بر امام صادق و امام كاظم عليهما السلام چه گذشت؟ (بخش امام كاظم علیه السلام)

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : موسوي كاشاني، محمدحسن، - ۱۳۴۰
‏عنوان و نام پديدآور : بر امام صادق عليه‌السلام و امام كاظم عليه‌السلام چه گذشت؟/ محمدحسن موسوي كاشاني
‏مشخصات نشر : تهران: دار الكتب الاسلاميه، ۱۳۷۹.
‏مشخصات ظاهري : [۲۲۴] ص.نمودار
‏شابك : 964-440-078-x۶۰۰۰ريال ؛ 964-440-078-x۶۰۰۰ريال
‏وضعيت فهرست نويسي : فهرستنويسي قبلي
‏يادداشت : چاپ قبلي: محمدحسن موسوي كاشاني، ۱۳۷۳
‏يادداشت : كتابنامه به‌صورت زيرنويس
‏موضوع : جعفربن محمد(ع)، امام ششم، ۱۴۸ - ۸۰ ق. -- سرگذشتنامه
‏موضوع : موسي‌بن جعفر، امام هفتم، ۱۸۳ - ۱۲۸ق. -- سرگذشتنامه
‏رده بندي كنگره : BP۴۵/م‌۸۲ب‌۴ ۱۳۷۹
‏رده بندي ديويي : ۲۹۷/۹۵۵۳
‏شماره كتابشناسي ملي : م‌۷۸-۳۸۳۳

مقدمه

بسم الله الرحمن الرحيم در بررسي و مطالعه وقايع تاريخي نبايد حوادث گذشته‌ي تاريخي را اتفاقات و حوادثي ناگهاني بدانيم كه وقايع تاريخي هيچگاه رويدادهاي مرده‌اي نيست كه در گذشته واقع شده و اكنون ديگر بر زندگي ما اثري ندارد. و به تعبيري نبايد وقايع گذشته به صورت تاريخ بي‌جان و بي‌روحي تصور كنيم. بلكه بايد تاريخ گذشته را تأثيرگذار بر حال و آينده بدانيم و اين را قبول داشته باشيم كه ممكن است آن وقايع و حوادث، امكان وقوعش و تكرارش در زمان حال و آينده وجود دارد. و به همين علت است كه قرآن مجيد و ائمه‌ي معصومين عليهم‌السلام نسبت به تاريخ تأكيد خاصي دارند به طوري كه خداوند در قرآن مجيد در طرح مسائل خود بسيار به تاريخ استناد فرموده است و در ضمن بازگو كردن تاريخ گذشتگان سنت‌هاي آفرينش را به همراه آن وقايع بيان فرموده است. و بنابر آنچه كه اعتقاد ماست و خود قرآن به آن معترف است كه هميشه قرآن زنده است و تا روز قيامت تر و تازه مي‌ماند و براي هدايت تمام مردم است و يكي از راههاي هدايت قرآن مجيد همين مسائل تاريخي گذشته است. اگر مسائل تاريخي را منحصرا اتفاقي بدانيم كه در گذشته روي داده است و ارتباطي با حال و آينده‌ي ما ندارد اين ديدگاه و بينش قرآني در اين مورد منافات دارد. اگر چنانچه قرآن مجيد تاريخ گذشته را بيان فرموده‌اند براي خاطر سازندگي آينده‌ي بشريت بوده است. [ صفحه 8] قرآن مجيد بيشتر به آن دسته از قوانين اساسي يا سنت‌هاي جهان خلقت اشاره مي‌كند كه در پيش راندن نوع انسان به سوي سرمنزل كمال به كار مي‌آيد. تأكيد و اصرار قرآن مجيد به مطالعه‌ي حوادث تاريخي به منظور شناخت و پي بردن به علل سقوط تمدنها و انهدام اقوام و ملل و كيفيت بروز انقلابات و تحولات تاريخي و همچنين به منظور عبرت گرفتن و درس گرفتن و به كار بستن قوانين تاريخي و پيروي از سنت‌هاي تغيير ناپذير آن است. ما بايد با تجزيه و تحليل تحولات اجتماعي، اقتصادي و سياسي كه از ابتداي ظهور اسلام تا كنون در سرزمينهاي اسلام رخ داده است و يافتن علل شكست مسلمين و علل انحطاط مسلمانها و ناكامي مسلمين در حركات خود بسيار دقت به خرج دهيم و تاريخ را بررسي كنيم. ما بر آن شديم در حد توانايي خود مختصري از تاريخ دوران ائمه‌ي معصومين عليهم‌السلام را مورد بررسي قرار دهيم. و در اين كتاب دوران امام صادق عليه‌السلام و امام كاظم عليه‌السلام را مورد بررسي قرار داده‌ايم اميد است كه رضايت خداوند بزرگ را جلب كرده باشيم و مورد عنايت جانشينش قرار گيريم. قم - سيد محمد حسن موسوي كاشاني [ صفحه 165]

بر امام كاظم چه گذشت

تولد امام كاظم

امام كاظم [1] عليه‌السلام هفتمين پيشوا و امام متقيان و شيعيان در ماه صفر سال 128 در قريه‌اي به نام «ابواء» [2] متولد شدند. مادر امام هفتم عليه‌السلام خانمي به نام «حميده» است. اين خانم از جمله مهاجراني بود كه از اندلس به بلاد اسلامي منتقل شده بود، حميده نامي بود كه در منزل امام صادق عليه‌السلام به آن بانوي بزرگوار داده شد. امام كاظم عليه‌السلام را «ابوالحسن اول» [3] هم مي‌گويند و لقب‌هاي «فقيه» و «عبدصالح» نيز به او داده شده است. امام كاظم عليه‌السلام در روز 25 رجب سال 183 در سن 55 سالگي در زنداني واقع در بغداد بعد از 34 سال تصدي امور امامت (در پانزدهمين سال حكومت هارون) به شهادت رسيدند. [ صفحه 166] ابوبصير مي‌گويد: در سالي كه حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام در ابواء متولد شد من در خدمت حضرت صادق عليه‌السلام بودم، پس از ورود ما به ابواء امام صادق عليه‌السلام براي ما و اصحاب، سفره‌اي مرتب و عالي ترتيب داد. مشغول غذا خوردن بوديم كه حميده پيغام داد: طبق دستوري كه شما فرموده بوديد كه در هنگام تولد اين فرزند شما را مطلع كنم، اكنون حالت زايمان به من دست داده است. حضرت صادق عليه‌السلام با شادي و خوشحالي به اندروني رفتند، طولي نكشيد كه با خنده و خوشحالي تمام برگشتند. ابوبصير عرض كرد: خداوند هميشه شما را خندان داشته باشد و چشمتان روشن باد، كار حميده به كجا انجاميد؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: خداوند به من پسري عنايت فرمود كه بهترين انسان روي زمين است. حميده جرياني را براي من نقل كرد كه من از او بهتر مي‌دانستم.

نشانه‌ي امام

ابوبصير عرض كرد: آقا، مگر حميده چه گفت؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: حميده مي‌گفت: وقتي اين بچه به دنيا آمد با دو دست روي زمين آمد و آنگاه سر به سوي آسمان بلند نمود. من به او گفتم: اين نشانه‌ي پيامبر و جانشينان بعد از اوست كه انبياء و اوصياء در هنگام تولد دو دست خود را روي زمين مي‌گذارند و سر خود را به آسمان بلند مي‌كنند. وقتي كه امام دست بر روي زمين مي‌نهد يك منادي از عرش از طرف خداي بزرگ از افق اعلي او را به نام او و به نام پدرش مي‌خواند. «اين فلاني پسر فلان كس است تا سه مرتبه، به واسطه‌ي عظمت آفرينش تو، تو را برگزيده‌ي خود و صاحب اسرار و مخزن دانش انتخاب نمودم و امين وحي و جانشين من در زمين هستي و رحمت خود را به تو اختصاص داده‌ام و هر كه تو را دوست داشته باشد، بهشت جاويد و حوريه و غلامان را به آنها مي‌بخشم. به عزت و جلالم [ صفحه 167] سوگند: هر كه با تو دشمني ورزد به شديدترين عذاب خود گرفتارش مي‌كنم. گر چه در دنيا روزي فراخ به او دهم.» وقتي نداي منادي تمام شود امام عليه‌السلام در حالي كه دستهاي خود را روي زمين گذاشته جواب او را مي‌دهد مي‌گويد: «شهد الله انه لا اله الا هو و الملائكة و اولوا العلم قائما بالقسط لا اله الا هو العزيز الحكيم» [4] . گواهي دهد خدا به يكتائي خود كه جز ذات مقدسش خدائي نيست و فرشتگان و صاحبان علم نيز به يكتائي او گواهي مي‌دهند و خداوند قائم به عدل و درستي است و نيست جز او خدائي كه هم توانا و هم دانا باشد. وقتي امام عليه‌السلام اين جواب را داد خداوند دانش پيشينيان و آيندگان را به او مي‌بخشد و شايسته‌ي زيارت روح در شب قدر مي‌گردد. ابوبصير عرض كرد: مگر روح همان جبرئيل نيست؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: نه، روح مخلوقي است بزرگتر از جبرئيل، زيرا جبرئيل از ملائكه است. اما روح از ملائكه بزرگتر است. مگر توجه به اين آيه نداري كه خداوند مي‌فرمايد: «تنزل الملائكة و الروح» [5] . «ملائكه و روح فرود مي‌آيند.» [6] .

معرفي امام كاظم

فيض بن مختار در يك حديث طولاني راجع به امامت حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام بياني دارد كه در قسمتي از آن چنين بيان مي‌دارد كه امام صادق عليه‌السلام به من [ صفحه 168] فرمود: اين فرزندم «موسي» امام تو مي‌باشد از جاي خود حركت كن و به مقام او اقرار نما. فيض مي‌گويد: من حركت كردم دست و سرش را بوسيدم و براي او دعا كردم. امام صادق عليه‌السلام فرمود: ولي به او اجازه داده نشده كه آشكارا دعوت كند. عرض كردم: فدايت شوم آيا من اين مطلب را مي‌توانم به كسي بگويم؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: به زن و فرزند و دوستان و همسفران خود بگو، فيض مي‌گويد: در آن سفر زن و دو فرزندم همراهم بودند. يونس بن ضبيان نيز از رفقاي من بود وقتي اين جريان را به او گفتم، او خدا را بر اين نعمت سپاس‌گزاري كرد اما از آنجائي كه يونس مردي شتابزده بود گفت: من بايد اين مطلب را از خود حضرت صادق عليه‌السلام بشنوم. از منزل خارج شد تا پيش امام عليه‌السلام برود من هم از پي او رفتم، همين كه به درب منزل امام صادق عليه‌السلام رسيديم يونس جلوتر وارد شد. حضرت صادق عليه‌السلام فرمود: يونس جريان همانطوري است كه فيض براي تو نقل كرده است مطلب را داشته باش، يونس عرض كرد: اطاعت مي‌كنم آقا. [7] .

تعيين امام از طرف خدا مي‌باشد

امام صادق عليه‌السلام فرمود: امامان از طرف خداوند براي حضرت محمد صلي الله عليه و آله و سلم معين شدند. هيچ نوشته و مسئله‌اي سر به مهر از طرف آسمان نازل نگرديد مگر مسئله‌ي امامت، كه جبرئيل آن را به پيغمبر داد و گفت: اين برنامه‌ي كار تو مي‌باشد كه در نزد خانواده‌ي تو مي‌ماند. پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمود: كدام خانواده‌ام؟ جبرئيل عرض كرد: آن خانواده‌اي كه خداوند آنها را برگزيده كه وارث علم نبوت شوند. چنانچه ابراهيم وارث گرديد. اين ميراث به علي و فرزندان او مي‌رسد. [ صفحه 169] آن كتاب مهرهائي داشت. حضرت علي عليه‌السلام مهر اول را برداشت و آن را گشود و به آنچه در آن دستور داده شده بود عمل نمود. سپس امام حسن عليه‌السلام مهر دومي را باز كرد و به آنچه در آن بود عمل نمود، پس از درگذشت امام حسن عليه‌السلام امام حسين عليه‌السلام مهر سوم را برداشت و باز نمود ديدند در آن دستور داده شده كه جنگ كن، بكش و كشته خواهي شد، گروهي را به همراه خود ببر كه شهيد خواهند شد. پس از آن حضرت سجاد عليه‌السلام مهر چهارم را برداشت كه در آن نوشته شده بود سكوت كن و سر پائين انداز كه علم و دانش بايد اين زمان در پرده باشد. پس از آن كتاب در اختيار محمد بن علي (امام باقر عليه‌السلام) قرار گرفت. آن حضرت مهر را برداشت در آن نوشته بود قرآن را تفسير نما و تصديق كن پدرت را و به پسرت واگذار كن و با مردم به خوبي رفتار نما و در راه حق قيام كن، حق را آشكارا بگو كه در امان هستي و از كسي جز خدا نترس و از هيچ كس باكي نداشته باش. آن حضرت اين كارها را انجام داد. بعد در اختيار جانشين خود قرار داد. راوي [8] مي‌گويد: من عرض كردم: شما همان جانشين نيستيد؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: همين طور است جز اينكه نروي و اين روايت را از من نقل كني. معاذ عرض كرد: از خداوند كه اين مقام را به شما ارزاني داشته است درخواست مي‌كنم كه فرزندي به شما عنايت كند كه شايسته‌ي مقام امامت باشد. امام صادق عليه‌السلام فرمود: خداوند لطف فرموده است. عرض كرد: كدام يك از فرزندانت هستند؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: همين كه خوابيده و اشاره به عبد صالح حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام نمود كه خواب بود. [ صفحه 170]

امام واسطه‌ي بين مردم و خدا مي‌باشد

يزيد بن سليط زيدي مي‌گويد: در راه مكه با گروهي خدمت حضرت صادق عليه‌السلام رسيديم، عرض كردم پدر و مادرم به فدايت، شما پيشوايان پاك نهاد هستيد. هيچ كس را از مرگ گريزي نيست آيا ممكن است مرا مفتخر به شناختن امام بعد از خود بنمائي تا به بازماندگان خود سفارش كنم. حضرت صادق عليه‌السلام فرمود: بسيار خوب اينها فرزندان من هستند اين (اشاره به حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام نمود) سرور آنها است. او گنجينه‌ي علم و درك و معرفت است. او داراي امتياز حسن خلق و خوش معاشرتي است و يكي از درهاي بين مردم و خدا مي‌باشد. در او يك امتياز ديگري است كه از همه‌ي اينها بهتر است. يزيد مي‌گويد: پدرم عرض كرد: آقا بفرمائيد آن امتياز چيست؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: از او به وجود مي‌آيد فريادرس و پناه اين امت و گنجينه‌ي علم و نور و درك و حكمت، بهترين فرزندي است كه سبب جلوگيري از خونريزي مي‌شود و اختلاف به وسيله‌ي او رفع مي‌گردد و باعث اتحاد و اجتماع امت مي‌شود. خداوند به وسيله‌ي او برهنگان را مي‌پوشاند و گرسنگان را سير مي‌كند و وحشت‌زده‌ها ايمن مي‌شوند. آن حضرت سبب نزول باران مي‌گردد. رهنماي مردم است سخنش حكمت و خاموشي او علم است. جوابگوي تمام مسائل اختلافي مردم است. پدرم عرض كرد: آقا آيا بعد از خود فرزندي خواهد داشت؟ امام صادق عليه‌السلام فرمود: بلي و ديگر دنباله‌ي سخن خود را قطع نمود. يزيد مي‌گويد: مدت زماني گذشت تا اينكه خدمت حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام رسيده عرض كردم: پدر و مادرم فدايت! مايلم همانطور كه پدرت از جانشين خود مرا مطلع نمود شما نيز مرا مفتخر به شناسائي جانشين خود بگرداني. امام كاظم عليه‌السلام فرمود: زمان پدرم مثل حالا نبود. يزيد مي‌گويد: عرض كردم لعنت خدا بر كسي باد كه به همين مقدار از فرمايش [ صفحه 171] شما قانع شود. در اين هنگام امام كاظم عليه‌السلام خنديدند و سپس فرمودند. ابوعماره وقتي از منزل خود خارج شدم در ظاهر وصيت به تمام فرزندانم نمودم و آنها را با فرزندم «علي» شريك كردم ولي وصيت امامت را پنهاني به او كردم. پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و اميرالمؤمنين عليه‌السلام را در خواب ديدم كه در دست خود انگشتري با شمشير و عصا و كتاب و عمامه‌اي داشتند. من عرض كردم اينها چيست؟ پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم فرمود: عمامه سلطنت خداست و شمشير عزت او، اما كتاب نور خداي بزرگ است، عصا نيروي خداست، انگشتر مجموع اين امور است. سپس پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم فرمود: امامت متعلق به فرزندت علي است. آنگاه حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: اي يزيد، اين جريان را به عنوان امانت در اختيار تو مي‌گذارم. مبادا به هر كس كه رسيدي اين مطلب را نقل كني. مگر كسي كه آراسته به زيور عقل يا مؤمني آزموده يا شخصي پاك نهاد باشد. مبادا كفران نعمت خدا را بكني، اگر تو را به عنوان گواه بر اين مطلب خواستند گواهي بده، خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: «ان الله يأمركم ان تؤدوا الامانات الي اهلها» [9] . «خداوند دستور مي‌دهد كه امانت‌ها را به كساني كه صاحب آن‌ها هستند و شايستگي آن را دارند بسپاريد.» باز در جائي ديگر خداوند مي‌فرمايد: «و من اظلم ممن كتم شهادة عنده من الله» [10] . «چه كسي ستمكارتر از كسي است كه شهادت خدا را كه نزد او است پنهان كند.» يزيد عرض كرد: به خدا سوگند هرگز چنين كاري نمي‌كنم. سپس امام كاظم عليه‌السلام فرمود: پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم شروع كرد به تعريف كردن از فرزندم و فرمود: فرزندت «علي» به نور خدا مي‌بيند و به راهنمائي او درك مي‌كند و [ صفحه 172] به علم خدا سخن مي‌گويد. اشتباهي از او سر نمي‌زند و عالم است. از ناداني فاصله دارد. گنجينه‌اي از دانش و داوري است. و تو به زودي از او جدا خواهي شد. [11] .

امام بهترين فرد روي زمين است

مفضل بن عمر مي‌گويد: خدمت حضرت صادق عليه‌السلام رسيدم و عرض كردم: آقا اگر ما را آشنا به خلف و جانشين خود مي‌كردي خوب بود. امام صادق عليه‌السلام فرمود: اي مفضل! امام بعد از من پسرم «موسي» مي‌باشد. ولي خلف منتظر كه آرزوي ظهورش هست نامش (م ح م د) پسر حسن بن علي بن محمد بن علي بن موسي است. [12] . ابراهيم كرخي مي‌گويد: خدمت امام صادق عليه‌السلام نشسته بودم كه حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام وارد شد، در حالي كه پسربچه‌اي بود من از جاي حركت كرده و او را بوسيدم و نشستم. امام صادق عليه‌السلام فرمود: اي ابراهيم! اين پسرم امام تو مي‌باشد، بعد از من گروهي درباره‌ي شناسائي او گمراه مي‌شوند و گروهي به سعادت مي‌رسند. خداوند قاتلان او را لعنت كند و عذابشان را زياد نمايد. از اين فرزندم پسري به وجود مي‌آيد كه بهترين فرد روي زمين است. كه هم‌نام با جد بزرگوارش و وارث علم و احكام و فضائل او مي‌باشد. او گنجينه‌ي امامت و حكمت است. او را ستمگري از فلان خانواده (بني‌عباس) به شهادت مي‌رساند. پس از اتفاقات زياد به واسطه‌ي حسادت، خداوند خواسته‌ي خود را اجرا مي‌كند گر چه كافران مايل نباشند. از نژاد او بقيه‌ي دوازده امامي كه خداوند آنها را به لطف خويش امتياز بخشيد و در فردوس برين جاي دارند خارج مي‌كند. هر كس كه امام دوازدهم را قبول داشته باشد مانند كسي است كه با شمشير برهنه دفاع از پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نمايد. [ صفحه 173] در اين هنگام يكي از وابستگان بني‌اميه وارد شد و سخن امام عليه‌السلام قطع شد. ابراهيم كرخي مي‌گويد: من يازده مرتبه خدمت آن حضرت رسيدم تا شايد دنباله‌ي فرمايش خود را تكميل كند ولي ممكن نشد، تا اينكه دو سال بعد در خدمت حضرت صادق عليه‌السلام نشسته بودم كه آن حضرت فرمود: يا ابراهيم هو المفرج الكرب عن شيعته بعد ضنك شديد و بلاء طويل و جزع و خوف طوبي لمن ادرك ذلك الزمان، حسبك يا ابراهيم». اي ابراهيم! او (امام دوازدهم) برطرف كننده‌ي ناراحتي از شيعيانش مي‌باشد كه پس از گرفتاري شديد و بلائي طولاني و ترس و اندوه زياد خواهد آمد. خوشا به حال كسي كه آن زمان را درك كند، اي ابراهيم همين مقدار تو را كافي است. ابراهيم مي‌گويد: آن قدر خوشحال شدم كه سابقه نداشت. [13] .

شيطنت ابوحنيفه

از محمد بن مسلم روايت است كه گفت: ابوحنيفه خدمت حضرت صادق عليه‌السلام رسيد و عرض كرد: موسي را ديدم كه مشغول نماز بود و مردم از مقابلش در رفت و آمد بودند و موسي آنها را نهي نمي‌كرد با اينكه چنين كاري صحيح نيست. حضرت صادق عليه‌السلام فرمودند تا حضرت موسي عليه‌السلام را صدا بزنند. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام را صدا زدند. امام صادق عليه‌السلام به او فرمودند: پسرجان، ابوحنيفه مي‌گويد: تو نماز مي‌خوانده‌اي و از روبروي تو مردم در رفت و آمد بوده‌اند و تو آنها را نهي نكرده‌اي؟ حضرت موسي كاظم عليه‌السلام عرض كرد: آري پدر جان! براي آن كسي نماز مي‌خواندم كه او به من نزديكتر بود. خداوند در قرآن كريم مي‌فرمايد: [ صفحه 174] «و نحن اقرب اليه من حبل الوريد» [14] . «ما از رگ گردنش به او نزديكتريم.» امام صادق عليه‌السلام او را در آغوش گرفت و فرمود: پدر و مادرم فدايت اي گنجينه‌ي اسرار! [ صفحه 175]

دانشگاه درس امام كاظم

اشاره

گروه كثيري از بزرگان، دانشمندان و راويان حديث، از كساني كه در دانشگاه بزرگ امام صادق عليه‌السلام تحصيل مي‌كردند، هنگام اقامت حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام در مدينه پيرامون آن حضرت گرد آمدند و ايشان با توانائي و نيروي بسيار، مسائل فقهي و احكام اسلام را ابراز مي‌فرمودند. مجموعه‌هاي بسيار از احكام اسلامي به آن حضرت منصوب است كه در باب حديث و فقه تدوين شده است. سيد بن طاووس چنين روايت كرده است كه ياران و نزديكان امام موسي عليه‌السلام در مجلس آن حضرت حاضر مي‌شدند و لوحه‌هاي آبنوس در آستينها داشتند. هرگاه آن حضرت عليه‌السلام كلمه‌اي مي‌فرمود يا در موردي حكمي مي‌فرمودند، به ثبت آن مبادرت مي‌كردند. [15] . حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام در ابتداء همان راهي را پيمود كه امام صادق عليه‌السلام آن راه را هموار نموده بود. امام صادق عليه‌السلام ياران مخلص بسياري را دور خود جمع فرموده بود. و اين شاگردان اكنون در سراسر مملكت پخش بودند و حضرت موسي [ صفحه 176] بن جعفر عليه‌السلام همه‌ي آنها را جمع و جور كرد و به همه‌ي آنها سر و سامان بخشيد. آن حضرت در زمان «منصور» و «مهدي» و «هادي» نسبتا آزاد بود ولي گاهي زحماتي را براي ايشان ايجاد مي‌كردند. اما در زمان هارون سختگيري زياد شد. آري حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام راه امام صادق عليه‌السلام را دنبال كرد تا آنكه گروه كثيري از بزرگان، دانشمندان و راويان حديث، در مدينه پيرامون ايشان گرد آمدند. آن حضرت در راه سازماندهي شاگردان پدر بزرگوارشان كه در سراسر مملكت پراكنده بودند، اهتمام زيادي را به خرج دادند تا جائي كه دشمن در صدد پيدا كردن افراد مرتبط با امام بود. مأموران حكومت در آن وقت كوشيدند كه آن افراد و اسامي آنها را به دست آورند، اما نتوانستند. كار اين افراد، كه رهبري آنها به دست امام عليه‌السلام بود، به جائي رسيد كه به صورت نيروئي بزرگ درآمدند. شاهد اين مطلب سخن امام رضا عليه‌السلام است كه بعد از گذشت زماني از اين دوره فرمود پدرم مي‌فرمودند: «من كه در مدينه بودم دست خطم در سراسر مملكت اجرا مي‌شد.»

خشم امام كاظم از حكومت هارون

امام موسي بن جعفر عليه‌السلام نارضائي و خشم خود را از حكومت هارون، پياپي ابراز مي‌فرمود و همكاري با آنان را در هر صورتي حرام مي‌دانست و اعتماد و تكيه بر آنان را با اين بيان منع مي‌فرمود: «به آنان كه ستمكارند تكيه مكنيد كه گرفتار دوزخ مي‌گرديد.» شيعيانش را از تماس با ستمكاران باز مي‌داشتند و ياران خويش را از شركت كردن در سلك حكومت هارون يا پذيرفتن هر گونه مسئوليت و وظيفه‌ي دولتي برحذر مي‌داشت و به زياد بن ابي‌سلمه فرمود: «اي زياد، اگر از پرتگاهي بلند فروافتم و پاره پاره گردم بيشتر دوست مي‌دارم تا براي آنان كاري انجام دهم و يا بر بساط كسي از آنان پاي گذارم» [ صفحه 177]

صفوان و شترهايش

در عصر هارون «صفوان» شترهائي داشت كه آنها را كرايه مي‌داد. شترهاي او را هارون براي زيارت حج كرايه كرد، روزي صفوان وارد بر حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام شد. حضرت به او فرمود: همه‌ي كارهاي تو خوب است فقط يك عمل است كه براي تو شايسته نيست. صفوان عرض كرد: كدام كار قربانت گردم؟ امام عليه‌السلام فرمود: كرايه دادن شترهاي خود به هارون‌الرشيد. صفوان عرض كرد: به خدا سوگند، من شترهاي خود را به جهت ظلم كردن و يا شكار و خوشگذراني به او اجاره ندادم بلكه به خاطر زيارت خانه‌ي خدا كرايه داده‌ام و خودم متصدي آنها نيستم بلكه نوكران من همراه شترها هستند. امام موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: آيا كرايه‌ي تو بر عهده‌ي اوست؟ صفوان عرض كرد: قربانت گردم، بلي به عهده‌ي اوست. امام عليه‌السلام فرمود: آيا دوست مي‌داري كه زنده بماند و كرايه‌ي تو را بدهد؟ صفوان عرض كرد: بلي قربانت گردم مايل هستم زنده بماند و كرايه مرا بدهد. امام عليه‌السلام فرمود: فمن احب بقائهم فهو منهم... آن كس كه بقاء آنان را دوست بدارد از طايفه‌ي آنها محسوب است و كسي كه از طايفه‌ي آنان باشد داخل آتش خواهد شد. صفوان از سخنان امام عليه‌السلام سخت تكان خورد و تمام شترهاي خود را فروخت. اين عملش به گوش هارون‌الرشيد رسيد. هارون، صفوان را احضار كرد و گفت: شنيده‌ام شترهاي خود را فروخته‌اي. صفوان عرض كرد: بلي شترهاي خود را فروخته‌ام. هارون گفت: چرا فروخته‌اي؟ صفوان گفت: پير شده‌ام و نمي‌توانم دنبال شترهاي خود بروم و نوكران من نمي‌توانند از شترها حفاظت كنند. [ صفحه 178] هارون گفت: چنين نيست! چنين نيست! من مي‌دانم چه كسي به تو اشاره كرده! موسي بن جعفر عليه‌السلام به تو گفته است شترهايت را بفروشي! صفوان گفت: من چه ربطي به موسي بن جعفر عليه‌السلام دارم؟ هارون گفت: اين صحبتها را كنار بگذار «والله لو لا حسن صحبتك لقتلتك» «به خدا سوگند اگر حساب خوبي رفاقت ما نبود تو را مي‌كشتم.»

زياد و حكومت هارون

زياد بن ابي‌سلمه مي‌گويد: خدمت حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام رسيدم. حضرت به من فرمود: زياد! تو براي سلطان كار مي‌كني؟ زياد عرض كرد: آري. حضرت فرمود: چرا؟ زياد عرض كرد: من مردي عيالوار و پرخرجم و ثروتي ندارم كه خود را تأمين كنم. حضرت كاظم عليه‌السلام فرمود: زياد! اگر مرا از بالاي كوهي پرت كنند و قطعه قطعه شوم به نظرم بهتر است از اينكه براي يكي از اينها كاري را به عهده بگيرم يا پا روي فرش آنها بگذارم مگر آنكه بتوانم كاري را انجام دهم. اي زياد مي‌داني آن كار چيست؟ زياد عرض كرد: فدايت شوم من نمي‌دانم. حضرت فرمود: مگر اينكه بتوانم غم از دل مؤمني بردارم يا ناراحتي او را برطرف كنم يا قرضش را پرداخت كنم. اي زياد! كمترين كاري كه خدا نسبت به كساني كه براي آنها (حاكمان ستمگر) كار مي‌كنند اين است كه در روز قيامت خيمه‌اي از آتش بر سر آنها مي‌زنند تا خداوند از حساب خلايق فارغ شود. زياد! اگر متصدي كار آنها شدي مواظب باش به برادران ديني خود خدمت [ صفحه 179] كني. كه خداوند همه‌ي خدمت به آنها را منظور خواهد داشت. سپس حضرت كاظم عليه‌السلام فرمود: اي زياد! هر كدام از شما پيروان ائمه، كه متصدي كار حكومتي شود و بعد بين برادران مؤمن و ديگران به طور مساوي رفتار كند. به او بگوئيد تو به دروغ ادعاي شيعه بودن مي‌كني. اي زياد! وقتي مي‌بيني كه قدرت بر مردم داري، در آن هنگام قدرت خدا را بر خود در فرداي قيامت به ياد آور. كه ديگر ظالميني كه به آنها خدمت كرده‌اي قدرت كمك به تو را ندارند. ولي اعمال تو به نفع آنها براي تو وزر و وبالي به جا گذاشته است.

علي بن يقطين يك استثناء

امام موسي بن جعفر عليه‌السلام، علي بن يقطين يكي از بزرگ ياران خويش را از اين فرمان استثناء كرد و اجازه داد تا منصب وزارت را در روزگار هارون عهده‌دار گردد و پيش از او، منصب وزارت را در ايام مهدي بپذيرد. در يك باري علي بن يقطين از امام موسي بن جعفر عليه‌السلام اجازه خواست كه از وزارت هارون استعفا دهد. اما امام كاظم عليه‌السلام فرمود: «لا تفعل فان لنا بك أنسا، و لاخوانك بك عزا و عسي ان يجبر الله بك كسرا و يكسر بك نائرة المخالفين عن اوليائه يا علي كفارة اعمالكم الاحسان الي اخوانكم» «اين كار را نكن. ما به تو انس و علاقه داريم و شغل تو در دربار هارون سبب عزت و سربلندي برادران ديني تو مي‌باشد. شايد خداوند به وسيله‌ي تو يك ناراحتي را رفع كند و يا آتش كينه‌ي مخالفين را نسبت به دوستان خود به وسيله‌ي تو خاموش كند. «يا علي» كفاره‌ي خدمت تو در دربار سلطان همان نيكي به برادران ديني است. يا علي تو يك چيز را براي من ضمانت كن. من سه چيز را براي تو ضامن مي‌شوم. تو ضمانت كن كه هر يك از دوستان ما را ديدي او را احترام كني و حاجتش را برآوري، من ضامن مي‌شوم كه هرگز سقف زندان بر سرت سايه نيافكند و تيزي شمشير پيكرت را فرانگيرد و فقر و تنگدستي به خانه‌ي تو راه نيابد. [ صفحه 180] يا «علي» هر كس مؤمني را شاد كند. ابتدا خدا را خرسند و در مرتبه‌ي دوم پيامبر را و در مرتبه‌ي سوم ما را خرسند نموده است.

اشتباه علي بن يقطين

محمد بن علي صوفي مي‌گويد: «ابراهيم ساربان» اجازه خواست كه حضور علي بن يقطين برسد. علي بن يقطين به او اجازه نداد. در همان سال علي بن يقطين به مكه رفت. وقتي وارد مدينه شد اجازه خواست تا خدمت حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام برسد ولي حضرت اجازه‌ي ملاقات به او را نداد. روز دوم علي بن يقطين حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام را ملاقات كرد و عرض كرد: آقا گناه من چه بود؟ حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: تو را مانع شدم براي اينكه مانع برادرت «ابراهيم ساربان» شدي، خداوند نيز سعي و حج تو را نمي‌پذيرد مگر اينكه ابراهيم را راضي كني. علي بن يقطين عرض كرد: آقا من چگونه مي‌توانم ابراهيم را ملاقات كنم در حالي كه من در مدينه هستم و او در كوفه است. حضرت كاظم عليه‌السلام فرمود: شب تنها بدون اينكه كسي از همراهانت با تو باشد به جانب بقيع مي‌روي در آنجا اسبي با زين و برگ مشاهده خواهي كرد، سوار آن اسب مي‌شوي و او تو را به كوفه خواهد رسانيد. وقتي شب فرا رسيد علي بن يقطين روانه‌ي بقيع شد مشاهده كرد اسبي در آنجا مي‌باشد. سوار بر آن اسب شد، طولي نكشيد كه خود را در كنار درب خانه‌ي ابراهيم ساربان ديد. از اسب پياده شد، درب خانه را كوبيده و گفت: من علي بن يقطين هستم. ابراهيم از درون خانه صدا زد: علي بن يقطين وزير هارون درب خانه‌ي من چه كار دارد. «علي» گفت: گرفتاري بزرگي دارم و او را قسم داد كه درب خانه را باز كند. [ صفحه 181] ابراهيم درب خانه را باز كرد و علي وارد خانه و داخل اطاق شد و به ابراهيم گفت: مولايم موسي بن جعفر عليه‌السلام از پذيرفتن من امتناع ورزيده مگر اينكه تو مرا ببخشي. ابراهيم گفت: خدا تو را ببخشد. «علي بن يقطين» ابراهيم را قسم داد كه قدم روي صورت او بگذارد. ولي ابراهيم از اين كار امتناع ورزيد. «علي» براي مرتبه‌ي دوم او را قسم داد. ابراهيم قبول كرد و پاي خود را روي صورت علي بن يقطين قرار داد و در آن موقعي كه ابراهيم پاي خود را روي صورت علي بن يقطين گذاشته بود علي بن يقطين مي‌گفت: خدايا تو شاهد باش. پس از اين علي بن يقطين از خانه‌ي ابراهيم خارج شد و سوار بر اسب شد و در همان شب به در خانه‌ي حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام آمد و اجازه‌ي ورود خواست. حضرت كاظم عليه‌السلام اجازه‌ي ورود داد و او را پذيرفت.

هارون به علي بن يقطين بدبين مي‌شود

روزي هارون‌الرشيد مقداري لباس كه ضمن آن يك لباده خز سياه از لباسهاي پادشاهان كه طلاكاري شده بود قرار داشت از نظر تشويق به علي بن يقطين بخشيد. علي بن يقطين تمام آن لباسها و همان لباده و مقداري پول كه قبلا تهيه ديده بود و طبق معمول خمس مال را به امام عليه‌السلام مي‌داد، براي امام موسي بن جعفر عليه‌السلام فرستاد. امام عليه‌السلام پول و لباسها را پذيرفت اما لباده را توسط همان آورنده برگرداند. و در ضمن نامه‌اي براي علي بن يقطين نوشت كه اين لباده را نگهدار و مبادا آنها را از دست بدهي كه به زودي به آنها احتياج پيدا خواهي كرد. علي بن يقطين مشكوك شد و علت برگرداندن لباده را نمي‌دانست بالاخره آن را محفوظ نگه داشت. پس از چند روز علي بن يقطين بر يكي از غلامان مخصوص خود خشم گرفت و او را از كار بركنار نمود آن غلام مي‌دانست كه علي بن يقطين هوادار موسي بن جعفر عليه‌السلام است و از فرستادن هديه‌ها اطلاع داشت، از او پيش هارون‌الرشيد [ صفحه 182] سعايت كرد و گفت: علي بن يقطين «موسي بن جعفر» را امام مي‌داند و خمس مال خود را هر سال براي او مي‌فرستد از آن جمله همان لباده [16] كه اميرالمؤمنين در فلان تاريخ به او لطف نمود براي موسي بن جعفر فرستاده است. هارون بسيار برآشفت و خشمگين شد و گفت: بايد اين جريان را تحقيق كنم اگر صحت داشته باشد علي را خواهم كشت. همان ساعت از پي علي بن يقطين فرستاد همين كه آمد؛ هارون گفت: آن لباده‌اي كه به تو دادم چه كردي؟ علي بن يقطين گفت: آن را دارم در جامه‌داني سر به مهر گذاشته‌ام، آن را عطر آلود كرده‌ام و محفوظ نگه داشته‌ام هر صبح و شام سر جامه‌دان را باز مي‌كنم از نظر تبرك آن را مي‌بوسم و باز به جاي اولش مي‌گذارم. هارون گفت: هم اكنون آن را بياور. علي بن يقطين گفت: بسيار خوب! آنگاه يكي از غلامان خود را خواست و گفت: به فلان اطاق مي‌روي و كليد آن را از كنيزي كه كليددار است مي‌گيري، اطاق را كه باز كردي فلان صندوق را مي‌گشائي آن جامه‌داني كه رويش مهر زده‌ام مي‌آوري، طولي نكشيد كه غلام جامه‌دان را مهر زده آورد و در مقابل هارون گذاشت دستور داد مهر بردارند و باز كنند. وقتي جامه‌دان باز شد هارون لباده را به همان حال درون آن مشاهده كرد كه عطرآلود است در اين هنگام خشم هارون فرونشست و به علي بن يقطين گفت: لباسها را برگردان به محل اولش و به سلامت برو، ديگر حرف سخن چينان را درباره‌ي تو نمي‌پذيرم. دستور داد به او جايزه‌ي بزرگي بدهند، و امر كرد به سخن‌چين هزار تازيانه بزنند. در حدود پانصد تازيانه زدند كه از دنيا رفت. [17] .

علي بن يقطين چگونه تقيه مي‌كرد

محمد بن فضل مي‌گويد: در بين اصحاب اختلاف بود كه مسح پاها از سر [ صفحه 183] انگشتان است تا مچ يا از مچ پا است تا سرانگشتان. علي بن يقطين نامه‌اي براي موسي بن جعفر عليه‌السلام نوشت كه اصحاب در مورد مسح پا اختلاف دارند خواهش مي‌كنم نامه‌اي به خط خود در اين مورد بنويسيد تا به آن عمل كنيم. امام عليه‌السلام در جواب نوشت متوجه شدم كه اصحاب درباره‌ي وضو اختلاف دارند، آنچه به تو دستور مي‌دهم اين است كه سه مرتبه مضمضه كني و سه مرتبه استنشاق، سه بار صورت را بشوئي و آب را به لاي موهاي ريش خود برساني و تمام سرت را مسح بكشي با روي گوشها و داخل دو گوش و پاهايت را تا كعب [18] سه مرتبه بشوئي مبادا برخلاف اين عمل كني. وقتي نامه رسيد علي بن يقطين از مضمون آن تعجب كرد كه برخلاف رأي شيعه است. با خود گفت: امام من بهتر مي‌داند من دستورش را اجرا مي‌كنم. از آن پس وضوي خود را طبق اين دستور مي‌گرفت به واسطه‌ي اطاعت امر امام و برخلاف رفتار تمام شيعيان. از علي بن يقطين پيش هارون‌الرشيد سعايت كردند كه او رافضي (شيعه) است و مخالف تو است. هارون به يكي از خواص خود گفت: خيلي درباره‌ي علي بن يقطين حرف مي‌زنند و او را متهم به تشيع مي‌نمايند گرچه من در كار او كوتاهي نمي‌بينم، بارها نيز امتحانش نموده‌ام چيزي كه شاهد بر اين اتهام باشد نديده‌ام. مايلم طوري كه خودش متوجه نشود يك آزمايش ديگر بكنيم زيرا اگر متوجه شود، تقيه خواهد كرد. آن شخص گفت: رافضي‌ها با اهل سنت در وضو اختلاف دارند آنها سبكتر وضو مي‌گيرند و پاها را نمي‌شويند، به طوري كه متوجه نشود به وسيله‌ي وضو او را آزمايش كن. هارون گفت: بسيار خوب! اين فكر عالي است مدتي تصميم خود را به [ صفحه 184] تأخير انداخت تا اينكه يك روز هارون مقدار زيادي كار به علي بن يقطين داد كه تا وقت نماز مشغول بود، علي بن يقطين در يك اطاق مخصوص وضو مي‌گرفت و نماز مي‌خواند. موقع نماز كه شد هارون از پشت ديوار اطاق به طوري كه علي بن يقطين متوجه نشود مراقب او بود، علي آب خواست سه مرتبه مضمضه نمود و سه مرتبه استنشاق و سه بار صورتش را شست و داخل موي صورت نيز آب رسانيد. دستش را تا آرنج سه مرتبه شست. سر و دو گوش خود را مسح كرد و دو پاي خود را شست و هارون تمام كارهاي او را زير نظر داشت. هنگامي كه هارون مشاهده نمود كه علي بن يقطين چنين وضو مي‌گيرد نتوانست خود را نگهدارد سر بلند نمود به طوري كه علي بن يقطين او را نبيند صدا زد دروغ گفتند آنهائي كه خيال مي‌كردند تو رافضي هستي، بعد از اين جريان مقام علي پيش هارون بالا گرفت. ولي پس از اين آزمايش نامه‌اي از حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام به علي بن يقطين رسيد به اين مضمون: اي علي بعد از اين طوري وضو بگير كه خداوند دستور داده است. يك بار صورتت را از روي وجوب بشوي و يك مرتبه به واسطه‌ي شادابي و دستت را از آرنج همين طور دو مرتبه بشوي، جلو سرت را و روي دو پا را به همراه رطوبت وضوي خود مسح كن و اينك آنچه بر تو بيم داشتم از بين رفت. [19] . [ صفحه 185]

چگونگي ايمان آوردن هشام بن حكم

اشاره

از عمر بن يزيد نقل است كه گفت: پسر برادرم هشام، معتقد به مذهب جهميه بود و از طرفداران سخت‌گير اين مذهب به شمار مي‌رفت. روزي هشام از من خواهش كرد او را خدمت امام صادق عليه‌السلام ببرم تا با او مناظره كند. من به او گفتم تا امام اجازه ندهد چنين كاري را نمي‌كنم. من خدمت حضرت صادق عليه‌السلام رسيدم و جريان اجازه خواستن هشام را عرض كردم. امام صادق عليه‌السلام اجازه داد و از خدمت امام مرخص شدم چند گامي كه برداشتم ياد پليدي و عقيده‌ي زشت هشام افتادم. برگشتم خدمت امام صادق عليه‌السلام جريان را عرض كردم. امام صادق عليه‌السلام فرمود: عمر! مي‌ترسي من از جواب او عاجز شوم؟ من از خودم خجالت كشيدم و فهميدم اشتباه كرده‌ام. با خجالت به جانب هشام رفتم و از تأخير خود عذر خواسته و گفتم: امام عليه‌السلام اجازه داد كه خدمت برسي. هشام با عجله حركت كرد اجازه ورود خواست و داخل شد. من نيز با او رفتم همين كه نشست حضرت صادق عليه‌السلام از او سؤالي كرد. هشام فروماند و از امام عليه‌السلام تقاضا كرد براي جواب دادن فرصتي بدهد. امام عليه‌السلام به او فرصت داد هشام رفت. [ صفحه 186] چند روز در جستجوي جواب سرگردان بود نتوانست جواب سؤال را پيدا كند خدمت امام عليه‌السلام رسيد. حضرت صادق عليه‌السلام جواب را به او فرمود و چند سؤال ديگر كرد كه اين سؤالها مذهب او را باطل مي‌كرد و باعث فساد عقيده‌اش مي‌شد. هشام با اندوه و تحير از خدمت امام مرخص شد و چند روزي در حيرت و سرگرداني بسر مي‌برد. عمر بن زيد گفت: براي مرتبه‌ي سوم هشام از من تقاضا كرد برايش اجازه بخواهم خدمت امام عليه‌السلام رسيده اجازه خواستم حضرت فرمود: در فلان محل «حيره» منتظر من باشد فردا صبح انشاءالله يكديگر را خواهيم ديد. من پيش هشام آمدم و جريان را به او گفتم. هشام بسيار خوشحال شد و قبل از امام عليه‌السلام به آن محل رفت. بعد كه هشام را ملاقات كردم پرسيدم بالاخره بين تو و امام عليه‌السلام چه گفتگو شد؟ هشام گفت: من قبل از حضرت صادق عليه‌السلام به آن محل رفتم. يك وقت ديدم امام عليه‌السلام سوار قاطر است همين كه چشمم به او افتاد از ديدارش هيبتي مرا فرا گرفت و بر خود لرزيدم به طوري كه زبانم ياراي تكلم و صحبت را نداشت، نمي‌دانستم و نمي‌توانستم حرفي بزنم. مدتي امام عليه‌السلام انتظار كشيد كه من سخني بگويم، اين توقف او بيشتر باعث عظمت او و ترس من مي‌شد. يقين كردم اين هيبت و جلالت كه از او در دل من وارد مي‌شود فقط از جانب خدا است و مقامي است كه او در نزد خدا دارد. عمر گفت: هشام پس از آن ملاقات، مذهب و عقيده خود را رها كرد و متدين به دين حق گرديد و بر تمام اصحاب حضرت صادق عليه‌السلام برتري يافت. هشام بن حكم در آن بيماري كه از دنيا رفت، امتناع داشت از اينكه طبيب او را معالجه كند تقاضا كردند كه برايش طبيب بياورند بالاخره چند طبيب آوردند وقتي پزشكي معاينه مي‌كرد و نسخه‌اي تجويز مي‌نمود از او مي‌پرسيد: فهميدي من چه دردي دارم؟ بعضي مي‌گفتند: نه. بعضي جواب مثبت مي‌دادند از آنها كه درد را شناخته بودند درخواست مي‌كرد توضيح دهند، وقتي طبيب توضيح مي‌داد هشام مي‌گفت: اشتباه كرده‌اي، من درد ديگري دارم. مي‌پرسيدند: بيماري شما چيست؟ [ صفحه 187] هشام مي‌گفت: من دل و قلبم بيمار است به واسطه‌ي شدت ترسي كه بر من وارد شد. زيرا هشام را نگه داشته بودند كه گردنش را بزنند از همين جريان ترسيده بود تا بالاخره از دنيا رفت. و دليل آن در تاريخ چنين آمده است.

دسيسه‌ي هارون براي كشتن هشام بن حكم

يحيي بن خالد برمكي از «هشام بن حكم» ناراحت بود زيرا شنيده بود او بر فلاسفه خرده مي‌گيرد. مايل بود از او پيش هارون سعايت كند تا هارون وادار به كشتن هشام شود. چرا كه هارون بر اثر حرفهائي كه از هشام شنيده بود به او علاقه‌اي پيدا كرده بود. زيرا روزي هشام سخني در حضور يحيي بن خالد درباره‌ي ارث پيغمبر گفت: كه يحيي وقتي آن را براي هارون نقل كرد خوشش آمد و قبل از اين يحيي نمي‌گذاشت هارون عقيده‌ي هشام را متوجه شود و گاهي نيز اگر تصميم به آزار هشام داشت او را منصرف مي‌كرد. همين علاقه‌ي هارون به هشام يكي از جهاتي بود كه يحيي بن خالد را برانگيخت تا از هشام برگردد. بالاخره روزي يحيي بن خالد به هارون گفت: يا اميرالمؤمنين من چنين كشف كرده‌ام كه هشام شيعه و معتقد است خداوند در روي زمين حجت و امامي غير از تو دارد كه اطاعت او واجب است ما خيال مي‌كرديم او مخالف قيام عليه خلافت است و اهل خروج نيست. در اينجا هارون به فكر نقشه‌اي افتاد و به يحيي گفت: دانشمندان را در مجلسي جمع كن من نيز پشت پرده مي‌مانم تا مرا نبينند تا ترس از من مانع نشود كه هر كدام عقيده‌ي اصلي خود را بيان كند. يحيي از پي دانشمندان و متكلمين فرستاد مجلس پر شد. [ صفحه 188]

جلسه‌ي بحث و مناظره

دانشمندان اجتماع كردند، هشام نيز آمد. عبدالله بن يزيد اباضي كه از همه بيشتر به هشام احترام مي‌گذاشت در مجلس حاضر بود و در تجارت با او شريك بود. وقتي هشام وارد شد از ميان آن جمع به عبدالله بن يزيد سلام كرد، يحيي بن خالد رو به عبدالله بن يزيد كرده و گفت: يا هشام در مورد امامت كه با هم اختلاف داريد مناظره كن. هشام گفت: وزير! آنها را در مورد اعتقاد ما سؤال و جوابي نيست. زيرا اينها گروهي هستند كه با ما در مورد امامت يك نفر اتفاق دارند و در مورد شخص آن بدون علم و اطلاع در مسأله‌ي امامت با ما مخالفند. نه موقعي كه با ما موافقند حق را تشخيص مي‌دهند و نه در مورد افتراق دليلي بر اين مخالفت دارند به همين جهت اعتقاد آنها قابل بحث و مذاكره نيست. در آن ميان مردي از حروريه بود گفت: من از تو سؤالي دارم، بگو: اصحاب و ياران علي هنگامي كه حكم قرار دادند مؤمن بودند يا كافر؟ هشام گفت: سه دسته بودند: 1- مؤمن. 2- مشرك 3- گمراه. مؤمنين كساني بودند كه هم‌عقيده با مايند كه معتقد بودند علي عليه‌السلام امام و پيشواي برحق و از جانب خدا است و معاويه صلاحيت براي امامت ندارد، اينها ايمان آوردند به آنچه خداوند درباره‌ي علي عليه‌السلام فرموده بود، اقرار داشتند. مشركين آنهائي بودند كه مي‌گفتند علي عليه‌السلام امام است ولي معاويه هم صلاحيت امامت را دارد، همين كه معاويه را در خلافت با علي عليه‌السلام شريك كردند مشرك شدند. گمراهان گروهي بودند كه به حمايت از فاميل و تعصب خانوادگي و خويشاوندي به جنگ پرداختند و هيچ اطلاعي از حق و باطل نداشتند و مردماني نادان بودند. [ صفحه 189] آن مرد گفت: ياران معاويه چطور بودند؟ هشام گفت: آنها نيز سه دسته مي‌شدند: 1- كافر. 2- مشرك. 3- گمراه. كافرها آنهائي بودند كه معتقد بودند معاويه امام است و علي عليه‌السلام صلاحيت امامت ندارد از دو جهت كافر شدند: 1- امامي را كه خدا تعيين كرده منكر شدند. 2- امامي را كه خدا تعيين نكرده به امامت منصوب نمودند. مشركين گروهي بودند كه مي‌گفتند معاويه امام است. علي عليه‌السلام نيز صلاحيت امامت دارد. معاويه را با علي بن ابيطالب در امامت شريك كردند، اما گمراهان مانند طرفداران علي كساني بودند كه به حمايت از قوم و خويش و تعصب قبيله‌اي به جنگ آمده بودند. آن مرد ديگر نتوانست چيزي بگويد و در بحث فروماند. ضرار گفت: من از تو سؤال دارم هشام! در جواب او هشام گفت: اشتباه كردي، ضرار پرسيد: براي چه؟ هشام گفت: زيرا شما اجتماع كرده‌ايد كه امامت امام مرا رد كنيد و اين شخص در اين مورد سؤالي از من كرد، ديگر به شما نمي‌رسد كه براي مرتبه‌ي دوم سؤال كنيد بايد من درباره‌ي يكي از عقايد شما سؤال كنم. ضرار گفت: بپرس. هشام گفت: خدا را آن چنان عادل مي‌داني كه ستم روا نمي‌دارد؟ ضرار گفت: بلي. او عادل است و هرگز ستم روا نمي‌دارد. هشام گفت: اگر خداوند شخص زمين‌گير را تكليف كند كه بايد حتما به مسجد برود و جهاد كند و كسي را كه كور است تكليف نمايد كه بايد قرآن و كتاب‌هاي ديني را بخواند در اين صورت او را عادل مي‌داني يا ستمگر؟ ضرار گفت: خداوند چنين تكليفي نمي‌كند. هشام گفت: من هم مي‌دانم كه چنين تكليفي نمي‌نمايد ولي از باب بحث و مناظره مي‌پرسم كه اگر چنين تكليفي كرد آيا ستم نكرده و او را به كاري كه ساخته‌اش نيست و قدرت انجامش را ندارد وادار ننموده؟ [ صفحه 190] ضرار گفت: چرا، اگر چنين تكليفي كند ستمگر است. هشام گفت: حالا بگو ببينم آيا خداوند مردم را دعوت به پيروي از يك مذهب و يك دين كرده كه در آن اختلافي نيست و از آنها جز همان مذهب و دين را نمي‌پذيرد، و اگر متدين به مذهب و دين ديگري شوند از آنها قبول نخواهد كرد؟ ضرار گفت: همين طور است. هشام پرسيد: آيا دليلي براي شناختن اين دين قرار داده يا آنها را تكليف به دين بدون دليل كرده؟! كه در اين صورت مثل تكليف كور است به قرائت كتاب و شخص زمينگير را به رفتن مسجد و جهاد در راه خدا. ضرار مدتي سكوت كرد بعد گفت: نه حتما دليل قرار داده ولي امام تو آن راهنما و دليل نيست. هشام خنديد و گفت: نصف عقيده‌ات به طرف شيعه گرائيده و با جبر به سوي حق آمدي، اكنون اختلاف بين من و تو در شخص و تعيين امام است. ضرار گفت: من سخن تو را قبول مي‌كنم و در اين مورد از تو سؤال مي‌كنم. هشام گفت: بفرما. ضرار پرسيد: امامت چگونه تعيين مي‌شود؟ هشام گفت: همان طور كه نبوت تعيين مي‌گردد. ضرار گفت: در اين صورت آنكه تو مي‌گوئي امام نيست بلكه پيغمبر است. هشام گفت: اين طور نيست زيرا نبوت در آسمان تعيين مي‌شود ولي امامت را در زمين تعيين مي‌كنند، قرارداد نبوت توسط ملائكه و قرارداد امامت به وسيله‌ي پيغمبر بسته مي‌شود. اما هر دو با اجازه و تعيين خدا است. ضرار گفت: چه دليلي بر اين مطلب هست؟ هشام گفت: اينكه مردم احتياج و اضطرار دارند به امام. ضرار گفت: به چه دليل احتياج دارند، هشام پاسخ داد مورد بحث و سخن ما از سه صورت خارج نيست: 1- آيا خداوند تكليف را برداشته از مردم، بعد از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و ديگر امر و نهي براي آنها ندارد مانند بهائم و درندگان بدون تكليف هستند. آيا اين وضع را معتقد مي‌شوي كه بعد از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم تكليف از مردم برداشته شده باشد. ضرار گفت: نه چنين مطلبي را نمي‌پذيرم. [ صفحه 191] 2- يا مردم تكليف دارند بعد از پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم اما خودشان عالم شده‌اند از نظر علم و دانش مثل خود پيغمبرند به طوري كه در مسائل مذهبي هيچ كدام به ديگري احتياج ندارند هر كدام به تنهائي بي‌نياز هستند و به واقعيت حقيقي رسيده‌اند آيا چنين چيزي را هم قبول مي‌كني كه مردم بعد از پيامبر همه عالم شده باشند و به اندازه‌ي پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم علم داشته باشند، هيچ يك را به ديگري نياز نباشد و واقعيت را همه كشف كرده باشند؟! ضرار گفت: اين را نمي‌توانم بپذيرم اينها احتياج به ديگري دارند.

نشانه‌هاي امام معصوم

3- هشام گفت: فقط وجه سوم باقي مانده كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم براي خود جانشين تعيين كند كه راهنماي آنها باشد و اشتباه نكند و غلط از او سر نزند و ستم روا ندارد و از گناه پاك باشد و خطا از او سرنزند و همه در مسائل ديني به او احتياج داشته باشند، اما او به كسي محتاج نباشد. ضرار گفت: چگونه مي‌توان او را شناخت؟ هشام گفت: او داراي هشت امتياز است كه چهار امتياز آن مربوط به نژاد اوست و چهار امتياز در وجود خود او است. آن چهار امتياز كه در نژاد او است: 1- از همه‌ي نژادها معروفتر باشد. 2- قبيله‌ي او معروفترين قبائل باشد. 3- خانواده‌اش در شخصيت از همه برجسته‌تر باشد. 4- صاحب شريعت و دين يعني پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم او را تعيين كرده باشد، ما مي‌بينيم از لحاظ نژاد انسانها، نژادي معروفتر از عرب نيست كه صاحب دين و شريعت نيز از همين نژاد است كه هر صبح و شام پنج مرتبه در بالاي مأذنه نام او را مي‌برند «اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله» اين صدا به هر نيكوكار و بدكرداري و دانا و نادان و مقر به حق و منكر حق در شرق و غرب عالم مي‌رسد. اگر حجت خدا بتواند از نژاد ديگري باشد آنكه در جستجوي امام است ممكن است سالهاي سال بجويد و نيابد و در صورتي كه بتواند امام را در نژادهاي ديگر از قبيل پارسي و سايرين [ صفحه 192] بجويد خداوند در راه راهنمائي او سبب گمراهيش شده و چنين چيزي درباره‌ي خداوند تصور نمي‌شود كه امام را تعيين نمايد كه نتوانند او را بيابند. چون چنين چيزي محال است پس بايد امام از جنس عرب باشد كه هم‌نژاد با صاحب شريعت است و امكان ندارد در عرب از غير قبيله‌ي پيغمبر باشد. چون پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم به همين قبيله انتساب دارد و آن قبيله‌ي قريش است به همان دليل كه نمي‌تواند از نژاد عرب در غير قبيله‌ي قريش باشد نمي‌تواند از خانواده‌ي ديگر جز خانواده‌ي پيغمبر باشد به واسطه نزديكي نسب آنها با پيغمبر كه صاحب شريعت و دين است. چون اهل بيت پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نيز زياد هستند و امامت مسئله‌اي است كه همگان اشتهاي احراز اين مقام را دارند و بر سر آن اختلاف مي‌شود. زيرا هر كسي ممكن است ادعاي امامت كند پس لازم است كه صاحب ملت و شريعت اشاره به شخص و اسم و نژاد امام بنمايد تا ديگري به اين مقام طمع نكند. و اما چهار امتياز كه در شخص امام است 1- بايد امام دانشمندترين مردم به حدود و فرائض و سنت و احكام خدا باشد به طوري كه هيچ مسئله‌اي چه بزرگ و چه كوچك براي او مجهول نباشد. 2- از تمام گناهان پاك باشد. 3- شجاعترين مردم باشد. 4- سخاوتمندترين جهانيان باشد. ضرار گفت: به چه دليل امام بايد دانشمندترين مردم باشد؟ هشام گفت: به دليل اينكه اگر عالم به تمام حدود و احكام و شريعت و سنت نباشد اطميناني نيست كه حدود خدا را تغيير ندهد و كسي را كه بايد دستش را قطع كنند بر او حد جاري نمايد و آن كس كه حد لازم دارد عضوش را قطع نمايد. در اين صورت حدود خدا از بين مي‌رود و خداوند براي راهنمائي مردم وسيله‌اي قرار داده كه بيشتر گمراه مي‌شوند. ضرار گفت: به چه دليل مي‌گوئي بايد از تمام گناهان پاك باشد. هشام گفت: زيرا در صورتي كه معصوم نباشد خطا از او سر مي‌زند و اطميناني به چنين شخصي نيست كه كار خطاي خود و خويشاوندان و بستگان نزديك خويش را پرده‌پوشي [ صفحه 193] كند، هرگز خداوند چنين شخصي را حجت خويش بين مردم قرار نمي‌دهد. ضرار گفت: به چه دليل امام بايد شجاعترين مردم باشد. هشام گفت: زيرا او پناه مسلمانان است كه در جنگها از او مي‌آموزند و خداوند فرموده: «و من يولهم يومئذ دبره الا متحرفا لقتال أو متحيزا الي فئة فقد باء بغضب من الله» [20] . «هر كه در روز جنگ پشت به دشمن بنمايد و فرار كند به طرف خشم و غضب خدا رو آورده و جايگاهش دوزخ كه بدترين منزل است خواهد بود.» اگر شجاع نباشد فرار مي‌كند و در صورتي كه فرار كند مشمول غضب خدا مي‌شود امكان ندارد كسي كه مشمول غضب خدا است حجت خدا باشد. ضرار گفت: به چه دليل امام بايد سخاوتمندترين مردم باشد. هشام گفت: زيرا او نگهبان بيت‌المال مسلمانان است. اگر سخاوتمند نباشد نفسش او را به جمع مال مردم دعوت مي‌كند و خيانت در اموال مسلمانان خواهد كرد در اين صورت خائن مي‌شود و هرگز خداوند خائني را راهنماي مردم قرار نمي‌دهد. ضرار در اين موقع گفت: اين صفتها و امتيازات كه شمردي در اين زمان در چه شخصي جمع است؟

گرفتاري هشام

هشام گفت: صاحب العصر اميرالمؤمنين. هارون تمام سخنان را مي‌شنيد و در اين موقع كه هشام گفت صاحب العصر اميرالمؤمنين هارون رو به جعفر بن يحيي برمكي كه با او پشت پرده بود كرده و گفت: چند خيك پر از نوره و واجبي زير بغل ما گذاشت، منظورش از اين حرف كيست؟ جعفر گفت: منظور او موسي بن جعفر عليه‌السلام است. هارون گفت: قطعا او را در نظر دارد كه شايسته‌ي اين صفات است. هارون دندان روي لبهاي خود گذاشت و فشرد و گفت: چنين شخصي زنده باشد و [ صفحه 194] من بتوانم يك ساعت سلطنت كنم، به خدا زبان هشام اثرش در دل مردم بيشتر از صد هزار شمشيرزن است. يحيي بن خالد فهميد كه كار هشام تمام است و كشته خواهد شد پشت پرده پيش هارون آمد. هارون به او گفت: واي بر تو يحيي! اين كيست كه آورده‌اي؟ گفت: يا اميرالمؤمنين به حسابش مي‌رسيم و او را به قتل خواهيم رسانيد. بعد يحيي پيش هشام بن حكم آمد، چشمك زد. هشام فهميد كه كارش ساخته است و از جاي خود حركت كرد، چنين وانمود كرد كه مي‌خواهد ادرار يا قضاي حاجت كند. كفشهاي خود را پوشيد و با عجله فرار كرد. فرزندان خويش را ملاقات نمود، و به آنها گفت: مخفي شويد و به طرف كوفه فرار كرد و وارد خانه‌ي بشير شد كه از راويان حديث و از اصحاب حضرت صادق عليه‌السلام به شمار مي‌رفت هشام جريان را برايش شرح داد. چيزي نگذشت كه هشام سخت بيمار شد. بشير گفت: برايت طبيب بياورم؟ هشام گفت: نه. من مردني هستم. هنگام فوتش كه رسيد گفت: وقتي از كار تجهيز من فارغ شدي نيمه‌شب بدن مرا ببر و در ميدان بگذار و نامه‌اي بنويس كه اين مرده‌ي هشام بن حكم است كه اميرالمؤمنين در جستجوي او بود و به اجل خود از دنيا رفت. هارون برادران و ياران هشام را زنداني كرده بود و گروه كثيري به واسطه‌ي هشام زنداني شده بودند. فردا صبح اهالي كوفه بدن هشام را ديدند. قاضي و فرماندار و شاهدان عادل جمع شدند و جريان را براي هارون‌الرشيد نوشتند، هارون گفت: الحمدلله كه از شر او راحت شديم و كساني را كه به واسطه‌ي هشام گرفته بود آزاد كرد. [21] .

نقشه‌ي هارون باطل مي‌شود

از علي بن يقطين نقل است كه: هارون‌الرشيد مردي را خواست تا با موسي بن [ صفحه 195] جعفر عليه‌السلام در مجلس مبارزه كند و او را خجالت‌زده نمايد. مردي جادوگر اين كار را به عهده گرفت. وقتي سفره انداختند كاري كردند كه هر وقت خادم حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام مي‌خواست لقمه‌ي ناني را بردارد از جلو دستش مي‌پريد. هارون به شدت از كار او خنده‌اش گرفته بود. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام سر برداشت و نگاه به شيري كه روي پرده نقش شده بود كرد. حضرت فرمود: اي شير خدا! بگير اين دشمن خدا را. ناگهان آن نقش جان گرفت و به شكل شيري بسيار بزرگ درآمد. مرد جادوگر را پاره پاره كرد، هارون و نديمانش بي‌هوش شدند و از ترس، عقل خود را از دست دادند. پس از مدتي كه به هوش آمدند هارون امام را قسم داد تو را به حقي كه بر تو دارم از اين شير بخواه پيكر آن مرد را برگرداند. حضرت فرمود: اگر عصاي موسي آنچه از ريسمان و چوبدستهاي جادوگران را برگرداند اين شير نيز پيكر آن مرد را برمي‌گرداند، اين جريان بيشتر از هر چيز در خود هارون اثر گذاشت. [22] .

سفارش امام كاظم به فرماندار ري

از مردي اهل ري نقل شده است كه گفت: يكي از نويسندگان يحيي بن خالد فرماندار ري شد. من مقداري ماليات بدهكار بودم مي‌ترسيدم كه مرا مجبور به پرداخت آن كند در آن صورت هر چه داشتم از بين مي‌رفت. به من گفتند: او شيعه و پيرو ائمه‌ي طاهرين عليهم‌السلام است. مي‌خواستم به او مراجعه كنم ولي ترسيدم چنين نباشد بعد به پاي خود گرفتار شوم. بالاخره تصميم گرفتم فرار كنم و به در خانه‌ي خدا روم. سپس به حج رفتم و حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام را زيارت كردم و جريان را به عرض ايشان رساندم [ صفحه 196] امام عليه‌السلام نامه‌اي به اين مضمون براي او نوشت: بسم الله الرحمن الرحيم - اعلم ان لله تحت عرشه ظلا لا يسكنه الا من اسدي الي اخيه معروفا او نفس عنه كربة او ادخل علي قلبه سرورا و هذا اخوك و السلام. خداوند را زير عرش سايباني است كه در زير آن سايبان قرار نمي‌گيرد مگر كسي كه نسبت به برادر ديني خود متكي كند يا غم از دل او بردارد يا او را شادمان كند آورنده‌ي نامه برادر ديني تو است والسلام. از حج بازگشتم وارد شهر خود شدم و شبانه به در منزل او رفتم و از او اجازه خواستم. گفتم بگوئيد پيكي از طرف صابر آمده است ديدم پاي برهنه بيرون شد درب را باز كرد مرا بوسيد بعد در آغوش گرفت و پيوسته پيشاني مرا مي‌بوسيد و پيوسته اين كار را تكرار مي‌كرد و مرتب از من مي‌پرسيد خودت مولايم را ديده‌اي؟ حالش چطور است؟ وقتي خبر از سلامتي و خوبي آن جناب مي‌دادم شاد مي‌شد و شكر خدا مي‌كرد، مرا وارد خانه‌ي خود كرد و در بالاي اطاق نشاند. خودش در مقابل من نشست. نامه را به او دادم او نامه را بوسيد و خواند بعد دستور داد لباسها و اندوخته‌ي مالي او را بياورند. تمام پولهايش را با من تقسيم كرد. يك دينار براي من و يكي براي خودش، همين طور يك درهم براي خود يكي براي من و لباسهايش را نيز همين طور تقسيم نمود و آنچه نمي‌شد قسمت كرد قيمتش را به من مي‌داد در تمام اين تقسيم مي‌گفت: برادر شادمانت كردم. مي‌گفتم: آري، به خدا خيلي خوشحال شدم. بعد دفتر بدهي مالياتي را خواست و هر چه به نام من نوشته بود حذف كرد و نوشته‌اي به من داد كه بدهي ندارم و من از او وداع نموده به خانه برگشتم. با خود گفتم نمي‌توانم جبران محبت و نيكي اين شخص را بكنم مگر اينكه سال آينده به حج بروم و برايش دعا كنم و حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام را زيارت نمايم و به ايشان عرض كنم با من چه كرد. اين كار را انجام دادم، وقتي خدمت موسي ابن [ صفحه 197] جعفر عليه‌السلام رسيدم، جريان را به ايشان عرض كردم ديدم پيوسته امام عليه‌السلام شاد مي‌شود. عرض كردم: آقاي من، شما هم شاد شديد؟! حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: آري، به خدا قسم مرا مسرور كرد، اميرالمؤمنين عليه‌السلام را مسرور نمود، به خدا قسم جدم پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم را مسرور نمود و خدا را مسرور كرد. [23] .

چگونه امام شناخته مي‌شود

ابوبصير مي‌گويد: خدمت موسي بن جعفر عليه‌السلام رسيدم عرض كردم: آقا امام به چه وسيله شناخته مي‌شود. حضرت فرمود: امام داراي امتيازاتي است. اولي آنها تصريح پدرش به امامت او است، بايد پدرش او را به مردم معرفي كند و او را به امامت منصوب نمايد تا جاي عذر و بهانه‌اي براي آنها نماند، زيرا پيغمبر حضرت علي را به عنوان جانشين و امام مردم تعيين نمود و به مردم معرفي كرد. همين طور ساير ائمه جانشين خود را معرفي مي‌كنند تا مردم بشناسند. ديگر اينكه از هر چه بپرسند جواب مي‌دهد و اگر چيزي نپرسند او خود خواسته‌ي آنها را پاسخ مي‌دهد و از آنچه فردا اتفاق مي‌افتد خبر دارد و با هر زباني مي‌تواند با مردم صحبت كند. آنگاه حضرت فرمود: هم‌اكنون قبل از اينكه حركت كني نشانه‌اي از امام خواهي ديد كه اطمينان پيدا كني. در همين موقع مرد خراساني وارد شد كه با زبان عربي صحبت مي‌كرد ولي امام عليه‌السلام به فارسي جوابش را داد. مرد خراساني گفت: آقا من مي‌توانستم فارسي صحبت كنم ولي خيال كردم شما فارسي نمي‌دانيد. حضرت فرمود: سبحان الله. اگر من نتوانم جواب تو را بدهم پس چه مزيتي بر تو دارم. حضرت فرمود: محمد! امام زبان تمام مردم و پرنده‌ها و چارپايان را مي‌داند و هر چه داراي روح باشد. و با همين نشانه امام شناخته مي‌شود و هر كس ادعاي [ صفحه 198] امامت كند و اين امتيازات در او نباشد او امام نيست. [24] .

بر امام چيزي مخفي نيست

بدر غلام حضرت رضا عليه‌السلام مي‌گويد: اسحاق بن عمار خدمت موسي بن جعفر عليه‌السلام رسيده، نشست. در اين موقع مردي خراساني اجازه ورود خواست و وارد شد و با لهجه‌اي صحبت كرد كه هرگز نشنيده بودم شبيه صداي پرندگان. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام با همان زبان خودش جوابش را داد تا صحبت آنها تمام شد از جاي حركت كرده رفت. عرض كردم: آقا من تاكنون چنين زباني را نشنيده بودم، حضرت فرمود: اين زبان گروهي از مردم چين است. فرمود: تعجب كردي كه به زبان خودش صحبت كردم. من گفتم: آري جاي تعجب است. حضرت فرمود: از اين شگفت‌انگيزتر به تو مي‌گويم: امام زبان پرنده و هر موجود صاحب روح را كه خدا خلق كرده مي‌داند و بر امام چيزي پوشيده نيست. [25] .

علم امام

از اصبغ بن موسي نقل است كه: مردي از دوستان به وسيله‌ي من صد دينار براي موسي ابن جعفر عليه‌السلام فرستاد، خودم نيز سرمايه‌اي به همراه داشتم وقتي وارد مدينه شدم دينارهاي آن مرد را با دينار خودم شستشو دادم و با مشك آنها را معطر كردم و بعد پولهاي دوستم را شمردم و نود و نه دينار بود، يك دينار از خودم برداشتم و به روي آنها گذاشتم و مشك بر آن پاشيدم و آن را در يك كيسه گذاشتم. شب خدمت موسي بن جعفر عليه‌السلام رسيدم، عرض كردم: فدايت شوم من مختصري پول آورده‌ام تا بدين وسيله عرض ارادت به شما و انجام وظيفه نموده [ صفحه 199] و بعد دينارهاي خود را تقديم كردم، سپس گفتم: فلاني كه از ارادتمندان شما است مبلغي به وسيله‌ي من فرستاده و كيسه را تقديم كردم. امام فرمود: سكه‌ها را روي زمين بريز. آنها را روي زمين ريختم با دست آنها را از هم پاشيد و دينار مرا جدا نمود و فرمود: او صد دينار با وزن به تو داده نه صد عدد (كه تو يك دينار از خود روي آن نهادي).

مرگ ابوبصير

اسحاق بن عمار نقل كرده كه: ابابصير در خدمت موسي بن جعفر عليه‌السلام از مكه به طرف مدينه مي‌رفت امام عليه‌السلام نزديك زباله (منزلي در راه مكه بين واقصه و ثعلبيه) فرود آمد. حضرت، علي بن حمزه بطائني را كه شاگرد ابوبصير بود خواست و به او فرمود: وقتي به كوفه رسيديم چنين و چنان كن، اين سفارشها در حضور ابوبصير بود. ابوبصير خشمگين شده از آن جا خارج شد و با خود مي‌گفت: تعجب مي‌كنم از كار اين مرد مدتي است كه جزء اصحاب او هستم سفارشهاي خود را به يكي از شاگردان من مي‌كند. فردا ابوبصير مريض شد و علي بن ابي‌حمزه را خواست و به او گفت: استغفار مي‌كنم از آن خيالي كه در دل راجع به مولاي خود نمودم و بدگمان شدم او مي‌دانست من مي‌ميرم و به كوفه نخواهم رسيد. وقتي من از دنيا رفتم چنين و چنان كن و در فلان كارها اقدام كن. ابوبصير در زباله از دنيا رفت. [26] .

دعاي امام كاظم

از عيسي بن محمد كه به نود سالگي رسيده بود نقل است كه: يك سال در جوانيه (محلي است نزديك مدينه)، كنار چاهي به نام ام عظام، خربزه و خيار و كدو [ صفحه 200] كاشته بودم، همين كه نزديك برداشت محصول شد و زراعت آماده گرديد ملخ آمد و تمام زراعت را از بين برد. صد و بيست دينار و بهاي دو شتر را خرج آن زراعت كرده بودم. يك روز ناراحت نشسته بودم كه امام موسي بن جعفر عليه‌السلام آمد؛ سلام كرده و فرمود: حالت چطور است؟ گفتم: مثل آدمهاي مردني هستم ملخ تمام زراعتم را خورد. حضرت فرمود: چقدر زيان ديده‌اي؟ عرض كردم: صد و بيست دينار به اضافه‌ي بهاي دو شتر. حضرت فرمود: عرفه! به ابوالغيث صد و پنجاه دينار و دو شتر بده، سي دينار اضافي از مخارجي كه كرده است. عرض كردم: اگر دعائي بفرمائيد خداوند بركت عنايت كند. داخل مزرعه شد و دعا كرد و از پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نقل كرد كه فرموده است هنگام گرفتار شدن به مصائب و ناراحتي‌ها شكيبا باشيد و اندوه و جزع نداشته باشيد. من آن دو شتر را به كار بستم و زراعت را آب دادم، خداوند چنان بركت داد و زراعت نمو كرد كه محصول آن را ده هزار (درهم) فروختم. [27] .

مرگ منصور دوانيقي

علي بن ابي‌حمزه گفت: از حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام شنيدم كه فرمود: به خدا قسم منصور دوانيقي امسال مكه را نخواهد ديد. من وارد كوفه شدم و جريان را به دوستان خود گفتم. چيزي نگذشت كه منصور براي انجام حج عازم مكه شد و به كوفه رسيد. دوستان گفتند: تو كه مي‌گفتي منصور خانه‌ي خدا را نخواهد ديد. گفتم نه به خدا هرگز خانه خدا را نمي‌بيند. منصور به بستان رسيد باز جمع شده گفتند حالا چه مي‌گوئي؟ گفتم نه به خدا خانه‌ي خدا را نمي‌بيند. وقتي رسيد به محلي به نام بئر [ صفحه 201] ميمون. خدمت حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام رسيدم آقا در محراب در حال سجده بود و سجده‌اي طولاني كرد. آنگاه سر بلند نموده فرمود: برو ببين مردم چه مي‌گويند. وقتي خارج شدم ديدم صداي گريه و ناله بلند است و بر فوت ابوجعفر منصور دوانيقي گريه مي‌كنند، برگشته جريان را عرض كردم. فرمود: الله اكبر آري خانه‌ي خدا را هرگز نخواهد ديد. [28] .

خانه‌هاي اصحاب احقاف

مهدي عباسي دستور داد چاهي نزديك قبر عبادي بكنند كه حجاج از آب آن استفاده نمايند. بيش از صد متر حفر كردند در بين حفر كردن ناگهان روزنه‌ي بزرگي باز شد كه بسيار گود و تاريك و از داخل آن هوا خارج مي‌شد و بادي كه خارج مي‌شد صدائي داشت. دو نفر را داخل آن كردند وقتي خارج شدند رنگشان پريده بود. گفتند: در آنجا هوا بود و منزلهائي كه در آنها مردان و زناني قرار داشتند و چهارپاياني از قبيل شتر و گاو و گوسفند نيز بود به هر كدام دست مي‌زديم از هم مي‌پاشيدند، از علما پرسيدند هيچ كدام نتوانستند جواب بدهند. روزي حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام پيش مهدي رفت. مهدي عباسي از آن حضرت راجع به اين مسئله سؤال كرد. حضرت فرمود: آنها اصحاب احقاف باقيمانده‌ي قوم عاد هستند كه زمين، آنها را با خانه‌هايشان فرو برد و آنچه آن دو مرد ديده بودند امام عليه‌السلام نيز توضيح داد. [29] . [ صفحه 202]

مهدي عباسي و امام كاظم

ابوخالد زبالي گفت: حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام با گروهي از مأموران مهدي عباسي كه آنها را مأمور كرده بود موسي بن جعفر را بياورند، وارد زباله شد. حضرت به من دستور داد برايش چيزهائي بخرم نگاه كرد ديد افسرده هستم. فرمود: ابوخالد! چرا افسرده هستي؟ گفتم: براي همين كه مي‌بينم تو را مي‌برند پيش اين ستمگر و اطميناني به او نيست. حضرت فرمود: ناراحت نباش از او به من آزاري نمي‌رسد، در فلان روز منتظر من باش در سر راه، من پيوسته روزشماري مي‌كردم تا آن روز رسيد. رفتم بر سر راه اما تا غروب آفتاب كسي را نديدم به شك افتادم، ناگاه چشمم به شخصي افتاد كه مي‌آيد وقتي نزديك شد ديدم موسي بن جعفر عليه‌السلام سوار بر قاطري است نگاهي به من نموده و فرمود: مبادا شك كني. عرض كردم: آقا مقداري شك برايم پيدا شده بود. حضرت فرمود: يك بار ديگر مرا مي‌برند ديگر برنمي‌گردم و از دست آنها خلاصي ندارم. [30] . [ صفحه 203]

عباس عموي پيامبر هجرت نكرد

اشاره

بحثي ميان هارون و امام موسي بن جعفر عليه‌السلام است كه بسيار جالب است. هارون به امام موسي بن جعفر عليه‌السلام گفت: مي‌خواهم از تو درباره‌ي عباس و علي عليه‌السلام بپرسم كه چرا «علي» اولي به ارث رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم بود با اينكه عباس عمو و برادر پدر پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم بود؟ امام موسي عليه‌السلام فرمود: مرا معاف دار. هارون گفت: به خدا تو را معاف نمي‌دارم بايد پاسخ دهي. امام عليه‌السلام فرمود: اگر معاف نداري امانم بده. هارون گفت: تو را امان دادم. امام موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: بدان پيامبر ارث به كسي نداد كه قادر بر هجرت بود و هجرت ننمود، پدرت عباس ايمان آورد و هجرت نكرد و علي عليه‌السلام ايمان آورد و هجرت كرد و خداوند در كتابش فرموده است: «الذين آمنوا و لم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شي‌ء حتي يهاجروا» [31] . [ صفحه 204] «آن كساني كه ايمان آوردند و هجرت نكردند به شما هيچ پيوندي ندارند تا هجرت كنند.» در اينجا رنگ هارون پريد و حالش دگرگون شد.

پيامبر پدر ائمه است

مناظره‌اي دارد حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام كه با هارون الرشيد در مرقد نبي اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و در برابر توده‌اي عظيم از اشراف و فرماندهان ارتش و كارمندان عاليرتبه‌ي دولت اتفاق افتاد. «هارون» روي به ضريح مقدس رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم كرد و چنين سلام گفت: «درود بر تو اي پسر عم» و از نسبت خود با نبي اكرم صلي الله عليه و آله و سلم مفتخر بود چرا كه او به سبب نزديكي با رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم به مقام خلافت نائل آمده بود و آن جايگاه را غصب كرده بود. سپس امام موسي بن جعفر عليه‌السلام كه حاضر بود، بر نبي اكرم صلي الله عليه و آله و سلم درود فرستاد و چنين فرمودند: «سلام بر تو باد اي پدر» در اينجا هارون‌الرشيد خرد خويش را از دست داد و ناراحتي او را فراگرفت. زيرا امام عليه‌السلام در فخر و مجد بر او پيشي گرفته بود. هارون با آهنگي لبريز از كينه و خشم به امام عليه‌السلام گفت: چرا گفتي كه تو از ما به رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم نزديكتري؟ در اينجا امام موسي بن جعفر عليه‌السلام پاسخ تندي به او دادند و فرمودند: «اگر رسول الله زنده مي‌شد و از تو دخترت را خواستگاري مي‌فرمود، آيا او را اجابت مي‌كردي؟ هارون گفت: سبحان الله و به اين كار بر عرب و عجم فخر مي‌كردم.» در اينجا امام عليه‌السلام فرمود: اما او دختر مرا خواستگاري نمي‌كرد و من دختر به او نمي‌دادم زيرا او پدر ما است نه پدر شما، و به اين علت ما به او نزديكتريم.

حدود فدك

در هنگامي ديگر، وقتي هارون از امام عليه‌السلام راجع به فدك پرسيد تا آن را به او بازپس دهد. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام از بازپس گرفتن فدك خودداري فرمود، [ صفحه 205] مگر اينكه حدود آن را نيز بازپس دهند. هارون پرسيد حدود آن چيست؟ امام عليه‌السلام فرمود: اگر حدود آن را بگويم آن را پس نخواهي داد. هارون پافشاري كردند تا حدود آن را براي او معلوم دارد. در اينجا امام عليه‌السلام جز آنكه مرزهاي فدك را تعيين كند، چاره‌اي نديد و فرمود: مرزهاي نخستين «عدن» است. وقتي هارون اين سخن را شنيد. چهره‌اش برافروخت. امام عليه‌السلام همچنان به سخن ادامه داد: مرز دوم «سمرقند» رنگ هارون به تيرگي گرائيد و خشمي بيكران او را فراگرفت. اما امام عليه‌السلام گفتار خود را پي گرفت و فرمود: مرز سوم «افريقا» رنگ هارون سياه شد و با آوائي كه خشم از آن مي‌باريد ناله كرد. آنگاه امام عليه‌السلام حد نهائي فدك را اين گونه بيان فرمودند: «از ساحل دريا تا ارمنستان» هارون‌الرشيد خويشتنداري از دست بداد و گفت: آن وقت براي ما چيزي باقي نمي‌ماند. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: مي‌دانستم كه تو آن را بازپس نخواهي داد.

قدرت هارون در هم كوبيده مي‌شود

روزي حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام بر هارون كه در يكي از كاخهاي استوار و زيباي خود كه مانند آن نه در بغداد و نه در جاي ديگر پيدا مي‌شد، وارد شد هارون سرمست از قدرت گفت: اين سرا چگونه است؟ حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام بي‌واهمه و بي‌اعتنا از قدرت و جبروت هارون فرمود: اين سراي فاسقان است. خداي تعالي مي‌فرمايد: «سأصرف عن آياتي الذين يتكبرون في الأرض بغير الحق و ان يروا كل آية لا يؤمنوا بها و ان يروا سبيل الرشد لا يتخذوه سبيلا و ان يروا سبيل الغي يتخذوه سبيلا» [32] . [ صفحه 206] «كساني را كه در روي زمين، بي‌شايستگي، برخلاف حق گردن مي‌فرازند از آيات خود روي‌گردان مي‌كنم. هر چند همه‌ي آيات را مي‌بينند، به آن ايمان نمي‌آورند و اگر راه رشد را ببينند آن راه را برنمي‌گزينند و اگر راه گمراهي را مشاهده كنند آن را انتخاب مي‌كنند. هارون از خشم لرزيد و موجي از تشويش او را فراگرفت. آنگاه به حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام گفت: خانه از آن كيست؟ حضرت فرمود: اين سرا شيعه‌ي ما را مجال است و ديگران را فتنه. هارون گفت: چرا صاحبخانه آن را بازپس نمي‌گيرد؟ حضرت فرمود: خانه را آباد از او گرفتند و تا آباد نگردد آن را پس نمي‌گيرد. هارون گفت: شيعيان تو كجايند؟ و در اينجا امام عليه‌السلام سخن حق تعالي را قرائت فرمود: «لم يكن الذين كفروا من اهل الكتاب و المشركين منفكين حتي تأتيهم البينة» [33] . «كافران از اهل كتاب و مشركان جدا نبودند تا آنكه براي آنان از جانب خداي بينه‌اي آمد.» هارون را خشم فراگرفت و گفت: آيا ما كافريم؟ حضرت فرمود: نه، اما چنانكه خداي تعالي مي‌فرمايد: «الذين بدلوا نعمة الله كفرا و احلوا قومهم دار البوار.» [34] . «آنان كه نعمت خداي را به كفر تبديل كردند و پيروان خود را در سراي هلاكت جاي دادند.» و اين چنين امام عليه‌السلام آشكار كرد كه هارون منصب خلافت را غصب كرده و سلطنت و حكومت را دزديده است. [ صفحه 207]

عباس عموي پيامبر ارث نمي‌برد

موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: وقتي مرا پيش هارون بردند، سلام كردم هارون جواب داده و گفت: موسي بن جعفر! دو خليفه در يك مملكت و براي هر دو خراج ببرند. من گفتم: تو را به خدا مي‌سپارم از اينكه من و خود را گناهكار كني و سخن بيهوده‌ي دشمنان ما را در مورد ما بپذيري، تو خود مي‌داني از وقتي كه پيامبر از دنيا رفت خيلي دروغ بر ما بستند. اگر صلاح بداني با اين خويشاوندي كه نسبت به پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم داري اجازه بدهي حديثي كه پدرم از آباء خود از جدم پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نقل كرده برايت نقل كنم، هارون گفت اجازه دادم. امام كاظم عليه‌السلام فرمود: پدرم از آباء كرام خود از جدم پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نقل كرد كه خويشاوند وقتي به خويشاوند برسد و دست در دست يكديگر گذارند علاقه‌ي خويشاوندي به هيجان درمي‌آيد اكنون دست خود را به من بده فدايت شوم، هارون گفت جلو بيا. من نزديك رفتم دست مرا گرفت و مرا پيش كشيد و مدتي در آغوش داشت بعد رها كرد و گفت: موسي بنشين ديگر ناراحت نباش به تو كاري ندارم، ديدم اشك از چشمانش مي‌ريزد سر به زير انداختم. هارون گفت: راست گفتي و جدت نيز راست گفته است خونم به جوش آمد و هيجاني در من پيدا شد كه دلم شكست و اشك جاري گرديد حالا مي‌خواهم از تو چند سؤال بكنم كه مدتها است در دلم بوده و از هيچ كس نپرسيده‌ام، اگر جواب دادي رهايت مي‌كنم و سخن ديگري را درباره‌ي تو نمي‌پذيرم، شنيده‌ام تو هرگز دروغ نگفته‌اي، پس آنچه سؤال مي‌كنم واقع مطلب را برايم توضيح بده. گفتم هر چه را بدانم توضيح مي‌دهم اگر به من امان بدهي. هارون گفت: به تو امان دادم در صورتي كه راست بگوئي و آن تقيه‌اي كه بين [ صفحه 208] شما فرزندان فاطمه معمول است روا نداري. گفتم: هر چه مايل است اميرالمؤمنين سؤال كند. هارون گفت: بگو ببينم چرا شما خود را از ما برتر مي‌دانيد با اينكه هر دو از يك درخت هستيم، همه‌ي ما فرزندان عبدالمطلب هستيم. ما فرزندان عباس و شما فرزندان ابوطالب هر دوي آنها عموي پيامبرند و به يك نسبت مساوي با پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم خويشاوندي دارند. گفتم: ما نزديك‌تر به پيغمبريم هارون گفت: چطور؟ گفتم: زيرا عبدالله و ابوطالب از يك پدر و مادرند و جد شما عباس از مادر عبدالله و ابوطالب نبود. هارون گفت: پس چرا شما ادعا مي‌كنيد از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم ارث مي‌بريد با اينكه عمو مانع ارث بردن پسر عمو است. وقتي پيامبر از دنيا رفت ابوطالب قبل از او مرده بود ولي عمويش عباس حيات داشت. گفتم: اگر اميرالمؤمنين مرا از جواب اين سؤال معذور دارد خوب است هر سؤال ديگري دارد بفرمايد هارون گفت: غير ممكن است بايد جواب بدهي. گفتم: مرا امان بده. هارون گفت: من قبلا به تو امان دادم. گفتم: علي بن ابي‌طالب مي‌فرمايد: با بودن فرزند به هيچ كس ارث نمي‌رسد جز پدر و مادر و زن و شوهر، با بودن فرزند براي عمو ارثي ثابت نشده و قرآن گواه چنين ارثي نيست جز اينكه ابابكر و عمر و بني‌اميه از پيش خود گفته‌اند عمو به منزله‌ي پدر است اين گفته‌ي آنها دليلي ندارد و از پيامبر نيز حديثي نرسيده است. كساني از علماء معتقد به قول حضرت علي عليه‌السلام هستند كه حكومت آنها بر خلاف حكومت ساير علماي عامه است، اكنون «نوح بن دراج» هست كه در اين مسئله به قول علي عليه‌السلام عمل مي‌كند و فتوي نيز داده و اميرالمؤمنين او را فرماندار دو شهر كوفه و بصره نموده است. هارون دستور داد نوح بن دراج و ساير علماء كه برخلاف نظر او فتوي مي‌دهند از قبيل سفيان ثوري و ابراهيم مدني و فضيل بن عياض را حاضر كنند همه‌ي آنها گفتند: اين نظر حضرت علي است در اين مسئله. [ صفحه 209] هارون به آنها گفت به طوري كه شنيده‌ام شما چرا در اين مسئله مطابق دستور حضرت علي فتوي نمي‌دهيد! گفتند نوح بن دراج جرئت نموده ولي ما ترسيديم. با اينكه فتواي حضرت علي را پيغمبر امضاء نموده است به دليل گفتار علماي گذشته كه از پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم نقل كرده‌اند درباره‌ي علي بن ابي‌طالب كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم فرموده است: از همه‌ي شما واردتر به علم قضاوت علي است. عمر نيز تصديق كرده كه علي از همه‌ي ما بهتر به قضاوت وارد است و اين لفظ قضاوت لفظ جامعي است كه هر چه پيامبر اصحاب خود را مدح نموده در مورد قرائت و فرائض و علم همه را اين لفظ قضاوت شامل مي‌شود. هارون گفت: بيش از اين توضيح بده موسي! گفتم: محافل و مجالس به امانت به اشخاص سپرده مي‌شود مخصوصا مجلس شما. هارون گفت: هيچ باك نداشته باش. گفتم پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم كسي را كه مهاجرت نكرده بود ارث نمي‌داد و براي او دوستي قائل نبود مگر بعد از مهاجرت. هارون گفت: چه دليل بر اين مطلب داري؟ گفتم: اين آيه. «والذين آمنوا و لم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شي‌ء حتي يهاجروا» [35] . «آن كساني كه ايمان آوردند و هجرت نكردند به شما هيچ پيوندي ندارند تا هجرت كنند.» عمويم عباس مهاجرت نكرد. هارون گفت: از تو تقاضا دارم بگوئي كه در اين مورد هيچ با كسي از دشمنان ما صحبت كرده‌اي، يا به يكي از فقهاء در اين مورد اطلاعي داده‌اي؟ گفتم: خدا شاهد است، جز اميرالمؤمنين كسي از من نپرسيده است. هارون گفت: چرا به همه‌ي مردم اجازه مي‌دهيد شما را نسبت به پيغمبر بدهند و به شما بگويند: يابن رسول الله با اينكه فرزند علي هستيد، شخص را به پدرش [ صفحه 210] نسبت مي‌دهند. فاطمه چون ظرفي است و پيامبر جد مادري شما است. گفتم: يا اميرالمؤمنين اگر پيامبر زنده شود و دختر تو را خواستگاري كند به او مي‌دهي؟ هارون گفت: سبحان الله چرا ندهم؟ افتخار بر عرب و عجم و قريش مي‌كنم با اين كار. گفتم: ولي او از من خواستگاري نمي‌كند و من دخترم را به ازدواج او درنمي‌آورم. هارون گفت: چرا؟ گفتم: چون او پدربزرگ من است ولي پدربزرگ تو نيست. هارون گفت: احسن! موسي! سپس هارون گفت: چگونه خود را فرزند پيامبر مي‌دانيد با اينكه پيغمبر فرزند پسر نداشت؟ و نسل از پسر است نه از دختر، شما فرزند دختر هستيد كه فرزندان دختر نسل حساب نمي‌شوند. امام كاظم عليه‌السلام فرمود: تو را به حق خويشاوندي و قبر پيامبر و كسي كه در آن مدفون است، قسم مي‌دهم مرا از جواب اين سؤال معذور داري. هارون گفت: غيرممكن است بايد دليل خود را در مورد اينكه شما فرزندان علي هستيد بياوريد. اكنون تو رهبر آنها و امام زمان ايشاني به طوري كه من شنيده‌ام، من تو را معذور نمي‌دارم و در هر مورد هر چه سؤال كنم بايد دليلي از قرآن بياوري. شما فرزندان علي ادعا مي‌كنيد هيچ مطلبي از قرآن برايتان پوشيده نيست نه الف و نه واوي، تأويل تمام آن را مي‌دانيد و به اين آيه استدلال مي‌كنيد: «ما فرطنا في الكتاب من شي‌ء» [36] . «ما در كتاب، بيان هر چيزي را كرده‌ايم و مطلبي را فروگذار نكرديم.» به همين دليل خود را بي‌نياز از نظر علماء و دليلهاي آنها مي‌دانيد. گفتم: اجازه مي‌دهي جواب اين سؤال را بدهم؟ هارون گفت بگو. گفتم: اعوذ بالله من الشيطان الرجيم - بسم الله الرحمن الرحيم «و من ذريته داود و سليمان و ايوب و يوسف و موسي و هارون و كذلك نجزي المحسنين و زكريا و يحيي و عيسي» [37] . [ صفحه 211] «و فرزندان داود و سليمان و ايوب و يوسف و موسي و هارون را هدايت نموديم و همچنين نيكوكاران را پاداش خواهيم داد. و زكريا و يحيي و عيسي (همه از نيكوكاران هستند).» پرسيدم پدر عيسي كيست؟ هارون گفت: عيسي پدر نداشت. گفتم: در اين آيه خداوند او را ملحق به فرزندان پيامبران مي‌كند از طرف مادرش مريم، همين طور ما ملحق به فرزندان پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم هستيم از طرف مادرمان فاطمه عليهاالسلام. گفتم: بيش از اين دليل بياورم؟ هارون گفت: بياور گفتم: اين آيه: «فمن حاجك فيه من بعد ما جآءك من العلم فقل تعالوا ندع أبنائنا و أبنائكم و نساءنا و نساءكم و أنفسنا و أنفسكم ثم نبتهل فنجعل لعنة الله علي الكاذبين» [38] . «هر كس درباره‌ي عيسي با تو به مجادله برآيد بعد از آنكه به احوال او كه از طرف خدا به سوي تو آمد آگاه شدي بگو: بيائيد ما و شما و فرزندان و زنان خود با هم به نفرين بپردازيم تا دروغگو را به لعن و عذاب خدا گرفتار سازيم.» كسي ادعا نكرده كه پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم موقع مباهله با نصاري جز علي بن ابي‌طالب و فاطمه و حسن و حسين را داخل كساء نموده باشد تأويل فرزندان، حسن و حسين است و زنان فاطمه و انفس علي بن ابي‌طالب. علماء اتفاق دارند بر اينكه جبرئيل در جنگ احد گفت: يا محمد اين برابري واقعي است از علي، پيامبر فرمود: او از من و من از او هستم. جبرئيل گفت: من نيز از شما دو نفرم يا رسول الله! سپس جبرئيل گفت: «لا سيف الا ذوالفقار و لا فتي الا علي» شبيه مدح و ستايشي شد كه خداوند در اين آيه از ابراهيم خليل مي‌نمايد: «فتي يذكرهم يقال له ابراهيم» [39] ما پسرعموهاي شما افتخار مي‌كنيم به سخن جبرئيل كه او از ما است. هارون گفت: احسن موسي! حاجات خود را بگو! گفتم: اولين حاجتم اين است [ صفحه 212] كه به پسرعمويت اجازه دهي برگردد به مدينه‌ي جدش پيش زن و فرزند خود، هارون گفت: در اين مورد تصميم گرفته مي‌شود انشاء الله. [40] .

امام كاظم امام دلها

روزي هارون از امام كاظم عليه‌السلام پرسيد: آيا تو هماني كه مردم در خفا دست بيعت با تو مي‌فشارند؟ امام كاظم عليه‌السلام فرمود: من امام دلها هستم ولي تو امام بدنها هستي. [41] . ستمگريهاي هارون‌الرشيد به حدي رسيده بود كه مردم او را دشمن علي مي‌دانستند. ولي او خود موضع دفاعي گرفته براي ايشان سوگند مي‌خورد كه علي را دوست دارد. اسحاق هاشمي نقل مي‌كند: «روزي نزد رشيد بوديم و او مي‌گفت: شنيده‌ام كه مردم مي‌پندارند من نسبت به علي كينه دارم، به خدا سوگند هرگز كسي را به اندازه‌ي او دوست نداشته‌ام. ولي اين علويان سختگيرترين مردمند...» آنگاه گفت: اين علويان به بني‌اميه بيشتر تمايل دارند تا عباسيان.

خداوند علم نجوم را ستايش كرده است

هارون‌الرشيد از پي موسي بن جعفر عليه‌السلام فرستاد وقتي آن حضرت حاضر شد هارون گفت: مردم شما فرزندان فاطمه را داراي علم نجوم مي‌دانند و مي‌گويند از اين علم اطلاع كافي داريد. علماي اهل سنت مي‌گويند پيغمبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم فرموده: هر وقت اصحابم نام مرا بردند به آنها اعتماد كنيد وقتي از قدر صحبت كردند ساكت باشيد و هر وقت از نجوم حرف زدند چيزي نگوئيد. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: اين حديث ضعيف است و سند آن قابل [ صفحه 213] اعتبار نيست. خداوند نجوم را ستايش كرده است. اگر علم نجوم صحيح نبود خدا آن را ستايش نمي‌كرد، انبياء نيز به آن عالم بوده‌اند. خداوند درباره‌ي ابراهيم خليل مي‌فرمايد: «و كذلك نري ابراهيم ملكوت السموات و الأرض و ليكون من الموقنين» [42] . «و اين چنين ما به ابراهيم ملكوت و باطن آسمانها و زمين را ارائه داديم تا به مقام اهل يقين برسد.» و در جاي ديگر مي‌فرمايد: «فنظر نظرة في النجوم فقال اني سقيم» [43] . «آنگاه كه ابراهيم به ستاره‌هاي آسمان نظري افكند به قوم خود گفت: من بيمارم.» اگر عالم به علم نجوم نبود نگاه به ستارگان نمي‌كرد و نمي‌گفت من مريض هستم. ادريس از همه‌ي اهل زمان خود به علم نجوم واردتر بود. خداوند در قرآن به مواقع نجوم قسم ياد كرده مي‌فرمايد: «و انه لقسم لو تعلمون عظيم» [44] . «اين سوگند (سوگند به ستاره) اگر بدانيد بسيار سوگند بزرگي است.» در جاي ديگر مي‌فرمايد: «و النازعات غرقا» تا اين آيه «فالمدبرات أمرا» [45] منظورش دوازده برج و هفت سياره است و آنچه در شب و روز به امر خدا آشكار مي‌شود. بعد از علم قرآن، علمي با ارزشتر از علم نجوم نيست كه علم انبياء و اوصياء و جانشينان پيمبران است كه خداوند درباره‌ي آنها مي‌فرمايد: [ صفحه 214] «و علامات و بالنجم هم يهتدون» [46] . «براي راهنمائي شما در شب ستاره‌ها را آفريد كه به رهبري آنها به مسافرت خود ادامه داده و راه را اشتباه نرويد.» ما از اين علم اطلاع داريم و آن را بازگو نمي‌كنيم. هارون گفت: تو را به خدا قسم مي‌دهم: مبادا اين علم را براي نادانان و عوام مردم اظهار كني، مبادا بر تو عيبجوئي كنند حيف است به مردم عوام بياموزي، آن را مخفي بدار و به حرم جد خود بازگرد. سپس هارون گفت: يك سؤال ديگر باقيمانده كه تو را به خدا قسم مي‌دهم براي من توضيح دهي، حضرت فرمود: بپرس. هارون گفت: تو را قسم مي‌دهم به حق قبر پيامبر و منبرش و به حق خويشاوندي كه با پيغمبر داري بگو ببينم تو زودتر از دنيا مي‌روي يا من؟ چون تو از روي علم نجوم اين مطلب را مي‌داني. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود به من امان بده تا بگويم. هارون گفت: امان دادم. حضرت فرمود: من قبل از تو مي‌ميرم. دروغ به من نگفته‌اند و دروغ نمي‌گويم وفات من نزديك شده است. هارون گفت: سؤال ديگري باقيمانده كه بايد برايم توضيح دهي، مبادا ناراحت شوي، حضرت فرمود: بپرس. هارون گفت: شما چگونه مي‌گوئيد تمام مسلمانان غلام و كنيز مايند و مي‌گوئيد هر كس ما بر او حقي داشته باشيم و آن را ادا نكند مسلمان نيست. موسي بن جعفر عليه‌السلام فرمود: دروغ گفته‌اند كساني كه مي‌گويند ما چنين سخنان را گفته‌ايم. اگر اين طور باشد چطور ما غلام و كنيز مي‌خريم و مي‌فروشيم و آنها را پس از خريدن آزاد مي‌كنيم و با ايشان نشست و برخاست داريم، غذا مي‌خوريم. به غلامان مي‌گوئيم يا بني (پسرجان) و به كنيزان مي‌گوئيم دخترم. به واسطه‌ي تقرب به خدا آنها را با خودمان در سر يك سفره مي‌نشانيم، سبحان الله! اگر آنها بنده و كنيز ما [ صفحه 215] باشند خريد و فروش آنها جايز نيست با اينكه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم هنگام وفات فرمود: خدا را! خدا را! نماز را فراموش نكنيد و مواظب غلام و كنيز خود باشيد منظورش اين بود كه نماز بپاي داريد و نسبت به بردگان خود احترام كنيد و ما آنها را آزاد مي‌كنيم. آنچه شنيده‌اي اشتباه كرده گوينده‌ي آن.

اختيار مردم به دست ائمه است

ما مدعي هستيم كه اختيار مردم در دست ما است. اين فرمانروائي و اختيار مربوط به امر دين است مردم نادان خيال مي‌كنند ما مالك آنها هستيم. اين ادعاي ما از جهت فرمايش پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و سلم است كه در غديرخم فرموده: «من كنت مولاه فعلي مولاه» منظورش فقط اختيار امور ديني بود آنچه از زكات و صدقه به ما بدهند حرام است براي ما مانند گوشت مرده و گوشت خوك. اما در مورد غنائم و خمس، پس از درگذشت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم جلوگيري كردند كه ما از آن استفاده كنيم و ما را محتاج دست مردم نمودند. همان مردمي كه ما اختياردار ديني آنها هستيم نه اينكه مالك ايشان باشيم. اگر كسي هديه‌اي براي ما آورد به شرط اينكه نگويد صدقه است مي‌پذيريم زيرا پيغمبر اكرم فرموده، اگر مرا دعوت به دست گوسفندي كنند مي‌پذيرم اگر دست گوسفندي برايم هديه آورند قبول مي‌كنم. اين سنت است تا روز قيامت اگر براي ما زكات بياورند و بدانيم زكات است رد مي‌كنيم و در صورتي كه هديه باشد مي‌پذيريم. سپس هارون اجازه بازگشت داد. امام عليه‌السلام متوجه رقه شد باز درباره‌اش سخن‌چيني‌ها كردند كه دو مرتبه دستور داد آن جناب را برگردانند. [47] . [ صفحه 216]

دستگيري امام كاظم

اشاره

هنگامي كه هارون به فكر انتخاب جانشيني براي خود بود به او خبر دادند كه از سراسر اطراف مملكت، اموالي هنگفت به نزد امام موسي عليه‌السلام جمع‌آوري مي‌گردد. و او را چندين بيت‌المال است. «يحيي برمكي» كه از مخلصان قدرت و مقام بود. نزد هارون از امام موسي بن جعفر عليه‌السلام سعايت كرد تا روزي كه هارون‌الرشيد در سفري كه اراده‌ي حج داشت در سال 179 وارد مدينه شد. هارون دستور داد كه حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام را دستگير كنند. هنگامي آن حضرت را دستگير كردند كه آن حضرت نزد جد بزرگوار خود رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم نماز مي‌كرد. در اثناي نماز آن جناب را گرفتند و كشيدند كه از مسجد بيرون ببرند. حضرت متوجه جد بزرگوار خود شد و گفت: يا رسول الله به تو شكايت مي‌كنم از آنچه كه امت بدكردار تو به اهل بيت بزرگوار تو به انجام مي‌رسانند (مردم حاضر از هر طرف صدا به گريه و ناله سر دادند) چون آن حضرت را نزد هارون بردند دستور داد: حسان دو محمل ترتيب داد، كه يكي را به جانب بصره و ديگري را به سوي بغداد روانه نمود، و با هر يك از دو محمل گروهي به راه افتاد و حضرت موسي كاظم عليه‌السلام را نيز در يكي از آن محمل گذاشتند تا جريان امر بر [ صفحه 217] مردم مخفي باشد و ندانند كه امام عليه‌السلام را به كدام طرف برده‌اند.

امام كاظم در بصره و بغداد

هارون دستور داد كه امام عليه‌السلام را به «عيسي بن جعفر» كه استاندار بصره بود تحويل دهند و او مدت يك سال حضرت را در نزد خود تحت نظر داشت تا اين كه هارون دستور قتل آن بزرگوار را به «عيسي» داد ولي عيسي زير بار نرفت. پس از آن هارون، موسي بن جعفر عليه‌السلام را از بصره به «بغداد» آورد و به «فضل بن ربيع» داد و مدت زيادي هم نزد او بود. تا اينكه هارون به فضل پيشنهاد قتل او را كرد. فضل از شركت در خون امام عليه‌السلام خودداري نمود. هارون دستور داد، «فضل بن يحيي» امام عليه‌السلام را تحويل گيرد. فضل بن يحيي حضرت را در يكي از خانه‌ها نگهداري كرد و در جاي وسيعي منزل داد و او را احترام و اكرام نمود. هارون از اين جريان مطلع شد و به فضل دستور داد تا امام عليه‌السلام را به قتل برساند. فضل امر هارون را اطاعت نكرد. و از اين جهت هارون بر او خشم گرفت و دستور داد فضل را صد تازيانه زدند و بعد به واسطه‌ي دخالت پدرش «يحيي» هارون او را بخشيد. پس از آن هارون امام موسي عليه‌السلام را به «سندي بن شاهك» سپرد. امام عليه‌السلام مدتها در زندان سندي بن شاهك بود. امام عليه‌السلام آن قدر در زندان بود كه سلامتي او از دست رفت و كالبدش تحليل رفت و خيلي لاغر شده بود به طوري كه هنگامي كه در پيشگاه پروردگار سجده مي‌كرد مانند پيراهني بود كه بر زمين گسترانيده باشند. روزي در آن حال فرستاده‌ي هارون بر او وارد شد و گفت: هارون از تو پوزش مي‌طلبد و به آزادي تو فرمان مي‌دهد اما بايد به ديدار او رفته و از وي پوزش بطلبي و اسباب خوشنودي او را فراهم آوري. امام عليه‌السلام ابرو در هم كشيد و با كمال صراحت به او پاسخ منفي داد. در زندان دست و پاي مبارك امام عليه‌السلام را به زنجير بستند و شكنجه‌هاي فراوان بر آن امام مظلوم عليه‌السلام روا داشتند. [ صفحه 218]

عبادت امام كاظم

ثوباني مي‌گويد: امام موسي بن جعفر عليه‌السلام چهار سال هر روز از سفيدي آفتاب تا هنگام ظهر به سجده مي‌رفت. گاهي از اوقات هارون روي پشت بامي مي‌رفت كه درون زندان را از آن بالا مي‌ديد. حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام را در حال سجده مي‌ديد. روزي به ربيع گفت: اين جامه‌اي كه هر روز ميان زندان افتاده چيست؟ گفت: يا اميرالمؤمنين اين جامه نيست. او موسي بن جعفر عليه‌السلام است كه در حال سجده است و هر روز از طلوع آفتاب تا ظهر سر به سجده مي‌گذارد. هارون گفت: او واقعا از راهب‌هاي بني‌هاشم است. ربيع گفت: پس چرا اين قدر به او سخت گرفته‌اي. هارون گفت: افسوس كه چاره ندارم. يحيي بن خالد به دستور هارون، سندي بن شاهك را خواست و به او دستور داد كه امام موسي بن جعفر عليه‌السلام را به وسيله‌ي خرما مسموم كند، سندي نيز قبول كرد. سندي بن شاهك خدمت موسي بن جعفر عليه‌السلام رسيد. و در همان موقع كه خرماي زهرآلود در مقابل امام بود و ده دانه خرما خورده بود، سندي عرض كرد: بيشتر بفرمائيد. حضرت فرمود: بس است آن قدر كه لازم بود در مورد دستوري كه به تو داده‌اند خوردم. سپس چند روز قبل از درگذشت امام عليه‌السلام سندي قاضي‌ها و اشخاص عادل را حاضر كرد و امام را به ايشان نشان داد، سندي به آنها گفت: مردم مي‌گويند موسي بن جعفر در ناراحتي و مضيقه است اكنون ملاحظه كنيد كه نه ناراحتي دارد و نه بيمار است و نه آزاري ديده است. موسي بن جعفر عليه‌السلام رو به جمعيت حاضر نموده فرمود: گواه باشيد كه من به وسيله‌ي سم از دنيا مي‌روم تا سه روز ديگر ملاحظه مي‌كنيد ظاهر من سالم است ولي بدانيد كه مرا مسموم كرده‌اند، همين امروز تا شب رنگم بسيار زياد سرخ مي‌شود فردا زياد زرد مي‌شوم و پس فردا سفيد خواهم شد و به سوي رحمت خدا و رضوانش مي‌روم. [ صفحه 219] همان طور كه حضرت فرموده بود در آخر روز سوم از دنيا رفتند و اين واقعه به سال 183 هجري و در سن 55 سالگي آن بزرگوار اتفاق افتاد. [48] .

تشييع جنازه

پس از شهادت امام موسي بن جعفر عليه‌السلام، جنازه‌ي شريف آن حضرت را آوردند و گذاشتند به «جسر» بغداد و ندا در دادند كه اين موسي بن جعفر است كه وفات كرده، نگاه كنيد به او كه به مرگ طبيعي از دنيا رفته است. پس در شهر غلغله افتاد و تمام مردم شهر از جا كنده شدند و نزديك بود كه شهر از تسلط هارون بيرون رود. لذا نقشه‌ها را عوض كردند «سليمان بن جعفر» عموي هارون همراه با پاسداران خود وارد معركه شد. امر كرد كه مردم و قيام كنندگان را از جنازه دور كردند زيرا آنها پي بردند كه اگر جنازه‌ي آن امام بزرگوار عليه‌السلام به دست مردم و شيعيان آن حضرت بيفتد احتمالا مي‌توانست خطري براي حكومت باشد. لذا هارون و دستگاه حاكم تصميم گرفت كه خود امر تشييع را به دست گيرد. لذا سليمان مرد جاافتاده و بزرگ خاندان عباسي عمامه از سر انداخت و گريبان چاك زد، پاي برهنه در تشييع جنازه‌ي آن حضرت روانه شد و انبوه جمعيت در عقب جنازه به راه افتادند. آنگاه جنازه‌ي آن حضرت را بر مقابر قريش آوردند و به خاك سپردند و عجيب است كه خود هارون از فوت امام عليه‌السلام ابراز تأسف كرد و براي آن حضرت عزاداري برقرار كرد.

وصيت امام كاظم

حضرت موسي بن جعفر عليه‌السلام را وقتي خواستند ببرند، به حضرت علي بن موسي الرضا عليه‌السلام دستور داد هر شب در خانه‌اش بخوابد تا زنده است تا وقتي خبري به او برسد. راوي مي‌گويد: ما هر شب براي حضرت رضا عليه‌السلام در دهليز رختخواب [ صفحه 220] مي‌انداختيم پس از نماز عشاء در آنجا مي‌خوابيد صبح به منزل خود مي‌رفت. همين وضع تا چهار سال ادامه يافت يك شب براي امام رضا عليه‌السلام رختخواب انداختيم ولي آن حضرت نيامد. زن و بچه متوحش شدند و ناراحت گرديدند از تأخير ايشان خيلي ناراحت شديم. فردا صبح آن حضرت به خانه آمد. داخل حرم شد و پيش ام‌احمد رفت و فرمود: آنچه پدرم به امانت در اختيار تو گذاشته است به من بده. ام‌احمد ناله‌اي زده با دست به صورت خود نواخت و گريبان چاك كرده گفت: به خدا آقايم از دنيا رفت. امام علي بن موسي الرضا عليه‌السلام او را نگه داشت و به او فرمود حرفي در اين مورد نزن و اظهار ناراحتي نكن تا خبر رسمي به فرماندار برسد. ام‌احمد زنبيلي را كه محتوي امانتها بود با دو هزار يا چهار هزار دينار در اختيار آن حضرت گذاشت. امام موسي بن جعفر عليه‌السلام، ام‌احمد را خيلي گرامي مي‌داشت، خود ام‌احمد در اين باره مي‌گويد: امام كاظم عليه‌السلام در يك خلوت و تنهائي به من فرمود: اين امانتها را به تو مي‌سپارم و به هيچ كس چيزي مگو تا من از دنيا بروم، پس از مردنم هر كدام از فرزندانم آنها را از تو خواست به او بده و بدان كه من از دنيا رفته‌ام. به خدا قسم اكنون علامتي كه به من فرموده بود به وقوع پيوسته است. امام رضا عليه‌السلام تمام امانتها را از ام‌احمد گرفت و دستور داد همه از گريه و عزاداري خودداري كنند تا خبر رسمي برسد. ديگر بعد از آن شب مثل سابق در رختخواب پدر خود نخوابيد، چند روز بيشتر نگذشته بود كه نامه‌اي حاكي از درگذشت آن جناب رسيد. وقتي تاريخ را دقت كرديم و حساب روزهاي گذشته را نموديم، ديديم در همان شبي كه حضرت رضا عليه‌السلام براي خوابيدن نيامد و فردا صبح امانتها را گرفت، امام كاظم عليه‌السلام از دنيا رفته بود. [49] .

پاورقي

[1] «كاظم يعني كسي كه با همه‌ي خشمگيني بر خويشتن تسلط دارد».
[2] منزلي است بين مكه و مدينه.
[3] امام هشتم را «ابوالحسن دوم» و امام دهم را «ابوالحسن سوم» مي‌گويند. و حضرت امير عليه‌السلام هم ابوالحسن هستند.
[4] آل‌عمران / 18.
[5] قدر / 4.
[6] بحارالأنوار / ج 11 / ص 4.
[7] بصاير الدرجات.
[8] معاذ بن كثير.
[9] نساء / 58. [
[10] بقره / 140.
[11] عيون اخبار الرضا / ج 1 / ص 23.
[12] بحار / ج 11.
[13] بحار / ج 11.
[14] ق / 16.
[15] انوار البهيه / ص 91.
[16] يك نوع پالتو است كه روي لباس مي‌پوشند.
[17] اعلام الوري / ص 293.
[18] برآمدگي روي پا.
[19] ارشاد / شيخ مفيد / ص 314 / اعلام الوري.
[20] انفال / 16.
[21] رجال / كشي.
[22] عيون اخبارالرضا.
[23] حقوق المؤمنين / علي بن ظاهر صوري.
[24] قرب الاسناد.
[25] خرايج / راوندي.
[26] خرايج / راوندي.
[27] كشف الغمه / ج 3 / ص 10.
[28] بحارالأنوار/ ج 11.
[29] خرايج راوندي / ص 253.
[30] خرايج / راوندي.
[31] انفال / 72.
[32] اعراف / 145.
[33] بينه / 1.
[34] ابراهيم / 28.
[35] انفال / 72.
[36] انعام / 38.
[37] انعام / 85.
[38] آل‌عمران / 61.
[39] انبياء / 60.
[40] عيون اخبارالرضا / ج 1 / ص 81.
[41] الصواعق المحرقه / ص 122.
[42] انعام / 75.
[43] صافات / 88.
[44] واقعه / 76.
[45] نازعات / 1 و 5.
[46] نحل / 16.
[47] بحارالأنوار/ ج 11.
[48] غيبت / شيخ طوسي.
[49] كافي / ج 1 / ص 381.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».