منهاج التحرک عند الامام الهادی (ع)

اشاره

سرشناسه : نجف علی

عنوان و نام پدیدآور : منهاج التحرک عند الامام الهادی (ع) / المولف ع . نجف

مشخصات نشر : وزاره ارشاد الاسلامی ، الدائره العامه للاعلام و النشر[تهران .

مشخصات ظاهری : ص 183

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : عربی

یادداشت : کتابنامه ص 181 - 172

شماره کتابشناسی ملی : 23579

کلمه الناشر

الولاء لخط أهل بیت رسول الله علیه و علیهم أفضل الصلاه والسلام لیس ولاء عاطفیا محضا کما حاولت بعض الدراسات التاریخیه أن تصور ذلک. بل انه کان منذ العصر الاسلامی الاول ولاء قائما علی أساس قاعده فکریه اسلامیه تستقی من القرآن الکریم و سنه رسول الله (ص). و من هنا نجد أتباع مدرسه أهل البیت یشکلون فی فکرهم و سلوکهم و تحرکهم خطا متمیزا فی التاریخ الاسلامی، و هذا الخط المتمیز یتصف بالمحافظه علی الاسلام من أهواء السلاطین و وعاظهم، و بصیانه کتاب الله و سنه رسوله من التحریف و التلاعب، و بابعاد الرساله الاسلامیه عن الاجتهادات السطحیه الذوقیه، و بتربیه أبناء الامه الاسلامیه تربیه تقیهم من الانحراف و من الانجراف وراء الشهوات، و من الرضوخ لظلم الجبابره والطغاه. ائمه هذه المدرسه الاثنا عشر - أو خلفاء رسول الله الاثنا عشر کما تواتر ذکرهم فی الاحادیث الصحیحه لدی الفریقین - یشکلون فیما رووه عن رسول الله من حدیث و ما بینوه من احکام و أفکار و عقائد، و ما اتخذوه من مواقف عملیه فردیه أو اجتماعیه، مدرسه تعتبر بحق الامتداد الطبیعی الصحیح لرساله الاسلام، والموضح لمعالم هذه الرساله. ان أمتنا الیوم بأمس الحاجه الی أن تعود الی اسلامها، و الی أن تخلص رسالتها الالهیه من المخلفات السلبیه

التی ترکتها سنون الانحطاط علی تراثنا الخالد. بحاجه الی تلک المعنویات الاسلامیه التی دفعت بتلک الفئه القلیله لان تنتصر علی فئه کثیره، و لان تحطم بعد فتره عروش کسری و قیصر و تعلی کلمه الله فی الارض. أهل بیت رسول الله مشاعل تنیر الدرب لکل المسلمین. و تستطیع هذه الصفوه أن تکون الیوم أفضل قدوه لمسیره أمتنا و لتطلعاتها الجدیده نحو غد اسلامی مشرق، و أفضل ضمان لصیانه هذه المسیره الاسلامیه من الانحراف أو التلکوء أو التراجع والنکول. الکتاب الذی بین یدی القاری یتناول واحده من حلقات تلک السلسله الهادیه المهدیه، و یلقی الضوء علی حیاه الامام «علی بن محمد الهادی» الامام العاشر من أئمه أهل البیت علیهم السلام. مؤلف الکتاب الاخ المحقق «علی نجف» بذل جهودا مشکوره فی اخراج هذا الکتاب، سیما و أن المصادر المتوفره عن الامام الهادی قلیله، فجزاه الله خیر الجزاء. وزاره الارشاد الاسلامی، اسهاما منها فی نشر الحقائق الاسلامیه، و بث التوعیه الرسالیه بین صفوف الامه، تنشر هذا الکتاب، آمله أن تقدم فی المستقبل للقاری باللغه العربیه مزیدا من الدراسات حول مدرسه أهل بیت رسول الله (ص)، والله سبحانه الموفق. وزاره الارشاد الاسلامی الدائره العامه للاعلام والنشر

المقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم و الصلاه و السلام علی اشرف الانبیاء و المرسلین و علی اهل بیته الطاهرین. فی هذه الاوراق حاولنا ان نکشف جوانب من حیاه الامام الهادی (ع) مع الترکیز علی المجالات الحرکیه منها بصفته قائد للتشیع فی وقته و اماما معصوما. ان الدراسات عن الامام الهادی (ع) قلیله جدا لذلک فهناک متسع لمن یرید ان یکتب عن حیاته و هکذا کان فأدلینا بدلونا مع المدلین. و کم نتمنی ان

نری عشرات البحوث و بمختلف المستویات و وجهات النظر تتناول حیاه کل امام خصوصا الذین قلت الکتابه عنهم حتی تنجلی حجب الجهل بحیاه الائمه عن الناس و المسلمین عامه فیأخذوا بالانتهال من نمیرهم الصافی فان علی من عاش فی کنف آل محمد حقا یجب علیه ان یؤدیه الیهم کرد لجمیل انقاذهم ایاه من الضلال و هذا الرد یکون فی احد صوره تعریف الناس بهم. و کم یؤلمنا ان نری عشرات الکتب ان لم نقل المئات تتناول حیاه الوضیع او السخیف من الرؤساء و الشعراء و الکتاب و العلماء و اناس أحط من ان یذکروا و لا نری مثل هذا الاهتمام بحیاه الرسل و الائمه الربانیین مصابیح الدجی و انوار الهدی و یتحمل جزءا کبیرا من عدم الکتابه عن هؤلاء الاخیار من یستطیع الکتابه من الباحثین. نامل ان نکون قد اسهمنا ولو بشکل بسیط فی عملیه التنبیه الی کنوز اهل البیت و حیاتهم الطافحه بالمثل و الدروس فی هذه الاوراق التی [ صفحه 4] تناولت الجوانب التالیه من حیاه الهادی (ع): 1) نظره عامه عن حیاه الامام کمولده و وفاته و امه و ولده و ما شاکل. 2) نظرات فی الوضع السیاسی الذی عاش الامام (ع) فی ظله. 3) نظرات فی الوضع الداخلی للشیعه زمن الامام (ع). 4) نظرات فی التربیه الاخلاقیه العامه و الاعداد الحرکی عند الامام (ع). 5) متابعه للافکار الاسلامیه التی طرحها الامام (ع). 6) ذکر کوکبه من تلامیذ الامام الذین کانت لهم ادوار قیادیه عند الشیعه. و املنا ان نعود لبحث هذا الموضوع مره اخری لاکمال مافاتنا فی هذه المره و آخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین. [ صفحه 7]

نظره عامه علی حیاه الامام

نسبه الشریف

هو

الامام العاشر علی الهادی (ع) بن محمد الجواد (ع) بن علی الرضا (ع) بن موسی الکاظم (ع) بن محمد الباقر (ع) بن علی السجاد (ع) بن الحسین (ع) السبط الشهید بن علی (ع) المرتضی بن ابی طالب (ع) بن عبدالمطلب (ع) بن هاشم القرشی العدنانی العربی.

امه الطاهره

أم الامام (ع) أم ولد یقال لها سمانه [1] و یذهب الی ذلک الکثیر من فطاحل اهل العلم و الروایه. و فی تاریخ الائمه مدنب و یقال غزاله ام ولد قال ابن ابی الثلج سألت أباعلی محمد بن همام عن اسمها فقال حدثتنی ماجن مولاه ام محمد و جماعد الحانیه ان اسمها حدیث [2] .

ولادته المبارکه

ولد (ع) بصربا من المدینه فی النصف من ذی الحجه سنه أثنتی عشره و مائتین و فی روایه ابن عیاشی یوم الثلاثاء الخامس من رجب [3] . و فی اصول الکافی ولد (ع) للنصف من ذی الحجه سنه أثنتی عشره و مائتین و فی تاج الموالید «یوم الثلاثاء فی رجب و یقال فی النصف من ذی الحجه و یقال ولد للیله بقین من سنه 212 ه» [4] . و روی انه ولد (ع) فی رجب سنه اربع عشره و مائتین. [ صفحه 8]

وفاته

قبض بسر من رأی فی رجب سنه اربع و خمسین و مائتین [5] و له یومئذ احدی و اربعون سنه و اشهر و کان المتوکل قد اشخصه مع یحیی بن هرثمه بن أعین من المدینه الی سر من رأی فأقام بها حتی مضی لسبیله و کانت امامته ثلاثا و ثلاثین سنه [6] و فی روایه اخری انه مضی لاربع بقین من جمادی الآخره و قد دفن فی داره [7] بسر من رأی [8] .

ابناؤه

(الارشاد ص 377.) خلف الامام من الولد: أ) الامام الحسن العسکری (ع) ب) السید محمد ج) السید حسین د) السید جعفر و من البنات السیده عایشه و فی اعلام الوری علیه. و عقب الامام الهادی کثیر و منحصر برجلین هما: الامام الحسن العسکری الذی انحصر عقبه بالحجه القائم محمد المهدی (عج) و السید جعفر یقول صاحب زهره المقول: «عقب جعفر بن علی و یلقب کرینا لانه انسل مائه و عشرین ولدا و یلقب زق الخمر ایضا. قلت: لانه کان یشرب الخمر ظاهرا و تحمل الشموع بین یدیه بالنهار و نادم المتوکل و کان المتوکل یرید بمنادمته الغض من اخیه الحسن علیه السلام. و یلقب عند الامامیه (الکذاب) لانه ادعی میراث اخیه الحسن... و یحکی: انه فارق ما کان و تاب و رجع عنه قاله فی العمده فجعفر خلف سته بنین: 1) علیا 2) هارون 3) طاهرا 4) اسماعیل 5) یحیی الصوفی [ صفحه 9] 6) ادریس و لکل عقب» [9] .

اخوته و اخواته

1) موسی المبرقع و له عقب 2) السیده حکیمه 3) السیده خدیجه [10] .

القابه

لقب الامام علی بن محمد بعده القاب تکشف جوانب رفیعه من خلقه النبوی العلوی السامق فقد کان (ع) یلقب بالعالم و النقی و الفقیه و الامین و الطیب [11] و الهادی. و اما القابه فالناصح و المتوکل و الفتاح و النقی و المرتضی و اشهرها المتوکل و کان یخفی ذلک و یأمر اصحابه ان یعرضوا عنه لکونه کان لقب الخلیفه امیرالمؤمنین المتوکل یومئذ [12] . و یقال له العسکری لان المتوکل اخرجه الی سر من رأی و أسکنه بها مع الاهل و الولد. [13] .

کناه

یکنی بأبی الحسن الثالث. [14] .

نقش خاتمه الشریف

الله ولیی و هو عصمتی من خلقه. [15] .

سلاطین زمانه

عاصر الامام من الحکام الخلفاء التالیه اسماؤهم [16] ففی امامته ا) بقیه ملک المعتصم. ب) ملک الواثق خمس سنین و سبعه اشهر. ج) ملک المتوکل اربع عشره سنه. د) ملک ابنه المنتصر سته اشهر. ه) ملک المستعین و هو احمد بن محمد بن المعتصم سنتان و تسعه [ صفحه 10] اشهر. و) ملک المعتز و هو الزبیر بن المتوکل ثمانی سنین و سته اشهر. و هو الذی استشهد فی اخر ملکه ولی الله علی بن محمد الهادی.

النص علی امامته

اشاره

کانت امامه الهادی (ع) ثلاثا و ثلاثین سنه و سنذکر فی هذا المجال النصوص التی خصته بالامامه بعد ابیه محمد الجواد (ع). یقول الشیخ المفید أعلی الله مقامه «و کان الامام بعد أبی جعفر علیه السلام ابنه أبوالحسن علی بن محمد (ع) لاجتماع خصال الامامه و تکامل فضله و انه لا وارث لمقام ابیه سواه و ثبوت النص علیه بالامامه و الاشاره الیه من ابیه بالخلافه [17] و نکتفی بایراد نصین علی امامته لتبیان المقصد.

النص الاول

«مارواه محمد بن یعقوب عن علی بن ابراهیم عن ابیه، عن اسماعیل بن مهران قال: لما اخرج ابوجعفر فی الدفعه الاولی من المدینه الی بغداد فقلت له: انی اخاف علیک فی هذا الوجه فالی من الامر بعدک؟ قال: فکر بوجهه الی ضاحکا و قال: لیس حیث ظننت فی هذه السنه، فلما استدعی به المعتصم صرت الیه فقلت: جعلت فداک انت خارج فالی من الامر بعدک؟ فبکی حتی اخضلت لحیته، ثم التفت الی فقال: عند هذه یخاف علی، الامر من بعدی الی ابنی علی. [18] .

النص الثانی

محمد بن یعقوب، عن الحسین بن محمد، عن الخیرانی، عن ابیه - و کان یلزم ابی جعفر للخدمه التی و کل بها - قال: کان احمد بن محمد بن عیسی الاشعری یجی ء فی السحر لیعرف خبر عله ابن جعفر، و کان الرسول الذی یختلف بین ابی جعفر و بین أبی اذا حضر قام احمد بن عیسی و خلا به ابی فخرج ذات لیله و قام أحمد عن المجلس و خلا أبی بالرسول و استدار احمد بن محمد و وقف حیث یسمع الکلام، فقال الرسول لابی: ان مولاک یقرء علیک السلام و یقول انی ماض و الامر صار [ صفحه 11] الی ابنی علی و له علیکم بعدی ما کان لی علیکم بعد ابی، ثم مضی الرسول فرجع احمد بن محمد بن عیسی الی موضعه و قال لابی: ما الذی قال لک؟ قال: خیرا، قال: فاننی قد سمعت ما قال لک و اعاد الیه ما سمع فقال له ابی: قد حرم الله علیک ذلک لان الله یقول: «و لا تجسسوا» فاما اذا سمعت فاحفظ هذه الشهاده لعلنا نحتاج الیها یوما، و ایاک ان تظهرها

لاحد الی وقتها. فلما أصبح أبی کتب نسخه الرساله فی عشر رقاع بلفظها و ختمها و دفعها الی عشره من وجوه العصابه و قال لهم: ان حدث بی حدث الموت قبل ان أطالبکم بها فافتحوها و اعملوا بما فیها. قال: فلما مضی ابوجعفر (ع) لبث ابی فی منزله فلم یخرج حتی اجتمع رؤساء الامامیه عند محمد بن الفرج الرخجی یتفاوضون فی القائم بعد ابی جعفر و یخوضون فی ذلک، فکتب محمد بن ابی الفرج الی ابی یعلمه باجتماع القوم عنده و انه لولا مخافه الشهره لصار معهم الیه و سأله ان یاتیه، فرکب ابی و صار الیه فوجد القوم مجتمعین عنده فقالوا لابی: ما تقول فی هذا الامر؟ فقال ابی لمن عنده الرقاع احضروها، فأحضروها و فضها و قال: هذا ما امرت به، فقال بعض القوم: قد کنا نحب ان یکون معک فی هذا الامر شاهد آخر فقال لهم ابی: قد اتاکم الله ما تحبون، هذا ابوجعفر الأشعری یشهد لی بسماع هذه الرساله، و سأله ان یشهد فتوقف ابوجعفر فدعاه ابی الی المباهله و خوفه بالله فلما حقق علیه القول قال: قد سمعت ذلک ولکننی توقفت لأنی احببت ان تکون هذه المکرمه لرجل من العرب فلم یبرح القوم حتی اعترفوا بامامه ابی الحسن و زال عنهم الریب فی ذلک. [19] .

علمه باللغات

و من خلال بعض الروایات نستدل علی علم الامام باللغات و ذلک لعالمیه الدور الذی یحتله الامام فقد روی عنه انه کان یعرف الترکیه ففی روایه عن ابی هاشم الجعفری... فمر بنا ترکی فکلمه ابوالحسن (ع) بالترکیه فنزل عن فرسه فقبل حافر دابته... [20] و قد روی کذلک عنه علمه باللغه الهندیه فقد روی عن أبی هاشم الجعفری

ذلک یقول: دخلت علی ابی الحسن [ صفحه 12] علیه السلام فکلمنی بالهندیه فلم احسن ان ارد علیه [21] . و عن علی بن مهزیار قال ارسلت غلاما الی ابی الحسن فی حاجه و کان سقلابیا قال: فرجع الغلام الی متعجبا فقلت: مالک یا بنی؟ فقال لی: و کیف لا اتعجب مازال یکلمنی بالسقلابیه کأنه واحد منا. [22] . [ صفحه 15]

الوضع السیاسی زمن الامام

اشاره

من العناصر المهمه فی فهم حرکه کل امام (ع). فهم الظروف السیاسیه المحیطه به. لذلک ففی استعراضنا و تحلیلنا للوضع السیاسی نکون قد وضعنا مدخلا لفهم طبیعه حرکه الامام. لقد عاصر امامنا الهادی (ع) من الحکام العباسیین: المعتصم فقد کان فی عهد امامته بقیه حکمه ثم الواثق ثم المتوکل ثم المنتصر ثم المستعین و قد جاء بعده المعتز فکانت شهاده الامام فی اواخر عهده. و سنلقی نظره سریعه لتوضیح الجو السیاسی فی عهد هؤلاء الخلفاء لاکتشاف طبیعه المرحله.

المعتصم

معلومات عامه

1- شخصه: هو أبواسحاق محمد بن الرشید ولد سنه ثمانین و مائه. کذا قال الذهبی و قال الصولی: فی شعبان ثمان و سبعین. و أمه ام ولد من مولدات الکوفه اسمها مارده و کانت احظی الناس عند الرشید، و کان ذا شجاعه و قوه و همه و کان عریا من العلم [23] لقبه بالمعتصم و هو أبعد ما یکون عن الاعتصام بالله عزوجل. 2- فساده: و من مظاهر اختلال المفاهیم عند الامه و الانحراف الخلقی عند من یدعون بالخلفاء ما روی فی تاریخ الخلفاء [24] عن [ صفحه 16] المعتصم انه «کان للمتعصم غلام یقال له عجیب لم یر الناس مثله قط و کان مشغوفا به فعمل فیه ابیاتا...» یقال فیها: لقد رأیت عجیبا یحکی الغزال الربیبا الوجه منه کبدر و القد یحکی القضیبا و ان تناول سیفا رأیت لیثا حریبا و ان رمی بسهام کان المجید المصیبا طبیب ما بی من الحب فلا عدمت الطبیبا انی هویت عجیبا هوی أراء عجیبا 3- و قد شجع المعتصم الشعراء ان یقولوا فیه المدح و ذلک لان الشاعر عنصر مهم فی الاعلام السیاسی انذاک فان کان مخلصا ذا

عقیده سلیمه نشر الحق و دافع عنه و ان کان منافقا مدح الباطل لیقبض منه «اخرج الصولی عن الفضل الیزیدی قال: وجه المعتصم الی الشعراء ببابه: من منکم یحسن أن یقول فینا کما قال منصور النمری فی الرشید؟: أن المکارم و المعروف أودیه أحلک الله منها حیث تجتمع من لم یکن بامین الله معتصما فلیس بالصلوات الخمس ینتفع ان اخلف القطرلم تخلف فواصله أوضاق امر ذکرناه فیتسع فقال ابووهیب: فینا من یقول خیرا منه فیک و قال: ثلاثه تشرق الدنیا ببهجتها شمس الضحی و ابوأسحاق و القمر تحکی افاعیله فی کل نائبه اللیث و الغیث و الصمصامه الذکر [25] . بویع للمعتصم ثامنهم: ثامن الخلفاء و العباسیین - بالخلافه بعد موت المامون فشغب الجند و نادوا بالعباس بن المامون [26] . فخرج الیهم و قال لهم: ای شی ء تریدون منی؟ قالوا نبایعک بالخلافه قال: قد بایعت انا قد بایعت عمی و رضیت به و هو کبیری و عندی بمنزله المامون فانصرفوا خائبین. [27] .

الوضع السیاسی العام

استمراره بامتحان الناس بفتنه خلق القرآن

لقد ابتدع المأمون العباسی هذه الفتنه لأشغال الناس عن النظر فیما یهمهم من الامور التی تقصر السلطه فیها و لاحداث انشقاقات [ صفحه 17] جدیده فی المجتمع تؤدی الی اضعافه امام الحاکم لیسیطر علیه و قد سار علی هذا النهج المعتصم العباسی «فسلک ما کان المأمون علیه و ختم به عمره من امتحان الناس بخلق القرآن فکتب الی البلاد بذلک و امر المعلمین ان یعلموا الصبیان ذلک و قاسی الناس منه مشقه فی ذلک و قتل علیه خلقا من العلماء و ضرب الامام احمد بن حنبل و کان ضربه فی سنه عشرین. [28] قیل فجلده حتی غاب عقله و تقطع

جلده و قیده و حبسه. [29] .

نقل العاصمه الی سامراء
اشاره

نقل المعتصم عاصمه الحکم الی سامراء سنه 220 کما یقول السیوطی و سنه 221 کما یقول الیعقوبی و هو تاریخ مقارب للتاریخ الذی اعتلی به الامام الهادی دست الامامه المقدسه. و فیها - ای سنه (220) - تحول المعتصم من بغداد و بنی سر من رأی و ذلک انه اعتنی بأقتناء الترک فبعث الی سمرقند و فرغانه و النواحی فی شرائهم و بذل فیهم الاموال و البسهم انواع الدیباج و مناطق الذهب فکانوا یطردون خیلهم فی بغداد و یؤذون الناس و ضاقت البلد فاجتمع الیه اهل بغداد و قالوا: ان لم تخرج عنا جندک حاربناک قال: و کیف تحاربوننی؟ قالوا بسهام الاسحار قال لاطاقه لی بذلک فکان ذلک سبب بنائه «سر من رأی» و تحوله الیها. [30] و فی تاریح الیعقوبی و خرج المعتصم الی القاطول فی النصف من ذی القعده سند 220 فاختط موضع المدینه التی بناها و اقطع الناس المقاطع وجد فی البناء حتی بنی الناس القصور و الدور و قامت الاسواق ثم ارتحل من القاطول الی سر من رأی فوقف فی الموضع الذی فیه دار العامه و هناک دیر النصاری فاشتری من اهل الدیر الارض و اختط فیه و صار الی موضع القصر المعروف ب(الجوسق) و الانهار فی شرقی دجله و عمر العمارات و نصب الدوالیب علی الانهار و حملت النخیل و الغروس من سائر البلدان و کان ابتداء ذلک فی سنه 221 و بنی القری و حمل الیها الناس من کل بلد و امرهم ان یعمروا عماره بلدهم و حمل قوما من ارض مصر یعلمون القراطیس فعلموها فلم تات فی تلک الجوده. [31] . ان

نقل العاصمه الی سامراء نابع من الاسباب التالیه: [ صفحه 18]

تغییر بنیه الحکم

ففی فتره المعتصم ادخل الاتراک للسلطه بصوره واسعه لیضرب بهم العناصر المتنفذه من بقایا الادوار السابقه و هذا واضح من اسراف المعتصم بجلب الاتراک و شرائهم و الاعتناء بهم و تحویل جیشه الی جیش جرار من العناصر الترکیه و لعل السبب الاساسی فی اعتماد المعتصم علی الاتراک هو کون امه منهم.

الترکیب الاجتماعی لبغداد

ان الترکیب الاجتماعی فی بغداد لایصلح بل یتعارض مع النظام الجدید و ذلک لوجود البنی التالیه به: أ) العناصر الحکومیه السابقه من عباسیین و عرب و فرس من الذین لا یرضون و لیس من مصالحهم ان تتحول مراکز القوی للاتراک. ب) الشیعه: نتیجه لعمل الائمه المتواصل فی بغداد کثرت بها القواعد الشیعیه خصوصا فی منطقه الکرخ و کانت تشکل قوه ضاربه فی المجتمع البغدادی و یبرز ذلک واضحا فی تشییع جنازه الامام الکاظم (ع) لذلک فلیس من مصلحه الدوله و لیس من الحکمه السیاسیه ان تکوت مثل هذه القوه المناوءه فی عاصمه ملکها. ج) لذلک فکر المعتصم بالانتقال من بغداد فاختار القاطول و من ثم سامراء. د) اما ما اشیع من ان المعتصم یخشی من دعوات اهل بغداد فی الاسحار اذا لم یتحول بجیشه الی مدینه اخری فأمر لا یعتد به کثیرا یقول ابن الطقطقا: کانت بغداد دار الملک و بها سریر الخلافه بعد المنصور و من ولی بعده من الخلفاء کان سریر ملکهم ببغداد. فلما کانت أیام المعتصم خاف من بها من العسکر و لم یثق بهم فقال اطلبوا لی موضعا اخرج الیه و ابنی فیه مدینه و أعسکر به فان رابنی من عساکر بغداد حادث کنت بنجوه و کنت قادرا علی ان آتیهم فی البر و فی الماء فوقع اختیاره علی سامراء

فبناها و خرج الیها. [32] .

القضاء علی حرکه بابک

و اشتدت شوکه بابک و کان معه محمد بن البعیث قد شایعه و عصمه الکردی صاحب مرند فی طاعته فوجه المعتصم طاهر بن ابراهیم... و امره بمحاربه القوم فلما قدم البلد کتب ابن البعیث الی المعتصم انه فی الطاعه و انه فی التدبیر علی بابک و اصحابه ثم مکر بعصمه الکردی صاحب مرند فتزوج ابنته [ صفحه 19] و صار الی مرند ثم دعاه الی منزله فحمل علیه و علی من معه فی الشراب فلما سکروا حملهم فی اللیل الی قلعته التی یقال لها شاهی ثم انفذهم الی المعتصم فاجازه المعتصم و حباه و اعطاه... و وجه الأفشین حیدر بن کاوس الاشروسنی و عقد له علی جمیع ما اجتاز به من الاعمال و حملت معه الاموال و خزائن السلاح فلما صار الأفشین الی الجبل أخذ ما کان به من الصعالیک و الوجوه فنفذ فکانت بینه و بین بابک وقائع... و هرب بابک و سته من اصحابه... فصار الی رجل من البطارقه... فأخذه و کتب الی الافشین بخبره فانفذ فأخذه و کتب بالفتح و بما کان من تدبیره فقری ء الفتح و کتب به الی الاوقاف... و قدم علی المعتصم و هو بسر من رأی فتلقاه القواد و الناس علی مراحل و دخلها للیلتین خلتا من صفر سنه 223 و بابک بین یدیه علی القیل حتی دخل الی المعتصم فأمر بقطع یدی بابک و رجلیه ثم قتله و صلبه بسر من رأی... [33] .

غزو الروم

و فی سنه ثلاث و عشرین و مائتین خرج توقبل بن [34] میخائیل ملک الروم الی بلاد الاسلام فبلغ زبطره فقتل من بها من الرجال و سبی الذریه و النساء و اغار علی

ملطیه و غیرها و سبی المسلمات و مثل بمن صار فی یده من المسلمین فسمل اعینهم و قطع آنافهم و اذانهم. [35] فلما انتهی الخبر الی المعتصم قام من مجلسه نافرا حتی جلس علی الارض و ندب الناس للخروج و وضع الاعطاء و عسکر من یومه بموضع یعرف بالعیون من غربی دجله و قدم اشناس الترکی علی مقدمته... و دخل ارض الروم فقصد ارض عموریه و کانت من اعظم مدائنهم. [36] فأنکاهم نکایه عظیمه لم یسمع بمثلها لخلیفه و شتت جموعهم و خرب دیارهم و فتح عموریه بالسیف و قتل منهم ثلاثین الف و سبی مثلهم... [37] .

تعلیل

تطالعنا فی حیاه الکثیر من الخلفاء هذه المظاهر: - 1) وجود الانحراف الخلقی عندهم. 2) ارهاب الجماهیر و الضغط علیهم. 3) قیامهم بالفتح و الدفاع عن دیار الاسلام. [ صفحه 20] و لتعلیل هذا التناقض نقول ان الدفاع و الفتح عمل مشروع بحد ذاته مؤید من القیاده الشرعیه فی کل وقت و الذی یدفع الحکام للقیام به آنذاک عده اسباب منها: 1- اعطاء الحکم مظهرا اسلامیا یقوی مرکزه امام الجماهیر المسلمه بعد تشبع هذه الجماهیر بالجهاد نتیجه التربیه النبویه للأمه. 2- التوسع و الدفاع عملیتان یستطیع بهما الخلیفه تثبیت ملکه و توطید ارکانه بالتخلص من العدو الخارجی الذی یرید اسقاط الدوله التی یرأسها الحاکم. 3- الدفع الجیوش علی الحدود یخلص الحاکم من عنصر من عناصر الثوره و التمرد ضده.

مع الشیعه

اشاره

انطلاقا من العداء العقائدی الشدید بین ائمه اهل البیت و شیعتهم المؤمنین من جهه و الخلافه العباسیه و اتباعها من جهه اخری نری استمرار العداء بین الخطین و ان اتخذ فی کل فتره لونا او درجه من الشده و لیس المعتصم ببدع عن اسلافه المعادین لاهل البیت و حزبهم و فیما یلی نماذج لصور العداء بین الخطین.

اغتیاله للامام الجواد

بعد سنتین تقریبا من حکم المعتصم لطخ یدیه باغتیال الامام الجواد (ع) عن طریق ابنه اخیه ام الفضل بنت المامون زوج الامام الجواد (ع) فنفذت هذه المرأه بدوافع الحسد و الحث المؤامره بسمها للامام (ع). و کان قبل ذلک قد اقدمه من المدینه الی بغداد لیکون تحت نظره و لتسهل مراقبته. و قد کان المعتصم اشخصه الی بغداد فی اول هذه السنه التی توفی فیها. [38] .

ثوره محمد بن القاسم بن علی

هو محمد بن القاسم بن علی بن عمر بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب و کانت العامه تلقبه بالصوفی لانه کان یدمن علی لبس [ صفحه 21] الثیاب من الصوف الابیض. و کان من اهل العلم و الفقه و الدین و الزهد و حسن المذهب... خرج ایام المعتصم بالطالقان فأخذه عبدالله بن طاهر و وجه به الی المعتصم بعد وقائع کانت بینه و بینه. [39] . و یبدو ان هذا السید الجلیل کان یری رأی الزیدیه فی الثوره علی الظلم و قد تمکن من الهرب من السلطه و قد اختلفت الروایات فی نهایته فقد روی. 1- خرج محمد بن القاسم الصوفی بطالقان من خراسان فی ایام المعتصم و اقام بها اربعه اشهر ثم حاربه عبدالله بن طاهر و أبعده الی بغداد الی المعتصم ثم حبسه ایاما و هرب من حبسه فأخذه و رب عنقه صبرا و صلبه بالشماسیه و هو ابن ثلاث و خمسین سنه. [40] . 2- و قیل انه بعد هربه من سجن المعتصم رجع الی الطالقان فمات بها و قیل انه انحدر الی واسط و ذلک الصحیح. [41] . 3- و قد روی تواری محمد بن القاسم ایام المعتصم و ایام الواثق ثم اخذ

فی ایام المتوکل فحمل الیه فحبس حتی مات فی محبسه قال: و یقال انه دس الیه سما فمات منه. [42] و لاجل التفصیل راجع مقاتل الطالبیین. [43] . 4- محنه عبدالله بن الحسین بن عبدالله بن اسماعیل بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب. و قد اجبرته السلطه علی لبس شعارها و هو السواد فرفض ذلک فقد روی عنه انه امتنع من لبس السواد و خرقه لما طولب بلبسه فحبس بسر من رأی حتی مات فی حبسه رضوان الله علیه. [44] .

الحرب الفکریه

لقد استعملت السلطه العباسیه للطعن بالأئمه طریقه توجیه الاسئله المحرجه لهم لتعجیزهم امام الناس و هذا واضح فی حیاه الامام الجواد (ع). و کان المتصدی لهذا الدور و المرشح من قبل السلطه یحیی بن أکثم قاضی القضاه. [45] . و قد مارس هذا الدور مع الامام الهادی فقد وجه مجموعه من الاسئله المعقده لموسی بن محمد الجواد بن علی الرضا فرد علیها الامام الهادی (ع). قال موسی بن محمد بن الرضا [46] : لقیت یحیی بن اکثم فی دار العامه، [ صفحه 22] فسألنی عن مسائل، فجئت الی اخی علی بن محمد علیهماالسلام فدار بینی و بینه من المواعظ ما حملنی و بصرنی طاعته، فقلت له: جعلت فداک ان ابن اکثم کتب یسألنی عن مسائل لأفتیه فیها، فضحک علیه السلام ثم قال: لا، لم اعرفها، قال علیه السلام: و ما هی، قلت: کتب یسألنی عن قول الله: قال الذی عنده علم من الکتاب انا آتیک به قبل أن یرتد الیک طرفک. نبی الله کان محتاجا الی علم آصف،. و عن قوله: و رفع ابویه علی العرش و خروا له سجدا سوره یوسف آیه 100. سجد یعقوب

و ولده لیوسف و هم انبیاء. و عن قوله: فان کنت فی شک مما انزلنا الیک فاسأل الذین یقرؤون الکتاب سوره یونس آیه 94. من المخاطب بالایه، فان کان المخاطب النبی صلی الله علیه و آله و سلم فقد شک. و ان کان المخاطب غیره فعلی من اذن انزل الکتاب، و عن قوله: ولو ان ما فی الارض من شجره اقلام و البحر یمده من بعده سبعه ابحر مانفدت کلمات الله سوره لقمان آیه 26. ماهذه الابحر و این هی، و عن قوله: و فیها ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین سوره الزخرف آیه 71. فاشتهت نفس ادم علیه السلام اکل البر فاکل و اطعم (و فیها ما تشتهی الانفس) فکیف عوقب؟. و عن قوله: او یزوجهم ذکرانا و اناثا سوره الشوری آیه 49 یزوج الله عباده الذکران و قد عوقب قسوم فعلوا ذلک، و عن شهاده المرأه جازت وحدها و قد قال الله: و اشهدوا ذوی عدل منکم سوره الطلاق آیه 2، و عن الخنثی و قول علی علیه السلام: یورث من المبال، فمن ینظر اذا بال الیه، مع انه عسی ان یکون امرأه و قد نظر الیها الرجال، او عسی ان یکون رجلا و قد نظرت الیه النساء و هذا مالا یحل. و شهاده الجار الی نفسه لاتقبل، و عن رجل اتی الی قطیع غنم فرأی الراعی ینزو علی شاه منها فلما بصر بصاحبها خلی سبیلها، فدخلت بین الغنم کیف تذبح و هل یجوز اکلها ام لا، و عن صلاه الفجر لم یجهر فیها بالقراءه و هی من صلاه النهار و انما یجهر فی صلاه اللیل. و عن قول علی علیه السلام لابن جرموز: بشر قاتل

ابن صفیه بالنهار [47] فلم یقتله و هو امام، و اخبرنی عن علی علیه السلام لم قتل اهل صفین و أمر بذلک مقبلین و مدبرین و اجاز علی الجرحی، و کان حکمه یوم الجمل انه لم یقتل مولیا و لم یجز علی جریح و لم یأمر بذلک، و قال من دخل داره فهو امن، و من ألقی سلاحه فهو آمن، لم فعل ذلک، فان [ صفحه 23] کان الحکم الاول صوابا فالثانی خطأ. و اخبرنی عن رجل اقر باللواط علی نفسه ایحد، ام یدرا عنه الحد؟. قال علیه السلام: اکتب الیه، قلت: و ما اکتب، قال: اکتب بسم الله الرحمن الرحیم و انت فالهمک الله الرشد اتانی کتابک فامتحنتنا به من تعنتک لتجد الی الطعن سبیلا ان قصرنا فیها، و الله یکافیک علی نیتک و قد شرحنا مسائلک فاضع الیها سمعک و ذلل لها فهمک و اشغل بها قلبک، فقد لزمتک الحجه و السلام. سألت: عن قول الله جل و عز: قال الذی عنده علم من الکتاب فهو آصف بن برخیا و لم یعجز سلیمان علیه السلام عن معرفه ما عرف آصف لکنه صلوات الله علیه احب ان یعرف امته من الجن و الانس انه الحجه من بعده، و ذلک من علم سلیمان علیه السلام اودعه عند اصف بأمر الله، ففهمه ذلک لئلا مختلف علیه فی امامته و دلالته کما فهم سلیمان علیه السلام فی حیاه داود علیه السلام لتعرف نبوته و امامته من بعد لتأکد الحجه علی الخلق. و اما سجود یعقوب علیه السلام و ولده کان طاعه لله و محبه لیوسف علیه السلام کما ان السجود من الملائکه لادم علیه السلام لم یکن لادم علیه السلام و انما کان ذلک طاعه لله و محبه

منهم لادم علیه السلام فسجود یعقوب علیه السلام و ولده یوسف علیه السلام معهم کان شکرالله باجتماع شملهم، الم تره یقول فی شکره ذلک الوقت: رب قد اتیتنی من الملک و علمتنی من تأویل الاحادیث - الی اخر الایه سوره یوسف آیه 102. و اما قوله: فان کنت فی شک مما انزلنا الیک فاسأل الذین یقرؤون الکتاب فان المخاطب به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و لم یکن فی شک مما انزل الیه ولکن قالت الجهله کیف لم یبعث الله نبیا من الملائکه، اذ لم یفرق بین نبیه و بیننا فی الاستغناء عن المآکل و المشارب و المشی فی الاسواق، فأوحی الله الی نبیه فاسأل الذین یقرؤون الکتاب بمحضر الجهله، هل بعث الله رسولا قبلک الا و هو یأکل الطعام و یمشی فی الاسواق ولک بهم اسوه. و انما قال. فان کنت فی شک و لم یکن شک ولکن للنصفه کما قال. تعالوا ندع ابناءنا و ابناءکم و نساءنا و نساءکم و انفسنا و انفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنه الله علی الکاذبین سوره ال عمران 20 ولو قال. علیکم [ صفحه 24] لم یجیبوا الی المباهله، و قد علم الله ان نبیه یؤدی عنه رسالاته و ماهو من الکاذبین، فکذلک عرف النبی انه صادق فیما یقول ولکن احب ان ینصف من نفسه. و اما قوله ولو أن ما فی الارض من شجره أقلام و البحر یمده من بعده سبعه ابحر مانفدت کلمات الله فهو کذلک لو ان اشجار الدنیا اقلام و البحر یمده سبعه ابحر و انفجرت الارض عیونا لنفدت قبل ان تنفد کلمات الله و هی عین الکبریت و عین النمر و عین

(ال) برهوت و عین طبریه و حمه ما سبندان و حمه افریقیه یدعی لسان [48] و عین بحرون، و نحن کلمات الله لاتنفد و لا تدرک فضائلنا. و اما الجنه فان فیها من المآکل و المشارب و الملاهی ما تشهتی الانفس و تلذ الاعین و أباح الله ذلک کله لآدم علیه السلام و الشجره التی نهی الله عنها آدم علیه السلام و زوجته ان یأکلا منها شجره الحسد عهد الیهما ان لا ینظروا الی من فضل الله علی خلائقه بعین الحسد فنسی ونظر بعین الحسد و لم یجد له عزما، و اما قوله: او یزوجهم ذکرانا و اناثا ای یولد له ذکور و یولد له اناث، یقال لکل اثنین مقرنین زوجان کل واحد منهما زوج، و معاذ الله ان یکون عنی الجلیل ما لبست به علی نفسک تطلب الرخص لارتکاب الماثم و من یفعل ذلک یلق اثاما - یضاعف له العذاب یوم القیامه و یخلد فیها مهانا سوره الفرقان آیه 69 ، 68 ان لم یتب. و اما شهاده المرأه وحدها التی جازت فهی القابله جازت شهادتها مع الرضا، فان لم یکن رضی فلا اقل من امرأتین تقوم المرأتان بدل الرجل للضروره، لان الرجل لایمکنه ان یقوم مقامها، فان کانت وحدها قبل قولها مع یمینها. و اما قول علی علیه السلام فی الخنثی فهی کما قال: ینظر قوم عدول یاخذ کل واحد منهم مرآه و تقوم الخنثی خلفهم عریانه و ینظرون فی المرایا فیرون الشبح فیحکمون علیه. و اما الرجل الناظر الی الراعی و قد نزا علی شاه فان عرفها ذبحها و احرقها. و ان لم یعرفها قسم الغنم نصفین و ساهم بینهما، فاذا وقع علی احد النصفین

فقد نجا النصف الاخر، ثم یفرق النصف الاخر فلا [ صفحه 25] یزال کذلک حتی تبقی شاتان فیقرع بینهما فایتها وقع السهم بها ذبحت و احرقت و نجا سائر الغنم. و أما صلاه الفجر فالجهر فیها بالقراءه، لان النبی صلی الله علیه و سلم کان یغلس بها فقراءتها من اللیل. و اما قول علی علیه السلام: بشر قاتل ابن صفیه بالنار فهو لقول رسول الله صلی الله علیه و سلم و کان ممن خرج یوم النهروان فلم یقتله امیرالمؤمنین صلی الله علیه و آله و سلم بالبصره، لانه علم انه یقتل فی فتنه نهروان. و اما قولک: ان علیا علیه السلام قتل اهل صفین مقبلین و مدبرین و اجاز علی جریحهم و انه یوم الجمل لم یتبع مولیا و لم یجز علی جریح و من القی سلاحه آمنه و من دخل داره امنه، فان اهل الجمل قتل امامهم و لم تکن لهم فئه یرجعون الیها و انما رجع القوم الی منازلهم غیر محاربین و لا مخالفین و لا منابذین، رضوا بالکف عنهم، فکان الحکم فیها رفع السیف عنهم و الکف عن اذاهم، اذ کم یطلبوا علیه اعوانا، و اهل صفین کانوا یرجعون الی فئه مستعده و امام یجمع لهم السلاح الدروع و الرماح و السیوف و یسنی لهم العطاء، یهیی ء لهم الانزال و یعود مریضهم و یجبر کسیرهم و یداوی جریحهم و یحمل راجلهم و یکسو حاسرهم و یردهم فیرجعون الی محاربتهم و قتالهم، فلم یساو بین الفریقین فی الحکم لما عرف من الحکم فی قتل اهل التوحید لکنه شرح ذلک لهم، فمن رغب عرض علی السیف او یتوب من ذلک. و اما الرجل الذی اعترف باللواط فانه

لم تقم علیه بینه و انما تطوع بالاقرار من نفسه و اذا کان للامام الذی من الله این یعاقب عن الله کان له ان یمن عن الله، اما سمعت قول الله: هذا عطاؤنا الایه قد انبأناک بجمیع ما سألتنا عنه فاعلم ذلک. [49] .

التعلیق

1) علمت السلطه العباسیه من تجربتها المسبقه مع الامام الجواد عندما ارادت ان تحرجه بتوجیه الاسئله الصعبه الیه لتثبت للناس عجزه فتبطل امامته. کیف انه رد علی ممثلها الفکری [ صفحه 26] ابن اکثم فاثبت عجزه و جهله المطبق قیاسا لعلم الامام. 2) لذلک لجأت الی تکلیف نفس الرجل فی مرحله الامام الهادی لاحراج القیاده باثبات عجز ابن الامام و اخیه موسی المبرقع ابن الجواد و هذا التعجیز للمبرقع و ان کان لا یعنی شیئا بالنسبه لعلم الامام المعصوم الهادی لسکنه مع ذلک سیتخذ وسیله للطعن علی البیت الذی ینتمی الیه الهادی باثبات جهل اخیه. 3) عندما لم یستطع المبرقع الاجابه علی اسئله ابن اکثم توجه بالاسئله لاخیه و قد نبهه الامام فی النقاش الذی دار بینهم و ماحواه من مواعظ بلزوم طاعته. 4) الموقف العملی للامام ازاء هذه اللعبه: أ- تصدی الامام الهادی للرد علی اسئله ابن اکثم. ب- کشف الامام ان دافع الاسئله لم یکن طلبا للعلم و الاستفاده بل لایجاد وسیله للطعن علی اهل بیت النبوه ان قصروا فی الاجابه. ج- اجابه الامام لالقاء الحجه علیه و علی من بعثه و علی من یطلع علی الاجابه و هذا هو شأن الائمه جمیعا فی اثبات حقهم و اعلانهم ذلک. حتی امام السلطات الحکومیه.

هجاء دعبل للمعتصم

و لقد تصدی دعبل للمعتصم فذمه و کشف انحرافه، ان ذم دعبل لهذا الحکم یمثل رأی الائمه به و ان لم ینطقوا بذلک بالسنتهم لان ذلک یتنافی مع الحکمه و الدقه التی یمتاز بها الائمه (ع). هجا دعبل المعتصم ثم نذر به فخاف و هرب حتی قدم مصر ثم خرج الی المغرب و الابیات التی هجاه بها هذه. ملوک بنی العباس فی الکتب سبعه و

لم یأتنا فی ثامن منهم الکتب کذلک اهل الکهف فی الکهف سبعه غداه ثووا فیها و ثامنهم کلب و انی لازهی کلبهم عنک رغبه لانک ذو ذنب و لیس له ذنب لقد ضاع امر الناس حیث یسوسهم وصیف و اشناس و قد عظم الخطب و انی لارجو ان تری من مغیبها مطالع شمس قد یغص بها الشرب و همک ترکی علیه مهانه فانت له ام و انت له أب [50] . [ صفحه 27]

موته

توفی یوم الخمیس لاحدی عشره لیله بقیت من شهر بیع الاول سنه 227 و صلی علیه ابنه هارون و دفن فی قصره المعروف بالجوسق و کانت سنه 39 سنه و کانت ولایته ثمانی سنین و خلف من الولد الذکور سته: هارون الواثق و جعفر المتوکل و محمد و احمد و علی و العباس [51] .

الواثق

المعلومات العامه

شخصه

هو ابوجعفر و قیل ابوالقاسم بن المعتصم بن الرشید امه ام ولد رومیه اسمها قراطیس ولد لعشر بقین من شعبان سنه ست و تسعین و مائه و ولی الخلافه من بعد ابیه بویع له فی تاسع عشر ربیع الاول سنه سبع و عشرین و مائتین [52] و کان أبیض اللون تعلوه صفره حسین اللحیه فی عینه نکته [53] لقبه الاعلام الرسمی بالواثق.

فساده
اشاره

و کأسلافه الحاکمین سار علی سنه الفاسقین و نذکر فی هذا الموضوع جانبا من مفاسده الاخلاقیه.

میله للغلمان

فقد روی عنه کان الواثق وافر الادب ملیح الشعر و کان یحب خادما اهدی له من مصر فاغضبه الواثق یوما ثم انه سمعه یقول لبعض الخدم و الله انه لیروم ان اکلمه من امس فما افعل فقال الواثق: - یاذا الذی بعذ ابی ظل مختفرا ما انت الا ملیک جار اذ قدرا لولا الهوی لتجارینا علی قدر و ان اقف منه یوماما فسوف تری و من شعر الواثق فی خادمه: - مهج یملک المهج بسجی اللحظ و الدعج حسن القد مخطف ذو دلال و ذو غنج [ صفحه 28] لیس للعین ان بدا عنه باللحظ منعرج [54] . و قد روی کنا بین یدی الواثق و قد اصطبح فناوله خادمه مهج وردا و نرجسا فانشد فی ذلک بعد یوم لنفسه: - حیاک بالنرجس و الورد معتدل القامه و القد فالهبت عیناه نار الهوی و زاد فی اللوعه و الوجد املت بالملک له قربه فصار ملکی سبب البعد و رنحته سکرات الهوی فمال بالوصل الی الصد ان سئل البذل ثنی عطفه و اسبل الدمع علی الخد غر بما تجنیه الحاظه لایعرف الانجاز للوعد مولی تشکی الظلم من عبده فانصفوا المولی من العبد [55] . و انشدنا بعض اهلنا للواثق و کان یهوی خادمین لهذا یوم یخدمه و لهذا یوم یخدمه فیه: قلبی قسیم بین نفسین فمن رأی روحا بجسمین یغضب ذا ان جاد ذا بالرضا فالقلب مشغول بجوشین [56] .

شغفه بالغناء

و کان اعلم الخلفاء بالغناء. و له اصوات و الحان عملها نحو مائه صوت و کان حاذقا بضرب العود روایه للاشعار و الخبار. [57] .

کثره اکله

کان الواثق کثیر الاکل جدا. [58] .

تبذیره لاموال المسلمین

فقال له الواثق: ارید شاهدا من الشعر فی المرت فبادر بعض من حضر فانشد بیتا لبنی اسد... فضحک ابومحلم و قال: و الله لا ابرح حتی انشدک فانشده للعرب مائه قافیه معروفه لمائه شاعر معروف و فی کل بیت ذکر المرت فامر له الواثق بمائه الف دینار. [59] . و من مظاهر تبذیره لاموال المسلمین: - و اخرج عن الحزنبل: قال غنی فی مجلس الواثق بشعر الاخطل و شادن مرمج بالکاس نادمنی لا بالحصور و لا فیها بسوار [ صفحه 29] فقال: اسوار او سأر؟ فوجه الی ابن الاعرابی یسأل عن ذلک فقال: سوار وثاب یقول لایثب علی ندمائه و سأر مفضل فی الکاس سؤرا و قد رویا جمیعا فامر الواثق لابن الاعرابی بعشرین الف درهم. [60] .

الوضع السیاسی العام

استمراره بامتحان الناس بخلق القرآن
اشاره

و امتحن الواثق الناس فی خلق القرآن فکتب الی القضاه ان یفعلوا ذلک فی سائر البلدان و ان لایجیزوا الا شهاده من قال بالتوحید فحبس بهذا السبب عالما کثیرا. [61] و فی سنه احدی و ثلاثین ورد کتاب الی امیر البصره یامره ان یمتحن الائمه و المؤذنین بخلق القرآن و کان قد تبع اباه فی ذلک ثم رجع فی اخر امره. و فی هذه السنه قتل احمد بن نصر الخزاعی و کان من اهل الحدیث. [62] . و قد استفتی الواثق جماعه من فقهاء المعتزله بقتله فاجازوا له ذلک و قال اذا قمت الیه فلایقومن احد معی فانی احتسب خطای الی هذا الکافر الذی یعبد ربا لانعبده و لانعرفه بالصفه التی وصفه بها ثم امر بالنطع فاجلس علیه و هو مقید فمشی الیه فضرب عنقه و امر بحمل راسه الی بغداد فصلب بها و صلبت جثته فی

سر من رأی و استمر ذلک ست سنین الی ان ولی المتوکل فانزله و دفنه و لما صلب کتب ورقه و علقت فی اذنه فیها: هذا راس احمد بن نصر بن مالک دعاه عبدالله الامام هارون الی القول بخلق القرآن و نفی التشبیه فابی الا المعانده فعجله الله الی ناره و وکل بالراس من یحفظه.» «و فی هذه السنه استفک من الروم الفا و ستمائه اسیر مسلم فقال ابن ابی داود -قبحه الله -! من قال من الاساری «القرآن مخلوق» خلصوه و اعطوه دینارین و من امتنع دعوه فی الاسر. قال الخطیب: کان احمد بن ابی داود قد استولی علی الواثق و حمله علی التشدد فی المحنه و دعا الناس الی القول بخلق القرآن.» [63] . و من جمله من شملهم ظلم الواثق «ابویعقوب بن یوسف بن یحیی البوطی صاحب الشافعی - الذی مات سنه 231 - محبوسا فی محنه الناس بالقرآن و لم یجب الی القول بانه مخلوق و کان من الصالحین». [64] . [ صفحه 30] و السؤال الذی یطرح هو حل تستحق هذه المسأله کل هذه المشقه کالسجن و القتل و الضرب و عدم فک الاسری.

موقف الامام الهادی من مسأله خلق القرآن

لقد عمت الامه فتنه کبری زمن المامون و المعتصم و الواثق بامتحان الناس بخلق القرآن و کأن هذه المسأله مسأله یتوقف علیها مصیر الامه الاسلامیه و قد بین الامام الهادی (ع) الرأی السدید فی هذه المناوره السیاسیه التی ابتدعتها السلطه فقد روی عنه: - حدثنا محمد بن عیسی بن عبید الیقطین قال کتب علی بن محمد ابن علی بن موسی الرضا علیه السلام الی بعض شیعته ببغداد: بسم الله الرحمن الرحیم عصمنا الله و ایاک من الفتنه فان یفعل

فاعظم بها نعمه و الا یفعل فهی الهلکه نجن نری ان الجدال فی القرآن بدعه اشترک فیها السایل و المجیب فتعاطی السائل ما لیس له و تکلف المجیب ما لیس علیه و لیس الخالق الا الله و ماسواه مخلوق و القرآن کلام الله لا تجعل له اسما من عندک فتکون من الضالین جعلنا الله و ایاک من الذین یخشون ربهم بالغیب و هم من الساعه مشفقون. [65] و بذلک یتحدد الموقف بالشکل التالی: 1) ان الجدال فی القرآن بدعه اشترک فیها السائل و المجیب. 2) الکلمه التی تقال فی الموضوع و تحسمه الله هو الخالق و ما سواه مخلوق و القرآن کلام الله.

اشناس الترکی

و فی عهد الواثق سلمت صلاحیات واسعه للاتراک فقد روی: - و فی سنه ثمان و عشرین و مائتین استخلف علی السلطنه اشناس الترکی و البسه و شاحین مجوهرین و تاجا مجوهرا و اظن انه اول خلیفه استخلف سلطانا فان الترک انما کثروا فی ایام ابیه. [66] . و بعد وفاته صارت الامور الی ایتاخ الترکی [67] حاجبه [68] . [ صفحه 31]

الوضع فی بلاد الشام

و ثبت ابن بیهس بدمشق فی جمع من بطون قیس و وثب بفلسطین رجل یقال له تمیم اللخمی و یعرف بأبی حرب و یلقب بالمبرقع فی لخم و جذام و عامله و بلقین و صار الی کوره الاردن.. فوجه الواثق رجاء ابن ایوب الحضاری فبدأ بدمشق فأوقع بابن بیهس فأسره و سار الی فلسطین فأوقع بتمیم اللخمی و أسره و حمله الی سر من رأی فوقف بباب العامه و نودی علیه. [69] .

وثبه فی برقه

و خلع قوم من البربر ببرقه و معهم قوم من قریش من بنی اسد ابن ابی العیص و وثبوا بعاملهم محمد بن عبدویه بن جبله. فسار الیهم نفس الجیش الرمسل للبلاد الشام و صار رجاء الی مصر سنه 228 منزل الجیزه ثم توجه الی برقه فهرب من کان فیها و ظفر بجماعه منهم فحملهم ثم انصرف. [70] .

طریق الحجاز

و کانت بطون قیس قد عاثت فی طریق الحجاز و قطعوا الطریق حتی تخلف الناس علی الحج و نصبوا رجلا من سلیم یقال له عزیزه الخفافی و سلموا علیه بالخلافه فوجه الواثق بغا الکبیر سنه 230 و امره ان یقاتل کل من وجده من الاعراب فشخص قبل او ان الحج فاجتمعت قیس من کل ناحیه و اکثرهم بنوسلیم و رئیسهم عزیزه فلقیهم فقتل منهم خلقا عظیما و صلبهم علی الشجر و اسر منهم عالما حبسهم فی دار یزید بن معاویه بالمدینه فنقبوا و خرجوا علی اهل المدینه فوثب علیهم اهل المدینه فقتلوا عامتهم و حمل بغا الباقین فی الاغلال. [71] .

ارمینیا

و قد حدثت اضطرابات فی ارمینیا فقد تحرک بها العرب و البطارکه و تغلب ملوک الجبال علی مایلیهم. [72] .

الخوارج

و خرج محمد بن عمرو الشیبانی الخارجی بدیار ربیعه و ابوسعید [ صفحه 32] محمد بن یوسف بها فخرج مع الجند و محمد بن عمرو ثلثمائه او اربعمائه من الخوارج فصار الی سنجار ثم انهزم الی ناحیه الموصل فتبعه ابوسعید فأسره و أدخله نصیبین علی بقره و حمله.. الی الواثق فکتب الیه ماینبغی ان یقتل فانه لن یخرج مادام حیا فلم یزل محبوسا ایام الواثق. [73] .

معاملته بصوره عامه

و مع کل مامر بنا فان الواثق لک یکن شدیدا علی الناس لاقتضاء السیاسه انذاک ذلک فقد روی عنه انه: - [74] . 1) فرق اموالا جمه بمکه و المدینه و سائر البلدان علی الهاشمیین و سایر قریش و الناس کافه. 2) قسم فی اهل بغداد قسما کثیره مره بعد اخری علی اهل البیوتات و علی عامه الناس و فرق علی اقوام من التجار اموالا جمه. 3) بنی الدور لقوم. 4) اسقط ما کان یؤخذ ممن یرد فی بحر الصین من العشر.

مع الشیعه

سیاسته العامه مع الطالبیین

کانت سیاسه الواثق تتسم باللین مع آل ابی طالب فقد روی عن ابی الفرج قوله لا نعلم احدا قتل فی ایامه الا ان علی بن محمد بن حمزه ذکر ان عمرو بن منیع قتل علی بن محمد بن عیسی بن زید بن علی بن الحسین و لم یذکر السبب فی ذلک.. فقتل فی الواقعه التی کانت بین محمد بن میکال و محمد بن جعفر هذا فی الری. و کان آل ابی طالب مجتمعین بسر من رأی فی ایامه تدر الارزاق علیهم حتی تفرقوا ایام المتوکل. [75] قال ابن طقطقا و لما ولی الخلافه احسن الی بنی عمه الطالبیین. [76] کما قال ابن الکازرونی عنه کان کثیر الاحسان الی العلویین. [77] و یمکن تحدید سیاسه الواثق مع الشیعه و العلویین بمایلی: - [ صفحه 33] أ) ان موقف اللین من مقتضیات السیاسیه آنذاک کوسیله لامتصاص النقمه الجماهیریه علی الخط الحاکم. ب) الطبیعه العامه للحکم زمن الواثق: فقد فرق الاموال علی عموم الناس و قریش و بنی هاشم و من جملتهم العلویین. ج) ان سیاسه اللین لاتعنی السماح بممارسه العمل السیاسی فحصر الطابیین فی سامراء لیجعلهم قریبین من رقابه الدوله

و اغنائهم سیاسه تسد بها الکثیر من الثورات التی یمکن ان یقوم بها العلویون و اتباعهم بدافع الحرمان و هو دافع مشروع. د) و قد قتل من العلویین فی هذه الفتره علی بن محمد بن عیسی فی الری و هذا یعنی ان السلطه تضرب العلویین لو وجدت فی ذلک ضروره.

رصد الامام لحکومه الواثق

کان الامام الهادی (ع) یتابع التطورات السیاسیه و یرصد الاحداث بدقه. عن خیران الخادم قال: قدمت علی ابی الحسن علیه السلام المدینه فقال لی: ماخبر الواثق عندک؟ قلت: جعلت فداک خلفته فی عافیه انا من اقرب الناس عهدا به عهدی به منذ عشره ایام قال: فقال لی: ان اهل المدینه یقولون: انه مات فلما ان قال لی: الناس علمت انه هو ثم قال لی: ما فعل جعفر؟ قلت ترکته اسوء الناس حالا فی السجن قال: فقال: اما انه صاحب الامر مافعل ابن الزیات؟ قلت جعلت فداک الناس معه و الامر امره قال: فقال: اما انه شؤم علیه قال: ثم سکت و قال لی: لابد ان تجری مقادیر الله تعالی و احکامه یاخیران مات الواثق و قد قعد المتوکل جعفر و قد قتل ابن الزیات فقلت: متی جعلت فداک؟ قال: بعد خروجک بسته ایام [78] . و یمکن لهذه الروایه ان تفسر علی اساس انها معجزه ولکن مجمل الظروف المحیطه بها لاتقول بضرورتها فلا داعی للمعجزه فی هذه الحاله لذلک ینبغی ان تفسر تفسیرا طبیعیا و هو وجود العیون و الارصاد الدقیقه علی الوضع السیاسی تبلغ الامام ما یجب تبلیغه من الاخبار و فی هذه الروایات تأکید علی وجود عناصر موالیه للامام تتبوأ [ صفحه 34] مناصب حساسه فی الدوله لذلک فمن المنطقی جدا ان تصل الاخبار للامام قبل

وقوعها او باسرع وقت بعد وقوعها. یقول الرجل الموکل بتسفیر الامام من الحجاز الی سامراء فلما قدمت به بغداد بدأت بأسحاق بن ابراهیم الطاطری و کان والیا علی بغداد فقال لی یا یحیی ان هذا الرجل قد ولده رسول الله و المتوکل من تعلم فان حرضته علیه قتله و کان رسول الله خصمک یوم القیامه [79] و عندما قدم هذا الرجل الی سامراء یروی لنا الخبر التالی ثم صرت به الی سرمن رأی فبدأت بوصیف الترکی فأخبرته بوصوله فقال والله لئن سقط منه شعره لایطالب بها سواک قال فعجبت کیف وافق قوله قول اسحاق. [80] . بعد ذکر هذه الروایات نحب ان نثبت النقاط التالیه: 1- وجود عناصر قریبه من السلطه الحاکمه توصل الاخبار للامام و مثالهم خیر ان الخادم زمن الامام الهادی الذی یقول «انا اقرب الناس عهدا به» 2- تتبع الامام للاحداث و ذلک لتأثیرها الشدید علی التخطیط و التحرک فمثلا یهم الامام کثیرا ان یعرف مصیر الحاکم الحالی و من سیخلفه و مصیر وزراء الحاکم السابق. 3- وجود عناصر فی مناصب حساسه فی الدوله لها موقف ایجابی من الامام و لعل هذه العناصر تساعد فی تقدیم المعلومات الضروریه له و قد استنتجنا هذا من خلال وجود عنصرین حکومیین أبدیا الولاء للامام مع خطوره ذلک علیهما لکبر مناصبهم وهم والی بغداد و حاجب الخلیفه. صحیح ان هذا الحدث وقع قبل تسلم هذین الشخصین لمناصبهم ولکنه قرینه تشیر الی وجود العناصر الموالیه للامام فی السلطه و مثال علی بن یقطین اوضح لکنه فی فتره امام آخر.

وفاته

توفی الواثق یوم الاربعاء لست بقین من ذی الحجه سنه 232 و سنه یومئذ اربع و ثلاثون سنه

و کانت خلافته خمس سنین و تسعه اشهر و ثلاثه عشر یوما [81] . [ صفحه 35]

المتوکل

معلومات عامه حوله

شخصه

هو جعفر أبوالفضل بن المعتصم بن الرشید امه ام ولد أسمها شجاع ولد سنه خمس و قیل: سبع و مائتین و بویع له فی ذی الحجه سنه اثنتین و ثلاثین و مائتین بعد الواثق [82] .

صیغه مستحدثه فی التلفیق

لقد روج الاعلام الخلافی قصه ذات طابع قدسی فی لقب هذه الخلیفه فقد روی فی سبب تلقیبه بالمتوکل ان المتوکل رأی فی النوم کأن سکرا سلیما نیئا سقط علیه من السماء مکتوبا علیه جعفر المتوکل علی الله فلما خاض الناس فی تسمیته فقال بعضهم: نسمیه المنتصر فحدث المتوکل احمد بن ابی داود بما رأی فی منامه فوجده موافقا فأمضی و کتب به الی الافاق [83] . و قد مرمعنا فی الفصل الاول ان المتوکل لقب الامام فینبغی النظر فی هذه النقطه.

فساده

أ- کثره شهواته: و کان منهمکا فی اللذات و الشراب و کان له اربعه الاف سریه و وطی ء الجمیع [84] . ب- تبذیره لاموال المسلمین علی السفاف من الامور: فقد روی: و کان المتوکل جوادا ممدحا یقال ما اعطی خلیفه شاعرا ما اعطی المتوکل وفیه یقول مروان بن ابی الجنوب: فامسک ندی کفیک عنی و لا تزد فقد خفت ان اطغی و ان اتجبرا فقال: لا امسک حتی یفرقک جودی و کان أجازه علی قصیده بمائه الف و عشرین الف. [ صفحه 36] و دخل علیه علی بن الجهم یوما و بیدیه درتان یقلبهما فأنشده قصیده له فرمی الیه بدره فقلبها فقال تستنقص بها و هی و الله خیر من مائه الف فقال: لا ولکنی فکرت فی ابیات اعملها آخذ بها الاخری فقال قل: قال: بسر من رأی امام عدل تغرف من بحره البحار الملک فیه و فی بنیه ما اختلف اللیل و النهار یرجی و یخشی لکل خطب کأنه جنه و نار یداه فی الجود ضرتان علیه کلتاهما تغار لم تأت منه الیمین شیئا الا اتت مثلها الیسار [85] . کما انه اسرف فی

بناء القصور و صرف الاموال علیها فقد روی و بنی المتوکل قصورا انفق علیها اموالا عظاما منها: الشاه و العروس و الشبداز و البدیع و الغریب و البرج و انفق علی البرج الف الف و سبعمائه الف دینار. [86] . ان ذکر مثل هذه الروایات یکشف جانبا من اسباب تحرکات القوی السیاسیه المختلفه فی المجتمع ضد هذا الخلیفه.

الوضع السیاسی العام

الخطه السیاسی للسلطه

المأمون: - اعتمد علی الفرس - اظهر المیل الی العلویین و الشیعه - استخدم التفکیر المعتزلی کفکر رسمی للدوله المعتصم: - اعتمد علی الاتراک کذلک - اظهر العداء للعلویین و الشیعه - استخدم التفکیر المعتزلی کفکر رسمی للدوله کذلک الواثق: - اعتمد علی الاتراک - لم یظهر العداء للعلویین و الشیعه - استخدم التفکیر المعتزلی کفکر رسمی للدوله کذلک [ صفحه 37] اما فی عصر المتوکل فقد استمرت فی عهده بنیه السلطه کعهد سابقیه من حیث سیطره الاتراک و نفوذهم فی الحکم و اما من حیث المعتقد فقد اظهر ما یسمی بمذهب اهل السنه و الجماعه (المذهب الاشعری) لذلک یمکن تثبیت الخط السیاسی للحکم زمن المتوکل بالشکل التالی: أ- الاعتماد علی الاتراک فی السلطه و کان اول من بایعه سیما المعروف بالدمشقی و وصیف الترکی [87] و یبدو ان المتوکل اراد التخلص من الاتراک فی اواخر حکمه ولکن بعد فوات الاوان فقد استفحل امرهم و تمکنوا من المرافق الحیویه فتخلصوا منه قبل ان یتخلص منهم ففی الیعقوبی دخل جماعه من الاتراک منهم بغا الصغیر و اوتامش صاحب المنتصر و باغو بغلوا و برید باسیافهم و قتلوا الفتح بن خاقان معه [88] . ب- اظهار العداء الشدید و النصب للعلویین و الشیعه. و نهی المتوکل الناس عن الکلام

فی خلق القرآن و اطلق من کان فی السجون من اهل البلدان و من اخذ فی خلافه الواثق فخلاهم جمیعا و کساهم جمیعا و کتب الی الافاق کتبا ینهی عن المناظره و الجدل و امسک الناس [89] و قد قیل عنه فاظهر المیل الی السنه و نصر اهلها و رفع المحنه و کتب بذلک الی الآفاق و ذلک سنه أربع و ثلاثین و مائتین و استقدم المحدثین الی سامراء و أجزل عطایاهم و أکرمهم و أمرهم بان یحدثوا باحادیث الصفات و الرویه. [90] .

مع اهل الذمه
اشاره

لقد تشدد المتوکل مع اهل الذمه و من مظاهر هذا التشدد الامور التالیه:

اللباس الخاص

و فی هذه السنه 235 امر المتوکل بلبس اهل الذمه الطیالسه العسلیه و رکوبهم البغال و الحمیر برکب الخشب و السروج التی فیها الاکر و لا یرکبوا الخیل و البراذین و یصیروا علی ابوابهم خشبا فیها صور الشیاطین [91] . و الظاهر ان هذه الاجراءات کانت موجهه للنصاری من اهل الذمه اکثر [ صفحه 38] مما کانت موجهه للیهود «فی سنه خمس و ثلاثین و مائتین ألزم المتوکل النصاری بلبس الغل». [92] .

هدم الکنائس

فقد امر المتوکل ان تهدم الکنائس و البیع المحدثه و منعوا من العماره و کتب بذلک فی الافاق [93] .

منعهم من الخدمه فی الدوله

و امر المتوکل فی هذا الوقت ان لا یستعین باحد من اهل الذمه فی شی ء من عمل السلطان [94] . و یبدو ان سبب هذه المواقف من النصاری هو: 1- روح التعصب الذمیم التی کان یتمیز بها المتوکل املت علیه نوعا من التصرفات غیر الصحیحه مع اهل الذمه کتمیزهم باللباس و اذلالهم بالصوره التی ذکرناها فی النقطه (أ) 2- الاعتداءات التی قام بها النصاری الروم علی الدوله الاسلامیه کما حدث فی هجومهم علی دمیاط «حتی اناخت الروم علی دمیاط فی خمسه و ثمانین مرکبا فقتلوا خلقا من المسلمین و احرقوا الفاو اربعمائه منزل و کان رئیس القوم یقال له فطوناریس». [95] . 3- وجود تورات مسیحیه کما حدث فی ارمینیه علی ید البطارکه. «و اضطرب امر أرمینیا و تحرک بها جماعه من البطارقه و غیرهم و تغلبوا علی نواحیهم». [96] .

وثبه اهل حمص

«و وثب اهل حمص سنه 240 و اخرجوا عاملهم و کان اباالبعیث موسی بن ابراهیم فخرج الی حماه فوجه المتوکل عتاب بن عتاب و محمد بن عبدویه بن جبله و صیر محمدا عامل البلد فسکنهم و اقام بدیارهم عده شهور ثم و ثبوا فشغبوا علیه فسکنهم و مکر بهام فاخذ جماعه من وجوههم و اوثقهم فی الحدید فحملوا الی باب المتوکل ثم ردوا الیه فضربهم بالسیاط حتی ماتوا وصلبهم علی ابواب منازلهم و تتبع رجال الفتنه فأفناهم و ولی المتوکل احمد بن محمد خراج دمشق و الاردن. [97] . [ صفحه 39]

الانتقال الی دمشق

«عزم المتوکل علی السیر الی دمشق و وصف له برد هوائها و کان محرورا فکتب الی محمد بن احمد بن مدبر یأمره باتخاذ القصور و اعداد المنازل و کتب فی أصلاح الطریق و اقامه المنازل و المرافد و سار من سر من رأی یوم الاثنین لعشر بقین من ذی القعده سنه 243 و نزل دمشق یوم الاربعاء لثمان بقین من صفر سنه 244 فنزل تلک القصور فأقام ثمانیه و ثلاثین یوما و بلغه عن بعض الموالی من الاتراک امر کرهه فشخص عن دمشق الی العراق... و انتقل المتوکل الی موضع یقال له الماحوزه علی ثلاثه فراسخ من قصر سر من رأی و بنی هناک مدینه سماها الجعفریه و حفر فیها نهرا من القاطول و نقل الکتاب و الدواوین و الناس کافه الیها و بنی فیها قصرا لم یسمع بمثله و ذلک فی محرم سنه 246 [98] . ان تحرکات المتوکل هذه لم تکن ولیده الصدفه او الرغبه الشخصیه بل انها کانت خاضعه للظروف السیاسیه. فقد سیطر الاتراک علی السلطه سیطره کبیره فحاول تقلیصها

و کانت من جمله الوسائل: 1- نقل العاصمه الی دمشق لکثره وجود النواصب فیها المشابهین له فی المعتقد و کان ذلک سنه 244. 2- صدور تحرکات من الاتراک جعلته یرجع بعد 38 یوما من اقامته. 3- بعد رجوعه عمل علی بناء مدینه جدیده تبعد 3 فراسخ عن مکانه السابق و انتقل الیها سنه 246 و قد قتل سنه 247 علی ید الاتراک.

موقفه من الشیعه

اشاره

لقد بالغ هذا الرجل بمطاردته للشیعه و العلویین ایما مبالغه فحاربهم علی کل جبهه قتلا و ضربا و سجنا و تشریدا و افقارا و سنعرض لجوانب من هذا الاضطهاد من زمن المتوکل. اول امر نشیر الیه فی خصوص علاقه المتوکل بالشیعه فی الفتره موضع البحث هو ان المتوکل حکم من سنه 232 الی سنه 247 ای (15) سنه تقریبا. و ثانی امر نشیر الیه هو ان الامام الهادی تولی الامامه زمن [ صفحه 40] المعتصم و دامت امامته بحدود 33 سنه. و هذا یعنی ان 46 درصد من مده قیاده الامام الهادی للامه الاسلامیه وقعت فی خلافه المتوکل و هی نسبه عالیه.

طبیعه تفکیر السلطه مع الشیعه
اشاره

قال ابوالفرج «و کان المتوکل شدید الوطأه علی آل ابی طالب غلیظا علی جماعتهم مهتما بامورهم شدید الغیظ و الحقد علیهم و سوء الظن و التهمه لهم و اتفق له ان عبید الله بن یحیی بن خاقان وزیر یسی ء الرأی فیهم فحسن له القبیح فی معاملتهم فبلغ فیهم مالم یبلغه احد من خلفاء بنی العباس قبله». من هذه الفقره یتبین لنا المنهاج الرسمی فی التعامل مع آل ابی طالب و هو نفسه النهج المستعمل مع الشبعه: أ- الحقد الشدید ب- سوء الظن ج - استعمال القوه ضدهم د- دقه التتبع لامورهم ه- مضافا لما سبق فقد کان وزیر المتوکل یسابق سیده فی الحقد علی العلویین فکان یسدی المعامله القبیحه لهم. و سیتضح لنا فی الصفحات القادمه التنفیذ لهذا النهج فی التعامل مع آل محمد و حزبهم.

ثوره العلویین فی طبرستان و نواحی الدیلم

لما ولی المتوکل تفرق آل ابی طالب فی النواحی. فغلب الحسن بن زید بن محمد بن اسماعیل بن زید علی طبرستان و نواحی الدیلم [99] . کما قامت ثوره علویه فی الری یقول ابوالفرج «و خرج بالری محمد بن جعفر بن الحسن به عمر بن علی بن الحسین یدعو الی الحسن بن زید فاخذه عبدالله بن طاهر فحبسه بنیسابور فلم یزل فی حسبه حتی هلک... و کان ممن خرج معه عبدالله بن اسماعیل بن ابراهیم بن محمد بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب. ثم خرج من بعده بالری احمد بن عیسی بن علی بن الحسین بن علی [ صفحه 41] بن الحسین بن علی بن ابی طالب یدعو الی الحسن بن زید و خرج الکوکبی و هو الحسن بن احمد بن محمد بن اسماعیل بن محمد بن عبدالله الارقط بن علی بن الحسین

بن علی بن ابی طالب. [100] . و حول هذه النقطه نذکر الملاحظات التالیه: 1- سبب قیام التورات عداء المتوکل لال محمد و ظلمه لهم و انحرافه عن الاسلام. 2- هرب العلویین من مرکز السلطه و الحکم فی سامراء و توجههم الی نواح تتصف ب: أ) بعدها عن المرکز. ب) وجود قواعد موالیه فیها. لذلک اختاروا منطقه طبرستان و الدیلم و الری.

ظلم المتوکل للشیعه

لقد اذاق المتوکل اتباع آل الرسول الامرین وفاق بذلک اشد اعداء آل محمد فصار للناصبیین اماما و علما. و هذه نماذج من ظلمه للموالین: 1- عمر الرخجی و آل ابی طالب: ان عمر الرخجی من المعروفین بحقدهم و بغضهم للعلویین و قد ارسله المتوکل للمدینه و مکه لارهابهم لانه عنصر یعتمد علیه فی مثل هذه الامور یقول ابوالفرج «و استعمل علی المدینه و مکه عمر بن الفرج الرخجی فمنع آل ابی طالب من التعرض لمسأله الناس و منع الناس من البر بهم و کان لایبلغه ان احدا ابر احدا منهم بشی ء و ان قل الا انهکه عقوبه و اثقله غرما حتی کان القمیص یکون بین جماعه من العلویات یصلین فیه واحده بعد واحده ثم یرقعنه و یجلسن علی مغازلهن عواری حواسر الی ان قتل المتوکل. [101] . لقد قامت السیاسه العباسیه حینئذ علی مبدأ المقاطعه الاقتصادیه للعلویین کما فعل ذلک اهل الجاهلیه مع بنی هاشم و المطلب فالسلطه: 1) تمنع الطالبیین من کسب الرزق و لاتساعدهم. 2) تمنع الناس من مساعدتهم و تنزل اقصی العقوبات علی من یساعدهم. [ صفحه 42] ان الهدف من سیاسه التجویع هو تضعیف العلویین و انهاکهم لئلا یتحرکوا او یثوروا ضد الحکم الفاسد.

اجبار الشیعه علی لبس شعار الحکومه

و قد اجبرت السلطه القاسم بن عبدالله بن الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب «علیهم السلام» علی لبسی السواد فقد روی «کان عمر بن الفرج الرخجی حمله الی سر من رأی فأمر بلبس السواد فامتنع فلم یزالوا به حتی لبس شیئا یشبه السواد فرضی منه بذلک» [102] یمکننا ان نثبت فی خصوص هذا الموضوع مایلی: 1) اضافه الی فرض الرقابه الصارمه علی العلویین فی مختلف مناطق الدوله

تلجأ الدوله الی صیغ احترازیه اکثر دقه مع کبار العلویین فتنقلهم کاقامه اجباریه الی العاصمه مرکز الحکم و قد کان القاسم بن عبدالله من کبارهم فانطبق علیه الحکم فقد روی «ما رأیت الطابیین انقادوا لریاسه احد کانقیادهم للقاسم بن عبدالله.» [103] . 2) اجبار هذه العناصر علی اظهار الولاء للسلطه و کان الاسلوب المستعمل انذاک هو لبس السواد شعار الدوله العباسیه. 3) التصفیه الجسدیه للعناصر انفعاله خوفا من التحرکات غیر المتوقعه فقد روی «اعتل مولای القاسم بن عبدالله فوجه الیه بطبیب یسأله عن خبره وجهه الیه السلطان فجس یده فحین وضع الطبیب یده علیها یبست من غیر عله و جعل وجعها یزید علیه حتی قتله قال: سمعت اهله یقولون: انه دس الیه السم مع الطبیب.» [104] .

مطارده العناصر الفعاله من الشیعه

و قد اختفت بعض العناصر القویه من العلویین لقیامهم باعمال توجب قتلهم فی قوانین الدوله العباسیه و فی خلافه المتوکل نستشهد [ صفحه 43] بمثالین قاما بتحرکات فی ادوار سابقه و بقیا مختفیین زمن المتوکل و هما: - 1) احمد بن عیسی بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب (ع) ذکره ابوالفرج فیمن تواری و مات ایام المتوکل «و کان ابتداء تواریه فی غیر هذه الایام الا انه توفی بعد تواریه بمده طویله فی ایام المتوکل.» [105] . 2) هو عبدالله بن موسی بن عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب (ع) «و کان عبدالله تواری ایام المأمون... و لم یزل عبدالله متواریا الی ان مات فی ایام المتوکل.» [106] . لقد کان المتوکل یتوجس خیفه من هذین السیدین لعلو مکانتهما «نعی عبدالله بن موسی الی المتوکل صبح اربع عشر لیله من

یوم مات و نعی له احمد بن عیسی فاغتبط بوفاتهما و سر و کان یخافهما خوفا شدیدا و یحذر حرکتهما لمایعلم من فضلهما و استنصار الشیعه الزیدیه بهما و طاعتهما لهما لو ارادوا الخروج علیه فلما ماتا امن و اطمأن فما لبث بعدهما الا اسبوعا حتی قتل.» و لا نستبعدان یکون المتوکل قد بعث الیهما من سمهما خصوصا و انهما ماتا فی وقت متقارب من جهه و لانه کان یخشاهما لامکانیتهما الکبیره فی التحرک الثوری ضده.

قتل کبار الشیعه
قتل عیسی بن جعفر بن عاصم

قتل هذا الشهید بضربه (300) سوط ثم رمی بعد ذلک فی دجله و هو من اصحاب الامام الهادی (ع). [107] .

قتل ابن بند

و قد ضرب الشهید ابن بند بالعمود حتی مات. و سئل الامام الهادی (ع) عنهما «عن محمد بن الفرج قال کتبت الی ابی الحسن (ع) اسئله عن ابی علی بن راشد و عن عیسی بن جعفر ابن عاصم و ابن بند فکتب الی الی ان قال «و دعی لابن بند [ صفحه 44] و العاصمی و ابن بند ضرب بالعمود حتی قتل و ابن جعفر ثلاث مائه سوط و رمی به فی دجله.» [108] .

قتل یعقوب بن السکیت

«و فی سنه أربع و أربعین و مائتین قتل المتوکل یعقوب بن السکیت الامام فی العربیه فانه ندبه الی تعلیم اولاده فنظر المتوکل یوما الی ولدیه المعتز و المؤید فقال لابن السکیت: من احب الیک هما او الحسن و الحسین؟ فقال: قنبر - یعنی مولی علی - خیر منهما فأمر الاتراک فداسوا بطنه حتی مات و قیل امر بسل لسانه. [109] قال عنه النجاشی کان مقدما عند ابی جعفر الثانی و ابی الحسن (ع) و کان یختصانه.» [110] .

سجن الشیعه
سجن محمد بن الفرج

و قد سجنه المتوکل ثمانی سنین قال محمد بن الفرج «ان اباالحسن کتب الیه یا محمد اجمع امرک و خذ حذرک قال: فانا فی جمع امری و لیس ادری ماکتب الی حتی ورد علی رسول حملنی من مصر مقید او ضرب علی کل ما املک و کنت فی السجن ثمان سنین.» [111] .

سجن علی بن جعفر

کان علی بن جعفر وکیلا لابن الحسن «صلوات الله علیه» و کان فی حبس المتوکل. [112] .

المتوکل عدو الحسین السبط الشهید

قیل ان السبب فی کرب قبر الحسین ان بعض المغنیات کانت تبعث بجواریها الیه قبل الخلافه یغنین له اذا شرب فلما ولیها بعث الی تلک المغنیه فعرف انها غائبه و کانت قد زارت قبر الحسین و بلغها خبره فأسرعت الرجوع و بعثت الیه بجاریه من جواریها کان یألفهافقال لها: این کنتم؟ قالت: خرجت مولاتی الی الحج و اخرجتنا معها و کان ذلک فی شعبان فقال: الی این حججتم فی شعبان؟ قالت: [ صفحه 45] الی قبر الحسین فاستطیر غضبا و امر بمولاتها فحبست و استصفی املاکها و بعث برجل من اصحابه یقال له الدیزج و کان یهودیا فاسلم الی قبر الحسین و امره بکرب قبره و محوه و اخراب کل ماحوله فمضی لذلک و ضرب ماحوله و هدم البناء و کرب ماحوله نحو مائتی جریب فلما بلغ الی قبره لم یتقدم الیه احد فاحضر قوما من الیهود فکربوه و اجری الماء حوله و وکل به مسالح بین کل مسلحتین میل لایزوره زائر الا اخذوه و وجهوا به الیه. من هذه الروایه نستشف النقاط التالیه: - 1) محاوله الحکومه اختلاق اسباب کاذبه لتسویغ هدم و کرب قبر الحسین (ع) و ما ذکر فی الروایه یفید السلطه فی ناحیتین هما: أ) خلق بلبله فکریه عند الناس تقصد عدم تبیان الاهداف الحقیقیه لعملیه الهدم و المحاربه. ب) محاوله تشویه سمعه زوار الحسین. 2) ینبغی ان یلاحظ ان المتکفل بهدم القبر الشریف و محو اثره رجل یهودی اسمه الدیزج اظهر الاسلام لغایات خبیثه فی نفسه و قد برزت بعمله الاثم. 3)

ضرب زوار الحسین بالقوه المسلحه و هذا واضح من وضع المسالح علی الطریق لاخذ زوار الحسین و عقابهم زمن المتوکل. 4) و لم یقبل المسلمون هذه السیاسه المعادیه للحسین فظهرت انواع المقاومه ضدها و من نماذجها: - أ) الکتابه المضاده له علی الحیطان و المساجد. ب) ذم الشعراء له. فقد روی «کان المتوکل معروفا بالتعصب فتألم المسلمون من ذلک و کتب اهل بغداد شتمه علی الحیطان و المساجد و هجاه الشعراء فمما قیل فی ذلک: - بالله ان کانت امیه قد أتت قتل ابن بنت نبیها مظلوما فلقد اتاه بنو ابیه بمثله هذا لعمری قبره مهدوما اسفوا علی ان لایکونوا شارکوا فی قتله فتتبعوه رمیما» [113] . ج) استمرار الشیعه بالزیاره مع کل الضغوط الموجوده و التضحیات اللازمه «حدثنی محمد بن الحسین الاشنانی قال: بعد عهدی بالزیاره فی تلک الایام خوفا ثم عملت علی المخاطره بنفسی [ صفحه 46] فیها و ساعدنی رجل من العطارین علی ذلک فخرجنا زائرین نکمن النهار و نسیر اللیل حتی اتینا نواحی الغاضریه و خرجنا منها نصف اللیل فسرنا بین مسلحین و قد ناموا حتی اتینا القبر» [114] .

الضغط المباشر علی الامام الهادی

مما مر معنا یتبین لنا کید السلطه التی یرأسها المتوکل للمؤمنین و هو کید للامام فی الوقت نفسه فقتل احد اصحابه او سجنه یؤثر علی مجمل حرکته کما ان الاعتداء علی اهله امر یمسه. ولکن مع وجود هذه الالوان من الاعتداءات غیر المباشره علی الامام وجدت اعتداءات اخری علی الامام مباشره لادراک السلطه ولو علی سبیل الظن موقع الامام الهادی (ع) و خشیتها منه. و سنعرض فی هذا المورد مجموعه من هذه الاعتداءات لتوضیح المقصد.

رساله المتوکل الی الامام الهادی

«محمد بن یحیی عن بعض اصحابنا قال: اخذت نسخه کتاب المتوکل الی ابی الحسن الثالث علیه السلام من یحیی بن هرثمه فی سته ثلاث و اربعین و مائتین و هذه نسخته: بسم الله الرحمن الرحیم اما بعد فان امیرالمؤمنین عارف بقدرک راع لقرابتک موجب لحقک یقدر من الامور فیک و فی اهل بیتک ما اصلح الله به حالک و حالهم و ثبت به عزک و عزهم و ادخل الیمن و الامن علیک و علیهم یبغی بذلک رضاء ربه و اداء ما افترض علیه فیک و فیهم و قد رأی امیرالمؤمنین صرف عبدالله بن محمد عما کان یتولاه من الحرب و الصلاه بمدینه رسول الله «صلی الله علیه و آله» اذ کان علی ماذکرت من جهالته بحقک و استخفافه بقدرک و عندما قدمک به و نسبک الیه من الامر الذی قد علم امیرالمؤمنین براءتک منه و صدق نیتک فی ترک محاولته و انک لم تؤهل نفسک له و قد ولی امیرالمؤمنین ما کان یلی من ذلک محمد بن الفضل و امره باکرامک و تبجیلک و الانتهاء الی امرک و رایک و التقرب الی الله و الی امیرالمؤمنین بذلک و امیرالمؤمنین مشتاق الیک

یجب احداث العهد بک و النظر الیک فان نشطت لزیارته و المقام [ صفحه 47] قبله ما رایت شخصته و من احببت من اهل بیتک و موالیک و حشمک علی مهله و طمأنینه ترحل اذا شئت و تنزل اذا شئت و تسیر کیف شئت و ان احببت ان یکون یحیی بن هرثمه مولی امیرالمؤمنین و من معه من الجند مشیعین لک یرحلون برحیلک و یسیرون بسیرک و الامر فی ذلک الیک حتی توافی امیرالمؤمنین فما احد من اخوته و ولده و اهل بیته و خاصته الطف منه منزله و لا احمد له اثره و لا هو لهم انظر و علیهم اشفق و بهم ابر و الیهم اسکن منه الیک ان شاء الله تعالی و السلام علیک و رحمه الله و برکاته: و کتب ابراهیم بن العباس و صلی الله علی محمد و آله و سلم. [115] .

التعلیق

1) یمکن اعتبار هذه الرساله المدخل لخطه التعامل الحکومی مع الامام. 2) اسلوبها: یمکن اعتباره صیغه دبلوماسیه متبعه للالتفاف حول الامام باظهار مسالمه السلطه و حبها لاهله فقد ورد فی هذه الرساله: - أ) ان المتوکل عارف بقدر الامام. ب) ان المتوکل راع لقرابته. ج) ان المتوکل موجب لحقه. د) ان المتوکل یحسن الیه فی التعامل بما یصلح حاله و حال اهله. و تدعی هذه الرساله ان هذه المعامله المزعومه نابغه من معرفه المتوکل بقدره و ابتغاء لمرضاه الله. 3) عزل والی المدینه المعادی للعلویین عبدالله بن محمد الذی کان یتولی بها امور الحرب و الصلاه و تعیین محمد بن الفضل محله و امره باکرام آل ابی طالب علی حد زعم السلطه و کأن الوالی کان یتصرف بهذا

الشکل بامر من نفسه لا بامر من السلطان و الذی یؤکد ان تعامل المتوکل لایعدو المناوره. انه عین عمر بن فرج الرخجی المعروف بعدائه الشدید لآل علی (ع) بعد ذلک. اراد المتوکل عزل هذا الوالی لان الامام شکا منه فوجدها فرصه [ صفحه 48] مناسبه لعزله لتمهید الطریق لاحتواء عمل الامام عن طریق تنفیذ بعض مطالبه غیر الاساسیه من قبیل عزل و ال مسی ء. 4) ادعاء المتوکل انه قد تبین له ان الامام غیر معاد للسلطه و انه بری ء مما نسب الیه من التحرک ضدها و هذه وسیله لفتح صفحه جدیده للتعاون مع الامام لابعاده عن نشاطاته الاسلامیه کما تظن السلطه. 5) و بعد کل العروض السابقه من المتوکل للامام یدخل الی بیت القصید و هو ابداء محاوله جس النبض لتطویق الامام و فرض الاقامه الجبریه علیه فقد عرض: - أ) ان المتوکل مشتاق الیه و یرغب ان یزوره الامام فی سامراء. ب) اما المطلب العملی الذی تریده السلطه حسب ادعائها فهو: 1) ان یقدم هو و اهل بیته و موالیه ان رغب بذلک و سیکون یحیی بن هرثمه و عسکره بخدمته علی طول الطریق حتی یصل الی المتوکل و اهل بیته الذین سیجد منهم مایسره من المعامله. 2) و ان لم یرغب بالقدوم فالامر الیه. 6) الذی ببدو ان الامام لم یستجب لهذه الرساله لعلمه ان الکلام المعمول فی هذه الرساله یحمل معانی اخری اراد الامام کشفها بعدم استجابته حتی ینقل السلطه فی التعامل معه الی المرحله الثانیه التی تکشف بها عن طبیعتها و لا یمکن الجزم بذلک فلعل الامام استجاب للرساله رأسا کما یقول صاحب اعلام الوری. 7) ملاحظه اخیره نذکرها وحی ان

الذی رفع امر الامام الی السلطه هو عبدالله بن محمد نفسه الذی اظهر المتوکل انه ضده بعزله و قد انکشف مخططه بعد ذلک ففی اعلام الوری: و اشخص ابا الحسن المتوکل من المدینه الی سر من رأی و کان السبب فی ذلک ان عبدالله بن محمد کان والی المدینه سعی به الیه... [116] .

اشخاصه الی سامراء

قال علماء السیر: و انما اشخصه المتوکل من مدینه رسول الله الی بغداد لان المتوکل کان یبغض علیا و ذریته فبلغه مقام علی [ صفحه 49] بالمدینه و میل الناس الیه فخاف منه فدعی یحیی بن هرثمه و قال اذهب الی المدینه و انظر فی حاله و اشخصه الینا. قال یحیی فذهبت الی المدینه فلما دخلتها ضج اهلها ضجیجا عظیما ما سمع الناس بمثله خوفا علی علی وقامت الدنیا علی ساق لأنه کان محسنا الیهم ملازما للمسجد لن یکن عنده میل الی الدنیا قال فجعلت اسکنهم و احلف لهم انی لم اومر فیه بمکروه و انه لابأس علیه ثم فتشت منزله فلم اجد فیه الا مصاحف و ادعیه و کتب العلم فعظم فی عینی و تولیت خدمته بنفسی و احسنت عشرته فلما قدمت به بغداد بدأت باسحاق بن ابراهیم الطاهری و کان والیا علی بغداد فقال لی یا یحیی ان هذا الرجل قد ولده رسول الله و المتوکل من تعلم فان حرضته علیه قتله و کان رسول الله خصمک یوم القیامه فقلت له و الله ما وقعت منه الا علی کل امر جمیل ثم صرت به الی سر من رأی فبدأت بوصیف الترکی فاخبرته بوصوله فقال والله لئن سقط منه شعره لایطالب بها سواک قال فعجبت کیف وافق قوله قول

اسحاق فلما دخلت علی المتوکل سألنی عنه فاخبرته بحسن سیرته و سلامه طریقه و ورعه و زهادته و انی فتشت داره فلم اجد فیها غیر المصاحف و کتب العلم و ان اهل المدینه خافوا علیه فاکرمه المتوکل و احسن جایزته و اجزل بره و انزله معه سرمن رأی... [117] و من خلال هذا الکلام یمکن تثبیت النقاط التالیه: 1- حدوث ضجه جماهیریه فی المدینه لخوفهم علیه من بطش السلطه لانهم یعرفون واقعها و ممارساتها. 2- تم امتصاص الضجه الجماهیریه عن طریق تقدیم الوعود بعدم منه و اذیته و هذا واقع الحال فالسلطه لا ترید قتله بصوره علنیه واضحه فهذا لیس من مصلحتها بل اهم هدف عندها تجمید نشاطه و اغتیاله ان کان من الضروره ذلک. 3- دقه الامام فی تخلیه منزله من الوثائق و الادله التی تدینه لذلک فلم تجد السلطه ماتدینه به. 4- وجود عناصر فی السلطه لها میل للامام. أ) اسحاق بن ابراهیم الطاهری والی بغداد. ب) وصیف الترکی حاجب المتوکل. 5) تأثر المکلف باشخاص الامام للمتوکل باحواله و شخصیته الباهره [ صفحه 50] و قد قدم افاده جیده عن الامام للمتوکل. 6- لم یستقبل المتوکل الامام بل احتجب عنه کعملیه اذلال. فلما وصل الیها تقدم المتوکل ان یحتجب عنه فی منزله [118] .

انزال الامام فی خان الصعالیک

الحسین بن محمد عن معلی بن محمد عن احمد بن محمد بن عبدالله عن محمد بن یحیی عن صالح بن سعید قال: دخلت علی ابی الحسن علیه السلام فقلت له: جعلت فداک فی کل الامور ارادوا اطفاء نورک و التقصیر بک حتی انزلوک هذا الخان الاشنع خان الصعالیک؟ فقال: ههنا انت یا ابن سعید ثم اومأ بیده و قال: انظر فنظرت

فاذا انا بروضات آنفاک و رضات باسرات فهن خیرات عطرات و ولدان کأنهن اللؤلؤ المکنون و اطیار و ظبار و انهار تفور فحار بصری و حسرت عینی فقال: حیث کنا فهذا لنا عتید لسنا فی خان الصعالیک. [119] . یتضح لنا من هذا انه: 1- وجود سلسله من الامور ارادوا بها اذلال الامام الهادی و هذا واضح من قول صاحبه له «جعلت فداک فی کل الامور ارادوا اطفاء نورک» 2- انزال الامام فی خان الصعالیک وسیله لتقلیل قدر الامام امام الناس و قد انعکست هذه الحائه کمعاناه نفسیه عند اصحابه حینما یرونه امامهم بهذه الحاله. 3- اثبت الامام لشیعته و بالاسلوب المعجز المذکور علو مقامه حتی لو انزلوه بمثل هذا الخان.

القیام بعملیات التفتیش المفاجی ء للامام

علی بن محمد عن ابراهیم بن محمد الطاهری قال: مرض المتوکل من خراج خرج به و اشرف منه علی الهلاک فلم یجسر احد ان یمسه بحدیده فنذرت امه ان عوفی ان تحمل الی ابی الحسن علی بن محمد مالا جلیلا من مالها و قال له الفتح بن خاقان: لو بعثت الی هذا الرجل فسألته فانه لا یخلو ان یکون عنده صفه یفرج بها عنک فبعث الیه و وصف له علته فرد الیه الرسول بان یؤخذ کسب الشاه فیداف بماء [ صفحه 51] ورد فیوضع علیه فلما رجع الرسول فاخبرهم اقبلوا یهزؤون من قوله فقال له الفتح: هو والله اعلم بما قال و احضر الکسب و عمل کما قال و وضع علیه فغلبه النوم وسکن ثم انفتح و خرج منه ما کان فیه و بشرت امه بعافیته فحملت الیه عشره الاف دینار تحت خاتمها ثم استقل من علته فسعی الیه البطحائی العلوی بان اموالا تحمل

الیه و سلاحا فقال لسعید الحاجب: اهجم علیه باللیل و خذ ما تجد عنده من الاموال و السلاح و احمله الی قال ابراهیم بن محمد: فقال لی سعید الحاجب صرت الی داره باللیل و معی سلم فصعدت السطح فلما نزلت علی بعض الدرج فی الظلمه لم ادر کیف اصل الی الدار فنادانی یا سعید مکانک حتی یاتوک بشمعه فلم البث ان اتونی بشمعه فنزلت فوجدته: علیه جبه صوف و قلنسوه منها و سجاده علی حصیر بین یدیه فلم اشک انه کان یصلی فقال لی: دونک البیوت فدخلتها و فتشتها فلم اجد فیها شیئا و وجدت البدره فی بیته مختومه بخاتم ام المتوکل و کیسا مختوما و قال لی: دونک المصلی فرفعته فوجدت سبقا فی جفن غیر ملبس فاخذت ذلک وصرت الیه فلما نظر الی خاتم امه علی البدره بعث الیها فخرجت الیه فاخبرنی بعض خدم الخاصه انها قالت له: کنت قد نذرت فی علتک لما ایست منک ان عوفیت حملت الیه من مالی عشره الاف دینار فحملتها الیه و هذا خاتمی علی الکیس و فتح الکیس الآخر فاذا فیه اربعمائه دینار فضم الی البدره بدره اخری و امرنی بحمل ذلک الیه فحملته ورددت السیف و الکیسین و قلت له: یا سیدی عن علی فقال لی: سیعلم الذین ظلموا أی منقلب ینقلبون.. [120] .

ملاحظات

أ) نتیجه لدعوه الامام الصامته بین اهل العسکر عرف قدره عند انصار الحکومه و من امثله ذلک. 1- معرفه ام المتوکل بقدره و اعتقادها بقدسیته لحد النذر الیه. 2- معرفه الفتح بن خاقان بعلو قدره مع کونه من اعداء اهل البیت. ب) وجود جو اسیس علی الامام حتی من العلویین کالبطحائی العلوی

الذی اخبر عن الامام انه تحمل الیه الاموال و الاسلحه. ج) ایعاز السلطه لجنودها بالهجوم المفاجی ء علی الامام و حمل ما یوجد فی بیته لغرض ادانته بالادله القاطعه. د) فشل السلطه فی عملها هذا لدقه الامام و توقعه لمثل هذه [ صفحه 52] الظروف. ه) کمحاوله من السلطه للتغطیه علی عملها الاثم اعطت الهدایا للامام بعد ذلک للتعمیه علی الناس.

محاربه أخری للامام

و قد دعاه المتوکل یوما الی الشراب و هذا استخفاف بشخص الامام (ع) فاجابه الامام باسلوب احال علیه محلس مجونه الی مجلس وعظ فقد روی «و کان المتوکل جالسا فی مجلس الشراب فأدخل علیه و الکأس فی ید المتوکل فلما رآه هابه و عظمه و اجلسه الی جانبه و ناوله الکأس التی کانت فی یده فقال والله ماخامر لحمی و دمی قط فاعفنی فقال له انشدنی شعرا فقال علی انا قلیل الروایه للشعر فقال لابد فأنشده علی علیه السلام. باتوا علی قلل الاجبال تحرسهم غلب الرجال فما اغنتهم القلل و استنزلوا بعد عز من معاقلهم و اسکنوا حفرا یابئس مانزلوا ناداهم صارخ من بعد دفنتم این الاساور و التیجان و الحلل این الوجوه التی کانت منعمه من دونها تضرب الاستار و الکلل فافصح القبر عنهم فیه سائله تلک الوجوه علیها الدود یقتتل قد طال ما اکلوا دهرا و ماشربوا فاصبحوا بعد طول الاکل قد اکلوا فبکی المتوکل حتی بلت لحیته دموع عینه و بکی الحاضرون و رفع الی علی اربعه الاف دینار ثم رده الی منزله مکرما.» [121] . و من نماذج محاوله استهزاء المتوکل بالامام ماروی عن زراقه حاجب المتوکل قال «وقع مشعبد هندی یلعب بالحقه لم یر مثله و کان المتوکل لعابا فاراد

ان یخجل علیا (ع) فقال المتوکل: ان اخجلته فلل الف دینار قال: فتقدم ان یخبز رقاق خفاق تجعل علی المائده و انا الی جنبه ففعل و حضر علی (ع) للطعام و جعل له مسوره علیها صوره اسد و جلس اللاعب الی جنب المسوره فمد علی (ع) یده الی رقاقه فطیرها اللاعب کذا ثلاث مرات فتضاحکوا فضرب علی (ع) یده علی تلک الصوره و قال: خذه فوثبت الصوره من المسوره و ابتلعت الرجل و عادت الی المسوره فتحیروا و نهض علی بن محمد فقال له المتوکل: سألتک بالله الا جلست ورددته؟ فقال: والله لا یری بعدها اتسلط اعداء الله علی اولیائه؟ و خرج من عنده و لم یر الرجل بعدها.» [122] و من [ صفحه 53] هذه الروایه نستفید الامور التالیه: - 1) حرص السلطه علی الاستخفاف بالامام و یتجلی ذلک ب: أ) اختیار اشخاص حاذقین بالامور المفیده فی الاستخفاف. ب) اعطاء المبالغ المالیه لهذا الغرض. 2) صرامه موقف الامام من امثال هذه المحاولات المؤدی الی رد کید السلطه.

محاوله السلطه الطعن بالامام من خلال اخیه

الحسین بن الحسن الحسنی قال: حدثنی ابوالطیب المثنی یعقوب بن یاسر قال: کان المتوکل یقول: و یحکم قد اعیانی امر ابن الرضا ابی ان یشرب معی او ینادمنی او اجد منه فرصه فی هذا فقالوا له: فان لم تجد منه فهذا اخوه موسی قصاف عزاف یاکل و یشرب و یتعشق قال: ابعثوا الیه فجیئوا به حتی نموه به علی الناس و نقول ابن الرضا فکتب الیه و اشخص مکرما و تلقاه جمیع بنی هاشم و القواد و الناس علی انه اذا وافی اقطعه قطیعه و بنی له فیها و حول الخمارین و القیان الیه و وصله و بره و

جعل له منزلا سریا حتی یزوره هو فیه فلما وافی موسی تلقاه ابوالحسن فی قنطره وصیف و هو موضع یتلقی فیه القادمون فسلم علیه و وفاه حقه ثم قال له: ان هذا الرجل قد احضرک لیهتک و یضع منک فلا تقر له انک شربت نبیذا قط فقال له موسی: فاذا کان دعانی لهذا فماحیلتی؟ قال: فلاتضع من قدرک و لا تفعل فانما اراد هتکک فأبی علیه فکرر علیه فلما رأی انه لا یجیب قال: اما ان هذا مجلس لاتجمع انت و هو علیه ابدا فاقام ثلاث سنین یبکر کل یوم فیقال له: قد تشاغل الیوم فرح فیروح فیقال: قد سکر فبکر فیبکر فیقال: شرب دواء فما زال علی هذا ثلاث سنین حتی قتل المتوکل و لم یجتمع معه علیه.. [123] .

ملاحظات

أ) اعلان المتوکل فشله فی الایقاع بالامام الهادی بفخ یستطیع بواسطته التشهیر به و الطعن بامامته ب) الاشاره علیه باتخاذ اخیه موسی المبرقع لهذا الغرض فاقتنع [ صفحه 54] المتوکل بذلک. ج) الخطه: - تتکون الخطه المزمع تنفیذها من العناصر التالیه: - 1) ان الامام الهادی (ع) یسمی بابن الرضا و هو المقصود بهذه التسمیه ان أطلقت. 2) موسی المبرقع من ولد الرضا کذلک فمن هذه الجهه یمکن ان یطلق علیه اسم ابن الرضا. 3) الکتابه للمبرقع بالقدوم و ان یتلقاه جمیع بنی هاشم و القواد و الناس و هذا التعظیم لاجل ترسیخ معنی کونه ابن الرضا من جهه و لاجل السیطره علیه بحسن الاستقبال و ضخامته من جهه اخری. 4) اعطاؤه مقاطعه بها انواع الملاهی من خمر و قیان. 5) اقامه منزل سری یلتقی معه المتوکل به للشراب و لیوحی له بما یرید. د) استقبال

الامام الهادی (ع) له عند قدومه لسامراء و تحذیره من المؤامره. ه) عدم استجابه المبرقع لامر الامام (ع) ولکن لم تنجح الخطه فلم یحصل الاجتماع بین الخلیفه و المبرقع

اعتقال الامام

لقد روی «حبس امیرالمؤمنین هذا الذی یقولون ابن الرضا الیوم و دفعه الی علی بن کرکر و سمعته یقول: انا اکرم علی الله من ناقه صالح» تمتعوا فی دارکم ثلاثه ایام ذلک وعد غیر مکذوب «و لیس یفصح بالایه و لا بالکلام ای شی ء هذا قال: قلت اعزک الله توعد انظر ما یکون بعد ثلاثه ایام فلما کان من الغد اطلقه و اعتذر الیه فلما کان فی الیوم الثالث وثب علیه باغر و بغلون و تامش و جماعه معهم فقتلوه و اقعدوا المنتصر ولده خلفه.» [124] و فی هذه الروایه عده معان: 1) ان الامام الهادی اعتقل زمن المتوکل. 2) ان الخلیفه اطلق سراحه بعد ثلاثه ایام من اعتقاله مع الاعتذار. 3) مقتل المتوکل علی ید جماعه من الاتراک بعد اعتقال الامام [ صفحه 55] بثلاثه ایام و مجی ء المنتصر للحکم المعروف بموقفه الجید من العلویین.

محاوله قتله

و قد دبرت السلطه الحاکمه انذاک موامره لقتل الامام (ع) ولکنها لم تنجح فقد روی «قال حدثنا ابوالعباس فضل بن احمد بن اسرائیل الکاتب و نحن بداره بسر من رأی فجری ذکر ابی السحن (ع) فقال یا أباسعید أحدثک بشی ء حدثنی به ابی قال: کنا مع المنتصر و أبی کاتبه فدخلنا و المتوکل علی سریره فسلم المنتصر و وقف و وقفت خلفه و کان اذا دخل رحب به و اجلسه فأطال القیام و جعل یرفع رجلا و یضع اخری و هو لایأذن له فی القعود و رأیت وجهه یتغیر ساعه بعد ساعه و یقول للفتح بن خاقان: هذا الذی یقول فیه ما تقول و یرد علیه القول و الفتح یسکنه و یقول: هو مذکوب علیه و هو یتلظی و یستشیط

و یقول: والله لاقتلن هذا المرائی الزندیق و هو الذی یدعی الکذب و یطعن فی دولتی ثم طلب اربعه من الخزر اجلافا و دفع الیهم اسیافا و امرهم ان یقتلوا اباالحسن اذا دخل و قال: والله لاحرقنه بعد قتله و انا قائم خلف المنتصر من وراء الستر فدخل ابوالحسن و شفتاه تتحرکان و هو غیر مکترث و لا جازع فلما رآه المتوکل رمی بنفسه عن السریر الیه و انکب علیه یقبل بین عینیه و یدیه و احتمل شقه بیده و هو یقول: یا سیدی یابن رسول الله یا خیر خلق الله یابن عمی یا مولای یا أباالحسن و ابوالحسن (ع) یقول اعیذک یا امیرالمؤمنین من هذا فقال: ماجاء بک یا سیدی فی هذا الوقت؟ قال: جاءنی رسولک قال: کذب ابن الفاعله ارجع یا سیدی یا فتح یا عبید الله یا منتصر شیعوا سیدکم و سیدی فلما بصر به الخزر خروا سجدا فدعاهم المتوکل و قال: لم لم تفعلوا ما امرتکم به: قالوا: شده هیبته و رأینا حوله اکثر من مائه سیف لم نقدر ان نتأملهم و امتلأت قلوبنا من ذلک فقال: یا فتح هذا صاحبک و ضحک فی وجهه و قال: الحمدلله الذی بیض وجهه و انا حجته.» [125] . و من هذا الحدیث نستفید الامور التالیه: - 1) وضع خطه لقتل الامام (ع) فی دیوان الخلیفه. [ صفحه 56] 2) سبب المحاوله ورود اخبار للخلیفه عن الامام انه یطعن بدولته و حکمه مما أثار حفیظته و اطلق لسانه ببذی ء القول. 3) وجود عناصر فی الحکم تحاول تهدئه الخلیفه عن القیام بعمل متهور ضد الامام. 4) تراجع الخلیفه عن موقفه نتیجه لرهبته من الامام (ع) و

فشل الخطه المقترحه.

نصیحه الامام للمتوکل

روی عن الامام نصیحه للمتوکل و هی فی حقیقتها تهدید له نتیجه لما اقترف فقد «قال للمتوکل فی حوار جری بینهما: لا تطلب الصفاء ممن کدرت علیه عیشه و لا الوفاء ممن غدرت به و لا النصح ممن صرفت سوء ظنک الیه فانما قلب غیرک لک کقلبک له.» [126] و فی هذه الکلمه نقاط نلفت الیها: - 1) ظلم المتوکل: - و قد بینه الامام من خلال نصیحته هذه و من خلال مواقف: أ) الغدر بالناس. ب) تکدیر عیشهم. ج) سوء الظن بهم. 2) تهدید الامام: و قد بینه من خلال سنه طبیعیه عند البشر و هو میلهم الی مقابله الذی یسی ء الیهم بالاساءه و نتیجه لافعاله التی یعرفها فهو یعیش التهدید دائما. 3) و قد صح توقع الامام فقد شارک بقتله اقرب الناس الیه و هو ولده.

موته

مات المتوکل مقتولا علی ید ابنه المنتصر سنه 247 ه. «کان المتوکل بایع بولایه العهد لابنه المنتصر ثم المعتز ثم المؤید ثم انه اراد تقدیم المعتز لمحبته لأمه فسأل المنتصر ان ینزل عن العهد فأبی فکان یحضره مجلس العامه و یحط منزلته و بتهدده و یشتمه و یتوعده و اتفق ان الترک انحرفوا عن المتوکل لامور فاتفق [ صفحه 57] الاتراک مع المنتصر علی قتل ابیه فدخل علیه خمسه و هو فی جوف اللیل فی مجلس لهوه فقتلوه هو و ویزره الفتح بن خاقان و ذلک فی خامس شوال سنه سبع و اربعین و مائتین.» یقول الیعقوبی: «و کان المتوکل جفا ابنه محمدا المنتصر فأغروه به و دبروا علی الوثوب علیه فلما کان یوم الثلاثاء لثلاث خلون من شوال سنه 247 دخل جماعه من الاتراک منهم

بغا الصغیر و اوتامش صاحب المنتصر و باغر و بغلوا و برید بأسیافهم و قتلوا الفتح بن خاقان معه.» [127] و قد توقع الامام (ع) مقتله فقد روی عنه: «ما روی عن ابن أرومه قال: خرجت الی سر من رأی ایام المتوکل فدخلت الی سعید الحاجب و دفع المتوکل اباالحسن (ع) الیه لیقتله فقال لی: اتحب ان تنظر الی الهک؟ فقلت سبحان الله الهی لا تدرکه الابصار. فقال: الذی تزعمون انه امامکم؟ قلت: ما اکره ذلک قال: قد امرت بقتله و انا فاعله غدا فاذا خرج صاحب البرید فادخل علیه فخرج و دخلت و هو جالس و هناک قبر یحفر فسلمت علیه و بکیت بکاء شدیدا فقال ما یبکیک؟ قلت: ما اری، قال: لاتبک انه لایتم لهم ذلک و انه لایلبث اکثر من یومین حتی یسفک الله دمه و دم صاحبه فوالله ما مضی غیر یومین حتی قتل. [128] . و قد بینا فی حدیثنا عن علم الامام بمقتل الواثق ماینبغی تذکره عند ایراد هذه الروایه بخصوص المتوکل.

المنتصر

معلومات عامه عنه

هو المنتصر بالله محمد ابوجعفر و قیل ابوعبدالله بن المتوکل بن المعتصم بن الرشید. امه ام ولد رومیه اسمها حبشیه و کان ملیح الوجه اسر اعین اقنی جسیما بطینا ملیحا مهیبا وافر العقل راغبا فی الخیر... [ صفحه 58] بویع له بعد قتل ابیه فی شوال سنه سبع و اربعین و مائتین فخلع اخویه المعتز و المؤید من ولایه العهد الذی عقمه لهما المتوکل بعده و اظهر العدل و الانصاف فی الرعیه فمالت الیه القلوب مع شده هیبتهم له و کان کریما حلیما.»

مع الشیعه

من الامور المعروفه عند حدوث الانقلابات السیاسیه هی احسان السلطه الجدیده للقوی المظلومه فی العهد السابق و هکذا کان المنتصر مع العلویین المظلومین فی عصر ابیه «فعطف المنتصر علیهم و وجه بمال فرقه علیهم و کان یؤثر مخالفه ابیه فی جمیع احواله و مضاده مذهبه طعنا علیه و نصره لفعله.» [129] فقد کان «محسنا الی العلویین وصولا لهم ازال عن آل ابی طالب ماکانوا فیه من الخوف و المحنه بمنعهم من زیاره قبر الحسین ورد علی آل الحسین فدکا. فقال یزید المهلبی فی ذلک: - و لقد بررت الطالبیه بعدما ذموا زمانا بعدها و زمانا ورددت الفه هاشم فرأیتهم بعد العداوه بینهم اخوانا» [130] . یقول ابوالفرج عنه «و کان المنتصر یظهر المیل الی اهل البیت و یخالف اباه فی افعاله فلم یجر منه علی احد منهم قتل او حبس او مکروه.» [131] و قد ورد فی الطبری «ان المنتصر لما ولی الخلافه کان اول شی ء احدث من الامور عزل صالح بن علی عن المدینه و تولیه علی بن الحسین بن اسماعیل بن العباس بن محمد ایاها فذکر عن علی بن الحسین انه

قال: دخلت علیه اودعه فقال لی: یا علی انی اوجهک الی لحمی و دمی و مد جلد ساعده و قال الی هذا وجهتک فانظر کیف تکون للقوم و کیف تعاملهم یعنی آل ابی طالب.»

موته

«و لما ولی صار یسب الاتراک و یقول: هؤلاء قتله الخلفاء فعملوا علیه و هموا به فعجزوا عنه لانه کان مهیبا شجاعا فطنا متحرزا فتحیلوا الی ان دسوا الی طبیبه ابن طیفور ثلاثین الف دینار فی مرضه فأشار بفصده ثم فصده بریشه مسمومه فمات و یقال ان ابن طیفور [ صفحه 59] نسی ذلک و مرض فأمر غلامه بفصده بتلک الریشه فمات ایضا و قیل بل سم فی کمثراه و قیل مات بالخوانیق.» [132] .

المستعین

معلومات عامه عنه

هو المستعین بالله: ابوالعباس احمد بن المعتصم بن الرشید و هو اخو المتوکل ولد سنه احدی و عشرین و مائتین و امه ام ولد اسمها مخارق. و لما مات المنتصر اجتمع القواد و تشاوروا و قالوا متی ولیتم احدا من اولاد المتوکل لا یبقی منا باقیه فقالوا ما لها الا احمد بن المعتصم ولد استاذنا فبایعوه و له ثمان و عشرون.»

السیاسه العامه

وضعه العام

و کان المستعین ضعیفا امام الاتراک ولکنه اراد ان یتخلص من هذه الحاله فقتل بعض کبارهم «فتنکر له الاتراک لما قتل وصیفا و بغا و نفی باغر الترکی الذی فتک بالمتوکل و لم یکن للمستعین مع مصیف و بغا امر حتی قیل فی ذلک: خلیفه فی قفص بین وصیف و بغا یقول ماقالا له کما تقول الببغا و لما تنکر له الاتراک خاف و انحدر من سامراء الی بغداد» [133] فخلعه الاتراک و بایعوا اخاه المعتز بدلا عنه و تتبعوه حتی قتلوه.

الثورات فی زمانه

(تاریخ الیعقوبی ج 3 ایام احمد المستعین.) أ) وثبه فی الاردن بقیاه رجل من لخم ب) وثب فی حمص اهلها بعاملهم کیدر الاشروسنی ج) وثبه الجند فی سامراء و ضربه لاوتاش الترکی و هو احد القاده. د) وثبه المعره بقیاده القصیص و هو یوسف بن ابراهیم [ صفحه 60] التنوخی. ه) وثبه الجند بفارس بعاملهم الحسین بن خالد. و) وثبه اسماعیل بن یوسف الجعفری الطالبی فی المدینه.

ثوره علویه

اشاره

لقد وقعت زمن المستعین ثوره علویه تعد من الثورات الاسلامیه المهمه الاصیله.

قائد الثوره

هو السید الجلیل الشهید یحیی بن عمر بن الحسین بن زید بن علی بن الحسن بن علی بن ابی طالب (ع) یکنی بأبی الحسن. امه ام الحسن بنت عبدالله بن اسماعیل بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب (ع). و کان «رضوان الله علیه» رجلا فارسا شجاعا شدید البدن مجتمع القلب بعیدا عن رهق الشباب و مایعاب به مثله. [134] .

عقیده الثوره
اشاره

ان ثوره یحیی بن عمر ثوره اسلامیه حسینیه امامیه لم یقصد منها الا رضا الله و رضا رسوله و لعل النصوص التالیه توضح المقصد: -

ثوره اسلامیه

«حدثنا محمد بن الحسین بن السمیدع قال: قال لی عمی: مارایت رجلا اورع من یحیی بن عمر اتیته فقلت له: یابن رسول الله لعل الذی حماک علی هذا الامر الضیقه و عندی الف دینار ما املک سواها فخذها فهی لک و اخذ لک من اخوان لی الف دینار اخر. قال: فرفع رأسه ثم قال: فلانه بنت فلان - یعنی زوجته - طالق ثلاثا ان کان خروجی الا غضا لله عزوجل: فقلت له: امدد یدک فبایعته و خرجت معه.» [135] . من هذه الکلمه نعلم ان دافع یحیی بن عمر لم یکن الا غضبا لله لانحراف السلطه العباسیه عن الاسلام. [ صفحه 61]

ثوره حسینیه

ان حسینیه ثوره یحیی واضحه من اعلانه ثورته من کربلاء عند زیارته للحسین «ان یحیی بن عمر لما اراد الخروج بدأ فزار قبر الحسین (ع) و اظهر لمن حضر من الزوار ما أراده فاجتمعت الیه جماعه مجتمع

ثوره امامیه

و مانقصده بالثوره الامامیه هی الثوره التی لا یدعی قائدها لنفسه القیمومه علی الامه الاسلامیه فیکذب علی الله و یدعی حقا لیس له لقد أید الائمه ثوره زید بن علی (ع) لان شعارها الدعوه للرضا من آل محمد و هکذا کانت ثوره یحیی بن عمر حفیده فلم یدعو لنفسه بل دعا الی الرضا من ال محمد یقول ابوالفرج «حتی خرج الی الکوفه فدعا الی الرضا من آل محمد «صلی الله علیه و آله» و اظهر العدل و حسن السیره الی ان قتل.» [136] . و من القرائن الداله علی سلامه موقفه کلمه ابی هاشم الجعفری الرجل الخصیص بأهل البیت و معتمدهم و مؤتمنهم فقد قال عندما دخل علی قاتله محمد بن عبدالله بن طاهر: «ایها الامیر قد جئتک مهنئا بما لو کان رسول الله «صلی الله علیه و آله» حیا لعزی به.» [137] . و هذا التهکم من قبل الجعفری یدل علی استنکار القیاده الشرعیه لجریمه قتل یحیی بن عمر و لا یستنکر الائمه و الخواص من اصحابهم امرا الا لانحرافه.

تسلسل الاحداث فیها

(المصدر السابق.) أ) سجن یحیی بن عمر زمن المتوکل فی دار الفتح بن خاقان. ب) اطلق سراحه بعد ذلک فمضی الی بغداد و الکوفه. ج) انطلقت الثوره من کربلاء ثم انتقلت للکوفه. د) نداء انصاره ایها الناس اجیبوا داعی الله حتی اجتمع الیه خلق کثیر.» ه) بعد استقامه امره حدثت بینه و بین محمد بن عبدالله بن طاهر معارک و مناوشات کانت نهایتها بقتله و قطع رأسه و رؤوس اهل [ صفحه 62] بیته و حملها الی بغداد. و) ادخل الاساری الی بغداد و لم یکن فیما رئی قبل ذلک من الاساری احد لحقه

مالحقهم من العسف و سوء الحال و کانوا یساقون و هم حفاه سوقا عنیفا فمن تأخر ضربت عنقه. ز) صدر امر من المستعین باطلاق سراح الاسری الا صاحب شرطه یحیی بن عمر فانه ابقی بالحبس حتی مات و منع من دفنه بمقابر المسلمین او غسله و تکفینه و الصلاه علیه.

رثاء الشعراء له

و لقد اکثر الشعراء من رثاء یحیی بن عمر لماله من المحبه و التقدیر و ابن الرومی مثال للشعراء الذین رثوا یحیی. قال علی بن العباس الرومی [138] . امامک فانظر ای نهجیک تنهج طریقان شتی مستقیم و اعوج الا ایهذا الناس طال ضریرکم بال رسول الله فاخشوا او ارتجوا ا کل او ان للنبی محمد قتیل زکی بالدماء مضرج تبیعون فیه الدین شر ائمه فلله دین الله قد کاد یمرج لقد الحجو کم فی الحبائل فتنه و للحجو کم فی الحبائل الحج بنی المصطفی کم یاکل الناس شلوکم لبلواکم عما قلیل مفرج اما فیهم راع لحق نبیه و لا خائف من ربه یتحرج لقد عمهوا ما انزل الله فیکم کأن کتاب الله فیهم ممجمج الا خاب من انساه منکم نصیبه متاع من الدنیا قلیل و زبرج ابعد المکنی بالحسین شهیدکم تضاء مصابیح السماء فتسرج لنا و علینا، لا علیه و لا له تسجسج اسراب الدموع و تنشج و کیف نبکی فائزا عند ربه له فی جنان الخلد عیش مخرفج فان لا یکن حیا لدینا فانه لدی الله حی فی الجنان مزوج و قد نال فی الدنیا سناء وصیه وقام مقاما لم یقمه مزلج شوی ما اصابت اسهم الدهر بعده هوی ما هوی اومات بالرمل بحرج

نهایه المستعین

بعد عزله و تنصیب المعتز محله وقعت «بینما وقعات و دام القتال [ صفحه 63] اشهر او کثر و غلت الاسعار و عظم البلاء و انحل امر المستعین فسعوا فی الصلح علی خلعه وقام فی ذلک اسماعیل القاضی و غیره بشروط مؤکده فخلع المستعین فی اول سنه اثنتین و خمسین و مئتین. و اشهد علیه القضاه و غیرهم فاحدر

الی واسط فاقام بها تسعه اشهر محبوسا موکلا به امین ثم رد الی سامراء و ارسل المعتز الی احمد بن طولون ان یذهب الی المستعین فیقتله فقال: والله لا اقتل اولاد الخلفاء فندب له سعید الحاجب فذبحه فی ثالث شوال من السنه و له احدی و ثلاثون سنه. [139] .

المعتز

معلومات عامه عنه

«المعتز بالله محمد - و قیل الزبیر - ابوعبدالله بن المتوکل أبن المعتصم بن الرشید، ولد سنه اثنتین و ثلاثین و مائتین، و امه ام ولد رومیه تسمی قبیحه، و بویع له عند خلع المستعین فی سنه اثنتین و خمسین و له تسع عشره سنه، و لم یل الخلافه قبله احد اصغر منه، و کان بدیع الحسن، قال علی بن حرب، احد شیوخ ابن المعتز فی الحدیث: ما رایت خلیفه احسن منه، و هو اول خلیفه احدث الرکوب بحلیه الذهب، و کان الخلفاء قبله یرکبون بالحلیه الخفیفه من الفضه.» [140] .

نظره عامه علی سیاسته

و کان مستضعفا من قبل الاتراک و العوبه بأیدیهم. و اول سنه تولی مات اشناس الذی کان الواثق استخلفه علی السلطه، و خلف خمسمائه الف دینار، فاخذها المعتز، و خلع خلعه الملک علی محمد بن عبدالله بن طاهر، و قلده سیفین، ثم عزله و خلع خلعه الملک علی اخیه - اعنی اخا المعتز ابااحمد - و توجه بتاج من ذهب و قلنسوه مجوهره، و وشاحین مجوهرین، و قلده سیفین، ثم عزله من عامه و نفاه [ صفحه 64] الی واسط، و خلع علی بغا الشرابی، و البسه تاج الملک فخرج علی المعتز بعد سنه فقتل و جی ء الیه برأسه. و فی رجب من هذه السنه خلع المعتز اخاه المؤید من العهد، و ضربه و قیده فمات بعد ایام، فخشی المعتز ان یتحدث عنه انه قتله او احتال علیه، فاحضر القضاه حتی شاهدوه و لیس به اثر، و کان المعتز مستضعفا مع الاتراک فاتفق ان جماعه من کبارهم اتوه و قالوا: یا امیرالمؤمنین اعطنا ارزاقنا لنقتل صالح بن وصیف، و کان المعتز یخاف منهم فطلب من امه

مالا لینفقه فیهم، فأبت علیه وشحت نفسا، و لم یکن بقی فی بیوت المال شی ء، فاجتمع الاتراک علی خلعه، و وافقهم صالح بن وصیف، و محمد بن بغا، فلبسوا السلاح و جاءوا الی دار الخلافه فبعثوا الی المعتز ان اخرج الینا،فبعث یقول: قد شربت دواء و انا ضعیف، فهجم علیه جماعه، و جروا برجله و ضربوه بالدبابیس، و اقاموه فی الشمس فی یوم صائف، و هم یلطمون وجهه و یقولون: اخلع نفسک، ثم احضروا القاضی ابن ابی الشوارب و الشهود و خلعوه، ثم احضروا من بغداد الی دار الخلافه - و هی یومئذ سامراء - محمد بن الواثق، و کان المعتز قد ابعده الی بغداد، فسلم المعتز الیه الخلافه و بایعه [141] . و مات بعد خلعه من الخلافه بطریقه مستحدثه اذ «ان الملأ اخذوا المعتز بعد خمس لیال من خلعه، فادخلوه الحمام فلما اغتسل عطش، فمنعوه الماء، ثم اخرج - و هو اول میت مات عطشا - فسقوه ماء بثلج، فشربه و سقط میتا، و ذلک فی شهر شعبان المعظم سنه خمس و خمسین و مائتین.» [142] .

مع الشیعه

اضطهاد الشیعه زمن المعتز
اشاره

و یروی لنا التاریخ جمله من الاعمال الارهابیه ضد آل محمد علی ید جلاوزه المعتز و هذه نماذج من جرائمه ضد الشیعه:

قتل جعفر بن محمد الحسینی

قتل بالری جعفر بن محمد بن جعفر بن الحسن بن علی بن علی بن [ صفحه 65] الحسین، فی وقعه کانت بین احمد بن عیسی بن علی بن الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب، و بین عبدالله بن عزیز، عامل محمد بن طاهر بالری.» [143] .

قتل ابراهیم بن محمد العلوی العباسی

«قتل ابراهیم بن محمد بن عبدالله بن عبید الله بن الحسن بن عبیدالله بن العباس بن علی. و امه ام ولد. قتله طاهر بن عبدالله فی وقعه کانت بینه و بین الکوکبی بقزوین.» [144] .

قتل احمد بن عبدالله الحسنی

«و قتل عبدالرحمن خلیفه ابی الساج بمکه: احمد بن عبدالله أبن موسی بن محمد بن سلیمان بن داود بن الحسن بن الحسن بن علی.» [145] .

و ممن مات فی حبسه

1- عیسی بن اسماعیل الجعفری «توفی فی الحبس عیسی بن اسماعیل بن جعفر بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب. و امه فاطمه بنت سلیمان بن محمد بن یعقوب بن ابراهیم بن محمد بن طلحه بن عبیدالله. کان ابوالساج حمله فحبس بالکوفه فمات هناک.» [146] . 2- احمد بن محمد الحسینی «حبس الحرث بن اسد عامل ابی الساج بالمدینه: احمد بن یحیی أبن عبدالله بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب فی دار مروان، فمات فی محبسه.» [147] .

مع الامام الهادی

«و توفی الامام علی بن محمد بن علی (ع)... بسر من رأی یوم الاربعاء لثلاث بقین من جمادی الاخر سنه 254 و بعث المعتز باخیه ابی احمد بن المتوکل فصلی علیه فی الشارع المعروف بشارع أبی احمد فلما کثر الناس و اجتمعوا و کثر بکاؤهم و ضجتهم فرد النعش الی داره فدفن فیها و سنه اربعون سنه.» [148] . [ صفحه 66] و قد ذکر صاحب اعلام الوری استشهاده فقال «ثم ملک المعتز و هو الزبیر بن المتوکل... و فی اخر ملکه استشهد ولی الله علی بن محمد» [149] و قد قیل انه مات مسموما. [150] . [ صفحه 69]

الوضع الداخلی للشیعه زمن الامام

اشاره

فی هذا الفصل سنتطرق الی جوانب من الوضع الداخلی للشیعه زمن الامام الهادی (ع) لاعطاء صوره علی ترکیبه التحرک و الاتجاهات المنسوبه الیه و بمعرفه نقاط القوه و الضعف نتمکن من تکوین تصور معین للامکانیات.

الخط الثوری فی الحرکه الشیعیه

اشاره

لقد تصدی للعمل المسلح ضمن التشیع زمن الامام اتجاهات و حرکات متعدده سنعرض لها ادناه.

الثوره ثم الدوله

تعرضنا فی فصل سابق الی ثوره العلویین فی طبرستان ضد السلطه العباسیه عهد المتوکل. و نحب ان نثبت فی هذا الموضع النقاط التالیه بخصوص هذه الثوره و مثیلاتها: 1- بحکم الموقع الرفیع الذی یتبوؤه العلویون فی المجتمع الاسلامی انذاک و الامکانیات الذاتیه: العلمیه و الاخلاقیه و غیرها یترشح فی کل وقت قائد او مجموعه من القاده العلویین المخلصین الذین یشعرون بظلم الدوله و انحرافها عن الدین الحنیف فیشرعون بالتحرک فیتجمع حولهم الناس فیقوموا بثوره فینجحوا او یفشلوا. 2- مع اخلاص اولئک القاده للاسلام بشکل عام لا یشترط ان یکونوا من اتباع الائمه و لعلهم ینطلقون من وجهه نظر معینه فی [ صفحه 70] التحرک و العمل و لایمنع ذلک من احترامهم للائمه المعصومین و الاخذ منهم بحدود معینه. ان تحرک مثل هؤلاء ضد الدوله الحاکمه ینفع التحرک العام للتشیع و من هذه النقطه یلتقی اولئک الثوار مع خط الائمه علی الاقل. 3- لاینکر وجود عناصر من الشیعه ممن یذهب الی المقوله الزیدیه فی التحرک فی الثورات العلویه بحکم ایمان هذا الصنف من الشیعه بالثوره علی الظالم و اعتبار الامامه فیمن یثور من آل الرسول. 4- اما القطاع الاعظم من المشارکین فی التحرک و الثوره فالمعتقد انهم من عموم الشیعه الذین یسیرون خلف کل ناهض من آل محمد یهدف الی رفع کلمه الاسلام و نشر دعوه التشیع و رفع الظلم عن المستضعفین فلذلک لایمکن اعتبارهم من الزیدیین عقیده بل لایبعد ان نجد منهم من یحب الائمه الاثنی عشر و یوالی الثوار و لا یجد فرقا فی اتباعه لأی رجل صالح

من آل محمد و هذا هو التشیع بمعناه العام. 5- برزت زمن الامام الهادی حرکه ثوریه علویه ادت الی قیام دوله علویه فی طبرستان.

ثوره یحیی بن عمر بن الحسین بن زید بن علی بن الحسین بن ابی طالب

و قد بینا فی فصل سابق ان ثوره یحیی رحمه الله ثوره نقیه لرفعها شعار الدعوه للرضا من آل محمد و هو نفس الشعار الذی رفعه جده زید بن علی بن الحسین (ع) و قد زکاه الائمه علیهم السلام. کما ان موقع یحیی بن عمر عند الشیعه و تقواه و دفاعه عن المظلوم ضد الظالم صفات تؤید مطابقه مسیرته مع مسیره الائمه لذلک فالتصور حول ثورته انها کباقی الثورات العلویه التی قادها الائمه بشکل غیر مباشر لتقوم بمهمه تخدم المسیره الشیعیه. [ صفحه 71]

الامام الهادی و الثورات

و بحکم ترصد السلطه العباسیه لتحرکات الامام کانت تشک بوجود علاقات بین الامام و الثورات ولکن دقه الامام حالت دون ادانته بالدلیل المشهود و یمکن ایضاح هذا المعنی من خلال مثالین: - 1) المهاجمه المسلحه لبیت الامام بعد ورود مخابرات تفید بوجود اسلحه و اموال عند الامام لغرض قیام الثورات و نحن لایمکننا ان ننفی وجود مثل هذا التحرک عند الامام بل کل ما یمکن قوله ان السلطه بعد مهاجمتها للامام لم تجد عنده شیئا تدینه به و لا یستبعد ان الامام قد اخفی الاسلحه فی مکان ما «روی» قال سعید الحاجب صرت الی دار ابی الحسن (ع) باللیل و معی سلم فصعدت منه علی السطح و نزلت من الدرجه الی بعضها فی الظلمه فلم ادر کیف اصل الی دار فنادانی ابوالحسن من الدار یا سعید مکانک حتی یاتوک بشمعه فنزلت فوجدت علیه جبه صوف و قلنسوه منها و سجاده علی حصیر بین یدیه و هو مقبل علی القبله فقال لی: دونک البیت فدخلتها و فتشتها فلم اجد فیها شیئا. [151] کما قیل «فلما کان بعد ایام سعی البطائحی بابی الحسن (ع)

الی المتوکل و قال: عنده اموال و سلاح فتقدم المتوکل الی سعید الحاجب ان یهجم علیه لیلا و یاخذ مایجده عنده الاموال و السلاح و یحمله الیه.. [152] . 1) و قد مارست السلطه العباسیه نوعا اخر من الحذر خوفا من قیام الامام بتوجیه بعض اهل بیته للقیام بثوره و ذلک بتخویفه باظهار القوه له فی محاوله لارهابه فقد روی «ان المتوکل عرض عسکره و امر ان کل فارس یملا مخلاه فرسه طینا و یطرحوه فی موضع واحد فصار کالجبل و اسمه تل المخالی و صعد هو و ابوالحسن (ع) و قال: انما طلبتک لتشاهد خیولی و کانوا لبسوا التجافیف و حملوا السلاح و قد عرضوا باحسن زینه و اتم عده و اعظم هیئه و کان غرضه کسر قلب من یخرج علیه و کان یخاف من ابی الحسن ان یأمر احدا من اهل بیته بالخروج علیه... [153] . [ صفحه 72]

انحراف بعض الثورات

اشاره

لیست کل الثورات التی قادها العلویون اتسمت بالمبدئیه و العقائدیه. فان بعضا منها شابتها الوان من الانحرافات الاخلاقیه التی ابعدتها عن الروح الاسلامیه و من امثله ذلک: -

حرکه الحرون

و هی بقیاده الحسین بن محمد بن حمزه بن عبدالله بن الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب (ع). قام الحسین بن محمد بثوره علویه فی الکوفه بعد ثوره یحیی بن عمر زمن المستعین فمات و افسد فشوه بذلک الوجه الناصع لحرکات العلویین الرسالیه یقول ابوالفرج «و یعرف بالحرون خرج بالکوفه بعد یحیی بن عمر فوجه الیه المستعین مزاحم بن خاقان فی عسکر عظیم فلما قارب الکوفه خرج الحسین عنها و خالفه الطریق حتی صار الی سر من رأی و قد بویع المعتز فبایع له و انصرف مزاحم عن الکوفه فمکث الحسین الحرون مده ثم هرب و اراد الخروج ثانیه فرد و حبس لبضع عشره سنه فاطلقه المعتمد بعد ذلک فی سنه ثمان و ستین و مائتین. فخرج ایضا بسواد الکوفه فعاث و افسد فظفر به فی اخر سنه تسع و ستین و مائتین فحمل الی الموقف فحبسه بواسط فمکث فی محبسه سنه سبعین و مئتین و واحد و سبعین و مئتین ثم توفی فأمر الموفق بدفنه و الصلاه علیه. و لم یکن ممن یحمد مذهبه فی خروجه فنسوق خبره و لقد رایت جماعه من الکوفیین یعیرون من خرج معه بذلک و یسبونه به.» [154] .

حرکه اسماعیل بن یوسف

و قد خرج ایام المعتز فلم یکن ممدوح السیره و لم یسر علی نهج العلویین فی نقاء ثوراتهم یقول ابوالفرج: - و خرج فی هذه ایام: اسماعیل بن یوسف بن ابراهیم بن موسی بن عبدالله بن الحسن، فعاث و افسد، و عرض للحجاج، و تبعه امثال له، [ صفحه 73] و قطع المیره عن الحرم، و کرهت ذکره، اذ کان غرضی غیر ذلک. و قتل فی

هذه الایاله اخوه: الحسن بن یوسف بن ابراهیم بن موسی بن عبدالله بن الحسن بن الحسن و امه ام سلمه بنت محمد بن عبدالله بن موسی بن عبدالله بن الحسن بن الحسن، فی حرب کانت بین اخیه اسماعیل و بین اهل الکوفه اصابه سهم فقتله. و قتل فی هذه الواقعه ایضا: جعفر بن عیسی بن اسماعیل بن جعفر بن ابراهیم بن محمد بن علی بن عبدالله بن جعفر بن ابی طالب. و امه ام ولد.» [155] .

شیعه الامام

اشاره

ورد فی کتاب الزینه القسم الثالث للشیخ ابی حاتم احمد بن حمدان الرازی [156] . و فرقه یقال لهم القطیعه و هم الذین قالوا بامامه علی بن موسی بعد موت موسی بن جعفر و قطعوا علی وفاه موسی و علی امامه علی بن موسی بعده و رضوا به و سموه الرضا... ثم بواحد بعد الواحد من ولد علی بن موسی حتی انتهی الامر بهم الی علی بن محمد العسکری فلم یزالوا علی ذلک الا قوم منم شذوا فشکوا فی محمد بن علی و رجعوا عن القول به و قالوا مات ابوه و هو صغیر غیر مستحق للامامه و لا علم عنده و ثبت قوم علی القول بامامته.» و قد بین صاحب فرق الشیعه انه قد نزل معظم اصحاب الجواد الی القول بامامه الهادی سوی نفر یسیر قالوا بامامه المبرقع ثم رجعوا الی القول بامامه الهادی [157] .

موقف الامام الهادی من المغالین و المنحرفین

اشاره

من الاتجاهات الهدامه للاسلام و التشیع اتجاه المغالین و قد تطفلوا فی الاوساط الشیعیه فاصطادوا السذج منهم و سمموا افکارهم. ان الغلاه من اصحاب کل مقوله یهدفون اول ما یهدفون الی هدم الاسلام. و قد علم هؤلاء القوم بذلک فهاجموا الاسلام من خلال تحریف التشیع فطعنوه فی قلبه. [ صفحه 74] ان مایمکن ان یقوم به الغلاه من دور فی حرب الاسلام هو: - 1) تفتیت الحرکه الشیعیه المجاهده بزرع الافکار المسببه للتنافر و التناحر بین الشیعه و بذلک تضعف القوه الحقیقیه المدافعه عن الاسلام. 2) محاوله ابعاد المسلمین عن قیادتهم الشرعیه (التشیع) بتشویه وجهه الناصع بافکارهم المنحرفه المسمومه التی تکرهه لهم فتبعدهم عنه. 3) ادخال الافکار البعیده عن الاسلام و المشتقه من الزندقه و الشرک و الفساد

فی الفکر الاسلامی. لقد تصدی الامام العاشر لمحاربه الغلاه و تسفیه ارائهم و هذه نماذج من الصراع: -

علی بن الحسکه

و هو رجل قمی و کان له تلمیذ یسیر علی خطاه فی الغلو هو القاسم ابن یقطین القمی. «قال نصر بن الصباح علی بن حسکه الحوار کان استاذ القاسم الشعرانی الیقطینی من الغلاه الکبار ملعون.» [158] . و عن «احمد بن محمد بن عیسی کتبت الیه فی قوم یتکلمون و یقرؤون احادیث ینسبونها الیک و الی ابائک فیها ماتشمئز منها القلوب و لا یجوز لنا ردها ان کانوا یروون عن ابائک علیهم السلام و لا قبولها لما فیها و ینسبون الارض الی قوم یذکرون انهم من موالیک و هو رجل یقال له علی بن حسکه و اخر یقال له القاسم البقطینی و من اقاویلهم انهم یقولون ان قول الله تعالی (ان الصلاه تنهی عن الفحشاء و المنکر) معناها رجل لا سجود و لا رکوع و کذلک الزکاه معناها ذلک الرجل لاعدد دراهم و لا اخراج مال و اشیاء من الفرائض و السنن و المعاصی فأولوها و صیروها علی هذا الحد الذی ذکرت لک فان رایت ان تبین لنا و ان تمن علی موالیک بما فیه سلامتهم و نجاتهم من الاقاویل التی تصیرهم الی المعطب و الهلاک و الذین ادعوا هذه الاشیاء ادعوا انهم اولیاء و ادعوا الی طاعتهم منهم علی بن حسکه و القاسم الیقطینی فما تقول فی القبول منهم جمیعا. فکتب (ع)، لیس هذا دیننا فاعتزله.» [159] . [ صفحه 75] «و عن محمد بن عیسی قال: کتب الی ابوالحسن العسکری ابتداءا منه: لعن الله القاسم الیقطینی و لعن الله علی بن حسکه القمی أن شیطانا یتراءی

للقاسم فیوحی الیه زخرف القول غرورا... و کتب بعض اصحابنا الی ابی الحسن العسکری (ع) جعلت فداک یا سیدی ان علی بن حسکه یدعی انه من اولیائک و انک انت الاول القدیم و انه بابک و نبیک امرته ان یدعو الی ذلک و یزعم ان الصلاه و الزکاه و الحج و الصوم کل ذلک معرفتک و معرفه من کان فی مثل حال ابن حسکه فیما یدعی من البابیه و النبوه فهو مؤمن کامل سقط عنه الاستبعاد بالصلاه و الصوم و الحج و ذکر جمیع شرائع الدین ان معنی ذلک کله ما ثبت لک و مال الناس الیه کثیرا من رأیت ان تمن علی موالیک بجواب فی ذلک تنجیهم من الهلکه؟ قال: فکتب (ع) کذب ابن حسکه علیه لعنه الله او بحسبک انی لا اعرفه فی موالی ماله لعنه الله فوالله ما بعث الله محمدا و الانبیاء قبله الا بالحنیفیه و الصلاه و الزکاه و الصیام و الحج و الولایه و ما دعی محمد (ص) الا الی الله وحده لا شریک له و کذلک نحن الاوصیاء من ولده لا نشرک به شیئا ان اطعناه رحمنا و ان عصیناه عذبنا مالنا علی الله من حجه بل الحجه لله علینا و علی جمیع خلقه ابرأ الی الله من یقول ذلک و انتفی الی الله من هذا القول فاهجروهم لعنهم الله و الجؤوهم الی ضیق الطریق فان وجدتم احدا منهم فاخدش رأسه بالحجر.» (الکشی ص 437). من هذه الروایات نستفید النقاط التالیه: 1- ظهور جماعه مغالیه فی قم و قد نجحت فی کسب بعض السذج من الناس. 2- یرأس هذه الجماعه علی بن حسکه و الرجل الذی یأتی بعده تلمیذه القاسم بن

یقطین. 3- ادعاء رئیس هذه الجماعه أنه من موالی الامام الهادی و معتمدیه. 4- مبادی ء هذه الجماعه الافسادیه: أ) تألیه الامام الهادی (ع) ب) ادعاء ابن حسکه انه نبی ارسله الامام الهادی و انه بابه. ج) اختلاق تأویل ینسف به المعتقدات الاساسیه للاسلام و به [ صفحه 76] یتخلص من الصلاه و الصوم و الزکاه و العبادات الاسلامیه الاخری. 4- تحذیر الشیعه المخلصین من الغلاه عندما راسلوه حول الموضوع کما انه ارسل لهم ابتداء حول المغالین. 5- رد الامام علی هؤلاء الغلاه: أ) تکذیب مقالتهم الفاسده فکریا و ذلک: 1- ان الله بعث جمیع الانبیاء و المرسلین بالحنیفیه و بالصلاه و الصوم و الحج و الزکاه و الولایه. 2- دعوه محمد (ص) تخصیصا قائمه علی انه لا اله الا الله 3- ان اهل البیت هم اوصیاء محمد (ص) و لایشرکون بالله احدا. 4- ان قیمه الائمه بطاعه الله و الابتعاد عن معصیته. 5- ان لله الحجه علی الائمه و علی جمیع الکائنات و لا حجه لاحد علیه. ب) تکذیب الامام کون رئیس المغالین من موالیه و انه لا یعرفه منهم. ج) الدعوه الی اجتنابهم و اعتزالهم. د) الدعوه الی مضایقتهم و ضربهم.

محمد بن نصیر النمیری

«و قالت فرقه بنبوه محمد بن نصیر الفهری النمیری و ذلک انه ادعی انه نبی رسول و ان علی بن محمد العسکری (ع) ارسله و کان یقول بالتناسخ و الغلو فی ابی الحسن (ع) و یقول فیه بالربوبیه و یقول باباحه المحارم و یحلل نکاح الرجال بعضهم بعضا فی ادبارهم و یقول: انه من الفاعل و المفعول به احد الشهوات و الطیبات و ان الله لم یحرم شیئا من ذلک و کان محمد بن

موسی بن الحسن بن فرات یقوی اسبابهم و یعضدهم و ذکر انه رأی بعض الناس محمد بن نصیر عیانا و غلام له علی ظهره فرآه علی ذلک فقال: ان هذا من الذات و هو من التواضع لله و ترک التجبر و افترق الناس فیه بعده فرقا.» [160] . و قد لعنه الامام الهادی (ع) «... و محمد بن نصیر النمیری... لعن هؤلاء الثلاثه علی بن محمد العسکری (ع).» [ صفحه 77]

غلاه اخرون

أ) موسی السواق. ب) محمد بن موسی الشریقی. ج) العباس بن صدقه. د) ابوالعباس الطرنانی. ه) ابوعبدالله الکندی المعروف بشاه رئیس. و) الحسن بن محمد بن بابا. روی «قال نصر بن الصباح: موسی السواق له اصحاب علیاویه یقعون فی السید محمد رسول الله، و علی بن حسکه الحواری القمی کان استاذ الشعرانی یقطینی، و ابن بابا و محمد بن موسی الشریقی کانا من تلامذه علی بن حسکه، ملعونون لعنهم الله. قال نصر بن الصباح: العباس بن صدقه و ابوالعباس الطرنانی و ابوعبدالله الکندی المعروف بشاه رئیس کانوا من الغلاه الکبار الملعونین.» [161] . و روی «محمد بن مسعود قال: حدثنی علی بن محمد قال: حدثنی محمد عن محمد بن موسی عن سهل بن خلف عن سهل بن محمد: و قد اشتبه یا سیدی علی جماعه من موالیک امر الحسن بن محمد بن بابا فما الذی تأمرنا یا سیدی فی امره نتولاه ام نتبرأ منه ام نمسک عنه فقد کثر القول فیه؟ فکتب بخطه و قرأته: ملعون هو و فارس تبرأوا منهما لعنهما الله و ضاعف ذلک علی فارس.» [162] . ز) الحسین بن علی الخواتیمی: «فهو متهم قال نصر بن الصباح: ان الحسین بن

علی الخواتیمی کان غالیا ملعونا و کان قد ادرک الرضا» [163] .

فارس بن حاتم القزوینی

و هو رجل له مرکز مهم یؤهله لقبض الاموال من الشیعه ولکنه خان الامانه و اسرف فی ذلک فشکل خطرا علی التحرک. و قد وقف له الامام الهادی (ع) بالمرصاد و یمکن تبیان موقفه بالتالی: - أ) دعوه الشیعه الی الاستخفاف به و عدم الاهتمام. ب) عدم الخوض معه بالکلام و المناقشات خوفا من افساده. [ صفحه 78] ج) عدم ادخاله بشی ء من امور الشیعه او مشاورته. د) هتکه و مکاتبه اقطاب الشیعه بامره و امرهم بکشفه امام الشیعه مع مراعاه عدم تسرب الامر الی المخالفین. و ما یجدر ذکره هو وجود مجموعه من الکتب الفها فارس ابن حاتم. روی «فارس بن حاتم بن ماهویه القزوینی نزیل العسکر قل ما روی الحدیث الا شاذا. له: 1) کتاب الرد علی الواقفه. 2) کتاب الحروب. 3) کتاب التفضیل. 4) کتاب عدد الائمه من حساب الجمل. 5) کتاب الرد علی الاسماعیلیه.» [164] . و قد تعرض له الکشی فی رجاله فذکر عنه [165] . «عن ابراهیم بن داود الیعقوبی قال: کتبت الیه - یعنی اباالحسن (ع) - اعلمه امر فارس بن حاتم. فکتب: لاتحفلن به و ان اتاک فاستخف به. و کتب عروه الی ابی الحسن (ع) فی امر فارس بن حاتم، فکتب: کذبوه و اهتکوه ابعده الله و اخزاه، فهو کاذب فی جمیع ما یدعی و یصف ولکن صونوا انفسکم عن الخوض و الکلام فی ذلک و توقوا مشاورته و لاتجعلوا له السبیل الی طلب الشر، کفانا الله مؤنته و مؤنه من کان مثله. و عن ابراهیم بن محمد انه قال / کتبت الیه جعلت فداک

قبلنا اشیاء یحکی عن فارس و الخلاف بینه و بین علی بن جعفر حتی صاریبرأ بعضهم من بعض، فان رایت ان تمن علی بما عندک فیهما و ایهما یتولی حوائج قبلک حتی لا اعدوه الی غیره فقد احتجت الی ذلک فعلت متفضلا ان شاء الله؟ فکتب: لیس عن مثل هذا یسأل و لا فی مثله یشک، قد عظم الله قدر علی بن جعفر متعنا الله تعالی به عن ان یقایس الیه فاقصد علی بن جعفر بحوائجک و اخشوا فارسا و امتنعوا من ادخاله فی شی ء من امورکم تفعل ذلک و انت و من اطاعک من اهل بلادک، فانه قد بلغنی ماتموه به علی الناس فلا تلتفوا الیه ان شاء الله. و عن محمد بن عیسی بن عبید ان اباالحسن العسکری (ع) امر بقتل فارس بن حاتم و ضمن لم قتله الجنه، فقتله جنیدو کان فارس فتانا یفتن الناس و یدعوهم الی البدعه، فخرج من ابی الحسن (ع) هذا فارس لعنه الله یعمل من قبلی فتانا داعیا الی البدعه و دمه هدر لکل من [ صفحه 79] قتله، فمن هذا الذی یریحنی منه و یقتله و انا ضامن له علی الله الجنه. قال جنید ارسل الی ابوالحسن العسکری (ع) یأمرنی بقتل فارس بن حاتم لعنه الله، فقلت لاخی: اسمعته منه یقول لی ذلک یشافهنی به؟ قال: فبعث الی فدعانی فصرت الیه فقال: امرک بقتل فارس بن حاتم، فناولنی دراهم من عنده و قال اشتر بهذه سلاحا فاعرضه علی، فاشتریت سیفا فعرضته علیه فقال: رد هذا و خذ غیره، قال فرددت و اخذت مکانه ساطورا فعرضته علیه فقال: هذا نعم، فجئت الی فارس و قد خرج من المسجد

بین الصلاتین المغرب و العشاء، فضربت علی رأسه فصرعته فثنیت علیه فسقط میتا اذ لم یوجد هناک احد غیری، فلم یروا معی سلاحا و لا سکینا و طلبوا الزقاق و الدور فلم یجدوا شیئا و لم یروا اثر الساطور بعد ذلک. و عن محمد بن عیسی بن عبید انه کتب الی ایوب بن نوح یسأله عما خرج الیه فی الملعون فارس بن حاتم فی جواب الجبلی علی بن عبیدالله الدنیوری؟ فکتب الیه ایوب: سألتنی ان اکتب الیک بخبر ما کتب به الی فی امر القزوینی فارس، فقد نسخت لک فی کتابی هذا امره و کان سبب ذلک خیانته ثم صرفته الی اخیه، فلما کان فی سنتنا هذه اتانی و سألنی و طلب الی فی حاجه و فی الکتاب الی ابی الحسن اعزه الله، فدفعت ذلک عن نفسی فلم یزل یلح فی ذلک حتی قبلت ذلک منه و انفذت الکتاب و مضیت الی الحج، ثم دفعت فلم یات جوابات الکتب التی انفذتها قبل خروجی، فوجهت رسولا فی ذلک فکتب به الی الجبلی یذکر انه وجه باشیاء علی یدی الفارس الخائن لعنه الله متقدمه و متجدده لها قدر فاعلمناه انه لم یصل الینا اصلا و امرناه ان لا یوصل الی الملعون شیئا ابدا و ان یصرف حوائجه الیک، و وجه بتوقیع من فارس بخط له بالوصول لعنه الله و ضاعف علیه العذاب فما اعظم ما اجترأ علی الله عزوجل و علینا فی الکذب علینا و اختیان اموال موالینا و کفی به معاقبا و منتقما فاشتهر فعل فارس فی اصحابنا الجبلیین و غیرهم من موالینا و لا تجاوز بذلک الی غیرهم من المخالفین کیما تحذر ناحیه فارس لعنه الله،

و تجنبوه و تحرسوا منه کفی الله مؤنته، و نحن نسأل الله السلامه فی الدین و الدنیا و ان یمتعنا بها و السلام. [ صفحه 80] قال ابونصر: سمعت ابایعقوب یوسف بن السخت قال: کنت بسر من رأی اتنفل فی وقت الزوال اذ جاء الی علی بن عبدالغفار فقال لی: اتانی العمری رحمه الله فقال لی: یامرک مولاک ان توجه رجلا ثقه فی طلب رجل یقال له علی بن عمرو العطار قدم من قوم قزوین و هو ینزل فی جنبات دار احمد ابن الخضیب فقلت: سمانی؟ فقال: لا ولکن لم اجد اوثق منک، فدفعت الی الدرب الذی فیه علی فوقفت علی منزله فاذا هو عند فارس، فاتیت علیا فاخبرته فرکب و رکبت معه فدخل علی فارس فقام الیه و عانقه و قال: کیف اشکر هذا البر؟ فقال: لاتشکرنی فانی لم اتک انما بلغنی ان علی بن عمرو قدم یشکو ولد سنان و انا اضمن له مصیره الی مایحب فدله علیه فاخذ بیده فاعلمه انی رسول ابی الحسن (ع) و امره ان لایحدث فی المال الذی معه حدثا، و اعلمه ان لعن فارس قد خرج و وعده ان یصیر الیه من غد، ففعل فأوصله العمری و سأله عما اراد و امر بلعن فارس و حمل ما معه. عن ابی محمد الرازی قال: ورد علینا رسول من قبل الرجل: اما القزوینی فارس فانه فاسق منحرف و یتکلم بکلام خبیث فیلعنه الله. و کتب ابراهیم بن محمد الهمدانی مع جعفر ابنه فی سنه اربعین و مائتین یسأله عن العلیل و عن القزوینی أیهما یقصد بحوائجه و حوائج غیره، فقد اضطرب الناس فیهما و صار یبرأ بعضهم من بعض؟ فکتب الیه لیس

عن مثل هذا یسأل و لا فی مثله یشک، و قد عظم الله من حرمه العلیل ان یقاس علیه القزوینی سمی باسمهما جمیعا، فاقصد الیه بحوائجک و من اطاعک من اهل بلادک ان یقصدوا الی العلیل بحوائجهم و ان یجتنبوا القزوینی ان یدخلوه فی شی ء من امورهم، فانه قد بلغنی ماتموه به عند الناس فلا تلتفتوا الیه ان شاء الله، و قد قرأ منصور بن العباس هذا الکتاب و بعض اهل الکوفه. عن محمد بن عیسی قال: قرأنا فی کتاب الدهقان و خط الرجل فی القزوینی و کان کتب الیه الدهقان یخبره باضطراب الناس فی هذا الامر و ان الموادعین قد امسکوا عن بعض ما کانوا فیه لهذه العله من الاختلاف، فکتب: کذبوه و اهتکوه ابعده الله و اخزاه فهو کاذب فی جمیع ما یدعی و یصف، ولکن صونوا انفسکم عن الخوض و الکلام فی ذلک و توقوا مشاورته و لا تجعلوا له السبیل الی طلب الشر، کفی الله مؤنته و مؤنه من کان مثله.» [ صفحه 83]

التربیه و الاعداد عند الامام

اشاره

سنتناول فی هذا الفصل طرفا من الممارسات الحرکیه عند الامام و لا یخفی علی الباحث ان مثل هذه الامور تحاط باقصی درجات التکتم و السریه من قبل الائمه و هذا هو تفسیر قله الشواهد الحرکیه عند الامام علما ان مده امامته کانت طویله و مرحلته کانت مرحله متقدمه فی المسیره الایمانیه. روی صاحب اعلام الوری «و کذلک کانت سبیل ابی الحسن و أبی محمد العسکریین علیهماالسلام و انما کانت الروایه عنهما أقل لانهما کانا محبوسین فی عسکر السلطان ممنوعین من الانبساط و المعاشره و ان یلقاهما کل احد من الناس.» [166] .

من افکار الامام التربویه

حول النقد بین المؤمنین

قال علیه السلام لبعض موالیه: عاتب فلانا و قل له: ان الله اذا اراد بعبد خیرا اذا عوتب قبل. [167] و من خلال کلمه الامام هذه یتضح لنا مایلی: 1- یامر الامام احد اتباعه بمعاتبه رجل اخر فقرر بذلک مبدأ النقد الذی عبر عنه الحدیث بالعتب. 2- بین ان قبول النقد (العتب) طریق للوصول الی خیر. [ صفحه 84]

طاعه الله عزوجل

قال: علیه السلام من اتق الله یتقی. و من اطاع الله یطاع. و من اطاع الخالق لم یبال سخط المخلوقین، و من اسخط الخالق فلییقن ان یحل به سخط المخلوقین. [168] . فی هذا الحدیث یبین الامام حقائق اجتماعیه مهمه ترتبط بطاعه الله و یعرضها بتسلسل بدیع فقد اوضح النقاط التالیه. 1- الخوف من الله یعطی للانسان الهیبه فمن یتقیه یتقی و کذلک الذی یطیع الله فان الناس تطیعه. 2- مصداق طاعه الله عدم المبالات بسخط المخلوقین عندما یکون رضاهم بسخط الله و سخطهم رضا الله. 3- من اسخط الله لنیل رضا الناس فانه سوف لا ینال ذلک بل سیتعرض لسخطهم قطعیا.

طاعه الناس

ثال علیه السلام: من..لک وده و رایه فاجمع له طاعتک. [169] یبین الامام علاقه مهمه بین الناس و هی طاعه احدهم الاخر و ما ینبغی تثبیته ازاء هذه الکلمه الامور التالیه: 1- ان الطاعه المقصوده لا تعنی الطاعه فیما لا یرضی الله فلا طاعه لمخلوق فی معصیه الخالق. 2- بعد التاکد من تحقق رضا الله فی الامور تبقی مسائل تفصیلیه تتعلق بالنصح و التوجیه المثمر السلیم لبلوغ المقصود و هو رضا الله و بذلک تکون الطاعه هنا من باب الاستفاده من ذی الخبره و الرأی السلیم. 3- لمن یطاع ینبغی تحقق صفتین عنده تقوم علیهما الاسس السلیمه للطاعه و هما: أ) الحب (الود) للطرف الاخر. ب) ان یبذل الجهد فی تحری النصح للطرف الاخر. و هذه الکلمه تفیدنا فی تحدید صیغه سلیمه للتعاون بین المؤمنین فلأجل ان تتم الطاعه بین رجل و اخر فلا بد ان تسود بینهما علاقه الحب... [ صفحه 85]

مع من یشعر بالضعه

قال علیه السلام: من هانت علیه نفسه فلا تأمن شره. [170] . هناک مرض نفسی مهم یصاب به قطاع من الناس و هو الشهور بالضعه ففی هذه الحاله یشعر ذلک الانسان بضحالته و تفاهته من الداخل و یتصور ان الناس کلهم ینظرون الیه علی انه تافه حقیر فیقوم بجمله من التصرفات العدوانیه الخبیثه للاعلان عن قدرته و تسلطه و هذه سنه معظم الظالمین اما من یعتز بنفسه و یؤمن بقیم الشرف و الکرامه فانه ینزهها عما یشینها من سفاسف الاعمال و الرذیل من الافعال لذلک حذر الامام الهادی (ع) من هذه الظاهره فبین ان من هانت علیه نفسه ینبغی الحذر فی التعامل معه خوفا من خیانته و اذیته و شروره.

الدنیا

من میزه التجاره الربح و الخساره و کذلک صفه الدنیا فهی سوق کبیر ربح به قوم و خسر اخرون. قال علیه السلام: الدنیا سوق، ربح فیها قوم و خسر اخرون. [171] .

الحلم و السفه

قال علیه السلام: ان الظالم یکاد ان یعفی علی ظلمه بحلمه. و ان المحق السفیه یکاد ان یطفی ء نور حقه بسفهه. [172] . هناک مسأله مهمه فی التصور الاسلامی و هی الربط بین الفکره و الاسلوب و کم من المسلمین افترضوا لنفسهم صحه المسیره لصحه الافکار فی الوقت الذی لایتبعون به الاسلوب الجید المناسب. لقد اشار الامام (ع) الی هذه الفکره المهمه فبین ان السفه الذی یتصف به اهل الحق یکاد ان یقضی علم حقهم و یطفی ء نورهم و یحبط عملهم. و من کلام الامام نحدد المنهج فی التحرک و هو: الحق و الحلم والابتعاد عن السفه.

صفه من عرف الله

قال علیه السلام: من امن مکر الله و ألیم اخذه تکبر حتی یحل به [ صفحه 86] قضاؤه و نافذ امره. و من کان علی بینه من ربه هانت علیه مصائب الدنیا ولو قرض و نشر. [173] . یمر المؤمن فی حیاته الاسلامیه بمحن و عقبات کثیره یتعرض بها لمختلف انواع الابتلاءات و قد ینهار فی کثیر من الاحیان امام الضغط الشدید. و الحصانه من هذه الحاله هو الذوبان فی ذات الله و التفانی فی حبه و الی هذا یشیر الامام فیبین ان هذا الصنف من الناس لا یبالی بکل انواع مصائب الدنیا مهما عظمت. فخلاصه القول ان معرفه الله اهم قاعده یستند علیها المؤمنون فی مجالده الکافرین. و ذلک لان المؤمن قد اتضح عنده مفهوم مهم اخر اشار الیه الامام الهادی: فقال علیه السلام: ان الله جعل الدنیا دار بلوی و الاخره دار عقبی و جعل بلوی الدنیا لثواب الاخره سببا و ثواب الاخره من بلوی الدنیا عوضا. [174] .

الشکر علی المعروف

من الصفات الضروریه للمؤمن و الانسان الکامل الشکر علی النعم و هذا الشکر علی نوعین هما: 1- شکر الله علی مطلق النعم التی انعم بها علی عبده. 2- شکر المحسنین من الناس الذین جعلهم الله وسائل للنعم. و قد کشف الامام معنی ایمانیا مهما عندما قال: 1- ان الشکر عند النعمه انفع للانسان من النعمه نفسها. 2- و ذلک لان النعمه متعه مصیرها الفناء و بالشکر یبنی دار الخلود یقول علیه السلام: الشاکر اسعد بالشکر منه بالنعمه التی اوجبت الشکر، لان النعم متاع و الشکر نعم و عقبی. [175] .

الجهل فی نسبه الامور الی غیر مسبباتها

قال الحسن بن مسعود: دخلت علی ابی الحسن علی بن محمد علیهماالسلام و قد نکبت اصبعی و تلقانی راکب و صدم کتفی و دخلت فی زحمه فخرقوا علی بعض ثیابی فقلت: کفانی الله شرک من یوم فما ایشمک. فقال علیه السلام لی: یا حسن هذا و انت تغشانا ترمی بذنبک من لا [ صفحه 87] ذنب له، قال الحسن: فاثاب الی عقلی و تبینت خطئی، فقلت: یا مولای استغفرالله، فقال: یا حسن ما ذنب الایام حتی صرتم تتشأمون بها اذا جوزیتم باعمالکم فیها، قال الحسن: انا استغفر الله ابدا و هی توبتی یا ابن رسول الله؟ قال علیه السلام: والله ما ینفعکم ولکن الله یعاقبکم بذمها علی مالاذم علیها فیه، اما علمت یا حسن ان الله هو المثیب و المعاقب و المجازی بالاعمال عاجلا و آجلا؟ قلت: بلی یا مولای. قال علیه السلام: لاتعد و لاتجعل للایام صنعا فی حکم الله، قال الحسن: بلی یا مولای. [176] .

النفاق مع الاخوان

«و قال لشخص و قد افرط فی الثناء علیه: اقبل علی شانک فأن کثره الملق یهجم علی الظنه و اذا حللت من اخیک فی محل الثقه فاعدل عن الملق الی حسن التیه.» [177] . یحدد الامام فی هذا الحدیث افکارا تربویه مهمه تحدد العلاقه بین المؤمنین و هی: 1- ترک الملق فی العلاقه لان الملق یورث الظنه. 2- اما الدلیل الذی یقدمه الرجل لاخیه لاشعاره بالحب هو حسن النیه و الاخلاص فی النصح فان ذلک هو الطریق لتحصیل الثقه.

مدح النفس

من الامراض الخطیره علی الانسان مدح الانسان نفسه فان مضار هذا المرض هو سخط الناس علیه و انفضاضهم من حوله و علی هذا الاساس ینبغی للمرء الا یرضی عن نفسه و یبرر افعالها. یقول (ع) «و من رضی عن نفسه کثر الساخطون علیه.» [178] .

من اسالیب الحرکه الشیعیه زمن الامام

اتخاذ اماکن سریه للقاءات

عن اسحاق الجلاب قال: اشترینا لابی الحسن (ع) غنما کثیره فدعانی فادخلنی من اصطبل داره الی موضع واسع لا اعرفه فجعلت افرق تلک الغنم [179] . و موضع الشاهد فی هذه الروایه هو اتخاذ الامام (ع) مواضع سریه [ صفحه 88] للالتقاء بأصحابه للقیام بما یحتاجونه من الاعمال و قد تبین لنا من الروایه وجود موضع خاص من بیت الامام یتصل بالاصطبل یدخل به اصحابه و فی المثال قام اسحاق الجلاب بقسم فیه لمجوعه من الشیعه.

استعمال القوه ضد العدو

اشاره

و قد شجع الامام استعمال القوه مع المنحرفین الذین یشکلون خطرا اکیدا یستهدف وجود الحرکه الشیعیه و سنذکر فی استعمال القوه مثلین یوضحان درجه القوه الموصی باستعمالها.

الضرب و الخدش

«کتب بعض اصحابنا الی ابی الحسن العسکری جعلت فداک یا سیدی ان علی بن حسکه یدعی انه من اولیائک و انک انت القدیم. فأجابه الامام ابرء الی الله من یقول بذلک و انتفی الی الله من هذا القول فاهجرهم لعنهم الله و الجوءهم الی ضیق الطریق فان وجدتم احدا منهم فاخدش راسه بالحجر «و قد مر معنا ذکر هذه الروایه و منها نفسهم توصیه الامام باستعمال القوه مع الاعداء الذین لا تنفع معهم غیرها.

الاغتیال

قال سعد: و حدثنی جماعه من اصحابنا من العراقین و غیرهم هذا الحدیث عن جنید قال سمعته انا بعد ذلک من جنید ارسل الی ابوالحسن العسکری (ع) یأمرنی بقتل فارس بن حاتم». و قد مرت معنا هذه الروایه التی نستنتج منها: - 1- وجود عنصر یشکل خطرا کبیرا علی المسیره. 2- امر الامام احد انصاره بتدبیر قتله. 3- الاستعداد للعملیه. أ) اعداد المال للسلاح. ب) اختیار السلاح المناسب و قد قرر الجنید استعمال الساطور بدلا من السیف فی عملیه القتل. ج) اختفاء الساطور بعد اغتیال فارس بن حاتم یفیدنا علی وجود طرف اخر فی العملیه مکلف باخفاء السلاح الدلیل الوحید علی اخی جنید. [ صفحه 89]

وجود العناصر الناقله للاخبار

ان وجود جهاز متخصص لنقل الاخبار للقیاده مسأله مهمه لکل حرکه تضع امامها اهدافها ضخمه ترغب الوصول الیها و بحکم موقع الائمه فی الامه الاسلامیه اقتضت الضروره وجود مثل هذه العناصر المعنیه بنقل الاخبار للامام و الشی ء الذی یجب تبیانه فی هذا المجال هو: 1) ان العناصر المکلفه بنقل الاخبار من العناصر الخفیه التی لا یمکن کشفها بسهوله. 2) ان امکانیه وجود هذه العناصر سهله بحکم سعه انتشار الحرکه الشیعیه بقیاده الامام فی اماکن واسعه من الدوله الاسلامیه. 3) اخبار الامام عن بعض الامور التی لم تحدث و تحقق وقوعها بعد ذلک یرتبط غالبا بالجانب الغیبی فی الوقت الذی یمکن القیام بها بالطرق غیر الاعجازیه لذلک یمکن تفسیرها بغیر الاعجاز و من نماذج وجود هذا الجهاز ان صح التعبیر او الافراد المکلفین بهذه المهمه علی وجهه الدقه نذکر: - سؤال الامام (ع) لخیران الخادم القراطیسی عن اخبار الواثق و عند الاجابه بین له الامام حدوث امور اخری غیر

ما نقل خیران و هی موت الواثق و قتل محمد الزیات و تولی المتوکل للسلطه و قد مرت معنا. - توقعه باعتقال محمد بن فرج فی مصر و ارسال الامام الیه رساله یحذره فیها من ذلک ثم توقع وقت اطلاق سراحه و اخباره بذلک. - توقعه لقتل المتوکل علی ید الاتراک.» [180] .

الحذر من تدوین الامور خوفا من انکشافها

قال داود الصرمی: امرنی سیدی بحوائج کثیره، فقال علیه السلام لی: قل: کیف تقول؟ فلم احفظ مثل ما قال لی، فمد الدواه و کتب بسم الله الرحمن الرحیم اذکره ان شاء الله و الامر بید الله، فتبسمت، فقال علیه السلام: ما لک؟ قلت: خیر، فقال: اخبرنی؟ قلت: جعلت فداک ذکرت حدیثا حدثنی به رجل من اصحابنا عن جدک الرضا علیه السلام اذا امر بحاجه کتب بسم الله الرحمن الرحیم اذکر ان شاء الله، فتبسمت، فقال علیه السلام: لی یا داود ولو قلت: ان تارک التقیه [ صفحه 90] کتارک الصلاه لکنت صادقا. [181] . من هذه الکلمه یتبین لنا: 1- عدم تسجیل اوامر الامام خوف انکشافها و اعتماد الحفظ فی ذلک. 2- استعمل الامام اسلوبا نفسیا للتحفیظ و هو الایحاء بالحفظ عن طریق الدعاء و هو ما کتبه الامام علی الورقه اذکره ان شاء الله و الامر بید الله. 3- ربط الامام هذه المسأله بالتقیه لتبیان الدافع للعملیه.

حذر الامام من السلطه

کان الامام یتوقع الهجوم المفاجی ء من السلطه لذلک احتاط بتخلیه البیت من المستندات التی تدینه کالسلاح او المبالغ الکبیره من المال او اسماء الشیعه فهاجموا داره لیلا فلم یجدوا فیها شیئا و وجدوه فی بیت مغلق علیه، و علیه مدرعه من صوف و هو جالس علی الرمل و الحصی و هو متوجه الی الله تعالی یتلوایا من القرآن فحمل علی حاله تلک الی المتوکل و قالوا للمتوکل لم نجد فی بیته شیئا و وجدناه یقرأ القرآن.. و کان هذا فی سامراء. «ثم فتشت منزله فلم اجد فیه الا مصاحف و ادعیه و کتب العلم...» و کان هذا فی المدینه.

استعمال الاسماء السریه

- ال اعین من اکابر بیوت الشیعه و کانوا یعرفون ببنی الجهم ولکن الامام الهادی (ع) سماهم باولاد زراره لاخفاء امرهم و قد روی عن احدهم «و کان جدنا لا ادنی الحسن بن الجهم من الادنی سیدنا ابی الحسن الرضا علیه السلام و له کتاب به معروف و کان للحسن بن الجهم جدنا سلیمان و محمد و الحسین و لم یبق لمحمد و الحسین ولد و کانت ام الحسن بن الجهم ابنه عبید بن زراره و من هذه الجهه نسبنا الی زراره و نحن من ولد بکیر و کنا قبل ذلک نعرف بولد الجهم و اول من نسب منا الی زراره جدنا سلیمان نسبه الیه سیدنا ابوالحسن علی بن محمد علیهماالسلام صاحب العسکر کان اذا ذکره فی توقیعاته الی غیره. [ صفحه 91] قال الزراری توریه عنه و سترا له ثم اتسع ذلک و سمینا به و کان علیه السلام یکاتبه فی امور له بالکوفه و بغداد. [182] .

اتخاذ المکان المناسب للکلام

کعلامه علی دقه العمل الاسلامی انذاک تحت لواء الامام الهادی (ع) اتخاذه المکان المناسب للکلام. فقد روی عنه (ع) «حدث محمد ابن شرف قال: کنت مع ابی الحسن (ع) امشی فی المدینه فقال لی: الست ابن شرف؟ قلت: بلی فاردت ان اسأله عن مسأله فابتدأنی من غیر ان اسأله فقال: نحن علی قارعه الطریق و لیس هذا موضع مسأله.

عدم القیام بأعمال اکبر من الامکانیه

ان الامام (ع) یوجه شیعته الی استخدام الاسالیب المناسبه فی الاوقات المناسبه لذلک فمن خلال عملیه اغتیال فارس بن حاتم القزوینی لاحظنا حث الامام لاستعمال القوه ضد احد الناس ولکنه یمنع استعمال هذا الاسلوب مع شخص آخر یستحقه. و قد روی عن محمد ابن الریان بن الصلت قال «کتبت الی ابی الحسن استأذنه فی کید عدو لم یمکن کیده فنهانی عن ذلک و قال کلاما معناه تکفاه فکفیته و الله احسن کفایه ذل و افتقر و مات فی اسوء الناس حالا فی دنیاه و دینه».

الاسالیب المتبعه فی الطرح الفکری عند الامام

اشاره

لقد استعمل الامام اسالیب معینه لنقل افکاره و کقاعده عامه نلاحظ تطابق الاسلوب مع الظروف المتوفره و سنعرض فی هذا المجال نماذج من اسالیب الامام (ع): -

اسلوب الرسائل

لصعوبه الاتصالات المباشره مع الامه اهتم الامام (ع) باسلوب الرسائل التی توصل الفکر الی آیه نقطه یرغب بها دون الانتقال الیها بل یکفی لذلک جهاز معد لمهمه نقل الفکر الاسلامی للقواعد المؤمنه و من امثله هذه الرسائل: 1) «سئل ابوالحسن «علیه السلام» عن التوحید فقیل له: لم یزل [ صفحه 92] الله وحده لا شی ء معه ثم خلق الاشیاء بدیعا و اختار لنفسه اسماء لم تزل الاسماء و الحروف له معه قدیمه؟ فکتب: - لم یزل الله وحده موجودا ثم کون ما اراده لقضائه و لا معقب لحکمه تاهت اوهام المتوهمین و قصر طرف الطارفین و تلاشت اوصاف الواصفین و اضمحلت اقاویل المبطلین عن الدرک لعجیب شأنه او الوقوع بالبلوغ علی علو مکانه فهو بالموضع الذی لایتناهی و بالمکان الذی لم یقع علیه عیون باشاره و لاعباره هیهات هیهات!!.» [183] . 2) «وحدثنا احمد بن اسحاق قال: کتبت الی ابی الحسن علی بن محمد العسکری اسأله عن الرویه و مافیه الخلق فکتب: لاتجوز الرؤیه ما لم یکن بین الرائی و المرئی هواء ینفذه البصر فمتی انقطع الهواء و عدم الضیاء لم تصح الرؤیه و فی جواب اتصال الضیاءین الرائی و المرئی وجوب الاشتباه و الله تعالی منزه عن الاشتباه فثبت انه لا یجوز علیه سبحانه الرؤیه بالابصار لان الاسباب لابد من اتصالها بالمسببات.» [184] . 3) و من النماذج علی استعمال الرسائل فی نشر الفکر رساله الامام الهادی الطویله فی الجبر و التفویض بعد ان کتب الیه بعض الشیعه

عن اختلافهم فی الموضوع. [185] .

اسلوب الزیارات

و قد اهتم الامام الهادی بطرح خطه الفکری عن طریق زیارات الائمه و قد خلف لنا فی هذا المجال مجموعه رائعه من الوثائق الفکریه و من امثله هذه الزیارات: - 1) زیاره الجامعه الکبری. 2) زیاره قبر امیرالمؤمنین یوم الغدیر. 3) زیارات مختصره للائمه: علی بن ابی طالب (ع) و الحسین (ع) و الکاظمین (ع).

الاحادیث

و قد نشر الامام بعض افکاره عن طریق الکلام الاعتیادی ان استطاع [ صفحه 93] الی ذلک سبیلا و فی هذا المجال نری للامام احادیث مع مختلف الطبقات فی المجتمع مثل 1) اقطاب السلطه. 2) الشیعه. 3) عموم المسلمین.

اسالیب اخری

و هناک اسالیب اخری یتبعها الامام حسب ما یراه ضروریا فعلی سبیل المثال نذکر الاسالیب التالیه: - 1) عندما استقدم المتوکل الامام الهادی لیلا استعمل الامام الشعر فی وعظ المتوکل و قد ذکرت الروایه فی الفصل السابق. 2) و قد یکون الاسلوب المتبع عباره عن اجابه لسؤال من قبل الحاکم فقد روی: - «کان المتوکل نذر ان یتصدق بمال کثیر ان عافاه الله من علته، فلما عوفی سأل العلماء عن حد المال الکثیر فاختلفوا و لم یصیبوا المعنی، فسأل ابالحسن «علیه السلام» عن ذلک فقال «علیه السلام» یتصدق بثمانین درهما، فسأل عن عله ذلک؟ فقال: ان الله قال لنبیه «صلی الله علیه و آله» «لقد نصرکم الله فی مواطن کثیره» فعددنا مواطن رسول الله «صلی الله علیه و آله» فبلغت ثمانین موطنا و سماها الله کثیره فسر المتوکل بذلک و تصدق بثمانین درهما.» [186] .

شعراء العقیده

و قد کان الشعراء الموالون بمثابه اجهزه اعلام لکشف فساد النظام المنحرف و مثالهم فی امامه الهادی ابن الرومی فی قصیدته الجیمیه الطویله فی ذم العباسیین ورثاء یحیی بن عمر. و من جمله ذلک استعمال الامام للشعر فی مجلس المتوکل العباسی لتبیان قضیه اهل البیت سأل المتوکل ابن الجهم من اشعر الناس؟ فذکر شعراء الجاهلیه و الاسلام ثم انه سأل الحسن الامام علی بن محمد الهادی فقال الحمانی [187] حیث یقول: - لقد فاخرتنا من قریش عصابه بمد خدود و امتداد اصابع [ صفحه 94] فلما تنازعنا المقال قضی لنا علیهم بما یهوی نداء الصوامع ترانا سکوتا و الشهید بفضلنا علیهم جهیر الصوت فی کل جامع فان رسول الله احمد جدنا و نحن بنوه کالنجوم الطوالع قال و مانداء الصوامع یا أباالحسن؟ قال

أشهد ان لا اله الا الله و أشهد ان محمدا رسول الله جدی أم جدک؟ فضحک المتوکل ثم قال: هو جدک لاندفعک عنه. [188] . و من هذه الروایه نستفید: 1) استعمال الامام للشعر فی الوقت المناسب لطرح معنی رسالی یریده. 2) تقییم الشاعر من خلال القضیه الاسلامیه فقد فضل الامام الهادی السید الحمانی علی شعراء الجاهلیه و الاسلام لقوله السابق.

تأثیر الامام علی الناس

اشاره

للأمام دور مباشر فی التأثیر علی بعض الناس و کسبهم للاسلام و التشیع او لزیاده تمسکهم بالاسلام و التشیع و من امثله ذلک:

دعوته للمنحرفین من الشیعه

حدثنی ابوالحسین سعید بن سهیل البصری و کان یلقب بالملاح قال: و کان یقول بالوقف جعفر بن القاسم الهاشمی البصری و کنت معه بسر من رأی اذ رآه ابوالحسن فی بعض الطرق فقال له: الی کم هذه النومه؟ اما آن لک ان تنتبه منها؟... فقلت و الله لاوقفت بعد هذا و قطعت علیه. [189] و من هذه الروایه نجد ان الامام کان یحرص علی تنبیه هذه الرجل الذی لم یتضح له الطریق بکل معالمه فقال بالوقف. و قد آمن بامامه الهادی (ع) بعد ان تبین له ذلک و ترک الوقف و قطع بصحه مسیره التشیع تحت قیاده الامام الهادی (ع).

دعوته للترکی

و من نماذج دعوه الامام للناس تأثیره علی رجل ترکی من عموم المسلمین فجعله یؤمن بامامته روی ابوهاشم الجعفری «قال کنت بالمدینه حین مر بها بغا ایام الواثق فی طلب الاعراب فقال ابوالحسن علیه السلام: اخرجوا بنا حتی ننظر الی تعبیه هذا [ صفحه 95] الترکی فخرجنا فوقفنا فمرت بنا تعبیته فمر بنا ترکی فکلمه ابوالحسن (ع) بالترکیه فنزل عن فرسه فقبل حافر دابته قال: فحلفت الترکی و قلت له ما قال لک الرجل؟ قال هذا نبی؟ قلت: لیس هذا بنبی قال: دعانی باسم سمیت به فی صغری فی بلاد الترک ما علمه احد الی الساعه.» [190] .

مع الأعرابی

و من خلال موقف الامام من الاعرابی نلمح رحمته و رقته مع الموالین لآل محمد و هذه صفه مهمه للقائد مع اتباعه فقد روی «ان ابالحسن (ع) کان یوما قد خرج من سر من رأی الی قریه لمهم عرض له فجاء رجل من الاعراب یطلبه فقیل له: قد ذهب الی الموضع الفلانی فقصده فلما وصل الیه قال له: ماحاجتک؟ فقال انا رجل من اعراب الکوفه المتمسکین بولاء جدک علی بن ابی طالب و قد رکبنی دین فادح فأثقلنی حمله و لم أر من اقصده لقضائه سواک فقال له ابوالحسن طب نفسا و قرعینا ثم انزله فلما اصبح ذلک الیوم قال له ابوالحسن: ارید منک حاجه الله الله ان تخالفنی فیها فقال الاعرابی: لا اخالفک فکتب ابوالحسن ورقه بخطه معترفا فیها ان علیه للاعرابی مالأعینه فیها یرجع علی دینه و قال: خذ هذا الخط فاذا وصلت الی سرمن رأی احضر الی و عندی جماعه فطالبنی به و اغلظ القول علی فی ترک ایفائک ایاه الله الله فی مخالفتی. فقال:

افعل و اخذ الخط فلما وصل ابوالحسن الی سر من رأی و حضر عنده جماعه کثیرون من اصحاب الخلیفه و غیرهم حضر ذلک الرجل و أخرج الخط و طالبه و قال کما اوصاه فألان ابوالحسن له القول و رفقه و جعل یعتذر الیه و وعده بوفائه و طیبه نفسه فنقل ذلک الی الخلیفه المتوکل فأمر ان یحمل الی أبی الحسن ثلاثون الف درهم فلما حملت الیه ترکها الی ان جاء الرجل فقال: خذ هذا المال فاقضی منه دینک و انفق الباقی علی عیالک و اهلک و اعذرنا فقال له الاعرابی: یابن رسول الله و الله ان املی کان یقصر عن ثلث هذا ولکن الله اعلم حیث یجعل رسالته و اخذ المال و انصرف [191] . [ صفحه 96]

تأثیره علی الاصفهانی

حدث جماعه من اهل اصفهان منهم ابوالعباس احمد بن النصر و ابوجعفر محمد بن علویه قالوا کان باصفهان رجل یقال له عبدالرحمن و کان شیعیا فقیل له: ما السبب الذی اوجب علیک القول بامامه علی النقی دون غیره من اهل الزمان فقال: شاهدت ما یوجب علی ذلک و ذلک انی کنت رجلا فقیرا و کان لی لسان و جرأه فأخرجنی اهل اصفهان سنه من السنین مع قوم آخرین الی باب المتوکل متظلمین و کنا بباب المتوکل یوما اذ خرج الامر باحضار علی بن محمد بن الرضا فقلت لبعض من حضر: من هذا الرجل الذی قد امر باحضاره فقیل: هذا رجل علوی تقول الرافضه بامامته ثم قیل: و نقدر ان المتوکل یحضره للقتل فقلت: لا ابرح من هیهنا حتی انظر الی هذا الرجال ای رجل هو قال: فأقبل راکبا علی فرس و قد قام الناس صفین یمنه الطریق

و یسرتها ینظرون الیه فلما رأیته وقفت فأبصرته فوقع حبه فی قلبی فجعلت ادعو له فی نفسی بأن یدفع الله عنه شر المتوکل فأقبل یسیر بین الناس و هو ینظر الی عرف دابته لا یلتفت و انا دائم الدعاء له فلما صار الی اقبل علی بوجهه و قال: استجاب الله دعاءک و طول عمرک و کثر مالک و ولدک قال: فارتعدت و وقعت بین اصحابی فسألونی ماشأنک فقلت: خیر و لم اخبرهم فانصرفنا بعد ذلک الی اصفهان ففتح الله علی وجوها من المال حتی ان اغلق بابی علی ما قیمته الف الف درهم سوی مالی خارج داری و رزقت عشره من الاولاد و قد بلغت من عمری نیفا و سبعین سنه و انا اقول بامامه هذا الذی علم ما فی قلبی و استجاب الله دعاءه لی.» [192] .

تأثیره علی نصرانی

و قد أثر الامام علی احد النصاری فأقام له الدلیل علی امامته و قد بقی هذا الرجل علی نصرانیته ولکن دعوه الامام وصلت الی ابنه فصار مسلما موالیا کما اخبر الامام (ع) و لعل الواقع هوان الاب اخفی اسلامه عن الناس و اکتفی بالایمان الداخلی و الا فما معنی اعتقاده بولایه ذلک فمات و الناس تظن به النصرانیه حتی اقرب الناس الیه و هو ولده. روی هبه الله بن منصور الموصلی قال: «کان بدیار ربیعه کاتب لها نصرانی یسمی یوسف بن یعقوب [ صفحه 97] و کان بینه و بین والدی صداقه قال: فوافانا منزل عند والدی فقال له والدی: فیم قدمت فی هذا الوقت؟ قال: دعیت الی حضره المتوکل و لا ادری ما یراد منی الا انی اشتریت نفسی من الله بمأه دینار و قد

حملتها لعلی بن محمد الرضا علیهم السلام معی فقال له والدی قد وفقت فی هذا و خرج الی حضره المتوکل و جاءنا بعد ایام قلائل فرحا مسرورا مستبشرا فقال له والدی حدثنی حدیثک قال صرت الی سر من رأی و ما دخلتها قط فنزلت فی دار و قلت یجب ان اوصل هذه المأه دینار الی ابن الرضا قبل مصیری الی دار المتوکل و قبل ان یعرف احد قدومی و عرفت ان المتوکل قد منعه من الرکوب و انه ملازم لداره فقلت: کیف اصنع رجل نصرانی یسأل عن دار ابن الرضا لا امن ان ینذر بی فیکون ذلک زیاده فیما احاذره قال: ففکرت ساعه فی ذلک فوقع فی قلبی ان ارکب حماری فی البلد فلا امنعه حیث یذهب لعلی اقف علی معرفه داره من غیر ان اسال احدا فجعلت الدنانیر فی کاغذ و جعلتها فی کمی و رکبت و کان الحمار یتخرق فی الشوارع و الاسواق یمر حیث یشاء الی ان صرت الی باب دار فوقفت الحمار فجهدت ان یزول فلم یزل فقلت للغلام سل لمن هذه الدار فسأل فقیل: انت یوسف بن یعقوب؟ قلت نعم قال: فانزل فاقعدنی فی الدهلیز و دخل فقلت: هذه دلاله اخری من این عرف اسمی و اسم ابی و لیس فی البلد من یعرفنی و لا دخلته قط؟ فخرج الخادم فقال: المأه دینار التی فی کمک فی الکاغذ هاتها فناولته ایاها و قلت هذه ثالثه: و جاء فقال ادخل فدخلت و هو وحده فقال: یا یوسف ما آن لک فقلت: یا مولای قد بان لی من البرهان مافیه کفایه لمن اکتفی فقال: هیهات انک لاتسلم ولکن سیسلم و لدک فلان و هو من

شیعتنا یا یوسف ان اقواما یزعمون ان ولایتنا لا تنفع امانک کذبوا والله انها لتنفع امض فیما وافیت له فانک ستری ما تحب فمضیت الی باب المتوکل فنلت کما اردت و انصرفت. قال هبه الله: «فلقیت ابنه بعد هذا و هو مسلم حسن التشیع فأخبرنی ان اباه مات علی النصرانیه و انه اسلم بعد موت ابیه و کان یقول: انا مؤمن ببشاره مولای (ع).» [193] . [ صفحه 98]

من نماذج عمل الامام فی التربیه و الاعداد الفکری

قال فتح بن یزید الجرجانی قال ضمنی و اباالحسن الطریق حین منصرفی من مکه الی خراسان و هو صائر الی العراق فسمعته و هو یقول: من اتقی الله یتقی و من أطاع الله و یطاع قال: فتلطفت فی الوصول الیه فسلمت علیه فرد علی السلام و أمرنی بالجلوس و اول ما ابتدأنی به ان قال: یا فتح من اطاع الخالق لم یبال بسخط المخلوق و من اسخط الخالق فایقن ان یحل به الخالق سخط المخلوق و ان الخالق لا یوصف الا بما وصف به نفسه و أنی یوصف الخالق الذی تعجز الحواس ان تدرکه و الاوهام ان تناله و الخطرات ان تحده و الابصار عن الاحاطه به جل عما یصفه الواصفون و تعالی عما ینعته الناعتون نأی فی قربه و قرب فی نأیه فهو فی نأیه قریب و فی قربه بعید کیف الکیف فلا یقال کیف و أین الأین فلا یقال این اذ هو منقطع الکیفیه و الأینیه هو الواحد الاحد الصمد لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد فجل جلاله ام کیف یوصف بکنهه محمد صلی الله علیه و آله و قد قرنه الجلیل باسمه و شرکه فی عطائه و

اوجب لمن اطاعه جزاء طاعته اذ یقول: «و ما نقموا الا أن أغناهم الله و رسوله من فضله». و قال یحکی: قول من ترک طاعته و هو یعذبه بین اطباق نیرانها و سرابیل قطرانها: «یا لیتنا اطعنا الرسولا» ام کیف یوصف بکنهه من قرن الجلیل طاعتهم بطاعه رسوله حیث قال: «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و أولی الامر منکم»و قال: «ولو ردوه الی الرسول و الی أولی الامر منهم و قال: ان الله یأمرکم أن تؤدوا الامانات الی اهلها» و قال «فسئلوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون». یا فتح کما لا یوصف الجلیل جل جلاله و الرسول و الخلیل و ولد البتول فکذلک لا یوصف المؤمن المسلم لامرنا فنبینا افضل الانبیاء و خلیلنا افضل الاخلاء و وصیه اکرم الاوصیاء اسمها افضل الاسماء و کنیتهما افضل الکنی و اجلاها لو لم یجالسنا الا کفو لم یجالسنا احد ولو لم یزوجنا الاکفو لم یزوجنا احد، اشد الناس تواضعنا اعظمهم حلما و انداهم کفا و امنعهم کنفا ورث عنهما اوصیاؤهما علمهما فاردد الیهم الامر و سلم الیهم، اماتک الله مماتهم و احیاک حیاتهم اذا شئت رحمک الله. [ صفحه 99] قال فتح: فخرجت فلما کان من الغد تلطفنا فی الوصول الیه فسلمت علیه فرد علی السلام فقلت: یابن رسول الله اتذن لی فی مسأله اختلج فی صدری امرها لیلتی؟ قال سل و ان شرحتها فلی و ان أمسکتها فلی فصحح نظرک و تثبت فی مسألتک واضع الی جوابها سمعک و لا تسأل مسأله تعینت و اعن بما تعتنی به فان العالم و المتعلم شریکان فی الرشد مأموران بالنصیحه منهیان عن الغش و اما الذی اختلج فی صدرک

لیلتک فان شاء العالم انبأک ان الله لم یظهر علی غیبه احدا الا من ارتضی من رسول فکل ما کان عند الرسول کان عند العالم و کل ما اطلع علیه الرسول فقد اطلع اوصیاؤه علیه لئلا تخلو ارضه من حجه یکون معه علم یدل علی صدق مقالته و جواز عدالته یا فتح عسی الشیطان اراد اللبس علیک فادهمک فی بعض ما اودعتک و شککک فی ما انبأتک حتی اراد ازالتک عن طریق الله و صراطه المستقیم فقلنا: متی ایقنت انهم کذا فهم ارباب معاذ الله أنهم مخلوقون مربوبون مطیعون لله داخرون راغبون فاذا جاءک الشیطان من قبل ما جاءک فاقمعه بما انبأتک به، فقلت له: جعلت فداک فرجت عنی و کشفت ما لبس الملعون علی بشرحک فقد کان اوقع فی خلدی انکم ارباب. قال: فسجد ابوالحسن و هو یقول فی سجوده: راغما لک یا خالقی داخرا خاضعا قال: فلم یزل کذلک حتی ذهب لیلا ثم قال: یا فتح کدت ان تهلک و تهلک و ماضر عیسی اذا هلک من هلک فاذهب اذا شئت رحمک الله. فقال: فخرجت و انا فرح بما کشف الله عنی من اللبس فانهم هم و حمدت الله علی ما قدرت علیه فلما کان فی المنزل الاخر دخلت علیه و هو متک و بین یدیه حنطه مقلوه یعبث بها و قد کان اوقع الشیطان فی خلدی انه لا ینبغی ان یأکلوا و یشربوا اذ کان ذلک آفه و الامام غیر مأوف فقال: اجلس یا فتح فان لنا بالرسل أسوه کانوا یأکلون و یشربون و یمشون فی الاسواق و کل جسم مغذو بهذا الا الخالق الرازق لانه جسم الأجسام و هو لم یجسم

و لم یجز ابتناه و لم یتزاید و لم یتناقص مبرء من ذاته مارکب فی ذات من جسمه الواحد الاحد الصمد الذی لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد منشی ء الاشیاء مجسم الاجسام و هو السمیع العلیم اللطیف الخبیر الرؤوف الرحیم تبارک و تعالی [ صفحه 100] عما یقول الظالمون علوا کببرا لو کان کما وصف لم یعرف الرب من المربوب و لا الخالق من المخلوق و لا المنشی ء من المنشأ ولکنه فرق بینه و بین من جسمه و شیأ الاشیاء اذ کان لا یشبهه شی ء یری و لا یشبه شیئا.» (کشف لغمه فی معرفه الائمه ص 388 - 386).

تقییم الامام لدعاه الاسلام

أ) «روی عن الحسن العسکری علیه السلام: انه اتصل بأبی الحسن علی بن محمد العسکری علیه السلام: ان رجلا من فقهاء شیعته کلم بعض النواصب فأفحمه بحجته حتی ابان عن فضیحته فدخل الی علی بن محمد علیه السلام و فی صدر مجلسه دست عظیم منصوب و هو قاعد خارج الدست و بحضرته خلق من العلویین و بنی هاشم فمازال یرفعه حتی اجلسه فی ذلک الدست و أقبل علیه فاشتد ذلک علی اولئک الاشراف فاما العلویه فأجلوه عن العتاب و اما الهاشمیون فقال له شیخهم: یابن رسول الله هکذا تؤثر عامیا علی سادات بنی هاشم من الطالبیین و العباسیین؟ فقال علیه السلام: ایاکم و ان تکونوا من الذین قال الله تعالی فیهم: «الم تر الی الذین اوتوا نصیبا من الکتاب یدعون الی کتاب الله لیحکم بینهم ثم یتولی فریق منهم و هم معرضون» أترضون بکتاب الله حکما؟ قالوا: بلی. قال: الیس الله یقول: «یا ایها الذین امنوا اذا قیل لکم تفسحوا فی المجالس فافسحوا یفسح الله لکم

الی قوله یرفع الله الذین امنوا منکم و الذین اوتوا العلم درجات» فلم یرض للعالم المؤمن الا ان یرفع علی من لیس بمؤمن اخبرنی عنه قال: «یرفع الله الذین آمنوا منکم و الذین اوتوا العلم درجات» او قال: «یرفع الذین اتوا شرف النسب درجات» او لیس قال الله: «هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون» فکیف تنکرون رفعی لهذا لما رفعه الله ان کسر هذا (لفلان) الناصب بحجج الله التی علمه ایاها لأفضل له من کل شرف فی النسب. فقال العباسی: یابن رسول الله قد اشرفت علینا هو ذا تقصیر بنا عمن لیس له نسب کنسبنا و ما زال منذ اول الاسلام یقدم الافضل [ صفحه 101] فی الشرف علی من دونه فیه. فقال علیه السلام: سبحان الله الیس عباس بایع ابابکر و هو (تیمی) و العباس (هاشمی) او لیس عبدالله بن عباس کان یخدم عمر بن الخطاب و هو (هاشمی) ابوالخلفاء و عمر (عدوی) و ما بال عمر ادخل البعداء من قریش فی الشوری و لم یدخل العباس فان کان رفعنا لمن لیس بهاشمی علی هاشمی منکرا فانکروا علی عباس بیعته لابی بکر و علی عبدالله بن عباس خدمته لعمر بعد بیعته فان کان ذلک جائزا فهذا جائز فکانما القم الهاشمی حجرا» (الاحتجاج ص 260 - 259). و ما نفهمه من هذه الروایه: 1- موقفنا لرجل من فقهاء الشیعه یتحدد برده علی رجل معاد منحرف و فضحه 2- تعظیم الامام لهذا الرجل و تقدیمه علی الهاشمیین من العلویین و العباسیین و اجلاسه فی صدر المجلس. 3- تضایق الأشراف من هذا التقییم الاسلامی الرفیع لهذا الفقیه الجلیل لعدم استیعابهم للقیمه الاسلامیه للانسان. 4- رد الامام (ع)

علی هذا الموقف اللا اسلامی للأشراف فقد بین درجات الناس کما یلی: - 1- الدرجه الاولی المؤمن العالم. 2- الدرجه الثانیه المؤمن غیر العالم. 3- الدرجه الثالثه غیر المؤمن. لذلک فالفضل کل الفضل للمؤمن العالم و لا یرفع النسب من وضعه ایمانه و علمه. ب) «روی عن علی بن محمد الهادی علیه السلام انه قال: لولا من یبقی بعد غیبه قائمکم علیه السلام من العلماء الداعین الیه والدالین علیه و الذابین عن دینه بحجج الله و المنقذین لضعفاء عبادالله من شباک ابلیس و مردته و من فخاخ النواصب لما بقی احد الا ارتد عن دین الله ولکنهم الذین یمسکون ازمه قلوب ضعفاء الشیعه کما یمسک صاحب السفینه سکانها اولئک هم الافضلون عندالله عزوجل» [194] . و فی هذا الحدیث اثبت الامام قیمه العالم الداعی للقائم من ال محمد و انه هو القائد المنقذ للامه من شرور ابلیس و المعادین للحق. [ صفحه 102]

نظرات فی العلاقات الحرکیه زمن الامام الهادی

ملاحظات

أ) لعلاقه الموضوع بروایات الکشی حول فارس بن حاتم القزوینی لذلک ینبغی مراجعتها. ب) من هذه الروایات نکتشف عده علاقات حرکیه بین الامام و شیعته تتضح لنا من خلال توصیل الاوامر حول قضیه معینه تهم التشیع ج) ان هذه العلاقات امثله علی الموضوع و تعطی فکره عنه ولکنها لا تستوعبه و تضع بعض النقاط ولکنها لاترسم کل الصوره فان مثل هذه المواضیع لخصوصیتها تعتبر من الامور التی لا تکشف علی صعید واسع.

العلاقه الاولی

1) ابراهیم بن محمد یکتب رساله للامام الهادی (ع) بخصوص فتنه فارس و خلافاته مع علی بن جعفر [195] التی وصلت الی حد تبرأ بعضهم من بعض لیعرف رأی الامام فی الموضوع. 2) جواب الامام: - أ) التأیید لعلی بن جعفر و انه لا یمکن ان یقاس بفارس المنحرف. ب) التحذیر من فارس و عدم ادخاله بشی ء من امور الشیعه. ج) دعوه الامام (ع) ابراهیم ان یقصد علی بن جعفر فیما یحتاج الیه. د) ان لابراهیم مرکزا شیعیا مهما فی بلده لذلک یقول له الامام و من اطاعک. ه) من الممکن ان یکون هناک عده رجال فی ذلک البلد لهم مرکز ابراهیم و لهم من یطیعهم. و عدم ذکر ذلک فی الروایه لا یعنی عدمه بل القرینه تشیر الی وجود مثل هذا فلو کان ابراهیم هو القائد لجمیع الشیعه فی بلده فما هو دور علی بن جعفر؟ لذلک فمن المتوقع ان یکون هناک عده رجال غیره. 3) من خلال التحلیل السابق و مراجعه النص نستدل علی وجود علاقه فی تلک المنطقه یمکن ترکیبها باشکل التالی: [ صفحه 103] الامام الهادی (ع) علی بن جعفر الهمدانی (ممثل الامام فی ذلک البلد) ابراهیم بن

محمد (قائد شیعی فی ذلک البلد) المطیعون لابراهیم (بعض من القواعد الشیعیه فی ذلک البلد) س 1 و ص 00 الخ (قاده شیعه فی ذلک البلد مثل ابراهیم) المطیعون لهم (بعض من القواعد الشیعیه فی ذلک البلد)

العلاقه الثانیه

1) الامر الصادر للشیعه: قتل الفاسق المنحرف فارس بن حاتم. 2) ارسل الامام الهادی رساله لرجل من الشیعه اسمه جنید لتنفیذ المهمه المطلوبه. 3) قام جنید المذکور بمایلی: - أ) اختیار رجل اخر لتنفیذ العملیه و کان هذا الرجل اخوه. ب) وضع خطه دقیقه لتنفیذ العملیه. ج) من خلال الروایه التی تبین اختفاء الساطور و هواداه القتل المستعمل تبین وجود عنصر اخر لاخفاء السلاح لایعرفه اخو جنید. 4) من خلال التحلیل السابق و مراجعه النص ینکشف لنا وجود عناصر مکلفه بمهمه الاغتیال للذین یشکلون مخاطر قویه علی المسیره و یمکننا ان نوضح مخططا لهذه العلاقه بالشکل التالی: [ صفحه 104] الامام الهادی (ع) (الامر بالعملیه) جنید (المخطط للعملیه) اخو الجنید (المنفذ للعملیه) عنصر اخر (لاخفاء السلاح ومساعده المنفذ)

العلاقه الثالثه

1) وجود مجموعه من الشیعه منهم ابومحمد الرازی و لا نعرف هل هو رئیس القوم او انه رجل منهم. 2) تبلیغ الامام رساله بواسطه رسول منه حول امر تفسیق فارس القزوینی. 3) یمکن صیاغه العلاقه

العلاقه الرابعه

1) الامام یأمر العمری بأمر یتعلق بقضیه فارس بن حاتم. 2) العمری یوصل امر الامام الی علی بن عبدالغفار بتوجیه رجل ثقه فی طلب رجل اخر اسمه علی بن عمرو العطار دون تحدید العمری لاسم الرجل الذی سیقوم بالمهمه و قد حدد للمکلف الدار التی ینزل بها علی العطار. 3) اختیار علی بن عبدالغفار لابی یعقوب یوسف بن السخت للقیام بالمهمه لانه اوثق من یعرفه من اصحابه. 4) دخل الرجل الی الدار فوجد فارسا فأخفی المهمه المکلف بها [ صفحه 105] بدعوی انه جاء لیحل مشکله لعلی بن عمر مع جماعه سماهم بأولاد سنان. 5) بعد توفر المجال المناسب اخبر ابویعقوب علی بن عمر بالواقع و ان امر الامام قد صدر بلعن فارس القزوینی و ان لا یدفع له من المال الذی یحمله شیئا. 6) من خلال التحلیل السابق یمکننا تصور العلاقه باشکل التالی: الامام الهادی (ع) العمری (رح) علی بن عبد الغفار ابو یعقوب یوسف بن السخت (الرجل المکلف بمهمه اخبار علی بن عمر و العطار بامر القزوینی)

ملاحظه

ان العلاقات الحرکیه المذکوره آنفا لاتکشف الهیکل الحرکی العام للتشیع ولکنها تؤشر فقط علی بعض المعالم و الذی نمیل الیه. هو ان دقه عمل الائمه المعصومین (ع) حالت دون انکشاف ذلک.

التنظیم الاسماعیلی

و نحب هنا ان نذکر السلسله التنظیمیه التی وصلتنا عن الاسماعیلیین الذین تربطهم علاقه الاصل المشترک مع الخط الشرعی الامامی فانهم یختلفون عن خط الامامه من الامام الکاظم (ع). و نحن اذ ذکرنا هذه السلسله لا نقول بأنها هی نفس السلسله الامامیه الحرکیه ولکن ما نقوله هو وجود تشابه بین السلسلتین بحکم الاصل المشترک و الظروف المشابهه مع وجود الاختلافات التابعه من الخلافات العقائدیه. یقول مصطفی غالب الاسماعیلی المعاصر و أحد المهتمین المختصین [ صفحه 106] بالدراسات الاسماعیلیه «و عمد رئیس الدعوه ای الامام الی تقسیم الدعاه الی اقسام عدیده کل حسب مقدرته و ضمن اختصاصه و کان هذا التقسیم مشابها لنظام دوره الفلک و لتقسیمات السنه فجعل الامام السنه الزمنیه التی تجمع الشهور و الایام مثلا علی النبی فی عصره او الامام الذی یجمع مراتب الدعوه و الاثنی عشر شهرا مثلا علی رؤساء الدعوه فی الجزائر و یسمون حجج الجزائر ولکل من هؤلاء الحجج ثلاثین داعیا او نقیبا و لکل داع من هؤلاء الدعاه اربعه و عشرین داعیا ماذونا او مکاسرا و لکل مرتبه من هذه المراتب عملا خاصا به فالامام یختار من اتباعه اقواهم لسانا و اصدقهم جنانا و الحنهم بالحجه و اغزرهم علما فیجعله فی مرتبه داعی الدعاه او باب الابواب و هذه المرتبه أعلی مراتب الدعوه و لکل جزیره حجه و هو کبیر دعاه الجزیره و المشرف علی الدعوه فیها و ینوب عن باب الابواب فی عقد مجالس الحکمه

و تلاوه المجالس و الثلاثون داعیا او نقیبا یقومون بهدایه الناس و بث الدعوه فی نفوس المستجیبین و هم الذین یفاتحون الذین دخلوا فی الدعوه بالعلم یاخذوا علیهم العهد و المیثاق و لکل نقیب من هؤلاء اربعه و عشرون داعیا مأذونا مکاسرا و یشترط فی من یتولی هذه المرتبه ان یکون علی علم وافر بمذاهب الفرق الاسلامیه جمیعا متمکنا من اصول مذهبیه و ان یکون لسنا مجادلا.» [196] .

العلاقات الخاصه من خلال رسائل الامام الهادی لاصحابه

اشاره

سنذکر ثلاثه رسائل [197] بین الامام و بعض وکلائه تبین العلاقات بینهم تکشف نمطا من العلاقات الحرکیه فی العمل الشیعی و باضافتها لغیرها من المفردات تتکون بعض من ملامح الصوره.

الرساله الاولی

«وجدت بخط جبرئیل بن احمد حدثنی محمد بن عیسی الیقطینی قال: کتب (ع) الی ابی علی بن بلال فی سنه اثنتین و ثلاثین و مائتین: بسم الله الرحمن الرحیم. احمد الله الیک و اشکر طوله و عوده و أصلی علی محمد النبی و آله صلوات الله و رحمته علیهم، ثم انی اقمت اباعلی مقام الحسین بن عبد ربه، و ائتمنته علی ذلک بالمعرفه بما عنده [ صفحه 107] الذی لا یقدمه احد، و قد اعلم انک شیخ ناحیتک فأحببت افرادک و اکرامک بالکتاب بذلک، فعلیک بالطاعه لم و التسلیم الیه جمیع الحق قبلک و ان تحض موالی علی ذلک و تعرفهم من ذلک ما یصیر سببا الی عونه و کفایته، فذلک موفور و توفیر علینا و محبوب لدینا، و لک به جزاء من الله و اجر فان الله یعطی من یشاء ذو الاعطاء و الجزاء برحمته، و انت فی ودیعه الله. و کتبت بخطی و احمد الله کثیرا.»

الرساله الثانیه

«محمد بن مسعود قال: حدثنی محمد بن نصیر قال: حدثنی احمد بن محمد بن عیسی قال: نسخت الکتاب مع ابن راشد الی جماعه الموالی الذین هم ببغداد المقیمین بها و المدائن و السواد و مایلیها» أحمد الله الیکم ما انا علیه من عافیته و حسن عادته و أصلی علی نبیه و آله افضل صلاته و اکمل رحمته و رأفته، و انی اقمت اباعلی بن راشد مقام (علی بن) الحسین بن عبد ربه و من کان قبله من وکلائی، و صار فی منزلته عندی و ولیته ما کان یتولاه غیره من وکلائی قبلکم لیقبض حقی، و ارتضیته لکم و قدمته فی ذلک و هو اهله و موضعه، فصیروا رحمکم

الله الی الدفع الیه ذلک و الی، و ان لاتجعلوا له علی انفسکم عله فعلیکم بالخروج عن ذلک و التسرع الی طاعه الله و تحلیل اموالکم و الحقن لدمائکم، و تعاونوا علی البر و التقوی و اتقوا الله لعلکم ترحمون، و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تموتن الا و انتم مسلمون، فقد اوجبت فی طاعته طاعتی و الخروج الی عصیانه عصیانی فالزموا الطریق یاجرکم الله من فضله فان الله بما عنده واسع کریم متطول علی عباده رحیم، نحن و انتم فی ودیعه الله و حفظه و کتبته بخطی و الحمدلله کثیرا».

الرساله الثالثه

«و فی کتاب آخر: و انا آمرک یا ایوب بن نوح ان تقطع الاکثار بینک و بین ابی علی، و ان یلزم کل واحد منکما ما و کل به و أمر بالقیام فیه بأمر ناحیته، فانکم اذا انتهیتم الی کل ما أمرتم به استغنیتم بذلک عن معاودتی، و آمرک یا أباعلی بمثل ما امرک به ایوب ان لا تقبل من احد من اهل بغداد و المدائن شیئا یحملونه و [ صفحه 108] لایلی لهم استیذانا علی، و مر من اتاک بشی ء من غیر اهل ناحیتک ان یصیره الی الموکل بناحیته، و آمرک یا اباعلی فی ذلک بمثل ما امرت به ایوب، و لیعمل کل واحد منکما مثل ما امرته به.»

حول الرساله الاولی

أ) الامام الهادی یصدر امرا بتنصیب ابی علی بن بلال مسؤولا عن احدی النواحی الشیعیه بدلا من الحسین بن عبد ربه. ب) امر الحسین بن عبد ربه. 1- الطاعه لأبی علی بن بلال. 2- تسلیمه جمیع الحقوق التی عنده. 3- ان یحض الموالی علی طاعته. ج) یعتبر الامام اخباره للحسین بن عبد ربه بمثابه اکرام له لانه یستطیع ان یعزله دون ان یعلمه و یأمر الشیعه بترکه لکنه لجلاله قدره تعامل معه الامام بالصوره المذکوره.

حول الرساله الثانیه

أ) الامام الهادی یصدر امرا بتنصیب ابی علی بن راشد مسؤولا عن الشیعه المقیمین ببغداد و المدائن و السواد و مایلیه بدلا من علی بن الحسین بن عبد ربه. ب) تولیته ما کان یتولاه مثل: 1- اخذ الحقوق الشرعیه منهم. 2- طاعته و الاخذ عنه. 3- الاستفاده من علمه.

حول الرساله الثالثه

أ) یشیر الامام الی وجود حاله سلبیه فی العمل ظهرت بین وکیلین هما ایوب بن نوح و أبوعلی. ب) الظاهره السلبیه هی کثره الاختلاط بینهما. ج) یأمرهما الامام: 1- بتقلیل الاتصال بینهما. [ صفحه 109] 2- عدم قبول ای منهما الحقوق او ای شی ء آخر من اهل ناحیه الاخر. د) یبین الامام لهما انهما لو اتبعا نصحه فلا حاجه لهما بمراجعته لعدم حدوث المشاکل. [ صفحه 113]

البناء الفکری عند الامام

الدعوه الی التشیع فی زیاره الجامعه الکبری

اشاره

زیاره الجامعه الکبری من النتاجات الفکریه المهمه للامام الهادی (ع) و من الوثائق التی نستل منها ملامح التصور السلیم و فی استعراضنا للزیاره المذکوره و تأشیرنا علی الافکار الاساسیه فیها تنجلی لنا المنهجیه الحرکیه الفکریه.

اصطفاء اهل البیت

یقول (ع) «السلام علیکم یا اهل بیت النبوه و موضع الرساله و مختلف الملائکه و مهبط الوحی و معدن الرحمه و خزان العلم و منتهی الحلم و اصول الکرم و قاده الامم و اولیاء النعم و عناصر الابرار و دعائم الاخیار و ساسه العباد و ارکان البلاد و ابواب الایمان و امناء الرحمن و سلاله النبیین و صفوه المرسلین و خیره رب العالمین و رحمه الله و برکاته.» یحدد الامام فی هذه الکلمه المعانی التالیه. أ) ان الله اختص اهل البیت بکرامته فجعلهم موضع الرساله و مختلف الملائکه و مهبط الوحی. ب) ان هذا الجعل الالهی نابع من الصفات الکمالیه التی یبلغون القمه فیها کالعلم و الحلم و الکرم و الرحمه. ج) کون اهل البیت موضع الرساله و ذلک لاختیار الله لهم نتیجه لتکاملهم لمنصب القیاده العلیا للبشریه و المسلمین فهم دعائم الاخیار و ساسه العباد و ارکان البلاد و ابواب الایمان و امناء الرحمن و سلاله النبیین. [ صفحه 114]

حرکه اهل البیت

یقول الهادی (ع) «السلام علی ائمه الهدی و مصابیح الدجی و اعلام التقی و ذوی النهی و أولی الحجی و کهف الوری و ورثه الانبیاء و المثل الاعلی و الدعوه الحسنی و حجج الله علی اهل الدنیا و الآخره و الاولی و رحمه الله و برکاته السلام علی محال معرفه الله و مساکن برکه الله و معادن حکمه الله و حفظه سر الله و حمله کتاب الله و اوصیاء نبی الله و ذریه رسول الله صلی الله علیه و آله و رحمه الله و برکاته السلام علی الدعاه الی الله و الأدلاء علی مرضات الله و المستقرین فی امر الله و التامین فی

محبه الله و المخلصین فی توحید الله و المظهرین لأمر الله و نهیه و عباده المکرمین الذین لایسبقونه بالقول و هم بأمره یعملون و رحمه الله و برکاته.» من هذه الکلمات نستفید الامور التالیه: - أ) فی المسیره البشریه ینفرز دائما خطان همان خط الهدی و خط الضلاله و قیادتیهما: ائمه الهدی و ائمه الضلاله، و ائمه اهل البیت هم ائمه الهدی اما غیرهم ممن یتصدی للامامه مخالفا لهم فهو من ائمه الضلال فلذلک لا یکون التلقی الا منهم و لا یکون نهج التحرک الا نهجهم. ب) اما واقع الائمه فهم ذوو الحجی و کهف الوری و ورثه الانبیاء و المثل الاعلی و الدعوه الحسنی التی یحتذی بها. ج) من خلال ما مر نعرف ان حرکه اهل البیت حرکه اصیله ذات عمق فی المسیره النبویه الراشده و کل حرکه تدعی المنهج الدینی او الاصلاح الدنیوی و لا تسیر علی خطاهم فهمی منحرفه. فأهل البیت محل معرفه الله و مساکن برکته و معادن حکمته و حفظه سره و حمله کتابه و اوصیاء نبیه. د) و من مظاهر اصاله اهل البیت فی المسیره الالهیه: 1) الدعوه الی الله و الادلال الی مرضاته. 2) الثبات علی امر الله. 3) الحب التام لله. 4) الاخلاص فی التوحید. 5) الاظهار لشعائر الله من امره و نهیه. [ صفحه 115] 6) عدم سبق الله بقول و العمل بأمره.

الاسس الفکریه للتشیع

و نستطیع ان نحدد نقاطا توضح الاسس الفکریه التی تقوم علیها دعوه اهل البیت و التی یجب ان تسیر الحرکه الشیعیه علیها و تلتزم بحدودها، یقول (ع): «السلام علی الائمه الدعاه و القاده الهداه و الساده الولاه و الذاده الحماه و اهل

الذکر و أولی الامر و بقیه الله و خیرته و حزبه و عیبه علمه و حجته و صراطه و نوره و برهانه و رحمه الله و برکاته». «اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له کما شهد الله لنفسه و شهدت له ملائکته و أولوا العلم من خلقه لا اله الا هو العزیز الحکیم و أشهد ان محمدا عبده المنتجب و رسوله المرتضی ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله ولو کره المشرکون و اشهد انکم الائمه الراشدون المهدیون المعصومون المکرمون المقربون المتقون الصادقون المصطفون المطیعون لله القوامون بأمره العاملون بارادته الفائزون بکرامته اصطفاکم بعلمه و ارتضاکم لغیبه و اختارکم لسره و اجتبکم بقدرته و اعزکم بهداه و خصکم ببرهانه و انتجبکم لنوره و أیدکم بروحه و رضیکم خلفاء فی ارضه و حججا علی بریته و انصار الدینه و حفظه لسره و خزنه لعلمه و مستودعا لحکمته و تراجمه لوحیه و ارکانا لتوحیده و شهداء علی خلقه و اعلاما لعباده و منارا فی بلاد و ادلا علی صراطه عصمکم الله من الزلل و آمنکم من الفتن و طهرکم من الدنس و أذهب عنکم الرجس و طهرکم تطهیرا فعظمتم جلاله و اکبرتم شانه و مجدتم کرمه و ادمتم ذکره و وکدتم مثاقه و أحکمتهم عقد طاعته و نصحتم له فی السر و العلانیه و دعوتم الی سبیله بالحکمه و الموعظه الحسنه و بذلتم انفسکم فی مرضاته و صبرتم فی جنبه و أقمتم الصلوه و اتیتم الزکوه و أمرتم بالمعروف و نهیتم عن المنکر و جاهدتم فی الله حق جهاده حتی أعلنتم دعوته و بینتم فرائضه و أقمتم حدوده و نشرتم شرایع احکامه

و سننتم سنته وصرتم فی ذلک منه الی الرضا و سلمتم له القضاء و صدقتم من رسله من مضی.» [ صفحه 116] و مما مر نستفید النقاط التالیه: أ) الائمه هم الدعاه الی الله و القاده الهداه و الساده و الولاه و هم حزب الله و حجته و برهانه. ب) العناصر الفکریه الاساسیه للتشیع. 1- الایمان بالله وحده لا شریک له. 2- محمد عبده المنتخب و رسوله المنتجب. 3- الائمه هم بشر راشدون مهدیون معصومون مکرمون. قیمتهم نابغه من تکریم الله لهم. ج) الجانب العملی لحرکه الائمه. 1- تعظیم الله و اکبار شانه و تمجید کرمه. 2- توکید میثاقه و احکام عقد طاعته. 3- النصح له بالسر و العلن. 4- الدعوه له بالحکمه و الموعظه الحسنه. 5- التضحیه المستمره فی سبیل الله ببذل النفس و الصبر علی المکروه. 6- اقامه الصلاه و ایتاء الزکاه و ممارسه باقی العبادات و الحدود الاسلامیه. 7- الحفاظ عل سلامه الشریعه من التحریف 8- التسلیم بالقضاء و القدر. 9- التأکید علی وحده المسیره النبویه و تصدیق الرسل.

الموالون

و بین الامام انه: أ) هناک صنفان من الناس قسم یوالی اهل البیت فیسیر فی طریق الهدی و اخر یوالی اعداءهم فیسیر فی طریق الضلال یقول (ع): «فالراغب عنکم مارق و اللازم لکم لاحق و المقصر فی حقکم زاهق و الحق معکم و فیکم و منکم و الیکم و انتم اهله و معدنه و میراث النبوه عندکم و ایاب الخلق الیکم و حسابهم علیکم و فصل الخطاب عندکم و آیات الله لدیکم و عزائمه فیکم و نوره و برهانه عندکم و امره الیکم، من و الاکم فقد والی الله و من عاداکم

فقد عاد الله و من أحبکم فقد أحب [ صفحه 117] الله و من ابغضکم فقد ابغض الله و من اعتصم بکم فقد اعتصم بالله و انتم الصراط الأقوم و شهداء دار الفناء و شفعاء دار البقاء و الرحمه الموصوله و الآیه المخزونه و الامانه المحفوظه و الباب المبتلی به الناس من أتیکم نجی و من لم یأتکم هلک، الی الله تدعون و علیه تدلون و به تؤمنون و له تسلمون و بأمره تعملون و الی سبیله ترشدون و بقوله تحکمون سعد من والاکم و هلک من عاداکم و خاب من جحدکم و ضل من فارقکم و فاز من تمسک بکم و امن من لجأ الیکم و سلم من صدقکم و هدی من اعتصم بکم من اتبعکم فالجنه مأویه و من خالفکم فلنار مثویه و من جحدکم کافر و من حاربکم مشرک و من رد علیکم فی اسفل درک من الجحیم. ب) کما ان الموالی لاهل البیت یعلم قیمتهم الحقیقیه عندالله لذلک یقول: «أشهد أن هذا سابق لکم فیما مضی و جارلکم فیما بقی و ان ارواحکم ونورکم و طینتکم واحده طابت و طهرت بعضها من بعض خلقکم الله انوارا فجعلکم بعرشه محدقین حتی من علینا بکم فجعلکم فی بیوت أذن الله ان ترفع و یذکر فیها اسمه و جعل صلواتنا علیکم و ما خصنا به من ولایتکم طیبا لخلقنا و طهاره لأنفسنا و تزکیه لنا و کفاره لذنوبنا فکنا عنده مسلمین بفضلکم و معروفین بتصدیقنا ایاکم. ج) الرغبه فی انتشار امرهم و تشعشع فضلهم فلا یبقی خیر الا و أضاءه نورهم الشریف. - «فبلغ الله بکم اشرف محل المکرمین و أعلی منازل المقربین و

أرفع درجات المرسلین حیث لا یلحقه لاحق و لا یفوقه فائق و لا یسبقه سابق و لا یطمع فی ادراکه طامع حتی لا یبقی ملک مقرب و لا نبی مرسل و لا صدیق و لا شهید و لا عالم و لا جاهل و لا دنی و لا فاضل و لا مؤمن صالح و لا فاجر طالح و لا جبار عنید و لا شیطان مرید و لا خلق فیما بین ذلک شهید الا عرفهم جلاله امرکم و عظم خطرکم و کبر شانکم و تمام نورکم و صدق مقاعدکم و ثبات مقامکم و شرف محلکم و منزلتکم عنده و کرامتکم علیه و خاصتکم لدیه و قرب منزلتکم منه.» [ صفحه 118] د) الاقرار الدائم بمعتقدات اهل البیت و العمل بموجبها: «بأبی أنتم و أمی و أهلی و مالی و أسرتی أشهد الله و أشهدکم انی مؤمن بکم و بما آمنتم به کافر بعدوکم و بما کفرتم به متبصر بشأنکم و بضلاله من خالفکم موال لکم و لاولیائکم مبغض لاعدائکم و معاد لهم سلم لمن سالمکم و حرب لمن حاربکم محقق لما حققتم مبطل لما ابطلتم مطیع لکم عارف بحقکم مقر بفضلکم محتمل لعلمکم.» و من مصادیق الایمان بقضیه اهل البیت قول الامام: «محتجب بذمتکم و معترف بکم مؤمن بأیابکم مصدق برجعتکم منتظر لأمرکم مرتقب لدولتکم آخذ بقولکم عامل بأمرکم مستجیر بکم زائر لکم عائذ بقبورکم مستشفع الی الله عزوجل بکم متقرب بکم الیه و مقدمکم امام طبلتی و حوائجی و ارادنی فی کل احوالی و اموری مؤمن بسرکم و علانیتکم و شاهدکم و غائبکم و أولکم و آخرکم و مفوض فی ذلک کله الیکم و مسلم فیه

معکم و قلبی لکم مسلم و رأیی لکم تبع و نصرتی لکم معده حتی یحیی الله تعالی دینه بکم و یردکم فی ایامه و یظهرکم لعدله و یمکنکم فی ارضه فمعکم معکم لامع غیرکم آمنت بکم و تولیت آخرکم بما تولیت به أولکم و برئت الی الله عزوجل من اعدائکم و من الجبت و الطاغوت و الشیاطین و حزبهم الظالمین لکم الجاحدین لحقکم و المارقین من ولایتکم الغاصبین لأرثکم الشاکین فیکم المنحرفین عنکم ومن کل ولیجه دونکم و کل مطاع سواکم و من الائمه الذین یدعون الی النار فثبتنی الله ابدا ما حییت علی موالاتکم و محبتکم و دینکم و وفقنی لطاعتکم و رزقنی شفاعتکم و جعلنی من خیار موالیکم التابعین لما دعوتم الیه و جعلنی ممن یقتص آثارکم و یسلک سبیلکم و یهتدی بهدیکم و یحشر فی زمرتکم و یکر فی رجعتکم و یملک فی دولتکم و یشرف فی عافیتکم و یمکن فی ایامکم و تقر عینه غدا برؤیتکم، بأبی انتم و امی و نفسی و اهلی و مالی من اراد الله بدأ بکم و من وحده قبل عنکم و من قصده توجه بکم موالی لا أحصی ثناءکم و لا ابلغ من المدح کنهکم و من الوصف قدرکم و انتم نور الاخیار و هداه الابرار و حجج الجبار بکم فتح الله و بکم یختم و بکم ینزل الغیث و بکم یمسک السماء ان تقع علی الارض الا باذنه و بکم ینفس الهم و یکشف الضر و عندکم ما نزلت به رسله و هبطت به ملائکته و الی جدکم - و ان کانت الزیاره لامیرالمؤمنین فعوض و الی جدکم قل و الی اخیک بعث الروح

الامین [ صفحه 119] آتاکم الله ما لم یؤت احدا من العالمین طأطأ کل شریف لشرفکم و بخع کل متکبر لطاعتکم و خضع کل جبار لفضلکم و ذل کل شی ء لکم و اشرقت الارض بنورکم و فاز الفائزون بولایتکم بکم یسلک الی الرضوان و علی من جحد ولایتکم غضب الرحمن بأبی أنتم و أمی و نفسی و أهلی و مالی ذکرکم فی الذاکرین و اسماؤکم فی الأسماء و أجسادکم فی الاجساد و أرواحکم فی الأرواح و أنفسکم فی النفوس و آثارکم فی الآثار قبورکم فی القبور فما أحلی اسماءکم و أکرم انفسکم و أعظم شأنکم و أجل خطرکم و أوفی عهدکم و أصدق وعدکم کلامکم نور و أمرکم رشد و وصیتکم التقوی و فعلکم الخیر و عادتکم الأحسان و سجیتکم الکرم و شأنکم الحق و الصدق و الرفق و قولکم حکم و حتم و رأیکم علم و حلم و حزم، ان ذکر الخیر کنتم اوله و أصله و فرعه و معدنه و مأویه و منتهاه بأبی انتم و أمی و نفسی کیف أصف حسن ثنائکم و احصی جمیل بلائکم و بکم أخرجنا الله من الذل و فرج عنا غمرات الکروب و أنقذنا من شفا جرف الهلکات و من النار بأبی أنتم و أمی و نفسی بموالاتکم علمنا الله معالم دیننا و أصلح ما کان فسد من دنیانا و بموالاتکم تمت الکلمه و عظمت النعمه و ائتلفت الفرقه و بموالاتکم تقبل الطاعه المفترضه و لکم الموده الواجبه و الدرجات الرفیعه و المقام المحمود و المکان المعلوم عندالله عزوجل و الجاه العظیم و الشأن الکبیر و الشفاعه المقبوله، ربنا آمنا بما انزلت و اتبعنا الرسول فاکتبنا مع

الشاهدین ربنا لاتزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا و هب لنا من لدنک رحمه انک انت الوهاب سبحان ربنا ان کان وعد ربنا لمفعولا، یا ولی الله ان بینی و بین الله عزوجل ذنوبا لا یأتی علیها الا رضاکم فبحق من ائتمنکم علی سره و استرعاکم امر خلقه و قرن طاعتکم بطاعته لما استوهبتم ذنوبی و کنتم شفعائی فانی لکم مطیع من أطاعکم فقد أطاع الله و من عصاکم فقد عصی الله و من أحبکم فقد أحب الله و من أبغضکم فقد أبغض الله اللهم انی لووجدت شفعاء اقرب الیک من محمد و أهل بیته الأخیار و الائمه الابرار لجعلتهم شفعائی فبحقهم الذی اوجبت لهم علیک اسألک ان تدخلنی فی جمله العارفین بهم و بحقهم و فی زمره المرحومین بشفاعتهم انک ارحم الراحمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و سلم کثیرا و حسبنا الله و نعم الوکیل.» - من هذه الفقرات نحدد النقاط التالیه: [ صفحه 120] 1- الایمان بایابهم و قیام دولتهم. 2- زیاره قبورهم. 3- الایمان بالرجعه. 4- الایمان بسرهم و علانیتهم. 5- الاستعداد لنصره دولتهم لحد التمکین فی الارض. 6- البراءه من عدوهم. 7- فرح المؤمن بما رزقه الله علی ید اهل البیت و اعتقاده لهذا المعنی. 8- وحده المسلمین السلیمه لاتتم الا تحت لوائهم (ع). 9- الایمان بهم لا یکون عاطفیا بل یکون عن وعی و ادراک و بحث و تمحیص «اللهم انی لو وجدت شفعاء اقرب الیک من محمد و اهل بیته...»

الامام علی بن ابی طالب و یوم الغدیر

أ) لقد طرح الامام الهادی (ع) فی زیاره امیرالمؤمنین یوم الغدیر [198] مفاهیم مهمه تتعلق بامیرالمؤمنین و خطه و هی مما ینبغی للرسالی ان یعرفها

و یعیشها. ب) من هو الامام علی (ع). یقول الهادی (ع). «السلام علی محمد رسول الله خاتم النبیین و سید المرسلین و صفوه رب العالمین امین الله علی وحیه و عزائم امره و الخاتم لما سبق و الفاتح لما استقبل و المهیمن علی ذلک کله و رحمه الله و برکاته و صلواته و تحیاته. السلام علی انبیاء الله و رسله و ملائکته المقربین و عباده الصالحین السلام علیک یا أمیرالمؤمنین و سید الوصیین و وارث علم النبیین و ولی رب العالمین و مولای و مولی المؤمنین و رحمه الله و برکاته.» و من هذا القول نعرف من هو الامام علی و کما اراد الله ان یعرفنا به فهو: 1- سید الوصیین. 2- وارث علم النبین. [ صفحه 121] 3- ولی رب العالمین. 4- مولی المؤمنین و بضمنهم الائمه کما یصرح بذلک الهادی (ع). ج) علاقه الامام (ع) بالله عزوجل: یقول (ع): «السلام علیک یا مولای یا امیرالمؤمنین یا أمین الله فی ارضه و سفیره فی خلقه و حجته البالغه علی عباده السلام علیک یا دین الله القویم و صراطه المستقیم السلام علیک ایها النبأ العظیم الذی هم فیه مختلفون و عنه یسألون.» و من هذا القول نعرف انه: 1- امین الله فی ارضه. 2- سفیره الی خلقه. 3- حجته البالغه علی عباده. 4- دین الله القویم و صراطه المستقیم. د) علاقه الامام (ع) بالرسول (ص) یقول (ع) «السلام علیک یا سید المسلمین یعسوب المؤمنین و امام المتقین و قائد الغر المحجلین و وارث علمه و امینه علی شرعه و خلیفته فی امته و اول من آمن بالله و صدق بما أنزل علی نبیه و اشهد

انه قد بلغ عن الله ما أنزله فیک فصدع بأمره و أوجب علی أمته فرض طاعتک و ولایتک و عقد علیهم البیعه لک و جعلک أولی بالمؤمنین من انفسهم کما جعله الله کذلک ثم أشهد الله تعالی علیهم فقال الست قد بلغت فقالوا اللهم بلی فقال: اللهم اشهد و کفی بک شهیدا و حاکما بین العباد فلعن الله جاحد ولایتک بعد الاقرار و ناکث عهدک بعد المیثاق و اشهد انک وفیت بعهد الله تعالی و ان الله تعالی موف لک بعهده و من اوفی بما عاهد علیه الله فسیؤتیه اجرا عظیما و اشهد انک امیرالمؤمنین الحق الذی نطق بولایتک التنزیل و اخذ لک العهد علی الامه بذلک الرسول.» و من هذا القول نعرف انه: 1- اخو رسول الله. [ صفحه 122] 2- وصی رسول الله. 3- وارث علمه. 4- امینه علی شرعه. 5- خلیفته فی امته. 6- و قد بلغ الرسول (ص) ما انزل الیه بحق امیرالمؤمنین (ع) فقد: - صرح بامره. - اوجب علی الامه طاعته. - عقد البیعه له. - جعله أولی بالمؤمنین من انفسهم. - أشهد علی ذلک الله امام الالاف المتحشده. ه) المقارنه بین الامام و غیره من المسلمین: یقول (ع): «السلام علیک یا امیرالمؤمنین آمنت بالله و هم مشرکون و صدقت بالحق و هم مکذبون و جاهدت و هم محجمون و عبدت الله مخلصا له الدین صابرا محتسبا حتی اتیک الیقین الا لعنه الله علی الظالمین.» و) تجاره الامام و اهله. و قد باع الامام علی و اخوه و عمه انفسهم لله فاشتراها منهم انزل بحقهم آیه مبارکه مدون بها عقد البیع و الشراء. «و اشهد انک و عمک و

اخاک الذین تاجرتم بنفوسکم فأنزل الله فیکم (ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم و اموالهم بأن لهم الجنه یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون و یقتلون وعدا علیه حقا فی التوریه و الانجیل و القرآن و من أوفی بعهده من الله فاستبشروا ببیعکم الذی بایعتم به و ذلک هو الفوز العظیم التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله و بشر المؤمنین).» ز) تقییم الناس من خلال علاقتهم بأمیرالمؤمنین (ع). یقول الهادی (ع) «اشهد یا امیرالمؤمنین أن الشاک فیک ما آمن بالرسول الامین و ان العادل بک غیرک عاند عن الدین القویم الذی [ صفحه 123] ارتضاه لنا رب العالمین و أکلمه بولایتک یوم الغدیر.» ج) نفسیه امیرالمؤمنین فی المسیره الاسلامیه: یقول (ع): «و اشهد انک لم تزل للهوی مخالفا و للتقی محالفا و علی کظم الغیظ قادرا و عن الناس عافیا غافرا و اذا عصی الله ساخطا و اذا اطیع الله راضیا و بما عهد الیک عاملا راعیا لما استحفظت حافظا لما استودعت مبلغا ما حملت منتظرا ما وعدت اشهد انک ما تقیت ضارعا و لا أمسکت عن حقک جازعا و لا أحجمت عن مجاهده غاصبیک ناکلا و لا اظهرت الرضی بخلاف ما یرضی الله مداهنا و لا وهنت لما اصابک فی سبیل الله و لا ضعفت و لا استکنت عن طلب حقک مراقبا معاذ الله ان تکون کذلک بل اذ ظلمت احتسبت ربک و فوضت الیه امرک و ذکرتهم فما اذکروا و وعظتهم فما اتعظوا و خوفتهم الله فما تخوفوا و أشهد انک یا امیرالمؤمنین جاهدت فی الله حق جهاده حتی دعاک الله الی جواره و

قبضک الیه باختیاره و ألزم اعداءک الحجه بقتلهم ایاک لتکون الحجه لک علیهم مع مالک من الحجج البالغه علی جمیع خلقه.» لقد قل انصار الامام لانه هو الحق و طلاب الحق قلیل فی کل زمان ولکن مع هذه القله سار الامام فی طریقه مستلهما العزه و النصر من الله. یقول الهادی (ع): «و انت القائل لا تزیدنی کثره الناس حولی عزه و لا تفرقهم عنی وحشه ولو أسلمنی الناس جمیعا لم اکن متضرعا اعتصمت بالله فعززت و اثرت الاخره علی الاولی فزهدت و أیدک الله و هداک و اخلصک و اجتبیک فما تناقضت افعالک و لا اختلفت اقوالک و لا تقلبت احوالک و لا ادعیت و لا افتریت علی الله کذبا و لا شرهت الی الحطام و لا دنسک الاثام و لم تزل علی بینه من ربک و یقین من امرک تهدی الی الحق و الی صراط مستقیم اشهد شهاده حق و أقسم بالله قسم صدق ان محمدا و آله صلوات الله علیهم سادات الخلق و انک مولای و مولی المؤمنین و انک عبدالله و ولیه و اخو الرسول و وصیه و وارثه و انه القائل لک و الذی بعثنی بالحق ما آمن بی من کفر بک و لا أقر بالله من جحدک و قد ضل من صدعنک و لم یهتد الی الله و لا الی من لا یهتدی بک هو قول ربی عزوجل (و انی لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحا ثم اهتدی) الی ولایتک مولای فضلک [ صفحه 124] لا یخفی و نورک لایطفأ و ان من جحدک الظلوم الاشقی مولای انت الحجه علی العباد و الهادی الی الرشاد و العده

للمعاد مولای لقد رفع الله فی الاولی منزلتک و أعلی فی الاخره درجتک و بصرک ما عمی علی من خالفک و حال بینک و بین مواهب الله لک.» ط) اعمال امیرالمؤمنین. لقد اوضح الامام الهادی القانون الذی یتحکم بحیاه امیرالمؤمنین او المبادی ء التی تقوم علیها حیاته بقوله: السلام علیک یا امیرالمؤمنین عبدت الله مخلصا و اتبعت سنه نبیه و أقمت الصلوه و اتیت الزکوه و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر ما استطعت مبتغیا ما عندالله راغبا فیما وعدالله لا تحفل بالنوائب و لا تهن عند الشدائد و لا تحجم عن محارب.» ان هذه الاسس هی: 1- الاخلاص فی العباده. 2- الاخلاص فی سبیل الله و الصبر علی مصائب الطریق. 3- العمل بکتاب الله و سنه نبیه. 4- اقامه شعار الدین کاقامه الصلاه و ایتاء الزکاه و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. ی) افک من نسب فضائل امیرالمؤمنین لغیره: یقول الهادی (ع) «افک من نسب غیر ذلک الیک و افتری باطلا علیک و اولی لمن عند عنک لقد جاهدت فی الله حق الجهاد و صبرت علی الاذی صبر احتساب و انت اول من آمن بالله و صلی له و جاهد و ابدی صفحته فی دار الشرک و الارض مشحونه ظلاله و الشیطان یعبد جهره.» لقد عمل المنحرفون علی اضفاء الصفات التی امتاز بها الامام علی (ع) عن غیره و انه من الافک نسب صفات امین الله فی ارضه لغیره. فعلی اولئک الذین ذادوا الحق عن امیرالمؤمنین لعنه الله یقول الهادی (ع): «فلعن الله مستحلی الحرمه منک و ذائدی الحق عنک و اشهد انهم الأخسرون الذین تلفح وجوههم النار و هم فیها کالحون.» [ صفحه

125] ک) ذکر الامام فی القرآن: و قد تطرق الامام الهادی الی نماذج من الآیات القرآنیه الکریمه التی ذکرت مواقف و فضائل امیرالمؤمنین فقال (ع): «و اشهد انک المعنی بقول العزیز الرحیم و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ضل والله و أضل من اتبع سواک و عند عن الحق من عاداک. «و الذی نطق القرآن بتفضیله قال الله تعالی (و فضل الله المجاهدین علی القاعدین اجرا عظیما درجات منه و مغفره و رحمه و کان الله غفورا رحیما) و قال الله تعالی (أجعلتم سقایه الحاج و عماره المسجد الحرام کمن آمن بالله و الیوم الآخر و جاهد فی سبیل الله لا یستوون عند الله و الله لا یهدی القوم الظالین الذین آمنوا و هاجرو و جاهدوا فی سبیل الله بأموالهم و أنفسهم اعظم درجه عندالله و اولئک هم الفائزون یبشرهم ربهم برحمه منه و رضوان و جنات لهم فیها نعیم مقیم خالدین فیها ابدا ان الله عنده أجر عظیم) اشهد انک المخصوص بمدحه الله المخلص لطاعه الله لم تبغ بالهدی بدلا و لم تشرک بعباده ربک احدا و ان الله تعالی استجاب لنبیه صلی الله و علیه و آله فیک دعوته ثم امره باظهار ما اولاک لأمته اعلاء لشأنک و أعلانا لبرهانک و دحضا للأباطیل و قطعا للمعاذیر فلما اشفق من فتنه الفاسقین و اتقی فیک المنافقین أوحی الیه رب العالمین (یا أیها الرسول بلغ ما أنزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس) فوضع علی نفسه اوزار المسیر و نهض فی رمضاء الهجیر فخطب و اسمع و نادی

فأبلغ ثم سألهم اجمع فقال هل بلغت؟ فقالوا اللهم بلی فقال اللهم: اشد ثم قال الست أولی بالمؤمنین من انفسهم؟ فقالوا بلی فأخذ بیدک و قال من کنت مولاه فهذا علی مولاه اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله فما آمن بما انزل الله فیک علی نبیه الا قلیل و لا زاد اکثرهم غیر تخسیر و لقد انزل الله تعالی فیک من قبل و هم کارهون یا ایها الذین امنوا من یرتد منکم عن دینه فسوف یاتی الله بقوم یحبهم و یحبونه اذله علی المؤمنین اعزه علی الکافرین یجاهدون فی سبیل الله و لا یخافون لومه لائم ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء و الله واسع علیم انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه [ صفحه 126] و یؤتون الزکاه و هم راکعون و من یتول الله و رسوله و الذین آمنوا فان حزب الله هم الغالبون ربنا آمنا بما أنزلت و اتبعنا الرسول فاکتبنا مع الشاهدین ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا و هب لنا من لدنک رحمه انک انت الوهاب اللهم انا نعلم ان هذا هو الحق من عندک فالعن من عارضه و استکبر و کذب به و کفر و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون. السلام علیک یا أمیرالمؤمنین و سید الوصیین و أول العابدین و أزهد الزاهدین و رحمه الله و برکاته و صلواته و تحیاته انت مطعم الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و أسیرا لوجه الله و لا نزید منهم جزاء و لا شکورا و أنزل فیک الله تعالی و یؤثرون علی انفسهم ولو

کان بهم خصاصه و من یوق شح نفسه فاولئک هم المفلحون و انت الکاظم للغیظ و العافی عن الناس و الله یحب المحسنین و انت الصابر فی البأساء و الضراء و حیت البأس و انت القاسم بالسویه و العادل فی الرعیه و العالم بحدود الله من جمیع البریه و الله تعالی أخبر عما أولاک من فضله بقوله أفمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لا یستوون اما الذین امنوا و عملوا الصالحات فلهم جنات المأوی نزلا بما کانوا یعملون و انت المخصوص بعلم التنزیل و حکم التأویل و نص الرسول. لا تأخذک فی الله لومه لائم فی مدح الله تعالی لک غنی عن مدح المادحین و تقریظ الواصفین قال الله تعالی «من المؤمنین رجال صدقوا ما عاهدوا الله علیه فمنهم من قضی نحبه و منهم من ینتظر و ما بدلوا تبدیلا» و لما رایت ان قتلت الناکثین و القاسطین و المارقین.» ل) ثقه الامام بمسیرته: لقد سار الامام بطریق الجهاد و کله ثقه بحقه و صدق دعوته یصف الامام الهادی (ع) هذه الحاله فیقول (ع): «و أشهد أنک ما أقدمت و لا أحجمت و لا نطقت و لا أمسکت الا بأمر من الله و رسوله قلت و الذی نفسی بیده لقد نظر الی رسول الله صلی الله علیه و آله اضرب بالسیف قدما فقال یا علی انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی و اعلمک ان موتک و حیوتک معی و علی سنتی فوالله ما کذبت و لا کذبت و لا ضللت و لا ضل بی و لا نسیت ماعهد الی ربی و انی لعلی بینه من ربی بینها لنبیه و بینها

النبی لی و انی لعلی الطریق الواضح الفظه لفظا، صدقت والله و قلت الحق فلعن الله من [ صفحه 127] ساواک بمن ناواک والله جل اسمه یقول هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون فلعن الله من عدل بک من فرض الله علیه ولایتک و انت ولی الله و اخو رسوله و الذاب عن دینه.» و من هذه الکلمه نعرف التلاحم و الترابط التام بین الرسول و الامام فهو منه بمنزله هارون من موسی الا انه لانبی بعده و کفی بهذه الکلمه تأییدا علی تلاحم الامام بالرسول. م) الامام (ع) و حروب الرسول (ص) و قد بین الامام (ع) دور الامام علی (ع) فی حروب رسول الله و کیف کان السباق الی سوح الجهاد فی یوم بدر و الاحزاب و غیرها... «و لک المواقف المشهوده و المقامات المشهوره و الأیام المذکوره یوم بدر و یوم الاحزاب اذ زاغت الأبصار و بلغت القلوب الحناجر و تظنون بالله الظنونا هنالک ابتلی المؤمنون و زلزلوا زلزالا شدیدا و اذ یقول المنافقون و الذین فی قلوبهم مرض ما وعدنا الله و رسوله الا غرورا و اذ قالت طائفه منهم یا أهل یثرب لا مقام لکم فارجعوا و یستأذن فریق منهم النبی یقولون ان بیوتنا عوره و ما هی بعوره ان یریدون الا فرارا و قال الله تعالی و لما رأی المؤمنون الاحزاب قالوا هذا ما وعدنا الله و رسوله و صدق الله و رسوله و ما زادهم الا ایمانا و تسلیما فقتلت مرهم و هزمت جمعهم ورد الله الذین کفروا بغیظهم لم ینالوا خیرا و کفی الله المؤمنین القتال و کان الله قویا عزیزا، و یوم أحد اذ

یصعدون و لا یلوون علی احد و الرسول یدعوهم فی اخریهم و انت تذود بهم المشرکین عن النبی ذات الیمین و ذات الشمال حتی ردهم الله تعالی عنکما خائفین و نصر بک الخاذلین و یوم حنین علی ما نطق به التنزیل اذ أعجبتکم کثرتکم فلم تغن عنکم شیئا و ضاقت علیکم الارض بما رحبت ثم ولیتم مدبرین ثم انزل الله سکینته علی رسوله و علی المؤمنین و المؤمنون انت و من یلیک و عمک العباس ینادی المنهزمین یا أصحاب سوره البقره یا أهل بیعه الشجره حتی استجاب له قوم کفیتهم المؤونه و تکفلت دونهم المعونه فعادوا آیسین من المثوبه راجین وعد الله تعالی بالتوبه و ذلک قول الله جل ذکره ثم یتوب الله من بعد ذلک علی من یشاء و انت حائز درجه الصبر فائز بعظیم الأجر و یوم خیبر اذ أظهر الله خور [ صفحه 128] المنافقین و قطع دابر الکافرین و الحمدلله رب العالمین و لقد کانوا عاهدوا الله من قبل لایولون الأدبار و کان عهد الله مسؤولا مولای انت الحجه البالغه و المحجه الواضحه و النعمه السابغه و البرهان المنیر فهنیئا لک بما آتیک الله من فضل و تبا لشانئک ذی الجهل شهدت مع النبی صلی الله علیه و آله جمیع حروبه و مغازیه تحمل الرایه امامه و تضرب بالسیف قدامه ثم لحزمک المشهور و بصیرتک فی الامور أمرک فی المواطن و لم یکن علیک امیر.» ن) سنه الامام فی الحرب مع اعدائه: یقول الامام الهادی (ع) «و کم من امر صدک عن امضاء عزمک فیه التقی و اتبع غیرک فی مثله الهوی فظن الجاهلون انک عجزت عما الیه انتهی ضل و

الله الظان لذلک و ما اهتدی و لقد اوضحت ما أشکل من ذلک لمن توهم و امتری بقولک صلی الله علیک قد یری الحول القلب وجه الحیله و دونها حاجز من تقوی الله فیدعها رأی العین و ینتهز فرصتها من لا حریجه له فی الدین صدقت و خسر المبطلون، و اذ ما کرک الناکثان فقالا نرید العمره فقلت لهما لعمرکما ما ترید ان العمره لکن ترید ان الغدره فأخذت البیعه علیهما و جددت المیثاق فجدا فی النفاق فلما نبهتهما علی فعلهما أغفلا و عادا و ما انتفعا و کان عاقبه امرهما خسرا، ثم تلاهما اهل الشام فسرت الیهم بعد الاعذار و هم لا یدینون دین الحق و لا یتدبرون القرآن همج رعاع ضالون و بالذی أنزل علی محمد فیک کافرون و لأهل الخلاف علیک ناصرون و قد امر الله تعالی باتباعک و ندب المؤمنین الی نصرک و قال عزوحل یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله و کونوا مع الصادقین مولای بک ظهر الحق و قد نبذه الخلق اوضحت السنن بعد الدروس و الطمس فلک سابقه الجهاد علی تصدیق التنزیل ولک فضیله الجهاد علی تحقیق التأویل و عدوک و عدو الله جاحد لرسول الله یدعی باطلا و یحکم جائرا و یتأمر غاصبا و یدعو حزبه الی النار و عمار یجاهدو ینادی بین الصفین الرواح الرواح الی الجنه و لما استسقی فسقی اللبن کبر و قال: قال لی رسول الله صلی الله علیه و آله و آخر شرابک من الدنیا ضیاح من لبن تقتلک الفئه الباغیه فاعترضه ابوالعادیه الفزاری فقتله فعلی ابی العادیه لعنه الله و لعنه ملائکته و رسله [ صفحه 129] اجمعین و علی من

سل سیفه علیک و سللت علیه یا امیرالمؤمنین من المشرکین و المنافقین الی یوم الدین و علی من رضی بما ساءک و لم یکرهه و أغمض عینه و لم ینکر أو اعان علیک بید او لسان او قعد عن نصرک او خذل عن الجهاد معک او غمط فضلک و جحد حقک او عدل بک من جعلک الله اولی به من نفسه، ثم محنتک یوم صفین و قد رفعت المصاحف حیله و مکرا فأعرض الشک و عرف الحق و اتبع الظن اشبهت محنه هرون اذ أمره موسی علی قومه فتفرقوا عنه و هرون ینادی بهم و یقول یا قوم انما فتنتم به و ان ربکم الرحمن فاتبعونی و أطیعوا أمری قالوا لن نبرح علیه عاکفین حتی یرجع الینا موسی و کذلک انت لما رفعت المصاحف قلت یا قوم انما فتنتم بها و خدعتم فعصوک و خالفوا علیک و استدعوا نصب الحکمین فأبیت علیهم و تبرأت الی الله من فعلهم و فوضته الیهم فلما أسفر الحق و سفه المنکر و اعترفوا بالزلل و الجور عن القصد اختلفوا من بعده و الزموک علی سفه التحکیم الذی ابیته و أحبوه و حظرته و اباحوا ذنبهم الذی اقترفوه و انت علی نهج بصیره و هدی و هم علی سنن ضلاله و عمی فما زالوا علی النفاق مصرین و فی الغی مترددین حتی أذاقهم الله و بال أمرهم فأمات بسیفک من عاندک فشقی و هوی و احیی بحجتک من سعد فهدی صلوات الله علیک غادیه و رائحه و عاکفه و ذاهبه فما یحیط المادح وصفک و لا یحبط الطاعن فضلک انت احسن الخلق عباده و اخلصهم زهاده و أذبهم عن الدین

اقمت حدود الله بجهدک و فللت عساکر المارقین بسیفک تخمد لهب الحروب ببنانک و تهتک ستور الشبه ببیانک و تکشف لبس الباطل عن صریح الحق.» س) صیغ غیر مباشره فی حرب الامام: و قد لجأ الاعداء الی صیغ غیر مباشره لحرب امیرالمؤمنین یقول الهادی (ع): «صلوات الله علیک و رحمه الله و برکاته و سلامه و تحیاته و علی الائمه من الک الطاهرین انه حمید مجید و الامر الاعجب و الخطب الافظع بعد جحدک حقک غصب الصدیقه الطاهره الزهراء سیده النساء فدکا ورد شهادتک و شهاده السیدین سلالتک عتره المصطفی صلی الله علیکم و قد أعلی الله تعالی علی الامه درجتکم و رفع منزلتکم و أبان [ صفحه 130] فضلکم و شرفکم علی العالمین فأذهب عنکم الرجس و طهرکم تطهیرا قال الله عزوجل ان الانسان خلق هلوعا اذا مسه الشر جزوعا و اذا مسه الخیر منوعا الا المصلین فاسثنی الله تعالی نبیه المصطفی و انت یا سید الاوصیاء من جمیع الخلق فما أعمه من ظلمک عن الحق ثم افرضوک سهم ذوی القربی مکرا و احادوه عن اهله جورا فلما آل الأمر الیک اجریتهم علی ما أجریا رغبه عنهما بما عندالله لک فأشبهت محنتک بهما محن الانبیاء علیهم السلام عند الوحده و عدم الانصار و اشبهت فی البیات علی الفراش الذبیح علیه السلام اذ اجبت کما اجاب و اطعت کما اطاع اسمعیل صابرا اذ قال له یا بنی انی اری فی المنام انی اذبحک فانظر ماذا تری قال یا أبت افعل ما تؤمر ستجدنی ان شاء الله من الصابرین و کذلک انت لما أباتک النبی صلی الله علیه و آله و أمرک ان تضجع فی مرقده واقیا له

بنفسک أسرعت الی اجابته مطیعا و لنفسک علی القتل موطنا فشکر الله تعالی طاعتک و أبان عن جمیل فعلک بقوله جل ذکره و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله.» و من هذه الاسالیب: 1- غصب الصدیقه الطاهره الزهراء فدکا. 2- رد شهادته بخصوص فدک. 3- قتل ولدیه الحسنین انتقاما منه. 4- منع سهم ذوی القربی عنه و لم یستطع اعادته عندما آل الحکم الیه لرسوخ سنه المنافقین و قله المناصرین. ص) نهایته (ع). و قد اعلم الرسول امیرالمؤمنین بمصیره و هو القتل و الی هذا یشیر الامام الهادی (ع) فیقول: «و صدقک رسول الله صلی الله علیه و آله وعده فأوفیت بعهده قلت اما آن ان تخضب هذه من هذه أم متی یبعث اشقاها و اثقا بأنک علی بینه من ربک و بصیره من امرک قادم علی الله مستبشر ببیعک الذی بایعته به و ذلک هو الفوز العظیم.» ق) نهج المؤمنین فی مخالفه اعداء امیرالمؤمنین. و قد بین الامام الهادی اصناف المعادین لامیرالمؤمنین و لعنهم [ صفحه 131] بقوله: «اللهم العن قتله انبیائک و اوصیاء انبیائک بجمیع لعناتک و اصلهم حر نارک و العن من غصب ولیک حقه و أنکر عهده و جحده بعد الیقین و الاقرار بالولایه له یوم اکملت له الدین اللهم العن قتله امیرالمؤمنین و من ظلمه و اتباعهم و انصارهم اللهم العن ظالمی الحسین و قاتلیه و المتابعین عدوه و ناصریه و الراضین بقتله و خاذلیه لعنا و بیلا اللهم ألعن اول ظالم ظلم آن محمد و ما نعیهم حقوقهم اللهم خص اول ظالم و غاصب لآل محمد باللعن و کل مستن بما سن الی یوم القیمه اللهم صل علی

محمد و ال محمد خاتم النبیین و علی علی سید الوصیین و آله الطاهرین و اجعلنا بهم متمسکین و بولایتهم من الفائزین الآمنین الذین لا خوف علیهم و لا هم یحزنون.»

الزیاره تعبیر عن التلاحم بین القاعده و القیاده

اشاره

الزیاره من الممارسات العبادیه التی رکز الائمه علیها و المتتبع لتراثهم یشخص هذه الحقیقه بوضوح تام لا لبس فیه. و قد سار الهادی (ع) علی المنهاج نفسه فترک لنا تراثا غنیا فی هذا المجال. و سندرس دور الامام الهادی فی تعمیق المفاهیم و الخط من خلال الزیارات:

الحث علی زیاره الائمه

لقد حث الامام علی الزیاره مع ترکیز علی زیاره الحسین (ع) فقد روی عن الصدوق ان «ابراهیم بن عقبه قال کتبت الی الامام علی النقی (ع) عن زیاره الحسین علیه السلام و زیاره الامام موسی بن جعفر و الامام محمد النقی علیهماالسلام ای اسأله عن أیهما افضل فکتب الی ابوعبدالله (ع) المقدم و زیارتهما اجمع و اعظم اجرا. [199] . قال علیه السلام: ان لله بقاعا یحب ان یدعی فیها فیستجیب لمن دعاه و الحیر منها. [200] . و الحیر هو الحائر الحسینی. لقد علم الامام موالیه و انصاره صیغا لزیاره الائمه فقد روی عنه [ صفحه 132] مایلی: 1- الزیاره الجامعه الکبری و هی عامه و شامله لجمیع الائمه (ع) 2- الزیاره التی زار بها الامام جده امیرالمؤمنین یوم الغدیر و هی طویله. 3- زیاره مختصره لامیرالمؤمنین. 4- زیاره مختصره للحسین الشهید. 5- زیاره مختصره للکاظمین. و قد اراد الامام ان یربط بین المؤمنین و بین آل محمد عن طریق زیارتهم فحث علی زیاره المخلصین من آل محمد فی الاماکن التی لم یدفن بها امام معصوم فقد حث اهل الری علی زیاره عبدالعظیم الحسنی و عادلها بزیاره الحسین (ع) بالنسبه لاهل الری. [201] .

صیغه الزیاره

و لم یکتف الامام باعداد هذه الزیارات المفیده بل حدد صیغا لکیفیه الزیاره تربط الانسان بالله ربطا عمیقا. «روی الصدوق ایضا فی الفقیه و العیون عن موسی بن عبدالله النجفی انه قال للامام علی النقی علیه السلام علمنی یا ابن رسول الله (ص) قولا اقوله بلیغا کاملا اذا زرت واحدا منکم فقال اذا صرت الی الباب فقف و اشهد الشهادتین ای قل اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له و

اشهد ان محمدا صلی الله علیه و آله عبده و رسوله و انت علی غسل فاذا دخلت و رأیت القبر فقف و قل الله اکبر ثلاثین مره ثم امش قلیلا و علیک السکینه و الوقار و قارب بین خطاک ثم قف و کبر الله عزوجل ثلاثین مرد ثم ادن من القبر و کبر الله اربعین مره تمام مائه تکبیره.»

الزیاره فی ظروف الارهاب

اشاره

لقد عانی الشیعه زمن لمتوکل الوانا من الخسف و الارهاب و القتل و السجن ولکن و مع کل هذه الظروف القاسیه استمر الامام بالحث علی الزیاره. و قد وجدنا فی تراث الامام زیارات مختصره نعتقد ان سبب اختصارها کونها معده لتلک الظروف التی لا تحتمل ان یطیل المؤمن مکوثه قریبا من قبر الامام. و قد مر معنا فی فصل سابق [ صفحه 133] ما فعله المتوکل بقبر الحسین و کیف وضع المسالح علی الطریق لمطارده الزوار. و هذه نماذج من الزیارات: -

زیاره امیرالمؤمنین

«روی الکلینی عن ابی الحسن الثالث الامام علی بن محمد النقی (ع) قال: تقول عند قبر امیرالمؤمنین (ع) السلام علیک یا ولی الله انت اول مظلوم و اول من غصب حقه صبرت و احتسبت حتی اتاک الیقین فاشهد انک لقیت الله و انت شهید عذب الله قاتلک بأنواع العذاب و جدد علیه العذاب جئتک عارفا بحقک مستبصرا بشأنک معادیا لأعدائک و من ظلمک القی علی ذلک ربی ان شاء الله یا ولی ان لی ذنوبا کثیره فاشفع لی الی ربک فان لک عندالله مقاما و ان لک عندالله جاها و شفاعه و قد قال الله تعالی و لا یشفعون الالمن ارتضی.» [202] .

زیاره الحسین

«روی الکلینی عن الامام علی النقی (ع) قال تقول عند الحسین (ع): السلام علیک یا أباعبدالله السلام علیک یا حجه الله فی ارضه و شاهده علی خلقه السلام علیک یابن رسول الله السلام علیک یابن علی المرتضی السلام علیک یابن فاطمه الزهراء اشهد انک قد اقمت الصلوه و اتیت الزکوه و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر و جاهدت فی سبیل الله حتی اتاک الیقین فصلی الله علیک حیا و میتا.» ثم تضع خدک الأیمن علی القبر و تقول «اشهد انک علی بینه من ربک جئت مقرا بالذنوب لتشفع لی عند ربک یابن رسول الله.» [203] .

زیاره الکاظمین

«روی الشیخ الجلیل جعفر بن محمد بن قولویه القمی فی کتاب کامل الزیاره عن الامام علی النقی (ع) قال: فی زیاره کل من الامامین: السلام علیک یا من بد الله فی شانه أتیتک زائرا عارفا بحقک معادیا لاعدائک موالیا لاولیائک فاشفع لی عند ربک یا مولای» [204] . [ صفحه 134] و قد ذهب الی ما ذهبنا الیه بخصوص هذه الزیارات الحجه الشیخ عباس القمی فقال «اقول کان عصر صدور هذه الزیارات عصر التقیه الشدیده و لاجل ذلک کان المعصومون علیهم السلام یعلمون الشیعه زیارات قصیره صیانه لهم عن طاغیه الزمان.» [205] .

تعین القبور

و قد دأب الاعداء علی تشکیل الامه المؤمنه بالبدیهیات و مثال ذلک تشکیکهم بموضع قبر امیرالمؤمنین (ع) و قد وقف الائمه أمام هذه المحاولات فرسخوا الحق و ثبتوا الواقع. و قد شارک الامام الهادی (ع) فی تثبیت موضع قبر جده امیرالمؤمنین کباقی الائمه لجعل الموضوع بدیهیه لا یرقی الیها شک [206] .

الدعوه الی الامام الذی یأتی بعده

ان الدعوه الی الامام القادم عمل اساس فی مسیره الائمه لذلک حرص الرسول (ص) الاعظم علی تثبیت الوصی الذی من بعده و هکذا استمر الائمه امام بعد امام و هذا شأن امامنا الهادی (ع) فقد نص علی الامام الحسن العسکری (ع) لتوضیح معالم المسیره و القیاده الشرعیه. بعض النصوص الداله علی امامه ابی محمد العسکری (ع). 1- النص الاول: عن علی بن عمر النوفلی قال: کنت مع ابی الحسن (ع) فی صحن داره فمر بنا محمد ابنه، فقلت: جعلت فداک هذا صاحبنا بعدک؟ فقال لا، صاحبکم بعدی ابنی الحسن. 2- النص الثانی: عن علی بن جعفر قال: کنت حاضرا حین توفی ابوالحسن (ع) دعا ابنه الحسن فقال یابنی احدث لله شکرا فقد احدث فیک امرا. 3- النص الثالث: عن عبدالله بن مروان الانباری قال: کنت حاضرا عند مضی ابی جعفر محمد بن علی فجاء ابوالحسن فوضع له کرسی فجلس علیه و حوله اهل بیته و ابومحمد ابنه قائم بناحیته فلما فرغ من امر أبی جعفر [ صفحه 135] التفت الی ابی محمد (ع) فقال یا بنی احدث لله شکرا فقد احدث فیک امرا. 4- النص الرابع: عن علی بن عمرو العطار قال: دخلت علی ابی الحسن و ابوجعفر ابنه - اعنی محمدا - فی الاحیاء و انا اظنه هو القائم من بعده فقلت له: جعلت فداک من اخص

من ولدک؟ فقال: لا تخصوا احدا حتی یخرج الیکم امری؟ قال: فکتب الی فی الاکبر من ولدی، قال: و کان ابومحمد اکبر من جعفر. 5- النص الخامس: عن سعد بن عبدالله، عن جماعه من بنی هاشم منهم الحسن بن الحسن الافطس انهم حضروا یوم توفی محمد بن علی بن محمد دار أبی الحسن (ع) لیعزوه و قد بسط له فی صحن داره و الناس جلوس حوله قالوا: فقدرنا ان یکون حوله یومئذ من آل ابی طالب و سائر بنی هاشم و بنی عباس مائه و خمسون رجلا سوی موالیه و سائر الناس اذ نظر الی الحسن بن علی ابنه فقد جاء مشقوق الجیب حتی قام عن یمینه و نحن لا نعرفه فنظر الیه ابوالحسن علیه السلام ساعه، ثم قال: یا بنی احدث لله شکرا فقد احدث فیک امرا، فبکی الفتی و استرجع و قال: الحمدلله رب العالمین و قدرنا ان له فی ذلک الوقت عشرین سنه، فیومئذ عرفناه و علمنا انه قد اشار الیه بالامامه و اقام مقامه. 6- النص السادس: و بهذا الاسناد، عن اسحاق بن محمد، بن یحیی، عن ابی بکر الفهفکی قال: کتب الی ابوالحسن علیه السلام ابومحمد ابنی اصح آل محمد غریزه و اوثقهم حجه و هو الاکبر من ولدی و هو الخلف، و الیه ینتهی عری الامامه و احکامها و ما کنت سائلی عنه فسله عنه، فعنده ما تحتاج الیه و معه آله الامامه.

التبشیر بالامام المهدی

ان تبشیر کل امام بالقائم من آل محمد عمل مرکزی یشترک به جمیع الائمه (ع) یسبقهم فی ذلک جدهم رسول الله (ص) و قد بین [ صفحه 136] الامام الهادی هویه الامام المهدی القائم و انه حفیده ابن الحسن العسکری. و فیما یلی من

الروایات تبیان للمقصود: النص الاول: «روی علی بن ابراهیم عن عبد (الله) احمد الموصلی عن الصقر ابن ابی دلف قال: لما حمل المتوکل سیدنا ابی الحسن جئت اسأل عن خبره قال فنظر الی حاجب المتوکل فأصر ان ادخل الیه فادخلت فقال: یا صقر مأشانک فقلت: خیرا ایها الاستاذ قال: اقعد قال الصقر: و اخذ بی ما تقدم و ما تاخر و قلت: اخطأت فی المجی ء و قال: فنحوا الناس عنه ثم قال ما شأنک و فیم جئت لعلک جئت تسأل خبر مولاک فقلت له و من مولای مولای امیرالمؤمنین فقال: اسکت مولاک هو الحق فلا تحتشنی فانی علی مذهبک فقلت: الحمدلله فقال: تحب ان تراه فقلت نعم فقال اجلس حتی یخرج صاحب البرید قال: فلما خرج قال لغلام له: خذ بید الصقر فأدخله الی الحجره التی فیها العلوی المحبوس و دخل بینه و بینه قال فأدخلنی الحجره و أومأ الی بیت فدخلت فاذا هو جالس علی صدر حصیر و بحذاه قبر محفور قال: فسلمت فرد ثم امرنی بالجلوس فجلست ثم قال لی: یا صقر ما أتی بک قلت: یا سیدی جئت أتعرف خبرک قال: ثم نظرت الی القبر فبکیت فنظر الی ثم قال: یا صقر لا علیک لن یصلوا الینا بسوء فقلت: الحمدلله: ثم قلت: یا سیدی حدیث یروی عن النبی لا ادری معناه قال و ما هو قلت قوله: «لا تعادوا الایام فتعادیکم» ما معناه فقال: نعم الایام نحن ما قامت السماوات و الارض فالسبت اسم رسول الله صلی الله علیه و آله و الاحد امیرالمؤمنین و الاثنین الحسن و الحسین و الثلاثاء علی بن الحسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد و الاربعاء

موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و انا و الخمیس ابنی الحسن و الجمعه ابن ابنی الیه یجتمع عصابه الحق و هو الذی یملؤها قسطا و عدلا کما ملئت جورا و ظلما فهذا معنی الایام فلا تعادوهم فیعادوکم فی الاخره ثم قال: ودع و اخرج فلا آمن علیک.» [207] . النص الثانی: و بهذا الاستناد عن الصقر بن ابی دلف قال: سمعت علی بن [ صفحه 137] محمد بن علی الرضا علیهم السلام یقول: الامام بعدی الحسن ابنی و بعد الحسن ابنه القائم الذی یملأ الارض قسطا و عدلا کما ملئت جورا و ظلما.» [208] . النص الثالث: «روی علی بن ابرهیم عن ابیه عن علی بن صدقه عن علی بن عبدالغفار قال: لما مات ابوجعفر الثانی کتبت الشیعه الی ابی الحسن صاحب العسکر یسألونه عن الاخر فکتب (ع): الامر بی مادمت حیا فاذا نزلت بی مقادیر الله تبارک و تعالی اتاکم الخلف منی فانی لکم بالخلف من بعد الخلف. و روی اسحاق بن محمد بن ایوب قال: سمعت اباالحسن علی بن محمد (ع) یقول: صاحب هذا الامر من یقول الناس لم یولد بعد.» [209] .

الرد علی الشبهات الفلسفیه (رساله الامام فی الجبر و التفویض)

ان الرد علی الشبهات الفلسفیه و الانحرافات الفکریه من المجالات المهمه لعمل الائمه و قد ابتلی العالم الاسلامی بظهور طبقه من المتفلسفین الذین یحاولون زعزعه الامه بأفکارها الاسلامیه و قد تصدی الائمه (ع) للرد علی هذه الشبهات و للامام الهادی (ع) رد علی شبهه الجبر و التفویض. فی رساله طویله و مرکزه افتتحها بقوله: من علی بن محمد، سلام علیکم و علی من اتبع الهدی و رحمه الله و برکاته، فانه ورد علی کتابکم و فهمت

ماکتبتم من اختلافکم فی دینکم و خوضکم فی القدر و مقاله من یقول منکم بالجبر و من یقول بالتفویض و تفرقکم فی ذلک و تقاطعکم و م اظهر من العداوه بینکم، ثم سألتمونی عنه و بیانه لکم و فهمت ذلک کله. [210] . و قد تعرض الامام علیه السلام فیها الی مفاهیم عمیقه تدخل فی فهم قضیه الجبر و التفویض و بعد الاحاله علی قراءه هذه الرساله المهمه (انظر ملحق هذا الکتاب) تثبت النقاط التالیه حولها: - أ) لوجود اختلافات فکریه بین اتباع الامام فی موضع الجبر و التفویض نتیجه لرواج الفکر الفلسفی آنذاک. کتبوا الی الامام الهادی (ع) یشرحون له حالهم و یطلبون منه تبیان النظره الصحیحه [ صفحه 138] فی الموضوع. ب) منهج الامام فی الرد علی المستفسرین. وضع الامام (ع) مقدمات قبل الرد علی مسأله الجبر و التفویض و هذه المقدمات: 1- القاعده الاولی: «ان الامور لاتخلو من معنیین اما حق فیتبع او باطل فیجتنب» 2- القاعده الثانیه: «اجتمعت الامه علی ان القرآن حق لاریب فیه» 3- القاعده الثالثه: «اذا شهد القرآن بتصدیق خبر و تأکیده و أنکر الخبر طائفه من الأمه لزمهم الأقرار به ضروره حیث اجتمعت فی الاصل علی تصدیق الکتاب» 4- القاعده الرابعه: بعد ذلک یضع الامام قاعده اخری مفادها: «الاخذ عن اهل البیت لأنهم معدن العلم و الحکمه و عندهم الاجابه علی المهمات» وضع الامام هذه المقدمات کمدخل لمناقشه قضیه الجبر و التفویض علی اسس ثابته قویمه. ج) الاجابه: یعتمد الامام الهادی (ع) علی کلمه مختصره للامام الصادق (ع) بخصوص الموضوع فیستفیض بشرحها فیقدم للمسلمین خیر بحث فی الجبر و التفویض. و یبین الامام ان هناک ثلاثه اتجاهات فی

التعامل مع المسأله هی: 1- القول بالجبر. 2- القول بالتفویض. [ صفحه 139] 3- القول بالمنزله بین المنزلتین لاجبر و لا تفویض بل أمر بین أمرین و هذه المدرسه هی مدرسه أهل البیت و قد أقام الامام الهادی الأدله علی هذه النظره. 4- العناصر التی تقوم فکره المنزله بین المنزلتین و هی خمسه نثبتها ادناه: أ) صحه الخلق: کمال الخلق للانسان و کمال الحواس و ثبات العقل و التمییز و اطلاق اللسان بالنطق. ب) تخلیه السرب: عدم وجود الرقیب علیه یمنعه او یجبره علی عمل و الا فهو فی حل من امره. ج) المهله فی الوقت: العمر و هو من حد ما تجب علیه المعرفه الی اجل الوقت ای من وقت تمییزه و بلوغ الحلم الی ان یأتیه الأجل. د) الزاد و الراحه: هو الجده و البلغه التی یستعین بها العبد علی ما امره الله به. ه) السبب المهیج للفاعل علی فعله: و هو النیه التی هی داعیه الانسان الی جمیع الافعال و حاستها القلب فمن فعل فعلا لم یعقد قلبه علیه لم یقبل الله منه عملا الا بصدق النیه.

التشیع و التصوف الکاذب

فی روایه ابن حمزه و السید المرتضی عن الشیخ المفید باسناده عن محمد بن الحسین بن أبی الخطاب انه قال: کنت مع الهادی علی بن محمد (ع) فی مسجد المدینه فأتاه جماعه من أصحابه منهم ابوهاشم الجعفری و کان رجلا بلیغا و کانت له منزله عظیمه عنده ثم دخل المسجد جماعد من الصوفیه و جلسوا فی جانبه حلقه مستدیره ثم اخذوا بالتهلیل فقال (ع): لا تلتفتوا الی هؤلاء الخداعین، فانهم خلفاء الشیاطین و مخربوا قواعد الدین، یتزهدون لراحه الاجسام، و یتهجدون لتقیید الانام و یتجوعون عمرا

حتی یذبحوا للایکاف حمرا لا یهللون الا لغرور الناس و لا یقللون الغذاء الا للالتباس و الاختلاف اورادهم الرقص و التصدیه و اذکارهم الترنم و تغتیه فلا یتبعهم الا السفهاء لا یعتقد بهم الا الحمقاء فمن ذهب الی زیاره واحد منهم حیا أو میتا فکأنما ذهب [ صفحه 140] الی زیاره الشیطان و عباده الاوثان و من اعان احدا منهم فکأنما اعان یزید و معاویه و أباسفیان. فقال رجل من اصحابه: من کان معترفا بحقوقکم؟ قال: فنظر الیه شبه المغضب و قال (ع): دع ذا من اعترف بحقوقنا لم یذهب فی عقوقنا. اما تدری ان اخس الطوائف الصوفیه و الصوفیه کلهم من مخالفینا و طریقتهم مغایره لطریقتنا و ان هم الا نصاری و مجوس هذه الامه اولئک الذین یجهدون فی اطفاء نور الله و الله متم نوره ولو کره الکافرون.» [211] . دأب بعض المسلمین علی اتخاذ طقوس و اعمال لا تلتقی مع روح الاسلام المشرقه و عبادته المربیه فلجؤا الی دق الدفوف وهز الرؤوس و الاجسام و التکلم بمبهم الکلام من التمتمات و الهمسات و النفخات و الهلوسات و اطلقوا علی انفسهم الصوفیه المأخوذ من لبس الصوف المشیر الی الزهد و الابتعاد عن سفاسف الدنیا الزائله یعلم بابتعاد مثل اولئک عن الزهد اما من زهد حقا و لبس الصوف و دعا وقام لله ساجدا و قاعدا و ذکره بلسانه فارتعشت فرائصه و اهتزت جوارحه و دمعت عینه فذلک حبیب للائمه منار للأمه سر من اسرار الله و نور من انوار الایمان. لذلک ففی کلمه الامام تحدید لموقف التشیع من التظاهر بالتصوف و ابطان حب الدنیا. لقد حدد الامام النقاط التالیه: 1- عدم اعطاء الاهمیه

و الاحترام للمرائین من ادعیاء التصوف. 2- ان هؤلاء القوم من حزب الشیطان و دورهم تخریب الدین 3- اسباب مظاهر زهدهم. أ) اظهار الزهد لراحه الاجسام و الهرب من الجهاد ب) اظهار التهجد لکسب قلوب الناس. ج) اظهار الجوع لکسب التخمه فی المستقبل. د) اعمالهم الغناء و الرقص و هی امور محرمه. 4- اتباعهم السفهاء و الحمقی. 5- عدم زیاره ائمتهم احیاء و امواتا لانها کزیاره [ صفحه 141] الشیطان و عباده الاوثان. 6- عدم مساعدتهم فانها کمساعده الامویین امثال معاویه و یزید و ابی سفیان 7- شبه قد یدعی الصوفی الکاذب الذی حدد الامام صفاته محبه اهل البیت فهل یعتبر مثل هذا الرجل مؤمنا و لا یدخل ضمن المنحرفین ان جواب الامام فی هذا الخصوص یتحدد بأن من عرف حقوق اهل البیت لایتجه الی عقوقهم بمخالفه الشرع و قد خالف الصوفیه الشرع فلا یعتبر ادعاؤهم.

حول علم الائمه

لقد بین الامام الهادی (ع) علم الائمه فی بعض احادیثه لیبین المصدر الذی یؤخذ منه العلم الالهی الصحیح. یقول علی بن محمد النوفلی عن الامام الهادی (ع) «سمعته یقول: اسم الله الاعظم ثلاثه و سبعون حرفا و انما کان عند آصف منه حرف واحد تکلم به فانخرقت له الارض فیما بینه و بین سبأ فتناول عرش بلقیس حتی صیره الی سلیمان ثم بسطت له الارض فی اقل من طرفه عین و عندنا منه اثنان و سبعون حرفا و حرف عندالله جل و عز استأثر به فی علم الغیب [212] . [ صفحه 145]

عمل الامام من خلال نشاطات اصحابه

اشاره

ان الکثیر من ملامح عمل الامام تنکشف من خلال أنشطه اتباعه المعتمدین و تتعمق هذه المقوله بمقدار اشتداد الظروف الداعیه للسریه فی عمل الامام. و فی هذا الفصل سنتناول جوانب من نشاطات اصحاب الامام الهادی (ع) علنا نستطیع القاء ضوء علی جزء من المسیره فی عهد الامام علی الهادی (ع). و فی دراسه هذا الجانب سنتبع النهج التالی: 1) یشترک بعض اصحاب الامام الهادی (ع) بالصحبه للامام الجواد فی مثل هذه الحاله سنکتفی بالاشاره السریعه لاسم هذا الصاحب مع ذکر ماقام به فی فتره الامام الهادی ان استطعنا. 2) اما الاصحاب فی فتره الامام الهادی (ع) او الذین لهم نشاط متمیز فی هذه الفتره فسینظر لهم بالصیغه التالیه: أ- ذکر المعلومات الشخصیه العامه. ب) ذکر النشاطات التی قام بها ذلک الصاحب: الحرکیه منها او الفکریه ان استطعنا.

السید عبدالعظیم الحسنی

هو السید الجلیل عبدالعظیم بن عبدالله بن علی بن الحسن بن زید أبن الحسن السبط بن علی بن ابی طالب کانت له منزله رفیعه عند الامام الهادی (ع) فقد روی عمن دخل علی الامام الهادی من اهل الری ان الامام (ع) قال له «این کنت قلت: کنت زرت الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام فقال اما انک لوزرت قبر عبدالعظیم عندکم لکنت کمن زار الحسین بن علی بن ابی طالب. [213] . [ صفحه 146] و فی رجال الشیخ محمد طه نجف انه من اصحاب الجواد (ع) و الهادی (ع). و یبدو ان السید عبدالعظیم کانت له الوکاله عن الامامه فی نواحی الری فقد روی [214] «قال ایضا الصاحب بن عباد فی وصف علم عبدالعظیم انه روی ابوتراب الرویانی قال سمعت اباحماد الرازی یقول دخلت علی الامام النقی علیه السلام فی

سر من رأی فسألته عن اشیاء من حلالی و حرامی فأجابنی فلما ودعته قال لی یا حماد اذا أشکل علیک شی ء من امور دینک بناحیتک أی فی بلده الری - فسل عنه عبدالعظیم بن عبدالله الحسنی و اقرأه منی السلام.» و هو الذی عرض دینه علی امام زمانه الهادی علیه السلام فأقره و صدقه و قال یا أباالقاسم هذا والله دین الله الذی ارتضاه فاثبت علیه ثبتک الله بالقول الثابت فی الدنیا و الاخره. [215] . و من هذه النقول نستدل علی ما یلی: 1- ان السید عبدالعظیم الحسنی کان وکیل الامام الهادی فی منطقه الری. 2- ان الامام الهادی زکاه و رفع قدره امام الشیعه حیا و بارک خطه للقواعد الشیعیه حتی بعد وفاته لتطابقه مع منهج الائمه و هذا یبرز من النقاط التالیه: أ) امر الموالین بأخذ معالم دینهم و ما یشکل علیهم من السید المذکور کما فی روایه أبی حماد الرازی. ب) تصویب و تأیید السید الحسنی من قبل الامام الهادی الذی بین ان دین السید عبدالعظیم هو دین الله. ج) اما تأیید خطه و منهجه بعد وفاته فهذا بین من اقتران زیارته بزیاره الحسین لاهل المناطق المجاوره له.

ابوهاشم الجعفری

هو السید الجلیل داود بن القاسم بن اسحاق بن عبدالله بن جعفر ابن ابی طالب یکنی اباهاشم الجعفری (ره) من اهل بغداد ثقه جلیل القدر عظیم المنزله عند الائمه علیهم السلام شاهد أباجعفر و أباالحسن و أبامحمد علیهم السلام و کان شریفا عندهم له موقع جلیل عندهم. [216] . [ صفحه 147] و کان للجعفری اختصاص بالامام الهادی «خرجت مع ابی الحسن الی ظاهر سر من رای نتلقی بعض الطالبیین فابطا حرس فطرحت لابی الحسن غاشیه السرج فجلس علیها

و نزلت عن دابتی و جلست بین یدیه و هو یحدثنی.. [217] ولو عرفنا بالقیود المفروضه علی الشیعه عموما و علی الطالبیین خصوصا و نظرنا للروایه من خلال هذه الفکره لعرفنا ان الامام الهادی کان یعتمد علی الجعفری و یاخذه معه فی لقاءاته الخاصه. و فی روایه اخری «ان اباهاشم الجعفری شکی الی مولانا ابی الحسن علی بن محمد مایلقی من الشوق الیه اذا انحدر من عنده الی بغداد و قال له: یا سیدی ادع الله لی فمالی مرکوب سوی برذونی هذا علی ضعفه فقال: قواک الله یا اباهاشم و قوی برذونک قال: فکان ابوهاشم یصلی الفجر ببغداد و یسیر علی البرذون فیدرک الزوال من یومه ذلک عسکر سر من رأی و یعود من یومه الی بغداد اذا شاء...» [218] . و ما یهمنا من هذه الروایه هو تردد الجعفری المستمر بین بغداد و سامرا الذی یکشف لنا معنی خفیا من کون الجعفری حلقه الصله بین الامام و قواعده فی بغداد. و بذلک نعرف ان هذا الرجل من قیادیی المسیره حینذاک و کان شاعرا له فی الامام الهادی (ع) و قد اعتل: مادت الارض و ادت فوادی و اعترتنی موارد العرواء حین قیل الامام نضو علیل قلت نفسی فدته کل الفداء مرض الدین لاعتلالک و اعتل و غارت له نجوم السماء عجبا ان منیت بالداء و السقم و انت الامام جسم الداء [219] .

علی بن مهزیار

هو علی بن مهزیار الاهوازی ابوالحسن الدورقی «اختص بابی جعفر الثانی علیه السلام و توکل له و عظم محله و کذلک ابوالحسن الثالث علیه السلام و توکل له فی بعض النواحی و خرجت الی الشیعه فیه توقیعات بکل خیر و کان ثقه فی

روایته لا یطعن علیه صحی الاعتقاد» [220] و من هذه الروایه نعرف ان مرکزه فی التحرک [ صفحه 148] زمن الامامین الجواد و الهادی علیهماالسلام هو الوکاله لهما فی بعض النواحی و هو مرکز کبیر و منصب خطیر.

یعقوب بن اسحاق بن السکیت

و کان مقدما عند ابی جعفر الثانی (ع) و ابی الحسن (ع) و کانا یختصانه... قتله المتوکل لاجل التشیع.» [221] فکان من شهداء المسیره زمن الامام الهادی (ع).

احمد بن اسحاق القمی

هو احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعد القمی. و کان وافد القمین و روی عن ابی جعفر الثانی (ع) و ابی الحسن (ع)... من کتبه کتاب علل الصوم کبیر، مسائل الرجال لابی الحسن الثالث (ع) جمعه... [222] و هو شیخ القمیین. [223] .

احمد بن محمد الاشعری

هو احمد بن محمد بن عیسی بن سعد بن الاحوص بن السایب بن مالک ابن عامر الاشعری من بنی ذخران. یکنی اباجعفر القمی. شیخ قم و وجهها و فقیهها غیر مدافع و کان ایضا الرئیس الذی یلقی السلطان بها و لقی اباالحسن الرضا و اباجعفر الثانی و اباالحسن العسکری علیهم السلام و کان ثقه و له کتب. [224] .

ابوالحصین بن الحصین

من اصحاب ابی جعفر الجواد علیه السلام ثقه نزل الاهواز و هو من اصحاب ابی الحسن الثالث علیه السلام ایضا. [225] .

الحسین بن سعید بن حماد بن مهران الاهوازی

روی عن الرضا و الجواد و الهادی علیهم السلام. [226] .

علی بن الحسین بن عبد ربه

کان من وکلاء الامام الهادی (ع) و قد نصب بعده ابوعلی بن راشد «حدثنا علی بن الحسین بن عبد ربه قال: سألته ان ینسی ء فی [ صفحه 149] اجلی قال (ع): او تلقی ربک لیغفر لک خیر لک فحدث بذلک علی بن الحسین اخوانه بمکه ثم مات بالخزیمیه فی المنصرف من سنته و هذا فی سنه تسع و عشرین و مائتین رحمه الله فقال: فقد نعی الی نفسی قال: و کان وکیل الرجل (ع) قبل ابن علی بن راشد» [227] .

داود الصرمی

هو داود بن مافنه الصرمی مولی بنی قره ثم بنی صرمه فهو کوفی روی عن الرضا (ع) یکنی اباسلیمان و بقی الی ایام ابی الحسن صاحب العسکر (ع) و له مسائل الیه...» [228] .

ایوب بن نوح بن دراج النجفی

هو ابوالحسن ثقه له کتب و روایات و مسائل عن ابی الحسن الثالث (ع) و کان وکیلا لابی الحسن و ابی محمد علیهماالسلام عظیم المنزله عندهما مامونا شدید الورع کثیر العباده ثقه فی روایاته» [229] . روی عن جماعه من اصحاب ابی عبدالله و له کتاب نوادر و قد تعرض هذا الرجل الجلیل للضغوط فی حیاته فقد روی عند قوله: «کتبت الی ابی الحسن قد تعرض لی جعفر بن عبدالواحد القاضی و کان یؤذینی بالکوفه اشکو الیه ما ینالنی منه من الاذی فکتب الی تکفی امره الی شهرین فعزل عن الکوفه فی شهرین و استرحت منه» [230] .

احمد الکاتب

هو احمد بن ابراهیم بن اسماعیل بن داود بن حمدون الکاتب الندیم ابوعبدالله و شیخ اهل اللغه و وجههم و استاذ ابی العباس ثعلب قرأ علیه قبل ابن الاعرابی و تخرج من یده و کان خصصیا بابی محمد الحسن بن علی علیهماالسلام و ابی الحسن قبله» [231] و یبدو ان هذا الرجل من العناصر الموالیه البارزه فهو وجهه علمی فی مجال العلوم العامه له کتب منها: [232] . 1- کتاب اسماء الجبال و المیاه و الاودیه 2- کتاب بنی مره بن عوف. 3- کتاب بنی النمر بن قاسط. [ صفحه 150] 4- کتاب بنی عقیل. 5- کتاب بنی عبدالله بن غطفان. 6- کتاب طی ء. 7- شعر العجیر السلولی. 8- صنعه شعر ثابت قطنه. 9- صنعه کتاب بنی کلیب بن یربوع. 10- اشعار بنی مره بن همام. 11- نوادر الاعراب.

جعفر الصیقل

هو جعفر بن سهیل الصیقل وکیل ابی الحسن و ابی محمد و صاحب الدار علیهم السلام. [233] .

علی بن الریان

هو علی بن الریان بن الصلت الاشعری القمی. ثقه له عن ابی الحسن الثالث (ع) نسخه و کان وکیلا [234] و له کتاب منثور الاحادیث [235] . اخوه محمد بن الریان من اصحاب ابی الحسن الثالث الهادی ثقه [236] .

علی بن جعفر

کان علی بن جعفر وکیلا لأبی السن (ع) من اهل همینا قریه من قری سواد بغداد فسعی به الی المتوکل فحبسه فطال حبسه و احتال من قبل عبدالله بن خاقان بمال ضمنه عنه بثلاثه الاف دینار فکلمه عبدالله فعرض جامعه علی المتوکل فقال یا عبدالله لو شککت فیک لقلت انک رافضی هذا وکیل فلان و انا عازم علی قتله قال: فتأدی الخبر الی علی بن جعفر فکتب الی ابی الحسن (ع) یا سیدی الله الله فی فقد و الله خفت ان ارتاب فوقع فی رقعته اما اذا بلغ بک الامر ما اری فساقصد الله فیک و کان هذا فی لیله الجمعه فأصبح المتوکل محموما فازدادت علیه حتی صرخ علیه یوم الاثنین فأمر [ صفحه 151] بتخلیه کل محبوس عرض علیه اسمه حتی ذکر هو علی بن جعفر فقال: لعبدالله لم تعرض علی امره؟ فقال: لا اعود الی ذکره ابدا قال: خل سبیله الساعه و سله ان یجعلنی فی حل فخلی سبیله و صار الی مکه بأمر ابی الحسن (ع) فجاور بها.» [237] . و فی امر الامام لهذا الوکیل بالتوجه الی مکه و مجاورتها امر بتغیر ساحه العمل بالنسبه له و علی صعید النشاط الفکری فله مسائل لأبی الحسن العسکری. [238] .

محمد بن الفرج

من خواص الامام الهادی و قد سجن علی هذا الامر و قد اخبره الامام بأنه سیسجن ففی اصول الکافی «ان أباالحسن (ع) کتب الیه یا محمد اجمع امرک و خذ حذرک قال فانا فی جمع امری و لیس ادری ما کتب الی حتی ورد علی رسول حملنی من مصر مقیدا و ضرب علی کل ما املک و کنت فی السجن ثمان سنین ثم ورد

علی منه فی السجن کتاب فیه: یا محمد لا تنزل فی ناحیه الجانب الغربی فقرأت الکتاب فقلت: یکتب الی بهذا و أنا فی السجن ان هذا لعجب فما مکثت ان خلی عنی و الحمدلله.» [239] ان مانلحظه من هذه الروایه هو الظروف العصیبه التی کان یعانی منها انصار الامام. و من خلال الروایه یمکننا ان نستل معنی حرکیا و هو المراسله بین الامام و اصحابه فیما یتعلق بهم من سجن او اطلاق سراح و مما یلفت النظر حقا وصول رساله الامام الی محمد بن الفرج و هو فی السجن فلا بدأن تکون ثمه اید سریه توصل توجیهات الامام الی هذا المکان الخطیر.

خیران الخادم القراطیسی

من اصحاب ابی الحسن الثالث ثقه (رجال العلامه ص 66) و مولی الرضا و له کتاب (انظر رجال النجاشی ص 119) و یبدو انه من خواص الامام من روایه الکلینی ان خیران قال: «قدمت علی ابی الحسن (ع) المدینه فقال لی: ماخبر الواثق عندک؟ قلت جعلت فداک خلفته فی عافیه انا من اقرب الناس عهدا به. عهدی به منذ عشره ایام» و قد مرذکر الحدیث بکامله فی الفصل الثانی. ان وجه الخصوصیه [ صفحه 152] فی العلاقه هو التداول فی الامور المتعلقه بسیاسه الدوله و مصیر اقطابها و هذا ما لا یفعله الامام مع ای شخص کان.

محمد بن جعفر بن ابراهیم بن محمد الهمدانی

فی رجال الکشی «کان ابراهیم وکیلا و حج اربعین حجه» [240] .

ابوالحسین بن هلال

من اصحاب ابی الحسن الثالث الهادی. [241] .

محمد بن عبدالجبار

و هو ابن ابی الصهبان قمی من اصحاب ابی الحسن الثالث الهادی علیه السلام ثقه. [242] .

الحسن بن مالک القمی

من اصحاب ابی الحسن الثالث الهادی (ع) ثقه [243] .

ابوطاهر القمی

هو ابوطاهر بن حمزه بن الیسع القمی الاشعری ثقه من اصحاب الهادی [244] و له عن الامام الهادی (ع) روایه فقد «روی عن ابی الحسن الثالث نسخه.» [245] .

داود بن ابی زید

هو زنکار یکنی اباسلیمان النیسابوری من النجارین فی سکه طرخان فی دار سختویه [246] ثقه صادق اللهجه من اصحاب علی بن محمد و له کتب ذکرها الکشی و ابن الندیم فی کتابیهما [247] .

علی بن بلال البغدادی

ثقه بغدادی انتقل الی واسط و روی عن ابی الحسن الثالث (ع) له کتاب عنه. کتب الیه الهادی سند مائتین و اثنتین و ثلاثین کتابا فیه تنویه مابه. [248] . [ صفحه 153]

محمد بن علی العلوی

هو السید محمد بن علی بن حمزه بن الحسن بن عبیدالله ابن العباس بن علی بن ابی طالب ابوعبدالله ثقه عین فی الحدیث صحیح الاعتقاد له روایه عن ابی الحسن (ع) و ابی محمد (ع) و ایضا له مکاتبته.» [249] .

ملاحظات عامه

من خلال استعراض طائفه من اسماء اصحاب الامام (ع) و ذکرنا لجوانب من واقعهم نثبت النقاط التالیه لبلوره الفکره: 1- استمرار و بروز و تعمق ظاهره الوکلاء عند الامام کقیادیین فی مناطقهم و فی هذا العمل تمهید لبناء کیان المرجعیه التی ستقود الامه بعد الائمه و من خلال الاسماء التی ذکرت عرفنا الوکلاء التالیه اسمائهم: أ) الوکیل السید عبدالعظیم الحسنی - فی منطقه الری -. ب) الوکیل السید داود الجعفری - فی بغداد -. ج) الوکیل علی بن مهزیار - فی بعض النواحی -. د) الوکیل علی بن الریان - فی قم -. ه) الوکیل علی بن الحسین بن عبد ربه. و) الوکیل ایوب بن نوح بن دراج النخعی. ز) الوکیل جعفر بن سهیل الصیقل. ح) الوکیل علی بن جعفر وکیله فی قریه من قری سواد بغداد ثم مبعوثه الی مکه بعد اطلاق سراحه من السجن. ط) الوکیل محمد بن جعفر الهمدانی. 2- لاحظنا فی تحرک الامام الهادی دخول بعض اصحابه للسجون و شهاده بعضهم الاخر دفاعا عن الخط الصحیح و تعزیزا لمسیره الحق. 3- خط القمیین: لقد اهتم الامام الجواد فی تعمیق التحرک عند القمیین و قد استمر هذا الخط فی امامه الهادی (ع) و علی سبیل المثال نذکر اسماءا من القاده القمیین انذاک: أ) احمد بن اسحاق القمی. [ صفحه 154] ب) احمد بن محمد القمی الاشعری. ج) علی بن الریان بن الصلت القمی الاشعری.

د) محمد بن الریان بن الصلت القمی الاشعری. ه) الحسن بن مالک القمی. و) ابوطاهر بن حمزه بن الیسع القمی الاشعری. ز) محمد بن عبدالجبار القمی. 4- و مما یلاحظ قله النشاط الثقافی لاصحاب الامام لانشغالهم کما نعتقد بالاعداد المرکز للدخول بالمرحله الحاسمه و هی مرحله الغیبه الصغری و من ثم الکبری. [ صفحه 157]

رساله الامام فی الجبر و التفویض

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم اعلموا رحمکم الله انا نظرنا فی الاثار و کثره ما جاءت به الاخبار فوجدناها عند جمیع من ینتحل الاسلام ممن یعقل عن الله جل و عز لاتخلو من معنیین: اما حق فیتبع و اما باطل فیجتنب. و قد اجتمعت الامه قاطبه لا اختلاف بینهم ان القرآن حق لاریب فیه عند جمیع اهل الفرق و فی حال اجتماعهم مقرون بتصدیق الکتاب و تحقیقه، مصیبون، مهتدون، و ذلک بقول رسول الله صلی الله علیه و آله: «لا تجتمع امتی علی ضلاله» فاخبر ان جمیع ما اجتمعت علیه الامه کلها حق، هذا اذا لم یخالف بعضها بعضا. و القرآن حق لا اختلاف بینهم فی تنزیله و تصدیقه: فاذا شهد القرآن بتصدیق خبر و تحقیقه و أنکر الخبر طائفه من الامه لزمهم الاقرار به ضروره حین اجتمعت فی الاصل علی تصدیق الکتاب، فان (هی) جحدت و أنکرت لزمها الخروج من المله. فأول خبر یعرف تحقیقه من الکتاب و تصدیقه و التماس شهادته علیه خبر ورد عن رسول الله صلی الله علیه و آله و وجد بموافقه الکتاب و تصدیقه بحیث لاتخالفه اقاویلهم، حیث قال: «انی مخلف فیک الثقلین کتاب الله و عترتی - اهل بیتی. لن تضلوا ما تمسکتم بهما و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض». فلما

وجدنا شواهد هذا الحدیث فی کتاب الله نصا مثل قوله عزوجل: «انما ولیکم الله و رسوله [ صفحه 158] و الذین امنوا الذین یقیمون الصلاه و یؤتون الزکاه و هم راکعون و من یتول الله و رسوله و الذین آمنوا فان حزب الله هم الغالبون.» (سوره المائده آیه 61 ، 60) وردت العامه فی ذلک اخبارا لامیرالمؤمنین علیه السلام انه تصدق بخاتمه و هو راکع فشکر الله ذلک له و أنزل الآیه فیه. فوجدنا رسول الله صلی الله علیه و آله قد اتی بقوله: «من کنت مولاه فعلی مولاه» و بقوله: «انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لانبی بعدی» و وجدناه یقول: «علی یقضی دینی و ینجز موعدی و هو خلیفتی علیکم من بعدی.» فالخبر الاول الذی استنبطت منه هذه الاخبار خبر صحیح مجمع علیه لا اختلاف فیه عندهم، و هو ایضا موافق للکتاب، فلا شهد الکتاب بتصدیق الخبر و هذه الشواهد الاخر لزم علی الامه الأقرار بها ضروره اذ کانت هذه الاخبار شواهدها من القرآن ناطقه و وافقت القرآن و القرآن وافقها. ثم وردت حقائق الاخبار من رسول الله صلی الله علیه و آله عن الصادقین علیهم السلام و نقلها قوم ثقات معروفون فصار الاقتداء بهذه الاخبار فرضا واجبا علی کل مؤمن و مؤمنه لایتعداه الا اهل العناد. ذلک ان أقاویل آل رسول الله صلی الله علیه و آله متصله بقول الله و ذلک مثل قوله فی محکم کتابه: «ان الذین یؤذون الله و رسوله لعنهم الله فی الدنیا و الآخره واعد لهم عذابا مهینا» (سوره الاحزاب آیه 57). و وجدنا نظیر هذه الآیه قول رسول الله صلی الله علی و آله: «من آذی

علیا فقد آذانی و من آذانی فقد آذی الله و من آذی الله یوشک ان ینتقم منه». و کذلک قوله صلی الله علیه و آله: «من احب علیا فقد احبنی و من أحبنی و من أحبنی فقد أحب الله». و مثل قوله صلی الله علیه و آله فی بنی ولیعه: «لأبعثن الیهم رجلا کنفسی یحب الله و رسوله و یحبه الله و رسوله قم یا علی فسر الیهم» (بنو ولیعه - کفینه - حی من کنده). و قوله صلی الله علیه و آله یوم خیبر: «لأبعثن الیهم غدا رجلا یحب الله و رسوله و یحبه الله و رسوله کرارا غیر فرار لا یرجع حتی یفتح الله علیه». فقضی رسول الله صلی الله علیه و آله بالفتح قبل التوجیه فاستشرف لکلامه اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله فلما کان من الغد دعا علیا علیه السلام [ صفحه 159] فبعثه الیهم فاصطفاه بهذه المنقبه و سماه کرارا غیر فرار، فسماه الله محبا لله و لرسوله، فاخبر ان الله و رسوله یحبانه. و انما قدمنا هذا الشرح و البیان دلیلا علی ما اردنا و قوه لما نحن مبینوه من امر الجبر و التفویض و المنزله بین المنزلتین و بالله العون و القوه و علیه نتوکل فی جمیع امورنا. فاذا نبدأ من ذلک بقول الصادق علیه السلام: «لاجبر و لا تفویض ولکن منزله بین المنزلتین و هی صحه الخلقه و تخلیه للسرب» (السرب - بالفتح -: الطریق و الصدر - و بالکسر - الطریق و القلب - و بالتحریک - الماء السائل -). و المهله فی الوقت و الزاد مثل الراحله و السبب المهیج للفاعل علی فعله»، فهذه خمسه

اشیاء جمع به الصادق علیه السلام جوامع الفضل، فاذا نقص العبد منها خله کان العمل عنه مطروحا بحسبه، فاخبر الصادق علیه السلام باصل مایجب علی الناس من طلب معرفته و نطق الکتاب بتصدیقه فشهد بذلک محکمات آیات رسوله، لأن الرسول صلی الله علیه و آله، و آله (ع) لا یعدو شی ء، من قوله و اقاویلهم حدود القرآن، فاذا وردت حقائق الاخبار و التمست شواهدها من التنزیل فوجد لها موافقا و علیها دلیلا کان الاقتداء بها فرضا لایتعداه الا اهل العناد، ذکرنا فی اول الکتاب و لما التمسنا تحقیق ما قاله الصادق علیه السلام من المنزله بین المنزلتین و انکاره الجبر و التفویض وجدنا الکتاب قد شهد و صدق مقالته فی هذا و خبر عنه ایضا موافق لهذا، ان الصادق علیه السلام سئل هل أجبر الله العباد علی المعاصی؟ فقال الصادق علیه السلام: هو اعز و اقهر لهم من ذلک. و روی عنه انه قال: الناس فی القدر علی ثلاثه اوجه: رجل یزعم ان الامر مفوض الیه فقد وهن الله فی سلطانه فهو هالک. و رجل یزعم ان الله جل و عز أجبر العباد علی المعاصی و کلفهم ما لایطیقون فقد ظلم الله فی حکمه فهو هالک. و رجل یزعم ان الله کلف العباد ما یطیقون و لم یکلفهم ما لایطیقون، فاذا احسن حمد الله و اذا اساء استغفرالله فهذا مسلم بالغ، فأخبر علیه السلام ان من تقلد الجبر و التفویض ود ان بهما فهو علی خلاف الحق فقد شرحت الحبر الذی من دان به یلزمه الخطأ، و ان الذی یتقلد التفویض بلزمه الباطل، فصارت المنزله بین المنزلتین بینهما. ثم قال علیه السلام: و أضرب لکل باب من هذه الابواب مثلا یقرب [

صفحه 160] المعنی للطالب و یسهل له البحث عن شرحه، تشهد به محکمات ایات الکتاب و تحقق تصدیقه عنه ذوی الالباب و بالله التوفیق و العصمه. فاما الخبر الذی یلزم من دان به الخطأ فهو قول من زعم ان الله جل و عز أجبر العباد علی المعاصی و عاقبهم علیها و من قال بهذا القول فقد ظلم الله فی حکمه و کذبه ورد علیه قوله: «و لا یظلم ربک احدا» (سوره الکهف آیه 47). و قوله: «ذلک بما قدمت یداک و ان الله لیس بظلام للعبید» (سوره الحج آیه 10). و قوله: «ان الله لایظلم الناس شیئا ولکن الناس انفسهم یظلمون» (سوره یونس آیه 45). مع آی کثیره فی ذکر هذا. فمن زعم انه مجبر علی المعاصی فقد احال بذنبه علی الله و قد ظلمه فی عقوبته. و من ظلم الله فقد کذب کتابه. و من کذب کتابه فقد لزمه الکفر باجماع الامه. و مثل ذلک مثل رجل ملک عبدا مملوکا لا یملک نفسه و لا یملک عرضا من عرض الدنیا و یعلم مولاه ذلک منه فأمره علی علم منه بالمصیر الی السوق لحاجه یأتیه بها و لم یملکه ثمن ما یأتیه به من حاجته و علم المالک ان علی الحاجه رقیبا لا یطمع احد فی اخذها منه الابما یرضی به من الثمن و قد وصف مالک هذا العبد نفسه بالعدل و النصفه و اظهار الحکمه و نفی الجور و أوعد عبده ان لم یأته بحاجته أن یعاقبه علی علم منه بالرقیب الذی علی حاجته انه سیمنعه و علم ان المملوک لا یملک ثمنها و لم یملکه ذلک، فلما صار العبد الی السوق و جاء

لیأخذ حاجته التی بعثه المولی لها وجد علیها مانعا یمنع منها الا بشراء و لیس یملک العبد ثمنها، فانصرف الی مولاه خائبا بغیر قضاء حاجته فاغتاظ مولاه من ذلک و عاقبه علیه. الیس یجب فی عدله و حکمه ان لا یعاقبه و هو یعلم ان عبده لا یملک عرضا من عروض الدنیا و لم یملکه ثمن حاجته، فان عاقبه عاقبه ظالما متعدیا علیه مبطلا لما وصف من عدله و حکمته و نصفته و ان لم یعاقبه کذب نفسه فی وعیده ایاه حین أوعده بالکذب و الظلم اللذین ینفیان العدل و الحکمه. تعالی عما یقولون علوا کبیرا، فمن دان بالجبر او بما یدعو الی الجبر فقد ظلم الله و نسبه الی الجور و العدوان، اذ أوجب علی من أجبره العقوبه. و من زعم ان الله اجبر العباد فقد اوجب علی قیاس قوله ان الله یدفع عنهم العقوبه. و من زعم ان الله یدفع [ صفحه 161] عن اهل المعاصی العذاب فقد کذب الله فی وعیده حیث یقول: «بلی من کسب سیئه و أحاطت به خطیئته فأولئک اصحاب النار هم فیها خالدون» (سوره البقره آیه 76). و قوله: «ان الذین یأکلون اموال الیتامی ظلما انما یأکلون فی بطونهم نارا و سیطون سعیرا» (سوره النساء آیه 11). و قوله: «ان الذین کفروا بآیاتنا سوف نصلیهم نارا کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب ان الله کان عزیزا حکیما» (سوره النساء آیه 59). مع آی کثیره فی هذا الفن ممن کذب وعیدالله و یلزمه فی تکذیبه آیه من کتاب الله الکفر و هو ممن قال الله: «افتؤمنون ببعض الکتاب و تکفرون ببعض فما جزاء من یفعل ذلک منکم

الا خزی فی الحیوه الدنیا و یوم القیمه یردون الی اشد العذاب و ما الله بغافل عما یعملون» (سوره البقره آیه 79). بل نقول: ان الله جل و عز یجازی العباد علی اعمالهم و یعاقبهم علی افعالهم بالاستطاعه التی ملکهم ایاها، فأمرهم و نهاهم بذلک و نطق کتابه: «من جاء بالحسنه فله عشر امثالها و من جاء بالسیئه فلا یجزی الا مثلها و هم لا یظلمون» (سوره الانفال آیه 161). و قال جل ذکره: «یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بینها و بینه امدا بعیدا و یحذرکم الله نفسه» (سوره آل عمران آیه 28). و قال: «الیوم تجزی کل نفس بما کسبت لا ظلم الیوم» (سوره المؤمن آیه 17). فهذه آیات محکمات تنفی الجبر و من دان به. و مثلها فی القرآن کثیر، اختصرنا ذلک لئلا یطول الکتاب و بالله التوفیق. و اما التفویض الذی أبطله الصادق علیه السلام و أخطأ من دان به و تقلده فهو قول القائل: ان الله جل ذکره فوض الی العباد اختیار أمره و نهیه و أهملهم. و فی هذا کلام دقیق لمن یذهب الی تحریره و دقته. والی هذا ذهبت الائمه المهتدیه من عتره الرسول صلی الله علیه و آله، فانهم قالوا: لو فوض الیهم علی جهه الاهمال لکان لازما له رضی ما اختاروه و استوجبوا منه الثواب و لم یکن علیهم فیما جنوه العقاب اذ کان الاهمال واقعا. و تنصرف بآرائهم ضروره کره ذلک ام احب فقد لزمه الوهن، او یکون جل و عز عجز عن تعبدهم بالأمر و النهی علی ارادته کرهوا او احبوا ففوض امره و

نهیه الیهم [ صفحه 162] و اجراهما علی محبتهم اذ عجز عن تعبدهم، بارادته فجعل الاختیار الیهم فی الکفر و الایمان و مثل ذلک مثل رجل ملک عبدا ابتاعه لیخدمه و یعرف له فضل ولایته و یقف عند امره و نهیه، و ادعی مالک العبد انه قاهر عزیز حکیم، فأمر عبده و نهاه و وعده علی اتباع امره عظیم الثواب و أوعده علی معصیته الیم العقاب، فخالف العبد اراده مالکه و لم یقف عند أمره و نهیه فأی أمر أمره أو أی نهی نهاه عنه لم یأته علی اراده الموالی بل کان العبد یتبع اراده نفسه و اتباع هواه و لا یطیق المولی ان یرده الی اتباع امره و نهیه و الوقوف علی ارادته، ففوض اختیار امره و نهیه الیه و رضی منه بکل ما فعله علی اراده العبد لا علی اراده المالک و بعثه فی بعض حوائجه و سمی له الحاجه فخالف علی مولاه و قصد لاراده نفسه و اتبع هواه، فلما رجع الی مولاه نظر الی ما اتاه به فاذا هو خلاف ما امره به، فقال له: لم اتیتنی بخلاف ما أمرتک؟ فقال العبد: اتکلت علی تفویضک الامر الی فاتبعت هوای و ارادتی، لان المفوض الیه غیر محضور علیه فاستحال التفویض. او لیس یجب علی هذا السبب اما ان یکون المالک للعبد قادر یأمر عبده باتباع امره و نهیه علی ارادته لا علی اراده العبد و یملکه من الطاقه بقدر ما یأمره به و ینهاه عنه، فاذا أمره بأمر و نهاه عن نهی عرفه الثواب و العقاب علیهما. و حذره و رغبه بصفه ثوابه و عقابه لیعرف العبد قدره مولاه بما یملکه من

الطاقه لامره و نهیه و ترغیبه و ترهیبه، فیکون عدله و انصافه شاملا له و حجته واضحه علیه للاعذار و الانذار. فاذا اتبع العبد امر مولاه جازاه و اذا لم یزدجر عن نهیه عاقبه او یکون عاجزا غیر قادر ففوض أمره الیه أحسن أم أساء، أطاع أم عصی، عاجز من عقوبته ورده الی اتباع امره، و فی اثبات العجز نفی القدره و التأله و ابطال الامر و النهی و الثواب و العقاب و مخالفه الکتاب اذ یقول: «و لا یرضی لعباده الکفر و ان تشکروا یرضه لکم» (سوره الزمر آیه 9). و قوله عزوجل: «اتقوا الله حق تقاته و لا تموتن الا و انتم مسلمون» (سوره آل عمران آیه 79). و قوله و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون. ما أرید منهم من رزق و ما أرید أن یطعمون» (سوره الذاریات آیه 57 ، 56) و قوله: «اعبدوا الله و لا [ صفحه 163] تشرکوا به شیئا» (سوره النساء آیه 40). و قوله: «و أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و لا تولوا عنه و انتم تسمعون. فمن زعم ان الله تعالی فوض امره و نهیه الی عباده فقد اثبت علیه العجز و أوجب علیه قبول کل ماعملوا من خیر و شر وأبطل أمر الله و نهیه و وعده و وعیده، لعله ما زعم ان الله فوضها الیه لان المفوض الیه یعمل بمشیئته، فان شاء الکفر او الایمان کان غیر مردود علیه و لا محظور، فمن دان بالتفویض علی هذا المعنی فقد ابطل جمیع ما ذکرنا من وعده و وعیده و أمره و نهیه و هو من اهل هذه الآیه «افتؤمنون ببعض الکتاب و تکفرون

ببعض فما جزاء من یفعل ذلک منکم الا خزی فی الحیاه الدنیا و یوم القیامه یردون الی اشد العذاب و ما الله بغافل عما تعملون (سوره النساء آیه 79)» تعالی عما یدین به اهل التفویض علوا کبیرا. لکن نقول: ان الله جل و عز خلق الخلق بقدرته و ملکهم استطاعه تعبدهم بها، فأمرهم و نهاهم بما اراد فقبل منهم اتباع امره و رضی بذلک لهم و و نهاهم عن معصیته و ذم من عصاه و عاقبه علیها ولله الخیره فی الامر و النهی، یختار مایرید و یأمر به و ینهی عما یکره و یعاقب علیه بالاستطاعه التی ملکها عباده لاتباع امره و اجتناب معاصیه، لانه ظاهر العدل و النصفه و الحکمه البالغه، بالغ الحجه بالأعذار و الأنذار و الیه الصفوه یصطفی من عباده من یشاء لتبلیغ رسالته علی عباده، اصطفی محمدا صلی الله علیه و آله و بعثه برسالاته الی خلقه، فقال من قال من کفار قومه حسدا و استکبارا: «لولا نزل هذا القرآن علی رجل من القریتین عظیم» (سوره الزخرف آیه 30). یعنی بذلک أمیه بن ابی الصلت و ابامسعود الثقفی، فأبطل الله اختیارهم و لم یجز لهم اراءهم حیث یقول: «أهم یقسمون رحمه ربک نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیاه الدنیا و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات لیتخذ بعضهم بعضا سخریا و رحمه ربک خیر مما یجمعون» (سوره الزخرف آیه 31). و لذلک اختار من الامور ما احب و نهی عما کره، فمن اطاعه اثابه. و من عصاه عاقبه، ولو فوض اختیار امره الی عباده لأجاز لقریش اختیار امیه بن ابی الصلت و ابی مسعود الثقفی، اذ کانا عندهم افضل من محمد صلی الله علیه و

آله. [ صفحه 164] فلما أدب الله المؤمنین بقوله: و ما کان لمؤمن و لا مؤمنه اذا قضی الله و رسوله امرا أن یکون لهم الخیره من امرهم» (سوره الاحزاب آیه 36). فلم جز لهم الاختیار باهوائهم و لم یقبل منهم الا اتباع امره و اجتناب نهیه علی یدی من اصطفاه، فمن اطاعه رشد و من عصاه ضل و غوی و لزمته الحجه بما ملکه من الاستطاعه لاتباع امره و اجتناب نهیه، فمن اجل ذلک حرمه ثوابه و أنزل به عقابه. و هذا القول بین القولین لیس بجبر و لا تفویض و بذلک اخبر امیرالمؤمنین صلوات الله علیه عبایه بن ربعی الاسدی حین سأله عن الاستطاعه التی بها یقوم و یقعد و یفعل، فقال له امیرالمؤمنین علیه السلام: سألت عن الاستطاعه تملکها من دون الله او مع الله فسکت عبایه، فقال له امیرالمؤمنین علیه السلام: قل یا عبایه، قال و ما اقول؟ قال علیه السلام: ان قلت: انک تملکها مع الله قتلتک. و ان قلت: تملکها من دون الله قتلتک قال عبایه: فما اقول یا امیرالمؤمنین؟ قال علیه السلام: تقول انک تملکها بالله الذی یمکها من دونک، فان یملکها ایاک کان ذک من عطائه، و ان یسلبکها کان ذلک من بلائه، هو المالک لما ملک و القادر علی ما علیه أقدرک، اما سمعت الناس یسألون الحول و القوه حین یقولون لا حول و لا قوه الا بالله. قال عبایه: و ما تأویلها یا امیرالمؤمنین؟ قال علیه السلام: لا حول عن معاصی الله الا بعصمه الله و لا قوه لنا علی طاعه الله الا بعون الله، قال: فوثب عبایه فقبل یدیه و رجلیه. و روی عن امیرالمؤمنین علیه السلام حین اتاه نجده

یسأله عن معرفه الله، قال: یا امیرالمؤمنین بماذا عرفت ربک؟ قال علیه السلام: بالتمییز الذی خولنی و العقل الذی دلنی، قال افمجبول انت علیه قال: لو کنت مجبولا ما کنت محمودا علی احسان و لا مذموما علی اساءه و کان الحسن اولی باللائمه من المسی ء فعلمت ان الله قائم باق و ما دونه حدث حائل زائل، و لیس القدیم الباقی کالحدث الزائل، قال نجده أجدک اصبحت حکیما یا امیرالمؤمنین، قال: أصبحت مخیرا، قال اتیت السیئه (ب) مکان السیئه فأنا المعاقب علیها. و روی عن امیرالمؤمنین علیه السلام انه قال لرجل سأله بعد انصرافه من الشام، فقال: یا امیرالمؤمنین اخبرنا عن خروجنا الی [ صفحه 165] الشام بقضاء و قدر؟ قال علیه السلام: نعم یا شیخ، ما علوتم تلعه (التلعه: ما علا من الارض) و لا هبطتم و ادیا الا بقضاء و قدر من الله، فقال الشیخ: عندالله احتسب عنائی یا أمیرالمؤمنین؟ فقال علیه السلام: مه یا شیخ، فان الله قد عظم اجرکم فی مسیرکم و انتم سائرون، و فی مقامکم و انتم مقیمون، و فی انصرافکم و انتم منصرفون و لم تکونوا فی شی ء من امورکم مکرهین و لا الیه مضطرین، لعلک ظنت انه قضاء حتم و قدر لازم، لو کان کذلک لبطل الثواب و العقاب و لسقط الوعد و الوعید و لما الزمت الاشیاء اهلها علی الحقائق ذلک مقاله عبده الاوثان و اولیاء الشیطان، ان الله جل و عز أمر تخییرا و نهی تحذیرا و لم یطع مکرها و لم یعص مغلوبا و لم یخلق السموات و الارض و ما بینهما باطلا ذلک ظن الذین کفروا فویل للذین کفروا من النار فقام الشیخ فقبل رأس امیرالمؤمنین علیه السلام و

انشأ یقول: انت الامام الذی نرجوا بطاعته یوم النجاه من الرحمن غفرانا اوضحت من دیننا ما کان ملتبسا جزاک ربک عنا فیه رضوانا فلیس معذره فی فعل فاحشه قد کنت راکبها ظلما و عصیانا فقد دل امیرالمؤمنین علیه السلام علی موافقه الکتاب و نفی الجبر و التفویض اللذین یلزمان من دان بهما و تقلدهما الباطل و الکفر و تکذیب الکتاب و نعوذ بالله من الضلاله و الکفر، و لسنا ندین بجبر و لا تفویض لکنا نقول بمنزله بین المنزلتین و هو الامتحان و الاختبار بالاستطاعه التی ملکنا الله و تعبدنا بها علی ما شهد به الکتاب و دان به الائمه الابرار من آل الرسول صلوات الله علیهم. و مثل الاختبار بالاستطاعه مثل رجل ملک عبدا و ملک مالا کثیرا أحب ان یختبر عبده علی علم منه بما یؤول الیه، فملکه من ماله بعض ما احب و وقفه علی امور عرفها العبد فأمره ان یصرف ذلک المال فیها و نهاه عن اسباب لم یحبها و تقدم الیه ان یجتنبها و لا ینفق من ماله فیها، و المال یتصرف فی ای الوجهین، فصرف المال احدهما فی اتباع امر المولی و رضاه، و الاخر صرفه فی اتباع نهیه و سخطه. و اسکنه دار اختیار اعلمه انه غیر دائم له السکنی فی الدار و ان له دارا غیرها و هو مخرجه الیها فیها ثواب و عقاب دائمان، فان انفذ العبد المال الذی ملکه مولاه فی الوجه الذی امره به جعل له ذلک [ صفحه 166] الثواب الدائم فی تلک الدار التی اعلمه انه مخرجه الیها، و ان انفق المال فی الوجه الذی نهاه عن انفاقه فیه جعل له ذلک العقاب

الدائم فی دار الخلود. و قد حد المولی فی ذلک حدا معروفا و هو المسکن الذی اسکنه فی الدار الاولی، فاذا بلغ الحد استبدل المولی بالمال و بالعبد علی انه لم یزل مالکا للمال و العبد فی الاوقات کلها الا انه وعد ان لا یسلبه ذلک المال ما کان فی تلک الدار الا ان یستتم سکناه فیها فوفی له لان من صفات المولی العدل و الوفاء و النصفه و الحکمه، أولیس یجب ان کان ذلک العبد صرف ذلک المال فی الوجه الماجور به أن یفی له بما وعده من الثواب و تفضل علیه بأن استعمله فی دار فانیه و أثابه علی طاعته فیها نعیما دائما فی دار باقیه دائمه. و ان صرف العبد المال الذی ملکه مولاه ایام سکناه تلک الدار الاولی فی الوجه المنهی عنه و خالف امر مولاه کذلک تجب علیه العقوبه الدائمه التی حذره ایاها، غیر ظالم له لما تقدم الیه و اعلمه و عرفه و أوجب له الوفاء بوعده و وعیده، بذلک یوصف القادر القاهر. و اما المولی فهو الله جل و عز، و اما العبد فهو ابن آدم المخلوق، و المال قدره الله الواسعه، و محنته اظهار (ه)؟ الحکمه و القدره. و الدار الفانیه و بعض المال الذی ملکه الله هو الاستطاعه التی ملک ابن آدم. و الامور التی امر الله بصرف المال الیها هو الاستطاعه لاتباع الانبیاء و الاقرار بما اوردوه عن الله جل و عز و اجتناب الاسباب التی نهی عنها هی طرق ابلیس. و اما وعده بالنعیم الدائم و هی الجنه. و اما الدار الفانیه فهی الدنیا. و اما الدار الاخری فهی الدار الباقیه و هی الآخره و القول

بین بین الجبر و التفویض هو الاختبار و الامتحان و البلوی بالاستطاعه التی ملک العبد. و شرحها فی الخمسه الامثال التی ذکرها الصادق علیه السلام (ای صحه الخلقه، و تخلیه السرب، و المهله فی الوقت، و الزاد و السبب المهیج) انها جمعت جوامع الفضل و انا مفسرها بشواهد من القرآن و البیان ان شاء الله.

تفسیر صحه الخلقه

اما قول الصادق علیه السلام: فان معناه کمال الخلق للانسان و کمال الحواس و ثبات العقل و التمییز و اطلاق اللسان بالنطق، و ذلک قول [ صفحه 167] الله: «و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا» (سوره الاسراء آیه 72). فقد أخبر عزوجل عن تفضیله بنی آدم علی سائر خلقه من البهائم و السباع و دواب البحر و الطیر و کل ذی حرکه تدرکه حواس بنی آدم بتمییز العقل و النطق، و ذلک قوله: «لقد خلقنا الانسان فی أحسن تقویم» (سوره التین آیه 4). و قوله: «یا أیها الانسان ما غرک بربک الکریم - الذی خلقک فسواک فعدلک - فی ای صوره ماشاء رکبک» (سوره الانفطار آیات 8 ، 7 ، 6). و فی آیات کثیره، فأول نعمه الله علی الانسان صحه عقله و تفضیله علی کثیر من خلقه بکمال العقل و تمییز البیان، و ذلک ان کل ذی حرکه علی بسیط الارض هو قائم بنفسه بحواسه مستکمل فی ذاته، ففضل بنی آدم بالنطق الذی لیس فی غیره من الخلق المدرک بالحواس، فمن اجل النطق ملک الله ابن آدم غیره من الخلق حتی صار آمرا ناهیا و غیره مسخر له کما قال الله: «کذلک سخرها لکم لتکبروا الله

علی ماهداکم» ( سوره الحج آیه 38). و قال: «و هو الذی سخر البحر لتأکلوا منه لحما طریا و تستخرجوا منه حلیه تلبسونها» (سوره النحل آیه 14). و قال: «و الانعام خلقها لکم فیها دف ء و منافع و منها تأکلون. و لکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون. و تحمل اثقالکم الی بلد لم تکونوا بالغیه الا بشق الانفس» (سوره النحل آیه 8. و الدف ء: السخانه و هی ما یستدفأ به من اللباس المعمول من الصوف و الوبر.). فمن اجل ذلک دعا الله الانسان الی اتباع امره والی طاعته بتفضیله ایاه باستواء الخلق و کمال النطق و المعرفه بعد ان ملکهم استطاعه ما کان تعبدهم به بقوله: «فاتقوا الله ما استطعتم و اسمعوا و اطیعوا» (سوره التغابن آیه 16). و قوله: «لا یکلف الله نفسا الا وسعها» (سوره البقره). و قوله: «لا یکلف الله نفسا الا ما آتیها» (سوره الطلاق آیه 7). و فی آیات کثیره. فاذا سلب من العمل حاسه من حواسه رفع العمل عنه بحاسته کقوله: «لیس علی الاعمی حرج و لا علی الاعرج حرج» (سوره النور آیه 60). فقد رفع عن کل من کان بهذه الصفه الجهاد و جمیع الاعمال التی لایقوم بها، و کذلک اوجب علی ذی الیسار الحج و الزکاه لما ملکه من استطاعه ذلک و لم یوجب علی الفقیر الزکاه [ صفحه 168] و الحج، قوله: «ولله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا» (سوره آل عمران آیه 91). و قوله فی الظهار: «و الذین یظاهرون من نسائهم ثم یعودون لما قالوا فتحریر رقبه - الی قوله: فمن لم یستطع فاطعام ستین مسکینا» (سوره المجادله آیه 5

، 4). کل ذلک دلیل علی ان الله تبارک و تعالی لم یکلف عباده الا ما ملکهم استطاعته بقوه العمل به و نهاهم عن مثل ذلک فهذه صحه الخلقه. و اما قوله: تخلیه السرب. فهو الذی لیس علیه رقیب یحظر علیه و یمنعه العمل بما أمره الله به و ذلک قوله فیمن استضعف و حظر علیه العمل فلم یجد حیله و لا یهتدی سبیلا کما قال الله تعالی: الا المستضعفین من الرجال و النساء و الولدان لا یستطیعون حیله و لا یهتدون سبیلا» (سوره النساء آیه 100). . فأخبر ان المستضعف لم یخل سربه و لیس علیه من القول شی ء اذا کان مطمئن القلب بالایمان. و اما المهله فی الوقت فهو العمر الذی یمتع الانسان من حد ما تجب علیه المعرفه الی اجل الوقت، و ذلک من وقت تمییزه و بلوغ الحلم الی ان یأتیه اجله. فمن مات علی طلب الحق و لم یدرک کماله فهو علی خیر، و ذلک قوله: « و من یخرج من بیته مهاجرا الی الله و رسوله - الآیه -» (سوره النساء آیه 100). و ان کان لم یعمل بکمال شرایعه لعله ما لم یمهله فی الوقت الی استتمام امره. و قد حظر علی البالغ ما لم یحظر علی الطفل اذا لم یبلغ الحلم فی قوله: «و قل للمؤمنات یغضضن من ابصارهن - الآیه -»(سوره النور آیه 31). فلم یجعل علیهن حرجا فی ابداء الزینه للطفل و کذلک لا تجری علیه الاحکام. و اما قوله: الزاد. فمعناه الجده و البلغه التی یستعین بها العبد علی ما امره الله به. و ذلک قوله: «ما علی المحسنین من سبیل - الایه -»

(سوره التوبه آیه 91). ألا تری انه قبل عذر من لم یجد ما ینفق و الزم الحجه کل من امکنته البلغه و الراحله للحج و الجهاد و أشباه ذلک. و کذلک قبل عذر الفقراء و اوجب لهم حقا فی مال الاغنیاء بقوله: «للفقراء الذین احصروا فی سبیل الله - الایه -» (سوره البقره آیه 273). فأمر باعفائهم و لم یکلفهم الاعداء لما لا یستطیعون و لا یملکون. و اما قوله: فی السبب المهیج. فهو النیه التی هی داعیه الانسان [ صفحه 169] الی جمیع الافعال و حاستها القلب فمن فعل و کان بدین لم یعقد قلبه علی ذلک لم یقبل الله منه عملا الا بصدق النیه و لذلک اخبر عن المنافقین بقوله: « یقولون بأفواههم ما لیس فی قلوبهم و الله اعلم بما یکتمون» (سوره آل عمران آیه 166). ثم انزل علی نبیه صلی الله علیه و آله و سلم توبیخا للمؤمنین. « یا أیها الذین آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون - الآیه -» (سوره الصف آیه 2). فاذا قال الرجل قولا و اعتقد فی قوله دعته النیه الی تصدیق القول باظهار الفعل. و اذا لم یعتقد القول لم تتبین حقیقته. و قد اجاز الله صدق النیه و ان کان الفعل غیر موافق لها لعله مانع یمنع اظهار الفعل فی قوله: «الا من أکره و قلبه مطمئن بالأیمان» (سوره النحل آیه 106). و قوله: «لایؤاخذکم الله باللغو فی أیمانکم» (سوره البقره آیه 225). فدل القرآن و اخبار الرسول صلی الله علیه و آله و سلم ان القلب مالک لجمیع الحواس یصحح افعالها و لا یبطل ما یصحح القلب شی ء. فهذا شرح جمیع الخمسه الامثال

التی ذکرها الصادق علیه السلام انها تجمع المنزله بین المنزلتین و هما الجبر و التفویض. فاذا اجتمع فی الانسان کمال هذه الخمسه الامثال وجب علیه العمل کما لما امر الله عزوجل به و رسوله، و اذا نقص العبد منها خله کان العمل عنها مطروحا بحسب ذلک. فاما شواهد القرآن علی الاختبار و البلوی بالاستطاعه التی تجمع القول بین القولین فکثیره. و من ذلک قوله: «و لنبلونکم حتی نعلم المجاهدین منکم و الصابرین و نبلو اخبارکم» (سوره محمد - ای لنعاملکم معامله المختبر). و قال: «سنستدرجهم من حیث لا یعلمون» (سوره الاعراف آیه 181). و قال: «الم - أحسب الناس ان یترکوا أن یقولوا آمنا و هم لا یفتنون» (سوره العنکبوت آیه 1) و قال فی الفتن التی معناها الاختبار «و لقد فتنا سلیمان - الآیه -» (سوره ص آیه 33). و قال فی قصه موسی علیه السلام: «فانا قد فتنا قومک من بعدک و اضلهم السامری» (سوره طه آیه 87). و قول موسی: «ان هی الا فتنتک» (سوره الاعراف آیه 154). ای اختبارک فهذه الایات یقاس بعضها ببعض و یشهد بعضها لبعض. و اما آیات البلوی بمعنی الأختبار قوله: «لیبلوکم فیما آتاکم» [ صفحه 170] (سوره المائده آیه 48). و قوله: «ثم صرفکم عنهم لیبتلیکم» (سوره آل عمران آیه 152). و قوله: «انا بلوناهم کما بلونا اصحاب الجنه» (سوره القلم آیه 17). و قوله: «خلق الموت و الحیوه لیبلوکم أیکم احسن عملا» (سوره الملک آیه 2). و قوله: «و اذ ابتلی ابراهیم ربه بکلمات» (سوره البقره آیه 123). و قوله: «ولو یشاء الله لا نتصر منهم ولکن لیبلو بعضکم ببعض» (سوره محمد آیه 5). و کلما فی

القرآن من بلوی هذه الایات التی شرح اولها فهی اختبار و امثالها فی القرآن کثیره. فهی اثبات الاختبار و البلوی: ان الله جل و عز لم یخلق الخلق عبثا و لا اهملهم سدی و لا اظهر حکمته لعبا و بذلک اخبر فی قوله: «أفحسبتم انما خلقناکم عبثا» (سوره المؤمنون آیه 110). فان قال قائل: فلم یعلم الله ما یکون من العباد حتی اختبرهم؟ قلنا: بلی، قد علم ما یکون منهم قبل کونه و ذلک قوله: «ولو ردوا لعادوا لما نهوا عنه» (سوره الانعام آیه 28). و انما اختبرهم لیعلمهم عدله و لا یعذبهم الا بحجه بعد الفعل. و قد اخبر بقوله: «ولو انا اهلکناهم بعذاب من قبله لقالوا ربنا لولا ارسلت الینا رسولا» (سوره طه آیه 134). و قوله: «و ما کنا معذبین حتی نبعث رسولا» (سوره الاسراء آیه 16). و قوله: «رسلا مبشرین و منذرین» (سوره النساء آیه 163). فالاختبار من الله بالاستطاعه التی ملکها عبده و هو القول بین الجبر و التفویض. و بهذا نطق القرآن و جرت الاخبار عن الائمه من آل الرسول صلی الله علیه و آله و سلم. فان قالوا: ما الحجه فی قول الله: «یهدی من یشاء و یضل من یشاء ما أشبهها؟ قیل: مجاز هذه الآیات کلها علی معنیین: اما احدهما فاخبار عن قدرته ای انه قادر علی هدایه من یشاء و ضلال من یشاء و اذا اخبرهم بقدرته علی احدهما لم یجب لهم ثواب و لا علیهم عقاب علی نحو ما شرحنا فی الکتاب. و المعنی الاخر ان الهدایه منه تعریفه کقوله: «و اما ثمود فهدیناهم» ای عرفناهم « فاستحبوا العمی علی الهدی» فلو أجبرهم علی الهدی

لم یقدروا ان یضلوا و لیس کلما وردت آیه مشتبهه کانت الآیه حجه علی محکم الآیات اللواتی امرنا بالاخذ بها، من ذلک قوله: «منه آیات محکمات هن أم الکتاب [ صفحه 171] و أخر متشابهات فأما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تأویله و ما یعلم - الآیه -» و قال: «فبشر عبادی الذین یستمعون القول فیتبعون أحسنه» ای أحکمه و اشرحه «اولئک الذین هداهم الله و اولئک هم اولوا الالباب». وفقنا الله و ایاکم الی القول و العمل لما یحب و یرضی و جنبنا و ایاکم معاصیه بمنه و فضله و الحمدلله کثیرا کما هو اهله و صلی الله علی محمد و آله الطیبین و حسبنا الله و نعم الوکیل.

پاورقی

[1] الارشاد للمفید ص 369. و اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی. واعلام الوری لابی علی الطبرسی ص 355. و تاج الموالید للطبرسی ص 131.

[2] تاریخ الائمه لابن ابی الثلج البغدادی المتوفی سنه 325 و ممن له حق روایه هذا الکتاب السید شهاب الدین الحسینی المرعشی النجفی. و موالید الائمه للمفید ص 11.

[3] انطر اعلام الوری ص 355.

[4] تاج الموالید فی موالید الائمه و وفیاتهم للطبرسی ص 55.

[5] مسار الشیعه للمفید ص 34.

[6] اعلام الوری ص 355. و الارشاد ص 368.

[7] انظر اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی.

[8] تاریخ الائمه ص 31.

[9] زهره المقول فی نسب ثانی فرعی الرسول للسید علی بن الحسن بن شدقم ص 61.

[10] انظر اعلام الوری ص 355.

[11] المصدر السابق.

[12] کشف الغمه ج 2 ص 374 و بخصوص تلقیبه بالهادی راجع ص 376.

[13] کتاب القاب الرسول و عترته بروایه السید شهاب الدین المرعشی النجفی

ص 23.

[14] اعلام الوری.

[15] انظر سبائک الذهب لمحمد امین السویدی ص 77.

[16] انظر اعلام الوری ص 355.

[17] الارشاد ص 368.

[18] اعلام الوری ص 356.

[19] اعلام الوری ص 359 و الارشاد.

[20] اعلام الوری ص 360.

[21] المصدر السابق.

[22] کشف الغمه ج 2 ص 389.

[23] انظر تاریخ الخلفاء للسیوطی ص 335 / سنعتمد بدرجه کبیره علی هذا الکتاب فی هذا الفصل لاعتبارین هما: أ) کون المؤلف من مدرسه الخلفاء و ان توجهه العام هو مدحهم و الدفاع عنهم لذلک فما یرد فی کتابه من قدح فیهم یعتبر الحد الادنی و الشی ء الذی لا یمکن اخفاؤه. ب) کون الکتاب من الکتب المتأخره لذلک أتیح لمؤلفه الاطلاع علی تواریخ الذین من قبله مما یجعله اشمل. علی اننا سنستعین بمصادر اخری لدراسه الوضع السیاسی.

[24] المصدر السابق ص 338.

[25] المصدر السابق.

[26] تاریخ ابن الوردی ج 1 ص 232.

[27] الانباء فی تاریخ الخلفاء لابن العمرانی ص 104.

[28] تاریخ الخلفاء ص 338.

[29] تاریخ ابن الوردی ج 1 ص 232.

[30] تاریخ الخلفاء ص 336 - 335.

[31] تاریخ الیعقوبی ص 212.

[32] تاریخ الدول الاسلامیه او الفخری فی الاداب السلطانیه و الدول الاسلامیه لمحمد بن علی بن طباطبا ص 231.

[33] تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 214 - 212.

[34] فی تاریخ ابن الوردی اسم الملک الرومی (نوفیل) ج 1 ص 232.

[35] تاریخ مختصر الدول لغریغورس الملطی المعروف بابن العبری.

[36] تاریخ الیعقوبی ج 2 ص 215.

[37] تاریخ الخلفاء للسیوطی ص 366.

[38] اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الجواد.

[39] انظر مقاتل الطالبیین ص 384.

[40] سر السلسله العلویه ص 56.

[41] مقاتل الطالبیین ص 391.

[42] المصدر السابق ص 392.

[43] ص 391 - 384.

[44] المصدر السابق ص 393.

[45] ذکر ابن الکازرونی فی مختصر التاریخ تحقیق د. مصطفی

جواد تحت عنوان قضاه المعتصم ص 141 «و لم یعزل قضاه اخیه المأمون..» و ذکر فی قضاه المأمون ص 137 اسم یحیی بن أکثم.

[46] هو ابومحمد موسی المبرقع اخو ابی الحسن الهادی علیه السلام من طرف الاب و الام کانت أمهما ام ولد تسمی سمانه المغربیه و کان موسی جد السادات الرضویه، قدم قم سنه 256 و هو اول من انتقل من الکوفه الی قم من السادات الرضویه و کان یسدل علی وجهه برقعا دائما و لذلک یسمی بالمبرقع. و اقام بقم حتی مات سنه 266 و دفن فی داره.

[47] ابن صفیه هو الزبیر بن العوام المعروف الذی قتله یوم الجمل ابن جرموز و القصه مشهوره مذکوره فی التواریخ.

[48] الحمه: بالفتح فالتشدید، العین الحاره التی یستشفی بها الاعلاء المرضی.

[49] انظر نص الحدیث فی تحف العقول ص 352. و الاختصاص للمفید ص 88.

[50] تاریخ الخلفاء ص 335.

[51] تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 218.

[52] تاریخ الخلفاء ص 340.

[53] المصدر السابق ص 342.

[54] المصدر السابق.

[55] المصدر السابق ص 345.

[56] المصدر السابق.

[57] المصدر السابق ص 343.

[58] المصدر السابق.

[59] المصدر السابق و المرت القفر الذی لا ینبت شیئا.

[60] المصدر السابق ص 345.

[61] تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 221.

[62] تاریخ الخلفاء ص 340.

[63] المصدر السابق ص 341.

[64] تاریخ ابن الوردی ص 335.

[65] امالی الصدوق ص 489.

[66] تاریخ الخلفاء ص 340.

[67] تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 220.

[68] مختصر التاریخ لابن الکازرونی ص 144.

[69] تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 219.

[70] المصدر السابق.

[71] المصدر السابق ص 219.

[72] المصدر السابق ص 220.

[73] المصدر السابق ص 221.

[74] المصدر السابق ص 222.

[75] مقاتل الطالبیین ص 394.

[76] الفخری لابن طقطقا ص 236.

[77] مختصر التاریخ ص 142.

[78] اصول الکافی کتاب الحجه الامام الهادی.

[79] تذکره الخواص

ص 360.

[80] المصدر السابق.

[81] انظر تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 222.

[82] تاریخ الخلفاء ص 346.

[83] المصدر السابق ص 351.

[84] المصدر السابق ص 349.

[85] المصدر السابق.

[86] تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 229.

[87] المصدر السابق ص 222.

[88] المصدر السابق ص 230.

[89] المصدر السابق ص 223.

[90] تاریخ السیوطی ص 346.

[91] تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 225.

[92] تاریخ السیوطی ص 347.

[93] تاریخ الیعقوبی ج 3 ص 226.

[94] المصدر السابق.

[95] المصدر السابق ص 227.

[96] المصدر السابق.

[97] المصدر السابق ص 228.

[98] المصدر السابق ص 230.

[99] مقاتل الطالبیین لابی الفرج الاصبهانی ص 406. [

[100] المصدر السابق.

[101] مقاتل الطالبیین ص 396.

[102] المصدر السابق ص 407.

[103] المصدر السابق.

[104] المصدر السابق.

[105] المصدر السابق ص 408.

[106] المصدر السابق.

[107] المصدر السابق ص 417.

[108] اتقان المقال للحجه الشیخ محمد طه نجف ص 214.

[109] تاریخ السیوطی ص 348.

[110] رجال النجاشی ص 349.

[111] اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی.

[112] رجال العلامه ص 99.

[113] تاریخ الخلفاء ص 347.

[114] مقاتل الطالبیین ص 396.

[115] اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی.

[116] اعلام الوری ص 366.

[117] تذکره الخواص ص 360 - 359.

[118] اعلام الوری ص 366.

[119] اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی.

[120] المصدر السابق.

[121] تذکره الخواص ص 361.

[122] کشف الغمه ج 2 ص 394.

[123] اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی.

[124] اعلام الوری ص 364.

[125] کشف الغمه ج 2 ص 396.

[126] سیره الائمه الاثنی عشر ج 3 ص 494.

[127] تاریخ الخلفاء ص 350.

[128] کشف الغمه ج 2 ص 394.

[129] مقاتل الطالبیین ص 396.

[130] تاریخ الخلفاء ص 356.

[131] مقاتل الطالبیین ص 419.

[132] تاریخ الخلفاء ص 357.

[133] المصدر السابق ص 358.

[134] مقاتل الطالبیین ص 420.

[135] المصدر السابق ص 430.

[136] المصدر السابق.

[137] المصدر السابق ص

422.

[138] مقاتل الطالبیین ص 424.

[139] تاریخ الخلفاء للسیوطی ص 359.

[140] المصدر السابق.

[141] المصدر السابق ص 360.

[142] المصدر السابق.

[143] مقاتل الطالبیین ص 434.

[144] المصدر السابق.

[145] المصدر السابق ص 433.

[146] المصدر السابق ص 434.

[147] المصدر السابق.

[148] تاریخ الیعقوبی ج 3.

[149] اعلام الوری ص 355.

[150] تذکره الخواص ص 362.

[151] اعلام الوری ص 362.

[152] کشف الغمه ج 2 ص 378.

[153] المصدر السابق ص 395.

[154] مقاتل الطالبیین ص 432.

[155] المصدر السابق ص 433.

[156] الغلو و الفرق المغالیه فی الحضاره الاسلامیه الملحق ص 290.

[157] انظر فرق الشیعه للنوبختی ص 100.

[158] رجال الکشی ص 436.

[159] المصدر السابق.

[160] المصدر السابق ص 438.

[161] المصدر السابق ص 439.

[162] المصدر السابق ص 444.

[163] المصدر السابق ص 437.

[164] رجال النجاشی ص 238.

[165] انظر المصدر السابق ص 444 - 440.

[166] اعلام الوری ص 411.

[167] تحف العقول من کلام الامام الهادی.

[168] المصدر السابق.

[169] المصدر السابق.

[170] المصدر السابق.

[171] المصدر السابق.

[172] المصدر السابق.

[173] المصدر السابق.

[174] المصدر السابق.

[175] المصدر السابق.

[176] المصدر السابق.

[177] سیره الائمه الاثنی عشر ج 2 ص 494.

[178] المصدر السابق.

[179] اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی.

[180] دلائل الامامه للطبری ص 219.

[181] تحف العقول.

[182] تاریخ الکوفه ص 393.

[183] الاحتجاج ج 2، ص 250.

[184] المصدر السابق ص 251.

[185] راجع تحف العقول ص 352 - 339. و الاحتجاج ج 2 ص 251.

[186] تحف العقول.

[187] السید الحمانی: هو ابو حسین علی بن محمد بن جعفر بن محمد ابن محمد بن زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب الکوفی المعروف بالافوه المتوفی سنه 301 ه.

[188] انظر الغدیر ج 3 ص 58.

[189] اعلام الوری ص 364.

[190] اعلام الوری ص 360.

[191] کشف الغمه ج 2 ص 333.

[192] المصدر السابق ج 2 ص 390.

[193] کشف الغمه

ج 2 ص 392.

[194] الاحتجاج ج 2 ص 260.

[195] هو العلیل علی بن جعفر الهمدانی کما بین المامقانی فی رجاله.

[196] الثائر الحمیری الحسن بن الصباح لمصطفی غالب ص 58.

[197] راجع رجال الکشی ص 433 - 432.

[198] زیاره مرویه باسناد معتبره عن الامام علی بن محمد النقی علیهماالسلام قد زار (ع) بها الامیر (ع) یوم الغدیر فی السنه التی اشخصه المعتصم.

[199] مفاتیح الجنان.

[200] تحف العقول ص 357.

[201] انظر اتقان المقال نقلا عن ثواب الاعمال.

[202] مفاتیح الجنان ص 359.

[203] المصدر السابق ص 425.

[204] المصدر السابق ص 483.

[205] المصدر السابق ص 484.

[206] انظر فرحه الغری ص 111.

[207] اعلام الوری ص 438 - 437.

[208] المصدر السابق ص 438.

[209] المصدر السابق ص 439 - 438.

[210] انظر تحف العقول ص 352 - 338.

[211] انظر ذرایع اللسان لمحمد رضا الطبسی ج 2 ص 37.

[212] کشف الغمه ج 2 ص 385.

[213] ثواب الاعمال للصدوق ص 99.

[214] انظر مفاتیح الجنان للشیخ عباس القمی ص 565.

[215] انظر المصدر السابق. و قد ذکر حدیث عرض دینه فی اعلام الوری ص 436.

[216] رجال العلامه الحلی ص 68.

[217] اعلام الوری ص 360.

[218] المصدر السابق ص 361.

[219] المصدر السابق ص 366.

[220] رجال العلامه ص 92.

[221] رجال النجاشی ص 392.

[222] المصدر السابق ص 71.

[223] اتقان المقال ص 12.

[224] انظر رجال العلامه ص 14.

[225] المصدر السابق ص 187.

[226] المصدر السابق ص 49.

[227] رجال الکشی ص 430.

[228] رجال النجاشی ص 123.

[229] رجال العلامه ص 12.

[230] کشف الغمه ج 2 ص 386.

[231] رجال العلامه ص 16.

[232] انظر رجال النجاشی ص 72.

[233] انظر رجال العلامه ص 31.

[234] المصدر السابق ص 99.

[235] النجاشی ص 214.

[236] انظر رجال العلامه ص 142.

[237] رجال الکشی ص 506.

[238] رجال

النجاشی ص 215.

[239] اصول الکافی کتاب الحجه باب الامام الهادی.

[240] رجال الکشی ص 506.

[241] رجال العلامه ص 188.

[242] المصدر السابق ص 142.

[243] المصدر السابق ص 39.

[244] المصدر السابق ص 187.

[245] رجال النجاشی ص 357.

[246] رجال العلامه ص 68.

[247] انظر الفهرست للطوسی ص 68.

[248] اتقان المقال محمد طه نجف ص 91.

[249] رجال النجاشی ص 208.

تعريف مرکز

بسم الله الرحمن الرحیم
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
الزمر: 9

المقدمة:
تأسّس مرکز القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان بإشراف آیة الله الحاج السید حسن فقیه الإمامي عام 1426 الهجري في المجالات الدینیة والثقافیة والعلمیة معتمداً علی النشاطات الخالصة والدؤوبة لجمع من الإخصائیین والمثقفین في الجامعات والحوزات العلمیة.

إجراءات المؤسسة:
نظراً لقلة المراکز القائمة بتوفیر المصادر في العلوم الإسلامیة وتبعثرها في أنحاء البلاد وصعوبة الحصول علی مصادرها أحیاناً، تهدف مؤسسة القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان إلی التوفیر الأسهل والأسرع للمعلومات ووصولها إلی الباحثین في العلوم الإسلامیة وتقدم المؤسسة مجاناً مجموعة الکترونیة من الکتب والمقالات العلمیة والدراسات المفیدة وهي منظمة في برامج إلکترونیة وجاهزة في مختلف اللغات عرضاً للباحثین والمثقفین والراغبین فیها.
وتحاول المؤسسة تقدیم الخدمة معتمدة علی النظرة العلمیة البحتة البعیدة من التعصبات الشخصیة والاجتماعیة والسیاسیة والقومیة وعلی أساس خطة تنوي تنظیم الأعمال والمنشورات الصادرة من جمیع مراکز الشیعة.

الأهداف:
نشر الثقافة الإسلامیة وتعالیم القرآن وآل بیت النبیّ علیهم السلام
تحفیز الناس خصوصا الشباب علی دراسة أدقّ في المسائل الدینیة
تنزیل البرامج المفیدة في الهواتف والحاسوبات واللابتوب
الخدمة للباحثین والمحققین في الحوازت العلمیة والجامعات
توسیع عام لفکرة المطالعة
تهمید الأرضیة لتحریض المنشورات والکتّاب علی تقدیم آثارهم لتنظیمها في ملفات الکترونیة

السياسات:
مراعاة القوانین والعمل حسب المعاییر القانونیة
إنشاء العلاقات المترابطة مع المراکز المرتبطة
الاجتنباب عن الروتینیة وتکرار المحاولات السابقة
العرض العلمي البحت للمصادر والمعلومات
الالتزام بذکر المصادر والمآخذ في نشر المعلومات
من الواضح أن یتحمل المؤلف مسؤولیة العمل.

نشاطات المؤسسة:
طبع الکتب والملزمات والدوریات
إقامة المسابقات في مطالعة الکتب
إقامة المعارض الالکترونیة: المعارض الثلاثیة الأبعاد، أفلام بانوراما في الأمکنة الدینیة والسیاحیة
إنتاج الأفلام الکرتونیة والألعاب الکمبیوتریة
افتتاح موقع القائمیة الانترنتي بعنوان : www.ghaemiyeh.com
إنتاج الأفلام الثقافیة وأقراص المحاضرات و...
الإطلاق والدعم العلمي لنظام استلام الأسئلة والاستفسارات الدینیة والأخلاقیة والاعتقادیة والردّ علیها
تصمیم الأجهزة الخاصة بالمحاسبة، الجوال، بلوتوث Bluetooth، ویب کیوسک kiosk، الرسالة القصیرة ( (sms
إقامة الدورات التعلیمیة الالکترونیة لعموم الناس
إقامة الدورات الالکترونیة لتدریب المعلمین
إنتاج آلاف برامج في البحث والدراسة وتطبیقها في أنواع من اللابتوب والحاسوب والهاتف ویمکن تحمیلها علی 8 أنظمة؛
1.JAVA
2.ANDROID
3.EPUB
4.CHM
5.PDF
6.HTML
7.CHM
8.GHB
إعداد 4 الأسواق الإلکترونیة للکتاب علی موقع القائمیة ویمکن تحمیلها علی الأنظمة التالیة
1.ANDROID
2.IOS
3.WINDOWS PHONE
4.WINDOWS

وتقدّم مجاناً في الموقع بثلاث اللغات منها العربیة والانجلیزیة والفارسیة

الکلمة الأخيرة
نتقدم بکلمة الشکر والتقدیر إلی مکاتب مراجع التقلید منظمات والمراکز، المنشورات، المؤسسات، الکتّاب وکل من قدّم لنا المساعدة في تحقیق أهدافنا وعرض المعلومات علینا.
عنوان المکتب المرکزي
أصفهان، شارع عبد الرزاق، سوق حاج محمد جعفر آباده ای، زقاق الشهید محمد حسن التوکلی، الرقم 129، الطبقة الأولی.

عنوان الموقع : : www.ghbook.ir
البرید الالکتروني : Info@ghbook.ir
هاتف المکتب المرکزي 03134490125
هاتف المکتب في طهران 88318722 ـ 021
قسم البیع 09132000109شؤون المستخدمین 09132000109.