گلزار مقدس: مشاهیر تخت فولاد اصفهان

مشخصات کتاب

سرشناسه : قاسمی، رحیم، 1351 -

عنوان و نام پدیدآور : گلزار مقدس/مولف رحیم قاسمی ؛ مدیر تولید مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد.

مشخصات نشر : اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1389.

مشخصات ظاهری : 460 ص.: مصور٬ عکس ٬ نمونه .

شابک : 60000 ریال :9786001320309

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه : ص.434-460؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه

موضوع : مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد( اصفهان)

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران -- اصفهان -- سرگذشتنامه

موضوع : مشاهیر -- ایران -- اصفهان-- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

شناسه افزوده : مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد ( اصفهان)

رده بندی کنگره : DSR2073 /ص75 ق25 1389

رده بندی دیویی : 955/932

شماره کتابشناسی ملی : 2107412

ص:1

اشاره

ص:2

ص:3

گلزار مقدّس

مشاهیر تخت فولاد اصفهان (تکایای گلزار و مقدّس)

مؤلف: رحیم قاسمی

زیر نظر: دکتر اصغر منتظرالقائم

مدیر تولید: مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد

ناشر سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

نوبت چاپ: اول (تابستان 1389) شمارگان: 1000 نسخه

چاپ: کمالی نژاد / صحافی : امین

شابک: 9 - 30 - 132 - 600 - 978

قیمت: 5000 تومان

همه حقوق چاپ محفوظ و متعلق به مجموعه فرهنگی مذهبی تخت فولاد وابسته به شهرداری اصفهان می باشد.

مرکز پخش: 91-6638890-0311 2239466 - 0311

ص:4

فهرست مطالب

آقا رجبعلی "گلزار". 24

گلزار از زبان شیدا. 24

"گلزار" از دیدگاه دکتر محمد شفیعی. 25

حکایت. 27

دیوان اشعار. 29

اشعار "منعم" در ماده تاریخ دیوان گلزار. 33

نمونه اشعار گلزار. 35

در مدح حضرت حجه بن الحسن عجل الله تعالی فرجه. 36

تک بیت هایی از گلزار. 42

خاطره ای از جمالزاده. 49

وفات و مراثی. 50

1. مرثیه مرحوم جعفر نوای اصفهانی:. 51

2. ماده تاریخ مرحوم سیّد رضا بهشتی "دریا":. 53

ص:5

3. مرثیه محمدرضا شکیب اصفهانی:. 53

4. مرثیه و ماده تاریخ سیّد علی بدیع زادگان "هور":. 54

5 . مرثیه مرشد رمضان صابر اصفهانی. 55

آیه الله میر سیّد علی حسینی برزانی. 57

خاندان. 57

1. آیه الله سیّد علی اصغر برزانی. 57

2. حجه الاسلام سیّد محمد علی فقیهی. 59

3. آیه الله سیّد محمد نجفی هرسینی. 60

4. حجه الاسلام سیّد محمد صادق واعظ. 60

اساتید آیه الله برزانی. 61

اجازات. 62

1. اجازه آیه اللّه العظمی میرزا محمد علی شاه آبادی:. 63

2. اجازه آیه اللّه العظمی آخوند ملّا محمّد حسین فشارکی:. 68

3. اجازه آیه اللّه سیّد محمد رضا رضوی خوانساری:. 72

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد صدرالدین صدر. 74

اوصاف. 76

حاج میرزا حبیب الله روضاتی. 84

ص:6

تولّد و خاندان. 84

1. حجه الاسلام والمسلمین سیّد اسدالله روضاتی. 87

2. آیه الله میرزا محمود روضاتی. 87

اساتید. 90

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی. 91

اجازه آیه الله شیخ علی اکبر نهاوندی. 96

اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی. 99

اجازه آیه الله سیّد حسین حسینی اصفهانی. 101

تألیفات. 104

تقریظ علامه کاشف الغطاء. 108

حکایت. 111

وفات. 112

فرزندان. 113

1. سیّد ابوالحسن روضاتی. 113

2. حجه الاسلام سیّد عبدالعلی روضاتی. 113

3. حجه الاسلام والمسلمین سیّد عبدالحسین روضاتی. 114

آیه الله میرزا اسماعیل بروجردی. 115

ص:7

سیّد مرتضی ظهیر الاسلام. 118

تولد و خاندان. 118

اساتید. 120

اجازات. 127

اوصاف. 129

نمونه اشعار. 131

وفات. 131

شیخ محمّد رضا نجفی جزن آبادی. 134

اوصاف. 134

وفات. 136

1. حجه الاسلام میرزا عنایه الله نجفی. 137

2. میرزا هدایه الله نجفی. 138

حاج آقا جمال الدین خوانساری. 139

آیه الله ملا علی اکبر خوانساری. 139

ص:8

آیه الله شیخ محمد حسین خوانساری. 144

آقا کمال الدین خوانساری. 146

اوصاف. 147

تدریس. 150

وفات. 152

شیخ علی فقیه فریدنی. 155

میرزا علی مشفقی. 162

میرزا یحیی مدرّس اصفهانی.

میرزا یحیی از دیدگاه مشفقی. 165

ص:9

اوصاف. 167

آثار مشفقی. 168

شاگردان. 176

برخی از افادات مرحوم مشفقی. 177

نمونه اشعار. 182

اشعار مرشد عباس گیاهی در وصف مشفقی. 185

اشعار طالع در وصف مشفقی. 187

وفات. 188

مرثیه حاج مرتضی اشتری. 189

میرزا عبدالحسین مشفق. 191

میرزا حیدرعلی غاضری "محفوظ". 194

اوصاف. 194

شرح حال منظوم. 196

هدف عالی اعلای علی. 199

کیست علی؟. 201

موعظه. 204

ص:10

از علی آموز. 205

حکایت. 206

چند غزل. 209

وفات. 211

شعر خداحافظی. 212

شیخ غلامحسین یزدی آبشاهی. 215

وفات. 216

آقا سیّد محمد رضا سادات. 219

سید ابوالحسن کتابی. 221

میر محمّد صادق کتاب فروش. 221

اوصاف. 223

ص:11

سید نور الله قاضی عسکر. 225

تألیفات. 226

وفات. 228

آقا سیّد مهدی حسینی بدری. 231

1. سیّد عبدالوهّاب بدری. 232

2. سیّد ابوالقاسم بدری. 232

3. میرزا علی محمد بدری. 233

4. حاج سیّد مهدی سینی. 233

میرزا محمد علی مدرّس زاده. 237

خاندان. 237

آثار و مکتوبات. 238

ص:12

وفات. 246

سیّد محمّد صدرالواعظین شهشهانی. 247

خاندان. 247

سید حسین شهشهانی. 249

میرزا محمد علی نحوی هرندی. 266

میرزا محمد مهدی رشتی. 250

ملا محمد جعفر لنگرودی. 250

1. حاج آقا مرتضی رشتی. 253

2. حاج میرزا قوام الدین رشتی. 253

اوصاف. 254

ص:13

خاکشیر. 256

اوصاف. 257

نمونه اشعار غیر هذل. 260

وفات. 261

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 262

مرثیه مرحوم جعفر نوا. 263

مرثیه سیّد علی بدیع زادگان "هور". 264

مرثیه احمد طلائی. 265

آیه الله سیّد محمّد مقدّس. 268

تولد و خاندان. 268

آقا سیّد علی مقدّس. 268

سید حسن مقدّس. 270

اساتید. 270

1. اجازه آیه الله العظمی حاج آقا ضیاء الدین عراقی. 271

2. اجازه آیه الله العظمی شیخ محمد حسین غروی اصفهانی. 272

3. اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی. 274

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی. 275

ص:14

بازگشت به اصفهان. 275

اجازات آیه الله العظمی بروجردی. 276

اوصاف و خدمات. 278

هجرت به قم. 284

تألیفات. 292

کتابخانه. 295

چند حکایت. 296

وفات و مراثی. 303

1. مرثیه میرزا حبیب الله نیّر..................... 304

2. مرثیه بانو صالحی. 305

3. مرثیه حجه الاسلام سیّد مجتبی میرمحمدصادقی. 306

4. مرثیه آقای میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 306

5. ماده تاریخ میرزا یدالله تائب. 308

حاج ملّا علی ماربینی. 310

تولد و تحصیلات. 310

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی. 311

اجازه علامه شیخ محمد رضا نجفی. 314

اوصاف. 316

ص:15

وفات. 317

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 317

میرزا عبدالجواد خطیب. 320

اوصاف. 320

نمونه اشعار. 322

حکایت. 326

ماده تاریخ ها. 328

1. ماده تاریخ وفات آیه الله شیخ محمد تقی آقانجفی. 328

2. ماده تاریخ وفات آقانجفی و بازگشت آیه الله حاج آقا نورالله به اصفهان: 329

3. آیه الله حاج شیخ محمّد علی ثقهالاسلام نجفی:. 331

4. شیخ احمد مجتهد بیدآبادی. 332

5. شیخ علی مدرّس یزدی. 333

6. شیخ محمد نظام الاسلام. 334

7. ملا عبدالجواد واعظ باغبادرانی. 335

ص:16

8. سیّد علی نقی مسأله گو. 337

9. سیّد محمد حسن بنکدار. 339

10. میرزا محمد رضا رشتی. 340

11. میرزا محمود خاتون آبادی. 341

12. حاج محمد مهدی سمسار. 341

13. ماده تاریخ چاپ قرآن کریم با تفسیر مولوی. 342

14. ماده تاریخ آب انبار مسجد رکن الملک. 343

15. ماده تاریخ ساختمان آب انبار تکیه کازرونی. 344

16. شعر تمثال آیه الله العظمی سیّد محمد باقر درچه ای. 344

17. ماده تاریخ چاپ "اربعین هاشمیه". 345

18. شعر تمثال آیه الله میرزا احمد مدرّس خراسانی. 348

آثار خوشنویسی. 348

مواضع سیاسی. 349

مرثیه میرزا حبیب الله نیّر. 351

ملا محمّد دهاقانی. 353

اساتید. 353

ص:17

سید ابوالقاسم موسوی شاه کرمی. 355

سید اسدالله مستجاب الدعواتی. 356

سید ابوالحسن عاملی. 357

1. حجه الاسلام سید صدرالدین صدر عاملی. 358

2. عالم ربانی سید اسدالله مستجاب الدعواتی. 359

وفات. 361

فرزندان. 362

1. حجه الاسلام حاج سید محمد علی مستجاب الدعواتی. 363

2. آیه الله حاج سید مرتضی مستجابی. 363

محمّد علی پروانه. 373

شرحی در باب روزنامه شمع حقیقت. 373

نمونه اشعار. 374

وفات. 376

ص:18

عبدالله ارباب. 377

سایر مدفونین. 380

1. مهدی تدیّن. 380

2. شیخ محمد رضا باقری محمود آبادی. 381

3. حاج میرزا محمد حسین شهیر به حاج آقا میرزا فریدنی 381

4. حاج آقا حسن صدر عاملی واعظ. 381

5. حاج سیّد علی کرمانی. 381

6. آقا سید هادی عطار موسوی. 382

7. مرحومه زاهده فاضله حاجیه شاهزاده خانم دانش نژاد 382

ص:19

فهرست اعلام

..................................................................................................................382

منابع ................................................................................................................................392

1. آیه الله سیّد علی اصغر برزانی. 57

2. حجه الاسلام سیّد محمد علی فقیهی. 59

3. آیه الله سیّد محمد نجفی هرسینی. 60

4. حجه الاسلام سیّد محمد صادق واعظ. 60

اساتید آیه الله برزانی. 61

اجازات. 62

1. اجازه آیه اللّه العظمی میرزا محمد علی شاه آبادی:. 63

2. اجازه آیه اللّه العظمی آخوند ملّا محمّد حسین فشارکی:. 68

3. اجازه آیه اللّه سیّد محمد رضا رضوی خوانساری:. 72

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد صدرالدین صدر. 74

اوصاف. 76

حاج میرزا حبیب الله روضاتی. 84

تولّد و خاندان. 84

1. حجه الاسلام والمسلمین سیّد اسدالله روضاتی. 87

2. آیه الله میرزا محمود روضاتی. 87

اساتید. 90

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی. 91

اجازه آیه الله شیخ علی اکبر نهاوندی. 96

اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی. 99

اجازه آیه الله سیّد حسین حسینی اصفهانی. 101

تألیفات. 104

تقریظ علامه کاشف الغطاء. 108

حکایت. 111

وفات. 112

فرزندان. 113

1. سیّد ابوالحسن روضاتی. 113

2. حجه الاسلام سیّد عبدالعلی روضاتی. 113

3. حجه الاسلام والمسلمین سیّد عبدالحسین روضاتی. 114

آیه الله میرزا اسماعیل بروجردی. 115

سیّد مرتضی ظهیر الاسلام. 118

تولد و خاندان. 118

اساتید. 120

اجازات. 127

اوصاف. 129

نمونه اشعار. 131

وفات. 131

شیخ محمّد رضا نجفی جزن آبادی. 134

اوصاف. 134

وفات. 136

1. حجه الاسلام میرزا عنایه الله نجفی. 137

2. میرزا هدایه الله نجفی. 138

حاج آقا جمال الدین خوانساری. 139

آیه الله ملا علی اکبر خوانساری. 139

آیه الله شیخ محمد حسین خوانساری. 144

آقا کمال الدین خوانساری. 146

اوصاف. 147

تدریس. 150

وفات. 152

شیخ علی فقیه فریدنی. 155

میرزا علی مشفقی. 162

میرزا یحیی مدرّس اصفهانی. 163

میرزا یحیی از دیدگاه مشفقی. 165

اوصاف. 167

آثار مشفقی. 168

شاگردان. 176

برخی از افادات مرحوم مشفقی. 177

نمونه اشعار. 182

اشعار مرشد عباس گیاهی در وصف مشفقی. 185

اشعار طالع در وصف مشفقی. 187

وفات. 188

مرثیه حاج مرتضی اشتری. 189

میرزا عبدالحسین مشفق. 191

میرزا حیدرعلی غاضری "محفوظ". 194

اوصاف. 194

شرح حال منظوم. 196

هدف عالی اعلای علی. 199

کیست علی؟. 201

موعظه. 204

از علی آموز. 205

حکایت. 206

چند غزل. 209

وفات. 211

شعر خداحافظی. 212

شیخ غلامحسین یزدی آبشاهی. 215

وفات. 216

آقا سیّد محمد رضا سادات. 219

سید ابوالحسن کتابی. 221

میر محمّد صادق کتاب فروش. 221

اوصاف. 223

سید نور الله قاضی عسکر. 225

تألیفات. 226

وفات. 228

آقا سیّد مهدی حسینی بدری. 231

1. سیّد عبدالوهّاب بدری. 232

2. سیّد ابوالقاسم بدری. 232

3. میرزا علی محمد بدری. 233

4. حاج سیّد مهدی سینی. 233

میرزا محمد علی مدرّس زاده. 237

خاندان. 237

آثار و مکتوبات. 238

وفات. 246

سیّد محمّد صدرالواعظین شهشهانی. 247

خاندان. 247

سید حسین شهشهانی. 249

میرزا محمد علی نحوی هرندی. 266

میرزا محمد مهدی رشتی. 250

ملا محمد جعفر لنگرودی. 250

1. حاج آقا مرتضی رشتی. 253

2. حاج میرزا قوام الدین رشتی. 253

اوصاف. 254

خاکشیر. 256

اوصاف. 257

نمونه اشعار غیر هذل. 260

وفات. 261

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 262

مرثیه مرحوم جعفر نوا. 263

مرثیه سیّد علی بدیع زادگان "هور". 264

مرثیه احمد طلائی. 265

آیه الله سیّد محمّد مقدّس. 268

تولد و خاندان. 268

آقا سیّد علی مقدّس. 268

سید حسن مقدّس. 270

اساتید. 270

1. اجازه آیه الله العظمی حاج آقا ضیاء الدین عراقی. 271

2. اجازه آیه الله العظمی شیخ محمد حسین غروی اصفهانی. 272

3. اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی. 274

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی. 275

بازگشت به اصفهان. 275

اجازات آیه الله العظمی بروجردی. 276

اوصاف و خدمات. 278

هجرت به قم. 284

تألیفات. 292

کتابخانه. 295

چند حکایت. 296

وفات و مراثی. 303

1. مرثیه میرزا حبیب الله نیّر..................... 304

2. مرثیه بانو صالحی. 305

3. مرثیه حجه الاسلام سیّد مجتبی میرمحمدصادقی. 306

4. مرثیه آقای میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 306

5. ماده تاریخ میرزا یدالله تائب. 308

حاج ملّا علی ماربینی. 310

تولد و تحصیلات. 310

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی. 311

اجازه علامه شیخ محمد رضا نجفی. 314

اوصاف. 316

وفات. 317

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 317

میرزا عبدالجواد خطیب. 320

اوصاف. 320

نمونه اشعار. 322

حکایت. 326

ماده تاریخ ها. 328

1. ماده تاریخ وفات آیه الله شیخ محمد تقی آقانجفی. 328

2. ماده تاریخ وفات آقانجفی و بازگشت آیه الله حاج آقا نورالله به اصفهان: 329

3. آیه الله حاج شیخ محمّد علی ثقهالاسلام نجفی:. 331

4. شیخ احمد مجتهد بیدآبادی. 332

5. شیخ علی مدرّس یزدی. 333

6. شیخ محمد نظام الاسلام. 334

7. ملا عبدالجواد واعظ باغبادرانی. 335

8. سیّد علی نقی مسأله گو. 337

9. سیّد محمد حسن بنکدار. 339

10. میرزا محمد رضا رشتی. 340

11. میرزا محمود خاتون آبادی. 341

12. حاج محمد مهدی سمسار. 341

13. ماده تاریخ چاپ قرآن کریم با تفسیر مولوی. 342

14. ماده تاریخ آب انبار مسجد رکن الملک. 343

15. ماده تاریخ ساختمان آب انبار تکیه کازرونی. 344

16. شعر تمثال آیه الله العظمی سیّد محمد باقر درچه ای. 344

17. ماده تاریخ چاپ "اربعین هاشمیه". 345

18. شعر تمثال آیه الله میرزا احمد مدرّس خراسانی. 348

آثار خوشنویسی. 348

مواضع سیاسی. 349

مرثیه میرزا حبیب الله نیّر. 351

ملا محمّد دهاقانی. 353

اساتید. 353

سید ابوالقاسم موسوی شاه کرمی. 355

سید اسدالله مستجاب الدعواتی. 356

سید ابوالحسن عاملی. 357

1. حجه الاسلام سید صدرالدین صدر عاملی. 358

2. عالم ربانی سید اسدالله مستجاب الدعواتی. 359

وفات. 361

فرزندان. 362

1. حجه الاسلام حاج سید محمد علی مستجاب الدعواتی. 363

2. آیه الله حاج سید مرتضی مستجابی. 363

محمّد علی پروانه. 373

شرحی در باب روزنامه شمع حقیقت. 373

نمونه اشعار. 374

وفات. 376

عبدالله ارباب. 377

سایر مدفونین. 380

1. مهدی تدیّن. 380

2. شیخ محمد رضا باقری محمود آبادی. 381

3. حاج میرزا محمد حسین شهیر به حاج آقا میرزا فریدنی 381

4. حاج آقا حسن صدر عاملی واعظ. 381

5. حاج سیّد علی کرمانی. 381

6. آقا سید هادی عطار موسوی. 382

7. مرحومه زاهده فاضله حاجیه شاهزاده خانم دانش نژاد 382

فهرست اعلام

..................................................................................................................382

منابع ................................................................................................................................392

آقا رجبعلی "گلزار". 24

گلزار از زبان شیدا. 24

"گلزار" از دیدگاه دکتر محمد شفیعی. 25

حکایت. 27

دیوان اشعار. 29

اشعار "منعم" در ماده تاریخ دیوان گلزار. 33

نمونه اشعار گلزار. 35

در مدح حضرت حجه بن الحسن عجل الله تعالی فرجه. 36

تک بیت هایی از گلزار. 42

خاطره ای از جمالزاده. 49

وفات و مراثی. 50

1. مرثیه مرحوم جعفر نوای اصفهانی:. 51

2. ماده تاریخ مرحوم سیّد رضا بهشتی "دریا":. 53

3. مرثیه محمدرضا شکیب اصفهانی:. 53

4. مرثیه و ماده تاریخ سیّد علی بدیع زادگان "هور":. 54

5 . مرثیه مرشد رمضان صابر اصفهانی. 55

آیه الله میر سیّد علی حسینی برزانی. 57

خاندان. 57

1. آیه الله سیّد علی اصغر برزانی. 57

2. حجه الاسلام سیّد محمد علی فقیهی. 59

3. آیه الله سیّد محمد نجفی هرسینی. 60

4. حجه الاسلام سیّد محمد صادق واعظ. 60

اساتید آیه الله برزانی. 61

اجازات. 62

1. اجازه آیه اللّه العظمی میرزا محمد علی شاه آبادی:. 63

2. اجازه آیه اللّه العظمی آخوند ملّا محمّد حسین فشارکی:. 68

3. اجازه آیه اللّه سیّد محمد رضا رضوی خوانساری:. 72

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد صدرالدین صدر. 74

اوصاف. 76

حاج میرزا حبیب الله روضاتی. 84

تولّد و خاندان. 84

1. حجه الاسلام والمسلمین سیّد اسدالله روضاتی. 87

2. آیه الله میرزا محمود روضاتی. 87

اساتید. 90

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی. 91

اجازه آیه الله شیخ علی اکبر نهاوندی. 96

اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی. 99

اجازه آیه الله سیّد حسین حسینی اصفهانی. 101

تألیفات. 104

تقریظ علامه کاشف الغطاء. 108

حکایت. 111

وفات. 112

فرزندان. 113

1. سیّد ابوالحسن روضاتی. 113

2. حجه الاسلام سیّد عبدالعلی روضاتی. 113

3. حجه الاسلام والمسلمین سیّد عبدالحسین روضاتی. 114

آیه الله میرزا اسماعیل بروجردی. 115

سیّد مرتضی ظهیر الاسلام. 118

تولد و خاندان. 118

اساتید. 120

اجازات. 127

اوصاف. 129

نمونه اشعار. 131

وفات. 131

شیخ محمّد رضا نجفی جزن آبادی. 134

اوصاف. 134

وفات. 136

1. حجه الاسلام میرزا عنایه الله نجفی. 137

2. میرزا هدایه الله نجفی. 138

حاج آقا جمال الدین خوانساری. 139

آیه الله ملا علی اکبر خوانساری. 139

آیه الله شیخ محمد حسین خوانساری. 144

آقا کمال الدین خوانساری. 146

اوصاف. 147

تدریس. 150

وفات. 152

شیخ علی فقیه فریدنی. 155

میرزا علی مشفقی. 162

میرزا یحیی مدرّس اصفهانی. 163

میرزا یحیی از دیدگاه مشفقی. 165

اوصاف. 167

آثار مشفقی. 168

شاگردان. 176

برخی از افادات مرحوم مشفقی. 177

نمونه اشعار. 182

اشعار مرشد عباس گیاهی در وصف مشفقی. 185

اشعار طالع در وصف مشفقی. 187

وفات. 188

مرثیه حاج مرتضی اشتری. 189

میرزا عبدالحسین مشفق. 191

میرزا حیدرعلی غاضری "محفوظ". 194

اوصاف. 194

شرح حال منظوم. 196

هدف عالی اعلای علی. 199

کیست علی؟. 201

موعظه. 204

از علی آموز. 205

حکایت. 206

چند غزل. 209

وفات. 211

شعر خداحافظی. 212

شیخ غلامحسین یزدی آبشاهی. 215

وفات. 216

آقا سیّد محمد رضا سادات. 219

سید ابوالحسن کتابی. 221

میر محمّد صادق کتاب فروش. 221

اوصاف. 223

سید نور الله قاضی عسکر. 225

تألیفات. 226

وفات. 228

آقا سیّد مهدی حسینی بدری. 231

1. سیّد عبدالوهّاب بدری. 232

2. سیّد ابوالقاسم بدری. 232

3. میرزا علی محمد بدری. 233

4. حاج سیّد مهدی سینی. 233

میرزا محمد علی مدرّس زاده. 237

خاندان. 237

آثار و مکتوبات. 238

وفات. 246

سیّد محمّد صدرالواعظین شهشهانی. 247

خاندان. 247

سید حسین شهشهانی. 249

میرزا محمد علی نحوی هرندی. 266

میرزا محمد مهدی رشتی. 250

ملا محمد جعفر لنگرودی. 250

1. حاج آقا مرتضی رشتی. 253

2. حاج میرزا قوام الدین رشتی. 253

اوصاف. 254

خاکشیر. 256

اوصاف. 257

نمونه اشعار غیر هذل. 260

وفات. 261

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 262

مرثیه مرحوم جعفر نوا. 263

مرثیه سیّد علی بدیع زادگان "هور". 264

مرثیه احمد طلائی. 265

آیه الله سیّد محمّد مقدّس. 268

تولد و خاندان. 268

آقا سیّد علی مقدّس. 268

سید حسن مقدّس. 270

اساتید. 270

1. اجازه آیه الله العظمی حاج آقا ضیاء الدین عراقی. 271

2. اجازه آیه الله العظمی شیخ محمد حسین غروی اصفهانی. 272

3. اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی. 274

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی. 275

بازگشت به اصفهان. 275

اجازات آیه الله العظمی بروجردی. 276

اوصاف و خدمات. 278

هجرت به قم. 284

تألیفات. 292

کتابخانه. 295

چند حکایت. 296

وفات و مراثی. 303

1. مرثیه میرزا حبیب الله نیّر..................... 304

2. مرثیه بانو صالحی. 305

3. مرثیه حجه الاسلام سیّد مجتبی میرمحمدصادقی. 306

4. مرثیه آقای میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 306

5. ماده تاریخ میرزا یدالله تائب. 308

حاج ملّا علی ماربینی. 310

تولد و تحصیلات. 310

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی. 311

اجازه علامه شیخ محمد رضا نجفی. 314

اوصاف. 316

وفات. 317

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا". 317

میرزا عبدالجواد خطیب. 320

اوصاف. 320

نمونه اشعار. 322

حکایت. 326

ماده تاریخ ها. 328

1. ماده تاریخ وفات آیه الله شیخ محمد تقی آقانجفی. 328

2. ماده تاریخ وفات آقانجفی و بازگشت آیه الله حاج آقا نورالله به اصفهان: 329

3. آیه الله حاج شیخ محمّد علی ثقهالاسلام نجفی:. 331

4. شیخ احمد مجتهد بیدآبادی. 332

5. شیخ علی مدرّس یزدی. 333

6. شیخ محمد نظام الاسلام. 334

7. ملا عبدالجواد واعظ باغبادرانی. 335

8. سیّد علی نقی مسأله گو. 337

9. سیّد محمد حسن بنکدار. 339

10. میرزا محمد رضا رشتی. 340

11. میرزا محمود خاتون آبادی. 341

12. حاج محمد مهدی سمسار. 341

13. ماده تاریخ چاپ قرآن کریم با تفسیر مولوی. 342

14. ماده تاریخ آب انبار مسجد رکن الملک. 343

15. ماده تاریخ ساختمان آب انبار تکیه کازرونی. 344

16. شعر تمثال آیه الله العظمی سیّد محمد باقر درچه ای. 344

17. ماده تاریخ چاپ "اربعین هاشمیه". 345

18. شعر تمثال آیه الله میرزا احمد مدرّس خراسانی. 348

آثار خوشنویسی. 348

مواضع سیاسی. 349

مرثیه میرزا حبیب الله نیّر. 351

ملا محمّد دهاقانی. 353

اساتید. 353

سید ابوالقاسم موسوی شاه کرمی. 355

سید اسدالله مستجاب الدعواتی. 356

سید ابوالحسن عاملی. 357

1. حجه الاسلام سید صدرالدین صدر عاملی. 358

2. عالم ربانی سید اسدالله مستجاب الدعواتی. 359

وفات. 361

فرزندان. 362

1. حجه الاسلام حاج سید محمد علی مستجاب الدعواتی. 363

2. آیه الله حاج سید مرتضی مستجابی. 363

محمّد علی پروانه. 373

شرحی در باب روزنامه شمع حقیقت. 373

نمونه اشعار. 374

وفات. 376

عبدالله ارباب. 377

سایر مدفونین. 380

1. مهدی تدیّن. 380

2. شیخ محمد رضا باقری محمود آبادی. 381

3. حاج میرزا محمد حسین شهیر به حاج آقا میرزا فریدنی 381

4. حاج آقا حسن صدر عاملی واعظ. 381

5. حاج سیّد علی کرمانی. 381

6. آقا سید هادی عطار موسوی. 382

7. مرحومه زاهده فاضله حاجیه شاهزاده خانم دانش نژاد 382

فهرست اعلام 382

منابع 392

ص:20

سخن دانشنامه تخت فولاد

تخت فولاد سرزمین مقدّسی است که از دیر زمان مورد نظر علمای دین، عرفا، حکما و دانشمندان بوده و از شاخصه های هویّت اسلامی جهان اسلام و تشیّع و از نشانه های دینی، قدسی و ملی مردم اصفهان می باشد. جاذبه های معنوی ، تاریخی و هنری این آرامستان آن را به یکی از بهترین مکان ها جهت جذب زائران مشتاق و توریست های ، داخلی و خارجی نموده است.

پس از دستور مقام معظم رهبری و تأکید علمای بزرگ شهر مبنی بر حفاظت و عمران تخت فولاد و گلستان شهدا، در دوره های گوناگون به ویژه در دوره اخیر، شهرداری اصفهان در کنار عمران تکایا و ساماندهی بافت تاریخی این مزارستان همچون بازسازی و مرمت و عمران اساسی گلستان شهدا ، تکایای خواجویی، فاضل اصفهانی، میر فندرسکی، درویش عبدالمجید طالقانی، بروجردی، شیخ مرتضی ریزی، آقا محمد بیدآبادی، جهانگیرخان قشقایی، مهدوی، آغا باشی،کازرونی، صاحب روضات و ایجاد تسهیلات جهت استفاده زائران در بخش فرهنگی نیز اقدامات فراوانی انجام داده است که اهم آن ها عبارتست از:

1- تشکیل کار گروه علمی تحقیقاتی جهت تدوین دانشنامه تخت فولاد در چهار جلد.

2- تشکیل کار گروه مشاوران فرهنگی جهت تحلیل، بررسی و پیش برد اهداف فرهنگی.

3- چاپ کتاب با موضوع تکایا و آثار شخصیت های مدفون در این مزارستان:

- ضیاءالقلوب (مباحثی درامامت)، تألیف محمدبن عبدالفتاح تنکابنی (فاضل سراب)

- تخت فولاد اصفهان ، تألیف آقای سید احمد عقیلی .

ص:21

- بزمگاه دلبران، تاریخچه گلستان شهدا، تألیف دکتر اصغر منتظرالقائم.

- دانشمندان و بزرگان اصفهان، تالیف سید مصلح الدین مهدوی ، تصحیح و تحقیق آقای رحیم قاسمی، دو جلد.

- مجموعه مقالات همایش فاضل سراب و اصفهان عصر وی، به همّت دکتر اصغر منتظرالقائم.

- روضه رضوان (مشاهیر تکیه کازرونی) ، تالیف آقای محمد حسین ریاحی

- گلشن اهل سلوک، (مشاهیر تکیه مادر شاهزاده) تألیف آقای رحیم قاسمی.

- نگرشی بر مشروطیت اصفهان تألیف آقای سید احمد عقیلی.

- مشاهیر مزار علاّمه ابوالمعالی کلباسی، تألیف آقای علی کرباسی زاده.

- بوستان فضیلت (مشاهیر تکیه بروجردی) تألیف آقای حمید خلیلیان.

- احوال و آثار ملّا اسماعیل خواجویی، گردآورنده آقای سید مهدی رجایی.

- مشاهیر مطبوعاتی اصفهان مدفون در تخت فولاد تألیف آقای علی اخضری.

- شرح مجموعه گل (مشاهیر تکیه سیدالعراقین)، تألیف آقای رحیم قاسمی.

- دشت خرّم (دیوان عباسعلی اصفهانی متخلص به خرّم)، تصحیح علیرضا لطفی.

- حدیث خوبان (حکایات مشاهیر تخت فولاد)، گردآوری آقای حمید خلیلیان.

- گلزار فضیلت ( مشاهیر تکیه فاضل هندی)، تألیف آقای رحیم قاسمی.

- بزم معرفت (مشاهیر تکیه خواجویی)، تألیف آقای رحیم قاسمی.

- هدایهالفؤاد، تألیف ملا اسماعیل

خواجویی، ترجمه مرحوم شیخ احمد روحانی.

- دانشنامه تخت فولاد اصفهان، جلد اول، گروه مؤلفین.

- بزم قدسیان (مشاهیر تکیه تویسرکانی)، تألیف آقای رحیم قاسمی.

- جلوه قرآن در خاک تابان (مفسران و خادمان قرآن مدفون در تخت فولاد)، تألیف آقایان سیّد احمد عقیلی و حمید خلیلیان.

4- راه اندازی مجموعه موزه های تخت فولادگنجینه سنگ نوشته ها با عکس خانه و موزه روزنامه نگاران در تخت فولاد.

5 - برگزاری همایش در بزرگداشت مشاهیر مدفون در تخت فولاد همانند:

- همایش فاضل سراب و اصفهان عصروی.

- بزرگداشت محقّق و مورّخ شهیر مرحوم سید مصلح الدین مهدوی

6- چاپ دهها نمونه بورشور از تکایا و زندگینامه بزرگان مدفون در تخت فولاد

7- راه اندازی تورهای تخت فولاد شناسی و راهنمای زائران شهری و کشوری.

8 - برگزاری دوره های آموزشی اصفهان و تخت فولاد شناسی که تا کنون پنج دوره برگزار شده است.

9- شرکت در نمایشگاه های مختلف شهری.

ص:22

10- حمایت از ساخت فیلم خاک تابان.

از رسالت های مهم این مرکز در عرصه فرهنگی چاپ و احیای آثار بزرگان مدفون در این ارض مقدس می باشد و چاپ کتاب «گلزار مقدّس» تألیف جناب آقای رحیم قاسمی در همین راستا به انجام رسیده است.

جا دارد در اینجا از کوششهای محقق گرامی جناب آقای رحیم قاسمی تشکر و قدردانی گردد.

مدیر دانشنامه تخت فولاد اصفهان

دکتر اصغر منتظر القائم

عید فطر 1431

مطابق با 19 شهریور 1389

ص:23

ص:24

تکیه گلزار

از تکیه های زمان پهلوی است که پس از فوت مرحوم آقا رجبعلی شاعر متخلص

به "گلزار" بنا گردیده و عده ای از شعرا و فضلای اصفهان در صحن تکیه و اطاق های اطراف مدفون گردیده اند.

ص:25

ص:26

آقا رجبعلی "گلزار"

اشاره

فرزند حاج ملا حسین، از شعرای معروف اصفهان و اساتید فن شعر.

وی در 13 رجب سال 1302ق متولد شد.

از کودکی به شعر راغب و طبع شعری اش شکوفا بود.

وی از جوانی به کار قلمزنی روی آورد و به موازات کسب و کار، از طبع آزمایی نیز غافل نبود و مدت نزدیک به 16 سال در انجمن دانشکده اصفهان که به همت مرحوم میرزاعباس خان "شیدا" برپا می شد شرکت می نمود.

وی از جوانی به مدح و منقبت خاندان عصمت و طهارت پرداخت و تا پایان عمر به این افتخار مباهی بود.

گلزار از زبان شیدا

ادیب دانشمند میرزا عباس خان "شیدا" در مقدمه دیوان او می نویسد:

"از بدایت حال و عهد صباوت، طبعش موزون و با مضامین بکر مشحون.

در وفا و صفا طاق و در محبت و وداد بی مانند.

قلبش آئینه سان، مجلای انوار حقیقت، مغزش مشحون از شور عشق و الفت. الحق فرشته ای است در لباس بشر و انسانی است جاذب اهل نظر.

قدمی برنداشته جز به راستی و گامی نگذاشته جز به درستی.

دل های دوستان همه مجذوب مهر اوست.

ص:27

از حاصل دست رنج خود، بحمد الله، قرین سعادت و از حرفه و پیشه خویش مشمول نعمت. تاکنون جز مدح علی و اولاد علی ممدوحی نداشته و سخنی بیرون از شرط صدق و صفا نگفته.

چنانچه از سیمای شریفش، آنان که اهل نظرند، خواهند فهمید که یک عالم حقیقت و یک دنیا انسانیت در وجود عزیز القدرش مستور و از هر چه جز کمال نفس است دور است.

از ابتدای تأسیس انجمن دانشکده اصفهان تا نهایت که قریب شانزده سال باشد، مجمع اهل فضل را زینت افزا بودند و این بنده را قرین سعادت می فرمودند.

تمام انظار گویندگان بدیشان معطوف وبیشتر همّ این بنده نسبت به این برگزیده

ص:28

اهل هنر مصروف بود؛ چه از کلامش سخن آشنا می شنیدم و از این گلزار حقیقت خرّمی های فوق التصوّر مشاهده می کردم".

"گلزار" از دیدگاه دکتر محمد شفیعی

(1)

مرحوم دکتر محمد شفیعی در مقدمه دیوان گلزار در سال 1337ش می نویسد: "گلزار از ابتدای تولد شاعر به دنیا آمد؛ چه آن که به عقیده من شعر به تمام معنی بود. از شاعر جز لطافت طبع، رقّت مضامین، تلفیق عبارات، تجسّم مناظر و سایر افزارهای خودنمایی شعر، انتظارات دیگری هست که همه در سیمای ملکوتی گلزار جمع شده بود. به حکم سخن استاد بزرگ سعدی:

همه قبیله من عالمان دین بودند

مرا معلّم عشق تو شاعری آموخت

ص:29


1- دکتر محمد شفیعی در سال 1299ش در محله بیدآباد اصفهان متولد شد. دوره متوسطه را در زادگاهش به پایان رساند و همزمان دروس حوزوی را نیز فراگرفت. پس از گذراندن دوره دانشسرای تربیت معلم از سال 1320 به خدمت آموزگاری در وزارت فرهنگ درآمد و سالیانی به تدریس در نقاط دورافتاده پرداخت. سپس برای ادامه تحصیل به تهران رفت و در سال 1334 دکترای زبان و ادبیات فارسی خود را از دانشگاه تهران گرفت. در سال 1336 وارد دانشگاه شیراز شد و مدت 14 سال در سمت معاونت و ریاست دانشکده ادبیات و استادی به خدمت پرداخت. وی حدود 12 سال نیز در دانشگاه آزاد نجف آباد و پیام نور اصفهان تدریس کرد و سرانجام در پی یک بیماری جانکاه در روز 15 اردیبهشت 1380ش وفات کرد و در باغ رضوان مدفون شد. کتاب "مفسران شیعه" و "فریاد کویر" که مجموعه اشعار اوست به چاپ رسیده است. گلشن نام آوران نوشته آقای محمد طاهری ص 71 – 68.

با آن که "گلزار" در خانواده حاج ملا حسین روحانی و عالم عصر خویش متولد شد، از اوان کودکی شاعر بود. کم کم شعر می گفت و با همان قیافه برای این و آن می خواند تا بالاخره شاعری به نام و سخن گویی توانا شد.

"گلزار" در غزل سرایی دست غریبی داشت. در انواع مختلفه شعر: قصیده ،غزل، قطعه، رباعی، ترجیع بند و ترکیب بند مهارتی به خرج داده است. مخمّس بهاریه او در وصف نوروز و مدح حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام معروف است. در توحید شعر گفته و پیامبر اسلام و ائمه هدی را در آثار خویش ستوده و مدح کرده است.

در انجمن دانشکده استاد محترم آقای عباس شیدا عضویت داشته و مورد علاقه عموم شعرای اصفهان بوده است.

تعداد اشعارش به پانزده هزار می رسد؛ ولی آنچه که برای طبع آماده شده است بیش از شش هزار بیت نیست که در انواع مختلفه شعر، معرّف لطافت ذوق و قدرت طبع وقّاد اوست.

سبک شعرش عراقی متمایل به هندی است.

در بدیهه گویی قدرتی نشان داده که در خلال آثارش به آن ها اشاره می رود.

از این شاخه سرسبز شاخه ای جدا نشد و طراوت طبع و صفای خویش را مانند دیگرآرزوهای خود با خویش به گور برد...

دوستانی که قریب به چهل سال با وی آشنا بودند، یاران نزدیک او ادعا می کنند: لب "گلزار" هیچ وقت از خنده خالی نبود. قیافه معصوم وی هیچ گاه گرفته و

ص:30

غضبناک به نظر نمی رسید. "گلزار" همیشه می خندید...

سجیه اخلاقی "گلزار" که معتقد استاد عزیز آقای صغیر است همان بردباری و شکیبایی اوست که روی تمام صفات و ملکات اخلاقی او را گرفته است.

اگر "گلزار" را ندیده اید با احیای این مناظر ذهنی می توانید او را بشناسید:

مردی پرهیزکار و خوش عمل،

شاعری لطیف طبع و خوش برخورد،

گوینده ای مهربان و خنده رو بود.

به هر کس با نظر علاقه نگاه می کرد.

رنجش دوستان را با حسن خلق از یاد می برد.

با همه شعرا مأنوس و گاه گاه با حسن برخورد مخصوصی اشعار آنان را اصلاح می کرد. از دوستان نزدیک وی: استاد محترم آقای صغیر شاعر معاصر، خواننده معروف حضرت آقای تاج اصفهانی و رفیق مهربان او آقای غلامحسین درخشان عکّاس... آقای رضا محمودزاده قلمزن که در ضمن چهل سال آشنایی و شراکت مورد علاقه وافر او بود و در ابتدای دیوان خویش به محاسن اخلاقی او اشاره کرده است.

آقای میرزا علی مشفقی که انتشار دیوان وی را به عهده گرفتند و آقای "رجاء" خویشاوند سببی و یکی از نزدیکان ایشان... آقای محمد علی شکیبایی کرمانی دوست شاعر ایشان که مورد علاقه شاعر بردبار و شکیبای ما بود؛ آقای برخوردار که اغلب از محضر او برخوردار می گردید.

ص:31

افسوس مرا با این گلزار معرفت و عشق وقتی اتفاق ملاقات دست داد که برف پیری پیشانی او را پوشانیده و گلچین مرگ برای قطع این درخت سالخورده آماده بود...".

حکایت

شاعر ارجمند جناب آقای حاج احمد خلیلیان (فرزند مرحوم میرزا علی خلیلیان رجاء) حکایت زیر را از زبان مرحوم گلزار (شوهرخاله خود) برای نگارنده نقل کرد:

مرحوم گلزار شغل قلم زنی داشت و مغازه او در بازار زیر چهارسو مخلص بود. وی چند شاگرد نیز داشت که یکی از آنان مرحوم شکیب شاعر اصفهانی بود.

مرحوم گلزار نقل می کرد: زمانی یک سینی با نقش منارجنبان ساختیم که بسیار مورد توجه خریداران واقع شد و فروش آن رونق زیادی به کارمان داد. در زیر نقش منارجنبان یک بیت شعر فکاهی نیز افزوده بودیم که:

ص:32

اگر نشان طلبی صنعت صفاهان را

بیا بگیر و بجنبان منارجنبان را

سال ها از ساخت سینی منارجنبان گذشت و همچنان رونق آن برقرار بود. روزی شخصی آمریکایی به همراه مترجم به مغازه آمد. سینی را دید و پسندید. چند عدد از آن را خرید و به شاگردان هم انعام داد و رفت.

فردا پاسبانی از شهربانی آمد و مرا با خود به شهربانی برد. در آن جا بدون تفهیم اتهام، مرا بازداشت کرده و سپس تحویل زندان دادند.

مدت ده روز بدون این که بدانم جرمم چیست در زندان به سر بردم.

شب دهم، شخص بزرگواری را در خواب دیدم.

سلام کردم. پاسخ سلامم را داد و پرسید: که هستی؟

گفتم: رجبعلی گلزار.

فرمود: شاعر هم که هستی!

عرض کردم: بله.

فرمود: چرا برای منارجنبان شعر می گویی و برای ما شعر نمی گویی؟

فهمیدم که یکی از حضرات معصومین علیهم السلام است.

خواستم بپرسم شما که هستید که از خواب بیدار شدم.

دیدم بیتی به ذهنم آمده است:

فلک در گردش خود هیچ می دانی چه ها کردی؟

ز آدم تا به خاتم ظلم و کین بر انبیا کردی

این بیت را مطلع قصیده ای قرار دادم و در آن به مصائب انبیا و چهارده معصوم

ص:33

اشاره کردم.

آخرین بیت را که سرودم بلندگو نامم را صدا زد که برای رفتن به دادسرا آماده شوم. به همراه مأموری به دادسرا رفتم.

قاضی نام و مشخصات مرا پرسید و یادداشت کرد. سپس گفت: می دانی برای چه به زندان افتادی؟ گفتم: نه. کشو میزش را جلو کشید و یکی از همان سینی ها را بیرون آورد و گفت: برای این.

گفتم: من ده سال است این را می سازم و از طریق فروش آن امرار معاش می کنم.

ایراد آن در کجاست؟

گفت ایراد در شعر آن است.

معلوم شد مترجم آن شخص آمریکایی، به او چنین القا کرده بوده که این شعر فحش و توهین به شما است و او که صاحب منصب بوده شکایت کرده و باعث گرفتاری من شده است.

قاضی گفت: باید تعهد بدهی که دیگر از این سینی ها نسازی.

گفتم: شعر آن را عوض می کنم و همان وقت این بیت به ذهنم رسید:

اگر نشان طلبی صنعت صفاهان را

ببین به دیده عبرت منارجنبان را

قاضی قبول کرد و با دادن تعهد آزاد شدم و فهمیدم که چهارده معصوم مرا تنبیه کرده اند که چرا استعداد شعری ام را در مسیر درست به کار نگرفته ام.

ص:34

تصویر

ص:35

دیوان اشعار

اشاره

دیوان اشعار این شاعر شیرین بیان که شامل انواع مختلف شعر و به خصوص غزل است، سه بار به شرح زیر به چاپ رسیده است:

1. در زمان رضا شاه با مقدّمه میرزا عباس خان "شیدا" به وسیله شرکت کتابفروشی فردوسی اصفهان در 167 صفحه.

2. در سال 1371ق با ترتیب و تدوین میرزا علی مشفقی، به خطّ حسین ناسخیان و به ضمیمه برخی از اشعار آقای میرزا علی خلیلیان متخلص به "رجاء"، به همّت کتابفروشی اسلامیه تهران و کتابفروشی کمالی اصفهان.

مرحوم صغیر اصفهانی در این باره گوید:

حاجی کمالی آن که بود با صفا قرین

با بعضی از اعاظم دوران و اهل دین

در طبع و نشر دفتر "گلزار" از خلوص

کردند سعی و لطف خدا گشتشان قرین

افتادشان به دست خوش امروز رشته ای

کان می کشد به جنّتشان روز واپسین

کردند خرمن آنچه که محصول عمر اوست

خلقی ز خرمنش همه گشتند خوشه چین

دیوان شاعر آینه روی شاعر است

در این کتاب طلعت "گلزار" ما ببین

عمری تمام مدح علی گفت و آل او

در حقّ وی "صغیر" چه مدح آورد جز این

ص:36

کی محو گردد از نظر او که بوده است

"گلزار" با "صغیر" چهل سال همنشین

گردید این کتاب مرتّب ز "مشفقی"

او را علی است ناصر و آل علی معین

"گلزار" در قطعه ای به زحمات مرحوم مشفقی و مشتاقی در ترتیب دیوان و کوشش در طبع آن اشاره کرده و می گوید:

تعالی الله ز رای و همّت والای مشتاقی

زهی بر همت والا، خهی بر رای مشتاقی

ص:37

در اول "مشفقی" کوشید در ترتیب این دیوان

سپس شد طبع ز اقدامات کوشش های مشتاقی

به عالم مانده باقی زین دو تن "گلزار" اشعارت

به محشر باد یار "مشفقی" مولای مشتاقی

3. دیوان گلزار برای سوّمین بار به وسیله کتابفروشی ثقفی اصفهان در 252 صفحه چاپ حروفی شده است. در این چاپ قصائد و غزلیات مرحوم میرزا علی خلیلیان متخلص به "رجاء" نیز از ص 255 تا ص 392 آمده است.

تقریظ "شیدا" بر دیوان گلزار

مرحوم میرزا عباس خان شیدا در تقریظ بر دیوان "گلزار" می نویسد:

"رعناترین گلی که به گلزار روزگار سر برزند، زیباترین شکوفه ای که در فصل نوبهار نهال سعادت را زینت بخشد، حمد خداوندی است - جلّ وعلا - که در هر سری سرّی نهاد و در هر دلی شوری افکند؛ به اختلاف فصول، اصولِ خلل ناپذیرِ عالمِ ایجاد را برقرار، و به تناوب لیل و نهار بساط تبدیلات و تغییرات روزگار را استوار ساخت؛ تا دانا عبرت گیرد و نادان آسیب ملال نبیند. و درود نامعدود بر پیغمبر محمود و آل و اولاد او باد.

سپس، چون در این عصر سراسر نصر، که ایران باستانی بوستان سعادت گردیده،

ص:38

و کشور ساسانی دشواریش به آسانی و قرین تأییدات آسمانی گشته... از هر گوشه و کنار عندلیبان گلشن انس و بلبلان خوش الحان دانش و بینش مترنّم و دیوان های هوش زدا و نغمات دل ربا به معرض و نمایشگاه عالم آورده، اینک هم به نوبه خود، استاد فضل و بلاغت و سخن سنج بی همال فصاحت، آقای رجبعلی گلزار، چشم اهل هنر را روشن و گلستان طبع مستعدان را طراوتی به سزا بخشیده، از نشر این کتاب مستطاب و دیوان حقایق و دقایق، دری از خلد گشوده و شمیمی از نسایم فرح افزای فردوس آورده و دماغ جان هر صاحب ذوقی را معطّر ساخته.

گر صدق سخن خواهید دفتر را برگشایید تا دقایق حقیقت بنگرید و دیوان را باز کنید تا حقایق و لطایف مشاهده کنید، که گل را باید دید و لذّت برد و شهد شکر را باید چشید و شیرین کام گردید. نافه را باید برگشود تا مشام جان معطّر شود و سخن گوینده را باید شنود و به میزان درایت سنجید تا به کنه آن رسید".

اشعار "منعم" در ماده تاریخ دیوان گلزار

(1353)

میرزا شکرالله منعم(1) که به نوشته شیدا: "الحقّ والانصاف استاد شعر و ادب و جامع فضایل و کمالات صوری و معنوی" بوده، قطعه ای در تاریخ "دیوان اشعار آبدار حضرت گلزار، رفیق شفیق و دوست با تحقیق" خود سروده که چنین است:

ص:39


1- شاعر شیرین سخن و ادیب عارف. از شعرای مشهور اصفهان که به شغل زرگری اشتغال داشته و در انواع فنون سخن استاد بوده و به گفته خودش بیش از صد هزار بیت شعر سروده بود. وی در شنبه 4 جمادی الاولی 1360ق وفات نمود و در تکیه آغاباشی مدفون گشت.

لوحش الله از این دفتر پرمایه نغز

که بود سحر حلال، ار که نباشد اعجاز

از مضامین نو و تازه که درج است در او

جای دارد که بگوییم بود مخزن راز

در صفاهان بشکفت این گل و بوی او رفت

تا به تبریز و خراسان و عراق و شیراز

باشد این دیوان بزمی که ز اشعار در اوست

گلعذارانِ کش و لاله رخانِ طناز

هرکجا وصف می و جام شده در شعری

مستمع مست شود زان چو خمار از بگماز

اندر این ملک به تصدیق همه اهل سخن

شهد الله که بود روح فزا و ممتاز

نیست اغراق اگر گویم "گلزار" بود

به قصیده چو "شهاب" و به غزل همچو "نیاز"

هر یکی بیت که در او شده از خوبان وصف

هست بزمی که پر از لعبت چین است و طراز

کلماتش زده فریادِ درستی آری

بلبلانش ز شعف گشته به هم، هم آواز

گر به دقّت به مضامین بدیعش نگری

مرغ روح آید از بوی خوشش در پرواز

قصه کوته، سرِ زلفِ سخنانش به کف آر

خوش نگه دار که باشد سرِ این رشته دراز

ص:40

بی زبان باری کردند چو در این گلزار

بلبل آسا سخنان نغمه سرایی آغاز

بلبل ناطق "منعم" پی تاریخش گفت:

"گل گلزار معانی بشکفته چو بناز"

نمونه اشعار گلزار

اشاره

تا می عشقت مرا شد در ایاغ

لحظه ای از غم نمی یابم فارغ

شب به یاد شمع رخسارت خوشم

شکر لله نیستم شب بی چراغ

جز که در چاه زنخدانت دگر

یوسف دل را کجا گیرم سراغ

تا بهار است و بود گل در چمن

خوش بود با لاله رویی طرف باغ

خیز چون بلبل سوی گلشن رویم

حالیا کز باغ بیرون رفت زاغ

ساقیا از زهد خشک افسرده ایم

خیز و کن از باده ما را تر

دماغ کی ز گل "گلزار" را

باشد نشاط کز غمت دارد به دل چون لاله داغ

* * *

ص:41

دلبر ما بر سر ناز است باز

در بر او دل به نیاز است باز

دوخته ام چشم و دل از ماسوی

لیک به دیدار تو باز است باز

دیده محمود شده پر ز خاک

باز به دیدار ایاز است باز

قصه گیسوی تو کوتاه کرد

عمر من و قصه دراز است باز

سوختم از عشق تو زین شرر

سوخته را سوز و گداز است باز

خواجه بسی سیم و زر اند وخته

وز پی زر در تک و تاز است باز

ما پی فرمان نگرفتیم لیک

خواجه ما بنده نواز است باز

مطرب اگر نغمه داود زد

بر سر ما شور حجاز است باز

دین و دلش بردی و "گلزار" را

بر خم ابروت نماز است باز

ص:42

در مدح حضرت حجه بن الحسن عجل الله تعالی فرجه

ای منفعل ز روی تو خورشید خاوری

وی پا به گل ز رشک قدت، سرو کشمری

شد رایت نکویی سرو چمن نگون

تا سرو قامت تو علم شد به دلبری

باشند در سپهر ملاحت، رخ تو را

خورشید و ماه و زهره و مریخ، مشتری

بی مثل آفریده تو را حق که از بشر

در حسن با تو کس ننماید برابری

آگه شوی ز حال دل دردمند من

یک بار اگر در آینه بر خویش بنگری

ای مه چه باشد ار بنوازی مرا ز مهر

زیرا کمال مهر بود ذره پروری

چون خاک در ره تو فتادم بدین امید

باشد که بر سرم ز سر ناز بگذری

ای خواجه حال زار ضعیفان گهی بپرس

شکرانه ای که داده خدایت توانگری

زر کن مس وجود خود از کیمیای عشق

تا بی نیاز گردی از این کیمیاگری

دانی چه مقصد است در این جا ز کیمیا

اندوختن به حقه دل، مهر حیدری

ص:43

شاهنشه سریر سلونی که قدرتش

کرد از ازل به کشتی ایجاد لنگری

خواندش خدا ولیّ خود و مصطفی وصیّ

به به بر این مقام و بر این عزّ و سروری

غیر از عالی ندید کسی را که مصطفی

سازد مخاطبش به خطاب برادری

ای دل اگر سعادت دارینت آرزوست

کن پیروی ز مذهب و آئین جعفری

از حق بجو فرج به ظهور ولیّ عصر

شاهنشه زمین و زمان، پور عسکری

مولای جنّ و انس که از بندگیّ حق

باشد به ماسوی اللهش از رتبه، برتری

شاهی که پیش درگه او هر شب آسمان

بندد ز کهکشان، کمر از بهر چاکری

کمتر گدای درگه او، پادشاهیش

تا مه ز ماهی و ز ثریاست تا ثری

شد در زمانه ختم امامت به شخص او

چونان که ختم شد به پیمبر پیمبری

شاها توئی که امر خلایق به دست توست

بنوشته حق به نام تو طغرای داوری

بین سوی مادحت به عنایت که راستی

پشتش شده ز کثرت آلام چنبری

ص:44

من مادح تو باشم و از بی عدالتی

با من جهان سفله کند این ستمگری

"گلزار" تا به مدح و ثنای تو دم زند

از اهل نطق برده سبق در سخن وری

* * *

یا چو رخسارت گلی در گلستان باشد، نباشد

جز تو در عالم کسم اندر نظر آید، نیاید

غیر نام تو مرا ورد زبان باشد، نباشد

بوی زلف عنبرینت مشگ چین دارد، ندارد

بوی زلف عنبرینت مشگ چین دارد، ندارد

بوی زلف عنبرینت مشگ چین دارد، ندارد

کس چو ابرویت هلال ماه نو دیده، ندیده

همچو چشمت فتنه در آخر زمان باشد، نباشد

سبزه ای همچون خطت در گلستان روید، نروید

چون دهانت کوثری اندر جهان باشد، نباشد

دل به جز بر طاق ابرویت نماز آرد، نیارد

غیر کویت قبله ای اندر جهان باشد، نباشد

غیر نرد جور و کین، با عاشقان بازی، نبازی

مدعایت از حریفان غیر جان باشد، نباشد

من به نرد عشق تو جز جان و دل بازم، نبازم

در قمار عشق تو کس را زیان باشد، نباشد

ص:45

کس چو من در عاشقی بی پا و سر گردد، نگردد

چون تو معشوقی سراپا دلستان باشد، نباشد

بر تن از بار غم هجرت توان ماند، نماند

جز می وصلت مرا قوت روان باشد، نباشد

لرزه بر جسمم جز از بیم فراق افتد، نیفتد

دل جز از یاد وصالت شادمان باشد، نباشد

جز غمت "گلزار" را در سینه جا گیرد، نگیرد

یا دل او غیر عشقت را مکان باشد، نباشد

تا که هستم زنده جز مدح علی گویم، نگویم

مدح دونان جز پی اخذ دو نان باشد، نباشد

* * *

به بزم، دختر رز تا ز رخ نقاب گرفت

به یک کرشمه دل و دین ز شیخ و شاب گرفت

غریو باده کشان از زمین رسید به چرخ

چو پیر میکده بر کف بط شراب گرفت

مرا که هست در این ورطه نوح کشتیبان

چه باک از آن که جهان را تمام آب گرفت

چگونه خواب درآید به چشم ما شب هجر

که انتظار تو در دیده راه خواب گرفت

به غیر عشق تو از کشور خراب دلم

خراج، کی شهی از کشور خراب گرفت؟

ص:46

به پیچ و تاب شد ار زلف او به رخ، نه عجب

که مو در آتش سوزنده پیچ و تاب گرفت

شده است روز من از شب سیاه تر کامروز

مهم ز گیسوی مشگین به رخ نقاب گرفت

بگو به ماه چه لافی ز حسن در بر او

که باج حسن، مه من ز آفتاب گرفت

ملک، به دیده، تراب رهش کشد "گلزار"

کسی که همچو تو دامان بوتراب گرفت

* * *

در نرد عشق، باختن جانم آرزوست

بگذشته ام ز جان، رخ جانانم آرزوست

من مرغ قدسیم، ز چه مانم در این قفس؟

پرواز سوی روضه رضوانم آرزوست

دلتنگ شد در این قفس و آشیان تن

آب و هوای ساحت بستانم آرزوست

چون بلبل از خزان فراقت شدم خموش

در باغ وصل، ناله و افغانم آرزوست

بنشسته ام در آتش عشق تو چون خلیل

"برداً سلام" گو که گلستانم آرزوست

عمری است دل به عشوه چشم تو بسته ایم

یک غمزه زان دو نرگس فتّانم آرزوست

ص:47

خواهم از آن لب نمکینت تبسّمی

یاللعجب شکر ز نمکدانم آرزوست

بنما میان ظلمت گیسو رخت که من

در شب، فروغ مهر درخشانم آرزوست

بی باده وقت شد که رود روحم از بدن

ساقی بیا که باده ریحانم آرزوست

من تشنه مردم و لبِ تو آب زندگی است

بنمای لب که چشمه حیوانم آرزوست

"گلزار" شد چو لاله دلم داغدار هجر

یک دم وصال آن گل خندانم آرزوست

تک بیت هایی از گلزار

چنان از عشق لیلی طلعتان "گلزار" شد شیدا

که مجنون می شود، کس بوید ار برگ گیاهش را

"گلزار" پای رفعتش از نه فلک گذشت

تا جای در پناه شه انس و جان گرفت

سایه پیر مغان جوی چو "گلزار"

تا شوی ایمن ز آفتاب قیامت

کار "گلزار" نه امروز کشیده به جنون

روزگاری است که دیوانه مه سیماییست

فتاد عکس تو ای گل به دیده "گلزار"

که عالمش به نظر سر به سر گلستان است

ص:48

هزار مرتبه "گلزار" توبه کرد ز می

چو شد بهار و گل آمد به باغ توبه شکست

در بیابان طلب تشنه بماند م "گلزار"

خضر کو تا مگر این سوخته را آب دهد

"گلزار" را نبود چشم بر گلی

از آن زمان که بر گل رویت نظاره کرد

بنده پیر خرابات شدم چون "گلزار"

تا به گلزار سخن حسن کلامم دادند

عشق "گلزار" به حسن تو بد آن روز

نه ز وامق سخنی بود و نه از عذرا بود

عشق می بادیت ار طالب یاری "گلزار"

کی خرد راه به سرمنزل جانان دارد

کسی گر از تو جوید منزل "گلزار" را ای دل

بگو عمریست منزل در خرابات مغان دارد

در جهان هرگز نگردد پیر از بیداد دهر

هرکه چون "گلزار" می در عهد برنایی کشد

حرارتی بود از عشق بر دل "گلزار"

که هیچ کس نتوان دفع این حرارت کرد

ای گل مگر از گلشن وصل تو به عالم

جز خار جفا قسمت "گلزار" نباشد

ز عراق و ترک و زابل چه زنی ترانه مطرب

که همیشه میل "گلزار" سوی حجاز باشد

ص:49

بلبل این ناله ز گلزار بیاموخت بلی

شود استاد کس ار خدمت استاد کند

دور از خم گیسوی تو حال دل "گلزار"

مانند غریبی است که دور از وطن افتد

بشوی زآب می امروز خرقه را "گلزار"

وگرنه روی تو فردا سیاه خواهد بود

عشق بلبل سبب شهرت گل شد "گلزار"

ورنه حرفی به جهان از گل و گلزار نبود

"گلزار" بُد همیشه به تحصیل نام نیک

فارغ به راه عشق تو از ننگ و نام شد

کندیم چو "گلزار" ز دل خار هوس را

در گلشن عشق تو چو ما را گذر افتاد

ز بی نیازی "گلزار" از جهان نه عجب

رود هر آن که به میخانه بی نیاز آمد

گر رسد مژده وصل تو به "گلزار"ای گل

از تماشای گلستان جنان درگذرد

همیشه خرم و سبز است حاصل "گلزار"

که دیده ای ز غم عشق، رشک یم دارد

وقت آن خوش که چو "گلزار" در این دیر کهن

وقت او صرف، سراسر به می و مینا شد

"گلزار" چون می از خم وحدت کنی به جام

بر دوش جبرئیل سبوی تو می کشد

ص:50

نه عجب گر کنم اعجاز مسیحا "گلزار"

تا مرا ذکر لب یار به لب می گذرد

همچو "گلزار" ز خود بیخبرانند به عشق

که ز حسن تو به عالم خبر انداخته اند

ما فارغیم از ماسوی، زیرا که در روز جزا

نبود به غیر از مرتضی چشم امید ما به کس

ای خسرو دنیا و دین،ای مصطفی را جانشین

"گلزار" را بین بی معین، فریاد رس، فریاد رس

"گلزار" آن چنان به جهان زی که همچو گل

باشی همیشه جلوه گر از رنگ و بوی خویش

ز آفتاب قیامت چه غم مرا "گلزار"

که هست بر سر من سایه شه لولاک

بی سر و پا شو به راه عشق چو "گلزار"

تا کنی از بهر خویش کسب فضائل

اگر چه گلشن عیش مراست فصل خزان

مرا به چشم کم ای گل مبین که گلزارم

تا شنیدیم به ویرانه بود مسکن گنج

همچو "گلزار" به یک مرتبه ویرانه شدیم

"گلزار" دل کشید به عشق و جنون مرا

چون شکر دل کنم که فزود اعتبار من

بود افتخار "گلزار" به عشقت این بس ای گل

که بماند از تو و من، به زمانه داستانی

ص:51

تصویر

ص:52

تصویر

ص:53

تصویر

ص:54

خاطره ای از جمالزاده

نویسنده شهیر محمد علی جمالزاده در ماهنامه یغما (بهمن 1342ش) خاطره دیدار خود با مرحوم "گلزار" را بدین شرح نگاشته است:

در یکی از مسافرت هایم به اصفهان جنّت بنیان، چنان که عادت داشتم با لذّت تمام، ساعت ها در بازارها به سیاحت مشغول شدم. در نزدیکی میدان شاه و در مجاورت سرای گلشن... در دکّان محقّری استاد و شاگرد با صورت های محبوبی که خاکستر و غبار بر آن نشسته بود سرگرم کار خود بودند و صدای چکش گوش را کر می کرد. سلام دادم و پرسیدم: برای شما ممکن است برای من یک لامپادر بسازید؟

استاد که ریش کوتاهی داشت و عمامه مانند مختصری بر سر داشت پرسید مقصودتان چیست؟ بیان کردم: چنانکه می دانید لامپادر عبارت است از میله ای از چوب یا فلز به طول تقریبا یک متر و نیم که پایه عریض تری دارد و بر بالای آن آمپول های برق را نصب می کنند و حبابی از پارچه یا جنس دیگری بر روی آن استوار می سازند به طوری که نور برق چشم را آزار ندهد و در تالار پذیرایی می گذارند.

بالاخره شکسته بسته با مداد، نقش خام و ناقصی به روی کاغذ کشیدم و به دست استاد دادم. گفت: تا ببینم چه از آب درخواهد آمد.

خدا نگهدار گفتم و به تهران برگشتم. دو هفته بیشتر نگذشته بود که دو صندوق به اسمم رسید. معلوم شد لامپادر معهود است که از برنج قلم زده ساخته اند.

صورت حساب بسیار مختصر بود و در مقابل آن همه کار و صنعت و قلمزنی به

ص:55

راستی ناچیز به نظر رسید.

لامپادر را با خود به ژنو آوردم وزینت منزل خود قرار دادم.

هرکس دید، از مهارت و ذوق سازنده تعجب کرد. در قسمت بالای آن که فراخ تر بود با خط نستعلیق بسیار ممتاز اشعاری قلمزنی شده بود.

خواندنش کار آسانی بود و برای دوستان و آشنایان فرنگی ترجمه کردم و همه بر ذوق استاد گمنام اصفهانی آفرین خواندند. دو رباعی از این قرار است:

رباعی اوّل:

خواهی که شوی به مردمی افسانه

یار دگران باش و ز خود بیگانه

چون شمع به نفع دگران سوز که خلق

گردند فدائی تو چون پروانه

رباعی دوم:

با خلق جهان ز پادشه تا درویش

آن کن که نباشی به مکافات پریش

تا نام تو دیگران به زشتی نبرند

نیکی کن و نیک گوی و نیکو اندیش

چند سالی گذشت و باز گذارم به اصفهان افتاد. به سراغ استاد رفتم. پیداکردن دکانش آسان بود چون در بالای لوحه ای بود به اسم "گلزار".

دیدم دکان کوچک تر شده و تنها شاگرد استاد به جای استاد نشسته و با همان سر و صورت غبارآلود مشغول کار است.

ص:56

سلام دادم و پرسیدم استاد کجاست؟ و آشنایی دادم. بسیار مسرور شد. تعارف کرد و چای سفارش داد و با یک دنیا افسوس و حسرت خبر وفات استاد را داد. پرسیدم اشعاری که روی حباب آن چراغ نوشته شده بود از آن کیست؟

گفت: خود استاد شعر هم می گفت و دیوانی دارد.(1)

وفات و مراثی

اشاره

ندیدم چون وفاداری ز کس، "گلزار"! در عالم

خیال دوری از نوع بشر دارم، خدا حافظ!

"گلزار" این شاعر با فضیلت سرانجام در 19 رجب سال 1366ق وفات یافت.

سنگ نوشته مزار اوچنین است:

آرامگاه مرحوم رجبعلی گلزار، ولد مرحوم حاج ملا حسین، به تاریخ دوشنبه

ص:57


1- مجله یغما سال 16 ش 11 ص 495 - 494.با تشکر از دوست گرامی جناب آقای اعرابی.

نوزدهم رجب 1366.

چو بلبل این همه افغان و آه از آن دارم

که مرغ قدسم و در خاک آشیان دارم

فرشته ملکوتم، به دیو نفس دچار

ستاره فلکم، جا به خاکدان دارم

در این سراچه فانی دلم بسی بگرفت

هوای زندگی ملک جاودان دارم

کجایی ای اجل ای مایه حیات ابد

که انتظار قدوم تو را به جان دارم

همین بس است شرافت مرا ز بخت جوان

که پیر میکده را سر بر آستان دارم

مرا چه باک بود از گنه که روز جزا

به دست، دامن سلطان انس و جان دارم

علی شهنشه دنیا و دین که چون "گلزار"

به دل محبت او را چه جان نهان دارم

ص:58

تصویر

ص:59

1. مرثیه مرحوم جعفر نوای اصفهانی:

(1)

ز من گویید مرغان چمن را

که برچینند دیگر انجمن را

اگر آهنگ مرغان خوش الحان

به گوشم خوش نیاید در گلستان

مبادا پیش من گوید کسی: گل

که من بیچاره تر هستم ز بلبل

که بلبل را بود با گل سر و کار

ولی باشد مرا الفت به گلزار

خزان، بلبل به زیر پر کند سر

ولیکن تا بهار سال دیگر

چو گل را می کشد از نو در آغوش

کند درد و غم دیرین فراموش

دل من زین مصیبت بی قرار است

که گلزارم خزان فصل بهار است

دگر زین پس مرا شادی نباشد

ز قید غصّه آزادی نباشد

که می دانند یاران سخندان

جهان بی دوست زندان است زندان

ص:60


1- دیوان کامل نوای اصفهانی ص 398 - 397.

بدون صحبت یاران جانی

محبّان را چه سود از زندگانی

به یاد روح آن یار گرامی

بیارم چند بیتی از نظامی

"شنیدستم که افلاطون شب و روز

به گریه داشتی چشمی جهانسوز

بپرسیدند از او کاین گریه از چیست؟

بگفتا: چشم کس بیهوده نگریست

از آن گریم که جسم و جان دمساز

به هم خو کرده اند از دیرگه باز

جدا خواهند شد از آشنایی

همی گریم من از روز جدایی"

"نوا" را جان شیرین بود "گلزار"

تن بی جان ندارد هیچ مقدار

2. ماده تاریخ مرحوم سیّد رضا بهشتی "دریا":

(1)

از رحلت "گلزار" گل گلشن جان

گلزار ادب گشت به یک باره خزان

"دریا" پی تاریخ وفاتش بسرود:

"گلزار جهان رفت به گلزار جنان"

ص:61


1- دیوان طوفان دریا ص 126.

3. مرثیه محمدرضا شکیب اصفهانی:

(1)

جان سخت برون آید از قالب جسمانی

"گلزار" از این مشکل،خوش رست به آسانی

آن کس که زند سرخوش یک جرعه می وحدت

در پا فکند از کف، پیمانه امکانی

از شوق رخ جانان هرکس نسپارد جان

در کیش سبک سیران باشد ز گران جانی

دنیا به ره عقبی در پایه پلی باشد

کز آن گذرد آخر، هر عالی و هر دانی

این منزل ویرانه آباد نمی پاید

کامی نبود در آن جز حسرت و حیرانی

گلزار معانی شد در ماه رجب پژمان

شد بلبل طبع وی خامش ز غزل خوانی

تاریخ وفات او بنوشت "شکیب" از جان

در دفتر دانایی از راه سخن دانی

از باغ جنان بلبل سر کرد برون گفتا:

"گلزار می گلگون، زد از خم روحانی"

ص:62


1- دیوان شکیب ص 490.

4. مرثیه و ماده تاریخ سیّد علی بدیع زادگان "هور":

(1)

ای دل، ز عمر، کس به جهان لذتی نبرد

تا لقمه ای ز خوان کمال و ادب نخورد

کن همّتی چو دست رسد، پس پی کمال

زان پیش تر که بانگ برآید فلان بمرد

چون این فقید راد که با بردنش اجل

گفتی گلوی دانش و فضل و ادب فشرد

گلزار فنّ و شعر و ادب را خزان نمود

"گلزار" تا روان به روان آفرین سپرد

افسوس رفت و داغ غمش را به جا نهاد

وز قلب خویش رنگ فراق جنان سترد

روز دوشنبه هجده خرداد و از رجب

بُد روز نوزده که از این ورطه رخت برد

بنوشت کلک "هور" به تاریخ فوت او:

"گلزار فنّ و شعر و دُها از اجل فسرد"

5 . مرثیه مرشد رمضان صابر اصفهانی

گلی ز گلشن اهل ادب خزان گردید

ز تند باد اجل ناگهان به فصل بهار

ص:63


1- به نقل از دیوان خطی مرحوم هور.

غلام شاه ولایت، رجبعلی که به عمر

نداشت کار دگر غیر مدحت ده و چار

به عصر خویشتن آن اوستاد کامل بود

چو شیخ و خواجه مسلط ؟ این اشعار

هزار حیف از آن شمع بزم اهل ادب

که روز روشن ما را نمود چون شب تار

خطاب ارجعی اش چون رسید از سر شوق

ببست رخت سفر زین جهان بی مقدار بگفت

از پی تاریخ رحلتش "صابر":

"بگلستان جنان... از جهان گلزار"

(1366)

ص:64

آیه الله میر سیّد علی حسینی برزانی

اشاره

فقیه زاهد متّقی، از علما و ائمّه جماعت اصفهان.

خاندان

اشاره

وی از سادات حسینی بود و نسبش به میر سیّد علی بن میر عماد الدین محمد، مدفون در گورت (جد سادات خاتون آبادی) می رسید.

پدرش: عالم عامل و عابد کامل حجه الاسلام آقا سیّد محمد حسین حسینی از علمای محله برزان از روستاهای کنار اصفهان بود. از زندگانی و خصوصیات وی اطلاعی نداریم.

فقیه و عارف کامل آیه الله العظمی میرزا محمدعلی شاه آبادی در اجازه به آیه الله برزانی، از پدرش با عنوان: "السیّد الجلیل والمولی النبیل، العالم العامل العابد الکامل السیّد محمّد حسین وقاه الله من کلّ شین" یاد کرده است.

آیه الله سیّد محمدرضا رضوی خوانساری نیز در اجازه خود به آیه الله برزانی پدر او را: "سیّد العلماء الصالحین والفضلاء المتّقین" خوانده است.

سید محمد حسین در حدود سال 1359ق وفات کرد و در تخت فولاد حوالی تکیه صاحب روضات مدفون شد.

از او پنج فرزند پسر باقی ماند که همگی از علما و صلحا بودند و به جز آیه الله میر سیّد علی عبارتند از:

ص:65

1. آیه الله سیّد علی اصغر برزانی

عالم فاضل زاهد، از مدرّسین عالی مقام اصفهان که در تدریس کتاب "قوانین الاصول" استادی منحصر به فرد و بی نظیر بود.

وی در سال 1303ق متولد شد. مدت دوازده سال در اصفهان به درس آیه الله العظمی سیّد محمّد باقر درچه ای حاضر شده، و پس از فوت ایشان در سال 1342ق به نجف اشرف مهاجرت نموده و سال ها از محضر درس آیات عظام: سیّد ابوالحسن اصفهانی، آقا ضیاء الدین عراقی و میرزا محمّد حسین نائینی بهره برد و پس از نیل به مقام عالی اجتهاد به اصفهان مراجعت نمود.(1)

ص:66


1- ارمغان اصفهان نوشته مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی ص 84.

مرحوم استاد محمد ابراهیم جواهری درباره ایشان می نویسد:

بیش از 40 سال "قوانین" و "مکاسب" و "کفایه" و سایر کتب ادبی و دینی را در مدرسه صدر تدریس کرد. عالمی پرهیزکار و نظیف و مرتب و منظم بود. بیان خوبی داشت. طلّاب زیادی از او "قوانین" را فرا گرفتند.(1)

روزها در مدرسه بود و شب ها به برزان می رفت.

از املاک موروثی اعاشه می کرد و خمس و سهم امام از کسی نمی گرفت.

غالباً فرادی نماز می خواند. در اصفهان غیر از خواص کسی او را نمی شناخت؛ زیرا در مجالس و محافل عمومی حاضر نمی شد. تا سال های آخر عمر به مدرسه می آمد.(2)

آیه الله برزانی عالمی متواضع و مهربان و دائم الذکر و در نظافت و نظم ضرب المثل بود. با این که از نظر حافظه ضعیف بود ولی کوشش و پشتکار ایشان سبب شد که به مراتب بلند علمی برسد و از آیات عظام: فشارکی، اصفهانی، نائینی، عراقی و حاج شیخ عبدالکریم حائری مجاز گردد. وی در سنین پیری هم سالیانی شنبه به مدرسه صدر می رفت و چهارشنبه از مدرسه به خانه باز می گشت تا تمام

ص:67


1- برخی از شاگردان ایشان عبارتند از حضرات آیات: 1. شهید سیّد ابوالحسن شمس آبادی 2. سیّد محمد علی صادقی 3. میرزا محمّد تقی مجلسی 4. ابراهیم امینی 5. شیخ رمضانعلی املائی 6. حاج آقا فخرالدین کلباسی 7. شیخ محمّد باقر صدیقین 8. حاج آقا حسن فقیه امامی 9. سیّد علی اکبر واعظ.
2- دست نوشته های مرحوم جواهری، مخطوط.

وقت خود را صرف امور علمی نماید.(1)

این عالم ربّانی در شب جمعه 17 ذی قعده سال 1395ق در اصفهان وفات یافت و در حوالی تکیه آقا سید رضی مدفون گردید.

2. حجه الاسلام سیّد محمد علی فقیهی

از علمای برزان و مرجع رسیدگی به امور اجتماعی و رفع مشکلات مردم و حلّ مسائل شرعی آنان بود. از ویژگی های او روضه خواندن با کیفیت خاص بود که تمام

ص:68


1- ر.ک: نوری از مصباح واعظ نوشته آقای سیّد محمد علی فقیهی ص 169 – 159.

مجلس را دگرگون و شرکت کنندگان را شدیداً گریان می نمود. در روز عاشورا روی منبر عمامه از سر برمی داشت و کاه بر سر خود می ریخت.

در اواخر عمر می فرمود: من شب جمعه از دنیا می روم. و هنگامی که شب جمعه می گذشت می گفت: معلوم می شود که تا شب جمعه آینده زنده هستم.

وی عاقبت در شب جمعه 12 رجب سال 1362ق از دنیا رفت و در پایین پای پدر بزرگوار خود مدفون شد.(1)

3. آیه الله سیّد محمد نجفی هرسینی

از علمای اعلام، مقیم شهرستان هرسین.

وی در حدود 1325ق در اصفهان متولد شد. پس از فراگیری مقدمات و قسمتی از سطوح در اصفهان به نجف اشرف مهاجرت کرد و از محضر آیات عظام: سیّد ابوالحسن اصفهانی و میرزا محمد حسین نائینی و دیگران بهره برد.

آنگاه به تشویق مرحوم آیه الله شیخ فرج الله کاظمی هرسینی به هرسین عزیمت کرده و رحل اقامت افکند و به اقامه جماعت و تبلیغ دین و ترویج مذهب اشتغال ورزید.(2)

وی در همان شهر رحلت نمود. مدفنش زیارتگاه مردم است.

4. حجه الاسلام سیّد محمد صادق واعظ

از ذاکرین حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام که ارادت خاصی به آن حضرت

ص:69


1- نوری از مصباح واعظ ص 160.
2- گنجینه دانشمندان ج 6 ص 378.

داشت. از ویژگی های او اهتمام به صله ارحام بود. وی با وجود تنگدستی اهل بذل و بخشش و دارای صفت سخاوت بود.

او در سال 1350ش وفات کرد و در تکیه صاحب روضات مدفون شد.(1)

از راست : سیّد علی اصغر برزانی؛ سیّد محمد علی فقیهی؛ سیّد محمد نجفی هرسینی

ص:70


1- نوری از مصباح واعظ ص 160.

اساتید آیه الله برزانی

آیه الله سیّد علی در حوزه علمیه اصفهان و نجف اشرف تحصیل نمود و به درجه اجتهاد رسید.

برخی از اساتید ایشان عبارتند از آیات عظام:(1)

1. شیخ مرتضی ریزی 2. آخوند ملّا محمد حسین فشارکی

3. سیّد محمد باقر درچه ای

ص:71


1- سه استاد اول در کتاب "نوری از مصباح واعظ" ص 159 ذکر شده است.

4. آخوند ملا محمد کاظم خراسانی، صاحب "کفایه الاصول"

آیه الله برزانی در چند موضع از رساله فقهی "حکم الفرار من الحقوق" از آخوند خراسانی با عنوان استاد نقل قول کرده است.

اجازات

اشاره

آیه الله برزانی از علمای زیر به دریافت اجازه اجتهاد و روایت نایل گردید:(1)

1. آیه الله العظمی میرزا محمدعلی شاه آبادی

2. آیه الله العظمی آخوند ملا محمد حسین فشارکی

3. آیه الله سیّد محمد رضا رضوی خوانساری

4. آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی

5. آیه الله العظمی سیّد صدرالدین صدر

ص:72


1- با تشکر از جناب آقای سید مهدی فاتحی برزانی که اجازات فوق را در اختیار نگارنده نهاد.

1. اجازه آیه اللّه العظمی میرزا محمد علی شاه آبادی:

(1)

"بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله الملک الحکیم، المالک الحلیم، الجواد الکریم، العزیز الرحیم، الذی فطر السموات والارض بقدرته ودبّر الامور بحکمته...

ثمّ إنّه قد جری دأب السلف ودیدن الخلف من أکابر من مضی وتخلّف علی تحصیل هذا المقام الرضی والمرام المرضی بطلب أنحاء التحمل للروایات الوارده عن

ص:73


1- 1 علامه مدرّس تب ریزی در "ریحانه الاد ب" ج 3 ص 167 می ن ویسد: "میرزا محمد ع لی بن میرزا محمد جواد مجتهد اصفها نی از اکابر علم ای امامیه عصر حاضر به شمار می رو د. جامع معقول و منقول و حا وی فروع و اصول می باش د. در تهران در هردو رشته تدریس می فرماید و مورد استفاده ا فاضل و مرجع تقلید جمعی از شیعه اس ت... نخست از والد خود که از اکابر تلامذه صاحب "جواهر" و مسلّم الاجتهاد بوده به تحصیلات علمیه پرداخ ت. سپس در ا صفهان در حوزه درس برادر بزرگ تر خود آق ا شیخ احمد مجتهد معروف به حسین آبادی اصفهانی که اجتهادش پیش از بلوغ و کبر سن، مصدق بوده و هم در حوزه آقای میرزا محمد هاشم چارسوقی حاضر و تکمیل مراتب علمیه نمو د. پس در تهران به حاج میرزا حسن آشتیانی تلمذ نموده و سپس در نجف حاضر حوزه درس استدلا لی آخوند خرا سانی، حاج میرزا حسین خلی لی، میرزا محمد ت قی شیرا زی بود تا آن که اجتهاد و دارای قوه مستنبطه بودن وی محل تصدیق اکابر وقت گردید. عل ممعقول را نیز از شیخ الم تألهین میرزا هاشم رش تی خوانده و از تألیفات اوس ت: ا. الانسان والفطره 2. الایمان والرجعه 3. حاشیه کفایه آخ وند خراسانی فوق 4. القرآن والعتره 5. مرام الاسلام 6. منازل السالکین در عرفان. و غیر اینها که در فقه و اصول و عقل و جهل و نب وت و موضوعات دیگر تألیفات طریفه دارد و چنانچه از اسامی آنها بر می آید در همه آنها مبتکر و چهار فقره (غیر از سیم و ششم) از شش فقره مذکو ره در تهران چاپ شده اند". این عارف کامل و به تعبیر حضرت امام خمین ی: "لطیفه ربان ی" پس از 77 سال زند گی پر برکت، در روز 1328 بدرود حیات گفت و در زا وی ه مرقد مطهر حضرت /9/ پنج شنبه 3 صفر 1369 قم ری مطابق با 3 عبدالعظیم به خاک سپرده شد.

الساده الاجله والهداه المهدیه، من الوجوه السته أو السبعه، والجامع لها اجازه الشیخ الحامل للراوی المتحمل.

وقد استجاز من العبد، جناب السیّد السند والرکن المعتمد، العالم العامل والفاضل الکامل، التقی النقی والبحر الملی، البالغ بجدّه الی درجه الاستنباط والاجتهاد والواصل بجهده الی مرتبه استفراغ الوسع لتحصیل المراد من أحادیث أجداده الأمجاد، علیهم صلوات الله الی یوم المیعاد؛ أعنی السیّد علی البرزانی، بلّغه الله غایه الآمال والأمانی، ابن السیّد الجلیل والمولی النبیل، العالم العامل العابد الکامل السیّد محمّد حسین وقاه الله من کل شین؛ فإنّه بعد ما رأیت بعض مؤلّفاته فی المسائل الفقهیه وباحثته فی جمله

ص:74

من المطالب العلمیه، أراد اتصال سلسله سنده إلی روایات الأئمه الإطهار بإجازات مشایخی وأساتیدی الکبار، فاستخرت الله وأجزت له أن یروی عنّی... عن مشایخی الأجله؛

أحدهم وأوحدهم: والدی العلامه، شیخ العلماء والمجتهدین - أفاض الله علیه شآبیب الغفران - عن شیخه واستاده، العبد المؤتمن، شیخ الأواخر، الشیخ محمد حسن صاحب "الجواهر" قدّس سرّه.

ومنهم: السید السند العماد والرکن المعتمد فی الاستناد، سیّد العلماء وسند الفقهاء، وحید عصره فی التألیف بل کلّ عصر، وفرید دهره فی الترصیف، ذخر الاوائل وفخر الاواخر، الامیر محمد باقر الموسوی الخوانساری - قدّس سرّه - صاحب "روضات الجنات"، عن أفقه الفقهاء فی زمانه واقدم العلماء فی اوانه، قدوه الاکابر والاصاغر، الآقا والحاج السید محمدباقر حجه الاسلام، أسکنه الله بحبوحه جنانه.

ومنهم: سیّد الاوائل والاواخر، علامه عصره وزمانه وفهامه دهره واوانه، الحبر العلام والبحر الموّاج القمقام، جامع المعقول والمنقول، حاوی الفروع والاصول، استادنا الاستناد، الامیر محمد هاشم الموسوی - قدس الله تربته الزکیه - عن شیخه الاجل الافخم واستاده الأکمل الأقدم، وحید عصره فی التحقیق وفرید دهره فی التدقیق، الشیخ مرتضی الانصاری... وقد وقع الفراغ فی یوم الخمیس سابع شوال من شهور الف وثلاثمائه وثمانیه وثلثین من الهجره النبویه علی هاجرها ألف سلام وتحیه.

ص:75

تصویر

اجازه عارف کامل آیه الله العظمی شاه آبادی

ص:76

تصویر

اجازه عارف کامل آیه الله العظمی شاه آبادی

ص:77

تصویر

اجازه عارف کامل آیه الله العظمی شاه آبادی

ص:78

2. اجازه آیه اللّه العظمی آخوند ملّا محمّد حسین فشارکی:

"بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله خالق الاشیاء وواهب النعم والآلاء باعث الرسل والانبیاء جاعل الشرایع والادیان وشارع الاحکام، محلل الحلال ومحرم الحرام...

ومن جمله من جاهد وسعی لدرک هذه الفضیله العظمی والدخول فی هذه الفرقه الکبری السیّد السند السدید المعتمد، الفاضل العالم الکامل الناسک السالک الباذل الساعی المجاهد، الشاغل ایّامه ولیالیه فی تحصیل العلوم الشرعیه واستنباط الامور الدینیه، الخائض فی الادله التفصیلیه التی منها یستنبط الاحکام الشرعیه، الخارج من ذلّ التابعیه الی عزّ الاستقلال والبالغ بجدّه الاکید الی درجه الاجتهاد والمترقّی عن حضیض التقلید الی اوج الاجتهاد؛

ذاک علی بن الحسین الحسینی البرزانی - طال عمره الشریف ولا زال توفیقه الذی هو احسن التوفیق - فإنّ هذا العبد الصالح اشتغل بالتعلیم وصرف أیّامه ولیالیه فی

ص:79

تحصیل العلوم الشرعیّه غایه الاشتغال، وعکف علی درسه وتحصیله وتدوینه عکوف المتعطّش علی الزلال، وکتب فیما رجعت الیه من المسائل المشکله شطراً وافیاً کاشفاً دالاً علی أنّه - بحمد الله تعالی شأنه وحسن توفیقه وعنایته ولطفه - بلغ رتبه الاجتهاد، فلیشکر الله تعالی بما أعطاه ومنحه وأولاه.

فأسأل الله تعالی شأنه ان یبلغه آماله ویعطیه خیر الدین والدنیا.

وبعد، فقد استجازنی لحسن ظنّه، فاستخرت الله عزّوجل وأجزته أن یروی عنّی کلما رویته عن مشایخی بطرقی المضبوطه فی محالها ولا مجال لی فعلا لشرحها وکتبها؛

فمنها: ما اجازنی شیخی واخی، العالم الناسک السالک السدید، الفقیه الوحید فی أوانه ومن الیه انتهت الریاسه العامه فی الاجتهاد، والتقلید منه شاع بین الخواص والعوام، واستقام لکلّ من استفاد منه وحضر درسه فی ایام وبلغ الاجتهاد واستجاز منه العلماء، ولم نر مثله فی ترویج الاحکام وهدایه الناس، فانّه بین العلماء کالبدر فی النجوم فی هذه الفضیله، ومن میامن انفاسه وبرکات تعلیماته بلغ جمع کثیر وجمّ غفیر رتبه الاجتهاد واهتدی کافه اهالی اصفهان الی احکام شرع سیّد الانام - صلوات الله علیه وآله - والآن قبره الشریف مزار عامه اهل اصفهان فی بقعه تخت فولاد؛ مولانا ومن علیه اعتمادنا الآخوند ملا محمد باقر الفشارکی؛

عن شیخه واستاده، السید السند المعتمد، السالک مسالک التحقیق والتدقیق، مهذب القوانین المحکمه ومشید الاصول الشرعیه، الماشی علی طریق السلامه والاستقامه، سیّد العلماء والمجتهدین ورئیس الفقهاء والمحققین، الشیخ المؤتمن والسید السند

ص:80

المستحسن الآقا میر سیّد حسن؛

عن شیخه واستاده، وحید الزمان وفرید الدروران، النافذ امره فی الامصار، المطاع حکمه فی الاقطار، الباسط یده کالسحاب الماطر فی الشتاء، حجه الاسلام والمسلمین، ظهر الایمان والمؤمنین، الحاج السید محمد باقر الرشتی الاصفهانی... کتبه الاحقر الفشارکی، فی غایه اختلال البال وعله المزاج وضعف الحال، 26 ج الاول 1328".

3. اجازه آیه اللّه سیّد محمد رضا رضوی خوانساری:

(1)

"بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله الهادی إلی صوب الصواب، والصلاه والسلام علی سیدنا محمد وآله أفضل من اوتی الحکمه وفصل الخطاب.

ص:81


1- عالم فاضل کامل، از فقها و مدرّسین اصفهان. در سال 1300ق متولّد شد. پس از انجام تحصیلات در نجف اشرف و مراجعت به اصفهان در مدرسه صدر ساکن و به تدریس فقه و اصول مشغول شده و در تنگی معیشت با قناعت می گذرانید. از آثار او تصحیح "وافی" و "مستند الشیعه" و "متاجر" شیخ انصاری است. او در سال 1339ق وفات کرد و در جوار جهانگیرخان قشقائی مدفون شد. مرحوم جابری در تاریخ اصفهان (ص 341) می نویسد: تاریخ رحلت مرحومین آقا جمال الدین مجتهد چهارسوقی، حاج میرزا رضا مجتهد خوانساری و حاج ملّا جواد مجتهد آدینه ای که هر سه در رجب 1339 بود گفتم: فرمود امام بین جمادیّ و در رجب زاید بس اتفاق که آید تو را عجب هم گفت عالمی چو ز دنیا بشد بشد رخنه به دین که نور هدی گشت محتجب آن ها که قدرشان شده بالای آسمان زیر زمین گرفته به مقدار یک وجب شد اصفهان ز فوت جمال و رضا، جواد همچون نجف مزار فقیهان محتجب تاریخ گفت "جابری" از نصّ دو خبر: "اینک عجب سه ثلمه به اسلام در رجب"

تصویر

ص:82

تصویر

وبعد، فإنّ السیّد السند الأوحد، شرف أولاد الرسول، خلاصه سلاله الزهراء البتول، انموزج اسلافه الطاهرین، ذی النسب الطاهر والحسب الفاخر، جامع الکمالات الانسیّه والنفس القدسیه والروح الملکوتیه، العالم الکامل العامل والبحر الزاخر، الآقا سیّد علی - دامت برکاته وکثرت إفاضاته وإفاداته وفی العلماء أمثاله وأقرانه - ابن سیّد العلماء الصالحین والفضلاء المتّقین - زید توفیقاته و تأییداته - الآقا سیّد حسین - سلّمه اللّه تعالی من کلّ شین -البرزانی، بعد صرف ریعان شبابه وبرهه من زمانه فی تکمیل

ص:83

العلوم التی هی مقدّمه الاجتهاد واجتهد فیها کمال الاجتهاد وترقّی من حضیض التقلید الی اوج الاجتهاد وصار صاحب الملکه التی یقتدر علی الاستنباط فی الشرعیات، فالتمس منّی اجازه یعمّ بها النفع ویتّصل طریقه بأهل الحلّ والعقد، وکنت جدیرا أن اسأل منه ما سئل وأطلب منه ما طلب، لعلوّ شأنه وظهور برهانه؛ لکن الحدیث النبوی - صلّی الله علیه وآله - منعنی من الاعتذار وان کان فیه بالنسبه الیه الاعذار، وقصدت بذلک وجه العزیز الجبّار، ولولا بعد العلماء ما دعی

مثلی، ولولا فقد الفقهاء ما اشیر الی من کان شکلی... فأجزت له - مدّ الله ظله وکثر فی العلماء مثله - إجازه شامله لجمیع کتب أصحابنا المصنّفین... کتبه فی الیوم السادس من شهر جمیدی الثانیه من 1339 وأنا الأقل المحتاج المفتقر إلی الله محمد رضا الرضوی الخوانساری".

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد صدرالدین صدر

(1)

"بسمه تعالی. الحمد لله علی منّه وافضاله، والشکر لله علی جمیل نعمه وجزیل نواله، والصلاه والسلام علی سیدنا ونبینا ومولانا محمد وآله الناسجین علی منواله، التابعین له فی اقواله وافعاله.

ص:84


1- عالم ربانی و فقیه صمدانی، فرزند آیه الله العظمی سیّد اسماعیل صدر. در ماه رجب 1299ق در کاظمین متولد شد. نزد پدر بزرگوار و آخوند خراسانی و سیّد محمد کاظم یزدی تحصیل کرد و به اجازات ایشان نایل گردید. وی محققی عمیق النظر و دقیق الفکر، فقیه اصولی محدث رجالی ادیب و شاعر بود و در تمامی علوم عربیه و فنون شعریه و ادبیه دستی توانا داشت. در مکارم اخلاق طاق و دارای کمالات نفسانیه و معنویه بود و گوی سبقت از دیگران ربوده بود. سال ها در مشهد مقدس مجاور بود و پس از تأسیس حوزه علمیه قم به آنجا مهاجرت نمود و پس از رحلت آیه الله مؤسس، یکی از زعمای ثلاثه قم بود. وی در شب شنبه 19 ربیع الثانی 1373ق وفات کرد و در جوار حضرت معصومه سلام الله علیها مدفون گردید.

تصویر

وبعد، فإنّ السید السند والاخ المعتمد، الحسیب النسیب الفاضل الاریب والعالم اللبیب، مروّج الأحکام، ثقه الأسلام، السید علی البرزونی الاصفهانی - أدام الله بقاه ورزقه ما یتمنّاه - ممّن صرف عمره واشغل دهره فی تحصیل العلوم الدینیه وتکمیل الفضائل الاخلاقیه حتّی فاز بالقدح المعلّی فصرف همّته وأشغل لیله ویومه فی هدایه الأنام إلی دارالسلام ونشر الاحکام؛ فیا کثّر الله أمثاله بین المسلمین واخذ بعضده فی ترویج الدین المبین.

وقد استجاز منّی فی الامور الحسبیه وفی الروایه عن المشایخ العظام، فأجزت له فی التصدی فی الامور الحسبیه کلیه وجزئیه، اذناً عاماً فیما یجوز للمجتهد أن یأذن لغیره...

ص:85

تصویر

وأجزت له - دام بقاه - أیضا ما صحّت لی روایته سیّما عن سیدی ومولای، حجه الاسلام والمسلمین: آیه الله فی الارضین، سیاده السید الخال الاعظم، أبی محمد السید حسن الصدر - طاب ثراه وجعل الجنه مثواه - عن شیخه فی الروایه، شیخ المجتهدین والمحدثین، ثقه الاسلام والمسلمین، الحاج میرزا محمد حسین النوری الطبرسی - قدّس سرّه الشریف - بطرقه المذکوره فی خاتمه کتابه "مستدرک الوسائل ومستنبط

ص:86

المسائل" وأرجو منه - سلّمه الله تعالی - أن لا ینسانی من الدعاء کما انی أرجو أن لا أنساه".

اوصاف

آیه الله میر سید علی برزانی عالمی عامل و فقیهی کامل بود.

وی سالیان زیادی در شب های جمعه در تکیه بابا رکن الدین در تخت فولاد شب های جمعه مراسم احیاء برپا می کرد و مردم از انفاس قدسی ایشان بهره مند می شدند.

وی به زهد و تقوا و کرامت متّصف بود.

در زمان رضا خان که عمامه از سر روحانیون برمی داشتند ایشان به طور عادی از وسط خیابان های شهر حرکت می کرد و هیچ مأموری جرأت مزاحمت ایشان را نداشت.(1)

ص:87


1- نوری از مصباح واعظ ص 159.

از آیه الله برزانی رساله ای در حکم فرار از حقوق در 112 برگ و تألیف مفصلی در اصول فقه در 660 صفحه باقی مانده است.

ص:88

تصویر

ص:89

وفات

این عالم ربّانی در سال 1369ق(1329ش) وفات کرد و در تکیه گلزار مدفون شد. مرحوم سیّد علی بدیع زادگان "هور" در وفات او گوید:

باز برآمد زکین دیو اجل از کمین

گران بها خاتمی ربود از دست دین

گوهر یک دانه ای شکست و هر گوهری

هزار چندان نمود بهای درّ ثمین

مهر بلند اختری گشت از او منکسف

که هست از او پر ز نور هنوز صدها جبین

کنز تقی کان زهد، بحر ورع یمّ سلم

علمش بحری عمیق، حلمش کوهی وزین

محقّق و معتمد، مدرّس و مجتهد

مروّج دین حق، حامی شرع مبین

آیت عظمای ما، سرور و سیّد علی

قائد دین فاتحی، مقتدی راستین

در مه ذی حجّه بست رخت ز دار فنا

به بزم رضوان و قرب شد به علی همنشین

"هور" وفاتش نوشت ز خامه اشک و آه:

"نوحه سرا بر علی هست محمّد یقین"

استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا" نیز در وفاتش گوید:

ص:90

سال فوتش را به شمسی خامه "برنا" نوشت:

"حامی شرع پیمبر بود میر سیّد علی"

ص:91

سید محمد فاتحی برزانی فرزند آیه الله سید علی نیز مردی فاضل و وارسته بود

که در مدرسه میرزا حسین حجره داشت و گاهی بر حسب اقتضای حال اشعاری

می سرود.

وی در سال 1293 ش متولد شد. در حوزه علمیه اصفهان تحصیل کرد و سپس به

وعظ و خطابه روی آورد و پس از سال ها ارشاد و هدایت مردم از طریق منبر، در

سال/ وفات یافت و در مقبره جدّ اعلایش میر عماد مدفون گشت.

ص:92

حاج میرزا حبیب الله روضاتی

اشاره

عالم فاضل کامل و از مروّجین دین مبین.

تولّد و خاندان

اشاره

وی در سال 1308ق متولد شد.

پدرش: فقیه زاهد آیه الله میرزا هدایه الله چهارسوقی فرزند علامه میرزا محمد باقر خوانساری صاحب "روضات الجنات" بود.

میرزا هدایه الله در سال 1271ق به دنیا آمد. نزد پدر و عمّ خود میرزا محمّد هاشم چهارسوقی و حاج شیخ محمّد باقر نجفی و میرزا محمّد جواد حسین آبادی تحصیل کرد تا به درجه اجتهاد رسیده و از اساتید خود مجاز گردید.(1)

صاحب روضات در سال 1308ق در آخر نسخه بسیار نفیس "من لا یحضره الفقیه"(2) برای این فرزندش اجازه اجتهاد و روایت نگاشته است.(3)

آیه الله سیّد محمد مهدی موسوی کاظمینی می نویسد: "کان رحمه الله من العلماء المحقّقین والفضلاء المدقّقین، وکان یقیم الجماعه

ص:93


1- مقدمه مناهج المعارف ص 285.
2- نسخه فوق در سال 981ق نوشته شده و خطّ و مهر و تصحیح و تعلیقات صاحب معالم و نیز تصحیحات علمای دیگر و از جمله حواشی مفید صاحب روضات را دارد.
3- ر.ک: علماء الاسره ص 117.

والتدریس باصفهان... وقد تکلّمت معه؛ فرأیته عارفاً فی الفقه والاصول، کاملًا فی المعقول والمنقول".(1)

به نوشته مرحوم معلّم حبیب آبادی: وی حدود یک سال به امراض عدیده مبتلا بود و سرانجام در روز سه شنبه 2 شوّال 1345ق (15 فروردین 1306) در اصفهان وفات کرد. آخر سخن او سه مرتبه "یا صاحب الزمان" بود.

پس از وفات، آیه الله حاج میر محمّد صادق خاتون آبادی بر او نماز خواند و در پائین پای پدر والاگهر خود دفن شد.(2)

ص:94


1- احسن الودیعه ج 1 ص 140.
2- زندگانی آیه الله چهارسوقی ص 177.

از این عالم فاضل حواشی بر کتاب "رسائل" و "ریاض المسائل" برجای مانده است.(1) ماده تاریخ وفاتش چنین است:(2)

"شد هدایت واصل قصر جنان"

مرحوم میرزا عبدالکریم سودائی دستگردی نیز در وفات او گوید:(3)

سراج الهدی بدر الهدایه سیّد

جلیل نبیل صادق فی الروایه

فقیه نبیه فاضل متبحّر

لقد کان بدراً فی ظلام الغوایه

بترویج دین الله افنی حیاته

هدی الخلق طول العمر نحو الولایه

دعا الناس ازماناً إلی شرع أحمد

من البدؤ حتی صار عند النهایه

لواء الهدی فی کفّه طول عمره

معیذ ضعاف الخلق فی ظلّ رایه

دعاه إلی الرضوان والخلد ربّه

أجاب بطیب القلب فوق الرضایه

ص:95


1- مقدمه مناهج المعارف ص 286.
2- یادداشت های خطی مرحوم سیّد محمد باقر فقیهی پاقلعه ای.
3- زندگانی آیه الله چهارسوقی ص 177.

فلبّی مجیباً داعی الله راغباً

فقال: إلهی فی المنی أنت غایتی

رضاک معاذی واتّکالی وملجأی

إلیک رجائی انت تعفو جنایتی

فطار الی الجنّات طایر روحه

نشیطاً رضیّاً ماله من شکایه

مضی شهر شوّال إذا تمّ صومه

قضی نحبه والشهر عند البدایه

فسائلت عن عبدالکریم وفاته

أجاب بمصراع لطیف کآیه

أزال ثلاثاً صار تاریخ فوته:

"لقد أفجع الاسلام موت الهدایه"

آیه الله میرزا هدایهالله دارای سه فرزند عالم بود که عبارتند از:

1. حجه الاسلام والمسلمین سیّد اسدالله روضاتی

عالم فاضل کامل، در سال 1318ق در اصفهان متولّد شد.

پس از اتمام تحصیلات مقدّماتی، از محضر بزرگانی چون حضرات آیات: سیّد ابوالقاسم دهکردی، سیّد محمّد نجف آبادی و میر محمّد صادق خاتون آبادی بهره برد. چند سالی نیز در قم درس آیه الله العظمی حاج شیخ عبد الکریم حائری را درک نمود. سپس به اصفهان بازگشت و به تدریس و اقامه جماعت و انجام وظایف دینی

ص:96

خود پرداخت.(1)

از آثار او تلخیص "جامع السعادات" ملا مهدی نراقی در علم اخلاق است.(2)

وی در سال 1410ق وفات یافت و در قبرستان باغ رضوان اصفهان مدفون شد.

2. آیه الله میرزا محمود روضاتی

عالم کامل، در سال 1315ق به دنیا آمد.

دروس مقدماتی و سطح را نزد مرحوم پدرش و شیخ علی مدرّس یزدی و دیگران فراگرفت و از محضر آیات عظام: آقا سیّد ابوالقاسم دهکردی، آخوند ملا

ص:97


1- مدرس شهید مجاهدی شکست ناپذیر نوشته آقای عبدالعلی باقی ص 170.
2- مقدمه مناهج المعارف ص 290.

محمد حسین فشارکی و آقا سیّد محمّد باقر درچه ای بهره برد. وی از آخوند فشارکی، آقا سیّد ابوالحسن اصفهانی، حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی و آقا شیخ محمّد رضا زنجانی کاظمینی اجازه داشت.

رساله در تیمّم، رساله در حرمت تشریح و دو اربعین حدیث از آثار اوست.

وی عالمی با استعداد و دارای حافظه قوی بود. رؤس و فروع مسائل فقهی را مستحضر بود و قصص و تواریخ و حکایات بسیاری در حفظ داشت که سبب مجلس آرایی بود.(1)

ص:98


1- مقدمه مناهج المعارف ص 289.

وی در سال 1396ق وفات کرد و در بقعه جدّش صاحب روضات مدفون شد. استاد فضل الله اعتمادی متخلص به "برنا" در وفاتش گوید:

چند با حبّ علایق فکنی خود به قیود

یا بکوشی که به عمرت بتوانی افزود

تا به کی ظلم کنی درپی ترفیع مقام

بین چه مانده به جزازلعن برای نمرود

عاقبت پیک اجل بر تو ظفر خواهد یافت

گر که سازی همه اهل جهان جیش و جنود

بود این مهر همان توده که سعدی گفته است

خوش بسی تافت برآرامگه عاد و ثمود

کوش از دانش وتقوا به کف آری گوهر

ورنه بیهوده تلف می کنی اوقات و عهود

توشه ای ساز ره آورد ره آخرتت

تا نگردی تو ز درگاه جلالت مردود

از ثری گر که نهی پا به ثریا آخر

نیست جز شش جهت گور برایت محدود

بین چگونه زجهان جانب جنت روکرد

آیه الله مهین آقای میرزا محمود

ناصر و حامی دین، ناشر احکام خدا

سمی وسبط نبی، بنده خاص معبود

آنکه بد رای منیرش همه خالی زخلل

آنکه بد سینه پاکش همه عاری زحقود

آنکه جز کسب فضائل همه بی ارزش بود

پیش حق بین نظرش هرچه ز نسیان و نقود

ص:99

رفت ازصاحب روضات حفیدی عالم

که بُد ازعارض او آیت دانش مشهود

اجل از باغ هدایت گل بی خاری چید

که چو او مادر ایام کم آرد مولود

مرگ افکند زپا کاخ فضیلت را رکن

اجل از خیمه ارشاد نگون کرد عمود

مستند قول نبی می کنم و می گویم

بود آن عالم دین افضل بر صالح و هود

یک نفس درک حضورش فضلا را بودی

به ز دربار سلیمان و نوای داود

رفت و در وقت سخن منبر از او شد خالی

رفت و بی او شده محراب به هنگام سجود

رفت وگردید نهان زیر لحد آن رخسار

که بدی رویتش از پرتو تقوا مسعود

چون شنید ارجعی ازحق سوی جانان بشتافت

شد ز ماتمکده دهر به جنات خلود

پنجم شهر صفر کرد به فردوس سفر

هفده بهمن از این دار بشد نزد ودود

گفت "برنا" پی تاریخ وفاتش: "بجنان

یافت محمود هدایت بمقام محمود"

ص:100

اساتید

مرحوم آقامیرزا حبیب الله نزد علمای اصفهان تحصیل کرد و به درجه اجتهاد نایل گردید. برخی از اساتید او عبارتند از:(1)

1. شیخ علی مدرّس یزدی

2. سیّد محمود کلیشادی

3. آقا سیّد مهدی درچه ای

4. آقا سیّد ابوالقاسم دهکردی

5. آقا سیّد محمّد باقر درچه ای

6. حاج آقا منیرالدین بروجردی

اجازات

اشاره

میرزا حبیب الله از چندین نفر از علمای بزرگ زمان اجازه اجتهاد و روایت داشت که عبارتند از آیات عظام:(2)

1. آخوند ملا محمد حسین فشارکی (اجازه اجتهاد)

2. میرزا محمد حسین نائینی (اجازه روایت)

3. حاج شیخ عبدالکریم حائری (اجازه روایت)

4. سیّد محمد حجّت کوه کمری (اجازه اجتهاد)

ص:101


1- مقدمه مناهج المعارف ص 286.
2- با تشکر از حجه الاسلام والمسلمین سیّد عبدالحسین روضاتی که اجازات فوق را در اختیار قرار داد.

5. حاج آقا حسین بروجردی (اجازه امور حسبیه)

6. سیّد صدر الدین صدر (اجازه اجتهاد)

7. شیخ محمد حسین کاشف الغطاء (اجازه اجتهاد)

8. آیه الله حاج شیخ علی اکبر نهاوندی (اجازه اجتهاد و روایت)

9. آیه الله سیّد حسین حسینی اصفهانی (اجازه اجتهاد)

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی

وی در اجازه مورخه 1343ق می نویسد:

"وممّن جدّ واجدّ وکدّ واکدّ فی تحصیل المطلب وتکمیل المطلب حتّی فاز من مراتب العلم أعلاها وحاز فی درجات العمل أرفعها وازکیها: نتیجه العلماء الأعلام والفقهاء البرره الکرام والجهابذه الأعلام وأرکان العلم والاجتهاد و أبواب الهدایه والإرشاد، العالم الفاضل الباذل الکامل الناسک، الناهج مناهج الفضل والرشاد، والدارج مدارج الرشد والإرشاد، السالک مسالک التحقیق والتعمیق والتدقیق، المهذّب الصفی والمولی الوفی، ذوالفهم العالی والفکر الصافی، البالغ بجدّه الأکید وسعیه البلیغ إلی منتهی الرشاد، والفایز الواصل إلی درجه الاجتهاد والقدره علی الاستنباط...

فإنّه - زید فضله - بالغ فیما هو المراد من العلم والاجتهاد، حتّی تجلّی و تحلّی وتعزّز وبلغ رتبه الاجتهاد، وساق لی أن أقول فی حقّه: إنّه من المجتهدین العظام والذین خصّهم الله تعالی بالإکرام... فإنّه العالم الذی رفعه الله بالعلم درجات، وهو الذی یجب إجلاله والاقتداء به واتباع آثار علمه ودلالته، ویحرم علیه التقلید...

ذاک المولی الوفی والاخ السدید: الآقا میرزا حبیب الله الموسوی،

ص:102

تصویر

ابن العالم العامل الفاضل الناسک، فخر العلماء العاملین، ابوالفضائل والمکارم، زین المساجد والمنابر، قدوه الصالحین، مروّج المله والدین، المسمّی بآقا میرزا هدایه الله، الذی هدی الله به المؤمنین، أطال الله بقائه...

ابن السید السند، الرکن المعتمد، البحر الذاخر، أبوالمناقب والمفاخر، شیخ المشایخ، وحید عصره وأوانه فی جمیع الفضائل من أنواع المعارف، من الکلام والتفسیر والفقه والاصول، وخصّ بین العلماء بالبیان الذی مدح الله تعالی به الإنسان إذ قال: "خلق الإنسان علّمه البیان" فارجع إلی أحد مصنفاته المشتهر فی الآفاق المسمّی بروضات الجنات، فإنّه البرهان لعجز قلم التحریر عن وصفه بالبیان...

وبعد، فقد استجاز المولی الحبیب الجلیل لحسن ظنّ بی، تیمناً وتبرکاً؛ فأجزته للانتظام والاندراج فی سلک الرواه الاعلام ودعاه الاحکام وحمله الاخبار والآثار أن یروی عنّی کلّما صحّت لی روایته... عن مشایخی العظام...

ص:103

تصویر

ص:104

منهم: الشیخ الجلیل والعالم النبیل الکامل النبیه المحقق المدقق الفقیه الوحید الفرید، شیخ العلماء العاملین والفقهاء البارعین، مرجع العلماء والمتعلمین فی الاعصار والامصار ومن علیه الاعتماد فی الإجازات والتصدیقات، البحر القمقام، علم الأعلام، رکن الإسلام، الناسک العابد العارف السدید، الشیخ زین العابدین المازندرانی...".

این اجازه را آیه الله سیّد حسین حسینی اصفهانی نیز تأیید کرده است.

اجازه آیه الله شیخ علی اکبر نهاوندی

(1)

وی در اجازه مورخه 1354ق می نویسد:

"وکان قد أشار إلی العبد الأقل السید الأجلّ الأفضل الأکمل، المؤید بالنفس القدسیه والریاسه الانسیه، الموفّق للجمع بین مکارم الأخلاق وطیب الأعراق، نجل النبی وسلیل الوصی، الذی تزدهی بوجوده الشریف باحات المحاریب، وتتربّخ بعنصره اللطیف صهوت المنابر، المنشعب من دوحه العلماء السادات والمنتخب من احفاد السید الجلیل صاحب "الروضات" الدائر مدائحه علی الألسنه والأفواه، المسمّی بلقب حبیب اله العالمین...

وکان أمره موجباً للإسعاف، وإن کان قدره ابیّا عن مثل هذا عند الأنصاف؛ فطلباً

ص:105


1- عالم کامل و فقیه محدث، از شاگردان میرزا محمد حسن آشتیانی در تهران و آیات عظام: میرزا حبیب الله رشتی و شریعت اصفهانی در نجف اشرف که از دو استاد اخیر و محدث نوری اجازه نقل حدیث داشت. او در سال 1328ق عازم مشهد مقدس شد و در آن ارض اقدس اقامت گزید. تالیفات زیادی از او برجای مانده است از جمله: گلزار اکبری، خزینه الجواهر، انوار المواهب، جنّتان مدهامّتان، البنیان الرفیع، راحه الروح، العبقریّ الحسان، الجنه العالیه والجعبه الغالیه و شرح دعای سمات. وی در سال 1369ق در حدود نود سالگی در مشهد مقدس وفات نمود. ریحانه الادب ج 6 ص 269.

لموافقه مطلوبه... أجزت له - دام ظله وجری بلّه - أن یروی عنّی جمیع ما یجوز لی روایته...

ثمّ إنّ لی طرقا کثیره إلی جمیع ما ذکر، أسدّها وأعلاها وأخصرها وأغلاها ما أرویه اجازه عن آیه الله العظمی والعالم المتعبد الأوّاه الحاج الآقا المیرزا حبیب الله الرشتی الغروی...

وعن السید السند والرکن المعتمد، الحائز لجمیع العلوم والفنون والطائر بجناح فکره الصائب علی اشجار العلوم الشرعیه بتمام الغصون، السید أبوالقاسم الإشکوری الجیلانی، صاحب "جواهر العقول فی شرح فرائد الاصول" و"بغیه الطالب فی حاشیه المکاسب"...

ص:106

تصویر

ص:107

تصویر

مرحوم آیه الله نهاوندی در سال 1360ق پس از مشاهده تألیفات مرحوم روضاتی، اجتهاد وی را نیز در حاشیه اجازه فوق تأیید فرموده است.

ص:108

اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی

وممن وفقه الله تعالی للطلب والعمل به هو جناب السید العالم العلام والفاضل المؤید الهمام عماد العلماء الاعلام وصفوه الأفاضل العظام ذو الفکره القویمه والسلیقه المستقیمه ذو الفکر الثاقب والنظر الصائب المجتهد المؤید المسدد الأواه جناب السید المیرزا حبیب الله أدام الله تعالی تأییده وإفضاله وکثر فی أهل العلم أمثاله حفید المرحوم علم الأعلام وحجه الإسلام المیرزا محمد باقر الاصبهانی الخوانساری صاحب الروضات أعلی الله تعالی مقامه فلقد صرف فی هذا السبیل برهه من عمره وجدّ جدّه وأشغل به شطرا من دهره وبذل جهده حتی نال الدرجات العلی وفاز بالقدح المعلی ولقد أرانا مما صنفه فی بعض المسائل المهمه المعضله ما یکشف عن طول باعه و وفور اطلاعه وجوده فکره ودقه نظره فلله تعالی درّه وعلیه سبحانه أجره ولقد استجازنی سلمه الله تعالی فأجزت له أن یروی عنّی جمیع ما صحت لی روایته من کتب التفسیر والأدعیه والحدیث والفقه وغیر ذلک

من مصنفات أصحابنا وما رووه عن غیرنا بحق اجازتی عن الشیخین العالمین العلمین الأورعین الأطهرین وحیدی دهرهما وفقیهی عصرهما الحاج المیرزا حسین المیرزا خلیل الطهرانی النجفی والشیخ محمد طه نجف قدس سرهما بأسانیدهما الکثیره المنتهیه إلی استاد الکل حضره الآغا الوحید البهبهانی نور ضریحه والمحدث البحرانی قدس سره ومنهما إلی أرباب المصنفات...

وکتبه بیمناه الداثره أفقر البریه إلی رحمه ربه وعفوه وفضله وکرمه محمد حسین الغروی النائینی 14 شهر ربیع الثانی 1344.

ص:109

آیه الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی نیز این اجازه را تأیید کرده:

بسم الله الرحمن الرحیم ما رقم فی هذه الورقه صدر من أهله ووقع فی محله ولله درّه وکثر فی العلماء أمثاله وقد أجزته بعد الاستجازه أن یروی عنی کلما صحّ لی روایته عن المشایخ العظام أنار الله رهانهم واوصیه بملازمه التقوی واجتناب الهوی وأسئل الله لی ولجنابه التوفیق بما یحب ویرضی. حرره الأحقر عبدالکریم الحائری.

ص:110

تصویر

ص:111

اجازه آیه الله سیّد حسین حسینی اصفهانی

(1)

"بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لولیه والصلاه علی أشرف بریته محمد وآله

الغرّ المیامین الأطیاب.

ص:112


1- سیّد حسین بن علی بن ابوالقاسم حسینی بختیاری، از فقها و مدرّسین نجف اشرف، در سال 1304ق در بروجن متولد شد. در سال 1325ق به عتبات عالیات مهاجرت نمود و نزد آخوند خراسانی، سیّد محمد کاظم یزدی، شریعت اصفهانی، میرزا محمد حسین نائینی و بالاخص میرزا محمد تقی شیرازی تحصیل نموده و به مصاهرت آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی رسید. وی در 26 محرم 1368ق که برای معالجه به ایران آمده بود وفات کرد و در نجف اشرف مدفون شد. از او یک دوره اصول، حواشی بر کفایه و مکاسب و وسیله النجاه و رساله ای در قاعده لاضرر برجای مانده است. نقباء البشر ص 604، گنجینه دانشمندان ج 3 ص 375. فرزندش سیّد محمد رضا آیه الله زاده در سال 1331ش به ایران آمده و در تهران ساکن گردید و ضمن استفاده از دروس آیه الله العظمی سیّد احمد خوانساری به تدریس سطوح عالی فقه و اصول و تفسیر و اقامه جماعت پرداخت. وی در سال 1382ش در تهران وفات نمود و در حرم حضرت معصومه دفن شد.

وبعد، فإنّ جناب العالم الفاضل، قدوه الانام وحجه الاسلام، المولی الجلیل السید حبیب الله الاصفهانی - أیّده الله وسدّده - قد صرف جلّ عمره الشریف فی تحصیل العلوم الشرعیه وتنقیح مبانیها النظریه، باحثاً فاحصاً مجدّاً، وحضر عند جمله من الأساطین العظام - قدّس الله أسرارهم - حتی نال بحمد الله ومنّه مرتبه سامیه من العلم، وارتقی درجه عالیه من التحقیق.

فأسأل الله أن یؤیّده ویسدّده ویجعله من هداه المسلمین ویروّج ببیانه وقلمه شریعه جدّه سیّد المرسلین، وبلغ مرتبه الاجتهاد الذی لایجوز لبالغه أن یرجع إلی غیره فی أعمال نفسه، بل یجوز لغیره أن یرجع إلیه فیما استنبطه من الأحکام الشرعیه علی الطریق المتداول بین الأعلام، ولا یجوز ردّ حکمه فیما حکم، بل لغیره اتباعه.

وله السلطه التامه الکامله فی التصدی لما هو من وظائف المجتهدین الکرام أو المأذونین من قبلهم، وله أن یتصرف فی الحقوق الشرعیه وعلی الأخصّ حقّ الامام - أرواحنا فداه - علی حسب مایؤدی إلیه نظره الثاقب.

وأجزت له أن یروی عنّی کلّما صحّت لی روایته من الکتب المعتبره المتداوله التی علیها المدار من المتقدمه والمتأخره، علی حسب إجازتی من العلمین الآیتین: المولی المیرزا محمد تقی الشیرازی وشیخ الشریعه الاصفهانی، قدس الله روحهما.

واوصیه بملازمه التقوی ونهی النفس عن الهوی وسلوک طریق الاحتیاط الذی سالکه لیس بناکبٍ عن الصراط، والسلام علیه وعلی إخوانی المؤمنین. حرّر فی غره ربیع الاول 1365. حسین الحسینی الاصفهانی".

ص:113

تصویر

ص:114

تألیفات

اشاره

مرحوم میرزا حبیب الله چند رساله فقهی شامل مباحث قرعه، حبوه، منجّزات مریض و غیره تدوین نموده و به نظر علمای اعلام رسانده است.

ص:115

تصویر

ص:116

تصویر

حضرات آیات: علامه شیخ محمد حسین کاشف الغطاء و حاج شیخ علی اکبر نهاوندی، با توجه به رسائل مزبور، وی را مجتهد دانسته و به او اجازه اجتهاد داده اند.

ص:117

تقریظ علامه کاشف الغطاء

(1)

"بسم الله الرحمن الرحیم. وله الحمد، وسلام علی عباده الذین اصطفی.

وبعد، فقد سرّحت نظری فی أکثر مباحث هذه الجمیله والموسوعه الجلیله، وقد شهدت لی شهاده صادقه علی غزاره علم مؤلفها العالم الربانی والعلامه الثانی، ثمره شجره المبارکه الأحمدیه وزیت أنوار الدوحه التی لا شرقیه هی ولا غربیه، العلم الهمام والعیلم القمقام، سیّد الأشراف والعلماء وقدوه الأساطین الفقهاء، السید الأجلّ، السید حبیب الله الموسوی، دامت برکاته.

فإنّه - أیّده الله - من المجاهدین فی الدین والمجدّدین لفروع شریعه جدّه سیّد المرسلین، ویلزمه العمل برأیه والرجوع من الغیر إلیه والاعتماد علیه والاستضائه بأنواره والاستفاده من درر بحاره.

واللازم علی جمیع اخواننا المؤمنین تعزیز مقامه والتقرّب إلی الله - جلّ شأنه - بإکرامه واحترامه ودفع الحقوق الیه، خصوصاً الخمس وسهم الإمام، أرواحنا فداه وعجّل الله فرجه.

ص:118


1- شیخ محمد حسین بن شیخ علی بن رضا بن موسی بن جعفر کاشف الغطاء، از فحول و متبحرین علمای امامیه که در کثرت تتبعات متنوّعه، وحید عصر و فرید دهر، و تبحّر او در فقه و اصول و کلام و حدیث و رجال و درایه و تفسیر و دیگر علوم، مسلّم همگان بود. وی از اکابر حماه دین مبین و مدافعین شرع سیّد المرسلین و یگانه مبارز هجوم معاندین بود. عمر شریف او در اعلای لوا و حفظ حدود و ثغور دین مقدس اسلام مصروف گشته و مصدر خدمات بزرگ دینی و مایه افتخار شیعه بود. با هر یک از تألیفات طریفه و متنوعه و مبتکره خود عموم مسلمین را رهین قلم خود کرده و مصداق حقیقی "مداد العلماء افضل من دماء الشهداء" بود. ریحانه الادب ج 5 ص 27.

تصویر

وقد أجزت له أن یروی عنّی ما صحّت لی روایته من مشایخی العظام وأساتیدی الأعلام - عطّر الله مراقدهم - ورجائی منه - اطال الله بقاه - أن لا ینسانی من صالح دعواته، کما لا أنساه، وأن یرعانی بلطفه کما أرعاه، ونفع الله المؤمنین بوجوده المبارک بدعاء مخلصه محمد الحسین آل کاشف الغطاء. حرره فی النجف الاشرف فی مدرسته العلمیه، غره ربیع المولود المبارک، سنه 1365".

ص:119

تصویر

ص:120

تصویر

اوصاف

مرحوم آقا میرزا حبیب الله عمر خود را به فعالیت و تلاش خستگی ناپذیر در ترویج دین پسری نمود. تا آخرین شب وفاتش از اقامه جماعت و بیان احکام و وعظ و خطابه و ارشاد مردم دست برنداشت و از همین رو محبوبیت اجتماعی داشت.

در مسجد خیابان خوش (طالقانی فعلی) و مسجد ستاری واقع در خیابان فردوسی اقامه جماعت می کرد. احیاء شب های جمعه و مراسم قرائت دعای کمیل در تکیه کازرونی در تخت

فولاد و جلسات دعا و موعظه ایشان مورد توجه و اعتقاد مومنین بود. مواعظ منبری او که پس از ادای نماز انجام می گرفت نیز از هر حیث قابل

ص:121

اهمیت بود.

وی عالمی متواضع، خوش اخلاق و پیش سلام و در عین حال سریع الغضب و سریع الرضا بود. در شب های جمعه مراسم احیاء و دعای کمیل برپا می نمود که جمع کثیری از مؤمنین از دور و نزدیک در پای منبر او در تکیه کازرونی حاضر شده و تا صبح به مراسم احیا و دعا مشغول بودند.(1)

حکایت

جناب حجه الاسلام والمسلمین سیّد عبدالحسین روضاتی به نقل از پدر بزرگوار خود آقا میرزا حبیب الله می گوید:

در زمان رضا شاه که روحانیت در مضیقه شدید قرار داشت، استاندار به دنبال من فرستاد و پیشنهاد قبول دفتر اسناد رسمی را به من داد.

من با این عذر که از قوانین مطلع نیستم از قبول آن خودداری کردم، اما فقر و مشکلات زندگی مرا در تنگنای شدیدی قرار داده بود.

شب جمعه در مراسم احیاء و دعای کمیل که در تکیه حاج آقا مجلس برگزار می شد، در وسط دعا به حضرت بقیه الله الاعظم - أرواحنا فداه - متوسل شدم. در آن وقت هرکسی با حضرت زمزمه ای داشت. من نیز حضرت را مخاطب قرار دادم و عرض کردم: یا بقیه الله! شما که خبر از مشکلات ما دارید. آیا نوکر می خواهید یا نه؟ اگر نوکر می خواهید مواجبش را هم بدهید و اگر نمی خواهید راه کسب حلالی را نشان دهید که بتوانم امرار معاش کنم.

ص:122


1- مقدمه مناهج المعارف ص 287.

در این هنگام حضرت ولی عصر عجّل الله تعالی فرجه الشریف را در برابر خود دیدم که می فرمود: حبیب الله! نوکر می خواهیم و مواجبش را هم می دهیم.

و از آن تاریخ گشایشی در زندگی حاصل شد.

جلسات دعای کمیل نیز در تخت فولاد برپا بود تا این که در اثر فشار حکومت تعطیل شد و به دعوت مردم حسین آباد به مسجد اعظم آنجا منتقل گردید و زمانی که رضاخان از کشور رفت و آزادی نسبی حاصل شد، جلسه دعای کمیل دوباره در تخت فولاد برگزار شد.(1)

وفات

این عالم مروج پرتلاش سرانجام در 16 ربیع الاول 1379ق در اثر عارضه سکته وفات کرد و در تکیه ای مخصوص مدفون گردید.

استاد فضل الله اعتمادی "برنا" ماده تاریخ زیبای زیر را در وفات او سروده است:

سال فوتش رقم بزد "برنا"

شد: "حبیب خدا ز دنیا رفت"

عالم جلیل و خطیب شهیر شیخ محمد رضا حسام الواعظین از دوستان صمیمی وی اشعاری به زبان عربی در وفات او سروده که این دو بیت از آن بر روی سنگ مزار آمده است:

تذکّر محنه الدنیا وذرها

فلیس لمؤمن فیها نصیب

ص:123


1- مصاحبه نگارنده با حجه الاسلام والمسلمین روضاتی حفظه الله.

تصویر

إلی أن قال:

لعام وفاته نادی "الحسام":

"برضوان العلی وصل الحبیب"

(1379)

ص:124

فرزندان

1. سیّد ابوالحسن روضاتی

وی در غرّه محرم سال 1372ق در سن 32 سالگی وفات کرده و در داخل بقعه پدرش مدفون است. بر سنگ مزارش اشعاری از حبیب الله نیّر نگاشته شده است:

صد حیف روزگار جفا کیش پرفتن

ناکام بلبلی چه ببردی ازین چمن

ارشد پسر زعالم روحانی انتساب

آقا حبیب حجه الاسلام مؤتمن

زین عاریت سرای به روضات قدس

روضاتی آن جوان و بهشتش شده وطن

"نیّر" نوشت و با ادبا سال آن بگفت:

"فردوس گشته مأوی سیّد ابوالحسن"

2. حجه الاسلام سیّد عبدالعلی روضاتی

از شاگردان آیه الله شیخ محمد حسن عالم نجف آبادی و دیگران و سردفتر اسناد.

وی در سال 1387ش در اصفهان وفات نمود.

3. حجه الاسلام والمسلمین سیّد عبدالحسین روضاتی

عالم جلیل. در سال 1305ش متولد شد.

ادبیات را نزد اساتیدی چون: ملا محمد علی عالم حبیب آبادی، سیّد رضا

ص:125

ابوالبرکات، شیخ محمد حسین فاضل کوهانی و شیخ محمد جواد فریدنی فراگرفت.

"مغنی اللبیب" را نزد سیّد احمد آقا مقدس، "معالم" را نزد سیّد مجتبی میر محمدصادقی، "شرح لمعه" را نزد حاج شیخ محمد حسن عالم نجف آبادی و "کفایه الاصول" را نزد عموی دانشمندش مرحوم سیّد اسد الله روضاتی آموخت و از درس خارج حضرات آیات: سیّد محمد رضا خراسانی، سیّد حسین خادمی و سیّد مصطفی مهدوی استفاده کرد.

وی پس از پدر بزرگوار خود به برپایی مراسم احیاء و قرائت کمیل در تکیه کازرونی اشتغال دارد.

دامادهای مرحوم آقا میرزا حبیب الله نیز عبارتند از:

1. آیه الله میرزا اسماعیل بروجردی

2. آیه الله سیّد محمد علی صادقی (م: 1375ش)

3. آیه الله سیّد جلال الدین طاهری

4. مرحوم حاج میرزا محمد مروی (از اساتید قرائت قرآن، م: 1328ش)

ص:126

تصویر

آیه الله میرزا اسماعیل بروجردی

فرزند آیهالله العظمی حاج آقا منیرالدین بروجردی.(1)

ص:127


1- از بزرگان فقها و مجتهدین اصفهان. در 22 رجب 1269ق در بروجرد متولّد شد. جدش آخوند ملّا علی بروجردی داماد میرزای قمی بود. او پس از کسب مقدمات علوم به اصفهان مهاجرت نموده و به درس حاج شیخ محمّد باقر نجفی حاضر شد. آنگاه در نجف و سامراء درس شیخ حسن کاشف الغطاء و میرزا محمّد حسن شیرازی را درک نمود. وی دارای حافظه ای عجیب و هوشی سرشار بود و در سن 18 سالگی به درجه اجتهاد نایل گردید. پس از مراجعت به اصفهان، با کمال عزّت و احترام و قدرت و نفوذ به انجام وظایف شرعی خود پرداخت. وی در مسجد ایلچی اقامه جماعت و در منزل تدریس می نمود. در ادبیات عرب و علم رجال و درایه احاطه کامل داشت و در نزد میرزا نصراللّه قمشه ای درس معقول خوانده بود. از تألیفات او "الفرق بین الفریضه والنافله" به چاپ رسیده که در آن 270 فرق بین فریضه و نافله ذکر شده است. وی در روز دوشنبه 17 ربیع الثانی 1342ق وفات یافت و در تکیه ملک مدفون شد.

عالم فاضل کامل، از شاگردان پدر خود و آخوند ملا حسین کرمانی(1) و آیهالله سیّد محمد نجف آبادی. شیخ اسماعیل عالمی محقق و دارای استعدادی درخشان و کم نظیر بوده و در سال 1347ق از استادش آیه الله نجف آبادی اجازه اجتهاد دریافت نموده است.

در اجازه مزبور چنین آمده است: "وکان ممّن جدّ فی الطلب وبذل الجهد فی تحصیل هذا المطلب وفاز بسعادتی العلم والعمل وحاز منهما الحظّ الأوفر الأکمل، العالم العامل والمحقق الفاضل والمدقق الکامل، الحائز للفضائل والجامع للفواضل، الفائق علی الأقران والأماثل، قدوه الأزکیاء واسوه الفضلاء، ذو الفکر النقّاد والطبع الوقّاد والفضل الوافی الجلیل والذهن الصافی الجمیل، مولانا میر محمد اسماعیل، ابن المرحوم المغفور فخر الفقهاء الراشدین وعلامه العلماء العاملین وحجه الاسلام والمسلمین مولانا الحاج آقا منیر الدین، طاب الله ثراه. فإنّه - أطال الله بقاه - قد تلمّذ عندی، واستفدت منه واستفاد منّی، برهه من الأیام والأزمان، ومدّه من الشهور والأحیان، جمله من المسائل الأصولیه والفقهیه، قرائه تحقیق وتدقیق ونظر وتعمیق، إلی أن حصل له القوه القدسیه القدوسیه، وحصل له رتبه الاجتهاد، ونظم نفسه فی سلک أهل السداد؛ فله عند ذلک العمل بما یستنبطه من الأحکام،علی النهج المعروف بین الأعلام، وأرجو أن ینتفع بوجوده الشریف الخواص والعوام".(2)

ص:128


1- رساله در شرح حال آخوند ملا حسین کرمانی از سیّد مصلح الدین مهدوی، مخطوط.
2- مجموعه نامه ها و اجازات آیه الله نجف آبادی، مخطوط. با تشکر از جناب آقای سیّد محمد مدرّس نجف آبادی که مجموعه فوق را در اختیار نویسنده قرار داد.

میرزا اسماعیل در چهارشنبه 3 شعبان 1352ق به سنّ جوانی وفات یافت و در تکیه ملک در کنار پدر بزرگوار خود مدفون گردید.(1)

جناب حجه الاسلام والمسلمین سید عبدالحسین روضاتی به نقل از پدر خود میرزا حبیب الله می گوید: اگر شیخ اسماعیل زنده مانده و عمرش کفاف داده بود به مقام مرجعیت می رسید. شیخ اسماعیل از دختر آقا میرزا حبیب الله پنج فرزند دختر داشت که پس از وفات نابهنگامش تحت تکفل پدر بزرگشان آقا میرزا حبیب الله درآمدند. یکی از دامادهای او واعظ کامل حاج آقا رضا مظاهری کرونی بود.

نفر دوم به بعد: حضرات آیات: سید اسدالله، سید محمود، میرزا حبیب الله و میرزا مجتبی روضاتی

ص:129


1- مکارم الآثار ص 1922.

سیّد مرتضی ظهیر الاسلام

اشاره

عالم فاضل کامل، از وعّاظ معروف اصفهان.

تولد و خاندان

وی در سال 1271ش در اصفهان، محله چهارسوق علی قلی آقا متولد گردید.

نسب نامه پدری او چنین است:

"سید مرتضی ظهیر الاسلام، ابن سیّد علی بن سیّد محمد بن سیّد حسن بن هاشم بن سیّد میرزا بن محمد بن حسن بن نصرالله بن حسن بن حسین بن عیسی بن حمیس بن هاشم بن احمد بن ناصر بن سلیمان بن موسی بن صالح بن علی بن محمد بن کمال بن محمد بن علی بن محمد بن حسین بن طاهر بن ابراهیم بن علی بن عیسی بن حسن بن موسی بن جعفر علیهما السلام".

وی از طرف مادر، از اعقاب حکیم عارف نامدار آقا محمد بید آبادی(1) است.(2)

ص:130


1- آقا محمد بید آبادی به نوشته استاد همایی: از جمله نوادر دانشمندان و رجال ممتاز فخر عالم بشریت است که نظیرش در قرون متوالیه کمتر وجود گرفته و مادر ایام را آوردن فرزندی ارجمند چون او دیر به دیر اتفاق افتاده است. وی در انواع علوم عقلی و نقلی از فقه و حدیث و حدیث و فلسفه و کلام و عرفان و ریاضیات و ادبیات چندان دست داشته که در هر یک از شعب علوم، یگانه عالم متخصص ذی فن شمرده می شده اما عمده شهرت و تدریس او در فنون فلسفه و عرفان بوده و بالجمله انواع علوم و معارف بشری را در روح خود هضم کرده، انسانی کامل شده بود. علّامه زنوزی در "ریاض الجنه" می نویسد: "کان اعجوبه الزمان ونادره الدوران ومن وجوه علماء العصر وثقات اعیان الدهر. اصل آن جناب از مازندران است چون در محله بیدآباد اصفهان متوطن بود به بیدآبادی اشتهار یافته در همه فنون حکمت سیما فن الهی کمال وقوف و استادی داشت و در طریقه تصوف و اشراق طاق و بی نظیر آفاق بود و در تهذیب اخلاق و تزکیه و تطهیر باطن کوشش بی اندازه نمود خود را از تیه ظلمانی ناسوتی به عالم نورانی لاهوتی اختصاص داده بود. وقوف ایشان در عمل اکسیر بین الخواص والاخیار کمال اشتهار دارد، والعلم عنداللّه". وی در سال 1197ق وفات یافت و در سرزمین مقدس تخت فولاد مدفون گشت.
2- زندگی نامه خود نوشت مرحوم ظهیر، نسخه خطی.

پدرش: أقرأ القُرّاء سیّد علی زنجیره فروش از جمله زهّاد و عبّاد و اساتید فنّ تجوید و قرائت در اصفهان بود و عدّه زیادی شاگرد آشنا به فنون قرائت قرآن تربیت نمود.(1)

حاج میر سیّد علی در حدود سال 1275ق متولد شد. نزد عاصم کاشانی(2) قرائت های ده گانه را آموخت و سال ها به تدریس کتاب "شرح شاطبی" پرداخت و تدریس این کتاب در اصفهان منحصر به او بود.

وی در سال 1351ق وفات یافت و در تکیه شیخ مرتضی ریزی مدفون شد و سپس به اعتاب مقدسه منتقل گردید.(3)

ص:131


1- برخی از شاگردان او عبارتند ا ز: سید محمد علی عریضی، حاج لطف الله سینائی، حاج مهدی شکوهنده، حاج میرزا محمد مروی، میرزا محمد معنوی (پسر خواهر سید علی) عبدالحسین مرتضوی زیلوباف.
2- محمد بن محمد باقر شریف کاشانی از اساتید فنّ تجوید و قرائت و قریب به چهل سال در اصفهان استاد قرّاء بود و شاگردان زیادی تربیت نمود. از آثارش کتاب "وجیزه التجوید" است که به همت شاگردش میرزا عبدالغفور شمس القرّاء چاپ شده است. وفات عاصم در حدود سال 1320ق روی داده است. دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 752.
3- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 818.

تصویر

مرحوم ظهیر درباره پدر خود می نویسد:

"سید السادات العظام، سلمان الزمان وابوذر الدوران، الوجیه الفرید فی علم القرائه والتجوید، آقا سیّد علی در فنّ تدریس "شاطبی" و نقل قرائات سبعه بل عشره، افضل و اعلم دوره خویش بود و تلامذه او در عراق عرب و عجم مشهور بودند".(1)

جدش: آقا سید محمد از شدّت توغّل در نحو و ادب، عبارت خوان درس فقیه بزرگ حاجی محمد ابراهیم کلباسی بوده ولی به پسرش سید علی فرموده بود:

مرا به تجربه معلوم شد در آخر کار

که قدر مرد به علم است و قدر علم به مال

ص:132


1- زندگی نامه خودنوشت مرحوم حاج ظهیر، مخطوط.

تصویر

ص:133

تصویر

ص:134

لذا حاج میر سیّد علی که در اثر تحصیلات مسلّط در تدریس تجوید و شاطبی و در فن قرائت استادی بی نظیر و شهیر عرب و عجم بود، شغل و تجارت خرید طلا و نقره برای زنجیره فروشی را اختیار نمود.(1)

به نوشته مرحوم مهدوی: سیّد حسن موسوی - پدر سیّد محمد - نیز از علما و شاگردان آیات عظام: سیّد محمد باقر شفتی و حاج محمد ابراهیم کلباسی بوده و پس از وفات در قبرستان آب بخشان مدفون گردید، از امتیازات او عمامه سبز بوده است.(2)

اساتید

حاج ظهیر در کودکی مشغول تحصیل در مکتب مرحوم ملا حسین گردید و تا دوازده سالگی از فارسی انشا و املاء فارغ شده و دو سه سال هم به شغل پدر مشغول بود، تا آن که به سبب پیش آمدی از کسب روی گردان شده و به تحصیل علوم دینی روی آورد. اساتید ایشان در اصفهان عبارتند از:

1. حاج شیخ ابوالقاسم زفره ای

2. شیخ علی مدرّس یزدی

مرحوم حاج ظهیر درباره این استاد ارجمند خود می نویسد: "الحق استادی بود یگانه و ناطقی بود فرزانه که از اوّل آفتاب تا اوّل ظهر، دروس عدیده، بدون درنگ، با

ص:135


1- همان.
2- بیان المفاخر ج 1 ص 304.

لهجه شیوای شیرین، سیّما "شرح لمعه" و "قوانین" را تدریس می کرد". (1)

3. شیخ علی مفید(2)

4. شیخ محمود مفید(3)

5. شیخ محمّد حکیم خراسانی (درس شرح منظومه حکمت)

حاج ظهیر در شرح حال خود می نویسد: "مدتی مدید از محضر مبارک استاد کلّ فی الکلّ آقا شیخ محمود المعروف بمفید استفاده کرده ام".(4)

6. سیّد میرزا اردستانی

7. سیّد علی اصغر برزانی (5)

8. سیّد مهدی درچه ای

9. میر سیّد علی نجف آبادی

10. سیّد محمد نجف آبادی

11. شیخ محمدرضا مسجدشاهی

ص:136


1- زندگی نامه خودنوشت مرحوم حاج ظهیر، مخطوط.
2- خاطرات مبارکی نسخه خطی: حاج ظهیر "سیوطی" و "شرایع الاسلام" را نزد مبارکه ای خوانده است.
3- عالم ربّانی و فاضل صمدانی، جامع معقول و منقول. از علما و مدرّسین اصفهان که عمری به قناعت و عزّت زندگی نمود و در جمادی الاولی 1345 ق وفات یافت و در تکیه آقا محمّد بیدآبادی مدفون شد.
4- زندگی نامه خودنوشت مرحوم حاج ظهیر، مخطوط.
5- اساتید فوق را مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی ذکر کرده و اساتیدی که از این به بعد ذکر می شود در دست نوشته جناب آقای سیّد علی ظهیر الاسلام فرزند مرحوم حاج ظهیر آمده است.

تصویر

زندگینامه خودنوشت مرحوم ظهیرالاسلام

ص:137

تصویر

زندگینامه خودنوشت مرحوم ظهیرالاسلام

ص:138

12.سید محمد رضا خراسانی

13. سیّد عبدالله ثقه الاسلام (علم رجال)

14. میرزا علی آقا شیرازی

15. سیّد صدرالدین کوپائی

16. میرزا احمد مدرّس خراسانی

17. سیّد عبدالحسین سیدالعراقین(1)

18. شیخ غلامرضا خوراسکانی(2)

ص:139


1- نام دو استاد اخیر در دست نوشته مرحوم حاج ظهیر ذکر شده است.
2- به نقل از دست نوشته مرحوم محمد ابراهیم جواهری.

به نوشته مرحوم مهدوی: حاج ظهیر مدّتی نزد مرحوم

حاج سیّد محمّد صدرالواعظین طباطبائی که از رؤسای منبریان اصفهان بود، اصول و فنون وعظ و ارشاد و ذکر مواعظ و مصائب را به خوبی فرا گرفت و بعداً خود متجاوز از پنجاه سال مردم را با مواعظ شافیه و نصایح کافیه و نقل اخبار و آثار و بیان احادیث و تواریخ و حکایات مذهبی ارشاد و تبلیغ می نمود.(1)

زندگینامه خودنوشت مرحوم ظهیرالاسلام

زندگینامه خودنوشت مرحوم ظهیرالاسلام

اجازات

به نوشته مرحوم حاج ظهیر وی از چندین نفر از علمای بزرگ عتبات و ایران اجازه روایی داشته است. متأسفانه هیچ یک از اجازات مزبور در دست نیست، امّا در زندگی نامه خودنوشت حاج ظهیر(2) به نام مشایخ او اشاره شده که عبارتند از:

1. آیه الله آقا سیّد مهدی معروف به ابن الصدر کاظمینی(3)

2. آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی که اجازه مرحوم صدر را امضاء نموده است.

ص:140


1- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 2 ص 339.
2- با تشکر از جناب آقای فروغی، داماد محترم مرحوم مهدوی، که اسناد فوق را در اختیار نویسنده نهاد.
3- عالم فاضل و فقیه ماهر جلیل، فرزند آیه الله العظمی سیّد اسماعیل صدر، از علمای اعلام و افاضل اجلاء، و دارای کتابخانه ای ارزشمند حاوی کتب خطی بوده که در "الذریعه" به برخی از آنها اشاره شده است. وی در سال 1358ق پس از چندین سال ابتلاء به فلج وفات کرد. طبقات اعلام الشیعه ج 5 ص 428. گفتنی است که عالم ربانی آیه الله شیخ مرتضی مظاهری اصفهانی در سال 1345ق از او اجازه اجتهاد دریافت نموده که صورت آن در آغاز کتاب "قلع الغیبه" چاپ شده است.

حاج ظهیر می نویسد: "خط مشار الیه از خوشی، زبان آور اصحاب است".

3. آیه الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری که اجازه مرحوم صدر را امضاء و بعداً اجازه رسمی مفصلی مرقوم نموده است.

4. آیه الله العظمی حاج شیخ عبدالله مامقانی

5. آیه الله العظمی سیّد محسن امین عاملی

6. آیه الله آقا شیخ مرتضی آشتیانی

7. آیه الله العظمی آقا ضیاء الدین عراقی

8. آیه الله العظمی آخوند ملا محمد حسین فشارکی

مرحوم حاج ظهیر در اجازه به مرحوم شیخ مرتضی فصیح القراء (از شاگردان سیّد محمد علی عریضی در فنّ قرائت و تجوید) به سال 1367ق می نویسد:

ص:141

"چون بیان اخبار و احادیث مربوطه در شرعیات را وقتی در متن واقع اثر است که سند حدیث او متصل گردد به معصومین علیهم السلام؛ فلذا تیمّناً وتبرّکاً شخص مذکور کسب اجازه فرموده؛ فلذا از مشایخ خود که یکی از آن ها: فقیه مطلق مرحوم مامقانی، دوم: نائینی، سوم: عراقی، چهارم: حائری، پنجم: امین الصدر، ششم: فشارکی، هفتم: نجف آبادی، هشتم: شیخ محمد رضا، نهم: جزی، دهم: درچه ای، یازدهم: سیّد عبدالله، دوازدهم: استاد اعظم سیّد خراسانی، که به حاج نوری و شیخ انصاری وبلغ ما بلغ به کلینی در عصر غیبت".(1)

مرحوم حاج ظهیر می نویسد: "در عصر تاریک پهلوی به امتحانی و دادن مدارکی در کمسیون... موفق شده ام، و با آن که مشاغل دولتی فراوان مراجعه شده، با نداشتن هیچ سرمایه مادی و کثرت عیالمندی از خویشان، [قبول نکرده] فعلا در مدرسه صدر مشغول افاده و استفاده منقول و معقول، و همیشه زندگی از طرف اعلی حضرت خامس آل عبا علیه السلام به عنوان منبر و تبلیغ می باشم".(2)

اوصاف

فرزند آن مرحوم، جناب آقای سیّد علی ظهیر الاسلام می نویسد:

وی عالمی عامل و متقی و فاضلی گران قدر وعارفی پرهیزکار و وارسته و

ص:142


1- با تشکر از حجه الاسلام والمسلمین سیّد محمد علی بهشتی نژاد که این اجازه را در اختیار نهاد.
2- زندگی نامه خودنوشت مرحوم حاج ظهیر، مخطوط.

خطیبی توانا و واعظی شهیر و ادیبی گران مایه و شاعری توانا بود. در علم تعبیر خواب ماهر و در استخاره شهره خاص و عام بود و از علم طب قدیم نیز آگاه داشت. ذاکر با اخلاص اهل بیت خاصه آستان مقدس حضرت اباعبدالله علیه السلام بود. همواره از درگاه حضرت حق طلب یاری می کرد و از پیشگاه مولای متقیان حضرت امیر علیه السلام مدد می جست. عاشق و دلباخته حضرت بقیه الله الاعظم عجّل الله تعالی فرجه الشریف بود و مرتّباً برای فرج آن بزرگوار دعا می کرد.

ایشان انقلاب اسلامی را یکی از الطاف الهی می دانست و به رهبر کبیر انقلاب و بنیانگزار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی رضوان الله علیه ارادتی خاص داشت.

ص:143

دارای خلقی نیکو و سجایای اخلاقی و بسیار مورد احترام مردم بود.

مرحوم حاج میرزا حسین رام پناه، اشعاری در تهنیت عید غدیر و ستایش این واعظ گرانمایه سروده که بخشی از آن چنین است:

باز ز الطاف حیّ قادر سبحان

سر به سر آفاق گشته رشک گلستان

ساحت گیتی همانِ خلد برین شد

عرصه عالم مثالِ روضه رضوان

جشن عظیمی پدید گشته که یکسر

خلق به وجدند از این عطیه شایان

وان که بود دوستدار شاه ولایت

مظهر و مرآت ذات خالق یزدان

دست توسل زند به ذیل عطایش

همچو ظهیر آن گل حدیقه عرفان

عالم و فاضل، درِ محیط فتوّت

کوه وقار و سکینه، سرور خوبان

بحر عطا، کنز فیض و کان کرامت

چرخ فلک را یگانه مهر درخشان

حامی شرع نبیّ و شمع هدایت

ناصر دین مبین و حافظ قرآن

ص:144

زبده اخیار و برگزیده ابرار

نابغه روزگار و نادر دوران

صدق و صفا بندگان کوی وفایش

خود سبب افتخار اهل صفاهان

شهره آفاق در فنون کرامت

نابغه دهر در سوابق احسان

باد بر او این خجسته عید، مبارک

خاصه به حضار و عارفان سخندان

حاج ظهیرا! به علم و فضل شهیرا!

عرش سریرا! به عشق خسرو ذی شان

بس به تو می شاید این بساط دلارا

در همه عالم بویژه کشور ایران

وز دو جهان پایه این بساط فزوده

زان که مدیح علی در او شده عنوان

خسرو مالک رقاب و ساقی کوثر

شافع یوم الحساب و قاطع برهان

نمونه اشعار

اگر دگر نرسد دست من به دامانت

ز دست می روم،ای جان من به قربانت!

به قتل بنده خویش از چه رو دهی فرمان

که سال هاست نپیچیده سر ز فرمانت

ص:145

چه شد که در همه سیّارگان ندیدم من

فروغ بخش تر از روی ماه تابانت

به شهرِ عشقِ دل، از پستخانه هستی

نخوانده نامه که بر آن نبوده عنوانت

بر آن سرم که زنم دستبرد نیمه شب

به حلقه های سر گیسوی پریشانت

بگو به دلبر پیمان شکن بیا که "ظهیر"

هنوز هم نشکسته است عهد و پیمانت

وفات

حاج ظهیر در شب شنبه 6 جمادی الثانی سال 1403ق (فروردین ماه 1362ش) در سن 84 سالگی پس از یک عمر خدمت به آستان مقدّس حسینی سلام الله علیه بدرود حیات گفت و در تکیه گلزار مدفون گردید.

متن سنگ نوشته مزارش، به انشاء آیه الله سیّد حسن مدرّس هاشمی و خط مرحوم شیخ حبیب الله فضائلی چنین است:

"هو الحیّ الذی لا یموت. هذا مرقد العالم الفاضل الکامل، مروّج احکام جدّه سیّد المرسلین، جامع المعقول والمنقول، الاستاد فی الحکمه والاصول، الفقیه الادیب الرجالی، المرحوم حجه الاسلام والمسلمین الحاج السید مرتضی ظهیر الاسلام ابن المرحوم الحاج السید علی طاب ثراهما، فقد ارتحل من هذه الدار الفانیه یوم الاثنین سادس شهر جمادی الثانیه من سنه ثلاث واربعمائه بعد الالف من الهجره النبویه".

اشعار زیر از جناب آقای مرتضی اشتری بر سنگ مزار او آمده است:

ص:146

حجه الاسلام حاج آقا ظهیر

در فنون علم منبر کم نظیر

ناشر قرآن سلیل مصطفی

نام نیکوی شریفش مرتضی

عالمی وارسته و روشن روان

فاضلی کامل عیار و نکته دان

ارجعی بشنید چون از سوی او

سوی او از جان و دل بنهاد رو

سیصد و شصت و دو بعد از هزار

هست سال فوت آن والا تبار

ناگفته نماند که مرحوم حاج ظهیر داماد خطاط شهیر مرحوم سیّد محمد مهدی خلیقی پور

بود. فرزند ایشان: استاد هنرمند معاصر جناب آقای میر سیّد علی ظهیر الاسلام از شاگردان ممتاز مرحوم شیخ حبیب الله فضائلی است.

وی در سال 1321ش در محله بیدآباد اصفهان متولد شد. از دوران کودکی و نوجوانی در اثر تشویق جدّ بزرگوار و پدر ارجمندش به هنر خوشنویسی روی آورد و پس از پایان تحصیلات دبیرستان، در مهر ماه 1343ش به عنوان دبیر در سه رشته طرّاحی، نقاشی و خوشنویسی به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و در مدارس به تدریس پرداخت.

ص:147

تصویر

همزمان به تحصیل و طی دوره های تربیت مدرّس هنر ادامه داد و به انجمن خوشنویسان اصفهان راه یافت و در سال 1386ش به اخذ مدرک فوق ممتاز از انجمن خوشنویسان ایران نایل گردید. جناب آقای ظهیر الاسلام از سال 1364ش تاکنون مدرّس انجمن خوشنویسان اصفهان می باشد.

از خدای متعال سلامتی و توفیقات روزافزون ایشان را خواستاریم.

ص:148

تصویر

ص:149

شیخ محمّد رضا نجفی جزن آبادی

اشاره

عالم فاضل زاهد متّقی.

تولد و تحصیلات

وی در روستای جزن آباد اردستان متولد شد.

در اصفهان و نجف اشرف نزد بزرگان زمان تحصیل نمود و به درجاتی از علم و کمال دست یافت. برخی از اساتید ایشان در اصفهان عبارتند از:(1)

1. آخوند ملا محمد کاشانی

2. آیه الله العظمی آخوند ملا محمد حسین فشارکی

3. آیه الله العظمی سیّد محمد باقر درچه ای

وی سال ها در عتبات عالیات از محضر فقهای بزرگی چون آیه الله العظمی میرزا محمّد تقی شیرازی بهره برد و از طرف میرزای شیرازی به شیراز اعزام شده و سال ها در آن شهر به تبلیغ دین و ارشاد و هدایت مردم پرداخت.

او در شیراز ازدواج کرد و پس از چند سال سکونت در آنجا و اقامه نماز جماعت در مسجد وکیل، در اثر شیوع بیماری وبا مجبور به ترک شیراز شده و در اصفهان سکونت نمود.

ص:150


1- یادداشت های خطی مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی.

اوصاف

شیخ محمد رضا عالمی زاهد و قانع بود و در کمال وارستگی زندگی می کرد.

مرحوم محمدابراهیم جواهری می نویسد: آقای شیخ محمدرضا نجفی که از روحانیون گمنام است مدتی در نجف تحصیل علوم دینی کرده و مدتی در اصفهان در حوزه درس مسجد شاهی ها حاضر می شده؛ متجاوز از سی سال است که انزوا اختیار کرده و در نهایت فقر و تنگدستی زندگی می کند.(1)

فرزند ایشان مرحوم حاج میرزا عنایه الله نجفی داستان هایی از زهد و ورع و توکل پدر ذکر می کرد و می گفت: هروقت پدرمان احتیاج مالی پیدا می کرد دست به دعا برمی داشت و می گفت: خدایا توسط یکی از بندگان خود حواله ای برای ما

ص:151


1- علوم و عقائد، چاپ 1372ق، ص 97.

بفرست. ساعتی بعد کسی درب خانه را می زد و مبلغی برای ایشان می آورد. هرگاه از او می پرسیدیم که او که بود؟ می گفت: شما کاری نداشته باشید.(1)

حکایت

مرحوم میرزا عنایه الله نجفی داستان زیر را از قول پدر بزرگوار خود نقل کردند: در نجف اشرف از بس آب شور و نان جو خوردم مزاجم خراب شد. روزی به حرم مطهر رفتم و گفتم: یا علی! اگر میهمان می توانی نگه داری نگه دار و إلا مرا به اصفهان برگردان و زن علویّه ای نیز جهت ازدواج نصیبم فرما.

شب در خواب دیدم که از در خانه امیرالمؤمنین علیه السلام عبور می کنم. در خانه باز بود. مردّد شدم که داخل شوم یا نه؟ حدیث "سلمان منا اهل البیت" به یادم آمد. داخل خانه شدم. حضرت فاطمه سلام اللّه علیها روی خود را از من نپوشاند وفرمود: شما به ما محرم هستید و داماد مایید، بروید حضور پدر و همسرم.

من با دیدن جمال دل آرا و نورانی پیامبر اکرم و امیرالمؤمنین - صلوات الله علیهما وآلهما - از شدت خوشحالی از خواب پریدم.

پس از آن به حرم مطهّر رفته و در رواق نشسته بودم که سیّدی بزرگوار به نزد من آمد و کیسه پولی به من داد و فرمود: این پول را بگیر؛ اگر خواستی بمان و نخواستی برگرد.

من داخل حرم مطهّر شده و عرض کردم: یا علی! می مانم.(2)

ص:152


1- مصاحبه نگارنده با مرحوم میرزا عنایه الله نجفی.
2- مصاحبه نگارنده با مرحوم میرزا عنایه الله نجفی.

مرحوم شیخ محمد رضا پس از اقامت در شیراز ازدواج نمود و از همسر شیرازی خود دارای دو فرزند شد ولی همسر و دو فرزندش در اثر وبا از دنیا رفتند.

وی پس از بازگشت به اصفهان با دختری از خانواده سادات این شهر ازدواج نمود که ثمره آن دو فرزند پسر بود.

وفات

این عالم جلیل در 2 ذی الحجه 1378ق وفات یافت و در تکیه گلزار مدفون شد.

گفتنی است که برادر ایشان:شیخ محمد رضا نجفی و برادرش شیخ محمد حسین نجفی

برادر ایشان: شیخ محمدحسین نجفی نیز از علما و شاگردان آیه الله علامه شیخ محمدرضا نجفی مسجدشاهی بوده و در مدرسه جدّه کوچک تدریس می نموده است.(1)

به گفته مرحوم محمد ابراهیم جواهری: ادیب فاضل سیّد علی اکبر ابرقویی نزد وی تحصیل کرده بود.

وی پس از وفات در تکیه ملک مدفون شد.(2)

ص:153


1- همان.
2- مصاحبه نگارنده با مرحوم محمدابراهیم جواهری.

تصویر

شیخ محمدرضا نجفی و برادرش شیخ محمد حسین

فرزندان

اشاره

فرزندان مرحوم شیخ محمد رضا نجفی عبارتند از:

1. حاج میرزا عنایه الله نجفی

در سال 1312ش در اصفهان به دنیا آمد.

تحصیلات مقدّماتی را نزد حاج شیخ عباسعلی ادیب و شیخ محمّد حسین فاضل کوهانی انجام داد. کتاب "مطوّل" را نزد آیه الله حاج آقا صدر الدین کوپایی، "شرح لمعه" و "معالم" را نزد آیه الله شیخ محمّد حسن عالم نجف آبادی، "قوانین الاصول" را نزد آیه الله سید حسن مدرّس هاشمی و آیه الله سید علی اصغر برزانی و "کفایه" و

ص:154

"فرائد" را نزد استاد اخیر آموخت و از درس اصول آیه الله شیخ احمد فیاض بهره برد. سپس به شهر مقدّس قم عزیمت نمود و در درس آیه الله العظمی سیّد حسین بروجردی و آیه الله سیّد محمّد محقق داماد شرکت کرد، ولی پس از مدّتی به خاطر بیماری پدر مجبور به بازگشت به اصفهان و پرستاری از او شد.

در اصفهان به ادامه تحصیلات خود نزد حضرات آیات: سیّد ابوالحسن شمس آبادی، سیّد محمد رضا خراسانی و آیه الله العظمی میر سیّد علی بهبهانی ادامه داد.

فلسفه را نیز در محضر حاج آقا صدرالدین کوپایی و شیخ محمود مفید آموخت و سال ها از محضر پر بار آیه الله شیخ محمّد باقر زند کرمانی بهره برد. وی پس از وفات پدر، در سنّ حدود 25 سالگی با حضور

ص:155

علمای بزرگواری چون حضرات آیات: خادمی، زند کرمانی و امام جمعه به امامت مسجد پدرش (مسجد شیره پزها) منصوب گردید و تا پایان عمر به وعظ و خطابه و بیان معارف اسلامی پرداخت.(1)

او در 19 آذر ماه 1381ش چشم از جهان فانی فرو بست و درصحن امامزاده ابوالعباس خوراسکان به خاک سپرده شد.

2. میرزا هدایه الله نجفی

از فضلای کوشای حوزه که در اصفهان و تهران تحصیل کرده و سپس در آموزش و پرورش به خدمت پرداخت.

وی در ایام اقامت در تهران از درس آیه الله العظمی سیّد احمد خوانساری بهره می برد و با سختی و قناعت زندگی می کرد.

او از مدرسه سپهسالار جواز مدرّسی گرفت و معلم ادبیات شد و در ایران شهر و گلپایگان به تدریس پرداخت.

میرزا هدایه الله دارای بیان و خط عالی و معلومات قابل ستایش بود و با قناعت زندگی مجردانه خود را می گذراند.

برادرش مرحوم میرزا عنایه الله نجفی می گفت: وی در شب جمعه آخر ماه رمضان با سرعت به منزل آمد و وصیت نامه اش را به من داد و افطار کرده و نماز و دعای افتتاح را خواند و به خواب رفت و از دنیا رفت.(2)

ص:156


1- مصاحبه نگارنده با مرحوم میرزا عنایه الله نجفی.
2- مصاحبه نگارنده با مرحوم میرزا عنایه الله نجفی.

حاج آقا جمال الدین خوانساری

اشاره

عالم فاضل زاهد.

تولد و خاندان

اشاره

وی در حدود سال 1300ق متولد شد.

پدرش: آقا جلال الدین فرزند آیه الله ملا محمد حسین بن ملا علی اکبر بن میرزا محمد ابراهیم خوانساری بود.

آیه الله ملا علی اکبر خوانساری

اشاره

از علمای بزرگ اصفهان و شاگردان آیات عظام: سیّد محمد باقر حجه الاسلام شفتی، سیّد صدرالدین عاملی و سیّد محمد قصیر.

وی از خواصّ اصحاب سیّد شفتی و مورد اعتماد و وثوق او بوده، به طوری که آن بزرگوار پس از ساختن مسجد سیّد و انتقال به آن، وی را به جای خود به امامت مسجد میرزا باقر منصوب نموده است.(1)

میرزا محمد علی وفا زواره ای در تذکره "مآثرالباقریه" از او چنین نام برده است:

"جناب سعادت نساب، منبع الفضل والفقاهه، معدن العلم والنباهه، أکمل المحدثین، أقرب

المجتهدین مولانا علی اکبر الخوانساری".(2)

ص:157


1- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 1 ص 548.
2- تذکره مآثرالباقریه ص 253.

آیه الله سیّد حسن امام جمعه در اجازه به استادزاده خود آیه الله شیخ محمد حسین خوانساری، از استادش ملا علی اکبر چنین یاد کرده است:

"شیخنا الأعظم واستادنا الأفخم، أفقه الفقهاء الکرام وأعلم العلماء العظام، اسوه أرباب التحقیق وقدوه أهالی التدقیق، لسان المتقدمین وبیان المتأخرین، المولی العلیّ العالی، علی أکبر الخوانساری، أطال الله تعالی بقائه وایام افاداته ومتّعنا الله بادراک سعاده خدمته وحضور مجلسه بمنّه وجوده".(1)

آیه الله سیّد شفیع جاپلقی که از ملا علی اکبر اجازه داشته است در "الروضه البهیه" می نویسد: "من المشایخ المعاصرین الذین استجزت منهم وأجازنی: العالم العامل الزاهد المحقق المدقق، الأخ المسدّد والرفیق الشفیق الممجّد الأکبر آخوند ملا علی اکبر الخوانساری أصلا والاصفهانی موطناً، عن السید السند العالم المسدّد والفاضل الممجّد والفقیه الکامل السید محمد بن السید معصوم الخراسانی...".(2)

آیه الله ملا علی اکبر در سال 1263ق به شاگردش عالم عامل آیه الله میرزا سیّد حسن امام جمعه گلپایگان(3).اجازه داده است.(4)

ص:158


1- دانشمندان گلپایگان ج 3 ص 94.
2- الروضه البهیه چاپ سنگی ص 53.
3- وی در سال1262 از سیّد اسدالله شفتی و در سال 1263 از علامه میر سیّد حسن مدرس اجازه اجتهاد دریافت کرده است. علامه مدرس در این اجازه از او با عنوان "السید السند العالم الفاضل الکامل المحقق المدقق التقی النقی الزکی الالمعی البهی الامیر سیدنا السید حسن بن السید محمد صادق" یاد کرده است این عالم عامل در روز سه شنبه 2 شوال 1284ق وفات کرده و تاریخ وفاتش را چنین گفته اند: "دردا لوای شرع زبیداد شد نگون" فرزندشمی نویسد: "تاریخ وفاه والدی العالم الفاضل العامل، مروّج شریعه سیّد المرسلین ومحیی ما درس من سنن الائمه الطاهرین، وحید زمانه وفرید اوانه، العابد البار التقی النقی الزکی الصفی السخی، ملاذ المخلوقین وکهف الملهوفین، الجلیل النبیل والسالک فی سواء السبیل، الحامل لانواع الامراض والبلایا والمحن، امام الجمعه والجماعه السید حسن...". دانشمندان گلپایگان ج 3 ص 143
4- دانشمندان گلپایگان ج 3 ص 94.

وی همچنین در غرّه ذی القعده 1265ق به عالم کامل محمد بن عبدالرسول کاشانی اجازه اجتهاد و نقل روایت داده که نسخه خطی آن در کتابخانه مجلس است.

در بخشی از این اجازه چنین آمده است:

"فمن أعظم آلاء الله تعالی علیّ وأکمل نعمائه إلیّ صعود ثلّه ممّن کثر اختلافه إلیّ إلی أقصی مراتب العلم والعمل، وعروج جمله ممّن بالغ فی تردّده علیّ، إلی أسنی مدارج النظر والنبل؛

منهم: الصاعد من حضیض التقلید إلی أوج الاجتهاد، العالم العامل الفاضل الکامل الناقد النابل، ذو الفهم الزکی الأنیق، والمدرک العلیّ الرشیق، المقتدر لاستنباط الأحکام الشرعیه من مدارکها العالیه، والمقیت لاستخراج اللئالی عن أصداف ما ورد من النبی والوصی علیه وعلیهم آلاف التحیه من الملک العزیز، الوفیّ المعظّم المکرّم محمد بن قطب دائره الفضل والکمال، قطر فلک العلم والإفضال، مولانا عبدالرسول الکاشانی...".

ص:159

تصویر

اجازه ملا علی اکبر به محمد بن عبدالرسول کاشانی

ص:160

تصویر

این عالم جلیل در سال 1271ق در اصفهان وفات کرد و پس از انتقال به نجف اشرف در وادی السلام مدفون گردید.(1)

آثار
اشاره

برخی از آثار فقهی وی چنین است:

1. شرح رساله "جعفریه"

از محقّق کرکی، در فقه. نسخه خطی آن در 198 برگ در کتابخانه آیه الله العظمی گلپایگانی موجود است و ملا محمد تقی بن ابی طالب اردکانی تقریظی بر آن مرقوم نموده است.(2)

2. شرح "إرشاد الأذهان"

از علامه حلّی، در فقه. نسخه خطی آن، شامل مباحث نکاح، تجارت، وصیت و

ص:161


1- بیان المفاخر ج 1 ص 354.
2- فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیه الله العظمی گلپایگانی ج 1 ص 92.

غسل و وضو، در کتابخانه مزبور موجود است. بخش تجارت و وصیت آن در سال 1255ق تالیف شده است.

3. رساله فی ادّعاء المریض الطلاق فی حال الصحه

در سال 1247ق به دستور سیّد حجه الاسلام نوشته شده و نسخه خطی آن با تقریظ ملا محمد تقی اردکانی در کتابخانه مزبور موجود است.(1)

آیه الله شیخ محمد حسین خوانساری

اشاره

از فقهای بزرگ اصفهان و محققین در فقه و اصول.

وی در اصفهان نزد پدر بزرگوار و سیّد محمد باقر حجه الاسلام، و در کربلای معلّی نزد علامه نامدار شریف العلماء مازندرانی تحصیل کرده و به مقامات بلند علمی و عملی نایل گردید.

او از بزرگانی همچون شیخ علی در سال 1260ق، علامه محقق سیّد حسن مدرّس در سال 1263ق و سیّد حسن امام جمعه گلپایگان در سال 1263ق اجازه اجتهاد دریافت کرده است. در اجازه امام جمعه چنین آمده است:

"فممّن ینبغی أداء حقّه ببیان بعض فضائله وذکر شیء من مناقبه وإن لم یکن ذلک عشراً من أعشارها وسفراً من أسفارها: الفاضل العالم الکامل، ذو الفهم العلی الرشیق، صاحب التدقیق والتحقیق، المجتهد فی الاحکام الشرعیه بحیث یحرم علیه التقلید، المولی الرشید والاخ السدید، مولانا محمد حسین...

فإنّ الأخ السدید المذکور والمولی الرشید المزبور، مع ما هو علیه من مرتبه

ص:162


1- فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیه الله العظمی گلپایگانی ص 150 – 146.

الاجتهاد علی الإطلاق، قد کان فی مقام الورع والتقوی والزهد من هذه الدنیا وترک المعاشره مع أبناء هذا الزمان من الأماثل والأقران وغایه الاختفاء عنهم، ولعمری إنّ سلوکه بهذا المسلک هو المرغوب إلیه ولا سیما فی هذه الأوان.

قال فی الفارسیه، ونعم ما قال:

چون شب قدر از همه مستور شد

لاجرم از پای تا سر نور شد

کثّر الله أمثاله، ورزقنا التخلّق بمحاسن أخلاقه والتحلّی بحلیه آدابه وادراک صحبته، لما فیها من المنفعه علماً وعملاً".(1)

چنانچه از اجازه فوق برمی آید مرحوم خوانساری دارای مکارم اخلاق و زهد و تقوای فراوان بوده و در زندگی، عزلت و گوشه نشینی اختیار نموده و به تألیف و تحقیق می پرداخته است. برخی از آثار این فقیه محقّق عبارتند از:

1. "دروس الاصول"

اثری بسیار مفصّل در علم اصول فقه. نسخه ای ازجلد اوّل آن که در سال1248ق تألیف و در سال 1254ق به خط زیبای محمد ابراهیم بن کلبعلی خوانساری در 685 صفحه کتابت شده، در کتابخانه مؤسسه کاشف الغطاء نجف اشرف و نسخه دیگری از آن در کتابخانه آیه الله العظمی گلپایگانی موجود است.

2. شرح "تبصره المتعلمین"

از علامه حلّی، در فقه. نسخه خطی آن شامل مباحث طهارت و صلات و زکات که در سال های 1260 و 1259 تألیف شده در کتابخانه آیه الله العظمی گلپایگانی موجود است.

ص:163


1- دانشمندان گلپایگان ج 3 ص

تصویر

نسخه خطی دروس الاصول شیخ محمد حسین خوانساری

این عالم ربانی در 14 جمادی الثانی 1302ق وفات کرد و در مقبره کوچک مسجد سیّد مدفون گردید.

ص:164

فرزندانش: آقا کمال الدین و آقا جلال الدین از علما و فضلای اصفهان بودند.

آقا کمال الدین خوانساری

وی عالمی عادل و در زهد و تقوا مشهور بود.

در مسجد میرزا باقر با مأمومین زیاد امامت می نمود و دروس سطح از جمله "شرایع الاسلام" را در آن مسجد تدریس می کرد.(1)

از آثارش: کتابی در ردّ بابیه، "مجالس الذکر" و ایرادات بر کتاب "هزار مسأله" در فقه است.

وی ادیب و شاعر نیز بوده و دیوانی در حدود سه هزار بیت شعر داشته است.

در وفات دامادش سیّد محمد باقر نحوی(2) چنین سروده است:(3)

آن سمیّ حضرت باقر که بود

نحوی عصرش، فصیح و هم بلیغ

سال فوتش را اگر پرسی ز من

گویمت: ای حیف از او با ای دریغ

ص:165


1- یکی از شاگردان ایشان مرحوم حاج آقا رضا مظاهری بوده است. مزارات اصفهان ص 127.
2- فرزند حاج سیّد مهدی نحوی، عالم فاضل زاهد، از شاگردان حاج میرزا ابوالحسن بروجردی، آخوند ملّا محمّد حسین فشارکی و علامه شیخ محمّد رضا نجفی و مجاز از هر سه نفر، و همچنین از شاگردان آقا سیّد محمّد باقر درچه ای، آخوند کاشی، شیخ احمد بیدآبادی، شیخ علی مدرّس یزدی و سیّد محمّد نجف آبادی. وی عمر خود را به زهد و قناعت گذرانید. در سال 1303 متولّد و در ظهر پنج شنبه 5 جمادی الاولی سال 1350 به عارضه سکته وفات یافت و در جنب آباء گرام خود در تخت فولاد مدفون شد.
3- رجال اصفهان ص 103.

تصویر

آقا کمال الدین در روز چهارشنبه 17 صفر 1361ق وفات کرد و در زینبیه اصفهان در جوار آیه الله العظمی سیّد ابوالقاسم دهکردی مدفون گردید.(1)

تحصیلات

مرحوم آقا جمال الدین در اصفهان تحصیل نمود و به مراتب علمی درخور اعتنایی دست یافت. از اساتید ایشان تنها عالم ربانی آیه الله العظمی آخوند ملا عبدالکریم گزی را می شناسیم.(2)

آیه الله شیخ احمد مجتهد بیدآبادی را نیز از اساتید ایشان شمرده اند.(3)

ص:166


1- رجال اصفهان مهدوی ص 141.
2- رساله در احوال آخوند گزی نوشته مرحوم مهدوی، مخطوط.
3- بوستان فضیلت ص 70.

اوصاف

وی عالمی سلیم النفس، دین باور، اهل مطالعه و با سواد بود.

در مقابل افراد بیدین سخت می ایستاد و با اخلاق خوب و خلق خوش مردم را به دین جذب می کرد. عمری با تقوا و درستکاری به سر برد.

در تمام عمر به کسی ظلم و بدی نکرد و حق کسی را ضایع ننمود.

اهل انفاق و بخشش بود و هنگام رحلت، از مال دنیا چیزی جز خانه قدیمی پدری که در آن ساکن بود و مختصری پول از خود باقی نگذاشت.

بسیار ساده زیست بود و در مسائل شرعی بسیار احتیاط می کرد و به گفته حضرت آیه الله سیّد مرتضی مستجابی: از کثرت احتیاط و حرکت در مسیر تقوا گویا بر روی مو راه می رفت.

از خصوصیات او این بود که جهت دوخت لباس های خود از پارچه خارجی استفاده نمی کرد.

هر ساله زمستان ها حواله زغال و در ماه رمضان و شب های عید حواله برنج و روغن بین فقرا و نیازمندان تقسیم می کرد.

وی به قدری عزّت نفس داشت که به هیچ وجه حاضر به اظهار نیاز و درخواست از دیگران نبود. به گفته حجه الاسلام حاج شیخ حسین خطیبی:

وی یک پارچه اخلاص بود و سخن و قدم و حرکت و تلاش او فقط برای خدا و

ص:167

کسب رضایت الهی بود.

آن بزرگوار آیه شریفه "لقد کان لکم فی رسول الله اسوه حسنه" را سرمشق و سرلوحه زندگی خود قرار داده بود و در راه تبلیغ دین و هدایت مردم با صبر و استقامت و اخلاق نیک و محبت و تواضع عمل می کرد.

با این که از موقعیت اجتماعی خوبی برخوردار بود بسیار متواضع و فروتن و در زهد و ورع زبان زد بود.

وی به ارحام خود توجه بسیار داشت و به نیازمندان فامیل کمک می کرد.

معمولا عصرها در مسجد میرزا باقر حضور می یافت و به حلّ مشکلات مردم و پاسخ به سؤالات شرعی آنان می پرداخت.

به گفته آقای دکتر فروغی: حاج آقا جمال چند بار فرش های اهدایی دیگران را که برای استفاده شخصی به ایشان اهدا شده بود به افراد مستمند بخشیده بود.

معاشرت و هم نشینی با او انسان را بانشاط و شاد می کرد. همیشه خنده رو و

ص:168

بشاش بود.

بسیار سخیّ الطبع بود. بیشتر مواقع در جیبشان نقل می گذاشت و به افرادی که در کوچه و خیابان به ایشان برخورد می کردند تعارف می نمود.

هیچ گاه بدون دلیل نماز جماعت در مسجد را ترک نمی کرد و مقیّد به اقامه نماز جماعت هر سه وقت در مسجد بود.

در تعمیرات و ساخت مسجد میرزا باقر مثل یک کارگر به استاد بنّا کمک می کرد.

ص:169

به تهجد و نماز شب مقیّد بود و می فرمود: نماز شب مثل خورشت و قاتق عبادات و واجبات است. به شخصیت کودکان احترام می گذاشت و آنان را تشویق به خواندن نماز و قرآن می کرد. هیچ تشریفاتی در زندگی او نبود و زندگی ساده و بی آلایشی داشت.

در همان خانه قدیمی پدری سکنی داشت و هیچ تغییری به جز گچ کاری و انشعاب برق در آن

نداده بود و حتی دیواری های حیاط منزل ایشان به صورت قدیمی و کاه گلی بود.

خوراک ایشان معمولاً یک نوع غذا بود و حتی در شب عید نوروز که شام منزل ایشان چلو و خورشت ساده بود یک نوع از آن دو را میل می کرد و می فرمود: شاید امشب هم کسانی باشند که همین شام ما را نداشته باشند.

مرحوم حاج آقا جمال و آیه الله سیّد محمد مقدس بسیار به هم علاقه داشتند و مانند دو برادر بودند.(1)

تدریس

حاج آقا جمال در مدرسه میرزا حسین واقع در بازارچه بیدآباد، مسجد سیّد و مسجد میرزا باقر به تدریس ادبیات عرب و سطوح فقه از جمله کتاب "سیوطی" و "شرح لمعه" می پرداخت.

درس او بسیار شیرین و مفید بود. وی با خوش رویی به اشکالات شاگردان پاسخ

ص:170


1- اوصاف مذکور در متن از کتاب "جمال الزاهدین" نوشته جناب آقای حمید فروهان تلخیص شده است.

می داد و معمولاً قبل از درس با بیان داستان های آموزنده طلاب را برای فهم درس و یادگیری آماده می کرد.

برخی از شاگردان ایشان عبارتند از:

1. حضرت آیه الله حاج شیخ حسین مظاهری(1)

2. حجه الاسلام حاج شیخ مهدی مظاهری

3. مرحوم شیخ حبیب الله فضائلی

4. حجه الاسلام شیخ محمد حسین رشتی(2)

ص:171


1- مجله حوزه، ش 69 – 68 ، ص 36.
2- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 1051 (پاورقی به نقل از آقای غلامرضا نصراللهی).

5. حجه الاسلام حاج آقا رضا مظاهری(1)

6. دکتر محمد رضا امامی

7. مرحوم حجه الاسلام سیّد جواد مقدّس(2)

8. حجه الاسلام شیخ حسین خطیبی

9. حجه الاسلام سیّد محسن عظیمی

10. حجه الاسلام حاج شیخ عباس مصباح دستگردی(3)

11. حجه الاسلام شیخ مهدی محمّدی (درس شرح لمعه)(4)

12. میرزا حسین رام پناه(5)

13. استاد محمد فولادگر(6)

ص:172


1- مزارات اصفهان ص 127.
2- تذکره شعرای استان اصفهان ص 683. مرحوم مقدس فارغ التحصیل رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه اصفهان و دبیر آموزش و پرورش بود. نزد سیّد احمد مقدّس و حاج آقا نورالله اشنی تحصیل کرده بود و در لباس روحانیت به تدریس در دبیرستان ها می پرداخت. در شعر و نقاشی و خوشنویسی نیز مهارت داشت. وی در 15 اردیبهشت 1376ش پس از بازگشت از تدریس وفات کرد و در باغ رضوان مدفون شد.
3- ارشاد الناس از مرحوم مهدوی، نسخه خطی.
4- مصاحبه مؤلف با ایشان.
5- مقدمه دیوان طالع (میرزا حسین رام پناه).
6- همان.

14. حاج آقا رضا ناطق اصفهانی(1)

15. سیّد حسن موسوی اصفهانی(2)

وفات

این عالم ربّانی در اوایل ذی الحجه 1391ق بدون اولاد وفات

ص:173


1- باقیات الصالحات یا زندگی نامه ناطق اصفهانی ص 41. آقای ناطق در سال 1307ش در اصفهان متولد شد. از هفت سالگی در مکتب خانه سیّد نورالله قاضی عسکر به تحصیل پرداخت. ادبیات را نزد مرحوم خوانساری و ملا علی ماربینی آموخت و در مدرسه دارالتبلیغ اصفهان نزد اساتیدی چون حضرات آیات: حاج آقا حسین خادمی، حاج میرزا علی هسته ای، شیخ مرتضی اردکانی، شیخ محمد حسن عالم، سیّد محمد باقر رجائی و سیّد عبدالحسین طیب تحصیل کرد. سپس به قم رفت و سطوح عالیه را نزد حضرات آیات: مصطفی اعتمادی، ناصر مکارم، شیخ محمد فاضل لنکرانی و حاج آقا مصطفی خمینی آموخت و به تبلیغ دین در داخل و خارج کشور و مبارزه با رژیم طاغوت و خدمات اجتماعی فراوان در منطقه قشم پرداخت.
2- گنجینه دانشمندان، ج 9، ص 356. این عالم جلیل در سال 1352ق در آدریان خمینی شهر به دنیا آمد. در اصفهان نزد آیه الله سیّد مصطفی مهدوی و مرحوم خوانساری تحصیل کرد. سطوح عالیه را در قم و کربلای معلی تکمیل کرد و در سال 1375ق راهی نجف اشرف شد و مدت 16 سال در آن اقامت نمود. برخی از اساتید او در عتبات عبارتند از: سیّد اسدالله اصفهانی، شیخ محمد حسین شیرازی، شیخ محمد شاهرودی، شیخ کاظم تبریزی، میرزا علی فلسفی، شیخ صدرا بادکوبه ای، شیخ مسلم ملکوتی، سیّد علی سیستانی و آیه الله العظمی حاج سیّد ابوالقاسم خوئی که 14 سال در دروس خارج او شرکت نمود. وی در سال 1391ق به ایران بازگشت و به خدمات دینی و تأسیس مدرسه علمیه باقرالعلوم علیه السلام در زادگاه خود و نیز تألیف و تحقیق پرداخت. از آثار او کتاب "ثقات الرواه" است که در سه جلد چاپ شده است. وی در 7 محرم 1428ق (1385ش) وفات یافت و در مدرسه خود مدفون شد.

یافت و در اطاق جنوبی تکیه مدفون گردید.

اشعار زیر از محفوظ اصفهانی در وصف ایشان است:

دولتی در جهان زنگاری

نیست بهتر ز گنج دین داری

مال دنیاست جمله وزر و وبال

رتبه و جاه آن بود عاری

کس نیامد در این جهان که نرفت

یافت گر عزت و اگر خواری

خرّم آن کس که قدر خویش شناخت

خواب او بود همچو بیداری

غافل از روزگار خویش نشد

سر نزد از کفش دل آزاری

عمر خود صرف راه ایمان کرد

کرد از طفل دین پرستاری

همچو مرحوم حجه الاسلام

حاج آقا جمال خوانساری

عالم با عمل که با اخلاق

کرد در راه دین فداکاری

مسجد و منبرش ز همت او

هم ز بنایی و ز معماری

ص:174

گشت تعمیر و هست تا به ابد

یادگار وی از نکوکاری

هر که در آن نماز می خواند

می کند یاد از او به غم خواری

در خراسان و در حسینیه

اندر آن جایگاه زواری

نام نیکش بود به دفتر ثبت

با درستی و نیک پنداری

چون که مرد خدا در این دنیا

نشود راحت از گرفتاری

سال ها بود این فقدی سعید

با نقاهت دچار بیماری

تا چو آوای ارجعی بشنید

گفت لبیک به حضرت باری

رفت و چندین هزار سوخته دل

بهر او کرد گریه و زاری(1)

برادرش: عالم فاضل آقا میرزا هاشم خوانساری (م: 25 ذی الحجه 1385ق) نیز در این تکیه مدفون است.

ص:175


1- جمال الزاهدین ص 106

شیخ علی فقیه فریدنی

اشاره

عالم فاضل کامل، از مدرّسین مدرسه جدّه کوچک اصفهان.

تولّد و تحصیلات:

وی در حدود سال 1298ق در فریدن متولد شد.

پدرش ملا محمد باقر بن محمد حسین تیرانی کرونی فریدنی بود.(1)

شیخ علی ابتدا از محضر ملا صالح فریدنی(2) استفاده کرد(3) و سپس از درس مدرّسین بزرگ اصفهان در فقه و اصول و حکمت و کلام بهره برد.

برخی از اساتید او عبارتند از:(4)

1. آیه الله العظمی سیّد محمد باقر درچه ای

ص:176


1- سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان ص 182.
2- آخوند ملا صالح بن ملا ابراهیم، در سال 1240ق در چادگان فریدن متولد شد. مقدمات علوم را در اصفهان آموخت و سپس در سبزوار از محضر حاج ملا هادی سبزواری حکمت آموخت. وی به وسیله طاووس العرفاء در سلسله نعمه اللهی وارد شد و در موطن خود به عبادت و ریاضت پرداخت. در سال 1328ق در زادگاه خود وفات کرد و مدفون شد. دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 723.
3- یادداشت های خطی مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی.
4- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 876، علوم و عقائد ص 10 و یادداشت های مرحوم جواهری.

2. آیه الله سیّد محمد نجف آبادی

3. آخوند ملا محمد کاشانی

4. حکیم جهانگیرخان قشقائی

5. شیخ اسد الله قمشه ای

6. آیه الله شیخ محمد تقی آقانجفی(1)

7. آخوند ملا عبدالکریم گزی

اوصاف

به نوشته مرحوم محمد ابراهیم جواهری: شیخ علی در مدرسه جدّه کوچک ساکن بود و سطوح فقه و اصول و منطق و حکمت، ازجمله کتاب های "شرح لمعه"، "قوانین الاصول"، "فرائد"، "متاجر"، "فصول"، "شرح تجرید" و "شرح منظومه" را تدریس می نمود.

وی ریاست دادگاه تحقیق اوقاف را برعهده داشت. صبح تا ظهر به اداره اوقاف می رفت و بعد از ظهرها در حجره مدرسه اقامت می نمود و شب ها به خانه اش واقع در آب بخشان (فلکه شهدا) می رفت.

وی مردی قانع بود. اهل مسجد و منبر نبود؛ مختصر ملک زراعتی در فریدن داشت که از آن

راه اعاشه می نمود.(2)

ص:177


1- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 1 ص 364.
2- یادداشت های مرحوم جواهری، مخطوط.

شاگردان

1. استاد محمد ابراهیم جواهری

2. حجه الاسلام سید علی هدایتی خواجوئی

3. آیه الله شیخ محمد محزونیه (1)

این هرسه در سال 1325 ش "شرح تجرید" و "شرح منظومه" سبزواری را نزد

مرحوم فقیه آموخته اند. (2)

4. سید محمد علی مبارکه ای

ایشان در کتاب "تاریخ ایران و اصفهان" ضمن بیان مدرّسین مدرسه جدّه کوچک

می نویسد:

"و دیگر شیخ علی فقیه فریدنی که "حاشیه ملا عبدالله" و قدری از "معالم" را

در خدمتش خواندم و وجود این شخص در نزد من اکنون از اشخاص ذی قیمت

است چه آن که از تظاهرات غیر واقعیه و دام های عوامانه منزّه است".(3)

ص:178


1- مرحوم آیه الله محزو نیه از علم ای فاضل و مدر سین اصفهان بود که در سال 1387 ش به رحمت ای زدی پیوست. وی مقدّمات را نزد شیخ عباس ربّ انی مدرّس مدرسه نو ریه خوانده و از مرحوم سید مرت ضی موّحد ابطحی فقه و اصول را فراگرفت. اساتید معقول آن مرحوم عبارت بودند ا ز: حاج آقا صدر کوپ ایی، ادیب بجنوردی، حاج شیخ عباسعلی ادیب، سیّد عبدالحسین طیب و فقیه فریدنی.
2- یادداشت های مرحوم استاد جواهری ، مخطوط
3- تاریخ ایران و اصفهان جلد 4، مخطوط

تصویر

ص:179

تصویر

ص:180

تصویر

ص:181

تصویر

وفات

فقیه فریدنی در سه شنبه 3 ذی الحجه الحرام سال 1373ق وفات کرد و در تکیه

ص:182

گلزار مدفون گردید. سنگ نوشته مزارش چنین است:

"آرامگاه مرحوم شیخ علی فقیه فریدنی مرد دین و دانش، مدرّس علوم معقول و منقول که بر خلاف پاره ای هم کسوتانش اهل ریا و عوام فریبی نبود و هفتاد و پنج سال عمر خود را با شرافت گذرانید و در هشتم مرداد 1333 به رحمت ایزدی پیوست".

فرزند شیخ علی به نام حسین فرشید،روزنامه نگار بوده است.(1)

آیه الله شیخ محمد محزونیه از شاگردان فقیه فریدنی

ص:183


1- همان.

میرزا علی مشفقی

اشاره

ادیب کامل و شاعر خطّاط.

تولّد و تحصیلات

وی در ماه رمضان سال 1279ش در محله مسجد حکیم اصفهان متولّد شد.

او چهارمین فرزند خانواده و مورد توجّه خاص پدر بود. در کودکی پدر خود را از دست داد و با تحمل ناملایمات فراوان به کسب علم و معرفت پرداخت.

وی رسماً طلبه نبود ولی با پشتکار و علاقه زیاد به فراگیری علوم گوناگون از جمله ادبیات عرب، فقه، حکمت، حساب، هیئت و نجوم و علوم غریبه پرداخت و در زمره ادبا و فضلای مشهور قرار گرفت.

ص:184

مدّتی نیز در قم و مشهد مقدس سکونت نمود و پس از مدّت ها مطالعه و آشنایی با علمای اسلام به زادگاه خویش بازگشت و در حجره ای در مسجد حکیم ساکن شد.

اساتید

اشاره

1. میرزا عبدالحسین مشفق

2. میرزا نصرالله شهاب لاوی(1)

3. علامه میرزا یحیی مدرّس بیدآبادی(2)

4. میرزا عباس خان شیدا

5. آیه الله العظمی حاج آقا رحیم ارباب.

مرحوم مشفقی از محضر پربار ارباب بهره بسیار برده بود و آیه الله ارباب که به کمالات علمی او واقف بود وی را به معلّم اصفهانی ملقّب نمود.(3)

میرزا یحیی مدرّس اصفهانی

عالم فاضل کامل و حکیم ادیب شاعر، از نژاد ملّا محمّد باقر محقّق سبزواری، که از طرف مادر به آقا محمّد بیدآبادی حکیم مشهور می پیوندد.

ص:185


1- مصاحبه نگارنده با حاج آقا رضا مشکین رئیس هیئت مداحان اصفهان. گفتنی است که مرحوم عبدالحسین مشفق، برادر مرحوم مشفقی و شهاب لاوی نیز به گفته آقای مشکین دائی مادش بوده است.
2- شرح زندگانی آیه الله چهارسوقی ص 167.
3- روزنامه نوید اصفهان 9 اردیبهشت 1371.

وی در کربلای معلی متولّد شد و همان جا علوم مقدّماتی را فرا گرفت.

در شانزده سالگی به اصفهان آمد و نزد آیات عظام: حاج شیخ محمّد باقر نجفی، میرزا محمّدباقر خوانساری، میرزا محمّدهاشم چهارسوقی، آخوند محمّد کاشی و غیره به تحصیل پرداخت.

میرزا یحیی در علوم عقلیه و نقلیه ماهر بود و علوم غریبه را نزد حاج ملّاهادی سدهی فراگرفته بود. همواره در خانه مسکونی خود در محلّه بیدآباد تدریس می نمود و طلّاب علوم

به درسش حاضر می شدند.(1)

با این فضائل و کمالات، در سخن سرایی به مرتبه ای بلند نایل، و از معاریف شعرای عصر خود بوده، و اقسام اشعار خصوصاً قصیده و مخمّس و مسمّط و غیره را غالباً به سبک میرزا جیحون یزدی، به غایت زیبا و دلربا می سرود که غالباً ناسخ اشعار دیرین، و مجالس مدّاحی و مصیبت را موجب آذین و تزیین گردیده، هرچند که شعر گفتن دون مرتبه و مقام او می نمود.

او برای تحصیل معاش همواره به تحریرات شرعیّه اشتغال داشت، و در خانه مذکور خود بدان کار همّت می گماشت.(2)

وی در روز 4 شنبه 5 ذی القعده 1349ق (4 فروردین 1310ش) پس از ادای

ص:186


1- برخی از شاگردانش عبارتند از: آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی، آیه الله سیّد حسن چهارسوقی، آیه الله شیخ عباسعلی ادیب، سیّد محمد حسن روضاتی، سیّد محمد حسین ملاذ روضاتی، سیّد ابراهیم سرّی و حسن وحید دستگردی.
2- زندگانی آیه الله چهارسوقی ص 165- 164.

نماز صبح وفات کرد و در تکیه میرزا رفیعا مدفون شد.(1)

معلّم حبیب آبادی در تاریخ وفات او اشعاری گفته که اواخر آن چنین است:(2)

به صبح پنجم ذی القعده بنمود

به جنّت جای اندر تخت موضون

ص:187


1- دکتر سیّد ابوالقاسم سرّی در مقدّمه دیوان پدرش سیّد ابراهیم سرّی (داماد میرزا یحیی) می نویسد: مرحوم میرزا یحیی به فرزندانش از جمله رباب آغا گفته بود که پس از مرگ من باید دورادور فاتحه بخوانید. این نکته را از زبان مادرم در تخت فولاد در حالی که گریان از دور برای پدر فاتحه می خواند شنیدم. مزار ایشان که در تکیه میرزا رفیعاست محلّ استقرار نظامیان و فرودگاه شده است. مرحوم میرزا یحیی رویدادهای دیگری از جمله ساعت مرگ خود را نیز به درستی پیش بینی کرده بود.
2- زندگانی آیه الله چهارسوقی ص 166.

پی تاریخ سال او "معلّم"

به جائی بُد ز اهل علم مشحون

که داخل شد یکی ناگاه و گفتا:

"حیوه از مرگ یحیی یافت اکنون"

میرزا یحیی از دیدگاه مشفقی

مرحوم مشفقی در مقدّمه دیوان استاد خود میرزا یحیی چنین نوشته است:

"بسمه تعالی شأنه. یکی از نوابغ علم و ادب در قرن اخیر، فیلسوف بزرگ و

دانشمند سترگ، عالم ربّانی، میرزا یحیی مدرّس اصفهانی بود که زبان از تقریر و قلم

از تحریر شرح فضائل او عاجز است.

مرحوم مدرّس در کلیه علوم ادبیه و فقه و اصول استاد، و در انواع حکمت از

اشراقی و مشائی و ریاضی یگانه دوران، و مخصوصاً در علوم غریبه و فلکیّات متبحرّ

و متخصّص بود و اطلاعات نجومی خود را گاه گاهی به طور کنایه و استعاره در

ضمن اشعار بیان می فرمود؛

چنانچه در یکی از مصیبت نامه های خود در ذکر شهادت حضرت علی اصغر

چنین سروده:

سست دینی کرد زه و سخت کشید

سعد ذابح (1) به بدن طرفه (2) صفت جامه درید

شد به تاراج سر کیوان (3) تاج خورشید

ص:188


1- سعد ذابح نام ستاره ای است در برج جدی و یکی از منازل قمر می باشد
2- طرفه نهمین منزل قمر و دو ستاره است یکی در سرطان و دیگری در اسد
3- کیوان ستاره زحل است

کف به خون کرد خضیب(1) از غم و محنت ناهید(2)

نه در آفاق در افلاک برین زلزله شد

قصه کوتاه ز تیر ستم حرمله شد

مرحوم یحیی دارای اخلاق حمیده و صفات پسندیده بود، و با وجود این که علّامه دهر و جامع فضل و کمال بود هیچ گاه در صدد شهرت و دکانداری نبود و همیشه با کمال زهد و ورع در گوشه انزوا به عبادت و ریاضت به سر می برد، و با خلوص عقیده، بیشتر همّ خود را مصروف سرودن اشعار در مدح و مصیبت پیغمبر مختار(ص) و ائمّه اطهار(ع) می نمود و در هفتم ذیقعده الحرام 1349ق به سن نود و پنج سالگی از سرای فانی به عالم باقی شتافت و این گنج گهر از او به یادگار ماند.

ص:189


1- کنایه از کف الخضیب که ستاره ای است در صورت ذات الکرسی و یکی از صور فلکی است که متقدمین اهل نجوم به آسمان تخیل کرده اند و آن صورت زنی است که فرزند او را شخص ناشناسی کشته؛ آن زن روی منبر سه پله قرار گرفته و دست خود را که به خون فرزند آغشته به سوی عالم بالا دراز کرده، دادخواهی می کند. ستاره کف الخضیب بر کف دست آن زن است.
2- ناهید ستاره زهره است.

تصویر

ص:190

از زمانی که این استاد بزرگ به رحمت الهی پیوسته تاکنون آمال و آرزوی نگارنده طبع اشعار درربار ایشان بود.

الحال که آقای حاجی میرزا ابوالقاسم شفیعی در صدد طبع برآمده اند ترتیب اشعار مرحوم مدرس را به این جانب واگذار، بنده نیز با کمال امتنان پذیرفته و بر حسب اداء وظیفه اشعار استاد بزرگوار را مرتب نمودم. امید است خدمت ناقابل کم ترین مقبول آستانه ائمه طاهرین(ع) واقع گردد. علی مشفقی".

اوصاف

مرحوم مشفقی در یکی از حجرات مسجد حکیم اصفهان ساکن بود و منزلی نیز در جوار مسجد

حکیم داشت.

حجره او محل اجتماع فضلا و ادبا و شعرا و مداحان بود و شعرایی همچون مرحوم "صغیر" و "گلزار" در آن محفل شرکت می کردند.

نظم، تقوا، تواضع، سخاوت و سادگی و صفای روح از ویژگی های آن مرد وارسته بود. وی در علوم غریبه مهارت کامل داشت و از جمله پیش گویی های او این بود که پیروزی انقلاب اسلامی و بازگشت امام راحل به ایران را از مسلّمات می دانست.

متاسفانه وی تنها 29 روز از بهاران انقلاب را دید و در 21 اسفند ماه 1357ش در سن 78 سالگی چشم از جهان فرو بست.

مشفقی از اساتید علوم هیئت و نجوم بود. به گفته جناب آقای حاج آقا رضا مشکین وی در مسجد نو بازار با حضور علمای بزرگی همچون آیه الله ادیب و زند کرمانی و

ص:191

مجدالعلماء نجفی به مذاکره مباحث نجومی می پرداخت.

آثار مشفقی

1. استخراج تقویم اوقات شرعی ایران

2. رساله در احوال شعرا

مرحوم مشفقی در این رساله ، نام و نمونه شعر سی نفر از شعرا را با خط زیبای خود برای مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی مرقوم نموده است.

ص:192

تصویر

ص:193

3. کتابت دیوان سیّد مرتضی نعمه اللهی(1)

تصویر نسخه خطی این اثر در اختیار نویسنده است.

ص:194


1- عالم فاضل عارف، از شاگردان شیخ اسداللّه قمشه ای، که تا پایان عمر به تحصیل علوم متمایل، و مخصوصاً در حکمت و ریاضیات متبحر بود. بزرگی عالی مقدار، و در دوستی و محبتت پایدار بود. بذل و بخششی وافر، و جود و سخاوتی متکاثر داشت، و همیشه سایرین را بر خود رجحان، و در حق خویش و بیگانه بی ریا احسان فرمودی. طبعی روان و ذوقی بی پایان داشت. کلماتش با اندیشه و فکر و همیشه فرمایشاتش را با مضامین بکر، ادا می فرمود. در سال 1354ق پس از گذشتن 41 سال از عمر وفات نمود. اغصان طیبه، نسخه خطی. تاریخ وفات او چنین است: وهاتف نادی لتاریخه: "نجل النبیّ فاز بالرضوان"

تصویر

ص:195

تصویر

برگی از رساله در احوال شعرا

ص:196

4. ترتیب و تدوین دیوان میرزا یحیی مدرّس بیدآبادی

ص:197

5. تنظیم "مصیبت نامه" صغیر اصفهانی که قسمت هایی از آن قبلا به نام های "ریاض الحسینی" و "ریاض الائمه" به چاپ رسیده بود.

6. مخزن المصائب یا "خزائن شکن".

منتخب آثار شعرای اصفهان در مصیبت حضرت سیّد الشهداء علیه السلام.

ص:198

این کتاب در سال 1332ش به وسیله کتابفروشی حاج غلامعلی کمالی(1) در اصفهان چاپ و منتشر شده است.

به نوشته مرحوم مشفقی: اشعار شعرایی که به رحمت ایزدی پیوسته اند از دیوان های خطی منحصر به فرد آنها که نزد ایشان موجود بوده استنساخ شده، و اشعار شعرایی که در قید حیات بوده اند، با اجازه آنها ضمیمه کتاب شده است.

برخی از شعرای مزبور عبارتند از:

1. میرزا حسن کفّاش اصفهانی

2. میرزا یحیی مدرّس

3. ملا علی خطّاط اصفهانی "فنا"

4. حاج میرزا بهاء الدین اصفهانی "بهاء"

5. مرحوم استاد حسن خاکی اصفهانی

ص:199


1- حاج غلامعلی کمالی فرزند حاج محمد در روز 25 آذر 1339ش وفات کرد و در تکیه گلزار مدفون شد. ای دریغ از رحلت حاجی کمالی کز جهان بست رخت و شد به خاک تیره پنهان ناگهان طرفه مردی بود بی مانند از حسن صفات دلنواز و خیرخواه و بردبار و مهربان حیف از آن کانِ محبت کز جهان چون رخت بست آشنایان را ز فوتش زد شرر بر استخوان از پی تاریخ سال فوت او "صابر" نوشت: "شد بمولایش علی واصل کمالی در جنان"

6. مرشد رمضان صابر اصفهانی

7. میرزا علی خلیلیان

اصفهانی "رجاء"

8. مرحوم عبدالجواد اصفهانی "هشیار"

9. میرزا محمد ابراهیم ساغر اصفهانی

10. حاج عبدالحسین مشفق اصفهانی

11. مرحوم میرزا حسینعلی گلشن اصفهانی

12. میرزا حسین شاکر اصفهانی

برگی از دیوان سیّد مرتضی نعمه اللهی

ص:200

13. مرشد فرج الله روّاس اصفهانی

14. شاعر شهیر محمد حسین صغیر اصفهانی

15. مرحوم حاج میرزا علی اکبر تابش اصفهانی

16. مرحوم حاج علیرضا انجم اصفهانی

17. مرحوم ملا عبدالکریم سودائی اصفهانی

18. مرحوم میرزا محمود پروانه اصفهانی

19. میرزا حسین طالع اصفهانی

گفتنی است که مرحوم مشفقی برخی از دواوین خطی نایاب را در اختیار داشته است که از آن جمله: دیوان میرزا محمد کاظم چاووش اصفهانی و دیوان میرزا حسن کفّاش اصفهانی، از نفاست و ارزش خاصّی برخودار بوده است.

ص:201

تصویر

ص:202

شاگردان

مرحوم مشفقی سرپرست هیئت مدّاحان اصفهان بود و بسیاری از مدّاحان و شعرای اصفهان از محضر پرفیض او علم و ادب آموخته اند که در اینجا نام چند تن از

آنان را ذکر می کنیم:(1)

حاج عباس گیاهی، شاعر و مدّاح اهل بیت،

حاج عباس تولایی، مدّاح،

مرحوم شاطر عباس زمانی،

آقای عزیزالله مسعودی، شاعر،

آقای حاج اکبر عزلتی،

ص:203


1- مصاحبه نگارنده با جناب آقای مشکین و آقای حاج احمد آبشاهی.

آقای حاج مرشد حسن اشتری،

آقای حاج مرتضی اشتری، شاعر و مدّاح،

مرشد حسین عصارزادگان،

حاج آقا رضا مشکین،

حاج محمد علی هاشم زاده، شاعر،

مرحوم حاج احمد صفا، مدّاح،

مرحوم سیّد علی سقا، شاعر،

حاج اصغر سعیدمنش، مدّاح،

میرزا محمد چهارسوقی، مدّاح،

حاج احمد آبشاهی، شاعر.

ص:204

برخی از افادات مرحوم مشفقی

اشاره

جناب آقای منوچهر صدوقی سها در "تاریخ حکما و عرفا" برخی از افادات مرحوم مشفقی را درج نموده که بسیار مغتنم است؛ از جمله:

در ذکر شاگردان آخوند کاشی می نویسد:

"میرزای ارسطو که مجذوب استاد می بود و گاه بر بام برآمدی و در دری که آن بزرگ از آن درآمدی در نگریستی و تا سرکار آخوند در نیامدی بدان مقام همی ماندی؛ و از پی ارتحال آخوند، به عزم شیراز از اصفهان برآمد و به راه از این سرای درگذشت. وهذا ممّا أفادنی به الآقا المیرزا علی المشفقی طاب ثراه من أفاضل أهل التنجیم بإصفهان".

آقای صدوقی در شرح حال آخوند ملا محمد حسن بن آخوند ملا محمد ابراهیم دهکردی (م: 1322) ملقب به "سکوت علی" می نویسد:

"بیان: الف. شنیدم مرحوم مبرور سیّد کمال الدین نوربخش دهکردی را طاب ثراه استاد فقید دانشگاه طهران به شب پنجشنبه 23/ شهریور/ 1351 خورشیدی که آن بزرگ (سکوت) از تلامذه حاجی سبزواری می بوده است.

ب. نیز شنیدم مرحوم مبرور میرزا علی مشفقی اصفهانی المشتهر بالمعلّم را - طاب ثراه - به عصر 17/ اردی بهشت/ 1351 خورشیدی که شنیدم مرحوم مبرور آقا شیخ یوسف دهکردی فرزند برومند آن بزرگ (سکوت) را که داماد آقا سیّد ابوالقاسم دهکردی صاحب "الوسیله" می بود که: جناب آخوند "سکوت" به بازگشت از سفر قبله به شیراز رسید و به محضر رحمت علی شاه شد، مباحثه را، ولکن به

ص:205

همان ساعت ربوده گشت و اربعینی برآورد و به دهکرد بازآمد و مردمان طاق ببستند استقبال را و چون سر روزی برآمد به مسجد بردندش که امامت کند ولیکن او به همان رکعت نخستین از محراب بگریخت و به مغاره ای در کوه شد و بگفتند که دیوانه گشته است و شهرت دادندش به کوهی. أقول: وما عرفوا أنّه إنّما خالطهم أمر عظیم".

ج. او را است:(1)

تا که از هستیّ خود بگذشته ایم

بر فراز لامکان پا هشته ایم

ما ز خود رسته به حق پیوسته ایم

زان که مهر از دو جهان بگسسته ایم

استاد صدوقی در بیان شاگردان حاج ملا هادی سبزواری می نویسد:

13. آخوند ملا تقی اصفهانی، مدرّس مدرسه حکیم اصفهان.

افادت مرحوم میرزا علی مشفقی منجّم اصفهانی من بنده را به 17 اردیبهشت پنجاه و دو.(2)

"روایت کرد مرا مرحوم پناه اصفهانی الملقّب بلقب الطریقه "پناه علی" از زبده شعراء غزل سرای اصفهان که مع الاسف به روزگار شباب چهره در خاک تیره نهان کرد به لیله 26/2/65 که:

روایت کرد مرا مرحوم میرزا علی مشفقی منجّم اصفهانی - طاب ثراه - که:

ص:206


1- تاریخ حکما و عرفاء ص 191- 190.
2- تاریخ حکما و عرفاء ص 181.

روایت کرد مرا مرحوم میرزا عباس خان شیدای دهکردی - رئیس انجمن ادبی دانشکده اصفهان رحمه الله - که:

شنیدم حکیم اسدالله دیوانه قمشه ای را - طاب ثراه - که:

شبی از مدرسه چهارباغ برآمدم و دیدم که جمیع اشیاء نیست می شود و آن گاه هست می گردد و شگفت کردم و با خود گفتم که بروم به خدمت آخوند و ببینم که آیا او نیز این حال در می یابد یا خیر؟ و چون به پشت حجره او رسیدم دیدم که سرکار آخوند نشسته است و تهلیل می گوید و "لا" که می گوید همه چیز نیست می شود و "إلا" که می گوید همه چیز هست می شود".(1)

ص:207


1- همان ص 415.

حکایت

حکایت زیر را آقای محمد حسین غاضری از مرحوم مشفقی نقل کرده است:

به "معراج السعاده" گر بخوانی

زیان عمر از غیبت بدانی

بدن که خون و لحم و استخوان است

گرفتاریش از دست زبان است

تمام صبح که خیزی تو از جا

زبان احوال می پرسد ز اعضا

ز چشم و گوش و سر، از دست و از پا

ز قلب و روح، از سفلا و علیا

همه گویند: ما شادیم و خرسند

گزندی تو به ما از خویش مپسند

اگر تو ساکت و راحت نشینی

به ما غیر از خوشی چیزی نبینی

به عصر ما یکی غسّال(1) می گفت:

که مردی مرده بود از اهل جیرفت

برای غسل آوردند او را

که من انجام سازم شست وشو را

ص:208


1- مراد مرحوم میرزا علی مشفقی است.

دو تن از همرهانش در کناری

ازو غیبت همی کردند آری

زبان اعتراض خود گشودم

جلوگیری از آن غیبت نمودم

بگفتم: فعل او گر زشت و زیباست

کنون کوتاه دست او ز دنیاست

نشاید غیبت از اموات کردن

که دیر و زود وقت ماست مردن

چو بشنیدند از من این سخن را

فرو بستند از غیبت دهن را

شدم مشغول و گریان کودکانش

که انگشتم فرو شد در دهانش

به انگشتم گرفت او گاز محکم

که احوالم شد از آن گاز درهم

سپس بر او نماز و دفن کردند

مزارش ترک و سوی خانه رفتند

شبی آمد به خوابم با دوصد غم

ز من ناراضی و بگرفته ماتم

بگفتم: از چه انگشتم گزیدی؟

چه از من غیر کار نیک دیدی؟

بگفتا: تو به من کردی خیانت

که بگرفتی بر آن دو، راه غیبت

ص:209

چه آن دو غیبت از من می نمودند

گنه از نامه من می زدودند

تو گشتی آن دم از آن دو عنان گیر

کمی در نامه ماندم جرم و تقصیر

اگر آن دو ادامه داده بودند

مرا پاک از گناهان می نمودند

بگفتم سرگذشت مرد غسّال

نریزی تا که اعمالت به غربال

به نُه مَه بچه ای را بارداری

چه گردد سقط، برگو تا چه داری؟

ببیندوزی ثواب امّا چه حاصل

به یک غیبت کنی اعمال، باطل

تو گویی رفته ام حج یا خراسان

نمی دانی که از کف رفته آسان

چو عرض و خون مؤمن هست یکسان

ز غیبت سعی کن او را مرنجان

زبان چون کارد می ماند که با آن

توان خربوزه ای را کرد چندان

که تا از خوردنش لذّت فزاید

کسی را از تناول بد نیاید

توان آن کارد را بر سینه ای زد

درون سینه بی کینه ای زد

ص:210

چو ذکر حق کنی با آن چه نیکوست

تو را جا در بهشت عدن و مینوست

چو دشنامی دهی آتش خریدی

خریدی مار و مور و خود گزیدی

الهی! کن عنایت در قیامت

نبینم از زبان غیر از سلامت

خدایا "غاضری" را ده پناهی

که ناید بر زبانش اشتباهی

نمونه اشعار

مرحوم مشفقی ادیبی شعر شناس بود ولی رغبت چندانی به سرودن شعر نداشت.

اشعار زیر که برای تمثال شاعر عارف مرحوم صغیر اصفهانی سروده شده و در آغاز "مصیبت نامه صغیر" چاپ شده نمونه ای از ذوق ادبی اوست:

بین در این تمثال از چشم خرد روی صغیر

شاعری شیرین کلام و عارفی روشن ضمیر

عالم اکبر در او بنهفته بین از چشم دل

چون صغیر از اسم باشد لیک در معنی کبیر

در بیان، ملک سخن را خسروی مالک رقاب

در معانی، شهر دل را سروری صاحب سریر

در بلاغت، در فصاحت، در ملاحت، در کلام

چاشنی بخش دل اهل نظر آن بی نظیر

ص:211

گرچه او خود را جهانی خواند لیکن بر جهان

می سزد گر شهر اصفاهان بنازد بر صغیر

"مشفقی" عاجز بود از مدح و تعریفش بلی

ذرّه کی ره می توان بردن به خورشید منیر

شاعر عارف صغیر اصفهانی

اشعار زیر را نیز مرحوم مشفقی در تقریظ بر دیوان قصاید و غزلیات مرحوم یدالله شوقی کهرانی "گلبن ولایت" سروده است که در آغاز دیوان مزبور چاپ شده است:(1)

ص:212


1- با تشکر از جناب آقای حمید خلیلیان که اشعار فوق را به نگارنده ارائه نمود.

در این دفتر ببین اشعار شوقی

که گردی باخبر ز اسرار شوقی

به دوران جوانی با ادب بود

از اول بُد نکو کردار شوقی

نکوتر گشت چون با نفس جنگید

که بس شایسته شد پیکار شوقی

"صغیر" آن شاعر محبوب آگاه

فزود از معرفت مقدار شوقی

تصرّف کرد آسان در وجودش

که دیگرگونه شد رفتار شوقی

به کوی عشق، او را رهنما شد

از آن رو گرم شد بازار شوقی

بنازم جذبه آن پیر کامل

که از آن شد عوض افکار شوقی

کسانی کآشنا بودند با وی

همه حیران شدند از کار شوقی

صغیرش گشت رهبر بر حقیقت

که باشد این کلام اقرار شوقی

کنون باشد فقیری رسته از خویش

به منزلگه رسیده بار شوقی

ز فنّ شاعری هم بهره ور شد

ببین در این کتاب آثار شوقی

ص:213

هم از مدح علی مولای مردان

بود پُر، دفتر و طومار شوقی

سراسر شور و شوق و حال و جذبه

عیان بنگر تو در گفتار شوقی

به حال وجد آیی گر بخوانی

تو همچون "مشفقی" اشعار شوقی

اشعار مرشد عباس گیاهی در وصف مشفقی

(1)

مرحبا بر منطق و نطق لسان مشفقی

آفرین بر علم و تدریس و بیان مشفقی

ص:214


1- نغمه های ولا یا دیوان گیاهی ص 312.

ای که می جویی کلام حق، بیا میدار گوش

بر کلام پرمعانی از لسان مشفقی

آن که کرده تزکیه ارواح افراد جهول

زان به لب دارند آنها ذکرِ شانِ مشفقی

آن رؤوف و آن عطوف و مهربان کاندر جهان

شهره از شفقت شده در دودمان مشفقی

آن که باشد نام او نام علی، شاه نجف

زین نکو نام آمده شاکر زبان مشفقی

آن که بودی یاور و یار نبی،سلطان دین

وان شه از رحمت بود از یاوران مشفقی

مهر اولاد گرامش کرده از جان چون قبول

پس چنین مهری است در محشر امان مشفقی

به به از مهری که الحق آن بدون شکّ و ریب

هست اندر عالمین خلد و جنان مشفقی

ای که جویی راه اندر آستان مرتضی

جو ز رأفت راه اندر آستان مشفقی

زان که از خدّام شاه کربلا بودی یقین

آمدی در جنه المأوی مکان مشفقی

خدمت خلقان نمودی در نهان، هم در عیان

به به از سرّ و نهان و هم عیان مشفقی

شاعران را کرد زنده در جهان، نام و نشان

زان بود جاوید پس نام و نشان مشفقی

ص:215

گر که اولادی ورا نبود به عالم، پس نظر

کن به مدّاحان که گشته یار جان مشفقی

باشد از آنها یکی احقر "گیاهی" حزین

کو بود چاکر ورا حقّ روان مشفقی

اشعار طالع در وصف مشفقی

مرحوم حاج میرزا حسین رام پناه "طالع" اشعاری با عنوان "در ستایش صراف سخن به

استاد انجمن آقای میرزا علی مشفقی" سروده که بخشی از آن چنین است:(1)

حبّذا بر شخص بی شبه و مثال مشفقی

مرحبا بر رای و عرفان و کمال مشفقی

ص:216


1- دیوان طالع اصفهانی ص 262.

با چنان سیرت، خردمندا نگر با چشم دل

عقلِ ممکن، قاصر از جاه و جلال مشفقی

همچو بید، ار پای تا سر خود زبان گردم به دهر

شرح نتوانم دهم حسن خصال مشفقی

آنچه را تمجید و تحسین باشد و شکر و سپاس

لایق شایسته، ارزان و حلال مشفقی

رایت علم و ادب افراشت اندر روزگار

شد اساتیدی عیان پس از قبال مشفقی

بذل فضل و دانش و فرهنگ بر ابناء دهر

هست این کوچک ترین فعل از فعال مشفقی

اندر این عصر معارف جمله ارباب سخن

ناتوان زانشاد بی قرب وصال مشفقی

تا شرفیاب حضور حضرتش گردم مدام

بارالها وسعتی ده در مجال مشفقی

دست رد بر سینه ننهادن مر این ناچیز را

باشد امری از امورات محال مشفقی

وفات

اشاره

این دانشمند فرزانه در 21 اسفند 1357ش در سن 78 سالگی چشم از جهان فروبست و در تکیه گلزار مدفون شد.

شاعر گران قدر و مدّاح اهل بیت علیهم السلام، محمد حسن خزدوز

ص:217

متخلّص به "مدّاح زاده"(1) اشعار زیر را از زبان آن مرحوم

سروده است:

رفتم از دنیا ولی اندر جنان گشته مکانم

بهر دیدار علی ازکف بداده نقد جانم

شوق دیدارلقایش بود زآغاز جوانی

راه او پیمودم و یک مشفقی زان آستانم

زابتدا در دانش و فضل و کمالم بود کوشش

تا به آمالم رسیده، زین جهت من شادمانم

در علوم منطق و هیئت، نجوم وفقه بودم

سال ها در رنج و زحمت تا که افصح شد بیانم

در معانیّ و بیان، علم عروض و شعر و عرفان

عاقبت لطف خدا شامل شدی زین سازمانم

از شریعت راه شد طی، بر طریقت شد وصالم

بود از این هر دوره ارشادی در وضع زمانم

پرورش مداح دادم بهر هیئت های بی حد

تا که آثاری بماند بعد مرگ اندر جهانم

ص:218


1- شاعر ارجمند، در سال 1300ش در اصفهان متولد شد. از پنج سالگی به همراه پدرش به مجالس و هیئت ها می رفت و مداحی می کرد. از 15 سالگی به سرودن شعر پرداخت و در انجمن ادبی شیدا شرکت کرده و تخلص "مداح زاده" را از مرحوم میرزا عباس خان شیدا دریافت کرد. پس از تحصیلات ابتدایی به حوزه علمیه رفت و نزد مرحوم حاج آقا عطاء الله امامی در مدرسه نیماورد به تحصیل علوم ادبی پرداخت. سپس به استخدام آموزش و پرورش درآمد و به تدریس پرداخت و در آغاز انقلاب بازنشست گردید.

بیستم از اسفند بشنیدم ندای ارجعی را

بهر لبیک خدا آزاد شد مرغ روانم

در هزار و سیصد و پنجاه و هفت از سال شمسی

سال پیروزی مواجه شد به فوت ناگهانم

گفته این تاریخ را از بهر من "مداح زاده"

چون که اندر اصفهان بودی یکی از دوستانم

مرثیه حاج مرتضی اشتری

(1)

دریغ و درد زفقدان فاضلی خوش نام

که در طریق ادب می نهاد عمری گام

ادیب مشفق علامه، مشفقی که ز صدق

به راه نشر حقیقت نمود سعی مدام

چو او ز علم دگر روزگار کم بیند

که بود نادر دوران و نخبه ایام

چه دانشی که به او داد داور دادار

چه علم ها که به او داد قادر علام

به راه توسعه دین و رونق فرهنگ

ز جدّ و جهد، شب و روز می نمود اقدام

زآستانه پروردگار بر دل داشت

امید فتح و ظفر بهر مذهب اسلام

ص:219


1- دیوان اشتری ص 553.

به علم او همه عالمان کنند اقرار

که شمّه ای بود از آن نجوم و علم کلام

بسا محقّق حق جو که در ره عرفان

گرفته اند از آن مردم نکته سنج الهام

شبانه روز به صد شوق و ذوق، هر مدّح

نموده کسب ادب زان ادیب نیک مرام

ندای ارجعی از حق به گوش او چو رسید

به سوی ملک بقا رفت آن نکو فرجام

ز بس که شوق لقا داشت روز وشب بر دل

برفت نزد سمیّ اش علی، امام همام

هزار و سیصد و پنجاه و هفت شمسی رفت

به قرب حضرت پروردگار ذو الاکرام

چو "اشتری" جگر خون خسته، مداحان

ز مرگ او به غم و غصّه توأمند تمام

در پایان شرح حال مختصری از برادر مرحوم مشفقی می آوریم:

میرزا عبدالحسین مشفق

وی در سال 1310ق در اصفهان متولّد شد.

ابتدا اندکی تحصیل کرد و سپس به شغل پدری خود (غسّالی) اشتغال جست.

"مشفق" دارای طبعی روان و ذوقی سرشار بود. دیوان اشعاری بالغ بر چهار هزار

ص:220

بیت شعر از قصیده و مرثیه و غزل داشت که هنوز به چاپ نرسیده است.(1)

بخشی از قصاید "مشفق" در چاپ سوّم "مصیبت نامه" صغیر اصفهانی در سال 1321ش به چاپ رسیده است. مرحوم "صغیر" در مقدّمه قصائد او می نویسد:

"شادروان سعید فقید حاج عبدالحسین المتخلّص به "مشفق" که بنده را رفیق شفیق و شاعر معاصر بود و اغلب اوقات یکدیگر را جلیس و انیس بودیم، دارای اخلاق حمیده و روش پسندیده بود، و مخصوصاً به حدّ افراط به خانواده عصمت عقیده مند و همیشه در مناقب و مصائب اهل بیت به سرودن اشعار آبدار مشغول بود. دیوانی آراسته و به یادگار در جامعه گذارده؛ چند قصیده از زاده های طبع درر بار او در این کتاب به طبع رسیده، حقیر تاریخ وفات او را سروده ام. خدایش بیامرزاد و اجر جزیل دهاد".(2)

"مشفق" در روز 29 ربیع الاول 1362ق وفات یافت و در صحن تکیه سیدالعراقین دفن شد. صغیر اصفهانی در وفاتش گوید:(3)

"مشفق" آن کو با ولای هشت وچار

از ازل آب و گلش بودی عجین

در مدیح و در مراثی ز اهل بیت

نظم او زد طعنه بر درّ ثمین

ص:221


1- تذکره شعرای معاصر اصفهان ص 452.
2- مصیبت نامه صغیر، چاپ سوم ص 221.
3- دیوان صغیر اصفهانی: 408.

ماند از او باقیات الصالحات

نظم روح افزا و شعر دل نشین

گفت تاریخ وفاتش را "صغیر":

"کرد مشفق جا بفردوس برین"

شرح حال مشفق به خط برادرش میرزا علی مشفقی

ص:222

میرزا حیدرعلی غاضری "محفوظ"

اشاره

شاعر و ادیب وارسته.

تولد

وی در ماه ذی الحجه 1321ق (سال 1283ش) در محله شیش بیدآباد اصفهان متولّد شد. تعلیمات اوّلیه را در مکتب خانه های قدیمی آموخت. سپس به همراه پدر خود میرزا حسین غاضری به عتبات عالیات مشرّف شد و مدّت حدود بیست سال در آن جا ساکن گردید و ضمن کار نانوایی، به آموختن ادبیات فارسی و عربی پرداخت و از محضر علما و فضلا و ادبا کسب فیض نمود و در حدود 25 سالگی به ایران بازگشت.

در آغاز جوانی در اثر مجالست با اهل فضل و کمال، ذوق ادبیات در او پیدا شده و به مطالعه آثار ادبا و شعرا و بزرگان پرداخته و در محفل اساتید و بزرگان اهل ادب شرکت نمود تا خود شاعری توانا گردید.

اوصاف

"محفوظ" عاشق و شیدای اهل بیت علیهم السلام بود و بیش از صدهزار بیت شعر از قصاید و مدایح و مناقب و مراثی اهل بیت علیهم السلام و غزلیات اخلاقی و اجتماعی و تضمین از غزلیات متقدمین و قطعات و حکایات و رباعیات و غیره سرود که بسیاری از آن ها به چاپ رسیده و در دسترس مدّاحان اهل بیت قرار گرفته و در

ص:223

مجالس جشن و سوگواری در اصفهان و شهرستان های مختلف قرائت شده و مورد تحسین شنوندگان قرار می گرفت.

وی مورد احترام عموم مردم بود و استادان شعر و ادب او را شاعری توانا می دانستند که اشعاری بسیار سلیس و روان می سراید و در اشعار خود از جملات پیچیده و دشوار احتراز می نماید.

"محفوظ" از لحاظ اخلاقی، فردی شایسته و بی آلایش و بی ریا و خوش مشرب و نیک محضر بود. در دیانت بسیار محکم و متصلّب بود. با مبلّغان مسیحی و برخی از فرق باطله مباحثاتی داشت و آنان را محکوم می کرد و به وعده های فریبنده ای که برای جذب او می دادند بی اعتنا بود.

ص:224

وی به شغل نانوایی اشتغال داشت و در برخی انجمن ها از جمله انجمن ادبی کمال شرکت می کرد. محفوظ به هنگام انتخاب نام خانوادگی، "غاضری" را که منسوب به "غاضریه" از دهات کربلا است برای خود برگزید.(1)

اشعار محفوظ

اشاره

دیوان اشعار "محفوظ" به وسیله آقای سیّد علی اکبر شعفی (کتابفروشی دین و دانش اصفهان) در بیش از 510 صفحه به چاپ رسیده است.

وی در وصف کتاب خویش چنین گوید:

این کتابی که یادگار من است

حاصل عمر و کشت و کار من است

ص:225


1- مقدمه دیوان محفوظ و مصاحبه نگارنده با فرزند آن مرحوم.

یاری از کس نخواستم همه عمر

چون خدای قدیر یار من است

مدح و نعت چهارده معصوم

رسم و راه پرافتخار من است

سکّه دولت محمّد و آل

نقد صندوق اعتبار من است

از جنان و جحیم دم نزنم

چون علی صاحب اختیار من است

عکس هفتاد و پنج ساله من

آیتی زآفریدگار من است

گرچه پیرم جوان بود عشقم

این خزان همچو نوبهار من است

پیرم و زنده دل از آن که هنوز

شاهد عشق در کنار من است

روز محشر که از گنه کاری

تیره، رخسار شرمسار من است

همچو "محفوظ" بر خدای کریم

باز چشم امیدوار من است

ص:226

شرح حال منظوم

هست نامم میرزا حیدرعلی

کُنیتم "محفوظ" و شهرت: غاضری

مسکنم در کوچه درب امام

منزلم را نیست جز حق مخبری

یک هزار و دو صد و هشتاد و سه

مولدم در اصفهان شمس اختری

بوده مرحوم پدر میرزا حسین

شیعه خالص اثنی عشری

شغل من خبّازی و خدمت به خلق

مورد بدبینی هر مشتری

سربلند و مفتخر زآنم که هست

دین من اسلام و مذهب جعفری

ابتدا تحصیل من در اصفهان

مکتبی و شیخی و دانش گری

بعد همراه پدر در کربلا

بُد مرا یک مادر و یک خواهری

شد پدر مرحوم و بر من کس نبود

جز خدا و جز حسینم یاوری

روزها در کسب و امرار معاش

شب پی تحصیل نزد رهبری

ص:227

چون که بودم طالب شعر و ادب

می ستودم هرکجا بُد شاعری

گاه گاهی نوحه ای می ساختم

همدم من بُد مداد و رهبری

بعد چندی سوی ایران آمدم

بس سفر کردم به هر بحر و بری

بعد گردش آمدم در اصفهان

پس گرفتم طبق سنّت همسری

روزها مشغول کسب و کار خود

لیک شب ها فکر روز بهتری

چون که بودم کنجکاو و راه جو

می زدم هر محفل و مجلس، سری

راه ادیان را بسی پیموده ام

جمله می باشد درخت بی بری

جز نبی و مرتضی و آل او

نیست در دنیا و عقبی سروری

مدح ایشان را نمودم اختیار

چون سگی بر لب گرفتم گوهری

شعرهای من ندیده تاکنون

نه ادیب و انجمن، نه محضری

چون که نبود جایز از فتوای شرع

خواب در مسجد ز بهر کافری

ص:228

دارم اندر شعر خود امّید عفو

گر خطایی بنگرد دانشوری

چون نخواهد صاحب علم و کمال

دلربایی از کریه المنظری

"مشفق" ام فرمود: برگو شرح حال

یادگاری تا بماند زاحقری

گفتمش: "محفوظ" گوید مختصر

شرح حال کهتری با مهتری

هدف عالی اعلای علی

هدف عالی اعلای علی

بُد رضای احد لم یزلی

سر چو از عَمرو به خندق برکند

یا که از قلعه خیبر در کند

یا که از حمله او در میدان

سر وتن ریخته چون برگ خزان

هدفش دین خدا بود و رسول

تیغ می زد پی ترویج اصول

نه به سر شور جهانگیری داشت

نه غم از واقعه پیری داشت

خواست مخلوق به خالق گروند

از خرافت به حقایق گروند

گرم طاعات و عبادت باشند

ص:229

اهل توفیق و سعادت باشند

نپرستند دگر بت ها را

بشناسند ره یکتا را

خواست دنیا شود آسایشگاه

خلق در راه نیفتند به چاه

خواست مردم همه عادل باشند

همه خوش طینت و خوش دل باشند

بردگان خواست که آزاد شوند

همه با هم خوش و دلشاد شوند

کس نیفتد به لجن زار نفاق

همه باشند به وحدت مشتاق

نبود گرسُنه یا عریانی

نبود مضطر و سرگردانی

بی پدر شد چو یکی طفل یتیم

نگذارند شود زار و الیم

هرکسی صاحب جاه است و جلال

نکند حقّ ضعیفی پامال

ظلم، ظالم نکند بر مظلوم

زحقوقش نشود کس محروم

خواست، نیکو نشود مایل زشت

کس به دوزخ نرود جای بهشت

ص:230

همه با هم چو برادر باشند

حامی خواهر و مادر باشند

آن که خود شاه همه شاهان بود

در کفَش ماحصل امکان بود

یک شب آسوده به بستر نغُنود

غافل از مردم بیچاره نبود

جز غم مردم دلگیر نخورد

نان جو خورد ولی سیر نخورد

تا دهد درس به افراد غنی

که بپویید رهِ همچو منی

ای که خود را شمری شیعه او

گو چه داری به کف از شیوه او؟

گر تو را هست تولای علی

نِه قدم جای قدم های علی

تا ز هر ظلم شود دافع تو

در صف حشر شود شافع تو

هر که "محفوظ"! به تن سر دارد

گو در این راه قدم بردارد

ص:231

کیست علی؟

کیست علی بنده خاص خدا

کیست علی قبله اهل صفا

کیست علی مهر رسول امین

کیست علی همسر خیر النسا

کیست علی باب حسین و حسن

کیست علی پادشه اولیا

کیست علی مرشد روح الامین

کیست علی خسرو ارض و سما

کیست علی آن که بود از شرف

بر ملک و جن و بشر مقتدا

کیست علی آن که بود تیغ او

عمرو کش و قلعه خیبر گشا

کیست علی آن که بتان را شکست

در حرم کعبه به راه خدا

کیست علی میر همه مؤمنان

سرور و مولای همه اتقیا

کیست علی آیه اکملت دین

کیست علی سوره کهف الورا

کیست علی آن که به دوش نبی

از شرف و مرتبه بنهاد پا

ص:232

کیست علی آن که از او بوالبشر

گشت ز هول غم عصیان رها

کیست علی ناجی نوح نبی

از غم طوفان نزول بلا

کیست علی آن که کند بر خلیل

آتش نمرود گلستان سرا

کیست علی آن که عصا را نمود

در کف موسای کلیم اژدها

کیست علی آن که از او شد مسیح

جانب افلاک ز دار فنا

کیست علی یاور ختم رسل

صفدر میدان به همه غزوه ها

کیست علی آن که به جای نبی

خفت به بستر که کند جان فدا

کیست علی آن که به وقت رکوع

خاتم خود کرد به سائل عطا

کیست علی آن که بود تا به حشر

دین خداوند ز تیغش به پا

کیست علی آن که به خمّ غدیر

گشت وصی و ولی مصطفی

کیست علی آن که به هر کیش و دین

کرد "سلونی" سر منبر ادا

ص:233

کیست علی یاور هر بی معین

کیست علی مونس هر بی نوا

کیست علی باب یتیمان زار

یار ضعیفان به غم مبتلا

کیست علی آن که به هر نیمه شب

قوت و غذا داد چهل خانه را

کیست علی آن که به نان جوین

در همه عمر نمود اکتفا

کیست علی آن که به محراب شد

تارکش از تیغ مرادی دوتا

کیست علی آن که شود از کرم

شافع "محفوظ" به روز جزا

موعظه

دل بر این دنیای دون پرور مبند

چون بمیرد دشمنت بر او مخند

بهر جمع مال دنیا روز و شب

خویش را بیجا میفکن در تعب

هرچه مال و جاه مغرورت کند

از حقیقت وزخدا دورت کند

کن مهیا بهر عقبی ساز و برگ

چون تو را نبود امان از چنگ مرگ

ص:234

سعی کن از بعد خود در روزگار

نام نیکویی گذاری یادگار

کار ما آخر ز دنیا رفتن است

رفتنی باشد که بی برگشتن است

این جهان صحرا و دشت کشت ماست

در جهان دیگری برگشت ماست

کشت کن اینجا که چون آنجا روی

حاصل خود را در آنجا بدروی

بشنو از محفوظ این اندرز را

این سرا کن کشت بهر آن سرا

از علی آموز

گفت دانایی به شیر حق علی

کای پیمبر را وصی، حق را ولی!

کن مرا تعلیم چار اندرز و پند

کان بود در هر دو عالم سودمند

در جوابش گفت مولا: گوش دار

بهر سود هر دو عالم این چهار

آنچه محتاجی به حق در زندگی

کن به قدر احتیاجت بندگی

آنچه داری طاقت نار جحیم

معصیت کن در جهان، بی خوف و بیم

ص:235

آنچه عمر از بهر خود داری گمان

جمع کن از مال دنیا بهر آن

آنچه خواهی بهر ملک جاودان

کن مهیا تا که هستی در جهان

چون تو را بعد از قیامت مرگ نیست

فرصت آن جا بهر ساز و برگ نیست

جان فدایت یا امیر مؤمنان!

کز سخن جان می دهی بر مردگان

جز تو کس نبود به قرآن کریم

خلق عالم را صراط المستقیم

حق برد "محفوظ" را پایان کار

با ولایت،ای ولی کردگار!

حکایت

شیر حق با سپاهی از اسلام

شد به جنگ معاویه سوی شام

در مسیرش بدید جمجمه ای

سر خاموش فارغ از همه ای

سر پوسیده را چو آن شه دید

حال و احوال او از او پرسید

به زبان آمد او به امر خدا

گفت:ای پادشاه ارض و سما!

ص:236

بر تو بادا ز من درود و سلام

که تو هستی وصی خیر الانام

من سر هرمز بن پرویزم

که دهان کرده خاک لبریزم

من شهنشاه این جهان بودم

پادشاه همه شهان بودم

بود آفاق زیر فرمانم

سروران جهان غلامانم

کار و رفتار من جهانگیری

کشتن و بستن و عنان گیری

می شدم چون سوار بر شبدیز

شیر با من نداشت تاب ستیز

هر امیر و وزیر بهر سخن

بود لرزان چو بید در بر من

سرکشان را ز پا درافکندم

بر زمین بس دلاور افکندم

با چنین قدرت و توانایی

مملکت گیری و صف آرایی

شوکت و لشکر و سپاه و قشون

حشم و جاه و اقتدار فزون

تخت و تاج و خزانه و دربار

کاخ زرّین و خیمه زرتار

ص:237

اجل آمد گرفت دامانم

نشد از او رها گریبانم

جان گرفت از من و رهایم کرد

فارغ از عمر بی بهایم کرد

چشم من بود هر طرف نگران

تا گذارم به هم نداد امان

با وجودی که پادشاهم من

سال ها شد که خاک راهم من

دم به دم از فرشتگان عذاب

می کشم زجر در سؤال و جواب

نکنند از عذاب آزادم

ندهد گوش کس به فریادم

آن همه کاخ و گنج و مکنت و مال

که نهادم برای اهل و عیال

همه سرگرم عیش و نوش شدند

با تفاخر حریر پوش شدند

لحظه ای کس نمی کند یادم

کس نداند کجا درافتادم

سخنانش چو جمله بشنیدند

وانچنان معجز از علی دیدند

شاه فرمود: دخمه چاک کنید

سر او را به زیر خاک کنید

ص:238

چون که آخر تمام می میرید

عبرت از داستان او گیرید

چو غنی و فقیر و شاه و گدا

بازگشت همه بود به خدا

حیف و صد حیف گوش تنگ بشر

نکند آنچه بشنود باور

فکر خود نیست این بشر یک دم

تا کند زین وجود رو به عدم

همه "محفوظ" مست دنیائیم

غافل از مرگ و نشر و عقبائیم

چند غزل

هرجا نهد آن یار، کف پای در آن جا

عشّاق پی سجده گذارند سر آن جا

دل را مگذارید رود بر سر کویش

ترسم که شود خون جگر و دربدر آن جا

در محضر شاهان صدف پوچ نزیبد

زیرا که فزون است به مخزن گهر آن جا

غیر از گهر اشک اگر یار پسندد

ما تحفه نداریم به بزمش دگر آن جا

از شعله آه دل عشاق بسوزد

مرغی که گشاید به هوا بال و پر آن جا

ص:239

شد صحن سرا روشن از آن شمع شب افروز

آن سان که نبد حاجت شمس و قمر آن جا

می گشت بسی سیل ز هر سوی روانه

می ریخت ز بس اشک ز هر چشم تر آن جا

"محفوظ" من و بلبل و پروانه ز هجران

گفتیم سخن از غم دل مختصر آن جا

* * *

دل بی تو چه کار آید و من چون کنمش

گر از تو شود دور دمی، خون کنمش

هر ماهرخی به چشم من پای نهد

چون دیده بود جای تو، بیرون کنمش

سودای تو گر از سر شوریده رود

در وادی عشق همچو مجنون کنمش

گر کم شود از دلم غم هجرانت

با حسرت صبح وصل، افزون کنمش

آن طفل که شد چشم منش گهواره

چون دایه به خواب ناز، زافسون کنمش

هرچند چو پرگار شدم سرگردان

کج رفته چو این دایره، موزون کنمش

آید به دل ار لشکر غم جز غم او

زین ملک، برون به یک شبیخون کنمش

ص:240

جان می دهمش بهای یک بوسه ولی

ترسم که خورد فریب و مغبون کنمش

گر چشمه چشم من بخشکد "محفوظ"

با سوز جگر چو رود جیحون کنمش

* * *

عمری است اسیر نفس کافرکیشم

جز کار خطا نمی رود از پیشم

گر مرد خداپرست درویش بود

ای وای به روز من که نادرویشم

بهتر که ز عیب خلق لب بربندم

تا باخبر از عیب درون خویشم

از بس که اسیر مال دنیا شده ام

یک لحظه به آخرت نمی اندیشم

دل مطمئن از ذکر خدا خواهد شد

از ذکر شدم غافل و در تشویشم

گویند که نوش و نیش با هم باشند

بی نوش به دل زنند هر دم نیشم

چون بیش و کم زمانه اندر گذر است

نه تنگ دل از کم و نه شاد از بیشم

دایم پی درمانم و پیدا نشود

از بس که ز فعل بد خود دل ریشم

ص:241

وفات

اشاره

مرحوم محفوظ در سوم بهمن ماه 1358ش وفات یافت و در تکیه گلزار مدفون شد. فرزندش در وفاتش گوید:

شاعری با خلوص و صدق و صفا

دو صد افسوس رفت از کف ما

به مدیح چهارده معصوم

داشت او اشتغال صبح و مسا

رفت هفتاد و هشت از عمرش

زندگانیش پر ز محنت ها

چشم پوشید فارغ از هر غم

کرد عزم سفر به ملک بقا

پور او گفت سال تاریخش:

"جای محفوظ در جنان بادا"

(1400)

شعر خداحافظی

دوستان کرده ام آهنگ سفر

سفری کان همه خوف است و خطر

همه آگاه شوید از سفرم

که نیابید از این پس خبرم

می روم با سر از این راه دراز

دل پر آرزو و حسرت و آز

چه کنم چاره بجز رفتن نیست

رفتنم را ره برگشتن نیست

آنچه دادم به شما رنج و ملال

بکنیدم ز سر صدق، حلال

زان که دستم ز جهان کوتاه است

توشه ام ناله و زادم آه است

ص:242

تا در این غمکده حیران بودم

غافل و مست و هوسران بودم

شب و روز از پی امرار معاش

رنج می بردم و بودم به تلاش

حاصلم بود همه غصه و غم

شادیم بود همه دفع الم

یک دم از کار نمی آسودم

روز و شب در غم و محنت بودم

نه همین غم خور خود بودم و بس

بلکه غمخوار شدم بر همه کس

هرکه را زار و پریشان دیدم

شرح احوال از او پرسیدم

چون که آگاه شدم از غم او

کاستم قدر خود از ماتم او

هشتم از مکنت و دارائی خود

به کفش قدر توانایی خود

خدمت خلق نمودم به جهان

چه ز اموال، چه از دست و زبان

گره از کار کسان واکردم

دفع رسوائی رسوا کردم

لیک آن کس که ز من دید وفا

آخر الامر به من کرد جفا

هرکه با من در الفت وا کرد

راه خر کردن من پیدا کرد

شد سوار من و با شور و شتاب

خست پهلوی من از نیش رکاب

دوستی هرکه فزون دید ز من

بیشتر گشت مرا دشمن تن

هرکه می گفت تو را دارم دوست

کند با دوستی از جسمم پوست

تا ز اموال کفم خالی شد

موسم پیری و بی حالی شد

همه رفتند و زهم دور افتاد

حاجی اینجا و شتر در بغداد

آرزوها همه در قلبم ماند

تا که در خاک رهم رخت کشاند

غم چو آمد به دلم یابد راه

دیده بگشوده و دیدم زنگاه

آنچه می بود مرا یاور و یار

همه در خاک گرفتند قرار

نگرفتم من از ایشان همه پند

که بود ماندن من روزی چند

باید آخر پی ایشان بروم

زار و نالان و پریشان بروم

ص:243

تا چو شد نوبت رفتن ناچار

دیده غفلت من شد بیدار

وقتی از دیده من خواب گذشت

که دگر از سر من آب گذشت

حالیا قصه من گوش کنید

گوش اندرز من از هوش کنید

این جهان همچو سرایی دو در است

منزل چارم هر رهگذر است

اندر آن غافله دار و ندار

بار اندازد و می بندد بار

مکنتت آن همه رنج است و عذاب

بهر جمع آوری این سان مشتاب

گیرم از توست همه ملک جهان

چیست بهر تو بگو حاصل آن

غیر آن روزی مقسوم حلال

چه توان بهره بری زین همه مال

چقدر شرب توانی نوشید

غیر یک جامه چه خواهی پوشید

گر دوصد کاخ بود دلخواهت

چه بود وسعت خفتن گاهت

چند غافل ز حرام و زحلال

گرد آری به تعب، مکنت و مال

تا کند مال کر و کور تو را

مست و دیوانه و مغرور تو را

نه دگر ناله مسکین شنوی

نه دگر شمّه ای از دین شنوی

نه ببینی رخ افروخته ای

نکنی رحم به دلسوخته ای

غافل از حق و حقیقت گردی

متحیّر به طریقت گردی

نکنی پیروی از امر کتاب

نکنی فکر غم روز حساب

چو من از یاد بری نوبت خود

دور اندیش کس غربت خود

تا که ناگه اجل آید ز درت

کند از نوبت رفتن خبرت

خوری افسوس و دگر بی سود است

آنچه بیرون کنی از سر دود است

مانده اند وخته بهر دگران

تو گرفتار و بر آنها نگران

زن و فرزند، تو را گر خواهند

تا لب گور تو را همراهند

حاصل رنج تو را خاطر شاد

هر عروسی بخورد یا داماد

ص:244

در لحد آنچه زنی بانک و ندا

نیست فریادرسی غیر خدا

آن خدایی که در این دار جهان

هرچه او گفت نکردی تو همان

پس شوی باخبر از بندگیت

بینی آن دوزخ شرمندگیت

پس تو را تا نرسیده است آن روز

شو بر آن روز خود اینک دلسوز

دل ناشاد کسی را کن شاد

غمگساری بکن از غم آزاد

دست افتاده مسکینی گیر

باخبر شو دمی از حال فقیر

ورنه گردی تو چو "محفوظ" پریش

بوته آتش سوزنده خویش

ص:245

گفتنی است که آقای محمّد حسین غاضری فرزند مرحوم "محفوظ" نیز از شعرای معاصر اصفهان است و "غاضری" تخلّص می نماید.

اشعارش اغلب پند و اندرز و حکایات اخلاقی است و در مدح و مرثیه چهارده معصوم علیهم السلام نیز اشعاری دارد.

ص:246

شیخ غلامحسین یزدی آبشاهی

اشاره

عالم فاضل کامل.

تولد و تحصیلات

وی در سال 1270ش روستای نعیم آباد (آبشاهی) در پنج کیلومتری یزد متولد شد. پدرش: ملا علی اکبر امام جماعت و مورد اعتماد مردم محل بود.

شیخ غلامحسین پس از فوت پدر در 17 سالگی از یزد پیاده به اصفهان آمد و به تحصیل علم مشغول شد.

وی در مدرسه درب کوشک سکونت کرد و از درس اساتید برجسته اصفهان بهره برد و به مراتب قابل توجهی از علم و فضل دست یافت.

برخی از اساتیداو عبارتند از حضرات آیات: (1)

1. میرزا یحیی مدرّس بیدآبادی

2. میر سید علی نجف آبادی

3. شیخ محمد تقی آقانجفی(2)

4. آخوند ملا عبدالکریم گزی

ص:247


1- مصاحبه نگارنده با آقای حاج احمد آبشاهی.
2- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 1 ص 365.

وی پس از آن به حوزه علمیه قم عزیمت و از محضر علمایی همچون آیهالله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی استفاده نمود.

اوصاف

مرحوم آبشاهی عالمی عامل و باتقوا بود. نسبت به نیازمندان و ایتام عنایت خاصی داشت. همیشه خنده رو بود. به نماز شب و تهجد اهتمام بسیار داشت. دائم الذکر بود و از حرف بیهوده پرهیز می کرد.

پس از آن که آیه الله سیّد محمد رضا خراسانی مدرسه چهارباغ را احیا کرد و جلسه درس مکاسب و خارج در آن تشکیل داد، مرحوم آبشاهی با این که خود دارای مقامات علمی بلندی بود، جهت احیاء حوزه علمیه اصفهان، به همراه عده ای از همدرسان سابق خود همچون: شیخ محمد یزدی، شیخ محمود شریعت ریزی، شیخ

ص:248

غلامرضا خوراسکانی و شیخ حبیب الله شاهنده در درس آیهالله خراسانی شرکت کرد و حوزه درس ایشان را رونق بخشید.

وی در مسجد میرهندی تفسیر قرآن می گفت. برخی از دروس ادبیات را نیز تدریس می کرد. از جمله شاگردان ایشان مرحوم حاج آقا رضا هرندی بود که کتاب "مغنی اللبیب" از کتب مهم علم نحو را نزد او فراگرفت.(1)

حجه الاسلام آقای سیّد محمود میرهندی نیز از شاگردان مرحوم آبشاهی بوده است.

وی سال های طولانی با عالم زاهد شیخ محمد حسین فقیه نطنزی هم بحث بود.

از معاشران و دوستان ایشان، حضرات آیات: شیخ عباسعلی ادیب، شیخ حیدر

علی محقق، سید مرتضی موحد ابطحی، شیخ عباسعلی فایض و شیخ محمد باقر زند

کرمانی را می توان نام برد.

ص:249


1- مصاحبه نگارنده با آقای حاج احمد آبشاهی.

وفات

مرحوم آبشاهی در روز جمعه 21 اسفند 1331ش (جمادی الثانی1372ق) به عارضه سکته وفات کرد. مرحوم آیه الله خراسانی بر او نماز خواند و پیکرش را در تکیه گلزار دفن کردند. سنگ نوشته مزارش چنین است:

"هذا مرقد العالم العامل، بحر الفضائل والفواضل، کهف الأیتام والأرامل، مطیع الأوامر والنواهی، الشیخ غلامحسین الیزدی الآبشاهی، المشمول بغفران الله الغیر المتناهی، وقد ارتحل عن دار الفناء إلی دار الباقی فی جمادی الثانی سنه 1372".

ص:250

آقا سید محمد رضا سادات

اشاره

عالم جلیل، از ائمه جماعت اصفهان.

خاندان

وی از سلسله سادات خاتون آبادی بود.

جدّش: میر محمد صالح حسینی خاتون آبادی ابن سید جعفر بن میر محمد صالح

خاتون آبادی (امام جمعه، شیخ الاسلام اصفهان و داماد علامه مجلسی) عالمی فاضل

بوده و در محله چهارسو علیقلی آقا سکونت داشته و به آقا تکمه دوز شهرت داشته

است. (1)

پدرش: آقا میرزا حسن (فرزند میرزا محمد بن میرزا محمد بن میر محمد صالح)

از علمای پارسا و محترم اصفهان و سعه صدر، سخاوت، حسن سلوک و منش

بزرگوارانه او زبانزد خاص و عام بوده است.

وی متکفل زندگی حدود هفتاد نفر بوده و در زمان حیات خود به کار قضا اشتغال

داشته است. محل قضاوت او در باغ بزرگی در بیدآباد اصفهان، چهارسوق علی قلی

آقا، کوچه سادات، روبه روی منزل بزرگ وی قرار داشته است.

آن منزل به خاطر سقف نیمه گنبدی بلند و بزرگ آن تالار خوانده می شده و نام

باغ که نهر علی قلی آقا از میان آن می گذشته دیوانخانه بوده است.

ص:251


1- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 1 ص 4

دیوانخانه در واقع همان دادگستری امروز بوده و تالار دیوانخانه و خلوت نزدیک

تالار محل زندگی و پذیرایی میهمانان و مراوده این خانواده بزرگ بوده است.

مطابق سنّت معمول، درهای ورودی دیوانخانه در تمام سال در طول شبانه روز

باز بوده و هرکس می توانسته در هر موقع به این محل وارد شود.

آقا میرزا حسن زندگی را با مناعت طبع می گذرانده است.

ایشان و اجدادشان متولی موقوفات علی قلی آقا و رابط ارامنه و مسلمانان در

اصفهان بوده اند ولی از راه ساخت دگمه امرار معاش می کرده و از بابت قضاوت و یا

کارهای شرعی وجهی نمی گرفته اند و از همین رو به سادات دکمه چین شهرت

داشته اند . (1)

این عالم زاهد در شب یک شنبه 28 جمادی الثانی 1340 ق وفات کرد و در بقعه

سرقبرآقا مدفون شد.(2)

اوصاف

مرحوم حاج آقا رضا سادات در سه مسجد به اقامه نماز جماعت می پرداخت:

مسجد چهارسوق علی قلی آقا( صبح) مسجد حکیم (ظهر و عصر) و مسجد آب

بخشان (مغرب و عشا).

وی از راه کشاورزی (اداره دهی از دهات لنجان) امرار معاش می کرد.

ص:252


1- یادنامه مهندس میر احمد سادات ص 13
2- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 3 ص 22

وفات

وی در روز چهارشنبه 7 جمادی الاول سال 1378 ق ( 28 آبان 1337 ش) وفات

یافت و در تکیه گلزار مدفون شد. مرحوم میرزا حبیب الله نیر در وفاتش گوید:

ما أکثر الفقدان فی ذا الزمان

یا "نیّر" اطلب من شجاک الأمان

قد راح أهلونا وساداتنا

غفلتنا تزداد فی کلّ آن

العالم الطائف للبیت مات

مثواه فی الخلد ونعم المکان

واحداً انقص واتل تاریخه:

"السید الرضا أوی فی الجنان"

1 -1379 = 1378

فرزندش: مرحوم حاج سید مهدی سادات، از افراد بسیار نیک نام و متدین و

متخلّق به اخلاق اسلامی، (1) پدر مرحوم مهندس میر احمد سادات، رئیس مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران(م: 1377 ش) بود. حاج آقا مهدی که به نوشته

مرحوم سید مصلح الدین مهدوی: فاضلی محترم و خلیق و مهربان و از دوستان قدیم

و خانوادگی او بود، در شب جمعه 15 ماه صفر 1407 ق وفات کرد و در باغ رضوان

مدفون شد. (2)

ص:253


1- همان ص 44 ، مقاله دکتر سید محمد باقر کتابی.
2- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 3 ص 228

سید ابوالحسن کتابی

اشاره

عالم فاضل کامل.

خاندان

اشاره

وی فرزند سیّد محمّد جواد بن سیّد محمّد صادق حسینی کتابفروش است.

سلسله جلیله سادات کتابی از جمله سادات صحیح النسب و بزرگوار اصفهان اند که عموما به فضل و دانش و زهد و تقوا مشهور بوده و می باشند.

پدرش: عالم فاضل سیّد محمد جواد کتابی از شاگردان آیه الله العظمی حاج شیخ محمّد باقر نجفی و داماد آیه الله حاج سیّد محمّد باقر شفتی ثانی (فررزند سیّد اسدالله) عالمی زاهد و منزوی بوده و از ریاست و شهرت دوری می جسته و در سال 1338ق وفات یافته است.

میر محمّد صادق کتاب فروش

عالم ربّانی و فقیه وارسته، از شاگردان صاحب "جواهر" و داماد سیّد حجه الاسلام. به نوشته شاگردش آخوند ملا عبدالکریم گزی: وی مردی گوشه گیر و مشغول تحصیل و مطالعه و تدریس و اهل تهجّد و عبادت و نزد علمای اصفهان به فقاهت معروف بوده و شاگردانش در

اصفهان بسیار بوده اند.(1)

ص:254


1- تذکره القبور ص 43. از شاگردان او حاج میرزا بدیع درب امامی و میرزا محمد باقر حکیم باشی را نیز ذکر کرده اند. رجال اصفهان، کتابی، ص 142.

معاشرت او از خواص اهل علم و شاگردان تجاوز نمی کرده و از معاشرت با توده های مردم و اشراف و بزرگان سیاسی گریزان بوده، از این رو مورد اقبال اهل دانش و فضیلت واقع گشته و بزرگانی از خدمتش کسب علم و اخلاق می کرده اند.

این صفت در اعقاب او نیز تا حدّی رسوخ داشته وفرزندان و نوادگان او هم از ریاست ها و حتی محراب و منبر گریزان بوده اند.(1)

میر سیّد علی جناب درباره او می نویسد: وی علاوه بر علمای اصفهان، نزد صاحب "جواهر" و سایر علمای نجف نیز تحصیل کرده بوده و فروع فقهیّه را به خوبی مسنحضر بوده است. درس "شرح لمعه" او را که صورتاً سطح و حقیقتاً خارجی پر تحقیق بود، بیشتر علما به میمنت درک می کردند.

حالت وارستگی داشت که بستگان او که وضعیت اعیانیت داشتند او را مورد ملامت قرار می دادند ولی در او تأثیر نمی نمود و می گفت و می گریست که: امیر مؤمنان علیه السلام در بازارها با کلمه "طرّقوا أمیرکم" راه خود را باز می کرد، دیگر چه جای به خود بستن مقامی برای کسی باقی می ماند؟

مواظبت بر تهجّد او نه تنها به بستگانش سرایت داشت بلکه همسایگان او هم در زمان حیات او شب بیدار شده بودند.(2)

میر محمد صادق نوشتجات خوب متفرقه ای در فقه داشته است.(3)

ص:255


1- رجال اصفهان دکتر کتابی ص 141.
2- رجال و مشاهیر اصفهان ص 443.
3- تذکره القبور ص 43.

این عالم ربّانی در روز پنجشنبه 11 شعبان 1304 در اصفهان وفات کرد(1) و در تخت فولاد نزد پدرش سیّد محمّد کتابفروش مدفون گردید.

پدرش نیز از علما و فضلای اصفهان محسوب می شده و بسیار معمّر بوده(2) و کتاب های بسیاری که بیشتر خطّی است به وسیله او وقف گردیده است.(3)

اوصاف

سید ابوالحسن در اصفهان متولد شد.

در اصفهان و نجف اشرف تحصیل نمود و به مراتب قابل توجهی از علم و کمال دست یافت. وی در نجف اشرف از محضر آخوند ملا محمد کاظم خراسانی بهره برد و در اصفهان از شاگردان مبرّز مرحوم حاج آقا رحیم ارباب بود.

مرحوم کتابی محقق و دانشمندی بزرگوار بود.

عشق و علاقه به کتاب، او را صاحب کتابخانه آبرومندی ساخته بود که متأسفانه پس از وفاتش متلاشی گردید. حافظه قوی و عدم تکلّف در زندگی و معاشرت، از ویژگی های برجسته او بود.

بزرگانی همچون عالم ربّانی حاج میرزا علی آقا شیرازی هفته ای یک روز در منزل او به دیدارش می شتافتند و به گفتگو در مسائل علمی می پرداختند.(4)

ص:256


1- رجال اصفهان دکتر کتابی ص 142، به نقل از مرحوم سیّد ابوالحسن کتابی.
2- تذکره القبور ص 43.
3- رجال اصفهان دکتر کتابی ص 142.
4- مصاحبه با جناب دکتر سیّد محمد باقر کتابی.

وفات

اشاره

وی در سال 1398ق وفات کرد و در این تکیه مدفون شد.

استاد فضل الله اعتمادی متخلص به برنا در وفاتش گوید:

برای سال وفاتش نوشت خامه "برنا":

"شود شفیع کتابی ابوالحسن و آل "

برادرش: عالم فاضل حاج میرزا محمد حسین کتابی از شاگردان عالم ربّانی آیه

الله العظمی حاج آقا رحیم ارباب بود. وی نیز در 7 شوال 1380 ق( 1340 ش) وفات

کرد و در این تکیه مدفون گردید. اشعار زیر بر سنگ مزارش آمده است:

از این جهان چو کتابی به سوی خلد روان شد

بهار گلشن آزادگی و فضل خزان شد

سرود "قدسی" تاریخ رحلتش که ز دنیا

سپیدنامه کتابی روان بکوی جنان شد

تذکّر:

سادات کتابی در جنب تکیه میرزا رفیعای نایینی دارای بقعه ای بودند که متاسفانه

در موقع ایجاد فرودگاه خراب و قبور آن تسطیح شد. سپس چند نفر از آنان که در

طول سال ها وفات یافتند در تکیه گلزار مدفون شدند:

1. حاج میرزا ابوالفضل کتابی (م: 1375 ق)

مرحوم میرزا حبیب الله نیّر در وفاتش گوید:

قد خاب من فخره بالمال والأهل

کم أقبلت هذه الدنیا علی الرذل

ص:257

طوبی لمن عاش والتقوی سجیته

وإنه قول فصل لیس بالهزل

تعطی کتابک من یمناک منتشرا

فز یا کتابیّ! بالبشری وبالوصل

یا طائف البیت من فی المجد مشتهر

إنّا فقدناک فقد القطع والفصل

لمّا سئلت عن التاریخ من سنته

یا "نیّر" اکتب لفوت السید العدل

آل العباء أتوا جمعا له قالوا:

"فی القدس جیء أیّها السید ابوالفضل"

1375 = 5 = 1370

2. آقا میرزا محمود کتابی

3. حاج میرزا هلال الدین کتابی(م: 1365 ق)

4. سید احمد کتابی(م: 1403 ق)

ص:258

سید نور الله قاضی عسکر

اشاره

عالم فاضل و واعظ ارجمند.

تحصیلات

وی در اصفهان نزد اساتید زیر تحصیل کرد و در زمره فضلا قرار گرفت.(1)

1. حاج شیخ ابوالقاسم زفره ای

2. شیخ علی مدرّس یزدی

3. شیخ احمد مجتهد بیدآبادی

4. آیه الله العظمی سید ابوالقاسم دهکردی

اوصاف

سید نور الله واعظی باسواد و متتبّع بود و سه جلد کتاب تحقیقی در مقتل حضرت اباعبدالله علیه السلام برای سهولت کار اهل منبر، با استفاده از منابع معتبر تدوین نموده بود.

وی سال ها به کار تعلیم و تربیت اطفال در مدرسه "نوریه" که خود تأسیس نموده بود اشتغال داشت.

یکی از شاگردان وی جناب حجه الاسلام حاج آقا رضا ناطق اصفهانی است.

ص:259


1- به نقل از دست نوشته مرحوم محمد ابراهیم جواهری.

ایشان می گوید: از هفت سالگی در مکتب خانه، فارسی و قرآن خواندن را شروع کردیم. بعد از این که مقداری فارسی، قرآن، انشاء و املاء را فرا گرفتیم درس "جامع المقدمات" را شروع

کردیم.

هرهفته پنج شنبه ها استاد می گفت ناهار درست کنیم تا بیرون شهر برویم و در آنجا غذا بخوریم، و غالبا سر مقبره علما و عرفا مثل علی بن سهل عالم عارف، زینبیه دختر موسی بن جعفر و تخت فولاد می رفتیم.

هدف استاد از این برنامه این بود که هم علما را بشناسیم و هم با محیط های جدید آشنا شویم.

استاد ما که در این ایّام برای ما درس فارسی و قرآن و "جامع المقدّمات" را می گفت آقای سیّد نورالله قاضی عسکر نام داشت.

تا حدود سن 16 الی 17 سالگی درس ایشان می رفتیم.(1)

تألیفات

ا. مجالس الأربعین

فی مصائب رأس الحسین علیه السلام.

این کتاب در سال 1383ق در چاپخانه ربّانی در 140 صفحه به چاپ رسیده و مرحوم حاج شیخ محمد رضا طاهری خورزوقی اشعار زیر را جهت آن سروده است:

ص:260


1- باقیات الصالحات یا زندگی نامه ناطق اصفهانی ص 41 – 40.

خوشبخت مردمی که ز ابناء روزگار

قطع علاقه کرده، به حقّ اند امیدوار

پیوسته بذل جهد به علم و عمل کنند

در بندگی ز صدق و صفا گشته استوار

بهر رواج شرع نبی، ضابط علوم

زین رو موفّق اند به توفیق کردگار

طوبی لهم ز حقّ و بر این قوم حبّذا

زایشان رواست خلق نمایند افتخار

دانی تو کامیاب که باشد در این جهان؟

اوراق علم آن که گذارد به یادگار

نام نکو ز بعد کسی ماند ار به جای

بهتر ز بهر وی که بود قصر زرنگار

تقریظ مقتلی بودم مطرح بیان

کو را نوشته سیّد ذو العزّ و اقتدار

آن عالم جلیل که نور الله است نام

قاضیّ عسکرش شده معروف و اشتهار

سعی بلیغ کرده ز تألیف و بوده است

نفس نفیس او به تعب، لیل و هم نهار

بنموده از مقاتل مرقومه اقتباس

باشد مطالبش همه چون درّ شاهوار

امّید هست آن که شود مورد قبول

حجّت بود ز بهر عدوی ستم شعار

ص:261

تاریخ طبع وی کسی از "طاهری" بخواست

گفتا چنین به پاسخ او دون اعتذار:

اتمام او به سلخ محرم بُد و ز سال

هشتاد و سه، ثلاث مأه، بعدِ یک هزار

2. أنوار الحسینی در 2 جلد

3. تحفه الأئمه

جمعی از علماء و اهل منبر بر این سه جلد اخیر تقریظ نگاشته اند از جمله:(1)

1. آیه الله سید محمد مقدس

2. آیه الله سید حسین خادمی

3. حاج ملا حسینعلی صدیقین

4. حاج آقا جمال الدین خوانساری

5. میرزا علی اصغر شریف

6. حاج ملا علی ماربینی

7. ملا احمد بیان الواعظین

8. حاج سیّد جمال الدین صهری

وفات

سید نورالله در اردیبهشت 1347ش (صفر 1388ق) وفات کرد و در تکیه گلزار

ص:262


1- مقدمه مجالس الاربعین.

مدفون گشت. اشعار زیر بالای عکس او نوشته شده بود:(1)

این است عکس سیّد نور الله آن که بود

کوشا ز بهر حق، همه ترویج دین نمود

علم و عمل، حقیقت و عرفان مرام او

عمری عبادت از سر صدق و یقین نمود

آن سیّد عفیف که بُد ذاکر حسین

بنمود طبع مقتل و نام اربعین نمود

آخر ندای ارجعی آمد به گوش او

منزل ز جور چرخ به خاک زمین نمود

ص:263


1- به نقل از دست نوشته مرحوم محمد ابراهیم جواهری.

آقا سیّد مهدی حسینی بدری

اشاره

عالم فاضل زاهد.

خاندان

اشاره

وی از سادات حسینی بود و نسب او به سیدی جلیل القدر به نام سیّد بدرالدین می رسید که بنا بر نقل، برادر سیّد شمس الدین ساکن خورزوق و سیّد عماد الدین ساکن خوراسکان بوده است.(1)

میرزا محمد علی سینی

اشاره

پدرش: سیّد محمد علی بن سیّد محمد رضا حسینی سینی برخواری، از علمای زاهد زمان و شاگردان آیه الله العظمی حاج شیخ محمد باقر نجفی بوده است.(2)

به گفته جناب حجه الاسلام سیّد ابوالحسن بدری: میرزا محمد علی سینی عالمی فاضل و در ادبیات عرب متبحّر بوده و در منزل تدریس می نموده و از جمله شاگردانش خطیب شهیر آیه الله حاج میرزا علی هسته ای(3) بوده است.

ص:264


1- مصاحبه با جناب حاج سیّد ابوالحسن بدری.
2- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 1 ص 324.
3- فقیه خطیب توانا، از اعقاب شیخ زین الدین خوانساری. در حدود سال 1295ق متولد شد. در اصفهان و نجف اشرف نزد بزرگانی همچون: جهانگیر خان قشقایی، سیّد محمد باقر درچه ای، آخوند خراسانی، سیّد محمد کاظم یزدی و شریعت اصفهانی بهره برد و از صاحب عروه اجازه اجتهاد دریافت نمود. وی واعظی شیرین بیان و گوینده ای طلیق اللسان بود. در مجالس خوش محاوره و ظریف و حاضر جواب بود. مدتی در تهران ساکن بود و از خواص اصحاب شیخ شهید شیخ فضل الله نوری به شمار می رفت. پس از شهادت شیخ به اصفهان آمد و تا آخر عمر گاهی در اصفهان و زمانی در تهران ساکن بود و به وعظ و ارشاد مردم می پرداخت. در عصر آیه الله العظمی حائری در قم به منبر می رفت و عموم مراجع و علما برای استفاده از بیاناتش حاضر می شدند. وی در روز دو شنبه 16 ربیع الثانی 1387ق در تهران وفات یافت و در قبرستان شیخان قم مدفون گردید. از او ترجمه و حواشی بر اعتقادات علامه مجلسی چاپ شده است.

وی عالمی بسیار زاهد و قانع بوده و در نهایت فقر زندگی می کرده و از پذیرفتن کمک های اعیان خودداری می نموده است.

در عبادت و تهجد نیز ممتاز بوده و نماز شب را با حال بسیار معنوی و اشک ریزان اقامه می کرده است.

میرزا محمد علی در سال 1332ق وفات کرده و در مقبره سرقبر آقا مدفون است.

به گفته جناب حجه الاسلام بدری: وی در زمان حیات گمنام و منزوی بوده ولی از آن جا که وفاتش در شب عاشورا اتفاق افتاده، تشییع جنازه بسیار مفصل و کم نظیری از وی به عمل آمده است.

برادر آن مرحوم به نام میرزا عبدالغنی که شاعر نیز بوده، پس از وفات برادر، او را در عالم خواب می بیند و می پرسد: چه خبر؟ ایشان در جواب این جمله ادیبانه و عمیق را بیان می فرماید: "حاسبوا و دقّقوا، ثم منّوا واعتقوا".(1)

فرزندان
اشاره

میرزا محمد علی دارای چهار فرزند فاضل بوده که عبارتند از:

ص:265


1- مصاحبه با جناب حاج سیّد ابوالحسن بدری.
1. سیّد عبدالوهّاب بدری

از فضلا و مشاهیر اهل منبر اصفهان که دارای چهره ای زیبا و صدای خوب و لحن عربی جذّاب بود. وی در 9 ماه رجب 1377ق وفات یافت و در تکیه گلزار مدفون شد. سنگ نوشته مزارش چنین است:

"وفات مرحوم مغفور جنّت مکان، فردوس مقام، نخبه الواعظین وثقه المحدّثین وزبده المتکلّمین آقای سید عبدالوهّاب بدری طاب الله ثراه، ولد مرحوم حجه الاسلام والمسلمین آقای میرزا محمد علی سینی نهم رجب 1377".

2. سیّد ابوالقاسم بدری

فاضل ارجمند. از شاگردان آیه الله العظمی سیّد محمد باقر درچه ای و آخوند ملا محمد کاشانی که در زمان رضا شاه به ناچار از لباس روحانیت خارج شده و در مدرسه گلبهار به تدریس پرداخت.(1)

وی در سال 1402ق وفات یافت و در قسمت شرقی تکیه مدفون شد.

سنگ نوشته مزارش چنین است:

"آرامگاه ابدی فردوس وساده، مرحوم مغفور السید السند والعالم المعتمد، فاضل عالی مقام، آقای سید ابوالقاسم بدری فرزند مرحوم حجه الاسلام والمسلمین، جامع المعقول والمنقول، آقای میرزا محمد علی سینی طاب ثراه، که در سال 1268 هجری شمسی تولد، و در تاریخ 20 بهمن ماه 1360 مطابق با 14 شهر ربیع الثانی 1402 قمری به رحمت ایزدی پیوست".

ص:266


1- مصاحبه با جناب حاج سیّد ابوالحسن بدری.

وی دارای هشت فرزند بود که یکی از آنها به نام میرزا علی آقا بدری که مردی بسیار

متدین و باتقوا و محتاط بود، در بمباران زمان جنگ به شهادت رسید.

3. میرزا علی محمد بدری

فاضل ارجمند که در علم کلام و فلسفه تبحّر داشت. وی داماد عالم حکیم ریاضی دان حاج ملا عبدالجواد آدینه ای بود.

میرزا علی محمد در 14 ربیع الاول 1372ق وفات یافت و در تکیه خلیلیان مدفون شد. سنگ نوشته مزارش چنین است:

"هذا مرقد العالم العامل والواعظ المتبحر الکامل، قدوه المحققین ومجمع الاخلاق والمکارم، انسان العین وعین الانسان، المستغرق فی بحار رحمه الله، المیر سید علی محمد بدری طاب ثراه، وکان وفاته یوم 14 ربیع الاول 1372".

فرزندش: مرحوم حاج آقا رضا بدری واعظی خوش بیان و خوش خلق و خوش صدا بود که در صبح جمعه 28 ذیقعده 1415ق(8 فروردین 1374ش) وفات یافت و در باغ رضوان اصفهان مدفون شد.

4. حاج سیّد مهدی سینی

قبل از سال 1300ق متولد گردید. در اصفهان نزد علمای بزرگ از جمله آیات عظام: آقا

سیّد محمد باقر درچه ای و سیّد ابوالقاسم دهکردی تحصیل نموده و به اقامه جماعت و ارشاد و هدایت مردم از طریق وعظ و خطابت اشتغال جست و مورد توجه و عنایت و اعتقاد متدینین قرار گرفت.

ص:267

تصویر

ص:268

اوصاف

وی عالمی عامل و خوش اخلاق و سخیّ الطبع بود.

داماد ایشان جناب حجه الاسلام سیّد محمد فقیه احمدآبادی می گوید: گاهی ایشان بدون عبا و قبا به منزل باز می گشت و علت آن را این گونه بیان می کرد که در راه به فقیری برخوردم که لباس مناسبی نداشت و من نتوانستم او را در آن وضعیت ببینم، این بود که لباس خود را درآورده و به او بخشیدم.

وی حتی نسبت به حیوانات هم مهربان بود.(1)

ص:269


1- مصاحبه مؤلف با جناب حجه الاسلام سیّد محمد فقیه احمدآبادی.

مرحوم سینی بعد از هر سه نماز به منبر می رفت. منبرش از اخبار و احادیث اهل بیت علیهم السلام تجاوز نمی کرد و مردم را به انس با قرآن بسیار سفارش می نمود.(1)

وی در صبح سه شنبه 19 ربیع الثانی سال 1377ق وفات یافت و در اطاق شرقی تکیه مدفون گردید. سنگ نوشته مزارش چنین است:

"آرامگاه ابدی عالم جلیل زاهد وارسته متخلّق به اخلاق حسنه، حجه الاسلام والمسلمین حاج سید مهدی بدری معروف به سینی که در تاریخ آبان ماه 1336 در سنّ 92 سالگی وفات یافت".

فرزندش: سیّد عبدالجواد بدری حسینی از ائمه جماعت و محترمین اهل منبر اصفهان بود. وی در ذکر مصیبت ید طولایی داشت و برای اولین بار جلسه قرائت دعای سمات را در مسجد خود برگزار نمود.

سید عبدالجواد در شب پنج شنبه 24 جمادی الثانیه 1398ق وفات یافت و در این تکیه مدفون است. وی پدر حجه الاسلام سیّد ابوالحسن بدری از فضلای معاصر است.

آقای بدری تحصیلات جدید را تا حدّ لیسانس ادبیات در اصفهان انجام داده و دروس حوزوی را نیز تا سطح "فرائد" و "متاجر" نزد اساتیدی همچون: ملا محمد علی حبیب آبادی، حاج آقا صدر کوپایی، سیّد محمد باقر ابطحی سدهی، حاج شیخ عباسعلی ادیب و حاج شیخ یحیی فاضل هرندی فراگرفت و در علم کلام از محضر حاج آقا صدر کوپایی و سیّد علی محمد بدری بهره برد.

ص:270


1- مصاحبه با جناب حاج سیّد ابوالحسن بدری.

وی سال ها دبیر آموزش و پرورش و مدت 9 سال رئیس دبیرستان احمدیه بود و پس از پیروزی انقلاب، مدرسه النفیسه را جهت تحصیلات حوزوی خواهران تأسیس نمود.

ص:271

میرزا محمد علی مدرّس زاده

اشاره

خطّاط معروف و پرکار اصفهان و از معلّمین مدارس این شهر.

خاندان

پدرش: عالم فاضل زاهد شیخ علی مدرّس یزدی، از مدرّسین معروف اصفهان بود که سطوح فقه و ادبیات عرب را در مدرسه صدر تدریس می نمود و عدّه ای کثیر از محضرش مستفید می شدند.

وی عمری را به قناعت و زهد و استغناء طبع گذرانیده و از راه تصحیح کتب اعاشه می نمود.

آیه الله سیّد جواد مدرسی یزدی در کتاب "النجوم السرد" می نویسد:

"آشیخ علی مدرّس، ابن آمحمّد مسگر، در یزد خدمت آمیرزا سیّد علی مدرّس تحصیل کرده، و به اصفهان رفته، خدمت اساتید آنجا استفاده کرده، خیلی فاضل و خیلی مقدّس بوده، و سطوح را از حفظ تدریس می کرده، و به نماز استیجاری و روزه غالباً امرار معاش می کرده است".(1)

وی عالمی عابد و شب زنده دار بود و اکثر شب ها را به عبادت می پرداخت.(2)

آن گونه در ادبیات مسلّط بود که به نحو رجز و با عبارات مسجّع و مقفّی درس

ص:272


1- النجوم السرد، تصویر نسخه خطی.
2- مقدمه طریق الرشاد حیدرعلی خان برومند.

می گفت.(1) کلّ درس او با آهنگ بیان می شد، و صدای خوب و رسای او هنگام تدریس، در تمام صحن حیاط مدرسه صدر طنین انداز می شد.

وی استاد کاملی در "شرح لمعه" بود و بسیار خوب و متین درس می گفت. درعین کمال علمی، از نظر مالی بسیار فقیر و تهی دست بود.(2)

مرحوم مدرّس یزدی پشتکار زیادی داشت و از صبح تا ظهر بدون استراحت و بدون استفاده از کتاب، چندین درس تدریس می کرد.(3)

آیه الله سیّد مرتضی پسندیده می گوید: وی از اساتید بسیار بسیار عجیب بود، به قدری قدرت حافظه داشت که از حد خارج بود.(4)

مدرّس یزدی در روز جمعه 15 شعبان 1353ق وفات یافت و در تکیه بروجردی مدفون شد. معلّم حبیب آبادی در تاریخ وفات او گوید:(5)

پا از ادب نهاد "معلّم" درون و گفت:

"رفت از جهان مدرّس یزدی بسا فسوس"

ص:273


1- مجله حوزه ش 15 ص 27 مصاحبه با آیه الله جبل عاملی.
2- حوزه ش 26 ص 7- 26 مصاحبه با آیه الله شیخ عباسعلی ادیب.
3- مجله حوزه ش 58 ص 21 مصاحبه با آیه الله سید مرتضی موحد ابطحی.
4- خاطرات آیه الله پسندیده ص 5- 54.
5- اغصان طیبه نسخه خطی.

آثار و مکتوبات

اشاره

مرحوم آقا میرزا محمّد علی مدرّس زاده از خطّاطین و خوشنویسان معروف اصفهان و معلّمین مدارس این شهر بود.(1) کتاب های دینی زیادی به خط وی به چاپ رسیده است. برخی از آنان عبارتند از:

1. "تسلیه الفقراء وتذکره الأغنیاء"

نوشته ملا عباسعلی بن ملا علی محمد گورتانی اصفهانی معروف به معین الواعظین.

این اثر در سال 1353ق در 223 صفحه به قطع جیبی چاپ سنگی شده است.

ص:274


1- سیری در تاریخ تخت فولاد ص 87.

2. "هدیه الوالدین"

جلد دوم "وقایع الظهور" معین الواعظین که در 208 صفحه چاپ شده است.

3. "فوز اکبر بولایه حجه الله المنتظر"

از میرزا محمد باقر فقیه ایمانی که در سال 1363ق در 258صفحه وزیری چاپ شده است.

ص:275

4. "فرائد الاصول"

شیخ مرتضی انصاری. در سال 1376 ق با مقدمه مرحوم حجه الاسلام سید احمد

روضاتی در 493 صفحه چاپ شده است.

5. "نهایه الدرایه فی شرح الکفایه"

از آیه الله العظمی شیخ محمد حسین غروی اصفهانی. جلد دوم این اثر در سال 1365 ق در 327 صفحه کتابت شده و به چاپ رسیده است.

6. "مفتاح السعادات فی الادعیه والزیارات"

اثر مرحوم ابوالحسن صدرالاسلام نصیری.

7. "الرسائل التقویه"

اثر آیه الله میر محمد تقی مدرّس که در سال 1362 ق در 150 صفحه کتابت شده و به چاپ رسیده است.

ص:276

تصویر

ص:277

تصویر

ص:278

8. "کشف المراد"

اثر معروف کلامی علامه حلی که در سال 1312ق با تصحیح مرحوم آیه الله سیّد محمد هاشم روضاتی در مطبعه گلبهار چاپ شده است.

وفات

مرحوم مدرّس زاده در 19 آذر 1359ش (2 صفر1401ق) وفات کرد و در تکیه گلزار مدفون شد.

میرزا آقا فرزند دیگر شیخ علی مدرّس یزدی متوفای: 16 ربیع الثانی 1381، 1340ش نیز در این تکیه دفن است.

فرزند سوم مدرّس یزدی، محمّدرضا مدرّس زاده از بنیان گذاران مؤسسه گلبهار در یزد به سال 1305ش است. وی به همراه مرحوم عبدالمولی مولوی اصفهانی که با مدرّس زاده نیز پیوند سببی داشت تجهیزات چاپخانه ای را خریداری کرد و روزنامه "گلبهار" را از سال 1312ش در یزد به چاپ رساند.

کتابفروشی گلبهار نخستین کتابفروشی امروزی یزد بود که در تاریخ فرهنگ و کتاب یزد نقش عمده ای داشت و این نقش چنان پررنگ بود که تا سالیان درازی نام گلبهار بر زبان مردم کوچه و بازار بود.(1)

ص:279


1- بوستان فضیلت ص 129 به نقل از: ایرج افشار، کتابفروشی ج 1 ص 347 – 344.

سیّد محمّد صدرالواعظین شهشهانی

اشاره

عالم زاهد و واعظ صالح.

خاندان

وی فرزند سیّد یحیی بن سیّد محمد جعفر بن سیّد محمد علی (معروف به میرزاجانی) ابن قوام الدین محمد (مشهور به میرزا کوچک) از اعقاب غیاث الدین محمد مشهور به میرمیران اصفهانی نواده هفتم شاه علاء الدین محمد معروف به شهشهان (مقتول در 13 ماه رمضان 850ق) بود.(1)

سید علاء الدین محمد از اعاظم و اکابر علمای اصفهان در قرن هشتم و مورد احترام و علاقه مردم اصفهان و به خصوص ابوالفتح محمد بایسنغر نواده امیر تیمور بوده است. هنگامی که سلطان محمد بر حکومت هرات و سلطنت جد خود میرزا شاهرخ بن تیمور قیام کرد، شاهرخ به قصد او به عراق لشکرکشی کرد و سلطان محمد را از اصفهان منهزم نمود.

او پس از ورود به اصفهان جمعی از بزرگان را به اتهام معاونت ویاری سلطان محمد توقیف و تبعید کرد. از جمله شاه علاء الدین محمد را دستگیر و به ساوه تبعید نموده و سرانجام به اغوا و تحریک همسر خود گوهرشاد بیگم، دستور داد که سیّد بزرگوار را در ساوه مصلوب نمایند.

ص:280


1- نسب نامه سیّد محمد در "آینه دانشوران" مرحوم سیّد علیرضا ریحان یزدی ص 629 درج شده است.

خود شاهرخ نیز هشتاد روز پس از این واقعه بر اثر نفرین سیّد درگذشت و سلطان محمد بهادر مجددا به اصفهان مراجعت نموده و به پاس احترام سیّد امر نمود که نعش او را از ساوه با احترام به اصفهان منتقل نموده و در حسینیه و خانقاه سیّد دفن و برای او در همان محل بقعه ای بنا نمودند و قرای اصفهانک و درزیان واقع در بلوک کراج اصفهان، و لاسان واقع در فریدن را برای بقعه او وقف نموده و به امضای بزرگان و علمای وقت ازجمله مولانا جلال الدین دوانی رساندند.

اولاد و اعقاب شاه علاء الدین محمد در اصفهان به سادات شهشهانی و شاه علائی مشهور و عموماً اهل علم و فضل بوده اند، از جمله سیّد محمد صدرالواعظین.(1)

آقا میرزا یحیی پدر سید محمد، از علما و خاله زاده حجه الاسلام ثانی سیّد اسدالله شفتی بیدآبادی و مورد وثوق و احترام او بود و به همین مناسبت از محله شهشهان به بیدآباد منتقل شده و در جنب منازل سیّد در محله قبله دعا سکونت نمود.

جدّش: میرزا محمد جعفر از علمای اتقیاء و از شاگردان آیات عظام: سیّد محمد باقر شفتی و حاجی محمد ابراهیم کلباسی بوده و تولیت موقوفات شاه علاءالدین و قریه اصفهانک را بر عهده داشته و در کمال زهد و قناعت می زیسته است.(2)

ص:281


1- رجال اصفهان مهدوی ص 191 – 189.
2- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 1 ص 441.

اوصاف

سید محمد صدرالواعظین از وعّاظ محترم اصفهان، و شاگردان آیات عظام: میرزا محمّد هاشم چهارسوقی و آقا سیّد محمّد باقر درچه ای و مورد وثوق و احترام کلّیّه طبقات بود.(1)

وفات

این عالم صالح در جمادی الثانی سال 1364 ق( 1324 ش) وفات یافت و در تکیه

گلزار مدفون گردید. (2)

وی داماد مرحوم حجه الاسلام آقا میرزا محمد حسن سادات بود.

مرحوم عبدالحسین آیتی یزدی در مادّه تاریخ وفات او گوید:

شهشهانی ز ع الم فانی

رفت و شد غرق عفو سبحانی

بهر تاریخش "آیتی" بنوشت

رحلت از آن فقید ربّانی

سال شمسی ز فوت او گردید:

"شهشهانی محمّد ثانی"

از صدرالواعظین سه فرزند برومند باقی ماند که عبارتند از:

ص:282


1- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 1 ص 441.
2- همان ص 441

سید حسین شهشهانی

وی در سال 1317ق متولد شد. تحصیلات خود را در اصفهان و نحف اشرف انجام داده و به مقامات بلند علمی نایل گشت، ولی به دعوت داور وزیر دادگستری به آن وزارت رفت و تا مستشاری دیوان عالی کشور ترقی نمود. مدتی نیز استاندار مازندران بود و زمانی ریاست اداره ثبت اسناد کل را داشت. وی در 13 شوال 1381ق در ژنو وفات یافت و جنازه اش به اصفهان منتقل شد و در بقعه شهشهان مدفون گردید.

مرحوم شهشهانی مردی دانشمند و خلیق و خوش محضر بود. از آثار او احیای قریه اصفهانک موقوفه بقعه شهشهان و تجدید ساختمان بقعه نامبرده است.(1)

2. فاضل ارجمند سیّد مرتضی شهشهانی(1316 – 1410ق)

3. مهندس سیّد مصطفی شاه علائی(1327 – 1410ق)

هردو مدفون در باغ رضوان اصفهان.(2)

ص:283


1- همان ص 442.
2- مزارات اصفهان ص 138.

میرزا محمد علی نحوی هرندی

فرزند علی محمد. عالم فاضل.

وی از شاگردان آیه الله شیخ محمد تقی آقانجفی (1) بوده و در یکی از مساجد محله شهشهان جنب کوچه بناها که در موقع احداث خیابان ابن سینا خراب گردید امامت و در مکتب خانه نیز تدریس می کرده است.

او خطوط نسخ و نستعلیق را نیز به خوبی می نگاشته است. (2)

میرزا محمد علی در 21 ذی الحجه سال 1381 ق برابر با 5 خرداد 1341 ش وفات یافت.

ص:284


1- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 1 ص 365
2- سیری در تاریخ تخت فولاد ص 18

میرزا محمد مهدی رشتی

اشاره

ادیب فاضل شاعر.

خاندان

اشاره

وی فرزند حاج میرزا قوام الدین بن میرزا عبدالرزاق بن محمد کاظم بن ملا محمد جعفر بن محمد صادق لاهیجی بود.

ملا محمد جعفر لنگرودی

محمد جعفر لاهیجی معروف به لنگرودی از حکمای بزرگ زمان محمد شاه قاجار و مدرّسان فلسفه در اصفهان بود.

وی نزد میرزا ابوالقاسم مدرّس، ملا محراب گیلانی و ملا علی نوری تحصیل نموده(1) و بزرگانی همچون: آقا علی مدرس، آقا محمد رضا قمشه ای، آقا محمد مهدی کلباسی و میرزا محمد تنکابنی نزد او تحصیل کرده اند.(2)

ملا محمد جعفر در 9 ربیع الثانی 1260ق (روز هفتم وفات سیّد محمد باقر حجه الاسلام

ص:285


1- مقدمه استاد جلال الدین همائی بر شرح المشاعر لاهیجی.
2- آیه الله تنکابنی در قصص العلماء (ص 192) می نویسد: "فضلای تلامذه ملا علی بسیارند، از آن جمله: والد ماجدم، و آخوند ملا عبدالله زنوزی که مدرّس مدرسه خان مروزی است، و من درس او را ادراک کردم، و آخوند ملا آقای قزوینی و من نزد او تلمذ کردم، و حاجی ملا هادی سبزواری... و حاجی محمد جعفر لنگرودی و من "شواهد ربوبیه" را با آقا محمد مهدی ولد حاجی کلباسی در نزد او می دیدم، و آقا سیّد رضی مازندرانی، در نزد او نیز در معقول تلمذ کردم".

شفتی) وفات کرد و جنازه اش به نجف اشرف منتقل گردید.(1)

برخی از آثار این حکیم الهی عبارتند از:

1. "شرح المشاعر"

آن را در سال 1251ق به درخواست حاج میرزا آقاسی نگاشته است.(2)

این کتاب با تصحیح علامه سیّد جلال الدین آشتیانی چاپ شده است.

2. "مفتاح الخزائن"

در تفسیر آیاتی از قرآن کریم که در آغاز صفحات قرآن آمده، جهت استخاره و تفأل، به روش عرفانی و تأویلی، که به درخواست محمد شاه قاجار، در سال های 1261 و 1263ق، در دو جلد نگاشته شده و چندین نسخه خطی از آن موجود است.

3. حاشیه بر الهیات شرح تجرید قوشچی.

4. شرح ابیات محمود دهدار

فرزندش: حاج میرزا محمد کاظم داماد آقا محمد مهدی کلباسی بوده و طریق فقاهت می پیموده است.(3)

فرزندش: حاج میرزا عبدالرزّاق رشتی از شاگردان آیات عظام: سیّد محمد شهشهانی و سیّد اسدالله شفتی، و داماد حاج سیّد جعفر شفتی بوده و در سال 1319ق

ص:286


1- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 3 ص 269.
2- الذریعه ج 14 ص 65.
3- جغرافیای تاریخی اصفهان ص 68.

در مسافرت به عتبات عالیات وفات کرده و در وادی السلام مدفون گشته است.(1)

فرزندان میرزا عبدالرزاق عبارت اند از:

1. حاج آقا مرتضی رشتی

وی عالمی خلیق و زاهد و عابد و متقی و نزد عموم طبقات از علما و مؤمنین مورد احترام و محفل او مجمع فضلا و دانشمندان بود.

او داماد آیه الله حاج آقا جمال الدین نجفی بود و پس از وفات در داخل بقعه میرزا ابوالمعالی کلباسی مدفون شد و سپس به نجف اشرف منتقل گردید.(2)

2. حاج میرزا قوام الدین رشتی

عالم زاهد متقی، در سال 1315ق متولد شد.

در اصفهان مقدمات علوم را آموخت و از بدو تأسیس حوزه علمیه قم بدان شهر مهاجرت نموده و در نزد علمای آن جا از جمله آیه الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری تحصیل نمود.

وی داماد آقا سیّد محمد عماد الاسلام شفتی بود و در 7 صفر 1365ق در تهران وفات کرده

و در شهر مقدس قم مدفون شد.(3)

فرزندانش عبارت اند از:

1. میرزا محمد مهدی رشتی

ص:287


1- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 776.
2- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 3 ص 269.
3- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 1 ص 557.

2. شیخ محمد حسین رشتی(1)

اوصاف

مرحوم میرزا محمد مهدی رشتی در 15 شعبان 1333ق در اصفهان متولد شد.

تحصیلات قدیم و جدید را در این شهر انجام داد.

وی دارای قدرت حافظه و حدّت ذهن و مردی حاضر جواب و دقیق بود. در سومین انجمن ادبی مرحوم میرزا عباس خان شیدا شرکت می کرد و سر دفتر اسناد رسمی بود.(2)

مرحوم میرزا محمد مهدی رشتی داماد آیه الله میرزا احمد مدرّس خراسانی و از

ص:288


1- عالم فاضل، از شاگردان حضرات آیات: شیخ هبهالله هرندی، شیخ محمّد حسن عالم، سیّد عبّاس صفی، سیّد محمّد باقر ابطحی سدهی، سیّد علی اصغر برزانی، شیخ محمود مفید و سیّد ابوالحسن شمس آبادی و آیه الله العظمی میر سیّد علی بهبهانی. وی عالمی متواضع، خوش خلق، با گذشت، متدین و مورد احترام مردم بود. پس از وفات پدرش دفتر خانه اسناد رسمی او را در دست گرفت و در سال 1346ش با تأکید آیه الله شمس آبادی مسئولیت دادگاه شرع را از طرف دادگستری قبول نمود. وی تولیت مدرسه علمیه درب کوشک را به عهده داشت و از متولیان حسینیه اصفهانی ها در مشهد مقدس بود و در روز شنبه سوّم ربیع الاوّل 1414ق (مرداد 1372ش) وفات یافت و در مسجد سیّد مدفون شد.
2- تذکره شعرای معاصر اصفهان ص 213.

رفقای صمیمی مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی بود.(1)

وی گاهی اشعاری می سروده و مرحوم مهدوی در تذکره شعرا و آثار مخطوط خود چندین نمونه از اشعار او را نقل کرده است.

در "تذکره شعرای معاصر اصفهان" اشعار زیر را از او نقل کرده است:(2)

ای عکس من ای چو من پریشان و نزار

ای همچو من دلشده آشفته و زار

ای سر به گریبان غم از جور سپهر

ای دست به زیر سر ز کید مه و مهر

ای عاشق بیقرار دلخون پریش

ای نقد حیات داده مفت از کف خویش

ص:289


1- بیان المفاخر ج 2 ص 195.
2- تذکره شعرای معاصر اصفهان ص 213.

من برده ام از خطوط پیشانی تو

پی بر غم و رنج و درد پنهانی تو

یک لحظه ز قید محنت آزاد نشین

ای عکس به عکس من دمی شاد نشین

من می روم و تو در جهان باش ای عکس

درد هر چو خضر جاودان باش ای عکس

تا چونکه ز من کسی بپرسد احوال

وقتی که ز مرگ من گذشته صد سال

آن وقت که من به زیر صد من خاکم

دل خاک و جگر خاک و سر و تن خاکم

گو، عاشق زار مستمندی بوده است

بر آتش عشق چون سپندی بوده است

خون خوردن دل همیشه کارش بوده است

نا کامی و اند وه شعارش بوده است

یک دم نه بدید در جهان روی مراد

نی یک نفس از زمانه بودی دلشاد

آخر غم و اند وه وی افزون گردید

از جور سپهر زار و دلخون گردید

القصه ز فرط رنج و غم با دل چاک

با حسرت و اند وه سفر کرد به خاک

مرحوم رشتی در روز یک شنبه 29 ربیع الثانی 1378ق وفات کرد و در این تکیه مدفون شد.

ص:290

خاکشیر

اشاره

سید جعفر بن سیّد اسماعیل موسوی، شاعر هزل سرای محبوب و محجوب.

اوصاف

مرحوم منوچهر قدسی نحوه آشنایی خود با خاکشیر و خصوصیات او را چنین ذکر کرده:

یکی از محافل ادبی آن زمان اصفهان که بسیار دلپذیر و دل انگیز و جالب و جاذب بود، دکان خیاطی آقای جعفر نوابخش "نوای اصفهانی" بود.

"نوا" در آن دکان کمتر به کار خیاطی می پرداخت و بیشتر اوقات او به صحبت با اهل دل و دوستان فاضل می گذشت...

"نوا" به پشت میز خیاطی ایستاده قرار می گرفت و مهمانانش بر روی دو نیمکت که در مقابل میز قرار داشت می نشستند.

"خاکشیر" همیشه کلاه پوستی بر سر داشت و تا نزدیک ابروهایش تا جایی که ممکن بود آن را پایین می کشید. من هیچ گاه او را بی کلاه ندیدم.

علّت، مبتلا شدن به کچلی در سنین کودکی بود که به لحاظ عدم مراقبت و بهداشت، از کودکی باز آثار آن همچنان ادامه یافت و هیچ گاه رنگ بهبود ندید.

چهره سید سبز تند یا بهتر بگویم قهوه ای رنگ بود.. .اندام بسیار لاغر او را پالتو و

ص:291

شلواری از جنس دستباف اصفهان که رنگ خاکستری داشت می پوشاند.

سیّد در جمع شعرا و حضار بسیار مورد احترام بود، مثلا مرحوم "فصیح" او را "آقا" آقای مطلق خطاب می کرد.

خاکشیر صورت و ظاهری نازیبا و نادلپسند، امّا باطنی بس زیبا و سپید، به سپیدی برف های بهمنی داشت و همین زشتی ظاهر، از دوران کودکی باعث آمده بود که دست مهر و نگاه محبتی او را ننوازد...

این تحقیرها عقده های تلنبار شده ای گردید در نهانخانه وجود او، و دیری نگذشت که به شکل آتشفشانی تند، در غالب اشعار آنچنانی از وی زبانه کشید و فی الجمله همه قوانین و مقرّرات را به باد تمسخر گرفت.

او هیچ گاه علقه پیوند زن و فرزند و زندگی خانوادگی را احساس نکرد که عیال

ص:292

و اولادی نداشت. فکر می کنم حتی جرأت و جسارت این که سراغ دختری برود در روح او کشته شده بود.

سیّد، ضمیری صاف و مانند آینه پاک داشت باطن او آیینه ای بی غبار بود.

در مناعت طبع و بلند نظری و زیر بار کسان نرفتن آیتی و حکایتی بود.

دوستی می گفت: او سال ها سبیل (پیپ ارانی) می کشید. روزی که در خیابان همراهش بودم متوجه شدم که دو سه بار متوجه سطح خیابان شد و ته سیگارها را که دم دستش آمد برداشت، توتون های آن را در سبیل ریخت و کشید.

با نوعی تعرض به وی گفتم: آقا! اجازه می فرمودید مخلصتان بسته ای توتون از هر نوع که دلتان می خواست خریده به حضور می آورد.

ناگهان در حالت طمأنینه ای که نظیرش را ندیده بودم این جمله به پاسخم گفت: این، منّت ندارد، امّا لطف شما نمی تواند بی منّتی باشد.(1)

آقای میرزا فضل الله اعتمادی "برنا" گوید: مرحوم خاکشیر با درآمد دسترنج کلاهدوزی و بعداً با دستمزد شانه زنی عبا و کیش بافی گذران می کرد و در محله شهیش (شیش) زندگی مجرد و بسیار ساده ای داشت.

وی اشعار زیادی غیر هذل داشت ولی پس از فوتش یکی از اقوام و ورّاث او، سروده هایش را به یک کتابفروش بهائی فروخت و او نیز بدون هیچ شرح و مقدمه ای درباره آثار و حالات سراینده، غیر هذلیات را جدا ساخت و به طور مخفیانه و قاچاق به طبع و نشر هذلیات پرداخت و سیّد "خاکشیر"، محروم در حیات و مظلوم

ص:293


1- ر.ک: دولت دیدار ص 190- 185.

در ممات واقع گردید.

آشنایان او معتقد بودند که سیّد اصلا عنین بوده و در حال نزع، برای طبیب معالج خود سوگند خورده بود که هرچه گفته لفظی بوده و وی هیچ گونه کامرانی حلال یا حرام در زندگانی خود

نداشته است.

وی به ندرت در جلسات انجمن ادبی شرکت می کرد و سکوت می نمود و حتی با اصرار و ابرام زیاد نیز حاضر به قرائت اشعار هزل خود نمی شد.

شبی در انجمن کمال نوبت به او رسید.

از خواندن اثری امتناع ورزید، ولی به جهت این که از گوشه و کنار صحبت هایی شنید دالّ بر این که وی در غیر هزل فاقد استعداد است، با این که آشنایان او می دانستند که آثار غیر هزل او زیاد است، بداههً بیتی گفت که از نظر زیبایی و بلاغت بر بسیاری از سروده های عریض و طویل رجحان دارد:

مگذار دست زلفت به رخت دراز باشد

بگذار روز و شب را ز هم امتیاز باشد

نمونه اشعار غیر هذل

در زلف تو بویی است که در مشکِ خطا

گر ناز کند زلف تو بر مشک، خطا نیست

آمد دلم اندر سر زلف تو کند جای

از کثرت دل یک سر مو دید که جا نیست

* * *

ص:294

اگر تو حکم کنی جان به مقدمت ریزند

هزار عاشق از جان گذشته برخیزند

جناب آقای میرزا فضل الله اعتمادی "برنا" نیز اشعار زیر را به نقل از مرحوم خاکشیر برای نگارنده نقل فرمودند:

هرجا عوض نوش بود نیش امروز

پامال شود فقیر درویش امروز

آرامی و صافی و درستی، هرسه

حق است ولی حق نرود پیش امروز

* * *

گاهی ز برای این و آن مسأله گو

گاهی سخن از صنایع و مشغله گو

خواهی که دو روزه عمرت آسان گذرد

هم باش چو خاکشیر و هم بل بله گو

* * *

گویند چرا شعر تو شیرین نبود

نزد شعرا قابل تحسین نبود

مرغی که خوراک آن هلندر باشد

آوازه آن خوب تر از این نبود

* * *

یگ چند از این خلق جدا خواهم بود

بی گفت و شنید و بی صدا خواهم بود

ص:295

بگذشت تمام عمر با خلق خدا

این آخر عمر با خدا خواهم بود

* * *

یارب! من اگر گناه کردم تو ببخش

گر نامه خود سیاه کردم تو ببخش

گفتند به من که از ره راست برو

کج رفتم و اشتباه کردم تو ببخش

وفات

اشاره

خاکشیر در 26 ذی القعده سال 1375ق (14 تیر 1335ش) وفات یافت و در قسمت غربی تکیه گلزار مدفون شد.

گفتم به "خاکشیر" گذاری چه یادگار؟

گفت: این مزخرفات بود یادگار من(1)

شعرای اصفهان ماده تاریخ هایی در وفات او سرودند از جمله:

مرحوم عبدالکریم "بصیر" این ماده تاریخ را:

"خاکشیر ادیب بی آزار"

و آقای سیّد رضا بهشتی "دریا" گفته بود:

"بدردها بود دوا خاکشیر"

ص:296


1- معادن الافادات ج 2 ص 161.

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا"

دست صیّاد اجل افکند تیری در کمان

شد نشان تیر آن صیّاد، مرغی نغمه خوان

شاعری عالی نسب از دودمان مصطفی

شاعری پاکیزه خو از مردمان اصفهان

شاعری افتاده لیک از دانش و همّت بلند

شاعری رنجور امّا در فن خود قهرمان

شاعری وارسته و آرام امّا نکته سنج

شاعری محجوب لیکن نکته بین و نکته دان

شاعری روشن ضمیر و شاعری نازک خیال

شاعری اهل کمال و با وقار و مهربان

شاعری رفتار او از روی احکام خدا

لیک گفتارش پسند و لایق اهل زمان

در حجاب منزل افکند او عروس طبع را

تا نیفتد دست دامادیّ مدح این و آن

نام او جعفر، لقب سید، تخلص "خاکشیر"

روبه چرخش فکند از پای چون شیر ژیان

رفت زین دار فنا و نام او جاوید ماند

مرد او امّا نمیرد تا ابد از او نشان

پرسشی کردم ز سال فوت آن روشن ضمیر

گفت "برنا": "سید خاکشیر بجانان داد جان"

ص:297

مرثیه مرحوم جعفر نوا

دو چشمی چو دو اختر تابناک

دو چشمی ز آلایش دهر، پاک

دو چشمی پر از مهر و لطف و صفا

نمودار آزرم و شرم و حیا

دو چشمی پر از نور عشق و امید

دو چشمی که هرگز بدِ کس ندید

دو چشمی تهی از هوی و هوس

خریدار زیبایی خلق و بس

دو چشمی که پیوسته با هر نگاه

به دل های آگاه می جست راه

دو چشمی که می دید با یک نظر

در اعماق اندیشه ها خیر و شر

دو بیننده آفریننده بین

دو شمع فروزنده راه دین

دو جوینده، امّا نه جویای ریب

دو بیننده، امّا نه بینای عیب

دو چشمی که در طیّ هشتاد سال

ندید از جهان غیر رنج و ملال

ز دیدار این صحنه ها خسته شد

برای همیشه فر وبسته شد

ص:298

دو چشم جهان بین، پر از خاک شد

دو گوهر، هم آغوش خاشاک شد

دریغا که گوینده بی نظیر

سخن پرور بذله گو "خاکشیر"

فرو بست لب ناگه از گفتگو

در اعماق خاک سیه شد فرو

به تاریخ شمسی "نوا" خوش سرود

سر جمع از جمع بیرون نمود

به نظم آمد این مصرع دلپذیر:

"بسازد بطبع همه خاکشیر"

(1335)

مرثیه سیّد علی بدیع زادگان "هور"

ای که آیی بر سر آرامگاه خاکشیر

هدیه کن حمدی برای زاد راه خاکشیر

سیدی والاتبار و اوستادی باهنر

بود یک شهری براین شهرت، گواه خاکشیر

نام جعفر، جعفری مذهب، به جعفر منتسب

روز محشر باد جعفر هم پناه خاکشیر

بود بحر برّ و ابر رحمت و کوه وقار

با همه طبعی ملایم چون گیاه خاکشیر

نیروی سرپنجه با هشتاد و پنجم سال عمر

با مناعت کرد تأمین رفاه خاکشیر

ص:299

چون مسیحا فارغ البال از جهان بود و نداشت

از علایق یک سر سوزن کلاه خاکشیر

گر که اغلب شعر او هزل و مزاح و طیبت است

هزل در کیش سخن نبود گناه خاکشیر

در مقام جِد، صُراحی بود و در هنگام هزل

می درخشید از سپهر شعر، ماه خاکشیر

باری امّید آن که در عقبی حیا و عفتش

بیش تر از هرچه گردد عذر خواه خاکشیر

چون ندید از دهر، کامی "هور" تاریخش

"حجله گاه عدن بادا جایگاه خاکشیر"

(1375)

مرثیه احمد طلائی

به بوستان زندگی، چو گل فسرد خاکشیر

چو غنچه غیر خون دل، دگر نخورد خاکشیر

فغان که هیچ حاصلی، زکشتزار آرزو

به غیر محنت ومحن، دگر نبرد خاکشیر

ز شاعران بذله گو، نبود کس حریف او

ولی بِه نَرد زندگی، نداشت برد خاکشیر

میان شاعران چو او، نداشت کس چنین هنر

به شعروشاعری رهی، دگر سپرد خاکشیر

نگفت چون که مدح کس، نکرد چون که ذمّ کس

زهزلیات خویشتن نگشت خرد خاکشیر

ص:300

زشعر آبدار خود، ز لطف طبع بذله گو

ز چهر جان غبارغم،همی سترد خاکشیر

"طلائی" شکسته دل، چو جان سپرد خاکشیر

برای سال فوت او، نوشت: "مُرد خاکشیر"

اسامی برخی دیگر از مدفونین در تکیه گلزارعبارتند از:

1. شیخ محمد جواد شریعتی جاوانی، م: شب جمعه 24 جمادی الثانی 1374 ق.

2. شیخ مهدی شریعتی فرزند شیخ محمد جواد، م: 18 ربیع الاول 1402 ق( 24

دی 1360 ش)

3. عباس خان مدّاح آل عصمت معروف به خزدوز، م: 7 رمضان 1382 ق.

4. عالم جلیل سید شمس الدین نوربخش، م: 23 صفر 1372 ق.

5. میرزا عبدالرحیم مؤتمن الملک، م: 1367 ق.

ص:301

آیه الله سیّد محمّد مقدّس

اشاره

عالم عامل و فقیه کامل.

تولد و خاندان

اشاره

وی در حدود سال 1304ق در اصفهان متولد شد.(1)

پدرش: آقا سیّد عبدالحسین بن سیّد حسن بن حاج سیّد ابراهیم حسینی سبزواری ساوجی از ائمه جماعت محله بیدآبادی بود که در حدود سال 1350ق وفات یافت و در مقبره سرقبرآقا مدفون شد و سپس به عتبات نقل گردید.

جدّ اعلایش: حاج سیّد ابراهیم در سبزوار به دنیا آمد و پس از مدتی سکونت در شهر ساوه، به اصفهان مهاجرت نمود.

وی در اصفهان نزد سیّد محمدباقر شفتی حجه الاسلام مورد وثوق و احترام بود و سیّد مرحوم جهت او جنب منزل خود خانه ای تهیه نمود.

سیّد ابراهیم عمر خود را به زهد و عبادت سپری نمود و پس از وفات در قبرستان قبله دعای اصفهان مدفون شد.

قبرش تا سال ها مورد توجه و محل زیارت مردم محل بود.

وی خواهر مجتهد شهیر آقا سیّد محمّد بن عبدالصمد شهشهانی را به همسری گرفته و از او صاحب دو فرزند به نام های سیّد علی و سیّد حسن گشت.

ص:302


1- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 910.

آقا سیّد علی مقدّس

عالم کامل، از شاگردان آیات عظام: سیّد محمد باقر شفتی، آخوند ملا حسینعلی تویسرکانی، علامه سیّد حسن مدرّس و حاج سیّد اسدالله شفتی.(1)

وی کتاب "نجاه العباد" صاحب جواهر را در زمان حیات او خلاصه کرده است.(2)

آقا سیّد علی داماد فقیه بزرگ ملّا محمد صالح جویباره ای اصفهانی(3) (از احفاد ملّا محمّد بن عبدالفتاح تنکابنی فاضل سراب) و دخترش مادر آیه الله سیّد محمد مقدّس بوده است.

تقریظ سیّد علی مقدس بر کتاب "منوّرالعیون"

وی در مسجد محله لرها اقامه جماعت می نموده و در حدود سال 1300ق وفات کرده و جنب پدر خود مدفون شد.(4)

علی بن ابراهیم حسینی در ربیع الاول 1291ق تقریظی بر کتاب "منوّر العیون" آیه الله میرزا عبدالجواد کلباسی در شرح "عیون الوصول" آقا محمد مهدی کلباسی

ص:303


1- مزارات اصفهان ص 327.
2- فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیه الله مرعشی ج 14 ص 212، فهرست نسخه های خطی دانشگاه اصفهان ج 1 ص 199.
3- جهت شرح حال وی به کتاب "گلشن اهل سلوک" نوشته این حقیر رجوع شود.
4- فرزند سیّد علی به نام سیّد ابراهیم نیز مردی زاهد و عابد بوده و بعد از پدر به جای او در مسجد لرها اقامه جماعت می نموده است. مزارات اصفهان ص 327. فرزندانش: عالم زاهد ادیب سیّد احمد مقدس، سیّد نورالدین مقدس و میر سیّد علی مقدس از علما و ائمه جماعت. میر سیّد علی در ذیحجه سال 1361ق وفات کرده و در تکیه بروجردی مدفون است. خامه "آزاد" زد سال وفاتش رقم: "مقدس آرامگه جست بَرِ قدسیان"

نگاشته که نسخه آن در کتابخانه مدرسه صدر اصفهان نگهداری می شود.(1)

سید حسن مقدّس

وی نیز از علمای زمان و از شاگردان آیات عظام: سیّد محمد باقر شفتی، سیّد محمد شهشهانی و سیّد اسدالله شفتی بوده و پس از سال 1295ق وفات کرده و جنب پدر مدفون گردیده است.(2)

از آثار او: "تحقیق فی زیاره العاشوراء" است که در 8 جمادی الاولی سال 1286ق در 4 مطلب و یک خاتمه نگاشته شده و نسخه خطی آن در 66 برگ در کتابخانه مسجد اعظم قم موجود است.(3)

اساتید

آیه الله سیّد محمد مقدس در اصفهان و نجف اشرف تحصیل نمود و به مقامات بلند علمی نایل گردیده و از اساتید خود مجاز گردید.

نام برخی از اساتید ایشان چنین است:(4)

1. میرزا محمّد حسن مجتهد نطنزی

2. شیخ احمد مجتهد بیدآبادی(5)

ص:304


1- فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه صدر ج 1 ص 146.
2- مزارات اصفهان ص 327.
3- فهرست نسخه های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم ج 1 ص 89.
4- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 910.
5- نام این استاد در کتاب بوستان فضیلت ص 70 ذکر شده است.

3. جهانگیر خان قشقائی

4. آخوند ملا محمد کاشانی

5. آخوند ملا عبدالکریم گزی

6. علامه شیخ محمد رضا نجفی(1)

7. آقا ضیاء الدین عراقی

8. شیخ محمّد حسین غروی اصفهانی(کمپانی)

9. آقا سیّد ابوالحسن اصفهانی

10. میرزا محمد حسین نائینی

اجازات

1. اجازه آیه الله العظمی حاج آقا ضیاء الدین عراقی

بسمه تعالی شأنه

جناب مستطاب عمده العلماء الاعلام وافتخار الفضلاء الفخام، فخر المحقّقین وزبده الأزکیاء والمدقّقین، بحر الفضائل ومرکز الدلائل، مصباح الدجی وعلم الهدی، محور رحی التحقیق ونقطه دائره التدقیق، السید السند والرکن المعتمد، حامی شریعه سیّد المرسلین وحامل أحکام الدین المبین، رکن الإسلام والمسلمین، سمیّ جدّه خاتم النبیین - صلّی الله علیه وآله أجمعین - المولی القمقام وقرّه عین الأعلام، الجلیل

ص:305


1- نام این استاد در کتاب تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 2 ص 334 ذکر شده است.

الأمجد، مولانا حاجی آقا محمد مقدّس إسماً ورسماً،

قد هاجر عن وطنه الشریف وسکن جوار مولی الموالی برهه من الزمان، وحضر لدی الأعلام والأعیان وکدّ جدّاً الی أن بلغ مراحله وفاق أقرانه فحصاً.

فصار بحمده ومنّه من المجتهدین العظام والفقهاء الکرام. فلیحمد الله علی هذه النعمه ویتعرف قدر هذه العطیه. واوصیه أن لا ینسانی من الدعاء فی مظانّ استجابته.

حرّر فی 29 شوال سنه 1365 من الأحقر ضیاء الدین العراقی".

ص:306

2. اجازه آیه الله العظمی شیخ محمد حسین غروی اصفهانی

(1)

بسم الله الحمن الرحیم

الحمد لله الذی رفع أقدار العلماء وجعلهم ورثه الاتبیاء وفضّل مدادهم علی دماء الشهداء، والصلاه والسلام علی سیّد الرسل وخاتم الانبیاء وعلی آله الائمه الامناء واللعنه الدائمه علی أعدائهم الی یوم اللقاء.

وبعد، فإنّ سیّد العلماء الأعلام وسند الفقهاء العظام وملاذ الأنام وثقه الإسلام، السید السند والمولی المعتمد، الورع التقی والصفی النقی، جناب الحاج سیّد محمد المقدّس الاصفهانی - لازال مؤیداً بالتأیید الربّانی ومسدّداً بالتسدید السبحانی - ممّن أتعب نفسه الزکیه فی تحصیل القوه القدسیه، وقد حضر علیّ مدّه مدیده، مباحث عدیده، من المسائل الاصولیه والفقهیه، مراعیاً للآداب الدینیه ومتخلقاً بالإخلاق الالهیه، إلی أن فاز

ص:307


1- شیخ محمد حسین بن محمد حسن نجفی اصفهانی معروف به کمپانی، از فحول و متبحرین علمای امامیه، و در هریک از فقه و اصول و حدیث و تفسیر و کلام و حکمت و تاریخ و اخلاق و عرفان و دیگر علوم عقلیه و نقلیه، بحری موّاج وبی پایان بود. در فنون شعر هم قریحه وقّاد و طبعی نقّاد داشت. به هر دو زبان عربی و فارسی اشعار طریفه مشتمله بر معانی لطیفه، در کمال سلاست می سرود. اشعارش مشحون از لآلی فلسفه و عرفان و حکمت و لطائف معانی بوده و مصداق "انّ من الشعر لحکمه" می باشد. وی فنون فلسفه را از حاج میرزا محمد باقر اصطهباناتی اخذ کرده و مراتب فقه و اصول را از سیّد محمد فشارکی و آخوند ملا محمد کاظم خراسانی و حاج آقا رضا همدانی و دیگر اکابر وقت تکمیل نموده و مرجع تقلید جمعی وافر از شیعه شد. علاوه بر مراتب عالی علمی، دارای ملکات فاضله و اخلاق کمالیه بود وعلاوه بر مجالس معمولی درسی، در دیگر مجالس و محاورات عرفیه اش نیز مرجع استفاده افاضل بوده و در تمامی اوقات خوشه چین خرمن کمالات وی بوده اند. "هو البحر من ای النواحی اتیته". وی در 5 ذی الحجه 1361ق در نجف اشرف وفات یافت. ریحانه الادب ج 5 ص 91.

بالمراد وحاز درجه الاجتهاد.

فله، دامت إفاضاته، التصدّی لاستنباط الأحکام الشرعیه عن مدارکها، فإنّه الخبیر بمسالکها.

کما أنّه له التصدّی لمناصب الفقیه، فإنّه لذلک وجیه.

وعلیه - دامت تأییداته - مراقبه الاحتیاط، فإنّه طریق النجاه وسبیل الإصابه. وأسأله أن لا ینسانی من الدعاء فی مظانّ الاجابه، وأرجو من الله تعالی شأنه أن یؤیّد به الشرع الشریف وأن یشیّد به قواعد الدین الحنیف.

نمّقه بیده الجانیه الداثره المفتقره إلی عفو ربّه فی الآخره، الجانی محمد حسین الاصفهانی، عفی الله عنه، فی 12 شهر رمضان المبارک سنه 1345".

ص:308

3. اجازه آیه الله العظمی میرزا محمد حسین نائینی

"... وبعد، فإنّ شرف العلم لا یخفی وفضله لا تحصی، قد ورثه أهله عن الانبیاء ونالوا به النیابه لخاتم الانبیاء صلّی الله علیه وعلیهم ما دامت الأرض والسماء.

وممّن تصدی للطلب والعمل به هو جناب العالم العامل والحبر المهذّب الکامل، ذو القریحه القویمه والسلیقه المستقیمه، عماد العلماء وصفوه الاتقیاء الاذکیاء، الصفیّ التقیّ الزکیّ، جناب الآغا السید محمد المقدّس الاصبهانی، أدام الله تعالی إفضاله وکثّر فی العلماء العاملین أمثاله.

فلقد بذل فی هذا السبیل برههً من عمره، واشتغل به شطراً من دهره، معتکفاً بجوار أمیر المؤمنین - صلّی الله علیه وآله الطاهرین - ومستمدّاً من الجهابذه الأساطین، حتّی نال الدرجات العلی وفاز بالقدح المعلّی.

ص:309

ولقد حضر علیّ أبحاثی الفقهیه والاصولیه مدّهً مدیدهً، حضور تفهّم وتعمّق وتدقیق، قد أدّی من الاستفاده حقّه، ووعی ما استفاد، وأرانی جمله ممّا کتبه، فأحسن وأجاد. ولقد أجزت له أن یعمل بما یستنبطه من الأحکام علی النهج الذی یسلکه الأعلام، وأن یتصدّی ما لا یجوز فی عصر الغیبه لغیر الفقیه إلا باذنه.

وأن یروی عنّی جمیع ما صحّت لی روایته...

بحقّ اجازتی من العالمین العلمین... والحجتین الآیتین الازهدین، فقیهی عصرهما ووحیدی دهرهما: الحاج میرزا حسین [بن] المیرزا خلیل الطهرانی النجفی،

والشیخ محمد طه نجف، بأسانیدهما الکثیره...

واوصیه بالتقوی والمراقبه والمحاسبه، وأن یجعل الموت نصب عینیه، فکان بما هو کائن من الدنیا عمّا قریب کأن لم یکن، وما هو کائن فی الآخره عن قلبی کأن لم یزل، وکأن لم یکن لنا فی الدنیا قرار ولا غیر القبور دیار.

جعله الله تعالی ممّن یهدی إلی الله بعلمه وعمله...

محمد حسین الغروی النائینی 2 ذی قعده الحرام 1325".

4. اجازه آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی

"وبعد، فإنّ العالم العامل الفاضل الفاصل والمهذّب الکامل، التقی النقی، المعتمد النحریر، المحقق المدقق، الحاج آقا محمد الشهیر بالمقدس - أدام الله تأییده وتسدیده - ممّن صرف عمره فی تحصیل العلوم الشرعیه وتنقیح مبانیها النظریه وتعب وکدّ وجدّ واجتهد، وحضر علی جمله من الأعیان وثله من الأرکان، وعلی الحقیر شطراً صالحاً

ص:310

من الزمان، وحقّق ودقّق وأفاد واستفاد، إلی أن فاز المراد، وهو بلوغ مرتبه الاستنباط، وله العمل بما یستنبطه من الأحکام، علی النهج المألوف بین الأعلام، وله التصدی للامور التی یرجع أو یستأذن من الحکّام.

وأجزت له أن یروی عنّی ما صحّ لی روایته من کتب الأخبار... واوصیه أن یسلک سبیل الاحتیاط، وأن لا ینسانی من صالح الدعاء. حرّر ذلک فی 26 شوال سنه 1345.

بازگشت به اصفهان

آیه الله مقدّس پس از وصول به مقامات عالیه علم و اجتهاد به اصفهان مراجعت نموده و مورد نظر و وثوق عموم طبقات قرار گرفت و به اقامه جماعت در مسجد پدر و موعظه و تدریس پرداخت.

ص:311

وی پس از وفات مرحوم حاج شیخ اسدالله فاضل،(1) به جای او در مدرسه میرزا مهدی امامت می نمود و به سعی و همّت ایشان تعمیرات لازمه در این مدرسه انجام گردید.

آیه الله مقدس سالها در اصفهان مرجع شرعیات و نماینده تام الاختیار مراجع وقت بود و مردم را با مواعظ حسنه ارشاد و هدایت می فرمود.

وی از خواص آیه الله العظمی حاج آقا حسین بروجردی(2) و مورد نظر و وثوق آن

ص:312


1- عالم فاضل زاهد شیخ اسدالله بیدآبادی معروف به حاج فاضل، از شاگردان حاج میرزا بدیع درب امامی، آقا سیّد محمّد باقر درچه ای و شیخ محمد تقی آقانجفی، از مخصوصین میرزا عبدالحسین نجفی و آخوند ملّا محمد حسین فشارکی بود و در محضر آنان به امور شرعی و رسیدگی به اختلافات مردم می پرداخت. وی از دست پروردگان عارف ربانی شیخ محمّد جواد بیدآبادی بود و در مدرسه میرزا مهدی در محله بیدآباد امامت می نمود. او در روز جمعه 8 ذی قعده 1360ق وفات کرد و در تکیه بروجردی مدفون شد.
2- زعیم بزرگ شیعه آیه الله العظمی سیّد حسین بن علی بن احمد بن علی نقی بن جواد بن مرتضی (پدر علامه بحرالعلوم) طباطبائی بروجردی در سال 1292ق در بروجرد متولد شد. در سال 1310 به اصفهان رفت و از محضر علمای بزرگی همچون: میرزا ابوالمعالی کلباسی، میر محمد تقی مدرّس، سیّد محمد باقر درچه ای، میرزا عبدالحسین محلاتی، سیّد محمد تقی فقیه احمدآبادی، میر محمد صادق خاتون آبادی، سیّد مهدی درچه ای در منقول و آخوند ملا محمد کاشانی، جهانگیرخان قشقائی و ملا محمد مهدی قمشه ای در معقول بهره برد و در سن 25 یا 26 سالگی دارای قوه قدسیه اجتهاد گردید و به تدریس کتاب "قوانین الاصول" و غیره پرداخت. در سال 1318ق به نجف اشرف مهاجرت کرد و از شاگردان خاص آخوند خراسانی گردید و در همان اوان تعلیقاتی بر "کفایه الاصول" او مرقوم نمود. در سال 1328 به بروجرد بازگشت و به تدریس و ترویج و تألیف پرداخت و مرجع تقلید اهالی غرب و جنوب و برخی نواحی دیگر واقع گردید. سرانجام در 14 محرم 1364ق به شهر مقدّس قم وارد شد و جهت اداره حوزه علمیه و دیگر امور مذهبی در آنجا توطّن اختیار نمود و از زمان فوت آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی، زمامدار شیعیان جهان گردید و طلاب علوم را از چشمه فیاض دانش خود سیراب نمود. .

مرحوم و وکیل تامّ الاختیار ایشان در اصفهان بود.

اجازات آیه الله العظمی بروجردی

"بسم الله الرحمن الرحیم

به عرض عالی می رساند: مرجوّ آن که وجود محترم از سوانح و بلیات مصون و محفوظ بوده، لا یزال در ترویج شریعت مقدسه مؤید و موفق باشید.

نظر به این که آقای صدّیقین(1) مرحوم شده اند و کسی که بتواند وکالت کند در اخذ وجوه و رسانیدن به مصرف، جز جنابعالی و یک نفر دیگر در نظر نیست، چنانچه قبول بفرمایید مرقوم دارید تا نوشته وکالت صادر و فرستاده شود.

مستدعی است در مواقع توجه و دعاء حقیر را مشمول ادعیه خود فرمائید. والسلام علیکم ورحمه الله وبرکاته. تاریخ 15 شهر ربیع الاول 1368".

"بسم الله الرحمن الرحیم

به عرض می رساند: مرقوم محترم که حاکی از صحّت مزاج عالی بود واصل و موجب مسرت گردید. ورقه وکالت نامه به اسم شریف جنابعالی فرستادم.

امیدوار هستم در این موضوع سعی وافی بفرمایید و خود را در این عمل یکی از خدام بزرگ اسلام و دیانت و حفظ حوزه های علمیه بدانید. وجوهی که جمع آوری می شود، مقداری که لازمه این مقام است در آنجا مصرف نمایید و به ارباب استحقاق

ص:313


1- منظور عالم ربانی حاج ملا حسینعلی صدیقین است.

و توقع بدهید؛ لکن از ثلث تجاوز نکنید، و در هر ماه موجودی نزد خودتان را از دو ثلث دیگر به حقیر اطلاع دهید، تا مقداری که برای طلاب اصفهان لازم است حواله داده که مقسمین از جنابعالی اخذ نمایند؛ ولکن خود جنابعالی در تقسیم گمان می کنم صلاح نیست دخالت فرمایید. و چنانچه زیادتی داشته باشد به اینجا برسد برای شهریه طلاب قم و وجه نان نجف و کربلا و سامرا و سایر نوائبی که امروزه حقیر را احاطه نموده است.

و البته می دانید که انجام این وظیفه موقوف است بر این که با مردم معاشرت و مجالست بیشتری داشته باشید، و با انزواء انجام این مقصد ممکن نیست.

مستدعی است در مواقع توجه، حقیر را از دعاء فراموش نفرمائید. والسلام علیکم ورحمه الله وبرکاته. تاریخ 8 ربیع الثانی 1368".

ص:314

تصویر

ص:315

تصویر

ص:316

تصویر

ص:317

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین والصلاه والسلام علی خیر خلقه محمد وآله اجمعین.

وبعد، مخفی نماناد که جناب مستطاب حجه الاسلام آقای حاج آقا محمد مقدّس - دامت برکاته - از جانب حقیر وکالت دارند در انجام اموری که در زمان غیبت امام - علیه الصلاه والسلام - راجع به فقیه عصر و مرجع وقت است.

و نیز وکالت دارند در اخذ وجوهی که نظر فقیه را در مصرف آنها مدخلیت است، فتوی واحتیاطاً، وجوباً أو استحباباً. و نیز وکیل اند در دستگردانی کردن وجوه و اصلاح در موارد اشتباه، برای رفاهیت دهندگان وجوه.

پس اشخاصی که می خواهند وجوه مذکوره را به حقیر برسانند و دسترسی ندارند، به جناب ایشان مراجعه نمایند، و فعل ایشان را فعل حقیر، و دستشان را به منزله دست حقیر بدانند.

دوام تأیید و توفیق ایشان و عامّه مسلمین را از خداوند - جلّ جلاله - مسألت می نماید. واوصیه بالاحتیاط والتجنّب عن الشبهات، وأن لا ینسانی عند التوجّه والدعاء، کما لا أنساه إن شاء الله تعالی.

والسلام علیه وعلی المؤمنین ورحمه الله وبرکاته تاریخ هشتم شهر ربیع الثانی 1368 الأحقر حسین الطباطبائی".

اوصاف و خدمات

آیه الله مقدس از علمای بزرگوار اصفهان بود که علم را با عمل توأم ساخته و عمر مبارک خود را به کسب علم و فضیلت، در کمال نیک نامی و پاکدامنی گذرانید.

وی در محلّه بیدآباد اصفهان منزل داشت و اهالی را نسبت به ایشان ارادتی

ص:318

خالص و محبتی وافر بود.

در مدرسه میرزا مهدی (سرجوی بابا حسن در بیدآباد) اقامه جماعت می کرد و وعظ می نمود. در تعظیم شعائر مذهبی و ارشاد خلق کوشا بود.

مجملاً دارای شرافت حسب و نسب، و جامع فضائل و کمالات علمی و عملی صوری و معنوی بود.(1)

آیه الله سید محمد مقدّس

ص:319


1- مقدمه کتاب الاوائل به قلم حضرت استاد علامه سید محمد علی روضاتی دام عزّه.

هجرت به قم

آیه الله مقدّس در اواخر عمر به شهر مقدس قم مهاجرت نمود و حدود ده سال در آن شهر به تدریس و تألیف و خدمات دینی اشتغال ورزید.

وی در قم از خواصّ مرحوم آیه الله العظمی بروجردی و مورد علاقه شدید آن مرحوم بود. در حوزه قم تدریس می کرد و از محصّلین اصفهانی تفقّد و دستگیری می نمود و در حلّ مشکلات آنان سعی وافی مبذول می داشت.

در خلال این مدت هرگاه به اصفهان می آمد تنها با کتابخانه شخصی خود سر و کار داشت.(1)

مرحوم شیخ محمد شریف رازی در کتاب "آثار الحجه" می نویسد:

"جناب حاج سیّد محمد مقدس اصفهانی از علماء حوزه علمیه و خواص موثّقین اصحاب آیه الله بروجردی و به فضل و تقوا و قدس معروف و به امانت و وثاقت موصوف است...

دارای مقام علم و عمل و پرهیزکاری است و چند سالی است از اصفهان به قم آمده و در حوزه حضرت آیه الله حاضر و نیز تدریس هم دارند".(2)

ص:320


1- مقدمه کتاب الاوائل به قلم حضرت استاد علامه سید محمد علی روضاتی دام عزّه.
2- آثار الحجه ج 2 ص 63.

تصویر

تإیید اجتهاد آیه الله خادمی به قلم آیه الله مقدس

ص:321

تصویر

اجازه آیه الله العظمی بروجردی

تدریس

آیه الله مقدّس در اصفهان و قم تدریس می کرد و برخی از طلاب فاضل از درس او بهره می بردند. از جمله شاگردان ایشان در اصفهان مرحوم آیه الله سیّد علاء الدین مدرّس بوده

ص:322

است.(1) آیه الله حاج آقا حسین یزدی نیز از شاگردان درس "فرائد" ایشان در شهر قم بوده است.(2)

ایشان همچنین در مسجد اعظم قم تفسیر قرآن برای چند تن از طالبان بیان می فرموده است.(3)

تألیفات

آیه الله مقدّس عالمی بسیار متتبّع و پرکار بوده و جزوات و یادداشت های بسیار زیادی از او در موضوعات مختلف دینی برجای مانده است.

چنانچه از ملاحظه آثار برجای مانده از ایشان برمی آید وی قصد تنظیم یادداشت های خود را داشته ولی موفق به این کار نشده است.

برخی از آثار مدوّن ایشان عبارتند از:

1- الأوائل که به وسیله محقّق ارجمند علامه سیّد محمّد علی روضاتی تصحیح و در سال 1381ق به کوشش مرحوم سیّد حبیب الله مقدس برادر ایشان در 640 صفحه به وسیله مؤسسه نشر نفائس مخطوطات اصفهان چاپ شده است.

2- الأواخر

ص:323


1- علوم و عقاید ص 58.
2- مصاحبه نگارنده با آیه الله یزدی حفظه الله تعالی.
3- مصاحبه نگارنده با حجه الاسلام والمسلمین شیخ مهدی معتمدی حفظه الله تعالی.

3- العظیم

در شرح و تفسیر 17 آیه از قرآن کریم که در آن کلمه "عظیم" به کار رفته است.

4- خوف و رجاء

ص:324

5. - مواعظ لقمان

این سه کتاب به وسیله دانشمند فقید مرحوم شیخ محمّد باقر ملبوبی(1) پس از وفات مؤلّف، در قم تدوین و تصحیح شده و کتاب سوم به کوشش حاجیه خانم سادات آل رسول، همسر برادر مؤلف، با نام "چهره جاوید زمان در حکم و مواعظ لقمان" به چاپ رسیده است.

6. رساله فی صلاه الجمعه

7. تقریرات صوم محقق نائینی

8. تقریرات رضاع آقا ضیاء الدین عراقی

9. تقریرات منجزات مریض آقا ضیاء الدین عراقی

نسخه خطی سه تقریر فوق به خط آیه الله مقدس موجود است.

ص:325


1- عالم فاضل، در سال 1308ش در اراک متولد شد. تحصیل علوم دینی را در اراک آغاز کرد و در سال 1326ش به حوزه علمیه قم رفت. سطوح را نزد حضرات آیات: سیّد محمد باقر سلطانی و میرزا محمد مجاهدی تبریزی و خارج فقه را نزد آیات عظام: بروجردی، گلپایگانی و امام خمینی فراگرفت و به تبلیغ دین و تألیف پرداخت. وی عالمی متخلق به اخلاق اسلامی و در عمل به مستحبات و ترک مکروهات و امر به معروف ممتاز بود. از آثار او: "الوقایع والحوادث"، "حقیقت جاویدان" در شرح خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها، "شرح دعای کمیل" به چاپ رسیده است. وی در سن 65 سالگی پس از چند سال بیماری در 7 ربیع الاول 1415ق(25 مرداد 1373ش) وفات کرد. آینه پژوهش ش 27 ص 128.

تصویر

آیه الله مقدس برخی از تألیفات علما را نیز استنساخ کرده است، از جمله:

1. کتاب "الصلاه" آیه الله شیخ موسی خوانساری(تقریرات درس آیه الله العظمی نائینی) در 550 صفحه.

ص:326

2. جلد دوم کتاب "منبرالوسیله"

3. رساله "مفتاح الحقیقه فی بیان المراد من الحقیقه" هردو از تألیفات آیه الله العظمی سیّد ابوالقاسم دهکردی.

کتابخانه

آیه الله مقدّس دارای ذوقی سرشار و سلیقه ای بس عالی بود. وی به تدریج به جمع آوری گل

های باغ علم همت گماشت و در زادگاه خود باغستانی مشتمل بر هرگونه شجر و ثمری از علوم و فنون تشکیل داد.

هرزمان که به اصفهان مراجعت می فرمود نواقص آن را تکمیل می کرد تا کتابخانه ای بالغ بر دو هزار جلد کتاب خطی و چاپی، شامل انواع مجلات زبده و کتب علمی عربی و فارسی فراهم شد.

بنا بر وصیت آن مرحوم، برادر ارجمندش مرحوم ثقه الاسلام حاج آقا حبیب مقدس تمام آنها در اختیار مرحوم آیه الله آقای بروجردی قرار داد تا به کتابخانه مسجد اعظم شهر مقدّس قم و در قفسه مخصوصی منتقل گردد.(1)

چند حکایت

مرحوم مهدوی چند حکایت زیر را از آیه الله مقدّس نقل کرده است:

"نقل کرد عالم جلیل، السیّد السند المجتهد الممّجد الحاج آقا محمد المقدس

ص:327


1- مقدمه کتاب "چهره جاوید زمان" به قلم حاجیه خانم آل رسول.

الاصفهانی از برای نگارنده، دو مرتبه که یکی از آنها در روز دوشنبه شانزدهم رجب سال 1373 هجری قمری بود در منزل ایشان در قم، دو حکایت زیر را:

اوّل: نقل فرمود از قول عالم زاهد و حکیم عابد، عارف به معارف الهی مرحوم آخوند ملا محمد کاشانی اصفهانی که ایشان فرموده بودند که:

در ایام تحصیل، در مدرسه جدّه ساکن بودم.

سالی در شب 9 ربیع الاول که آن را عید الزهراء می نامند با طلاب مدرسه، اجتماعی فراهم کرده و تا صبح شادی کردیم و آن را عید قرار دادیم.

من از این حالت بسیار خوشم آمد و با خود خیال کردم: بد نیست هر چند ماه یک مرتبه این عمل تجدید شود تا رفع خستگی ایام تحصیل بشود. روی همین نظر پس از یکی دو ماه خودم پیش قدم شده، وسایل خوشی و تفریح فراهم کردم و طلاب مدرسه را به حجره خویش دعوت نمودم و تا پاسی از شب رفته به خوشی گذشت.

چون جمعیت متفرق شدند و من خوابیدم، در عالم رؤیا مشاهده کردم که در منزلی وارد شده ام. دو نفر آمدند نزد من و اظهار داشتند پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تو را می خواهند.

من از ترس بر خود لرزیدم و دنبال آنها به حرکت آمدم.

وارد شدیم به اطاق بزرگی که ظاهراً حضرت رسول صلی الله علیه وآله در یک گوشه آن قرار گرفته بودند و اطراف ایشان علماء و فضلاء بودند. من از جمله آنها فقط مرحوم عالم بزرگوار ملاحسینعلی تویسرکانی که استادم بود را شناختم، دیگران

ص:328

را نشناختم.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند که چوب و فلک بیاورید. فوراً حاضر کردند. دستور دادند که ملامحمد کاشانی را بخوابانید و چوب بزنید که دیگر از این کارها نکند.

من از ترس و وحشت می لرزیدم و قدرت تکلم نداشتم.

مرحوم حاج ملاحسینعلی به خدمت ایشان اظهار کرد: او را به من ببخشید، او طلبه بدی نیست، اشتباه کرده است و شروع کرد به عذرخواهی.

حضرت رسول صلی الله علیه وآله مرا به استادم بخشیدند.

از وحشت از خواب پریدم. قبل از اذان صبح بود. دانستم که عمل دیشب من که طلاب را دعوت کرده ام و آنها را از مطالعه بازداشته ام عمل اشتباهی بوده و این عمل عیش و سرور در شب عیدالزهراء از جهت دیگری ممدوح است و إلا وقت و عمر را نباید بیهوده تلف کرد.

دوّم: نقل کرد آن سیّد جلیل [حاج آقا محمد مقدس] از همان عالم محقق [ملا محمد کاشانی]

که فرموده بود: شبی در ایّام تحصیل، تاریخ مطالعه می کردم. جنگ جمل را می خواندم. به آنجا رسیدم که محمد بن حنفیه شتر عایشه را پی کرد. حضرت علی علیه السلام به محمد بن ابی بکر فرمودند: خواهرت را دریاب و مگذار به او اذیّتی شود.

پیش خود در دل گفتم (و یا به زبان راندم): یا علی! چرا نگذاردید عایشه را بکشند و کار را تمام کنند؟!

ص:329

خوابیدم. در عالم رؤیا دیدم که حضرت امیر علیه السلام به من فرمودند: ملا محمد! تو هم به من ایراد می گیری؟! (و یا تو هم مثل دیگران به من ایراد می گیری؟!).

وحشت زده از خواب پریدم و استغفار کردم و اظهار داشتم: یا علی! من از روی عقیده قلبی چنین مطلبی اظهار نکرده ام، بلکه شوخی بوده است.

و مرحوم آخوند ملا محمد کاشانی هروقت این حکایت را نقل می کرده است می فرموده است: شوخی بود، و استغفار می نموده است.

3. و هم نقل کرد آن سیّد عالم بزرگوار [حاج آقا محمد مقدّس] از قول همان عالم عارف و حکیم الهی [ملا محمد کاشانی] که روزی در محضر درس، در حضور جمعی از طلاب و مشتغلین، در موقعی که بحث در معنی و تفسیر این آیه شریفه از سوره فاطر بود که در قرآن مجید می فرماید: "جاعل الملائکه اولی أجنحه مثنی و ثلاث و رباع" إلی آخر الآیه.

ایشان فرموده بودند: زمانی که مشغول ریاضت و تصفیه نفس بودم، گاهی اوقات

ص:330

ملائکه را می دیدم که دارای بال های متعدّد بودند".(1)

این چند نکته و حکایت آموزنده را نیز آیه الله مقدس در یادداشت های خود آورده است:

1. پرسیدم از حاجی شیخ حسنعلی اصفهانی در مشهد مقدس از این که چه باید کرد که رغبت در عبادت پیدا شود؟

فرمود: عمده چیزی که رغبت به عبادت می آورد چشیدن طعم عبادت است، و عمده چیزی که مانع است از چشیدن طعم عبادت، لقمه حرام و شبهه ناک است.

2. نقل فرمود از ناظر مرحوم آخوند تفلیسی (که در اصفهان مدفون است؛ اول در قبرستان آب بخشان، و فعلا استخوان او را در تخت فولاد آورده اند) که ناظر مرحوم آقا محمد بیدآبادی هم بوده، که: روزی مرحوم آخوند مرا طلبید و فرمود: دیشب برای نماز شب بیدار نشدم و هیچ جهتی نداشته إلا این که این گاوی که شیر او را می خورم روز گذشته علف او از محل شبهه ناک بوده، بگو بدانم از کجا خریده بودی؟

معلوم شد که روز گذشته علف پیدا نشده و پوست خربوزه از دکان میوه فروش خریده، و آن خربوزه بابت مالیات دولت از صحرا بوده و به میوه فروش فروخته.

3. حقیر از احوال ملا حسن نائینی که در ایوان بابا رکن الدین دفن است پرسیدم؛ چون قدری سابقه داشتم به حال او.

ص:331


1- دفترچه یادداشت های مرحوم مهدوی شامل چهارده حکایت، مخطوط. با تشکر از جناب آقای فروغی داماد محترم ایشان که این دفترچه و سایر آثار مخطوط مرحوم مهدوی را در اختیار نگارنده نهاد.

فرمود: میرزای جلوه فرمود: اگر ملا حسن نائینی را ندیده بودم باور نمی کردم که کسی بدون دکان داری باشد.

4. حقیر حکایت حاجی سیّد محمد حسین... که از اقوام خودمان بود را گفتم، که آن سیّد جلیل گفت: شبی را در بالاخانه قبر ملا حسن بیتوته کردم برای تشرف به مکه، و در آن سال مشرّف شدم. و بعضی از حالات دیگر او را که در نظر داشتم از آن سیّد جلیل شنیده بودم.

فرمود: من هم قریب به این را دیدم، و چون تو این نقل را کردی می گویم، و الا نمی خواستم بگویم. رفتم به مقبره بابا، بیرون آمدم، فقیری آنجا بود. در دل من آمد که بابا می گوید: این فقیر دیشب اینجا بوده و یک چیزی به او بده.

من ده شاهی به او دادم، به قصد این که مشرّف شوم، و همان سال مشرّف شدم.

5. جناب عالم فاضل حجه الاسلام حاجی سیّد رضا قوچانی، امام مسجد گوهرشاد که مدت هاست که حقیر ایشان را به خوبی می شناسم، در روز سه شنبه 5 نجومی ربیع الاول 55، طرف صبح، در منزل حقیر در مشهد مقدس تشریف فرما بودند، و جناب عالم فاضل متقی آقای آقا شیخ اسماعیل معروف به پشمی اصفهانی هم تشریف داشته، با دو نفر دیگر، این حکایت را نقل فرمود که اجمالا این است که:

عیال اول من فوت کرد. عیال دیگری خواستم اختیار کنم، صبیه ای که از عیال اول داشتم دختری را خواستگاری نمود از جانب من.

پس از قبول کردن پدر دختر، بنا شد به استخاره. استخاره کردم از کلام الله مجید، این آیه آمد: "وازلفت الجنه للمتقین".

ص:332

بنای عقد شد. وقت جریان صیغه عقد، دیدم وکیل مخدرّه گفت: به عقد دائم بدادم مخدّره موکّله خود را مسمّات به "جنّت خانم".

منتقل به استخاره و آیه شدم. با تفصیلی که راجع به دختر نقل نمودند که هرچه خواستگاری شده بود قبول نکرده بودند.

6. ایضا ایشان حکایت شرفیابی حاجی شیخ قاسم را خدمت امام زمان در تخت

فولاد اصفهان از "شرح دعای سمات" حاجی شیخ علی اکبر نهاوندی نقل کردند

مفصلا.

7. و ایضا حکایت شرفیابی خودشان را بعد از تحویل در راه حرم خدمت

حضرت، به این طور که: نزدیک مسجد ملا حیدر، عربی رسید و پنج خرما به من

داد. دو تای آنها را برداشتم. پرسیدم: کیستی؟ گفت: مهدی. گفتم: کدام مهدی؟ گفت:

مهدی حجت. و رفت. چند قدم رفتم، از خادم پرسیدم شناختی؟ گفت: نه. ملتفت

شدم امام زمان صلوات الله علیه بود.(1)

ص:333


1- یادداشت های آیه الله مقدس، مخطوط.

تصویر

نامه آیه الله صفائی خوانساری به آیه الله مقدس

وفات و مراثی

اشاره

آیه الله مقدس در ظهر روز پنج شنبه 11 ربیع الاول سال 1378ق پس از عمل جرّاحی در

بیمارستان رحیم زاده اصفهان وفات یافت و در تکیه ای که به نام آن مرحوم، جنب تکیه گلزار بنا شده مدفون گردید.

تشییع عظیم و مجالس ترحیم متعدّدی که در فوت آن مرحوم منعقد شد حاکی از

ص:334

تأثر عمیق اهالی اصفهان بود.(1)

عده ای از شعرای اصفهان در وفات ایشان شعر و ماده تاریخ سروده اند از جمله:(2)

1. مرثیه میرزا حبیب الله نیّر

حکم الإله یجری فی کلّ من تنفّس

والموت للبرایا ثوب الرحیل ألبس

قد مات آیه الله محبوبنا محمد

فی القدس راح روحاً دارالفخار أسّس

من طاف بیت ربّه، ذوالمجد والمعالی

بل فی بیان علمه، نطق اللسان أخرس

یا "نیّر" انتقص من ذا أربعا وأرّخ:

"الخلد صار مأوی للسید المقدّس"

ص:335


1- مقدمه الأوئل به قلم علامه روضاتی.
2- مراثی مزبور از یادداشت های خطی مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی نقل شد.

2. مرثیه بانو صالحی

(1)

ز جور آسمان دل ها غمین شد

ز دنیا حجّت اسلام و دین شد

چه بانک الرحیلش آمد از دوست

اجابت کرد و در جنّت مکین شد

چه نور روشنی از دیده ها رفت

نهان در خاک آن در ثمین شد

به روز روشن و شب های تاریک

خدا را خواند و بر خاکش جبین شد

تمام عمر در ارشاد طی کرد

پی احکام خیرالمرسلین شد

همیشه در پی ترویج دین بود

مطیع امر قرآن مبین شد

ص:336


1- فرزند آیه الله میرزا مهدی جویباره ای. از زنان فاضله اصفهان که در شعر و ادب تبحر داشت و "بانو" تخلص می کرد. وی در 15 رجب سال 1308ق در اصفهان متولد شده و از سن 12 سالگی به گفتن اشعار لب گشوده، دارای حافظه ای قوی بوده و تمام اشعار خود را در خاطر داشته است. این بانوی فرزانه که همسر عالم جلیل سید مرتضی خاتون آبادی بود در 16 شوال سال 1389ق وفات کرده و در تکیه فاضل سراب مدفون گردید. "شکیب" از بهر تاریخ وفاتش زحیرت چون قلم گردید ابکم حبیبی سر به جمع آورد و گفتا: "بهشت جاودان شد جای مریم"

به سوی جنه المأوی روانه

برای ازدواج حور و عین شد

پی تاریخ رحلت بانوی زار

سرود و با غم و محنت قرین شد

به شمسی ناله زد بیرون و گفتا:

"محمد ساکن خلد برین شد"

3. مرثیه حجه الاسلام سیّد مجتبی میرمحمدصادقی

گرفت چون که محمد مکان به عالم قدس

شدند نغمه سرا قدسیان به عالم قدس

یگانه لعل گران، چشم ناگهان بربست

شتافت سوی جنان از جهان به عالم قدس

چو تنگ حوصله او شد از جهان عنود

گرفت مرغ دلش آشیان به عالم قدس

ز سال رحلت او شد ز مجمعی پرسش

رسید نغمه ای از این وآن به عالم قدس

بگفت "صادقی" این مصرع و بشد تاریخ:

"شدی روان مقدس روان بعالم قدس"

4. مرثیه آقای میرزا فضل الله اعتمادی "برنا"

آه از این جهان کج بنیاد

وای ازاین روزگار سست نهاد

ص:337

آه از این غم سرا که هیچ کسی

لحظه ای نیست اندر آن دلشاد

من ندانم بنالم از گیتی

یا ز دست اجل کنم فریاد

مرگ چون باد و عمرچون شمع است

شمع روشن نماند اندر باد

چون اجل می رسد نمی پرسد

پیر و برنا و بنده و آزاد

یک سخن آورم من ازسعدی

رحمت حق بود بر آن استاد

اینقدر بر جهان مشو غرّه

تکیه گاه ثمود باشد و عاد

بوعلی خویش معترف گردید

عقده و رمز مرگ را نگشاد

فیلسوف بزرگ ما خیّام

خوش در این باره داد معنی داد

عمر را عاقبت بود وپایان

خواه در بلخ و خواه در بغداد

الغرض رفت عالمی ز جهان

عالمی بس شریف و پاک نژاد

فاضلی بود اهل علم و عمل

زاهدی بود مرد بخشش و داد

ص:338

پارسائی ز شهر اصفاهان

پیشوائی زاهل بیدآباد

حاج آقا محمد از دنیا

رفت وخون کرد قلب

مردم راد گلی از

گلستان احمد رفت

سروی از باغ دین ز پا افتاد

در نکوکاری و نکو خویی

همچو او هیچ کس ندارد یاد

خواست ازطبع خویشتن "برنا"

سنه فوت آن ستوده نهاد

بیتی گفتش به هجری قمری

تا که آن رهنمای مردم باد

"شد مقدّس برون از این دنیا

سوی وادیّ باقی رو بنهاد"

ماده تاریخ دیگر:

خواستند از طبع "برنا" سال فوتش را به شمسی

"ناشر شرع مقدس بود" شد تاریخ فوتش

5. ماده تاریخ میرزا یدالله تائب

"تائب" از صدق و صفا تاریخ فوتش را بگفتا:

"زین جهان با امر حق نیکو مقدّس بر جنان شد"

ص:339

تصویر

ص:340

برادرش عالم زاهد مرحوم حجه الاسلام حاج آقا حبیب مقدس نیز از علمای ابرار بود که به جای برادر در مسجد او اقامه جماعت می نمود. وی در 4 ربیع الثانی 1391ق وفات یافت و در کنار برادرش مدفون شد.

ص:341

حاج ملّا علی ماربینی

اشاره

عالم فاضل کامل.

تولد و تحصیلات

اشاره

وی در سال 1269ش در روستای ماربین اردستان متولد شد.

پدرش: ملا ابوتراب فرزند ملا محمد، از عالمان خدمتگزار در منطقه جرقویه و اردستان بود که از ینگ آباد جرقویه به ماربین اردستان مهاجرت نموده بود. ملا علی تحصیلات مقدماتی را نزد پدر و دیگر فضلای منطقه انجام داد و به اصفهان مهاجرت نمود.

ص:342

برخی از اساتید او در اصفهان عبارتند از حضرات آیات:

1. میرزا احمد مدرّس خراسانی

2. سیّد ابو القاسم دهکردی

3. علّامه شیخ محمّد رضا نجفی

4. میر سیّد علی بهبهانی(1)

5. سیّد محمّد باقر درچه ای

6. سیّد علی نجف آبادی

7. سیّد محمّد نجف آبادی

8. شیخ محمّد حسین اشنی قودجانی(2)

ص:343


1- چهار استاد فوق در تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 2 ص 329 ذکر شده و اساتید بعد در دست نوشت آن مرحوم آمده است.
2- فقیه زاهد. در حدود 1285ق در قودجان گلپایگان متولّد شد. در اصفهان و نجف نزد بزرگانی چون: میرزا ابوالمعالی کلباسی، سیّد محمّد تقی مدرّس، سیّد محمّد باقر درچه ای، شیخ محمد تقی آقانجفی، آخوند کاشی و آخوند خراسانی تحصیل نموده و به مراتب عالی علمی نایل گردید. استاد محمد ابراهیم جواهری می نویسد: شیخ حسین قودجانی گلپایگانی از علمای اصفهان بود و بعضی از فضلاء او را اوّل مجتهد اصفهانی می دانستند. در فقه و اصول مهارت داشت. حافظه او بسیار قوی و با این که سال ها تدریس و مطالعه را رها کرده بود، مع ذلک از مسائل فقهیه با اطلاع بود. در اصفهان درس خوانده و با آیه اللّه العظمی حاج آقا حسین بروجردی همدرس بود و آن مرحوم به وی احترام می گذاشت. وی در زمان رضا شاه به گلپایگان رفت و در قودجان اقامت گزید و امتیاز دفتر اسناد رسمی گرفت و ده سال به آخر عمرش مانده بود که دوباره به اصفهان آمد و مدّتی در مدرسه درب کوشک خارج فقه را تدریس می کرد، ولی کم کم نابینا شد و در خانه سیّد عبدالرسول رحیم زاده در محلّه احمدآباد سکونت اختیار کرد. جز خواص کسی با او مراوده نداشت. آیه الله سیّد صدر الدین کوپایی به فقاهتش معترف بود. این فقیه بزرگ در روز یکشنبه 24 ماه رمضان 1375ق وفات نموده و در تکیه میرزا ابوالمعالی کلباسی مدفون شد.

9. آخوند ملا محمد حسین فشارکی

10. شیخ احمد مجتهد بیدآبادی(1)

اجازه آخوند ملا محمد حسین فشارکی

مرحوم ملا علی از دو نفر از مجتهدین بزرگ اصفهان اجازه اجتهاد و نقل روایت داشت.(2) آخوند فشارکی در سال 1347ق در اجازه نامه خود مراتب بلند علمی و تقوای وی را تأیید نموده و می نویسد:

"...وممّن جدّ وأجدّ و کدّ وأکدّ فی تحصیل المطلب وتکمیل الطلب حتّی فاز من مراتب العلم أعلاها وحاز فی درجات العمل أرفعها وأزکیها:

العالم العامل والفاضل الکامل والناسک الصالح والباذل الراشد والناهج مناهج التحقیق والدارج مدارج التدقیق، الحبر البهی والأیّد السدید، المهذّب الوفی، ذوالفهم العالی والفکر الکافی، البالغ بجدّه الأکید وسعیه البلیغ إلی منتهی الرشاد، والمترقّی عن حضیض التقلید إلی أوج الاجتهاد، مولانا الجلیل آقا خوانده ملا علی، أدام الله أیام افاضته واستفاضته وبلّغه آماله وأعلی عزّه وأدام توفیقه ویسّر علیه العسیر وسهّل علیه السعی فی التکمیل وغایه بذل الجهد فی الجمع والتألیف وصرف العمر فی البحث

ص:344


1- استاد اخیر در کتاب بوستان فضیلت ص 70 ذکر شده است.
2- با تشکر از حجه الاسلام سیّد محمد علی بهشتی نژاد که اجازات فوق را در اختیار نویسنده قرار داد.

والتدریس والفکر والتدقیق، وعلیه بالتحرّز عن المسامحه والتعرّب بعد الهجره.

ص:345

تصویر

ص:346

تصویر

ص:347

فقد وجب علیه الاجتهاد والعمل بالاستنباط بعد ما أعطاه القوه القدسیه والقدره علی الاجتهاد، فقد حرم علیه التقلید فیما قدر فیه من الأحکام علی العمل فیه بما عرف من الاحکام الفرعیه من الأدله التفصیلیه.

فلیشکر الله تعالی لهذه الفضیله العظیمه، فإنّ ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء. وقد استجاز منّی بعد حضوره عندی سنین وتحصیله المبانی وتشییده المعالی من الاصول والفقه وبلوغه إلی العوالی؛

فإنّی تکلّمت معه فی المسائل الغامضه، فوجدته مجتهداً،

وباحثت معه فی دقایق، فرأیته بارعا.

فشکرت الله تعالی وأوجبت علی نفسی إبلاغ الأنام علی وجوب الإعظام الواجب ممّا أوجبه الله من التعظیم والتکریم والاهتداء والاتباع.

ثمّ استخرت الله عز وجلّ وأجزته تبرّکاً للانتظام فی سلک الرواه أن یروی عنّی کلّما صحّت لی روایته...".

اجازه علامه شیخ محمد رضا نجفی

ایشان نیز در پایان اجازه مفصلی که برای جماعتی از اهل علم که خواستار اجازه نقل حدیث بوده اند نگاشته می نویسد:

"وقد أجزت الشیخ العالم الفاضل الکامل وقاموس العلم الذی لیس له ساحل، عماد المحققین وعمید الفقهاء والاصولیین، البالغ بجدّه واجتهاده المرتبه السامیه والذروه العالیه، الشیخ علی الماربینی الاصفهانی، أن یروی عنّی ما صحّ لی روایته بهذه الطرق، مراعیا للاحتیاط، وأرجو أن یذکرنی بصالح الدعاء".

ص:348

تصویر

ص:349

تصویر

صفحه اول اجازه علامه شیخ محمد رضا نجفی

اوصاف

به نوشته مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی: وی عمر خود را در راه تحصیل علم و دانش و نشر معارف اسلام و بیان مسائل و مواعظ و ذکر مناقب و بیان مصائب اهل بیت علیهم السّلام گذرانید و تا آخرین سالیان حیات در تحصیل علم و تعلیم آن کوتاهی ننمود.(1)

ص:350


1- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 2 ص 329.

با داشتن مراتب عالی علمی، از او جهت خدمت در دادگستری دعوت به عمل آمد ولی او خدمت در ادارات زمان طاغوت را پدیرا نشده و افتخار ذاکری اباعبدالله علیه السلام را از دست نداد.

وی به امر تبلیغ اهمیت بسیاری می داد و از این رو از پذیرش امامت جماعت که به اصرار مؤمنین برای مساجد مختلف دعوت می شد خود داری می کرد.

با این که در شهر سکونت داشت ولی هر از چندگاه به محل تولد خود ماربین اردستان می رفت و به حل و فسخ مشکلات مردم و ارشاد آنان می پرداخت. وی دارای صفای باطن بود و در تعبیر خواب مهارت داشت.(1)

تدریس و شاگردان

حاج ملا علی در مدرسه علمیه درب کوشک به تدریس دروسی چون "مغنی" ، "معالم"، "شرح تجرید"، "شرح لمعه" و "کفایه الاصول" اشتغال داشت.(2)

برخی از شاگردان ایشان عبارتند از:

1. مرحوم حجه الاسلام حاج آقا رضا مظاهری(3)

2. حجه الاسلام حاج شیخ مهدی مظاهری(4)

ص:351


1- [2] به نقل از جناب حجه الاسلام سیّد محمد علی بهشتی نژاد.
2- دست نوشته مرحوم حاج ملا علی ماربینی.
3- گلشن نام آوران ص.
4- مصاحبه نگارنده با جناب حجه الاسلام مظاهری.

3. حجه الاسلام شیخ محمد رضا ناطق اصفهانی(1)

4. شاعر گران قدر معاصر استاد فضل الله اعتمادی متخلص به "برنا"(2)

وفات

اشاره

این شیفته خامس آل عبا و خدمت گذار مکتب اهل بیت علیهم السلام سرانجام در روز جمعه 10 ربیع الثانی سال 1402ق (16 بهمن 1360ش) وفات یافت و در بقعه تکیه آیه الله مقدّس مدفون گردید. سنگ نوشته مزارش چنین است:

"هذا مرقد العالم الجمیل والفقیه النبیل حجه الاسلام والمسلمین المحدّث الشریف الحاج

ملا علی ماربینی ابن حجه الاسلام ملا ابوتراب حشرهما مع رسول الله وکان ارتحاله إلی دارالبقاء فی یوم الجمعه العاشر ربیع الثانی 1402 مطابق با 16 بهمن سال 1360 شمسی".

مرثیه استاد میرزا فضل الله اعتمادی "برنا"

حاج ملا علیّ ماربینی

کآیتی ازخدای اکبر بود

هم ز امجاد جلسه تدریس

هم ز اجلای اهل منبر بود

آمری بود از پی معروف

ناهی هر خطا و منکر بود

ص:352


1- باقیات الصالحات یا زندگی نامه ناطق اصفهانی ص 41.
2- مصاحبه نگارنده با جناب آقای اعتمادی برنا.

بود استاد بعضی از فضلا

اهل علمی ادیب پرور بود

دهر ظاهر نگر از او گویی

دیده اش کور، گوش آن کر بود

بود کم حجم و شاخ وی شجری

که بسی پر شکوفه و بر بود

نه بکوشید بهر شهرت و جاه

نه پی کسب مکنت و زر بود

آن تواضع گزین که در همه جا

بی تظاهر ولی موقر بود

آن قناعت قرین که درهمه وقت

دیده اش برعطای داور بود

آن فروتن فقیه بی دستگاه

که به دانش زهمگنان سر بود

آن متانت مآب کز دانش

مثل او در زمانه کمتر بود

ظاهراً او ز فرط زهد و ورع

با یکی مبتدی برابر بود

لیک در باطن آن مهین فرجاد

گنج پنهان پر ز گوهر بود

وقت تدریس و در سخن گفتن

از بسی اهل علم برتر بود

ص:353

بر محیط و مدارعلم و عمل

مرکزی پایدار و محور بود

حامی دین حق و امر نبی

ناشر شرع و کیش جعفر بود

شیعه صهر و بنت آل رسول

تابع مصحف و پیمبر بود

محضر و مدرسش به مدرسه ای

حجره ای کوچک و محقّر بود

ثروتش از تمام مال جهان

چند جنگ و کتاب و دفتر بود

بس که بودی فروتن و خاضع

یا خشوعش ز بس که در بر بود

نشد او مقتدای صفّ صلات

گرچه اش دعوت مکرّر بود

بود نجل جلیل ملا تراب

خلف عالمی معمّر بود

بود شیخ شَهیش و بیدآباد

زان سراج این دو جا منوّر بود

رو، ز دنیا به سوی عقبا کرد

عرصه اش چون جهان دیگر بود

بیتی از بهر سال فوتش گفت

طبع "برنا" اگر مکدّر بود

ص:354

"حاج ملاعلیّ ماربینی

عالم دوستان حیدر بود"

(ق1402)

ماده تاریخ دیگر:

"حاج ملا علیّ ماربینی

یکی از شیعیان جعفر بود"

(ش1360)

ص:355

میرزا عبدالجواد خطیب

اشاره

ملقّب به لسان الدین. عالم فاضل و خطیب هنرمند شاعر.

تولد و تحصیلات

وی در سال 1279ق متولّد شد.

پدرش: ملّا عبدالله بن ملا محمد حسین بن حسن ریزی لنجانی از اهل منبر بود که در 17 رمضان المبارک 1315ق وفات یافت و در تخت فولاد مدفون گردید.(1)

خطیب تحصیلات مقدّماتی و سطوح را در اصفهان به پایان رسانیده و دارای معلومات کافی و فضایل وافی گردید.

برخی از اساتید وی عبارتند از حضرات آیات:(2)

1. شیخ محمد تقی آقانجفی

2. حاج میرزا بدیع درب امامی

3. آخوند ملا عبدالکریم گزی

4. میرزا محمّد حسن نجفی

وی همچنین نزد دو استاد بزرگ: میرزا عبدالرحیم افسر و فرزندش میرزا فتح الله

ص:356


1- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 762.
2- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 762.

خان جلالی به فراگیری خط نستعلیق پرداخت و در این خط تبحّر کافی پیدا کرد.(1)

اوصاف

خطیب ادیبی شاعر و گوینده ای توانا و خطاطی ماهر بود.

وی از طرف امام جمعه اصفهان منصب خطابت داشت و به ایراد خطابه در اعیاد و

ص:357


1- خوشنویسی در کتیبه های اصفهان ص 104.

مجالس فاتحه می پرداخت.

وی که در خطّ نستعلیق تبحر داشت، سالیان دراز در مدارس ملّی اصفهان سمت معلّمی داشت و از جمله در مدرسه قدسیه تعلیم قرآن و خط نستعلیق می داد.(1)

استاد فقید جلال الدین همایی، در مقدمه دیوان پدر ارجمندش طرب بن همای شیرازی می نویسد: پدرم طرب و خطیب هردو خطاط نستعلیق بودند. خطیب در مدارس ملّی تعلیم می داد.

روزی در تلاقی با یکدیگر، پدرم از خطیب می پرسد: میرزا، اوقات را چگونه می گذرانید؟

خطیب پاسخ می دهد: به معلّمی اطفال مشغولم.

و طرب فوراً این بیت را برایش زمزمه می کند:

به طفلی خدمت پیری نکردی

به پیری خدمت طفلان ضرور است

نمونه اشعار

اشاره

خطیب طبع شعر روانی داشته و در وفات بسیاری از معاصرین خود، ماده تاریخ

ص:358


1- خوشنویسی در کتیبه های اصفهان ص 105.

گفته و اشعار مصیبت زیادی سروده است.(1)

دیوان اشعارش در حدود سه هزار بیت بوده(2) که اکنون در دست نیست.

نمونه اشعارش چنین است:

معراج علی فراز أو أدنی شد

در خم چو به دست مصطفی بالا شد

قوسین ز قامت نبی بیش نبود

ره طی شد و او بر افق اعلی شد

* * *

من گِل پای سرو بستانم

ته پیاله گسار مستانم

پنجه افکنده ام به دامن گل

گر چه خارم از این گلستانم

خوش دلم زان که نزد مرشد عشق

در کمال ادب سبق خوانم

ورد جانم محمّد است و علی

تا زبان در دهان بگردانم

درس من حبّ احمد و آل است

که کرامت نموده یزدانم

ص:359


1- تذکره شعرای معاصر اصفهان ص 181.
2- دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 762.

مهر ثقلین را سرشته خدای

در دل و جان و لحم و استخوانم

خویشتن را من آن یکی دانم

که حق افکنده در نمکدانم

چیست دانی نمک؟ ولای علی است

که از او کامل است ایمانم

مادر اندر دهان ز مهر علی

روز اول نهاده پستانم

به خلوص آن قدر که نمکی هست

به ارادت مطیع قرآنم به تولّای چهارده

معصوم خواهم از تن برون

شدن جانم از مهالک نجات

بخشنده غیر از این چهارده

نمی دانم آنچه ابلاغ شد به

خلق از حق معترف از یقین واذعانم

می روم بر معاد و حشر و حساب

خویش را دیده پای میزانم

یازده تن ز نسل پاک علی

یک به یک را امام می دانم

منتظر هستم آخرینشان را

که به پایش فدا شود جانم

ص:360

اشهدوا هذه عباداللّه

چون بدارند پای میزانم

این بود شرح اعتقاداتم

که شهادت دهند اخوانم

ای رقیب و عتید ثبت کنید

اعتقادات من بر اکفانم

من خطیب محمّدیّونم

در شریعت هزار دستانم

گل وجود محمّد و آل است

که از آن آب خورده بستانم(1)

در تهنیت مولود مسعود حضرت حجه بن الحسن صلوات الله علیه:

"من کلام أفصح الشعراء وأخطب الخطباء، المسمّی بمیرزا عبدالجواد، المعروف بلسان الدین، المتخلّص بالخطیب، قدّس الله طبعه وأنفاسه":(2)

ص:361


1- با تشکر از جناب آقای محمد خطیب که این اشعار و عکس مرحوم خطیب را در اختیار نگارنده نهاد.
2- هدیه المعصومین از میرزا محمد علی عارفچه چاپ سنگی ص 382 – 381.

تصویر

سرودِ خیلِ ملایک، به کاخ هفت طبق

بشارت زهق الباطل است و جاء الحق

حدیث "اشرقت الارض" حکم انشا یافت

به نصّ محکمِ قرآنِ صادقِ اصدق

شد آفتاب جهانتابِ نورِ حق، تابان

دلیل ماخلق الله گشت و ما یخلق

شهنشهی ز حجابات غیب شد به شهود

که گشت نور وی از نور ذات حق مشتق

به حکم اوست زمین و زمان و کون و مکان

به امر اوست همه ماسوای او مطلق

ص:362

ولیّ مطلق حق، قطب عالم ایجاد

کز انبیاء اولوالعزم برد گوی سبق

امین حق، به تمام تصرّفات اولی

معین دین، به تمام تبدّلات احق

فرید نقطه توحید منحصر در فرد

که شد ز مصدر جودش وجودها مشتق

به فجر نیمه شعبان چو صبح صادق تافت

در افق عالم نور الهدی، جمال الحق

مهی که عیسی گردون نشین ز عشق رخش

فراز چرخ چهارم، چو شمس زد بیدق

شهنشهی که کمین چاکرش زند ز شرف

به فرق قبه دیهیم خسروان ابلق

چو تافت نور جمالش در آن همایون فجر

تمام گشت بر اطباق خلق، نعمتِ حق

تجلّی ازلی شد که وصف آن نتوان

اگر شود طبقات فلک، تمام ورق

به حیرتم که چنان نور کبریا گنجید

گه تجلیش اندر قماط استبرق

به راه گم شدگان، کشتی نجات رسید

که تا کنند تمسّک بدان مهین زورق

رسید آن که ز سهمش گرفت شرع، رواج

رسید آن که ز تیغش گرفت دین، رونق

ص:363

رسید تا کند از شرک، پاک عالم را

کند اعادی دین را به مشرکین ملحق

امام قائم موعود مهدی ابن حسن

که شد "خطیب" به بحر ولاش مستغرق حکایت(1)

حکایت

شنیدستم یکی از پادشاهان

به قتل بی گناهی داد فرمان

چو آن بیچاره دست از جان خود شست

ملک را زیر لب دشنام می گفت

شه از حضّارِ بارِ خویش پرسید

که می گوید چه، این از خویش نومید

وزیری نیک محضر گفت با شاه

که می گوید به خویش ای معدلت خواه

مگر این پادشاه عدل بنیاد

شدش "الکاظمین الغیظ" از یاد

چرا ناورده شه این نکته را پاس

کریمانند عافین عن الناس

در این دم کاین گرفتار است در بند

امید عفو دارد از خداوند

وزیری ضدّ او ناپاک فطرت

به کذبش داد نسبت پیش حضرت

ص:364


1- تذکره شعرای معاصر اصفهان ص 181.

بگفت ابناء جنس ما نشاید

برِ شه جز به باب صدق آید

به شاه این بی ادب دشنام می داد

ز شتم شه به خویش آرام می داد

کشید از این سخن، شه روی در هم

که بنشیند تو را مادر به ماتم

بُد آن کذب وی از صدق تو بهتر

که پیش ما ز صلح آورد محضر

بُدی آن نیک محضر، مصلحت بین

نه مانند تو ز اخوان الشیاطین

چه نیکو مولوی فرموده دستور

که سگ عوعو نماید، مه دهد نور

خطیبا! نیک خواه و نیک بین باش

همیشه دشمن اعدای دین باش

ماده تاریخ ها

اشاره

خطیب برای بسیاری از علما و بزرگان اصفهان مادّه تاریخ گفته است، از جمله:

1. ماده تاریخ وفات آیه الله شیخ محمد تقی آقانجفی

(1)

آیه الله شمع شرع رسول

از سحاب فنا نقاب گرفت

ص:365


1- گوهر گران بها در تاریخ وفات علما، مخطوط.

قلزمی شد فرو که عالم را

از غمش زاشک خلق، آب گرفت

فلکی سیر بود و سدره خرام

راه خلد آن فلک قباب گرفت

ماه شعبان، پسین یازدهم

چون شنید ارجعی، شتاب گرفت

شد سؤال از "خطیب" تاریخش

جا چو آن گنج در تراب گرفت

"یا" برای ندا برون شد و گفت:

"ایّها الناس آفتاب گرفت"

1332 = 10 - 1342

2. ماده تاریخ وفات آقانجفی و بازگشت حاج آقا نورالله به اصفهان:

(1)

نهان شد ماه و مهر از پی برآمد

چو شد آن نور، نور دیگر آمد

مهین اسّ اساس عدل کز وی

اساس معدلت محکم تر آمد

به دیدارش همه خلق آرزومند

خدا را شکر کام دل برآمد

سپاس و منّت بی حد خدا را

که دور دوری و فرقت سرآمد

ص:366


1- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 2 ص 183.

دل و چشم تمام خلق، روشن

ضیاء شرع، نور انور آمد

رئیس دین و دولت آیه الله

رکین رکن هدا از در درآمد

مسلمانان بساط عیش چینید

که مفتیّ طریق محضر آمد

به اجرای قوانین حاکم عدل

به احکام شریعت داور آمد

پناه و کهف و غوث و مأمن خلق

امین منهج پیغمبر آمد

دگر زین پس نگریم آیه الله

که آن دریا برفت، این گوهر آمد

تویی آب حیات چشمه نور

که عطشانت هزار اسکندر آمد

تویی کاندر بنای عدل، نامت

از اول روز، صدر دفتر آمد

وجودت دُرّه التاج شرافت

که در اسلام زیب دفتر آمد

ردای آیه اللهی تو را راست

بر اندام شریعت گستر آمد

شد ار آن آیه الله، بدر دین، خسف

به تابش، نور شمس دیگر آمد

ص:367

چون رفت آن نور، این نور خدا تافت

به منهاج شریعت رهبر آمد

بشارت ساکنان قلزم شرع

که بهر کشتی دین لنگر آمد

به شعبان آیه الله شد به جنّت

به ذی قعد آیتی روشن تر آمد

به حکم نصّ "ما ننسخ من آیه"

به جایش آیتی نیکوتر آمد

"خطیب" از بهر تاریخ دو آیت

که آن شد خسف و این زین بر درآمد

به بحر فکر هر سو غوطه ور گشت

نصیب خامه اش این گوهر آمد

برون چون شد یکی تاریخ گفتا:

"نهان شد شمس نور از پی برآمد"

(1332)

3. آیه الله حاج شیخ محمّد علی ثقهالاسلام نجفی (م: 1318ق):

(1)

اسلام را پدید شدی ثلمه ای عجب

درهم شکست قائمه شرع زین سبب

شد رایتی ز شرع، نگون کز تزلزش

رکن الهدی تهدّم والسقف قد خرب

ص:368


1- الانهار، آیه الله شیخ مهدی نجفی، چاپ سنگی.

همدم به اهل دین ز وضیع و شریف شد

از این قضیه غصه و غم، محنت و تعب

ای چرخ کج نهاد، ز دور تو تا به چند

باشند اولیای خدا بر بلا مصبّ

آن بحر علم و دانش و حکمت که از شرف

بُد بر محمّد و علیش نام منتسب

آن عندلیب گلشن دین از چه شد خموش

آن نکته سنج عرش نبی از چه بسته لب

ای گل چه شد تو را که شدی ناگهان خزان

ای سرو چون ز پای فتادی تو بی سبب

افسوس زان غیاث زمین، ملجأ زمان

صد حیف زان ملاذ عجم، مرجع عرب

آن آفتاب شرع چو شد از نظر نهان

شد روز اهل دین ز غمش تیره همچو شب

تاریخ این مصیبت جانسوز گفت: "آه

اسلام را پدید شد ثلمه عجب"

4. شیخ احمد مجتهد بیدآبادی (م: 1357)

(1)

به معراج قرب احد رفت احمد

حضور شهنشاه عالم محمد

ص:369


1- بوستان فضیلت ص 77.

چنان با براق او روان شد به جنّت

در آغوش حوران به عیش مخلد

چو در بندگی بود در حدّ اعلی

نمودش خدا شامل لطف بی حدّ

به ترویج شرع متین مطهّر

به هر حالت احوال بودش ممهّد

به تحصیل و تدریس مرضات باری

به تأیید الله بودی مؤید نبد

منکرش هیچ کس در محامد

که اوصاف مدحیه اش بود بی حد

به شهر جمادی، مه تیر، بردش

به درگاه خود، حیّ قیوم سرمد

خدایش فرو برد در بحر رحمت

به جنات عدنش نماید ممهّد

به تاریخ فقدش مریدان عارف

پی جستجو تا که گردد مؤید

"خطیب" آه از دل برآورد و گفتا:

"بمعراج قرب احد رفت احمد"

ص:370

5. شیخ علی مدرّس یزدی (م: 1353ق)

(1)

علی، مدرّس یزدی به خلد مأوا کرد

روی نیاز به درگاه حیّ یکتا کرد

هزار و سیصد و پنجاه و سه، مه شعبان

شمول رحمت جانان، به جان تمنا کرد

نوشت از پی تاریخ آن "لسان الدین":

"علی مدرّس یزدی بخلد مأوی کرد"

6. شیخ محمد نظام الاسلام

(2)

ص:371


1- یادداشت های خطی مرحوم سیّد مصلح الدین مهدوی.
2- اشعار فوق از قاب عکس نظام الاسلام که در مقبره وی واقع در تکیه کازرونی نصب شده نقل گردید.

افسوس و درد و آه، شد اسلام بی نظام

شد بی نظام حوزه علمیّه عظام

با ما سپهر بر سر کین است تا به چند

اف بر تو باد و دور تو ای چرخ نیک فام

ای روزگار چند تو را کجروی است کار

تا چند کینه جویی از احرار نیک نام

با آدمی مدام تو کین داری ای عجوز

شوهر کشی است کار تو ای زال علی الدوام

از مرگ هیچ راه فرار و گریز نیست

فکری به حال خویش نمایید یا انام

در قلعه های آهن و فولاد اگر روید

بایست مُرد، حرف همین است والسلام

در زخم مرگ جمله طبیبان جنّ و انس

یک باره عاجزند ز داروی التیام

پیمانه ای است مرگ که از در کشیدنش

بسته است راه چاره چو پر می کنند جام

مرحوم شد محمّد و مجدش یتیم گشت

گویید جمله تعزیتش ایّها الکرام

کردش ندا منادی قدس از علوّ قرب

روحش نمود در عرفات جنان مقام

تاریخ وی سؤال نمودند از "خطیب"

این رشته یافت از رقمش زیب ارتسام

ص:372

رفت از درون جمع برون چون محمّدی

گفتا خطیب: "آه شد اسلام بی نظام"

7. ملا عبدالجواد واعظ باغبادرانی (م: 1335ق)

(1)

در پناه رحمت حق شد جواد

رحمتش پیوسته بادا بر نهاد

جوهر انسان، جهان مردمی

مردم بینائی اهل رشاد

عالم نحریر، حبر بی عدیل

کز کمال و فضل و معنی داد داد

بود نشر مذهب اثنی عشر

دایمش در منبر و مسجد مراد

بود گنجی از هنر، چنگ اجل

چون گهر بربود و در خاکش نهاد

جست تاریخش خطیب عبدالجواد

تا که تقدیم روان وی کناد

آمد از جمع یکی بیرون و گفت:

"در پناه رحمت حق شد جواد"

ص:373


1- عالم فاضل و واعظ محدّث خبیر، صاحب آثار و تألیفات فراوان. وی در شب 6 ماه رمضان 1335 وفات یافت و درمقابل تکیه میرزا ابوالمعالی مدفون گردید. عبارات سنگ قبر وی چنین است: "هذا مرقد العالم العامل المتبحر النحریر الکامل المتکلم الخبیر، مفخر اهل الرشاد، الحاج عبدالجواد الواعظ الباغبادرانی، وکان وفاته فی لیله السادس من شهر الصیام فی سنه 1335. اشعار فوق نیز بر سنگ مزار وی آمده است.

8. سیّد علی نقی مسأله گو (م: 1352ق)

(1)

در مه شعبان علی نقی به جنان شد

زان سبب اند وهگین امام زمان شد

رحمت موعود حق به ماه مبارک

شامل حالش مقدّم از رمضان شد

ذاکر شاه شهید، سیّد ایّد

چون مه نو ناگهان ز دیده نهان شد

ص:374


1- واعظ پارسا، از سادات خاتون آبادی و پدر حجه الاسلام والمسلمین سیّد ضیاء الدین تجویدی. وی در 23 شعبان 1352ق وفات یافت و در قبرستان مصلّی مدفون شد و سپس به عتبات عالیات منتقل گردید. با تشکر از جناب آقای سیّد رضا تجویدی که اشعار فوق را در اختیار نگارنده نهاد.

شد سوی جنت حضور شاه شهیدان

آن که شفیع گناه عالمیان شد

رفت به فردوس آن سلاله اطیاب

روشن از انوار او حضور جنان شد

بود گل گلستان آل محمّد

ناگه از تند باد مرگ خزان شد

طاب ثراه الشریف مات سعیدا

عاش سعیداً و مات، صادق از آن شد

بود به ترویج شرع احمد مرسل

تا دم مردن که سوی خلد روان شد

فقه و احادیث از مسائل احکام

محفل و منبر از او به شرح و بیان شد

طائر جنت مقام بود و روان شد

داغ غمش بر قلوب پیر و جوان شد

از پی تاریخ او "خطیب" رقم زد:

"در مه شعبان علی نقی بجنان شد"

ص:375

9. سیّد محمد حسن بنکدار

(1)

به گلشن از اثر آه روز شیون و شین

مصیبتی فلک افزود بر عزای حسین

چو شد فدای شهنشاه دین حسین شدم؟

حسن که بُد خلف مرتضی ابوالحسنین

نصیری شه لب تشنه بود تا جان داشت

حضور خواجه کونین شد به رأی العین

به کار تعزیه مشغول بود در گلشن

که دید قصر جنان را عیان به رأی العین

خرام کرد به جنات عدن فی طوله

بهشت از قدمش یفت زیب و زینت و زین

حقوق خدمت او بر رسول وآل رسول

حضور حضرت صدیقه گشت نصب العین

حسن شنید ندائی ز ارجعی از حق

به پای منبر جد بزرگوار، حسین

دمی که کرد ملاقات رحمت حق را

ص:376


1- از تجار نیک نام اصفهان، فرزند سیّد مرتضی، وفات: روز جمعه 25 شوال 1342، مدفون در تکیه ریزی. مرحوم حاج میرزا حسن خان جابری می نویسد: تعزیه خوانی باشکوهی مانند سنوات به اقدام حاج سیّد حسن بنکدار در گلشن، و روز آخر که شبیه حضرت امام موسی را درآورده با زنجیر از محبس هارون، حاج سیّد حسن و آقا سیّد علی روضه خوان که بر سر و مغز خود زدند، حاج سیّد حسن همان جا فوت شده؛ مؤلف به تاریخ گفتم در خاتمه اشعار:(ص 390) چو پا بیرون زد از گلشن به گلزار جنان گفتم: "حسن آمد در این گلشن فدای موسی جعفر"

بُدی مصیبت موسی بن جعفر اندر بین

سؤال گشت ز تاریخش از "لسان الدین"

که تا رقم کند و بازگو کند شفتین

ادب درون شد و با آب دیده کرد رقم"

"حسن فدای به موسی بن جعفراست و حسین"

(1342)

10. میرزا محمد رضا رشتی

(1)

شد رضا پرگشا به کوی رضا

رفت در قصر جنه المأوی

زاده بوتراب رشتی راد

قدوه سالکان راه هدا

نزد بوالصهر خویش شیخ اجل

مرتضی شد رضای خلد سرا

در رجب شد به روز غرّه شهر

طیر روحش به شاخه طوبی

گفت تاریخ او "خطیب" ادیب

شد چو زاخلاف پاک او ایما

کلکش آورد در میان آداب

ص:377


1- فرزند حاج میرزا ابوتراب رشتی. داماد مرحوم آقا شیخ مرتضی ریزی و شاگرد ایشان و مدفون در بقعه اوست. فرزندش: عالم فاضل عادل زاهد شیخ مرتضی رشتی، از شاگردان: حاج آقا آخوند زفره ای، آقا شیخ هبهاللّه هرندی و حاج سیّد محمّد باقر سدهی بود که عمری به زهد و قناعت به سر برده و در سال 1386ق بدون اولاد وفات یافت.

زد رقم گفت: "شد بکوی رضا"

11. میرزا محمود خاتون آبادی (م: 1354)

(1)

بهرتاریخش "خطیب" آورد "ب" در جمع

"آن همه اوصاف محمود عاقبت محمود شد"

(1325)

12. حاج محمد مهدی سمسار

فرزند آقا علی اکبر، تاجر نیکوکار، بانی طبع کتاب "وافی" مدفون در داخل بقعه تکیه تویسرکانی.(2)

مهدی ز چشم اگرچه شد، از دل نمی رود

در دل قرار یافته، در گل نمی رود

ممتاز عصر بودی و تقوا و راستی

حق گوی راست رو، ره باطل نمی رود

افزون شد از نود و سه سال عمر او به سال

زو حرف جز حسن شمایل نمی رود

می کرد کار بهر خدا، خالی از ریا

راه ریا موحّد عاقل نمی رود

"وافی" زحد وافی او زیب طبع یافت

ص:378


1- ماده تاریخ خطیب را مرحوم معلم در "مکارم الآثار" ج 8 ص 3023 ذکر کرده ولی سال وفات را به اشتباه 1352 نوشته است. جهت شرح حال میرزا محمود ر.ک: "شرح مجموعه گل" اثر نویسنده.
2- فرزندش مرحوم حاج میرزا عبدالحسین سمسارزاده، بانی طبع "ترتیب التهذیب"، "حجه الاسلام" و "منتخب مقاتیح الجنان" نیز در شعبان 1409ق وفات کرد و در بقعه تکیه تویسرکانی مدفون شد.

یادش ز یاد عالم عامل نمی رود

طوبی له، نوشت به تاریخ او "خطیب"

شعری که یاد سائر و راحل نمی رود

مهدی به دل درآمد و گفتا "لسان دین":

"مهدی زچشم اگرچه شد از دل نمی رود"

(1353)

13. ماده تاریخ چاپ قرآن کریم با تفسیر مولوی

(1)

شد حسین مولوی ابن محمد کامیاب

زانتظام طبع و نشر این کتاب مستطاب

بود توفیق و سعادت یاور و یارش که شد

خدمتش در شرع پاک احمدی کامل نصاب

این کلام الله جامع، با اشارات شریف

والدینش را شفاعت خواه باشد در حساب

هر مقامی را مناسب از تفاسیر آنچه بود

کرد در آیات اشارت، تا شود قاری مثاب

معتصم بر عترت و قرآن شد از پاکیّ نفس

حبّذا حسن سعادت، مرحبا حسن المآب

درّه لله، اجرش با خداوند کریم

خوش به حالش روز محشر، زادها الله الثواب

بس ریاضت ها کشید از جمع تفسیر صحیح

ص:379


1- با تشکر از جناب آقای مجتبی ایمانیه که نسخه چاپ سنگی قرآن کریم چاپ مولوی را در اختیار نگارنده نهاد.

تا مرتّب گشت از متن و حواشی، این کتاب

کار هر کس نیست اقدام، این چنین در کار خیر

می برد نفس خدا جو، این چنین گوی ثواب

باقیاتی بهتر از قرآن نباشد صالحات

این کلام حق، بس او را شافع یوم الحساب

هرکه را توفیق خواندن شد میسّر خالصا

باید الحمدی نماید هدیه بهر آن جناب

در هزار و سیصد و پنجاه و پنج از حسن طبع

خاتمت جست این کلام الله و بیرون شد ز چاپ

بهر تاریخش ز روح القدس ملهم شد "خطیب"

شاید آن ناچیز هم زان فیض گردد بهره یاب

حافظ قرآن اله(36) اندر میان جمع گفت:

"از حسین مولوی ماند این کتاب مستطاب"

(1319)

14. ماده تاریخ آب انبار مسجد رکن الملک (1325)

(1)

از همّت رکن الملک، معمور صفاهان شد

در مسجدش آب انبار سرچشمه حیوان شد

نوشاندش از کوثر، هرلحظه عوض حیدر

کین آب روان پرور، زان منبع احسان شد

خواهی اگرش اطوار، بنگر تو بدین آثار

ص:380


1- آثار ملی اصفهان ص 628.

کاین مسجد و آب انبار، شر ذمّه ای از آن شد

می جست "خطیب" از غیب، تاریخ که ذوقش گفت:

"این صرح ممرّد نیز بنیان ز سلیمان شد"

15. ماده تاریخ ساختمان آب انبار تکیه کازرونی (1340)

کرد حسین این اساس بهر حسین شهید

آب چو نوشی بکن لعنت حق بر یزید

نوش نما زین فرات، لعنت پیوسته کن

بر پسر سعد و شمر، ابن زیاد پلید

نعمت و عزّش خدای دم به دم افزون کناد

عزّت و اقبال باد، روز به روزش مزید

زآب برون شد یکی، گفت مورّخ "خطیب":

"آب چو نوشی بکن لعنت حق بر یزید"

ص:381

16. شعر تمثال آیه الله العظمی سیّد محمد باقر درچه ای

این است سلیل مصطفی، ناشر علم

فرزند جلیل مرتضی، باقر علم

در مذهب پاک جعفری، اعلم عصر

این سیّد موسوی بود ذاخر علم

معمور شود درچه، کز آن این دُر خاست

کز آن صدف آمد این دُرِ فاخرِ علم

کردند طلب شمایلش را ز "خطیب"

جمعی ز بلاد دور، از آن تاجر علم

آورد ادب به جمع تاریخش گفت:

"منصور من الله شود ناصر علم"

ص:382

17. ماده تاریخ چاپ "اربعین هاشمیه"

(1)

سارعوا بالأربعین الهاشمیه یا کرام!

می نماید مسلک حق را به برهان تمام

کرد تدوین اربعین را بهر ارشاد عموم

نخبه الأبرار، نجل طیّبِ خیرالأنام

آن امینه در اساس دین حق، بیت امین

آن گلاب ناب گلزار رسول، او را سلام

درّها لله، از آن بانوست این خیرِ کثیر

باید از فیضش نمایند اهل دانش اغتنام

روح و ریحان کرده بذل اندر کتاب اربعین

مشک افشانده ز نوک خامه، آن شیرین کلام

آری آری طیّب از طیّب همی راند سخن

آری آری طاهر از طاهر همی گیرد زمام

خواهی ار شیرین شود کامت ز تحقیقات وی

جو به تعبیرات تنمیقات لبّش اعتصام

ص:383


1- این کتاب ارجمند از آثار بانوی مجتهده اصفهانی است. وی در سن چهل سالگی به قوه استنباط احکام دست یافت و پس از نگارش این کتاب و استجازه از برخی از مراجع نجف اشرف و پاسخ به سؤالات علمی آنان به دریافت اجازه اجتهاد نایل گردید. آیات عظام: شیخ محمد کاظم شیرازی و سیّد ابراهیم اصطهباناتی با عنایت به این کتاب و پاسخ های مکتوب او قوه اجتهادش را تصدیق کردند. آیه الله العظمی حاج شیخ عبد الکریم حائری نیز اجازه آیهالله شیرازی را تأیید نموده و این بانوی بزرگ را نایل به مرتبه اجتهاد دانست. علامه شیخ محمد رضا نجفی نیز اجازه روایتی مفصلی برای بانو نگاشته و کتاب اربعین او را حاوی انواع علوم و محیی رسوم و حلّال بسیاری از مشکلات علمی و روایی دانست.

بس لطائف جسته طبعش در اشارات بدیع

بس لئالی سفته کلکش حاوی خیرالکلام

باید از انوار آن مکنونه کردن کسب نور

کز درون شد جلوه گر از خاندان احتشام

فخر نسوان بر رجال این بس که بانویی چنین

داده دادِ علم و فضل از دوده فخر انام

مادر ایّام باشد از چنین بنتی عقیم

که از او ماند بجا در صفحه ایّام، نام

می سزد زین سیده، سادات جویند افتخار

شاید از تمجید وی یابد دواوین ارتسام

ستر عُلیا ز اصل طه، بضعه پاک امین

که روانش کرده جا در غرفه دارالسلام

بخ از آن نخل شرف کاین گونه ماند از وی اثر

اصل پاک این گونه ریزد شربت شیرین به کام

آفرین بر عنصر پاکی کز او ماند این سلیل

که به نشر شرع اطهر کرده در عمرش قیام

مرحبا اهلاً وسهلاً، حبّذا طوبی لها!

با رسول الله جدّش حشر یابد مستدام

اَجرت ای صدّیقه! با جدّت رسول هاشمی

در بهشتت حق دهد در جنه المأوی مقام

کس نداند حق تو جز مالک الملک قدیم

از کرم داند چه بخشاید مقامت در قیام

ص:384

از پی تاریخ نشر آن کتاب مستطاب

جست از روح القدس یاری "خطیب" نیک نام

یا" شد از بهر ندا بیرون ز جمع و گفت فاش:"

"سارعوا بالأربعین الهاشمیه یا کرام!"

کرد تکرار از پی تاکید و تاریخش نوشت:

"می نماید مسلک حق را ببرهان تمام"

(1355)

18. شعر تمثال آیه الله میرزا احمد مدرّس خراسانی

ص:385

آثار خوشنویسی

از آثار خوشنویسی مرحوم خطیب دو مورد قابل توجّه است:

1. کتیبه سردر مدرسه صدر بازار اصفهان.

2. کتیبه سردر آب انبار کازرونی در تخت فولاد که شعر آن هم از اوست.

مواضع سیاسی

چنانچه اشاره شد خطیب از طرف امام جمعه اصفهان منصب خطابت داشته است.

از نکات قابل تأمل در زندگی خطیب، همکاری او با حکومت در امر سربازگیری، و عدم همراهی با علمای مهاجر به قم در اعتراض به این امر (به سال 1346ق) است.

.ص:386

در نامه ای که حکومت اصفهان به وزارت دربار پهلوی نگاشته آمده:

"آقای میرزا عبدالجواد خطیب یکی از اشخاصی است که در قسمت سربازگیری فوق العاده خدمت به دولت نموده و همه روزه در مجالس سربازگیری حاضر و تا حدود امکان، از خدمت و مساعدت های لازمه در این موضوع خودداری نکرده، و اخیراً هم که آقایان از قم به اصفهان وارد شدند، طرف اغراض و بغض آقایان واقع شده؛ به علاوه چون شخصاً آدم ادیب فاضل محترمی است، از طرف دولت هر نوع کمک و مساعدتی که مقتضی باشد درباره مشار الیه بفرمایند که خدمات و زحمات او جبران شده باشد".

وزارت دربار در جواب نوشته است:

"نسبت به آقای "مکرم" همیشه مساعدت شده و خواهد شد. نسبت به آقا میرزا عبدالجواد خطیب هم در موقع خود مساعدت خواهد شد".(1)

در نامه دیگری از شخصی به نام اخگر چنین آمده:

"در اوایل شروع به تشکیل مجلس سربازگیری در اصفهان و پیدایش آن انقلابات شهری، هیچ یک از علماء یا روحانیون برای قبول عضویت مجلس حاضر نشده و چند روزی در نتیجه فقدان نماینده مذکور، امور مجلس در حال وقفه بود، تا این که آقا شیخ

عبدالجواد خطیب، شخصاً بدون آن که از روحانیون و مخالفین ملاحظه نموده، یا محافظه کاری ظاهری را رعایت نمایند، عضویت مجلس را قبول، و در واقع با این اقدام، امورات ساکن شده را اعاده نمود.

ص:387


1- فرازی از زندگانی سیاسی حاج آقا نورالله اصفهانی به روایت اسناد ص 136.

پس از این که علما از قم مراجعت نمودند، آقای خطیب را با یک اقدامات جدّی منفور و محدود نموده، و به قسمتی از امورات شهری ایشان لطمه های سنگین وارد ساخته، و بالاخره در شهر به کلّی بر علیه احترامات و مقامات ایشان عملیات جدّی نموده، خساراتی وارد ساخته اند .

این است که مراتب را بدین وسیله معروض و مسئلت صحت و موفقیت حضرت اجل را می نماید".(1)

خطیب در این رابطه اشعاری را برای "مقام منیع بندگان عظمت حضرت اشرف آقای وزیر دربار" بدین شرح فرستاده است:(2)

مرا کردند هو،همشهریانم

که کردم امتثال امر والی

که اندر مجلس سربازگیری

شدم حاضر به حسب امر عالی

به هوهو از مقامم پست کردند

گروهی هوچیان لاابالی

گرفتارم کنون در کلبه غم

چو بوتیماری از بشکسته بالی

لزوماً مقتضی شد حال خود را

نمایم عرض در دربار عالی

ص:388


1- همان ص 138.
2- همان ص 139.

دگر تا اقتضای همّت ملک

چه باشد بعد عرض حسب حالی

دوام دولتش را خواستارم

مدام از پیشگاه لایزالی

فقط امیدها در وعد لطفی است

که فرمود آن وزیر بی همالی

وفات

اشاره

خطیب در شب سه شنبه 21 ربیع الاول سال 1359 وفات یافت و در سمت جنوبی آب انبار کازرونی مدفون گردید. بر سنگ مزارش چنین آمده است:

"بسم اللّه الرحمن الرحیم کل شیء هالک إلا وجهه. وفات مرحوم مغفور مبرور آقای ملاّ عبدالجواد خطیب لسان الدین، ولد مرحمت و غفران پناه آقا ملاّ عبداللّه، حشرهما مع الائمه المعصومین، روز بیست و یکم ربیع الاولی، مطابق با دهم اردیبهشت 1319. عمل مشهدی قنبرعلی جار دهقی ابن محمد تقی".

مرثیه میرزا حبیب الله نیّر

(1)

خطیب آن جامع فضل و خط و قدس

که او را بود گنج علم، مکنت

شدی عبدالجوادش نام در شعر

بُد استاد آن لسان دین و سنّت

ص:389


1- نقل از یادداشت های خطی مرحوم مهدوی.

بشد افزون ربیع الاول از بیست

به مرگ آسوده گشت از رنج و محنت

چو شد "نیّر" پی سال وفاتش

بگفتش هاتف و بنهاد منّت

که چون بای "خطیب" آری میان، گوی:

"لسان الدین خطیب آمد بجنّت"

فرزندش مرحوم علی خطیب، ادیب خطّاط، از خوشنویسان اصفهان در جنب پدر مدفون گردید.

ص:390

ملا محمّد دهاقانی

اشاره

عالم فاضل کامل و ادیب شاعر.

تولد و تحصیلات

وی در حدود سال 1300ق در قریه دهاقان سمیرم متولّد شد.

در اصفهان و قم و نجف اشرف نزد جمعی از بزرگان علما تلمّذ نمود تا به مقامات عالی رسید و اجازه روایت و اجتهاد دریافت کرد.

وی سال ها در مدرسه میرزا حسین در محلّه بیدآباد سکونت نموده و به مطالعه و تدریس سطوح فقه و اصول و ادبیات اشتغال داشت.

اساتید

1. میرزا احمد اصفهانی

2. شیخ علی مدرّس یزدی

3. سیّد احمد خوانساری

4. میرزا اسماعیل دهاقانی(1)

5. شیخ محمد تقی آقانجفی

6. میر محمّد صادق خاتون آبادی

ص:391


1- اساتید یاد شده را مرحوم محمد ابراهیم جواهری در کتاب علوم و عقائد (ص 102) ذکر کرده است.

7. شیخ محمّد حکیم خراسانی

8. میر سیّد علی نجف آبادی

9. علامه شیخ محمّد رضا نجفی

10. آقا سید محمّد باقر درچه ای

11. حاج شیخ عبدالکریم حائری

12. آقا ضیاءالدین عراقی(1)

برخی از مشایخ اجازه او عبارتند از آیات عظام:(2)

1. آقا سیّد ابوالحسن اصفهانی

2. آخوند ملّا محمّد حسین فشارکی

3. حاج شیخ عبدالکریم حائری

4. سیّد محمد تقی خوانساری

5. سیّد صدرالدین صدر

تألیفات

وی تقریرات اساتید خود آیات عظام: درچه ای، حائری یزدی و آقا ضیاء الدین عراقی را نوشته و یک دوره کامل فقه نیز مرقوم نموده است.(3)

ص:392


1- نام اساتید فوق را مرحوم مهدوی در تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ذکر کرده است.
2- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 3 ص 370.
3- تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان ج 3 ص 370.

دیوان شعری هم از او موجود است.(1)

وفات

وی در پنج شنبه 2 جمادی الاولی سال 1389ق در اصفهان وفات یافت و در جنوب تکیه مقدّس

مدفون گردید.

ص:393


1- سیمای دهاقان ص 287.

سید ابوالقاسم موسوی شاه کرمی

اشاره

عالم فاضل، امام مسجد درب کوشک.

تولد و تحصیلات

وی در سال 1310ق در فریدن متولد شد.(1)

در حوزه علمیه اصفهان تحصیل نمود و به مراتبی از علم و کمال دست یافت.

برخی از اساتید ایشان عبارتند از:(2)

1. آقا سیّد ابوالقاسم دهکردی

2. حاج سیّد ابوالحسن بروجردی

3. میر محمّد صادق خاتون آبادی

4. آخوند ملّا حسین فشارکی

5. سیّد محمّد نجف آبادی

6. شیخ محمّد حکیم خراسانی

7. حاج شیخ مهدی نجفی

او عالمی زاهد و پارسا بود و به نوشته مرحوم میرزا حسن خان جابری: با کمال

ص:394


1- تاریخ اصفهان جابری ص 292.
2- همان.

تقوی و عفّت در ترویج شرع سلوک می نمود.(1)

وفات

وی در 2 ربیع الثانی 1384ق وفات یافت و در تکیه مقدّس مدفون گردید.

سنگ نوشته مزارش چنین است:

"قد ارتحل من دارالمحنه والغرور الی دارالبهجه والسرور، حجه الاسلام، السیّد الزاهد العالم العامل، الحاج سیّد ابوالقاسم الموسوی الشهیر بأمیر شاهکرمی الخوانساری، ابن المرحوم المبرور حاج سیّد محمّد هاشم، جعله الله فی جوار رحمته، فی یوم الاثنین الثانی من شهر ربیع الثانی 1384، 19 مرداد 1343".

ص:395


1- همان.

سید اسدالله مستجاب الدعواتی

اشاره

عالم فاضل زاهد.

تولد و خاندان

اشاره

وی در سال 1298ق متولد شد. پدرش میر سیّد محمد مهدی فرزند عالم ربانی سیّد ابوالحسن فرزند آیه الله العظمی سیّد صدرالدین عاملی بود.

آیه الله العظمی سید صدرالدین عاملی

محدث فرزانه حاج شیخ عباس قمی در "منتهی الآمال" می نویسد:

سید الفقهاء الکاملین وسند العلماء الراسخین، أفضل المتأخرین، أکمل المتبحرین، نادره الخلف وبقیه السلف، ذوالبیت العالی العماد والحسب الرفیع الآباء والأجداد؛

والده اش دختر شیخ علی بن شیخ محی الدین بن شیخ علی سبط شهید ثانی است.

ووالدش سید سند و رکن معتمد آقا سید صالح، سبط شیخنا الأجل شیخ حرّ عاملی است؛

چه آن که والد ماجدش آقا سید محمّد تلمّذ کرده بر شیخ حرّ عاملی و تزویج کرده کریمه او را، وحق تعالی روزی فرموده او را از آن مخدره جلیله، سید صالح که از اعلام علماء عصر خود ومرجع ریاست امامیه در بلاد شامیه بوده. ولادتش سنه 1122 و هجرتش از جبل عامل

به عراق به سبب ظلم وتعدیات احمد جزّار در سنه 1197 بوده. در نجف اشرف سکنی گرفت ودر سنه 1217 وفات کرد...

ص:396

سید صدرالدّین در حجر والدش تربیت شده ودر سنه 1197 از جبل عامل به اتفاق والدش به عراق آمد ودر نجف ساکن شدند، ودر سنه 1205 که سنش به دوازده سال رسیده بود به کربلا مشرف شد و به درس استاد اکبر آقای بهبهانی و درس علامه طباطبائی بحرالعلوم حاضر شد.

گویند: سید بحرالعلوم مشغول به نظم "درّه" بود وهرچه به نظم در می آورد بر او عرضه می فرمود؛ به جهت مهارت اودر فن شعر وادب. ودر سنه 1210 از صاحب "ریاض" اجازه طلبید، سید ریاض او را اجازه داد وتصریح کرد به اجتهاد او در احکام.

و شیخِ اکبر صاحب "کشف الغطاء" دختر خود را تزویج اونمود، و حق تعالی آقا سید محمدعلی معروف به آقا مجتهد را که نادره عصر ویگانه دهر بود از آن مخدره به او مرحمت فرمود.

و بعد از چندی که ساکن نجف اشرف بود به عزم زیارت حضرت امام رضا علیه السلام به خراسان سفر کرد وطریق مراجعت را از یزد واصفهان قرار داد، و چون به اصفهان رسید در آنجا اقامت فرمود و مرجع تدریس و قضا گردید. جماعتی از علما بر او تلمّذ کردند، و از جمله شیخ الطائفه علامه انصاری و سید صاحب روضات و برادرش و آقا سید محمّد شفیع صاحب "روضه".

و این سید جلیل، بکّاء و کثیر المناجات... و در امر به معروف و نهی از منکر بسیار ساعی بود واقامه حدود به اصفهان می نمود.

و این بزرگوار زاهد و قانع و کثیر العیال بود، و به همان نحو که در نجف زندگانی

ص:397

می!کرد در اصفهان نیز زندگانی کرد.

و در آخر عمر ضعف و استرخائی در اعضایش عارض شد شبیه به فلج و در خواب دید که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به وی فرمود که: تو میهمان منی در نجف. دانست که وفاتش نزدیک است.

از اصفهان حرکت کرد به نجف اشرف ودر سنه 1264 در آن جا وفات کرد و در حجره ای که در زاویه غربیه صحن مطهر است متصل به باب سلطانی به خاک رفت.(1)

و آقا سید صدرالدّین را مصنفات بسیار است که در "روضات الجنات" و "فوائد

الرضویه" مذکور است و صاحب روضات ترجمه او را نگاشته وگفته که نهایت شفقت

با من داشت و اعانت کرد مرا بر تصنیف "روضات". (2)

سیّد ابوالحسن عاملی

عالم زاهد ربانی. در سال 1243 ق متولد شد. از تحصیلات و مقام علمی او

اطلاعی در دست نیست ولی در منابعی که نامش ذکر شده به زهد و تقوا و عبادت او

اشاره گشته و در این جهات مورد ستایش فراوان واقع شده است.

علامه سید عبدالحسین شرف الدین می نویسد:

"کان عالماً ربانیاً متجرداً للمعارف والعباده والزهد والانزواء وترک المعاشره

للناس. حدّث عنه بذلک کلّه صنوه حجه الاسلام السید اسماعیل، قدس سرّهما، وذکره

مره فقال: کان جمال السالکین والعارفین، دائم العباده والمراقبه، لا یترک الرواتب

وصوم الایام المندوبه، دائم الذکر والفکر.

ص:398


1- منتهی الآمال تصحیح حسین استادولی ج 2 ص 342 – 338.
2- منتهی الآمال تصحیح حسین استادولی ج 2 ص 3

. قلت: وجدّی الصدوق ابوالحسن الهادی یثنی علیه ثناء بلیغاً ویذکر من علمه وورعه وزهده وعبادته وانقطاعه إلی الله تعالی شیئا کثیراً".(1)

آیه الله علامه سید حسن صدر نیز می نویسد:

"کان من العلماء الربانیین المتجردین للمعارف والعباده والزهد والانزواء وترک المعاشره. لم اره ولکنی سمعت اوصافه الحمیده من الاهل والارحام خصوصا من اخیه السید حجه الاسلام السید اسماعیل الصدر".(2)

علامه شیخ آقا بزرگ طهرانی می نویسد:

"عالم تقی وعابد زاهد. کان اخوه العلامه السید اسماعیل یثنی علیه کثیراً وحدّثنی أنّ تقواه وعزلته وانصرافه إلی العباده کانت سجیته إلی أن توفّی بعد 1300".(3)

این عالم ربّانی در سال 1314ق در اصفهان وفات کرد(4) و در صحن تکیه علامه شیخ محمد تقی رازی نجفی مدفون شد.

وی دارای 15 اولاد بود که 9 نفر از آنان در کودکی از دنیا رفتند.

یکی از فرزندانش: سیّد محمد مهدی عاملی است که اهل زهد و تقوا بوده و در سال 1314ق وفات کرده و دو فرزند پسر داشته:

ص:399


1- بغیه الراغبین ج 1 ص 176.
2- تکمله امل الآمل ج 1 ص 416.
3- نقباء البشر ج 1 ص 37.
4- بغیه الراغبین ج 1 ص 176.

1. حجه الاسلام سید صدرالدین صدر عاملی

از وعاظ معروف که در سال 1306 متولد و در 25 جمادی الاول 1372ق وفات کرده و در قم مدفون شد.(1)

2. عالم ربانی سید اسدالله مستجاب الدعواتی

ص:400


1- فرزندش: سید مهدی صدر عاملی نیز از ائمه جماعت و وعاظ تهران و داماد آیه الله العظمی سید صدرالدین صدر بود. وی در سال 1332ق متولد شد. در قم و تهران درس خوانده و از دانشکده معقول و منقول لیسانس دریافت نموده و عمر خود را به اقامه جماعت و تدریس و خطابه گذراند. او در ماه ربیع الثانی 1406ق وفات کرد و در شهر مقدس قم مدفون شد. از آثارش کتاب "کلام قدسی" در تفسیر آیه الکرسی چاپ شده است.

اوصاف

مرحوم سیّد اسدالله عالمی فاضل و باتقوا بود. وی در اصفهان نزد علمای زمان از جمله آیه الله شیخ محمدتقی آقانجفی و علامه شیخ ابوالمجد محمد رضا نجفی تحصیل نمود.

سپس با دایر کردن مکتب خانه که بعدها به دبستان شش کلاسه "صدریه" تبدیل شد، به تعلیم کودکان و نوجوانان پرداخت و آنان را با علم و ادب و دیانت آشنا نمود.

آنگاه به دعوت برخی از مسؤولین به دادگستری رفت و با کمال تدیّن و پارسایی به خدمت پرداخت.

ص:401

آیه الله سیّد مرتضی مستجابی درباره پدر بزرگوار خود می نویسد:

پس از پایه گذاری دبستان صدریه ناچار به وزارت فرهنگ منتقل شده و در مدارس علّیّه آن

زمان مشغول تدریس شدند. و از آنجا به خواهش برخی مثل مرحوم آقا سیّد جلال صدرزاده که از عموزادگان ایشان بودند و در وزارت دادگستری از صاحب منصبان محسوب می شدند، به وزارت عدلیه دعوت شدند تا کارهای ژرف و مشکل دادگستری که کمتر اشخاص، مطلع بودند با نظر مستقیم ایشان حلّ و فصل شود. در هرحال ایشان بسیار محترم بودند، چنانچه روزی از رئیس عدلیه وقت عصبانی شده و قلمی که در دست داشتند را به صورت او پرتاب کردند که به صورت رئیس خورد و به او گفتند: تو را یک قلم داده اند، اگر شمشیر داده بودند چه می کردی؟! و همان روز با لباس روحانیت به طرف عراق حرکت کرد.

پس از چند روز تلفن زدند که من به اصفهان حرکت کردم. بنده با چند ماشین از رفقا و اهل علم و گویندگان به استقبال رفتیم.

یکی از رفقا پرسید: چرا به این زودی بازگشتید؟

فرمودند: من در حرم حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام مشغول نماز بودم. پس از خاتمه نماز، کسی به پای من افتاد. او را بلند کردم، دیدم رئیس عدلیه اصفهان است که به عراق آمده که مرا برگرداند.

معلوم می شود که در آن ظلمات، مردمانی بدین پاکی هم وجود داشته اند.

در هر حال تا پایان عمر در عدلیه مشغول گره گشایی از کار مردم و دژ

ص:402

مستحکمی برای مستمندان محسوب می شدند.

وفات

این عالم وارسته عمری با تقوا و پارسایی و عبادت خالق و خدمت به مخلوق به سربرد و در روز چهارشنبه 8 رمضان 1387ق وفات کرد و در تکیه مقدّس مدفون گردید. سنگ نوشته مزارش به خط مرحوم حسام الواعظین چنین است:

"قد ارتحل من مضیق نشأه الفانی إلی عالم الباقی، العالم الصمدانی والعارف الربّانی، السید السعید آقا سیّد اسدالله مستجاب الدعواتی، ابن مرحوم میر سیّد مهدی، طاب ثراهما، فی یوم أربعاء ثامن شهر الصیام سنه ألف وثلاثمائه وسبع وثمانین بعد الألف من الهجره النبویه، علی هاجرها آلاف من التحیه والثناء".

ص:403

تصویر

درمانگاه امام موسی صدر اهدایی مرحوم سیّد اسدالله مستجاب الدعواتی

ص:404

فرزندان

1. حجه الاسلام والمسلمین حاج سید محمد علی مستجاب الدعواتی

عالم فاضل پارسا. در سال 1342ق متولد شد. در اصفهان و قم و دانشکده معقول و منقول تهران تحصیل کرد و در تهران به تدریس در آموزش و پرورش و اقامه جماعت در مسجد قمر بنی هاشم و وعظ و ارشاد مردم پرداخت.

وی در تیر ماه 1380ش وفات کرد و در باغ رضوان اصفهان مدفون شد.

ص:405

2. آیه الله حاج سید مرتضی مستجابی

از علمای جلیل القدر معاصر اصفهان.

وی در سال 1302ش متولد شد. پس از طی تحصیلات مکتب خانه و دبستان، کتب درسی ادبیات عرب را با قسمتی از "شرح لمعه" از محضر پدر بزرگوار و برخی دیگر اساتید فراگرفت.

سپس به تهران رفت و در مدرسه مروی ساکن گشت و از درس علمایی چون: عالم زاهد آیهالله شیخ عبدالرزاق قائینی، سیّد علی اکبر فشارکی (آیه الله زاده اصفهانی) سیّد صدرالدین جزایری، شیخ محمد حسین کنی، شیخ عباس همدانی، سیّد محمد مشکاه و سیّد محمد کاظم عصار بهره برد.

ص:406

آن گاه به نجف اشرف مهاجرت نمود و به خواسته علامه امینی در مدرسه آخوند ساکن شده و به درس و بحث پرداخت.

سطوح عالی را نزد عالم ربانی شیخ محمد همدانی و شیخ محمد رضا بروجردی فراگرفت و مدتی نیز از درس خارج بزرگان نجف از جمله آیه الله العظمی میرزا عبدالهادی شیرازی بهره برد و به اخذ اجازه اجتهاد از آیه الله العظمی سیّد ابوالحسن اصفهانی نایل گردید.

سپس به دستور برخی از مراجع تقلید نجف اشرف، به همراه شهید سیّد مجتبی نوّاب صفوی و مرحوم حجهالاسلام سیدهاشم تهرانی جهت مبارزه با انحرافات دینی و مقابله با کسروی و شیخ محمدباقر کمره ای به ایران بازگشت و به فعالیت پرداخت.

وی از رجال معروف و مؤثر دوران ملی شدن نفت و از اصحاب و یاران خاصّ آیه الله کاشانی بوده و با شهید نواب صفوی و بعدها با امام موسی صدر همکاری

ص:407

نزدیک داشته است.

این عالم جلیل پس از اعدام فدائیان اسلام و رهایی از تعقیب دژخیمان طاغوت،

به اصفهان آمد و چون از هرگونه فعالیت مذهبی ممنوع شده بود، به اداره دفتر اسناد پرداخته و سال هاست که در اصفهان به رتق و فتق امور مردم اشتغال دارد.

آیه الله مستجابی از رجال کم نظیر زمان است و در فتوت و شجاعت و سخاوت و

عقل و درایت ممتاز و صفات اخلاقی او زبانزد خاص و عام است.

ص:408

تصویر

مرحوم آیه الله سیّد محمد علی صادقی در مکتوب مورخ 19 ذی الحجه 1410ق چنین مرقوم فرموده است: "جناب حجه الاسلام والمسلمین آقای حاج سیّد مرتضی مستجاب الدعواتی - دام توفیقه العالی - خود عالم وارسته و زاهد با تقوایی هستند و از بیت علم و تقوا و عرفان می باشند و از کسانی هستند که خود را وقف نموده اند برای خدمت به علم و علمای مذهب و خدمت به مستمندان و واماندگان، به حدّی که از وصف این بنده ناچیز بیرون است".

ص:409

مرحوم آیه الله العظمی میر سیّد علی علامه فانی نیز در اجازه نامه خود می نویسد:

"جناب مستطاب حجه الاسلام والمسلمین، الکامل المهذب والتقیّ النقیّ المهذب،

الذی وقف نفسه القدسیّه لخدمه الدین وأهله وإغاثه الملهوفین وترویج أحکام القرآن

المبین ونشر آثار جدّه المصطفی فی مشارق الأرض ومغاربها، آقای حاج سید مرتضی

مستجابی دام عزّه وزاد شرفه از اعاظم روحانیین بالمعنی الاخص و از موالی

قدماء اینجانب و مورد کمال وثوق و اطمینان می باشند، و از طرف این اقلّ اهل العلم

مجازند در نشر مسائل شرعیه و اقامه جماعت و اخذ حقوق شرعیه…".

آیه الله مستجابی در خوشنویسی و شعر و ادب نیز مهارت دارد و مجموعه مفصلی

از اشعار برگزیده شاعران را با نام "بر سجاده شعر" در شش جلد منتشر ساخته

است. ایشان همچنین پهلوان و پیش کسوت در ورزش های باستانی ایران است.

ص:410

محمّد علی پروانه

اشاره

ادیب شاعر روزنامه نگار.

در سال 1275ش در اصفهان متولد شد. پس از طی دوران کودکی وارد عرصه شعر و ادب شد و در انجمن های ادبی همچون انجمن سعدی و انجمن ادبی اصفهان حضور یافت و با قطعاتی از اشعارش که در روزنامه های آن زمان به چاپ می رساند، در بین مردم اشتهار یافت.

او "پروانه" تخلص می کرد، و یکی از غزل سرایان اصفهان محسوب می شد. بعدها خود بانی و مؤسس انجمن ادبی پروانه شد که مجمع و محفل گرمی برای ادب دوستان بود.

هم زمان با اداره انجمن ادبی، دست به انتشار روزنامه "شمع حقیقت" زد و با تمام سختی ها و مشقات، به اداره کردن هر دوی آنها پرداخت.

شرحی در باب روزنامه شمع حقیقت

این روزنامه بر خلاف نام روزنامه بودنش، هفته ای یک بار و بعضاً بیشتر از یک هفته، در چهار صفحه متوسط در اصفهان منتشر می شد.

مندرجات آن شامل اخبار خارجه و داخله ایران، مخصوصاً شهر اصفهان و بررسی اوضاع نابسامان آن، ارائه داستان های کوتاه، چاپ اشعار اجتماعی از مدیر روزنامه، بررسی مسائل سیاسی و روزمره و مقالات انتقادی نسبت به امور کشور بود.

ص:411

این روزنامه به مدت سه سال تا سال 1333ش چاپ و منتشر می شد.

"پروانه" که خود از زحمت کشیدگان و رنج بران روزگار بود، در نوشته ها و مقالات خود اشارات زیادی به افراد مستممند و بی نوا داشت.

انتقاداتی که نسبت به مسئولین ادارات و وزارت خانه ها، ابراز می داشت، تمامی در رفع معضلات و پرداختن به حوائج قشر کم درآمد و ناتوان بود.

وی نسبت به مسائل سیاسی زمان خود آگاهی کاملی داشت و آینده این کشور را از آن خود ملت می دانست، لذا همواره توصیه می کرد "در حفظ منافع ملی و حیاتی مردم" باید کوشید. بیگانگان هیچ بهره ای از منابع ملی ما ندارند، پس نباید در برابر آمریکا و انگلیس از منابع نفتی خود کوتاه آمد.(1)

نمونه اشعار

ماه من تا از رخ زیبا نقاب انداخته

جلوه خورشیدم از چشم پر آب انداخته

شانه بر گیسوی پرچین تا زده آن ماهرو

سایه بر مهر درخشان از سحاب انداخته

کرده تا از پرده بیرون، عارض چون ماه را

بر دل عشاق مسکین، التهاب انداخته

بسته بر هر مو هزاران سلسله دیوانه را

تا به زلف مشک آسا، پیچ و تاب انداخته

ص:412


1- به نقل از نوشته فاضل ارجمند جناب آقای اخضری.

خال او تا جا گرفته بر لب آب بقا

مرغ دل را روز و شب در اضطراب انداخته

چون که بوده شیوه اش عیّاری و عاشق کشی

کشته در هر سو ز چشم نیم خواب انداخته

شمع روی او نه تنها سوخته "پروانه" را

بلکه آتش بر تن هر شیخ و شاب انداخته

*

* *

چو من هر کس به دل عکس رخ جانانه می جوید

ز راه معرفت در خانه، صاحب خانه می جوید

دلم دارد هوای خال رخسار تو ای مهوش

مکن منعش اگر این مرغ مسکین دانه می جوید

ز جان و دل فرو رفتم به دریای غم عشقت

چو غواصی که در دریا به جان دردانه می جوید

نظر بر دولت قارون ندارد عاشق بیدل

که او گنج مراد اندر دل ویرانه می جوید

نیابد زاهد خودبین به قاف قرب تو راهی

ولی عاشق در آن جا همچو عنقا لانه می جوید

چنان حیران شدم بر زلف و رخسار پریرویی

که روز و شب دلم در کوی او کاشانه می جوید

نه تنها من اسیر طره طرار دلدارم

علاج خویش از زنجیر، هر دیوانه می جوید

ص:413

به گرد شمع جانبازی نباشد کار هر بیدل

مگر آن کس که کام خویش چون "پروانه" می جوید

*

* *

هر کس در این زمانه به کف سیم و زر نداشت

جز خون دل به سفره، غذای دگر نداشت

گر در دل غنی ز مروت نشانه بود

مسکین، مدام غوطه به خون جگر نداشت

زد غوطه در محیط حوادث ز راه جهل

هر کس ز فضل و دانش و بینش خبر نداشت

آن روزها به خیر که آموزگار خلق

درسی به غیر درس محبت ز بر نداشت

گر سود ملک ما به کف خارجی نبود

این قدر بهر ملت ایران ضرر نداشت

این قدر بهر ملت ایران ضرر نداشت

ورنه صفا و صلح از اول خطر نداشت

گر شمعِ صلح شعله اش افزون نگشته بود

"پروانه" این قدر به تن و جان شرر نداشت

وفات

"پروانه" برای اعتلای فرهنگ اصفهان کوشش زیادی نمود و سرانجام در پنجم مهرماه 1355ش دارفانی را وداع گفت و در تکیه مقدس به خاک سپرده شد.

شاعر ارجمند استاد میرزا فضل الله خان اعتمادی "برنا" در وفاتش گوید:

ص:414

گفت "برنا": "سوی نور حبّ یار

بال زد پروانه با شوق وصال"

(1396)

سنگ نوشته: آرامگاه ابدی شاعر گرانمایه محمد علی پروانه حقیقت، فرزند مرحوم عبدالوهّاب، تولد: 1275، وفات: پنجم مهر ماه 1355 شمسی.

ای آن که پا نهی سرِ آرامگاه من

افتد به تو ز عالم علوی نگاه من

کردم سفر به عالم علوی ز جان و دل

مدح علی و آل بود توش راه من

هستم امیدوار که در روز رستخیز

بخشد خدا به شافع محشر گناه من

اشعار من که هست به مدح علی و آل

دیوان شعر من بود آنجا گواه من

چون در دلم ولایت شاه ولایت است

باشد ولای آل علی داد خواه من

"پروانه" گفت در دم رفتن که در بهشت

بنگر به عزّت و شرف و قدر و جاه من

ص:415

عبدالله ارباب

خطاط ماهر، برادر کوچک تر عالم ربانی آیه الله العظمی حاج آقا رحیم ارباب.

استاد همایی در تاریخ اصفهان (مجلد هنر و هنرمندان) می نویسد: از کسانی که شهرت ندارد اما نسخ را بسیار خوب می نویسد و اگر بهتر و شیرین تر از آقا میرزا ابوالقاسم [قدسی] کتابت نکند قطعاً از وی پست تر نیست آقا عبدالله ارباب است.(1)

وی در 2 جمادی الثانی 1379ق وفات کرده و در این تکیه مدفون گشت.

سنگ نوشته مزارش: "هوالباقی. فاز بجوار رحمه ربه البرّ الرحیم عبده الفقیر الیه، الراجی عفوه واحسانه، الحسن الظنّ به، المحبّ لله ولرسوله ولاهل بیت رسوله، عبدالله ارباب، ابن علی پناه، اسکنهما الله بحبوحه جنته، فی 2 جمادی الاولی سنه 1379".

چو عبدالله ارباب از جهان گشت

روان زی بارگاه ربّ الارباب

به شمسی سال تاریخش "سنا" گفت:

"بَرِ حق رفت عبدالله ارباب"

(1338)

برادرش: حاج عبدالعلی ارباب نیز مردی فاضل و محترم و بافضیلت بود. وی در

ص:416


1- تاریخ اصفهان (مجلد هنر و هنرمندان) ص 140.

8 ماه رجب 1384ق (22 آبان 1343ش) وفات کرد و در این تکیه مدفون گشت.

وی دوست صمیمی مرحوم شیخ محمد حکیم خراسانی بوده و سنگ نوشته تمام قد مزار حکیم را وی انجام داده است. (1)

سنگ نوشته مزارش چنین است: "فاز بجوار رحمه ربّه البرّ الرحیم، عبده الغریق فی محبته ومحبه أولیائه، الراجی عفوه وغفرانه الواسع، المتخلق بأخلاق أولیاء الله

ص:417


1- تاریخ اصفهان (فصل تکایا و مقابر) ص 493. متأسفانه سنگ مزبور در تعمیرات شهرداری از بین ر فته است.

الاطیاب، جناب الحاج عبدالعلی أرباب، ابن مرحوم علی پناه، فی یوم الجمعه الثامن من شهر رجب الاصبّ سنه 1384 مطابق 22 آبان 1343 رحمه الله وبرکاته علیه ورضوانه".

گشت ز دار فنا روان به ملک بقا

ز جمع اربابیان حاجی عبدالعلی

جامع اخلاق پاک، مجمع اخوان صدق

سالک شرع نبی، پیرو آل علی

چون به نّبی و ولی داشت خلوص تمام

شافع روز جزاش باد نبی و ولی

در بر خلق جهان داشت مقامی رفیع

هم به قصور جنان یافت مکان علی

از پی تاریخ او کلک "سنا" زد رقم:

"بودی زارباب فضل حاجی عبدالعلی"

(1384)

ص:418

سایر مدفونین

1. مهدی تدیّن

فرزند ملا محمد باقر نجف آبادی، تاریخ وفات: 1333ش. (1)

داشت مهدیّ تدیّن سال ها اندر جهان

انتظار حضرت مهدی، شه صاحب زمان

بعد فوت اندر نجف آباد فرزندی خلف

بود از ملا محمد باقر روشن روان

آنچه زین دنیای رنگارنگ می شد بر کنار

خدمت نوع بشر را داشت دامن بر میان

ص:419


1- وی نواده فقیه محقق حاج ملا عبدالرحیم نجف آبادی صاحب "حقایق الاصول" است. ملا عبدالرحیم از معاصران میرزای شیرازی و شیخ محمد باقر نجفی بود. وی در نجف اشرف تحصیل کرده و سپس در نجف آباد ساکن شده و به تدریس و زعامت پرداخته و مسجد بزرگی در محله حکیم نجف آباد بنا کرد. ملا عبدالرحیم پس از وفات به نجف اشرف منتقل گردید و در ایوان طلا دفن شد. دو فرزند پسر از وی باقی ماند: حاج ملا محمد باقر و حاج ملا محمد. ملا محمد باقر از علمای بانفوذ زمان بود و به تدریس و قضاوت اشتغال داشت. وی در سفر مکه در کاظمین وفات کرد و در وادی السلام نجف مدفون شد. وی شش اولاد ذکور داشت از جمله: میرزا محمد مهدی تدیّن که از شاگردان آقا سیّد محمد باقر درچه ای بود و به جای پدر در مسجد بزرگ میدان اقامه جماعت می نمود. حاج محمد جعفر که در نجف اشرف شاگرد خالوی خود آیه الله شیخ علی محمد نجف آبادی بود و پس از برادر خود میرزا محمد مهدی تدین در مسجد پدر امام جماعت و به قضاوت اشتغال داشت. و حاج آقا حسین تدیّن رئیس دبیرستان بهشت آئین که دارای لیسانس و در ادبیات فارسی و عربی ید طولایی داشت.

بود از اوّل او محبّ چارده معصوم پاک

تا گرفت آخر مکان اندر بهشت جاودان

بود هفتاد و دو سالش خدمت اسلام کار

در میان اهل دانش بارها شد امتحان

چون که طی شد نوزده روز از مه اردیبهشت

قلب پاکش از صلای ارجعی شد شادمان

سال شمسی یکهزار و سیصد و سی و سه بود

از جهان بربست رخت و باز کرد اندر جنان

2. شیخ محمد رضا باقری محمود آبادی

م: شب 13 رجب 1378ق. (1)

3. حاج میرزا محمد حسین شهیر به حاج آقا میرزا فریدنی

فرزند حاج میرزا عبدالحسین حسینی م: 18 رجب 1382 (5 دی ماه 1341ش)

4. حاج آقا حسن صدر عاملی واعظ

فرزند مرحوم آقا میرزا سیّد علی واعظ م:3 شعبان 1385ق (6 آذر 1344ش)

5. حاج سیّد علی کرمانی

فرزند حاج سیّد مهدی(2) م: 6 جمادی الثانی 1378ق (26 آذر 1337ش)

ص:420


1- عالم فاضل متقی، از زمره اخیار و مورد وثوق علمای اصفهان. وی در مدرسه درکوشک ساکن بود. نزد جمعی از بزرگان تحصیل نموده و از راه استیجار نماز و روزه امرار معاش می نمود. مرحوم شیخ عباس مصباح مقدمات صرف و نحو را نزد او آموخته بود. ارشادالناس مرحوم مهدوی، نسخه خطی.
2- حاج سیّد مهدی کرمانی فرزند سیّد زین العابدبن موسوی، عالم فاضل، از کرمان به اصفهان مهاجرت نموده و نزد حاج شیخ محمد باقر نجفی و دیگران تحصیل کرده و در مسجد شیخ لطف الله اقامه جماعت می نمود . وی در سال 1318ق وفات کرد و جنازه اش به نجف اشرف منتقل گردید. فرزند انش: میر سیّد علی و آقا سیّد جعفر (م: 1356ق، مدفون در تکیه زنجانی) می باشند. دانشمندان و بزرگان اصفهان ج 2 ص 960.

6. آقا سید هادی عطار موسوی

فرزند سید علی م: 4 جمادی الثانی 1380ق.

7. مرحومه زاهده فاضله حاجیه شاهزاده خانم دانش نژاد

صبیه مرحوم حجه الاسلام آخوند ملا محمد حسین بن ملا عبدالعظیم، و نواده دختری آیه الله ملا علی اکبر فشارکی، و زوجه حجه الاسلام شیخ محمد دهاقانی طاب ثراهم، که در تاریخ 4 شنبه 24 ماه رمضان 1400 به رحمت ایزدی پیوست.

طبع "برنا" بهر سال رحلتش

گفت بیتی چون شد از دار فنا

"جان بانو حاجیه دانش نژاد

در جنان جاودان دارد سرا"

ص:421

فهرست اعلام

ابرقویی، علی اکبر, 136

آبشاهی، احمد, 175, 214, 215, 216

ابطحی سدهی، محمدباقر, 235, 252

ابن الصدر کاظمینی، مهدی, 126

ابوالبرکات، رضا, 113

آخوند تفلیسی, 297

آخوند زفره ای, 339

آخوند کاشی, 176

ادیب، عباسعلی, 237

آدینه ای، جواد, 71

ادیب بجنوردی، محمدحسین, 156

ادیب، عباسعلی, 136, 156, 163, 235

آدینه ای، عبدالجواد, 232

ارباب، رحیم, 161, 222, 376

ارباب، عبدالعلی, 377

اردستانی, 122

اردکانی، محمدتقی, 142

اردکانی، مرتضی, 151

اشتری، حسن, 175

اشتری، مرتضی, 175, 189

آشتیانی، محمدحسن, 95

آشتیانی، جلال الدین, 250

آشتیانی، مرتضی, 126

اشنی قودجانی، محمدحسین, 309

اشنی، نورالله, 150

اصطهباناتی، ابراهیم, 344

اصطهباناتی، محمدباقر, 271

اصفهانی، ابوالحسن, 86, 270, 353

اصفهانی، سید ابوالحسن, 57

اصفهانی، ابوالحسن, 59, 62, 100, 163, 274, 275, 363

اصفهانی، احمد, 352

اصفهانی، اسدالله, 151

اصفهانی، بهاءالدین, 172

اصفهانی، حسنعلی, 297

اصفهانی، عبدالجواد, 172

اصفهانی، ملا تقی, 177

اعتمادی، فضل الله, 87, 112, 258, 261, 305, 316, 375

اعتمادی، مصطفی, 151

افسر، عبدالرحیم, 319

آقانجفی، محمدتقی, 274, 319, 352

آقانجفی، محمدتقی, 155, 214, 309, 327

امام جمعه، حسن, 138, 140, 143

امام خمینی, 62

امام خمینی, 128, 292

امامی، عطاءالله, 187

امامی، محمدرضا, 150

املائی، رمضانعلی, 57

امین عاملی، محسن, 126

امینی، ابراهیم, 57

انجم، علیرضا, 173

انصاری، مرتضی, 241

آیتی یزدی، عبدالحسین, 247

آیهالله زاده، محمدرضا, 100

ایمانیه، مجتبی, 341

بادکوبه ای، صدرا, 151

باقری محمود آبادی، محمدرضا, 380

باقی، عبدالعلی, 86

بدری، علی محمد, 232

بدری حسینی، عبدالجواد, 234

بدری، ابوالحسن, 230, 235

بدری، رضا, 232

بدری، عبدالوهاب, 231

بدری، علی محمد, 235

بدیع زادگان، علی, 53, 263

برزانی، علی اصغر, 56, 122, 136, 252

بروجردی، ابوالحسن, 146, 354

بروجردی، حسین, 310

بروجردی، علی, 114

بروجردی، اسماعیل, 114

بروجردی، حسین, 90, 136, 292

بروجردی، محمدرضا, 363

بروجردی، منیرالدین, 114

بصیر، عبدالکریم, 260

بنکدار، محمدحسن, 338

بهبهانی، علی, 136, 252, 309

بهشتی نژاد، محمدعلی, 127, 310

بهشتی، رضا, 52, 260

بیدآبادی، احمد, 146

بیدآبادی، محمد, 122, 162

بیدآبادی، محمدجواد, 274

بیان الواعظین، احمد, 227

بیدآبادی، آقا محمد, 297

بیدآبادی، محمد, 117

پروانه، محمود, 173

پسندیده، مرتضی, 237

پشمی، اسماعیل, 298

پناه اصفهانی, 177

تائب، یدالله, 307

تابش، علی اکبر, 173

تاج اصفهانی, 26

تبریزی، کاظم, 151

تجویدی، رضا, 336

تجویدی، ضیاءالدین, 336

تدیّن، حسین, 379

تدیّن، مهدی, 379

تنکابنی، عبدالفتاح, 268

تنکابنی، محمد, 249

تهرانی، هاشم, 363

تولایی، عباس, 175

تویسرکانی، حسینعلی, 267, 296

تیرانی کرونی، محمدباقر, 154

ثقه الاسلام، عبدالله, 123

ثقهالاسلام، محمدعلی, 330

جاپلقی، شفیع, 139

جاپلقی، محمد شفیع, 356

جزایری، صدرالدین, 363

جلالی، فتح الله, 319

جمالزاده، محمدعلی, 48

جناب، علی, 221

جواهری، محمدابراهیم, 309

جواهری، محمدابراهیم, 123, 133, 136, 154, 155, 224, 352

جویباره ای، محمدصالح, 268

جویباره ای، مهدی, 304

چارسوقی، محمدهاشم, 61

چاووش، محمدکاظم, 174

چهارسوقی، محمدهاشم, 83, 162, 247

چهارسوقی، حسن, 163

چهارسوقی، محمد, 175

چهارسوقی، هدایهالله, 83

حائری، عبدالکریم, 352

حائری، عبدالکریم, 126

حائری، عبدالکریم, 57, 86, 90, 98, 214, 252, 344

حجت کوه کمری، محمد, 90

حسام الواعظین، محمدرضا, 112

حسین آبادی، محمدجواد, 83

حسینی اصفهانی، حسین, 90, 91, 100

حسینی(فریدنی)، محمدحسین, 380

حسینی، محمدحسین, 56

حکیم خراسانی، محمد, 352

حکیم خراسانی، محمد, 122, 354

حکیم باشی، محمدباقر, 220

حکیم خراسانی، محمد, 377

خاتون آبادی، محمدصادق, 352, 354

خاتون آبادی، مرتضی, 304

خاتون آبادی، محمدصادق, 84, 86

خاتون آبادی، محمود, 340

خادمی، حسین, 226

خادمی، حسین, 113, 151

خاکی، حسن, 172

خراسانی، محمدکاظم, 309

خراسانی، محمدکاظم, 61

خراسانی، محمدرضا, 113, 123, 136, 215

خراسانی، محمدکاظم, 60, 73, 100, 222, 230, 271

خزدوز، محمدحسن, 187

خزدوز،عباس, 265

خطّاط، علی, 172

خطیب، علی, 351

خطیب، محمد, 323

خطیبی، حسین, 147, 150

خلیلی، حسین, 62

خلیقی پور، محمدمهدی, 131

خلیلیان، احمد, 26

خلیلیان، حمید, 183

خلیلیان، علی, 28, 31, 172

خمینی، مصطفی, 151

خوئی، ابوالقاسم, 151

خوانساری، محمدتقی, 353

خوانساری، احمد, 100, 137, 352

خوانساری، جمال الدین, 226

خوانساری، زین الدین, 230

خوانساری، علی اکبر, 138

خوانساری، کمال الدین, 145

خوانساری، محمدابراهیم بن کلبعلی, 145

خوانساری، محمدباقر, 83, 162

خوانساری، محمدحسین, 138, 143

خوانساری، موسی, 293

خوانساری، هاشم, 153

خوراسکانی، غلامرضا, 123, 215

دانش نژاد، شاهزاده خانم, 381

درب امامی، بدیع, 274, 319

درب امامی، بدیع, 220

درچه ای، محمدباقر, 56, 86, 89, 146, 247, 274, 309

درچه ای، مهدی, 89

درچه ای، محمدباقر, 352

درچه ای، محمدباقر, 60, 133, 154, 230, 231, 233, 275, 309, 343, 379

درچه ای، مهدی, 122

درخشان، غلامحسین, 26

دهاقانی، اسماعیل, 352

دهکردی، ابوالقاسم, 86, 89, 224, 354

دهکردی، ابوالقاسم, 86, 309

دهکردی، ابوالقاسم, 146, 177, 233, 293

دهکردی، محمدحسن, 176

دهکردی، یوسف, 177

دوانی، علی, 275

رازی، محمدتقی, 357

رام پناه، حسین, 128, 150, 186

ربّانی، عباس, 155

رجائی، محمدباقر, 151

رشتی، ابوتراب, 339

رشتی، حبیب الله, 95

رشتی، عبدالرزاق, 251

رشتی، قوام الدین, 252

رشتی، محمدحسین, 150, 252

رشتی، محمدرضا, 339

رشتی، مرتضی, 252, 339

رشتی، مهدی, 252

رشتی، هاشم, 62

رضوی خوانساری، محمدرضا, 71

رضوی خوانساری، محمدرضا, 56, 62

روّاس، فرج الله, 173

روضاتی، محمدعلی, 292

روضاتی، محمدعلی, 278, 283

روضاتی، ابوالحسن, 112

روضاتی، احمد, 241

روضاتی، اسدالله, 86, 113

روضاتی، حبیب الله, 83

روضاتی، عبدالحسین, 90, 110, 113

روضاتی، عبدالعلی, 112

روضاتی، محمدحسن, 163

روضاتی، محمدهاشم, 241

روضاتی، محمود, 86

ریزی، مرتضی, 339

ریحان یزدی، علیرضا, 246

ریزی، مرتضی, 60, 119

زفره ای، ابوالقاسم, 122, 224

زمانی، شاطر عباس, 175

زنجانی کاظمینی، محمدرضا, 86

زنجیره فروش، علی, 118

زند کرمانی، محمدباقر, 136

زنوزی، عبدالله, 249

سادات، محمدحسن, 247

سادات، مهدی, 219

ساغر، محمدابراهیم, 172

سبزواری، ملا هادی, 154, 176, 249

سدهی، محمدباقر, 339

سدهی، ملا هادی, 162

سرّی، ابراهیم, 163

سرّی، ابوالقاسم, 163

سرّی، ابراهیم, 163

سعیدمنش، اصغر, 175

سقا، علی, 175

سلطانی،محمدباقر, 292

سمسار، محمدمهدی, 340

سمسارزاده، عبدالحسین, 340

سودائی دستگردی، عبدالکریم, 84

سودائی، عبدالکریم, 173

سیدالعراقین، عبدالحسین, 123

سیستانی، علی, 151

سینی، عبدالغنی, 231

سینی، محمدعلی, 230

سینی، مهدی, 232

شاکر، حسین, 172

شاه آبادی، محمدعلی, 62

شاه آبادی، محمدعلی, 56, 61

شاه علائی، مصطفی, 248

شاهرودی، محمد, 151

شاهنده، حبیب الله, 215

شرف الدین، عبدالحسین, 356

شریعت اصفهانی, 95

شریعت اصفهانی, 100, 230

شریعت ریزی، محمود, 215

شریعتی، محمدجواد, 265

شریعتی، مهدی, 265

شریف رازی، محمد, 283

شریف، علی اصغر, 226

شفتی ثانی، محمدباقر, 220

شفتی، محمدباقر, 247

شفتی بیدآبادی، اسدالله, 247

شفتی، اسدالله, 140, 251, 267, 269

شفتی، جعفر, 251

شفتی، محمدباقر, 119, 138, 143, 267, 269

شفیعی، ابوالقاسم, 165

شفیعی، محمد, 24

شکیب, 26

شکیب اصفهانی، محمدرضا, 52

شکیبایی کرمانی، علی, 26

شمس آبادی، ابوالحسن, 57

شمس آبادی، ابوالحسن, 136, 252

شمس القرّاء، عبدالغفور, 118

شهاب لاوی، نصرالله, 161

شهشهانی، محمد, 267

شهشهانی، حسین, 248

شهشهانی، محمد, 251, 269

شهشهانی، محمدجعفر, 247

شهشهانی، مرتضی, 248

شوقی کهرانی، یدالله, 183

شیخ حرّ عاملی, 355

شیدا، عباس خان, 161

شیرازی، محمدتقی, 133

شیرازی، محمدحسن, 114

شیرازی، محمدتقی, 62

شیدا،, 23

شیدا، عباس خان, 28, 31, 178, 187

شیرازی، عبدالهادی, 363

شیرازی، محمدتقی, 100

شیرازی، محمدحسین, 151

شیرازی، محمدکاظم, 344

شیرازی، میرزا علی آقا, 123, 222

صابر اصفهانی، رمضان, 54, 172

صادقی، محمدعلی, 57

صادقی، محمدعلی, 114, 369

صالحی, 304

صدر عاملی، حسن, 380

صدر عاملی، صدرالدین, 357

صدر، اسماعیل, 73, 126

صدر، حسن, 357

صدر، صدرالدین, 62, 73, 90, 353, 358

صدرالواعظین، محمد, 123

صدوقی سها، منوچهر, 176

صدیقین، حسینعلی, 226

صدیقین، محمدباقر, 57

صدیقین،حسینعلی, 276

صغیر اصفهانی, 190

صغیر اصفهانی, 28, 181

صغیر، محمدحسین, 173

صفا، احمد, 175

صفی، عباس, 252

صهری، جمال الدین, 227

طالع، حسین, 173

طاهری خورزوقی، محمدرضا, 225

طاهری، جلال الدین, 114

طاهری، محمد, 24

طلائی، احمد, 264

طهرانی، آقا بزرگ, 357

طیب، عبدالحسین, 151, 156

ظهیر الاسلام، علی, 122, 128, 131

عارفچه، محمدعلی, 323

عاصم کاشانی, 118

عالم حبیب آبادی، محمدعلی, 113

عالم نجف آبادی، محمدحسن, 112, 113, 136

عالم، محمدحسن, 151, 252

عاملی، ابوالحسن, 356

عاملی، صدرالدین, 138

عاملی، محمدمهدی, 357

عراقی، ضیاءالدین, 57, 270, 352

عراقی، ضیاءالدین, 126

عریضی، محمدعلی, 126

عزلتی، اکبر, 175

عصار، محمدکاظم, 363

عصارزادگان، حسین, 175

عطار موسوی، هادی, 381

عظیمی، محسن, 150

علامه فانی، علی, 369

عماد الاسلام شفتی، محمد, 252

غاضری، محمدحسین, 213

غاضری، حسین, 193

غاضری، محمدحسین, 178

غروی اصفهانی، محمدحسین, 239, 270, 271

فاتحی برزانی، مهدی, 61

فاضل کوهانی، محمدحسین, 136

فاضل کوهانی، محمدحسین, 113

فاضل لنکرانی، محمد, 151

فاضل هرندی، یحیی, 235

فاضل، اسدالله, 274

فرشید، حسین, 156

فروهان، حمید, 148

فریدنی، صالح, 154

فریدنی، محمدجواد, 113

فشارکی، حسین, 354

فشارکی، محمدحسین, 60, 67, 86, 146, 274, 353

فشارکی، علی اکبر, 363

فشارکی، محمد, 271

فشارکی، محمدحسین, 62, 90, 133, 310

فصیح القراء، مرتضی, 126

فضائلی، حبیب الله, 131, 149

فقیه امامی، حسن, 57

فقیه احمدآبادی، محمد, 233

فقیه ایمانی، محمدباقر, 238

فقیه نطنزی، محمدحسین, 216

فقیهی، محمدعلی, 58

فلسفی، علی, 151

فولادگر، محمد, 150

فیاض، احمد, 136

قائینی، عبدالرزاق, 363

قاضی عسکر، نورالله, 151

قدسی، منوچهر, 256

قزوینی، ملا آقا, 249

قشقائی، جهانگرخان, 270, 71

قشقائی، جهانگیرخان, 154, 275

قشقایی، جهانگیرخان, 230

قصیر، محمد, 138

قمشه ای، اسدالله, 167

قمشه ای، نصرالله, 114

قمشه ای، اسدالله, 155

قمشه ای، محمدرضا, 249

قمی، عباس, 355

قوچانی، رضا, 298

کاشانی، محمد, 270

کاشانی، عبدالرسول, 140

کاشانی، محمد, 133, 154, 231, 275, 295, 297

کاشف الغطاء، حسن, 114

کاشف الغطاء، محمدحسین, 90, 103

کاشی، آخوند, 162

کاشی، ملا محمد, 309

کاظمی هرسینی، فرج الله, 59

کتابفروش، محمد, 221

کتاب فروش، محمدصادق, 220

کتابی، ابوالفضل, 223

کتابی، محمدباقر, 219, 222

کتابی، محمدجواد, 220

کتابی، محمدحسین, 222

کتابی، هلال الدین, 223

کرمانی، حسین, 114

کرمانی، علی, 380

کرمانی، مهدی, 380

کفّاش اصفهانی، حسن, 172

کفّاش، حسن, 174

کلباسی، ابوالمعالی, 309

کلباسی، فخرالدین, 57

کلباسی، محمدابراهیم, 247

کلباسی، ابوالمعالی, 252, 275

کلباسی، عبدالجواد, 269

کلباسی، محمدابراهیم, 119

کلباسی، محمدمهدی, 251, 269

کلباسی، مهدی, 249

کلیشادی، محمود, 89

کمالی، غلامعلی, 171

کنی، محمدحسین, 363

کوپائی، صدرالدین, 136, 310, 156, 235

گزی، عبدالکریم, 220, 270, 319

گزی، عبدالکریم, 146, 155, 214

گلپایگانی، محمدرضا, 292

گلشن، حسینعلی, 172

گورتانی، عباسعلی, 237

گیاهی، عباس, 175, 184

گیلانی، محراب, 249

لنگرودی، محمدجعفر, 249

ماربینی، علی, 151, 227

مازندرانی، رضی, 249

مازندرانی، شریف العلماء, 143

مامقانی، عبدالله, 126

مبارکه ای، محمدعلی, 155

مجاهدی تبریزی، محمد, 292

مجتهد بیدآبادی، احمد, 146, 224, 270, 310, 331

مجتهد چهارسوقی، جمال الدین, 71

مجتهد خوانساری، رضا, 71

مجتهد نطنزی، محمدحسن, 270

مجتهد، احمد, 61

مجلسی، محمدتقی, 57

محدث نوری, 95

محزونیه، محمد, 155

محفوظ اصفهانی, 151

محقق داماد، محمد, 136

محقّق سبزواری، محمدباقر, 162

محمّدی، مهدی, 150

محمودزاده، رضا, 26

مدرّس بیدآبادی، یحیی, 214

مدرّس بیدآبادی، یحیی, 161, 170

مدرّس خراسانی، احمد, 123, 253, 309, 347

مدرّس نجف آبادی، محمد, 115

مدرّس هاشمی، حسن, 131, 136

مدرّس یزدی، علی, 86, 89, 122, 146, 224

مدرّس یزدی، علی, 236, 332, 352

مدرّس، ابوالقاسم, 249

مدرس، حسن, 140

مدرّس، حسن, 143, 267

مدرّس، علاءالدین, 283

مدرس، علی, 249

مدرّس، محمدتقی, 241, 275, 309

مدرّس، یحیی, 172

مدرّس زاده، محمدرضا, 245

مدرسی یزدی، جواد, 236

مروی، محمد, 114

مسأله گو، علی نقی, 336

مستجاب الدعواتی، اسدالله, 358

مستجاب الدعواتی، محمدعلی, 362

مستجابی، مرتضی, 147, 362

مسعودی، عزیزالله, 175

مشفق، عبدالحسین, 161, 172, 190

مشفقی، علی, 26, 28, 165

مشکاه، محمد, 363

مشکین، رضا, 161, 167, 175

مصباح، عباس, 150, 380

مظاهری اصفهانی، مرتضی, 126

مظاهری، حسین, 149

مظاهری، رضا, 145, 150, 315

مظاهری، مهدی, 149, 315

معتمدی، مهدی, 283

معلّم حبیب آبادی, 163, 237, 83

مفید، علی, 122

مفید، محمود, 122

مفید، محمود, 136

مقدس، احمد, 113, 269

مقدّس، احمد, 150

مقدس، حبیب, 295

مقدّس، حسن, 269

مقدّس، علی, 267

مقدس، محمد, 148, 226

مقدّس، محمد, 268

مقدّس، مقدس, 150

مقدس، نورالدین, 269

مکارم، ناصر, 151

ملاذ روضاتی، محمدحسین, 163

ملبوبی، محمدباقر, 292

ملکوتی، مسلم, 151

منعم، شکرالله, 32

مهدوی، مصطفی, 113, 151

مهدوی، مصلح الدین, 114, 122, 133, 154, 167, 219, 253, 295, 303, 315, 332

موحد ابطحی، مرتضی, 237, 156

موسوی اصفهانی، حسن, 151

موسوی کاظمینی، محمدمهدی, 83

مولوی، عبدالمولی, 245

میر محمدصادقی، مجتبی, 113, 305

میرهندی، محمود, 215

نائینی، محمدحسین, 57

نائینی، محمدحسین, 59, 90, 98, 100, 126, 270, 273, 293

نائینی، ملا حسن, 298

ناسخیان، حسین, 28

ناطق اصفهانی، رضا, 150, 224

ناطق اصفهانی، محمدرضا, 315

نجف آبادی، علی, 352

نجف آبادی، محمد, 146, 354

نجف آبادی، عبدالرحیم, 379

نجف آبادی، علی, 122, 214, 309

نجف آبادی، علی محمد, 379

نجف آبادی، محمد, 86, 114, 123, 154, 309

نجف آبادی، محمدباقر, 379

نجف، محمدباقر, 162

نجفی، محمدباقر, 83, 220

نجفی، محمدحسن, 319

نجفی، محمدرضا, 146

نجفی، مهدی, 354

نجفی هرسینی، محمد, 59

نجفی، جمال الدین, 252

نجفی، عبدالحسین, 274

نجفی، عنایهالله, 134, 136, 137

نجفی، محمدباقر, 114, 230, 379

نجفی، محمدرضا, 135, 270, 309, 313, 344, 352, 358

نجفی، هدایهالله, 137

نحوی، مهدی, 146

نحوی، محمدباقر, 146

نراقی، مهدی, 86

نصیری، صدرالاسلام, 239

نظام الاسلام، محمد, 333

نعمه اللهی، مرتضی, 167

نهاوندی، علی اکبر, 90, 95, 103

نوا، جعفر, 262

نوای اصفهانی، جعفر, 50, 256

نوربخش، شمس الدین, 265

نوربخش، کمال الدین, 176

نوری، علی, 249

نوری، فضل الله, 230

نیّر، حبیب الله, 112, 219, 223, 303, 350

هاشم زاده، محمدعلی, 175

هدایتی خواجوئی، علی, 155

هرندی، هبهالله, 339

هرندی، رضا, 215

هرندی، هبهالله, 252

هسته ای، علی, 151, 230

همایی، جلال الدین, 320

همدانی، رضا, 271

همدانی، عباس, 363

همدانی، محمد, 363

واعظ باغبادرانی، عبدالجواد, 334

واعظ، علی اکبر, 57

واعظ، محمدصادق, 59

وحید دستگردی، حسن, 163

وفا زواره ای، محمدعلی, 138

یزدی، حسین, 283

یزدی، محمد, 215

یزدی، محمدکاظم, 73, 100, 230

اعتمادی، فضل الله, 87, 112, 258, 261, 305, 316, 375

اعتمادی، مصطفی, 151

افسر، عبدالرحیم, 319

آقانجفی، محمدتقی, 274, 319, 352

آقانجفی، محمدتقی, 155, 214, 309, 327

امام جمعه، حسن, 138, 140, 143

امام خمینی, 62

امام خمینی, 128, 292

امامی، عطاءالله, 187

امامی، محمدرضا, 150

املائی، رمضانعلی, 57

امین عاملی، محسن, 126

امینی، ابراهیم, 57

انجم، علیرضا, 173

انصاری، مرتضی, 241

آیتی یزدی، عبدالحسین, 247

آیهالله زاده، محمدرضا, 100

ایمانیه، مجتبی, 341

بادکوبه ای، صدرا, 151

باقری محمود آبادی، محمدرضا, 380

باقی، عبدالعلی, 86

بدری، علی محمد, 232

بدری حسینی، عبدالجواد, 234

بدری، ابوالحسن, 230, 235

بدری، رضا, 232

بدری، عبدالوهاب, 231

بدری، علی محمد, 235

بدیع زادگان، علی, 53, 263

برزانی، علی اصغر, 56, 122, 136, 252

بروجردی، ابوالحسن, 146, 354

بروجردی، حسین, 310

بروجردی، علی, 114

بروجردی، اسماعیل, 114

بروجردی، حسین, 90, 136, 292

بروجردی، محمدرضا, 363

بروجردی، منیرالدین, 114

بصیر، عبدالکریم, 260

بنکدار، محمدحسن, 338

بهبهانی، علی, 136, 252, 309

بهشتی نژاد، محمدعلی, 127, 310

بهشتی، رضا, 52, 260

بیدآبادی، احمد, 146

بیدآبادی، محمد, 122, 162

بیدآبادی، محمدجواد, 274

بیان الواعظین، احمد, 227

بیدآبادی، آقا محمد, 297

بیدآبادی، محمد, 117

پروانه، محمود, 173

پسندیده، مرتضی, 237

پشمی، اسماعیل, 298

پناه اصفهانی, 177

تائب، یدالله, 307

تابش، علی اکبر, 173

تاج اصفهانی, 26

تبریزی، کاظم, 151

تجویدی، رضا, 336

تجویدی، ضیاءالدین, 336

تدیّن، حسین, 379

تدیّن، مهدی, 379

تنکابنی، عبدالفتاح, 268

تنکابنی، محمد, 249

تهرانی، هاشم, 363

تولایی، عباس, 175

تویسرکانی، حسینعلی, 267, 296

تیرانی کرونی، محمدباقر, 154

ثقه الاسلام، عبدالله, 123

ثقهالاسلام، محمدعلی, 330

جاپلقی، شفیع, 139

جاپلقی، محمد شفیع, 356

جزایری، صدرالدین, 363

جلالی، فتح الله, 319

جمالزاده، محمدعلی, 48

جناب، علی, 221

جواهری، محمدابراهیم, 309

جواهری، محمدابراهیم, 123, 133, 136, 154, 155, 224, 352

جویباره ای، محمدصالح, 268

جویباره ای، مهدی, 304

چارسوقی، محمدهاشم, 61

چاووش، محمدکاظم, 174

چهارسوقی، محمدهاشم, 83, 162, 247

چهارسوقی، حسن, 163

چهارسوقی، محمد, 175

چهارسوقی، هدایهالله, 83

حائری، عبدالکریم, 352

حائری، عبدالکریم, 126

حائری، عبدالکریم, 57, 86, 90, 98, 214, 252, 344

حجت کوه کمری، محمد, 90

حسام الواعظین، محمدرضا, 112

حسین آبادی، محمدجواد, 83

حسینی اصفهانی، حسین, 90, 91, 100

حسینی(فریدنی)، محمدحسین, 380

حسینی، محمدحسین, 56

حکیم خراسانی، محمد, 352

حکیم خراسانی، محمد, 122, 354

حکیم باشی، محمدباقر, 220

حکیم خراسانی، محمد, 377

خاتون آبادی، محمدصادق, 352, 354

خاتون آبادی، مرتضی, 304

خاتون آبادی، محمدصادق, 84, 86

خاتون آبادی، محمود, 340

خادمی، حسین, 226

خادمی، حسین, 113, 151

خاکی، حسن, 172

خراسانی، محمدکاظم, 309

خراسانی، محمدکاظم, 61

خراسانی، محمدرضا, 113, 123, 136, 215

خراسانی، محمدکاظم, 60, 73, 100, 222, 230, 271

خزدوز، محمدحسن, 187

خزدوز،عباس, 265

خطّاط، علی, 172

خطیب، علی, 351

خطیب، محمد, 323

خطیبی، حسین, 147, 150

خلیلی، حسین, 62

خلیقی پور، محمدمهدی, 131

خلیلیان، احمد, 26

خلیلیان، حمید, 183

خلیلیان، علی, 28, 31, 172

خمینی، مصطفی, 151

خوئی، ابوالقاسم, 151

خوانساری، محمدتقی, 353

خوانساری، احمد, 100, 137, 352

خوانساری، جمال الدین, 226

خوانساری، زین الدین, 230

خوانساری، علی اکبر, 138

خوانساری، کمال الدین, 145

خوانساری، محمدابراهیم بن کلبعلی, 145

خوانساری، محمدباقر, 83,

162

خوانساری، محمدحسین, 138, 143

خوانساری، موسی, 293

خوانساری، هاشم, 153

خوراسکانی، غلامرضا, 123, 215

دانش نژاد، شاهزاده خانم, 381

درب امامی، بدیع, 274, 319

درب امامی، بدیع, 220

درچه ای، محمدباقر, 56, 86, 89, 146, 247, 274, 309

درچه ای، مهدی, 89

درچه ای، محمدباقر, 352

درچه ای، محمدباقر, 60, 133, 154, 230, 231, 233, 275, 309, 343, 379

درچه ای، مهدی, 122

درخشان، غلامحسین, 26

دهاقانی، اسماعیل, 352

دهکردی، ابوالقاسم, 86, 89, 224, 354

دهکردی، ابوالقاسم, 86, 309

دهکردی، ابوالقاسم, 146, 177, 233, 293

دهکردی، محمدحسن, 176

دهکردی، یوسف, 177

دوانی، علی, 275

رازی، محمدتقی, 357

رام پناه، حسین, 128, 150, 186

ربّانی، عباس, 155

رجائی، محمدباقر, 151

رشتی، ابوتراب, 339

رشتی، حبیب الله, 95

رشتی، عبدالرزاق, 251

رشتی، قوام الدین, 252

رشتی، محمدحسین, 150, 252

رشتی، محمدرضا, 339

رشتی، مرتضی, 252, 339

رشتی، مهدی, 252

رشتی، هاشم, 62

رضوی خوانساری، محمدرضا, 71

رضوی خوانساری، محمدرضا, 56, 62

روّاس، فرج الله, 173

روضاتی، محمدعلی, 292

روضاتی، محمدعلی, 278, 283

روضاتی، ابوالحسن, 112

روضاتی، احمد, 241

روضاتی، اسدالله, 86, 113

روضاتی، حبیب الله, 83

روضاتی، عبدالحسین, 90,

110, 113

روضاتی، عبدالعلی, 112

روضاتی، محمدحسن, 163

روضاتی، محمدهاشم, 241

روضاتی، محمود, 86

ریزی، مرتضی, 339

ریحان یزدی، علیرضا, 246

ریزی، مرتضی, 60, 119

زفره ای، ابوالقاسم, 122, 224

زمانی، شاطر عباس, 175

زنجانی کاظمینی، محمدرضا, 86

زنجیره فروش، علی, 118

زند کرمانی، محمدباقر, 136

زنوزی، عبدالله, 249

سادات، محمدحسن, 247

سادات، مهدی, 219

ساغر، محمدابراهیم, 172

سبزواری، ملا هادی, 154, 176, 249

سدهی، محمدباقر, 339

سدهی، ملا هادی, 162

سرّی، ابراهیم, 163

سرّی، ابوالقاسم, 163

سرّی، ابراهیم, 163