مع الغدیر

اشاره

سرشناسه:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان،1388

عنوان و نام پدیدآور:مع الغدیر/ واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان .

مشخصات نشر:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان ، 1388.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

علی ضفاف الغدیر

هویه الکتاب

سرشناسه : محمدی ، عبدالله ، 1326 - ، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور:علی ضفاف الغدیر: فهرس موضوعی و تحلیلی لموسوعه "الغدیر"/ اعداد عبدالله محمدی ، محمد بهره مند، محمد محدث ؛ مراجعه و تلسیق فاضل الحسینی المیلانی

مشخصات نشر :بیروت .

مشخصات ظاهری : ص 623

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : عربی .

شماره کتابشناسی ملی : 126085

تصویر واقعه الغدیر

تصویر واقعه الغدیر

معا فی الغدیر ص 10 محمد باقر الانصاری

إلیک فیما یلی رسم صوره عن واقعه الغدیر بصوره ملخصه و جامعه لجمیع جوانبها : ما وقع قبل الخطبه و کیفیه الخطاب و ما وقع بعد الخطبه . و نبدء ذلک من الاعلان العام للخروج الی الحج بامر خاص من الله .

الاعلان عن الحج و الولایه

فی العام العاشر للهجره ، جاء الامر الالهی للرسول الاکرم صلی الله علیه و آله لیبلغ الناس آخر ما بقی من مسائل الاسلام : الحج و إمامه الائمه الاثنا عشر علیهم السلام .

و أعلن النفیر العام إلی الحج ، فتحرکت نحو مکه من کل جهه أعداد تجاوزت المائه و عشرین ألف من المسلمین . فخرج رسول الله صلی الله علیه و آله و الجموع المرافقه له بعد ان أحرم هو و من معه من المیقات(مسجد الشجره)نحو مکه ، فدخلها فی الخامس من شهر ذی الحجه الحرام .

و خرج أمیر المؤمنین علیه السلام ایضا و کان ممثلا لرسول الله صلی الله علیه و آله فی الیمن و نجران و معه اثنا عشر الفا من اهل الیمن و دخلوا جمیعا مکه و هم محرمین .

اعمال الحج

و مع حلول ایام الحج ، توجه الرسول صلی الله علیه و آله نحو عرفات و المشعر الحرام و منی ، و أدی أعمال الحج واحدا بعد الآخر و علم الناس واجباته و مستحباته .

و فی عرفات نزل أمر الله علی الرسول صلی الله علیه و آله بتنصیب امیر المؤمنین علیه السلام ولایه الأمر و تسلیمه العلم و ودایع الأنبیاء علیهم السلام ، فسلمها إیاه .

و فی منی تحدث الرسول صلی الله علیه و آله مرتان مهیئا الأرضیه للاعلان عن ولایه أمیر المؤمنین علیه السلام . ففی الخطبه الاولی أعلن عن خلافه علی علیه السلام فی کل موضع لم یحضره رسول الله صلی الله علیه و آله و ذکرهم حدیث الثقلین فقال : (( انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی ))

. و فی الخطبه الثانیه فی مسجد الخیف ذکرهم بامامه علی بن ابی طالب علیه السلام و أکد علی الناس المحافظه علی کلامه هذا و أن یبلغ الشاهد الغائب .

لقب(( امیر المؤمنین ))

بعد العوده الی مکه ، جاء جبرئیل بالأمر الالهی بمنح لقب(( امیر المؤمنین )) لعلی بن ابی طالب علیه السلام لیکون خاصا به . فأمر أن یحضر الصحابه عند أمیر المؤمنین علیه السلام و أن یسلموا علیه بإمره المؤمنین . فحضروا و وقفوا أمامه واحدا بعد واحد و سلموا علیه قائلا : (( السلام علیک یا امیر المؤمنین )) . و کان هذا الامر قد تم إنجازه من قبل ایضا فی موارد مختلفه طیله حیاته صلی الله علیه و آله .

الاعلان العام للحضور فی الغدیر

بعد اتمام مراسیم الحج نزل أمر الله : یا أیها الرسول بلغ ما انزل إلیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس (1) .

فدعا صلی الله علیه و آله بلالا و کان منادیه و قال له : ناد فی الناس : (( أن لا یبقی غدا أحد إلا خرج الی غدیر خم )) .

یقع(( غدیر خم )) قبل الجحفه بقلیل ، التی هی موضع تقاطع مسیر اهل المدینه و مصر و العراق و الشام و نجد ، و قد تم انتخابها تنفیذا لأمر إلهی . و کان الغدیر بسبب وجود الماء و بعض الاشجار القدیمه موئلا لإستراحه القوافل ، و قد بقی طیله القرون مسجد هناک باسم(( مسجد الغدیر )) کذکری لتلک الایام و کانت تقام فیه مراسم العباده و الزیاره .

و بعد هذا الاعلان أخذ الناس یتهیأون للخروج من مکه ، متعجبین من حرکه النبی صلی الله علیه و آله السریعه دون أن یبقی ببلدته و مهاجره أیاما یزوره الحاج فیها و یسألونه عن معارفهم الدینیه .

حضور المسلمین فی غدیر خم

فی صباح ذلک الیوم الذی خرج رسول الله صلی الله علیه و آله من مکه رافقه مائه و عشرین الف متوجهین جمیعا نحو غدیر خم و رافقه اثنا عشر الف من اهل الیمن و انما غیروا مسیرهم نحو الشمال لأهمیه الخبر الذی عرفوا انه سیقوم به رسول الله صلی الله علیه و آله فی غدیر خم . و عند وصولهم الی منطقه الغدیر ، غیر الرسول صلی الله علیه و آله مسیرهم نحو یمین الطریق و أمر المنادی أن ینادی بتوقف الناس جمیعا و

أن یرد من تقدم منهم و یحبس من تأخر عنهم ، حتی یجتمع الناس فی المحل المتعین من جانب الله تعالی . و أمر کذلک ان لا یذهب احد إلی موضع الاشجار القدیمه و أن یبقی ذلک المکان خالیا للمراسیم التی ستجری هناک طیله ثلاثه ایام .

و بهذه الاوامر توقفت جمیع المراکب عن المسیر ، و ترجل الجمیع فی منطقه الغدیر و أخذ کل واحد منهم لنفسه مکانا حتی هدأوا جمیعا . و کانت قوه الشمس و حراره الأرض إلی الحد الذی جعل الناس و حتی الرسول صلی الله علیه و آله یلجأون الی تغطیه رؤوسهم بطرف من ثیابهم و یضعون طرفا آخر تحت اقدامهم ، ولف أخرون اقدامهم بعباءاتهم .

أحداث قبل الخطبه

و أعطی الرسول صلی الله علیه و آله أوامره لسلمان و ابی ذر و المقداد و عمار لیمهدوا الارض تحت الأشجار القدیمه ، فأخذوا یقلعون الأشواک و یجمعون الاحجار و الصخور الناتئه ثم نظفوا المکان و رشوه بالماء ، و ربطوا بین شجرتین بقماش لیصنعوا منها ظلا یجعل المکان مناسبا للاقامه ثلاثه ایام ینجز فیها الرسول صلی الله علیه و آله عملیه الإبلاغ .

و تحت ظل الاشجار جمعوا الأحجار و وضعوا بعضها فوق الآخر ، و صنعوا منها و من احداج الابل منبرا بارتفاع قامه النبی صلی الله علیه و آله ثم ألقوا علی المنبر قطعه قماش ، و کان المنبر یتوسط طرفی الجموع المحتشده بحیث یکون الرسول صلی الله علیه و آله و هو علی المنبر مشرفا علی الجمیع لیصل صوته إلیهم و لیکون مرکزا لأنظارهم . و کان أحد الأشخاص یکرر ما یقوله صلی الله علیه و آله لیوصله

الی من کان بعیدا عن المنبر .

کیف خطب رسول الله صلی الله علیه و آله

و وصل ترقب الناس الی نهایته ، و انطلق منادی الرسول ینادی بالناس(( الصلاه جامعه )) ، لیجتمعوا أمام المنبر ، ثم صلی بهم الظهر جماعه .

و بعد ذلک رآی الناس رسول الله صلی الله علیه و آله و هو قائم علی المنبر ، ثم دعا امیر المؤمنین علیه السلام لیصعد المنبر و لیقف الی یمینه . و قبل ان یتحدث کان أمیر المؤمنین واقفا الی یمینه صلی الله علیه و آله دونه بمرقاه .

ثم ألقی رسول الله صلی الله علیه و آله نظره الی الیمین و الیسار و کأنه ینتظر أن یجتمع الناس کلهم ، و بعد أن أصبح الناس مهیأین للاستماع ، إبتدأ الرسول صلی الله علیه و آله حدیثه التاریخی و هو آخر خطبه رسمیه وجهها الی البشریه .

و مع هذه الصوره الخاصه للمنبر و الحدیث ، حیث یقف إثنان علی المنبر سنمضی نحو خطبه الرسول صلی الله علیه و آله فی غدیر خم .

خطوتان عملیتان علی المنبر

مع ان المتعارف علیه أثناء الخطاب أن یقتصر الامر علی التحدث ، و لکن الرسول صلی الله علیه و آله قام أثناء خطبته بخطوتین عملیتین شدت الأنظار بشکل کبیر . و قبل استعراض موجز عن خطبته صلی الله علیه و آله فإن تصویر هاتین الخطوتین أمر ضروری :

الاولی : رفع أمیر المؤمنین علیه السلام و تعریفه

من اجل أن لا تبقی إلی آخر الابد أی شبهه أو شک ، فإن رسول الله صلی الله علیه و آله بعد توضیح مقام الخلافه و الولایه و التعریف بامیر المؤمنین علیه السلام عبر خطبته ، فانه عرفه للناس بصوره عملیه ، فعندما وصل الی قوله(( . . . و لن یوضح لکم تفسیره إلا الذی أنا آخذ بیده و مصعده إلی و شائل بعضده و رافعه بیدی . . . )) قام رسول الله صلی الله علیه و آله بتنفیذ ذلک عملیا حیث أخذ بعضدیه ، فرفع امیر المؤمنین علیه السلام یدیه الی السماء ، و علی تلک الحاله رفعه رسول الله صلی الله علیه و آله حتی وصلت قدمی امیر المؤمنین علیه السلام الی رکبتی الرسول صلی الله علیه و آله ، ثم قال رسول الله صلی الله علیه و آله فی تلک الحاله : (( من کنت مولاه فهذا علی مولاه ، اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله )) .

الثانیه : البیعه بالقلب و اللسان نیابه عن الید

بما ان أخذ البیعه بالید فی تلک الجموع المحتشده کانت غیر ممکنه من جهه ، و من جهه اخری ربما سولت للبعض نفوسهم أن یتملصوا من البیعه ، و لذلک فقد قال رسول الله صلی الله علیه و آله فی أواخر خطبته : معاشر الناس ، انکم اکثر من ان تصافقونی بکف واحد فی وقت واحد ، و قد امرنی الله عز و جل ان آخذ من السنتکم الإقرار بما عقدت لعلی امیر المؤمنین ، و لمن جاء بعده من الائمه منی و منه ، علی ما اعلمتکم ان ذریتی

من صلبه . فقولوا بأجمعکم :

(( إنا سامعون مطیعون راضون منقادون لما بلغت عن ربنا و ربک فی امر امامنا علی امیر المؤمنین و من ولدت من صلبه من الأئمه . نبایعک علی ذلک بقلوبنا و انفسنا و السنتنا و ایدینا . علی ذلک نحیی و علیه نموت و علیه نبعث . و لا نغیر و لا نبدل ، و لا نشک و لا نجحد و لا نرتاب ، و لا نرجع عن العهد و لا ننقض المیثاق .

و عظتنا بوعظ الله فی علی امیر المؤمنین و الائمه الذین ذکرت من ذریتک من ولده بعده ، الحسن و الحسین و من نصبه الله بعدهما . فالعهد و المیثاق لهم مأخوذ منا ، من قلوبنا و انفسنا و السنتنا و ضمایرنا و ایدینا . من ادرکها بیده و الا فقد اقر بلسانه ، و لا نبتغی بذلک بدلا و لا یری الله من انفسنا حولا . نحن نؤدی ذلک عنک الدانی و القاصی من اولادنا و اهالینا ، و نشهد الله بذلک و کفی بالله و شهیدا و انت علینا به شهید )) .

و عندما انتهی صلی الله علیه و آله من کلامه رددت الجموع ما قاله ، و هکذا تمت البیعه العامه لامیر المؤمنین علیه السلام ، و قد قام صلی الله علیه و آله بالبیعه بالایدی بعد خطبته فی برنامج سیأتی تفصیله .

مراسیم أعقبت الخطبه

لم یکتف صلی الله علیه و آله فی الغدیر بالخطبه فقط ، بل أجری بعده مراسیم تاکیدا لمضامین الخطبه الشریفه و لأن لا ینساه أحد ممن حضر أو سمع بأخباره . و الیک فیما یلی بیان ذلک

:

بیعه الرجال

و مع انتهاء الرسول صلی الله علیه و آله من خطبته نادته القوم : (( نعم ، سمعنا و أطعنا أمر الله و أمر رسوله بقلوبنا و ألسنتنا و أیدینا )) ، و تحرک الناس أفواجا و تداکوا علی رسول الله صلی الله علیه و آله و امیر المؤمنین علیه السلام و صافقوا بأیدیهم مبایعین و مبارکین له .

و کان صلی الله علیه و آله قد هیأ الناس أثناء الخطبه لمسأله البیعه حیث قال : (( ألا و إنی عند انقضاء خطبتی أدعوکم إلی مصافقتی علی بیعته و الاقرار به ، ثم مصافقته بعدی .

ثم نص علی ضمان هذه البیعه و اتصاله بالحضره الالهیه قائلا : (( ألا و إنی قد بایعت الله و علی قد بایعنی ، و أنا آخذکم بالبیعه له عن الله عز و جل )) . ثم استشهد صلی الله علیه و آله بآیه من القرآن و قرأ : (( إن الذین یبایعونک إنما یبایعون الله ، ید الله فوق أیدیهم . فمن نکث فانما ینکث علی نفسه ، و من أوفی بما عاهد علیه الله فسیؤتیه أجرا عظیما )) (2) .

لذلک أصدر بعد الخطبه أمرا بنصب خیمتین ، جلس هو فی إحداهما و طلب من امیر المؤمنین علیه السلام ان یجلس فی الخیمه الثانیه .

و تحرک الناس مجموعه بعد اخری للمثول امام رسول الله صلی الله علیه و آله فی خیمته لمبایعته و من ثم الإنتقال إلی خیمه امیر المؤمنین علیه السلام لمبایعته علی أنه الإمام و خلیفه رسول الله و سلموا علیه بإمره المؤمنین ، مبارکین مهنئین له بهذا المقام السامی . و

کان صلی الله علیه و آله یخاطب الناس قائلا : (( هنئونی ، هنئونی ، فإن الله خصنی بالنبوه و خص أهل بیتی بالإمامه )) . و استمرت البیعه ثلاثه أیام ، و کان الرسول صلی الله علیه و آله مقیما طیله الأیام الثلاثه فی غدیر خم .

و المسأله الجدیره بالملاحظه فی هذه البیعه هی أن اولئک الذین بایعوا امیر المؤمنین علیه السلام و تقدموا علی الآخرین بذلک ، هم أنفسهم اولئک الذین کانوا أسرع من غیرهم فی نقض بیعتهم و الذین القوا عهدهم تحت اقدامهم حیث وقفوا بعد وفاه رسول الله صلی الله علیه و آله ضد امیر المؤمنین علیه السلام واحدا بعد الآخر . کما ان الذین تقدموا الآخرین فی البیعه ، سألوا رسول الله صلی الله علیه و آله : (( هل هذا امر من عند الله أو من عندک )) ؟ فقال رسول الله صلی الله علیه و آله : (( أمر من الله رسوله انه امیر المؤمنین )) .

و قد قال عمر بعد أن بایع : (( بخ بخ لک یا علی ، اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنه )) .

بیعه النساء

من جهه أخری امر الرسول صلی الله علیه و آله بأن یؤتی بإناء فیه ماء و وضع علیه ستار یقسم الإناء إلی قسمین ، و تمت البیعه بأن کانت المرأه تضع یدها فی القسم الذی یلیها فی الاناء و یضع امیر المؤمنین علیه السلام یده فی القسم الذی یلیه . و هکذا تمت بیعه النساء ایضا ، بحیث لم یبق فی الغدیر أحد یمکنه ان یقول : (( ما بایعت و انما حضرت و

سمعت )) !!

و النقطه المهمه هی أن الصدیقه الطاهره فاطمه الزهراء علیها السلام قد شهدت بیعه الغدیر ، و کذلک جمیع زوجات النبی صلی الله علیه و آله .

عمامه رسول الله صلی الله علیه و آله

فی هذه المراسیم وضع رسول الله صلی الله علیه و آله عمامته التی تسمی(( السحاب )) علی رأس امیر المؤمنین علیه السلام و أرسل حنکها علی صدره علیه السلام و قال : (( ان الله عز و جل أیدنی یوم بدر و حنین بملائکه معتمین بهذه العمه )) ، و صرح بأن العمامه تیجان العرب . فکان معنی عمله هذا إعلانا بالفخر الابدی لعلی و أولاده المعصومین علیهم السلام حیث خصوا بهذا المقام الشامخ .

تعلیقات :

1)سوره المائده : الآیه . 67

2)سوره الفتح : الآیه . 10

مشاهد فی طریق حجه الوداع

المشهد الأول :

الطریق الی غدیر خم ص 33 اعداد کمال السید

فی شهر ذی القعده من السنه العاشره للهجره اعلن النبی صلی الله علیه و آله و سلم عزمه علی حج بیت الله الحرام ، و حملت نسائم الصحراء انباء الفرح ، فراحت القبائل العربیه تنثال الی المدینه لتنضوی تحت لواء آخر الانبیاء فی التاریخ .

فتدفق عشرات الآلاف تارکین قراهم و مدنهم و مضارب قبائلهم .

و فی الخامس و العشرین من الشهر نفسه تحرکت القوافل باتجاه مکه مهوی الافئده ، و شهدت الصحراء لأول مره تجمعات بشریه ضخمه بلغت مئه ألف انسان تطوی المسافات و هی تسیر الهوینی صوب بیت بناه ابراهیم و اسماعیل . و فی الخامس من ذی الحجه الحرام دخل النبی مکه من باب السلام ، و طاف حول البیت العتیق سبعه اشواط ثم انطلق الی جبلی الصفا و المروه ، و هو یتمتم بآی القرآن الکریم : ان الصفا و المروه من شعائر الله ، فسعی بین الجبلین ، فی حرکه تذکر بام اسماعیل یوم کانت تبحث عن قطره ماء لولیدها اسماعیل .

و ارتقی جبل الصفا فأطل علی الکعبه العظمی و هتف معلنا انتهاء الوثنیه :

لا إله إلا الله وحده لا شریک له ، له الملک و له الحمد و هو علی کل شی ء قدیر . . . لا إله إلا الله انجز وعده و نصر عبده و هزم الاحزاب وحده .

و فی عرفات وقف النبی خطیبا و راح یبین للمسلمین ثقافه الاسلام و مبشرا بعهد السلام :

ایها الناس اسمعوا منی أبین

لکم فانی لا ادری لعلی لا القاکم بعد عامی هذا فی موقفی هذا .

ان دماءکم و امواکم حرام علیکم ان تلقوا ربکم کحرمه یومکم هذا فی شهرکم هذا فی بلدکم هذا .

ثم اعلن الغاء العنصریه و تکریم الانسان .

ایها الناس ان ربکم وحده و ان أباکم واحد ، کلکم لآدم و آدم من تراب ، ان اکرمکم عند الله اتقاکم ، لیس لعربی علی عجمی فضل إلا بالتقوی .

ثم راح یؤسس لعهد جدید یسوده السلام و المحبه و الوئام .

من کانت عنده امانه فلیؤدها الی من ائتمنه علیها .

و ان ربا الجاهلیه موضوع ، و ان أول ربا أبدأ به هو ربا عمی العباس ابن عبد المطلب ، لکم رؤوس اموالکم لا تظلمون و لا تظلمون .

و ان دماء الجاهلیه موضوعه ، و ان اول دم ابدأ به دم عامر بن ربیعه ابن الحرث بن عبد المطلب (1) .

و کان یختم بیاناته قائلا :

ألا هل بلغت ؟ اللهم فاشهد .

و لم ینس النبی أن یوضح و لو بشکل عام حقیقه کبری هی الطریق الذی یتعین علی المسلمین سلوکه بعد غیاب آخر النبوات فی التاریخ :

ایها الناس انما المؤمنون اخوه و لا یحل لأمری ء مال أخیه إلا عن طیب نفسه فلا ترجعوا بعدی کفارا یضرب بعضکم أعناق بعض فإنی قد ترکت فیکم ما ان اخذتم به لن تضلوا بعدی أبدا : کتاب الله و عترتی أهل بیتی .

البلاغ المبین

انطوت أیام الحج الأکبر و آن لقوافل الحجیج ان ترجع الی دیارها ، و راح اهل مکه یرقبون

باعجاب و أمل ، الجموع و هی تغادر الارض المقدسه حیث هبط جبریل یحمل آخر رسالات السماء .

و غادر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مکه و نفسه مطمئنه لانتشار الاسلام الذی اضحی فی مده و جیزه الدین الأول فی منطقه واسعه من العالم .

و صلت القوافل منطقه الجحفه حیث مفترق الطرق ، کانت الشمس تتوسط السماء و تصب لهیبها علی رمال الصحراء فتتوهج ذرات الرمال .

و فی تلک البقعه الملتهبه من دنیا الله هبط جبریل یحمل البلاغ الاخیر :

یا ایها الرسول بلغ ما أنزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس .

و یبدو من خلال لهجه الخطاب القرآنی التی اتخذت شکل الانذار ان هناک امرا خطیرا یتوجب علی النبی ابلاغه الی الامه التی ولدت قبل اعوام . فوجئت قوافل الحجیج بدعوه النبی بالتوقف فی ارض جرداء قاحله ، فلا شجره یستظل بها المسافر ، و لا نبع یرتوی منه الظامی ء ، و طافت علامات تعجب و استفهام عن بواعث الأمر النبوی!

لا یستطیع المرء أن ینفی هو اجس الرسول صلی الله علیه و آله و سلم فی مصیر الرساله الاسلامیه بعد رحیله ، خاصه و انه بات یشعر بأن ساعه الرحیل قد أزفت و لم یبق له فی الدنیا سوی مشوار قصیر ، و قد آن لآخر الانبیاء أن یغمض عینیه و یغفو بسلام .

تطلع المسلمون الی النبی صلی الله علیه و آله و سلم و هو یرتقی دوحات اعدها له بعض اصحابه ، و وقف یتطلع الی عشرات الألوف من الذین آمنوا به و

اعتنقوا رسالته ، و عیناه تحدقان فی الآفاق البعیده ، الی حیث الغد الذی ینطوی علی أسرار و حوادث لا یعلمها إلا الله .

و انسابت کلمات الرسول هادئه مؤثره :

کأنی قد دعیت فأجبت . . . و إنی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما ، فانهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض .

و کان علی بن أبی طالب قریبا منه ، فاستدعاه و أمسک بیده و قدمه الی العالم بأسره قائلا :

أ لست أولی بالمؤمنین من انفسهم ، و ازواجی امهاتهم . فانطلقت الصیحات مؤیده من هنا و هناک :

بلی یا رسول الله .

فهتف النبی و قد رفع ید علی عالیا کأنه یخاطب التاریخ و الاجیال :

من کنت مولاه فهذا علی مولاه ، اللهم و ال من ولاه ، و عاد من عاداه .

و ادی الرسول رسالته ، و هبط جبریل یعلن بشاره السماء :

الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا .

و تفجر نبع من الفرح فی تلک الصحراء الملتهبه ، و اهتز حسان بن ثابت طربا و انطلق یردد ممجدا تلک اللحظات السماویه :

ینادیهم یوم الغدیر نبیهم

بخم فأسمع بالنبی منادیا

یقول : فمن مولاکم و ولیکم

فقالوا و لم یبدوا هناک التعامیا

إلهک مولانا و أنت ولینا

و لن تجد منا لک الیوم عاصیا

فقال له : قم یا علی فإننی

رضیتک من بعدی إماما و هادیا

فمن کنت موالاه فهذا ولیه

فکونوا له انصار صدق موالیا

هناک دعا اللهم و

ال ولیه

و کن للذی عادی علیا معادیا

و تمتم النبی و عیناه تتألقان فرحا :

لا تزال یا حسان مؤیدا بروح القدس ما نصرتنا بلسانک . و نهض الصحابه یحیون علیا و یهنئونه قائلین :

بخ بخ لک یا علی اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنه!

و کان یوم الثامن عشر من ذی الحجه الحرام یوم عید و فرح ، فقد کمل الدین و تمت النعمه .

المشهد الثانی :

وقف رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یوم النحر من حجه الوداع خطیبا :

(( اما بعد ایها الناس اسمعوا منی ما ابین لکم فانی لا أدری لعلی لا القاکم بعد عامی هذا فی موقفی هذا ، ان دماءکم و اموالکم علیکم حرام إلی أن تلقوا ربکم کحرمه یومکم هذا فی شهرکم و بلدکم هذا . . . )) .

(( ایها الناس انما المؤمنون اخوه و لا یحل لأمری ء مال اخیه إلا عن طیب نفسه ، فلا ترجعوا کفارا بعدی یضرب بعضکم اعناق بعض فأنی قد ترکت فیکم ما ان اخذتم به لن تضلوا بعدی ابدا : کتاب الله و عترتی أهل بیتی . . . )) .

انطوی موسم الحج ، و غادر سیدنا محمد صلی الله علیه و آله و سلم مکه و معه مئهألف أو یزیدون ، التاریخ یشیر الی یوم الثامن عشر من ذی الحجه الحرام من السنه العاشره للهجره .

قوافل الحجیج تهوی فی بطون الأودیه ، الشمس فی کبد السماء و قد بدت و کأنها تتشظی لهبا ، القوافل تصل مکانا (2) قریبا من الجحفه ، حیث مفترق

الطرق .

و غمرت النبی صلی الله علیه و آله و سلم و هو علی ناقته(( القصوی )) حمی الرسالات لقد هبط جبریل یحمل بلاغ السماء ، و توقف النبی صلی الله علیه و آله و سلم و هو یتشرب انذارا سماویا :

یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس .

و توقفت عشرات الألوف و هی تتسائل عن السر فی توقف النبی ، فی هذه البقعه الملتهبه من دنیا الله .

و انبری بعض الصحابه یصنعون للنبی مرتفعا فلدیه کلمات تامات یرید ابلاغها لعشرات الآلاف من الصحابه . . . و الأجیال القادمه . . . و التاریخ .

کلمات الحمد و الثناء لله تنساب من بین شفاه آخر الأنبیاء کان علی واقفا قرب الإنسان الذی رباه صغیرا و علمه کیف یحیا ، قال النبی و عشرات الالوف تتطلع إلیه :

ألست أولی بالمؤمنین من انفسهم ؟

و جاء الجواب من عشرات الحناجر :

بلی یا رسول الله .

و أخذ النبی بید علی و رفعها عالیا :

من کنت مولاه فهذا علی مولاه . . .

و رفع آخر الأنبیاء یدیه إلی السماء :

اللهم وال من والاه . . . و عاد من عاداه . . و انصر من نصره . . . و اخذل من خذله .

و هبط جبریل یبشر محمدا صلی الله علیه و آله و سلم أنه قد ادی رسالته و قد آن له أن یستریح ، لقد اکتمل الدین و تمت النعمه و قیل الحمد

لله رب العالمین .

تلألأ الجبین الازهر عرقا . . تألقت حبات العرق کقطرات الندی و قد انطبعت کلمات السماء فوق شغاف قلب وسع الدنیا و التاریخ :

(( الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینا )) .

المشهد الثالث :

و تمر الأیام . . و ینطلق رسول السماء الی حج بیت الله . . . و اختارت السماء(( غدیر خم )) فی طریق العوده و هبط جبریل :

یا أیها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته .

و الناس ؟

الله یعصمک من الناس .

الرمال تشتعل لهیبا لا یطاق .

و توقف النبی فتوقف معه مئه ألف أو یزیدون ، و علامات استفهام ترتسم علی الوجوه و توقف التاریخ یصغی لما یقول آخر الأنبیاء :

ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟

بلی یا رسول الله .

من کنت مولاه فهذا علی مولاه . . . أیها الناس ستردون علی الحوض و أنا سائلکم عن الثقلین .

و ما الثقلان یا نبی الله ؟

کتاب الله و عترتی أهل بیتی . و مضی التاریخ لا یلوی علی شی ء . . . و عادت قوافل الحج الأکبر تستأنف رحله العوده إلی الدیار و قد دخل الناس فی دین الله أفواجا و هبط جبریل یتلو علی الرسول آخر آیات السماء . .

الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا .

و شعر النبی ان مهمته فی الأرض قد انتهت و آن

له أن یستریح و لکن . . .

تعلیقات :

1)ورد فی السیر ان قبیله هذیل کانت قد اعتدت علیه و قتلته .

2)غدیر خم .

خطبه الغدیر

هویه الکتاب

سرشناسه : انصاری ، محمدباقر، ‫1339 -

عنوان و نام پدیدآور : ‫خطبه الغدیر: النص الکامل لخطبه الغدیر، قوبلت علی تسع نسخ یقدمها مختصر عن واقعه الغدیر ‫/ محمدباقر الانصاری.

مشخصات نشر : ‫قم ‫: حق یاوران ‫، 1427 ق. ‫= 1385.

مشخصات ظاهری : ‫72 ص. ‫؛ 5/10× 19 س م.

شابک : ‫ 964-2709-19-8

یادداشت : عربی.

یادداشت: ‫پشت جلد به انگلیسی: Mohammad Baqer Ansari. Qadir seremon .

یادداشت: چاپ سوم.

یادداشت: چاپ چهارم: 1430ق. = 1388.

یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : علی بن ابی طالب ‫ ‫(ع) ، امام اول، ‫23 قبل از هجرت - 40ق. -- اثبات خلافت

موضوع : محمد ‫ (ص) ، پیامبر اسلام، ‫53 قبل از هجرت - 11ق. -- خطبه ها

موضوع : غدیر خم

رده بندی کنگره : ‫ ‮ BP223/54 ‮ ‫ /‮الف 83خ6 1385

رده بندی دیویی : ‫ 297/452

شماره کتابشناسی ملی : ‫1078021

نص خطبه الغدیر

خطبه الغدیر

کتاب الغدیر للعلامه الامینی المجلد 1 ص 9، 11

أجمع رسول الله صلی الله علیه وآله الخروج إلی الحج فی سنه عشر من مهاجره، وأذن فی الناس بذلک، فقدم المدینه خلق کثیر یأتمون به فی حجته تلک التی یقال علیها حجه الوداع . وحجه الاسلام . وحجه البلاغ . وحجه الکمال . وحجه التمام ولم یحج غیرها منذ هاجر إلی أن توفاه الله، فخرج صلی الله علیه وآله من المدینه مغتسلا متدهنا مترجلا متجردا فی ثوبین صحاریین إزار ورداء، وذلک یوم السبت لخمس لیال أو ست بقین من ذی القعده، وأخرج معه نساءه کلهن فی الهوادج، وسار معه أهل بیته، وعامه - المهاجرین والأنصار، ومن شاء الله من قبائل العرب وأفناء الناس. وعند خروجه صلی الله علیه وآله أصاب الناس بالمدینه جدری (بضم الجیم وفتح الدال وبفتحهما) أو حصبه منعت کثیرا من الناس من الحج معه صلی الله علیه وآله، ومع ذلک کان معه جموع لا یعلمها إلا الله تعالی،

وقد یقال: خرج معه تسعون ألف، ویقال: مائه ألف و أربعه عشر ألفا، وقیل: مائه ألف وعشرون ألفا، وقیل: مائه ألف وأربعه وعشرون ألفا، و یقال أکثر من ذلک، وهذه عده من خرج معه، وأما الذین حجوا معه فأکثر من ذلک کالمقیمین بمکه والذین أتوا من الیمن مع علی (أمیر المؤمنین) وأبی موسی .

أصبح صلی الله علیه وآله یوم الأحد بیلملم، ثم ارح فتعشی بشرف السیاله، وصلی هناک المغرب والعشاء، ثم صلی الصبح بعرق الظبیه، ثم نزل الروحاء، ثم سار من الروحاء فصلی العصر بالمنصرف، وصلی المغرب والعشاء بالمتعشی وتعشی به، وصلی الصبح بالأثابه، وأصبح یوم الثلاثاء بالعرج واحتجم بلحی جمل (وهو عقبه الجحفه) ونزل السقیاء یوم الأربعاء، وأصبح بالأبواء، وصلی هناک ثم راح من الأبواء ونزل یوم الجمعه الجحفه، ومنها إلی قدید وسبت فیه، وکان یوم الأحد بعسفان، ثم سار فلما کان بالغمیم اعترض المشاه فصفوا صفوفا فشکوا إلیه المشی، فقال: استعینوا بالیسلان (مشی سریع دون العدو) ففعلوا فوجدوا لذلک راحه، وکان یوم الاثنین بمر الظهران فلم یبرح حتی أمسی وغربت له الشمس بسرف فلم یصل المغرب حتی دخل مکه، ولما انتهی إلی الثنیتین بات بینهما فدخل مکه نهار الثلاثاء.

فلما قضی مناسکه وانصرف راجعا إلی المدینه ومعه من کان من الجموع المذکورات و وصل إلی غدیر خم من الجحفه التی تتشعب فیها طرق المدنیین والمصریین والعراقیین، و ذلک یوم الخمیس الثامن عشر من ذی الحجه نزل إلیه جبرئیل الأمین عن الله بقوله: (یا أیها الرسول بلغ ما أنزل إلیک من ربک) الآیه. وأمره أن یقیم علیا علما للناس ویبلغهم ما نزل فیه من الولایه وفرض الطاعه علی کل أحد، وکان أوائل القوم قریبا

من الجحفه فأمر رسول الله أن یرد من تقدم منهم ویحبس من تأخر عنهم فی ذلک المکان ونهی عن سمرات خمس متقاربات دوحات عظام أن لا ینزل تحتهن أحد حتی إذا أخذ القوم منازلهم فقم ما تحتهن حتی إذا نودی بالصلاه صلاه الظهر عمد إلیهن فصلی بالناس تحتهن، وکان یوما هاجرا یضع الرجل بعض رداءه علی رأسه وبعضه تحت قدمیه من شده الرمضاء، وظلل لرسول الله بثوب علی شجره سمره من الشمس، فلما انصرف صلی الله علیه وآله من صلاته قام خطیبا وسط القوم علی أقتاب الإبل وأسمع الجمیع، رافعا عقیرته فقال:

الحمد لله ونستعینه ونؤمن به، ونتوکل علیه، ونعوذ بالله من شرور أنفسنا، ومن سیئات أعمالنا الذی لا هادی لمن ضل، ولا مضل لمن هدی، وأشهد أن لا إله إلا الله، وأن محمدا عبده ورسوله - أما بعد -: أیها الناس قد نبأنی اللطیف الخبیر أنه لم یعمر نبی إلا مثل نصف عمر الذی قبله، وإنی أوشک أن أدعی فأجبت، وإنی مسؤول وأنتم مسؤولون، فماذا أنتم قائلون؟ قالوا: نشهد أنک قد بلغت ونصحت وجهدت فجزاک الله خیرا، قال: ألستم تشهدون أن لا إله إلا الله، وأن محمدا عبده ورسوله، وأن جنته حق وناره حق وأن الموت حق وأن الساعه آتیه لا ریب فیها وأن الله یبعث من فی القبور؟ قالوا: بلی نشهد بذلک، قال: أللهم اشهد، ثم قال: أیها الناس ألا تسمعون؟ قالوا: نعم. قال: فإنی فرط علی الحوض، وأنتم واردون علی الحوض، وإن عرضه ما بین صنعاء وبصری فیه أقداح عدد النجوم من فضه فانظروا کیف تخلفونی فی الثقلین فنادی مناد: وما الثقلان یا رسول الله؟ قال: الثقل الأکبر کتاب الله طرف بید

الله عز وجل وطرف بأیدیکم فتمسکوا به لا تضلوا، والآخر الأصغر عترتی، وإن اللطیف الخبیر نبأنی أنهما لن یتفرقا حتی یراد علی الحوض فسألت ذلک لهما ربی، فلا تقدموهما فتهلکوا، ولا تقصروا عنهما فتهلکوا، ثم أخذ بید علی فرفعها حتی رؤی بیاض آباطهما وعرفه القوم أجمعون، فقال: أیها الناس من أولی الناس بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: إن الله مولای وأنا مولی المؤمنین وأنا أولی بهم من أنفسهم فمن کنت مولاه فعلی مولاه، یقولها ثلث مرات، وفی لفظ أحمد إمام الحنابله: أربع مرات ثم قال: أللهم وال من والاه، وعاد من عاداه، وأحب من أحبه، وأبغض من أبغضه، وانصر من نصره، واخذل من خذله، وأدر الحق معه حیث دار، ألا فلیبلغ الشاهد الغایب، ثم لم یتفرقوا حتی نزل أمین وحی الله بقوله: (الیوم أکملت لکم دینکم وأتممت علیکم نعمتی) الآیه . فقال رسول الله صلی الله علیه وآله: الله أکبر علی إکمال الدین، وإتمام النعمه، ورضی الرب برسالتی، والولایه لعلی من بعدی، ثم طفق القوم یهنئون أمیر المؤمنین صلوات الله علیه وممن هنأه فی مقدم الصحابه: الشیخان أبو بکر وعمر کل یقول: بخ بخ لک یا بن أبی طالب أصبحت وأمسیت مولای ومولی کل مؤمن ومؤمنه، وقال ابن عباس: وجبت والله فی أعناق القوم، فقال حسان: إئذن لی یا رسول الله أن أقول فی علی أبیاتا تسمعهن، فقال: قل علی برکه الله، فقام حسان فقال: یا معشر مشیخه قریش أتبعها قولی بشهاده من رسول الله فی الولایه ماضیه ثم قال:

یناد بهم یوم الغدیر نبیهم * بخم فاسمع بالرسول منادیا

الغدیر فی القرآن

هویه الکتاب

سرشناسه :موسوی ، هاشم

عنوان و نام پدیدآور: القرآن فی مدرسه اهل البیت علیهم السلام / تالیف

هاشم الموسوی

مشخصات نشر :قم : دائره معارف الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت (ع )، مرکز الغدیر الدراسات الاسلامیه ، 1420ق . = 2000م . = 1378.

مشخصات ظاهری :ص 207

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت :عربی

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : قرآن -- بررسی و شناخت

شناسه افزوده : موسسه دایره المعارف فقه اسلامی

رده بندی کنگره : BP65/4 /م 83ق 4

رده بندی دیویی : 297/159

شماره کتابشناسی ملی : م 79-16620

آیه البلاغ

آیه البلاغ

قال تعالی : یا أیها الرسول بلغ ما أنزل إلیک من ربک و إن لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس (1) .

یقول بعض المفسرین من أهل السنه و الجماعه بأن هذه الآیه نزلت فی بدایه الدعوه عندما کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقیم حرسا یحرسونه خوفا من القتل و الإغتیال فلما نزلت و الله یعصمک من الناس قال(( إذهبوا فإن الله قد عصمنی )) .

فقد أخرج ابن جریر و ابن مردویه عن عبد الله بن شقیق قال : (( إن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم کان یتعقبه ناس من أصحابه فلما نزلت و الله یعصمک من الناس فخرج فقال :

(( یا أیها الناس إلحقوا بملاحقکم فإن الله قد عصمنی من الناس )) (2) .

و أخرج ابن حبان و ابن مردویه عن أبی هریره قال : کنا إذا صحبنا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی سفر ترکنا له أعظم دوحه و أظلما فینزل تحتها فنزل ذات یوم تحت شجره و علق سیفه فیها ، فجاء رجل فأخذه فقال : یا محمد من یمنعک منی ؟ فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم الله یمنعنی منک . ضع

عنک السیف فوضعه ، فنزلت و الله یعصمک من الناس (3) . کما أخرج الترمذی و الحاکم و أبو نعیم عن عائشه قالت : کان النبی صلی الله علیه و آله و سلم یحرس حتی نزلت و الله یعصمک من الناس فأخرج رأسه من القبه فقال : أیها الناس ، إنصرفوا فقد عصمنی الله .

و أخرج الطبرانی و أبو نعیم فی الدلائل و ابن مردویه و ابن عساکر عن ابن عباس قال : کان النبی صلی الله علیه و آله و سلم یحرس و کان یرسل معه عمه أبو طالب کل یوم رجلا من بنی هاشم یحرسونه ، فقال : یا عم إن الله قد عصمنی لا حاجه لی إلی من تبعث .

و نحن إذا تأملنا فی هذه الأحادیث و هذه التأویلات وجدناها لا تستقیم و مفهوم الآیه الکریمه و لا حتی مع سیاقها فکل هذه الروایات تفید بأنها نزلت فی بدایه الدعوه حتی أن البعض یصرح بأنها فی حیاه أبی طالب یعنی قبل الهجره بسنوات کثیره ، و بالخصوص روایه أبی هریره التی یقول فیها(( کنا إذا صحبنا رسول الله فی سفر ترکنا له أعظم دوحه . . . الخ )) فهذه الروایه ظاهره الوضع لأن أبا هریره لم یعرف الإسلام و لا رسول الله إلا فی السنه السابعه للهجره النبویه کما یشهد هو نفسه بذلک (4) فکیف یستقیم هذا ، و کل المفسرین سنه و شیعه أجمعوا علی أن سوره المائده مدینه و هی آخر ما نزل من القرآن ؟ ؟ ؟

فقد خرج أحمد و أبو عبید فی فضائله و النحاس فی ناسخه و النسائی و ابن المنذر و الحاکم و ابن مردویه

و البیهقی فی سننه عن جبیر بن نفیر قال : حججت فدخلت علی عائشه ، فقالت : لی یا جبیر تقرأ المائده ؟ فقلت نعم ، فقالت : أما إنها آخر سوره نزلت ، فما وجدتم فیها من حلال فاستحلوه ، و ما وجدتم من حرام محرموه (5) . کما أخرج أحمد و الترمذی و حسنه الحاکم و صححه ، و ابن مردویه و البیهقی فی سننه عن عبد الله بن عمرو قال : آخر سوره نزلت سوره المائده (6) .

و أخرج أبو عبید عن محمد بن کعب القرطنی قال : نزلت سوره المائده علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی حجه الوداع ، فیما بین مکه و المدینه و هو علی ناقته ، فانصدعت کتفها فنزل عنها رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم (7) .

و أخرج ابن جریر عن الربیع بن أنس قال : نزلت سوره المائده علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی المسیر فی حجه الوداع و هو راکب راحلته ، فبرکت به راحلته من ثقلها (8) .

و أخرج أبو عبید عن ضمره بن حبیب و عطیه بن قیس قالا : قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم المائده من آخر القرآن تنزیلا ، فأحلوا حلالها و حرموا حرامها (9) .

فکیف یقبل العاقل المنصف بعد کل هذا ، إدعاء من قال بنزولها فی أول البعثه النبویه ؟ و ذلک لصرفها عن معناها الحقیقی ، أضف إلی ذلک أن الشیعه لا یختلفون فی أن سوره المائده هی آخر القرآن نزولا و أن هذه الآیه بالذات یا

أیها الرسول بلغ ما أنزل إلیک من ربک . . . و التی تسمی آیه البلاغ نزلت علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یوم الثامن عشر من شهر ذی الحجه عقیب حجه الوداع فی غدیر خم قبل تنصیب الإمام علی علما للناس لیکون خلیفته من بعده و ذلک یوم الخمیس ، و قد نزل بها جبرائیل(علیه السلام)بعد مضی خمس ساعات من النهار فقال : یا محمد إن الله یقرئک السلام و یقول لک : یا أیها الرسول یا أیها الرسول بلغ ما أنزل إلیک من ربک ، و إن لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس .

علی أن قوله سبحانه و تعالی و إن لم تفعل فما بلغت رسالته یدل دلاله واضحه بأن الرساله انتهت أو هی علی و شک النهایه ، و إن بقی فقط أمر مهم لا یکتمل الدین إلا به .

کما تشعر الآیه الکریمه بأن الرسول کان یخشی تکذیب الناس له إذا ما دعاهم لهذا الأمر الخطیر ، و لکن الله سبحانه لم یمهله للتأجیل فالأجل قد قرب ، و هذه الفرصه هی أحسن الفرص و موقفها هو أعظم المواقف إذ اجتمع معه صلی الله علیه و آله و سلم أکثر من مائه ألف رافقوه فی حجه الوداع و ما زالت قلوبهم عامره بشعائر الله مستحضره نعی الرسول نفسه إلیهم .

و قوله لهم : لعلی لا ألقاکم بعد عامکم هذا و یوشک أن یأتی رسول ربی و أدعی فأجیب ، و هم سیفترقون بعد هذا الموقف الرهیب للعوده إلی دیارهم و لعلهم لا تتاح لهم فرصه اللقاء مره أخری بهذا العدد الکبیر ، و غدیر

خم هو مفترق الطرقات فلا یمکن لمحمد صلی الله علیه و آله و سلم أن یفوت هذه الفرصه بأی حال من الأحوال . کیف و قد جاءه الوحی بما یشبه التهدید علی أن کل الرساله منوطه بهذا البلاغ و الله سبحانه قد ضمن له العصمه من الناس فلا داعی للخوف من تکذیبهم فکم کذبت رسل من قبله و لکن لم یثنهم ذلک عن تبلیغ ما أمروا به فما علی الرسول إلا البلاغ ، و لو علم الله مسبقا بأن أکثرهم للحق کارهون (10) و لو علم بأن منهم مکذبین (11) ما کان سبحانه لیترکهم بدون إقامه الحجه علیهم لئلا یکون للناس علی الله حجه بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیما (12) .

علی أن لرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أسوه حسنه فی من سبقه من إخوانه الرسل الذین کذبتهم أممهم قال تعالی : و إن یکذبوک فقد کذبت قبلهم قوم نوح و عاد و ثمود و قوم إبراهیم و قوم لوط و أصحاب مدین ، و کذب موسی فأملیت للکافرین ، ثم أخذتهم فکیف کان نکیر (13) .

و نحن إذا ترکنا التعصب المقیت ، و حب الإنتصار للمذهب لوجدنا أن هذا الشرح هو المناسب لعقولنا و یتماشی مع سیاق الآیه و الأحداث التی سبقتها و أعقبتها .

فماذا یا تری فعل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم عندما أمره ربه بإبلاغ ما أنزل إلیه ؟ ؟

یقول الشیعه ، بأنه جمع الناس علی صعید واحد فی ذلک المکان و هو غدیر خم ، و خطبهم خطبه بلیغه طویله و أشهدهم علی أنفسهم فشهدوا بأنه صلی الله

علیه و آله و سلم أولی بهم من أنفسهم و عند ذلک رفع ید علی بن أبی طالب و قال :

(( من کنت مولاه فهذا علی مولاه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه ، و انصر من نصره و اخذل من خذله و أدر الحق معه حیث دار )) (14) . ثم ألبسه عمامته و عقد له موکبا و أمر أصحابه بتهنئته بإمره المؤمنین ففعلوا و فی مقدمتهم أبو بکر و عمر یقولان بخ بخ لک یابن أبی طالب أصبحت و أمسیت مولی کل مؤمن و مؤمنه (15) .

و بعد ما فرغوا أنزل الله علیه الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینا .

هذا ما یقوله الشیعه و هو عندهم من المسلمات و لا یختلف فیه عندهم إثنان ، فهل لهذه الحادثه ذکر عند أهل السنه و الجماعه ؟ و حتی لا ننحاز إلیهم و یعجبنا قولهم : فقد حذرنا الله سبحانه بقوله : و من الناس من یعجبک قوله فی الحیاه الدنیا و یشهد الله علی ما فی قلبه و هو ألد الخصام . . . (16) .

فالواجب أن نحتاط و نبحث هذا الموضوع بکل حذر و ننظر فی أدله الفریقین بکل نزاهه مبتغین فی ذلک رضاه سبحانه .

و الجواب نعم ، إن کثیرا من علماء أهل السنه یذکرون هذه الحادثه بکل أدوارها و ها هی بعض الشواهد من کتبهم .

1 أخرج الإمام أحمد بن حنبل من حدیث زید بن أرقم قال : نزلنا مع رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بواد یقال له وادی خم ،

فأمر بالصلاه فصلاها بهجیر ، قال فخطبنا ، و ظلل لرسول الله بثوب علی شجره سمره من الشمس فقال :

(( ألستم تعلمون ، أو ألستم تشهدون أنی أولی بکل مؤمن من نفسه ؟ قالوا : بلی قال : فمن کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاده . . . )) (17) .

2 أخرج الإمام النسائی فی کتاب الخصائص عن زید بن أرقم قال : لما رجع النبی صلی الله علیه و آله و سلم من حجه الوداع و نزل غدیر خم أمر بدوحات فقممن ، ثم قال :

(( کأنی دعیت فأجبت و إنی تارک فیکم الثقلین أحدهما أکبر من الآخر کتاب الله و عترتی أهل بیتی فانظروا کیف تخلفونی فیهما ، فإنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض ، ثم قال : إن الله مولای و أنا ولی کل مؤمن ، ثم إنه أخذ بید علی فقال : من کنت ولیه فهذا ولیه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه . قال أبو الطفیل فقلت لزید : سمعته من رسول الله فقال : و إنه ما کان فی الدوحات أحد إلا رآه بعینیه و سمعه بأذنیه )) (18) .

3 أخرج الحاکم النیسابوری عن زید بن أرقم من طریقین صحیحین علی شرط الشیخین قال : لما رجع رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم من حجه الوداع و نزل غدیر خم ، أمر بدوحات فقممن فقال :

(( کأنی دعیت فأجبت و إنی ترکت فیکم الثقلین أحدهما أکبر من الآخر ، کتاب الله تعالی و عترتی ، فانظروا کیف تخلفونی

فیهما ، فإنهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض ، ثم قال : إن الله عز و جل مولای و أنا مولی کل مؤمن ثم أخذ بید علی فقال : من کنت مولاه فهذا ولیه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاده . . . )) (19) .

4 کما أخرج هذا الحدیث مسلم فی صحیحه یسنده إلی زید بن أرقم و لکنه إختصره فقال : قام رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یوما فینا خطیبا بماء یدعی خما بین مکه و المدینه فحمد الله و أثنی علیه و وعظ و ذکر ثم قال :

(( أما بعد ألا أیها الناس فإنما أنا بشر یوشک أن یأتی رسول ربی فأجیب و أنا تارک فیکم ثقلین أولهما کتاب الله فیه الهدی و النور فخذوا بکتاب الله و استمسکوا به فحث علی کتاب الله و رغب فیه ثم قال : و أهل بیتی أذکرکم الله فی أهل بیتی أذکرکم الله فی أهل بیتی أذکرکم الله فی أهل بیتی . . . )) (20) .

تعلیق بالرغم من أن الإمام مسلم اختصر الحادثه و لم یروها بکاملها إلا أنها بحمد الله کافیه و شافیه و لعل الاختصار کان من زید بن أرقم نفسه لما اضطرته الظروف السیاسیه إلی کتمان حدیث الغدیر و هذا نفهمه من سیاق الحدیث إذ یقول الراوی : انطلقت أنا و حصین بن سبره و عمر بن مسلم إلی زید بن أرقم ، فلما جلسنا إلیه قال له حصین ، لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا رأیت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و سمعت

حدیثه و غزوت معه و صلیت خلفه ، لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا ، حدثنا یا زید ما سمعت من رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قال : یابن أخی و الله لقد کبرت سنی و قدم عهدی و نسیت بعض الذی کنت أعی من رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فما حدثتکم فاقبلوا و ما لا فلا تکلفونیه ، ثم قال : قام رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یوما فینا خطیبا بماء یدعی خما . . .

فیبدو من سیاق الحدیث أن حصینا سأل زید بن أرقم عن حادثه الغدیر و أخرجه أمام الحاضرین بهذا السؤال و کان بدون شک یعلم بأن الجواب الصریح علی ذلک یسبب له مشاکل مع الحکومه التی کانت تحمل الناس علی لعن علی بن أبی طالب ، و لهذا نجده یعتذر للسائل بأنه کبرت سنه و قدم عهده و نسی بعض الذی کان یعی ثم یضیف طالبا من الحاضرین بأن یقبلوا ما یحدثهم به و لا یکلفوه ما یرید السکوت عنه .

و مع خوفه ، و مع إختصاره للحادثه و اقتضابها فقد أوضح زید بن أرقم(جزاه الله خیرا)کثیرا من الحقائق و ألمح لحدیث الغدیر بدون ذکره ، و ذلک قوله قام فینا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم خطیبا بماء یدعی خما بین مکه و المدینه ، ثم بعد ذلک ذکر فضل علی و أنه شریک القرآن فی حدیث الثقلین کتاب الله و أهل بیتی بدون أن یذکر إسم علی و ترک للحاضرین أن یستنتجوا ذلک بذکائهم لأن کل المسلمین یعرفون أن علیا هو

سید أهل بیت النبوه .

و لذلک نری حتی الإمام مسلم نفسه فهم من الحدیث ما فهمناه و عرف ما عرفناه فتراه یخرج هذا الحدیث فی باب فضائل علی بن أبی طالب رغم أن الحدیث لیس فیه ذکر لاسم علی بن أبی طالب (21) .

5 أخرج الطبرانی فی المعجم الکبیر بسند صحیح عن زید بن أرقم و عن حذیفه بن أسید الغفاری قال : خطب رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بغدیر خم تحت شجرات فقال :

(( أیها الناس یوشک أن أدعی فأجیب و إنی مسؤول و إنکم مسؤولون فماذا أنتم قائلون ؟ قالوا نشهد أنک قد بلغت و جاهدت و نصحت ، فجزاه الله خیرا . فقال : ألیس تشهدون أن لا إله إلا الله و أن محمدا عبده و رسوله و أن جنته حق و أنا ناره حق ، و أن الموت حق و أن البعث حق بعد الموت ، و أن الساعه آتیه لا ریب فیها و أن الله یبعث من فی القبور ؟ قالوا : بلی نشهد بذلک . فقال اللهم إشهد ، ثم قال : یا أیها الناس إن الله مولای ، و أنا مولی المؤمنین ، و أنا أولی بهم من أنفسهم فمن کنت مولاه فهذا مولاه یعنی علیا اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه ، ثم قال : یا أیها الناس إنی فرطکم ، و إنکم واردون علی الحوض ، حوض أعرض ما بین بصری إلی صنعاء ، فیه عدد النجوم قدحان من فضه ، و إنی سائلکم حین تردون علی عن الثقلین ، کیف تخلفونی فیهما

الثقل الأکبر کتاب الله عزوجل سبب طرفه بید الله تعالی و طرفه بأیدیکم ، فاستمسکوا به لا تضلوا و لا تبدلوا ، و عترتی أهل بیتی فإنه نبأنی اللطیف الخبیر أنهما لن ینقضیا حتی یردا علی الحوض )) (22) .

6 کما أخرج الإمام أحمد من طریق البراء بن عازب من طریقین ، قال : کنا مع رسول الله ، فنزلنا بغدیر خم ، فنودی فینا الصلاه جامعه ، و کسح لرسول الله صلی الله علیه و آله و سلم ، تحت شجرتین فصلی الظهر و أخذ بید علی ، فقال :

(( ألستم تعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا : بلی قال : ألستم تعلمون أنی أولی بکل مؤمن من نفسه ؟ قالوا : بلی قال : فأخذ بید علی ، فقال : من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه ، قال فلقیه عمر بعد ذلک ، فقال له : هنیئا یابن أبی طالب أصبحت و أمسیت مولی کل مؤمن و مؤمنه )) (23) .

و باختصار فقد روی حدیث الغدیر من أعلام أهل السنه زیاده عمن ذکرنا ، الترمذی و ابن ماجه ، و ابن عساکر و أبو نعیم ، و ابن الأثیر ، و الخوارزمی ، و السیوطی ، و ابن حجر و الهیثمی ، و ابن الصباغ المالکی ، و القندوزی الحنفی ، و ابن المغازلی و ابن کثیر ، و الحموینی ، و الحسکانی ، و الغزالی ، و البخاری فی تاریخه .

علی أن العلامه الأمینی صاحب کتاب الغدیر ذکر من علماء أهل السنه و الجماعه الذین رووا حدیث

الغدیر و أخرجوه فی کتبهم علی اختلاف طبقاتهم و مذاهبهم من القرن الأول للهجره و حتی القرن الرابع عشر فکان عددهم یزید عن ثلثمائه و ستین عالما ، و لمن أراد التحقیق فعلیه بمراجعه کتاب الغدیر (24) .

أفیمکن بعد کل هذا . أن یقول قائل بأن حدیث الغدیر هو من مختلفات الشیعه .

و العجیب الغریب أن أغلب المسلمین عندما تذکر له حدیث الغدیر ، لا یعرفه أو قل لم یسمع به و الأعجب من هذا کیف یدعی علماء أهل السنه بعد هذا الحدیث المجمع علی صحته ، بأن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم لم یستخلف و ترک الأمر شوری بین المسلمین .

فهل هناک للخلافه حدیث أبلغ من هذا و أصرح یا عباد الله ؟ ؟ و إنی لأذکر مناقشتی مع أحد علماء الزیتونه فی بلادنا عندما ذکرت له حدیث الغدیر محتجا به علی خلافه الإمام علی فاعترف بصحته ، بل و زاد فی الحبل و صله فأطلعنی علی تفسیره للقرآن الذی ألفه بنفسه ، و الذی یذکر فیه حدیث الغدیر و یصححه و یقول بعد ذلک :

(( و تزعم الشیعه بأن هذا الحدیث هو نص علی خلافه سیدنا علی کرم الله وجهه ، و هو باطل عند أهل السنه و الجماعه لأنه یتنافی مع خلافه سیدنا أبی بکر الصدیق و سیدنا عمر الفاروق و سیدنا عثمان ذی النورین ، فلا بد من تأویل لفظ المولی الوارد فی الحدیث علی معنی المحب و الناصر ، کما ورد ذلک فی الذکر الحکیم ، و هذا ما فهمه الخلفاء الراشدون و الصحابه الکرام رضی الله تعالی علیهم أجمعین ، و

هذا ما أخذه عنهم التابعون و علماء المسلمین ، فلا عبره لتأویل الرافضه لهذا الحدیث لأنهم لا یعترفون بخلافه الخلفاء و یطعنون فی صحابه الرسول و هذا وحده کاف لرد أکاذیبهم و إبطال مزاعمهم )) انتهی کلامه فی الکتاب .

سألته : هل الحادثه وقعت بالفعل فی غدیر خم ؟

أجاب : لو لم تکن وقعت ما کان لیرویها العلماء و المحدثون!

قلت : فهل یلیق برسول الله صلی الله علیه و آله و سلم أن یجمع أصحابه فی حر الشمس المحرقه و یخطب لهم خطبه طویله لیقول لهم بأن علی محبکم و ناصرکم ؟ فهل ترضون بهذا التأویل ؟

أجاب : إن بعض الصحابه اشتکی علیا و کان فیهم من یحقد علیه و یبغضه ، فأراد الرسول أن یزیل حقدهم فقال لهم بأن علیا محبکم و ناصرکم ، لکی یحبوه و لا یبغضوه .

قلت : هذا لا یتطلب إیقافهم جمیعا و الصلاه بهم و بدأ الخطبه بقوله : ألست أولی بکم من أنفسکم لتوضیح معنی المولی ، و إذا کان الأمر کما تقول فکان بإمکانه أن یقول لمن اشتکی منهم علیا(( إنه محبکم و ناصرکم )) و ینتهی الأمر بدون أن یحبس فی الشمس تلک الحشود الهائله و هی أکثر من مائه ألف فیهم الشیوخ و النساء ، فالعاقل لا یقنع بذلک أبدا!

فقال : و هل العاقل یصدق بأن مائه ألف صحابی لم یفهموا ما فهمت أنت و الشیعه ؟ ؟

قلت : أولا لم یکن یسکن المدینه المنوره إلا قلیل منهم . و ثانیا : إنهم فهموا بالضبط ما فهمته أنا و الشیعه و لذلک روی العلماء بأن أبا بکر و

عمر کانا من المهنئین لعلی بقولهم : (( بخ بخ لک یابن أبی طالب أمسیت و أصبحت مولی کل مؤمن )) .

قال : فلما ذا لم یبایعوه إذا بعد وفاه النبی ؟ أتراهم عصوا و خالفوا أمر النبی ؟ أستغفر الله من هذا القول .

قلت : إذا کان العلماء من أهل السنه یشهدون فی کتبهم بأن بعضهم أعنی من الصحابه کانوا یخالفون أوامر النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی حیاته و بحضرته (25) ، فلا غرابه فی ترک أوامره بعد وفاته ، و إذا کان أغلبهم یطعن فی تأمیره أسامه بن زید لصغر سنه رغم أنها سریه محدوده و لمده قصیره فکیف یقبلون تأمیر علی علی صغر سنه و لمده الحیاه ، و للخلافه المطلقه ؟ و لقد شهدت أنت بنفسک بأن بعضهم کان یبغض علیا و یحقد علیه!! .

أجابنی متحرجا : لو کان الإمام علی کرم الله وجهه و رضی الله عنه یعلم أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم استخلفه ، ما کان لیسکت عن حقه و هو الشجاع الذی لا یخشی أحدا و یهابه کل الصحابه .

قلت : سیدی هذا موضوع آخر لا أرید الخوض فیه لأنک لم تقتنع بالأحادیث النبویه الصحیحه و تحاول تأویلها و صرفها عن معناها حفاظا علی کرامه السلف الصالح ، فکیف أقنعک بسکوت الإمام علی أو باحتجاجه علیهم بحقه فی الخلافه ؟

ابتسم الرجل قائلا : أنا و الله من الذین یفضلون سیدنا علیا کرم الله وجهه علی غیره ، و لو کان الأمر بیدی لما قدمت علیه أحدا من الصحابه ، لأنه باب مدینه

العلم و هو أسد الله الغالب ، و لکن مشیئه الله سبحانه هو الذی یقدم من یشاء و یؤخر من یشاء ، لا یسأل عما یفعل و هم یسألون .

ابتسمت بدوری له و قلت : و هذا أیضا موضوع آخر یجرنا للحدیث عن القضاء و القدر و قد سبق لنا أن تحدثنا فیه و بقی کل منا علی رأیه ، و إنی لأعجب یا سیدی لماذا کلما تحدثت مع عالم من علماء أهل السنه و أفحمته بالحجه سرعان ما یتهرب من الموضوع إلی موضع آخر لا علاقه له بالبحث الذی نحن بصدده قال : و أنا باق علی رأیی لا أغیره . ودعته و انصرفت . بقیت أفکر ملیا لماذا لا أجد واحدا من علمائنا یکمل معی هذا المشوار ویوقف الباب علی رجله کما یقول المثل الشائع عندنا .

فالبعض یبدأ الحدیث، وعندما یجد نفسه عاجزا عن إقامه الدلیل علی أقواله یتملص بقوله : تلک أمه قد خلت لها ما کسبت و لکم ما کسبتم، والبعض یقول ما لنا و لإثاره الفتن و الأحقاد فالمهم أن السنه و الشیعه یؤمنون بإله واحد و رسول واحد و هذا یکفی و البعض یقول بإیجاز : یا أخی إتق الله فی الصحابه ، فهل یبقی مع هؤلاء مجال للبحث العلمی و إناره السبیل و الرجوع للحق الذی لیس بعده إلا الضلال ؟ و أین هؤلاء من أسلوب القرآن الذی یدعو الناس لإقامه الدلیل قل هاتوا برهانکم إن کنتم صادقین مع العلم بأنهم لو یتوقفون عن طعنهم و تهجمهم علی الشیعه لما ألجأونا للجدال معهم حتی بالتی هی أحسن .

تعلیقات :

1)سوره المائده آیه . 67

2)الدر المنثور فی التفسیر

بالمأثور ج 3 ص . 119

3)نفس المصدر السابق .

4)فتح الباری ج 6 ص 31 البدایه و النهایه ج 8 ص 102 سیر أعلام النبلاء للذهبی ج 2 ص 436 الإصابه لابن حجر ج 3 ص . 287

5)جلال الدین السیوطی الدر المنثور ج 3 ص . 3

6)نفس المصدر السابق .

7)الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور ج 3 ص . 4

8)الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور لجلال الدین السیوطی ج 3 ص . 4

9)نفس المصدر السابق .

10)سوره الزخرف آیه . 78

11)سوره الحاقه آیه . 49

12)سوره النساء آیه . 165

13)سوره الحج آیه 42 . 44

14)و هو ما یسمی بحدیث الغدیر و قد أخرجه علماء الشیعه و علماء السنه علی حد سواء .

15)أحمد بن حنبل فی مسنده ج 4 ص 281 و الطبری فی تفسیره و الرازی فی تفسیره الکبیر ج 3 ص 636 و ابن حجر فی صواعقه و الدارقطنی و البیهقی و الخطبی البغدادی و الشهرستانی و غیرهم .

16)سوره البقره آیه . 204

17)مسند أحمد بن حنبل ج 4 ص . 372

18)النسائی فی کتاب الخصائص ص . 21

19)مستدرک الحاکم ج 3 ص . 109

20)صحیح مسلم ج 7 ص 122 باب فضائل علی بن أبی طالب و ذکر الحدیث أیضا الإمام أحمد و الترمذی و ابن عساکر و غیرهم .

21)صحیح مسلم ج 7 ص 122 باب فضائل علی بن أبی طالب .

22)ابن حجر فی صواعقه ص 25 نقلا عن الطبرانی و الحکیم الترمذی .

23)مسند الإمام أحمد بن حنبل الجزء الرابع صفحه 281 . کذلک فی کنزل العمال جزء 15 ص 117 . فضائل الخمسه من الصحاح السته ج 1 ص . 350

24)کتاب

الغدیر للعلامه الأمینی فی إحدی عشر مجلدا و هو کتاب قیم جمع فیه صاحبه کل ما یتعلق بحدیث الغدیر من کتب أهل السنه و الجماعه .

25)صحیح البخاری و مسلم إذ أخرجا عده مخالفات لهم کما فی صلح الحدیبیه و کما فی رزیه یوم الخمیس و غیر ذلک کثیر .

مع الصادقین ص 47

الدکتور محمد التیجانی السماوی

آیه الإکمال و مسأله قیاده الأمه

قال الله تعالی :

الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینا (1) .

أشارت کثیر من مصادر التفسیر و التاریخ إلی نزول هذا النص فی یوم الغدیر . .

1 السیوطی فی الدر المنثور :

عن أبی سعید الخدری قال :

(( لما نصب رسول الله صلی الله علیه و آله علیا یوم غدیر خم فنادی له بالولایه هبط جبریل علیه بهذه الآیه : الیوم أکملت لکم دینکم (2) .

2 الخوارزمی فی المناقب :

روی باسناده عن أبی سعید الخدری قال :

(( إن رسول الله صلی الله علیه و آله لما دعا الناس إلی علی علیه السلام فی غدیر خم و أمر بما تحت الشجره من الشوک فقم ، و ذلک یوم الخمیس فدعا علیا فأخذ بضبعیه فرفعهما حتی نظر الناس إلی بیاض إبطی رسول الله صلی الله علیه و آله ثم لم یتفرقوا حتی نزلت هذه الآیه : الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینافقال رسول الله صلی الله علیه و آله :

الله أکبر علی اکمال الدین و اتمام النعمه و رضی الرب برسالتی و الولایه لعلی من بعدی . . . )) (3) .

3 ابن عساکر فی ترجمه الإمام علی

بن أبی طالب :

روی باسناده عن أبی هریره قال : (( من صام ثمانیه عشر من ذی الحجه کتب له صیام ستین شهرا ، و هو یوم غدیر خم لما أخذ النبی صلی الله علیه و آله بید علی فقال :

ألست ولی المؤمنین ؟ قالوا :

بلی یا رسول الله .

قال : من کنت مولاه فعلی مولاه ، فقال عمر بن الخطاب :

بخ بخ لک یابن أبی طالب أصبحت مولای و مولی کل مسلم ، فأنزل الله : الیوم أکملت لکم دینکم . . . (4) .

4 الحاکم الحسکانی الحنفی فی شواهد التنزیل :

روی باسناده عن أبی سعید الخدری قال :

(( إن رسول الله صلی الله علیه و آله لما نزلت علیه هذه الآیه[آیه الإکمال ]قال :

الله أکبر علی إکمال الدین و إتمام النعمه و رضا الرب برسالتی و ولایه علی بن أبی طالب من بعدی ، ثم قال :

من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه ، و انصر من نصره ، و اخذل من خذله )) (5) .

5 السیوطی فی الاتقان :

عن أبی سعید الخدری أن الآیهالیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینانزلت یوم غدیر خم (6) .

6 ابن کثیر فی تفسیره :

عن ابن عباس ، قال : ان الآیه : الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینانزلت علی رسول الله صلی الله علیه و آله فی مسیره إلی حجه الوداع (7) .

7 الخوارزمی فی کتابه مقتل

الحسین :

عن أبی سعید الخدری ، قال :

إن رسول الله صلی الله علیه و آله یوم دعا الناس إلی علی فی غدیر خم و هو یوم الخمیس ثم دعا الناس إلی علی فأخذ بضبعه ثم رفعه حتی نظر الناس إلی بیاض ابطیه ثم لم یتفرقا حتی نزلت الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینا ، فقال رسول الله صلی الله علیه و آله :

الله أکبر علی إکمال الدین و إتمام النعمه و رضا الرب برسالتی ، و الولایه لعلی ، ثم قال :

اللهم وال من والاه و عاد من عاداه ، و انصر من نصره ، و اخذل من خذله (8) .

8 الألوسی فی روح المعانی :

عن أبی سعید الخدری ، قال :

ان هذه الآیهالیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینانزلت بعد أن قال رسول الله صلی الله علیه و آله لعلی کرم الله وجهه فی غدیر خم :

(( من کنت مولاه فعلی مولاه )) ، فلما نزلت ، قال :

الله أکبر علی إکمال الدین و إتمام النعمه و رضاء الرب برسالتی و ولایه علی کرم الله تعالی وجهه بعدی (9) .

9 الخطیب البغدادی فی تاریخه :

عن أبی هریره ، قال :

من صام یوم ثمان عشره من ذی الحجه کتب له صیام ستین شهرا ، و هو یوم غدیر خم لما أخذ رسول الله صلی الله علیه و آله بید علی بن أبی طالب ، فقال :

ألست أولی بالمؤمنین ؟ ، قالوا :

بلی یا رسول الله ، قال

:

من کنت مولاه فعلی مولاه .

فقال عمر بن الخطاب :

بخ بخ لک یا ابن أبی طالب أصبحت مولای و مولی کل مسلم ، فأنزل الله الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینا (10) .

10 الیعقوبی فی تاریخه :

ذکر أن الآیه : الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الإسلام دینانزلت فی حجه الوداع (11) .

و دونت هذه الحادثه مجموعه مصادر منها : 1 السبط بن الجوزی : تذکره الخواص ص 36/ط . بیروت .

2 ابن کثیر : البدایه و النهایه ج 5 ص 214/ط . بیروت .

3 ابن المغازلی الشافعی : المناقب ص 31/ط . بیروت .

دلاله هذا النص :

آیه الإکمال تحدد موقع القیاده فی حرکه الرساله :

1 القیاده الشرعیه المعصومه تمثل الضمانه الکبیره لحمایه المسیره الرسالیه ، و الحفاظ علی التجربه الإسلامیه .

2 القیاده المعصومه تمثل الإمتداد الطبیعی للحرکه التغییریه فی داخل الأمه ، بما تحمله هذه الحرکه من عناصر الأصاله و القدره و الوضوح و الإستقامه ، فدیمومه الحاله التغییریه الأصیله علی کل المستویات الفکریه و الروحیه و الاجتماعیه و السیاسیه تحتاج إلی القیاده الصالحه المعصومه .

3 غیاب القیاده المعصومه فی هذه المرحله من مراحل المسیره(مرحله ما بعد الرسول صلی الله علیه و آله)یحدث فراغا تشریعیا کبیرا یدفع بالمسیره إلی متاهات التحریف ، و یعرض التجربه إلی أخطار المصادره ، و یضع الأمه أمام منزلقات التیه و الضلال ، و یجمد حاله التعاطی مع المصادر الأصیله فی الإسلام .

4 غیاب القیاده المعصومه یحدث فراغا سیاسیا

کبیرا یضع التجربه الإسلامیه فی زحمه التناقضات و المفارقات و الصراعات .

و فی ضوء هذه الإعتبارات یمکن أن نفهم عمق العلاقه بین هذا النص القرآنی آیه الإکمال و الحدث التاریخی الکبیر الذی تم من خلاله تعیین القیاده الإسلامیه فی یوم الغدیر .

تعلیقات :

1)سوره المائده : الآیه . 3

2)السیوطی : الدر المنثور ج 3 ص . 19

3)الخوارزمی : المناقب ص 135/ط . قم .

4)ابن عساکر : ترجمه علی علیه السلام ، ج 2 ص 78/ط . بیروت .

5)الحاکم الحسکانی : شواهد التنزیل ج 1 ص 157/ط . بیروت .

6)السیوطی : الاتقان فی علوم القرآن ج 1 ص 54/ط . بیروت .

7)ابن کثیر : تفسیر القرآن ج 2 ص 15/ط . بیروت .

(8)الخوارزمی : مقتل الحسین ج 1 ص 47/ط . إیران .

9)الألوسی : روح المعانی ج 4 ص 91/ط . بیروت .

10)الخطیب : تاریخ بغداد ج 8 ص 290/ط . بیروت .

11)الیعقوبی : تاریخ الیعقوبی ج 1 ص 442/ط . بیروت .

التشیع ص 120

عبد الله الغریفی

حدیث الغدیر

هویه الکتاب

سرشناسه : حسینی میلانی ، علی ، 1326 - ، شارح

عنوان و نام پدیدآور : حدیث الغدیر/ [شارح ] علی الحسینی المیلانی

مشخصات نشر : قم : مرکز الابحاث العقائدیه ، 1421ق . = 1379.

مشخصات ظاهری : ص 44

فروست : (سلسله الندوات العقائدیه 10)

شابک : 964-319-252-0 ؛ 964-319-252-0

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت: عربی

یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : احادیث خاص (غدیر) -- نقد و تفسیر

موضوع : علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، 23 قبل از هجرت - 40ق . -- اثبات خلافت

موضوع : غدیر خم

رده بندی کنگره : BP223/5 /ح 53ح 4

رده بندی دیویی :297/452

شماره کتابشناسی ملی : م 79-17288

حدیث الغدیر من طرق الخاصه و العامه

حدیث الغدیر من طرق الخاصه و العامه

الحدیث الاول : ابو جعفر بن بابویه فی امالیه ، بحذف الاسناد ، عن ابی هریره قال : من صام یوم ثمانیه عشر من ذی الحجه کتب الله له صیام ستین شهرا ، و هو یوم غدیر خم ، لما اخذ رسول الله (صلی الله علیه و آله) بید علی بن ابی طالب ، قال : الست اولی بالمؤمنین ؟ قالوا : نعم یا رسول الله(صلی الله علیه و آله) ، قال : من کنت مولاه فعلی مولاه ، فقال له عمر : بخ بخ یا علی (1) ، اصبحت مولای و مولی کل مسلم ، فانزل الله عز و جل : الیوم اکملت لکم دینکم (32) .

الثانی : الشیخ الطوسی فی(( امالیه )) قال : خبرنا أبو عمر قال : اخبرنا أحمد(یعنی بن عقده) (4) ، قال : حدثنا الحسن بن جعفر بن مدرار ، قال حدثنی عمی طاهر ابن مدرار ، قال حدثنا معاویه بن میسره بن شریح ، قال : حدثنی الحکم بن عیینه ، و سلمه بن کهیل ، قالا : حدثنا حبیب و کان

اسکافا فی بنی عدی ، و اثنی علیه خیرا : انه سمع زید بن ارقم ، یقول : خطبنا رسول الله(صلی الله علیه و آله)یوم غدیر خم ، فقال : من کنت مولاه فعلی (5) مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه (6) .

محمد بن بابویه : قال الصادق جعفر بن محمد(علیه السلام) : اغفل الناس قول رسول الله(صلی الله علیه و آله)فی علی بن ابی طالب(علیه السلام)یوم مشربه ام ابراهیم [کما اغفلوا قوله فیه یوم غدیر خم ان رسول الله(صلی الله علیه و آله)کان فی مشربه ام ابراهیم ] (7) و عنده اصحابه ، اذ جاءه علی(علیه السلام)فلم یفرجوا له ، فلما رآهم لا یفرجون له ، قال : یا معاشر (8) الناس هذا اهل بیتی تستخفون بهم و انا حی بین ظهرانیکم!اما و الله لان غبت عنکم [فان الله لا یغیب عنکم ] ، ان الروح و الراحه و البشاره لمن ائتم بعلی و تولاه و سلم له و للاوصیاء من ولده حقا علی [ان ] (9) ادخلهم فی شفاعتی لانهم اتباعی ، فمن تبعنی فانه منی ، سنه جرت فی من ابراهیم ، لانی (10) من ابراهیم ، و ابراهیم منی ، و فضلی له فضل ، و فضله فضلی ، و انا افضل منه ، تصدیق [ذلک ] (11) قول ربی : ذریه بعضها من بعض و الله سمیع علیم (12) .

و(لقد) (13) کان رسول الله(صلی الله علیه و آله)وثئت رجله فی مشربه ام ابراهیم حتی عاداه الناس (14) .

الثالث : جابر بن عبد الله الانصاری ، قال : خطبنا علی بن ابی طالب(علیه السلام)فحمد الله و اثنی علیه ، ثم قال

: ایها الناس ان اقدام منبرکم هذا اربعهرهط من اصحاب محمد(صلی الله علیه و آله)منهم : انس بن مالک ، و البراء بن عازب الانصاری ، و الاشعث بن قیس الکندی ، و خالد بن یزید البجلی ، ثم اقبل بوجهه علی انس بن مالک ، فقال : یا انس ، ان کنت سمعت من رسول الله (صلی الله علیه و آله) یقول : من کنت مولاه فهذا علی مولاه ، ثم لم تشهد[لی ] (15) الیوم بالولایه ، فلا اماتک الله حتی یبتلیک ببرص لا تغطیه العمامه .

و اما أنت یا اشعث ، فان کنت سمعت رسول الله(صلی الله علیه و آله) [و هو] (16) یقول : من کنت مولاه فهذا علی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه ، ثم لم تشهد لی الیوم بالولایه ، فلا اماتک الله حتی یذهب بکریمتیک .

و اما أنت یا خالد بن یزید ، ان کنت سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله) یقول : من کنت مولاه فهذا علی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه ، ثم لم تشهد لی الیوم بالولایه ، فلا اماتک الله الا میته جاهلیه .

و اما أنت یا براء بن عازب ، ان کنت سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله)یقول : من کنت مولاه فهذا علی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه ، ثم لم تشهد لی الیوم بالولایه ، فلا اماتک الله الا حیث هاجرت منه .

قال جابر بن عبد الله الانصاری : و الله لقد رأیت انس بن مالک

و قد ابتلی ببرص یغطیه بالعمامه فما یستره . و لقد رأیت الاشعث بن قیس و قد ذهبت کریمتاه و هو یقول : الحمد لله الذی جعل دعاء أمیر المؤمنین علی بن ابی طالب (علیه السلام) علی بالعمی فی الدنیا ، و لم یدع علی بالعذاب فی الآخره فاعذب .

و اما خالد بن یزید فانه مات فاراد اهله ان یدفنوه و حفر له فی منزله فدفن ، فسمعت بذلک کنده ، فجاءت بالخیل و الابل فعقرتها علی باب منزله ، فمات میته جاهلیه .

و اما البراء بن عازب فانه ولاه معاویه الیمن فمات بها ، و منها کان هاجر (17) .

الرابع : ابو اسحاق قال : قلت لعلی بن الحسین . (علیه السلام) : ما معنی قول النبی(صلی الله علیه و آله) : من کنت مولاه فعلی مولاه ؟ قال : اخبرهم انه الامام بعده (18) .

الخامس : هاشم بن البرید ، عن ابیه ، قال : سئل زید بن علی(علیه السلام)عن قول رسول الله(صلی الله علیه و آله) : من کنت مولاه فعلی مولاه ، قال : نصبه علما لیعلم به حزب الله عند الفرقه (19) .

السادس : عبد الله بن الفضل الهاشمی ، عن الصادق جعفر بن محمد ، عن ابیه ، عن آبائه(علیهم السلام) ، قال : قال رسول الله(صلی الله علیه و آله)یوم غدیر خم : افضل اعیاد امتی ، و هو الیوم الذی امرنی الله(تعالی ذکره)فیه بنصب اخی علی بن ابی طالب(علیه السلام)علما لأمتی بعدی یهتدی (20) .

به من بعدی ، و هو الیوم الذی اکمل الله فیه الدین ، و اتم علی امتی

فیه النعمه ، و رضی لهم الاسلام دینا .

من مسند احمد بن حنبل قال : احمد بن حنبل ، قال : حدثنا عفان ، قال : حدثنا حماد بن سلمه ، قال : حدثنا علی بن زید (21) ، عن [عدی ] (22) بن ثابت ، عن البراء بن عازب ، قال : کنا مع رسول الله (صلی الله علیه و آله) فی سفر ، فنزلنا بغدیر خم ، فنودی فینا الصلاه جامعه ، و کسح لرسول الله (صلی الله علیه و آله) تحت شجرتین فصلی الظهر ، و اخذ بید علی (رضی الله عنه) فقال : الستم تعلمون انی اولی بالمؤمنین من انفسهم ؟ قالوا : بلی ، قال : الستم تعلمون انی اولی بکل مؤمن من نفسه ؟ قالوا : بلی ، قال : فاخذ بید علی ، فقال(لهم) (23) : من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه . قال : فلقیه عمر[بعد ذلک ] (24) فقال [له ] (25) : هنیئا لک یا ابن ابی طالب ، اصبحت [و امسیت ] (26) مولی کل مؤمن و مؤمنه (27) .

احمد بن حنبل قال : حدثنا سفیان (28) ، (قال) (29) : حدثنا ابو عوانه ، عن المغیره ، (قال : حدثنا) (30) ابو عبیده ، عن ابن میمون بن عبد الله (31) ، قال : قال زید بن ارقم و انا اسمع نزلنا مع رسول الله(صلی الله علیه و آله)بواد یقال له : وادی خم ، فامر بالصلاه ، فصلاها[بهجیر] (32) قال : فخطبنا ، و ظلل لرسول الله(صلی الله علیه و سلم)بثوب علی شجره[سمره] (33) من الشمس ، فقال(النبی

صلی الله علیه و آله) (34) : الستم تعلمون أو الستم تشهدون انی اولی بکل مؤمن من نفسه ؟ قالوا : بلی ، قال : فمن کنت مولاه فعلی مولاه (35) ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه (36) .

من صحیح مسلم من الجزء الرابع منه علی حد ثمانیه عشر قائمه من اوله ، قال : حدثنی زهیر بن حرب ، و شجاع بن مخلد جمیعا ، عن ابن علیه ، قال زهیر حدثنا اسماعیل بن ابراهیم ، حدثنی ابو حیان ، (قال) (37) حدثنی یزید بن حیان ، قال : انطلقت انا و حصین بن سبره ، و عمر بن مسلم الی زید بن ارقم ، فلما جلسنا الیه ، قال له حصین : لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا ، رأیت رسول الله ، و سمعت حدیثه ، و غزوت معه ، و صلیت خلفه ، لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا ، حدثنا یا زید ما سمعت من رسول الله(صلی الله علیه و آله)قال : یا ابن اخی و الله لقد کبرت سنی ، و قدم عهدی ، و نسیت بعض الذی کنت أعی من رسول الله(صلی الله علیه و آله) ، فما حدثتکم فاقبلوه ، و مالا فلا تکلفونیه ، ثم قال : قام رسول الله(صلی الله علیه و آله)یوما فینا خطیبا بما یدعی خما بین مکه و المدینه ، فحمد الله و اثنی علیه ، و وعظ و ذکر ، ثم قال : اما بعد[الا] (38) ایها الناس فانما انا بشر یوشک ان یأتینی (39) رسول ربی فاجیب ، و انا تارک فیکم الثقلین ، اولهما

کتاب الله ، فیه الهدی و النور ، فخذوا بکتاب الله ، و استمسکوا به ، فحث علی کتاب الله ، و رغب فیه ، ثم قال : و اهل بیتی ، اذکرکم الله فی اهل بیتی ، اذکرکم الله فی اهل بیتی ، اذکرکم الله فی اهل بیتی .

فقال [له ] (40) حصین : و من اهل بیته یا زید الیس نساؤه من اهل بیته ؟ قال : نساؤه من اهل بیته ، و لکن اهل بیته من حرم الصدقه بعده (41) .

من تفسیر الثعلبی فی تفسیر قوله تعالی یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک (42) قال : قال ابو جعفر محمد بن علی(علیهما السلام) : معناه : بلغ ما انزل الیک من ربک فی فضل علی بن أبی طالب (صلی الله علیه) .

و فی نسخه اخری : انه (علیه السلام) قال : یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک فی علی ، و قال : هکذا انزلت ، رواه جعفر بن محمد ، فلما نزلت هذه الآیه ، اخذ رسول الله (صلی الله علیه و آله) بید علی ، و قال : من کنت مولاه فعلی مولاه (43) .

ابو الحسن بن المغازلی الشافعی ، قال : اخبرنا ابو بکر احمد بن محمد بن طاوان ، قال : اخبرنا ابو الخیر احمد بن الحسین (44) بن السماک ، قال : حدثنی ابو محمد جعفر بن محمد بن بصیر (45) الخلدی ، حدثنی علی بن سعید بن قتیبه الرملی ، قال : حدثنی حمزه بن ربیعه (46) القرشی ، عن ابن شوذب ، عن مطرق (47) الوراق ، عن

شهر بن حوشب ، عن ابی هریره ، قال : من صام یوم ثمانی عشر[خلت ] (48) من ذی الحجه ، کتب له صیام ستین شهرا ، و هو یوم غدیر خم ، لما اخذ النبی(صلی الله علیه و آله) بید علی بن ابی طالب (علیه السلام) فقال : الست اولی بالمؤمنین من [انفسهم ] (49) قالوا : بلی یا رسول الله ، قال : من کنت مولاه فعلی مولاه فقال عمر بن الخطاب : بخ بخ لک یا ابن ابی طالب (50) ، اصبحت مولای و مولی کل مؤمن(و مؤمنه) (51) ، فانزل الله تعالی الیوم اکملت لکم دینکم (52) .

تعلیقات :

1)فی المصدر : یا ابن أبی طالب .

2)المائده : . 3

3)أمالی الصدوق : ص . 12

4)لیس فی المصدر .

5)فی المصدر : فهذا علی .

6)امالی الطوسی : ج 1 ص . 259

7)من المصدر .

8)فی المصدر : یا معشر .

9)من المصدر .

10)فی النسخه : لأنه .

11)من المصدر .

12)سوره آل عمران : . 34

13)لیس فی المصدر .

14)امالی الصدوق : ص . 98

15)من المصدر .

16)من المصدر .

17)امالی الصدوق ص . 106

18)امالی الصدوق ص . 107

19)امالی الصدوق ص . 107

20)فی الامالی یهتدون .

21)فی النسخه : زید بن علی و ما اثبتناه من المصدر و هو الصحیح .

22)من المصدر .

23)لیس فی المصدر .

24)من المصدر .

25)من المصدر .

26)من المصدر .

27)مسند احمد ج 4 ص . 281

28)فی النسخه : عفان و ما اثبتناه من المصدر .

29)لیس فی المصدر .

30)لیس فی المصدر .

31)فی المصدر : عن اابی عبید عن میمون ابی عبد الله .

32)من المصدر .

33)من المصدر .

34)لیس فی المصدر .

35)فی المصدر : فمن کنت مولاه فان علیا مولاه .

36)مسند أحمد ج 4 ص . 372

37)لیس فی المصدر .

38)من المصدر .

39)فی المصدر : یأتی .

40)من المصدر .

41)صحیح مسلم ج 4 ص 1873 ح . 2408

42)المائده . 67

43)تفسیر الثعلبی المخطوط فی المکتبه المرعشیه ص 78 ، الغدیر ج 1 ص 217 عن الکشف و البیان للثعلبی ، البرهان ج 1 ص 490 ح . 9

44)من المصدر .

45)فی المصدر : حدثنا أبو الحسین أحمد بن الحسین .

46)فی المصدر : حدثنا ضمره بن ربیعه .

47)فی المصدر : مطر .

48)من المصدر .

49)من المصدر .

50)فی المصدر : یا علی بن أبی طالب .

51)لیس فی المصدر .

52)المائده 3 ، مناقب ابن المغازلی ص 18 رقم الحدیث . 24

کشف المهم فی طریق خبر غدیرخم ص 31 ، 99 ، 100 ، 105 ، 107 ، 113

العلامه المحدث السید هاشم البحرانی

احتجاج الائمه علیهم السلام بحدیث الغدیر

احتجاج أمیر المؤمنین علیه السلام بحدیث الغدیر

1 روی أحمد بن حنبل فی مسنده عن عبد الرحمن بن أبی لیلی(( أنه شهد علیا رضی الله عنه فی الرحبه قال :

انشد الله رجلا سمع رسول الله صلی الله علیه و آله و شهده یوم غدیر خم إلا قام ، و لا یقوم إلا من قد رآه ، فقام إثنا عشر رجلا فقالوا :

قد رأیناه و سمعناه حیث أخذ بیده یقول : اللهم وال من والاه . و عاد من عاداه ، و انصر من نصره ، و اخذل من خذله )) (1) .

و روی أیضا عن ابن أبی لیلی قال :

((

شهدت علیا رضی الله عنه فی الرحبه ینشد الناس ، أنشد الله من سمع رسول الله صلی الله علیه و آله یقول یوم غدیر خم :

من کنت مولاه فعلی مولاه ، لما قام فشهد ، (قال عبد الرحمن) :

فقام اثنا عشر بدریا کأنی انظر إلی أحدهم ، فقالوا :

نشهد أنا سمعنا رسول الله صلی الله علیه و آله یقول یوم غدیر خم :

ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ و أزواجی أمهاتهم ؟ .

فقلنا : بلی یا رسول الله .

قال : فمن کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه . . . )) (2) .

2 روی النسائی فی الخصائص باسناده عن سعید بن وهب قال :

(( قال علی کرم الله وجهه فی الرحبه :

أنشد بالله من سمع رسول الله صلی الله علیه و آله یوم غدیر خم یقول :

إن الله و رسوله ولی المؤمنین و من کنت ولیه فهذا ولیه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه ، و انصر من نصره . . . )) (فقال سعید)قام إلی جنبی سته (3) .

3 روی الطبرانی فی الأوسط عن عمیر بن سعد :

(( أن علیا جمع الناس فی الرحبه و أنا شاهد فقال :

انشد الله رجلا سمع رسول الله صلی الله علیه و آله یقول : من کنت مولاه فعلی مولاه ، فقام ثمانیه عشر رجلا فشهدوا أنهم سمعوا النبی صلی الله علیه و آله یقول ذلک . . . )) (4) .

4 روی أن علیا علیه السلام احتج فی

یوم الشوری ، و جاء فی کلامه :

(( فانشدکم بالله ، هل فیکم أحد قال له رسول الله صلی الله علیه و آله :

من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه ، و انصر من نصره ، لیبلغ الشاهد الغائب ، غیری ؟ قالوا :

اللهم لا )) (5) .

5 الکنجی الشافعی فی کفایه الطالب :

عن زید بن یثیع ، قال : سمعنا علیا یقول فی الرحبه :

أنشدکم الله و لا أنشد إلا من سمعت أذناه و وعی قلبه فقام نفر فشهدوا أن رسول الله صلی الله علیه و آله ، قال :

ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا :

بلی یا رسول الله ، قال :

فأخذ بید علی بن أبی طالب : ثم قال :

من کنت مولاه فهذا مولاه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه ، و أحب من أحبه ، و أبغض من أبغضه ، و أنصر من نصره ، و أخذل من خذله (6) .

6 ابن عساکر فی تاریخه :

عن زید بن أرقم ، قال :

إن علیا أنشد من سمع رسول الله صلی الله علیه و آله ، یقول :

من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه .

فقام سته عشر رجلا فشهدوا بذلک و کنت فیهم (7) .

7 ابن طلحه الشافعی فی مطالب السؤول :

عن زادان ، قال سمعت علیا فی الرحبه و هو ینشد الناس من شهد منکم رسول الله صلی الله علیه و آله ، یوم

غدیر خم ، و هو یقول ما قال ، فقام ثلثه عشر رجلا فشهدوا أنهم سمعوا رسول الله صلی الله علیه و آله ، یقول :

من کنت مولاه فعلی مولاه (8) .

8 الطبرانی فی المعجم الوسیط :

عن زید بن أرقم ، قال :

نشد علی الناس : من سمع رسول الله صلی الله علیه و آله یقول یوم غدیر خم : ألستم تعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا :

بلی ، قال :

فمن کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه .

فقام اثنا عشر رجلا فشهدوا بذلک (9) .

9 القندوزی فی ینابیع الموده :

عن سعید بن جبیر ، قال : جمع علی الناس فی رحبه مسجد الکوفه ، فقال :

انشد الله کل امری ء مسلم سمع رسول الله صلی الله علیه و آله ، یقول یوم غدیر خم ما سمع لقام فقام سبعه عشر رجلا ، و قالوا :

أن رسول الله صلی الله علیه و آله حین أخذ بیدک ، قال للناس :

أتعلمون إنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا :

نعم ، قال :

من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه (10) .

10 الشافعی الجزری فی اسنی المطالب :

عن زید بن یثیع ، قال :

أنشد علی الناس فی الرحبه من سمع رسول الله صلی الله علیه و آله ، یقول یوم غدیر خم إلا قام ، قال :

فقام من قبل سعید بن وهب سبعه ، و من قبل زید سته ، فشهدوا أنهم سمعوا

رسول الله صلی الله علیه و آله ، یقول لعلی یوم غدیر خم :

ألیس الله أولی بالمؤمنین ؟ قالوا :

بلی ، قال :

اللهم وال من والاه و عاد من عاداه (11) .

و دونت هذا الاحتجاج مجموعه من المصادر منها : 1 ابن الأثیر : أسد الغابه ج 4 ص 108/ط . بیروت .

2 الموصلی : المسند ج 1 ص 286/ط . جده .

3 الطبرانی : المعجم الصغیر ج 1 ص 89/ط . بیروت .

(2)احتجاج الزهراء علیها السلام بحدیث الغدیر :

روی شمس الدین الجزری الدمشقی الشافعی فی کتابه(أسنی المطالب فی مناقب علی بن أبی طالب)عن فاطمه بنت رسول الله صلی الله علیه و آله أنها قالت فی بعض إجتجاجاتها :

(( أنسیتم قول رسول الله صلی الله علیه و آله یوم غدیر خم من کنت مولاه فعلی مولاه ؟ و قوله صلی الله علیه و آله :

أنت منی بمنزله هارون من موسی علیه السلام . . . )) (12) .

(3)احتجاج الإمام الحسن علیه السلام بحدیث الغدیر :

قال علیه السلام فی إحدی خطبه :

(( إنا أهل البیت أکرمنا الله بالإسلام ، و اختارنا و اصطفانا و أذهب عنا الرجس و طهرنا تطهیرا )) .

و قال علیه السلام :

(( و سمعوه [یعنی رسول الله صلی الله علیه و آله ]یقول لأبی :

أنت منی بمنزله هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی . . .

و قد رأوه و سمعوه حین أخذ بید أبی بغدیر خم و قال لهم :

من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و

عاد من عاداه ، ثم أمرهم أن یبلغ الشاهد الغائب )) (13) .

(4)احتجاج الإمام الحسین علیه السلام بحدیث الغدیر :

ذکر سلیم بن قیس الهلالی فی کتابه أن الحسین بن علی علیه السلام جمع الناس فی منی و فیهم مائتا رجل من أصحاب النبی صلی الله علیه و آله و عدد کبیر من التابعین ، فقام فیهم فحمد الله و أثنی علیه و تحدث عن حق أهل البیت و فضائلهم ، إلی أن قال علیه السلام :

(( أنشدکم الله أتعلمون أن رسول الله صلی الله علیه و آله نصبه [یعنی علینا علیه السلام ]یوم غدیر خم فنادی له بالولایه ، و قال :

لیبلغ الشاهد الغائب ؟ قالوا :

اللهم نعم )) (14) .

تعلیقات :

1)مسند أحمد بن حنبل ج 1/119/ط . بیروت .

2)المصدر نفسه .

3)النسائی : الخصائص ص 100 حدیث 95/ط . بیروت .

4)الطیرانی : المعجم الأوسط ج 3 ص 69/ط . الریاض .

5)ذکر هذا الحدیث فی أغلب المصادر فعند ما یحتج علی بالإخوه یذکرونها و لکنهم یقطعون الاحتجاج بحدیث الغدیر و یضعون نقاطا و یقولون الحدیث .

ابن حجر : لسان المیزان ج 2 ص 285/ط . بیروت .

الذهبی : لسان المیزان ج 1 ص 441/ط . حلب .

ابن حجر : الصواعق المحرقه ص 126/ط . القاهره .

6)الکنجی الشافعی : کفایه الطالب ص 56/ط . بیروت .

7)ابن عساکر : تاریخ ابن عساکر ج 2 ص 5 ترجمه علی علیه السلام/ط . بیروت .

8)ابن طلحه الشافعی : مطالب السؤول ص 16/مخطوط .

9)الطبرانی : المعجم الأوسط ج 2 ص 576/ط . الریاض .

10)القندوزی :

ینابیع الموده ج 1 ص 36/ط . النجف .

11)الشافعی الجزری : اسنی المطالب ص 49/ط . طهران .

12)الجزری الشافعی : اسنی المطالب ص 55/ط . ایران .

13)القندوزی : ینابیع الموده ج 1 ص 134/ط . النجف .

14)الأمینی : الغدیر ج 1/198 ، 199/ط . طهران .

التشیع ص 124

عبد الله الغریفی

الخلافه و الامامه

هویه الکتاب

سرشناسه :قاسم ، اسعدوحید

عنوان و نام پدیدآور : عرض و دراسه ازمه الخلافه و الامامه ، و آثارها المعاصره / تالیف اسعد القاسم

مشخصات نشر : قم : دار المصطفی (ص ) لاحیاآ التراث ، 1418ق . = 1376.

مشخصات ظاهری : ص 378

شابک : 8000ریال ؛ 8000ریال

وضعیت فهرست نویسی: فهرستنویسی قبلی

یادداشت : عربی

یادداشت: کتابنامه : ص .: [367] - 378؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : امامت -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : خلافت

موضوع : اسلام -- فرقه ها

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

رده بندی کنگره : BP223 /ق 2ع 4

رده بندی دیویی :297/45

شماره کتابشناسی ملی : م 77-18023

العقیده فی الامامه عند الشیعه و اهل السنه

فالإمامه عند الشیعه ، هی أصل من أصول الدین لما لها من الأهمیه الکبری و الخطوره العظمی و هی قیاده خیر أمه أخرجت للناس و ما تقوم علیه القیاده من فضائل عدیده و خصائص فریده أذکر منها ، العلم و الشجاعه و الحلم و النزاهه و العفه و الزهد و التقوی و الصلاح الخ .

فالشیعه یعتقدون بأن الإمامه منصب إلهی یعهد به الله سبحانه إلی من یصطفیه من عباده الصالحین لیقوم بذلک الدور الخطیر ألا و هو قیاده العالم بعد النبی صلی الله علیه و آله و سلم .

و علی هذا کان الإمام علی بن أبی طالب إماما للمسلمین باختیار الله له ، و قد أوحی لرسوله لکی ینصبه علما للناس ، و قد نصبه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و دل الأمه علیه بعد حجه الوداع فی غدیر خم ، فبایعوه(( هذا ما یقوله الشیعه )) .

أما أهل السنه و الجماعه فیقولون أیضا بوجوب الإمامه لقیاده الأمه ، و لکنهم یجعلون للأمه حق اختیار إمامها و قائدها ، فکان أبو بکر بن أبی قحافه إماما للمسلمین

باختیار المسلمین أنفسهم له بعد وفاه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم الذی سکت عن أمر الخلافه و لم یبین للأمه شیئا منها و ترک الأمر شوری بین الناس .

أین الحقیقه

إذا تأمل الباحث فی أقوال الطرفین و تمعن فی حجج الفریقین بدون تعصب فسوف یقترب من الحقیقه بدون شک . و ها أنا سوف أستعرض و إیاکم الحقیقه التی وصلت إلیها علی النحو التالی :

الإمامه فی القرآن الکریم

قال الله تعالی : و إذا ابتلی إبراهیم ربه بکلمات فأتمهن قال إنی جاعلک للناس إماما ، قال و من ذریتی قال لا ینال عهدی الظالمین (1) .

فی هذه الآیه الکریمه یبین الله لنا بأن الإمامه منصب إلهی یعطیه الله لمن یشاء من عباده لقوله : جاعلک للناس إماما کما توضح الآیه بأن الإمامه هی عهد من الله لا ینال إلا العباد الصالحین الذین اصطفاهم الله لهذا الغرض لانتفائه عن الظالمین الذین لا یستحقون عهده سبحانه و تعالی .

و قال تعالی : و جعلناهم أئمه یهدون بأمرنا و أوحینا إلیهم فعل الخیرات و إقام الصلاه و إیتاء الزکاه و کانوا لنا عابدین (2) . و قال سبحانه و تعالی : و جعلنا منهم أئمه یهدون بأمرنا لما صبروا و کانوا بآیاتنا یوقنون (3) .

و قال أیضا : و نرید أن نمن علی الذین استضعفوا فی الأرض و نجعلهم أئمه و نجعلهم الوارثین (4) .

و قد یتوهم البعض بأن مدلول الآیات المذکوره یفهم منها بأن الإمامه المقصوده هنا هی النبوه و الرساله و هو خطأ فی المفهوم العام للإمامه ، لأن کل رسول هو نبی و إمام و لیس کل إمام رسول أو نبی!

و لهذا الغرض أوضح الله سبحانه و تعالی فی کتابه العزیز بأن عباده الصالحین یمکن لهم أن یسألوه هذا المنصب الشریف لیتشرفوا بهدایه الناس و ینالوا بذلک الأجر العظیم قال تعالی :

و الذین لا یشهدون الزور و إذا مروا باللغو مروا کراما و الذین إذا ذکروا بآیات ربهم لم یخروا علیها صما و عمیانا ، و الذین یقولون ربنا هب لنا من أزواجنا و ذریاتنا قره أعین و اجعلنا للمتقین إماما (5) .

کما أن القرآن الکریم إستعمل لفظ الإمامه للتدلیل علی القاده و الحکام الظالمین الذین یضلون أتباعهم و شعوبهم و یقودنهم إلی الفساد و العذاب فی الدنیا و الآخره ، فقد جاء فی ذکر الحکیم ، حکایه عن فرعون و جنوده ، قوله تعالی : فأخذناه و جنوده فنبذناهم فی الیم فانظر کیف کان عاقبه الظالمین ، و جعلناهم أئمه یدعون إلی النار و یوم القیامه لا ینصرون ، و أتبعناهم فی هذه الدنیا لعنه و یوم القیامه هم من المقبوحین (6) .

و علی هذا الأساس فقول الشیعه هو الأقرب لما أقره القرآن الکریم لأن الله سبحانه و تعالی أوضح بما لا یدع مجالا للشک بأن الإمامه منصب إلهی یجعله الله حیث یشاء و هو عهد الله الذی نفاه عن الظالمین و بما أن غیر علی من صحابه النبی قد أشرکوا فتره ما قبل الإسلام فإنهم بذلک یصبحون من الظالمین ، فلا یستحقون عهد الله لهم بالإمامه و الخلافه ، و یبقی قول الشیعه بأن الإمام علی بن أبی طالب إستحق وحده دون سائر الصحابه عهد الله بالإمامه لأنه لم یعبد إلا الله و کرم الله وجهه دون الصحابه لأنه لم یسجد لصنم ، و إذا قیل بأن الإسلام یجب ما قبله ، قلنا نعم و لکن یبقی الفرق کبیرا بین من کان مشرکا و تاب ، و من کان نقیا خالصا لم

یعرف إلا الله .

الإمامه فی السنه النبویه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی الإمامه أقوالا متعدده رواها کل من الشیعه و السنه فی کتبهم و مسانیدهم فمره تحدث عنها بلفظ الإمامه و مره بلفظ الخلافه و أخری بلفظ الولایه أو الإماره .

جاء فی الإمامه قوله صلی الله علیه و آله و سلم :

(( خیار أئمتکم الذین تحبونهم و یحبونکم و تصلون علیهم و یصلون علیکم و شرار أئمتکم الذین تبغضونهم و یبغضونکم و تلعنونهم و یلعنونکم )) .

قالوا یا رسول الله أفلا ننابذهم بالسیف فقال(( لا ما أقاموا فیکم الصلاه )) (7) .

و قال صلی الله علیه و آله و سلم :

(( یکون بعدی أئمه لا یهتدون بهدای و لا ستنون بسنتی و سیقوم فیهم رجال قلوبهم قلوب الشیاطین فی جثمان إنس )) (8) . و جاء فی الخلافه قوله صلی الله علیه و آله و سلم :

(( لا یزال الدین قائما حتی تقوم الساعه أو یکون علیکم إثنا عشر خلیفه کلهم من قریش )) (9) .

و عن جابر بن سمره قال سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول : (( لا یزال الإسلام عزیزا إلی اثنی عشر خلیفه ثم قال کلمه لم أفهمها فقلت لأبی ، ما قال ؟ فقال کلهم من قریش )) (10) .

و جاء فی الإماره قوله صلی الله علیه و آله و سلم :

(( ستکون أمراء فتعرفون و تنکرون فمن عرف بری ء و من أنکر سلم و لکن من رضی و تابع قالوا : أفلا نقاتلهم قال : لا ما صلوا )) (11) .

و قال صلی الله علیه و آله و سلم فی لفظ الإماره أیضا :

(( یکون اثنا عشر أمیرا کلهم من قریش )) (12) .

و جاء عنه صلی الله علیه و آله و سلم محذرا أصحابه :

(( ستحرصون علی الإماره و ستکون ندامه یوم القیامه فنعم المرضعه و بئست الفاطمه )) (13) .

و جاء الحدیث أیضا بلفظ الولایه .

قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم :

(( ما من وال یلی رعیه من المسلمین فیموت و هو غاش لهم إلا حرم الله علیه الجنه )) (14) .

کما حدث صلی الله علیه و آله و سلم بلفظ الولایه :

(( لا یزال أمر الناس ماضیا ما ولیهم إثنا عشر رجلا کلهم من قریش )) (15) .

تعلیقات

1)سوره البقره آیه . 124

2)سوره الأنبیاء آیه . 73

3)سوره السجده آیه . 24

4)سوره القصص آیه . 5

5)سوره الفرقان آیه 71 . 74

6)سوره القصص آیه 41 . 42

7)صحیح مسلم ج 6 ص 24 باب خیار الأئمه و شرارهم .

8)صحیح مسلم ج 6 ص 20 باب الأمر بلزوم الجماعه عند ظهور الفتن .

9)صحیح مسلم ج 6 ص 4 باب الناس تبع لقریش و الخلافه فی قریش .

10)صحیح مسلم ج 6 ص 3 و صحیح البخاری ج 8 ص 105 و ص . 128

11)صحیح مسلم ج 6 ص 23 باب وجوب الإنکار علی الأمراء .

12)صحیح البخاری ج 8 ص 127 باب الإستخلاف .

13)صحیح البخاری ج 8 ص 106 باب ما یکره من الحرص علی الإماره .

14)صحیح البخاری ج 8 ص 106 باب ما یکره من الحرص

علی الاماره .

15)صحیح مسلم ج 6 ص 3 باب الخلافه فی قریش .

مع الصادقین ص 35

الدکتور محمد التیجانی السماوی

دراسه و تحقیق واقعه الغدیر

هویه الکتاب

سرشناسه : موسوی ، هاشم ، گردآورنده

عنوان و نام پدیدآور : دراسه فی تبلیغ آیات البرائه / اعداد هاشم الموسوی ؛ تحقیق و توثیق قسم التحقیق فی مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه

مشخصات نشر :[قم ]: دائره معارف الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت (ع )، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه ، 1419ق . = 1998م . = 1377.

مشخصات ظاهری : ص 46

وضعیت فهرست نویسی :فهرستنویسی قبلی

یادداشت :عربی

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : تفاسیر (سوره توبه . آیات برائت )

موضوع : علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، 23 قبل از هجرت - 40ق . -- اثبات خلافت

شناسه افزوده :موسسه دایره المعارف فقه اسلامی

شناسه افزوده :موسسه دایره المعارف فقه اسلامی . مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه . قسم التحقیق

شناسه افزوده :موسسه دایره المعارف فقه اسلامی . مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه

رده بندی کنگره : ‫ BP102/295 ‫ /م8د4 1377

رده بندی دیویی : 297/18

شماره کتابشناسی ملی : م 78-6619

دراسات و تحقیق عن الغدیر

الابحاث العلمیه حول سند و نص حدیث الغدیر جاءت بصوره مفصله فی کتب العلماء الکبار ، و فی هذه الکتب قام مؤلفوها بالدراسه المستوعبه عن الغدیر سندا و متنا و بینوا وثاقه رواته و الجوانب الهامه فی رجال أسانیده الناقله له . کما و قاموا ببیان معنی کلمه(( المولی )) و القرائن المحتفه به فی الخطبه نفسها و الظروف التی یعین علی استخراج المعنی .

ببلیوغرافیا الغدیر

یرجع تاریخ اصطحاب الکتاب و الغدیر إلی زمن طالت أربعه عشر قرنا . فمنذ الیوم الثامن عشر من ذی الحجه فی السنه العاشره من الهجره أخذ القلم یخدم الغدیر و إلی الیوم ، و کان الکتاب هو الحافظ له بین دفتیه تحت رعایه الله تعالی . فقد هیأ الله رجالا لثبت هذه الواقعه العظیمه فی کتبهم المستقله فی الموضوع أو بضمن الکتب الکبیره .

و کان أول من قام بهذه المهمه هو التابعی الکبیر الشیخ أبو صادق سلیم بن قیس الهلالی المتوفی سنه 76 الهجریه ، فقد قام بثبت واقعه الغدیر فی مواضع من کتابه کما و خص حدیثا منه بذکر تفصیل قضیه الغدیر . و کان تألیف کتابه هذا فی العصر الذی منع الناس من تدوین حدیث نبیهم ، و قد حفظ الله کتاب سلیم بن قیس کسند للغدیر و هو مطبوع منتشر فی الاقطار .

و یعرفنا التاریخ عن أول کتاب أثبت فیها الخطبه المفصله التی القاها الرسول الاعظم صلی الله علیه و آله فی الغدیر و هو للخلیل بن احمد الفراهیدی العالم النحوی الکبیر المتوفی سنه . 175

و بعد ذلک الفت العدید من الکتب عن الغدیر و ربما نستمع لذلک نماذج عجیبه فی تأریخ الکتب :

کان ابو المعالی الجوینی المتوفی سنه 470 یقول متعجبا : (( رأیت فی بغداد بید صحاف کتابا کتب علی غلافه هذه العباره : (( المجلده الثامنه و العشرین من طرق من کنت مولاه فعلی مولاه ، و یتلوه المجلده التاسعه و العشرون )) . و کان ابن کثیر یقول : (( انی رأیت کتابا جمع محمد بن جریر الطبری فیه احادیث غدیر خم فی مجلدین ضخمین )) .

هذا و قد قام عدد من رجال الفکر الاسلامی بجمع عناوین ما کتب عن الغدیر فی کتب مستقله .

و فی هذا الصعید قام العلامه السید عبد العزیز الطباطبائی قدس سره فی کتابه(( الغدیر فی التراث الاسلامی )) بجمع أسماء اکثر من 180 کتابا ألفت بشکل خاص عن موضوع الغدیر .

و أخیرا فقد خرج کتاب(( الغدیر فی مرآه الکتاب )) تألیف المحقق الفاضل الشیخ محمد الأنصاری ، و هو یعرفنا حدود 270 کتابا مستقلا عن الغدیر و یذکر لکل کتاب خصوصیاتها الببلیوغرافیه .

هذا و قد ألفت کتب فی مجال الابحاث الرجالیه و التاریخیه ذات العلاقه بسند حدیث الغدیر و کذلک بنصه و محتواه ، و افضل مثال علی ذلک کتاب(( عبقات الانوار )) تألیف العلامه الکبیر السید حامد حسین الهندی ، و کتاب(( الغدیر )) تألیف العلامه الکبیر الشیخ عبد الحسین الامینی النجفی رضوان الله علیهما ، و کتاب(( نفخات الأزهار )) تألیف العلامه السید علی الحسینی المیلانی ادام الله بقاه .

و قد جاء فی هذه الکتب احصاء عن رواه حدیث الغدیر و دارت بحوث رجالیه فی مجال توثیقهم ، کما سجل تاریخ مفصل حول اسناد و رواه حدیث الغدیر ، و بینت تلک

الکتب الجوانب التی تدعو للعجب حول اسناد و رجال حدیث الغدیر . بحیث لا یوجد بین المسلمین قاطبه حدیث یکون رواته اکثر من رواه حدیث الغدیر و قد رواه اکثر من 120 محدثا من الصحابه فقط بالاضافه الی من رواه من التابعین و من بعدهم إلی یومنا هذا .

و للشعراء دورهم فی احیاء ذکری الغدیر و الاحتفاظ بتاریخه طیله اربعه عشر قرنا حیث قاموا بانشاد القصائد بمناسبه یوم الغدیر و أوردوا دوره کامله عنه ضمن ابیاتهم الشعریه التی بقیت خالده طیله القرون . و قد جمع ذلک العلامه الامینی فی کتابه(( الغدیر )) المطبوع فی 11 مجلدا .

معا فی الغدیر ص 36 محمد باقر الانصاری

عید الغدیر و اعماله

هویه الکتاب

عنوان و نام پدیدآور:عید الغدیر/ بولس سلامه

مشخصات نشر : بیروت: [بی نا]، [1947م.=1326ش.]

مشخصات ظاهری :319ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 1892840

صلاه یوم الغدیر و دعائه

صلاه یوم الغدیر و دعائه

و ان حضرت مشهد أمیر المؤمنین علی صلوات الله علیه فی یوم الغدیر أو مسجد الکوفه أو حیث حللت من البلاد فاغتسل فی صدر النهار منه ، فاذا بقی للزوال نصف ساعه فصل رکعتین تقرأ فی کل رکعه منهما(( فاتحه الکتاب )) مره واحده و(( قل هو الله أحد )) عشر مرات و(( انا أنزلناه فی لیله القدر )) عشر مرات و(( آیه الکرسی )) عشر مرات و یجزیک من ذلک(( فاتحه الکتاب )) و(( سوره الاخلاص )) مره واحده .

فاذا سلمت دعوت فقلت :

(( ربنا اننا سمعنا منادیا ینادی للایمان أن آمنوا بربکم فآمنا ربنا فاغفر لنا ذنوبنا و کفر عنا سیئاتنا و توفنا مع الأبرار ، ربنا و آتنا ما وعدتنا علی رسلک و لا تخزنا یوم القیامه انک لا تخلف المیعاد .

اللهم انی اشهدک و کفی بک شهیدا و اشهد ملائکتک و أنبیاءک و حمله عرشک و سکان سماواتک و أرضک (1) بأنک أنت الله الذی لا اله الا أنت المعبود فلا معبود (2) سواک ، فتعالیت عما یقول الظالمون علوا کبیرا ، و أشهد أن محمدا صلی الله علیه و آله عبدک و رسولک ، و أشهد أن علیا أمیر المؤمنین عبدک و ولیهم و مولاهم و مولانا .

ربنا سمعنا و أجبنا (3) و صدقنا المنادی رسولک صلی الله علیه و آله اذ نادی بنداء عنک بالذی أمرته أن یبلغ ما أنزلت الیه من ولایه ولی أمرک ، و حذرته

و انذرته ان لم یبلغ ما أمرته به أن تسخط علیه ، و[انه ان ] (4) بلغ رسالاتک عصمته من الناس ، فنادی مبلغا عنک وحیک و رسالاتک : (( ألا من کنت مولاه فعلی مولاه و من کنت ولیه فعلی ولیه و من کنت نبیه فعلی أمیره )) .

ربنا فقد (5) أجبنا داعیک النذیر المنذر محمدا صلی الله علیه و آله عبدک و رسولک الی علی بن أبی طالب علیه السلام الهادی المهدی عبدک الذی أنعمت علیه و جعلته مثلا لبنی اسرائیل علی أمیر المؤمنین و مولاهم و ولیهم علیه السلام ، ربنا و اتبعنا مولانا و ولینا و هادینا و داعینا و داعی الأنام و صراطک المستقیم و حجتک البیضاء و سبیلک الداعی الیک علی بصیره هو و من اتبعه ، و سبحان الله عما یشرکون .

و أشهد أنه الامام الهادی الرشید أمیر المؤمنین الذی ذکرت فی کتابک فانک قلت و قولک الحق و انه فی ام الکتاب لدینا لعلی حکیم (6) .

اللهم فانا نشهد بأنه عبدک و الهادی من بعد نبیک ، النذیر المنذر ، و صراطک المستقیم ، و أمیر المؤمنین ، و قائد الغر المحجلین ، و حجتک البالغه و لسانک المعبر عنک فی خلقک ، و انه القائم بالقسط فی بریتک و دیان دینک ، و خازن علمک و أمینک المأمون المأخوذ میثاقه ، و میثاق رسولک علیهما السلام من جمیع خلقک و بریتک شاهدا بالاخلاص لک(و الوحدانیه و الربوبیه) (7) بأنک أنت الله لا اله الا أنت ، و أن محمدا عبدک و رسولک ، و أن علیا امیر المؤمنین جعلته ولیک ، و الاقرار بولایته تمام

توحیدک (8) و کمال دینک ، و تمام نعمتک علی جمیع خلقک و بریتک فقلت و قولک الحق الیوم أکملت لکم دینکم و أتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا (9) .

اللهم فلک الحمد بولایته (10) و اتمام نعمتک علینا بالذی جددت من عهدک و میثاقک ، و ذکرتنا ذلک و جعلتنا من أهل الاخلاص و التصدیق بعهدک و میثاقک ، و من أهل الوفاء بذلک و لم تجعلنا من أتباع المغیرین و المبدلین و المنحرفین و المبتکین آذان الأنعام و المغیرین خلق الله ، و من الذین استحوذ علیهم الشیطان فأنساهم ذکر الله و صدهم عن السبیل و الصراط المستقیم .

اللهم العن الجاحدین و الناکثین و المغیرین و المکذبین بیوم الدین من الأولین و الآخرین .

اللهم فلک الحمد علی انعامک علینا بالهدی الذی هدیتنا به الی ولاه أمرک من بعد نبیک الأئمه الهداه الراشدین ، الذین جعلتهم أرکانا لتوحیدک و اتباع الهداه من بعد النذیر المنذر ، و أعلام الهدی ، و منار القلوب و التقوی و العروه الوثقی ، و کمال دینک ، و تمام نعمتک ، و من بهم و بموالاتهم رضیت لنا الاسلام دینا ، ربنا فلک الحمد ، آمنا و صدقنا بمنک علینا بالرسول النذیر المنذر ، و الینا ولیهم ، و عادینا عدوهم ، و برئنا من الجاحدین و المکذبین بیوم الدین .

اللهم فکما کان ذلک من شأنک یا صادق الوعد یا من لا یخلف المیعاد یا من هو کل یوم فی شأن اذ أتممت نعمتک علینا بموالاه أولیائک المسؤول عنهم عبادک فانک قلت ثم لتسئلن یومئذ عن النعیم (11) و قلت و قولک الحق وقفوهم انهم

مسؤلون (12) و مننت علینا بشهاده الاخلاص و بولایه أولیائک الهداه بعد النذیر المنذر السراج المنیر و أکملت لنا بهم (13) الدین ، و أتممت علینا النعمه ، وجددت لنا عهدک ، و ذکرتنا میثاقک المأخوذ فی ابتداء خلقک ایانا ، و جعلتنا من أهل الاجابه ، و لم تنسنا ذکرک فانک قلت و اذ أخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم و أشهدهم علی أنفسهم الست بربکم قالوا بلی شهدنا (14) بمنک و لطفک ، بأنک أنت الله لا اله الا أنت ربنا و محمد عبدک و رسولک نبینا و علی أمیر المؤمنین عبدک الذی أنعمت به علینا و جعلته آیه لنبیک صلی الله علیه و آله و آیتک الکبری و صراطک المستقیم و النبأ العظیم الذی هم فیه مختلفون و عنه معرضون (15) و یوم القیامه عنه مسؤولون . اللهم فکما کان من شأنک أن أنعمت علینا بالهدایه الی معرفتهم ، فلیکن من شأنک أن تصلی علی محمد و آل محمد و أن تبارک لنا فی یومنا الذی أکرمتنا به ، و ذکرتنا فیه عهدک و میثاقک ، و أکملت دیننا ، و أتممت علینا نعمتک ، و جعلتنا بمنک من أهل الاجابه ، و البراءه من أعدائک و أعداء أولیائک المکذبین بیوم الدین .

فأسألک یا رب تمام ما أنعمت ، و أن تجعلنا من الموقنین ، و لا تلحقنا بالمکذبین ، و اجعل لنا قدم صدق مع المتقین ، و اجعل لنا من المتقین اماما یوم تدعو کل اناس بامامهم ، و احشرنا فی زمره الهداه[المهدیین ] (16) من بعد نبیک الأئمه الصادقین و اجعلنا من البراء من الذین هم دعاه الی

النار و یوم القیامه هم من المقبوحین ، و أحینا علی ذلک ما أحییتنا و اجعل لنا مع الرسول سبیلا ، و اجعل لنا قدم صدق فی الهجره الیهم ، و اجعل محیانا خیر المحیا ، و مماتنا خیر الممات ، و منقلبنا خیر المنقلب علی موالاه اولیائک و معاداه أعدائک حتی توفانا و أنت عنا راض قد أوجبت لنا جنتک برحمتک یا أرحم الراحمین ، و المثوی من جوارک فی دار المقامه من فضلک لا یمسنا فیها نصب و لا یمسنا فیها لغوب .

ربنا اغفر لنا ذنوبنا و کفر عنا سیئاتنا و توفنا مع الأبرار ، ربنا و آتنا ما وعدتنا علی رسلک و لا تخزنا یوم القیامه انک لا تخلف المیعاد .

اللهم و احشرنا مع الأئمه الهداه من آل رسولک نؤمن بسرهم و علانیتهم و شاهدهم و غائبهم .

اللهم انی أسألک بالحق الذی جعلته عندهم و بالذی فضلتهم به علی العالمین جمیعا أن تبارک لنا فی یومنا هذا الذی أکرمتنا فیه بالوفاء بعهدک الذی عهدته الینا ، و المیثاق (17) الذی واثقتنا به من موالاه أولیائک ، و البراءه من أعدائک أن تتم علینا نعمتک ، و لا تجعله مستودعا و اجعله مستقرا ، و لا تسلبناه أبدا ، و لا تجعله مستعارا ، و ارزقنا مرافقه ولیک الهادی المهدی الی الهدی ، و تحت لوائه ، و فی زمرته شهداء صادقین علی بصیره من دینک ، انک علی کل شی ء قدیر )) (18) .

تعلیقات :

1)فی خ ل : و أرضیک .

2)فی خ ل : نعبد .

3)فی نسخه أ : و جئنا .

4)لیس فی

نسخه ب . و فی نسخه أ : لما . و ما أثبتناه من خ ل .

5)کذا فی خ ل . و فی الاصل : قد .

6)الزخرف : . 4

7)فی الاصل : بالوحدانیه ، و ما أثبتناه من(خ ل) .

8)خ ل) : وحدانیتک .

9)المائده : . 3

10)فی نسخه ب : بموالاته . 11P)التکاثر : . 8

12)الصافات : . 24

13)فی نسخه ب : به .

14)الاعراف : . 172

15)خ ل) : مسؤولون .

16)من التهذیب .

17)فی خ ل : بالمیثاق .

18)روی مثله باختلاف فی :

التهذیب : 3/143 ح 1 باسناده عن الحسین بن الحسن الحسینی ، عن محمد بن موسی الهمدانی ، عن علی بن حسان الواسطی ، عن علی بن الحسین العبدی ، عن الصادق علیه السلام . و أخرج قطعات منه فی الوسائل : 5/224 ح 1 ، و البحار : 35/318 ح 12 ، و اثبات الهداه : 3/303 ح 100 ، و غایه المرام : 101 ح 43 ، و اللوامع : 374 ، و فی جامع الاحادیث : 7/398 ح 1 مجملا .

و رواه مرسلا فی مصباح المتهجد : 521 باختلاف . و أخرج قطعه منه فی البحار : 35/58 عن التهذیب و المصباح .

و أورد مثله باختلاف الالفاظ فی اقبال الاعمال : 476 نقلا من کتاب محمد بن علی الطرازی باسناده الی أبی الحسن عبد القاهر بواب مولانا أبی ابراهیم موسی بن جعفر و أبی جعفر محمد بن علی علیهما السلام ، عن أبی الحسن علی بن حسان الواسطی . . .

کتاب

المزار ص 82 الشیخ مفید

اعظم الاعیاد

اعظم الاعیاد

عید الغدیر هو عید آل محمد صلی الله علیه و آله و مهرجان سنوی لذکری أعظم یوم فی الإسلام و هو عید الله الأکبر الذی یعرف عند اهل السماوات بیوم العهد المعهود ، و هو یوم سرور و ابتهاج للنعمه التی اکمل الله بها الدین .

عید الغدیر فی التاریخ

إن عهد هذا العید یمتد إلی أمد قدیم متواصل بالدور النبوی ، فکانت البدئه به یوم الغدیر فی حجه الوداع بعد أن أصحر نبی الإسلام صلی الله علیه و آله بمرتکز خلافته الکبری و أبان للملأ الدینی مستقر إمرته من الوجهه الدینیه و حدد لهم مستوی أمر دینه الشامخ .

فکان یوما مشهودا یسر موقعه کل معتنق للإسلام حیث وضح له فیه منتجع الشریعه ، و منبثق انوار أحکامها . فلا تلویه من بعده الأهواء یمینا و شمالا ، و لا یسف به الجهل إلی هوه السفاسف . و أی یوم یکون أعظم منه ، و قد لاح فیه لا حب السنن و بان جدد الطریق و کمل فیه الدین و تمت فیه النعمه و نوه بذلک القرآن الکریم .

و لذلک کله أمر رسول الله صلی الله علیه و آله من حضر المشهد من امته بالدخول علی امیر المؤمنین علیه السلام و تهنأته علی تلک الحظوه الکبیره بإشغاله منصه الولایه و مرتبع الأمر و النهی فی دین الله .

و قد عرف ذلک طارق بن شهاب الکتابی الذی حضر مجلس عمر بن الخطاب حیث قال : (( لو نزلت فینا هذه الآیه(الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا)لاتخذنا یوم نزولها عیدا )) !

عید الغدیر أعظم الأعیاد

کل هذه لا محاله قد أکسب هذا الیوم منعه و بذخا و رفعه و شموخا ، سر موقعها صاحب الرساله الخاتمه و ائمه الهدی علیهم السلام ، و من اقتص أثرهم من المؤمنین ، و هذا هو الذی نعنیه من التعید به .

قال صلی الله علیه و آله : (( یوم غدیر خم

أفضل أعیاد أمتی ، و هو الیوم الذی أمرنی الله تعالی ذکره بنصب أخی علی بن ابی طالب علما لامتی یهتدون به من بعدی . و هو الیوم الذی أکمل الله تعالی فیه الدین و أتم علی امتی فیه النعمه و رضی لهم الإسلام دینا )) .

و اقتفی اثر النبی الأعظم صلی الله علیه و آله أمیر المؤمنین علیه السلام فاتخذه عیدا ، و عرفه العتره الطاهره علیهم السلام فسموه عیدا و أمروا بذلک عامه المسلمین و نشروا فضل الیوم و مثوبه من عمل البر فیه .

و استمر هذه السنه الحسنه فی التاریخ و حفظ بها أهل الإسلام .

و للأجیال فی کل دور لفته الیها کل عام باتخاذه عیدا یحتفل به و بلیلته بالعباده و الخشوع و صرف وجوه البر و صله الضعفاء و اتخاذ الزینه و امثال ذلک .

کیف نتعید بالغدیر

هناک امور وردت الروایات بها بمناسبه عید الغدیر المبارک ، و هی ترجع الی امور اجتماعیه مثل إظهار السرور قلبا و لسانا بالتبریک و التهنئه و الإحتفالات و إنشاد الأشعار و إلقاء الخطابات عن الغدیر و تاریخه و ذکر اهل البیت علیهم السلام و خاصه بالصلاه علیهم و إظهار البرائه من أعدائهم ، و کذلک زیاره الإخوان و إهداء الهدایا و التوسعه علی العائلات .

و هناک امور فردیه کاتخاذ الزینه و الملابس القشیبه ، و کذلک إحیاء لیله الغدیر و صوم یومها ، و الاشتغال بالعباده و الدعاء فیهما و الصلاه علی محمد و آل محمد و اللعن علی أعدائهم .

و من جمله أعمال هذا الیوم زیاره أمیر المؤمنین علیه السلام من قرب أو بعد تجدیدا للبیعه

له ، و بمعنی استمرار الاعتقاد بولایته و امامته و نفوذ جمیع أوامره علینا ، و اظهارا لخالص الولاء و المحبه الی ساحه امیر المؤمنین صلوات الله علیه و آله الطاهرین .

معا فی الغدیر ص 66 محمد باقر الانصاری

العلامه الامینی و الغدیر

هویه الکتاب

سرشناسه :امینی ، عبدالحسین ، 1349 - 1281

عنوان و نام پدیدآور : مفاد حدیث الغدیر/ تالیف العلامه الامینی ؛ اعداد نعمان النصری

مشخصات نشر : [1418ق . = ]1376.

مشخصات ظاهری : ص 174

فروست : (من فیض الغدیر2)

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت: عربی

یادداشت:کتابنامه : ص . 174 - 165؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : غدیر خم

موضوع : علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، 23 قبل از هجرت - 40ق . -- اثبات خلافت

شناسه افزوده : نصری ، نعمان ، گردآورنده و مصحح

رده بندی کنگره : BP223/54 /‮الف 8م 7

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : م 80-6936

الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب

الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب

لشیخنا الحجه العلامه الفذ المحقق البارع آیه التتبع و التنقیب ، الشیخ عبد الحسین أحمد الأمینی التبریزی النجفی(1320 1390 ه ) (1) .

ولد رحمه الله فی تبریز فی اسره علمیه ، و نشأ نشأه صالحه ، و اتجه إلی طلب العلم ، و درس عند أساتذتها المرموقین ، ثم غادرها إلی النجف الأشرف لإنهاء دروسه العالیه فحضر علی أکابر أعلامها البارزین ، و نهل من علومهم و ارتوی ، ثم اتجه إلی التألیف بهمه قعساء تزیل الجبال الراسیات ، و لم یکن یومذاک فی النجف الأشرف مکتبات عامه سوی مکتبه کانت فی حسینیه الشوشتریه و اخری هی مکتبه کاشف الغطاء رحمه الله و فی کل منهما عده الآف مخطوط و مطبوع ، فکان یتردد إلیهما و یستنزف أوقات دوام المکتبه فی مطالعه الکتب و الانتفاع منها ، و یکتب ما یختار من غضونها ما عسی یحتاج إلیه ، و لکن دوام المکتبه المحدود بضع ساعات لا تفی بهمته و لا تشبع نهمته ، فحدثنی رحمه الله قال : (( إنی عزمت علی قراءه کتب مکتبه

الحسینیه کلها فاتفقت مع أمینها أن یسمح لی بالبقاء فیها و یغلق علی الباب!فأجاب )) قال : (( فأتیت علی الکتب کلها! )) کما و حدثنی أمین المکتبه رحمه الله بذلک أیضا .

و حدثنی المغفور له آیه الله الشیخ محمد حسین آل کاشف الغطاء رحمه الله ، قال : (( إن الأمینی لم یبق فی مکتبتنا کتابا من کتبها سالما لکثره مراجعته لها و تقلیبه فیها )) .

ثم لنری هل ارتوی و اکتفی ؟ الجواب : لا ، بل کان یراجع المکتبات الخاصه فی بیوت العلماء ، و النجف الأشرف کانت یومئذ غنیه بالمکتبات الخاصه ، و مع ذلک کله الله وحده یعلم ماذا کان یعانی شیخنا الأمینی فی السعی وراء کتاب واحد حتی یفوز بامنیته .

و بمثل هذه المثابره و العمل الدؤوب ، و إجهاد النفس فی الیوم 18 ساعه بین قراءه و کتابه طوال سنین عده ، و انقطاع عن المجتمع ، و انصراف إلی العمل و إنهماک فیه ، أمکنه أن ینتج کتاب(( الغدیر )) موسوعه ضخمه غنیه بالعلم ، ملیئه بالحجج و الوثائق ، منقطعه النظیر ، و الکتاب آیه من آیات هذا القرن ، و مثل هذا المجهود العظیم لا یقوم به فرد ، و إنما هو عمل لجان فی سنین کثیره کما نبه علی ذلک جمع ممن قرأوا الکتاب فأدهشهم العمل ، منهم الفقیه الورع آیه الله العظمی السید عبد الهادی الشیرازی المتوفی سنه 1382 قال فی تقریظ الکتاب طبع فی مقدمه الجزء الخامس(( و قد یفتقر مثل هذا التألیف الحافل المتنوع إلی لجنه تجمع رجالا من أساتذه العلوم الدینیه ،

و لو لم یکن مؤلفه العلامه الأمینی بین ظهرانینا ، و لم نر أنه بمفرده قام بهذا العب ء الفادح لکان مجالا لحسبان أن الکتاب أثر جمعیه تصدی کل من رجالها لناحیه من نواحیه . . . )) .

و قال السید شرف الدین رحمه الله فی تقریظ له ، نشر فی بدایه الجزء السابع : (( موسوعتک الغدیر فی میزان النقد و حکم الأدب عمل ضخم دون ریب ، فهی موسوعه لو اصطلح علی إبداعها عده من العلماء و توافروا علی إتقانها بمثل هذه الإجاده لکان عملهم مجتمعین فیها کبیرا حقا . . . و أما الجوانب الفنیه فقد نسجتها نسج صناع ، و هیأت لقلمک القوی فیها عناصر التجوید و الإبداع ، فی ماده الکتاب و صورته ، و فی أدواتهما المتوفره ، علی سعه باع و کثره اطلاع ، و سلامه ذوق و قوه محاکمه . . . )) .

و قال بولس سلامه فی کتاب له إلی المؤلف نشر فی بدایه الجزء السابع أیضا : (( و قد اطلعت هذا السفر النفیس فحسبت أن لآلی ء البحار قد اجتمعت فی غدیرکم هذا!أجل یا صاحب الفضیله إن هذا العمل العظیم الذی تقومون به منفردین لعب ء تنوء به الجماعه من العلماء ، فکیف استطعتم النهوض به وحدکم ؟ !لا ریب أن تلک الروح القدسیه ، روح الإمام العظیم علیه و علی أحفاده الأطهار أشرف السلام هی التی ذللت المصاعب . . . )) .

هذا و قد رحل شیخنا رحمه الله فی سبیل کتابه هذا باحثا عما لم یطبع من التراث من مصادر قدیمه و مهمه ، رحل بنفسه إلی الهند و سوریا

و ترکیا و سجل الشی ء الکثیر فی مجلدین ضخمین سماهما(( ثمرات الأسفار )) .

و من مآثر شیخنا الخالده المکتبه العامه التی أسسها فی النجف الأشرف باسم : (( مکتبه الإمام أمیر المؤمنین علیه السلام العامه )) و اقتنی لها عشرات الالوف من نوادر المطبوعات و نفائس المخطوطات ، و لم تزل عامره بعین الله سبحانه ، وقاها الله الشرور و الآفات .

و توفی رحمه الله فی طهران یوم الجمعه 28 ربیع الثانی سنه 1390 ، و حمل إلی النجف الأشرف ، و دفن فی مقبره خاصه جنب مکتبته العامه ، رحمه الله رحمه واسعه و حشره مع موالیه علیهم السلام .

و دراسه جوانب حیاه شیخنا رحمه الله تحتاج إلی وقت طویل و مجلد ضخم ، و قد کتب نجله البار صدیقنا العزیز الشیخ رضا الأمینی حفظه الله دراسه عن حیاه والده فی 127 صفحه ، طبعت بأول الطبعه الرابعه من کتاب الغدیر ، و هناک کتاب(( یادنامه علامه أمینی )) فی ذکری الشیخ الأمینی رحمه الله طبع فی طهران بالفارسیه ، و هو مجموعه مقالات للأساتذه و الکتاب القدیرین ، و ذلک بجهود الاستاذین الدکتور السید جعفر شهیدی و الاستاذ محمد رضا حکیمی ، و صدر سنه 1403 فی قرابه 600 صفحه .

حول کتاب الغدیر :

ما إن صدرت أجزاء الکتاب إلا و انهالت علیه التقاریظ إعجابا به و تقدیرا له من قبل الرؤساء و الملوک و المراجع الکبار و الشخصیات الإسلامیه و العلمیه و الکتاب و الباحثین ، و لبعضهم أکثر من تقریظ ، نشر القلیل منها تباعا فی صدر أجزاء الکتاب الأحد عشر و بقی الکثیر

منها لم ینشر .

أما ما نشر منها ، فمن تقاریظ الملوک :

1 المتوکل علی الله یحیی بن محمد حمید الدین ، إمام الیمن .

2 الملک عبد الله بن الحسین ، ملک الأردن .

3 الملک فاروق الأول ، ملک مصر .

و من تقاریظ المراجع و المجتهدین الکبار و العلماء الأعلام فتقریظ :

4 آیه الله العظمی السید عبد الهادی الحسینی الشیرازی .

5 آیه الله العظمی السید محسن الطباطبائی الحکیم .

6 آیه الله العظمی الشیخ محمد رضا آل یاسین .

7 آیه الله العظمی السید حسین الحمامی .

8 آیه الله السید صدر الدین الصدر .

9 العلامه الحجه السید عبد الحسین شرف الدین العاملی .

10 العلامه الحجه الشیخ مرتضی آل یاسین .

11 العلامه المشارک فی الفنون حیدر قلی سردار کابلی ، نزیل کرمانشاه .

12 العلامه الأدیب میرزا محمد علی الغروی الاردوبادی .

13 آیه الله السید علی الفانی الأصفهانی .

14 الشیخ محمد سعید العرفی السوری ، مفتی محافظه دیر الزور ، و عضو مجمع اللغه العربیه فی دمشق .

15 العلامه السید محمد علی القاضی الطباطبائی التبریزی .

16 العلامه السید محمد ابن السید علی نقی الحیدری البغدادی .

17 العلامه السید حسین بن السید باقر الموسوی الهندی .

18 الشیخ محمد سعید دحدوح الحلبی ، إمام الجمعه و الجماعه بها .

19 الشیخ محمد تیسیر الدمشقی ، إمام جماعه و خطیب فی دمشق .

و ما نشر من تقاریظ الکتاب و الأساتذه الباحثین فتقریظ :

20 الاستاذ محمد عبد الغنی حسن المصری ، شاعر الأهرام .

21 السید محمد الصدر الکاظمی ، رئیس وزراء العراق سابقا .

22 الوزیر العراقی السید عبد المهدی المنتفکی ، وزیر المعارف .

23 الاستاذ یوسف أسعد داغر ، الکاتب المسیحی اللبنانی .

24 القاضی الشاعر بولس سلامه ، المسیحی اللبنانی .

25 الاستاذ عبد الفتاح عبد المقصود المصری .

26 الاستاذ صفاء خلوصی خریج جامعه لندن .

27 الدکتور محمد غلاب المصری ، استاذ الفلسفه بکلیه اصول الدین فی جامعه الأزهر .

28 الاستاذ محمد نجیب زهر الدین العاملی ، المدرس فی الکلیه العاملیه فی بیروت .

29 الدکتور عبد الرحمن الکیالی الحلبی .

30 الاستاذ المحامی توفیق الفکیکی البغدادی .

31 علاء الدین خروفه ، خریج الأزهر و الحاکم بالمحاکم الشرعیه فی العراق . و أما ما لم ینشر فکثیر نذکر منهم : شیخنا الشیخ آقا بزرگ الطهرانی ، و الدکتور مصطفی جواد ، و الاستاذ علی فکری المصری ، و السید عبد الزهراء الخطیب ، الشیخ سلیمان ظاهر العاملی ، و الشیخ محمد تقی الفلسفی شیخ خطباء إیران ، و الشیخ کاظم نوح شیخ خطباء بغداد .

طبعات الغدیر

1 طبع أولا فی النجف الأشرف فی مطبعه الزهراء من سنه 1945 1364 ، إلی سنه 1952 1371 ، و صدر منه تسعه أجزاء .

2 ثم أعادت طبعه دار الکتب الإسلامیه و طبعته فی مطبعه الحیدری بطهران سنه 1372 ، و صدر منه 11 جزء .

3 و أعادت دار الکتاب العربی طبعه فی بیروت ، فطبعته بالتصویر

علی طبعه طهران سنه 1967 1387 و سنه . 1403

4 ثم طبع سنه 1976 1396 من قبل مکتبه أمیر المؤمنین علیه السلام العامه فرع طهران ، طبعته بالتصویر علی طبعه دار الکتب الإسلامیه .

5 طبعته دار الکتب الإسلامیه فی طهران عام 1408 ه بالتصویر علی طبعتها السابقه بمناسبه معرض طهران الدولی الأول للکتاب .

و بقی قسم کبیر من الکتاب لم یطبع ، لأنه لم یکتمل تألیفه ، فالجهد المضنی أنهک قوی شیخنا المؤلف رحمه الله فی السنین الاخیره من عمره ، و المرض ألم به فأقعداه عن متابعه السیر ، و کان کل أمله فی الحیاه أن یکمل کتابه ، و لله فی دهره شؤون ، نسأل الله أن یوفق خلفه الصالح ، أشباله النشطین لاقتفاء أثره ، و سلوک نهجه ، و متابعه جهوده ، و مداومه جهاده ، و إنجاز عمله ، بأحسن الوجوه و أتمها ، کان الله فی عونهم و أخذ بناصرهم .

ترجماته

1 ترجم کتاب(( الغدیر )) إلی اللغه الفارسیه مرتین .

مره صدرت فی 21 جزء من منشورات المکتبه الإسلامیه الکبری فی طهران .

2 و مره اخری من قبل أنجال المؤلف و بعد لما تکتمل .

3 و ترجم إلی اللغه الاردیه ، و صدر الجزء الأول منه فی جزءین کما یأتی برقم . 109

فهارس الکتاب

1 عمل للکتاب فهارس عامه بإشراف و تنسیق العلامه السید فاضل المیلانی ، و طبع مرتین باسم : (( علی ضفاف الغدیر )) .

2 و عمل له فهارس عامه و صدر من قبل قسم الدراسات الإسلامیه فی مؤسسه البعثه فی طهران باسم : (( المنیر فی فهارس الغدیر )) .

محاولات اخری :

1 عمل الشیخ علی أصغر مروج الشریعه من طلبه العلم فی قم ملخصا للغدیر ، و اختار من أجزائه 1400 بیت مما نظم فی الغدیر ، بمناسبه مرور 1400 عام علی واقعه الغدیر و سماه : (( نظره إلی الغدیر )) .

2 و عمل أیضا ملخصا آخر أوسع من الأول ، و بمنهج آخر و سماه : (( فی رحاب الغدیر )) .

3 و جمعت أنا ما نالته یدی من رواه الغدیر من التابعین و طبقات الرواه و العلماء و المؤلفین قرنا فقرنا ، و حسب التسلسل التاریخی و سمیته : (( علی ضفاف الغدیر )) .

تعلیقه

1)أقول هنا ما قاله شیخنا صاحب الذریعه قدس الله نفسه فی نقباء البشر 2/543 عندما أراد أن یترجم لاستاذه العلامه المحدث النوری رحمه الله فقال :

(( ارتعش القلم بیدی عندما کتبت هذا الاسم ، و استوقفنی الفکر عندما رأیت نفسی عازما علی ترجمه استاذی [الأمینی ]و تمثل لی بهیئته المعهوده بعد أن مضی علی فراقنا أکثر من عشرین سنه ، فخشعت إجلالا لمقامه ، و دهشت هیبه له ، و لا غرابه ، فلو کان المترجم له غیره لهان الأمر ، و لکن کیف و هو من اولئک الأبطال غیر المحدوده

حیاتهم و أعمالهم .

أما شخصیه کهذه الشخصیه الرحبه العریضه فمن الصعب جدا أن یتحمل المؤرخ الأمین وزر الحدیث عنها ، و لا أری مبررا فی موقفی هذا سوی الاعتراف بالقصور )) .

الغدیر فی التراث الاسلامی ص 174 العلامه السید عبد العزیز الطباطبائی

شذرات من حیاه العلامه الأمینی

شذرات من حیاه العلامه الأمینی

الشیخ عبد الحسین ابن الشیخ أحمد ابن الشیخ نجف قلی ، الملقب ب(( أمین الشرع )) (1) ابن الشیخ عبد الله ، الملقب ب(( سرمست )) . . . إلی آخر آبائه رحمهم الله .

أ ولد العلامه الشیخ عبد الحسین الأمینی قدس سره فی مدینه تبریز من مدن إیران عام 1320 ه ، و نشأ فی بیت علم و تقی ، و ورث المجد کابرا عن کابر .

توفی فی طهران فی ربیع الأول من سنه 1390 ه ، و شیع جثمانه الطاهر فی طهران تشییعا مهیبا قلما یشیع مثله من العظماء ، و قد هبت العاصمه الإیرانیه عن بکره أبیها و أغلقت الأسواق أبوابها ، ثم نقل جثمانه الزکی بالطائره من طهران إلی بغداد ، کما استقبل الجثمان فی مطار بغداد إلی حرم الإمامین الجوادین فی الکاظمیه ، و من ثم إلی کربلاء حرم سید الشهداء ، لتجدید العهد به ، و بعدها نقل إلی مثواه الأخیر فی النجف الأشرف بعد زیاره أمیر المؤمنین علیه السلام و تجدید العهد معه ، و دفن فی المقبره التی أعدها فی حیاته ، و هی جنب مکتبه الإمام امیر المؤمنین العامه .

ب ولد والده المغفور له الشیخ میرزا أحمد الأمینی فی(( سردها )) القریبه من تبریز عام 1278 ه ، ثم هاجر إلی تبریز للتحصیل عام 1304 ه

، و أصبح من فقهاء عصره ، و فضلاء مصره ، و تسنم الذروه فی الزهد و الأخلاق و التقی فی سلوکه ، و کان أحد اعلام أئمه الجماعه فی تبریز عام 1360 ه ، و قد تشرفت بزیارته عند آخر زیاره له للنجف الأشرف ، و کان حینذاک أوان بلوغی .

ج ولد جده العلامه الشیخ(( نجف قلی )) فی(( سردها )) من نواحی تبریز عام 1257 ه ، ثم هاجر إلی تبریز و استوطنها ، و کان من أجلاء أعلام زمانه ، ورعا ، تقیا ، عابدا ، جمع رداء الفضائل من اطرافه .

انتقل إلی رحمه الله فی تبریز عام 1340 ه و أودع تربتها أمانه ، ثم نقل جثمانه الطاهر إلی النجف الأشرف و دفن فی وادی السلام .

و قد ذکر حجه الإسلام الشیخ رضا الأمینی فی مقدمه الجزء الأول من کتاب(( الغدیر )) الطبعه الرابعه فی طهران سنه 1396 ه 1976 م ترجمه مفصله عن المرحوم والده ، و جده و جد أبیه ، و عن حیاتهم العلمیه و الاجتماعیه ، سنتناولها فیما بعد .

أما ما خلف من البنین ، فثلاثه أولاد عدا البنات من المرحومه زوجته الأولی ، و هم :

الدکتور الشیخ محمد هادی الأمینی ، الذی ما انفک و لا یزال منهمکا فی التحقیق و التألیف .

و الثانی من ولده : حجه الإسلام و المسلمین الشیخ رضا الأمینی ، الذی کان فی خدمه والده أینما حل و ارتحل ، و کان ملازما له ملازمه الظل صاحبه ، لا سیما فی سفراته التی قام بها قدس سره إلی الهند ، و سوریا

، و ترکیا ، و غیرها من البلدان الإسلامیه ، التی شد الرحال إلیها للبحث عن المصادر الإسلامیه النادره و المخطوطه فی شتی العلوم التی تخص الباحثین و المحققین . و کان الشیخ رضا المدیر العام لأعمال والده ، فی حله و ترحاله (2) .

أما ولده الثالث المرحوم محمد صادق الأمینی ، فکان کاسبا منذ نعومه أظفاره ، و متفانیا فی الولاء تفانیا منقطع النظیر رحمه الله .

أما أولاده من زوجته الثانیه العلویه المصونه بنت السید علی الخلخالی فهم ، و لله الحمد سائرون علی هدی و الدهم و نهجه القویم ، یرتقون سلم المجد کابرا°‚K 17°‚K عن کابر ، لنیل العلوم و المعارف و دراستها ، و هم الشیخ احمد و الشیخ محمد الأمینی .

الی هنا اختتم کلمتی و احیل البقیه الی نجله حجه الإسلام و المسلمین الشیخ رضا الأمینی لیحدثنا عن سیرته الشریفه .

کانت ولاده شیخنا الوالد طاب ثراه عام 1320 ه بمدینه تبریز ، و نشأ بها فی بیت علم و تقی ، و تربی علی والد زاهد مولع بالعلم ، مغرم بالمعارف و الکمال ، بین أسره محافظه علی الطقوس الدینیه ، مواظبه علی السنن الإسلامیه ، و منذ نعومه أظفاره و یانع عمره کان علی جانب کبیر من الشوق إلی طلب العلم ، و هو یتحلی بنبوغ فکری ، و یقظه ذهنیه ، و قوه و قاده فی الحفظ .

دراسته

بدأ أولیاته عند والده و درس علیه ، ثم تتلمذ علی آخرین بتردده إلی مدرسه الطالبیه ، و هی من أهم مراکز الثقافه و معاهد العلم المعروفه بتبریز یوم ذاک ،

و ما زالت قائمه حتی الآن .

فقرأ مقدمات العلوم ، و أنهی سطوح الفقه و الاصول علی عدد من أجله علماء تبریز ، أمثال :

1 آیه الله السید محمد بن عبد الکریم الموسوی الشهیر بمولانا .

من أئمه التقلید و الفتیا البارزین فی تبریز ، ذو أخلاق فاضله ، و ملکات حمیده ، تخرج عن آیات الله : الفاضل الشربیانی ، و الشیخ هادی الطهرانی ، و شیخ الشریعه الاصفهانی ، و تتلمذ فی المعقول علی آیه الله المیرزا أحمد الشیرازی . ألف و صنف بحوثا هامه فی التفسیر و الفقه و الاصول .

توفی فی 18 جمادی الاولی 1363 ه .

2 آیه الله السید مرتضی بن أحمد بن محمد الحسینی الخسرو شاهی .

من اساطین العلم ، و جهابذه الفقه ، و کبار علماء تبریز .

کان ناسکا ، ورعا ، تقیا ، صلبا فی دینه ، خشنا فی ذات الله .

تخرج علی فطاحل الفقه و نوابغ الأصول أمثال : آیه الله المیرزا حسین النائینی ، و آیه الله الشیخ عبد الکریم الحائری ، و آیه الله السید میرزا أبی الحسن الأنکجی .

له آثار علمیه و مآثر فکریه تنم عن طول باعه و سعه اطلاعه . توفی عام 1376 ه .

3 آیه الله الشیخ حسین بن عبد علی التوتنچی .

فقیه بارز ، و عالم جلیل ، من أساطین الفقه و الأصول ، و اساتذه العقائد و الکلام . کان علی جانب کبیر من الزهد و الورع و الاخلاق ، ذو مرتبه سامیه فی الاوساط العلمیه .

ولد عام 1290 ه ، و أمضی أولیاته

عند والده ، ثم هاجر إلی النجف الأشرف للتزود من حوزتها المقدسه ، و قضی بها أحد عشر عاما ، و کان معظم تتلمذه علی شیخ الشریعه الاصفهانی ، و حضر علی آیه الله النهاوندی ، و آیه الله الشیخ محمد حسن المامقانی ، و آیه الله الشیخ محمد تقی الشیرازی .

له بحوث شیقه ، و تآلیف ممتعه فی أصول الدین ، و الفقه و أصوله . توفی فی 16 ذی القعده 1360 ه .

4 العلامه الحجه الشیخ میرزا علی أصغر ملکی .

عالم بارع ، و فقیه فاضل ، نال مکانه سامیه فی العلم ، و مرتبه رفیعه فی الأدب . تلمذ علی جمع من أبناء مصره ، و تخرجوا علیه .

کان جلیل القدر ، رفیع المنزله ، من أبرز بیوتات تبریز و أثراها ، و کان حسن الأخلاق ورعا ، تقیا ، زاهدا ، ثقه . عاش ردحا من عمره فی مسقط رأسه ، ثم هاجرها إلی النجف الأشرف و استوطنها إلی أن توفی بها .

سفره إلی النجف

و بعد أن بلغ شیخنا الوالد رحمه الله عند هؤلاء الفطاحل مرتبه سامیه ، و أنهی دراسه الدور الذی یدعی بالسطوح ، و تأهل للحضور فی مرحله درس الخارج ، غادر مسقط رأسه ، میمما الجامعه الإسلامیه الکبری(( النجف الأشرف )) فحلها ، و استوطن بلده باب مدینه علم الرسول صلی الله علیه و آله و سلم معتکفا علی طلب العلم ، ساهرا علی تحصیل المعارف من فیض تلک البقعه المقدسه ، جادا فی بلوغ مراتب الکمال و الفضیله ، فحضر علی جمع من مهره الفن ، و جهابذه العصر ، و

تلقی الینبوع الصافی من لدن عمالقه الفقه و الأصول و الکلام أمثال : 1 آیه الله السید محمد باقر الحسینی الفیروز آبادی المتوفی 1345 ه .

من کبار علماء الإمامیه ، و مراجع التقلید و الفتیا ، و من فحول الفقهاء ، و أعاظم الاساتذه فی الفقه و الأصول ، تتلمذ علی آیه الله السید محمد کاظم الطباطبائی الیزدی ، و الشیخ محمد کاظم الخراسانی .

و کان إلی جانب تبحره فی الفقاهه زاهدا ، ورعا ، عابدا ، له تحقیقات علمیه فی الفقه و الأصول . و تآلیف ممتعه فیهما .

2 آیه الله السید أبو تراب بن أبی القسام الخوانساری .

من فحول العلماء ، و أکبار الفقهاء ، عالم عامل ، و محقق مدقق ، فقیه أصولی ، و محدث رجالی ، جمع بین المعقول و المنقول ، و تبحر فی علوم شتی ، کالحساب ، و الجغرافیا ، و الریاضیات ، و الهندسه .

کان من أساطین عصره ، و جهابذه قرنه ، مرجعا للعام و الخاص ، عابدا ، تقیا ، زاهدا ، کریم النفس ، سخی الطبع ، ملازما للعمل بأداء المسنونات الشرعیه کالصلوات المندوبه و الصیام و الاعتکاف . له تآلیف کثیره فی مختلف العلوم التی کان یتقنها . توفی فی النجف الأشرف عام 1346 ه و دفن بها .

تعلیقات

(1)و منه لقبت العائله بالامینی

(2)ذکر جانبا من رحلته الی الهند فی اعداد مجله المکتبه .

ربع قرن مع العلامه الامینی ص 15

حسین الشاکری

الغدیر فی التراث الاسلامی

هویه الکتاب

سرشناسه : طباطبائی ، عبدالعزیز

عنوان و نام پدیدآور : الغدیر فی التراث الاسلامی / عبدالعزیز الطباطبائی

وضعیت ویراست : [ویرایش ]2

مشخصات نشر : قم : نشر الهادی ، 1415ق . = 1374.

مشخصات ظاهری : ص 342

وضعیت فهرست نویسی :فهرستنویسی قبلی

یادداشت : کتابنامه : ص . 340 - 331

موضوع : علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، 23 قبل از هجرت - 40ق . -- اثبات خلافت -- کتابشناسی

موضوع : غدیر خم -- کتابشناسی

رده بندی کنگره : Z7835 /‮الف 5ط2 1374

رده بندی دیویی : 016/297452

شماره کتابشناسی ملی : م 74-1705

احصائیات حول کتب الغدیر

احصائیات حول کتب الغدیر

و یظهر مما یأتی أن التألیف فی الغدیر بدأ منذ القرن الثانی ، و منذ بدایه نشأه التألیف ، و استمر حتی الیوم ، و کان فی القرون الماضیه کغیره من الموضوعات بین جزر و مد ، و إخفاق و ازدهار .

فتری فی القرن الثانی کتابا واحدا .

و فی القرن الثالث کتابین .

و فی القرن الرابع 10 کتب .

و فی القرن الخامس 15 کتابا .

و فی القرن السادس کتابا واحدا .

و فی القرن السابع کتابین .

و فی القرن الثامن کتابا واحدا .

و فی القرن التاسع کتابا واحدا .

و فی القرن العاشر کتابین .

و فی القرن الحادی عشر کتابین .

و فی القرن الثانی عشر 8 کتب .

و فی القرن الثالث عشر 4 کتب .

و فی القرن الرابع عشر 72 کتابا .

و فی القرن الخامس عشر 43 کتابا . ثم إن فی کتب الغدیر ما هو فی مجلد واحد ، و ما هو فی مجلدین کحدیث الغدیر من موسوعه عبقات الأنوار الذی تقدم(برقم 47)و کتاب زاد المسیر إلی حق الغدیر(رقم 97)و ترجمه الغدیر إلی الاردویه(رقم 109)و کتاب علی

ضفاف الغدیر(رقم 126) .

و منها ما هو فی أکثر من ذلک ککتاب الولایه لأبی جعفر الطبری صاحب التاریخ و التفسیر المتقدم(برقم 4)و قد تقدم هناک فی ص 31 کلام الذهبی فی تذکره الحفاظ فی ترجمه الطبری ص 713 و هو قوله : (رأیت مجلدا من طرق هذا الحدیث لابن جریرفاندهشت له و لکثره تلک الطرق ! . . . ) . و قد ذکر ابن کثیر فی البدایه و النهایه 5/208 : (و قد اعتنی بأمر هذا الحدیث أبو جعفر محمد بن جریر الطبری صاحب التفسیر و التاریخ فجمع فیه مجلدین أورد فیهما طرقه و ألفاظه .

و منها ما هو فی ثلاث مجلدات کمحاضرات مهرجان الغدیر المقام فی لندن سنه 1410 طبع منها مجلد ، و بقی مجلدان و هما جاهزان للطبع ، وفق الله العاملین .

و منها ما هو فی أربع مجلدات کخلاصه عبقات الأنوار(رقم 125)و هو تعریب و تلخیص الموسوعه القیمه الضخمه کتاب عبقات الأنوار فی إثبات إمامه الأئمه الأطهار علیهم السلام المتقدم (برقم 47)مجلدان فی أسناد حدیث الغدیر و مجلدان منه بحوث قیمه حول دلاله الحدیث و مصادره و توثیقها .

و منها ما هو فی عشر مجلدات کالقسم الخاص بحدیث الغدیر من کتاب عبقات الأنوار ، طبعه قم الحروفیه سنه 1412 ه ، تحقیق و تخریج و تعلیق الخطیب البارع و المتتبع الفاضل الشیخ غلام رضا مولانا البروجردی دام فضله ، فقد صدر فی عشر مجلدات خمسه منها حول أسناد الحدیث و مصادره و خمسه حول دلاله الحدیث علی استخلاف أمیر المؤمنین علیه السلام .

و منها ما هو فی أکثر من عشره أجزاء ککتاب الغدیر لشیخنا

الحجه العلامه الأمینی رحمه الله الموسوعه القیمه الخالده المنقطعه النظیر التی هی معجزه العصر ، و من حسنات الدهر . طبع منه فی حیاته رحمه الله أحد عشر جزء ، و بقی الباقی بین مسوده و مبیضه و حال المرض و الأجل دون انجازه ، قیض الله سبحانه بلطفه و فضله من یقوم بهذا العب ء الثقیل المضنی و یحقق آمال شیخنا المؤلف رحمه الله فی إخراج بقیه أجزاء الکتاب و یحیی جهوده الجباره ، المجمده منذ وفاته قدس الله نفسه .

و منها ما هو فی أکثر من ذلک ، کما یحکی عن أبی المعالی الجوینی إمام الحرمین المتوفی سنه 478 ه ، أنه کان یتعجب و یقول : رأیت مجلدا فی بغداد فی ید صحاف ، و فیه روایات خبر غدیر خم مکتوبا علیه المجلده الثامنه و العشرون من طرق قوله صلی الله علیه و آله من کنت مولاه فعلی مولاه ، و یتلوه المجلد التاسع و العشرون (1) !

ثم إن فی المؤلفین من له کتابان فی الغدیر ، کالشیخ المفید(رقم 16 ، 17)و أبی الفتح الکراجکی (رقم 23 و 24)و السید سبط حسن الجائسی(رقم 65 و 151)و هذا الفقیر مسود هذه الأوراق له فی الغدیر هذا الکتاب ، و له علی ضفاف الغدیر(رقم 161) .

و فیهم من له ثلاثه کتب کالشیخ علی أصغر الکرمانی الخراسانی مروج الشریعه(رقم 132 و 133 و 134) .

کما یوجد فی الکتب ما اشترک فیه مؤلفان ککتاب اسناد حدیث الغدیر(رقم 109)و ما اشترک فی تألیفه ثلاثه ، ککتاب علی ضفاف الغدیر(رقم 127)و ترجمه کتاب الغدیر لشیخنا الحجه العلامه الأمینی رحمه الله(رقم 131)فقد اشترک فی ترجمته إلی

الفارسیه ثلاثه من أشباله وفقهم الله و أخذ بناصرهم .

و فیها ما هو عمل جماعه ککتاب حساسترین فراز تاریخ(رقم 82)و ترجمه کتاب الغدیر لشیخنا العلامه الأمینی(رقم 81)و العدد الخامس من مجله تراثنا(رقم 142)و محاضرات مهرجان الغدیر المقام فی لندن(رقم 143) .

ثم إن هذه الکتب 35 منها مفقود ، و 24 منها مخطوط ، و 104 منها مطبوع ؟

و أیضا 83 کتابا منها باللغه العربیه ، و 61 منها بالفارسیه و 21 منها بالاردویه و کلها نثر إلا تسعه منها فهی منظومات . و المؤلفون 41 منهم من العرب أولهم الخلیل بن أحمد صاحب کتاب العین و 84 منهم من الفرس أولهم أبو جعفر الطبری صاحب التاریخ ، و 25 منهم هنود و باکستانیون أولهم صاحب العبقات .

و هناک ترکمانی واحد و هو الحافظ الذهبی ، و کردی واحد و هو الحافظ العراقی الرازیانی المهرانی و عددناهما فی المؤلفین العرب!

و المؤلفون أیضا ، ثلاثه و ستون منهم معاصرون أحیاء حفظهم الله و مد فی عمرهم ، و البقیه أموات .

و الإحصائیه الأخیره أن المؤلفین المذکورین 129 مؤلفا منهم من الشیعه و 12 منهم سنیون و خمسه منهم إسماعیلیون ، و فیهم زیدیان و مسیحی واحد و هو بولس سلامه .

و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین ، و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطیبین الطاهرین و لعنه الله علی أعدائهم و مبغضیهم من الأولین و الآخرین .

فرغت من تألیفه نهار یوم السبت سابع عشر جمادی الآخره سنه 1413 ه .

تعلیقه

1)ینابیع الموده ص 36 ، الغدیر 158/1 ، خلاصه عبقات الأنوار

الغدیر

فی التراث الاسلامی ص 17العلامه السید عبد العزیز الطباطبائی

کتب الغدیر فی القرن الثانی ، الثالث و الرابع

کتب الغدیر فی القرن الثانی ، الثالث و الرابع

جزء فیه خطبه النبی صلی الله علیه و آله یوم الغدیرللخلیل بن أحمد الفراهیدی ، و هو أبو عبد الرحمن الیحمدی العتکی الأزدی البصری ، النحوی العروضی اللغوی صاحب کتاب(( العین )) و واضع علم العروض(100 175 ه) .

ذکره أبو غالب الزراری أحمد بن محمد بن محمد بن سلیمان المتوفی سنه 368 ه فی رسالته إلی ابن ابنه محمد بن عبید الله بن أحمد ، یترجم له فیها اسرته ، و یجیز له روایه کتبه و سماعاته و روایاته ، و عد هذا فی ما أجاز له روایته ، فقال فی ص 180 : (( جزء فیه خطبه النبی صلی الله علیه و آله یوم الغدیر روایه الخلیل ، کان أبوک و ابن عمه حضرا بعض سماعه )) .

و ذکره شیخنا رحمه الله فی الذریعه 5/101 و قال : (( جزء فی خطبه النبی صلی الله علیه و آله و سلم فی یوم الغدیر بروایه الخلیل بن أحمد النحوی ، المتوفی سنه 170 ، سمعه الشیخ أبو غالب الزراری عن مشایخه )) .

و مما یبدو أنه روی الخطبه بطولها من التابعین أو أتباع التابعین ثم أضاف إلیها بعض الشروح اللغویه و فسر غریبه ، فأصبح جزء ینسب إلیه یتداولونه بالروایه و السماع و الإجازه .

و قد ذکروا للخلیل کتابا فی الإمامه ، و لا أدری أهو هذا الکتاب أو هو غیره ؟ ذکره له شیخنا رحمه الله فی الذریعه 2/325 و قال : (( و کتابه الإمامه تممه أبو الفتح محمد بن جعفر المراغی ، المتوفی سنه 371

، صاحب الاستدراک المذکور سابقا کما یظهر من النجاشی فی ترجمه المراغی قال : له کتاب الخلیلی فی الإمامه )) .

و أما الاستدراک فقد ذکره شیخنا رحمه الله فی الذریعه 2/22 قال :

(( الاستدراک لما أغفله الخلیل ، للشیخ أبی الفتح محمد بن جعفر بن محمد المراغی ، المتوفی سنه 713 )) .

ثم قال : (( أقول : الظاهر أنه من کتب اللغه و کان سیدنا الحسن صدر الدین یحتمل أنه متمم لکتاب الخلیل فی الإمامه ، لأن النجاشی عد من تصانیف أبی الفتح المراغی فی ترجمته کتاب الخلیلی فی الإمامه )) .

أقول : أما النجاشی فقد قال فی فهرسه برقم 1053 : محمد بن جعفر بن محمد بن الفتح الهمدانی الوادعی المعروف بالمراغی . . . له کتاب مختار الأخبار ، کتاب الخلیلی فی الإمامه . . .

و قال السید حسن صدر الدین فی کتاب تأسیس الشیعه الکرام لجمیع فنون الإسلام ، ص 149 : و للخلیل کتاب فی الامامه ، أورده بتمامه محمد بن جعفر المراغی فی کتابه ، و استدرک ما أغفله الخلیل من الأدله و سماه کتاب الخلیلی فی الإمامه ذکره أبو العباس النجاشی . . .

ترجمه الخلیل بن أحمد

فقد ألف الدکتور مهدی المخزومی محقق کتاب العین کتاب : الخلیل بن أحمد الفراهیدی ، و کتابا آخر باسم : عبقری من البصره . و لگورگیس عواد و میخائیل عواد : (الخلیل بن أحمد الفراهیدی حیاته و آثاره)طبع فی بغداد سنه . 1972

و کتبت عنه ثریا ملحس کتابا باسم : (المعلم الخلیل بن أحمد الفراهیدی) صدر عن الشرکه العالمیه للکتاب فی بیروت .

و أما فی المعاجم و

کتب التراجم فقد ترجم له الذهبی فی وفیات سنه 170 من تاریخ الاسلام ص 169 و فی سیر أعلام النبلاء 7/430 و قال فیهما : (( حدث عن أیوب السختیانی و عاصم الأحول و العوام بن حوشب و غالب القطان و طائفه )) .

و راجع مصادر ترجمه الخلیل المذکوره بها مشهما و أضف الی ذلک أیضا ریاض العلماء 2/249 ، تأسیس الشیعه الکرام لجمیع فنون الإسلام(فن العروض) : 178 ، و معجم رجال الحدیث 7/76 ، و روضات الجنات 3/289 ، و تنقیح المقال 1/402 ، و ترجمته المطوله فی أعیان الشیعه 30/50 91 ، و فی طبعه دار التعارف 6/337 346 و تهذیب الکمال للمزی 8/326 333 ، قاموس الرجال 4/201 رقم 2671 ، مستدرکات أعیان الشیعه 3/75 ، سزگین 8/51 و ترجمته العربیه 8/ . 80

القرن الثالث 2 کتاب الولایه

للطاطری ، و هو أبو الحسن علی بن الحسین بن محمد الطائی الجرمی الکوفی المعروف بالطاطری لبیعه ثیابا یقال لها : الطاطریه .

ترجم له أبو العباس النجاشی المتوفی سنه 450 ه و شیخ الطائفه الطوسی المتوفی سنه 460 ه فی فهرسیهما ، فقال الأول منهما فی رقم 667 : (( و کان فقیها ، ثقه فی حدیثه ، و کان من وجوه الواقفه و شیوخهم ، و هو استاذ الحسن بن محمد بن سماعه الصیرفی الحضرمی ، و منه تعلم ، و کان یشرکه فی کثیر من الرجال . . . )) .

ثم عدد کتبه و ننتقی منها : (( کتاب التوحید ، الإمامه ، المتعه ، الغیبه ، المناقب ، الولایه ، الإمامه .

أخبرنا أبو عبد

الله بن شاذان ، قال : حدثنا علی بن حاتم ، قال : حدثنا محمد بن ثابت ، قال : حدثنا علی بن الحسن بکتبه کلها .

و أخبرنا أحمد بن محمد بن هارون ، قال : حدثنا أحمد بن محمد بن سعید[ابن عقده] ، قال : حدثنا أحمد بن عمر بن کیسبه و محمد بن غالب ، قالا : حدثنا علی بن الحسن بکتبه کلها )) .

و قال شیخ الطائفه فی رقم 392 : (( کان واقفیا شدید العناد فی مذهبه!

صعب العصبیه علی من خالفه من الإمامیه!و له کتب کثیره فی نصره مذهبه ، و له کتب فی الفقه ، رواها عن الرجال الموثوق بهم و بروایاتهم ، فلأجل ذلک ذکرناها ، منها . . . کتاب فضائل أمیر المؤمنین علیه السلام . . . کتاب الولایه . . . و قیل : إنها أکثر من ثلاثین کتابا .

أخبرنا بروایاته کلها أحمد بن عبدون ، عن أبی الحسن علی بن محمد بن الزبیر القرشی [ابن الکوفی ] ، عن علی بن الحسن بن فضال و أبی عبد الملک أحمد بن عمر بن کیسبه النهدی جمیعا ، عن علی بن الحسن الطاطری )) .

و ترجم له أیضا فی کتاب الرجال فی أصحاب الکاظم علیه السلام برقم . 46

و ذکره أیضا فی کتاب(( عده الاصول )) قال : (( و لأجل ذلک [وثاقه الراوی ]عملت الطائفه بما رواه بنو فضال و بنو سماعه و الطاطریون )) .

و ترجم له رشید الدین أبو جعفر محمد بن علی بن شهر آشوب المتوفی سنه 588 ه فی(( معالم العلماء )) رقم 437 و عدد کتبه و

سمی منها : (( فضائل أمیر المؤمنین علیه السلام ، الولایه . . . )) .

و ذکر کتابه هذا شیخنا رحمه الله فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه 25/143 رقم . 832

و له ترجمه فی تنقیح المقال 2/278 رقم 8220 ، و معجم رجال الحدیث 11/344 ، و راجع ترجمته و مصادرها فی(( أحسن التراجم فی أصحاب الإمام الکاظم علیه السلام )) للشبستری 1/400 رقم 303 فقد استقصی و وفی و کفی .

3کتاب فی حدیث الغدیر

لأبی جعفر البغدادی ، من أعلام القرن الثالث .

ذکره الذهبی فی سیر أعلام النبلاء فی ترجمه أبی عثمان سعید بن محمد بن صبیح المغربی المتوفی سنه 302 ه فقال فی 14/206 : (( بینا سعید ابن الحداد جالس أتاه رسول عبید الله یعنی المهدی قال : فأتیته و أبو جعفر البغدادی واقف . . . فإذا بکتاب لطیف!فقال لأبی جعفر : إعرض الکتاب علی الشیخ ، فإنه(حدیث غدیر خم)قلت : هو صحیح و قد رویناه . . . )) .

أقول : عبید الله المهدی مؤسس الدوله الفاطمیه فی المغرب ، بویع فی القیروان بیعه عامه سنه 297 ه ، و ابن صبیح المغربی توفی سنه 302 ه ، فالکتاب مما الف فی القرن الثالث ، و أبو جعفر البغدادی لم أهتد إلی معرفته ، فلا هو الإسکافی لأنه توفی سنه 240 ه ، و لا هو الطبری صاحب التاریخ و إن کان له کتاب فی حدیث الغدیر لأنه لم یرحل إلی المغرب .

و یجوز أن یکون أبا جعفر محمد بن موسی الذی له مسأله فی معنی من کنت مولاه ، و هی

الآتیه ص 82 برقم 21 و قد أدرجنا هناک نصها حرفیا .

القرن الرابع 4 کتاب الولایه

فی جمع طرق حدیث(( من کنت مولاه فعلی مولاه ))

لأبی جعفر محمد بن جریر بن یزید الطبری ، صاحب التاریخ و التفسیر(224 310 ه) .

قال یاقوت فی ترجمه الطبری من معجم الأدباء 6/452 عند عد مؤلفاته : (( و کتاب فضائل علی بن أبی طالب رضی الله عنه ، تکلم فی أوله بصحه الأخبار الوارده فی غدیر خم ثم تلاه بالفضائل و لم یتم! )) .

و قال فی ص 455 فی سبب تألیفه لهذا الکتاب : (( و کان إذا عرف من إنسان بدعه أبعده و اطرحه ، و کان قد قال بعض الشیوخ ببغداد بتکذیب غدیر خم!! . . . و بلغ أبا جعفر ذلک فابتدأ بالکلام فی فضائل علی بن أبی طالب ، و ذکر طرق حدیث خم ، فکثر الناس لاستماع ذلک . . . )) .

و ذکره الذهبی فی ترجمه الطبری من تذکره الحفاظ : 713 ، و حکی عن الفرغانی أنه قال : (( و لما بلغه أن ابن أبی داود تکلم فی حدیث غدیر خم!عمل کتاب الفضائل و تکلم علی تصحیح الحدیث ثم قال :

قلت : رأیت مجلدا من طرق هذا الحدیث لابن جریر فاندهشت له و لکثره تلک الطرق! )) .

أقول : یظهر من کلام الذهبی هذا أن الکتاب فی أکثر من مجلد ، و إنما رأی الذهبی مجلدا منه ، و کان فیه من الطرق الصحیحه کثره هائله بحیث أدهشت حافظا مثل الذهبی!

و یظهر من رساله الذهبی فی حدیث(( من کنت مولاه )) أنه حصل فیما

بعد علی المجلد الثانی من کتاب الطبری ، فقد جاء فیها فی الحدیث 61 : (( قال محمد بن جریر الطبری فی المجلد الثانی من کتاب غدیر خم له ، و أظنه بمثل جمع هذا الکتاب نسب إلی التشیع!فقال : حدثنی محمد بن حمید الرازی . . . )) .

و تری أن الطبری عنده من طرق حدیث الغدیر الکثره الهائله التی استغرقت مجلدین ، و مجلد واحد منهما أدهش الحافظ الذهبی .

هذا الرجل ، مع العلم الجم ، تراه فی تاریخه یهمل هذا الحدث التاریخی العظیم العظیم!و لا یشیر إلی الغدیر من قریب و لا بعید!!لأن التاریخ یکتب کما یشاؤه الحکام .

و لکن لما بلغه أن بعض مناوئیه و منافسیه کابن أبی داود و البربهاری و أمثالهما من الحنابله أنکر حدیث الغدیر!ثارت حفیظته و أظهر من علمه ما کتم ردا علی منافسه!و إبانه لجهله ، و لیفضحه فی الملأ ، فروی حدیث الغدیر فی هذا الکتاب من خمس و سبعین طریقا ، و أضاف إلیه مناقب اخری کثیره کان کتمها!کمنا شده أمیر المؤمنین علیه السلام یوم الشوری ، و حدیث الطیر و أمثاله مما تجده منقولا منه فی کتاب(( شرح الأخبار )) للقاضی نعمان المصری المتوفی سنه 366 و هو قریب من عصر الطبری ، و لعله نثر کتاب الطبری کله فی(( شرح الأخبار )) و لو کان نقل أحادیثه ، بأسانیدها لکان قد احتفظ لنا بکتاب الطبری بکامله .

و لاشتماله علی فضائل کثیره سماه السید ابن طاوس فی ما ینقل عنه فی کتاب الیقین : (( مناقب أهل البیت علیهم السلام )) .

و من ناحیه

اخری . . . حیث ألف الطبری کتابه هذا ردا علی إنکار بعض الحنابله سماه بعضهم(( الرد علی الحرقوصیه )) أی الحنابله ، نسبه إلی حرقوص بن زهیر الخارجی . فهذا أبو العباس النجاشی المتوفی سنه 450 ذکره فی فهرسه برقم 879 قائلا : (( محمد بن جریر أبو جعفر الطبری ، عامی ، له کتاب الرد علی الحرقوصیه ، ذکر طرق خبر یوم الغدیر .

أخبرنا القاضی أبو إسحاق إبراهیم بن مخلد ، حدثنا أبی ، قال : حدثنا محمد بن جریر بکتابه الرد علی الحرقوصیه )) .

و لکن شیخ الطائفه أبا جعفر الطوسی المتوفی سنه 460 ذکره فی فهرسه باسم : (( کتاب غدیر خم )) فقال فی رقم 654 : (( محمد بن جریر الطبری ، یکنی أبا جعفر ، صاحب التاریخ ، عامی ، له کتاب غدیر خم و شرح أمره ، تصنیفه .

أخبرنا به أحمد بن عبدون ، عن أبی بکر الدوری ، عن ابن کامل ، عنه )) .

و هذا هو الاسم المشهور کما عبر عنه الذهبی حین نقل عنه غیر مره فی کتابه فی(( حدیث من کنت مولاه )) کما تقدم .

و روی الذهبی فی رسالته عن کتاب الطبری هذا فی الأرقام 20 ، 33 ، 41 ، 62 ، 72 ، . 108

و قال ابن کثیر فی البدایه و النهایه 11/146 فی ترجمه الطبری : (( إنی رأیت له کتابا جمع فیه أحادیث غدیر خم فی مجلدین ضخمین )) .

و قال ابن حجر فی تهذیب التهذیب 7/339 فی ترجمه أمیر المؤمنین علیه السلام و الکلام عن حدیث الغدیر

: (( و قد جمعه ابن جریر الطبری فی مؤلف فیه أضعاف من ذکر[أی ابن عقده]و صححه )) .

و لنا مع الطبری و کتابه هذا کلام طویل عریض نکله إلی محله فی حرف الواو من مقالنا(( أهل البیت فی المکتبه العربیه )) فسوف نذکره هناک باسم : (( کتاب الولایه )) کما یعبر عنه ، و لو وفق الله سبحانه لاستیفاء الکلام فیه لربما شغل وحده مقالا بکامله ، و الله ولی التوفیق .

5 خصائص الغدیر

أو خصائص یوم الغدیر ، للکلینی ، و هو ثقه الإسلام أبو جعفر محمد بن یعقوب بن إسحاق الأعور الرازی ثم البغدادی السلسلی ، مؤلف کتاب(( الکافی فی الحدیث )) المتوفی ببغداد شعبان سنه 328 ه .

ترجم له شیخ الطائفه الشیخ أبو جعفر الطوسی قدس الله نفسه فی(( الفهرست )) برقم 603 و قال : (( ثقه عارف بالأخبار ، له کتب . . . )) .

و ترجم له أیضا فی کتاب(( الرجال )) ص 495 قائلا : (( جلیل القدر ، عالم بالأخبار و له مصنفات . . . )) .

و ترجم له أبو العباس النجاشی المتوفی سنه 450 ه فی(( الفهرست )) برقم 1026 و قال : (( شیخ أصحابنا فی وقته بالری و وجههم ، المعروف بالکلینی ، و کان أوثق الناس فی الحدیث و أثبتهم ، صنف الکتاب الکبیر یسمی الکافی فی عشرین سنه ، شرح کتبه : کتاب العقل . . .

و له غیر کتاب الکافی ، کتاب الرد علی القرامطه ، کتاب رسائل الأئمه علیهم السلام ، کتاب تعبیر الرؤیا ، کتاب الرجال ، کتاب

ما قیل فی الأئمه علیهم السلام من الشعر .

کنت أتردد إلی المسجد المعروف اللؤلؤی و هو مسجد نفطویه النحوی أقرأ القرآن علی صاحب المسجد ، و جماعه من أصحابنا یقرأون کتاب الکافی علی أبی الحسین أحمد بن أحمد الکوفی الکاتب ، حدثکم محمد بن یعقوب الکلینی . . . )) .

و هکذا تجد الثناء علیه بکل تجله و تبجیل فی کل کتبنا الرجالیه و الحدیثیه و أینما جری له ذکر فی غیرها ، و لکن المصادر العامیه بین مهمل له کالخطیب و السمعانی و یاقوت و ابن الجوزی و ما شاکل ، و بین ذاکر له بکل إیجاز!فالخطیب لفرط تعصبه لم یترجم له فی تاریخ بغداد علی أنه انتقل إلیها و أقام بها إلی آخر عمره ، و أملی الحدیث بها إلی أن توفی و دفن بها ، و قبره بها معروف مزور .

مع ذلک کله أهمله!کما أهمل الشیخ أبا جعفر الطوسی المتوفی سنه 460 ه و أبا العباس النجاشی المتوفی سنه 450 ه و هما من معاصریه و معایشیه ، و یشترکان معه فی کثیر من مشایخه ، و لعلهم کانوا یتلاقون و یلتقون کل یوم فی حلقات سماع الحدیث علی مشایخ بغداد .

نعم ترجم للکلینی عبد الغنی بن سعید الأزدی المصری المتوفی سنه 407 ه فی(( المؤتلف و المختلف )) و ضبطه بضم الکاف و قال : (( من الشیعه المصنفین ، مصنف علی مذهب أهل البیت علیهم السلام )) و ترجم له معاصر الخطیب و هو ابن ماکولا فی الإکمال 7/186 فقال : أما الکلینی بضم الکاف ، و إماله اللام

، و قبل الیاء نون فهو أبو جعفر محمد بن یعقوب الکلینی الرازی ، من فقهاء الشیعه و المصنفین فی مذهبهم ، روی عنه أبو عبد الله أحمد بن إبراهیم الصیمری و غیره ، و کان ینزل بباب الکوفه فی درب السلسله فی بغداد ، توفی بها سنه 328 ، و دفن بباب الکوفه فی مقبرتها )) .

و ترجم له ابن عساکر فی تاریخه 16/137 و قال : (( أبو جعفر الکلینی الرازی ، من شیوخ الرافضه ، قدم دمشق ، و حدث ببعلبک عن أبی الحسین محمد بن علی الجعفری السمرقندی و محمد بن أحمد الخفاف النیسابوری و علی بن إبراهیم بن هاشم .

روی عنه أبو سعد الکوفی شیخ الشریف المرتضی . . . و أبو عبد الله أحمد بن إبراهیم و أبو القاسم علی بن محمد بن عبدوس الکوفی و عبد الله بن محمد بن ذکوان )) .

ثم روی عنه بإسناده عن الصادق علیه السلام قال : قال أمیر المؤمنین علیه السلام : (( إعجاب المرء بنفسه دلیل علی ضعف عقله )) . و ذکره أبو السعادات ابن الأثیر الجزری فی المجددین علی رأس المائه الثالثه فقال فی(( جامع الأصول )) 11/323 : (( و أما من کان علی رأس المائه الثالثه : فمن أولی الأمر ، المقتدر بأمر الله!و من الفقهاء . . . و أبو جعفر محمد بن یعقوب الرازی من الإمامیه )) .

و ترجم له أخوه عز الدین فی الکامل 8/364 قال فی وفیات سنه 328 ه : (( و فیها توفی محمد بن یعقوب . . . أبو جعفر الکلینی و هو من أئمه

الإمامیه و علمائهم )) .

و أثنی علیه الذهبی فی المشتبه 2/553 قائلا : (( محمد بن یعقوب الکلینی من رؤوس فضلاء الشیعه فی أیام المقتدر )) .

و أطراه بأکثر من هذا فی سیر أعلام النبلاء حیث ترجم له فی 15/280 و قال : (( شیخ الشیعه و عالم الإمامیه ، صاحب التصانیف ، أبو جعفر محمد بن یعقوب الرازی الکلینی ، بنون )) .

روی عنه أحمد بن إبراهیم الصیمری و غیره ، و کان ببغداد ، و بها توفی ، و قبره مشهور . . .

و ترجم له الصفدی فی الوافی بالوفیات 5/226 و قال : (( محمد بن یعقوب أبو جعفر الکلینی . . . من أهل الری ، سکن بغداد إلی حین وفاته ، و کان من فقهاء الشیعه و المصنفین علی مذهبهم .

حدث عن أبی الحسین محمد بن علی الجعفری السمرقندی و محمد بن أحمد الخفاف النیسابوری و علی بن إبراهیم بن هاشم ، توفی سنه 283 )) .

و ترجم له ابن حجر فی تبصیر المنتبه 2/737 و قال : (( و أبو جعفر محمد بن یعقوب الکلبی!الرازی من فقهاء الشیعه و مصنفیهم ، یعرف بالسلسلی لنزوله درب السلسله ببغداد )) .

أقول : کذا هنا فی المطبوع : الکلبی ، علی أنه ضبطه هو فی التبصیر 3/1219 قائلا : (( الکلینی ، بالضم و إماله اللام ثم یاء ساکنه ثم نون : أبو جعفر محمد بن یعقوب الکلینی ، من رؤوس فضلاء الشیعه فی أیام المقتدر ، و هو منسوب إلی کلین من قری العراق )) .

و ترجم له أیضا فی لسان المیزان 5/433

قائلا : (( محمد بن یعقوب بن إسحاق أبو جعفر الکلینی بضم الکاف . . . سکن بغداد و حدث بها عن محمد بن أحمد بن عبد الجبار ، و علی بن إبراهیم بن هاشم و غیرهما .

و کان من فقهاء الشیعه و المصنفین علی مذهبهم ، توفی سنه 328 ببغداد )) .

و تجد ترجمته و ذکره الجمیل بکل تجله و إکبار فی کل کتبنا الرجالیه و الحدیثیه منذ القرن الرابع و حتی الآن و إلی الخلود ، فلا نطیل بسرد مصادر ترجمته فی کتب أصحابنا ، فلا یخلو شی ء منها من ثنائه العاطر ، رحم الله معشر الماضین و ألحقنا بسلفنا الصالحین .

6 کتاب الولایه و من روی غدیر خم

لابن عقده ، و هو الحافظ أبو العباس أحمد بن محمد بن سعید بن عبد الرحمن ابن زیاد بن عبد الله بن زیاد بن عجلان ، مولی عبد الرحمن بن سعید بن قیس السبیعی الهمدانی الکوفی(249 333 ه) .

ترجم له شیخ الطائفه أبو جعفر الطوسی رحمه الله فی(( الفهرست )) رقم 86 و سرد نسبه کما حکیناه و قال : (( أخبرنا بنسبه أحمد بن عبدون ، عن محمد بن أحمد ابن الجنید .

و أمره فی الثقه و الجلاله و عظم الحفظ أشهر من أن یذکر ، و کان زیدیا جارودیا ، و علی ذلک مات!و إنما ذکرناه فی جمله أصحابنا لکثره روایاته عنهم و خلطته بهم و تصنیفه لهم )) .

ثم عدد کتبه و منها : کتاب من روی عن أمیر المؤمنین علیه السلام و مسنده ، کتاب من روی عن الحسن و الحسین علیهما السلام ، کتاب من روی عن علی ابن

الحسین علیه السلام و أخباره ، کتاب من روی عن أبی جعفر محمد بن علی علیهما السلام و أخباره ، کتاب من روی عن زید بن علی و مسنده ، کتاب الرجال و هو کتاب من روی عن جعفر بن محمد علیه السلام ، کتاب الجهر ببسم الله الرحمن الرحیم . . . کتاب الولایه و من روی غدیر خم ، کتاب فضل الکوفه ، کتاب من روی عن علی علیه السلام أنه قسیم النار ، کتاب [حدیث ]الطائر ، [کتاب ]حدیث الرایه ، کتاب الشوری . . . کتاب طرق تفسیر قول الله عز و جل : إنما أنت منذر و لکل قوم هادکتاب طرق حدیث النبی صلی الله علیه و آله : أنت منی بمنزله هارون من موسی ، کتاب تسمیه من شهد مع أمیر المؤمنین علیه السلام حروبه من الصحابه و التابعین ، کتاب الشیعه من أصحاب الحدیث ، و له کتاب من روی عن فاطمه علیها السلام من أولادها ، و له کتاب یحیی بن الحسین بن زید و أخباره (1) .

أخبرنا بجمیع روایاته و کتبه أبو الحسن أحمد بن محمد بن موسی الأهوازی ، و کان معه خط أبی العباس بالإجازه ، و شرح روایاته و کتبه عن أبی العباس أحمد بن محمد بن سعید ، و مات أبو العباس بالکوفه سنه ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائه .

و ترجم له فی کتاب(( الرجال )) أیضا ، فی باب(من لم یرو عنهم علیهم السلام)برقم 30 و قال : (( جلیل القدر ، عظیم المنزله ، له تصانیف کثیره ، ذکرناها فی کتاب الفهرست ، و کان زیدیا جارودیا!إلا أنه روی جمیع کتب

أصحابنا ، و صنف لهم ، و ذکر اصولهم ، و کان حفظه .

سمعت جماعه یحکون أنه قال : أحفظ مئه و عشرین ألف حدیث بأسانیدها!و اذاکر بثلاثمائه ألف حدیث!! )) . و ترجم له أبو العباس النجاشی فی فهرسه برقم 233 و قال : (( هذا رجل جلیل فی أصحاب الحدیث ، مشهور بالحفظ ، و الحکایات تختلف عنه فی الحفظ و عظمه . . . و ذکره أصحابنا لاختلاطه بهم و مداخلته إیاهم و عظم محله و ثقته و أمانته . . . )) .

ثم عدد کتبه بنحو ما مر و کأنه أخذه من فهرس الطوسی ، إلی أن قال : (( کتاب الولایه و من روی غدیر خم . . طرق حدیث النبی صلی الله علیه و آله و سلم : (انت منی بمنزله هارون من موسی)عن سعد بن أبی وقاص . . کتاب صلح الحسن علیه السلام ، کتاب الحسن علیه السلام و معاویه ، تفسیر القرآن و هو کتاب حسن کبیر ، و ما رأیت أحدا ممن حدثنا عنه ذکره! (2) .

و قد لقیت جماعه ممن لقیه و سمع منه و أجازه منهم ، من أصحابنا و من العامه و من الزیدیه ، و مات أبو العباس بالکوفه سنه ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائه )) .

و ترجم له الحافظ ابن شهر آشوب السروی المتوفی سنه 588 ه فی(( معالم العلماء )) رقم 77 ، و وثقه ، و قال : (( ثقه ، زیدی ، إلا أنه مصنف لأصحابنا مثل کتاب . . . و کتاب من روی غدیر خم . . . التسمیه

فی فقه أهل البیت علیهم السلام . . . کتاب یحیی بن الحسین ، کتاب زید و أخباره )) .

و ترجم له العلامه الحلی المتوفی سنه 726 ه فی کتاب(( خلاصه الأقوال )) ص 203 و قال : (( جلیل القدر ، عظیم المنزله ، و کان زیدیا . . . و إنما ذکرناه من جمله أصحابنا لکثره روایاته عنهم و خلطته بهم و تصنیفه لهم ، روی جمیع کتب أصحابنا و صنف لهم ، و ذکر اصولهم ، و کان حفظه . . . له کتب ذکرناها فی کتابنا الکبیر[کشف المقال ]منها کتاب أسماء الرجال الذین رووا عن الصادق علیه السلام أربعه آلاف رجل ، و أخرج فیه لکل رجل الحدیث الذی رواه ، مات بالکوفه سنه ثلاث و ثلاثین و ثلاثمائه )) .

و ترجم له شیخنا صاحب الذریعه رحمه الله فی أعلام القرن الرابع من طبقات أعلام الشیعه ، ص 46 ، و قال : (( روی عنه جماعه ، منهم أبو عبد الله محمد بن إبراهیم النعمانی تلمیذ الکلینی فی کتاب(الغیبه)و قال : (هذا الرجل ممن لا یطعن علیه فی الثقه و لا فی العلم بالحدیث و الرجال الناقلین له)و منهم أبو غالب الزراری المتوفی سنه 368 ه . . . )) .

و ترجم له سیدنا الأستاذ رحمه الله فی معجم رجال الحدیث 2/274 280 و قال : (( و هو من مشایخ الکلینی ، و قد روی عنه فی موارد ، کما یأتی فی تفصیل طبقات الرواه )) ثم ذکره فی طبقات الرواه من الجزء نفسه ، ص

649 . 650

و عین موارد روایاته . و عمن روی هو ، و من روی عنه فی الکتب الأربعه .

و من مصادر ترجمته عدا ما تقدم : روضات الجنات 1/208 رقم 58 ، تنقیح المقال 1/86 ، أعیان الشیعه 3/112 116 ، قاموس الرجال 1/602 607 من طبعه جماعه المدرسین فی قم ، تهذیب المقال 3/473 494 و له فی هذه الأربعه الأخیره ترجمه موسعه ، الجامع فی الرجال للعلامه المغفور له الشیخ موسی الزنجانی 1/168 ، و أفرد الذهبی رساله عن حیاته مذکوره فی مؤلفاته فی مقدمه طبع سیر أعلام النبلاء باسم(( ترجمه ابن عقده )) .

هذا ، و قد ترجم له أعلام العامه بکل تجله و تبجیل ، و وثقوه ، و أثنوا علی علمه و حفظه و خبرته وسعه اطلاعه ، و ارخوا ولادته لیله النصف من المحرم سنه 249 ه و وفاته فی 7 ذی القعده سنه 332 ه ، و ترجموا لأبیه الملقب بعقده فی ضمن ترجمته ، راجع مثلا تاریخ بغداد 5/14 20 ، أنساب السمعانی 9/16(العقدی!)المنتظم 6/336 ، العبر 2/30 ، تذکره الحفاظ 389 ، سیر أعلام النبلاء 15/340 ، الوافی بالوفیات 7/395 ، البدایه و النهایه 11/209 ، لسان المیزان 1/263 ، و من المؤسف أن هذا الرجل العظیم لم یبق من مؤلفاته الکثیره الکبیره (3) سوی وریقات توجد فی دار الکتب الظاهریه بدمشق ، ضمن المجموعه رقم 4581 ، باسم : جزء من حدیث ابن عقده ، من الورقه 9 15 ، راجع فهرس حدیث الظاهریه للألبانی : . 87

و أما کتاب الولایه

فقد ظل مرجعا و

منهلا لمن بعده ، و اعتمده الفریقان کإجماعهم علی وثاقه مؤلفه .

ففی القرن الخامس أخرج الشیخ الطوسی من روایاته فی أمالیه ، و رواها عنه بواسطه واحده بینه و بینه ، و هو ابن الصلت الأهوازی ، و کذلک الخطیب روی بواسطه مشایخه عنه فی کتبه .

و فی القرن السادس أخرج ابن عساکر من طریقه روایات فی ترجمه أمیر المؤمنین علیه السلام من(( تاریخ دمشق )) عند سرده لروایات الغدیر .

و ذکره الحافظ ابن شهر آشوب المتوفی سنه 588 ه فی کتابه(( مناقب آل أبی طالب )) فی کلامه عن حدیث الغدیر و طرقه و من صنف فی ذلک ، قال فی ج 3 ص 25 : (( العلماء مطبقون علی قبول هذا الخبر . . . ذکره محمد بن إسحاق [صاحب السیره] . . . و أبو العباس ابن عقده من مائه و خمس طرق . . . و قد صنف علی بن هلال(بلال)المهلبی کتاب الغدیر ، و أحمد بن محمد بن سعید کتاب من روی غدیر خم . . . )) (4) . و بقی إلی القرن السابع فأفاد منه ابن الأثیر المتوفی سنه 630 ه فی موارد من کتابه(( اسد الغابه )) و احتفظ الدهر إلی هذا القرن بنسخه کتبت فی عهد المؤلف ، تاریخها سنه 330 ه ، ساقها الله إلی مکتبه السید رضی الدین علی بن طاووس الحلی المتوفی سنه 664 ه فی موارد من کتابه(( الإقبال )) عند کلامه عن عید الغدیر (5) و سماه : حدیث الولایه و قال عنه : (( وجدت هذا الکتاب بنسخه قد کتبت فی زمن أبی العباس

ابن عقده مصنفه ، تاریخها سنه ثلاثین و ثلاثمائه ، صحیح النقل ، علیه خط الشیخ الطوسی و جماعه من شیوخ الإسلام ، و قد روی فیه نص النبی صلی الله علیه و آله علی مولانا علی علیه السلام بالولایه من مائه و خمس طرق )) .

و قال رحمه الله فی الباب 35 من کتاب الیقین : (( فی ما نذکره من الجزء من فضائل مولانا علی علیه السلام ، جمع أبی العباس . . ابن عقده . . مما رواه عنه عبد الواحد بن محمد بن عبد الله ابن المهدی الفارسی . . . و فی أول الجزء أن عبد الواحد الفارسی قرأه یوم السبت للیلتین خلتا من ذی الحجه سنه . 406

و فی فهرس مکتبه ابن طاوس رقم 161 باسم : جزء من فضائل علی علیه السلام ، جمع أبی العباس أحمد بن محمد بن سعید ابن عقده ، و لا أدری عنی به رحمه الله کتاب الولایه أو هو کتاب آخر لابن عقده ؟

و روی عنه أیضا فی کتاب الیقین ، فی الباب 37 قال : (( فی ما نرویه و نذکره عن الحافظ . . . ابن عقده فی ما ذکره فی کتابه الذی سماه : (حدیث الولایه) (6) . .

رویناه من طرق کثیره قد ذکرناها فی کتاب الإجازات لما یخصنی من الإجازات منها عن السید السعید فخار بن معد الموسوی . . . )) . فأورد رحمه الله إسنادا من أسانیده بروایه الکتاب عن مؤلفه ابن عقده .

و ذکر الگنجی المتوفی سنه 658 ه فی(( کفایه الطالب )) ص 60 عند کلامه عن

حدیث الغدیر : (( و جمع الحافظ ابن عقده کتابا مفردا فیه )) .

و بقی الکتاب إلی القرن الثامن ، و سلم من عهد المغول و إباداتهم ، فهذا ابن تیمیه یذکره فی منهاج السنه 4/86 ، قال عند کلامه عن حدیث الغدیر : (( و قد صنف أبو العباس ابن عقده مصنفا فی جمع طرقه . . . )) .

و ذکره الذهبی فی سیر أعلام النبلاء 22/ . 305

و کان عند العلامه الحلی جمال الدین ابن المطهر المتوفی سنه 726 ه قدس الله نفسه ، حیث ذکره فی إجازته لبنی زهره ، و رواه لهم بإسناده عن مصنفه فقال فی الإجازه[و قد أدرجها العلامه المجلسی فی آخر کتابه(( بحار الأنوار )) فی الجزء 107 ص 116] : (( و من ذلک کتاب الولایه ، تألیف أبی العباس أحمد بن [محمد بن ]سعید ، المعروف بابن عقده الکوفی ، رواه الحسن بن الدربی ، عن الموفق أبی عبد الله أحمد ابن [محمد بن ]شهریار الخازن ، عن عمه حمزه بن محمد ، عن خاله أبی علی [الحسن ]ابن محمد بن الحسن ، عن أبیه محمد بن الحسن [الشیخ الطوسی ]عن أحمد بن محمد بن موسی بن الصلت الأهوازی ، عن أبی العباس أحمد بن سعید ابن عقده المصنف )) .

و أول الکتاب : (( حدیث أبی بکر بن أبی قحافه ، قال أبو العباس أحمد بن سعید ابن عقده ، حدثنا . . )) .

فروی الحدیث الذی أورده الذهبی فی أول رسالته فی حدیث(( من کنت مولاه )) عن ابن عقده فراجعه . . .

فروی الحدیث الذی أورده الذهبی فی أول رسالته فی حدیث(( من کنت مولاه

)) عن ابن عقده فراجعه . . .

و قد کان فی حوزه الذهبی المتوفی سنه 748 ه فقد نقل عنه فی رسالته فی حدیث الغدیر (7) فی الأحادیث ، رقم 1 ، 12 ، 4 ، 114 ، 115 ، 116 ، 121 ، 123 ، 124 ، و فی هذا الأخیر رواه عنه بسنده إلیه فقال : (( أنبأنا أحمد بن أبی الخیر ، عن عبد الغنی بن سرور الحافظ ، أنا محمد بن عمر الحافظ ، أنا حمزه بن العباس ، أنا أحمد بن الفضل ، أنا أبو سلمه بن شهدل ، أنا ابن عقده . . . )) فروی حدیث مناشده أمیر المؤمنین علیه السلام بالرحبه .

بل و بقی الکتاب حتی القرن التاسع ، فقد تحدث عنه ابن حجر المتوفی سنه 852 ه فی(( تهذیب التهذیب )) فی آخر ترجمه أمیر المؤمنین علیه السلام 7/339 عند کلامه عن حدیث الغدیر ، و صححه و قال : (( و اعتنی بجمع طرقه أبو العباس ابن عقده فأخرجه من حدیث سبعین صحابیا أو اکثر . . . )) .

و کذلک تحدث عنه فی(( فتح الباری )) فی نهایه شرحه لباب : مناقب علی بن أبی طالب [علیه السلام ]7/61 فقال : (( و أما حدیث : من کنت مولاه فعلی مولاه ، فقد أخرجه الترمذی و النسائی و هو کثیر الطرق جدا! ، و قد استوعبها ابن عقده فی کتاب مفرد و کثیر من أسانیدها صحاح و حسان ، و قد روینا عن الإمام أحمد قال : ما بلغنا عن أحد من الصحابه ما بلغنا عن علی بن أبی

طالب )) .

و ذکره فی موارد من(( الإصابه )) منها 4/80 و 421 و سماه : کتاب الموالاه .

إلی هنا انقطع خبر الکتاب عنا إلا من نقل عنه بالواسطه کالشیخ المحدث الحر العاملی و غیره .

7 طرق حدیث الغدیر

للحسن بن إبراهیم العلوی النصیبی ، من ذریه إسحاق بن جعفر الصادق .

هکذا ترجم له ابن حجر فی لسان المیزان 2/191 و قال : (( ذکره أبو المفضل النباتی(الشیبانی)فی وجوه الشیعه و قال : سمعت علیه حدیثا کثیرا ، و له تصنیف فی طرق حدیث العزیز!(الغدیر)و روی عن محمد بن علی بن حمزه و غیره )) . هذا کل ما فی(( لسان المیزان )) و قد صحف الشیبانی فیه عند الطبع بالنباتی ، و أبو المفضل الشیبانی علم من أعلام المحدثین مشهور ، ولد سنه 297 ه و توفی سنه 387 ه ، ترجم له ابن حجر فی لسان المیزان 5/231 ، کما صحف فی الطبع : (الغدیر)إلی (العزیز)و هو تصحیف واضح ، و النصیبی نسبه إلی نصیبین ، مدینه مشهوره فی شمال العراق .

8 کتاب الغدیر

لأبی الحسن علی بن بلال بن أبی معاویه بن أحمد الأزدی المهلبی البصری ، من أعلام القرن الرابع .

ترجم له أبو العباس النجاشی و شیخ الطائفه أبو جعفر الطوسی فی فهرسیهما ، فقال الأول برقم 690 : (( شیخ أصحابنا بالبصره ، ثقه ، سمع الحدیث فأکثر ، و صنف [کتبا]کتاب المتعه . . کتاب البیان عن خیره الرحمان فی إیمان أبی طالب و آباء النبی صلی الله علیه و آله و علیهم ، أخبرنا بکتبه محمد بن محمد[الشیخ المفید]و أحمد بن علی بن نوح [أبو العباس السیرافی البصری ] .

و قال شیخ الطائفه رحمه الله فی الفهرست : 414(( علی بن بلال المهلبی ، له کتاب الغدیر ، أخبرنا أحمد بن عبدون عنه ، و له کتاب المسح علی الرجلین ، و کتاب فی

فضل العرب ، و کتاب فی إیمان أبی طالب علیه السلام ، و غیر ذلک )) .

و ترجم له فی رجاله أیضا ، فی باب(من لم یرو عنهم علیهم السلام) : 58 ، قال : (( علی بن بلال المهلبی روی عنه ابن حاشر )) .

و ترجم له الندیم فی فهرسه : 278 ، قال : (( و له من الکتب کتاب الرشد و البیان )) .

أقول : قد صرح النجاشی بتوثیقه و أطراه بقوله : (( شیخ أصحابنا بالبصره )) و علم مما تقدم أنه روی عنه ابن نوح السیرافی و الشیخ المفید و أحمد بن عبدون هو ابن الحاشر .

و ترجم له سیدنا الاستاذ رحمه الله فی معجم رجال الحدیث 11/283 ، و حکی کلام الشیخ الطوسی و قال : (( و طریقه إلی کتاب الغدیر صحیح )) .

و ذکره شیخنا العلامه ، الامینی رحمه الله فی الغدیر 1/155 و سمی کتابه حدیث الغدیر .

و ذکر شیخنا رحمه الله کتابه الغدیر فی حرف الغین من کتاب الذریعه إلی تصانیف الشیعه 16/ . 25

و ترجم له رحمه الله فی أعلام القرن الرابع من طبقات أعلام الشیعه : . 176

قال : (( و المهلبی نسبه إلی مهلب بن بلال بن أبی صفره الأزدی العتکی . . . )) .

و له ترجمه فی معالم العلماء 59 و ریاض العلماء 3/378 و 386 ، و تنقیح المقال 2/ . 271

أقول : و قال الحافظ ابن شهر آشوب المتوفی سنه 588 ه فی کتابه مناقب آل أبی طالب 3/25 عند کلامه عن حدیث الغدیر :

(( و العلماء مطبقون علی قبول هذا الخبر . . . ذکره محمد بن إسحاق و قد صنف علی بن هلال(بلال)المهلبی کتاب الغدیر )) .

9 طرق حدیث الغدیر

لابی جعفر محمد بن علی بن دحیم الشیبانی الکوفی ، من أعلام المحدثین فی القرن الرابع .

ترجم له الذهبی فی سیر أعلام النبلاء 16/36 قائلا : (( الشیخ الثقه المسند الفاضل ، محدث الکوفه . . . و کان أحد الثقات عاش إلی سنه إحدی و خمسین و ثلاثمائه . . . )) . عده شیخنا رحمه الله فی کتاب الغدیر 1/104 فی طبقات رواه حدیث الغدیر و ذکر أنه ممن ألف فیه .

10 کتاب من روی حدیث غدیر خم

للحافظ أبی بکر الجعابی ، محمد بن عمر بن سالم بن البراء بن سیار التمیمی البغدادی ، قاضی الموصل ، تلمیذ الحافظ ابن عقده ، و شیخ الحافظ الدار قطنی ، ولد سنه 284 ه ، و توفی سنه 355 ه .

ترجم له الخطیب فی تاریخ بغداد 3/26 31 ترجمه مطوله و حکی ثناء الناس علی علمه و حفظه ، قال : (( و له تصانیف کثیره فی الأبواب و الشیوخ ، و حکی عن الجعابی أنه کان یقول : أحفظ أربعمائه ألف حدیث ، و اذاکر بستمائه! )) .

حکی فی ص 27 عن أبی علی الحافظ أنه قال : (( و لا رأیت فی أصحابنا أحفظ من أبی بکر ابن الجعابی )) .

و قال : (( قلت : حسب ابن الجعابی شهاده ابی علی له أنه لم یر فی البغدادیین أحفظ منه )) .

و حکی فی ص 28 عن أبی علی المعدل أنه قال : (( ما شاهدنا أحفظ من أبی بکر ابن الجعابی ، و سمعت من یقول : إنه یحفظ مائتی ألف حدیث ، و یجیب فی مثلها ، إلا

إنه کان یفضل الحفاظ ، فإنه کان یسوق المتون بألفاظها ، و أکثر الحفاظ یتسامحون فی ذلک و إن أثبتوا المتن ، و إلا ذکروا لفظه منه أو طرفا و قالوا : و ذکر الحدیث ، و کان یزید علیهم بحفظ المقطوع و المرسل و الحکایات و الأخبار ، و لعله کان یحفظ من هذا قریبا مما یحفظ من الحدیث المسند الذی یتفاخر الحفاظ بحفظه ، و کان إماما فی المعرفه بعلل الحدیث و ثقات الرجال من معتلیهم . . . قد انتهی هذا العلم إلیه حتی لم یبق فی زمانه من یتقدمه فی الدنیا . . . )) .

و ترجم له أبو العباس النجاشی المتوفی سنه 450 ه فی فهرسه برقم 1055 و وصفه بالحافظ القاضی و قال : (( کان من حفاظ الحدیث و أجلاء أهل العلم ، له کتاب : الشیعه من أصحاب الحدیث و طبقاتهم ، و هو کتاب کبیر سمعناه من أبی الحسین محمد بن عثمان ، و کتاب طرق من روی عن أمیر المؤمنین علیه السلام : (إنه لعهد النبی الأمی الی أنه لا یحبنی إلا مؤمن و لا یبغضنی إلا منافق)کتاب ذکر من روی مؤاخاه النبی لأمیر المؤمنین علیهما السلام . . . کتاب من روی الحدیث من بنی هاشم و موالیهم ، کتاب من روی حدیث غدیر خم . . . کتاب أخبار آل أبی طالب علیه السلام ، کتاب أخبار علی بن الحسین علیه السلام .

أخبرنا بسائر کتبه شیخنا أبو عبد الله محمد بن محمد بن النعمان رضی الله عنه )) .

و عده الحافظ ابن شهر آشوب فی کتاب مناقب آل

أبی طالب 3/25 ممن ألف فی حدیث الغدیر فقال عند عد المصنفین فیه : (( و أبو بکر الجعابی من مائه و خمس و عشرین طریقا . . . )) .

و ذکر عن الصاحب الکافی أنه قال : (( روی لنا قصه غدیر خم القاضی أبو بکر الجعابی عن أبی بکر و عمر . . . فعد أکثر من ثمانین صحابیا )) .

و حکاه عنه العلامه المجلسی رحمه الله فی کتاب بحار الأنوار 37/ . 157

و أخرج عنه الذهبی فی رسالته فی حدیث الغدیر فی الرقم 48 ، فراجع .

و للجعابی ترجمه فی أنساب السمعانی ، المنتظم 7/36 . تذکره الحفاظ 3/925 ، سیر أعلام النبلاء 16/88 ، الوافی بالوفیات 4/240 ، طبقات الحفاظ للسیوطی : . 375

11 طرق حدیث الغدیر

لأبی طالب الأنباری عبید الله بن أبی زید أحمد بن یعقوب بن نصر بن طالب ، المتوفی بواسط سنه 356 ه ، یعرف عندنا بأبی طالب الأنباری ، و عند غیرنا بابن أبی زید .

ترجم له الندیم فی الفهرست ص 247 فقال : (( أبو طالب عبید الله بن أحمد ابن یعقوب الأنباری ، و کان مقیما بواسط ، و قیل : إنه من الشیعه البابوشیه[کذا و الظاهر : الناووسیه]قال لی أبو القاسم بوباش بن الحسن أن له مائه و أربعین کتابا و رساله ، فمن ذلک کتاب البیان عن حقیقه الإنسان ، کتاب الشافی فی علم الدین کتاب الإمامه )) .

و ترجم له شیخ الطائفه أبو جعفر الطوسی و أبو العباس النجاشی فی فهرسیهما ، فقال الأول منهما فی رقم 446 : (( عبد الله بن أبی أحمد بن أبی زید

الأنباری ، یکنی أبا طالب ، و کان مقیما بواسط ، و قیل : إنه کان من الناووسیه ، له مائه و أربعون کتابا و رساله ، فمن ذلک : کتاب البیان . . . أخبرنا بکتبه و روایاته أبو عبد الله أحمد بن عبدون ، المعروف بابن الحاشر رحمه الله ، سماعا و إجازه )) .

و ترجم له أیضا فی رجاله ، فی باب(من لم یرو عنهم)ص . 481

و قال النجاشی 617 : (( عبید الله بن أبی زید أحمد بن یعقوب بن نصر الأنباری ، شیخ من أصحابنا ، یکنی أبا طالب ، ثقه فی الحدیث ، عالم به ، کان قدیما من الواقفه!

قال أبو عبد الله الحسین بن عبید الله [الغضائری ] : قال أبو غالب الزراری : کنت أعرف أبا طالب أکثر عمره واقفا مختلطا بالواقفه ، ثم عاد إلی الإمامه ، و جفاه أصحابنا ، و کان حسن العباده و الخشوع ، و کان أبو القاسم بن سهل الواسطی العدل یقول : ما رأیت رجلا کان أحسن عباده ، و لا أبین زهاده ، و لا أنظف ثوبا ، و لا أکثر تحلیا من أبی طالب ، و کان یتخوف من عامه واسط أن یشهدوا صلاته ، و یعرفوا عمله ، فینفرد فی الخرائب و الکنائس و البیع ، فإذا عثروا به وجد علی أجمل حال من الصلاه و الدعاء .

و کان أصحابنا البغدادیون یرمونه بالارتفاع!له کتاب اضیف إلیه یسمی کتاب الصفوه .

قال الحسین بن عبید الله : قدم أبو طالب بغداد ، و اجتهدت أن یمکننی أصحابنا من لقائه فأسمع منه ، فلم یفعلوا

ذلک!

و له کتب کثیره ، منها : کتاب الانتصار للشیع من أهل البدع ، کتاب المسائل المفرده و الدلائل المجرده ، کتاب أسماء أمیر المؤمنین علیه السلام ، کتاب فی التوحید و العدل و الإمامه ، کتاب طرق حدیث الغدیر ، کتاب طرق حدیث الرایه ، کتاب طرق حدیث : أنت منی بمنزله هارون من موسی ، کتاب التفضیل ، کتاب أدعیه الأئمه علیهم السلام ، کتاب فدک ، کتاب مزار أبی عبد الله علیه السلام ، کتاب طرق حدیث الطائر ، کتاب طرق قسیم النار ، کتاب التطهیر ، کتاب الخط و القلم ، کتاب أخبار فاطمه علیها السلام ، کتاب فرق الشیعه ، کتاب الإبانه عن اختلاف الناس فی الإمامه ، کتاب مسند خلفاء بنی العباس .

أخبرنی أحمد بن عبد الواحد عنه بجمیع کتبه ، و مات أبو طالب بواسط سنه ست و خمسین و ثلاثمائه )) .

أقول : لم یترجم له الخطیب علی عادته فی أمثاله من أعلام أصحابنا ، علی أنه کان قد ورد بغداد کما تقدم و حدث بها ، و ممن سمع منه أحمد بن عبد الواحد ، المعروف بابن عبدون و ابن الحاشر البغدادی المتوفی سنه 423 ه ، و روی عنه کتبه ، و هو من مشایخ العلمین الطوسی و النجاشی ، رویا عنه کتب أبی طالب الأنباری و روایاته .

و لکن ، ترجم له ابن النجار فی ذیل تاریخ بغداد 2/27 34 و قال : (( کان أدیبا ، راویه للأخبار و الأشعار ، حدث بکتاب(الخط و القلم)من جمعه ، و روی فیه عن أحمد ابن محمد المعطی .

. .

روی عنه أبو الفوارس القاسم بن محمد بن جعفر المری سنه 318 ، و أبو محمد هارون بن موسی التلعکبری ، و أبو بکر محمد بن زهیر بن أخطل بن زهیر ، و أبو الحسین علی بن عبد الرحیم بن دینار الواسطی ، و عبد الصمد بن أحمد بن خنبش الخولانی ، و أبو الحسن أحمد بن محمد بن عمران ابن الجندی ، و کان من شیوخ الشیعه .

قرأت فی کتاب فهرست العلماء لمحمد بن إسحاق الندیم بخطه ، قال : مات أبو طالب عبید الله بن أحمد بن یعقوب الأنباری و کان مقیما بواسط . . . )) إلی آخر ما مر عن فهرست الندیم .

و ترجم له ابن حجر فی لسان المیزان 4/95 و قال : (( عبید الله بن أحمد بن یعقوب بن نصر الأنباری أبو طالب ابن أبی زید .

روی عن أبی بکر بن أبی داود ، و یوسف بن یعقوب القاضی ، و أبی العباس ثعلب ، و أبی العباس ابن عمار فی آخرین ، و جمع کتابا سماه الخط و القلم ، و کان روایه للأخبار ، روی عنه أبو الحسین بن دینار ، و أبو الحسن ابن الجندی ، و أبو بکر بن زهیر ابن أخطل و غیرهم ، و کان من شیوخ الشیعه ، ذکره ابن النجار . . .

و ذکر له محمد بن إسحاق الندیم عده توالیف تبلغ مائه و أربعین ما بین کتاب و رساله ، قال : و کان مقیما بواسط ، مات فی وسط المائه الرابعه )) .

أقول : ذکره شیخ الطائفه أبو جعفر الطوسی

قدس الله نفسه فی من اسمه عبد الله مکبرا ، و تبعه ابن شهر آشوب فی(( معالم العلماء )) فإنه کتلخیص لفهرست الشیخ مع تذییل علیه ، و کذا العلامه الحلی فی(( خلاصه الأقوال )) أورده فی القسم الأول(الثقات)عبد الله مکبرا .

و أجمع الباقون من الفریقین علی تسمیته عبید الله مصغرا ، و أظنه هو الصحیح . کما أن هناک خلافا فی فهرسی الطوسی و النجاشی ، ففی الأول : (( ابن أحمد بن أبی زید )) و فی الثانی : (( ابن أبی زید أحمد )) و أظن هذا هو الصحیح .

و من مصادر ترجمته : معالم العلماء : 499 ، خلاصه الأقوال : 106 ، رجال ابن داود : رقم 823 ، تنقیح المقال : 162 164 ترجمه مطوله ، قاموس الرجال 5/369 ، أعلام القرن الرابع من طبقات أعلام الشیعه : 151 و 161 ، معجم رجال الحدیث 10/88 و 106 و 11/63 و 64 و 65 ، أعلام الزرکلی 4/192 ، معجم المؤلفین 6/ ؟ . 22

12 طرق حدیث الغدیر(جزء فی . . . )

للحافظ الدار قطنی ، أبی الحسن علی بن عمر بن أحمد بن مهدی البغدادی ، المتوفی سنه 385 ه .

ترجم له الخطیب فی تاریخ بغداد 12/34 و قال : (( و کان فرید عصره و قریع دهره و نسیج وحده و إمام وقته ، إنتهی إلیه علم الأثر و المعرفه بعلل الحدیث و أسماء الرجال و أحوال الرواه مع الصدق . . . )) .

و له ترجمه فی الوافی بالوفیات 21/348 و انظر المصادر الکثیره المذکوره بهامشه ، و طبقات الشافعیه لابن قاضی شهبه 1/147 ، و سیر

أعلام النبلاء 16/449 461 و انظر المصادر التی ذکرها المحقق فی تعلیقه ، و حکی الذهبی فی ص 452 عن الحاکم قوله : (( و له مصنفات یطول ذکرها )) و قوله ثانیه فی ص 457 : (( و مصنفاته یطول ذکرها )) .

قال الکنجی فی(( کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب )) عند کلامه عن حدیث الغدیر ص 60 : (( جمع الحافظ الدار قطنی طرقه فی جزء )) .

13 من روی حدیث غدیر خم

لأبی المفضل الشیبانی ، محمد بن عبد الله بن محمد بن عبید الله بن البهلول ابن همام بن المطلب البغدادی(297 387 ه) .

ترجم له أبو العباس النجاشی و شیخ الطائفه الطوسی فی فهرسیهما ، فقال الأول منهما فی رقم 1059 بعد أن أنهی نسبه إلی ذهل بن شیبان : (( کان سافر فی طلب الحدیث عمره ، أصله کوفی ، و کان فی أول أمره ثبتا ثم خلط!و رأیت جل أصحابنا یغمزونه و یضعفونه .

له کتب کثیره منها کتاب شرف التربه ، کتاب مزار أمیر المؤمنین علیه السلام ، کتاب مزار الحسین علیه السلام . . . کتاب من روی حدیث غدیر خم . . . رأیت هذا الشیخ و سمعت منه کثیرا ثم توقفت عن الروایه عنه إلا بواسطه بینی و بینه )) .

و وصفه شیخ الطائفه فی فهرسه رقم 611 ، بقوله : (( کثیر الروایه ، حسن الحفظ ، غیر أنه ضعفه جماعه من أصحابنا ، له کتاب الولادات الطیبه ، و له کتاب الفرائض ، و له کتاب المزار ، و غیر ذلک ، أخبرنا بجمیع روایاته

عنه جماعه من أصحابنا )) .

و ترجم له الخطیب فی تاریخ بغداد 5/466 و سرد نسبه ، و أرخ ولادته ، و أرخ وفاته فی 29 ربیع الثانی ، و حکی عنه قوله : (( و أول سماعی الصحیح سنه 063 )) و ذکر روایته عن الطبری و الباغندی و البغوی و ابن أبی داود ، قال : (( و عن خلق کثیر من المصریین و الشامیین و الجزیریین و أهل الثغور ، . . . فکتب الناس عنه بانتخاب الدار قطنی ، ثم بان کذبه! . . . و یملی فی مسجد الشرقیه . . . )) .

و ترجم له ابن عساکر فی تاریخه 15/548 ترجمه مطوله و عدد شیوخه الدمشقیین و البغدادیین ، ثم الذین رووا عنه من الشامیین و العراقیین ترجمه مطوله .

أقول : و هو مترجم فی أکثر کتبنا الرجالیه فلا مجال و لا حاجه إلی نقل أقوالهم ، و ترجم له شیخنا المقدس صاحب الذریعه رحمه الله فی أعلام القرن الرابع من طبقات أعلام الشیعه ص 280 ، قال : (( و أدرک مشایخ کثیرین حتی کتب تلمیذه الروای عنه ، الذی هو من مشایخ النجاشی ، و هو أبو الفرج القنانی محمد بن علی بن یعقوب . و صنف کتاب معجم رجال أبی المفضل ، و هو فی ترجمه مشایخه کما ینبی ء عنه اسمه ، و منهم الکلینی المتوفی سنه 328 ه و أبو علی ابن همام و الحسین بن علی البزوفری . . . إلی قوله : فظهر أن للنجاشی یوم وفاه أبی المفضل خمس عشره سنه فترکه للروایه عنه إلا بالواسطه إنما هو

لاحتیاطه من جهه صغر سنه وقت السماع ، لا من جهه غمز الأصحاب فیه ، لأنه حکی الغمز عنهم من دون تصدیق )) .

و ترجم له سیدنا الاستاذ رحمه الله فی معجم رجال الحدیث 16/244 و قال فی ص 245 : (( و طریق الشیخ إلیه صحیح )) .

تعلیقات

1)سمی الشیخ کتبا أکثر من هذا حذفنا بعضها اختصارا ، و اکتفینا بما کان منه حول العتره الطاهره علیهم السلام و شیعتهم .

2)کانت نسخه منه عند السید ابن طاووس و سماه(( تفسیر القرآن عن أهل بیت رسول صلی الله علیه و آله )) مجلد واحد ، راجع فهرس مکتبته للشیخ محمد حسن آل یاسین : رقم . 122

3)ذکر شیخ الطائفه أبو جعفر الطوسی رحمه الله فی فهرسه ، فی ترجمه ابن عقده ، رقم 86 : (( و له کتب کثیره ، منها کتاب التاریخ ، ذکر من روی الحدیث من الناس کلهم من العامه و الشیعه و أخبارهم ، خرج منه شی ء کثیر و لم یتمه ، و کتاب السنن و هو کتاب عظیم ، قیل : إنه حمل بهیمه !لم یجتمع لأحد ، و قد جمعه هو . . . )) .

4)و اورده عنه العلامه المجلسی رحمه الله فی کتابه بحار الأنوار 37/ . 157

5)الإقبال : 453 ، و راجع الذریعه 25/143 و فهرس مکتبه السید ابن طاوس للعلامه الشیخ محمد حسن آل یاسین حفظه الله المنشور فی مجله المجمع العلمی العراقی .

6)و ذکره شیخنا رحمه الله فی الذریعه 6/378 فی حرف الحاء بهذا العنوان .

7)الکتاب قید التحقیق .

الغدیر فی

التراث الاسلامی ص 23 العلامه السید عبدالعزیز الطباطبائی

الغدیر فی الادب العربی

هویه الکتاب

عنوان و نام پدیدآور : الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب : الفهارس الفنیه / اعداد مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه

مشخصات نشر : قم : دائره معارف الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت (ع )، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه ، 1422ق . = 2002م . = - 1381.

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : عربی

یادداشت : این کتاب جلد دوازدهم "الغدیر" و فهرست آن می باشد

یادداشت : کتابنامه

موضوع : امینی ، عبدالحسین ، 1349 - 1281. الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب -- فهرستها

موضوع : علی بن ابی طالب (ع )، امام اول ، 23 قبل از هجرت - 40ق . -- اثبات خلافت

شناسه افزوده : موسسه دایره المعارف فقه اسلامی . مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه

رده بندی کنگره : BP223/54 /‮الف 8غ 4077 1381

رده بندی دیویی : 297/452

شماره کتابشناسی ملی : م 81-14401

غدیر علی

ما عاف وحیک محرابی و لا عودی

ذکرا بفرضی و شدوا فی أغاریدی

سجیه فی علی أن موقعه

من الشعور حضور غیر مفقود

یممته أجتلیه فانتهیت الی

طلع من النجم فی معناه منضود

یا من إذا شذ ذهن عنه نبهه

و مض فبدل من نفی لتأکید

و صوت الفکر و الإبداع یوقظه

و رب ذهن عن الابداع مسدود

اطل و الکون و الایام مجدبه

فبرعم النبت حتی فی الجلامید

فکیف عاطشه الأذهان

تعرض عن مصرد یرفد الأذهان بالجود

و مبدع مر بالدنیا فأنقها

من سحره بکمال غیر معهود

عزیمه کالحسام العضب ماضیه

و معیعه کدلال الخرد الغید

و طلعه لم تزل للآن ناضره

و جبهه الدهر ملأی بالتجاعید

و حاله تاقت الدنیا و ما و عدت

بمثلها رغم آلاف المواعید

مر الخلود علیها فاستجار بها

من الفناء فمنته بتخلید

مولای هل تذکر الدنیا طلوعک

و الأیام غارقه فی الحلک السود

و البیت و الکعبه الغراء

مثقله

بواقع للهوی و الجهل مشدود

حتی أفاض بها النعمی و أکرمها

رب السماء و أعلاها بمولود

فحط أصنامها عنها و قام بها

عن التردی بأوحال التقالید

و عندها قامت الظلماء عن قمر

و بدل الشرک فی الدنیا بتوحید

و کان و البید فی صمت یمزقها

أن جئت أروع لحن مر فی البید

لحن أطل علی الدنیا فأطربها

و ما یزال یناغیها بتردید

و ما یزال رعیل یستریح إلی

آذانه الصم عن سمع الأناشید

أباک و احتضن الاصنام فی هوس

من الهوی و رغیب جد مزهود

وضعت منذ قتلت الشرک فی قفص

و من أحبک موضوع علی القود

لکن من ولدوا بالنار لیس بهم

خوف من الجمر إن أفضی بتهدید

یؤذی الحقیقه أن یطغی أبا حسن

زور علی واقع بالعین مشهود

و أن یماری فریق أن مولدک

المیمون بالبیت فی دحض و تفنید

فی حین أثبت هذا فی وقائعهم

حشد المتون و آلاف الأسانید

و لیس من عشق الظلماء مبتعدا

عن الشموس علی وتر بمحمود

و کون وضعک ضمن البیت منقبه

و قد حبتک السما فیها بتأیید

لکن ذلک أحری أن یکون به

للبیت فخر و عقد منه بالجید

فأنت نفس رسول الله و هو بلا مراء

اثمن مخلوق و موجود

و ما الصخور و إن کانت مقدسه

بجنب کنز من الإبداع مرصود

أخذت دون بنی الدنیا کرائمها

فلیس مثلک عن بدع بمحسود

فالطیر ما حط الا فوق شاهقه

غداه یغرق فی نزع و تصعید

و العین لا یصطبیها فی تقلبها

إلا البریق و إلا فتنه الخود

و سوف تبقی بفرط الحب او صلف

فی الحقد ما بین إطلاق و تقیید

فلست فی حقد هذا

غیر منتبذ

و لست فی حب هذا غیر معبود

و بین هذین أنماط تسددهم

عنایه الله عن خبط و تعقید

طفا غدیرک عذب الورد یومی ء

للعطاش أن ینهلو من خیر مورود

لکن من ألف المر الذعاف

نبا به فم عن لذیذ الطعم یبرود

و بالمراض عزوف عن لذائذ ما یجنی

و رب عزوف غیر مقصود

لکنه الدرب قاد السالکین الی

غایاته بین محظوظ و مجدود

و الحمد لله ان هدنا إلیک علی

وعی و منحه توفیق و تسدید

و ما تعثر شی ء من ضوابطنا

کالخابطین لدی جمع و تفرید

خالوا التصاحب تبریرا یخولهم

أن یستوی الحکم فی عاد و فی هود

و الشمع و الشمس اضواء و ما استویا

إلا بفهم بلید الحسن مردود

قالوا ذروا ذکر من راحوا فما رجعوا

یوما و ما نفع زرع غیر محصود

و للخلافه عهد راح و اختلفت

رؤی فما لخلیل أو لنمرود

فغاظنی أن یجی ء الخبث فی صور

بریئه رسمت فی سوء مقصود

فإننی لست ممن حط فی دمن

أو من تحول عن جمع لتبدید

لکننی قد قرأت الناس من قیم

من دونها الکون فوضی فی المقالید

فی ان یمیز من عاشورا بغفلتهم

ما بین من رفد الدنیا و مرفود

و أن یحدد للأخلاق موقعها

فی أفق مطرد منها و مطرود

فالخیر یبقی و یبقی الشر مطرد

التعریف ما غیرا یوما بتحدید

و ظلت النغمات البکر رائعه

موصوله من بدایات لتأبید

و ظلت النغمه النکراء ناشزه

و لو تغنی علی مزمار داوود

أبا الحسین أتی عید الغدیر

و بالدنیا مآتم لا تحصی بتعدید

فامسح بروحک ما بالروح من غمم

فأنت فی کل یوم عشته عیدی

یهز ذکرک وعیی

إذ یمر به

مر السلاف بأحلام العناقید

إنی و إن عاشت الدنیا علی ألق

حران من لهب الأحزان مکدود

اعیش منک بجنات مفوفه

و استظل بظل منک ممدود

و مذ حملتک فی وعیی و فی قلمی

رجعت منک بزاد غیر محدود

و غرد الخضل و الغینان فی قلمی

فالطرس یهتز من خصب و تورید

و من تیمم روضا مشرقا ألقا

فلا یکون لدیه غیر غرید

أبا التراب و بعض الترب یحکمه

سبخ و تربک حلو اخضر العود

أنا عمید به اشدو هواه و هل

مر الغرام بقلب غیر معمود

ذرنی علی صله فالبعد قد یلد

السلو عن وطر بالقلب معقود

سفینتی لعبه الأمواج فاحد بها

أن تستوی بنهایات علی الجودی

فأنت لی اینما شط المدی وطن

اعیشه رغم إبعاد و تشرید

هذا رقیمک خطته هموم فتی

عن کهفک الشامخ القدسی مصدود

إنی بسطت ذراعی حاملا أملا

أن انتهی لوصید غیر موصود

إیقاع الفکر ص 74

الدکتور الشیخ احمد الوائلی

غدیریه سید مرتضی

المولود 355

المتوفی 436

لو لم یعاجله النوی لتحیرا

و قصاره و قد انتأوا أن یقصرا

أفکلما راع الخلیط تصوبت

عبرات عین لم تقل فتکثرا

قد أوقدت حری الفراق صبابه

لم تستعر و مرین دمعا ما جری

شغف یکتمه الحیاء و لوعه

خفیت و حق لمثلها أن تظهرا

5 أین الرکائب ؟ !لم یکن ما علنه

صبرا و لکن کان ذاک تصبرا

لبین داعیه النوی فأریننا

بین القباب البیض موتا أحمرا

و بعدن بالبین المشتت ساعه

فکأنهن بعدن عنا أشهرا

عاجوا علی ثمد البطاح و حبهم

أجری العیون غداه بانوا أبحرا

و تنکبوا و عر الطریق و خلفوا

ما فی الجوانح من هواهم أوعرا

قومی الذین و قد

دجت سبل الهدی

ترکوا طریق الدین فینا مقمرا 25

غلبوا علی الشرف التلید و جاوزوا

ذاک التلید تطرفا و تخیرا

کم فیهم من قصور متخمط

یردی إذا شاء الهزبر القسورا

متنمر و الحرب إن هتفت به

أدته بسام المحی مسفرا

و ملوم فی بذله و لطالما

أضحی جدیرا فی العلا أن یشکرا

و مرفع فوق الرجال تخاله

یوم الخطابه قد تسنم منبرا 30

جمعوا الجمیل إلی الجمال و إنما

ضموا إلی المرأی الممدح مخبرا

سائل بهم بدرا واحدا و التی

ردت جبین بنی الضلال معفرا

لله در فوارس فی خیبر

حملوا عن الإسلام یوما منکرا

عصفوا لسلطان الیهود و أو لجوا

تلک الجوانح لوعه و تحسرا

و استلحموا أبطالهم و استخرجوا

الأزلام من أیدیهم و المیسرا 35

و بمرحب ألوی فتی ذو جمره

لا تصطلی و بساله لا تقتری (1)

إن حز حز مطبقا أو قال قا

ل مصدقا أو رام رام مظهرا

فثناه مصفر البنان کأنما

لطخ الحمام علیه صبغا أصفرا

شهق العقاب بشلوه و لقد هفت

زمنا به شم الذوائب و الذری

أما الرسول فقد أبان ولاءه

لو کان ینفع حایرا أن ینذرا

أمضی مقالا لم یقله معرضا

و أشاد ذکرا لم یشده معذرا

و ثنی إلیه رقابهم و أقامه

علما علی باب النجاه مشهرا

و لقد شفی یوم(( الغدیر )) معاشرا

ثلجت نفوسهم و أودی معشرا

قلعت به أحقادهم فمرجع

نفسا و مانع أنه أن تجهرا

45 یا راکبا رقصت به مهریه

أشبت لساحته الهموم فأصحرا

عج بالغری فإن فیه ثاویا

جبلا تطأطأ فاطمأن به الثری

و اقر السلام علیه من کلف به

کشفت له حجب الصباح فأبصرا

و لو استطعت جعلت دار

إقامتی

تلک القبور الزهر حتی أقبرا

أخذنا القصیده من الجزء الأول من دیوان ناظمها و هی مفتتح دیوانه و الدیوان مرتب علی السنین فی سته أجزاء توجد منه نسخه مقروه علی نفس السید الشریف علم الهدی . و ذکر ابن شهر اشوب لسیدنا الشریف المرتضی أبیاتا قالها فی عید(( الغدیر )) راجع الجزء الثالث من مناقبه ص . 32

تعلیقه

1)لا تقتری : لا تقدر و لا تخمن .

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب ج 4 ص 262

عبدالحسین احمد الامینی النجفی

غدیریه ابن حماد العبدی

یمدح أمیر المؤمنین صلوات الله علیه یوم الغدیر :

یا عید یوم الغدیر

عد بالهنا و السرور

ففیک أضحی علی

أمیر کل أمیر

غداه جبریل وافی

من السمیع البصیر

و قال : یا أحمد انزل

بجنب هذا الغدیر

بلغ و إلا فما کنت

قائما بالامور

فأنزل الجمع کلا

ثم اعتلی فوق کور

و قال : قد جاء أمر

من اللطیف الخبیر

بأن اقیم علیا

خلیفه فی مسیری

فبایعوه فما فی الو

ری له من نظیر

إمام کل إمام

مولی لکل کبیر

باب إلی کل رشد

نور علا کل نور

و حجه الله بعدی

علی الجحود الکفور

و بعده الغر منه

فهم کعد الشهور

أسماؤهم فی المثانی

کثیره للذکور

فی صحف موسی و عیسی

مکتوبه و الزبور

ما زال فی اللوح سطرا

یلوح بین السطور

تزور أملاک ربی

منه لخیر مزور

و أشهد الله فیما

أبدی و کل الحضور

فقام من حل خما

من بین جم غفیر

و بایعوه بأید

مخالفات الضمیر

و الله یعلم ما ذا

أخفوا بذات الصدور

و له یمدحه صلوات الله علیه :

ما لعلی سوی أخیه

محمد فی الوری نظیر (1)

فداه إذ أقبلت قریش

إلیه فی الفرش تستطیر

و کان فی الطائف انتجاه

فقال أصحابه الحضور

: أطلت نجواک من علی

فقال ما لیس فیه زور

: ما أنا ناجیته و لکن

ناجاه ذو العزه الخبیر

و قال فی خم : إن علیا

خلیفه بعده أمیر

و کان قد سد باب کل

سواه فاستغرت

الصدور

و أکثروا القول فی علی

بذا و دبت له الشرور

فقال : ما تبتغون منه ؟ !

و هو سمیع لهم بصیر

ما أنا أو صدتها و لکن

أوصدها الآمر القدیر

یا قوم إنی امتثلت أمرا

أوحاه لی الراحم الغفور

فکان هذا له دلیلا

بأنه وحده الظهیر

تعلیقه

1)اشار به إلی ما أخرجه الحافظ محب الدین الطبری فی ریاضه 2 ص 164 عن أنس بن مالک قال : قال رسول الله صلی الله علیه و آله : ما من نبی إلا و له نظیر من امته و علی نظیری . و رواه غیره من الحفاظ .

الغدیر فی الکتاب و السنه و الأدب ج 4 ص 146

عبد الحسین أحمد الأمینی النجفی

تعريف مرکز

بسم الله الرحمن الرحیم
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
الزمر: 9

المقدمة:
تأسّس مرکز القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان بإشراف آیة الله الحاج السید حسن فقیه الإمامي عام 1426 الهجري في المجالات الدینیة والثقافیة والعلمیة معتمداً علی النشاطات الخالصة والدؤوبة لجمع من الإخصائیین والمثقفین في الجامعات والحوزات العلمیة.

إجراءات المؤسسة:
نظراً لقلة المراکز القائمة بتوفیر المصادر في العلوم الإسلامیة وتبعثرها في أنحاء البلاد وصعوبة الحصول علی مصادرها أحیاناً، تهدف مؤسسة القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان إلی التوفیر الأسهل والأسرع للمعلومات ووصولها إلی الباحثین في العلوم الإسلامیة وتقدم المؤسسة مجاناً مجموعة الکترونیة من الکتب والمقالات العلمیة والدراسات المفیدة وهي منظمة في برامج إلکترونیة وجاهزة في مختلف اللغات عرضاً للباحثین والمثقفین والراغبین فیها.
وتحاول المؤسسة تقدیم الخدمة معتمدة علی النظرة العلمیة البحتة البعیدة من التعصبات الشخصیة والاجتماعیة والسیاسیة والقومیة وعلی أساس خطة تنوي تنظیم الأعمال والمنشورات الصادرة من جمیع مراکز الشیعة.

الأهداف:
نشر الثقافة الإسلامیة وتعالیم القرآن وآل بیت النبیّ علیهم السلام
تحفیز الناس خصوصا الشباب علی دراسة أدقّ في المسائل الدینیة
تنزیل البرامج المفیدة في الهواتف والحاسوبات واللابتوب
الخدمة للباحثین والمحققین في الحوازت العلمیة والجامعات
توسیع عام لفکرة المطالعة
تهمید الأرضیة لتحریض المنشورات والکتّاب علی تقدیم آثارهم لتنظیمها في ملفات الکترونیة

السياسات:
مراعاة القوانین والعمل حسب المعاییر القانونیة
إنشاء العلاقات المترابطة مع المراکز المرتبطة
الاجتنباب عن الروتینیة وتکرار المحاولات السابقة
العرض العلمي البحت للمصادر والمعلومات
الالتزام بذکر المصادر والمآخذ في نشر المعلومات
من الواضح أن یتحمل المؤلف مسؤولیة العمل.

نشاطات المؤسسة:
طبع الکتب والملزمات والدوریات
إقامة المسابقات في مطالعة الکتب
إقامة المعارض الالکترونیة: المعارض الثلاثیة الأبعاد، أفلام بانوراما في الأمکنة الدینیة والسیاحیة
إنتاج الأفلام الکرتونیة والألعاب الکمبیوتریة
افتتاح موقع القائمیة الانترنتي بعنوان : www.ghaemiyeh.com
إنتاج الأفلام الثقافیة وأقراص المحاضرات و...
الإطلاق والدعم العلمي لنظام استلام الأسئلة والاستفسارات الدینیة والأخلاقیة والاعتقادیة والردّ علیها
تصمیم الأجهزة الخاصة بالمحاسبة، الجوال، بلوتوث Bluetooth، ویب کیوسک kiosk، الرسالة القصیرة ( (sms
إقامة الدورات التعلیمیة الالکترونیة لعموم الناس
إقامة الدورات الالکترونیة لتدریب المعلمین
إنتاج آلاف برامج في البحث والدراسة وتطبیقها في أنواع من اللابتوب والحاسوب والهاتف ویمکن تحمیلها علی 8 أنظمة؛
1.JAVA
2.ANDROID
3.EPUB
4.CHM
5.PDF
6.HTML
7.CHM
8.GHB
إعداد 4 الأسواق الإلکترونیة للکتاب علی موقع القائمیة ویمکن تحمیلها علی الأنظمة التالیة
1.ANDROID
2.IOS
3.WINDOWS PHONE
4.WINDOWS

وتقدّم مجاناً في الموقع بثلاث اللغات منها العربیة والانجلیزیة والفارسیة

الکلمة الأخيرة
نتقدم بکلمة الشکر والتقدیر إلی مکاتب مراجع التقلید منظمات والمراکز، المنشورات، المؤسسات، الکتّاب وکل من قدّم لنا المساعدة في تحقیق أهدافنا وعرض المعلومات علینا.
عنوان المکتب المرکزي
أصفهان، شارع عبد الرزاق، سوق حاج محمد جعفر آباده ای، زقاق الشهید محمد حسن التوکلی، الرقم 129، الطبقة الأولی.

عنوان الموقع : : www.ghbook.ir
البرید الالکتروني : Info@ghbook.ir
هاتف المکتب المرکزي 03134490125
هاتف المکتب في طهران 88318722 ـ 021
قسم البیع 09132000109شؤون المستخدمین 09132000109.