وسيلة الخادم الي المخدوم

مشخصات كتاب

عنوان قراردادي: [وسيله الخادم الي المخدوم (اردو)]
عنوان و نام پديدآور: وسيله الخادم الي المخدوم در شرح صلوات چهارده معصوم/ مولف فضل‌الله بن روزبهان، ۸۶۰؟ - ۹۲۵؟ق؛ مترجم نثار احمد زين پوري؛ به كوشش رسول جعفريان
مشخصات نشر: قم: موسسه انصاريان، انتشارات، ۱۴۱۷ق. = ۱۳۷۵.
مشخصات ظاهري: ۳۲۷ ص.
شابك: چاپ دوم: 978-964-219-151-2
وضعيت فهرست نويسي: فيپا
يادداشت: اردو
يادداشت: چاپ دوم: ۱۳۸۹(فيپا).
يادداشت: عنوان ديگر: چهارده معصوم ص.
يادداشت: كتابنامه: ص. ۲۰ - ۱۸؛ همچنين به‌صورت زيرنويس
عنوان ديگر: چهارده معصوم ص.
عنوان ديگر: در شرح صلوات چهارده معصوم
عنوان ديگر: وسيله الخادم الي المخدوم. اردو
موضوع: صلوات
موضوع: چهارده معصوم
شناسه افزوده: زين پور، نثار احمد، مترجم
شناسه افزوده: جعفريان، رسول، ۱۳۴۳ -، مصحح
رده بندي كنگره: BP۲۶۶/ف‌۵۶و۵۰۴۶ ۱۳۷۵
رده بندي ديويي: ۲۹۷/۷۷
شماره كتابشناسي ملي: م‌۷۶-۵۶۱۲

امام رضا

اللهم و صل و سلم علي الامام الثامن
و درود و صلوات ده و سلام فرست بر امام هشتم.
از اينجا شروع در صلوات است بر امام علي بن موسي الرضا عليه‌السلام كه امام هشتم است و بعد از پدر خود امام موسي كاظم عليه‌السلام، آن حضرت امام به حق است بي خلافت. و مناقب و فضايل آن حضرت را نهايتي نيست؛ در ميان ائمه، آن حضرت را اختصاص تمام هست بيشتر انواع علوم غريبه و آثار عجيبه، تا به غايتي كه در بعضي روايات آمده. در حديث دوازده امام كه حضرت پيغمبر صلي الله عليه و اله فرمود: ثامنهم قائمهم؛ هشتمين ايشان قائم ايشان خواهد بود زيرا كه كلمات و مناقب و فضايل آن حضرت بسيار ظاهر و مشهور و معروف بوده و همه طوايف امت از عرفا و علما و حكما از علوم آن حضرت بهره مي‌برده‌اند و آثار امامت و وراثت نبوت و وصايت در آن حضرت ظاهر بوده.
السيد الحسان السند البرهان حجة الله علي الانس و الجان.
آن حضرت مهتر نيكو خصال [1] نيكوكار نيكو سيرت است.
[صفحه 224]
و اين اشارت است بدان كه آن حضرت جامع انواع محاسن صوري و معنوي و مكارم خلقي و خلقي بود و گويا نيكويي، صفت ذات اوست و احسان، صناعت و پيشه‌ي او. و آن حضرت سند و برهان است كه بر مردمان قائم گشته جهت اظهار حق.
و آن حضرت حجت خداي تعالي است بر انس و جان.
«و اين اشارت است به آنچه از اوصاف ائمه هدي است كه ايشان حجت خداي تعالي اند بر انس و جن.» [2] روايت كرده‌اند كه همچنان كه انسان از آن حضرت تلقي علوم و معارف مي‌كرده‌اند، جن در صحبت آن حضرت حاضر مي‌شده‌اند و علوم و معارف آن حضرت فرا مي‌گرفته‌اند و قواعد دين مي‌آموخته‌اند. پس آن حضرت حجت خداي تعالي باشد بر انس و جن.
الذي هو لجند الأولياء سلطان
آن حضرت آن كسي است كه مر لشكر اوليا را سلطان و پادشاه است.
و اين اشارت است بدان كه جميع اولياي عالم در تحت لواي سلطنت امامت آن حضرت‌اند و همه متابع و خادم و موالي آن حضرت بوده‌اند؛ چنانچه روايت كرده‌اند كه شيخ معروف كرخي كه بزرگ و مقتداي مشايخ طبقات است و اوصاف كمالات و كرامات او مشهور و مذكور عالم است و قبر او محل استجابت دعا است، چنانچه گفته‌اند قبر معروف كرخي ترياق مجرب است، از جمله خادمان آستان حضرت امام علي موسي الرضا بوده. گويند نوبتي آب بغداد كه آن را شط مي‌گويند، طغياني عظيم پيدا نمود چنانچه نزديك بود كه تمامي بغداد را آب ببرد و مردمان را تزلزل و اضطراب عظيم پيدا شد. به خدمت معروف كرخي رحمه‌الله آمدند و ازاو درخواست نمودند كه دعايي كنيد تا حق تعالي بلاي غرق را از ايشان دفع فرمايد. معروف فرمود: برويد و با شط بغداد بگوييد كه اي شط! ترا به سر معروف كرخي سوگند مي‌دهيم كه بازگرد و ترك طغيان كن.
مردمان برفتند و آن سخن را با شط بگفتند و او را به سر معروف كرخي سوگند
[صفحه 225]
دادند كه ترك طغيان كند بازگرد [د]؛ شط في الحال ساكن شد و آب روي در قلت نهاد و مردمان از غرق ايمن شدند. و امر معروف، معروف شد. چون معروف به خدمت «امام علي رضا عليه‌السلام رفت، [3] حضرت امام فرمود: اي معروف چرا چنين گفتي و طلب شهرت كردي. معروف گفت: اي امام! من شبها كه بر خاك آستانه درگاه تو مي‌نهم و خاك آستانه تو فرق [4] مي‌نشيند، من شط را به خاك آستانه تو سوگند دادم و مردمان ندانستند و به واسطه‌ي خاك آستان تو بود كه آب شط ترك طغيان كرد.
صاحب المروة و الجود و الاحسان
آن حضرت صاحب جود و مروت و نيكوكاري است.
و اين اشارت است به جود و بخشش آن حضرت كه در عالم مشهور و مذكور بوده و تمامي ائمه هدي اگر چه موصوف به اين وصف كامل بوده‌اند، و ليكن آن حضرت را مزيد اختصاص به اين وصف بوده است؛ و حكايت جود و بخشش و كرم آن حضرت مشهور است. روايت كرده‌اند كه ابونواس شاعر در خراسان سه بيت در مدح آن حضرت گفته بود و چون آن حضرت از خانه‌ي مأمون سوار شد، ابونواس در ركاب آن حضرت روان شد و آن سه بيت را بر آن خواند. آن حضرت او را سيصد دينار طلا جايزه فرمود. [5] روايت كرده‌اند كه دعبل خزاعي كه از شاعران مشهور و از مادحان اهل بيت است [6] قصيده‌ي طويله‌ي مشهور كه در مرثيه و تعزيه شهيدان كربلا گفته بود و اول او اين است؛ ابيات دعبل:
منازل [7] ايات خلت من تلاوة
و مهبط وحي منزل القفرات [8].
فال زياد في القصور مصونة
و آل علي ساكن الفلوات [9].
[صفحه 226]
و ديگر ابيات را كه در آنجا ندبه و تفجع بر شهيدان كربلا نموده تمام كرد [ه] نزد حضرت امام علي رضا عليه‌السلام برد در خراسان و در مجلس آن حضرت، آن قصيده بخواند؛ آن حضرت را خوش آمد از آن مدح و صد هزار درهم او را به جايزه‌ي آن قصيده عطا فرمود. دعبل گفت: اي امام! مي‌خواهم كه جامه‌ي مبارك خود كه پوشيده‌اي به من عطا فرمايي؛ آن حضرت جامه‌ي مبارك خود بيرون كرد و به دعبل داد و فرمود: اين جامه [را] بعد از اين شأني و حكايت هست.
دعبل چون «جايزه» [10] بستند از خراسان متوجه بغداد شد همراه قافله‌ي عظيم اموال بسيار و تجار فراوان «همراه آن» [11] قافله بودند. دعبل هم مال بسيار داشت. چون از خراسان بيرون آمدند بعضي از دزدان بر ايشان راه زدند و تمامي مال تجار و مردمان ببردند. دعبل روايت كند كه، چون مالهاي مردم را ببردند و مال من نيز در ميان برفت، مرا چندان غم از فوت مال نبود كه از فوت آن جامه [كه] از حضرت امام عليه‌السلام به من رسيده بود. امير دزدان نشسته بود و دزدان، مال جمع مي‌كردند. من رفتم و نزديك او نشستم. خود بخود بيتي از آن قصيده كه مناسب آن بود مي‌خواند و بيت اين است:
أري فينهم مقسمومة في عدوهم
و أيديهم من فيئهم صفرات [12].
من به او گفتم: اي امير! اين شعر من است و دعبل خزاعي منم. او گفت: راست مي‌گويي كه دعبل تويي. مردمان قافله تمام گواهي دادند كه دعبل اوست. پس مرا بنواخت و تمامي مال مرا باز داد و جامه‌ي امام را زيارت كرد و گفت: من به بركت جامه امام، تمامي مال قافله را باز مي‌دهم. پس تمامي مال قافله را باز داد [13] و آن كرامت امام عليه‌السلام ظاهر شد.
المتلألي‌ء فيه أنوار النبي عند عين العيان
آن حضرت در او درخشنده است انوار حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم نزد چشم عيان. يعني ارباب
[صفحه 227]
معاينه مي‌دادند كه انوار حضرت نبي بر سيماي مبارك آن حضرت ظاهر است.
و اين اشارت است بدان كه آثار جمال و انوار كمال حضرت نبي صلي الله عليه و آله و سلم از صفحات و وجنات [14] آن حضرت ظاهر و باهر بوده. يكي از محبان اهل بيت روايت كرد كه من نباج [15] بودم و [آن] موضعي است ميان مدينه و بغداد از راه بصره. شبي در واقعه ديدم كه حضرت پيغمبر به نباج فرموده بود و در مسجد نباج بر روي حصيري نشسته از ليف خرما طبقي خرماي صيحاني نزد آن حضرت نهاد. من در رفتم و سلام كردم؛ آن حضرت صلي الله عليه و اله و سلم يك كف از آن خرما به من داد. من آن را شمردم هفده عدد بود. صباح آن شب در صحرا بودم خبر آوردند كه حضرت علي بن موسي الرضا از مدينه فرموده به بغداد مي‌رود و در مسجد فرود آمده؛ من بشتافتم به ملاقات آن حضرت، ديدم كه در همان موضع كه شب ديده بودم كه حضرت پيغمبر صلي الله عليه و اله نشسته بود نشسته است بر روي همان حصير و طبقي خرماي صيحاني نزد آن حضرت نهاده؛ چون در رفتم و سلام كردم يك كف از آن خرما به من داد. چون بشمردم همان هفده عدد بود. گفتم: اي امام! زيارت گردان مرا از اين خرما. فرمود اگر پيغمبر صلي الله عليه و اله و سلم جهت تو زيادت مي‌گردانيد ما زيادت مي‌گردانيديم [16] و اين از غرابت مراتب و مقامت آن حضرت است.
رافع معالم التوحيد و ناصب ألوية الايمان
آن حضرت رفع كننده‌ي نشانهاي توحيد و نصب كننده لواهاي ايمان است.
و اين اشارت است بدان كه آن حضرت آيات توحيد را بر مردمان مبين گردانيده و اعلام ايمان از اعلام و تعليم آن حضرت بر مردمان ظاهر شده. شيخ كمال الدين ابن طلحه كه صاحب كتاب مناقب ائمه [17] است، در كتاب خود به اسناد روايت كرده كه
[صفحه 228]
در سالي كه حضرت امام علي بن موسي رضا از مدينه به خراسان آمد جهت آنكه مأمون خليفه، آن حضرت را طلب كرده بود كه ولايت عهد خود بدو تفويض كند، چون به نيشابور رسيد تمامي اهل نيشابور آن حضرت را استقبال كردند، و آن حضرت در اندرون محفه بود و پرده انداخته و محفه بر استر ها باز كرده بودند و آن روز نيشابور، معمورترين مملكت‌ها ي خراسان بود چنانكه سي هزار محدث كه تمامي محبره همراه داشتند به استقبال امام بيرون آمده بودند و بزرگ ايشان امام احمد بن حرب نيشابوري [18] بود و امام محمد بن اسلم طوسي [19] بودند.
چون مردم نيشابور به نزديك محفه حضرت امام علي بن موسي الرضا عليه‌السلام رسيدند، محدثان آواز برداشتند و گفتند: اي فرزند رسول خداي! به حق خدايي كه تو را اين مقامات و مراتب كرامت فرموده كه ما را حديثي از اسناد پدران خود روايت فرما. پس آن حضرت پرده از محفه برداشت و سر مبارك بيرون كرد و گيسوهاي مبارك آويخته بود، پس فرمود: حديث گفت پدر از من براي من، پدر من عبد صالح موسي كاظم گفت: حديث گفت از براي من پدر من عبد صالح جعفر صادق گفت: حديث گفت از براي من پدر من محمدباقر گفت: حديث گفت از براي من زين العابدين علي گفت: حديث گفت از براي من اميرالمؤمنين حسين شهيد، گفت: حديث گفت از براي من «پدر من اميرالمؤمنين علي مرتضي گفت: حديث گفت از براي من» [20] حبيب من سيد المرسلين محمد مصطفي صلي الله عليه و آله و سلم فرمود: حديث گفت از براي من برادر من جبرييل از آن حضرت رب العالمين كه او فرمود: «كلمة لا اله الا الله حصني فمن قالها دخل في حصني و من دخل في حصني امن [من] عذابي». يعني: كلمه لا اله الا الله حصار من است و هر كس كه [اين] كلمه بگويد در آيد در حصار من، هر كس كه در آيد در حصار من آمن گردد از عذاب من. [21] چون آن حضرت اين حديث بدين
[صفحه 229]
اسناد شريف بفرمود، محمد بن اسلم طوسي و احمد بن حرب نيشابوري آن حديث بنوشتند و سي هزار كس از محدثان كه حاضر بودند و محبره كتابت حديث همراه آورده بودند تمامي آن حديث بنوشتند [22] و محققان گفته‌اند كه اين اسنادي است كه اگر بر ديوانه و مريض خوانند شفا يابد [23] و گفته كه يكي از پادشاهان خراسان كه او را نوح بن منصور ساماني گفتندي وصيت كرد كه اين اسناد را با اين حديث بنويسند و با او در قبر نهند؛ [24] و اين فقير حقير تجربه كرده‌ام كه هر مريض كه او را عيادت كرده و اجل او نرسيده بود من به صدق، اين اسناد برو خوانده‌ام. حق، او را در روز، شفا كرامت فرموده و اثر صحت في الحال درو ظاهر شده و اين از مجربات فقير است.
الراقي علي درجات العلم و العرفان [25].
آن حضرت بر رونده است بر بالاترين درجه هاي علم و عرفان.
و اين اشارت است به كمال درجات علم و معرفت آن حضرت؛ چنانچه روايت كرده‌اند كه جميع طوايف از ارباب علم و معرفت از آن حضرت استفاده مي‌كرده‌اند
[صفحه 230]
و مشكلات از آن حضرت مي‌پرسيدند؛ فقها مشكلات فقه و دقايق آن از آن حضرت مي‌آموخته‌اند و اطبا معضلات علم ابدان از فوايد مجلس آن حضرت اندوخته و حكما، معارف الهي و طبيعي از مقتبسات انوار آن حضرت استكشاف مي‌كرده‌اند، و عارفان آداب طريق حقيقت و اسرار مكاشفات از اطوار سلوك آن حضرت مي‌يافته‌اند و مقتداي جميع طوايف آن حضرت بوده و تفاصيل آن طول دارد.
صاحب منقبة قوله صلي الله عليه و آله و سلم: «ستدفن بضعة مني بأرض خراسان»
آن حضرت صاحب منقبت فرموده حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم [است] كه زود باشد كه دفن كرده شود پاره‌اي از من در خراسان.
و اين اشارت است بدان حديث كه مشهور است «ستدفن بضعة مني بخراسان، من زاره زارني» [26] يعني زود باشد كه پاره‌اي از من دفن كنند در خراسان كه او به مثابت بعضي از بدن من باشد كه هر كس او را زيارت كند زيارت من كرده.
الهآ، پروردگارا، حيا، قيوما، به حق حضرت محمد عربي و به حق علي بن موسي الرضا كه پاره‌اي از جسد مبارك آن حضرت است كه امسال ما را زيارت روضه‌ي مقدسه آن حضرت به خير و عافيت روزي گردان.
روايت كرده‌اند كه حضرت امام علي بن موسي الرضا در مسجد مدينه نشسته بود. هارون الرشيد عباسي كه پادشاه زمان بود درآمد و زيارت حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمود. چون بيرون رفت حضرت امام رضا عليه‌السلام فرمود: «يا طوس ستجمعني و اياه» يعني اي طوس! زود باشد كه جمع كني مرا و او را. [27] مردمان ندانستند كه مراد آن حضرت از آن سخن چيست تا آنكه هارون الرشيد به خراسان آمد و در طوس وفات كرد و بعد از آن، حضرت امام هم به طوس فرمود و در آنجا شهيد شد و هر دو در طوس يك جا
[صفحه 231]
مدفون شدند و اين از علوم غيبيه بود كه آن حضرت به تعليم الهي دانسته بود و الله اعلم.
المستخرج بالجفر و الجامعة ما يكون و ما كان. [28] آن حضرت بيرون آورنده است به جفر و جامعه آنچه خواهد بود و آنچه بوده است. و اين اشارت است بدان كه آن حضرت علوم غيبيه را از جفر و جامعه استخراج مي‌فرمود ه. و جفر و جامعه علمي است كه مخصوص اهل البيت است و آن از جمله‌ي علوم غريبه است و ايشان جفر كبير كه آن جامعه‌ي جميع علوم اسرار و حكم است، احوال گذشته و آينده استنباط مي‌كرده‌اند و ما در اين مقام بيان حقيقت جفر كبير بنماييم كه آن چه چيز است:
بدان كه اشيا را در علم وجودي هست در لفظ وجودي ديگر و در حفظ [29] وجودي ديگر و در خارج و نفس الامر وجودي ديگر. و حقيقت وجود شي‌ء آن است كه در خارج و نفس الامر باشند و اطلاق وجود بر آن حقيقي است و بر آن ديگر ها به طريق مجاز اطلاق كنند نزد عامه‌ي عقلا. فاما طايفه‌اي از محققان صوفيه بر آن رفته‌اند كه حقيقت وجود اشيا، آن است كه در علم الله است و ديگر وجود هاي مجاز از آن وجود است و ظل اوست و به حقيقت اين كلام مناسب اين مقام نيست و مراد از اين آن است كه مبين گردد كه هر چيز كه وجودي در خارج و نفس الامر دارد مي‌تواند بود كه او را وجودي در لفظ يا در خط پيدا شود كه دلالت كند برو، پس تواند بود كه روال جميع علوم در وجود خطي پيدا گردد و جميع علوم از صور كتابت مستفاد شود و صور خطي مركب از مفردات حروف است و اصول مفردات حروف بيست و هشت حرف است و در جامعه‌ي جفر كبير بيست و هشت صفحه از براي هر حرف از حروف بيست و هشت گانه نهاده شده و در هر صفحه، بيست و هشت سطر نهاده و در هر سطري بيست و هشت خانه و در هر خانه چهار حرف نهاده، حروف اول حافظ حرف است و حرف دوم حافظ صفحه و حرف سوم حافظ سطر حرف چهارم حافظ خانه.
[صفحه 232]
و مراد از حافظ آن است كه اشارت بدان چيز نمايد و نگاه دارد مرتبه‌ي او را. مثلا در صفحه‌ي «اول كه صفحه‌ي» [30] حرف اول است كه الف است. در خانه‌ي اول از سطر اول چهار الف بايد نهاد و الف اول اشارت بدان كه «حرف اول» [31] الف است «حرف اول و» [32] الف دوم اشارت بدان كه صفحه‌ي اول است و الف سوم اشارت بدان كه «سطر اول است و الف چهارم اشارت بدان كه» [33] خانه‌ي اول است. و در خانه‌ي سوم الف بايد نهاد و يك ب زيرا كه حرف و سطر و صفحه بر حال خود است و خانه اول به دوم متبدل شده؛ و بر اين قياس عمل بايد كرد تا آخر حروف و اين را جامعه حفر كبير گويند زيرا كه جامع جميع آن چيزي است كه درو احتمال تركيب واقع مي‌شود؛ اين است صورت جامعه. اما وجه دلالت اين صور خطي بر مدلولات عملي آن مخصوص اهل بيت است و جميع ائمه اثنا عشر اين دلالت را مي‌دانسته‌اند و ما اين دلالت را نمي‌دانيم. اما طرق احتمالات وجه دلالت را في‌الجمله مي‌فهميم و اگر تفصيل كنيم اين كتاب بر نتابد.
القصه حضرت امام عليه‌السلام از ساير ائمه مزيد مهارت در اين استنباط كامل و فايق بوده؛ چنانچه روايت كرده‌اند كه در زماني كه مأمون خليفه، آن حضرت را از مدينه طلب نمود جهت آنكه ولايت عهد خود بدو تفويض كند، سبب طلب آن بود كه مأمون، چون از برادر خود محمد امين باز پرداخت و طاهر بن الحسين كه او را ذو اليمينين گويند به بغداد آمد از خراسان، و محمد را به قتل آورد و عالم جهت مأمون مسخر شد، وزير مأمون، فضل بن سهل نام داشت. [او كه] مردي بسيار داناي صاحب تجربه بود برادر خود را حسن بن سهل به حكومت بغداد فرستاد و حسن بن سهل از امراي عرب نبود و مردي منجم و صاحب قلم بود. امراي عربي كه در طرف كوفه و عراق بودند به امارت [34] او راضي نمي‌شدند و بر سادات علوي اتفاق مي‌كردند
[صفحه 233]
و بر مأمون خروج مي‌نمودند و در هر مملكتي علوي خروج كرد و كار بر مأمون تنگ شد و هر چند از فضل بن سهل سبب اختلال حال مملكت سؤال مي‌كرد، فضل حقيقت حال را با او نمي‌گفت كه اين به واسطه‌ي آن است كه امراي عرب از حكومت حسن بن سهل استنكاف مي‌نمايند و با علويان اتفاق مي‌كنند و خروج مي‌نمايند بر مأمون.
چون حال علويان قوت گرفت و حال دولت مأمون اختلال پذيرفت، فضل بن سهل گفت اين علويان طمع در خلافت كرده‌اند و لشكر عرب با ايشان موافق شدند و گفتند تدبير كار آن است كه يكي از سادات علوي كه از همه شريف تر و بزرگتر باشد و تمامي او را به شرف «و بزرگي مسلم دارند حاضر گردانده ولايت عهد بدو تفويض كنند، سادات» [35] علوي بدانند كه خلافت بديشان بازگشت ساكن شوند و ترك طلب ظهور كنند؛ بعد از آن انديشه كار خراسان باشد.
بعضي گويند مأمون خليفه، مردي دانا بود و خود في الواقع مي‌خواست كه خلافت را از عباسيان به اولاد علي بازگرداند نه آنكه در امر مكر مي‌كرد، بلكه غرض او احقاق حق بود و امانت را به اهل خود ميسپرد. [36] و در كتابتي كه حضرت امام علي بن موسي رضا عليه‌السلام جهت قبول ولايت عهد نوشته بدين معني اشارت هست كه آنجا فرمود: «ان اميرالمؤمنين عرف من حقنا ما جهله غيره» يعني به درستي كه اميرالمؤمنين شناخت از حق ما آنچه جاهل شد بدان غير او. و اين اشارت است بدان كه خلافت حق ما بود و اميرالمؤمنين اين حق را شناخت و به ما بازگردانيد و غير او اين
[صفحه 234]
حق را نشناختند و خود متصدي خلافت شدند. گفته‌اند بعد از آنكه امر ولايت عهد تمام شد عباسيان بدان راضي نشدند [37] گفتند مأمون حرامزاده است و بر مأمون خروج كردند و عم او را ابراهيم، خليفه ساختند در بغداد؛ و چون مأمون ديد كه كار مختل مي‌گردد، ملك [38] فاني را بر آخرت اختيار كرد و حضرت امام را زهر داد و حق تعالي اعلم است به حقيقت اين حال كه مأمون به چه قصد اين امر مي‌ساخت.
القصه تدبيري كه فضل بن سهل كرده بود موافق راي مأمون شد و در آن وقت افضل و اشراف و اكمل علويان به جميع جهات حسبي و نسبي حضرت امام رضا عليه‌السلام بود. مأمون بدان حضرت كتابت نوشت و آن حضرت در مدينه به عبادت مشغول بود و اصلا به خلافت و ملك التفات نمي‌فرمود و مأمون به تعظيم تمام آن حضرت را از مدينه به خراسان آورد و آنچه وظايف تعظيم و استقبال باشد بجا آورد و آن حضرت را به ولايت عهد خلافت تكليف كرد هر چند آن حضرت استنكاف نمود و استغنا فرمود مأمون قبول نكرد و مجمعي عظيم ساخت و علم‌هاي سبز شعار آن حضرت راست كرد و در آن مجمع عظيم تمامي قواد لشكر و امراي عرب و اولاد عباس و رؤوس بني‌هاشم و ساير قبايل قريش را امر فرمود كه با آن حضرت ولايت عهد به آن وجه كه بعد از مأمون حضرت امام [را] خليفه دانند بيعت كنند.
يكي از محبان اهل البيت حكايت كرد كه در روزي كه مأمون خليفه حضرت امام را ولي عهد خود مي‌ساخت و مجلسي بدان آراستگي مهيا شده بود، و علم‌هاي سبز بر بالاي سر حضرت امام بازداشته بودند و حضرت امام همچون ماه شب چهارده درخشان و جامه‌هاي سبز پوشيده بود، من در شكل شمايل آن حضرت و فر و شكوه او حيران مانده بودم و از شادي آن حال كه خلافت به آن حضرت رسيد نزديك بود كه پرواز كنم. حضرت امام در من نگاه كرد و مرا بسيار شادمان و فرحناك يافت؛ اشارت فرمود كه نزديك آي. چون نزديك رفتم سر فرا گوش من نهاد و گفت: بسيار شادماني منماي كه اين كار تمام نمي‌شود و چنان بود كه آن حضرت فرموده بود.
[صفحه 235]
بعد از آن مأمون به اطراف عالم كتابت ها نوشت و تمامي خلايق را در بيعت حضرت امام عليه‌السلام در آوردي و خواهر خود را در عقد ازدواج آن حضرت در آورد و جشنهاي عظيم كرد و هر روز در تعظيم و توقير آن حضرت مي‌افزود. كتابت ولايت عهد به خط خود بنوشت «فرمود كه كتابتي به خط خود بنويسند و در آنجا عهد خلافت را كنيد» [39] حضرت امام جهت خاطر [ا] و كتابت بنوشت: هذا ما كتبنا علي حسب حالك؛ و اما الجفر و الجامعة فيدلان علي ضد ذلك. [40] يعني اين آن چيزي است كه ما نوشتيم آن را بر حسب حال تو؛ و اما جفر و جامعه، پس ايشان دلالت مي‌كنند بر ضد آنچه ما نوشتيم؛ و در اين سخن اشارت فرمود كه از جفر چنان مستفاد مي‌شود كه اين كار نخواهد شد و از اينجا مستفاد مي‌گردد كه آن حضرت احوال آينده را از جفر و جامعه مي‌دانسته چنانچه در اين فقره بدان اشارت بود.
المقول في شرف ابائه: ستة ابائه كلهم افضل من شرب صوب العنان
آن حضرت گفت شده است در شرف پدران آن حضرت. [41] اين بيت اشارت است بدان چه در كتب مناقب ذكر كرده‌اند كه چون مأمون عقد بيعت مردم با حضرت امام علي بن موسي الرضا عليه‌السلام تمام كرد و از مردم مدينه و مكه هم بيعت بستد، حكم فرمود كه در عقب نام او در خطبه‌ها، نام مبارك آن حضرت هم ياد كنند. گويند خطيب مدينه‌ي مطهره‌ي حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم يكي از اكابر ائمه و فصحا و بلغا بود، اسم مبارك آن حضرت همچنين ياد كرد: اللهم أصلح امور المسلمين بمولانا و ولي عهد أميرالمؤمنين الرضا علي بن الكاظم موسي بن الصادق جعفر [42] بن الباقر محمد بن زين العابدين علي بن الشهيد الزكي حسين بن المرتضي علي ستة ابائه كلهم افضل [م-] من شرب [43] صوت العنان. [44].
[صفحه 236]
يعني شش پدر او همه فاضل ترين آن كسي‌اند كه ميآشامند آب ابر آسمان. مراد آنكه شش پدرش كه مذكور شده‌اند هر يك فاضل ترين تمام عالمند زيرا كه همه عالم آب باران مي‌خورند، يا آنكه مراد عرب باشند زيرا كه عرب و باديه نشينان آب ايشان از باران است؛ چنانچه در حديث وارده شده كه حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم فرمود: يا عرب يا بني ماء السماء يعني: اي فرزندان آب آسمان. و برين تقدير مراد آن باشد كه شش پدر آن حضرت تمامي افضل جميع عرب‌اند هر يك در زمان خود و چون از عرب افضل باشند از عجم هم افضل باشند زيرا كه عرب افضل از عجم‌اند [!]
المقتدي برسول الله في كل حال و في كل شأن [45] آن حضرت اقتدا كننده است به رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم در هر حالي و در هر كاري و شأني [46] كه آن حضرت را پيش آمده.
و اين اشارت است بدان كه حضرت در جميع امور اقتداي به حضرت رسول الله صلي الله عليه و آله و سلم مي‌فرمود ه. روايت كرده‌اند كه چون امر ولايت عهد تمام شد و مأمون خليفه، در هر امري از امور اقتدا بدان حضرت مي‌كرد و در وقت قبول خلافت، آن حضرت شرط كرده بود كه در مدت حيات مأمون او را به هيچ امر از امور ولايت و ايالت و امور متعلقه به خلافت تكليف نكنند، چون عيد اول در آمد، صباح عيد، مأمون كسي را نزد حضرت امام عليه‌السلام فرستاد كه هر چند ما شرط كرده‌ايم كه ترا به هيچ امر تكليف نكنيم، اما امروز روز عيد است چنان مي‌خواهيم كه امروز نماز عيد بگذاري تا مردمان بدانند كه ولايت عهد به تو مفوض شده.
حضرت امام در جواب فرمود كه، من شرط كرده‌ام كه مرا به هيچ امر از امور متعلق به خلافت تكليف نكنيد و امامت عيد از امور متعلقه به خلافت است. التماس دارم از اميرالمؤمنين كه مرا از اين امر معاف دارد. مأمون در جواب فرستاد كه خاطر ما چنين مي‌خواهد كه سيرت تو در نماز عيد بدانيم. مردمان به تو سيرت تو اقتدا كنند و ترا از اين امر معاف نمي‌داريم. بعضي از محبان حضرت امام گفتند: در اين امر مبالغه
[صفحه 237]
حاجت نيست، حضرت امام نماز بگذارند و خاطر خليفه را بدست آورند. حضرت امام فرمود: ايشان طاقت آن را نداشته باشند.
في‌الجمله از مبالغه و تكليف بسيار قبول فرمود و مأمون حكم كرد كه تمامي اكابر بني العباس و قواد لشكر و امراي عرب و بزرگان قريش و عامه‌ي علما و محدثان و قضات و طبقات خلايق بر درگاه حضرت امام عليه‌السلام روند و همراه حضرت امام متوجه عيد گاه شوند و اين حال در نيشابور بود؛ [47] چون خلايق تمامي به درگاه آن حضرت جمع شدند تصور داشتند كه او بر سيرت خلفا و صورت ايشان در موكب خلافت به عيد گاه خواهد فرمود، آن حضرت صورت و طريقه‌اي كه حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم روز عيد به مصلي مي‌فرمود عمل نمود؛ غسل كرده و گيسوهاي مبارك را در پس سر انداخت و جامه‌هاي سفيد تا نصف ساق بپوشيد و دراعه سفيد بر سر نهاد و طره‌ي آن را در ميان هر دو شانه باز گذاشت و غزه كه در مصلي آن را پيش روي مبارك حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله و سلم فرو مي‌بردند در دست گرفت و نعلين در پاي مبارك كرد و بدين صورت ناگاه همچو آفتاب درخشان كه از سر تا پاي وجود مباركش نور تابان بود از خانه طلوع كرد و به آواز بلند فرمود: الله أكبر الله أكبر. تمامي خلايق خود را از اسبها بينداختند و به يك دفعه با آن حضرت به تكبير در آمدند و آن حضرت پياده نعلين پوشيده روان شد و هر قدم كه مي‌آمد يك نوبت تكبير مي‌فرمود و خلايق نيشابور تمامي به تكبير در آمدند تا به غايتي كه در و ديوار مملكت با آن حضرت به تكبير آمدند و فرياد گريه و فغان تكبير از مردمان بر آمد و حالتي غريب ظاهر شد گوئيا همه عالم در تكبير و تحميد و تسبيح در آمدند؛ و به هر قدم كه آن حضرت تكبير مي‌فرمود، آن حالت زياد مي‌شد و افغان و غوغاي مردم و گريه و تضرع و نياز ايشان روي در افزوني مي‌نهاد و مأمون در خانه خود نشسته بود، مقربان او در رفتند و آن حال را حكايت كردند با مأمون در خانه گفتند [و] كه خو را درياب كه اگر حضرت امام بدين طريقه به مصلي مي‌رسد ديگر هرگز كسي بر تو سلام خلافت نخواهد كرد.
[صفحه 238]
مأمون كسي نزد امام فرستاد و امام در راه مصلي بود و گفت: خليفه مي‌گويد كه ترا زحمت داشتيم و مكلف ساختيم به خانه خود بازگرد. [48] حضرت امام از راه بازگشت و با اصحاب خود فرمود: من نگفتم كه ايشان طاقت نمي‌آورند. چون حضرت امام بازگشت مأمون سوار شد و نماز عيد بگذارد و در اين فقره اشاره نمود شد كه او اقتدا در همه امور به حضرت پيغمبر صلي الله عليه و اله و سلم مي‌فرمود ه.

ابي الحسن علي بن موسي الرضا الامام القائم الثامن‌

كنيت آن حضرت ابوالحسن است همچو كنيت حضرت اميرالمؤمنين؛ عليه‌السلام و آن حضرت را اولاد بوده و امام محمد جواد عليه‌السلام كه بعد از آن حضرت امام است، فرزند آن صاحب بوده و لقب آن حضرت رضا است. گويند مأمون خليفه او را رضا لقب نهاده در كتاب عهد كه به خط مأمون است نوشته «و جعلت له الامرة الكبري من بعدي و سميته الرضا» يعني گردانيدم از براي او امارت بزرگتر از پس از خود؛ و نام نهادم او را رضا. [49]
و از القاب آن حضرت امام قائم ثامن است. اشارت است بدان حديث كه حضرت پيغمبر صلي الله عليه و آله در باب دوازده امام فرموده كه هشتم ايشان امام موعود ايشان خواهد بود و بر تقدير صحت آن حديث، مراد آن نيست كه ولايت عهد مأمون بدو مفوض شد زيرا كه آن تمام نشد، بلكه مراد آن خواهد بود كه آنچه از آثار ظاهره‌ي امامت است از اظهار علوم غريبه و اقامت حجج [50] باهره و براهين ثابته از آن حضرت خواهد شد.
الشهيد بالسم في الغم و البؤس؛ المدفون بمشهد طوس
آن حضرت شهادت يافته به زهر در غم و خون و ملال و آن حضرت مدفون است در طوس. و اين اشارت است به سبب شهادت آن حضرت و محل دفن جسد مطهر آن حضرت.
[صفحه 239]
روايت كرده‌اند كه چون امر ولايت عهد تمام شد، آن حضرت در خراسان پيش مأمون ساكن شد و هر روز به ديدن مأمون مي‌رفت و مأمون آن حضرت را تعظيم بسيار مي‌كرد و در مشكلات علوم از آن حضرت استفاده مي‌كرد و علما و حكما و فقها و ارباب ادب كه در ملجس مأمون حاضر مي‌شدند از جميع علوم، از آن حضرت استكشاف مشكلات و معضلات مي‌نمودند و آن حضرت رساله در حفظ صحت، جهت مأمون بنوشت به التماس او، مأمون فرمود تا آن را به طلا نوشتند و رساله را ذهبيه نام كردند و حكايات مجلس محاضرات آن حضرت با مأمون و حاضران مجلس او وفائق شدن آن حضرت در جميع احوال طولي دارد اين مختصر احتمال آن نمي‌كند.
صاحب كشف الغمه در كتاب خود روايت مي‌كند كه حضرت امام عليه‌السلام هر صباح به ديدن مأمون خليفه مي‌فرمود و جميع طبقات خلايق عالم از اشراف بني العباس و قواد و لشكر و قضات و علما امراي عرب و اكابر قريش بر درگاه مأمون حاضر بودند و عادت حاجبان بود كه چون حضرت امام عليه‌السلام پيدا مي‌شد هيچ كس را پيش‌تر از آن حضرت بار نمي‌دادند و چون آن حضرت را مي‌ديدند استقبال مي‌كردند و وظايف خدمت به جا مي‌آوردند و چون حضرت نزديك پرده مي‌رسيد پرده را بر مي‌داشتند تا حضرت امام در مي‌رفت.
روزي حاجبان با يكديگر گفتند خوبست كه ما همچنين مبالغه در تعظيم علي بن موسي مي‌كنيم و ديگر امراي عباسي و برادران و اقوام خليفه چون مي‌آيند تعظيم نمي‌كنيم؛ امروز اتفاق كنيم كه چون او بيايد ما اصلا بر نخيزيم و پرده جهت او برنداريم تا ببينيم كه او چه مي‌كند. چون حضرت امام به درگاه آمد، ايشان برخلاف عادت خود استقبال نكردند و تعظيم لايق بجا نياورند. چون حضرت امام نزديك پرده رسيد هيچكس پرده را برنداشت. في الحال بادي پيدا شد و تمامي پرده‌ها برداشت تا آن حضرت پيش مأمون رفت، باد ساكن شد. چون آن حضرت بيرون فرمود همچنان بادي عظيم برخاست و پرده‌ها برداشت. حاجبان دست آن حضرت
[صفحه 240]
را ببوسيدند استحلال نمودند و دانستند كه آن حضرت، امام به حق است و وارث انبياست كه حق تعالي باد را در فرمان [51] آن حضرت كرده، همچنانكه در حكم سليمان بود. [52].
في الجمله اوقات آن حضرت با مأمون بدين نسق مي‌گذشت تا آنكه بني العباس با مأمون مخالفت كردند و در بغداد، ابراهيم بن مهدي را كه عم مأمون بود خليفه ساختند و احوال ممالك بر مأمون شوريده شد و بعضي از امرا از تقصيرات فضل بن سهل شمردند و خاطر مأمون را با فضل متغير ساختند و در امر ولايت عهد حضرت امام فضل بن سهل ساعي بود و او در باطن از شيعه و موالي حضرت امام بود. [53] اين معني را خاطرنشان مأمون كردند و با او گفتند: اگر قصد حضرت امام نمي‌كني و دفع فضل بن سهل نمي‌نمايي، خلافت از دست تو بيرون رود. مأمون - عليه اللعنه - به سخن ايشان فريفته شد و در قصد حضرت امام شد و از خراسان متوجه بغداد گشت جهت تدارك امر ابراهيم بن مهدي و استمالت خاطر بني العباس را مقصود بر قصد حضرت امام دانسته حضرت امام آن معني را از جفر و جامعه دانست بود كه گويند مأمون يك خوشه انگور را نصفي مسموم ساخته بود و در طبقي نهاده بفرستاد و حضرت امام را عليه‌السلام طلب نمود و آن روز در موضع سناباد از مملكت طوس كه حالي اسم آن موضع مشهد است نزول كرده بود.
چون حضرت امام عليه‌السلام حاضر شد آن خوشه انگور در دست گرفت و از آن نصف كه زهرآلود نبود مي‌خورد و چون آن نصف بخورد گفت: اي ابوالحسن اين بسيار انگوري خوبست و مي‌خواهم كه تو از اين خوشه بخوري. حضرت امام مي‌دانست كه آن مسموم است فاما به قضاي حضرت حق تعالي راضي بود. امتناع از خوردن آن نتوانست نمودن، خوشه را از دست مأمون بستد و چند دانه از آن تناول فرمود و مزاج
[صفحه 241]
مباركش مغير شد «خوشه را بنهاد و برخاست به خانه فرمود و خسته شد» [54] مأمون «عليه اللعنه و العذاب» [55] به عيادت آن حضرت آمد و خستگي آن حضرت اشتداد يافت و روز سوم درجه‌ي شهادت يافته از اين منزل فاني به روضه‌ي رضوان انتقال فرمود.
ولادت آن حضرت در مدينه بود سنه‌ي ثمان و اربعين و مائه از هجرت؛ و بعضي گويند ولادت آن حضرت در يازدهم ذي‌قعده بود روز جمعه سنه‌ي ثلاث و خمسين و مائه وفات يافت او در طوس از مملكت خراسان در قريه سناباد در آخر صفر و بعضي گويند در ماه رمضان بوده بيست و سوم ماه روز جمعه سنه‌ي ثلاث و مأتين. و سن مبارك آن حضرت، بعضي گويند پنجاه و پنج و بعضي گويند چهل و نه سال. صلي الله عليه و علي آبائه الطاهرين و اولاده الطيبين الي يوم الدين.
هزار هزار كرت لعنت خداي تعالي بلكه به عدد علم خداي تعالي بر آن كس باد كه آن حضرت را زهر داد و بدان راضي شد و در آن شريك شد و بدان امر كرد و بر هر كس كه بدان راضي باشد تا روز قيامت.
يكي از محبان اهل بيت [56] «روايت كند كه قبل از آنكه آن حضرت را زهر دهند به چند روز، يك روز حضرت امام مرا در خلوت طلب كرد و فرمود من با تو سري مي‌گويم و تا من در حيات باشم آن را كشف مكن و پوشيده دار، بدان كه اجل من نزديك رسيده و اين ظالمان قصد من خواهند كرد و من انگور زهر آلوده خواهم خورد و بدان سبب در خواهم گذشت و چون من در گذرم مأمون ارادت آن خواهد كرد كه مرا پهلوي پدر خود دفن كند و زمين محكم خواهد شد و هر چند كوشش كنند كه زمين را بكنند نتوانند، فلان موضع محل قبري است - اشارت بدان موضع فرمود كه، حالي جسد مطهر آن حضرت در آنجا مدفون است - چون آن را بگشايند روضه‌اي خواهد بود و در آنجا چشمه‌اي از چشمه‌هاي بهشت گشاده و سريري با رخت هاي خوب كه از سرير هاي بهشت در آنجا نهاده. تو ايشان را نشان بدان موضع تا آن را بشكافند و مرا
[صفحه 242]
آنجا دفن كنند. چون آن حضرت وفات فرمود مأمون حاضر شد جزع بسيار بر وفات آن حضرت و گريه‌هاي خونبار نمود و رسوم تعزيه به جاي آورد و خواست كه آن حضرت در جايي تعيين كرده در نزد پدرش دفن كنند هر چند كه خواستند كه زمين را بشكافند و قبر راست كنند اصلا هيچ تيشه در آن كار نمي‌كرد و ايشان حيران بازماندند. من پيش آمدم و آن حكايت باز گفتم و ايشان را بدان موضع دلالت كردم، چون بشكافتند، بدان صفت كه آن حضرت فرموده بود به من، روضه و چشمه و سرير و حور بهشت پيدا شد و آن حضرت را در آن روضه مقدسه و مرقد منور و مشهد معطر دفن كردند و آن روضه بهشت، كعبه حاجات و مقاصد جميع حاجت خواهان شد تا روز قيامت. صلوات الله و سلام عليه و تحياته و رضوانه علي تلك الروضة المقدسه و رزقنا زيارتها و عمر بالانوار الالهيه و القنوض القدسيه عمارتها.
رجاي كمترين بندگان فضل الله بن روز بهان الامين واثق است به الطاف الهي كه اين فقير حقير را امثال زيارت مرقد مطهر و مشهد منور آن حضرت» [57] بخير و عافيت روزي گردد و قرائت اين كتاب «وسيلة الخادم الي المخدوم» در آستانه آن مرقد مطهر جهت دوستان و محبان و مواليان اهل البيت نموده شود؛ چه ولا و تولاي «آن حضرت شيمه‌ي ديرينه‌ي اين فقير و محبت و استمداد از آن حضرت نقد خزينه‌ي سينه‌ي اين حقير است. در هر واقعه كه اين فقير را پيش آيد استمداد از باطن اقدس» [58] آن حضرت را طريق نجات مي‌دانم؛ و در هر هائله‌ي و داهيه، روح مقدس آن حضرت را عون و مددكار مي‌خواهم و در شب جمعه دهم صفر سنه است و تسعمائه در موضع شهرستان از ولايت دار الامان اصبهان كه منشاء و مسكن فقير است حضرت امام معصوم علي ابن موسي الرضا را در واقعه ديدم كه [در] شهري شبيه به اصبهان بر شيري زردي بلند كه در بزرگي و بلندي همچون استري بلند بود سوار بودي و آن را بر طريق باريكي زين و لجام فرموده و به هيئت و فري عظيم در ميان بازار آن شهر در آمد و فقير حقير در ركاب آن حضرت بودم و در جمال و كمال و هيئت صورت
[صفحه 243]
و حسن منظر آن حضرت حيران مانده بودم. صباح آن شب از بقيه‌ي شوق واقعه، اين منقبت صورت نظم يافت. در اين مقام آن را درج مي‌كنم. منقبة رضوية:
سلام علي روضة للامام
علي بن موسي عليه‌السلام
سلام من العاشق المنتظر
سلام من الواله المستهام
بر آن پيشواي كريم الشيم
بر آن مقتداي رفيع المقام [59].
ز شهد شهادت حلاوت مذاق
ز زهر عدو در جهان تلخ كام
ز خلد برين مشهدش روضه‌اي
خراسان از او گشته دارالسلام
از آن خوانمش جنت هشتمين
كه شد منزل پاك هشتم امام
محبان ز انگور پر زهر او
فكندند مي‌هاي خونين به جام
مرا چهره بنمود يكشب بخواب
شد از شوق او خواب بر من حرام
علي وار بر شير مردي سوار
امين در ركابش كمينه غلام
و در اين اوقات مشوش الساعات كه اين فقير از حوادث روزگار و نوايب چرخ ناپايدار [60] مهجور از اوطان و اخوان در بلده‌ي كاشان به عزم سفر خراسان موقوف مانده بودم، غزلي در بيابان سهولت موت عارفان و آساني سفر ايشان از دنيا به جانب جنان اتفاق افتاد و در خاتمه‌ي آن بيتي وارد شد كه دلالت بر آن مي‌كند كه ان شاء الله آن مقصد كه زيارت آن روضه‌ي مقدسه است در اين نزديكي روي خواهد نمود. و در اين مقام جهت تفأل آن غزل مذكور مي‌شود. غزل:
ما چو رويم از اين جهان ني به عبوس [61] مي‌رويم
حجله‌ي ماست دار و ما سوي عروس مي‌رويم
رقص كنان بهر قدم، بوسه زنان لب عدم
ني چو خران بسته دم، با غم و بوس مي‌رويم
ملك ديار نيستي ناله كنان گرفته‌ايم
دبديه هست هر طرف زآنكه به كوس مي‌رويم
كنده دل از همه جهان رسته زسود و از زيان
با دل خوش سوي جنان ني به فسوس مي‌رويم
ما نه شكسته‌ايم پر در ره دل چون ماكيان
جانب عرش هر سحر همچو خروس مي‌رويم
[صفحه 244]
از دل و جان امين شده، بنده‌ي سيد رضا
بهر زيارت علي جانب طوس مي‌رويم
أللهم ارزقنا بلطفك و فضلك و كرمك و امتنانك زيارة قبر المقدس و مرقده المونس، و اغفرلنا ذنوبنا و اقض جميع حاجاتنا ببركته.
اللهم صل علي سيدنا محمد و آل سيدنا محمد سيما الامام المجتبي ابي الحسن علي بن موسي الرضا و سلم تسليما.

قصيده‌ي مؤلف در ستايش امام رضا از كتاب مهمان نامه‌ي بخار

ز گل نسيم تو جويد دل چو غنچه‌ي من
كه يوسفست مرادم زبوي پيراهن
تو نوگلي و منم جانگداز كوره‌ي غم
تو يوسفي و منم مبتلاي چاه حزن
رواست با رخ تو ترك ديدن خورشيد
خطاست بي خط تو ياد آهويان ختن
به قصد كشتن احباب زلف را مگشا
پي شكست دل خسته طره را مشكن
سرم چون حق تو شد در ره وفاداري
بيا و حق خود آخر ز گردنم بفكن
ز زلف كج كه رخت راست مي‌كند چوگان
دلم فتاده چو گويي درون چاه ذقن
ز جور چين سر زلف كافرت شايد
كه من به درگه سلطان دين كنم مأمن
امام روضه‌ي رضوان علي بن موسي
رضا و ارضي و مرضي مرتضاي زمن
همام و هادي و مهدي و هاشمي هيئت
امام و آمر و مشكور و مكه‌اي مسكن
بزرگ اهل هدايت به علم و حلم و كرم
حبيب اهل روايت به اتفاق حسن
مرا دليست به سوي وصال او مايل
مرا رخيست به خاك رهش نهاده ذقن
اگر ز خار ره وصل او كشم خواري
به ديده خار رهش را نهم به جاي سمن
چو شمع آتش شوقش مرا برافروزد
تنم بود دل مشتاق را به جاي لگن
ز دست قدرت و بازوي شاه عالي قدر
روايتي دهمت در سخن چو در عدن
چو زهر قاتل اعدا گرفت حضرت را
به راه موت ببايست بيشكي رفتن
ز محرمان در خويش بنده‌اي را گفت
كه من چون روح روان را جدا كنم ز بدن
براي مدفن من اين محل قبر مرا
شكاف و نيك نظر كن كه هست منزل تن
[صفحه 245]
در و ببين كه يكي چشمه‌اي است روح افزا
كه هست منبع او جنت اله منن
نهاده تخت وز سندس لباس من پيدا
روان بيار و مرا ساز از آن لباس كفن
پسم بيار درين روضه‌ي بهشت برين
ز قبر ساز تن اشرف مرا مكمن
روايتست كه بعد از وفات شاه رضا
ز بهر قبر گشودند منزل احسن
نمود تخت بهشت و لباس اخضر او
چنانچه گفته بدان شاه آشكار و علن
چو سرو روضه‌ي آن قبر ساخت مسكن خويش
برست از غم و آزار اين سراي حزن
به سوي موطن اصلي خويش راجع شد
همين بود بر ارباب فهم حب وطن
به قول شاه علي رضي بهشت بود
محل قبر شريفش زهي بيان حسن
كسي كه ميل بهشتش بود درين عالم
بگو كه بوسه ده اين خاك را به روي و دهن
مهيمنا به بحبيب محمد عربي
به حق شاه ولايت علي عالي فن
بهر دو سبط مبارك به شاه زين عباد
به حق باقر و صادق به كاظم احسن
به حق شاه رضا ساكن حظيره‌ي قدس
به حق شاه تقي و نقي صبور محن
به حق عسكري و حجة خدا مهدي
كزين دوازدهم ده نجات روح و بدن
فداي خاك رضا باد صد روان امين
كه اوست چاره‌ي درد و شفيع زلت من [62].

پاورقي

[1] در «غ»: خصالان.
[2] از «غ» افتاده.
[3] در «غ» بجاي اين عبارت تنها كلمه‌ي «آمد» نوشته شده.
[4] در اصل: برق.
[5] كشف الغمه، ج 2 ص 317.
[6] از شاعران شيعي و متوفاي 249 ه-.
[7] در ديوان: مدارس؛ اربلي در كشف الغمه، ج 2صص 318 - 327 به تفصيل قصيده‌ي دعبل را آورده است.
[8] در ديوان: و منزل وحي مقفر الغرصات.
[9] در كشف الغمه، ج 2 ص 265: و آل رسول الله في الفلوات.
[10] از «م».
[11] از «غ».
[12] مصراع اول شعر در ديوان دعبل چنين آمده است: أري فيئهم في غيرهم منقسما.
[13] كشف الغمه، 2 صص 261 - 262 و درباره‌ي دعبل، قصيده وي و شيعيان قم نك: كشف الغمه ج 2 صص 318 - 328.
[14] در اصل: وحنان.
[15] منزلي از منازل حاجيان بصره، درباره‌ي آن نك: كتاب المناسك و اماكن طرق الحج و معالم الجزيره (تحقيق حمد الجاسر، عربستان 1401) فهرست اماكن، ذيل عنوان.
[16] كشف الغمه، ج 2 ص 313 در آنجا به جاي هفده، هجده خرما آمده است.
[17] نام كتاب ابن طلحه «مطالب السؤول في مناقب آل الرسول» است.
[18] نك: ميزان الاعتدال، ج 1، ص 89.وي به سال 234 ه-. در گذشت.
[19] نك: الاعلام، ج 6، ص 34، وي به سال 242 ه-. درگذشت.
[20] از «غ» افتاده.
[21] مؤلف متن اين حديث را در جاي ديگر با اسناد خود (كه اولين آنها شيخ شريف محيي الدين عبدالقادر حسني حنبلي مكي بوده) نقل و آن را ترجمه كرده و افزوده است: چون حضرت امام رضا صلوات الله عليه اين حديث فرموده ده هزار كس آن حديث را به اسناد نوشتند و اين اول احاديث است كه در صحيفه‌ي امام رضا كه جمع احاديث مرويه خود فرموده ثبت شده است؛ مهمان نامه‌ي بخارا صص 343 - 345. ابن روزبهان در همانجا (ص 342) مي‌نويسد: بر خاطر مستمند اين فقير خطور كرد كه از احاديث قدسيه حديثي به اسناد مسلسل از روايت حضرت امام رضا صلوات الله عليه كه آن حضرت از پدران خود روايت كرده باشد بخوانم و آن را ترجمه كنم … و چون آن حديث به غايت حديثي عظيم الشأن است و اسنادي به غايت صحيح عالي دارد تا به غايتي كه علما روايت كرده‌اند كه يكي از محدثان آن حديث را در مجلس يكي از سلاطين آن شاهان كه پادشاهان بخارا بوده‌اند قرائت كرد؛ آن پادشاه از آن محدث التماس نمود كه حديث را به آن اسناد از جهت او بنويسد و وصيت كرد كه بعد از وفات آن ورقه را كه آن حديث برو نوشته در كفن او درج كنند و با او در قبر نهند. و از جمله خواص اين حديث يكي آن است كه اگر به صدق آن را با اسناد بر بالين خسته خوانند كه مشرف بر هلاك باشد، اگر در اجل او تأخير باشد في الحال اثر صحت بر او ظاهر گردد؛ و اين فقير بر بسياري از خستگان خوانده‌ام و اثر آن تجربه كرده.
[22] كشف، ج 2، ص 308.
[23] كشف، ج 2 ص 308 احمد بن حنبل درباره‌ي اين سند مي‌گفت: هذا سعوط المجانين اذا سعط به المجنون افاق؛ كشف الغمه، ج 2 ص 291؛ و نك: كشف ج 2 ص 307؛ تذكرة الخواص ص 352.
[24] اربلي اين خبر را از استاد ابوالقاسم قشيري نقل كرده است: كشف الغمه، ج 2 ص 308.
[25] در «غ» جاي اين عبارت خالي مانده و نوشته نشده است.
[26] روايت مزبور در كتاب فصل الخطاب خواجه محمد پارسا (كه مؤلف در چند مورد در اين كتاب از آن بهره برده) بدين صورت آمده: «ستدفن بعضة مني بخراسان من زاره عارفا بحقه فكانما زار الكعبة سبعين مرة» نك: ذريعة: ج 16 ص 232 ش 913)نقل از فهرست نسخه‌هاي خطي فارسي مكتبة الخديويه در مصر كه نسخه‌اي از فصل الخطاب را شناسانده است)؛ و نيز نك: عيون اخبار الرضا، ج 2 باب 6 صص 259،255.
[27] كشف، ج 2، ص 315؛ نك: كشف، ج 2 ص 303.
[28] در «غ» جاي اين عبارت خالي مانده است.
[29] شايد: خط (به ادامه‌ي بحث نگاه كنيد).
[30] از «م».
[31] از «م».
[32] از «م».
[33] از «غ».
[34] در اصل: امارت.
[35] از «غ».
[36] اين عقيده كه مأمون در برخورد با امام رضا عليه‌السلام اهل مكر نبوده و آن حضرت را به شهادت نرسانده از علي بن عيسي اربلي در كشف الغمه، ج 2 صص 282 - 283 است كه در به شهادت رساندن امام توسط مأمون ترديد مي‌كند؛ او اين عقيده را به سيد بن طاووس هم نسبت مي‌دهد. علامه مجلسي در بحار، ج 49 ص 313 به اشكالات اربلي پاسخ داده است. و نيز نك: الفوائد الرضويه شيخ عباس قمي، صص 317،316، شيخ مفيد نيز بدون اظهار نظر درباره‌ي مأمون در اصل شهادت امام رضا عليه‌السلام ترديد دارد. نك: تصحيح الاعتقاد، ص 132، (مصنفات الشيخ المفيد ج 5)؛ گر چه او در ارشاد، اخبار شهادت امام را آورده و علي بن عيسي اربلي نظر او را در ارشاد مورد نقد قرار داده است. اخيرا هم آقاي حسن الامين كتابي در تأييد اين ديدگاه نوشته است.
[37] در اصل: شدند!.
[38] در اصل: و ملك.
[39] از «غ».
[40] كشف، ج 2، ص 87.
[41] عبارت قاعدتا بايد دچار سقطي شده باشد.
[42] در اصل: و جعفر.
[43] در «غ»: بن يشرب.
[44] مؤلف در مهمان نامه بخارا، ص 336 متن اين نسب نامه را براي امام رضا عليه‌السلام با همين عبارت آورده است جز آنكه در انتهاي عبارت به جاي «العنان» «الغمام» آمده است. نك: الفصول المهمة ص 256.
[45] در «غ» جاي اين عبارت خالي مانده است.
[46] در «غ»: سؤالي.
[47] قاعدتا اين رخداد در مرو مركز خلافت بوده نه در نيشابور.
[48] كشف الغمه، ج 2 ص 278 - 279(نامي از نيشابور در نقل اربلي نيست).
[49] درباره‌ي متن ولايتعهدي كه صورت آن را اربلي خود به سال 667 ديده (كشف، ج 2 ص 339) نك: كشف الغمه ج 2 صص 333 - 337؛ درباره نامگذاري امام به رضا نك: كشف ج 2 ص 296.
[50] در اصل: حج.
[51] در «غ»: حكم.
[52] كشف الغمه، ج 2 ص 260؛ الفصول المهمه، ص 245.
[53] اين مطلب با آنچه پيش از اين راجع به فضل گفت ناسازگار مي‌نمايد.
[54] از «غ».
[55] از «غ».
[56] از اينجا يك صفحه از «م» افتاده.
[57] افتادگي نسخه‌ي «م» تا همين جا است.
[58] اين دو سطر از «غ» افتاده.
[59] دو مصرع دومي بيت اول و دوم در «غ» نيامده.
[60] در اصل: پايدار.
[61] در «غ»: عروس.
[62] مهمان نامه‌ي بخارا صص 336 - 338.

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».