام مي‌نويسد: «عثمان در حالي كه محاصره بود و مردم خانه‌اش را از هر سو دربرگرفته بودند در برابر مردم ظاهر شد و چنين گفت : شما را به خداي عزّ وجلّ سوگند مي‌دهم كه مگر نمي‌دانيد هنگام درگذشت اميرالمؤمنين عمربن‌خطّاب رضي اللّه عنه ، از خدا به دعا خواستيد كه برايتان خير پيش آورد و كاري كند كه به اتّفاق آرا بهترين شخص انتخاب شود؟ يا مي‌خواهيد بگوئيد خدا دعاي آن‌ها را اجابت ننموده و با اين سخن به خداي منزّه اهانت رواداريد ؟ درحالي‌كه مي‌دانيد در آن هنگام از ميان بشر فقط شما اهل دين خدا بوديد و هنوز وحدت آراء و اتّحاد سياسي خود را از دست نداده بوديد . يا مي‌خواهيد بگوييد: خدا دينش را بي‌اهميّت شمرده مورد بي‌اعتنايي قرارداد و التفاتي به اين ننمود كه چه كسي عهده‌دار دينش مي‌شود ؟ در حالي كه دين (اسلام) در آن هنگام وسيله پرستش خداي يگانه بود و هنوز پيروانش دسته دسته نشده بودند تا يكديگر را واگذارند و مورد بي‌مهري قراردهند . يا مي‌گوئيد : تعيين من به صورت مشورتي صورت نگرفته است ؟ و خود را به ناروا برتري داده‌ايد (و به مقام حكومت نشانده‌ايد) و خدا امّتي را كه در برابرش سربه نافرماني بردارد به خود او وامي‌گذارد و چون در تعيين زمامدار مشورت نشده و از آن‌چه مايه ناخشنودي خداست پرهيزنگشته چنين شده است. يا مي‌گوييد خدا نمي‌دانست عاقبت كار و حكومتم چه خواهد شد ؟ به اين ترتيب كه در قسمتي از (دوره) حكومتم درستكار و مورد خشنودي دينداران بودم ولي بعدا كارهايي در حكومت از من سرزده كه خدا را به خشم مي‌آورد و شما را نيز به خشم مي‌آورد و از كارهاي اخير روزي كه خدا مرا
قرآن ناطق (323)
برگزيد و خلعت افتخارآميز (خلافت) پوشانيد خبر نداشت . شما را به خداوند قسم مي‌دهم آيا سوابق خوب مرا و كارهاي نيكويي را كه قبلاً انجام داده‌ام به ياد نداريد ، آن وظائفي كه در برابر خدا داشتم و وظيفه جهاد با دشمنانش را انجام داده‌ام و خدا برانجامش گواهي داد؟ وظيفه همه كساني كه پس از من بيايند اين است كه به افتخار آن انجــام وظائــف اعتــراف داشتـــه باشنـد .
دســت نگهداريـد و مــرا نكشيــد . زيـرا فقـط سه‌گونه شخص را مي‌توان كشت :
1ـ مردي كه با داشتن همسر مرتكب زنا شود .
2ـ پـــس از مسلمانـــي كافــــر شـــــــود .
3ـ كسي را بدون اين كه قاتل باشد به قتل رساند . بنابراين اگر شما مرا بكشيد شمشير را برگردن خويش نهاده‌ايد و خدا آن شمشير را تا به قيامت از ميان برنخواهد داشت . مرا نكشيد ، چون اگر مرا بكشيد پس از من هرگز به حال جماعت نماز نخواهيد گذاشت و پس از من هرگز مال غنيمتي ميان شما تقسيم نخواهد شد و هيچ‌گاه خدا اختلاف را از ميان شما نخواهد زدود .
در جوابش چنين گفتند : درباره اين كه گفتي مردم بعد از عمر ، رضي اللّه عنه، از خداي عز و جل خواستند در مورد كسي كه زمامدارشان مي‌شود خير پيش آورد و پس از خيرخواهي از خدا تو را عهده‌دار زمامداري كردند بايد بگوئيم : خدا هر چه پيش آورده خير بوده است به اين معني كه خداي منّزه حكومت تو را بلا و وسيله آزمايشي ساخته تا بدان وسيله بندگانش را بيازمايد. درباره پيشگامي و سابقه‌ات با پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله سخن گفتي . حقيقت اين است كه تو (در ايمان به اسلام) پيشگام بودي و خوش سابقه و صلاحيّت تصدّي خلافت را نيز داشتي اما بعدا تغيير (عقيده و رويه) دادي و بدعت‌هايي كه مي‌داني از تو سرزد . در خصوص اين كه گفتي اگر تو را بكشيم چه بلاهايي بر سرمان خواهد آمد ، بايد بگوئيم درست نيست كه از ترس آشوبي كه سال آينده پيش خواهد آمد اكنون از اجراي قانون اسلام خودداري كنيم . در پاسخ اين حرفت كه جز قتل سه‌گونه شخص جايز نيست ، بايد بگوئيم ما در قرآن
(324) قرآن ناطق
مي‌بينيم كشتن غير از اين سه‌گونه اشخاص هم جايز شمرده شده است و آن كشتن كسي است كه در جهان براي فاسد كردن تلاش مي‌كند و كشتن كسي كه به تجاوز مسلّحانه مبادرت جسته و بعد در ادامه تجاوزش به جنگ مي‌پردازد و كشتن كسي كه در راه گسترش حقّ ايجاد مانع مي‌كند و در اين ممانعت گردن‌فرازي نموده و كار را به جنگ مي‌رساند و مسلّم است كه تو به تجاوز مسلحانه مبادرت كرده‌اي و مانع دريافت و تحقّق حقّي گشته‌اي و در برابر تحقق آن ايستاده و گردن‌فرازي نموده‌اي ، نمي‌گذاري قصاص آنان كه عمدا به ايشان ظلم كرده‌اي (به عنوان اجراي قانون و اجراي قانون كيفري) از تو گرفته شود و به حكومت كردن بر ما چسبيده‌اي و در حكومت و تقسيم درآمد عمومي از قانون اسلام منحرف گشته و ستم روا داشته‌اي . اگر ادّعا داري بر سر اين‌ها در برابرمان گردن‌فرازي نمي‌كني و كساني كه به حمايتت برخاسته‌اند و نمي‌گذارند دست ما به تو برسد بي‌اجازه‌ات به جنگ برخاسته‌اند در حقيقت چنين است كه آنان از اين دفاع مي‌كنند كه تو به حكومت چسبيده‌اي ، بنابراين هرگاه تو از حكومت استعفا دهي‌آن‌ها ازجنگ براي حمايتت دست‌نخواهندكشيد».
ابن سعد و طبري از قول عبدالرّحمن بن محمّد مي‌نويسند : « محمّد بن ابي‌بكر از خانه عمروبن حزم از ديوار خانه عثمان به درون رفت و كنانة‌بن‌بشر بن عتاب و سودان بن حمران و عمروبن حمق او را همراهي مي‌كردند . عثمان را نزد همسرش نائله يافتند كه داشت قرآن مي‌خواند و سوره بقره را . محمدبن‌ابي‌بكر پيشاپيش رفته ريش عثمان را گرفته به او گفت : خدا ترا اي نعثل رسوا و ذليل كرد! عثمان گفت: من نعثل نيستم بلكه بنده خدا (يا خداپرست) و اميرالمؤمنينم ! محمد (بن‌ابي‌بكر) گفت : معاويه و فلان و فلان به درد تو نخوردند . عثمان گفت : عموجان ! ريشم را ول كن . پدرت هرگز اين را كه تو گرفته‌اي نمي‌گرفت . محمّد (بن‌ابي‌بكر) گفت : آخر نمي‌خواهم بيش از گرفتن ريشت با تو خشونت به خرج دهم . عثمان گفت: از خدا بر ضد تو و براي نجات از دست تو كمك مي‌خواهم . آن‌گاه محمدبن‌ابي‌بكر با پيكاني كه در دست داشت بر پيشاني او زد» .
قرآن ناطق (325)
بلاذري مطلب را به اين‌عبارت آورده‌است:« عثمان قرآن را برداشته به آغوش فشرد و گفت : بندگان خدا! هر حقّي را كه در اين براي شما ثبت است به شما خواهم داد و از آن‌چـه مـورد نارضايـي شماست دست خواهـم كشيـد ، خدايـا تـو شاهــد باش .
محمّدبن‌ابي‌بكر گفت : حالا قبول مي‌كني ، در حالي‌كه قبلاً سرپيچي (از حكم خدا و پيشنهادات حقه ما) مي‌كردي و از تبه‌كاران بودي ، آن‌گاه پيكاني را كه در دست داشت به استخوان نرمه پشت گوش عثمان فروبرد و تكاني داد ولي نبريد . در اين حال عثمان گفت: بندگان خدا ! مرا نكشيد كه پشيمان خواهيد شد و به اختلاف و كشمكش گرفتار خواهيد شد ».
ابن‌كثير به اين صورت نوشته است : « محمدبن ابي‌بكر در يك گروه سيزده نفره آمده ريش عثمان را به چنگ گرفته بالا كشيد تا صداي به هم خوردن دندان‌هايش شنيده شد و گفت : معاويه به دردت نخورد ، عبداللّه بن عامر به دردت نخورد و نامه‌هايت برايت فائده‌اي نكرد » .

روايات تاريخي جعلي و دروغين در مورد عثمان

درباره محاصره و جنگ خانه عثمان و توجيه كارها و تبرئه‌اش، طبري در تاريخش مي‌نويسد: « از جمله آن‌چه سري به نقل از شعيب از سيف از عطيه از يزيد فقعسي برايم نوشته اين است كه عبداللّه بن سبا يهودي‌اي از اهالي صنعاء (يمن) بود و مادرش از سياهان و در زمان عثمان مسلمان گشت . آن‌گاه شروع كرد به گشتن در كشورهاي مسلمانان به قصد گمراه كردن آنان . از حجاز شروع كرد و رفت به بصره و بعد به كوفه و بعد به شام ، اما در شام هيچ‌كس را نتوانست گمراه سازد و از آن‌جا بيرونش كردند تا ناچار رفت به مصر و در ميان مصريان مقيم گشت . از جمله تبليغاتش در ميان آن‌ها اين بود : من از كسي تعجب مي‌كنم كه معتقد به بازگشت عيسي به جهان است و در عين حال باور ندارد كه محمد به جهان رجعت كرده بازمي‌گردد، در حالي‌كه به يقين مي‌دانم خداي عزّ وجلّ مي‌فرمايد : « بي‌شك آن كه
(326) قرآن ناطق
قرآن را بر تو خواند و مقرر گردانيد حتما تو را به بازگشتگاه برمي‌گرداند» . پس بازگشت محمّد محقق‌تر از بازگشت عيسي است . مصريان اين عقيده را از او آموختند و پذيرفتند و او عقيده به رجعت (محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ) را براي آنان جعل كرد تا درباره آن به بحث و سخن سرگرم گشتند . سپس اين سخن را براي آنان سازكرد كه هزار پيامبر وجود داشته است و هر پيامبر وصيّ‌اي داشته و علي عليه‌السلام وصيّ محمّد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بوده است . بعد گفت : محمد خاتم انبياء است و علي خاتم اوصيا . آن‌گاه گفت : چه كسي ستمكارتـر از آن اسـت كه وصيّت پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را عمل نكرد و بر وصيّ پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله تعدّي نموده حكومت بر امّت را به دست گرفت . سپس براي آنان چنين گفت : عثمان حكومت را بناحق (و بر خلاف قانون اسلام) به دست گـرفت در حالي‌كه اينك وصيّ پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله موجود است . بنابراين براي استقرار حكومتش بپاخيزيد و جنبش كنيد و از انتقاد و حمله به فرماندهانتان شروع كنيد و تظاهر به امربه‌معروف و نهي‌از منكر نمائيد تا مردم به‌سوي شما جلب شوند و آنان را به برقراري حكومت وصيّ پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دعوت كنيد . پس مبلّغان خويش را به هرسو پراكند و با كساني كه آمادگي شورشگري در شهرستان‌ها را داشتند مكاتبه نمود و آنان نيز با او مكاتبه مي‌نمودند و در پنهان ديگران را به عقيده او مي‌خواندند و تظاهر به امربه‌معروف و نهي‌از منكر مي‌كردند و نامه‌هاي جعلي به استان‌ها و شهرستان‌ها مي‌فرستادند متضمّن معايب حكام و بدگويي از آن‌هاو رفقايشان همين‌گونه مكاتبه با ايشان داشتند . اين جماعت‌ها در هر شهر به اهالي شهرهاي ديگر اخبار جعلي مي‌فرستادند و هريك در ميان مردم شهرشان آن‌چه را از شهرهاي ديگر رسيده بود مي‌خواندند ، تا نوبت اين كار به مدينه رسيد . سراسر كشور را از انتشارات و تبليغات خويش پركردند . آن‌ها قصدي جز آن‌چه به ظاهر مي‌نمودند داشتند و در پنهان چيزهايي جز آن‌چه اظهار مي‌كردند مي‌گفتند : در نتيجه ، اهالي هر شهر و استان با خود مي‌گفتند ما از آن‌چه مردم آن استان به آن دچار و گرفتارند درامانيم . در آن ميان مردم مدينه وضعي استثنايي داشتند زيرا خبرهايي كه در آن‌جا پخش مي‌شد از همه
قرآن ناطق (327)
شهرستان‌ها و استان‌ها رسيده بود و آنان با خود مي‌گفتند ما از آن‌چه همه مردم به آن دچار و گرفتارند درامانيم . محمد و طلحه (1) از اين‌جا نقل مي‌كنند و مي‌گويند :
بر اثر آن (خبرها و شايعات) پيش عثمان آمده از او پرسيدند : اي اميرالمؤمنين ! آيا براي تو نيز درباره مردم همان خبرها و نامه‌ها كه به ما مي‌رسد مي‌آيد ؟ گفت : نه ، به خدا جز خبر خوش و خير نمي‌آيد . گفتند : براي ما آمده است و آن‌چه به ايشان رسيده بود شرح دادند . گفت : شما شركاي من (در حكومت و اداره عمومي) هستيد و ناظران مؤمنين . بنابراين نظر و پيشنهاد بدهيد . گفتند : پيشنهاد مي‌كنيم تني چند از اشخاص طرف اعتمادت را به شهرستان‌ها بفرست تا اخبار و گزارشاتي درباره آن‌جا بياورند . در نتيجه ، محمد بن مسلمه را خوانده او را به كوفه فرستاد و اسامة‌بن زيد را به بصره و عمّار ياسر را به مصر و عبداللّه بن عمر را به شام و عدّه‌اي ديگر را به جاهاي ديگر . همه پيش از اين كه عمّار ياسر بازآيد برگشتند و گفتند : مردم ! هيچ‌چيز منكر و ناروايي نديديم و نه مشاهير مسلمانان چيزي را منكر و ناروا شمردند و نه توده مسلمانان و همه گفتند : حكومت ، حكومت مسلمانان است منتهي فرمانروايان آنان (از طرف و به وكالت ايشان) به دادگستري درميان ايشان و انجام كارهاي عمومي آنان مي‌پردازند . مردم ديدند عمّار در برگشتن تأخير كرد و اين تأخير چندان در نظرشان بسيار آمد كه پنداشتند ترور شده است . تا آن كه با وصول نامه‌اي از عبداللّه بن سعد بن ابي سَرْح (استاندار مصر) يكه خوردند كه اطلاع مي‌داد عمّار را جماعتي در مصر به خود جلب كرده و هم خويش را به انجمن با وي بسته‌اند و از جمله ايشان عبداللّه بن سوداء (عبداللّه بن سبا) خالدبن ملجم، سودان بن عمران و كنانة‌بن بشر است » .(2)
اميني گويد : اگر به راستي عبداللّه بن سبا كار فتنه‌انگيزي و تشتت مسلمانان را
1- دونفري كه اين‌روايت تاريخي نادرست به‌آن‌ها نسبت داده شده و از قول آن‌ها ثقل گشته است .
2- تاريخ طبري 5/98 .
(328) قرآن ناطق
بدين‌پايه رسانده بود و فرمانروايان جامعه و اداره‌كنندگان آن از وجود و از خراب‌كاريش اطلاع يافته‌اند و گزارش كارش به خليفه وقت رسيده است چرا تحت تعقيب قرارنگرفته و دستگير نشده و به جرم جنايات خطرناك مجازات نگشته و كتك نخورده و مورد اهانت قرارنگرفته و به زندان نيفتاده است ؟ چرا اعدامش نكرده‌اند تا ملت را از تبه‌كاري و فتنه‌انگيزيش برهانند ؟ چرا آن چه عثمان بر سر مردان صالح و پاكدامني كه امربه‌معروف و نهي‌از منكر مي‌كردند آورد در مورد چنين تبه‌كار فتنه‌انگيزي انجام نداد در حالي‌كه اين حكم قرآن كريم در گوش‌ها طنين‌انداز بود كه «مجازات كساني كه با خدا و پيامبرش مي‌جنگند و در جهان (يا كشور اسلامي) به تباه‌گري مي‌پردازند فقط اين است كه كشته يا به دار آويخته شوند يا دست و پايشان از چپ و راست بريده شود يا تبعيد شوند، اين ننگي است براي آن‌ها در دنيا و در آخرت عذابي سهمگين براي آن‌ها خواهد بود». (1)
پس چرا خليفه با كشتن او ريشه آن آشوب‌ها را برنكند ؟ آيا خشونت و شدّت عمل و مجازاتش را منحصركرده بود به بهترين و پاك‌ترين شخصيّت‌هاي امّت محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و بر اين اسـاس بود كه آن همه سختگيري و پرخاشگـري و تعدّي راكه‌به شرح آورديم (2) در حقّشان روا داشت ؟
فرض كنيم كه عبداللّه‌بن سبا بوده كه مردم شهرستان‌هاي مختلف را به مخالفت و مبارزه با عثمان برانگيخته است، آيا او آن خبرها و شايعات را بدون اين كه با رويه و كارهاي عثمان و عمالش مطابقت و رابطه داشته باشد ساخته و جعل كرده است؟ و بر اثر آن ملّت و برجسته‌ترين چهره‌هاي مهاجر و انصار عليه وضع و حالتي كه وجود نداشته برخاسته و ضدّيت نموده‌اند ؟ يا نه ، آن‌چه او مي‌گفته و شايع مي‌كرد درست همان جرائم و گناهان و خلاف‌كاري‌ها بوده كه عثمان و استانداران و عمالش مرتكب شده‌اند و بر اثر آن ملت براي زدودن آن وضع و رويه ناروا قيام كرده و قيامش
1- (33 / مائده) .
2- در جلدهاي 18 و 8 ترجمه الغدير .
قرآن ناطق (329)
جنبشي ديني بوده به انگيزه وظيفه‌اي كه هر مسلمان براي تطبيق جامعه و رويه اداره و نظام حكومت با مبادي و مقررات اسلام دارد و به همين سبب همه مسلمانان به آن نهضت پيوسته‌اند ، گرچه آن يهودي‌زاده براي منظورهاي خاصّي خود را در جريان نهضت جا زده باشد ؟ و مي‌دانيم بسا نهضت اصولي و پاك بوده كه اين‌گونه عناصر ناباب خود را به درونش جا زده‌اند و اين پديده طبيعي هيچ از قدر و اهميت و پيراستگي آن نهضت نكاسته است .
باز اگر آن‌چه عبداللّه‌بن سبا به ايشان گفته و تلقين كرده نسبت‌هاي ناروا و دروغين بوده است چرا ، وقتي هيئت‌هاي اعزامي مردم شهرستان‌ها به مدينه آمدند ، مردم مدينه و مهاجران و انصار كه شاهد گفتار و كار و رويه عثمان بودند به آن‌ها نگفتند اين مرد از آن اتهامات مبرا است و شايعاتي كه در اطرافش پراكنده‌اند بي‌اساس است ؟ وانگهي چرا با آنان همدست و همداستان گشتند و بالاتر از اين‌ها در نهضت ضدّ حاكم پيشتاز و مقتدا شدند و چرا پيش از آمدن آن‌ها و قبل از اين كه آنان به مخالفت برخيزند مخالفت و معارضه داشتند ؟
ما در اين مطلب با دكتر طه حسين همراهيم كه مي‌گويد : « به گمان قوي اين عبداللّه‌بن سبا، اگر همه رواياتي كه درباره او هست به لحاظ سند صحيح و درست باشد سخن‌هايي را كه گفته و تبليغاتي را كه كرده آن‌گاه بوده است كه آشوب درگير گشته و اختلاف داخلي شدت گرفته است . بنابراين او فتنه برنيانگيخته بلكه از آن بهره‌برداري كرده است . همچنين ظن قوي مي‌رود كه دشمنان شيعه در دوره حكومت امويان و عباسيان در امر اين عبداللّه بن سبا مبالغه كرده‌اند تا از طرفي در بدعت‌ها و خلاف‌كاري‌هايي كه به عثمان و استاندارانش نسبت داده شده ترديد نمايند و از طرف ديگر بر علي عليه‌السلام و شيعه‌اش جنايت روا دارند ، به همين جهت بعضي كارهاي شيعه را به گردن يهودي‌اي مي‌اندازند كه براي اين كه به مسلمانان لطمه بزند اظهار مسلماني كرده است . چه بسيار است جناياتي كه دشمنان شيعه بر شيعه روا داشته‌اند و چه بسيار است نسبت‌هاي جنايت‌آميزي كه شيعه در قضيه عثمان و در قضاياي ديگر به دشمنانش داده است .
(330) قرآن ناطق
بنابراين، بايد در برابر تمام اين روايات (كه درباره عبداللّه بن سبا ساخته شده) وضعي احتياط‌گرانه و خود پاينده و انديشمندانه بگيريم و مسلمانان را در صدر اسلام برتر و بزرگوارتر از اين بدانيم كه مردي بتواند دين و سياست و عقل و اراده‌شان را به بازي بگيرد كه از صنعاء آمده و پدرش يهودي و مادرش سياهپوست بوده باشد و خودش يهودي و به قصد اين كه مسلمانان را بفريبد و به آنان ضربه بزند و نه از روي خدا ترسي يا دلبستگي تظاهر به اسلام كرده است . سپس در فرصت‌هاي مناسبي كه در پي آن بوده مسلمانان را عليه خليفه‌شان تحريك كرده تا او را كشته‌اند و آنان را سپس يا پيش از آن متشتت كرده و به صورت احزاب و دسته‌هاي مختلف درآورده است .
اين‌ها اموري است كه با عقل جور درنمي‌آيد و نه در برابر نقد و سنجش استواري مي‌آرد و روانيست تاريخ را براساس آن‌ها بنياد نهاد . حقيقت مسلّم و آشكاري كه نمي‌توان در آن شكّ و ترديد نمود اين است كه شرايط حيات اسلامي در آن هنگام چنان بود كه سبب مي‌شد ميان مردم اختلاف‌نظر به وجود آيد و تمايلات و اغراض دگرگونه شود و مذاهب سياسي متبايني پديد آمد . مردمي كه به تعاليم قرآن و سنّت پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و روش صحابي او (ابوبكر و عمر) پايبند بودند مي‌ديدند كارهايي صورت مي‌گيرد كه منكر و ناروا و نو پيدا است و مي‌خواستند با آن‌ها مثل عمر با قاطعيت و شدّت مقابله شود تا روحيه و عقايد توده‌ها از آثار سوء آنان درامان ماند . جوانان تازه به دوران رسيده قريش و ديگر قبائل عرب با اين كارها و حوادث با روحيه ديگري برخورد مي‌كردند با روحيه‌اي جديد و آميخته به طمع و بلندپروازي و انحصارگري و آرزوهاي دور و دراز ، و تلاش و خواهشي‌كه حدّ و اندازه نمي‌شناخت . بدينسان در راه برآوردن مطامع و خواهش‌ها و رسيدن به هدف‌هاي خويش بناي رقابت و همچشمي و كشمكش را گذاشتند نه فقط برسر مناصب و مقامات حكومتي بلكه بر سر هر چيز . حوادث و جريانات جديد جوانان و پيران را به همان‌جا راند كه
قرآن ناطق (331)
رانده شدند . سرزمين‌هاي پهناوري كه به تصرف مسلمانان درآمده بود و عوائد سرشاري كه از اين سرزمين‌ها به صورت ماليات ارضي و غيرارضي به دست مي‌آمد لازم آورد كه در اداره اين سرزمين‌ها و استفاده از درآمدهاي سرشار و هنگفت آن رقابت و كشمكش درگيرد و در اين چه شگفتي هست ؟ يا در اين چه تعجّبي است كه كشورها و سرزمين‌هاي فتح ناشده را بنگرند و امكانات و فرصت و شرايط را مناسب لشكركشي و فتح ببينند و از پي فتح آن به رقابت و پيشدستي برخيزند ؟ يا چرا اگر در پي دنيا و دنيا دوستند در راه كسب افتخار و غنائم و عوائد برهم پيشدستي ننمايند و اگر در طلب آخرتند در همين راه از هم سبقت نجويند ؟ و آن‌گاه اگر در اداره اين كشورهاي پهناور و عوائد هنگفت و در سياست كشورداري باهم اختلاف پيدا كردند چه عجب؟! و در صورتي كه آن عده از جوانان قريش كه طمع‌كار و بلندپرواز بودند به راه‌هاي همواري تاختند كه به افتخار و شكوه و قدرت سياسي و ثروت مي‌رساند شگفت نخواهد بود و نه اين‌كه جوانان انصاري يا ساير قبائل عرب در اين راه به رقابت با ايشان پردازند يا اگر ديدند خليفه نمي‌گذارد در اين رقابت و مسابقه شركت جويند يا قريش را امكان مي‌دهد و مزيت مي‌نهد و مهم‌ترين مناصب سياسي و موقعيت‌هاي اقتصادي را به آنان منحصر مي‌گرداند و بازبهترين و مهمترين آن‌ها را از ميان قريش به بني‌اميه اختصاص مي‌دهد دل از كينه و خشم مالامال نسازند و برنخروشند .
آنچه مسلم است و بي‌شك اين است كه عثمان استانداري كوفه را پس از عزل سعدبن‌ابي‌وقاص به وليد و سعيد سپرده و حكومت بر بصره را بعد از عزل ابوموسي (اشعري) به عبداللّه‌بن‌عامر داده و سراسر شام را به حاكميّت معاويه درآورده و پس از آن كه شام به چندين ولايت تقسيم مي‌شد، كه هريك به شخصي سپرده بوده و قريش و ديگر قبائل در اداره آن‌ها شركت داشته‌اند دست معاويه را در اداره آن و دخـل و تصرفـات حاكمانه در آن بازگذاشته است و مصر را پس از عزل عمر و عاص به تصرف عبداللّه بن‌ابي سرح درآورده است ، ضمنا همه اين استانداران
(332) قرآن ناطق
با عثمان خويشاوند بوده‌اند ، يكي برادر ناتني او بوده و ديگري برادر شيريش و سومي دائي‌اش و آن ديگر با او درشاخه امية‌بن‌عبدشمس از شاخه‌هاي قبيله قريش ، هم‌نسب و هم‌پيوند بوده است .
همه اين‌ها اموري است كه كسي نمي‌تواند انكار نمايد يا ترديد كند . ضمنا هيچ اطلاعي در دست نيست حاكي از اين كه عبداللّه‌بن سبا عثمان را فريفته و واداشته باشد تا آن اشخاص را از مناصب استانداري و فرماندهي كشوري و لشكري بركنار نموده و اين‌ها را به جاي آن‌ها بدان مقامات بگمارد . باز مسلم است كه مردم در همه اعصار و قرون بر پادشاهان و امپراطوران و امرا و فرماندهان اين را عيب مي‌گرفته‌اند كه مقامات حكومتي را به انحصار خويشاوندان درآورند و در واگذاري مشاغل دولتي ميان افراد تبعيض قائل شوند و مسلمانان نخستين ملّتي نبوده‌اند كه اين انحصار و تبعيض را بر حاكمش عيب گرفته و او را به اين خاطر به باد حمله و انتقاد و نكوهش گرفته است . ايشان اموري را ناپسند شمرده و اموري را پسنديده و مطلوب دانسته‌اند كه ملت‌ها همگي در قرون پيشين و در طول تاريخ ناپسند يا پسنديده شمرده‌اند .(1)
به علاوه اين كه در روايت تاريخي مجعول و دروغين آمده كه عمار ياسر از طرف عثمان به مصر فرستاده شد و ديگران به ساير استان‌ها از مطالبي است كه قابل پذيرفتن نيست و به هيچ‌وجه صحّت ندارد و در هيچ روايت تاريخي ديگر نيامده است . تنها همين روايت حاكي از آن است ، همين روايت جعلي ساختگي دروغين كه راويانش يا زنديق و از دين بيرونند يا دروغگو و جاهل و نادان . از بررسي تمام رواياتي كه در قضيه عثمان وجود دارد روشن مي‌شود كه عمّار ياسر و محمدبن‌مسلمه در طول دوره حكومت عثمان از مدينه قدم بيرون نگذاشته‌اند و عمار از نخستين روز حكومت عثمان با او مخالف بوده و در صف اول انقلابيون و مخالفان
1- الفتنة الكبري 134 .
قرآن ناطق (333)
قرارداشته است و عثمان با وي چندان دشمني داشته كه يكبار پس از وفات ابوذر در تبعيدگاهش ربذه خواسته وي را به همان‌جا تبعيد كند ولي مهاجران و انصار مانع او گشته‌اند ، چنان‌كه نوشته شد و بارها مورد اهانت و شكنجه و كتك قرارگرفت و عثمان از ابتداي كار مي‌دانست كه عمّار مخالف حكومت و طرز كار و رويه او است ، با اين وصف چگونه ممكن است و معقول كه عمّار را طرف مشورت خود قراردهد و در مسأله خطير موج مخالفت عمومي از او نظر بخواهد و به او مأموريت بدهد گزارش اوضاع استان مصر و مخالفت و اعتراضات مردم آن سامان را برايش بياورد تا در آن جا چنان‌كه روايت جعلي مي‌گويد عبداللّه بن سبا او را جلب نمايد و با خود در مخالفت با عثمان همداستان سازد؟! اين مطلبي است كه از هيچ محقّق و تاريخ خوانده‌اي پنهان نيست ، چنان‌كه دكتر طه‌حسين بديهي بودن آن را گوشزد مي‌نمايد و مي‌گويد : « تقريبا يقين دارم كه عمار هرگز به مصر فرستاده نشده است و با اين دو جوانمرد (يعني محمدبن‌ابي‌بكر و محمدبن‌ابي حذيفه) در اقدام به تحريك مردم شركت ننموده است و اين داستاني است كه هواخواهان عثمان همانان كه در پي توجيه و تبرئه او هستند اختراع كرده‌اند تا رفتاري را كه عثمان با عمّار داشته توجيه نمايند » .(1)

روايتي مشروح

از ابو امامه باهلي روايت مي‌كنند كه مي‌گويد : « ما با عثمان بوديم آن هنگام كه وي در خانه‌اش به محاصره بود . گفت : به چه دليل مي‌خواهند مرا بكشند؟ در صورتي كه از پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيده‌ام كه مي‌فرمود : كشتن مسلمان جز در سه صورت روانيست : مردي كه پس از مسلمان شدن كافر شود يا پس از ازدواج زنا كند يا كسي را بناحق و بدون اين كه بخواهد به كيفر قتل برساند بكشد . به خدا قسم من از آن‌گاه كه خدايم هدايت فرموده ديني به جاي دينم برنگزيده‌ام و نه در جاهليت يا در
1- الفتنة الكبري 128 .
(334) قرآن ناطق
دوره اسلامي زندگيم زنا كرده‌ام و نه كسي را بناحق كشته‌ام . بنابراين مرا به چه مجوّزي مي‌خواهند بكشند ؟ چون تشنگي او به شدّت رسيد از فراز خانه رو به مردم كرد كه آيا علي درميان شما است ! گفتند : نه . پرسيد: سعد در ميان شما است ؟ گفتند : نه . پس از لحظه‌اي سكوت گفت : آيا مي‌شود يكي از شما به علي اطّلاع دهد كه به ما آب برساند ؟ خبر به علي رسيد . سه مشك پرآب برايش فرستاد و در جريان رساندن آن عدّه‌اي از بني‌هاشم و بني‌اميه زخم برداشتند . چون به علي خبر رسيد كه عثمان در محـاصـره قرارگرفته و مي‌خواهند او را بكشند برخاسته در حالي كه عمامه رسول خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بر سرنهاده شمشيرش را حمايل كرده بود از خانه بيرون آمد و پسرش حسن و عبداللّه عمر را جلو انداخته همراه عدّه‌اي از اصحاب و مهاجران و انصار ، رضي اللّه عنهم ، رهسپار خانه عثمان گشت و در حالي كه محصور بود نزد او رفت . علي ، كرم‌اللّه وجهه ، به عثمان گفت : سلام بر تو اي اميرالمؤمنين ! تو پيشواي توده‌اي و اينك اين حوادث و گرفتاري‌ها برايت پيش آمده است . من سه پيشنهاد برايت دارم بايد كه يكي را برگزيني . يكي اين كه از خانه بيرون آمده با آنان بجنگي و ما ترا همراهي خواهيم كرد و تو برحق خواهي بود و آنان بر باطل . ديگر اين كه درب ديگري جز دري كه آن را تحت‌نظر گرفته‌اند . بگشايي و سواره خود را به مكّه برساني زيرا اگر تو در مكّه باشي آن‌ها خون تو را در آن‌جا نخواهند ريخت . سوم اين كه خود را به شام برساني زيرا آن‌ها اهل شامند و معاويه همراه ايشان است . عثمان گفت : درباره رفتن به مكّه ، من از پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله شنيدم كه مي‌گفت : مردي از قريش در مكّه كافر (يا مدفون) خواهد شد كه نيمي از عذاب جهانيان دامنگير او خواهد بود . بنابراين نمي‌گذارم كه من آن مرد باشم . اما اين كه به شام بروم ، من از هجرتگاه و همجواري مزار پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دور نخواهم گشت. علي گفت : پس بگذار با آن‌ها بجنگيم و آن‌ها را دور تو پراكنده سازيم گفت : نمي‌خواهم اولين كسي باشم كه اجازه جنگيدن با امت محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را صادر كرده باشد .
در اين هنگام علي از آن‌جا بيرون آمد و در حالي كه رهسپار خانه خويش مي‌شد
قرآن ناطق (335)
به حسن و حسين دستور داد : با شمشير بر درخانه عثمان به پاسداري بايستيد و نگذاريد دست كسي به او برسد. زبير هم پسرش را فرستاد و طلحه پسرش را و عدّه‌اي از اصحاب محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرزندانشان را فرستادند تا مردم (محاصره كننده و انقلابي) را از دستيابي به عثمان بازدارند واز او بخواهند كه مروان را از خانه‌اش بيرون فرستاده تحويل دهد . محمد بن ابي‌بكر چون آن وضع را مشاهده كرد و ديد مردم عثمان را مورد تيراندازي قرارداده‌اند تا جائي كه حسن (بن‌علي) و ديگران بر در خانه‌اش خون‌آلود گشته‌اند و ترسيد بني‌هاشم به خاطر حسن (بن‌علي) به خشم آيند و برآشوبند و مردم را از اطراف خانه عثمان پراكنده سازند دست دو تن از مصريان را گرفته از خانه همسايه عثمان راه به خانه او برد ، زيرا همه مدافعان وي بر پشت‌بام اطاق‌ها بودند و هيچ‌كس در حياط همراه عثمان نبود جز همسرش . پس از ديوار نقبي زده محمدبن ابي‌بكر وارد اطاق عثمان شد و ديد قرآن مي‌خواند . ريش او را گرفت . عثمان به او گفت : به خدا اگر پدرت تو را به اين حال مي‌ديد سخت ناراحت مي‌شد. او هم ريشش را ول كرد . دونفر وارد اطاق شده او را كشتند و از راهي كه آمده بودند گريختند . آورده‌اند كه عمروبن حمق روي سينه عثمان نشسته و او را زده تا كشته است و عميربن‌ضابي با لگد بر شكمش كوفته و دو دنده‌اش را شكسته است و همسرش فرياد كشيده ولي صدايش در همهمه و غوغاي مردم در اطراف خانه محو گشته و ناشنيده مانده و آن‌گاه به بالاي خانه رفته و داد كشيده كه اميرالمؤمنين كشته شد . پس مردم وارد شده و او را كشته يافته و ديده‌اند خون بر قرآنش ريخته بر اين آيت كه خدا به دادخواهي تو به حسابشان خواهد رسيد و او شنواي دانا است . خبر به علي و طلحه و زبير و سعد (بن‌ابي وقاص) و كساني كه در مدينه بودند رسيد و در حالي‌كه هوششان از آن خبر پريده بود رهسپار گشتند تا به اطاق عثمان درآمده ديدند كشته شده است . پس از آن‌جا بيرون آمدند و علي به دو فرزندش گفت : چگونه در حالي كه بر درخانه‌اش پاس مي‌داديد اميرالمؤمنين كشته شد؟ و دست برده بر صورت حسن زد و بر سينه حسين و محمدبن‌طلحه و عبداللّه بن زبير را دشنام داد و
(336) قرآن ناطق
خشمناك به خانه برگشت و مردم شتابان به خانه‌اش آمدند كه با تو بيعت مي‌كنيم ، دست پيش آر كه چاره‌اي نيست جز اين كه اميري داشته باشيم . علي گفت : من شرم دارم با جماعتي كه عثمان را كشته‌اند بيعت كنم و از خداي تعالي شرم دارم كه پيش از دفن عثمان با من بيعت شود. در نتيجه‌از او كناره گرفتند ، بعد برگشته تقاضا كردند حاضر به بيعت شود و فقط از اختيارات مجاهدان بدر است و هركه مجاهدان بدر بپسندند خليفه خواهد بود . در اين هنگام همه بدريان بدون استثناء به خدمت علي آمده گفتند : جز تو هيچ‌كس را شايسته‌تر براي خلافت نمي‌بينيم . دست خود را پيش آر تا با تو بيعت كنيم و با او بيعت كردند . پس مروان و فرزندانش گريختند . علي آمده از همسر عثمان پرسيد چه كسي عثمان را كشت ؟ جواب داد : نمي‌دانم ، محمدبن‌ابي‌بكر وارد اطاقش شد و دو مرد ديگر كه نمي‌شناسمشان . آن‌گاه محمد (بن‌ابي‌بكر) را احضار كرده از او درباره توضيحات همسر عثمان پرسيد . گفت : او به خدا دروغ نگفته است و من به قصد كشتن عثمان وارد اطاقش شدم ، اما وقتي نام پدرم را به ميان آورد دست از او بداشته برخاستم در حالي‌كه به‌خداي تعالي توبه برده‌بودم ، به خدا قسم من نه او را كشتم و نه گرفتمش . همسر عثمان گفت : راست مي‌گويد ولي او آن دو مرد را وارد اطاق كرد » .(1)

تأملي تحقيقي در روايات مجعول و ساختگي

اين روايات دروغين و بي‌اساس را در برابر و بر ضدّ تاريخ درست و مورد اتفاقي ساخته‌اند كه با صدها روايت متين، مستحكم و پيوسته گشته است . اين‌ها با روايات تاريخي‌اي كه قبلاً ثبت كرديم تناقض دارد (2) با روايات متواتر و بي‌شماري كه متضمن آراء و نظريات اصحاب بزرگ و عاليقدر و نامدار پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله است و از
1- رجوع كنيد به : اخبارالدول ، قرماني ، در حاشيه تاريخ الكامل ابن‌اثير 1/210 ـ 213 .
2- ترجمه الغدير ، جلد 18 ، تقريبا صفحه 100 .
قرآن ناطق (337)
گفتگوها و برخوردهاشان با عثمان حكايت مي‌كند و در ميان ايشان باقيمانده شوراي شش نفره و تني چند از «عشره مبشره» ، آن ده نفري كه مي‌گويند مژده بهشت يافته‌اند و جمعي از مجاهدان بدر قرار دارند و شماره رواياتي كه حاوي آراء و اظهارنظر ايشان درباره عثمان است به 150 مي‌رسد .
اين روايات دروغين و ساختگي را بسياري از روايات تاريخي متين تكذيب و رد مي‌نمايد ، آن همه كه پيش‌تر به شرح آورديم و يكايك بازخوانديم . روايتي كه سخن و اظهارنظر مهاجران و انصار را در برمي‌دارد كه مي‌گويد ايشان قاتل عثمانند و قاتل عثمان هم ايشانند و نيز آن روايت كه از نامه اهالي مدينه به اصحاب ساكن مرزها داستان دارد و مي‌گويند كه عثمان دين محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را به تباهي كشانده بنابراين بشتابيد و بيائيد و دين محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را برقرار گردانيد و آن روايت كه نامه مردم مدينه به عثمان را بازمي‌خواند كه در آن وي را به توبه مي‌خوانند و با قيد سوگند به او اخطار مي‌نمايند كه دست از او نخواهند كشيد و اگر تعهّداتي را كه در برابر خدا نسبت به آنان دارد به انجام نرساند و او را خواهند كشت ، همچنين روايات ديگري كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌كنيم :
نامه مهاجران به مصر كه بيائيد و خلافت پيامبر خدا را پيش از اين كه از صاحبانش بربايند به سامان آوريد، به جاي كتاب خدا (قرآن) چيز ديگري برگزيده‌اند (به عنـوان دستـورالعمـل حكومـت و اداره) و سنـت پيامبـرش را تغييـر داده‌انــد ...
روايت حاكي از نخستين محاصره خانه عثمان .
نامه مصريان به عثمان دائر بر اين اخطار كه تا وقتي توبه صريحي ننمائي يا گمراهـي آشكـاري از تو سـر بزند شمشيرمان را از دوشمان فرو نخواهيم گذاشت ... .
روايــت حاكــي از تعهّــد عثمــان در ســال 35 هجــري دائــر بر ايــن كــه طبـــق قرآن و سنت عمل كند .
روايـت حاكــي از توبه‌هــاي پياپــي عثمـــان .
روايتـي كـه جريـان دوّميـن محاصــره خانــه عثمــان را داستـــان مي‌كنـــــد .
(338) قرآن ناطق
نامه عثمـان بــه معاويـه بــه اين مضمـون كه مـردم مدينـه كافـر گشته‌انـد و سـر از فرمانــش پيچيــده‌انـــد ... .
نامه عثمان به اهالي شام عموما به اين مضمون كه من در ميان مردمي هستم كه در ميانشان دير پائيده‌ام و براي كشتنم شتاب مي‌ورزند و مرا مخيّر كرده‌اند بين اين‌كه مرا بر ستوري بنشانند (و تبعيد كنند) يا خلعت (خلافت) را كه خدا بر تنم آراسته از پيكر خويش فرو اندازم ... .
نامــه‌اش به اهالــي بصـــــره .
نامه‌اش به‌مردم استان‌ها و شهرستان‌هاكه آن‌هارا دعوت‌مي‌كندبه‌جهادعليه مردم مدينه و پيوستن به او براي كمكش .
نامه‌اش به اهالي مكّه و حاجيان كه آن‌ها را قسم مي‌دهد به محض شنيدن و ديدن نامــه‌اش به كمــكش بشتابنــد ... .
روايتي حاوي جريانات و نبردي كه روز تسخير خانه‌اش رخ داده و روايتي كه از كشتگــان آن روز حكايـــــت دارد .
رواياتي كه از كشته‌شدن عثمان داستان مي‌كند و از كفن و دفنش در «حُشّ كوكب» در دير «سَلْع» كه گورستان يهوديان بوده است .
حقائق مسلمي درباره حالات و شخصيت كساني به دست ما هست كه در روايات مجعول ادّعا مي‌شود فرزندانشان را براي دفاع از عثمان به در خانه‌اش فرستاده و به پاسداري گماشته‌اند . اين حقايق كه تواتر و صحت روايات متعدد تاريخي به ثبوت رسانيده مفاد روايات ساختگي را به باد مي‌دهد و غرض‌ورزي هواخواهان عثمان را برملا مي‌سازد ، ثابت مي‌نمايد كه آن اشخاص نه فقط فرزندانشان را براي پاسداري وي نفرستاده‌اند بلكه همواره در صف مخالف وي قرار داشته و يك دم از مجاهدت در راه تصحيح رويه ناپسندش و بازآوردن اسلوب حكومت و اداره بر موازين قرآن ، سنّت نياسوده‌اند تا كشته شده است و باز هم دست از دشمني نكشيده‌اند تا به بدترين وضع به خاك سپرده شده . در آن روايات دروغين گفته مي‌شود كه
قرآن ناطق (339)
اميرالمؤمنين علي‌بن‌ابيطالب آمده آمادگي خويش را براي جنگ دفاعي به عثمان اعلام داشت و از اين‌گونه مطالب ...
در حالي‌كه تاريخ ثابت مي‌كند كه در روز كشته شدن عثمان در مدينه حضور نداشته تا چه رسد به اين كه اندك زماني پيش از كشته‌شدنش به ديدنش آمده يا اجازه دفاع از او خواسته باشد و پس از كشته شدن به خانه عثمان آمده يا بر او گريسته و بر صورت حسن و سينه حسين زده باشد و ديگر پاسداران خانه را دشنام گفته‌و درباره طرزكشته‌شدنش گفتگوكرده باشد. هيثمي‌در «مجمع الزوائد» به هنگام ردكردن يك حديث مي‌گويد : «ظاهرا اين روايت ضعيف است ، زيرا علي درموقع محاصره شده عثمان در مدينه نبوده و در كشته‌شدنش حضور نداشتــه است » .(1)
اين مسلم است كه عثمان از او خواسته به مزرعه‌اش «در يَنْبُع» برود تا به اين وسيله از تظاهرات پرشور خلق براي بيعت با وي كاسته باشد و اين تبعيد چندبار صورت گرفته و در يكبار به ابن‌عباس مي‌گويد : « به او (يعني علي عليه‌السلام ) بگو به مزرعه‌اش در يَنْبُع برود تا نه من از دست او غم بخورم و نه او به خاطرم اندوهگين شود ». ابن‌عباس پيغام را به علي عليه‌السلام مي‌دهد و او مي‌فرمايد : «ابن‌عباس ! مقصود عثمان اين است كه مرا شتر آبكشي سازد كه مي‌رود و مي‌آيد ، به من دستور داد كه برو بيرون ، بعد فرستاد كه بيا ، بعد حالا فرستاده كه برو بيرون» .
علي عليه‌السلام همان كسي است كه در پرتو روايات تاريخي نظريه‌اش را درباره عثمان ديديم . دوباره آن روايات و آن نظريه را به خاطر آوريد تا يقين كنيد كه هرگز با شنيدن خبر مرگ عثمان سرگشته و غمناك نگشته و نه هوش از سرش پريده است و اين تهمت را هيچ‌كس به او نمي‌زند مگر كسي كه غرور گناه عقل ورايش را تباه گردانيده و شيطان به اختلال مشاعر مبتلايش كرده باشد يا در دلش تار هواخواني خانواده اموي تنيده و بر خردش پرده هوسناكي و خيره‌راني كشيده باشد تا نداند كه چه مي‌انديشد و چه مي‌گويد .
1- ترجمه الغدير 7/230 .
(340) قرآن ناطق
اما طلحه ، كه آن روايات دروغين چنان علاقه و دفاعي از عثمان به وي نسبت مي‌دهد ، هرچه مي‌خواهيد از دشمني و مبارزه وي با عثمان بگوئيد ، زيرا وي چنان‌كه روايت صحيح ثابت مي‌نمايد با عثمان از همه خلق تندتر و سخت‌گيرتر بوده است و در دوره هر دو محاصره و در جنگ بر در خانه عثمان و در جريان تشييع و كفن و دفنش اقدامات خصمانه سهمگين كرده است ، كه همه را به شرح آورديم . هرگاه در خصوص موضع خصمانه وي در برابر عثمان كمترين ترديدي باشد بايد قضاوت مولاي متقيان را در حق وي به ياد آورد كه مي‌فرمايد : « به خدا فقط به اين خاطر شتابان به خون‌خواهي عثمان برخاسته كه مي‌ترسد او را به خون‌خواهي عثمان تحت تعقيب قرار دهند چون در معرض اتّهام قتل وي قرارداشته و از مردم هيچ‌كس به اندازه او در پي قتل عثمان نبوده است. به همين جهت خواسته ديگران را به غلط اندازد تا حقيقت امر را بپوشاند و ديگران را دچار شك و ترديد نمايـد . » و مي‌فرمايـد : « خدا طلحه را به زوال آورد كه عثمان آن‌قدر پول به او بخشيد و او چنان كرد با وي » .
درباره طلحه از خود عثمان بايد پرسيد تا آن سخن‌ها را درباره وي كه نوشتيم بگويم و موضع او را در برابر خويش مشخص سازد و از مروان بن‌حكم بايد پرسيد كه چرا او را كشته است ؟ و معني اين سخن كه هنگام كشتن طلحه به ابان پسر عثمان گفت چيست كه من به جاي تو يكي از قاتلان پدرت را كشتم و به كيفر رساندم ؟ و درباره‌اش از سعدبن‌ابي‌وقاص و محمد بن‌طلحه و ديگران ، كه سخن و نظرشان را به استناد روايات تاريخي آورديم ، بايد پرسيد .
درباره زبير اگر از مولا اميرالمؤمنين بپرسيم به بهترين معرف دست يافته‌ايم ، از او پرسد : « تو كه عثمان را كشته‌اي مرا به خون‌خواهي او مؤاخذه مي‌كني ؟ خدا امروز بر هر يك از ما دونفر كه نسبت به عثمان سختگيرتر بوده‌ايم حادثه ناگواري پيش آورد . » و در حقّ او و طلحه مي‌فرمايد : « آن‌ها حقّي را مطالبه مي‌كنند كه خود پايمال كرده‌اند و به انتقام خوني كمر بسته‌اند كه خود بر زمين ريخته‌اند . بنابراين اگر من
قرآن ناطق (341)
در ريختن آن خون با آن‌ها شركت داشته‌ام آن‌ها نيز سهمي از كيفر مي‌برند و در صورتي‌كه بدون شركت من ريخته‌اند حقّ كيفر ديدن به عهده خود ايشان نه ديگري است ... » سخن ابن‌عباس را نيز شنيديم كه مي‌گفت : « طلحه و زبير دونفري هستند كه كار را بر او سخت گرفته و به آن سرنوشت دچارش ساختند . » و سخن عمّار ياسر را در گذاشتند و آخرين كساني كه دستور (حمله و قتل او را) صادر كردند .» و سخن سعيدبن عاص را به مروان كه « اين‌ها كه همراه تو هستند قاتل عثمانند ، اين‌دو مرد : طلحه و زبير ، عثمان را كشتند و قصد داشتند خود به حكومت برسند ، اما چون شكست خورده و به مقصود نرسيدند با خود انديشيدند كه خون‌را با خون مي‌شوييم و گناه را با گناه مي‌زدائيم .
اما سعدبن ابي وقاص همان كسي است كه ديديم مي‌گويد : « ما دست از ياري عثمان بازداشتيم در حالي‌كه اگر مي‌خواستيم او را از آن سرنوشت نجات داده‌بوديم ، ولي عثمان (رويه اسلامي حكومت و اداره را) تغيير داده و دگرگون گشت و كار خوب كرد و كار بد . بنابراين اگر ما درست عمل كرديم كه خوب كرديم و در صورتي كه بد كرده‌ايم از خدا آمرزش مي‌طلبيم » .
ساير اصحاب را كه جاعلان اين روايات تاريخي ادعا كرده‌اند فرزندانشان را به ياري عثمان فرستاده‌اند بايد به اصحاب و شخصيت‌هاي فوق‌الذكر افزود ، كه اجماع و اتفاق نظرشان را در مخالفت و مبارزه با عثمان بيان كرديم و گفتيم جز سه تن از آن‌ها در مخالفت با وي همداستان بوده‌اند . با اين وصف آيا معقول است كه خود تا اين انـدازه با عثمـان دشمني داشته باشند و در عين حال فرزندان خود را براي جنگ و دفــاع از او بفرستنــد ؟! ايــن بـــه راستــي دروغ و ساختگــي و بهتــان اســـت !
وانگهي آيا معقول و باوركردني است كه اين جماعت آمادگي خود را براي دفاع او اعلان بدارند و اصرار هم بورزند و براي جنگ و در پاسداري جانش حضور يابند ولي دونفر آن‌ها را غافلگير كرده او را بكشند و بگريزند و هيچ‌كس هم متوجه آن‌ها نشود
(342) قرآن ناطق
تا «نائله» (1)به آن‌ها اطلاع دهد و بگويد آن‌ها را نمي‌شناسم در حالي كه در كنار مقتول بوده و آن‌ها را ديده باشد و با خود او تندي نموده و سخن گفته باشند ؟!
جعل كننده اين روايت آيا نفهميده كه به هنگام جعل و ساختن دروغ دچار چه تناقضي گشته و دو نقيض را جمع‌آورده است آن گاه كه خواسته شماره مخالفان عثمان را تقليل دهد و به همين منظور اصحاب و فرزندانشان را از جمع آنان حذف كرده است و دگربار چون خواسته مولاي متقيان را مخالف كشتن عثمان و كشندگانش جلوه دهد از قول آن حضرت به انبوه مهاجران و انصار و سيل خلقي كه براي بيعتش مشتاقانه سرازير گشته‌اند چنين ساخته كه فرمود : « به خدا من شرم دارم با جماعتي كه عثمان را كشته‌اند بيعت كنم ... » و اين مي‌رساند كه بيعت‌كنندگان همان قاتلان عثمان بوده‌اند و كساني كه به نحوي در كشته شدنش دست و سهم داشته‌اند و ايشان كسي جز مهاجران و انصار و اصحاب پيشاهنگ پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نبوده است و همان‌ها كه در صفيّن وقتي معاويه بيش از ده‌هزار نفر پيش آورده فرياد كشيدند كه قاتل عثمان ما هستيم و پيشاپيش آنان عمّار ياسر بود و مالك اشتر و محمدبن‌ابي‌بكر و مجاهدان بدر . آيا حرفي كه براي امام ساخته نسخه ديگري از آن دو مرد مجهولي نيست كه مي‌گويد گريخته‌اند و هيچ‌كس آن‌ها را نشناخته است ؟! يا آن دو نفر جزء جماعت كثيري از مردم بوده‌اند كه با اصحاب پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله اختلاف نظر و عقيده داشته‌اند ؟! يا مگر جز بيمارگونه كسي جرأت زدن چنين حرفي را دارد ؟!
كسي كه چنين دروغي جعل كرده آيا هيچ فكر كرده كه اگر دروغش را باور كردند چگونه مي‌تواند كارهاي اصحاب راسترو و عادلي را كه با جان و فرزندانشان از عثمان دفاع نموده و با مخالفانش ستيز كرده‌اند توجيه نمايد ، مثلاً اين كارشان كه جنازه عثمان ، خليفه‌اي را كه مدافعش بودند ! ، را در حالي‌كه در مزبله افتاده بود سه روز به حال خود رها ساختند و گذاشتند تا نعش او را به «حُشّ كوكب» بيندازند به
1- نام زني است .
قرآن ناطق (343)
دير «سَلْع» گورستان يهوديان و جنازه‌اش را سنگ‌باران كنند و با خواري و خفت تشييع شود و دنده‌هايش را بشكنند و در جامه‌اش و بدون غسل و كفن به خاك بسپارند و در تشييعش جز چهارنفر شركت ننمايند و نتوانند بر آن نماز ميت بخوانند ؟! آيا چنين رفتاري با زنده و مرده عثمان در نظر اصحاب عادل و راسترو روا بوده است؟! درنظر اصحابي كه به زعم جعل كننده روايت عثمان را خليفه مسلمين مي‌دانسته‌اند و كشنده‌اش را ستمكار و متجاوز ؟! و اگر چنين نظري به او داشتند چرا سكوت كرده و لب از لب نجنبانده‌اند و احكام اسلام را در حقّ وي اجرا نكرده‌اند ؟! يا چنين گناهاني را مرتكب گشته و در ارتكابش تعمّد و گستاخي نموده‌اند ؟! چگونه كسي جرأت مي‌كند چنين نسبتي به آن‌ها بدهد ؟ حقيقت اين است كه جعل كننده اين روايت براي تبرئه عثمان تاريخ را تحريف كرده و هيچ نينديشيده كه در اين توطئه بر ضدّ واقعيّت دچار چه گمراهي‌ها و گمراه‌گري‌ها مي‌شود و بسياري از احكام اسلامي را نديده مي‌گيرد و مقدّسات را نبوده مي‌انگارد و ساحت پاك بسياري از اصحاب پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را به بهتان مي‌آلايد و هيچ حرمت و كرامت و ارزشي را پاس نمي‌دارد .
از دروغ‌هاي شاخداري كه در اين روايت ساختگي به چشم مي‌خورد قراردادن سعدبن‌ابي‌وقاص در رديـف نخستيـن كسـانـي است كه براي بيعت با علي عليه‌السلام دست پيش آورده‌اند . در حالي كه ثابت است كه او از كساني است كه تا آخرين لحظه حيات حاضر به بيعت با امام نشده و اين را همه مي‌دانند و راويان تاريخ و مورخان را در صحت اين مطلب هيچ‌گونه اختلافي نيست . بعضي جاعلان و تحريف‌گران حتّي براي خودداري او از بيعت توجيهي جعل كرده‌اند . (1)
از خنده‌آورترين مطالب جعلي و دروغين مطلبي است كه بلاذري آورده است از قول ابن‌سيرين كه «عثمان در حالي كشته شد كه در خانه‌اش هفتصد نفر بودند از
1- رجوع كنيد به : مستدرك حاكم 3/116 .
(344) قرآن ناطق
جمله حسن (بن علي) و عبداللّه بن زبير و اگر به آن‌ها اجازه داده بود همه (مخالفان محاصره‌گر) را از منطقه مدينه بيرون مي‌راندند » . (1)
از حسن بصري هم نقل شده كه گفت : « انصار نزد عثمان آمده گفتند : اي اميرالمؤمنين ! بگذار خدا را دوبـار يـاري و نصـرت داده بـاشيـم يك بار كه پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را ياري كرديم و اين بار كه تو را. گفت : من احتياجي به ياري شما ندارم ، برگرديد ! » حسن بصري مي‌افزايد : « به خدا اگر تصميم مي‌گرفتند از او دفاع كنند با عباي خود قادر بودند از او دفاع و حمايت كنند! » .(2)
به چه عذر معقول يا مشروعي چنين كرده‌اند ؟! به كدامين عذر و مجوّز عقلي و شرعي گذاشته‌اند خليفه مسلمانان در خانه‌اش به قتل برسد ؟! چگونه هفتصد صحابي عادل و راسترو نشسته و تماشا كرده‌اند و اجازه داده‌اند او را بكشند يا محمدبن‌ابي‌بكر ريشش را بگيرد و بالا بكشد به طوري كه صداي به هم خوردن دندان‌هايش شنيده شود و از توي اطاق او را به دم دربكشد و عميربن ضابي دنده‌هايش را بشكند و پيشانيش را پيكان كنانة بن بشر شكافد و سرش را مردي تجيبي با گرز بكوبد ، وغافقي با پاره‌آهني بر دهانش بزند و ضربه‌هاي پياپي بر او وارد سازند تا به دم مرگ برسد و بخواهند سرش را ببرند تا دو همسرش خود را به روي او بيندازند ؟! همه اين كارها جلو چشم صدها صحابي عادل و راستروي صورت بگيرد كه طرفدار و دوستدار وي بوده‌اند و دست روي دست گذاشته و منتظر اجازه‌اش نشسته‌اند تا امروز وگرنه و هرگاه اجازه داده بود آن‌ها را از منطقه مدينه بيرون مي‌كردند و اگر مي‌خواستند با گوشه قباي خود جانش را در برابر مهاجمان حفظ مي‌نمودند . اين مطلب مسخره كجا با اسلام و قرآن و سنّت و عقل و عاطفه و منطـــق و اجماع و تاريخ درست جــور مي‌آيد ؟!
1- انساب‌الاشراف 5/93 .
2- ازالة الخفاء 2/242 .
قرآن ناطق (345)

نگاهي به روايات جعلي مربوط به مناقب خلفاء ثلاثه

اكنون چند روايتي مي‌آوريم از آن‌ها كه در فضيلت و تجليل حكّام سه‌گانه پرداخته‌اند :
1ـ امام فقيه حديث‌دان «مورد اعتماد»(1) ابوالحسين محمدبن‌احمد مَلْطي شافعي ، متوفاي 377 هجري اين روايت را ثبت كرده است : « محمدبن عكاشه ، خدابيامرز، مي‌گويد معاوية بن حمّاد كرماني از قول زُهَري به من گفته بود : هركه شب جمعه غسل كرده و دو ركعت نماز بگزارد و در نمازش سوره (قل هواللّه احد) را هزار بار بخواند پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را در خواب خواهد ديد . محمدبن عكاشه مي‌افزايد : من هرشب جمعه چنين كردم و دو ركعت نماز مي‌خواندم و در آن هزار بار (قل هواللّه احد) مگر پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله را در خواب ببينم و اين اصول را بر وي عرضه نمايم . تا شب جمعه‌اي سرد فراآمد ، غسل‌كرده دو ركعت نماز بگزاشتم و سپس به‌بستررفتم ، محتلم گشتم ، ناچار برخاسته غسل كرده و دو ركعت نماز بگزاشتم و نزديك سپيده دم از آن فارغ شدم ، به ديوار تكيه دادم و روي به قبله داشتم . در اين هنگام پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرارسيد در حالي‌كه چهره‌اش چون ماه شب چهارده مي‌درخشيد و گردنش چون تنگ سيمين كه دو دسته زرين بر آن باشد و برتنش دو بُرد از نوع يمني كه يكي را پيراهن‌وار پوشيده بود و ديگري را بر اندام آويخته . در اين‌حال آمده در برابرم قراريافت . خواستم خوشامد بگويم پيشدستي كرده سلام و خوشامد گفت . دوست داشتم دندان پيشين شكسته‌ه‌اش را ببينم ، لبخندي‌زد و به دندانش‌نگريستم و گفتم : اي پيامبر خدا ! فقيهان و دانشمندان با من رفت و آمد دارند و من تعدادي اصول از سنت دارم كه مي‌خواهم بر تو عرضه بدارم . فرمود : عرضه بدار .
گفتم : رضا به قضاي الهي . تسليم بودن به امر خدا . صبر كردن بر حكم خدا دست آويختن به آن‌چه خدا فرمان داده است . برحذر داشتن از آن‌چه خدا از آن برحذر داشته
1- او را چنين ناميده‌اند و صحت گزارشش را از روايتي كه ثبت كرده خواهيد شناخت !
(346) قرآن ناطق
است . پاك ساختن به وسيله كار براي خدا . ايمان به اين كه مقدرات الهي چه خير باشد و چه شرّ از جانب خدا است . در مسائل ديني ترك ريا و جدال و دشمني كردن . مسح كشيدن برپاپوش . جهاد عليه اهل قبله (مسلمانان). نماز بر مسلمان مرده مستحب است . ايمان كم و زياد شدني است . اعتقاد داشتن و عمل كردن . قرآن كلام خدا است . شكيبايي و مقاومت زير پرچم قدرت حاكمه در مواردي كه بر طريق دين است يا از آن منحرف . قيام مسلحانه عليه حاكم گرچه از رويه اسلامي منحرف گشته باشد روا نيست . موحّداني كه نه به بهشت درمي‌آيند و نه به دوزخ . هيچ موحدي را گرچه گناهان بزرگ مرتكب گشته باشد نمي‌توان كافر شمرد . دست از اصحاب محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بازداشتن ، چون رسيدم بناي گريستن را گذاشت تا بانگ گريه‌اش برخاست ، برترين فرد مردم پس از پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ابوبكر است بعد عمر بعد عثمان و سپس علي ، محمد بن عُكاشَه مي‌گويد : وقتي نام علي را مي‌بردم در دل مي‌گفتم : پسرعمو و داماد او است . پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله لبخندي زد پنداشتي مي‌داند كه در دل چه مي‌انديشم . سه شب پياپي اين اصول را بر حضرتش عرضه مي‌داشتم و هر وقت به اين‌جا مي‌رسيدم كه عثمان سپس علي ، به من مي‌فرمود : بعد عثمان سپس علي . بعد عثمان سپس علي ... و اين را سه بار تكرار مي‌كرد و چون اين احاديث اصولي را بر وي عرضه مي‌داشتم ديدگانش پر از اشگ مي‌شد . از آن خواب حلاوتي در دل و دهانم احساس كردم كه هشت روز هيچ نخوردم و نياشاميدم چندان كه ياراي نماز واجب در من نماند ، پس غذايــي خوردم و آن حــلاوت و لذت برفــت و خدا مـرا گواه است و او هم گواه بس » .
آن‌گاه‌مي‌نويسد: اميرالمؤمنين متوكّل ـ خدابيامرزـ به احمدبن‌حنبل‌رضي‌اللّه‌عنه ، گفت : احمد ! من مي‌خواهم تو را بين خود و خدا حجت گردانم ، بنابراين مرا از سنت و جماعت و آن‌چه از اصحابت از تابعان از قول اصحاب پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله نوشته‌اي مطلع و آگاه ساز : احمد بن حنبل اين روايت را براي وي برخواند .(1)
1- « التنبيه و الرد علي اهل الاهواء و البدع » محمدبن احمد ملطي ، 23 .
قرآن ناطق (347)
اميني گويد : خواننده گرامي نيازي ندارد به توضيح ما و بحث درباره اين افسانه و مطالب خنده‌آور و مايه تأسف آن ! چنان‌كه احمدبن‌حنبل را برتر از اين مي‌دانيم كه چنين روايت پوچ و افسانه‌اي را بين خود و خدا حجّت گرداند و آن را به خليفه وقتش تلقين نمايد ، همچنين بالاتر از اين كه حرف محمدبن عُكاشَه و روايتش را تصديق نمايد ، روايت كسي را كه ابن‌عساكر پس از ذكر اين خواب درباره‌اش مي‌گويد : «سعيدبن عمروبَرْدَعِيّ مي‌گويد: به ابوزُرْعَة گفتم : محمدبن عُكاشَه كرماني ؟ سري تكان داده گفت : او را ديده‌ام و از او حديث نوشته‌ام و دروغ‌ساز است . پرسيدم : خوابي را كه داستان مي‌كند از زبانش نوشته‌اي ؟ گفت : آري نوشته‌ام و ادّعا مي‌كرد كه به اين صورت براي «شبابه» نقل كرده كه: ايمان گفتار و كردار است و زياد و كم مي‌شود و براي «ابونعيم» به اين شكل : علي سپس عثمان و افزود كه وي (يعني محمدبن‌عُكاشَه) بسيار دروغگو است و رواياتش قابل نوشتن و ثبت نيست و مقصودش اين بود كه شبابه و ابونعيم آن روايت را نقل نمي‌كنند . پرسيدم : محمدبن‌عكاشه را كجا ديده‌اي ؟ گفت : با محمدبن‌رافع كه رفيقش بود اين‌جا آمد و براي وي مقامي قائل بودم . محمدبن رافع مرا ديد و مايل نبود درباره او چيزي بگويد و به من گفت : هرگاه سر صحبت را با او بازكني وضعش برايت روشن خواهد شد . گفتم : چه‌طور است كه دراين زمينه به من تفضلي كني و مرا روشن گرداني ... گفت: اولين حديثي كه برايم تقرير كرد دروغي بود كه به خدا بست و بر پيامبرش صلي‌الله‌عليه‌و‌آله و بر علي و برابن عباس ... » (1).
حاكم نيشابوري او را در شمار راويان «ضعيف» آورده است و مي‌گويد : جمعي از اين راويان به جعل روايت پرداخته و به گمان خويش به اين وسيله مردم را به كارهاي خوب و فضايل خوانده‌اند ، مثل ابوعصمه و محمدبن‌عُكاشَه كرماني . آن‌گاه از قول سهل‌بن سري حافظ مي‌گويد : احمد جويباري و محمدبن‌تميم و محمدبن عُكاشَه
1- لسان‌الميزان 5/287 .
(348) قرآن ناطق
بيش از ده هزار حديث از زبان پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله جعل كرده‌اند . (1)
كسي كه وضعش چنين باشد و صفات و خصوصياتش چنان و آن روايتش ، به هيچ‌وجه شايسته نيست افسانه‌هايي را كه در زمينه اصول اعتقادي و تعاليم ديني مي‌بافد تصديق كنيم . تعجّب از فقيه مورد اعتماد و «ثقه»اي بايد كرد كه چنين حرف پوچ و مسخره و رسوائي را ثبت مي‌كند و سند قرار مي‌دهد . اين ناشي از عشق كوركورانه است و تعصّبي كه صاحبش را به گمراه‌گري و فريب توده‌هاي ساده دل خلق مي‌كشاند و «خدا مي‌داند كه آن‌ها دروغگويند» .
2ـ بَلاذُرِيّ در «انساب الاشراف» روايتي ثبت كرده است از خلف بزّاراز ابوشهاب حَنّاط (2) از خالد حَذّاء بصري از ابوقُلابَه بصري ازانس مي‌گويد : پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله فرمود: «مهربان‌ترينتان ابوبكر است و سخت‌گيرتري‌نتان در امور دين عمر ، تواناترينتان در قرائت قرآن أبي‌بن‌كعب ، راستگوترينتان از سر شرم عثمان ، حلال و حرام‌شناس‌ترينتان معاذبن‌جبل فريضه‌دان (ياگزار)تان زيدبن ثابت و هر امتي اميني دارد و اميــن اين امـت ابوعبيــده جـــــراح است » .
ايـن را ابن‌عساكـر در تاريخـش با حـذف سند ثبـت كـرده اسـت به ايـن عبـارت : «مهربان‌ترين‌فردامتم‌ابوبكراست‌وسخت‌گيرترينشان‌دردين‌خداعمر،راستگوترينشان از سر شرم عثمان ، فريضه دان (ياگزار)شان زيد ، تواناترينشان در قرائت قرآن ابي‌بن كعب...» (3)و در جاي ديگر از طريق ابوسعيد خدري ثبت كرده و مي‌افزايد : عقيلـي مي‌گويـد : سندهـاي اين روايات «غير محفوظ» است و متن آن‌ها معروف . (4)
1- لسان‌الميزان 5/286 و 289 ، براي مزيد اطلاع رجوع كنيد به جلد پنجم «غدير» بحث «يك سلسلــــه راوي دروغ‌ســـاز» .
2- عبـد ربـه بـن نافــع سكنانـي . «ثقـه»اي كـه «قـوي» نيسـت و در نقــل حديــث دچـار توهـم و اشتبـــــــاه مي‌شـــــــود.
3- تاريخ ابن عساكر 1/325 .
4- ترجمه الغدير ، 6/199 .
قرآن ناطق (349)
اميني گويد : افسانه شگفت‌انگيز و خنده‌آوري است كه خَلَف بزّار داستان كرده است كسي كه «ثقه» و امين و عابد و فاضل است و شراب‌خوار ! ابوجعفر نفيلي مي‌گويد : اگر آن آفت شراب‌خواري در وي نبود از راويان سنت و حديث شمرده مي‌شد. نام وي نزد احمد ، پيشواي حنبليان ، برده مي‌شود و مي‌گويند : او شراب مي‌خورد ! مي‌گويد : خبر اين به ما رسيده است ، لكن به خدا قسم او چه شراب بخورد و چه شراب نخورد به‌نظرما «ثقه» و امين و درستكاراست !
همين روايتش گواه صادقي است بر صحت اطلاعي كه به احمد حنبل درباره خلف بزار رسيده است و كساني كه آن روايت را از چنين موجودي گرفته و ثبت و نقل كرده‌اند دستخـوش مستي هواخواهـي و غــرض‌ورزي و جانــب‌گيــري بوده‌انــد .
خطيب بغدادي براي پاك نمودن دامن آلوده اين «ثقه» امين از پليدي ميگساري نقل قولي آورده است از محمد بن احمدبن رزق از محمد بن حسن بن زياد نقاش مي‌گويد : ادريس بن عبدالكريم حداد مي‌گفت : خلف بن هشام (بزار) با تأويل (آيات قرآن) شراب مي‌نوشيد . روزي خواهرزاده‌اش در حضورش سوره انفال را مي‌خواند . خواند تا رسيد به آيه « ... تا خدا پليد را از پاكيزه متمايز و جدا سازد ... » آن‌گاه رو به خلف كرده پرسيد : دائي جان ! اگر خدا پليدها را از پاكيزه‌ها متمايز و جدا سازد شراب در رديف كدام‌يك قرار خواهد گرفت ؟! خلف سر خويش پائين انداخت و مدتي سرافكنده ماند ، سپس جواب داد : در رديف پليدي‌ها ! خواهرزاده‌هايش پرسيد : آيا راضي مي‌شوي كه در شمار مرتكبان پليدي باشي ؟! گفت : عزيزم ! به خانه برو و هرچه رادر آن است بر خاك بريز و ترك ميگساري كرده گفت : آن‌گاه خدا روزه را پيش آورد و او روزگار به روزه‌داري گذرانيد تا بمرد !(1)
اگر خواب و توهم راست درمي‌آمد اين تبرئه هم درست مي‌نمود و كاش چنين مي‌بود. اگر تبرئه وي معقول مي‌بود و حقيقت مي‌داشت بهتر از عقيده و اظهار امام
1- تاريخ بغداد .
(350) قرآن ناطق
احمد حنبل بود كه گفته است : چه شراب بخورد و چه نخورد «ثقه» و امين و درستكار است ! زيرا اين عقيده و اظهاري است كه نه دليل و برهاني در اثبات آن هست و نه با شرع و عقل و منطق سازگاري است و خداوند مي‌فرمايد : اي كساني كه ايمان آورده‌ايد! هرگاه بدكاري برايتان خبـري آورد درباره‌اش بررسي و تحقيق كنيد ... (1)
لكن داستاني كه خطيب بغدادي براي تبرئه و پاك نمودن دامن خلف بزار نقل كرده قابل اعتبار نيست ، زيرا سند روايتش به علت وجود « محمد بن حسن نقاش » باطل و سست است و وي را طلحة بن محمد دروغگو خوانده است و دارقُطْني پوچ و ابوبكر او را متهم به «تدليس» نموده است و بَرَقانِيّ گفته : همه رواياتش زشت و ناشناخته اسـت و در حضورش از تفسير او ياد كرده‌اند گفته : در آن هيچ حديث صحيحي وجود ندارد .
اين‌ها همه را خطيب بغدادي خودش نوشته و دانسته است . بنابراين چه‌طور خلف بزار را مي‌توان تبرئه كرد ؟!
من از كسي كه اين روايت را جعل كرده سپاسگزارم كه نام مولاي ما اميرالمؤمنين علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام را در شما آن افراد كه نام برده نياورده است ، نام او را كه به لحاظ آن صفات بر همه آن‌ها برتري دارد و شخصيت والايش برتر از آن است كه در رديف آن‌ها ذكـر شـود يا كسـي در كنـارش نـام بـرده شـود چنان‌كه فضائلش چنـدان عظيـم و عالـي اســت كه در كنارش نمي‌ســـزد از فضيلت ديگري يــاد آيــد.
نمي‌خواهيم در اين جا به بررسي متن روايت و اوصافي كه براي آن عده ذكر شده بپردازيم ، زيرا نيازي به تحليل و بررسي و نقد نمي‌بينيم . بر اين كه ابوبكر مهربان‌ترين فرد امت است چند دليل قاطع معروف كفايت مي‌كند ، مثلاً اين كه «فُجائَه» را به دستورش آتش زده‌اند و از اجراي قانون كيفر اسلام در مورد خالدبن وليد ، كه جنايتي در حقّ قبيله بني‌حنيفه مرتكب گشته و جنايت ننگيني در حق مالك بن نُوَيْرَه
1- (6 / حجرات) .
قرآن ناطق (351)
و همسرش بي‌اعتنايي كرده است يا به اقامه دعواي صديقه طاهره فاطمه زهرا عليهاالسلام بي‌اعتنايي كرده و نه تنها حقّش را نپرداخته بلكه نخواسته او را با راه حلّي كه برايش وجود داشته راضي و خشنود گرداند .
آري ، اگر همه اين‌ها را نديده بگيريم باز راه حلي را در برابر ابوبكر گشاده مي‌بينيم كه اتخاذ نكرده است . آيا وي نمي‌توانست براي جلوگيري از انشعاب امت و اختلاف و گستاخي بدخواهان‌نسبت به‌خاندان‌نبوت ، «فدك» را ، گرچه ملك عموم و تحت اختيار دولت مي‌دانست، به‌اختيارفاطمه عليهاالسلام درآورد همان‌طوركه بعدها عمر به ميراث‌بران پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بازگرداندش يا چنان‌كه عثمان به تيول مروان درآورد يا معاويه به تيول مشترك سه نفر : مروان بن حكم ، عمروبن عثمان و يزيدبن معاويه و بالاخره دردوره‌اي حكام درهمين «فدك» و دراملاك دولتي تصرف‌مالكانه داشتند .(1)
درباره «مهرباني» و رحم دلي ابوبكر ، كه در آن روايت دروغين و جعلي برايش ادعا گشته ، از فاطمه بايد پرسيد كه «صديقه» و بسيار راستگو است آن روز كه گريان خارج شد و با همه قدرتش بانگ برآورد كه آه ، پدرم ! اي پيامبر خدا ! پس از تو چه‌ها كه نكشيديم از دست پسر خطاب و پسر ابي‌قحانه (2) از او بايد پرسيد آن روز كه با جمعي از زنان خانواده‌اش از خانه بيرون شد و به شيوه پدرش راه رفتن گرفت تا به مقر ابوبكر كه با جمعيتي از مهاجران و انصار و ديگران بود رسيد و در برابرش ايستاد و سپس شيوني سرداد كه آن جماعت را به ناگهان به گريه و فغان آورد و مجلس را به لرزه درانداخت . و از آن روز كه به ابوبكر گفت : به خدا بعد از هر نمازي كه مي‌گزارم تو را نفرين مي‌كنم !
« من فقط يك تن از مسلمانان هستم » يا به پسرش گفته : « پسرم ! پدرت يك تن از مسلمانان است و همان‌حقوق و تكاليفي‌را دارد كه ايشان دارند » چه خوش بود كه او
1- رجوع كنيـد به : جلد هفتـم ترجمـه الغديــر .
2- رجوع كنيد به جلد هفتم كتاب ترجمه الغدير .
(352) قرآن ناطق
را « يك تن از مسلمانان » مي‌شمردند و برايش همان حقوقي را قائل مي‌بودند كه هر فرد مسلمان دارد و درباره‌اش احكامي را جاري مي‌ساختند كه بر هر مسلمان و مؤمن جاري است . حتي به اين اندازه هم خوب بود كه نظر عثمان را درباره‌اش مي‌داشتند و مروان بن حكم را كسي كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله او را لعنت شده و پسر لعنت شده خوانده‌است، برتر از او نمي‌شمردند . بالاتر از اين‌ها ، كاش او را در طراز فرومايه‌ترين اعراب بيابان‌گرد و بي‌فرهنـگ ، يـا پست‌تريـن طبقـه اصحـاب ساقـط و كــم‌مايـــه مــي‌دانستنـــد ... كــاش ! ولــي دريــغ كــه چنيــن هــم نكرده‌انــد !
غير از علي عليه‌السلام كدام مسلمان والامقام يا عادي يا آن كه فروترين مقام را در جامعه دارد بر سر هيجده هزار منبر لعنت فرستاده و دشنام گفته‌اند و هيچ‌كس لب به دفاعش نگشوده است ؟!
غير از علي عليه‌السلام ، سرور دودمان پاك رسالت ، كدام مسلمان مقتدر و صاحب منصب يا بازاري و عادي بوده كه قانون بگزارد براي دشنامش در هر نماز جمعه و جماعتي كه در تمام شهرهاي عمده كشور اسلامي برگزار مي‌شود و تمام سخنراني‌ها و كنفرانس‌ها را با بدگوئيش ختم كنند و هركه را از اين دستور و قانون سرباز زند تبعيد و آواره سازند؟! جنيدبن عبدالرحمن بن عمرو مي‌گويد: از «حوران»(1) به دمشق آمدم تا حقوقم را بگيرم . نمازجمعه را خواندم و بعد از در مسجد خواستم بيرون آيم كه ديدم شيخي به نام ابوشيبة القاص (داستان‌گو) در آن‌جا براي مردم داستان تاريخي مي‌گويد . سخن از عذاب مي‌گفت بيمناك مي‌شديم و از سختي كيفر مي‌گفت گريان مي‌گشتيم . وقتي داستانش را به پايان برد گفت : مجلس خويش را با دشنام دادن به ابوتراب پايان دهيد . آن‌ها هم ابوتراب را دشنام گفتند . رو به كسي كه سمت راستم نشسته بود گردانده پرسيدم : ابوتراب كيست ؟ گفت : علي‌بن ابيطالب پسر عموي پيامبرخدا و دامادش و نخستين مردي كه اسلام آورد و پدر حسن و
1- منطقــــه‌اي در سوريــــه اســـت .
قرآن ناطق (353)
حسيـن ... ابن‌عساكـر پس از نوشتـن اين واقعـه مي‌گويـد : جنيد اين كار را تقبيح كرد و سيلـي‌اي بر صـورت آن مرد نواخت و او به هشام بن عبدالملـك شكايـت بـرد و وي جنيـد را بـه «سِنْد» تبعيـد كـرد و در آن‌جـا به حـال تبعيـد بـود تـا بمــرد . (1)
كدامين گرامي و محبوب پيامبر عزيزمان غير از اين گرامي‌ترين فداكار راه دين چنين مورد پرخاش و ناراحتي قرارگرفته و چندان بر او ناگواري و سختي باريده‌اند كه به تنگ آمده و از زندگي دلسرد گشته و در حالي كه شكيبايي ورزيده كه خاشاك در ديده نگهداشته و استخوان در گلو و نگريسته كه ميراثش ، اسلام‌گرامي و گرانقدرش ، به غارت و چپاول مي‌رود ؟!
كدام صحابي غير از علي عليه‌السلام بوده كه پنداشته‌اند كار حكومت بر امت محمد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله جز با دشنامش راست و برقرار نيايد ؟! به مروان بن حكم مي‌گويند: چراعلي عليه‌السلام را بر فراز منبر دشنام مي‌دهيد؟! صريحا مي‌گويد : درحقيقت ، كار ما جز به اين وسيله استوار نمي‌گردد ! (2)
كدام موحد خداشناس جز علي عليه‌السلام بوده كه در بيعت خليفه مسلمانان ، بيعتي كه پيمان با خدا و پيامبر او است ، بيزاري جستن از وي را جزو موّاد بيعت قراردهند و از شرايطش ؟! مي‌دانيم معاويه بيزاري جستن از علي عليه‌السلام را شرط بيعت با خويش قرار داده است . (3)
كدام‌انسان است كه بردن نامش براي كسي گران‌آيد و دشوارنمايد جز علي عليه‌السلام ؟! اين عايشه است كه دلش بار نمي‌دهد نام او را به خوبي ياد نمايد يا دل خويش از بد خواهيش بپيرايد .(4)معاويه يا عبدالملك بن مروان ، يا هر دو به ابن‌عباس دستور مي‌دهند اسم و لقب پسرش را كه علي نام داشته تغيير دهد (5) و علي بن جهم سلمي
1- تاريخ ابن‌عساكر 3/407 .
2- الصواعق المحرقة ، ابن حجر ، 33 .
3- البيان و التبيين ، جاحظ 3/85 .
4- جلـــــد 18 ترجمـــه الغديــــــر .
5- تاريخ طبري 8/230 ، حلية الاولياء 3/207 ، الكامل ، مبرد 2/157 ، عقدالفريد 3/286 .
(354) قرآن ناطق
پدرش را بد مي‌گفته كه چرا اسمش را علي گذاشته است. (1)
كدام مسلمان نيكوكار و راسترو غير از نخستين مسلمان علي عليه‌السلام بوده كه دشمنانش را ، كساني را كه به او دشنام داده و بد گفته و لعنت فرستاده و به خصومتش كمر بسته و خوار گذاشته و كشته باشند تبرئه نمايند و در تبرئه و توجيه كارشان بگويند آن‌ها مجتهد و صاحب تفسير و استنباط خاص خويش بوده‌انــد و به هميـن جهـت مستحق هيچ‌گونـه انزجـار و اهانـت و كيفري نيستند ؟!
كدام‌يك از فرزندان اسلام غير از زاده كعبه ، پسر فاطمه بوده است كه شيعه و پيروان و خاندان و دوستدارانش را در جامعه سزاوار دشنام بدانند و مستحق لعنت و قتل و اسارت و زدن و شكنجه و اهانت و حبس در سياهچال‌ها و زندان‌ها و با آنان بدترين رفتارهــا را بكننــد و دنيــا را با همـه فراخيـش بــر آنــان تنــگ گيرنــد ؟!
نهايت حقّ‌كشي و بي‌انصافي اين است كه «اِبْنِ‌حَجَر» از موجودي مثل حكم بن‌ابي‌العاص ، لعنت شده و تبعيدي پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله ، به استناد صحابي بودنش دفاع كند و اجازه ندهد كسي او را به خاطر زشت‌كاري و گناه و جرائمش بد بگويد و محكوم سازد . (2)گستاخي در پايمال كردن حقّ اين است كه «ابن حزم» از عبدالرحمن بن ملجم، قاتل اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام ، به استناد اين حرف پوچ دفاع كند كه او مجتهدي بوده كه در استنباط حكم به اشتباه رفته است و به همين جهت اهانت و دشنام به عبدالرحمن بن ملجم را جايز نداند .(3) حقّ‌كشي تبه‌كارانه دفاعي است كه قاضي حسين شافعي از عمران‌بن حَطّان ، مدح‌كننده ابن‌ملجم ، مي‌نمايد ، از كسي كه در ستايش قاتل اميرالمؤمنين علي‌بن‌ابيطالب عليه‌السلام چنين مي‌سرايد :
به به ! به ضربه‌اي كه مرد پرهيزگاري زد و هيچ مقصودي جز اين نداشت كه خشنودي خداي متعال را بدست آرد
چون گاه به يادش مي‌افتم مي‌بينم در ميزان خدا از همه موجودات روي زمين پرثواب‌تر است
1- لســــان الميــــــزان 4/210 .
2- رجوع‌كنيد به‌جلد هشتم كتاب ترجمه الغدير .
3- رجوع كنيـد به جلـد اول ترجمـه الغديـر .
قرآن ناطق (355)
قاضي حسين شافعي مي‌گويد: چون عمران بن حَطّان ، صحابي بوده لعنت كـردنش جـايز نيست (1) و نمـي‌دانـد ابن‌حَطّـان صحـابي نبـوده و مـدت‌هـا پس از پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله قيام تجاوزكارانه آن‌هارا پيشگويي و خودشان را لعنت فرستاده است .
حقّ‌كشي دردناك اين است كه دامن پليد معاويه را از آلايش رباخواري و مي‌گساري و جنايات و تبه‌كاري‌هايش و كشتن هزاران تن از مردان صالح و پـاكـدامـن امـت محمـد صلي‌الله‌عليه‌و‌آله بـا يـك حـرف و اين كه «مجتهدي خطاكار بوده است» مي‌خواهند پاك نمايند(2) و اين كه جرائم يزيد ، مجسمه مي‌گساري و تبه‌كاري ، را نديده انگاشته و براي جنايات كفرآميزش عذر و بهانه بتراشند و با اين حرف كه او «امامي دچار اشتباه بوده است» از تكفير و لعنتش جلوگيرند و او را مسلماني بشمارند كه هنوز كفرش به ثبوت نرسيده است ! (3)
و از اين‌گونه پشتيباني‌ها و مدافعات از آن قماش تبه‌كاران كافر مسلك و در همان‌حال نسبت به پيشواي عاليقدر مؤمنان و مولاي متقيان ، دوستدار خدا و دوستدار پيامبرش توده‌هايي از عوام و بدرأيان جسارت‌ها نموده‌اند و حتي خويشاوندان و دوستان و پيروانش را از توطئه و آزار و اهانت و كشتن و بستن مصون نداشته‌اند درحالي كه وي حدّاقل به مثابه يك مسلمان از حقوق معنوي و احتراماتي كه شايسته هر مسلمان است برخوردار بوده و بايستي پاسش را نگهداشته و از اهانت و آزارش پرهيز مي‌نمودند . كاش آن جماعت اين حرف منسوب به حضرتش را كه « من فقط يك تن از مسلمانانم »، گرچه ساختگي و جعلي است ، از «بخاري» و «خطيب» خودشان گرفته و در حق وي به موجب آن عمل كرده بودند ... لكن دريغ و درد ... .
1- اصابه 3/179 .
2- الفصل ، ابن حزم 4/89 ـ تاريخ ابن كثير 7/279 .
3- تاريـــــخ ابـــــن‌كثيــــــــــر 8/223 ـ 13/9 .
(356) قرآن ناطق
از اين‌ها گذشته ، چگونه اين حرف را به حضرتش نسبت مي‌دهند و با چه جرأت و جسـارتي ! در حالـي كه مي‌دانيـم پيامبــر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به دخترش صديقه طاهره فاطمـه زهـرا عليهاالسلام مي‌فرمايـد : « همسـرت بهتريـن فــرد امّـت مـن اسـت و دانــاتـريــن و بردبــارترينشـان و از همـه پيش‌قدم‌تــر در ايمــان بــه اســلام » ؟!
و مي‌فرمايـد : « علي بهترين كسـي اســت كه پس از خويــش بــرجــانهــاده‌ام » .
و « بهترين مردتان علي‌بن‌ابيطالـب است و بهتريــن زنتــان فاطمه دختر محمد » .
و « علي بهترين انسان است و هركه اين را نپذيـرد قطعــا كافــر گشتــه اســت » .
و«هركس‌معتقد و معترف‌نباشدكه علي‌بهترين انسان‌است قطعا كافرگشته‌است» .
و خطاب به فاطمه عليهاالسلام : « خدا به مردم روي زمين توجه نموده پدرت را از ميانشـان به پيامبــري برگزيــد و دگربــاره توجّــه نموده همســرت را برگزيــد » .
و نيز به او : « خدا از مردم روي زمين دو مرد را برگزيد يكي از آن دو پدر تو است و ديگري همسر تو » .(1)
نمي‌دانم چه طور ممكن است چنين سخني از حضرتش دائر بر برتري ابوبكر و عمر و عثمان شنيده شود در حالي كه به تصريح قرآن پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله او را خود خويشتن خوانده است و پروردگار با آيه تطهير او را پاك و منزه شمرده و ولايت خويش در نصّ صريح از قرآن مجيد با ولايت پيامبرش و ولايت علي عليه‌السلام مقرون ساخته است و پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله برايش منزلتي نسبت به خويش قائل گشته درست همان كه هارون نسبت به موسي داشته به‌استثناي مقام نبوّت و او را به هنگام عقد پيمان برادري بر اساس همساني در ملكات و روحيّات به برادري خويشتن اختيار نموده است . در صورتي كه در ميان امت كسي برتر از علي عليه‌السلام وجود مي‌داشت چگونه اين امور انجام شدني بود ؟ اگر در ميان امّت كسي برتر از علي عليه‌السلام مي‌بود اين مقام و منزلت كه به علي عليه‌السلام تعلق گرفته به وي تعلق مي‌گرفت و علي عليه‌السلام از آن همه
1- رجوع كنيد به كتاب ترجمه الغدير جلد سوم .
قرآن ناطق (357)
بي‌نصيب مي‌ماند . هرگاه در ميان امّت كسي برتر از علي عليه‌السلام مي‌بود ديگر امكان نداشت اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام بيش از همه خلق مورد محبّت خدا و پيامبرش باشد ، حال آن‌كه مسلّم است و به صحّت پيوسته كه پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله در حديث مشهور «پرنده بريان» فرمود : «خدايا آن شخصي را كه از ميان خلقت بيش از همه دوست مي‌داري برسان تا با من بخورد و علي عليه‌السلام در رسيد» . و اين حديثش به عائشه «صحيح» شمرده شده كه فرمود : «دوست‌داشتني‌ترين مرد برايم علي است و گرامي‌ترين و عزيزترين ، بنابراين پاس حقّش را بدار و وجودش را گرامي شمار» و نيز اين فرمايشش : «از مردان دوست‌داشتني‌ترينشان برايم علي است» و «علي دوست داشتني‌ترينشان براي من است و دوست‌داشتني‌ترينشان براي خدا» . همچنين عايشه گفته است : «به خدا نديده‌ام براي پيامبر كسي از علي دوست‌داشتني‌تر باشد» و «بُرَيْدَه» و «اُبَيّ» گفته‌اند : «براي پيامبر خدا صلي‌الله‌عليه‌و‌آله دوست‌داشتني‌ترين فرد از زنان فاطمه بود و از مردان علي» .(1)
به علاوه فاطمه صدّيقه چه مي‌انديشيد كه به هنگام درگذشتش از ابوبكر و عمر ـ كه بهترين افراد بشر بوده‌اند ـ دلگير و آزرده بود ؟ چه مي‌انديشيد آن دم كه گريان به مزار پدرش پناه برده فغان و فرياد برآورد كه «آه پدرم ! اي پيامبر خدا ! پس از تو چه‌ها از پسر خطاب و پسر ابوقحافه كشيديم» ؟ روي چه حسابي به اين دو بهترين فرد بشر مي‌گفت : «من خدا و فرشتگانش را گواه مي‌گيريم كه شما دو نفر مرا به خشم آورده‌ايد و خشنودم نساخته‌ايد و هرگاه پيامبر را ببينم از شما به او شكايت خواهم برد» ؟ شكوه جگرخراشي كه هنوز در گوش تاريخ و تاريخ‌دانان طنين‌انداز است . چرا وصيّت كرد شبانه به خاك سپرده شود و ابوبكر بر او نماز نگزارد و آن «دو بهترين فرد بشر» در كفن و دفن و تشييع جنازه‌اش شركت ننمايند ؟ وصيّت مشهوري كه در انجمن‌هاي تاريخي مورد بحث و تدقيق است و عظمت واقعيتش بر
1- رجوع كنيد به كتاب ترجمه الغدير جلد سوم .
(358) قرآن ناطق
ذهن و قلم مورّخان اعمال قدرت مي‌نمايد .(1)
آري ، سبب همه اين‌ها آن است كه صديقه طاهره فاطمه زهرا عليهاالسلام مانند پسرعمو و همسر ارجمندش هيچ از آن بهتان ، كه در آن روايت دروغين و جعلي آمده ، خبر نداشتــه است ، زيرا وجــود نداشتــــه .
كسـاني كه جلـد ششـم و هفتـم ترجمـه «غديـر» را مطالعـه كرده‌انـد شايد ب