فهرست های خودنوشت فیض کاشانی به انضمام پژوهشی در کتاب شناسی و نسخه شناسی آثار او

مشخصات کتاب

سرشناسه : ناجی نصرآبادی، محسن، - 1344

عنوان و نام پدیدآور : فهرست های خودنوشت فیض کاشانی به انضمام پژوهشی در کتاب شناسی و نسخه شناسی آثار او/ تصحیح و تحقیق محسن ناجی نصرآبادی

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1377.

مشخصات ظاهری : ص 359

شابک : 964-444-196-61000ریال ؛ 964-444-196-61000ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی، 1091 - 1006ق. -- کتابشناسی

موضوع : فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی، 1091 - 1006ق. -- نسخه های خطی

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : Z8606/ن2ف9 1377

رده بندی دیویی : 016/297998

شماره کتابشناسی ملی : م 78-14119

ص:1

اشاره

ص:2

ص:3

ص:4

فهرست مطالب

مقدمه ··· 15

فهرست یکم ··· 71

فهرست دوم ···

127

کتاب شناسی آثار فیض ··· 127

کتاب شناسی آثار منسوب و مجعول ··· 301

نمایه ··· 317

ص:5

ص:6

فهرست تفصیلی

مقدمه

فهرست و چندگونگی آن 15/ فهرست آثار یک کتابخانه 16/ فهرست دیگر نوشت 17/ فهرست خود نوشت 20/زندگینامه فیض 28/ زندگینامه فیض در نسخه های خطی 32/ اهمیت و ویژگیهای آثار فیض 34/ تحول فکری و نقش آن در آثار فیض 34/ فارسی نویسی فیض 36/ تعداد آثار فیض 38/ قصیده علم الهدی درباره آثار فیض 38/ فهرستهای سه گانه فیض 43/ تحریر اول و دوم فهرست اول 43/ فهرست دوم فیض 44/ نسخه شناسی فهرستهای سه گانه فیض 45/ کتاب شناسی فیض کاشانی 47/ الاعتذار 47/ الفت نامه 48/ جلاء القلوب 48/ راه صواب 48/ رساله فی ثبوت الولایه للاب والجدّ للاب علی البکر البالغه 48/ رفع الفتنه 48/زاد السالک 48/ قره العیون 49/ گلزار

قدس 49/ اللُبّ 49/ اللباب 49/ المحاکمه بین الفاضلین 50/ النخبه 50 /آثار منسوب و مجعول 50/ سریان نورالحق 50/ شجره الهیّه 50/ شواکل الحور 51/ قواعد العقاید 51 / منتخب الختوم 51/ عنوانهای اصلی 51/ عنوانهای فرعی و غیراصلی 52/ بخش بندی کتاب 55/ تقسیمات درون متن 55/ تعداد ابیات کتاب یا رساله 55/ تاریخ تألیف 55 / موضوع 55/ آغاز و انجام 55/ اختصارات 57/ سپاسگزاری 68.

فهرست یکم

تحمیدیه73/ الصافی73/ الاصفی74/ الوافی74/ الشافی75/ النوادر75/ معتصم الشیعه

ص:7

فی احکام الشریعه76/ مفاتیح الشرایع76/ النخبه77/ التطهیر77/ علم الیقین77/ المعارف78/ عین الیقین78/ اصول المعارف79/ المحجه البیضاء80/ الحقایق فی اسرارالدین80/ قره العیون فی اهمّ الفنون81/ الکلمات المکنونه81/ الکلمات المخزونه 81/ اللئالی82/ الکلمات المضنونه82/ الکلمات السّریه82/ جلاء العیون83/ تشریح العالم83/ انوار الحکمه83/ اللباب84/ اللب84/ میزان القیامه84/ مراه الاخره85/ ضیاء

القلب85/ تنویر المواهب85/ شرح الصحیفه السجادیه86/ الکلمات الطریفه86/ بشاره الشیعه87/ الاربعین87/ سفینه النجاه87/ الحق المبین88/ الاصول الاصلیّه88/ تسهیل السبیل بالحجه89/ نقد الاصول الفقهیه89/ اصول العقاید89/ منهاج النجاه90/ خلاصه الاذکار90/ ذریعه الضراعه91/ منتخب الاوراد91/ لبّ الحسنات92/ زاد العقبی92/ اهمّ مایعمل92/ الخطب92/ ثناء المعصومین93/ شهاب الثّاقب93/ ابواب الجنان93/ ترجمه الصلوه94/ مفتاح الخیر94/ ترجمه الطهاره94/ اذکار الطهاره95/ ترجمه الزکوه 95/ ترجمه الصیام95/ ترجمه الحج96/ ترجمه العقاید96/ السانح الغیبی96/ راه صواب 97/ شرائط الایمان97/ ترجمه الشریعه97/ الاذکار المهمّه98/ الرفع والدفع98/ آیینه شاهی98/ وصف الخیل99/ الفت نامه99/ زاد السالک99/ زاد الحاج100/ النّخبه الصغری100/ تعلیقات النخبه الصغری100/ الضوابط الخمس100/ جهاز الاموات 100/ اخذ الاجره علی العبادات101/ ثبوت الولایه علی البکره فی التزویج101/ غنیه الانام102/ معیارالساعات102/ الاحجار السّداد و السیوف الحداد102/ المحاکمه 103/ رفع الفتنه103/ فهرست العلوم103/ رسالات فی اجوبه مکتوبات و سؤالات 104/ رساله کیفیه علم اللّه سبحانه104/ هل الوجود مشترک لفظی او معنوی104/ تعدّد الطبایع104/ محاکمه بین بعض المنسوبین الی العلم الرسمی104/ فی جواب من سأل عن البرهان علی حقیقه مذهب الامامیه104/ فی تفسیر آیه الامانه104/ المنتزع من رسائل اخوان الصفا104/ من الفتوحات المکّیّه105/ من المکاتیب لقطب بن محیی 105/ من المثنوی للمولوی105/ من غزلیاته105/ انموذج اشعار اهل العرفان105/ سلسبیل105/ شراب طهور105/ تسنیم105/ ندبه العارف105/ ندبه المستغیث105/

تنفیس الهموم105/ وسیله الابتهال105/ آب زلال105/ آداب الضیافه106/ دهر آشوب 106/ شوق المهدی106/ گلزار قدس106/ شوق العشق106/ شوق الجمال106/

ص:8

المنتخب الکبیر106/ المنتخب الصغیر106/ المشواق106/ الانصاف107/ الاعتذار 107/ شرح الصدر107.

فهرست دوم

خمسه فی التفسیر والحدیث: تحمیدیه111/ الصافی112/ الاصفی112/ الوافی 112/ الشافی112/ النوادر112/ خمسه مستنبطه من تنبیهات ظواهر القرآن و الحدیث: المعارف112/ النخبه112/ السفینه النجاه113/ بشاره الشیعه113/ الکلمات الطریفه113/ خمسه مستنبطه من اشارات بواطن القرآن والحدیث : اصول المعارف113/ قرّه العیون113/ الکلمات المخزونه113/ الکلمات المضنونه113/ الحقایق113/ خمسه فیما یتعلّق بالادعیه والاذکار والاوراد: ذریعه الضراعه113/ منتخب الاوراد114/ خلاصه الاذکار114/ جلاء القلوب114/ اهمّ ما یعمل114/ خمسه فی منتخبات کتب اهل العلم و العرفان و اشعارهم : منتخب رسائل اخوان الصفا 114/ منتخب بعض ابواب الفتوحات المکیّه114/ منتخب مکاتیب قطب الدین بن محیی 114/ منتخب مثنوی العارف الرومی114/ منتخب غزلیاته114/ خمسه فی منتخب اصناف الاشعار : منتخب گلزار قدس115/ السلسبیل115/ التسنیم115/ ندبه العارف 115/ ندبه المستغیث115/ خمسه فی خمسه مطالب: ضیاء القلب115/ الخطب للجمعات والاعیاد115/ الکلمات السّرّیه العلّیّه115/ شرح مایحتاج الی الشرح من الصحیفه السجادیه116/ مناقب امیرالمؤمنین116/ خمسه بلغه الفرس لعامه الناس : ترجمه العقاید116/ ترجمه الصلوه116/ ابواب الجنان116/ شرایط الایمان116/ الاذکار المهمّه116/ خمسه فی علوم دینیّه علمیّه: منهاج النجاه117/ تسهیل السبیل117/

السانح الغیبی117/ ترجمه الشریعه117/ زاد السالک117/ خمسه فی فرائد ذات فوائد فی بیان انواع العلوم: فهرست العلوم118/ رفع الفتنه118/ الاعتذار118/ شرح الصدر118/ الانصاف118/ خمسه رسائل خاصیّه عدیم المثال: اللب119/ اللّباب 119/ الحقّ المبین119/ محاکمه بین فاضلین119/ التطهیر فی تهذیب الاخلاق119/ خمسه فی معارف یقینیه خاصیّه : علم الیقین119/ انوارالحکمه120/ میزان القیامه

ص:9

120/ مرآه الاخره120/ تشریح العالم120/ خمسه فی الحکمه العلمیّه والعملیه و علوم

اهل المعرفه : عین الیقین120/ الکلمات المکنونه120/ اللئالی120/ المحجه البیضاء

120/ المشواق121/ خمسه فی الفقه والاصول : معتصم الشیعه121/ مفاتیح الشرایع 121/ نقد الاصول الفقهیه121/ الاصول الاصلیّه121/ راه صواب121/ خمسه فی ترجمه العبادات الخمسه الارکانیه : ترجمه الطهاره122/ ترجمه الصلوه122/ ترجمه الزکوه122/ ترجمه الصیام122/ ترجمه الحج122/ خمسه منظومه فی المناجاه : گلزار قدس122/ شوق العشق122/ شوق الجمال122/ شوق المهدی123/ دهر آشوب123/ خمسه فی المثنویات : شراب طهور123/ آب زلال123/ وسیله الابتهال123/ مناجات نامه123/ تنفیس الهموم123/ خمس رسائل شرعیه فی تحقیق مسائل فقهیّه: الشهاب الثاقب123/ حکم اخذ الاجره علی العبادات124/ احکام الشک و السّهو124/ تجهیز الاموات 124/ تحقیق ثبوت الولایه علی البکر فی التزویج124/ خمسه فارسیه صنفتها للسلطان بالتماسه : تنویر المواهب124/ آیینه شاهی124/ وصف الخیل124/ لبّ الحسنات124/ زاد العقبی124/ خمسه الفتها فی عنفوان الشباب لبعض الاحباب:غنیه الانام125/ معیار الساعات125/ الفت نامه125/ الرفع والدفع125/ الاحجار الشداد125.

کتاب شناسی آثار فیض

آب زلال129/ آداب الضّیافه129/ آیینه شاهی130/ ابواب الجنان131/ الاحجار الشداد والسیوف الحداد132/ اذکار الطهاره132/ الاذکار المهمّه133/ الاربعین134/ الاصفی 135/ الاصول الاصلیّه136/ اصول العقاید138/ اصول المعارف139/ الاعتذار140/ الفت نامه141/ الانصاف143/ انموذج اهل العرفان145/ انوار الحکمه145/ اهمّ مایعمل146/ بشاره الشیعه 147/ ترجمه الحج 148/ ترجمه الزکاه149/ ترجمه

الشریعه150/ ترجمه الصلوه 151/ ترجمه الصیام153/ ترجمه الطهاره154/ ترجمه العقائد155/ التسنیم156/ تسهیل السبیل157/ تشریح العالم 158/ التطهیر158/ تفسیر آیه امانت159/ تقویم المحسنین160/ تنفیس الهموم162/ تنویر المواهب162/ ثناء المعصومین162/ جلاء القلوب163/ جواب من سأل عن کیفیه علم اللّه164/ جهاز

ص:10

الاموات165/ الحق المبین166/ الحقایق167/ الخطب فی الجمعات و الاعیاد170/ خلاصه الاذکار170/ دهر آشوب173/ ذریعه الضراعه174/ راه صواب 175/ رساله در جواب پرسش اهل مولتان 176/ رساله فی بیان حکم اخذ الاجره 177/ رساله فی ثبوت الولایه للاب والجدّ178/ رفع الفتنه178/ الرفع والدفع 179/ زاد الحاج181/ زاد السالک181/ زاد العقبی183/ السانح الغیبی183/ سفینه النجاه184/ سلسبیل 185/ الشافی 186/ شراب طهور 187/ شرائط الایمان187/ شرح الصحیفه السجادیه188/ شرح صدر189/ شوق العشق190/ شوق المهدی190/ الشهاب الثاقب191/ الصافی193/ الضوابط الخمس فی احکام الشک و السهو201/ ضیاء القلب202 / علم الیقین203/ عین الیقین205/ غنیه الانام فی معرفه الساعات و الایام207/ فهرس العلوم210/ فهرس مؤلفات211/ قره العیون فی اعزّ الفنون214/ الکلمات السّرّیه216/ الکلمات الطریفه217/ الکلمات المخزونه219/ الکلمات المضنونه220/ الکلمات المکنونه220/ گلزار قدس222/ اللئالی229/ اللُبّ231/ اللباب232 / لبّ الحسنات234/ المحاکمه بین الطائفتین234/المحاکمه بین الفاضلین236/ المحجه البیضاء237/ مرآه الاخره245/ مشواق246/ المعارف248/ معتصم الشیعه249/ معیارالساعات250/ مفاتیح الشرایع 251/ مفتاح الخیر 265/ منتخب الاوراد 266/ منتخب دیوان شمس267/ منتخب رسائل اخوان الصفا267/ منتخب فتوحات المکّیه267/ منتخب مثنوی267/ المنتخب الصغیر268/ المنتخب الکبیر268/ منتخب مکاتیب قطب الدین محیی268/ منشآت269/ منهاج النجاه274/ میزان القیامه276/ النخبه278/ النخبه الصغری281/ ندبه العارف281/ ندبه المستغیث282/ نقد الاصول الفقهیه282/ النوادر282/ الوافی284/ وسیله الابتهال299/ وصف الخیل299.

آثار منسوب و مجعول

اتتل توتتل303/ اثبات حرکت جوهری303/ احکام النجوم304/ رساله فی الارث304/ اضغاث الاحلام 304/ اعمال الاشهر الثلاثه305/ امالی305/ رساله فی الانسان305/

ص:11

رساله فی تحقیق معنی القابلیّه306/ التذکره فی الحکمه الالهیه306/ ترجمه الحق307/ ترجمه حدیث معلّی بن خنیس307/ التوحید308/ الجبر و التفویض308/ جواب بعض الاخوان308/ الحاشیه علی حاشیه التهذیب309/ الحاشیه علی الرواشح السماویه309/ حاشیه علی زبده البیان309/ دلائل الاحکام310/ سریان نور الحق310/ شجره الهیّه311/ شرح حدیث الحقیقه311/ شرح حدیث الفرجه312/ شرح حدیث جنود مجنّده312/ شواکل الحور312/ رساله القضاء والقدر313/ قواعد العقاید313/ مسأله الوجود314/ معالجه النفس314/ المصفّی314/ مفاتیح الزیارات 315/ منتخب الختوم315/ رساله فی الموت و حقیقته316/ رساله فی وحده الوجود316.

نمایه

آیات و احادیث 319/ کسان 320/ کتابها 342/ موضوع 354/اشعار 358

ص:12

مقدّمه

ص:13

ص:14

I

فهرست و

چندگونگی آن

واژه فهرست در لغت دارای معانی گوناگونی است و اندیشمندان علم لغت از آن تعاریفی ارائه داده اند که شمول و جامعیت این کلمه را می رساند. فیروزآبادی بر این باور

است که «الفهرس هوالکتاب الذی تجمع فیه الکتب».(1) فهرست عبارت از کتابی است که در آن مؤلّف به اسامی و نامهای کتابها اشاره می کند. تعبیر خوارزمی در مفاتیح العلوم آن است که فهرست صورت کارها و دفاتری است که به دیوان مربوط می شود و گاهی برای ذکر دیگر چیزها استعمال می گردد.(2)

گروه دیگری آن را در بردارنده جدولی شامل ابواب و فصول کتاب می دانند که جایش در آغازین بخش کتاب یا در آخرین قسمت آن می باشد. این معنا امروز تداول بیشتری پیدا کرده است. امّا هنگامی که کلمه فهرست در عرف گروه آشنا با نسخه های خطی و کتاب شناسان اهل فن بکار می رود آنچه در آغاز متبادر به ذهن می شود همان معنای مورد نظر فیروزآبادی در قاموس است که به مرور زمان با تحول و دگرگونیهای شرقی وغربی بار معنایی آن پختگی و کمال یافته. در این مقال ما نیز فهرست را کتاب و رساله ای می دانیم که در آن به اسامی کتابها، رساله ها، مؤلفان، و دیگر مشخصات کتاب شناسی و نسخه شناسی اشاره می شود. از این دیدگاه برای فهرست اشکال و مشتقات چندی می توان جست که در ذیل به آن می پردازیم:

ص:15


1- قاموس المحیط، 347/2.
2- ترجمه مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیوجم، 60.

الف ) فهرست آثار یک کتابخانه

بدین معنا که فهرست در بردارنده اسامی تمامی کتابها و مؤلفان یک کتابخانه است. این کتابخانه می تواند دولتی یا شخصی باشد. برای یافتن سابقه این نوع فهرستها می توان

تاریخچه کتابخانه ها را دنبال کرد؛ چرا که با تشکیل یک کتابخانه، نخستین ابزار جستجوی اطلاعات و مدارک در آن وجود فهرستی جامع و مانع است تا اطلاعات را براحتی در اختیار مراجعه کننده قرار دهد. بنابراین سرآغاز تدوین این فهارس را باید به

زمان ایجاد اولین کتابخانه ها رساند.

به طور قطع می توان ادعا کرد که چنین فهرستی در کتابخانه آشور بانی پال در نینوا وجود داشته است.(1) و پس از آن در یونان، مصر و ایران پیش از اسلام، این امر رواج بیشتر پیدا می کند. پس از اسلام، کتابخانه مأمون عباسی به عنوان یک کتابخانه بزرگ در

زمان خلافت عباسیان مورد استفاده اندیشمندان قرار گرفته و وجود چنین کتابخانه ای با

آن عظمت، بدون بهره گیری از فهرست ممکن نخواهد بود. ابن مسکویه در جاویدان خرد به نقل از ابوعثمان جاحظ گزارش این فهرست را چنین می دهد:

روزی مأمون به من [فضل بن سهل] گفت که می دانی که کدام کتاب از کتابهای عرب معتبرتر و بهتر است؟ گفت: من شروع کردم و کتابهای مغازی را وجنگهای خلفا که با دشمنان دین کرده اند، شمردم و کتابهای تاریخ را نیز برشمردم تا به تفسیر قرآن رسیدم، چون نام تفسیر قرآن بردم، مأمون گفت که قرآن کلام اللّه تعالی و سخن آن حضرت است، لاجرم هیچ چیز به آن شبیه نیست. بعد از آن گفت که کدام کتاب از کتابهای عجم بهتر و معتبرتر است؟ گفت: بسیاری از آنها را نام بردم و بعد از همه گفتم که جاویدان خرد.

بعد از آن مأمون فهرست کتب خود را طلبید و بالا و پایین را دید و نام جاویدان خرد را در آن فهرست نیافت. بعد از آن گفت که نام جاویدان خرد از فهرست [افتاده است]. گفتم که این جاویدان خرد همان کتاب است که ذوبان دارد و من بعضی از آن را کتابت

ص:16


1- برای اطلاعات بیشتر لارا آرکس «کتابخانه آشور بانی پال» ترجمه رکن الدین احمدی لاری: مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، ش 17، صص 96 - 79.

کرده ام و نوشته ام. گفت: که همین ساعت آن را بیار که ببینم.(1)

ابوعبداللّه محمّدبن احمد مقدسی در بیان سرایِ ساخته شده در زمان حکومت عضدالدوله دیلمی می گوید:

یک کتابخانه جدا نیز دارد که زیر نظر یک سرپرست و یک کتابدار و یک ناظر از نیکوکاران شهر اداره می شود. هیچ کتابی نیست که تاکنون در دانشهای گوناگون تصنیف شده باشد مگر نسخه اش بدانجا آورده است. وی اینجا را به صورت دالانهای سرپوشیده و یک سالن بزرگ ساخته که انبارهای کتاب در اطراف آنهاست. به دیواره انبارها و دالانها اطاقکهایی دارند و هریک با کشویی از بالا به پایین بسته

می شود. دفترها از هر نوع در یک رف ویژه چیده شده است. فهرستهایی نیز دارد که نام کتابها در آن روشن شده است.(2)

از این گونه فهرستها برای بسیاری از کتابخانه ها فراهم آمده، کتابخانه صاحب بن عباد، کتابخانه نوح بن منصور سامانی از آن جمله اند.

افزون بر فهرستهای کتابخانه های حکومتی و دولتی، گاهی شخصی عالم و دانشمند برای همه موجودی کتابخانه خویش فهرست تهیه می کرده تا امکان بهره وری از آن سهلتر شود و هم اینکه با مرتب کردن و زدن مُهر بر آنها در نگهداری و حفاظت از کتابها

اهتمام بیشتری به عمل آید. رضی الدین ابوالقاسم علی بن موسی معروف به ابن طاوس (664 - 589ق) در کتاب گرانقدر سعدالسعود به تعدادی از کتابهای خویش در زمینه

علوم قرآنی - که وقف اولاد ذکورش می باشند - اشاره می کند. وی در مقدمه کتاب می نویسد: چون در کتاب الابانه فی معرفه اسماء کتب الخزانه تنها به نام کتابهای خویش پرداختم، در اینجا، توضیح بیشتری در خصوص آنها می دهم.(3) آنگاه به کتاب شناسی و نسخه شناسی کتابهای خویش می پردازد و اطلاعات ارزشمندی ارائه می دهد.

ب) فهرست دیگرنوشت

این عنوان بر آثاری اطلاق می شود که در آن یکی از اهل فضل و دانش، سیاهه ای از

ص:17


1- ابن مسکویه، جاویدان خرد، ترجمه تقی الدین شوشتری، 37.
2- احسن التقاسیم، ترجمه علی نقی منزوی، 669.
3- .سعدالسعود، 4.

آثار و نگاشته های یکی از بزرگان علم و دانش را فراهم می آورد و در ضمن آن به جزئیات و ویژگیهای نوشته های او می پردازد. قدمت و روایی این گونه فهرستها بسیار است و قابل تأمّل. در یک تقسیم بندی برای این فهرست دو صورت می توان تصور کرد:

1) مؤلّف در هنگام ذکر سرگذشتنامه، پس از پرداختن به شرح احوال و سرگذشت شخص مورد نظر، آثار و نگاشته های وی را ذکر می کند و فهرستی ارائه می دهد. باید دانست که در این شیوه، تکیه کلام مؤلّف بیشتر به زندگی و بیان حالات و احوال نویسندگان است تا بررسی کتاب شناسی آنها. تمامی کتابهای سرگذشتنامه ای و رجالی در این قسمت قرار می گیرد. ابن ندیم در ترتیب کتابهای ارسطو در منطقیات و طبیعیات، الهیات و خلقیات سخن گفته و برخی از آنها را در الفهرست ذکر می کند.

2) مؤلّف یا فهرست نویس به آثار و نگاشته های یک تن به تنهایی اشاره می کند. در این اثر جنبه کتاب شناسی و نسخه شناسی بیشتر مدّ نظر است تا طرح مسأله سرگذشتنامه افراد. او به دنبال آن است که به طور صریح و روشن آثار و نگاشته های آن بزرگ را برای اهل فن و دانش بیان کند. شاید نخستین اطلاعاتی که در این زمینه در دست

است مربوط به یونان باستان است. ثاون اسکندرانی، تألیفات وآثار افلاطون (347 - 427ق.م.) را تدوین می کند و بسیاری از نگاشته های او را برمی شمرد.(1)

نگاشتن فهرست آثار دیگران، در تمدن اسلامی نیز سابقه ای دراز دارد. مدائنی، ابوالحسن علی بن محمدبن عبداللّه بن ابویوسف (215 - 135ق) برده و غلام سمره بن جندب(؟) از متکلّمان سده دوم و سوم هجری است. ابوالحسن بن کوفی، فهرستی از آثار او را ذکر می کند و ابن ندیم از روی نوشته وی آثار مدائنی را می آورد:

و از کتابهایش آنچه را که از روی نوشته ابوالحسن بن کوفی به یاد دارم این است: در اخبار پیغمبر صلعم: کتاب امّهات النبی صلعم، کتاب صفه النبی صلعم، کتاب اخبار المنافقین. کتاب عقودالنبی صلعم. کتاب تسمیه المنافقین و من نزل فیه القرآن منهم و غیرهم.(2)

جنیدبن محمّد نعیم مکنّی به ابواحمد، در نامه ای به ابوالحسن علی بن محمد علوی، تصانیف و نگاشته های ابونصر محمّدبن مسعود عیاشی (ف. 320ق) - از فقهای بزرگ

ص:18


1- ابن ندیم، الفهرست، 449.
2- ابن ندیم، الفهرست، 168.

امامیه - را گردآوری می کند. وی در آخر نامه به این مطلب اشاره می کند که جامع آثار عیاشی بیست و هفت کتاب از تألیفات عیاشی را در فهرست نیاورده و من آنها را بر فهرست او می افزایم وتعداد این آثار را به 208 جلد کتاب و رساله می رساند. ابن ندیم

فهرست آثار عیاشی را به نقل از آن نامه، در الفهرست می آورد.(1) شیخ طوسی در

الفهرست خودش عینا منقولات ابن ندیم را ذکر می کند(2)

ابوریحان بیرونی (440 - 362ق.) از بزرگترین دانشمندان جهان اسلام در سده چهارم و پنجم هجری است. وی در رساله ای با عنوان رساله ابی ریحان فی فهرست کتب الرازی به بررسی و بیان کتابهای محمدبن زکریای رازی می پردازد. وی آثار رازی را در موضوعات ذیل طبقه بندی و فهرست می کند: پزشکی (56 عنوان)، طبیعیات (33 عنوان)، منطقیّات (7 عنوان)، ریاضیات و نجومیات (10 عنوان)، تفاسیر و تلخیص ها و اختصارات (7 عنوان)، فلسفی و تخمینی (17 عنوان)، مافوق الطبیعه (6 عنوان)، الهیّات (14 عنوان)، کیمیائیات (22 عنوان)، کفریات (2 عنوان) و فنون مختلف (10 عنوان).

آنگاه، پس از ذکر کتابهای رازی، ابوریحان به کتابهای خود می پردازد که در فهرست خود نوشت به آن خواهیم پرداخت.

محمّدبن ابی بکر بن قیّم مشهور به ابن قیّم جوزیه (751 - 691ق.) فهرستی از کتابها و رساله های ابن تیمیه (ف.728ق) فراهم ساخته و تعداد آثار وی را تا به 341 عنوان کتاب و رساله می رساند. این فهرست به سال (1953م.) در دمشق به چاپ رسیده است.

یوسف ترکمن بن جوزی معروف به سبط ابن جوزی (654 - 572ق) در کتاب مرآه الزمان، فهرست آثار تألیف شده عبدالرحمن بن جوزی (592 - 510ق) را دویست و پنجاه عنوان ذکر می کند. این فهرست توسط گرگیس عوّاد در مجله المجمع العلمی العربی شماره 30 - 29 در دمشق چاپ شده است.

فهرست و سیاهه آثار جلال الدین عبدالرحمن سیوطی (911 - 849ق) به وسیله شخصی گمنام جمع آوری می شود. وی پانصد و چهار عنوان از کتابها و رساله های سیوطی را بیان می کند. این فهرست به کوشش فلوگل در پایان کشف الظنون حاجی خلیفه

در جلد ششم، صص 667 - 665 آمده است.

ص:19


1- .الفهرست، 361.
2- .طوسی، الفهرست، 137.

برای آثار علامه ملاّمحمّد باقر مجلسی (1110 - 1037ق) دو فهرستِ دیگر نوشت فراهم آمده است. نخست: توسط محمّد نصیربن عبدالله مجلسی - برادرزاده وی - این فهرست در دو بخش است. الف) کتابهای عربی مجلسی ب)کتابهای فارسی وی. صاحب الذریعه منقولاتی از این فهرست را در نگارشهای دیگران رؤیت کرده است.(1) دو دیگر، فهرستی که به اهتمام محمّدحسین بن محمّد صالح از نوادگان مجلسی در دو فصل و یک خاتمه تدوین شده است. فصل اول: کتابهای عربی شامل ده کتاب. فصل دوم کتابهای فارسی، در بردارنده چهل و نه کتاب. خاتمه: در شماره ابیات تألیفات و آثار مجلسی در فارسی و عربی. این فهرست یک بار در مجله دانشکده ادبیات تهران سال دهم، شماره دوم، صص 210 - 203 چاپ شده و بار دیگر در کتابشناسی مجلسی به کوشش حسین درگاهی و علی اکبر تلافی داریانی.

ج) فهرست خود نوشت

فهرست خود نوشت به فهرستی گفته می شود که به وسیله خود صاحب اثر فراهم آید و در آن به اجمال یا تفصیل به مشخصات کتاب شناسی آثار اشارت شود. بصراحت می توان گفت که ساخت چنین فهرستهایی در تمدن کهن و درخشان یونان سابقه داشته است. جالینوس طبیب (210 - 131م) مجموعه آثار خودش را در ضمن کتابی به نام فینکس فراهم آورده. این کتاب شامل دو مقاله است که در مقاله اول، کتابهای طبی و در مقاله دوم کتابهای منطقی، فلسفی، بلاغی و نحوی خود را یاد می کند. وی آنگاه به توصیف کتابهایش می پردازد و مقصود و داعی خویش از تألیف را بیان می کند و افزون برآن به سن و سال خود در زمان تألیف، و کسی را که کتاب به او تقدیم شده، بازگو می نماید(2)

حنین بن اسحاق (260 - 194ق) مقاله ای به سریانی دارد و در آن به آثار دیگر جالینوس که در فهرست جالینوس نیامده اشاره می کند(3)وی در ضمن همین رساله

ص:20


1- آقابزرگ تهرانی، الذریعه، 380/16.
2- رساله حنین بن اسحاق در باره آثار ترجمه شده از جالینوس در مجموعه متون و مقالات در تاریخ و اخلاق پزشکی در اسلام و ایران، 217.
3- رساله حنین بن اسحاق در باره آثار ترجمه شده از جالینوس در مجموعه متون و مقالات در تاریخ و اخلاق پزشکی در اسلام و ایران، 217.

ارزشمند به بسیاری از ترجمه های خویش از آثار جالینوس توجه می دهد. دانشیان در این دوره، بسیاری از کتابها و رساله هایی که از یونانی به سریانی و عربی ترجمه شده از

آنِ حنین می دانند. ابن ندیم بر این باور است که این مطلب از خوشبختی های حنین است که هرچه حبیش بن حسن اعسم، عیسی بن یحیی و دیگران ترجمه کرده اند به حنین نسبت داده می شود. امّا با به دست آمدن این رساله بسیاری از این مجهولات روشن می شود و مترجم این رساله های منسوب، به وضوح و صراحت بیان می شود. برای نمونه حنین در ذیل کتاب، کتاب فی العضل می نویسد: که حبیش بن الحسن آن را برای محمدبن

موسی به زبان عربی ترجمه کرده است، همچنین کتاب فی تدبیر الملطف فی الذبول از عیسی بن یحیی است.

جابربن حیان بن عبدالله کوفی از دانشمندان سده دوم هجری، مصاحب و شاگرد امام جعفر صادق علیه السلام است. وی برای آثارش در موضوعات کیمیا و دیگر علوم فهرست مفصلی فراهم می آورد و افزون بر آن، فهرست موضوعی مختصری برای نگاشته های علم کیمیای خود تدوین می نماید. ابن ندیم این فهرست را دیده و از آن بهره برده است.

وی در شرح احوال و آثار جابر می گوید:

محمدبن اسحاق گوید: جابر در کتاب فهرست خود گوید: پس از این کتابها، سی رساله تألیف کردم که بی نام است و سپس چهار مقاله تألیف کردم که اینهاست: کتاب الطبیعه الفاعله الاولی و هی النار، کتاب الطبیعه الثانیه الجامده و هی الماء، کتاب الطبیعه المنفعله الیابسه و هی الارض، کتاب الطبیعه الرابعه المنفعله الرطبه و هی الهواء... پس از این چهار کتاب تألیف کرده ام به این ترتیب کتاب الزهره، کتاب

السلوه، کتاب الکامل و کتاب الحیوه.(1)

ابو سلیمان داود بن علی اصفهانی (ف. 270ق) از فقهای نامدار سده سوم هجری است به گفته ابن ندیم، وی مردی با فضل، صادق و پرهیزکار بود و اول کسی است که قول به ظاهر کتاب و سنّت را گرفته و جز آن را از رای و قیاس رها کرد. از نگاشته های

علی بن داود، فهرستی بسیار قدیمی به خط محمود مروزی به دست ابن ندیم می رسد که او تمام آن را در الفهرست می گنجاند. وی بر این عقیده است که این فهرست در زمان

ص:21


1- الفهرست 640 - 639.

خود داود بن علی نوشته شده است.(1)

ابن بطّه، محمدبن جعفر قمی، روایات زیادی از احمد برقی نقل می کند. از نگاشته های وی فهرستی است که از آثارش در آن نام می برد. قهپایی معتقد است که این فهرست که از آثار او ارائه شده، دارای اشکالاتی است.(2)

سعدبن عبداللّه قمی مکنّی به ابوالقاسم از بزرگان فقها و محدثان نام آور سده سوم هجری است. وی دارای تألیفات زیادی، همچون کتاب الرحمه، کتاب الحج، کتاب الضیاء فی الامامه، کتاب مقالات الامامیه و... است. در این فهرست ابوالقاسم قمی به همه

کتابهایی که تألیف کرده اشاره می کند.(3)

یکی از نویسندگان دانشمند اسماعیلی مذهب، عبدان اسماعیلی است. ابن ندیم در بخش نویسندگان و صاحب نظران اسماعیلی می نویسد:

عبدان که در پیش گفته شد از همه بیشتر کتاب تصنیف کرد و دیگران هم اگر تصنیفی داشتند به او نسبت می دادند. فهرستی از تصنیفات خود دارد که از آن جمله است: کتاب الرحا و الدولاب، کتاب الحدود والاسناد، کتاب اللامع، کتاب الزاهر، کتاب المیدان.

ابن ندیم فهرست آثار عبدان را ندیده و کسی را سراغ نداشته که از محتویات آن فهرست آگاه باشد.(4) سزگین بر این باور است که نسخه ای از فهرست عبدان در سده هفتم هجری در تملّک خواجه نصیرالدین طوسی بوده است.(5)

از دیگر فهرستهای خود نوشت، فهرست آثار عثمان بن جنّی معروف به ابن جنّی (392 - 330ق) است. وی در ضمن اجازه ای که به ابی عبداللّه می دهد به فهرست آثارش اشاره می کند. یاقوت حموی در شرح سرگذشت ابن جنّی متن این اجازه را عینا نقل می کند:

قد اجزتُ للشیخ ابی عبداللّه الحسین بن احمدبن نصر - ادام اللّه عزّه - ان یروی عنّی مصنّفاتی و کتبی مما صحَّحه و ضبطهُ علیه ابواحمد عبدالسلام بن الحسین البصری - ایّد اللّه عزّه - : عنده منها کتابی الموسوم بالخصائص و حجمه الف ورقه و کتابی

ص:22


1- الفهرست 398 - 397.
2- مجمع الرجال، 174/5؛ الذریعه، 374/16.
3- .طوسی، الفهرست،75.
4- الفهرست ابن ندیم، 353.
5- .تاریخ التراث العربی، 123/7.

التّمام فی تفسیر اشعار هُذیل مما اغفله ابوسعید الحسن بن الحسین السُّکری - رحمه اللّه - و حجمه خمسمائه ورقه بل یزید علی ذلک و کتابی فی سرّ الصناعه و هو ستمائه ورقه و کتابی فی تفسیر تصریف ابی عثمان بکربن محمد ابن بقیه المازنی و حجمه خمسمائه ورقه، و کتابی فی شرح مستغلق ابیات الحماسه و اشتقاق اسماء شعرائها و مقداره خمسمائه ورقه...

ابن جنّی به همه آثار و نگاشته های خویش در این اجازه اشاره می کند و به اختصار به موضوع و حجم آن می پردازد.

ابوریحان بیرونی در ادامه فهرستی که از آثار رازی ارائه می دهد، با آوردن جملات زیر به فهرست خود نوشت آثارش می پردازد و سیاهه ای از صدوسه نگاشته خود بیان می کند:

و چنانکه سخن خود را با کتابهای ابوبکر [رازی] آغاز کردم آن را با نامهای کتابهای خود که وقتی از من خواسته بودی ختم می کنم. آن کتابهایی که تا سال چهار صد و بیست وهفت نوشته ام که از عمرم شصت و پنج سال قمری و شصت و سه سال شمسی می گذرد و تعجّب نمی کنم که تاویل رویای من راست بیاید هرچند که حرص من برآن راست نیامده است.(1)

این فهرست به سال 1936م. توسط خاورشناس معروف پول کراوس در پاریس از روی نسخه منحصر به فرد کتابخانه لیدن به شماره 133 چاپ شد. پیش از آن به سال 1920م. ویدمانِ آلمانی قسمت مربوط به آثار بیرونی را به زبان آلمانی مورد تجزیه وتحلیل قرار داد، و دوسکا به سال 1925م. پاره ای از آن کتاب را که مربوط به آثار رازی

بود به زبان آلمانی برگرداند. زاخائو فهرست آثار بیرونی را در مقدمه کتاب آثارالباقیه آورد. اندیشمندان دیگری نیز به تصحیح فهرست و کتاب شناسی آثار رازی و بیرونی پرداختند و ملحقاتی برآن افزودند. دکتر محمود نجم آبادی در مصنفات و مؤلفات رازی

و بوالو در کارنامه ی بیرونی از آن جمله اند.(2)

افزون بر اینها، استاد دانشمند دکتر مهدی محقق به تصحیح و ترجمه فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی اهتمام ورزید و به پیوست این اثر ارزشمند، رساله

ص:23


1- فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی، به کوشش مهدی محقق، 64.
2- فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی، به کوشش مهدی محقق، مقدمه.

المشاطه لرساله الفهرست از ابواسحاق ابراهیم بن محمّد، مشهور به غضنفر تبریزی را که مهمترین منبع شناخت زندگی بیرونی است، ضمیمه کتاب نمودند. غضنفر تبریزی هدف خویش را از تدوین المشاطه این چنین بیان می کند:

من می دانم که هرکس مقاله استاد رئیس را مطالعه کند و در آنچه که نویسنده آن از داستان رویای خود یاد کرده و از الهامی که در آن رویا بر مدت عمرش استدلال آورده درنگ نماید، کیفیت آینده آن احوال یعنی کمیّت عمر و زمان رحلت او به نظرش می گذرد. از این روی من صلاح دیدم که به پایان سخن او در آن رساله آنچه را که من از تاریخ ولادت و سنین عمر و وقت وفات و رحلت او به دست آورده ام، ملحق کنم تا آنکه طالبان آن را از جایی دیگر نجویند، گذشته از آنکه تحقیق آن متعذّر

و وصول به آن نسبت به این زمان و این مردم ممتنع است.(1)

سرِ سخن را به کتابهای رجالی می کشانیم. در این نوع کتابها، هنگامی که مؤلف به شرح سرگذشت خودش مشغول می شود، به فهرستی از آثار و نگاشته های خویش نیز اشاره می کند. گرچه در اینجا مؤلّف قصد ندارد فهرستی برای نگاشته های خویش مهیا سازد؛ امّا به اقتضای خود موضوع، ناخودآگاه فهرستی از آثارش ارائه می شود که بسیار ارزشمند و قابل اعتناست.

ابوالعباس احمدبن علی نجاشی (450 - 372ق) در کتاب رجال النجاشی در ذیل مدخل احمدبن العباس [خودش] این چنین می آورد:

احمدبن العباس النجاشی الاسدی، مصنّف هذاالکتاب - اطال اللّه بقاوه و ادام علوه و نعماه - له کتاب الجمعه و ماورد فیه من الاعمال و کتاب الکوفه و ما فیها من الاثار و الفضایل، و کتاب انساب بنی نصربن قُعین و ایامهم واشعارهم و کتاب مختصر

الانوار و مواضع النجوم التی سمیّتها العرب.(2)

او با بیان همین عبارات کوتاه، به چهار کتاب خویش و موضوع آنها اشاره می کند.

شیخ الطایفه ابی جعفر محمد بن حسن طوسی (460 - 385ق) نیز در الفهرست که از کتابهای بزرگ رجالی شیعی محسوب می شود به بیان شرح احوال و آثار نهصدتن از بزرگان علم و دانش می پردازد. وی از فهرست آثار و نگاشته های شیخ مرتضی (436 -

ص:24


1- فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی، به کوشش مهدی محقق، 193.
2- رجال النجاشی، 74.

355ق)، ابن بابویه قمی (ف. 381ق) و شیخ مفید (413 - 336ق) نام می برد و آنها را در میان صاحب نظران و اهل فن مشهور و معروف می داند.(1) شیخ طوسی با عنایت به فهرست سید مرتضی، کتابهای وی را نقل می کند. آقا بزرگ براین باور است که این فهرست ممکن است تألیف خود مرتضی باشد و یا شاگرد وی ابوالحسن محمدبن محمد بصروی (ف. 443) آن را از کتابهای استادش فراهم ساخته و سید مرتضی بر پشت نسخه آن اجازه روایت برای او نگاشته است.(2) آنگاه در ضمن سرگذشت خویش به فهرستی از کتابهایی که تا آن زمان به رشته تحریر در آورده، اشاره می کند:

محمدبن الحسن بن علی الطوسی، مصنف هذا الفهرست، له مصنفات منها کتاب تهذیب الاحکام و هو یشتمل علی عده کتب من کتب الفقه، اولها کتاب الطهاره و کتاب الصلاه و هو یشتمل... وله کتاب الاستبصار فیما اختلف من الاخبار و هو

یشتمل... و له کتاب النهایه فی مجرد الفقه والفتاوی و له کتاب المفصح فی الامامه

و له کتاب تلخیص الشافی فی الامامه و له مختصر مالایسع المکلف الاخلال به، وله کتاب العده فی اصول الفقه و... و له کتاب فی الاصول کبیر خرج منه الکلام فی التوحید و بعض الکلام فی العدل.(3)

ابن جنید اسکافی، محمدبن احمد (ف. 381ق) فهرستی برای آثار خودش نگاشته و شیخ طوسی از آن چنین یاد می کند:

او فهرست تصنیفهای خود را مبوّب و گسترده فراهم ساخته و من تمام آن را ذکر نمی کنم؛ اما نجاشی در احوال وی در حدود صدوپنجاه عنوان از کتابها و رساله های او را با نگاه به آن فهرست می آورد.(4)

شیخ اکبر، محیی الدین بن عربی (638 - 560ق) نیز فهرست خودنوشتی از آثارش فراهم می آورد و در آن به 248 اثر خود توجّه می دهد. گرگیس عوّاد به کتاب شناسی آثار

وی می پردازد و تعداد آنها را به 279 کتاب و رساله می رساند. این تحقیق در مجله المجمع العربی در دمشق شماره 4 - 3، جلد 29 در سال 1953م به چاپ رسیده است. پس از وی عثمان اسماعیل یحیی تحقیقات جدیدی بر آثار ابن عربی ارائه می کند.

رضی الدین علی بن موسی مشهور به ابن طاوس (664 - 589ق) در کتاب الاجازات

ص:25


1- الفهرست طوسی، 158، 157، 99.
2- الذریعه 381/16.
3- الذریعه 161 - 159.
4- قهپایی، مجمع الرجال، 131 - 127/5.

بکشف طرق المفازات پس از ذکر مقدمات به فهرست آثار خویش چنین اشاره می کند:

...ممّا الفته فی بدایه التکلیف من غیر ذکر الاسرار و التکشیف. کتاب مصباح الزائر و جناح المسافر ثلاث مجلّدات و من ذلک کتاب فرحه النّاس و بهجه الخواطر... روح الاسرار و روح الاسمار... منها کتاب فلاح السائل و نجاح المسائل... و صنّفت کتابا سمیّته البهجه بثمره المهجه...

بخشی از این فهرست را علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار آورده است.(1)

محمدبن علی رکن الدین گرگانی از شاگردان بارز علامه حلّی نیز فهرستی برای نگاشته هایش تهیه کرده که صاحب مقاییس الاصول از آن یاد می کند.(2)

عین القضاه همدانی عارف بزرگ قرن ششم رساله ای به نام شکوه الغریب عن الاوطان الی علماء البلدان برای علمای همدان به عربی تحریر کرد. وی پس از ذکر مصائب و مشکلاتی که برایش پیش آمده، آثار و خدمات علمی خویش را بر می شمارد. آثاری همچون قری العاشی الی معرفه العوران و الاعاشی، المفتلذ من التصریف، امالیُّ الاشتیاق

فی لیالی الفراق، منیه الحیسوب، غایه البحث عن معنی البعث، رساله علائی، نزهه العشاق

و نهزه المشتاق، صوله البازل، الامون علی ابن اللبون، المدخل الی العربیه و ریاضه علومها

الابیه.(3)

ابن طولون (953 - 880ق) در کتاب الفلک المشحون فی احوال ابن طولون به ذکر سرگذشت نامه خویش می پردازد، آنگاه فهرستی به ترتیب الفبایی از آثار و نگاشته هایش ارائه می دهد. گویا این اثر در دمشق به چاپ رسیده است.

فخرالدین بن محمدبن طریح (ف. 1085ق) فهرست خود نوشتی از آثارش فراهم ساخته که آقابزرگ، نسخه ای از آن را در کتابخانه طریحی در نجف اشرف رؤیت کرده است.(4)

فیض کاشانی (1091 - 1006ق) نیز برای آثارش سه بار فهرست تهیه کرده که به تفصیل در همین مقدمه به آنها خواهیم پرداخت.

محمدعلی بن ابوطالب مشهور به حزین لاهیجی (1180 - 1103ق) فهرست بیش از

ص:26


1- بحارالانوار 45 - 37/104.
2- الذریعه، 381/16.
3- دفاعیات عین القضاه همدانی، ترجمه قاسم انصاری، 75.
4- الفهرست 378/16.

دویست کتاب فارسی و عربی نگاشته های خود را فراهم می آورد. آقابزرگ براین باور است که عنوان این فهرست «ماجری به القلم» است. این فهرست بدون هیچ تغییر در کتاب نجوم السماء صفحات 293 - 283 چاپ شده است.(1)

کوتاه سخن آن که در این مقال گزارش مختصری از فهرست و انواع آن تقدیم داشتیم اکنون به سرگذشت کوتاهی از فیض کاشانی و فهرستهای خودنوشت و مبحث کتاب شناسی آثار وی می پردازیم.

ص:27


1- الذریعه 17/19؛ 378/16.

II

زندگینامه فیض

محمّدبن مرتضی بن شاه محمود ملقّب به محسن از بزرگترین علمای امامیه قرن یازدهم هجری است. وی به سال 1006 هجری قمری در کاشان به دنیا آمد. پدرش از علما وبزرگان کاشان بود و کتابخانه بزرگی داشت. از آثار او می توان شرح زبده الاصول را نام برد. آقابزرگ نسخه هایی را به خط او رؤیت کرده است(1)فیض در اوان صبا شور تحصیل کمال در سر افکند و درد طلب در دل پدید آورد. مدّتی در خدمت خال بزرگوارش - که ممتاز عصر خود بود - در کاشان به تحصیل علوم دینی ظاهری اشتغال داشت و تفسیر و حدیث و فقه واصول دین و آنچه موقوف علیه آن بود از عربیّت و منطق فرا گرفت.

در بیست سالگی به سال 1026ق. برای تحصیل علوم باطنی به مقتضای اطلبواالعلم ولو بالصین، متوجّه اصفهان شد و در آنجا به خدمت جمعی از فضلا مشرف گردید. امّا کسی را نیافت که از علم باطن خبری داشته باشد. علم ریاضی و غیره را در همانجا آموخت و چون شنید سید ماجد بحرانی (ف. 1028ق) در شیراز است جهت فراگیری علم حدیث به شیراز رفت. در خدمت وی به سماع و قرائت و متعلقات آن پرداخت تا آنکه فی الجمله بصیرتی در علم حلال و حرام و سایر احکام حاصل کرد و از تقلید کسان مستغنی شد.

ص:28


1- الذریعه، 215/7.

پس به اصفهان رجوع نمود، به خدمت شیخ بهاء الدین محمد عاملی رسید و از ایشان اجازه روایت حدیث گرفت، آنگاه در سال 1029 راه حجاز پیش گرفت و به شرف ادای حجه الاسلام و زیارت سیدالانام و ائمه معصومین - علیهم السلام - مشرّف گردید. در آن سفر به خدمت شیخ محمدبن حسن عاملی (ف. 1030ق) رسید و از ایشان نیز اجازه نقل حدیث گرفت. در حین مراجعت از آن سفر به سبب قاطعان طریق، مصیبتی چند رو داد و برادرش به دست ایشان کشته شد، برادری که در سن هیجده سالگی به رتبه اجتهاد رسیده بود و در موافقت و مناسبت و مؤالفت و مؤانست با وی به حدی بود که گویی یک روح بودند در دو بدن.

ز پیش من برفت او با دل صدجای ریش من

ز حسرت از فراقش چون غریبان در وطن گردم

خیالش چون بر گیرم ز سرتا پای گردم او

ز خود بیرون روم از خویشتن بی خویشتن گردم

در بلده طیبه قم به خدمت صدر اهل عرفان صدرالدّین محمد شیرازی که در فنون علم باطن یگانه دهر و سرآمد عصر بود، رحل اقامت افکند. مدّت هشت سال ماند و به ریاضت و مجاهده مشغول شد تا فی الجمله بصیرتی در فنون علم باطن یافت.

شبان وادی حیرت گهی رسد به مراد

که هشت سال به جان خدمت شعیب کند

و آخر به شرف مصاهرت ایشان سرافراز آمد. باز چون ملاصدرا از قم به شیراز تکلیف نمودند، به شیراز رفته، قریب دو سال دیگر در خدمت با برکات ایشان به سر برد. و از انفاس طیبه ایشان بسی استفاده نمود و قبل از سفر شیراز و بعد از آن در کاشان

به رعایت ناموس خاندان مشغول می بود.

بنابر آیه شریفه * وَلْتَکُن مِنْکُم اُمّهٌ یَدْعُونَ اِلی الْخَیْرِ وَ یَأمُرونَ بِالْمَعرُوفِ وَ یَنْهَونَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ اوُلئکَ هُمُ المُفْلِحُونَ*(1) و به فحوای کریمه * فَلَولا نَفَرَ مِنْ کُلّ فِرقَهٍ مِنهُم طائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنذِرُوا قَوْمَهُم اِذا رَجَعُوا اِلَیهِم لَعَلَّهُم یَحْذَرُونَ*(2) مشغول تدریس حدیث اهل عصمت - سَلام اللّه علیهم - و تألیف کتب و رسایل مشتمل بر نصایح و فواید دینیه و ترویج جمعه و جماعات و سیاسات مدنیه که در آن تأکیدات شدیده شده، نمود.

ص:29


1- آل عمران،: 104.
2- توبه: 122.

گاه با جمعی از خواص در گوشه قریه از این قسم عبادات توشه بر می بست و گاه در وسط بلده با فرقه ای از عوام در این نمط خدمت به سر می برد و در این مدّت بر بام تجرّد

و آزادی، طبل استغنا می زد و کنگره قدر خود را از آن بلندتر می دانست که گَرد حطام دنیا

گِرد آن تواند گردید.

در بین سالهای 1046 تا 1051ق. شاه صفی میل ملاقات او را می کند، پس به خدمت سلطان مشرّف می شود، نوازشهایش کردند و تکلیف بودن در خدمت نمودند. امّا چون در حوالی و حواشی ایشان جمعی از علمای ظاهر جمع بودند، وی مصلحت دین و دنیای خود را در کناره گیری دید، چه ترویج دین با آن جماعت میسر نبود، مضافا به آنکه

آزادگی و آسودگی دنیا نیز از دست می رفت. بنابراین عذر خواست واز خدمت استعفا نمود.

بعد از آن مدتی مدید در سایه قناعت و آسودگی با برگ بی برگی و نوای بینوایی احوال گذرانید وترویج دین به جای آورد تا آنکه روز به روز به برکت علم و عمل و محبّت اهل بیت - علیهم السلام - به فتوحات و فیوضات در علوم دینیه و معارف یقینیه فایز و مستعد گردید.

به این منوال روزی می گذراند تا اینکه از جانب شاه عباس ثانی در سال 1064ق، رقمی رسید که متضمن این امر بود که به سوی اصفهان حرکت کند، اگرچه عنوان مکتوب، طلب ترویج جمعه و جماعات و نشر علوم دینیه و تعلیم شریعت بود اما به نظر وی گرفتار شدن در امور دنیا را در پی داشت. پس سر در جیب تفکر فرو کرد و به مقتضای * یا ایهاالذین آمنوا اوفوا بالعقود*(1) و الملک و الدّین تؤامان روی توجه به آن جناب آورد و مورد نظر وتکریم و احترام ایشان قرار گرفت. در سال 1071ق. شاه عباس ثانی امر به تعمیر مسجد جامع اصفهان نمود و از او خواست که امامت جمعه و جماعت آن مسجد را بر عهده گیرد. آن گاه در پی فیض خود اقتدا کرد و رسما او را به امامت جامع

اصفهان منصوب نمود. فیض قائل به وجوب نماز جمعه در زمان غیبت است و رساله هایی در این مورد نگاشته است که بحث انگیز است بشاره الشیعه،

ص:30


1- مائده: 1.

ابواب الجنان(1).

از این به بعد هر روز به ارج و قرب فیض در میان توده مردم و حکومت افزوده شد. گروهی چون دیدند که وی در ادب، حدیث، فقه، فلسفه، عرفان، زهد، عبادت و تحقیق به درجات بالای ترقی راه یافته و مراتب کمال را پیموده، بر وی حقد وحسد بردند و بر او

به دستاویزهایی چند تاختند. او را متّهم به کفر و الحاد نمودند و کار را به جایی رساندند

که او آهسته آهسته گوشه عزلت برگزید.

گسترش و دامنه اتهامات تصوّف فیض تا هند نیز راه یافت. احمدبن محمدعلی بهبهانی چون به لکنهو رسید، دریافت که در آنجا لعن و طعن فیض گفته می شود. به همین سبب در صدد رفع اتهامات او، کتاب تنبیه الغافلین را نگاشت و در آن حقایق امور را به وجه اتم بیان کرد. او بر این باور است که بعضی تمثیلات ملاّمحسن و دیگران چون شیخ بهایی و شیخ میثم بحرانی در باب وجود و شدّت ارتباط خالق به مخلوق از قبیل دریا و قطره، مداد و کلمات و امثال آنها به وسیله گروهی از ناقصان علم - خصوصا بعضی از علمای لکنهو - درست و صحیح مورد مدّاقه قرار نگرفته و ایشان ظاهر آن کلمات را گرفته و بدون تعمّق و تأمّل، فیض و خردورزان دیگر را متهم به تصوّف و قول به وحدت وجود کرده اند.

در سده بعد نیز یوسف بن احمد بحرانی (1186 - 1107ق) فیض را در قول به وحدت وجود مورد حمله و نکوهش قرار می دهد و رساله نفحات الملکوتیه فی الرّد علی الصوفیه را در ردّ صوفیه و آرای ملاّمحسن فیض می نویسد و اقوال او را در این رساله

متعرّض می شود.(2)

در مسائل فقهی نیز برخی از آرا و نظرات فیض مورد تشکیک قرار گرفت. در مسأله غنا، شیخ علی بن محمّدبن حسن بن زین الدین شهید ثانی، (ف. 1104ق) دو رساله دارد

به نامهای: رساله فی تحریم الغنا و عمومه من حیث المتعلق، و الردّ علی من یبیح الغنا و در آنهابه نظرات ملامحسن در مورد مسأله غنا می پردازد و آنها را رد می کند(3)این نظر فیض

ص:31


1- برای اطلاع از رساله های مربوط به نماز جمعه رسول جعفریان، دین و سیاست در دوره صفویه، صص. 18 - 121.
2- لولوه البحرین، 121.
3- الذریعه، 139/11، 229/10.

توسط ملاّ اسماعیل مازندرانی خاجوئی (ف. 1173ق) در رساله فی تحریم الغنا و اثمه هم نقد و بررسی می شود.(1)

پس از فوت شاه عبّاس دوم در سال 1077ق. گاهی در قمصر و گاهی در کاشان به درس و بحث و افادت مشغول شد. در همین دوره بسیاری از کتابهای خویش همچون الصافی، الاصفی، الشافی، اصول المعارف، الحقایق فی اسرار الدّین، الکلمات المخزونه،

الکلمات المضنونه، الکلمات العلیّه، بشاره الشیعه و چندین کتاب مهم دیگر خویش را به رشته تحریر در آورد. وی در سن هشتاد و چهار سالگی به سال 1091 هجری قمری در کاشان بدرود حیات گفت. ثمره زندگانی وی علاوه بر نگاشتن کتابها و رساله های متعدد، تربیت شاگردانی چون ملاّقاضی محمدسعید قمی صاحب تألیفات عدیده، ملاّ لطف اللّه شیرازی(2)، ملاّ عبدالرشید صاحب رساله فی اثبات وحده الوجود بحیث لایوجب الکفر(3)،

علم الهدی فرزندش، محمد هادی بن مرتضی فرزند برادرش، محمد مؤمن بن عبدالغفور برادرزاده اش است و بسیاری از دیگر بزرگان علم و دانش این دوره از محضر با برکت او بهره برده اند.

برای آشنایی بیشتر با زندگی علامه فیض کاشانی و خاندان ایشان نظر اهل تحقیق را افزون بر رساله های خودش به چند نسخه خطی توجه می دهیم.

الف) جُنگ ش8446 موجود در کتابخانه مرعشی (37/22). این اثر مهم که به دست

علم الهدی کتابت شده است از جهت تاریخ خانوادگی فیض کاشانی قابل اعتناست. ابواب این کتاب عبارتند از: تاریخ ولادت، وفات، تزویج و سوانح متفرقه این خاندان.

ب) مجموعه ش 9407 موجود در همان کتابخانه (181/24) به خط علم الهدی. این مجموعه شامل صورت بعضی از نامه ها و یادداشتهای علم الهدی است که از دید تاریخی خاندان فیض مورد توجه است.

ج) مکاتیب علم الهدی به شماره 8445 در کتابخانه آیت الله مرعشی (36/22) در بردارنده صورت بعضی از نامه های دوستانه و بلاغات و اجازات مؤلّف است که پراکنده

ص:32


1- .الذریعه، 138/11.
2- مرآت الاحوال جهان نما، 460/1.
3- الذریعه، 56/25.

نوشته و در این مجموعه جمع شده است. بیشتر این نگارشها به عربی و برخی به فارسی است با تاریخهای 1105 - 1086 هجری قمری.

د) سرگذشت فیض از جمال الدین نطنزی. این رساله در شوال 1088ق. نگاشته شده و اکنون به شماره(1)4282 در مجموعه کتابهای دانشگاه تهران (3250/13) موجود است. در این رساله جمال الدین نطنزی روشن می کند که فیض کاشانی چنانکه توده مردم می پندارند صوفی نیست و شبهه ای که برخی کرده اند و او را از این گروه دانسته اند مردود است. کتاب شامل پنج نمونه است: 1) آنچه که فیض در پاسخ، به محمد مقیم مشهدی نوشته 2)آنچه در فهرست الکتب آورده 3)آنچه در آداب السلوک یاد کرده است 4) آنچه در محاکمات نگاشته 5)آنچه در کلمات طریفه نوشته است. متن این نامه را در چند صفحه بعد در بخش تحول فکری و نقش آن در آثار فیض می آوریم.

ص:33

III

اهمیت و ویژگیهای آثار فیض

اهمیت و ویژگیهای آثار فیض را از چند جهت می توان بررسی کرد که به اختصار به آن می پردازیم:

الف) تحول فکری و نقش آن در آثار فیض

دوران زندگی فیض را به دو دوره می توان متمایز نمود. دوره اوّل که تا حدود چهل سالگی را در بر می گیرد، فیض گرایش شدیدی به آثار فقهی و تبعیت از سنّت و حدیث دارد. در همین سالهاست که او آثار بزرگ فقهی، حدیثی خویش همچون صافی، مفاتیح الشرایع، علم الیقین و عین الیقین را با دیدی فقیهانه و مذهبی به رشته تحریر در می آورد. در دوره دوم زندگیش، آثار وی رنگ و بوی عرفانی به خود می گیرد امّا نه آن عرفانی که وسیله ارتزاق عده ای در این دوره است. در همین دوره بسیاری از بزرگان دین

بر وی خرده می گیرند که او با اهل تصوّف و عرفان وابستگی دارد و از آن فرقه و گروه تبعیت می کند و گاهی تجویز امور صوفیه می نماید و خود نیز گاهی مرتکب می شود.

مولانا جمال الدین نطنزی از علمای همین قرن، رساله ای نگاشته است و در آن ردّ تصوّف و تجویز آن را توسط ملامحسن می نماید. این رساله از چند جهت حائز اهمیت است: اوّل آنکه در این دوره بین مردم شایع شده که ملامحسن اهل تجویز و ارتکاب

امور صوفیه است. دیگر آنکه بر علمای بزرگ همچون محمّد مقیم مشهدی و دیگران

ص:34

این امر مشتبه شده و ایشان این امر را از خود فیض سؤال می کنند.

چنین گوید محرّر این رساله و مورّق این مقاله جمال الدین النطنزی که چون در میان عوام الناس شهرتی تمام دارد که حضرت والا رتبت، عالمِ فاضل و نحریر کامل، الحکیم المتفنّن، مولانا عبدالمحسن - سلّمه اللّه تعالی - مایل به اهل تصوّف و تصویب و تجویز رسومات تعبّدیه و تعبدات رسمیه بدعیّه ایشان می نماید و آنچه از تصانیف مومی الیه ظاهر می شود نقیض آن است که به وی نسبت می دهند و از زبان وی نقل می کنند، بنابراین سخنهای او را از کتابهای وی بیرون آورده و نوشته، همه را یکجا جمع نمود تا هر که مطلع شود، بداند که هر چه از زبان وی نقل می کنند تهمت است بر مشارالیه؛ واگر از لفظ وی چیزی مسموع شود که مخالف تصانیف او باشد محمول بر تقیّه خواهد بود، یا آنکه از خُلق عظیمی که دارد نمی خواهد کسی را از لفظ خود برنجاند، و غرض ما در این رساله همین معنی است و ما را کاری به اهل تصوّف نیست واین رساله را مرتب ساخت به پنج نمونه و من اللّه التوفیق والاستعانه.

نمونه اول: در بیان آنچه حضرت مومی الیه در جواب عریضه محمد مقیم مشهدی نوشته.

نمونه دوم: در بیان آنچه در کتاب فهرست الکتب فرموده.

نمونه سوم: در بیان آنچه در کتاب آداب السلوک گفته.

نمونه چهارم: در بیان آنچه در کتاب محاکمات بیان کرده.

نمونه پنجم: در بیان آنچه در کتاب کلمات طریفه مذکور ساخته.

نمونه اول

در بیان آنچه در جواب عریضه محمد مقیم المشهدی به ذروه عرض مولانا عبدالمحسن می رساند که ملاّ محمّد علی صوفی خراسانی چون از اصفهان به مشهد مراجعت نموده، همه جا می گوید که مولانا عبدالمحسن تجویز امور صوفیه می کند

و خود نیز گاهی مرتکب می شود، اگر نموده، واقعی است دو کلمه ای اعلام کنند تا بندگان نیز متابعت کنیم. والسلام

ص:35

الجواب

اعوذ باللّه من الشیطان الرجیم. سبحانک هذا بهتان عظیم. حاشا که بنده تجویز کنم تعبّد رسمی و رسم تعبّدی که از حضرات ائمه معصومین در مشروعیت آن حدیث نرسیده باشد، بلکه برعکس آن حدیث واقع شده باشد. یعظکم اللّه ان لاتعودوا لمثله احدا ان کنتم مؤمنین.

معنی آیه مُفتتح این است که خداوندا، پاکا، منزّها، تو گواهی که این تهمت عظیمی است و بهتان بزرگ که بر من بسته اند و من از این منزّه ام. و معنی آیه مختتم این است

به قرینه مقام که از قبل خدا و قول او شما را موعظه و نصیحت می کنم که من بعد، دیگر مرتکب این افعال مشوید هرگز، و رجوع و بازگشت به مثل این نکنید، اگر هستید مؤمنان. نمونه دوم...

در همین دوره دوم زندگی، کتاب احیاء احیاء را می نویسد. اصل کتاب از امام محمد غزالی است. او از عظمای علمای اهل سنت است و در میان اهل تصوف شهرت تام و تمام دارد. کتاب احیاءالعلوم، جامع جمیع علوم است، یک باب این کتاب در طریقت اهل تصوف و بیان وجد و سماع است. فیض شرحی بر این کتاب می نویسد و آن را احیاء احیاء می نامد - المحجه البیضاء - در وقت شرح نوشتن چون به باب وجد و سماع و طریقه صوفیه می رسد آن باب را از کتاب بیرون می کند و شرح نمی دهد. وی در کتاب «فهرست کتب» فرموده که

از آن واسطه این باب را به در کردیم و شرح ننمودیم که اینها مذهب سنّت و طریقه ایشان است. و خصال شیعیان نیست و این است عبارتی که در کتاب فهرست کتب فرموده:

السماع والوجد الّذین لیسا من المذاهب الشیعه. چون این باب وجد و سماع را که مذهب سنیان است از آن کتاب به در کردیم باب دیگر بدل آن آورده و آن را آداب الشیعه نام نهاده است.

ب) فارسی نویسی

در این دوره زمانی گرایش شدیدی به عربی نویسی بوجود می آید. بسیاری از بزرگان دینی، آثار فقهی، کلامی، تفسیری و حدیثی خویش را به زبان عربی می نویسند و بر آن

ص:36

مباهات می کنند. فیض و گروه اندکی از علمای این دوره چون مجلسی، قاضی سعید قمی، خوانساری (جمال الدین و حسین) در نشر فرهنگ شیعه به زبان فارسی اقدامات جدی به عمل آوردند. نثر فیض ساده و روان و خالی از صنایع لفظی و معنوی است. او در کنار رواج عقاید شیعی در میان توده مردم از این طریق خدمت قابل توجهی به زبان فارسی و سبک ساده نویسی این دوره می کند. بسیاری از رساله های او به فارسی است و از آثار فارسی آن می توان از کتابها و رساله های ذیل نام برد:

آب زلال، مثنوی است که آن را در ضمن دو جرعه ساخته و قسمتی از آن خطاب به حضرت حق و پاره دیگر آن خطاب به نفس است؛ آداب الضیافه، منظومه ای است فارسی؛ آیینه شاهی که تلخیصی از کتاب ضیاءالقلب خود او می باشد؛ ابواب الجنان در وجوب عینی نماز جمعه در هر زمان و آداب و فضیلت جماعت و آداب آن؛ الفت نامه در ترغیب مؤمنین بر اتحاد و الفت و محبت به یکدیگر؛ ترجمه الحج؛ ترجمه الزکوه؛ ترجمه الشریعه؛ ترجمه الصلوه؛ ترجمه الصیام؛ ترجمه الطهاره؛ ترجمه العقائد الدینیه؛ دیوان اشعار؛ معیارالساعات؛ شرح صدر؛ زادالسالک؛ المحاکمه؛ الانصاف؛ پاسخ به سؤالات اهل مولتان؛ مشواق.

برای نمونه و آشنایی با نثر فارسی فیض قسمتی از رساله آیینه شاهی را شاهد مثال می آوریم:

باب دوم: در شناخت شرع

شرع دستوری است الهی که به جهت بندگان فرستاده اند تا هر که قبول کند و فرمان ببرد به سعادت ابدی فایز گردد و به لذات جاودانی برسد، بعضی از احکام آن را واجب و لازم شمرده اند. هر که قبول آن را نکند و فرمان نبرد، سزاوار عقوبت الهی گردد و محرومی از لذات جاودانی. و بعضی را نافله گردانیده اند، هر که فرمان ببرد

ثواب یابد و به درجات عالیه برسد و هر که فرمان نبرد، عقوبتی بر او لازم نیاید. و از جمله آنچه واجب شمرده اند، بعضی را به منزله رکن دین و ستون شرع قرار داده اند، هر که فرمان نبرد از دین بیرون برود، باز بعضی از احکام را بیان روشن کرده اند، چنانکه کسی را در ترک آن عذری نمی ماند، و بعضی را مبهم و مشتبه گذاشته اند تا بندگان را در آن بیازمایند و امتحان نمایند هر که رعایت احتیاط در آن کند، درجات عالی در آخرت به پاداش آن به او دهند، و هر که رعایت نکند از آن درجات محروم

ص:37

ماند، بلکه گاه باشد که شومی رعایت نکردن آن، از توفیق یافتن فرمانبری واجبات نیز محروم شود.

باز مردمان در فرمانبری به تفاوتند، از جهت تفاوت مراتبِ محکمی اعتقاد، و زیادتی یقین، و صفای اخلاص و مراتب تن دادن به همه کردنیها و ناکردنیها، یا بعضی دون بعضی به آسانی و نشاط، و به دشواری و دلتنگی. باز بعضی به دل و زبان و تن و روان می گروند و اطاعت می کنند، چون مؤمنان صادق ایمان، و بعضی به دل منکرند و به زبان اقرار می نمایند، چون منافقان و بعضی به زبان منکرند و به دل معتقد، چون یهود منشان که حق را دانسته از حسد یا تکبر انکار می کنند، و بعضی به دل و زبان هر دو منکرند، چون کافران جاحد و بعضی بر هر دو معترفند، لیکن تن در نمی دهند به همه کردنی و ناکردنی، چون غاصبان و فاسقان و باز هر یک از این گروه را درجات بسیار و مراتب بی شمار است...

ج) تعداد آثار فیض

سید نعمت اللّه جزائری بر این باور است که آثار و نگاشته های فیض کاشانی افزون بر دویست عنوان می باشد.(1) امّا گروه دیگری از بزرگان آثار او را هشتاد عنوان برشمرده اند.(2)

علم الهدی فرزند فیض در قصیده ای که در سال 1071 می سراید به سی و یک عنوان

از نگاشته های پدرش اشاره می کند که متن این قصیده را به جهت اهمیت ذکر می کنیم:

قصیده علم الهدی فیض کاشانی و اشاره به تألیفات پدرش

علم الیقین که مفخر دانشوران بود

افتاده است از نظر اعتبار فیض

عین الیقین، محجّه بیضای دانشش

کار کسی شبیه نباشد بکار فیض

ص:38


1- روضات الجنات، 93/6.
2- روضات الجنات، 78 - 76/6.

یک جرعه از شراب طهورش اگر کشی

آگاه می شوی ز دل هوشیار فیض

منهاج اوست معتصمی در سلوک راه

وافی که راست می بردت تا دیار فیض

هر نکته از برای نجاتت سفینه ایست

غافل مباش از سخن آبدار فیض

انوار حکمت از کلمات طریفه اش

پیدا چو نور دانش خورشید سار فیض

نقد اصول و حق مبین، نخبه علوم

پرورده نعیم دل بی غبار فیض

دامن پُر از لآلی مکنونه می کند

صاحبدلی که یابد جا در جوار فیض

گر دست کس رسد به اصول اصیله اش

بیند ره نجات زیمن منارفیض

شوق کمال عشق کسی را که در سر است

اطوار فیض گو طلب از کردگار فیض

آب زلال چشمه تسنیم و سلسبیل

یک قطره دان چکیده ز جوش بحار فیض

باشد ضیای قلب و مفاتیح، شرح صدر

حاصل برای هرکس در روزگار فیض

صمتش شهاب ثاقب افسرده ای بود

کز خبث نفس می کند انکار کار فیض

شرح صحیفه دل اهل سلوک حق

معلوم می شود ز سکون و قرار فیض

با شور عشق و جنبش شوق و نشاط قرب

بر مسند کمال نشسته وقار فیض

ص:39

ایمان و تقوی و ورع و زهد و صبر و شکر

الفت گرفته اند بهم در کنار فیض

جود و سخا، مروت وانصاف و رفق و عدل

از روی ذوق و صدق و صفا گشته یار فیض

خیر و نقا، صلاح و سداد و رشاد و رشد

مست می ملاطفت خوشگوار فیض

حلم و حیا و خلق وداد و فرح وفا

گردیده از سعادت خدمتگزار فیض

رای صواب و روح محبت نجاح کار

سرشار فیض دیده شب زنده دار فیض

اقبال فوز و فتح و ظفر، نصرت و فلاح

آماده است بهر دل کامکار فیض

اهل ذکا نماید تسلیم، اگر کنم

روح مقدسش به وکالت نثار فیض

دریاست فیض و ما بمثل چون حُبابها

ما را به او مدار و به ما شد مدار فیض

ما را فنا در او و بقا هم به او بود

دست رجا گسسته مباد از کنار فیض

غوث رجال اوست ز تاراج درد جهل

تا هست شهر علم، بود شهریار فیض

گردد به یک کرشمه او رمزها عیان

باشد نهان علم کسان آشکار فیض

بحر افاده اش چو شود موج زن، شود

دریا ز تنگ حوصلگی شرمسار فیض

هفت آسمان چو حلقه بیرون در بود

در محفلی که نور فشانست نار فیض

ص:40

بی شبهه عقد حلقه درسش گره گشاست

حلاّل مشکلات بود انتظار فیض

باشد کسی به علم، عَلَم کز ره هدی

گردد معبد مدرس عرفان شعار فیض

ز اصحاب آنکه خلع بدن عادت وی است

باشد گل سر سبد اعتبار فیض

آنان که در هنر به نهایت رسیده اند

ترسند باز از محک اختیار فیض

گرد یتیمی است غباری اگر رسد

بر گوهر دل کسی از رهگذار فیض

نی نی، غلط غلط، که خیالی است این محال

حاشا که دیده و که شنیده غبار فیض

چون آستان درگه قدس آشیان اوست

مصباح انس و رایت امن منار فیض

حاشا که راه یابد آنجا نزاع، لیک

بهر قبول خاطر معنی شکار فیض

با یکدگر حقایق قدسی جدل کنند

تا ز آن میان، کدام شود اختیار فیض

نور جمال اوست که تابیده بر جهان

خورشید و ماه نیست جز آئینه دار فیض

خون می چکد ز دیده سیاره فلک

از رشک رشح خامه معنی نگار فیض

بر علم اوست پرده ای از فقه و اجتهاد

پوشیده سنگ زهد و تشرع شرار فیض

مشائی رکابش اشراقیان دهر

بی شک عزیز اهل کلام است خوار فیض

ص:41

دهر است یک قصیده ز دیوان صنع حق

بیت خجسته، مطلع لیل و نهار فیض

آن چارجوی جنّت عدنست بی گمان

تاویل یک رباعی فردوس بار فیض

بینی ز شش جهت در هر هشت خلد را

بر روی خود گشاده چو کردی دوچار فیض

دنیا و هرچه هست درآن نیست غیر هیچ

در چشم عبرت دل پرهیزگار فیض

سنجیده دار گوهر خود را باین عیار

میزان نیک و بد، نبود جُز عیار فیض

نقش قدم نمانده اگر در ره صواب

از بسکه گرم بوده برین ره گذار فیض

لیکن پی دلالت واماندگان بس است

نوری که مانده باقی در رهگذار فیض

از غول وهم و حس و خیال ار گذر کنی

شاید که تو بری، بری از شاخسار فیض

آئینه بصیرت خود گر جلا دهی

ازصیقل تجرّد وحدت دثار فیض

شاید که جلوه گر شودت آنچنان که هست

در چار موج گرد عناصر سوار فیض

بیند کسی که نیست دروظلمت حسد

کآب بقاست بسته لب جویبار فیض

کی آرزوی باغ ارم می کند دگر

آنکو چشیده چاشنه ای از ثمار فیض

یابی امان ز وسوسه دیو و شرّ نفس

خود را اگر کشی به پناه حصار فیض

ص:42

یک جُزو کِش ز مدرسه اوست عقل کل

نبود حریف معرکه کارزار فیض

هر خاروگل که هست درین بوستان ازوست

هم گل،گل مرادش وهم خار،خار فیض

ناورده ای ز سجن مکان و زمان هنوز

خود را برون، چه پرسی از راه غار فیض

تا آشنای ملک تجرد نگشته ای

مشکل که یاور تو شود انتصار فیض

اکنون «هدی» خلاصه اذکار این شناس

کز روی عجز بر در احسان شعار فیض

مردود قلب خویش بکف، ناله ها کنی

عزّ قبول خودطلبی از عیار فیض

افغان کنی و گریه و زاری و اضطراب

شاید که بر تو رحم کند کردگار فیض

در لُجّه ثنا نزنی دست و پا که نیست

در ظرفِ حرف، وسعت درّ بحار فیض

زین وصفها که لایق آن بارگاه نیست

خواهی به انکسار و ادب اعتذار فیض

بندی زبان حمد و گشائی لب دعا

بهر دوام عاقبت روزگار فیض

یارب دوام بخش بحق چهار و هشت

هر سال و ماه و هفته و لیل ونهار فیض

حسب الاشاره عزیزی از صاف نوشان رحیق عرفان کثرالله امثاله فی الاخوان راضی برو سیاهی این چند صفحه شد خاک راه علماء علم الهدی، 1071.

اما خود فیض برای مجموعه نگاشته هایش سه مرتبه فهرست فراهم آورده است. فهرست نخست را در حدود سال 1067 نوشت و در آن به چهل و یک اثر خود که تا آن

ص:43

سال نوشته، اشاره می کند. الوافی و الخطب از آخرین نوشته های او در سال 1067 در

این فهرست آمده است.

فهرست دوم را به سال 1089 به رشته تحریر در می آورد. و در آن به تفصیل از صد و

پانزده تألیف خود یاد می کند و در ضمن آن به بیان موضوع، تاریخ تصنیف، تعداد ابیات و

برخی اطلاعات دیگر می پردازد. وی در هنگام تدوین این فهرست، فهرست نخست را

در پیش رو داشته و از مندرجات آن به گونه ای بهره برده که می توان فهرست دوم را

تحریری سامان یافته و افزوده بر فهرست اول دانست. اما در موارد اندکی در تحریر اول

اضافاتی به چشم می خورد که در تحریر دوم نیامده است. برای مثال به بیان کتاب

مفاتیح الشرایع در هر دو تحریر اشاره می کنیم. مطالب اضافی تحریر اول را محصور در

علامت < > کرده ایم.

و منها

کتاب مفاتیح الشرایع

وهو ایضا یحتوی علی امّهات مسائل الفقه مع الاشاره الی دلایل والاقوال التی قیلت

فیها بایجاز واختصار < مصنّف به فی البیان والتقریر اثنا عشریات شیخنا المحقق

البهائی - طاب ثراه - لوخلت عن الفروع النادره و انطوت علی الاشارات الی الدلایل

فی جمیع المسائل< و قد تمّ جمیع مطالبه التی هی ابواب الفقه کلّها مع مسائل

مهمه اخری فقهیّه لم یذکرها الفقهاء - رحمهم اللّه - او اکثرهم فی اثنا عشر کتابا یقرب

من خمسه عشر الف بیت. وقع الفراغ منه فی سنه اثنتین واربعین بعد الالف.

به هر حال، دو فهرست نخست را، ما دو تحریر جداگانه گرفته ایم و با وارد نمودن

تحریر نخست در تحریر دوم، تصحیحی انتقادی از آن ارائه نمودیم. در هر جا که دو

تحریر اطلاعات مشترک دارند آنها را با علامت * نمایاندیم و اضافات تحریر نخست را

در میان علامت < > ضبط کردیم.

در تصحیح این فهرست از چهار نسخه خطی آن در کتابخانه ها بهره گرفته ایم که

عبارتند از:

الف) نسخه شماره (7) 950 آستان قدس رضوی از مجموعه اهدایی مقام معظم

ص:44

رهبری به کتابخانه آستان قدس. این نسخه شامل تحریر اول، از فهرست نخست است که

احتمالاً تاریخ کتابت آن سده 13 می باشد. در این تصحیح آن را با رمز /I/ نمایانده ایم.

ب) نسخه شماره (18)570 از ممجموعه اهدایی مقام معظم رهبری به خط سید

مصطفی صفائی خوانساری که به سال 1344 قمری کتابت شده است. در تصحیح آن را

با رمز/K/ نشان داده ایم.

پ) نسخه شماره (20)6836 دانشگاه تهران، کتابت محمدبن محمد باقر کاشانی،

1286 که با رمز /D/ آمده است.

ت) نسخه شماره (1) 2099 دانشگاه تهران، خط نستعلیق، 1101 که در تصحیح

نسخه اساس قرار گرفته و با رمز /D/ ارائه شده است.

فیض به سال 1090 سومین فهرست را برای آثارش می نگارد و در آن از صد عنوان

کتاب و رساله خویش نام می برد. وی در هر موضوع، پنج کتاب و رساله از آثارش را ذکر

می کند. تقسیمات این فهرست بدین گونه است:

«خمسه فی التفسیر والحدیث»، «خمسه مستنبطه من تنبیهات ظواهر القرآن

والحدیث»، «خمسه مستنبطه من اشارات بواطن القرآن والحدیث»، «خمسه فیما

یتعلق بالادعیه والاذکار والاوراد»، «خمسه فی منتخبات کتب اهل العلم والعرفان»،

«خسمه فی منتخب اصناف الاشعار الحقه التی کنت انشدتها قبل ذلک لاهل المحبّه

و الشوق والسالک»، «خمسه فی خمسه مطالب»، «خمسه بلغه الفرس لعامّه الناس»،

«خمسه فی علوم دینیّه عامیّه»، «خمسه فی فراید ذوات فواید فی بیان انواع العلوم»،

«خمسه، خمس رسائل خاصیه عدیم المثال فی خمس مسائل دینیّه عزیزه

المنال...»، «خمسه فی معارف یقینیه خاصیه»، «خمسه فی الحکمه العلمیه والعملیه

و علوم اهل المعرفه»، «خمسه فی الفقه واصوله»، «خمسه فی ترجمه العبادات

الخمسه الارکانیه و فقهها»، «خمسه منظومه فی المناجات»، «خمسه فی المثنویات»،

«خمسه رسایل شرعیه فی تحقق مسایل فقهیه فرعیّه»، «خمسه فارسیّه صنفتها

للسطان بالتماسه»، «خمسه الفتها فی عنفوان الشباب لبعض الاحباب».

این فهرست از لحاظ شناخت تقسیمات علوم نزد فیض، می تواند قابل اعتنا باشد. با

ص:45

در نظر داشتن فهرست العلوم او می توان بررسی کرد که فیض به تقسیمات علوم در نزد

پیشینیان با چه دیدی نگاه می کرده و یا اینکه خودش صاحب سبک و تقسیم بندی

خاصی در علوم است.

در خاتمه این فهرست، وی بیان می کند که نفیس ترین آثارش برای خواص سی رساله

نخست به علاوه رساله های ضیاء القلب، السّریّه العلیه، فهرست العلوم، خمسه عدیمه

المثال (اللب، اللباب، الحق المبین، المحاکمه بین الفاضلین و التطهیر)، شوق العشق و شوق

الجمال است. این چهل تألیف خاصِ خواص است. و دیگر مصنفات و برخی از

رساله های دسته چهارم، خاص متوسطان و عوام است. اکنون تعدادی از مصنفات من یا

با وجود بقیه زاید است یا اکنون مورد پسندم نیست و یا به وسیله یکی دیگر از مؤلفاتم

نسخ شده است.

در تصحیح این فهرست از دو نسخه استفاده کرده ایم.

الف) نسخه شماره 7839 آستان قدس رضوی، کتابت سال 1090 هجری قمری که

با رمز /A/ نمایش داده شده است.

ب) نسخه شماره (20)6836 دانشگاه تهران که با خط نسخ در سال 1281 قمری

کتابت شده است و آن را با حرف اختصاری /D/ نمایانده ایم.

ج) نسخه مرحوم مشکوه که در مقدمه جلد دوم المحجه البیضاء چاپ شده است.

گویا مرحوم مشکوه این چاپ را بر اساس نسخه چاپ سنگی این فهرست در هامش

امل الامل تدوین نموده اند. با توجه به اختلافات جزئی این نسخه با نسخه های ما، آن را

در نسخه بدلها گنجاندیم و آن را با حرف /M/ نشان دادیم.

ص:46

IV

کتاب شناسی فیض کاشانی

در مبحث کتاب شناسی آثار فیض، سعی وافر شد که همه فهرستهای نسخه های

خطی موجود کتابخانه های ایران و برخی کشورهای دیگر را در حوزه تحقیق خود جای

دهیم. برای نیل به این هدف در حدود 600 جلد فهرستهای خطی کتابخانه های مختلف

را رؤیت و فیش برداری نمودم. پس از اتمام مراحل فیش برداری، فیشها دسته بندی شد و

به بررسی اختلافات و ناسازگاریهای مندرجات فهارس پرداختم. در این مرحله بسیاری

از مشکلات و مجهولات که در معرفی نگاشته های فیض در فهرستهای خطی وجود

داشت، برطرف و روشن شد. برای آشنایی و اطلاع پژوهندگان به مواردی از آنها در ذیل

اشاره می رود.

الف) الاعتذار

این رساله، پاسخ نامه ای است که فیض در سال 1067 به یکی از علمای مازندرانی

مقیم شهر مقدس مشهد می دهد. آن بزرگوار از فیض خواسته بود که فیض واسطه شود تا

کرسی امامت جمعه جامع مشهد به او واگذار شود تا بدین وسیله مقرری او افزایش یابد.

فیض درخواست او را با گذری درباره احوال و بیان وضعیت روحی خویش نمی پذیرد.

این نسخه در فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران 1484/9 با عنوان شکوائیه

معرفی شده است. با بررسی و رؤیت هر دو نسخه معلوم شد که هر دو یکی هستند با دو

نام مختلف.

ص:47

ب) الفت نامه

این رساله فارسی در فواید الفت دینی و ترغیب مردم به برادری و یکرنگی نگاشته

شده است. مؤلّف می کوشد قوانینی چند در بین اخوان بر طبق شریعت و طریقت مقرر

سازد. فهرست نویس کتابخانه مجلس شورا 240/5 آن را با عنوان محبّت شناسانده

است.

پ) جلاءالقلوب

این اثر در فضیلت ذکر و انواع آن است و در فهرستهای نسخه های خطی با نامهای

مختلف همچون اذکارالقلوب (مرعشی 79/15)، ذکر خفی (مجلس 291/19)، رساله

آداب الذکر (ملک 1023/7)، القول السدید (الذریعه 125/5) ارائه شده است. به این

سبب این کتاب پنج اثر جداگانه از فیض معرفی شده است.

ت) راه صواب

این رساله شامل دوازده پرسش و پاسخ است. بعضی از فهرست نویسان آن را سؤال

و جواب معرفی کرده اند (فهرست رشت و همدان 1381).

ث) رساله فی ثبوت الولایه للاب والجدّ للاب علی البکر البالغه.

این رساله را نیز آقابزرگ با عنوان الاستقلالیه شناسانده است. (الذریعه 33/2)

ج) رفع الفتنه

در ردّ برخی از منسوبان به علم، این رساله را آقابزرگ با عنوان رفع الغوایه معرفی

نموده اند. (الذریعه 243/11). آقای رسول جعفریان این رساله را قسمتی از رساله شرح

صدر خود فیض می داند (ده رساله محقق بزرگ، 35)؛ امّا آغاز و انجام نسخه ها و سه

مقصد این رساله این نکته را ثابت نمی کند.

چ) زادالسالک

سالک برای ترتیب و تهذیب و رسیدن به حق و مقامات عالیه باید آداب سلوک را فرا

گیرد. فیض این رساله کوتاه را به این منظور فراهم آورده است. این رساله با نامهای

زادالسالکین (آستا، ش 8368)، آداب السلوک (مسجد اعظم 483)، سلوک (مجلس

ص:48

254/16)، آداب السالکین (نسخه ها 99/2)، سلوکیه (ملی 53/11)، منازل السالکین

معرفی شده اند(الذریعه 246/22).

ح) قره العیون فی اعزّ الفنون

این اثر در مسائل اعتقادی نگارش یافته است. آن را با نامهای مکنونه الکلمات، و

المقالات الاثنی عشریه نیز نامیده اند. (الذریعه ذیل دو مدخل) و ضمنا آقابزرگ آن را به

سهو همان الکلمات المکنونه دانسته است.

خ) گلزار قدس

بنا به تصریح خود فیض، گلزار قدس نامی است که او بر مجموعه ای از غزلیات،

رباعیات و قصاید خود می نهد. وی با نگارش دیباچه ای در آغاز آن را فراهم می آورد.

البته گروهی تصور کرده اند که گلزار قدس نام رساله مستقلی از فیض است که او به نثر

فراهم آورده است. (مشکوه، مقدمه المحجه 35/2). آقای رسول جعفریان آن را دیوان

غزلیات فیض می داند که هنوز چاپ نشده است (ده رساله، 38).

از مندرجات آن بر می آید که فیض این دیباچه را برای آغازین بخش آثار منظومش

نگاشته و همه این مجموعه را گلزار قدس نامیده است. (بخش کتاب شناسی آثار

فیض: گلزار قدس)

د) اللبّ

فیض، حدوث و قدم عالم را به روش فلسفی مورد بحث قرار می دهد و در پاره ای از

مباحث آن، به آیات و احادیث نیز استناد می کند. این کتاب نیز در بعضی فهارس با عنوان

حدوث العالم (فهرست رشت و همدان 1423؛ نسخه ها 712/12 و 11) معرفی شده

است.

ذ) اللباب

در این رساله از چگونگی علم خداوند به جزئیات و کلیات اشیا، و آنچه معقول و

محسوس است به اختصار بحث می شود. فیض آن را از نفیس ترین مؤلفات خویش

می داند. شیخ احمد احسائی برآن شرحی نگاشته است. این رساله را گروهی از

ص:49

فهرست نویسان خطی با عنوان علم الله تعالی (ملی 471/9؛ مرعشی 119/3)

شناسانده اند.

ر) المحاکمه بین الفاضلین

در بیان معنی تفقّه در دین. فیض گفتار شیخ حسن عاملی صاحب معالم الاصول را در

این موضوع نقل می کند و اعتراض یکی از فضلا را بر او بیان می دارد و آنگاه به قضاوت و

محاکمه بین آن دو می نشیند. این رساله را نیز با عنوان التفقّه فی الدّین شناسانده اند.

ز) النخبه

فیض دو اثر دارد به نامهای النخبه الصغری و النخبه الکبری. در معرفی و شناساندن

این دو کتاب در فهرستهای خطی، نام این دو کتاب با هم خلط شده و فهرست نویسان در

مشخص نمودن آن لغزشها و اشتباهاتی مرتکب شده اند. (بخش دوم، ذیل النخبه).

آثار منسوب و مجعول

در این بخش، آثار منسوب و مجعول به فیض کاشانی مورد بررسی قرار گرفته و تا

جایی که امکان داشته به نقد و بررسی آنها پرداخته ایم. در اینجا به برخی از عناوین

مجعول اشاره می کنیم:

الف) اضغاث الاحلام

آن را آقای مصطفی فیضی در ضمن آثار فیض برشمرده اند؛ اما بنا به تصریح آقابزرگ

مربوط به یکی از فرزندان یا نوادگان فیض است.

ب) سریان نورالحق

در فهرست آستان قدس رضوی آن را از آثار فیض دانسته اند؛ اما با توجه به

نسخه های دیگر آن و تصریح آقا بزرگ و مقابله آغاز و انجام نسخه ها و بررسی آثار

ملاصدرا، متوجه می شویم که این اثر از خامه ملاصدرا شیرازی تراویده شده است.

پ) شجره الهیّه

کتابی است در اصول دین که آقا بزرگ آن را از فیض دانسته است ولی به احتمال زیاد

ص:50

این کتاب همان شجره الهیّه سید رفیع الدین محمدبن حیدر حسنی طباطبائی مشهور به

میرزا رفیعا است که در سال 1047 برای شاه صفی نگاشته است.

ت) شواکل الحور

شرحی است بر کتاب هیاکل النور شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی. آقای

فیضی در ضمن آثار فیض این اثر را با عنوان ثواکل الحور یاد می کند و آن را از فیض

می داند. باید دانست، شواکل الحور را جلال الدین محمدبن اسعد دوانی در سال 872 در

شرح هیاکل نگاشته و هیچ ارتباطی با فیض کاشانی ندارد.

ث) قواعد العقاید

در فهرست مجلس 212/13 این رساله را از فیض دانسته اند. با رؤیت این نسخه

دریافتم که این نسخه پاره ای از باب دوم ربع عادات کتاب المحجه البیضاء خود فیض

است.

ج) منتخب الختوم

جناب آقای استادی در فهرست نسخه های خطی مسجد اعظم در ضمن فهرست

مجموعه شماره 3592 آن را از فیض کاشانی دانسته است. امّا با مراجعه در خواهیم

یافت که این کتاب مربوط به شیخ ابراهیم بن محسن الکاشانی از دانشمندان سده

چهاردهم هجری است. همین کتاب در هامش الصحیفه الهادیه نیز چاپ شده است

(الذریعه 399/22).

کتاب شناسی

این بخش در بردارنده اطلاعات و آگاهیهای کتاب شناسی و نسخه شناسی در مورد

نگاشته های فیض کاشانی است که به صورت الفبایی تدوین شده است و در آن به موارد

ذیل اشارت می شود:

الف) نام کتاب

ممکن است که نام کتاب یا رساله در نسخه ها و منابع به چند گونه آمده باشد.

کوشیده ایم که نام اشهر و یا نامی که خود فیض در فهرستهایش برگزیده، پایه و مدخل

ص:51

اصلی قرار گیرد. نامهای دیگر کتاب را که در منابع و فهرستهای نسخه های خطی کتابخانه ها نمایانده شده است در ادامه عنوان اصلی آورده ایم. برای مثال به مدخل زادالسالک بنگرید:

[ ]

زاد السالک

عنوانهای دیگر: A زادالسالکین B آداب السلوک Cسلوک

Dآداب السالکین E سلوکیه F منازل السالکین

برای حفظ امانت و بازماندن راه پژوهش، هنگام معرفی نسخه های خطی هر اثر با قرار دادن حرف لاتین در پایان مشخصات نسخه شناسی هر اثر، عنوان آن نسخه را نیز نشان داده ایم.

نسخ، محمد هادی بن مرتضی، ش 2 (82)، مرعشی 100/1 // نستعلیق، محمدبن محمد علم الهدی، 1072، ش (8) 8368، آستا ]رؤیت] (A)// ، محمد مؤمن بن اسماعیل، 1119، ش (5) 856، مسجد اعظم 483 (B) // نستعلیق، 1182، ش (11) 5341، مجلس 254/16 (C). الی آخر.

اکنون مشخص می شود که نسخه دوم متعلق به کتابخانه آستان قدس رضوی که در پایان آن، حرف لاتین (A) آمده با نام زادالسالکین، و نسخه سوم کتابخانه مسجد اعظم با

نام آداب السلوک و نسخه چهارم کتابخانه مجلس با نام سلوک فهرست شده اند.

عنوانهای فرعی و غیر اصلی به جهت عدم ضرورت در بخش کتاب شناسی در ردیف الفبایی قرار نگرفته اند. برای دستیابی آسان به مدخل اصلی آنها، می توان بر مبنای ارجاعات مشخص شده زیر، اقدام کرد:

آداب الذکر

جلاءالقلوب

آداب السلوک

زادالسالک

آداب السالکین

زادالسالک

اذکار و ادعیه ترجمه الطهاره اذکار الطهاره

انصافیه

الانصاف

ص:52

الانصاف فی بیان الفرق بین الحق والاعتساف الانصاف

انوارالحکم واسرارالکلم انوار الحکمه

احسن التقویم تقویم المحسنین

اذکارالقلوب

جلاءالقلوب

الاستقلالیه

رساله فی ثبوت الولایه للاب

والجدّ للاب علی البکر البالغه الرشیده

فی عقد النکاح

الانوار والاسرار عین الیقین

احیاءالاحیاء

المحجّه البیضاء

تطهیرالقلوب

التطهیر

تطهیرالسرّ

التطهیر

التفقّه فی الدین

المحاکمه بین الفاضلین

جلاءالعیون

جلاءالقلوب

جواب الابهری جواب من سأل عن کیفیه علم اللّه

الحقایق فی اسرارالدین الحقایق

الحقایق فی محاسن الاخلاق الحقایق

حدوث العالم اللُبّ

خلاصه الاذکار واطمئنان القلوب خلاصه الاذکار

دوازده امام ثناء المعصومین

دفع آفات و رفع بلیات الرفع والدفع

دیوان

گلزار قدس

ذکر خفی جلاءالقلوب

رفع الغوایه دفع الفتنه

زادالسالکین

زادالسالک

سؤال و جواب راه صواب

سلوک

زادالسالک

ص:53

سلوکیه

زادالسالک

سراج السالکین منتخب مثنوی

سوانح غیبی السانح الغیبی

شکوائیه

الاعتذار

شرح حدیث طلب العلم منهاج النجاه

صلاه الجمعه

ابواب الجنان

الصلوات والتّحیات ثناءالمعصومین

علم اللّه تعالی اللباب

فضیله الشیعه

ترجمه الشریعه

القول السدید جلاءالقلوب

اللئالی المستخرجه اللئالی

اللئالی المخزونه اللئالی

لباب الکلام اللباب

لب القول فی معنی حدوث العالم اللُبّ

لب لباب مثنوی منتخب مثنوی

مناقب امیرالمؤمنین الاربعین

منتخب کشف المحجّه تسهیل السبیل

مسائل احکام الجنائز جهازالاموات

المقالات الاثنی عشریه قره العیون فی اعزّ الفنون

منازل السالکین زادالسالک

من لایحضره التقویم غنیه الانام

مکنونه الکلمات

قره العیون فی اعزّالفنون

المحاکمه

المحاکمه بین الطائفتین من المؤمنین

منهج النجاه

منهاج النجاه

النخبه الکبری

النخبه

النخبه المحسنیه النخبه

ص:54

النخبه فی الحکمه العملیه والاحکام الشرعیّه النخبه

النخبه الوجیزه

النخبه

النوادرالاحادیث

النوادر

النوادرالاخبار

النّوادر

الولایه علی البکر فی التزویج رساله فی ثبوت الولایه

ب) بخش بندی کتاب

هرکتاب دارای تقسیماتی است که مؤلف، کتاب را بر مبنای آن به دست می دهد. در این فهرست تاکید شده که به بخش بندی هر کتاب اشاره شود، که کتاب از چند مقاله یا چند باب یا چند فرقه و یا چند فصل فراهم آمده و احیانا اگر تقسیم بندی کوچکتری را مؤلف اعمال کرده، آن نیز در اینجا منظور شود.

پ) تعداد ابیات هر کتاب یا رساله

در نظام نسخه نویسی و در عرف خوش نویسان به چهل حرف و به قولی به پنجاه

حرف، یک بیت گفته می شود که ممکن است کاتب آن را در یک سطر بگنجاند و یا بیشتر از یک سطر. (کتاب آرایی در تمدن اسلامی، 588) فیض کاشانی در فهرستش در توضیح هر یک از آثار خویش به تعداد ابیات آنها اشاره می کند. این اشاره در بخش کتاب شناسی

ما نیز ملحوظ شده است.

ت) تاریخ تألیف

از مواردی که در بخش کتاب شناسی مدّ نظر بوده، تاریخ نگارش هر اثر است. تاریخ نگارش آثار فیض یا از گفته صریح خود فیض و یا از منابع دیگر به دست آمده است.

ث) موضوع

فیض کاشانی دارای مرتبه والایی در علوم مختلف بوده، لذا نگاشته های وی در موضوعات گوناگون فراهم آمده است. بدین منظور در بخش کتاب شناسی آثار وی، به موضوع هر کتاب اشاره می شود.

ج) منابع

ص:55

پس از آوردن اطلاعات بخشهای گذشته، ذکر منابع مورد استفاده یکی از هدفهای اصلی است. در اینجا منابع با در نظر گرفتن تاریخ نگارش آنها درج می شود.

چ) آغاز و انجام

ذکر آغاز و انجام هر کتاب یا رساله به جهت اهمیت آن از مواردی است که به آن پرداخته ایم. بیان این قسمت، سبب می شود که بسیاری از ناهماهنگیها و لغزشهای موجود در نامگذاری آثار فیض از میان برداشته شود. محقّق با مقابله و عرضه دادن آغاز

و انجام دو یا چند نسخه در می یابد که مثلاً آداب الذکر، آداب السلوک، آداب السالکین،

سلوکیه، زادالسالکین و سلوک یک اثر هستند و آثار جداگانه ای از هم به شمار نمی آیند.

ح) معرفی نسخه های خطی (ن . خ)

نوع خط، کاتب، سال کتابت، شماره نسخه و محل نگهداری نسخه، و احیانا

اطلاعات نسخه شناسی دیگر همچون علامت بلغ، حاشیه به وسیله مؤلف، ناقص الاول و ناقص الاخر بودن نسخه، از مواردی است که به آن اشاره می شود. برای مثال در معرفی نسخه های خطی کتاب عین الیقین این چنین می آوریم:

نسخ، ابن شاه مرتضی، 1070، ش 2946، دانشگاه تهران 829/10// ، مقابله علم الهدی در 1085، ش 804، آستا 209/4 //، عصر مؤلف، ش (8) 933، مجلس 234/23 (ناقص الاخر) //...//، سید عبداللّه جزائری، 1141، ش 1978، گلپایگانی 125/3 (در مقدمه این نسخه رساله ای درباره فیض آمده است)// ...// نستعلیق، سده 12، ش 16593، آستا [رؤیت ](ناقص الطرفین) //...

نخستین نسخه ما، نسخه ای است به خط نسخِ ابن شاه مرتضی که در سال 1070 قمری کتابت شده و به شماره 2946 در فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، جلد دهم صفحه 829 معرفی شده است. نسخه دوم، مقابله علم الهدی فیض کاشانی در سال 1085 (کاتب نامعلوم) که به شماره 804 در فهرست کتابخانه آستان قدس رضوی جلد چهارم صفحه دویست و نه نمایانده شده است. دیگر نسخه، در عصر مؤلف کتابت شده و اکنون ناقص الاخر است و در مجموعه شماره (8) 933 مجلس است و در جلد بیست و سوم صفحه دویست و سی و چهار آمده است.

ص:56

خ) معرفی نسخه های چاپی (ن . چ)

اگر رساله یا کتاب مورد نظر به زیور طبع آراسته شده است در این بخش اطلاعات کتاب شناسی آن، چون اهتمام کننده، محل نشر، ناشر، تاریخ چاپ، تعداد صفحات و نوع چاپ مندرج می شود.

د) ذکر ترجمه شرح، حاشیه، تعلیقه، ردّیه و...

پس از ذکر موارد چاپی اثر، اگر کتاب یا رساله مورد نظر، دست مایه کار پژوهشگران بعدی قرار گرفته باشد بدین معنا که ترجمه یا شرحی و یا تعلیقه ای و... بر آن ارائه کرده

باشند. این موارد تجزیه و تحلیل و بررسی شده و تمامی اطلاعات آنها بیان می شود. برای مثال نگاه کنید به شروح متعدد کتاب مفاتیح الشرایع.

ذ) اختصارات

در تحقیق فوق، برای جلوگیری از تکرار و اضافه شدن متن، از منابع مورد استفاده با عنوانهای اختصاری ذیل بهره برده ایم که در جدول صفحه بعد به آنها اشاره می شود:

ص:57

اختصارات

آتشی

«نسخه هایی در یزد (کتابخانه آقای علی آتشی» به کوشش سید احمد

حسینی در نسخه های خطی دفتر هفتم. زیر نظر محمد تقی دانش پژوه و

ایرج افشار. - تهران: دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، 1353.

آثار ملی فهرست کتابهای کتابخانه انجمن آثار ملی. به کوشش فاطمه مهران و

محمد غلامرضایی. - تهران: انجمن آثار ملی، 1356. 1ج.

آخوند همدان «فهرست نسخه های خطی کتابخانه غرب آخوند همدان» به کوشش جواد

مقصودی در فهرست نسخه های خطی کتابخانه های رشت و همدان.

زیرنظر محمد تقی دانش پژوه. - تهران: فرهنگ ایران زمین،

1353.

آستا

فهرست کتب خطی کتابخانه آستان قدس رضوی. - مشهد: آستان

قدس رضوی، کتابخانه آستان قدس. 13ج.

آستانه

فهرست نسخه خطی کتابخانه آستانه مقدسه قم. به کوشش محمد تقی

دانش پژوه. - قم: آستانه مقدسه قم، بی تا. 1ج.

آشنایی با آشنایی با چند نسخه خطی. به کوشش حسین مدرسی طباطبائی و رضا

استادی. - قم: بی نا، 1355. 1ج.

آیت اللّه رضوی «کتابخانه آیت اللّه رضوی در کاشان» به کوشش محمد تقی دانش پژوه. در

نسخه های خطی دفتر هفتم. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار.-

تهران: دانشگاه تهران، 1353.

ادبیات تهران فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده ادبیات. به کوشش محمد

تقی دانش پژوه. - تهران: دانشگاه تهران، 1339. 1ج.

ادبیات مشهد فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده ادبیات وعلوم انسانی

دانشگاه فردوسی. به کوشش محمود فاضل. - مشهد: دانشگاه فردوسی،

دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1354.

اصغر مهدوی «فهرست نسخه های خطی کتابخانه خصوصی دکتر اصغر مهدوی» به

ص:58

کوشش محمد تقی دانش پژوه در نسخه های خطی دفتر دوم. زیر نظر

محمد تقی دانش پژوه و ایرج افشار. - تهران: دانشگاه تهران، [1342].

احسن التقاسیم احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. تألیف محمدبن احمد المقدسی،

ترجمه علینقی منزوی. - تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران،

1361. 2ج.

اعتمادالدوله(اصفهان)

«فهرست کتابخانه های عمومی وخصوصی شهر همدان: کتابخانه

اعتمادالدوله» به کوشش پرویز اذکائی در نسخه های خطی دفتر پنجم.

زیر نظر محمد تقی دانش پژوه و ایرج افشار. - تهران: دانشگاه تهران، 1346.

الفبایی

فهرست الفبایی کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی.به

کوشش محمد آصف فکرت. - مشهد: آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی،

1369.

الهیات تهران فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده الهیات و معارف

اسلامی دانشگاه تهران. به کوشش محمد باقر حجتی. با نظارت

محمدتقی دانش پژوه. - تهران: دانشگاه تهران، 1345. 2ج.

الهیات مشهد فهرست نسخه های خطی دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد. به

کوشش محمود فاضل. - مشهد: دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه

فردوسی، 1366 - 1355. 3ج.

امل

امل الامل. تألیف محمدبن الحسن الحرّالعاملی. - نجف: مکتبه اندلس،

1385ق. 2ج.

امیرالمؤمنین

«مکتبه الامام امیرالمؤمنین العامه» به کوشش محمدتقی دانش پژوه. در

نسخه های خطی دفتر پنجم. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار.-

تهران: دانشگاه تهران، 1346.

ایضاح ایضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون عن اسامی الکتب

والفنون. اسماعیل باشا بغدادی.- تهران: اسلامیه، جعفری، 1387

(افست).

بحارالانوار

بحارالانوار: الجامعه لدرراخبارالائمه الاطهار. تألیف محمدباقر

ص:59

مجلسی. - بیروت؛ داراحیاء التراث العربی، 1403ق. 110ج.

ترجمه مفاتیح العلوم ترجمه مفاتیح العلوم. تألیف محمدبن احمد خوارزمی، ترجمه حسین

خدیوجم. چاپ دوم.- تهران: علمی و فرهنگی، 1362.

جاویدان خرد جاویدان خرد. تألیف احمدبن محمدبن مسکویه، ترجمه

تقی الدین محمد شوشتری، باهتمام بهروز ثروتیان.- تهران: مؤسسه

مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل، شعبه تهران، 1355.

جوادی

فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده ادبیات (مجموعه امام

جمعه کرمان) اهدایی آقای احمد جوادی. به کوشش محمدتقی

دانش پژوه.- تهران: دانشگاه تهران، 1344. 1ج.

حجتیّه

فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه حجتیه قم.به کوشش رضا

استادی.- قم: بی نا، 1354.

حسین مفتاح «کتابخانه دکتر حسین مفتاح در تهران» به کوشش محمدتقی دانش پژوه. در

نسخه های خطی دفتر هفتم. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار

.- تهران: دانشگاه تهران، 1353.

حسینیه شوشتریها «فهرست نسخه های خطی کتابخانه حسینیه شوشتریها(عراق، نجف)» به

کوشش اسداللّه اسماعیلیان و رضا استادی. در نسخه های خطی دفتر

یازده و دوازده. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه و اسماعیل حاکمی .- تهران:

دانشگاه تهران، 1362.

حکمت

فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشکده ادبیات (مجموعه وقفی

علی اصغر حکمت) به کوشش محمدتقی دانش پژوه. - تهران: دانشکده

ادبیات دانشگاه تهران، 1341. 1ج.

خانقاه احمدیه «فهرست کتابخانه های عمومی و خصوصی شیراز: کتابخانه خانقاه احمدیه»

به کوشش محمدتقی دانش پژوه در نسخه های خطی دفتر پنجم. زیر نظر

محمدتقی دانش پژوه وایرج افشار. - تهران: دانشگاه تهران، 1346.

خیرات خان «فهرست نسخه های خطی مدرسه خیرات خان مشهد» به کوشش محمود

فاضل در فهرست نسخه های خطی کتابخانه های رشت و همدان. به

ص:60

کوشش محمد روشن و دیگران.- تهران: فرهنگ ایران زمین، 1353.

دانشگاه اصفهان «فهرست نسخه های خطی دانشگاه اصفهان» به کوشش محمدتقی

دانش پژوه وایرج افشار. در نسخه های خطی دفتر یازده و دوازده. زیر

نظر محمدتقی دانش پژوه و اسماعیل حاکمی.- تهران: دانشگاه تهران،

1362.

دانشگاه تبریز فهرست موجودی و راهنمای کتابخانه مرکزی دانشگاه تبریز.

کتابخانه مرکزی.- تبریز: دانشگاه تبریز، 1361.

دانشگاه تهران فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران. به کوشش محمدتقی دانش پژوه.-

تهران: دانشگاه تهران، [13]. 18ج.

دفاعیات عین القضاه دفاعیات عین القضاه همدانی تألیف عبداللّه بن محمد عین القضاه،

ترجمه و تحشیه قاسم انصاری .- تهران: کتابخانه منوچهری، 1360.

دوم

دومین فهرست خودنوشت فیض در همین مجموعه.

ده رساله ده رساله محقق بزرگ فیض کاشانی. به کوشش رسول جعفریان.

اصفهان: مرکز تحقیقات علمی و دینی امام امیرالمؤمنین(ع)، 1371.

الذریعه

الذریعه الی تصانیف الشیعه. تألیف آقابزرگ الطهرانی.- بیروت:

دارالاضواء، 1403ق. 25ج.

رجال النجاشی فهرست اسماء مصنفی الشیعه. تألیف احمدبن علی نجاشی.- قم:

الداوری، [1398ق]. 340ص.

رشت و همدان فهرست نسخه های خطی کتابخانه های رشت و همدان. به کوشش

ایرج افشار.- تهران: فرهنگ ایران زمین، 1353. 3ج.

روضات روضات الجنّات فی احوال العلماء والسادات. تألیف محمدباقر

الموسوی الخوانساری الاصبهانی. به کوشش اسداللّه اسماعیلیان.- تهران:

اسماعیلیان، 1392ق. 8ج.

روضاتی

فهرست کتب خطی کتابخانه های اصفهان. به کوشش محمدعلی

روضاتی. - اصفهان: مؤسسه نشر نفائس مخطوطات، 1341.2ج.

ریاض

ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. تألیف عبداللّه افندی الاصبهانی. به

ص:61

کوشش محمود المرعشی، تحقیق احمدالحسینی.- قم: الخیام، 1401ق.

6ج.

ریحانه

ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه اواللقب یا کنی والقاب.

تألیف محمدعلی مدرس تبریزی.- تبریز: کتابفروشی خیام، 1346. 9ج.

سپهسالار

فهرست کتابخانه سپهسالار. به کوشش محمدتقی دانش پژوه و علینقی

منزوی.- تهران: انجمن ایرانی فلسفه وعلوم اسلامی، 56 - 1340. 5ج.

سلطنتی

فهرست کتب دینی و مذهبی و خطی کتابخانه سلطنتی. به کوشش

بدری آتابای.- تهران: کتابخانه سلطنتی، 1352.

سعدالسعود

سعدالسعود: کتاب علمی دینی فنی... تألیف علی بن موسی ابن

طاوس.- قم: الرّضی، 1363.

سنا

فهرست کتب خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی - شماره 2

(سنای سابق). به کوشش محمدتقی دانش پژوه و بهاءالدین علمی

انواری.- تهران: مجلس شورای اسلامی، 1359. 2ج.

سید شهاب الدین «فهرست نسخه های خطی سید شهاب الدین تبریزی» به کوشش محمدتقی

دانش پژوه در نسخه های خطی دفتر ششم. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه

وایرج افشار. - تهران: دانشگاه تهران، 1348.

شاهچراغ

فهرست کتب خطی در کتابخانه حضرت احمدبن موسی شاهچراغ.

به کوشش علی نقی بهروزی.- شیراز: چاپخانه مصطفوی شیراز، 1360. 2ج.

صدربابل

فهرست نسخه های خطی مدرسه خاتم الانبیاء (صدر) بابل. به

کوشش علی صدرائی خوئی و دیگران.- تهران: آینه میراث، دفتر نشر میراث

مکتوب، 1376.

صدوشصت

صدوشصت نسخه از یک کتابخانه شخصی. به کوشش رضا استادی.-

قم: بی نا، 1354. 1ج.

طاهر شهاب «فهرست نسخه های خطی محمد طاهری شهاب» به کوشش محمد طاهری

شهاب در نسخه های خطی دفتر ششم. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه و

ایرج افشار.- تهران: دانشگاه تهران، 1351.

ص:62

طرائق

طرائق الحقایق. تألیف محمد معصوم شیرازی «معصوم علیشاه». به

کوشش محمدجعفر محجوب.- تهران: سنائی، بی تا. 3ج.

عکسی مرعشی فهرست نسخه های عکسی کتابخانه عمومی حضرت

آیت اللّه العظمی مرعشی نجفی. به کوشش محمدعلی حائری. زیر نظر

محمود مرعشی.- قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، 1366. 2ج.

عمومی اصفهان فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی اصفهان. به کوشش جواد

مقصود همدانی.- تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل کتابخانه ها، 1349.

1ج.

فاضلیه

فهرست کتب کتابخانه مدرسه فاضلیه. به کوشش اوکتایی.- مشهد:

آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی، 1309. 1ج.

فرهاد معتمد «فهرست کتابخانه محمود فرهاد معتمد» به کوشش یحیی ذکاء و محمدتقی

دانش پژوه در نسخه های خطی دفتر سوم. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه

و ایرج افشار.- تهران: دانشگاه تهران، [1344].

فرهنگستان علوم

آذربایجان

«گنجینه نسخه های خطی و چاپی فرهنگستان آذربایجان در شهر باکو» به

کوشش محمدتقی دانش پژوه. در نسخه های خطی دفتر نهم. زیر نظر

محمدتقی دانش پژوه وایرج افشار.- تهران: دانشگاه تهران، 1358.

فرهنگ و هنر فهرست کتب خطی کتابخانه عمومی فرهنگ و هنر مشهد.به کوشش

رمضانعلی شاکری.- مشهد: اداره کل فرهنگ و هنر خراسان، 1348. 1ج.

فوائد فوائد الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه. تألیف شیخ عباس

قمی.- تهران کتابخانه مرکزی، 1337.

الفهرست

کتاب الفهرست. تألیف محمدبن اسحاق الندیم، ترجمه و تحقیق

محمدرضا تجدّد.- تهران: امیرکبیر، 1360.

الفهرست (طوسی) الفهرست : فیه نحو من تسع مئه اسم من اسماء المصنفین و هو احد

الکتب الاربعه... تألیف محمدبن حسن طوسی، صحّحه و علّق علیه

محمد صادق آل بحرالعلوم. - نجف: المرتضویه، بی تا. ر + 196ص.

ص:63

فیضیه

فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه فیضیه قم. به کوشش رضا

استادی.- قم: بی نا، 1369. 2ج.

فیلمها

فهرست میکروفیلمهای کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه

تهران. به کوشش محمدتقی دانش پژوه.- تهران: دانشگاه تهران،

1362-1348. 3ج.

القاموس المحیط القاموس المحیط. تألیف محمدبن یعقوب فیروزآبادی. - بیروت: المؤسسه

العربیه للطباعه والنشر، بی تا. 4ج.

قصص

قصص العلماء. تألیف میرزا محمد تنکابنی.- تهران: علمیه اسلامیه، بی تا.

کبیریزد

«فهرست کتابخانه های شهرستانها (یزد: کبیر یزد)» به کوشش محمدتقی

دانش پژوه. در نسخه های خطی دفتر چهارم. زیرنظر محمدتقی

دانش پژوه وایرج افشار.- تهران: دانشگاه تهران، [1344].

کشف الاستار

کشف الاستار عن وجه الکتب والاسفار.تألیف احمدالحسینی

الخوانساری الشهیر بالصفائی.- قم: مؤسسه ال البیت لاحیاء التراث، 1415.

4ج.

کشف الحجب

کشف الحجب والاستار عن اسماءالکتب والاسفار. تألیف اعجاز

حسین النیسابوری الکنتوری. مع مقدمه المرعشی النجفی.- قم:

مکتبه آیت اللّه المرعشی النجفی، 1409.

گلپایگانی فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیت الله

گلپایگانی. به کوشش رضا استادی و سیداحمد حسینی اشکوری .- قم:

کتابخانه عمومی حضرت آیت الله گلپایگانی، 1357. 3ج.

گوهرشاد

فهرست نسخه های خطی کتابخانه جامع گوهرشاد.- مشهد: کتابخانه

جامع مسجد گوهرشاد، 1358. 4ج.

لس آنجلس

«فهرست نسخه های خطی فارسی دانشگاه لس آنجلس» به کوشش

محمدتقی دانش پژوه. در نسخه های خطی دفتر یازده و دوازده. زیر نظر

محمدتقی دانش پژوه و اسماعیل حاکمی.- تهران: دانشگاه تهران، 1362.

لولوه

لولوه البحرین فی الاجازات و تراجم رجال الحدیث. تألیف یوسف بن

ص:64

احمدالبحرانی. به کوشش محمدصادق بحرالعلوم.- النجف: النعمان،

1966م.

مجلس

فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی. تألیف ابن یوسف شیرازی و

عبدالحسین حائری و دیگران.- تهران: مجلس شورای اسلامی،

1376-1317. 25ج.

مجموعه رسائل

مجموعه رسائل خطی فارسی. نشریه گروه تصحیح متون معارف

خطی فارسی

اسلامی بنیاد پژوهشهای اسلامی. زیر نظر نجیب مایل هروی.- مشهد:

آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 75-1369. 5ج.

مجمع الرجال

مجمع الرجال: الحاوی لذکر المترجمین فی الاصول الخمسه

الرجالیه... تألیف عنایه الله بن علی القهپائی، صححه وعلق علیه

ضیاءالدین الشهیر بالعلامه الاصفهانی .- قم: اسماعیلیان، بی تا. 7ج.

مدرسه امام عصر فهرست نسخه های خطی مدرسه امام عصر(عج) شیراز. به کوشش

محمد برکت.- شیراز: کتابخانه مدرسه امام عصر شیراز، 1374.

مدرسه عباس قلی خان «نسخه های خطی مدرسه عباسقلی خان در مشهد» به کوشش محمود

فاضل. در نسخه های خطی دفتر هفتم. زیر نظر محمدتقی دانش پژوه و

ایرج افشار.- تهران: دانشگاه تهران، 1353.

مدرسه نمازی خوی فهرست نسخه های خطی مدرسه نمازی خوی. به کوشش علی

صدرائی خوئی.- تهران: انجمن آثار مفاخر فرهنگی، دفتر نشر میراث

مکتوب، 1376.

مرعشی

فهرست نسخه های خطی کتابخانه عمومی حضرت آیت اللّه العظمی

نجفی مرعشی. نگارش احمد حسینی، زیر نظر محمود مرعشی.- قم:

کتابخانه عمومی حضرت آیت اللّه العظمی نجفی مرعشی، 1376-1356.

27ج.

مروی

فهرست نسخه های خطی کتابخانه مدرسه مروی تهران. به کوشش

رضا استادی. تهران: کتابخانه مدرسه مروی، 1371.

مسجد اعظم فهرست نسخه های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم. به کوشش رضا

ص:65

استادی.- قم: کتابخانه مسجد اعظم قم، 1365.

مشار

فهرست کتابهای چاپی فارسی از آغاز تا آخر سال 1345. به کوشش

خان بابا مشار.- تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1352. 3ج.

مشکوه

فهرست کتابخانه اهدایی آقای سیدمحمد مشکوه به کتابخانه

دانشگاه تهران. به کوشش علینقی منزوی.- تهران: دانشگاه تهران، 1330.

معارف

فهرست کتابخانه عمومی معارف. به کوشش عبدالعزیز جواهر کلام.-

تهران: بی نا، 1314. 2ج.

مقالات کنگره کتاب مجموعه مقالات کنگره کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی. به

کوشش بنیاد پژوهشهای اسلامی.- مشهد: آستان قدس رضوی،

بنیادپژوهشهای اسلامی، 1377. 5ج.

ملک

فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملی ملک وابسته به آستان قدس

رضوی. زیر نظر ایرج افشار و محمدتقی دانش پژوه.- تهران: کتابخانه ملک.

10ج.

ملی

فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی. به کوشش عبداللّه انوار.- تهران:

کتابخانه ملی 1353 - 1343. 13ج.

ملی تبریز فهرست کتابخانه ملی تبریز. به کوشش میر ودود سید یونسی.- تبریز:

کتابخانه ملی تبریز، 1348. 2ج.

ملی فارس فهرست کتب خطی کتابخانه ملی فارس. به کوشش علینقی منزوی

.- شیراز: انجمن کتابخانه های شیراز، 1351. 2ج.

مؤلفین کتب چاپی مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تاکنون. به کوشش

خان بابا مشار.- تهران: بی نا، 44 - 1340. 6ج.

نسخه ها

نسخه های خطی «نشریه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران» (12 - 1).

زیر نظر محمدتقی دانش پژوه، ایرج افشار و اسماعیل حاکمی.- تهران:

دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، 62 - 1342.

نشر فرهنگ «نسخه های خطی کتابخانه جمعیت نشر فرهنگ شهر رشت» به کوشش

محمد روشن. در فهرست نسخه های خطی کتابخانه های رشت و

ص:66

همدان. زیرنظر محمدتقی دانش پژوه.- تهران: فرهنگ ایران زمین،

1353. 3ج.

وزیری

فهرست نسخه های خطی کتابخانه وزیری یزد. به کوشش محمد

شیروانی.- تهران: انجمن آثار ملی، 1350. 5ج.

هدیه

هدیه الاحباب فی ذکر المعروفین بالکنی والالقاب والانساب. تألیف

شیخ عباس قمی.- تهران: کتابخانه صدوق، 1362.

هدیه العارفین

هدیه العارفین، اسماءالمؤلفین وآثار المصنفین. اسماعیل باشا بغدادی.

به کوشش رفعت بیلکه الکیسی و ابن المعین محمود کمال اینال.- تهران:

اسلامیه، جعفری، تبریزی، 1387ق. 2ج. (افست از چاپ استانبول)

هزار و پانصد فهرست هزار و پانصد نسخه خطی اهدائی رهبر معظم انقلاب

حضرت آیت الله خامنه ای به کتابخانه آستان قدس رضوی. به

کوشش رضا استادی .- مشهد: آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی،

1373.

یکم

نخستین فهرست خودنوشت فیض کاشانی در همین مجموعه

ص:67

سپاسگزاری

طرح کتاب شناسی آثار فیض کاشانی در اواخر سال 1374 توسط استاد دانشمند جناب آقای نجیب مایل هروی به این جانب پیشنهاد شد. به دنبال آن کار فیش برداری از منابع و مراجع آغاز شد و افزون بر پانصد جلد کتاب شناسی و فهرست مورد بررسی قرار گرفت و دستاورد آن تهیه هزاران برگه اطلاعات کتاب شناسی فیض بود.

در همان سال برای پایان نامه کارشناسی ارشد خودم در رشته کتابداری همین طرح را ارائه نمودم و مسؤولیت راهنمایی این خطیر را از خود آن بزرگوار درخواست کردم که با سعه صدر و متانت مورد قبول واقع شد. از همان روز در مناسبتهای مختلف، جزئی ترین نکات کار را با ایشان در میان گذاشتم به طوری که برای برخی موارد چندین ساعت بحث و تبادل نظر انجام شد و از اندوخته های ایشان بهره های وافر بردم تا اینکه

پس از مدتهای مدید طرح پخته و سخته و به شکل امروزین خودش درآمد.

در این راه عنایت و لطف استاد بزرگوار دیگرم آقای دکتر محمود فاضل هم رهگشای راهم بود. ایشان نیز با تشویق خود مرا در ادامه کار مصمّم نمودند. دیگر بزرگانی که لطفشان شامل حال بنده بود و همیاری آنان در پیشرفت کار مؤثر افتاد عبارتند از:

1 - دوست و همکار عزیزم آقای غلامرضا پرنده که در استنساخ و مقابله نسخه ها در تهران مرا یاری دادند.

2 - دوست و همکار عزیزم آقای موسی الرضا باشتنی که نمونه خوانی همه اثر را با جدیت دنبال کردند.

3 - همکاران کتابخانه بنیاد پژوهشها، که با در اختیار نهادن کتابهای متعدد مرا یاری

ص:68

کردند. خصوصا دوستِ بزرگوارم آقای صدفی که در مراجعه مجدد برخی فهارس خطی از ایشان بهره بردم.

در خاتمه لازم می دانم که از عنایت و همکاری مسؤولان محترم بنیاد پژوهشهای اسلامی به ویژه معاونت محترم پژوهشی آقای محمد رضا مروارید که نهایت همکاری را با بنده داشتند تشکر نمایم. صفحه آرایی این اثر نیز به اهتمام دوست عزیزم حسین الطائی در واحد کامپیوتر بنیاد صورت پذیرفت که در اینجا لازم می دانم برای همه آنان از خداوند منان کامیابی و توفیق را مسألت جویم.

والسلام

مشهد مقدس - 30/1/1377

ص:69

ص:70

فهرست یکم

ص:71

ص:72

الحمد للّه و سلام علی عباده الذین اصطفی(1)و بعد فهذا فهرس(2) مصنّفات خادم علوم الدین محمّد بن مرتضی المدعوّ بمحسن ایّده اللّه فی اولاه للتزوّد لاخراه، کتب للضبط و التعریف بالتماس بعض الاخوان وفّقهم اللّه.

[1]

فمنها

کتاب الصّافی

فی تفسیر القرآن بما وصل الینا من ائمتنا المعصومین - علیهم السلام - من البیان، جمعت فیه من مواضع شتّی فی(3) کتب اصحابنا - رحمهم اللّه - ما لعلّه یکفی لظاهر التفسیر مع شی ء من التأویل یسیر ارحتُ به اخواننا من التفسیر بالرأی و التخمین و لاسیّما آراء العامّه من المخالفین - و الحمدّللّه رب العالمین - یقرب من سبعه و اربعین الف بیت. وقع الفراغ من تألیفه فی خمس و سبعین بعد الالف.

ص:73


1- I فهذا فهرست مصنفات الفقیر الی اللّه محمّد بن المرتضی المدعوّ بمحسن عفی عنه الی اوان توسّطه بین الثلاثین و الاربعین و عسی ان یصنّف بعد ذلک ان امدّه اللّه فی العمر کتبا اخری اعلی و احسن و ادقّ و اتقن علی نسبت خروجه من الجهل مندرجا کما کان الی الان لقد احسن اللّه فیما مضی کذلک یحسن فیما بقی و کلّ ما یصنّف فیما بعد یلحق بها فی هذا الفهرس انشاء اللّه تعالی.
2- K فهرست
3- K من

[2]

و منها

کتاب الاصفی

و هو منتخب من الصافی، یشتمل علی لباب ما فیه راعیت فیه غایه الایجاز مع التنقیح و نهایه التلخیص مع التوضیح فی احد و عشرین الف بیت تقریبا(1)وقع الفراغ منه بعد الصافی بسنتین.]1077]

*[3]

و منها

کتاب الوافی(2)

یحتوی علی جمله ما ورد من علوم الدّین فی القرآن المبین(3)و جمیع ما تضمّنته اصولنا الاربعه التی علیها المدار فی هذه الاعصار اعنی الکافی و الفقیه و التهذیب و الاستبصار من الاخبار(4)علی ترتیب حسن و نظم مستحسن(5)و تهذیب

[1B] و توضیح و تسهیل(6)تناول و شرح(7)و بیان لما یحتاج الیها(8)و جمع و توفیق لما یکاد یتعارض منها او یتخالف(9)بحسب الظاهر و اختصار فی الفاظ الاسانید

من غیر حذف لشی ء(10)منها و قد تمّ فی خمسه عشر(11)جزءا کل منها کتاب برأسه یقرب مجموعه من مائه و خمسین الف بیت(12)

وقع الفراغ من تصنیفه فی سنه ثمان و ستّین بعد الالف <و قد انتظم جمعه

ص:74


1- K - تقریبا
2- I + فی علوم الدین
3- K - المبین
4- I - من الاخبار
5- I - حسن، مستحسن، توضیح
6- I تهلیل
7- K - و شرح
8- K - الیها
9- D - تتخالف
10- K بشی ء
11- I اربعه عشر مجلدا
12- I مائه الف و خمسه و اربعین بیتا

فی تسع و سنین و شهر>.

[4]

و منها

کتاب الشافی

و هو منتخب من الوافی یشتمل علی لباب ما فیه اوردنا فیه ما هو بمنزله الاصول و الارکان، و ما لا تعارض عند التحقیق فیه و لا تشابه بعد التامّل فی الفاظه و معانیه بل هو من قبیل المحکم. و اکتفینا عن المکرّر بالاوضح والاتم، و اقتصرنا فی الشرایع و الاحکام علی الاهم و الاحکم، و جعلناه جزئین، جزء فیما هو من قبیل العقاید و الاخلاق(1)و جزء فیما هو من قبیل الشرایع و الاحکام، فی کل منهما اثناعشر کتابا، یقرب]مجموعها] من ستّه و عشرین الف بیت. وقع الفراغ منه فی سنه اثنتین(2)و ثمانین بعد الالف.

[5]

و منها

کتاب النوادر

فی جمع الاحادیث الغیر المذکوره فی الکتب الاربعه المشهوره فی سبعه آلاف بیت(3)

ص:75


1- K - و الاخلاق
2- K اثنین
3- D - بیت

*[6]

و منها

کتاب معتصم الشیعه فی احکام الشریعه

و هو مشتمل علی امّهات المسائل الفقهیه الفرعیه مع دلائلها و مأخذها و الاختلافات الواقعه فیها بین الطائفه المحقّه و تبیان الحق منها ببسط و تفصیل و فصل بعض المعاملات عن بعض حتی صار اثنی عشر کتابا(1)و قد تمّ منه کتاب الصلوه مع مقدمتها فی مجلدٍ(2)یقرب من اربعه(3)عشر الف بیت و اربعمائه فی سنه تسع و عشرین بعد الالف - وفقنا(4)اللّه لاتمامه.

*[7]

و منها

کتاب مَفاتیح الشرایع

و هو ایضا یحتوی علی امّهات مسائل الفقه مع الاشاره الی الدلائل(5)و الاقوال التی قیلت [2a] فیها بایجاز و اختصار <مصنّف به فی البیان و التقریر اثنا عشریات شیخنا المحقق البهائی -طاب ثراه- لو خلّت عن الفروع النادره و انطوت علی الاشارات الی الدلائل فی جمیع المسائل> و قد تمّ جمیع مطالبه التی هی ابواب الفقه کلّها مع مسائل مهمه اخری فقهیّه لم یذکرها الفقهاء - رحمهم اللّه - او اکثرهم فی اثنی عشر کتابا یقرب من خمسه عشر الف بیت. وقع الفراغ منه فی سنه اثنتین و اربعین بعد الالف.

ص:76


1- I و تفصیل اشبه مصنّف به کتاب مختلف الشیعه للعلامه الحلّی - رحمه اللّه - لو کان مشتملاً علی الاتفاقیات مستقصی جمیع الدلائل.
2- K - فی مجلد
3- I سبعه
4- K وفق
5- I بدلایلها

*[8]

و منها

کتاب النُخبه(1)

یشتمل(2)علی خلاصه ابواب الفقه کلّها مع استقصاء الآداب و السنن ظاهرا و باطنا و اصول علم الاخلاق فی عبارات وجیزه، بلیغه، مراعیه لالفاظ الحدیث فی الاکثر(3)لم یسبق بمثله و قد تمّت فی ثلاثه الاف و ثلاثمائه(4)بیت تقریبا فی سنه خمسین بعد الالف(5)

[9]

و منها

کتاب التطهیر

و هو نخبه من النخبه لبیان علم الاخلاق و تطهیر السرّ خاصّه یقرب من خمسمائه بیت.

*[10]

و منها

کتاب علم الیقین فی اصول الدین

یشتمل علی خمسین مطلبا ذوات ابواب و فصول فی اربعه مقاصد(6)هی العلم باللّه و العلم بالملائکه و العلم بالکتب و الرّسل و العلم بالیوم الاخر، علی ما

ص:77


1- I النخبه الکبری
2- K المشتمل
3- I کثیر
4- I - ثلاثمائه
5- I - فی سنه خمسین بعد الالف
6- K مطلبا فی اربعه مقاصد و ذوات ابواب

یستفاد من الکتاب و السنه و اخبار اهل البیت - علیهم السلام - ببیان ما یحتاج منها الی البیان و التوفیق بین ما یُتراءی منها متخالفه بحسب الظاهر و نقل نتایج افکار اولی الالباب، فیما یدقّ من ذلک و یلطف مع شواهد و تاییدات، تطابق الاذهان السّلیمه و الاذواق السمتقیمه، قاصر الطرف علی بیان الحقّ، مرفوع الذیل عن(1)نقل الاقوال و سلوک طریقه اهل الجدال کما هو دأب المتکلّمین و المتفلسفین من اصحاب الظّن و التخمین.

و هو کتاب لم یسبق بمثله(2)و لم یرَ(3) شبهه فیما اظن بل تفرّدتُ بطریق تألیفه بالهام من اللّه جلّ و عزّ و له الحمد(4)و قد تمّ جمیع ابوابه و مقاصده فی اربعه عشر(5)الف بیت و خمسائه تقریبا فی سنه اثنتین و اربعین بعد الالف.

[11]

و منها

کتاب المعارف

و هو ملخّص علم الیقین و لبابه فی سته آلاف و مأتین(6)

*[12]

و منها

کتاب عین الیقین [2B]فی اصول(7) اصول الدّین

یشتمل علی خمسین مطلبا ذوات فصول فی مقصدین: احدهما اصول العلم و

ص:78


1- K فی
2- I مثله
3- I اَرَ
4- I اطهر
5- I ثمانیه
6- K ستمائه و الف و مأتین
7- Iو K - اصول

الاخر العلم بالسموات و الارض و مابینهما ببیانات حکمیّه و براهین عقلیّه و اذواق کشفیّه و شواهد فرقانیّه و تاییدات نبویّه و تشییدات وَلَویّه غیر مجاوز عن بیان الحق و کشفه الی نقل الآراء(1) و هو کتاب مضنون به عن غیر اهله لیس بمبتذل قریب و لا لاکثر الناس فیه نصیب. اذ هو مخّ العلم و لبّ الحکمه(2) و لباب المعرفه

و عین الحقّ و زبده نتایج الافکار لیس له شبیه فی جامعیّته و تمامیّته مع(3) الاختصار و الوضوح. ذلک من فضل اللّه علینا و علی النّاس و لکن اکثر النّاس لا یشکرون. و قد تمّ جمیع مطالبه و مقاصده فی اربعه(4) عشر الف بیت تقریبا فی سنه ستّ و ثلاثین بعد الالف.

*[13]

و منها

کتاب اصول المعارف

و هو ملخّص مهمّات کتاب عین الیقین، فما(5) هو من قبیل الضوابط و الاصول بترتیب احسن و تقریر اتقن، لیس له فی جوده بیان مقاصده نظیر. یقرب من اربعه آلاف بیت و قد صنّف فی سنه تسع و ثمانین بعد الالف(6)

ص:79


1- K - الی نقل الاراء
2- I الحکم
3- I و K + کمال
4- I اثنا
5- K بما
6- I اصول المعارف/ فی تحقیق الاصول الخمسه و بیانها علی النهج الحکمی و البرهان العقلی مع المؤیّدات النقلیه فی ایجاز اختصار، تقرب من الف بیت.

*[14]

و منها

کتاب المحجّه البیضاء فی احیاء الاحیاء

و هو تهذیب و تنویر لاحیاء علوم الدین من مصنّفات ابی حامد الغزالی و تجرید له من البدع و الاهواء و تایید لمطالبه الحقّه باخبار الائمه الهدی -صلوات اللّه علیهم- و کلمات شیعتهم العلماء. یشتمل کالاحیاء علی اربعین کتابا فی اربعه ارباع هی العبادات و العادات و المهلکات و المنجیات و کانّه(1)هو الاحیاء الذی صار شیعیّا امامیّا و کتبه ککتبه الاّ کتابا واحدا فی اواخر ربع العادات بدّلناه تبدیلا و حجمه یقرب من حجمه و مجموعه سبعون الف بیت تقریبا. <نسبه مسائل

الشرعیه من العبادات و المعاملات الی الکتب الفقهیه کنسبه علم الیقین الی کتاب

الکلامیه و هذه المصنّفات الخمس بل الاربعه الاخیره منها جامع لمجامع علوم الدین کلّه ینبغی لایحتاج الطالب معها الی کتاب آخر>. وقع الفراغ منه سنه ستّ و اربعین و الف(2)

[15]

و منها

کتاب الحقایق فی اسرار الدّین

و هو ملخّص المحجّه و لبابه مع [3a] زیادات متقنه و بیان اتقن و اتیان بما هو احسن فی سبعه آلاف بیت و قد صنّف فی سنه تسعین و الف.

ص:80


1- I - کانّه
2- I - وقع... و الف.

[16]

و منها

کتاب قرّه العیون فی اهمّ الفنون

المأخوذ من معدن العلم و عین الحکمه یستقر به فی صدور اهله اصول الدین فینجون من اتباع الظّنّ و یضنّون به عن غیر اهله کل الضّنّ فی ثلاثه آلاف و خمسمائه بیت و قد صنّف(1)فی سنه ثمان و ثمانین و الف.

*[17]

و منها

کتاب الکلمات المکنونه

فی علوم اهل المعرفه و اقوالهم <و معارف دینیه تقدّست عن افهام جماهیر

الناس و اذعانهم> یحتوی علی لباب معارف العارفین و زبده اصولِ اصول

الدّین(2)مع مسائل دینیه <و هی من العلم المکنون المخزون الّذی لا یمسّه الا المطهّرون >یقرب من اربعه آلاف و اربعمائه بیت. صنّف فی سنه سبع و خمسین و الف.

[18]

و منها

کتاب الکلمات المخزونه

و هی المنتزعه من المکنونه(3)بحذف المسائل الدینیه و ما لیس بذلک المهمّ

ص:81


1- K - و قد صنّف
2- I + و عدد کلماتها ثمانون
3- K المکنون

ببیان احسن و تقریر اتقن. یقرب من الف بیت و خمسمائه بیت. صنّف فی سنه تسع و ثمانین و الف.

[19]

و منها

کتاب اللئالی(1)

و هو من ملتقطات(2)الکلمات المکنونه ممّا لا یضنّ به کلّ الضّننّ، ینتفع به المتوسطون(3)، یقرب من الف بیت و سبعمائه§َD + صنّف بعد المکنونه بسنین قلائل وقریب منه الکلمات الرائقه فی ثمانمائه.

(4)K + العلّیه

(5)K و َD

صنّف


1- K اللالی
2- K - ملتقطات
3- K + فی الطهاره
4- . [20] و منها الکلمات المضنونه فی بیان التوحید و مراتبه فی ثمانمائه بیت. صنّف فی سنه الف و تسعین. [21] و منها الکلمات السّرّیه
5- المنتزعه من ادعیه الائمه المعصومین -صلوات اللّه علیهم- فی ثلاثمائه و ثلاثین، صنّفت

[22]

و منها

کتاب جلاء العیون§َD

جلاء القلوب

(1)و انواع البسائط و المرکبات فی ثلاثه آلاف بیت.

*[24]

و منها

انوار الحکمه

و هو مختصر من کتاب علم الیقین مع فوائد حکمیّه اختصّت به و مشتمل(2)کاصله علی المقاصد الاربعه، یقرب [3b]من ستّه آلاف بیت. وقع الفراغ منه فی§َD - فی

(3)I - وقع الفراغ... بعد الالف.


1- فی بیان انواع اذکار القلب و ما یتبعها فی مأتی بیت. [23] و منها کتاب تشریح العالم فی بیان هیات العالم و اجسامه و ارواحه و کیفیّه حرکات الافلاک و العناصر و کمّیّتها و مقادیر الابعاد و الاجسام§َD الاجرام
2- K یشتمل
3- سنه ثلاث و اربعین بعد الالف

*[25]

و منها

کتاب اللباب(1)

و هو لباب القول فی الاشارات الی کیفیّه علم اللّه سبحانه بالاشیاء فی مأتی بیت(2).

[26]

و منها

کتاب اللبّ

و هو لبّ القول فی معنی حدوث العالم و بیانه فی ثلاثمائه و سبعین بیتا.

*[27]

و منها

کتاب میزان القیامه(3)

یذکر فیه تحقیق القول فی کیفیّه میزان یوم القیامه و التوفیق بین الاخبار المتخالفه فیه بحسب الظاهر(4)و الجمع بین الاقوال المختلفه الّتی قیلت فیه و هو من ابکار افکاری الّتی لم یطمثهنّ احدٌ قبلی - و للّه الحمد. یشتمل علی ستّه ابواب

و یقرب من ستّمائه بیت، و قد صنّف فی سنه اربعین بعد الالف(5)

ص:84


1- I لباب القول
2- I یقرب من مأتی و عشرین بیت.
3- D یوم القیامه
4- I المتخالفه بحسب الظاهر الوارده فی ذلک
5- I - و قد... الالف.

[28]

و منها

کتاب مرآه الاخره(1)

تنکشف فیه حقیقه الجنّه و النّار و وجودهما الان و محلّهما من الدّنیا و جمله ما فیهما من اللذّات و الآلام و اهلیهما، مشتمل علی اربعه ابواب فی

تسعمائه(2)بیت، و قد صنّف فی سنه اربع و اربعین بعد الالف(3)

*[29]

و منها

کتاب ضیاء القلب

فی تحقیق حقیقه الحُکّام(4) الخمسه الّتی تحکم علی الانسان فی باطنه و تمییز بعضها عن بعض و ترجیح بعضها علی بعض و الاستعانه ببعضها علی بعض(5)و ما یتعلّق بذلک. و هو کتاب لم یسبقه مثله، یقرب من خمسائه بیت، و قد صنّف فی سنه سبع و خمسین بعد الالف(6)

*[30]

و منها

تنویر المواهب

و هو تعلیقات علی تفسیر القرآن المنسوب الی الکاشفی الموسوم بالمواهب

ص:85


1- I مرآه الاخر
2- I ثمانمائه
3- I - وقد... الاف.
4- I احکام
5- I - و ترجیح... علی بعض؛ K - و الاستعانه... بعض.
6- I - و قد صنّف... بعد الالف

العلّیّه، تنبّه(1)علی ما خالف الامامیّه فی تفسیر الآیات و شأن النزول ممّا لیس علی طریقه اهل البیت - علیهم السلام - و تورد ما ورد عنهم - علیهم السلام - فی ذلک یقرب من ثلاثه§َD ثلاث

(2)K

الف

(3)I - و قد... الالف.

(4)K

اختلافات

(5)K

تفصیل

(6)K

وهینها


1- K تنبیه
2- آلاف بیت. *[31] و منها کتاب شرح الصّحیفه السجادیّه نشرح منها ما لعلّه یحتاج الی الشرح فی ایجاز و اختصار، یقرب من الفی
3- بیت و مأتین و قد صنّف فی سنه خمس و خمسین بعد الالف
4- *[32] و منها الکلمات الطّریفه فی ذکر منشاء a]4 [اختلاف
5- آراء الامّه المرحومه و تفاصیل
6- اصنافهم المتباینه فی طرقهم المرسومه و التّنبیه علی غثّها و سمینها و واهنها

[33]

و منها

کتاب بشاره الشّیعه

فیه بشری للفرقه الامامیّه علی صحّه دینهم و سداد یقینهم و انّهم الفرقه الناجیه المبشر لهم بالجنّه من بین§َD وK بیان

(1)K

قطره


1- سائر الفرق یشتمل علی اربعین بشاره منتزعه کلّها من ایه واحده من کتاب اللّه عزّ و جلّ. یقرب من الفی بیت و قد صنّف فی سنه احدی و ثمانین بعد الالف. [34] و منها کتاب الاَربعین فی مناقب امیر المؤمنین علیه السلامو هو انموذج من فضائله و قطیره

الاشارات. یقرب من الف و خمسمائه بیت و قد صنّف فی سنه ثمان و خمسین بعد الالف.

[36]

و منها

الرّساله الموسومه ب الحقّ المبین

فی تحقیق(1)کیفیه التّفقّه فی الدّین یقرب من مأتین و خمسین بیتا و قد صنّفت فی سنه ثمان و ستّین بعد الالف.

*[37]

و منها

کتاب الاصول الاصلیه(2)

مشتمل علی عشره اصول مستفاده من الکتاب و السنّه و اخبار اهل البیت - علیهم السلام - مبیّنه بالبیانات(3)الصریحه و مؤیده بشواهد العقول الصحیحه یتعرّف منها کیفیه استنباط المسائل الدّینیه و الاحکام الشرعیّه اصولا و فروعا من مأخذها و منزله من b]4] الکتب المصنّفه فی اصول الفقه کمنزله علم الیقین الی الکتب الکلامیه لا شبیه(4)له فی مصنّفات القوم فیما احسب یقرب من الفین و ثمانمائه بیت(5)و قد صنّف فی سنه اربع و اربعین بعد الالف(6).

ص:88


1- K - تحقیق
2- IوK الاصیله
3- Kو َD بالبینات
4- K شبه
5- I یقرب من ثلاثه آلاف بیت.
6- I - و قد... الالف.

*[38]

و منها

کتاب تسهیل السبیل بالحجه

فی انتخاب کشف المحجّه للسید بن طاوس العلوی - رحمه اللّه - مع اضافه تاییدات لبعض مطالبه الیه و زیاده فوائد و متّممات لیس فیه، یشتمل علی بیان طریقه اکتساب العلم و العمل و کیفیته و تبیین سهوله تحصیل الاعتقادات الحقّه و المسائل الشرعیه و ما یؤدّی الی النّجاه یقرب من تسعمائه بیت و قد صنّف فی سنه اربعین بعد الالف(1)

*[39]

و منها

کتاب نقد الاصول الفقهیّه

یشتمل علی خلاصه علم اصول(2)الفقه و ملخّصه فی سبعین اصلاً منقّحه مهذّبه مع تفریعات و تنبیهات خلّت عن اکثرها اکثر کتب القوم. صنّفته فی عنفوان الشباب(3)و هو اوّل مصنّف لی فی العلم. یقرب من الفین و ثلاثمائه بیت.

[40]

و منها

کتاب اصول العقاید

فی تحقیق الاصول الخمسه الدّینیه و بیانها علی النهج الحکمی و البرهان

ص:89


1- I و قد... الالف.
2- I الاصول و
3- I فی اوایل الحال یقرب من ثلاثه آلاف بیت

العقلی مع المویّدات النّقلیّه فی ایجاز و اختصار. یقرب من ثمانمائه بیت و قد صنّف فی سنه ستّ(1)و ثلاثین بعد الالف.

*[41]

و منها

کتاب منهاج النجاه

یتبین فیه العلم الذی طلبه فریضه علی کلّ مسلم. یشتمل علی عشره ابواب فی مقصدین:

احدهما: ذکر اصول الاعتقادات ببیانات جمیله و شواهد قریبه من الافهام من الکتاب و السّنّه.

و الثانی: ذکر ما یجب العمل به من العبادات الّتی یعمّ(2)التکلیف بها و الاخلاق الفاضله لتحصیلها و الرذائل الخلقیه لاجتنابها و ما یتعلّق بذلک یقرب من الفی بیت <او یزید علیه قلیلاً> و قد صنّف فی سنه اثنین و اربعین بعد الالف(3)

*[42]

و منها

کتاب خلاصه الاذکار

و هو جامع لزبده الاذکار الوارده فی القرآن و الحدیث [5a] لکلّ فعل و عمل و حرکه و سکون و حال و وقت و حادثه و واقعه و سرور و همّ و عباده و معامله الی

غیر ذلک. قد جمعتها من مواضع شتّی و کتب متفرقه و ضبطتها فی اثنی عشر

ص:90


1- K ستّه
2- I یعلم
3- I - و قد... الالف.

فصلاً. یقرب من الفی بیت(1)و ثلاثمائه بیت(2)و قد صنّف فی سنه ثلاث و ثلاثین بعد الالف(3)

[43]

و منها

کتاب ذریعه الضّراعه

فی جمع الادعیه المتضمّنه للمناجاه مع اللّه تعالی المنقوله عن الائمه المعصومین و لا سیّما زین(4)العابدین -صلوات اللّه علیهم اجمعین- <یشتمل علی مائه و نیف مناجاه> یقرب خمسه(5)آلاف بیت و قد صنّف فی سنه نیف§َD

بنیف؛K - نیف

(6)I

- و قد... الف.

(7)K

بعد

(8)I

- وقع... الالف.


1- I + او یزید.
2- K - بیت
3- I - و قد... الالف.
4- IوK سیّد
5- I ثلاثه.
6- و خمسین و الف
7- *[44] و منها کتاب مُنتخب الاَوراد یشتمل علی الاذکار و الدّعوات المتکرّره فی الیوم و اللیله و الاسبوع <و الشّهر >و السّنه. یقرب من خمسه الاف و خمسمائه بیت. وقع الفراغ من تصنیفه فی سنه سبع و ستّین و
8- الالف

[45-46]

و منها

کتاب لبّ الحسنات - و - زاد العقبی

المشتملان علی خلاصه ما فی منتخب الاوراد مع ذکر ثواب تلک الاوراد و ترجمه اذکارها و دعواتها یقربان من ثلاثه آلاف بیت.

[47]

و منها

کتاب اهم ما یعمل

یشتمل علی مهمّات ما ورد فی الشریعه المطهّره من العمل یقرب من خمسمائه بیت.

*[48]

و منها

کتاب الخُطب

یشتمل علی مائه خطبه و نیّف§َD

ینیف

(1)I

ثلاثه آلاف و خمسمائه بیت

(2).I - وقد تمّ... الف


1- لجمعات السنّه و العیدین لفقّتُها و التقطتُها من کلام الائمه المعصومین - علیهم السلام - و غیرهم من اهل العلم بتصرّفات یقتضیها لسان الحال و افهام ابناء الزّمان یقرب من اربعه
2- آلاف بیت و قد تمّ و جمع فی سنه سبع و ستّین و الف

[49]

و منها

ثناء المعصومین

و هو تحیّه الیهم - علیهم السلام - بسؤال الصلوه و السلام من اللّه علیهم مع ذکر بعض محامدهم یشبه التحیّه المنسوبه الی العلاّمه الطوسی - رحمه اللّه - الاّ انّه

ابسط منه و اوفی. یقرب من ستّین بیتا.

*[50]

و منها

کتاب شهاب الثّاقب

فی تحقیق عینیه وجوب صلاه الجمعه فی زمن غیبه الامام - علیه السلام - و ابلاغ الکلام فیه ببیان الادلّه و البراهین و ذکر اجوبه [5b] شُبِّه المخالفین و تحقیق معنی الاجماع و تقسیمه الی ما هو حجّه و ما لیس بحجّه و تزییف الاجماعات المنقوله الّتی منها نشاء الاختلاف بین المجتهدین. یقرب من الفی بیت و قد صنّف فی سبع و خمسین و الف(1).

*[51]

و منها

کتاب ابواب الجنان

فی بیان وجوب صلوه الجمعه و شرائطها و آدابها و فضلها(2)و فضل یوم

ص:93


1- I - و قد... الف
2- I فضیلتها

الجمعه و فضیله الجماعه و شرایطها و آدابها و احکامها بالفارسیه لعامّه(1)الناس فی(2)خمسمائه بیت و قد صنّف فی سنه خمس و خمسین و الف(3)

*[52]

و منها

کتاب ترجمه الصّلوه

یترجم فیه اذکار الصلوه بالفارسیه مع بیان آدابها و سننها و هیأتها و واجباتها و ضبط المتفق علیه من ذلک و المختلف فیه لعامّه الناس فی اربعمائه و خمسین بیتا تقریبا(4)و قد الّف فی سنه ثلاث و اربعین بعد الالف(5)

*[53]

و منها

کتاب مفتاح الخیر

فی فقه ما یتعلّق بسوابق الصلوه و لواحقها من بیان فضیلتها و اقسامها و

شرائطها و اوقاتها و ما یتدارک به خللها و فوائتها بالفارسیّه فی مأتین و خمسین بیتا.

[54]

و منها

کتاب ترجمه الطّهاره

ص:94


1- I لعموم
2- I تقرب من
3- I - و قد... الف.
4- I فی خمسمائه بیت تقریبا؛ َD - تقریبا.
5- I - و قد... الالف.

فی فقه ما یتعلّق بها من فضیلتها و اقسامها و احکامها و کیفیّتها بالفارسیّه فی مأتین و ثمانین(1)

[55]

و منها

کتاب اذکار الطّهاره

فی الاذکار المتعلّقه بها ]فی خمسین بیتا(2)].

[56]

و منها

کتاب ترجمه الزّکوه

یترجم فیه بالفارسیّه انواعها و واجبها و مستحبّها و شرائطها و آدابها فی مائه و ستّین بیتا.

[57]

و منها

کتاب ترجمه الصّیام

و هو مثل ترجمه الصلوه(3)فی الصّفه و الحجم.

ص:95


1- K - ثمانین
2- D - [فی خمسین بیتا]
3- K و َD الزکوه

*[58]

و منها

کتاب ترجمه الحج

و هو ایضا مثل اخویه فی الصّفه الاّ انّه یقرب من ثلاثمائه بیت.

*[59]

و منها

کتاب ترجمه العقاید(1)

یترجم فیه اصول العقاید الدینیّه بالفارسیّه کما یستفاد من التنبیهات القرانیّه و الاشارات النبویّه من دون تعرّض لطریقه اهل الکلام فی عبارات مونقه و الفاظ معجبه [6a] یقرب من ستّمائه و اربعین بیتا(2)و هو قریب من ترجمه الصلوه فی الغایه و البیان و تاریخ التصنیف(3).

*[60]

و منها

الرساله الموسومه ب السانح الغیبی

فی تحقیق معنی الایمان و الکفر و مراتبهما و شرائطهما علی نهج لطیف طریف <لم یسبقه مثله> فی مائه بیت و اربعین بیتا. <و هذه الخمسه من الملحقات(4)>

ص:96


1- K + الدینیه
2- I - فی عبارات... بیتا
3- I - تاریخ التصنیف، + الحجم.
4- K - شرح این رساله

[61]

و منها

الرساله الموسومه ب راه صواب

یذکر(1)فیها بالفارسیّه سبب اختلاف اهل الاسلام فی المذاهب و الباعث لهم علی تدوین الاصولیین§َD الاصولین؛ K الاصول و التمسّک به

(2)K

+ من الفرق

(3)K صنفته

(4)I - و قد... الالف


1- I یترجم فیه
2- و تحقیق معنی الاجماع و الوجه فی حدوثه <و تمسّک به <و تعیین الفرقه الناجیه
3- و تحقیق معنی الایمان و الکفر و مراتبهما فی خمسمائه بیت و قد صنّف
4- فی سنه نیّف و اربعین بعد الالف

من الحسنات و السیئات الجسمانیتین و الروحانیتین اجمالا و ثواب جمله من افراد نوعی الحسنات و عقاب جمله من افراد نوعی السیئات تفصیلا فی سبعمائه و عشرین بیتا.

*[64]

و منها

کتاب الاذکار المهمّه

و هو مختصر من خلاصه الاذکار فارسی فی ثلاثمائه و اربعین بیتا.

[65]

و منها

کتاب الرّفع و الدّفع

فی رفع الافات و دفع البلیات بالقران و الدعاء و العوذه و الرّقی و العلاج و الدواء. فارسی فی اربعمائه و عشرین بیتا.

[66]

و منها

الرساله الموسومه ب آیینه شاهی

و هی منتخب من ضیاء القلب فارسیّه و یشتمل علی فوائد اُخری یقرب من ثلاثمائه و قد صنّف فی سنه ستّ و ستّین بعد الالف.

ص:98

[67]

و منها

الرساله الموسومه ب وصف الخیل

فی ذکر ما ورد فی اتّخاذ الخیل و معرفتها و علاماتها من§َD

عن

(1)I - فی ذکر ما ورد

(2)I

یقرب من مائه و خمسین بیت

(3)I و کان... الالف

(4)I - الّفت... الالف


1- الائمه المعصومین - علیهم السلام - فارسیّه یقرب من مأتی بیت و قد صنّفت فی سنه سبع و ستّین بعد الالف. *[68] و منها [6b] الرساله الموسومه ب الفت نامه <رساله فارسیه> فی ذکر ما ورد
2- فی ترغیب الاخوان علی التؤالف و التوانس و بیان ما به یتوصّل الی ذلک و آدابه و شرائطه فی مأتی بیت
3- و کان تالیفها فیما بین الثلاثین و الاربعین بعد الالف
4- *[69] و منها الرساله الموسومه ب زاد السالک <رساله فارسیه> فی کیفیه سلوک طریق الحق و شرائطه و آدابه و منافعه و ما یتعلّق بذلک فی مائه بیت. الّفتُ فیما بین الثلاثین و الاربعین بعد الالف

*[70]<

و منها

الرساله الموسومه ب زاد الحاج

یذکر فیها بالفارسیه کیفیّه مناسک الحج و العمره علی سبیل الایجاز و تقرب من ثلاثمائه و خمسین بیتا و کتبت فی سنه خمس و ستّین بعد الالف و هی مثل ترجمه الحج الا انّها اخصر منها بقلیل>

*[71]

و منها

الرساله الموسومه ب النّخبه الصّغری

تشتمل علی لباب فقه الطّهاره و الصّلوه و الصّیام فی اوجز لفظ و اعمّ نفع فی ثلاثمائه و ستّین بیتا(1)

[72]

و منها

تعلیقات النّخبه الصّغری

فیها تفصیل ما اجملته و تبیین ما ابهمته یقرب من الاصل فی الحجم او یزید علیه.

*[73]

و منها

الرساله الموسومه ب الضّوابط الخمس

فی احکام الشّک و السّهو و النّسیان فی الصلوه. احتوت علی ملخّص ذلک فی

ص:100


1- I ایضا فی اربعه مائه بیت.

ثلاثین بیتا(1)

*[74]

و منها

الرساله الموسومه ب جهاز الاموات

یشتمل علی امّهات المسائل الشرعیه المتعلّقه بالجنایز من احکام الوصیه و الاحتضار(2)الی التّعزیه(3)و اداء الحقوق عن المیّت مع الاشاره الی ماخذها و دلایلها

فی ثلاثمائه بیت تقریبا(4)

[75]

و منها

رساله فی بیان اخذ(5) الاجره

علی العبادات و الشعائر الدّینیه

فی مائه بیت و خمسین بیتا.

*[76]

و منها

رساله فی تحقیق ثبوت الولایه

علی البکره <الرشیده> فی التّزویج

و ما یتعلّق بذلک فی مائه(6)بیت و ثمانین بیتا.

ص:101


1- I احتوی جمیع ما یتعلّق بذلک فی ثلاثین بیتا او اربعین.
2- K الاختصار
3- I الاحتضار و التغسیل و التکفین و الدفن و الصلوه و التعزیه
4- I مع دلائلها فی مأتی بیت تقریبا
5- K + حکم
6- Iو َD ثلاثمائه

*[77]

و منها

الرساله الموسومه ب غنیه الانام فی معرفه السّاعات و الایام

<ما الفته فی عنفوان الشباب کبعض ما ذکرنا من المنظومات و کتاب غنیه الانام فی معرفه الساعات و الایام> یتمیّز فیها الاوقات الرّدیه(1)للامور عن

الاوقات الجیّده لها علی ما یستفاد من اخبار اهل البیت - علیهم السلام - یقرب من سبعمائه بیت و قد صنّفتها قریبا من اوان الصبا. ]و تسمّی ایضا من لایحضره

التقویم(2)].

*[78]

و منها

الرساله الموسومه ب معیار الساعات(3)

<ما الّفته قریبا من الصبا کمدرک الساعات> و [7a] هی قریبه من الغنیه فی المعنی الاّ انّها فارسیّه و فیها جداول و ارقام فی ثلاثمائه و خمسین بیتا(4)

*[79]

و منها

الرساله الموسومه ب الاحجار الشّداد و السّیوف الحداد

فی ابطال(5) الجواهر الافراد <یشتمل علی عشرین حجّه علی بطلان الاجزاء

ص:102


1- I المکروهه للافعال و الاعمال.
2- I - و قد... التقویم.
3- I مدرک الساعات
4- I - فی ثلاثمائه و خمسین بیتا؛ + و الحمد للّه رب العالمین. نسخه I در همین جا پایان می پذیرد
5- I - فی کثر

التی لا یتجزّی و ازاله سبع شبهه فی ذلک، یقرب> فی ماتی بیت و قد الفته فی عنفوان شبابی(1)

[80]

و منها

الرساله الموسومه ب المحاکمه

تشتمل علی محاکمه بین فاضلین من مجتهدی اصحابنا فی معنی التّفقه فی الدّین یقرب من مائه و خمسین بیتا.

[81]

و منها

الرساله الموسومه ب رفع الفتنه

فی بیان شمّه من حقیقه العلم و العلماء و اصنافها و شمامه من معنی الزهد و العباده و اصحابها و منع الجهّال من الطّعن فی احد الفریقین و التخاصم فی ذات البین بالفارسیّه فی مأتین و خمسین بیتا.

[82]

و منها

کتاب فهرست العلوم

شرحتُ فیه انواعها و اصنافها، دینیّها و دنیویّها، اصولها و فروعها، ایمانیّها§َD ایرانیها


1- I - و قد... شبابی

یونانیّها، حکمیّها و عرفانیّها فی مأتین§َD

مأتی

(1)مشترک لفظی او معنویّ.

[85]الرساله فی جواب من سئل عن تعدّد§َD تجدّد


1- و ثمانین بیتا. [83-88] و منها رسالات فی اجوبه مکتوبات و سئوالات ک [83]الرساله فی جواب من سئل عن کیفیّه علم اللّه سبحانه قبل الایجاد من اهل الابهر. [84]الرساله فی جواب من سئل هل الوجود§َD سئل عن الوجود هل هو

النفس و اصلاح الاخلاق فی الفی بیت.

[90]المنتزع من الفتوحات المکّیه لابن العربی فی اربعه آلاف بیت تقریبا.

[91]المنتزع من المکاتیب لقطب بن محیی(1)فی [7b] اربعه آلاف بیت.

[92]المنتزع من المثنوی للمولوی المعنوی الرّومی فی ثمانیه آلاف و قد سمّیتها ب سراج السّالکین(2).

[93]المنتزع من غزلیاته فی ثلاثه آلاف بیت.

[94]انموذج اشعار اهل العرفان فی التّوحید فی سبعین غزلاً الی غیر ذلک.

[95-110]

و منها*

الکتب المنظومه فی المناجاه مع اللّه تعالی سبحانه و المعاتبه مع النفس و ابراز التّشوقات و غیر ذلک(3) کالمثنویات المسمّاه ب

[95]سلسبیل؛

[96]و شراب طهور؛

[97]و تسنیم؛

[98]و ندبه العارف؛

[99]و ندبه المستغیث؛

[100]و تنفیس الهموم؛

[101]و وسیله الابتهال؛

[102]و آب زلال(4)؛

ص:105


1- I کانتخاب المکاتیب القطبیه الخرقانیه
2- I کسراج السالکین فی انتخاب المثنوی للمولوی المعنوی فی ثمانیه آلاف.
3- I ومنها الکتب... غیر ذلک
4- K آب ضلال

[103]و آداب الضیافه؛

و قصاید:

[104]دهر آشوب؛

[105]و شوق المهدی

و الغزلیات و الرباعیات و القصاید و توابعها الموسومه کُلّها

[106]ب گلزار قدس

و کطرایف من اجزائها المنتزعه منها(1)الموسومات

[107]ب شوق العشق؛

[108]و شوق الجمال؛

[109]و المنتخب الکبیر؛

[110]و المنتخب الصغیر؛

و یقرب المجموع بعد الحذف المکرّرات من عشرین الف بیت او تزید و امثالها کل یوم بعرضه مزید.

[111]

و منها

الرّساله الموسومه ب المشواق

فی کشف معانی الحقایق عن لباس الاستعارات لتفهیم محبه اللّه و الانس به و تهییج(2)الشوق لاهل الذوق ارغاما للانوف المتقشّفه المنکرین لمحّبه اللّه تعالی فی ثلاثمائه و خمسین بیتا(3)

ص:106


1- K تنبّها
2- K تهیج
3- K - [111]... خمسین بیتا.

[112]

و منها

الرّساله الموسومه ب الانصاف

یشتمل علی بیان طریق العلم باسرار الدّین و کیفیه السعی فی تحصیل الیقین فی مأتی بیت. الّفتها فی سنه ثلاث و ثمانین و الالف.

[113]

و منها

الرّساله الموسومه ب الاعتذار

و هو جواب المکتوب لبعض الاخوان المشتمله علی معاتبه الخفیه تشتمل علی شرح بعض احوالی المتضمّن للاعتذار عن ذلک بسبب ابتلائی بالوقوع فی المهالک و فیه نصایح لابناء الزّمان و لاسیّما السالک فی ثلاثمائه بیت.

[114]

و منها

الرّساله الموسومه ب شرح الصدر

یشتمل علی مجمل ما مضی علیّ من الحالات و النوائب فی ایّام عمری من ظعنی [8a] و اقامتی و استفادتی و افادتی و مکادحتی و مقاساتی و خمولی و شهرتی و خلوتی و صحبتی و مفارقه اخوانی المحبوبین و مخالطه اصحابی المکروبین و هی نفثه من نفثاتی بها تفریح همّی و کشف غمّی و انشراح صدری. یقرب من ثلاثمائه و خمسین بیتا و قد صنّف فی سنه خمس و ستّین و الف.

ص:107

فهذا فهرست مصنّفاتی و مؤلفاتی الی الان و هی سنه تسع و ثمانین و الف§َD

فی سنه تسعین و الف.

(1)

ص:108


1- من الهجره النبویّه و یقرب من مائه و هی متفاوته فی الجوده و الاحکام و حسن البیان علی حسب تدرّجی فی الارتقاء فی الکمال و الخروج من ظلمات الجهل الی نور العلم و العرفان و المختار منها لکل قوم عدد و لیس الکلّ لکل احد اذ فیها ما لا ینتفع به الاّ الفاذّ الشاذّ اللبیب کلّ اللبیب و لیس للاخرین فیه نصیب فلایطمع فیه من لیس له اهلا و لایتعب نفسه فی تحصیله فانّه لیس سهلا. ثمّ انّ بعض ما فی بعض مما تکرّر فی اخر ولو بلغه اخری و بیان اصفی و بعضه لیس بذلک المهم لمن جرّد نفسه لمعرفه اخری بل لکلّ سارب فیها مسرب و لکل شارب فیها مشرب، لیس کل فریق مسربهم و قد علم کلّ اناس مشربهم. و للّه الحمد علی ما هدانا و له الشّکر علی ما اولانا و صلی اللّه علی محمّد و اله و سلّم تسلیما کثیرا§َD تمّ فی الثانی من شهر صفر المظفر سنه ستّ و ثمانین و مأتین بعد الالف فی الهجره و انا الاقل محمد بن محمد باقر القاشانی؛ K + تمّ فهرست المصنّفات للمحدّث الجلیل العالم النبیل العلم الفاشی و العالم الاقراشی مولانا الفاضل الکامل المویّد المسدّد محسن بن الشاه مرتضی بن الشاه محمود المشتهر بالفیض الکاشی قدس اللّه روحه فی شهر صفر المظفر من عام الرابع و الاربعین و الثلاثمائه بعد الالف من الهجره النبویّه علی هاجرها الف الف سلام و تحیّه علی ید العبد الحقیر الفقیر المعترف بالاثم و التقصیر اقلّ الساده و الطلبه مصطفی الحسینی الخوانساری وفقه اللّه تعالی لمراضیه و جعل مستقبل امره خیرا من ماضیه.

فهرست دوم

ص:109

ص:110

الحمد للّه و سلام(1) علی عباده الذین اصطفی و بعد(2) فیقول الفقیر الی اللّه محسن بن مرتضی ایّده اللّه هذا فهرست(3) مصنّفاتی الّتی صنّفتها، منذ راهقتُ العشرین الی ان بلغتُ ثلثا و ثمانین کُتِبَ للضبط و التعریف. و هی مائه تصنیف متفاوته(4) فی الجوده و الاتقان(5) و حسن التعبیر و البیان و سلامه(6) الالفاظ و متانه المبانی و علوّ المقاصد و دقّه المعانی(7) و رتّب الترتیب و التوضیح و درّج التّهذیب و التّنقیح حسب تدرّجی فی الارتقاء فی مراقی الکمال و مدارج الایمان [1b] و الخروج من ظلمات الجهل الی نور العلم(8) والعرفان و المناسب لکل قوم منها عدد و لیس الکلّ لکلّ احد، اذ فیها ما لاینتفع بها الاّ الفاذّ الشاذّ اللبیب کل

اللبیب و لیس للاخری(9) فیه نصیب. ثمّ ان بعض ما فی بعض ممّا تکرّر فی آخر ولو بلغه اخری و بیان اصفی و بعضه لیس بذلک المهمّ لمن جرّد نفسه لمعرفه

اسنی بل لکلّ سارب فیها مسرب و لکلّ شارب منها مشرب، یسیر کلّ فریق مسربَهم و قد عَلم کُلّ اُناسٍ مشربهم.

ص:111


1- D سلامه
2- M امّا بعد
3- D فهرس
4- D متقاربه
5- D الایقان
6- D سلامه
7- D المبانی
8- M - العلم و
9- Dو M للاخرین

[1 - 5]

فمنها

خمسه فی التفسیر و الحدیث

[1]و هی الصافی فی تفسیر بالحدیث فی سبعه و اربعین الف بیت.

[2]و الاصفی و هو زبده ما فی الصافی فی عشرین الف.

[3]و الوافی [2a] فی ترتیب الاحادیث المذکوره فی الکتب الاربعه المشهوره و توضیحها و تفسیر الآیات(1)المتعلّقه بها فی مائه و خمسین الف.

[4]و الشّافی و هو لباب ما فی الوافی فی سبعه و عشرین الف.

[5]و النّوادر فی جمیع الاحادیث الغیر المذکوره فی الکتب الاربعه المشهوره فی سبعه آلاف.

[6 - 10]

و منها

خمسه مستنبطه من تنبیهات ظواهر القرآن و الحدیث

[6]و هی المعارف فی اصول الدین المستفاده من الکتاب و السنّه قاصره الطّرف علی بیان الحقّ مرفوعه الذّیل(2)عن نقل الاقوال و سلوک طریقه اهل الجدال فی ستّه(3)آلاف و مأتین.

[7]و النّخبه فی خلاصه احکام الشریعه المطهّره و سننها و آدابها و مکارم [2b] الاخلاق و مساویها فی ثلاثه آلاف و ثلاثمائه.

[8] و سفینه النجاه فی بیان مآخذ الاحکام الشرعیّه فی الف و خمسمائه.

ص:112


1- M - تفسیر الآیات
2- M - الذّیل
3- D خمسه

[9] و بشاره الشیعه فی بیان انّ الشیعه الاثنی عشریّه هم الفرقه الناجیه فی الفین.

[10]و الکلمات الطّریفه فی ذکر اصناف النّاس فی الآراء و الاعمال و تمییز واهنها من متینها و فرق غثّها من سمینها فی الف.

[11 - 15]

و منها

خمسه مستنبطه من اشارات بواطن القرآن و الحدیث

[11]و هی اصول المعارف فی اصول اصول الدّین فی اربعه آلاف.

[12]و قرّه العیون فی معناه بسیاقه اُخری و طریقه اسنی فی ثلاثه آلاف و خمسمائه.

[13]و الکلمات المخزونه فی علوم اهل المعرفه و اقوالهم فی الف و خمسمائه.

[14]و الکلمات المضنونه فی [3a] التّوحید و مراتبه فی ثمانمائه.

[15]و الحقایق فی اسرار الدّین فی سبعه آلاف.

[16 - 20]

و منها

خمسه فیما یتعلّق بالادعیه و الاذکار و الاوراد

[16]و هی ذریعه الضّراعه فی الادعیه المتضمّنه للمناجاه مع اللّه فی خمسه آلاف.

ص:113

[17]و منتخب الاوراد فی الاذکار المتکرّره فی الیوم و اللّیله(1)و الاسبوع و

الشّهر و السّنه فی خمسه آلاف و خمسمائه.

[18]و خلاصه الاذکار فی زبده الاذکار الوارده لکلّ فعل و وقت و حادثه فی الفین و ثلاثمائه(2)

[19]و جلاء القلوب فی انواع اذکار القلب و ما یتبعها فی مأتین.

[20]و اهمّ ما یعمل فی الاشاره الی مهمّات ما ورد من الاعمال و الاوراد فی خمسمائه.

[21 - 25]

و منها

خمسه فی منتخبات کتب اهل العلم و العرفان و اشعارهم[3b]

[21]و هی منتخب رسائل اخوان الصفا فی الفین.

[22]و منتخب بعض ابواب الفتوحات المکّیه لمحیی الدّین بن العربی فی اربعه آلاف.

[23]و منتخب مکاتیب قطب الدین بن مُحیی فی اربعه آلاف.

[24]و منتخب مثنوی العارف الرّومی فی ثمانیه آلاف.

[25]و منتخب غزلیاته فی ثلاثه آلاف.

[26 - 30]

ص:114


1- D اللّیل
2- D خمسمائه

و منها

خمسه فی منتخب اصناف الاشعار الحقّه الّتی

کنُت انشدتها قبل ذلک لاهل المحبّه و الشّوق و السّالک

[26] و هی منتخب گلزار قدس الآتی ذکره فی الغزلیات و الرّباعیات و القصائد فی ستّه آلاف بیت. و المثنویات المسمّیات ب :

[27] السلسبیل.

[28] و التّسنیم.

[29] و ندبه العارف.

[30] و ندبه المستغیث فی الفین.

[31 - 35]

و منها

خمسه فی خمسه مطالب

[31] و هی ضیاء القلب فی تحقیق الحکّام(1)[4a] الخمسه المسلّطه علی باطن الانسان فی خمسمائه.

[32] و الخطب للجمعات و الاعیاد المنتزع اکثرها من مواعظ الائمه - علیهم السلام - علی ما یقتضیه لسان الحال و افهام ابناء الزّمان مع ثناء المعصومین و محامدهم فی کلّ خطبه و مبسوطه علی حدّه فی اربعه آلاف.

[33] و الکلمات السّرّیه العلّیه المنتزعه من ادعیتهم - علیهم السلام - فی ثلاثمائه و ثلاثین.

[34] و شرح ما یحتاج الی الشرح من الصّحیفه السّجادیه بالایجاز فی الف و

ص:115


1- A الاحکام

مأتین.

[35] و مناقب امیر المؤمنین - علیه السلام - و هی اربعون حدیثا فی انموذج من فضائله و قطیره من بحار مکارمه التقطته من کتاب جمعه بعض اصحابنا فی فضائله من غرائب الاخبار یقرب من ثلاثه آلاف و ثلاثمائه(1)

[36 - 40]

و منها

خمسه بلغه الفرس [4b] لعامّه النّاس

[36] و هی ترجمه العقائد یترجم فیه اصول العقائد الدّینیّه علی ما یستفاد من التنبیهات القرآنیه و الارشادات النّبویّه من دون تعرّض لطریقه اصحاب الکلام فی عبارات مونقه و الفاظ رائقه فی ستّمائه و اربعین.

[37] و ترجمه الصلوه فی ترجمه اذکارها و بیان آدابها و سننها فی اربعمائه و خمسین.

[38] و ابواب الجنان فی تحقیق وجوب صلوه الجمعه و شرائطها و آدابها و فضیله صلوه الجمعه و احکامها فی خمسمائه.

[39] و شرائط الایمان فی تحقیق معنی الایمان و الکفر و مراتبهما فی مأتین و خمسین.

[40] و الاذکار المهمّه للاوقات و العبادات و العادات و الحوادث و الاخطار و المهمّات و الاسفار فی ثلاثمائه و اربعین.

ص:116


1- D - و مناقب... ثلاثمائه.

[41 - 45]

و منها

خمسه فی علوم دینیّه عامّیه[5a]

[41] و هی منهاج النجاه فی بیان العلم الّذی طلبه فریضه علی کلّ مسلمٍ و العمل بموجبه فی الفین.

[42] و تسهیل السّبیل فی بیان طریقه اکتساب العلم و العمل و تبیین سهوله تحصیل الاعتقادات الحقّه و المسائل الشّرعیّه و ما یودّی الی النّجاه فی تسعمائه.

[43] و السّانح الغیبی فی تحقیق معنی الایمان و الکفر و مراتبهما و شرائطهما علی نهج لطیف طریف(1)فی مائه(2)و اربعین.

[44] و ترجمه الشّریعه یترجم معنی الشّریعه و فائدتها و کیفیّه سلوکها و اقسام کلّ من الحسنات و السیئات الجسمانیّتین و الروحانیّتین اجمالاً و ثواب جمله من افرادها تفصیلاً فی سبعمائه و عشرین.

[45] و زاد السالک یترجم کیفیّه سلوک طریق الحقّ و شرائطه و آدابه و منافعه و ما یتعلّق بذلک.

[46 - 50]

و منها

خمسه فی فرائد ذات فوائد فی بیان انواع العلوم و تمییز النّافع منها من غیر النّافع و اقسام العلماء [5b] و تمییز العلماء

ص:117


1- M - طریف
2- M مأتین

الحقّ ممّن یتشبّه(1)بهم و طریق تحصیل العلم النّافع و شرح بعض ما مضی علیّ من الاحوال فی مدّه(2)الحیوه المستعاره

[46] و هی فهرست العلوم فی بیان انواعها و اصنافها، دینیّها و دنیویّها، اصلیّها و فرعیّها، ایمانیّها و یونانیّها، حکمیّها و عرفانیّها فی مأتین و ثمانین.

[47] و رفع الفتنه فی بیان شمّه من حقیقه العلم و العلماء و اصنافهما و شمامه(3)من معنی الزّهد و العباده و اصحابهما و منع الجهّال من الطّعن فی احد الفریقین و التّخاصم فی ذات البین فی مأتین و خمسین.

[48] و الاعتذار و هو جواب لمکتوب بعض الاخوان المشتمل علی معاتبه الخفیّه یشتمل علی شرح بعض احوالی(4)المتضمّن للاعتذار عن ذلک بسبب ابتلائی بالوقوع فی المهالک و فیه نصایح لابناء الزّمان و لاسیّما [6a] السّالک فی

ثلاثمائه.

[49] و شرح الصدر و هو یشتمل علی جمله ما مضی علیّ من النوائب فی ایّام حیاتی من ظعنی و اقامتی و استفادتی و افادتی و مکادحتی و مقاساتی(5)و خمولی

و شهرتی و خلوتی و صحبتی و هی نفثه من نفثاتی بها تفریج همّی و کشف غمّی فی ثلاثمائه و خمسین.

[50] و الانصاف فی بیان طریق حصول العلم لی باسرار الدّین و کیفیه سعیی فی تحصیل الیقین فی مأتین.

ص:118


1- D ینسبه
2- D هذه
3- D شمه
4- A اخوانی
5- D مقاماتی

[51 - 55]

و منها

خمسه رسائل خاصیّه عدیم المثال مسائل دینیّه عزیزه

المنال افردتها من المطوّلات بزیاده تبیین قاصدا

سهوله ضبطها بتثنیه التدوین.

[51] و هی اللُبّ و هولُبّ القول فی معنی حدوث العالم فی ثلاثمائه و سبعین.

[52] و اللباب و هو لباب الکلام فی الاشاره الی کیفیه علم اللّه سبحانه بالاشیاء قبل الایجاد [6b] و بعده فی مأتین.

[53] و الحق المبین فی بیان کیفیه التفقّه فی الدّین بخلاف ما علیه جمهور المتأخرین.

[54] و محاکمه بین فاضلین من مجتهدی اصحابنا فی هذا المعنی فی مائه و خمسین.

[55] و التّطهیر فی تهذیب الاخلاق او تطهیر السّر(1)فی خمسمائه و هو طائفه

من النخبه.

[56 - 60]

و منها

خمسه فی معارف یقینیه خاصیّه

[56] و هی علم الیقین یحتوی عل ما تحتوی علیه المعارف مع زیادات فی نقل الاخبار و تایید المطالب باقتباس الانوار فی اربعه عشر الف بیت.

ص:119


1- مرحوم مشکوه، الحق المبین و محاکمه بین فاضلین را یک اثر دانسته و التطهیر فی تذهیب الاخلاق و تطهیر السّر را دو اثر فرض کرده است.

[57] و انوار الحکمه و هو مختصر من علم الیقین مع زیادات حکمیّه اختصّ بها فی ستّه آلاف.

[58] و میزان القیامه فی معنی المیزان الاخری(1)فی ستّمائه.

[59] و مرآه الآخر فی معرفه [7a] الیوم الآخر فی تسعمائه.

[60] و تشریح العالم فی بیان هیئه العالم و تشریحه و ارواحه و کیفیّه حرکات افلاکه و عناصره و کمّیتها و مقادیر ابعاده و اجرامه و انواع بسائطه و مرکّباته فی ثلاثه آلاف.

[61 - 65]

و منها

خمسه فی الحکمه العلمیّه و العملیّه و علوم

اهل المعرفه و اشعارهم

[61] و هی عین الیقین فی اصول علوم الحکماء فی اربعه عشر الف و یغنی عن مهمّاته اصول المعارف و تشریح العالم.

[62] و الکلمات المکنونه فی اصول علوم اهل المعرفه مع معارف دینیّه فی اربعه آلاف و اربعمائه.

[63] و اللئالی و هو طائفه من المکنونه فی الف و سبعمائه افردته منها لکی ینتفع به من لا یمکنه الانتفاع بسائرها و یغنی عنهما المخزونه و قرّه العیون.

[64] و المحجّه البیضاء فی احیاء احیاء علوم الدّین للغزالی فی العقائد [7b] و الحکمه الدّینیّه و تهذیب الاخلاق فی سبعین الف و یغنی عن خلاصه و مهمّاته الحقایق.

ص:120


1- M الاخروی

[65] و الفارسی المُسمّی ب المشواق فی کشف معانی الحقائق عن لباس الاستعارات لتفهیم محبّه اللّه و الانس به و تهییج الشّوق لاهل الذوق ارغاما لانوف

المتقشّفه المنکرین لمحبه اللّه فی ثلاثمائه و خمسین.

[66 - 70]

و منها

خمسه فی الفِقه و اصوله

[66] و هی معتصم الشّیعه فی احکام الشّریعه یشتمل علی امّهات المسائل الفقهیّه مع دلائلها و الاختلافات الواقعه فیها بین الفرقه المُحقّه و بیان الحقّ فیها

ببسط و تفصیل و قد تمّ منه کتاب الصّلوه و مقدماتها(1)و متعلّقاتها فی اربعه عشر الف و نیّف.

[67] و مفاتیح الشّرایع و هو فی معناه الاّ انّه فی ایجاز و اختصار [8a] و اکتفاء بالاشاره الی الاقوال و الدلائل و قد تمّ بجمیع ابوابه فی خمسه عشر الف بیت اِلاّ انّه نئّ(2)غیر نضیج کمولّفه حین التالیف.

[68] و نقد الاصول الفقهیّه فی ملخّص علم اصول الفقه فی الفین و ثلاثمائه و هو ممّا لا ارتضیه الان اذ بان لی من ذلک العلم ما بان.

[69] و الاصول الاصلیّه فی مأخذ الاحکام بغیر ما اشتهر بین الاعلام فی الفین و ثمانمائه.

[70] و الفارسی المسمّی ب راه صواب فی سبب الاختلاف فی المذاهب و تعیین المحقّ فی خمسمائه.

ص:121


1- A - و قد تمّ... مقدّماتها
2- DوM فیّ

[71 - 75]

و منها

خمسه فی ترجمه العبادات الخمسه الارکانیّه و فقهها

[71] و هی ترجمه الطّهاره.

[72] و ترجمه الصّلوه الملقّب بمفتاح الخیر(1)(؟)

[73] و ترجمه الزّکوه.

[74] و ترجمه الصّیام.

[75] و ترجمه الحج.

کلّها فی الف و مائه و خمسین الاّ انّها لغایه ایجازها فی معناها[8b] غیر وافیه لتمام

مغزاها(2).

[76 - 80]

و منها

خمسه منظومه فی المناجاه مع اللّه تعالی و المعاتبه مع

النفس و ابراز التّشوقات و النصائح و الحکم و غیر ذلک

[76]و هی گلزار قدس فی الغزلیات و الرباعیات و القصائد و المراثی و القطعات.

[77] و شوق العشق.

ص:122


1- ترجمه الصلوه را فیض در سال 1043 تالیف نموده و در آن به شرح و توضیح و ترجمه سوره های نماز پرداخته است ولی مفتاح الخیر را در 1072 نگاشته و در آن به مسائلی پرداخته که در ترجمه الصلوه به آنها اشاره نکرده است. بخش کتابشناسی ذیل ترجمه الصلوه و مفتاح الخیر.
2- M معناها

[78] و شوق الجمال و هما منتزعان من گلزار قدس.

[79] و شوق المهدی و هو قصائد، ثم غزلیات ذوات اقتباسات من اشعار الحافظ الشیرازی فی شوق مولانا صاحب العصر و الزمان - علیه و علی آبائه الصلوه و السلام.

[80] و القصائد الخمس المسمّاه ب دهر آشوب.

و یقرب المجموع بعد حذف المکرّرات من ثمانیه عشر الف او یزید و امثالها کل یوم [9a] بعرضه مزید.

[81 - 85]

و منها

خمسه فی المثنویات یقرب معانیها من معانی الخمسه السابقه

[81] و هی شراب طهور.

[82] و آب زلال.

[83] و وسیله الابتهال.

[84] و مناجات نامه.

[85] و تنفیس الهموم.

یقرب مجموعها من الفین.

[86 - 90]

و منها

خمسه رسائل شرعیّه فی تحقیق مسائل فقهیّه فرعیّه

[86] و هی الشهاب الثّاقب فی تحقیق وجوب صلوه الجمعه فی زمن غیبه

ص:123

الامام - علیه السلام - ببیان الادلّه و البراهین و ذکر اجوبه شُبَه(1)المخالفین فی الفین.

[87]و رساله فی بیان حکم اخذ الاجره علی العبادات و الشعائر الدینیّه فی مائه و خمسین.

[88]و رساله موجزه فی احکام الشّک و السّهو و النّسیان فی الصلوه فی الثلاثین.

[89]و رساله فیما یتعلّق بتجهیز الاموات فی ثلاثمائه.

[90]و رساله فی تحقیق ثبوت [9b] الولایه علی البکر فی التزویج فی مائه.

[91 - 95]

و منها

خمسه فارسیه صنّفتها للسلطان بالتماسه

[91]و هی تنویر المواهب و هوتعلیقات علی تفسیر القرآن المنسوب الی الکاشفی الموسوم بالمواهب العلّیه تنبّه علی ما خالف الامامیّه فی تفسیر الآیات و

شأن النزول فی ثلاثه آلاف.

[92]و آیینه شاهی و هو طائفه من ترجمه ضیاء القلب مع فوائد اُخری فی ثلاثمائه.

[93]و وصف الخیل فی ترجمه ما ورد فی اتخاذ الخیل و معرفتها و علاماتها عن الائمه المعصومین - علیهم السلام - فی مأتین.

[94]و لبّ الحسنات.

[95]و زاد العقبی المشتملان علی خلاصه ما فی منتخب الاوراد مع ذکر ثواب تلک الاوراد و ترجمه اذکارها و دعواتها فی ثلاثه آلاف.

ص:124


1- M شبهه

[96 - 100]

و منها

خمسه الّفتها فی[10a] عنفوان الشّباب لبعض الاحباب

[96]و هی غُنیه الانام فی معرفه الساعات و الایام علی ما یستفاد من احادیث اهل البیت - علیهم السلام - فی سبعمائه(1)

[97]و معیار الساعات و هو قریب من الغنیه فی المعنی الاّ انّه فارسی و فیه جداول و ارقام فی ثلاثمائه و خمسین.

[98]و الفت نامه فی ذکر ما ورد فی ترغیب المؤمنین علی التّوالف و التّوانس و بیان آدابه و شروطه فی مأتی بیت.

[99]و الرّفع و الدّفع فی ترجمه ما ورد فی رفع الآفات و دفع البلیّات بالقرآن و الدّعاء و العوذه و الرّقی و العلاج و الدّواء فی اربعمائه و عشرین.

[100]و الاحجار الشّداد و السّیوف الحداد فی نفی الجواهر الافراد فی مأتین.

فهذا فهرست مصنّفاتی و مؤلفاتی الی الآن سوی [10b] التّوقیعات فی اجوبه المسائل و انفسها للخواص الثلاثون الاول و ضیاء القلب و السّرّیه العلّیه و

فهرست العلوم و الخمس العدیمه المثال و شوق العشق و شوق الجمال و مجموعها اربعون و للمتوسطین و العوام البواقی و بعض الخمسه الرابعه سوی ما اغنی غیره و ما لا ارتضیه و ما فیه فان کلاّ منها کالمنسوخ بما هو خیر و کتب هذه الفهرست سنه تسعین و الف من الهجره النبویّه و الحمد للّه و الصلوه علی رسول اللّه و اهل بیت رسول اللّه و السّلام(2).

ص:125


1- D تسعمائه
2- M و کتب هذا الفهرست سنه احدی و اربعین و مائه بعد الالف... ؛D و فرغت من الکتابه فی شهر ربیع الثانی سنه 1281.

ص:126

کتاب شناسی آثار فیض

ص:127

ص:128

[1]

آب زلال

مثنویی است به نظم فارسی با دیباچه ای به نثر در دو جرعه. جرعه اول: خطاب به حق تعالی جلّ شأنه؛ جرعه دوم: عتاب به نفس و هر دو جرعه مشتمل بر سه نفس است. فیض در این شش نفس مراتب وصول به معبود را به شیوه ای نیکو و کافی بیان می کند.

یکم [102]؛ دوم [82]؛ فوائد 636؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 103/19، 2/1.

آغاز/ فیاض علی الاطلاق را حمد و سپاس بی منتهی و رسانندگان فیض او را به مستعدان درود...

انجام/ از سر تا پای گوشی بادت/ وین آب زلال نوشی بادت

ن . خ

نستعلیق، 1119، ش (3) 5903، مجلس 295/17 // ، عبدالغنی بن عبدالغفار حسینی دهدشتی، 1122، ش (2) 525، مرعشی 131/2 // ، محمّد، 1133 ، ش (4) 4118، دانشگاه تهران 3097/13 // ، محمّد بن معزّ الدین حسینی، ذی القعده 1179، ش (2)

1667، مرعشی 62/5 // ، سده 12، ش (22) 5418، مجلس 284/21 // ،، ش (3) 5109، ملک 207/8 // ، 1221، ش (7) 3851، مرعشی 239/10 // ، سده 13،

حسین مفتاح ش (5) 525، نسخه ها 246/7 // ، بی تا، ش (2) 15235، آستا [رویت] // ، ، ش (3) 1489، مسجد اعظم 519 // ، ، ش 1520، مسجد اعظم 48 // ، ، ش (6) 5886، دانشگاه تهران 131/16 // ، ، ش (3) 5109، ملک 207/8.

[2]

آداب الضیّافه

مثنویی است از فیض گلزار قدس

ص:129

[3]

آیینه شاهی

فیض گزیده ای از کتاب ضیاء القلب خود را که در شناخت جان و پروردن آن است در سال 1066 برای شاه عبّاس دوم به پارسی در آورده و آن را در دوازده باب تدوین می کند. پنج باب اول در احکام پنج گانه، عقل، شرع، طبع، عادت و عرف که بر انسان حکم می رانند. بابهای دیگر در شناخت نفس، مراتب احکام پنج گانه، حکمت تسلط این احکام بر انسان، در تعارض بین احکام کدام بر مسند حکم می نشیند، جدا سازی احکام در هنگام آمیختن، ذکر برخی از نعمتهای الهی و طریق استمداد از خداوند می باشند.

یکم [66]؛ دوم [92]؛ لولوه 128؛ کشف الاستار 202/3؛ فوائد 636؛ الذریعه 53/1.

آغاز/ سپاس شایسته و ستایش بایسته سزاوار نثار...

انجام/ آیینه جان که از مکمن غیب دل بیرون آید آنچه بماند تاریخ است

ن . خ

شکسته نستعلیق، سده 11، ش 6338، ملک 5/2 // نسخ، محمّد هادی بن مرتضی (برادر زاده فیض)، بی تا، ش (8)82، مرعشی 102/1 (کتابت بلغ در نسخه) // ، سده 12 و 11،

ش (2) 4437، دانشگاه تهران 3396/13 // ، 1121، ملی تبریز، ش (1) 3554، نسخه ها

ش 14787 // سده 13 - 12، ش (4) 1383، گلپایگانی 252/2 // نستعلیق، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (3) 1430، مرعشی 213/4 // نسخ، عبد العظیم بن محمّد

تقی بیدگلی اردستانی، 1228، ش (1) 7542، دانشگاه تهران 619/16 // نسخ و نستعلیق،

علی رشتی، 1270، اصغر مهدوی ش (8) 364، نسخه ها 14788// احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (12) 1493، هزار و پانصد 380 // تعلیق، بی تا، مشکوه ش 314،

دانشگاه تهران 641/ (1) 3 // تملّکِ علامّه میرزا محمّد طهرانی در سامراء، الذریعه 53/1 // مدرسه حجازیها ش 1491 ده رساله محقق بزرگ...، به کوشش رسول جعفریان. ص 151.

ن . چ

به ضمیمه الفت نامه - و - ترجمه الصلاه .- شیراز: بی نا، 1320. 14 + 10 + 24 // به اهتمام

ص:130

بهمن کریمی. به ضمیمه همانها - و - ترجمه العقاید - و - زاد السالکین - و - ترجمه الصلوه .- تهران: کانون معرفت، بی تا // به کوشش رسول جعفریان در ده رساله محقق بزرگ فیض کاشانی .- اصفهان: مرکز تحقیقات علمی و دینی امام امیر المومنین علی .- اصفهان،

1371. صص 177 - 151 // به کوشش همو، در بقاء و زوال دولت در کلمات سیاسی... .-

قم: کتابخانه آیه اللّه مرعشی، 1371. صص 249 - 228.

[4]

ابواب الجنان

عنوان دیگر: A صلاه الجمعه

رساله ای است به زبان فارسی در بیان وجوب عینی نماز جمعه و شرایط و آداب آن. وی در این مختصر، فضیلتهای نماز جمعه را برمی شمارد و عامّه مردم را تشویق به شرکت در نماز جمعه می کند. این رساله در هشت باب و یک خاتمه در سال 1055 تدوین شده، به این ترتیب:

باب اوّل: در وجوب نماز جمعه و عینیت آن؛ دوم: در شرایط و وظایف نماز جمعه؛ سوم: در فضیلت نماز جمعه؛ چهارم: در فضیلت شب و روز جمعه؛ پنجم: در وظایف روز جمعه؛ ششم: در فضیلت جماعت؛ هفتم: در شرایط و آداب نماز جماعت؛ هشتم: در احکام نماز جماعت و جمعه و عیدین؛ خاتمه: در فضیلت مساجد.

یکم [51]؛ دوم [38]؛ امل 305/2؛ لولوه 127؛ روضات 87/6؛ کشف الحجب 2؛ کشف الاستار 202/3؛ فوائد 635؛ ایضاح 12/1؛ الذریعه 77/1، 15/1.

آغاز/ سپاس و ستایش مر خدای را که صوامع آسمان را به صنوف طاعات ملائکه پیراست

انجام/ این است آنچه اراده داشتیم که ذکر کنیم در این نامه و الحمد للّه رب العالمین.

ن . خ

نسخ، عصر مولف، ش (2) 10177، مرعشی 134/26 // ، سده 11، ش (4) 2013،

ص:131

سپهسالار 31/3 // ، ، ش (4) 1415، هزار و پانصد 368 // ، محمّد شفیع مشهدی، 1109، ش (1) 2936، ملک 168/6 // سده 12 - 11، ش (3) 1383، گلپایگانی 252/2 // نستعلیق، وقفی نادرشاه 1145، ش 2422 آستا [رویت ]// ، میرزا محمّد فراهانی، 1274، کاظم مدیر شانه چی ش 72، نسخه ها 599/5 (A) (با اصلاح علم الهدی؟) // نسخ، محمّد حسن بن محمّد علی، 1303، ش (3) 11240، آستا 368/11.

[5]

الاحجار الشّداد و السّیوف الحداد

ملاّ محسن بیست و سه دلیل بر نفی جزء لا یتجزی ذکر می کند، سپس هفت شبهه را در این خصوص ذکر می نماید و از آنها پاسخ می دهد. وی این رساله را در عنفوان جوانی نگاشته است.

یکم [79]؛ دوم [100]؛ امل 306/2؛ لولوه 129؛ کشف الاستار 203/3؛ فوائد 636؛ ایضاح 32/1؛ الذریعه 284/1.

آغاز/ الحمد لمن توحّد بالفردانیه و الصلاه علی خیر من شهد له بالوحدانیه...

انجام/ فتصیر اعظم من القطر مع انها اصغر من بدون ان یصیر فی الاصول الی شی ء من حدود الحرکه مساویه له...

ن . خ

شکسته نستعلیق، نصیر الدین سلیمان بن علم الهدی، 1140، ش (8) 3818، مجلس 1842/ (4) 10 // نسخ، 1290، ش (7) 1401، مرعشی 176/4.

[6]

اذکار الطّهاره

عنوان دیگر: اذکار و ادعیه ترجمه الطّهاره

ص:132

اذکار و دعاهای کوتاهی است که در رساله ترجمه الطّهاره به آنها اشاره شده است. این رساله در پنجاه بیت، ضمن پنج باب گرد آوری شده و ترجمه فارسی آنها را مؤّف ذکر کرده است. عناوین بابها عبارتند از:

باب اوّل: در اذکار خلوت؛ دوم: در اذکار تنظیف؛ سوم: در اذکار حمّام؛ چهارم: در اذکار وضو؛ پنجم: در اذکار غسل.

یکم [55]؛ لولوه 127؛ کشف الاستار 202/3؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 406/1.

آغاز/ الحمد للّه و الصلاه علی محمّد و آله. امّا بعد این رساله ای است مشتمل بر اذکار و ادعیه که در کتاب ترجمه الطهاره...

انجام/ عدد مجموع اذکار طهارت چهل است چنانکه بتعداد ظاهر می شود.

ن . خ

نسخ، عصر موّلف، ش (5) 10177، مرعشی 137/26 // ، سده 11، ش (7) 1415، هزار و پانصد 368 // ، عبد الوهاب بن حاجی محمّد کاشانی، 1117، ش (8) 1452، الهیات

مشهد 600/2 // ، سده 12، ش (2) 1958، الهیات مشهد 996/3 // ، سید احمد

صفائی خوانساری، سده 14، ش (5) 1118، هزار و پانصد 342.

[7]

الاذکار المهمّه

فیض کاشانی خلاصه ای از کتاب خلاصه الاذکار خویش را به زبان فارسی در سیصد و چهل بیت به سال [1077 ]تدوین می کند و آن را الاذکار المهمّه می نامد. این اثر دارای هشت باب، به این ترتیب است:

باب اوّل؟ [نسخه ناقص الاول است]؛ دوم، در اذکار اوقات مخصوصه؛ سوم: در اذکار و عادات ضروریّه؛ چهارم: در اذکار عادات مستحبه؛ پنجم: در اذکار طهارت؛ ششم؛ در اذکار سایر عبادات و مهمّات؛ هفتم: در اذکار حوادث (ذکر شنیدن نام پیغمبر)؛ هشتم: در

اذکار سفر.

ص:133

یکم [64]؛ دوم [40]؛ لولوه 128 ؛کشف الحجب 33؛ کشف الاستار 202/3؛ فوائد 635؛ الذریعه 406/1.

آغاز/ (ناقص) ... حق تعالی در قرآن مجید فرموده فاذکرونی اذکرتم، یعنی یاد کنید مرا تا یاد کنم شما را...

انجام/ ذکر بازگشتن از سفر... اللهم اجعل اوتنی هذه مبارکه میمونه بتوبه نصوح یوجب لی السعاده یا ارحم الراحمین. به انجام رسید آنچه مقصود بود از تألیف این رساله در ماه مبارک مولود در سال هزار و هفتاد و هفت.

ن . خ

نسخ، سده 11، ش 15496، آستا [رویت].

ن . چ

گویا در ضمن مجموعه ای در هند چاپ شده است الذریعه 406/1.

[8]

الاربعین

عنوان دیگر: A مناقب امیرالمؤمنین

فیض این کتاب را در مناقب و فضایل علی - علیه السلام - در ضمن سه هزار و هشتصد بیت می نگارد. او در این اثر به کتابهای دیگر بزرگان که در این مورد نگاشته شده

توجه دارد و بر این باور است که در این وجیزه به قطره ای از دریای فضایل امام اول شیعیان اشارت می کند.

یکم [34]؛ لولوه 125؛ روضات 92/6؛ کشف الاستار 201/3؛ فوائد 635؛ ایضاح 54/1؛ الذریعه 322/22، 424/1.

ن . خ

نسخه ای از آن را نیافتم.

ص:134

[9]

الاصفی

این کتاب دومین تفسیر از تفاسیر سه گانه فیض است که آن را در سال 1077 در 21 هزار بیت تالیف نموده. در این تفسیر که منتخبی از تفسیر صافی او به شمار می رود، اعتماد بر تفاسیر اهل بیت - علیهم السلام - است و آنجا که از نظرات مفسران عامّه بهره

برده، به آن اشارت می کند. در نقل سندها از ایجاز استفاده نموده و احادیث منقول از اهل بیت - علیهم السلام - را با کلمات قال فی روایه و ورد، و احادیث عامّه را با رُوی آورده است.

یکم [2]؛ دوم [2]؛ لولوه، 122؛ روضات 91/6؛ کشف الحجب 48؛ کشف الاستار 200/3؛ ایضاح 90/1؛ الذریعه 124/2.

آغاز/ الحمد للّه الذی هدانا للتمسک بالثقلین و جعل لنا القرآن هدی و الموده فی القربی قره عین...

انجام/ و قد سبق تفسیر شیاطین الانس فی سوره الانعام. تمّ الکتاب الاصفی.

ن . خ

نستعلیق، محمّد علم الهدی] فرزند مولف]، 1078، ش 1278، مرعشی 79/4 (جلد اول از آغاز تا پایان سوره مائده) // نسخ، محمّد امین انصاری، 1080، ش 2021، سپهسالار 81/1 (از آغاز تا پایان سوره بنی اسرائیل) // نسخ، 1081، ش 7473، مرعشی 275/19 (کتابت از نسخه علم الهدی) // نسخ، محمّد امین (نجات)، 1081، ش 4796، مجلس 189/16 // نسخ، محمّد هادی بن مرتضی کاشانی، 1081، ش 11161، آستا 522/11 // ، محمّد

سنجر، 1092، ش 1393، الهیات مشهد 541/2 // نسخ، سده 11 [در زمان مولف]، ش 50، گوهر شاد 49/1 // کتابت احمد بن شهاب الدین علی طباطبایی، 1104، تملکِ حسن صدر

الدین، الذریعه 124/2 // نسخ، محمّد قاسم بن بیجن بیکفی، 1114، ش 264، گوهر شاد

230/1 // نسخ خوش، 1120، آخوند همدان ش 10126، رشت و همدان 1606 // کتابت

عبد المطلب بن محمّد الطهرانی، 1130، ش 499، هزار و پانصد 53 // نسخ، 1134، ش

274، ملی 245/7 // نسخ، سده 12، ش 5106، سپهسالار 145/3 // ، محمّد صادق بن

ص:135

حاج محمّد، 1228، ش 10016، آستا 524/11 // ، احمد بن حاجی علی، 1242، ش 252، ملک 45/1 // ، میر علی نقی بن میر محمّد صادق گرمرودی، 1250، ش 1440، آستا 406/4 // ، 1254 (تاریخ مالکیت)، ش 2395 ع، ملی 165/12 // ، محمّد بن زین العابدین، 1258، ش 170، ملک 45/1 // ، 1259، ش 1109، الهیات مشهد 244/2 // ، بی تا، ش 9435، آستا 523/11 // ، بی تا، ش 1441، آستا 406/4 // ، ، ش 2160، گلپایگانی 178/3 // بی تا، ش (3) 334، نسخه ها 853/12 و 11.

ن . چ

.- بمبئی: بی نا، 1274 ق (سنگی). در هامش تفسیر صافی // .- تهران: بی نا، 1274 ق.

(سنگی) // 0- : بی نا، 1310 ق. (سنگی) // .- : عیسی مستوفی علی آبادی، 1354 ق. 388 + 382. (سنگی) .- قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1376. ج 1، 713 ص.

[10]

الاصول الاصلیّه

فیض در این کتاب به تایید آرا و افکار اخباریها و ردّ ظنون اجتهادی می پردازد. کتاب دارای ده اصل است که هر یک دارای وصول و فصولی می باشند. بر فصول، فروعی که مستفاد از قرآن و اخبار اهل بیت و شواهد عقل می باشد، مترتّب است. مولّف، کتاب را در دو هزار و هشتصد بیت به سال 1044 نگاشته است(1)وی بر این باور است که اثر او در میان مصنّفات قوم در زمینه اصولِ فقه بی همتاست.

یکم [37]؛ دوم [69]؛ هدیه 6/2؛ امل 305/2؛ لولوه 126؛ کشف الحجب 49؛ کشف الاستار 201/3؛ فوائد 636؛ ایضاح 91/1؛ الذریعه 187/2.

آغاز/ الحمد للّه الذی بعث فی الامیین رسولاً منهم یتلو علیهم آیاته...

انجام/ علی من اتبع الهدی. تمّت الاصول الاصلیّه الکامله و اتفق لضعف تصنیفه هذا الکلام. و الحمد للّه رب العالمین.

ص:136


1- 1. در بعضی نسخ، سال اتمام نگارش این رساله 1041 آمده است.

ن . خ

نستعلیق، 1052، ش 10791، آستا [رویت] // نسخ، ابوالولی الحسینی بن محمّد معصوم الحافظ، ش 2241، آستا 10/2 // ، عقیل بن رکن الدین مسعود حسینی کاشانی، 1075،

ش 2311، مرعشی 293/6 // ، احتمالاً 1086، ش (2) 6094، مرعشی 101/16 // ، کتابت شده از روی نسخه مولف، ش 507، مرعشی 113/2 // ، سده 11، ش (2) 960، هزار و پانصد 312 // ، سیف الدین محمود بن محمّد امین الخادم رجائی، 1112،

ش (1) 6351، ملک 350/9 // ، سده 12 - 11، وقفی حکمت ش (2) 236، ادبیات تهران 53 // ، سده 12، ش 1620، دانشگاه تهران 207/8 // نستعلیق، سده 12، ش (13) 2477، دانشگاه تهران 1246/9 (ناقص) // نسخ، سده 12، دانشگاه اصفهان ش 85،

نسخه ها 882/12 و 11 // ، سده 12، ش (1) 6351، ملک 350/9 // ، سده 13 - 12، ش (1) 3748، مجلس 1732/ (4) 10 // ، 1220، ش (1) 10820، آستا [رویت] // ، 1235، کتابخانه لس آنجلس ش (1) M 637، نسخه ها 685/12 و11 // ، 1241، ش (5) 1139، هزار و پانصد 345 // ، 1290، ش (11) 1401، مرعشی 177/4 // ، محمّد سمنانی، 1310، ش (4) 4102، دانشگاه تهران 3083/13 // ، عبد

الحسین بن علی محلاتی، 1313، ش (1) 245، گلپایگانی 212/1 // ، سید احمد صفائی

خوانساری، 1341، ش (4) 1493، هزار و پانصد 380 // ، بی تا، ش 6213، آستا 4/6 // ، ، ش (18) 1866، مجلس 350/5 // بی تا، حسینیه شوشتریها ش 859، نسخه ها 789/12 و11.

شرح

شرح بر الاصول الاصلیّه/ شرحی است مفصّل بر کتاب الاصول الاصلیه که مرحوم جلال

الدین محدث ارموی در جوانی نگاشته، و هنوز منتشر نشده است ( تعلیقات نقض، نوزده). آقا بزرگ این اثر را ترجمه ای از اصول الاصلیه می داند و نام آن را الاصول الاصلیه

یبتنی علیها الفروع الجمیله بر می شمارد ( الذریعه 84/11).

ن . چ

الاصول الاصلیه/ به کوشش میر جلال الدین حسینی ارموی .- تهران: بی نا، 1349، 200 ص (به ضمیمه رساله الحق المبین فی تحقیق کیفیه التفقه فی الدین).

ص:137

[11]

اصول العقائد

فیض اصول دین را با کلامی استادانه با استفاده از دلایل عقلی و گفته های ائمه معصومین - علیهم السلام - بیان می کند. وی این رساله موجز و مختصر را در ضمن سه باب به سال 1036 در هشتصد بیت نگاشته است. ابواب آن عبارتند از:

باب الاول: فی التوحید؛ باب الثانی: فی النّبوه و علل الشرایع و الامامه؛ باب الثالث:

فی المعاد و اصناف اللذّات و الآلام و اصحابهما.

یکم [40]؛ لولوه 126؛ روضات 92/6؛ کشف الحجب 50؛ کشف الاستار 202/3؛ الذریعه 198/2.

آغاز/ الحمدّ للّه الذی دلّ علی ذاته بذاته و علی رسله بآیاته...

انجام/ و یغفر ما دون ذلک لمن یشاء هذا آخر الکلام فی اصول العقائد الدینیه.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1075، خانقاه احمدیه ش (4) 90، نسخه ها 221/5 // نستعلیق، سده 11،

تملّک فرهنگستان علوم آذربایجان در باکو، نسخه ها 220/9 // شکسته نستعلیق، علینقی

رازی، 1252، ش (2) 521، الهیات مشهد 273/1 // نسخ، 1265، ش (3) 1837، ملک 377/5 // ، ملا فرج اللّه بن ابراهیم تبریزی، 71 - 1270، ش (3) 8778، مرعشی

310/22 // ، سده 13، ش (18) 2189 ع، ملی 463/11 // نسخه ای نیز در تملّک محمّد مشکوه بوده که آن را در فهرست اهدایی نیافتم.

ص:138

[12]

اصول المعارف

فیض توجه شایانی به شناخت اسرار دین داشته و بر این باور بوده که بین اسرارِ نازل از سوی خداوند به وساطت انبیاء و اولیاء و حکمت فائض بر نفوس مستعدین حکمای الهی تهافت و تناقض وجود ندارد. لذا برای اثبات این مدّعا کتاب عین الیقین را نگاشت. او از این اثرش خلاصه ای فراهم نموده و آن را اصول المعارف نامیده است. اصول المعارف دارای ده باب به همراه فصولی است، از این قرار:

باب الاول: فی الوجود و العدم و فیه معرفه الذّات؛ باب الثانی: فی العلم و الجهل و ما

فی معناهما؛ باب الثالث: [فی الغنا و الفقر ]و فیه معرفه الاسماء؛ باب الرابع: فی الماهیّات و التعیّناتها و فیه معرفه ما سوی اللّه؛ باب الخامس: فی السبب و المسبب و فیه معرفه الغایات؛ باب السّادس: فی الطبایع و تجدّدها و ارواحها و فیه معرفه حدوث العالم؛ باب السّابع: فی الحرکه و الزمان و المکان و ما یتبعها؛ باب الثامن: فی السموات و الارض و ما بینهما؛ باب التّاسع: فی الخیر و الشّر و اللذّه و الالم؛ باب العاشر: فی اصول النشآت و حقائق الموجودات و ارواحها و صورها.

مؤلف، کتاب مذکور را در چهار هزار بیت، به سال 1089 تصنیف نموده است.

یکم [13]؛ دوم [11]؛ لولوه 123؛ روضات 91/6؛ کشف الحجب، 50؛ کشف الاستار 201/3؛ ایضاح 93/1 ریحانه 375/4؛ الذریعه 212/2.

آغاز/ نحمدللّه علی حسن توفیقه، شانه هدایه... اما بعد فیقول مّحمد بن مرتضی... هذه رموز ربانیّه...

انجام / من غیر دلاله لها علی خصوص معانیها،... فیما لا تعلمون... تمّ اصول المعارف یوم الاحد و صار هذا الکلام... من ذلک العام و الحمد للّه رب العالمین.

ص:139

ن . خ

نسخ، محمّد تقی، 1090، ش 1713، مجلس 57/5 (کتابت از روی نسخه فیض) // ، علم الهدی، [91 - 1089]، ش 1712، مجلس 55/5 // ، ابو علی ابو تراب بن صدر الدین محمّد شیرازی (دختر زاده مولف)، 1114، ش 3883، دانشگاه تهران 2871/12 // ، محمّد مؤمن بن اسماعیل طباطبائی، 1119، ش (3) 856، مسجد اعظم 483 // ، محمّد

شریف بن محمّد بن محمّد کاظم، 1126، حسینیه شوشتریها ش 157، نسخه ها 789/12 و11 (آقا بزرگ تاریخ کتابت را 1226 می داند الذریعه 212/2) // نستعلیق، محمّد حسین بن محمّد محسن، 1137، ش (3) 4377، مجلس 88/12 // نسخ، سده 12، ش 476، مرعشی 81/2 // ، محمّد علی بن عبدالخالق مصاحبی نائینی (ملقب به عبرت)، 1338،

ش (1) 4702، مجلس 84/13 // ، محمّد علی کرمانشاهی، سده 14، ش 6327، سپهسالار 155/3 // ، بی تا، ش (1) 1878، دانشگاه تهران 484/8 // تملّکِ سید نصراللّه تقوی در طهران، الذریعه 212/2.

ن . چ

.- بی جا، بی نا، بی تا. (سنگی) مقدمه سید جلال آشتیانی بر اصول المعارف // به کوشش سید جلال الدین آشتیانی .- مشهد: دانشگاه مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، 1354، بیست و چهار + 360 + 203 ص؛ چاپ دیگر.- تهران: دفتر تبلیغات اسلامی، 1364.

[13]

الاعتذار

عنوان دیگر:A شکوائیه

این رساله، پاسخ نامه ای است که فیض در سال 1067 به یکی از علمایِ مازندرانیِ مقیم مشهد نگاشته است. آن سیدِ عالم از فیض خواسته بود که فیض نزد شاه صفوی وساطت کند تا کرسی امامت جمعه جامعِ مشهد به وی واگذار شود تا به این وسیله، مقرّری او افزایش یابد و مشکلاتش از میان برداشته شود. فیض درخواست او را با گذری درباره زندگی و بیان وضعیت روحی خویش، رد می کند.

رساله فوق از جهت شناخت دیدگاههای فیض درباره اوضاع اجتماعی عصرش و بررسی زندگینامه اش قابل توجّه و تعمّق است.

ص:140

یکم [113]؛ دوم [48]؛ کشف الحجب 254؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4 الذریعه 223/2.

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی نوّر قلوبنا فی عین ظلمات الفتن... اما بعد فقد ورد الی مکتوبکم...

انجام/ انّما اشکو بثی و حزنی الی اللّه، ربّنا افتح بیننا و بین قومنا بالحق و انت خیر الفاتحین و الحمدللّه...

ن . خ

نستعلیق، سلیمان بن علم الهدی، سده 12، ش (22) 8231، دانشگاه تهران 66/17 // نسخ، 1114، ش (2) 4913، مجلس 139/14 // نستعلیق، سده 12 - 11، ش (12) 2618، دانشگاه تهران 1484/9 (A) // ، سده 13، ش (5) 3409، مجلس 1271/ (3) 10 // ، بی تا، مدرسه حجازیهای قم ش 1491.

[14]

الفت نامه

عنوان دیگر:A الفتB رساله محبّت

رساله ای است فارسی در فواید الفت دینی و ترغیب مردم به برادری و یکرنگی در دویست بیت. مؤلّف انگیزه خود را از نگاشتن این رساله چنین بیان می کند:

"طریقه جمعیت و الفت و مرافقت و اخوت در دین در زمان ما مندرس شده و قلوب اکثر اهل ایمان را با یکدیگر تنافری و تخالفی روی داده و نفاق و ریا در میان اکثر مردم

شایع شده به حیثیتی که سه کس بلکه دو نیز نادر یافت می شود که میان ایشان مصادقتی بی ریا و نفاق باشد از برای خدا و به جهت امر دینی".

وی می کوشد تا بعد از تعیین جماعت اخوان و ضبط عدد ایشان، قواعد و قوانینی چند بر وفق شریعت و طریقت در میان آنها مقرّر دارد که از آنها تجاوز جایز نشمرند و در

هنگام تجاوز و تخطی از آنها، یکدیگر را مؤاخذه نمایند. در آخر کتاب چهل و یک لقب برای کسی که می خواهد وارد دایره الفت شود، بر می شمارد و رساله را مزیّن به غزلی با

ص:141

مطلع زیر می نماید:

بیا تا مونس هم یار هم ، غمخوار هم باشیم

انیس جان غم فرسوده بیمار هم باشیم

یکم [68]؛ دوم [98]؛ لولوه 128؛ کشف الاستار 203/3؛ فوائد 636؛ الذریعه 115/16، 293/2.

آغاز/ بسمله. ربّنا الّف بین قلوبنا و قلوب اخواننا بحبل طاعتک و طاعه الرسول... و بعد فیقول الساعی فی جمع شمل الاخوان

انجام/ نمی بینم بجز تو همدمی ای فیض در عالم / بیا دمساز هم گنجینه اسرار هم باشیم.

ن .خ

نسخ، 1071، مجلس ش (4) 2425، نسخه ها 179/5 // نستعلیق، محمّد بن محمّد علم الهدی، 1072، ش (4) 6368، آستا [رویت ]// نسخ، محمّد هادی بن مرتضی، ش (1) 82، مرعشی 99/1 // ، محمّد هادی بن مرتضی، تمّلک سید شهاب الدین تبریزی، نسخه ها

387/6 [احتمالاً این نسخه همان نسخه کتابخانه آقای مرعشی است] // ، [21 - 1220]، ش (2) 10377، مرعشی 279/26 // نستعلیق، 1254، ش (2) 85، شاهچراغ 170/2 (A)// نسخ، 1267، ش (24) 1803، مجلس 204/5 (B)// نستعلیق، محمّد علی، 1330، ش (6) 4168، مجلس 174/11 // ، سید احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (6) 1493، هزار و پانصد 380 // نسخ، بی تا، ش (29) 1803، مجلس 309/ (1) 9 //

ن . چ

به انضمام آئینه شاهی - و - ترجمه الصّلوه .- شیراز: بی نا، 1320، 10 ص. // به انضمام ده رساله محقق بزرگ فیض کاشانی، به کوشش رسول جعفریان .- اصفهان: مرکز تحقیقات علمی

و دینی امام امیرالمؤمنین علی - علیه السلام -، 1371. صص 220 - 203.

ص:142

[15]

الانصاف

عناوین دیگر: A

الانصاف فی بیانِ الفرقِ بین الحقِّ و الاعتساف Bانصافیه

فیض این رساله را به سال 1083 نگاشته است و در آن نگاهی نقد گونه بر برخی از نوشته های پیشین خود دارد. بسیاری از گرایشها و پسندهای اعتقادی و طرز تفکر وی در این رساله مطرح می شود. او به انتقاد از متکلّمین، فلاسفه، متصوّفه و من عندیین می پردازد و این چنین می گوید:

چندی در مطالعه مجادلات متکلّمین خوض نمودم و به آلت جهل در ازالت جهل ساعی بودم، و چندی طریق مکالمات متفلسفین به تعلّم و تفهّم پیمودم، و یک چند بلند پروازیها متصوّفه در اقاویل ایشان دیدم، و یک چندی در رعونتهای من عندیین گردیدم تا

آن که گاهی در تلخیص سخنان طوایف اربع، کتب و رسائل می نوشتم و گاهی از برای جمع و توفیق بعضی را در بعضی می سرشتم من غیر تصدیق بکلّها...

از این رو الانصاف در نقد آراء و افکار فیض، و نیز در تحقیق اوضاع علمی سده یازده،

بسیار ارزشمند و مغتنم است.

یکم [112]؛ دوم [50]؛ روضات 96/6؛ کشف الحجب 64؛ کشف الاستار 203/3؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 375/22، 398/2

آغاز/ الحمدللّه الذی انقذنا بالتمسّک... اما بعد فهذه رساله فی بیان طریق العلم باسرار الدّین المختص بالخواص... چنین گوید مهتدی به شاهراه مصطفی...

انجام/ سبحان ربک رب العزّه عمّا یصفون و سلام علی المرسلین و الحمد للّه رب العالمین.

ص:143

ن . خ

نسخ، محمّد هادی بن مرتضی (برادر زاده فیض، با عبارت بلغ بحمده)، ش (6) 82، مرعشی 102/1 // نستعلیق، درویش علی، 1107، ش (2) 1869، ملک 394/5 // ، محمّد

مهدی، 1116، ش (13) 749 د، الهیات تهران 380/1 // ، 1134، اصغر مهدوی ش (6) 279، نسخه ها 103/2؛ نیز ش (13) 745، الهیات تهران 380/1 (احتمالاً یک نسخه است) // ، 22 - 1117، ش (11) 9325، مرعشی 118/24 // ، محّمد بن معزالدین حسینی، 1179، ش (1) 1667، مرعشی 62/5 // نسخ و نستعلیق، اوایل سده 12، ش (28)

8231، دانشگاه تهران 66/17 // نستعلیق، سده 12، ش (2) 6551، سپهسالار 200/3 //

، سده 13 - 12، ش (2) 4441، دانشگاه تهران 3402/13 (A) // ، حسین بن عبد الغنی حسینی، 1204، ش (1) 9460، مرعشی 223/24 // نستعلیق، سید خلیل بن عبد الرسول حسینی، 32 - 1222، ش (6) 8787، مرعشی 320/22 // نسخ و نستعلیق، علی بن

احمد رشتی، 1270، اصغر مهدوی ش (7) 364، نسخه ها 178/2 (A) // نسخ، ملا فرج اللّه بن ابراهیم تبریزی، 71 - 1270، ش (6) 8778 مرعشی 311/22 // ، تملک نجیب مایل

هروی، کتابت از روی نسخه 1285، مجموعه رسائل خطی فارسی 109/1 // ، 1288، ش (4) 1457، گلپایگانی 261/2 (B) // شکسته نستعلیق، محمّد علی بن علی نقی گیلانی، 1305، ش (4) 4571، مجلس 271/12 // نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری، 1315، ش (5) 567، هزار و پانصد 268 (B) // ،محمّد منشی، 1320، ش (2) 1204، ملک

244/5 // نسخ، 1320، ش (6) 7797، مرعشی 157/20 // ، بی تا، مشکوه ش 1169،

دانشگاه تهران 2142/ (3) 3 // ، ، ش (4) 1922، ملی 592/10 // ، ، تملّک

شهاب الدین تبریزی (قم)، نسخه ها 387/6 // ، ، ش (1) 1995، گلپایگانی 131/3.

تلخیص

منتخبی است از کتاب الانصاف که فیض آن را فراهم کرده و نسخه ای از آن در کتابخانه کاشف

الغطاء موجود است. وی آن را هدیه الاشراف فی تلخیص الانصاف نامیده است. (الذریعه 205/25؛ 375/22). نسخه ای از آن را من در جستجوهایم نیافتم و با توجه به اینکه خود

رساله الانصاف بسیار مختصر است گمان می کنم که این اثر ارتباطی با الانصاف فیض نداشته

باشد.

ن . چ

.- لکهنو: بی نا، 1297 ق. 16 ص. (سنگی) [احتمالاً با ارشاد القلوب] // .- تهران: بی نا، 1303 ق. (سنگی) // به اهتمام محمّد علی گلپایگانی به انضمام کلمات مکنونه .- تهران: بی نا، 1310، 1317 ق. 220 + 10 ص. (سنگی) // به انضمام منهاج النجاه .- تهران: میرزا هادی اصفهانی، 1311 ق. 190ص. (سنگی) // به انضمام مفاتیح الاعجاز .-تهران: محمّد خلیل بن

ص:144

حسین طالقانی، 1316 ق. 22 + 11 ص. // در مجموعه رسائل خطی، به کوشش نجیب مایل

هروی .- مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1368، ش اوّل، صص 119 - 108. // در ده رساله محقّق بزرگ فیض کاشانی، به کوشش رسول جعفریان .- اصفهان: مرکز تحقیقات علمی

و دینی امیرالمونین، 1371. صص 199 - 182.

[16]

انموذج اشعار اهل العرفان فی التوحید

هفتاد غزل از فیض کاشانی است که در مورد توحید سروده است. نسخه ای مستقل از آن در فهرستهای نسخ خطی به دست نیامد. ولی به نظر می رسد که برگرفته از گلزار قدس باشد. آقای دوانی رساله ای را با عنوان قصیده توحیدیه از فیض به چاپ رسانده اند که غیر از اثر مورد نظر ماست. نیز گلزار قدس

[17]

انوار الحکمه

عنوان دیگر:A . انوار الحکم و اسرار الکلم

مختصری است نیکو از کتاب عین الیقین با اضافه فواید فلسفی مناسب. فیض مطالب این اثر را با عناوین "نور - نور" در چهار کتاب که حاوی اعتقادات شیعه در اصول پنجگانه می باشد به سال 1043 نگاشته است. عناوین کتابها چنین است: 1. کتاب العلم باللّه تعالی 2. کتاب العلم بالملائکه 3. کتاب العلم بالکتب و الرسول 4. کتاب العلم بالیوم الاخر.

یکم [24]؛ دوم [57]؛ لولوه 125؛ روضات 89/6؛ قصص 332؛ کشف الحجب 67؛ کشف الاستار 201/3؛ فوائد 636؛ ایضاح 143/1؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 425/2.

ص:145

آغاز/ نحمدک اللهم و انت للحمد اهل و نستهدیک و هدایتنا علیک یسیر سهل ما اضیق الطریق...

انجام/ فاذا کان یوم القیامه اکملها بهذه الرحمه مائه، هذا آخر الکلام فی کتاب العلم بالیوم الآخر...

ن . خ

نسخ، 1075، ش 10929، مرعشی 342/27 // ، محمّد شفیع بن محمّد مقیم، 1085، ش 137، ملی 119/7 // نستعلیق، محمّد یوسف بن اسداللّه طباطبائی حسنی سمنانی،

1089، ش 7450، آستا 41/11 // ، 1098، ش 879، هزار و پانصد 59 // نسخ بی نقطه، 1131، ش 6348، سپهسالار 211/3 // ، 1147، ش 2853، مجلس 180/ (1) 10 // ، محمّد اسماعیل بن محمّد علی حسینی، 1261، ش 4882، مجلس 23/14 // ، احتمالاً سده 13، ش (1) 2706، مسجد اعظم 582 // ، وقفی ملکزاده کوثر، ش 6881،

آستا 41/11 // ، سده 14، ش (2) 5962، آستا [رویت] // نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری، سده 14، ش (11) 1118، هزار و پانصد 343 // نسخ، محمّد بن سعید بن محمّد

بحرانی، آخوند همدان ش 4742، رشت و همدان 1287 // ، بی تا، مشکوه ش 432، دانشگاه تهران 159/ (1) 3 // ، ، ش 8894، آستا 42/11 // تملّک کتابخانه سید نصر اللّه تقوی در تهران، الذریعه 425/2.

ن . چ

.- طهران: بی نا، بی تا. مولفین کتب چاپی فارسی و عربی 800/5.

[18]

اهمّ ما یعمل

در وظایف و آداب و اعمالی که باید مؤمن انجام دهد. این کتاب پانصد بیتی دارای سه مقاله است به این ترتیب:

المقاله الاولی: فیما یعمل فی اللیل و النهار؛ المقاله الثانیه: فیما یعمل فی الاسبوع؛

المقاله الثالثه: فیما یعمل فی السّنه. این رساله عربی نزدیک به پانصد بیت است.

ص:146

یکم [47]؛ دوم [20]؛ لولوه ، 127؛ کشف الحجب 72؛ کشف الاستار 202/3؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4.

آغاز/ الحمد للّه علی ما رخص لنا من ثنائه واذن لنا فی ذکره ودعائه و...

انجام/ هذا آخر ما اردنا ایراده فی هذه الرساله ولیطلب الدعوات التی اشرنا الیه من محالها والحمدللّه وحده.

ن . خ

نسخ، 1100، ش (3) 5681، مرعشی 78/15 // نور الدین اخباری، 1107، تملّک نصر اللّه تقوی، الذریعه 485/2 // ، محمّد شفیع بن علی نقی ابهری، 1124، ش (2)

2982، مجلس 290/19.

[19]

بشاره الشیعه

مولّف در طی چهل "بشاره" اثبات می کند که فرقه ناجیه از فرق اسلامی همان شیعه اثنی عشری است که پیروی از حضرت امیر و ائمه معصومین - علیهم السلام - می کنند. این رساله به سال 1081 موافق جمله "بشارات من اللّه" به پایان رسیده است.

یکم [33]؛ دوم [9]؛ کشف الحجب 85؛ ایضاح 183/1؛ ریحانه 375/4؛ طرائق 92/6؛ الذریعه 92/6.

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی هدانا لمعرفه احسن القول واتقنه والصلاه علی...

انجام/ و عدد هذا الکلام تاریخ التصنیف وهو تاریخ لطیف والحمد للّه رب العالمین.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1067، ش (11) 2200 ع، ملی 503/11 // ، 1083، عکسهای مرعشی ش 199 // ، 1096، ش (7) 5657، مرعشی 55/15 // ، 1111، ش (1) 7154، دانشگاه تهران 467/16 // ، ابو تراب بن عبد اللّه زرشکی، 1120، ش (2) 1025،

ص:147

گوهرشاد 1400/3 // ، اوایل سده 12، ش (2) 5819، مرعشی 206/15 // ، ملا فرج اللّه بن ابراهیم تبریزی، 71 - 1270، ش (1) 8778، مرعشی 310/22 // ، عبد القدیر بن علی اصغر، 1286، ش 757، ملک 94/1 // ، بهلول بن شیخ نصیر دستجردی، بی تا، ش (1) 532، الهیات مشهد 282/1.

تلخیص

منتخبی از این کتاب به خامه علم الهدی در حاشیه مجموعه شماره 2200 ع، ملّی 503/11 موجود است.

ترجمه

بشارات الشیعه / ملاّ ابراهیم نجم آبادی .

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی لبشر اولیائه بجنانه و ثوابه و انذر اعدائه...

انجام/ حسب امر اعلیحضرت اقدس همایون شهریاری... تحریر شد فی شهر رمضان المبارک کتبه غلامزاده حقیقی علینقی بن محمّد تقی نوری سنه 1280.

ن . خ نستعلیق خفی، علینقی بن محمّد تقی نوری، 1280، ش 821 سلطنتی (کتب دینی خطی) 83.

ن . چ

به انضمام مرآه الاخر - و - ضیاء القلب - و - خلاصه الاذکار .- تهران: بی نا، 1303 ق. (سنگی)// تهران: میرزا هادی اصفهانی، 1311، 190 ص (سنگی).

[20]

ترجمه الحج

رساله ای مختصر است در احکام فقهی حج، عمره و آداب آنها. مولّف در این اثر به کیفیّت و چگونگی به جای آوردن حج و محرّمات احرام و ذکر کفّارات و دیگر متعلّقات آن در ضمن هشت در (باب) می پردازد.

درِ اوّل: در فضیلت حج و عمره و عقابِ تارک آن؛ درِ دوم: در صفت هر یک از این

ص:148

دو؛ درِ سوم: در کیفیّت و آداب عمره تمتّع؛ درِ چهارم: در کیفیت حج تمتّع؛ درِ پنجم: در

محرّمات اِحرام؛ درِ ششم: در ذکر کفّارات و تلافی خللها؛ درِ هفتم: در احکام حرم و حرمت آن؛ درِ هشتم: در زیارات مشاهد مشرّفه.

یکم [58]؛ دوم [75]؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 96/4.

آغاز/ بسمله. حمد بی حدّ وثنای بی عد مر خدای را سبحانه که خانه کعبه را پیش از سایر اجزای زمین آفرید...

انجام/ مرّه بعد اخری وکرّه غب اخری بمنّه وجوده.

ن . خ

نسخ، عصر مولف، ش (8) 10177، مرعشی 139/26 // ، سده 11، ش (10) 1415، هزار و پانصد 369 // نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری، سده 14، ش (8) 1118، هزار و پانصد 342.

[21]

ترجمه الزّکاه

رساله ای است مختصر به زبان فارسی، در فضیلت احکام و آداب پرداختن به آن. فیض این اثر را درِ هشت در تدوین نموده است:

درِ اول: در معنی زکات و فضیلت آن؛ درِ دوم: در اقسام زکات و شرایط آن؛ درِ سوم: در نصاب نقدین و قدر زکات آن؛ درِ چهارم: در نصاب انعام ثلاثه و قدرِ آن؛ درِ پنجم: در نصاب غلات اربع؛ درِ ششم: در مصرف زکات و مستحقین آن؛ درِ هفتم: در زکات فطره و شرایط آن؛ درِ هشتم: در آداب دادن زکات.

یکم [56]؛ دوم [73]؛ کشف الحجب 116؛ فوائد 636؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 106/4.

آغاز/ سپاس وستایش مر خدای را جل ثناوه که بندگان را اولاً به خطاب...

ص:149

انجام/ و آنچه می دهد حقیر شمرد تا به ثواب آن فایز گردد.

ن . خ

نسخ، عصر مولف، ش (6) 10177، مرعشی 137/26 // کتابت سده 11، ش (8) 1415، هزار و پانصد 368 // نسخ، سده 12، ش (3) 1958، الهیات مشهد 996/3 // نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری، سده 14، ش (6) 1118، هزار و پانصد 342.

[22]

ترجمه الشّریعه

عنوان دیگر:A

فضیله الشّیعه

این اثر در آداب و سنن شرعی و ثواب بعضی اعمال حسنه و کیفر اعمال سیئه که در آیات قرآنی به آنها اشارات رفته، نگاشته شده است. فیض این رساله را در هشت دَر به نام شاه عبّاس دوم صفوی مصدَّر ساخته است. به این تفصیل:

درِ اوّل: در معنی شریعت و فایده آن؛ درِ دوم: در اعمال حسنه بدن و اعضا؛ درِ سوم: درِ اقسام اعمال سیئه بدن و اعضا؛ درِ چهارم: در ثواب بعضی اعمال حسنه و سنن بدنیه؛

درِ پنجم: در عقاب بعضی از اعمال سیئه؛ درِ ششم: در صفات حمیده و اخلاق پسندیده؛ درِ هشتم: در بعضی آداب که سالک راه حق را در کار است.

یکم [63]؛ دوم [44]؛ لولوه 128؛ کشف الحجب 116؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 109/4.

آغاز/ سپاس وستایش مر خداوندی را که خلایق را برای پرستش خود آفرید...

انجام/ رزقنا اللّه ذلک بمنه وجوده، آنچه مقصود بود از این کتاب انجام آمد.

ن . خ

نسخ، محمّد شفیع بن محمّد مقیم (شاگرد فیض)، ک . امیر المومنین نجف ش (2) 2297 (یادداشتهای عبد العزیز طباطبائی) نسخه ها 1086/2 // ، عصر مولف، ش (9) 10177،

ص:150

مرعشی 140/26 // ، 1080، ش (1) 4437، دانشگاه تهران 3396/13 // ، سده 11، ش 1415، هزار و پانصد 369 // ، ، ش (5) 6398، سپهسالار 416/3 // ، سده

12 - 11، ش (1) 4437، دانشگاه تهران 3396/13 // ، عبد الوهاب بن حاجی محمّد صادق کاشانی، 1117، ش (6) 1452، الهیات مشهد 599/2 // نستعلیق، سده 12، خانقاه

احمدیه ش (1) 117، نسخه ها 221/5 // ، سده 13 - 12، ش (1) 1383، گلپایگانی 252/2 // نسخ، 1221، ضمیمه ش 14187، آستا [رویت] // ، علی محمّد بن محمّد قاینی، 1246، ش (2) 16611، آستا [رویت] // نستعلیق، فرج اللّه جهانشاهی، 1264، ش (1) 2703، دانشگاه تهران 1584/10 // ، علی بن احمد رشتی، 1270، اصغر مهدوی ش

(7) 364، نسخه ها 178/2 // ، بی تا، ش (3) 551، الهیات تهران 325/1 // نسخ، ، تملّک سید شهاب الدین تبریزی، نسخه ها 387/6 // ، ، ش (2) 1169، دانشگاه تهران 2141/6 // ، ، ش (2) 4441، دانشگاه تهران 3402/13.

ن . چ

به انضمام ترجمه الصّلوه - و - ترجمه العقاید .- تهران: بی نا، 1260 ق (سنگی) // به کوشش بهمن کریمی .- : کانون معرفت، 1321 ش، 41 ص.

[23]

ترجمه الصّلوه

مولّف در این اثر در ضمن هشت در، به شرح و توضیح و ترجمه سوره ها، اذکار و ادعیه ای که در نماز قرائت می شود، پرداخته است. هشت در آن به این ترتیب است:

درِ اوّل: ترجمه اذان و اقامه؛ درِ دوم: ادعیه افتتاحیه؛ درِ دوم: سوره فاتحه؛ درِ چهارم:

سوره قدر و توحید؛ درِ پنجم: رکوع؛ درِ ششم: سجود؛ درِ هفتم: قنوت؛ درِ هشتم: تشهد.

این کتاب فارسی چهارصد و پنجاه بیت دارد و در سنه 1043 تألیف شده است.

یکم [52]؛ دوم [37]؛ هدیه العارفین 6/2؛ امل 305/2؛ کشف الحجب 117؛ فوائد 636؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 114/4.

آغاز/ هر که نه گویا به تو خاموش به - هر چه نه یاد تو فراموش به / سپاس و ستایش کریمی را که به کمال کبریایی وعظمت واستغنا...

ص:151

انجام/ و یک نوبت دیگر ماموم به جانب چپ، این است ترجمه نماز چنان که از حضرات ائمه معصومین رسیده است...

ن . خ

نستعلیق، سده 11[1071]، ش (5) 2453، دانشگاه تهران 1187/9 // نسخ، محمّد امین بن محمّد طاهر بن هدایت اللّه کفزانی، 1076، ش (2) 3036، مجلس 578/ (2) 10 // نسخ، 1077، ش (1) 1661، گلپایگانی 9/3 // نستعلیق، 1081، ش 2715، آستا 413/4 // نسخ،

1088، ش (23) 3772، مسجد اعظم 121 // ، 1093، ش 3893 مسجد اعظم 645 // نستعلیق چلیپا، 1096 ش (7) 2125، ملک 426/5 // نسخ، سده 11، ش (2) 8472،

دانشگاه تهران 144/17 // ، سده 11، ش (3) 1415، هزار و پانصد 368 // ، 1100،

ش (9) 8879، دانشگاه تهران 242/17 // ، سده 12 - 11، ش 1410، گلپایگانی 32/2

// ، 1125، ش (1) 3840، مسجد اعظم 642 // ، محمّد طاهر بن محمّد یوسف

حسینی طالقانی، 1132، ش (3) 1602، مرعشی 5/5 // نستعلیق، محمّد بن عباس علی هزار جریبی، 1177، حسین مفتاح ش (5) 1289، نسخه ها 275/7 // نسخ، محمّد حسین

بن محمّد صادق قاری قمی، سده 12 ش (5) 1739، ملک 353/5 // نستعلیق، احمد بن محمّد طاهر، 1218، ش (10) 2896، دانشگاه تهران 1744/10 // ، ملا محمّد مدعوّ به محسن بن ابی حسن کاشانی، 1228 در حیدر آباد، تملّک سید ابو القاسم اصفهانی، الذریعه

114/4 // نسخ، 1233، ش (2) 6879، مرعشی 75/18 // ، رجبعلی بن آقا محمّد

شفتی، 1238، ش 1276، گلپایگانی 32/2 // ، عبد الکریم حسینی خوزانی، 65 - 1258، ش (2) 4155، مرعشی 169/11 // ، سید احمد موسوی 1259، ش (4) 779، گلپایگانی 209/2 (ناقص) // نستعلیق، فرج اللّه جهانشاهی، 1264، ش (2) 2703، دانشگاه تهران 1584/10 // ، علی بن حاج رحیم، 1266، ش (2) 13514، آستا [رویت] //

نسخ، محمّد بن علی اصغر سمنانی، سده 13، ش (1) 16808، آستا [رویت ]// ، محمّد

ابراهیم بن محمّد حسن کرباسی، سده 13، ش (2) 16451، آستا [رویت ]// ، سده 13، ش (1) 1388، گلپایگانی 253/2 // ، احمد کرمانشاهی، 1303، ش (5) 12801، آستا [رویت] // ، 1342، ش (3) 463 د، الهیات تهران 304/1 // نستعلیق، ابوطالب، 1346،

ش (2) 80، آستانه 224 // ، سید احمد صفائی خوانساری، سده 14، ش (2) 1118، هزار و پانصد 342 // نسخ، سده 14، مدیر شانه چی ش (1) 3، نسخه ها 602/5 // ،

بی تا، ش 653، [72]، الهیات مشهد 439/1 // نستعلیق، بی تا، ش (2) 551 د، الهیات تهران 325/1 // ، ، ش 1462، آستا 413/4 // ، ، ش 9802، مرعشی 133/25 // ، عبدالرشید، بی تا، ش 610، سلطنتی 103/1 // بی تا، ش (2) 1308، مسجد اعظم 508 // ، ش (1) 1252، گلپایگانی 240/2 // نسخ، سده 13، ش 1589، الهیات مشهد

ص:152

725/3 // نستعلیق، بی تا، ش 1344، گلپایگانی 32/2 (ناقص).

ن . چ

.- تبریز، 1260، (سنگی) ضمیمه خطی ش 817، گوهرشاد 1110/3 // .- تهران: بی نا، بی تا

(به خط طاهر خوشنویس). 48 ص (سنگی) // .- تهران: اسلامیه، بی تا. 24 ص // .- شیراز: موسوی، 1320، 198 ص ( باعنوان: رسالات: ترجمه الصّلوه، الفت نامه، آئینه شاهی) // به کوشش محمّد علی صفیر .- تهران: افست، 1340، 168 ص (با عنوان: نماز "ترجمه الصّلوه")

// .- قم: 22 بهمن، بی تا. 64 ص (با عنوان: نماز یا ترجمه الصّلوه) // .- تهران: نور فاطمه، 1361. 76 ص . (با عنوان: ترجمه الصّلوه "نماز") // به کوشش محمود فیضی .- تهران: محمود فیضی، 1362؛ اسلامی، 1373، 75 ص (با عنوان: فرهنگ نماز) // بی جا: محمّد بهشتی، 1373. 128 ص (با عنوان: نماز زمان معراج انسان)

[24]

ترجمه الصّیام

مولّف احکام روزه را به اختصار در هشت دَر گزارش می کند. درهای آن عبارتند از: درِ اوّل: در فضیلت روزه؛ درِ دوم: در اقسام روزه؛ درِ سوم: در شرایط روزه؛ درِ چهارم: در معنی روزه و صفت آن؛ درِ پنجم: در آداب روزه و حرمت ماه رمضان؛ درِ ششم: در خلل روزه و تلافی آن؛ درِ هفتم: در فوات روزه و تلافی آن؛ درِ هشتم: در احکام اعتکاف.

یکم [57]؛ دوم [74]؛ لولوه 127؛ کشف الحجب 117؛ فوائد 636؛ الذریعه 114/4.

آغاز/ سپاس وستایش مر خدای را عزّ وجل که از ماهها ماه رمضان را برگزید سپس موسم روزه این...

انجام/ اعتکاف ده روز آخر ماه رمضان برابری می کند با دو حج و دو عمره

ن . خ

نسخ، عصر مولف، ش (7) 10177، مرعشی 138/26 // ، سده 11، ش (9) 1415، هزار و پانصد 369 // نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری، سده 14، ش (7) 1118، هزار و پانصد 342.

ص:153

ن . چ

به اهتمام بهمن کریمی .- تهران: بی نا، بی تا، 126 ص (باعنوان آیین روزه گرفتن).

[25]

ترجمه الطّهاره

در این رساله مختصر فارسی، مؤلّف احکام طهارت را بنابر آنچه از آیات و احادیث استفاده می شود، در هشت دَر به عدد درهای بهشت برای فرزندش معین الدّین احمد نگاشته و در ماه محرم 1061 آن را به پایان رسانده است. ابواب آن بدین ترتیب است:

درِ اوّل: در فضیلت طهارت و اقسام آن؛ درِ دوم: در شکر نعمت آب و احکام آن؛ درِ سوم: در تعداد خبث و کیفیتِ ازاله آن؛ درِ چهارم: در تعداد تَفَث [زایل کردن ناخن و مو از بدن و از چرک] و کیفیت تطهیر بدن؛ درِ پنجم: در تعداد حدث و رفع آن؛ درِ ششم: در کیفیت وضو و فواید آن؛ درِ هفتم: در کیفیت غسل و فواید آن؛ درِ هشتم: در کیفیّت تیمّم

و فواید آن.

یکم [54]؛ دوم [71]؛ لولوه 127؛ کشف الحجب 117؛ فوائد 636؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 115/4.

آغاز/ منّت خدای را تقدّست اسماوه که ارواح مومنان را مبدء فطرت...

انجام/ و پیش از خروج وقت عذرش زایل شود مستحب است که نماز را اعاده کند.

ن . خ

نسخ، سده 11، ش (6) 1415، هزار و پانصد 368 // ، ، ش (6) 6398، سپهسالار 419/5 // ، عبد الوهاب بن حاجی محمّد صادق کاشانی، 1117، ش (7) 1452، الهیات

مشهد 600/2 // ، سده 12، ش (1) 1958، الهیات مشهد 995/3 // ، سده 13 - 12، ش (2) 1383، گلپایگانی، 252/2 // نستعلیق، احمد صفائی خوانساری، سده 14، ش (4)

1118، هزار و پانصد 342 // نسخ، بی تا، ش (4) 10177، مرعشی 136/26.

ص:154

[26]

ترجمه العقائد

عنوان دیگر:A ترجمه العقائد الدّینیه

رساله مختصری است در بیان اعتقادات شیعه که از قرآن و گفته های اهل بیت در آن استفاده شده است. فیض این رساله را به سال 1043 در هشت باب تدوین نموده است:

درِ اوّل: وجود واجب؛ درِ دوم: وحدانیّت او؛ درِ سوم: صفات او؛ درِ چهارم: پیامبری؛

درِ پنجم: امامت؛ درِ ششم: معاد؛ درِ هفتم: احوال محشر؛ درِ هشتم: بهشت و دوزخ.

یکم [59]؛ دوم [36]؛ امل 306/2؛ لولوه 127؛ کشف الحجب 118؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 117/4.

آغاز/ حمد بی حدّ وثنای بی عد خداوند جهان آرای دلگشای را که صوامع قدس آسمان را مزیّن ساخت

کو تو زشراب می شوی مست

ما را ساقی رباید از دست

انجام/

ن . خ

نسخ، حسین بن حاجی غیاث، 1058، ش 5785، مرعشی 170/15 // نستعلیق، نور الدین محمّد بن محمود حکیم، 1067، ش (8) 4506، سپهسالار 420/3 // ، 1069، ش (48) 5180، مجلس 342/14 // ، 1073، ش (2) 477، ملک 34/5 // نسخ، محمّد سعید بن محمّد تقی خاتون آبادی، 1080، ش (5) 4367، مرعشی 367/11 // نستعلیق چلیپا، 1081، ش (23) 4805، مجلس 213/13 // نسخ، محمّد شفیع بن محمّد مقیم (شاگرد مؤلف)، ک . امیر المومنین نجف ش 2297 (یادداشتهای عزیز طباطبائی)، نسخه ها 1086/2 // ، عصر مولف، ش (1) 10177 مرعشی 134/26 // نسخ چلیپا، سده 11، ش (7)

391، سنا 235/1 // نسخ، سده 11، ش (2) 1415، هزار و پانصد 368 // ، 1102 - 1097، ش (5) 4371، دانشگاه تهران 3339/13 // نستعلیق، 1119، ش (2) 5903، مجلس 295/17 // کتابت محمود مؤمن بن اسماعیل طباطبایی، 1119، ش (4) 856، مسجد اعظم 483 // محمّد باقر شریف، 1121، آخوند همدان ش (2) 133، رشت و همدان

ص:155

1383 // نسخ، 1132، ش (2) 7001، مجلس 2/25 // نستعلیق، سده12 - 11، ش (17) (8033) M 251// نستعلیق، سده 12، ش 9505، مرعشی 258/24 // ، محمّد شریف، سده 12، ش (1) 1963 ملی 440/4 // کتابت سده 12 - 11، ش (6) 1383، گلپایگانی 252/2 // نستعلیق، احمد بن محمّد طاهر، 1218، ش (1) 2896، دانشگاه تهران 1744/10 // ، محمّد علی بن علی نقی، 1222، ش (2) 16616، آستا [رویت] // کتابت

ملا محمّد مدعوّ به محسن بن ابو الحسن کاشانی، 1228 در حیدر آباد، تملّک سید ابو القاسم

اصفهانی، الذریعه 117/4 // نستعلیق، 1254، جوادی ش (11) 166، ادبیات تهران 31/3 // نسخ، 1258، جوادی ش (2) 344، ادبیات تهران 31/3 // نستعلیق، 1299، ش (1) 1766، فیضیه 131/3 // نسخ، سده 13، ش (9) 11، آستانه 190 // نستعلیق، سده 13، ش 2448 ف، ملی 586/5 // ، ، لس آنجلس ش (2) M 637، نسخه ها 685/12 و 11 // نسخ، ، جوادی ش (7) 205، ادبیات تهران 31/3 // ، محمّد بن علی اصغر سمنانی،

، ش (2) 16808، آستا [رویت ]// نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری، اواسط سده 13، ش (1) 1118، هزار و پانصد 342 // شکسته نستعلیق، 1370، ش (1) 667، ملی 168/2 // نستعلیق، بی تا، ش (2) 1252، گلپایگانی 240/2 // ، ، ش 6050 ضمیمه 4081، آستا 47/4 // ، ، ش (2) 1489، مسجد اعظم 519 // تملک محمّد رضا بن سید میرزا یوسف طباطبائی تبریزی، الذریعه 117/4.

ن . چ

به انضمام ترجمه الشّریعه - و - ترجمه الصّلوه .- تهران: بی نا، 1260 ق (سنگی) // به کوشش بهمن کریمی، به انضمام زاد السالکین - و - ترجمه الصّلوه - و - الفت نامه .- تهران: کانون معرفت، [1331 ش].

[27]

التّسنیم

مثنویی است از فیض. گلزار قدس

ص:156

[28]

تسهیل السّبیل بالحُجّه فی انتخابِ کشف المحجّه

عنوان دیگر: منتخب کشف المحجّه لثمره المهجه

کشف المحجّه شامل اندرزهایی است که سید بن طاووس برای فرزندش مّحمد نوشته و شهرت فراوانی پیدا کرده است. کتاب تسهیل السّبیل گزیده ای است از آن کتاب با افزودگیهایی از فیض، در دو فن. اوّل: متعلّق به علم؛ دوم: متعلّق به عمل.

فیض این کتاب را در 900 بیت در سنه 1040 تدوین نموده است.

یکم [38]؛ دوم [42]؛ لولوه 126؛ روضات 92/6؛ کشف الحجب 122؛ فوائد 635؛ ایضاح 287/1؛ الذریعه 205/20؛ 182/4.

آغاز/ الحمدللّه الذی سهّل السبیل واوضح الدلیل وان کان اکثر الناس عن المحجه لفی تضلیل...

انجام/ فمن اورد علیک ما ینقض هذا الاصل فلا تقبله وجرّد باطنک لذلک تری برکاته عن قریب وتفوز مع ا لفائزین.

ن . خ

نسخ، 1059، ش (5) 265، گلپایگانی 231/1 // ، عقیل بن رکن الدین مسعود حسینی کاشانی، مقابله 1075، ش 2312، مرعشی 293/6 // نستعلیق، بی تا، ش 3521، آستا [رویت] // ، ، ش 2376، فیلمها 365/1.

ن . چ

به انضمام تحف العقول ابن شعبه .- تهران: بی نا، 1303 ق . (سنگی) // تحقیق موسسه ال البیت .- تهران: موسسه البحوث و التحقیقات الثقافیه، 1407. 60 ص .

ص:157

[29]

تشریح العالم

مولّف این اثر را در تشریح عالم در دو مقاله به سال 1090 نگاشته است. و در آن به بیان هیأت عالم، اجسام، ارواح و کیفیّت آنها و حرکات افلاک، عناصر و انواع بسائط و مرکبات

در ضمن سه هزار بیت می پردازد.

یکم [23]؛ دوم [60]؛ لولوه 124؛ روضات 92/6؛ کشف الحجب 123؛ فوائد 636؛ ایضاح 290/1؛ الذریعه 189/4.

آغاز/ بسمله، الحمد للّه... فیقول... محمّد بن مرتضی المدعوّ بمحسن... انّ فی خلق السموات و الارض لآیات للمومنین.

انجام/ هذا ما یهتدی به الانسان... وقد تم لثلث... والحمد للّه اولا وآخرا.

ن . خ

نستعلیق، مولّف (فیض)، 1090، مشکوه ش 349، دانشگاه تهران 859/ (1) 3 // ، شجاع الدّین محمّد مشهدی بن سلطان حیدر رضوی، 1114، ش 15718، آستا [رویت ]// نسخ، بی تا، ش 609، آستا 218/4. آغاز/ السفر الرابع و کون رجحان الکف ردعا عن...

[30]

التّطهیر

عنوان دیگر:A التّطهیر فی تهذیب الاخلاق B تطهیرالسّر C

تطهیرالقلوب

منتخبی است از کتاب "النّخبه" در بیست و یک باب در چگونگی زدودن باطل از صفات رذیله و کسب نمودن صفات و اخلاق پسندیده که فیض آن را در پانصد بیت نگاشته است.

ص:158

یکم [9]؛ دوم [55]؛ لولوه 123؛ روضات 545؛ قصص 253؛ کشف الحجب 125؛ فوائد 636؛ الذریعه 201/4.

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی طهّر قلوب اولیائه من رذائل الاخلاق. امّا بعد فهذه رساله فی بیان...

انجام/ و نفی الخواطر فانها شاغله واکل الحلال والذکر الدائم والتسلیم له تعالی فی کل حال و اللّه الموفق والمعین.

ن . خ

شکسته نستعلیق، نصیرالدین سلیمان بن علم الهدی، 1140، ش (5) 3818، مجلس 1842/ (4) 10 // نسخ، 1290، ش (12) 1401، مرعشی 177/4 (B) // نستعلیق، محمّد بن محمّد باقر کاشانی، 1291، ش (8) 3594، دانشگاه تهران 2606/12 (C) // نسخ، سده 13، ش 3262، مجلس 867/ (2) 10 // ، احمد بن ملاعبدالرحیم قزنچائی اندری، 1304، ش

(4) 1044، الهیات مشهد 211/2.

ن . چ

در تهران چاپ شده است. الذریعه 201/4.

[31]

تفسیر آیه امانت

از فیض کاشانی در مورد تفسیر آیه کریمه "عرض امانت": اِنّا عَرَضْنا الاَمانَهَ علی السَّمواتِ و اَلاْرضِ و الجِبالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها و اَشْفَقْنَ مِنها و حَمَلَها الاِنسانُ إنَّهُ کانَ ظَلُوما جَهُولا. (احزاب /72)سؤال می شود. او در این رساله کوتاه به تفسیر آیه مذکور می پردازد.

یکم [88]؛ الذریعه 324/4.

ص:159

آغاز/ اما بعد؛ از تفسیر آیه کریمه عرض امانت سوال کرده بودند، جواب آن موقوف...

انجام/ کما ورد در حضیض قعر جحیم وعذاب الیم ماند... والاشارات الربانیه و التنبیهات و النبویه والعلم عند اللّه.

ن . خ

نسخ، 1091، ش (5) 1439، فیلمها 601/1 // ، سده 13، ش (5) 3262، مجلس 870/ (2) 10 // ، محمّد علی بن عبد الخالق مصاحبی نائینی (متخلّص به عبرت)، 1338، ش (2) 4702، مجلس 85/13 // ، بی تا، ش (3) 1712، مجلس 248/ (1) 9.

[32]

تقویم المُحسنین

عنوان دیگر:A احسن التّقویم

این کتاب در شناختِ نیک و بدِ ساعات و ایّام نگاشته شده و مؤلّف در آن کوشیده باورهای مردم را درباره خوب و بد یا سعد و نحس زمانها مورد بررسی قرار دهد. اقوال و

باورهایی که پشتیبان حدیثی دارند، شرعی و معتبر شناخته می شوند و آنچه را در خارج این چار چوب قرار می گیرد، تخمین و حدسیات منجّمان شمرده می شوند و غیر قابل اعتنا.

کتاب در یک مقدمه و یک فصل، 16 جدول، یک تکمله، نصیحت و خاتمه تدوین شده و مولّف آن را برای روشن شدن توده مردم از عبارات خرافی تقویم المنجّمینِ سید

منجّم محمّد لاهیجی نوشته است. فیض نخست این کتاب را تقویم المحسنین و سپس احسن التّقویم نامید.

روضات 92/6؛ کشف الحجب 26؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 400/4.

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی خلقنا فی احسن التقویم و هدانا للدین القویم...

ص:160

انجام/ فافزعوا الی اللّه عزّ و جلّ ثم ارجعوا الیه...

ن . خ

نسخ، محمّد طاهر بن سید علی ابو الوفائی حسینی شیرازی، 1085، ش (3) 6844، مرعشی 78/18 // ، سده 11، لس آنجلس (1) M 1501، نسخه ها 738/12 و 11 // نستعلیق، سده 12، ش (4) 5887، دانشگاه تهران 132/16 // نسخ، سده 12، ش (1) 2038 ع، ملی

131/11 // کتابتِ عباسعلی اسدآبادی، 1219، ش (3) 1602 ع، ملی 134/10 // نسخ،

محمّد علی بن علی نقی، 1222، ش (4) 16616، آستا [رویت ]// کتابت سده 13 - 12، ش (2) 1322، گلپایگانی 247/2 // نسخ، محمّد حسین جویمی، 1249، ش 111، ملی فارس

96/1 // کتابت سده 13، ش (1) 7188، مجلس 453/19 // سده 14، ش (5) 549، هزار و پانصد 265 // نسخ، علی اصغر بن ابی الفتح حسینی مرعشی، بی تا، ش (2) 8686، دانشگاه

تهران 199/17 // ، بی تا، ش 1658، آستا [رویت ]// بی تا، رشت ش (1) 22، رشت و همدان 1196 // بی تا، نشر فرهنگ ش ا ت 82، رشت و همدان 1196.

ترجمه

محمّد عباس بن محمّد بیک متخلّص به ناسخِ قاجار به درخواست حاجی محمّد سعید بن لطف اللّه آن را با عنوان تقویم سعیدی ترجمه نموده است. گویا از این کتاب، ترجمه دوّمی توسط مترجمی ناشناس در سده 12 نیز صورت گرفته است.

ن . خ شکسته نستعلیق، 1127، ش (1) 3095، ملک 211/6. آغاز/ بسمله. حمدی که منجمان حکمت ایجاد و مستخرجان نجوم. انجام/ و باز دیگر ارزانی یابد. // نستعلیق، سده 12، ش (4) 5904، دانشگاه تهران 142/16 // شکسته نستعلیق، 1195، ش (2) 11449، مجلس 438/19 (مترجم ناشناس) آغاز/ الحمد للّه الذی خلقنا فی... اما بعد

چون می دیدم که جمع کثیر از خواص... انجام/ و به سوی او در همه کاری مرجع و مآب، تمام

شد. // نستعلیق، سده 12، ش (1) 5887، دانشگاه تهران 132/16. (مترجم ناشناس) آغاز/

سپاس و ستایش مختص خداوندی است که خلق [کرد] ما را در نیکوترین خلقها... انجام/ اهمال مکنید به عمل کردن به این احادیث و اخبار و اللّه الموفق المرشد... فی کل الامور و المآب // نستعلیق، بی تا، ش (1) 4661، دانشگاه تهران 3613/14 (مترجم ناشناس) آغاز/ حمد و سپاس خداوندی را که آفرید ما را در احسن تقویم... انجام/ چه این اخبار نورشان درخشنده است.

ن . چ

.- بمبئی: چاپخانه اسلام، 1302 ق.(سنگی) // به ضمیمه مسار الشیعه و رساله صیغ العقود

ص:161

ملاّ محمّد جعفر و ملا محمّد یوسف استر آبادی .- تبریز: بی نا، 1313 ق. (سنگی) // .- همانجا: بی نا، 1315 ق. با ترجمه فارسی بین سطور. (سنگی).

[40]

تنفیس الهموم

مثنویی است از فیض. گلزار قدس

[33]

تنویر المواهب

تعلیقه ای است بر کتاب المواهب العلیّه منسوب به کاشفی (م. 910). فیض در این اثر سه هزار بیتی می کوشد آن مواردی را که در تفسیر آیات و شأن نزول مخالف عقاید امامیّه است، روشن نماید.

یکم [30]؛ دوم [91]؛ لولوه 125؛ کشف الحجب 145؛ فوائد 636؛ ایضاح 335/1؛ الذریعه 471/4.

[34]

ثناء المعصومین

عنوان دیگر:A دوازده امام B الصلوات و التحیّات

رساله مختصری است در ثنا و صلوات بر ائمه معصومین - علیهم السلام - که در آن برخی از محامد و بزرگواریهای ایشان بیان شده است. مولّف این رساله شصت بیتی را همسان التّحیه خواجه نصیر بلکه والاتر از آن می داند.

علم الهدی نیز رساله ای با نام الصّلوات و التّحیات دارد.

ص:162

یکم [49]؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 86/15، 86/5، 16/5، 392/2.

آغاز/ اللهم اجعل شرائف صلواتک ونوامی برکاتک وقوائم رحماتک واطائب تسلیماتک علی عبدک...

ن . خ

نسخ، یاقوت بن عبد اللّه حیدر آبادی، 1069، تملکِ سید ابو القاسم ریاضی خوانساری، الذریعه 16/5 // ، سده 11، ک . لس آنجلس ش M 1501 (8)، نسخه ها 739/12 و 11.

[35]

جلاء القلوب

عناوین دیگر:A جلاء العیون B

اذکار القلوب C ذکر خفی D

رساله آداب الذکر E القول السدید

این اثر در فضیلت ذکر و انواع آن در شش فصل تدوین شده است. مولّف بر این باور است که به جای آوردن ذکر و دوام بر آن، محبت باری تعالی را به ارمغان می آورد. فصول

ششگانه کتاب عبارتند از:

الفصل الاول: فی الحث علی الدوام الذکر؛ الفصل الثانی: فی ان الذّکر و الحبّ متلازمان؛ الفصل الثالث: فی انّ المحبه علی مقامات؛ الفصل الرابع: فی بیان کمال المحبّه؛ الفصل الخامس: فی انّ محبه اللّه فی عرضه المزید؛ الفصل السادس: فی الانموذج

من اشعار المحبّه.

یکم [22]؛ دوم [19]؛ لولوه 124؛ روضات 92/6؛ کشف الحجب 157؛ فوائد 635؛ ایضاح 363/1؛ الذریعه 210/17، 125/5.

آغاز/ یا من به السلوی والیه المشتکی لا تخلنا من ذکرک ولا تحرمنا زلفاک و انسنا بالذکر الخفی...

انجام/ اللهم نوّر ظاهری بطاعتک وسری باستقلال اتصال حضرتک یا ذاالجلال

ص:163

والاکرام بمّنک وجودک.

ن . خ

نسخ، 1100، ش (5) 5681، مرعشی 79/15 (B) // نستعلیق، سلیمان بن علم الهدی محمّد کاشانی، اوایل سده 12، ش (20) 8231، دانشگاه تهران 66/17 // نسخ، محمّد شفیع بن علی نقی ابهری، 1124، ش (3) 2982، مجلس 291/19 (C) // شکسته نستعلیق، محمّد زمان بن کلبعلی متطیب خراسانی، ش (169) 4057، ملک 1023/7 (D) //

نستعلیق، بی تا، ش 9054، ضمیمه 605، آستا [رویت] // ، تملّکِ شیخ محمّد سلطان المتکلّمین، الذریعه 125/5 (E).

[36]

جواب من سأل من کیفیّه علم اللّه

- سبحانه - قبل الایجاد

عناوین دیگر:A

جواب عن السؤال فی کیفیه علم اللّه B جواب الابهری

C

جواب مسأله من ابهر

فیض این رساله را در پاسخ سوال یکی از فضلای ابهر درباره کیفیت علم باری تعالی به موجودات قبل از وجود آنها نگاشته است. وی اصل شبهه در این مورد را بررسی و سپس به صورت مستدل پاسخ می دهد.

ریحانه 376/4؛ الذریعه 172/5.

آغاز/ کتب بعض الافاضل من سکان ابهر... لقد سألت ایها الاخ العزیز اعزک اللّه فی الدارین.

انجام/ و سعه حدقته وفوق کل ذی علم علیم وکتب هذه...

ن . خ

نسخ، 1091، ش (4) 1439، فیلمها 601/1 (A) // شکسته نستعلیق، نصیر الدین سلیمان (محسن)، 1140، ش (6) 3818، مجلس 1842/ (4) 10 // نسخ، 1290، ش (6) 1401،

ص:164

مرعشی 175/4 (C) // ، سده 13، ش (4) 3262، مجلس 870/ (2) 10 // ، احمد بن ملا عبدالرحیم قزنچائی اندری، 1304، ش (3) 1044، الهیات مشهد 210/2 // تملّکِ

کتابخانه ملا محمّد علی خوانساری در نجف، الذریعه 172/5 (B).

[37]

جهاز الاموات

عنوان دیگر:A مسائل احکام الجنائز مع الاشاره الی دلائلها B رساله فی الجنائز (فوائد)

در احکام مهم اموات و کفن و دفن اموات می باشد. این رساله مختصر با اشاره به ادله مسائل و اختلاف علما در دوازده فصل کوتاه تدوین شده است به این ترتیب: فی المرض؛ الوصیه؛ الاحتضار؛ التغسیل؛ التحنیط؛ التکفین؛ التشییع؛ الصلاه؛ الدفن؛ اللواحق؛ التعزیه و العیاده عن المیت.

یکم [74]؛ دوم [89]؛ لولوه 129؛ کشف الحجب 168؛ کشف الاستار 202/3؛ فوائد 636؛ الذریعه 298/5.

آغاز/ الحمد للّه الذی جعل کل نفس ذائقه الموت لیتوفوا اجورهم والصلاه

انجام/ بشرط ان لا یکون منافیا للشرع للامر به فی الایه وترتّب الاثم علی تبدیلها.

ن . خ

نسخ، حسین بن منصور سبزواری، 1067، ش (3) 4677، مرعشی 263/12 // ، علم الهدی، 1097، ش (4) 8230، دانشگاه تهران 63/17 (A) (آقا بزرگ نسخه ای با تاریخ کتابت 1057 به خط علم الهدی در مجموعه مشکوه معرفی می کند که احتمالاً همین نسخه است) // ، سده 11، ش (2) 1262 ع، ملی 251/9 // شکسته نستعلیق بی نقطه و چلیپا،

1107، ش (2) 5747، ملک 17/9 // نسخ، سده 12، ش (3) 8125، سپهسالار 131/4.

ص:165

[38]

الحقّ المبین فی کیفیّه التّفقه فی الدّین

مولّف، این رساله را در چگونگی فراگرفتن دین و تکلیف انسان در اختیار آن، در یک مقدمه، مقصد و خاتمه به سال 1068 در ضمن 250 بیت نگاشته است. وی مراجعه کنندگان را برای بسط بیشتر کلام، به سایر کتابهایش همچون الاصول الاصلیه، تسهیل السبیل و سفینه النجاه حواله می دهد. آقا بزرگ چند نسخه از آن را با عنوان الافق المبین رؤیت کرده است. (الذریعه 261/2)

یکم [36]؛ دوم [53]؛ امل 305/2؛ لولوه 126؛ کشف الحجب 197؛ فوائد 635؛ الذریعه 38/7.

آغاز/ الحمد للّه رب العالمین والصلاه علی رسول اللّه واهل بیته، اما بعد فیقول خادم علوم الدین...

انجام/ و المسمی بتسهیل السبیل واللّه یقول الحق ویهدی السبیل والحمد للّه اولاً وآخرا.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1075، خانقاه احمدیه ش (3) 90، نسخه ها 221/5 // ، سده 12 - 11، وقفی حکمت ش (1) 236، ادبیات تهران 53 // ، 1136 (کتابت در قم، حین محاصره افغان)، ش (1) 1505، گلپایگانی 261/2 // نستعلیق، 1137، ش (1) 4377، مجلس 87/12 // ، یونس بن عبداللّه آشتیانی قمی، 1232، ش (2) 2792، مرعشی 355/7 // نسخ، 1265، ش (2) 1837، ملک 377/5 // ، ملا فرج اللّه بن ابراهیم تبریزی، 71 - 1270، ش (2) 8778، مرعشی 310/22 // ، علی بن محمّد علی حسنی، سده 13، ش (3) 9522، مرعشی 275/24 .

ن . چ

در الاصول الاصلیه به کوشش میر جلال الدین محدّث ارموی .- تهران: بی نا، 1349.

ص:166

[39]

الحقایق

عنوان دیگر: A

الحقایق فی اسرار الدّین B الحقایق فی محاسن الاخلاق

این اثر عربی از آخرین تالیفات فیض است و کتابی است جامع و مختصر در بیان اخلاق حمیده و ذمیمه و اعمال نیک و بد، مبنی بر قواعد عقلی و مأثورات شرعی. مولّف در این کتاب به بیان اصول ملکات فضایل و رذایل و آداب عبودیت و اسرار عبادت می پردازد.

کتاب در شش مقاله، و هر مقاله مشتمل بر ابواب و فصولی است به این ترتیب:

مقاله اوّل: در علم و عقاید و معرفت نفس؛ دوم: در بیان مساوی اخلاق و کیفیت تهذیب؛ سوم: در نکوهش دلبستگی به دنیا و مال و جاه دوستی؛ چهارم: در بیان مکارم اخلاق؛ پنجم: در اسرار عبادت؛ ششم: در اعمال صالحه از تفکّر و تدبّر و محاسبه و مراقبه و توبه و آداب دوستی و معاشرت.

فیض این گزیده را از اثر معروف خود المحجّه در سال 1090 تلخیص نموده است.

یکم [15]؛ دوم [15]؛ لولوه، 123؛ روضات، 91/6؛ الذریعه 28/7؛ مرعشی 32/4.

آغاز/ الحمد للّه الذی نوّر قلوبنا بنور الایمان وعرفنا من اسرار الحدیث والقرآن و الصلاه و السلام علی محمّد سید المرسلین

انجام/ و لنختم الکلام الحامدین للّه مصلین علی نبیه واهل بیته علیه وعلیهم الصلاه والسلام و الحمد للّه رب العالمین.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، کتابت از روی نسخه مولّف، ش 5842، سپهسالار 321/4 // ، نور الدین محمّد بن مرتضی، 1091، ش 392، مشکوه 660/ (1) 3 // ، محمّد رضا، 1093،

(تملک علم الهدی)، ش 220، سنا 103/1 // ، محمّد امین بن عبد الوهاب، 1093، ش

ص:167

1541، الهیات مشهد 682/2 // کتابت سده 11، ش 640، هزار و پانصد 116 // نسخ، موسی بن عزیز اللّه طالقانی، 1084 (؟) [سده 11]، ش 5362، مجلس 270/16 // ،

1098، ش (2) 848، گوهر شاد 1150/3 // محمّد تقی، 1100، ش 1798، فیضیه 99/1 // ، کریم بن میر عبد الرحیم حسنی، 1104، ش 170، حجتیه 56 // ، 1104،

ش 15767، آستا [رویت] // ، 1105، ش 6435، دانشگاه تهران 265/16 // ، محمّد بدیع، 1108، ش 9576، مرعشی 314/24 //، ابو الحسن بن محمّد حکیم رضوی، 1115، ش 1639، فیضیه 99/1 // ، صفر 1117، ش 5995، آستا 407/6 // ، محمّد

سعید بن ذوالفقار، 1129، ش (1) 221، ملی فارس 193/1 // نسخ، 1131، تملّک حاج سید مهدی روحانی، آشنایی با، دفتر اول /447 // ، ظهر الدین محمّد الحسینی الحافظ،

1135، ش 1223، مرعشی 33 - 32/4 // ، بی تا (تاریخ وقف 1142)، تملک واعظ زاده

خراسانی، مقالات کنگره کتاب [در حال چاپ] // و نستعلیق، 1147، آخوند همدان ش 468، رشت و همدان 1322 // کتابت 1166، تملّک کتابخانه رضوی، الذریعه 28/7 // نسخ، 1177، ش 5995 ض 839، آستا 407/6 // ، محمّد هادی، 1191، ش 1270، سپهسالار 320/4 // نستعلیق، ابن محمّد معصوم، 1196، ش (1) 10035، آستا [رویت] //

، صادق نوری مازندرانی، 1197، ش 7625، آستا 407/6 // نسخ، 1198، ش 2176،

ملک 263/1؛ انجام/ فارحم الیک فقری و فاقتی... و صار تاریخ ختمه (ختمنا) // کتابت سده 11 و 12، ش 2723، مسجد اعظم 155 // نستعلیق، سده 12، ش 1032 ع، ملی 34/9 // نسخ، محمّد مومن بن غلام علی بن ابی طالب، سده 12، ش (1) 471، ملی 393/7 // نستعلیق، سده 12، لس آنجلس M173، نسخه ها 17/12 و 11 // نسخ، 1214، ش 191 د، الهیات تهران 542/1 // ، 1218، ش 507، گوهرشاد 614/2 // ، محمّد حسین

فریدنی، 1236، ش 2494، ملک 263/1 // کتابت 1237، ش (1) 1195، مسجد اعظم 500 // نسخ، عبد العظیم بن حسین کاشانی، 1241، ش 5797، سپهسالار 320/5 // ، عبد

الحمید بن محمّد رضا تفریشی، 48 - 1245، ش (4) 10216، مرعشی 188/26 // ، زین العابدین محمّد بن عبدالکریم، 1248، ش 3264، عمومی اصفهان 242/1 // نستعلیق،

محمّد طاهر بن محمّد صالح حسینی مازندرانی، 1252، ش (5) 2949، دانشگاه تهران 1832/10 // نسخ، 1262، ش 6436، آستا 407/6 // ، حسن بن محمّد خوانساری،

1266، ش 1187 ع، ملی 172/9 // ، عبد اللّه بن محمّد خوانساری، 1267، ش (1) 8299، دانشگاه تهران 101/17 // ، زین العابدین بن عبداللّه خراسانی مشهدی، 1268،

خیرات خان ش 95، رشت و همدان 1741 // ، 1270، ش (3) 208 ج، الهیات تهران 183/1 // ، رجب 1275، ش (7) 945، ملک 219/5 // کتابت 1279، تملک آقای

وصال ش 12، نسخه ها 291/5 // محرم 1285، کتابت اسماعیل بن حاجی مقیم سمنانی

سرخه ای، ش (1) 8265، دانشگاه تهران 93/17 // نسخ، نایب الصدر، رجب 1297، ش

(1) 1418، دانشگاه تهران 90/8 // ، سده 13، ش 48 د، الهیات تهران 542/1 // ،

ص:168

(موقوفه احمد میرزا 1330)، ش 8146، آستا 407/6 // نستعلیق، بی تا، ش 3525، آستا 406/6 // نسخ، بی تا، ش 3462، آستا [رویت] // ، ابن مرحوم محمّد حسین ابوالقاسم، بی تا، ش 4952، مجلس 224/14 // ، ، بی تا، آخوند همدان ش 258، رشت و همدان 1322 (آغاز و انجام افتاده) // بی تا، ملی فارس ش (1) 686 انجام/ فی نفسه مکروه من اهدی القسمین و یقوی انتصاله فی قلبه تحراق قلبه بسبب استعاره // ، تملک حاجی

میرزا حسین نوری، آشنایی با چند نسخه خطی، 138/1 // ، ش 340، مدرسه حجتیه 56

// ، حسینیه شوشتریها ش 227، نسخه ها 798/12 و 11 // ، تملّک اسد اللّه خاکپور، نسخه ها 566/7 // ، تملّک علی اکبر فیاض ش (1) 99، نسخه ها 699/7.

ترجمه

ترجمه الحقایق/ نورالدّین محمّد بن مرتضی در 24 ربیع الاول 1098 ق.

ن . خ نسخ، 1111، ش 16311، مجلس 58/6 // ، سده 12، ش 5796، سپهسالار 408/3 // ، عبداللّه بن ابی الحسن بن محمّد علی نوری، 1269، ش 550،

مسجد اعظم 76.

ترجمه الحقایق/ شمس الفصحاء میرزا محمّد محیط قمی .- [تهران]: بی نا، 1299،

1317 ق (سنگی).

حقایق/ محمّد باقر ساعدی .- تهران: کتابخانه شمس، 1381 ق (2 ج) 307 + 304 (چاپهای متعدد؛ چاپ دهم: .- تهران: پیام عدالت، پیام آزادی، 1371 ش . (باعنوان اخلاق حسنه)

تقریظ

سید ابراهیم بن میر معصوم قزوینی (ف . 1149) به سال 1126 الذریعه 280/7.

ن . چ

کاتب میرزا صادق بن میرزا اکبر طباطبائی .- بی جا: بی نا، 1282ق. 185 ص (سنگی) // به ضمیمه قره العیون - و - مصباح الانظار .- تهران: بی نا، 1299، 275 ص . (سنگی) // به کوشش ابراهیم المیانجی .- همانجا: مکتبه الاسلامیه، 1378 ق . 554 ص // ، .- بی جا:

دارالکتاب العربی، 1399 ق . 555 ص . // به کوشش محسن عقیل .- قم: دارالکتاب الاسلامی، 1410 ق . 536 ص .

ص:169

[41]

الخُطب فی الجمعات و الاعیاد و مواطن اُخری

فیض، حدود صد خطبه از سخنان ائمه معصومین - علیهم السلام - و بزرگان دین در مورد اعیاد و روزهای جمعه گردآوری کرده و آن را به گونه ای تنظیم و تدوین نموده که در

خور فهم مردم روزگارش باشد. مؤلف این اثر را به سال 1067 در ضمن 3500 بیت ارائه نموده است.

یکم [48]؛ دوم [32]؛ لولوه 127؛ کشف الحجب 433؛ الذریعه 185/7.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1073، ش 9599، دانشگاه تهران 433/17 // ، سده 11، مشکوه ش 1311، دانشگاه تهران ش 2710/ (5) 3 (گویا نسخه اصل است).

[42]

خلاصه الاذکار

عنوان دیگر: A

خلاصه الاذکار و اطمئنان القلوب

مولّف بر این باور است که بر بنده واجب است که روز وشب در ذکر خدای تعالی باشد و جز خدای به کسی دیگر نپردازد و آنچه او می کند ذکر حق باشد و غیر از ذکر فکری نداشته باشد. لذا بر آن می شود مجموعه ای از اذکار و ادعیه که در کتاب و سنّت در حالات مختلف روز و شب خوانده می شود فراهم آورد. این کتاب مشتمل بر یک مقدمه و دوازده فصل و یک خاتمه است. به این ترتیب:

المقدمه: فی فضیله الذکر و اقسامه؛ الفصل الاول: فیما یتعلّق بما بین طلوع الفجر الی طلوع الشمس؛ الفصل الثانی: فیما یتعلّق بما بین طلوع الشمس الی الزوال؛ الفصل الثالث:

ص:170

فیما یتعلّق بما بین الزوال الی انتصاف اللیل؛ الفصل الرابع: فیما یتعلّق بما بین انتصاف

اللیل الی طلوع الفجر؛ الفصل الخامس: فیما یتعلّق بالجمعه و سائر الحنفیات؛ الفصل السادس: فیما یتعلّق بالتزویج؛ الفصل السابع: فیما یتعلّق بالعادات؛ الفصل الثامن: فیما

یتعلّق بالحوادث؛ الفصل التاسع: فیما یتعلّق بالمطالب؛ الفصل العاشر: فیما یتعلّق بالشهور

و السّنین؛ الفصل الحادی عشر: فیما یتعلّق بالسفر؛ الفصل الثانی عشر: فیما یتعلّق بالموتی؛ الخاتمه: فی فوائد مهمّه.

فیض این اثر را در دو هزار و سیصد بیت به سال 1033 به اتمام رسانده است.

یکم [42]؛ دوم [18]؛ هدیه العارفین 6/2؛ امل 305/2؛ لولوه 126؛ روضات 93/6؛ کشف الحجب 206؛ فوائد 635؛ الذریعه 211/7.

آغاز/ بسمله، امّا بعد الحمد والصلاه، فیقول جامع کتاب خلاصه الاذکار و...

انجام/ بان نکون من الذین یقولون ما لایفعلون، انه جواد کریم ولاحول ولا قوه الا باللّه العلی العظیم.

ن . خ

نستعلیق، فیض کاشانی (مولف)، ش 1195 ع، ملی 183/9 // ، رضی الدین محمّد بن محمّد امین اصفهانی، 1072، ش (3) 3481، مرعشی 277/9 (A) // نسخ، احمد بن محمّد محسن، 1074، ش 5836، مرعشی 219/15 (A) // ، حسین بن منصور سبزواری، 1076، ش (2) 4677، مرعشی 263/12 // ، اشرف، 1077، ش 15496، آستا [رویت] // ، 1091، تملک سید مهدی روحانی، آشنایی با 446/1 // ، 1096، ش 9003، دانشگاه تهران 271/17 // ، بایزید بن نظام الدین عبد الرزاق بسطامی، 1099، ش 3810، دانشگاه تهران 2792/12 // ، محمّد بن اللحسائی، 1099، ش (1) 5747، ملک 17/9 // ، سده 11، ش 1792، ملک 280/1 آغاز/ بسمله. ربنا لولا وجب علینا من قبول امرک

لنزهناک عن ذکرنا... // ، ، ش 2171، سپهسالار 25/1 // ، ، ش 8308، مرعشی 270/25 // ، سده 12 - 11، ش 3014، دانشگاه تهران 1953/10 [فهرست نویس آن را نسخ مولّف دانسته] // ، ، ش 107، ملک 279/1 // ، ابراهیم بن عبد اللّه طبسی، 1103، ش 15281، آستا [رویت] // ، 1109، تملکِ طباطبائی تبریزی

ص:171

(تبریز)، نسخه ها 515/7 // محمّد باقر بن حاجی محمّد فیروزان شهمیرزادی، 1121، ش (2) 529، الهیات مشهد 279/1 // ، عبد الوهاب بن حاج محمّد صادق کاشانی، 1123، ش 1301، گوهرشاد 1412/3 // ، محمّد محسن بن ملا محراب 1124، ش 2611، مسجد اعظم 163 // ، محمّد بن علی بن عبد اللّه بلادی بحرانی، 1139، ش (2)

3009، مسجد اعظم 607 // ، 1044، خانقاه احمدیه ش 45، نسخه ها 212/5 // ، سده 12، تملک دکتر فیاض ش 37، نسخه ها 696/7 // ، ، ش 115، ملک 280/1 // ، باقر بن ملک مرتضی، سده 12، ش 5830، سپهسالار 379/4 // ، سده 12، ش (4)

97 - 5847، آستانه 117 // ، حسن بن محمّد ابراهیم خوانساری، 1233، ش 20، گلپایگانی 29/1 // و نستعلیق، عبد المحمد بن سید عابد کرهرودی کزازی، 1248، ش 2251، ملک 280/1 // نسخ، 1269، ش 3745، مجلس 1738/ (4) 10 // ، محمّد

حسین، 1274، ش 2170، سپهسالار 25/1 // ، بی تا، ش 1300، الهیات مشهد 439/2 // ، محمّد علی بن محمّد حسین طالقانی، ، ش 3132، آستا [رویت] // ، بی تا،

اهدایی مشکوه ش 48، دانشگاه تهران 106/1 // ، ، ش 246، ملی فارس 220/1 // ، ، ش 3341، آستا 230/6 // ، ، ش 3145، آستا [رویت] // ، محمّد

صالح بن محمّد تقی، بی تا، ش (4) 1159، گلپایگانی 232/2 // ، بی تا، ش 6335،

مرعشی 301/16 // ، ، ش 165، الهیات مشهد 103/1 // ، ، ش (2) 655، الهیات مشهد 279/1 // ، ، تملک اسد اللّه خاکپور، نسخه ها 566/7.

ترجمه

ترجمه خلاصه الاذکار/ ملا محمّد شفیع مدعوّ به نجات [از شاگردان ملا محسن] این اثر را مانند اصل در یک مقدمه و دوازده فصل و یک خاتمه ترجمه نموده، امّا این نسخه تا

اواخر فصل نهم را شامل می شود. آغاز/ شکر بی حد و ثنای بی عد مر خدای را تعالی شأنه و جلّ ذکره بر اینکه بندگان را با وجود آلایش... انجام/ برای خطبه آن الحمد للّه سابغ النعم و مفرج الهم تا آخر خطبه که در کتاب من...

ن . خ نسخ، بی تا، ش (3) 31، مرعشی 43/1.

تحفه الابرار فی ترجمه خلاصه الاذکار/ سید محمّد رضی حسینی سلامی، تاریخ اتمام ترجمه 1129 ق.

ص:172

آغاز/ الحمد للّه و کفی و سلام علی عباده الذین اصطفی و بعد این رساله ای است در ترجمه...

ن . خ تملّک سید محمّد مشکوه، الذریعه 160/26 [در فهرست اهدایی مشکوه به دانشگاه آن را نیافتم].

ترجمه خلاصه الاذکار/ قوام الدین حسینی قزوینی متوفی 1150 ق. وی این کتاب را به شیخ علی خان زنگنه وزیر شاه سلیمان صفوی اهدا کرده است.

ن . خ نسخ، محمّد علی بن محمّد حسین طالقانی، بی تا، ش 3132، آستا [رویت].

بدایع الاسرار یا ترجمه خلاصه الاذکار/ مترجم نا معلوم.

آغاز/

مضمون ترجمه دیباچه جناب مولانا بر سبیل اختصار و طریق اقتصار... انجام/ ختام به تحقیق که جمع کردیم این خلاصه اذکار را در فن دعوات و اذکار مرقوم است و ترجمه اش به

بدایع الاسرار موسوم.

ن . خ نسخ، سده 13 - 12، ش 306، مدرسه حجتیه 3.

نخبه الاداب یا ترجمه خلاصه الاذکار/ از شیخ محمود بن حاج ملاّ صالح بروجردی.

ن . چ .- تهران: بی نا، 1315 ق. 293 ص. (سنگی).

ن . چ

به انضمام منهاج النجاه - و - بشاره الشیعه - و - ضیاء القلب - و - مرآه الاخره .- تهران: بی نا، 1303 ق. (سنگی) // .- تهران میرزا هادی اصفهانی، 1311. (سنگی).

[43]

دهر آشوب

شامل پنج قصیده: میمیه، دالیه، رائیه، و دو نونیه است. فیض در آغاز آن را شهر آشوب و در پایان نسخه دهر آشوب می خواند. این اشعار برای شناخت افکار و

ص:173

اوضاع اجتماعی عصر مولّف قابل اعتناست. نیز گلزار قدس.

یکم [104]؛ دوم [80]؛ فوائد 636؛ الذریعه 16/23.

آغاز / ایّها المدعون للاسلام ایّها العابدون للاصنام

انجام / ختم کردم سخن دهرآشوب به تمنّای ظهور شه دین

ن . خ

نستعلیق، 1091، تملّک فخر الدین نصیری، مقدمه المحجّه البیضاء، محمّد مشکوه، 35/2.

[44]

ذریعه الضِّراعه

مولّف معتقد است که بهترین لذّات روحانی بعد از علم، و نیکوترین تفریحات عقلانی بعد از معرفت خداوند، مناجات با پروردگار با قلب خاضع و خاشع همراه با حضور و مشاهده است. لذا بر آن می شود که در این اثر مجموعه مناجات متعدد را گردآوری نماید. نخست به ذکر مناجات مندرج در صحیفه سجّادیه و ملحقات می پردازد. آن گاه پانزده مناجات که اصحاب از ائمه طاهرین نقل نموده اند، آورده است.

در ضمن او برای هر یک از این ادعیه، عنوانی بر می گزیند مانند "مناجاه المفتقرین،

المکروبین و..." و در هامش کتاب مآخذ دعا را ذکر می کند.

بنا به تصریح مولف، کتاب در بین سالهای 1060 - 1050 فراهم آمده است.

یکم [43]؛ دوم [16]؛ لولوه 126؛ کشف الحجب 220؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 30/10.

آغاز/ الحمد للّه الذی یسمع الدعا ویجیب النداء ویری من یقف...

انجام/ و ان یجتنب الذنوب بعد دعا به حتّی تقضی حاجته ان شاء اللّه تعالی...

ص:174

ن . خ

نسخ، علم الهدی، بی تا (سده 11)، ش (1) 3893، مجلس 1917/ (4) 10 // ، هدایت اللّه، 1089، ش 598، مرعشی 189/2 // ، سده 11 (عصر مولف) ش 8722، مرعشی 260/22 // ، 1091، ش 331، ملی 300/7 // ، سده 11، ش 6794، دانشگاه تهران

361/16 // ، محمّد صالح بن محمّد ابراهیم زورآبادی، 1127، ش 3352، آستا 238/6

// ، 1180، ش 1154، ملی 144/9 // ، محمّد تقی بن محمّد کاظم همدانی، 1241

(تاریخ تصحیح)، ش 2840، مرعشی 43/8 // ، محمّد موسوی، 1261، تملکِ آتشی (یزد)، نسخه ها 705/7 // ، بی تا، ش 15311، آستا [رویت ]// ،، 3352، آستا 239/6 // ، ، آخوند همدان ش 129، رشت و همدان 1325 .

[45]

راه صواب

عنوان دیگر:A سؤال و جواب

این رساله مشتمل بر دوازده پرسش و پاسخ است که مولّف مطرح می کند. وی به اختصار از اختلاف مشربهای فکری زمان خویش سخن می گوید و کماکان از موضعِ اخباری بر اصولیان می تازد. با دقت نظر در آن می توان اندیشه های فیض را درباره بعضی

موضوعات دریافت.

فیض آن را در ضمن پانصد بیت، به سالهای 43 - 1041 نگاشته است. همچنین تلخیصی از آن به نام شرایط الایمان فراهم می آورد.

یکم [61]؛ دوم [70]؛ لولوه 128؛ کشف الحجب 222؛ فوائد 636؛ الذریعه 64/10.

آغاز/ منّت بی پایان خدای را - جلّ شانه - که راه صواب را به انوار حکمت و فصل خطاب روشن گردانید...

انجام/ از فسق وعصیان خلاص شد ومومن صادق صالح خالص بدر آمد و

ص:175

پسندیده خدای عز وجلّ شد که "الاّ اللّه الدین الخالص" والحمد للّه رب العالمین...

وآله الطاهرین.

ن . خ

نستعلیق، محمّد بن محمّد علم الهدی، ش (2) 6368، آستا [رویت] // ، همو، بی تا، ش (2) 5019، مرعشی 221/13 // شکسته نستعلیق، محمّد قاسم فیروز آبادی، 1120، آخوند

همدان ش (1) 133، ف. رشت و همدان 1381 (A) // نستعلیق، 1182، ش (10) 5341، مجلس 254/16 // شکسته نستعلیق، 1242، ش (5) 3149، دانشگاه تهران 2106/11 // نسخ، عبد الحمید بن محمّد رضا تفریشی، 58 - 1245، ش (1) 10216، مرعشی 187/26 // ، علی بن محمّد علی حسنی، سده 13، ش (2) 9522، مرعشی 247/24 // نستعلیق

چلیپا، بی تا، ش (1) 686، مرعشی 281/2 // نسخ، بی تا، ش 11134، آستا [رویت] // تملکِ کتابخانه خوانساری، الذریعه 64/10 // تملکِ کتابخانه طهرانی در سامراء، الذریعه 64/10.

ن . چ

به اهتمام محمّد بن جعفر موسوی زرندی .- تهران: بی نا، 1329 ش. 32 ص // در ده رساله

محقق بزرگ فیض کاشانی. به اهتمام رسول جعفریان .- اصفهان. مرکز تحقیقات علمی و دینی

امیر المومنین علی، 1371، صص 146 - 115.

[46]

رساله در جواب پرسش اهل مولتان

گروهی از اهل مولتان در مورد حقیقت مذهب امامیه سوالاتی مطرح می کنند که به وسیله عبد السلام تاجر اصفهانی به فیض می رسد. این رساله پاسخ همان سوالات است.

یکم [87]؛ الذریعه 35/23.

آغاز/ الحمد للّه... اما بعد غرض از این نوشته بیان آن است که طائفه ای از صوفیان شهر مولتان که از خانواده مشایخ کبار آن بلاد بودند...

ص:176

انجام/ و این سخنان را به مشافهه بیان توان نمود وبه نوشتن بیش از این نتوان و العلم عند اللّه.

ن . خ

نسخ، محمّد هادی بن مرتضی، سده 11، ش (5) 82، مرعشی 101/1 // نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (10) 1493، هزار و پانصد 380.

[47]

رساله فی بیان حکم اخذ الاجره علی العبادات و الشعائر الدّینیه

در این رساله صد و پنجاه بیتی، فیض در پی استدلال آن است که بر عبادات واجب و واجبات غیر عبادی که به واسطه شرع، حکم وجوب گرفته اند، اجرت نمی توان گرفت؛ امّا برای امور دیگر، گرفتن اجرت بلا مانع است.

یکم [75]؛ دوم [87]؛ لولوه 129؛ فوائد 636؛ الذریعه 31/11.

آغاز/ الحمد للّه علی ما الهم والصلاه علی محمّد وآله وسلم؛ اما بعد فهذه رساله فی تحقیق مسأله قد کثر الخلاف فیها

انجام/ و فیما ذکرناه کفایه الی هنا کلام الشهید وعلیک بالتأمل فیه واللّه اعلم.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1097، ش (3) 8230، دانشگاه تهران 63/17 // شکسته نستعلیق، نصیر الدین سلیمان، 1140، ش (10) 3818، مجلس 1843/ (4) 10 // نسخ، 1290، ش (8) 1401، مرعشی 176/4 // تملّک کتابخانه خوانساری، الذریعه 31/11.

ص:177

[48]

رساله فی ثبوت الولایه لِلاب و الجدّ للاب علی

البکر البالغه الرشیده فی عقد النکاح

عناوین دیگر: A

الولایه علی البکر فی التّزویج B الاستقلالیه

مؤلّف در این رساله کوتاه، به بررسی این مسأله که آیا پدر و جدّ پدری بر دختر باکره

درهنگام ازدواج ولایت دارند یا خیر؟ می پردازد. او در این خصوص پنج قول ذکر می کند و با دلایل واضح و روشن آنها را مورد نقد و نظر قرار می دهد. فیض این رساله را در قریه

مازکان از توابع قمصر کاشان به سال 1064 نگاشته است.

یکم [76]؛ دوم [90]؛ امل 306/2؛ لولوه 129؛ فوائد 636؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 33/2.

آغاز/ الحمد للّه وسلام علی عباده... اعلم انّه اختلف علماونا الامامیون - رحمهم... انجام/ هذا ما خطر لی من القول فی تحقیق هذه المسأله، واللّه اعلم ...

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1097، ش (2) 8230، دانشگاه تهران 63/17 // شکسته نستعلیق، نصیر الدّین سلیمان بن علم الهدی، 1140، ش (11) 3818، مجلس 1844/ (4) 10 // نسخ، 1290، ش (9) 1401، مرعشی 176/4 (A) // بی تا، تملک محمّد علی خوانساری (نجف)،

الذریعه 33/2 (B).

[49]

رفع الفتنه

عنوان دیگر: A

رفع الغوایه ( الذریعه 243/11)

فیض جهت ردّ برخی از منسوبان به علم، رساله حاضر را در ضمن دویست و پنچاه

ص:178

بیت در سه مقصد نگاشت. مقصد اوّل: در حقیقت حال علم و علما و اصناف ایشان؛ مقصد دوم: ذکر شمّه ای در معنی زهد و عبادت درویشان؛ مقصد سوم: منع و قدح و طعن عامه از اهل اسلام.

این رساله به شاه عبّاس دوم تقدیم شده است.

یکم [81]؛ دوم [47]؛ هدیه العارفین 2/2؛ لولوه 129؛ روضات 89/6؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 243/11.

آغاز/ منّت خدای را عزّ وجلّ که راه حق روشن واحکام شریعت غرّا مبین است. اما بعد چون شنیده می شود که بعضی از منسوبان به اهل علم...

انجام/ خواست تا رمزی بگوید شد عنان از دست فیض/ گفتمش نا گفتنی بسیار شد خاموش شو

ن . خ

نسخ، محمّد هادی بن مرتضی (برادر زاده فیض)، بی تا، ش (5) 82، مرعشی 102/1 // نستعلیق، سلیمان بن علم الهدی (نوه فیض)، اوایل سده 12، ش (19) 8231، دانشگاه تهران

65/17 // نسخ، 1295، ش (1) 7006، مجلس 25/8 // نستعلیق، شکر اللّه بن میرزا محمّد باقر طباطبائی بیدگلی، 1296، ش (4) 4761، دانشگاه تهران (14) 3809 // ، 1322، ش 3302، دانشگاه تهران 2290/11 // ، سید احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (11) 1493، هزار و پانصد 380 // ، بی تا، ش (1) 4762، فیلمها 103/3 // ، ، تملک سید شهاب الدین تبریزی (قم)، نسخه ها 387/6.

[50]

الرّفع و الدّفع

عنوان دیگر: A

دفع آفات و رفع بلیات

فیض این رساله را در رفع آفات و دفع بلیات از خود، خاندان واموالش به وسیله قرآن، ادعیه منقول از ائمه هدی - علیهم السلام - و حکمای پیشین فراهم آورده است.

ص:179

کتاب در چهارصد و بیست بیت و مشتمل بر ده باب است:

باب اول: در دفع امراض و علل رفع هر علتی؛ باب دوم: در رفع و دفع تب و لرز؛ باب سوم: در دفع اوجاع و علل اعضا؛ باب چهارم: در رفع علل مشوّهه و مستکره و رفع آن و رفع آبله؛ باب پنجم: در دفع امراض و آفات اطفال و زنان و رفع مرض طفل؛ باب ششم: در دفع و رفع شرور و بلا و دفع هر شرّی و بلیّتی؛ باب هفتم: در دفع و رفع ضررها و رفع

محاصره دشمن؛ باب هشتم: در رفع غموم و دفع غم و اندوه؛ باب نهم: در دفع ضرر دواب و هوام و رفع آن و دفع ضرر دابّه و گزنده؛ باب دهم: در رفع آلایش جامه و غیر آن

به علاج رفع هر آلودگی.

یکم [65]؛ دوم [99]؛ هدیه العارفین 2/2؛ لولوه 128؛ کشف الحجب 292؛ فوائد 636؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 245/11.

آغاز/ بسمله، الحمد للّه وسلام علی عباده الذین اصطفی... اما بعد این رساله ای است در دفع آفات ورفع بلیات از خود...

انجام/ تمام شد رساله دفع آفات ورفع بلیات والحمد للّه وصلی اللّه علی محمّد وآله.

ن . خ

نسخ، سده 12، ش 4365، مرعشی 364/11 // ، ، ش (2) 15023، آستا [رویت ]// نستعلیق، محمّد اسماعیل 1231، ش (3) 2848، دانشگاه تهران 1693/10 // نسخ و نستعلیق، 1241، ش (2) 8745، مرعشی 277/22 (A) // ، اسماعیل بن محمّد علی تفریشی، 1261، ش (1) 5761، مرعشی 150/15 (A) // نسخ، سده 13، ش (4) 16206، آستا [رویت] // ، بی تا (وقفی ملکزاده کوثر) ش 6924، آستا 240/6 // نسخ و نستعلیق، بی تا، ش (1) 25، مرعشی 37/1 // ، بی تا، ش (1) 3395، مسجد اعظم 626 // ، ، حسینیه شوشتریها ش (2) 26، نسخه ها 825/12 و 11 // نسخ، بی تا، ش (2) 791 ف، ملی 317/2.

ص:180

ن . چ

.- [تهران]: 1268، 1271. (سنگی) الذریعه 245 /11؛ هزار و پانصد 285.

[51]

زاد الحاج

رساله ای است کوتاه به زبان فارسی در کیفیت مناسک حج. فیض این رساله را به سال 1065 در ضمن سیصد و پنچاه بیت نگاشته است. وی به زاد الحاج تنها در تحریر نخست فهرست اولش یاد می کند.

یکم [70].

[52]

زاد السالک

عناوین دیگر: A

زاد السالکین B آداب السلوک C سلوک D

آداب السالکین

Eسلوکیه F منازل السالکین

رساله ای است مختصر در آداب سلوک به زبان فارسی. سالک برای تربیت و تهذیب و رسیدن به حق و مقامات عالیه باید بیست و پنج مطلب را مورد توجه و عنایت قرار دهد. فیض برای هر مطلب بیش از چند سطری نیاورده و خواسته تا رساله اش کوتاه و مختصر باشد. او این رساله را در جواب یکی از برادران روحانی که از کیفیت سلوک راه حق پرسیده، در دویست بیت نگاشته است.

یکم [69]؛ دوم [45]؛ هدیه العارفین 6/2؛ لولوه 128؛ کشف الحجب 301؛ ایضاح 606/1؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 2/12.

ص:181

آغاز/ الحمد للّه وسلامه علی عباده الذین اصطفی. اما بعد، این رساله ای است موسوم به زاد السالک در جواب سؤال...

انجام/ در غرور این هوس گرجان دهم به که دل در خان-ه ودک-ان ده--م

ن . خ

نسخ زیبا، محمّد هادی بن مرتضی (برادر زاده فیض)، ش (2) 82، مرعشی 100/1؛ (با علامت بلاغ) // نستعلیق، محمّد بن محمّد علم الهدی، 1072، ش (8) 8368، آستا [رویت] (A) // ، 22 - 1117، ش (12) 9325، مرعشی 118/24 // محمّد مؤمن بن اسماعیل

طباطبائی، 1119، ش (5) 856، مسجد اعظم 483 (B) // نستعلیق، 1182، ش (11) 5341، مجلس 254/16 (C) // سده 13 - 12، ش (5) 1383، گلپایگانی 252/2 // نستعلیق، احمد بن محمّد طاهر، 1218، ش (15) 2896، دانشگاه تهران 1745/10 // کتابت

21 - 1220، ش (3) 10377، مرعشی 279/26 // نستعلیق، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (2) 1430، مرعشی 213/4 // ، علی نقی بن علی، 6 - 1245، ش (7) 2207 ع، ملی 523/11 (E) // ، 1249، ش (4) 3488، مسجد اعظم 633 // ، 1254 در کربلا، ش (3) 85، شاهچراغ 171/2 // ، عبد الرحیم بن میر عبد الباقی حسینی، 1258، اصغر مهدوی ش (7) 260، نسخه ها 99/2 (D) // نسخ، 1267، ش (25) 1803، مجلس 204/5 (C) // ، علی بن اسماعیل بن زین العابدین سنجانی غروی، 1297، تملک شیخ ابراهیم کنی در نجف، الذر یعه 2/12 // سده 13، ش (2) 718، مسجد

اعظم 470 // ، ش (10) 1766، گلپایگانی 53/3 // شکسته نستعلیق، محسن منشی،

1307، ش (2) 667، ملی 168/2 // احمد بن محمّد حسن، 1310، ش (3) 6835، مرعشی 29/18 // نستعلیق، محمّد علی در مدرسه سپهسالار، 1330، ش (7) 4168، مجلس 174/11 // سید احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (7) 1493، هزار و پانصد 380 // بی تا، ش (3) 3877، مسجد اعظم 644 // تملک ابراهیم الکتبی، الذریعه 246/22 (F).

ن . چ

به کوشش و شرح سید جلال الدین حسینی ارموی (محدث) .- تهران: سپهر، 1331. 124 ص. // به ضمیمه گنجینه الاسرار عمان سامانی .- تهران: نور فاطمه، 1363.96ص. // رهتوشه رهروان: شرح رساله زاد السالک. به کوشش سید جلال الدین حسینی ارموی (محدث) .- تهران: بدر، 1370. 220 ص. // زاد السالک یا توشه سالکان به ضمیمه ترجمه

الشریعه. شارح ولی فاطمی .- تهران. پیام آزادی، 1372. 204 ص.

ص:182

[53]

زاد العُقبی

کتابی است در اعمال و دعاهای کوتاه ماههای رجب، شعبان و رمضان با ترجمه آنها به فارسی، بنابر آنچه در احادیث اهل بیت - علیهم السلام - آمده و به صحت پیوسته است.

مولّف اثر را در سه باب، برای هر ماهی، بابی و یک خاتمه مشتمل بر اعمال شب و روز عید فطر به دستور شاه عبّاس دوم صفوی به سال 1077 تالیف نموده است.

یکم [46]؛ دوم [95]؛ الذر یعه 5/12.

آغاز/ سپاس وستایش بی پایان معبودی را سزاست که بندگی او سبب سرافرازی بندگان است...

انجام/ و پیش از تو هیچ پیغمبری را این کرامت نداده اند، این بود آنچه ذکر آن در این رساله موعود بود.

ن . خ

نسخ، عصر مولف، ش (2) 10347، مرعشی 289/26 // ، 1121، تملک کتابخانه خوانساری، الذریعه 5/12 // ، بی تا، مشکوه ش 932، دانشگاه تهران 122/1.

[54]

السّانح الغیبی

عنوان دیگر: A

سوانح غیبی

در این رساله مختصر عربی، مولّف از معنی کفر و ایمان و اقسام و مراتب آن با توجه به آیات و احادیث بحث می کند. السانح الغیبی به سال 1053 در چهارصد و بیست بیت نگاشته شده است.(1)

ص:183


1- آقا بزرگ از رساله ای فارسی با عنوان سوانح غیبی نام می برد که ممکن است ترجمه این کتاب باشد.

یکم [60]؛ دوم [43]؛ لولوه 127؛ کشف الحجب 306؛ فوائد 635؛ الذریعه 255/12.

آغاز/ الحمد للّه الذی من علینا بالاسلام والایمان وهدانا سبیل المعرفه والایمان...

انجام/ اعاذنا اللّه من شرّ هولاء ومن ان نکون منهم ومن انصارهم بمنه وجوده و الحمد للّه رب العالمین.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1075، خانقاه احمدیه ش (5) 90، نسخه ها 221/5 // شکسته نستعلیق، نصیر الدین سلیمان (فرزند علم الهدی)، 1140، ش (4) 3818، مجلس 1841/ (4) 10 // ، محمّد جعفر بن محمّد باقر حسینی، 1184، ش (2) 1848، الهیات مشهد 916/3 // نستعلیق، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (8) 1430، مرعشی 215/4 // نسخ

یا نستعلیق، ابو طالب عبد الواسع بن محمّد هادی فاری، 28 - 1222، جُنگ ش (؟) 8373، مرعشی 341/21 // نسخ، ملا فرج اللّه بن ابراهیم تبریزی، 71 - 1270، ش (4) 8778،

مرعشی 311/22 // ، 1290، ش (4) 1401، مرعشی 174/4 // ، احمد بن ملا عبد

الرحیم قزنچائی اندری، 1304، ش (2) 1044، الهیات مشهد 210/2 // ، بی تا، ش (6)

16605، آستا [رویت] (A).

[55]

سفینه النجاه الی طریق الحق و سبیل الهداه

عنوان دیگر: A

سفینه النجاه

مولّف در این کتاب منابع احکام اسلام را قرآن و سنّت می داند و رجوع به رأی و اجتهاد را از دستاویزهای مخالفین برمی شمارد و آن را نوعی بدعت می خواند.

یکم [35]؛ دوم [8]؛ امل 305/2؛ لولوه 126؛ روضات 89/6؛ کشف الحجب 309؛ ایضاح 18/2؛ الذریعه 202/12.

آغاز/ الحمد للّه الذی نجانا بسفینه اهل بیت نبیه من امواج الفتن وهدانا.

ص:184

انجام/ ثم من انتفع بمواعظ اللّه. تمّت سفینه النجاه وصار اسمها وتاریخها اذا بدّلت عشراتها بالآحاد وآحادها بالعشرات.

ن . خ

نسخ، محمّد تقی، 1069، ش (1) 1386، ملی 394/9 // ، علم الهدی، 1075، خانقاه احمدیه، ش (2) 90، نسخه ها 221/5 // ، سده 11 (مُهر علم الهدی)، ش (1) 1853،

ملی 43/10 // نستعلیق، سید محمّد مهدی بن حبیب اللّه، 1076، حسین مفتاح، ش (2)

1272، نسخه ها 276/7 // کتابت 1088، ش (2) 713، هزار و پانصد، 288 // نسخ، زمان

مؤلف، ش (1) 1853، ملی 430/10؛ انجام/ نقل العامه هذا الخبر لم یجسر احد من قدماء // سده 11، ش (1) 960، هزار و پانصد، 312 // نسخ، 1108، ش (2) 130، مرعشی 151/1

// ، سیف الدین محمود رجائی، 1111، ش (1) 6351، ملک 351/9 // کتابت 1118،

ش (1) 1186، هزار و پانصد، 354 // کتابت زین العابدین علی حلّی جیرانی، 1121، الذریعه 203/12 // نسخ، شجاع الدین محمّد بن سلطان حیدر رضوی، 1134، ش 6934، آستا 52/4 // نستعلیق، 1137، ش (2) 4377، مجلس 87/12 // ، 1151، ش (1) 8151،

سپهسالار 110/5 // شکسته نستعلیق، محمّد جعفر بن محمّد باقر حسینی، 1184، ش (1)

1848، الهیات مشهد 916/3 // نسخ، سده 12، ش (3) 4562، مجلس 254/12 // ، ، ش (2) 6351، ملک 350/9 // تملکِ محمّد بن میرزا حسین خلیلی، کتابت پیش از 1212، الذریعه 203/12 // نسخ، 1220 ش (2) 10820، آستا [رویت] // ، عبد الحمید بن محمّد رضا تفریشی، 1258 - 1245، ش (2) 10216، مرعشی 188/26 // ، 1265، ش (1) 1837، ملک 377/5 // ، فرج اللّه بن ابراهیم تبریزی، 71 - 1270، ش (5)

8778، مرعشی 311/22 // ، سده13، ش (2) 6275، سپهسالار 110/1 // ، ، ش (1) 1699، دانشگاه تهران 251/8 // ، بی تا، ش 8691، آستا 53/6 // ،، ش

8841، آستا [رویت] // ، ، ش 8691، آستا 53/6 // ، ، ش (1) 11، گلپایگانی، 20/1.

[56]

سلسبیل

مثنویی است از فیض. گلزار قدس

ص:185

[57]

الشّافی

گزیده ای است از کتاب الوافی که مؤلّف در آن به حذف مکررات و اسانید روات می پردازد. وی در نقل اصول و ارکان به محکمات توجّه می کند و آنگاه که به شرایع و احکام نظر دارد. ارزنده ترین مباحث آن را بیان می نماید.

کتاب مشتمل بر دو جزء است. الجزء الاول: فی العقائد و الاخلاق؛ الجزء الثانی: فی الشرائع و الاحکام. هر جزء شامل دوازده کتاب و هر کتاب سامان یافته از چند باب می باشد.

یکم [4]؛ دوم [4]؛ لولوه 122؛ روضات 91/6؛ کشف الحجب 316؛ ایضاح 39/2؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 8/13.

آغاز/ نحمدک اللهم یا من شرح صدورنا بنور الاسلام وهدانا لمعرفه ائمه الهدی من اهل البیت نبیه...

انجام/ و الحمد للّه اولاً وآخرا وظاهرا وباطنا وصلی اللّه علی محمّد واهل بیته وسلّم کثیرا.

ن . خ

نسخ، 1084، اهدایی مشکوه ش 577، دانشگاه تهران 1364/ (3) 3 [کامل] // ، محمّد

رضی بن محمّد حسین چمن نطنزی، 1091، ش 9129، مرعشی 265/23 [جزء اول] // ، ابو طالب، سده 12، ش 112، گوهرشاد 94/1 [جزء اول] // ، سده 13، ش 671 ع، ملی 139/8 [جزء دوم] // ، بی تا، ش 10869، آستا [رویت] [جزء دوم ]// تملک کتابخانه شیخ علی کاشف الغطاء در نجف، الذریعه 8/13.

ن . چ

.- بی جا: بی نا. بی تا. 2 ج در یک مجلد (سنگی) // .- بی جا: سعید الطباطبائی، بی تا. 2 ج در یک مجلد (افست از چاپ قبلی).

ص:186

[58]

شراب طهور

مثنویی است از فیض. گلزار قدس

[59]

شرایط الایمان

این رساله گزیده ای است از کتاب راه صواب خود مؤلّف. فیض در این اثر به پنج پرسش

در سبب اختلاف مسلمانان و تعیین فرقه ناجیه و غیره پاسخ می دهد. سوال اوّل: وجه اختلاف است در مسائل دینی؛ دوم: فرقه ناجیه کدام است؛ سوم: اهل هدایت چرا کم است؛ چهارم: کافر بودن غیر اهل حق؛ پنجم: بیان حدّ و اندازه ایمان کامل.

تاریخ نگارش این رساله ماده تاریخ "کتب شرایط الایمان" (1062) با حذف مکرّرات است.

یکم [62]؛ دوم [39]؛ امل 305/2؛ لولوه 635؛ کشف الحجب 317؛ فوائد 635؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 44/13.

آغاز/ منّت بی پایان خدای را جلّ شأنه که مستعدّان کامل ایمان را از ظلمات جهالت بیرون آورده...

انجام/ و کثرت اعمال صالحه ومواظبت بر آن واصابت سنّت در آن واکتساب اخلاق پسندیده در تضاعف آن.

ن . خ

نسخ، محمّد هادی بن مرتضی (برادر زاده فیض)، بی تا، ش (3) 82، مرعشی 100/1 // نستعلیق، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (1) 1430، مرعشی 213/4 // ،

ص:187

1255، ش (3) 2390، ملی تبریز 763/2 // نسخ، 1286، ش 9324، آستا [رویت ]// ، سده 13 - 12، ش (3) 1383، گلپایگانی 252/2 // ، سید احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (8) 1493، هزار و پانصد 380 // تعلیق: بی تا، مشکوه ش 314، دانشگاه تهران

666/ (1) 3 // نسخ، بی تا، ش 11134، آستا [رویت] // ، ، ش 9324 (ضمیمه 2021)، آستا [رویت] // نستعلیق، بی تا، ش (4) 314، دانشگاه تهران 666/3 // تملک میرزا محمّد تهرانی (سامراء)، الذریعه 44/13.

[60]

شرح الصّحیفه السجّادیه

شرح مختصری است از قسمتهایی از کتاب الصحیفه السجادیه که مولّف آن را در ضمن سه هزار و دویست بیت به سال 1055 تالیف نموده است در بعضی از فهارس آن را حاشیه نامیده اند.

یکم [31]؛ دوم [34]؛ لولوه 125؛ روضات 89/6؛ کشف الحجب 341؛ فوائد 635؛ ریحانه 372/4؛ الذریعه 358/13.

آغاز/ الحمد للّه الذی کتب فی صحیفه قلوبنا محبه اهل بیت حبیبه وجعل افئدتنا تهوی الیهم

انجام/ انّ تاریخه: تم شرح الدّعا /1055 والحمد للّه رب العالمین.

ن . خ

شکسته نستعلیق، محمّد امین بن عبد العظیم، 1062، آخوند همدان ش (2) 4729، رشت و همدان 1536 // نسخ، قبل از 1068، ش 6354، مرعشی 316/16 //نستعلیق، محمّد رضا بن احمد حسینی، 1097، ش 6998، آستا 224/6 // نسخ، محمّد رضا بن محمّد مؤمن قمی، 1148، ش (5) 1363، مرعشی 137/4 // نستعلیق، سده 12 - 11، ش 7017، دانشگاه تهران 431/16 // نسخ، سده 12، ش 3080، مجلس 636/ (2) 10 // ، سده 13 - 12، ش 649، هزار و پانصد 154 // ، 1220، ش (4) 10377، مرعشی 280/26 // ، محمّد هاشم بن ملا محمّد حسین، 1287، ش (4) 3666، مرعشی 58/10 // ، امیر

زمان بن محمّد، بی تا، ش 5784، مرعشی 170/15 // ، بی تا، ش 3382، آستا 224/6 //

ص:188

نستعلیق، بی تا، ش 4945، مجلس 200/14 // نسخ، ، ش (1) 1683، فیضیه 118/3 // ، ، تملک کتابخانه طباطبائی تبریزی در تبریز، نسخه ها 522/7.

ن . چ

در هامش نور الانوار محدث جزائری .- تهران: بی نا، 1317. 107 ص (سنگی) // به کوشش

مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث .- تهران: موسسه البحوث و التحقیقات الثقافیه، 1407. 126

ص. (با عنوان: تعلیقات علی الصحیفه السجادیه).

[61]

شرح صدر

عنوان دیگر: A شرح الصدر

رساله ای است که در آن ملا محسن شرح احوال خودش را تا سال 1065 در ضمن دو مقاله به نگارش آورده است. در مقاله اول از حقیقت "علم و عالمان" سخن گفته و در مقاله دوم شرحی از دوران زندگی خویش تا سن پنجاه و هشت سالگی را بیان می کند. از مطالبی که در این رساله آمده، می توان برخی از مهمترین جریانات فکری مؤثر در شکل گیری اندیشه فیض را برشناخت و بر دیدگاههای او نسبت به مسائلی چند آگاهی یافت.

امّا این رساله نمی تواند آینه تمام نمای حیات علمی و اجتماعی او به شمار رود چرا که یک محدوده زمانی خاص از زندگی او را در بر می گیرد . فیض در رساله الانصاف به بیان برخی از دیدگاههای فکریش تا سال 1083 پرداخته است.

یکم [114]؛ دوم [49]؛ لولوه 130؛ روضات 93/6؛ کشف الحجب 601؛ فوائد 635؛ الذریعه 254/12.

آغاز/ بسمله. رب اشرح لی صدری... بعد از حمد وثنای اله ودرود وتحیت بر برگزیدگان آن درگاه، چنین گوید... که چون گشایش غصه دل ...

انجام/ تاریخ این شرح صدر را می شاید، بشرط آنکه یای متکلم که کسره یا در جمله ربّ اشاره به آن است، به صورت رقمی هویدا گردیده، در شمار

ص:189

آید. والحمد للّه.

ن . خ

نستعلیق، محمّد بن محمّد علم الهدی، 1072، ش (3) 6368، آستا [رویت] // ، ،

بی تا، ش 5019، مرعشی 221/13 (A) // شکسته نستعلیق، نصیر الدین سلیمان (فرزند علم الهدی)، 1140، ش (3) 3818، مجلس 1840/ (4) 10 // نسخ، 1290، ش (3) 1401، مرعشی 174/4 // ، علی بن محمّد علی حسنی، سده 13، ش (1) 9522، مرعشی 274/24 // تعلیق، بی تا، مشکوه ش 314، دانشگاه تهران 667/ (1) 3 // تملک کتابخانه ملا محمّد علی خوانساری، در نجف، الذریعه 359/13.

ن . چ

در مجله جلوه، ش هشتم، سال اول (1324) // در ده رساله محقّق بزرگ فیض کاشانی، به کوشش رسول جعفریان .- اصفهان: مرکز تحقیقات علمی و دینی امام امیرالمؤمنین علی، 1371. صص 73 - 47.

[62]

شوق العشق

اشعاری است برگرفته از گلزار قدس گلزار قدس

فوائد 636؛ الذریعه 247/14.

ن . خ

نسخ، سده 13، ش (2) 7590، دانشگاه تهران 643/16.

[63]

شوق المهدی

فیض کاشانی غزلیاتی را به استقبال یا تضمین از حافظ درباره حضرت مهدی - علیه السلام - و شوق لقای آن حضرت سروده که در مجموع، حدود یک هزار و پانصد

ص:190

بیت می شود. وی بسیاری از مسائل را درباره امام زمان همچون لزوم وجود امام، مساله غیبت، عمر آن حضرت، وضعیت وضع جهان بعد از ظهور و مطالب دیگر را در این کتاب مطرح می سازد.

یکم [105]؛ دوم [79]؛ فوائد 636؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 247/14.

آغاز/ منت خدای را عزّ وجلّ که نخست خلیفه به جهت خلق تعیین فرمود... الا یا ایها المهدی مدام الوصل ناولها

انجام/ بدّل السیئات احسانا - والفیض لی تصدق اسمائی.

ن . خ

نسخ، بی تا، ش 3606، مرعشی 7/10 // ، ، (10) 11391، آستا [رویت] // تملک کتابخانه ملا محمّد علی خوانساری در نجف، الذریعه 247/14 // تملک میرزا فخر الدین

نصیری، المحجه (مشکوه) 35/2 // نستعلیق، عبد الرحیم افشار زنجانی، 1395، ش 3669،

مرعشی 61/10.

ن . چ

به اهتمام علی دوانی .- تهران: مسجد جامع، 1354. 120 ص؛ چ 2، همانجا: دار الکتب الاسلامیه، 1398. 152 ص.

[64]

الشّهاب الثّاقب

رساله ای است در اثبات وجوب عینی نماز جمعه در زمان غیبت امام - علیه السلام - که فیض به سال 1067 در چهار هزار بیت آن را نگارش نمود. این کتاب مورد نقد و نظر بسیاری از صاحبنظران آن دوره قرار گرفت تا جایی که بر آن ردّیه هایی نگاشته شد. ( همین مدخل، ردّیه ها).

ص:191

یکم [50]؛ دوم [86]؛ لولوه 127؛ روضات 87/6؛ کشف الحجب 363؛ ایضاح 60/2؛ الذریعه 78/15، 77/1، 252/14.

آغاز/ الحمد للّه الذی جعل دلیل وجوب صلاه الجمعه من اوضح الدلائل...

انجام/ ...ابد الابدین.

ن . خ

نسخ، علم الهدی، 1097، ش (1) 8230، دانشگاه تهران 63/17 // ، سده 11، ش 3145، دانشگاه تهران 2101/11 (ناقص الاخر) // نستعلیق، مرتضی بن میر محمّد صفی حسینی

تبریزی، 1100، ش (3) 734، گوهرشاد 842/2 // نسخ، تقی بن محمّد صادق، 1100، لس

آنجلس ش (3) M 1204، نسخه ها 715/12 و 11 // ، 1111، ش 6499، آستا 462/5 // ، رکن الدین محمّد بن علی بن ثابت حسینی، 1111، ش (1) 8017، مرعشی 28/21 // ، 1111، کبیر یزد، ش 164، نسخه ها 404/4 // ، محمّد مؤمن ملقب به برهان،

1130، ش (2) 5335، مجلس 248/16 // نستعلیق، اسماعیل بن محمّد حسین مازندرانی،

1133، ش (2) 5847، مرعشی 230/15 (کاتب نویسنده یکی از ردّیه ها است همین مدخل، ردّیه ها) // نسخ، محمّد خان قاینی، 1137، ش (7) 63610، مجلس 327/7 // ،

1137، ش (11) 120، مجلس 173/7 // نستعلیق، 1252، ش (2) 8151، سپهسالار 154/5 // شکسته نستعلیق، 1275، ش 13148، آستا [رویت] // نسخ، سده 13 و 12، ش (3) 3748، مجلس 1733/ (4) 10 // نستعلیق، محمّد حسن بن محمّد علی سمنانی، 1279

ش (2) 764، الهیات تهران 388/1 // سید احمد صفائی، 1341، ش (1) 1493، هزار و

پانصد 379 // نسخ، بی تا، ش (2) 11، گلپایگانی 20/1.

ترجمه

فصل الخطاب [ترجمه الشهاب الثاقب] / مترجم میر آقا زاهدی .- رضائیه: کتابفروشی حقیری، 1372 ق. 216 ص.

ردّیه ها

الرّد علی الشهاب الثاقب یا رساله فی صلاه الجمعه / ملاّ امین بن عبد الوهاب شاگرد فیض. وی این رساله را پس از فوت فیض نگاشته و پس از شرح و تفسیر متن الشهاب به ردّ و جرح کلام شیخ خود می پردازد. او کلام ملا محسن را پس از قال آورده و کلام خود را با اَقول آغاز می کند.

ص:192

ن . خ تملک میرزا محمّد علی اردوبادی در نجف، کتابت 1127، الذریعه 203/10؛ 65/15.

الرّد علی الشهاب الثاقب یا رساله فی صلاه الجمعه از اسماعیل بن محمّد حسین خاجوئی مازندرانی با عناوین قال - اقول به صورت شرحی بر کتاب فیض آمده است. الذریعه 202/10؛ 64/15؛

آغاز/ الحمد للّه الذی جعل الصلاه ذریعه للتقرب ومعراجا للمومنین وامر...

انجام/ و شاکرا علی النعم ومسلما ومصلیا علی رسوله المکرم المعظم وعلی آله وذرّیته الذین هم بعده اعلم.

ن . خ

نسخ، محمّد رفیع بن محمّد تقی، 1225، ش (3) 3032، مرعشی 222/8 // ، ش (19) 1095، هزار و پانصد 338.

ن . چ

.- نجف: چاپخانه علمیه، 1368 ق. (سنگی) // به ضمیمه منبع الحیاه، نعمت اللّه جزائری. به کوشش رؤوف جمال الدّین .- قم: الاعلمی، 1401 ق. 84 ص.

[65]

الصّافی

مهمترین اثر فیض در تفسیر قرآن است. وی در این تفسیر به اقوال ائمه معصومین - علیهم السلام - توجه دارد و مفسران را از تفسیر به رأی و عواقب آن پرهیز می دهد. او بر این

باور است که تفسیر به رأی، تحریف قرآن را در پی خواهد داشت و چون مفسِّر آگاهی کاملی از ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، خاصّ و عام، مبین و مبهم، مقطوع و موصول، فرایض و احکام، سنن و آداب و بسیاری از مسائل دیگر قرآن ندارد لذا نباید به تفسیر آنها بپردازد و یگانه مرجع و مأخذ او در این زمینه، خود پیامبر و اهل بیت ایشان است.

فیض در آغاز تفسیر دوازده مقدمه مهم ذکر می کند بدین ترتیب:

المقدمه الاولی: فی نبذ ممّا جاء فی الوصیه بالتمسّک بالقرآن و فی فضله؛ المقدمه الثانیه: فی نبذ مما جاء فی ان علم القرآن کلّه انما هو من عند اهل البیت - علیهم السلام ؛

ص:193

المقدمه الثالثه: فی نبذ ممّا جاء فی انّ جلّ القرآن انّما ورد فیهم و فی اولیائهم و فی اعدائهم و بیان سرّ ذلک؛ المقدمه الرابعه: فی نبذ ممّا جاء فی معانی وجوه الآیات من

التفسیر و التاویل...؛ المقدمه الخامسه: فی نبذ ممّا جاء فی المنع من تفسیر القرآن بالرأی

و السّرّ فیه؛ المقدّمه السادسه: فی نبذ ممّا جاء فی جمع القرآن و تحریفه و زیاده و نقصه؛ المقدّمه السابعه: فی نبذ ممّا جاء فی انّ القرآن تبیان کل شئ و تحقیق معناه؛ المقدمه الثامنه: فی نبذ ممّا جاء فی اقسام الآیات و اشتمالها علی البطون و التاویلات؛ المقدمه

التاسعه: فی نبذ ممّا جاء فی زمان نزول القرآن و تحقیق ذلک؛ المقدمه العاشره: فی نبذ

ممّا جاء فی تمثّل القرآن لاهله یوم القیامه و شفاعته لهم و ثواب حفظه و تلاوته؛ المقدمه

الحادیه عشر: فی نبذ ممّا جاء فی کیفیه التلاوه و آدابها؛ المقدمه الثانیه عشره: فی بیان ما اصطلحنا علیه فی تفسیر الآیات...

مولّف این اثر نفیس را در چهل و هفت هزار بیت به سال 1075 به اتمام رسانید.

یکم [1]؛ دوم [1]؛ امل 305/2؛ لولوه 122؛ روضات 91/6؛ قصص 253؛ کشف الحجب 364؛ ایضاح 64/2؛ الذریعه 130/21.

آغاز/ نحمدک یا من تجلّی لعباده فی کتابه بل فی کل شئ و اراهم نفسه فی خطابه بل فی کل نور و فی دلّ علی ذاته بذاته...

انجام/ و قد مضی تفسیر شیاطین الانس فی سوره الانعام وسبق سبب نزول السوره وثواب تلاوتها فی تفسیر اختها، تم کتاب الصافی...

ن . خ

نسخه هایی که همه اجزایش در یک مجلد است.

نسخ، 1096، ش 1344، آستا 514/1 // ، 1204، ش 17317، آستا [رویت] // ، محمّد قاسم بن سعید، 1215، ش 656 ع، ملی 126/8 // ، محمّد بن ملا افضل دشت بیامنی قائنی، 1224، ش 653 ع، ملی 125/8 // ، علی مراد تنکابنی، 1223، ش 2026،

سپهسالار 137/1 // ، 1238، ش 541، هزار و پانصد 170 // ، 1256، ش 1128،

ملی 120/9 // ، محمّد حسن خوانساری، 1264، ش 2030، سپهسالار 137/1 // ، میرزا ابو القاسم اصطهباناتی، 1270، ش 2031، سپهسالار 137/1 // ، وقفی علامه

حائری، ش 1120، آستا [رویت] // ، بی تا، تملک کتابخانه حاجی میرزا حسین نوری،

ص:194

آشنایی با چند نسخه خطی 144/1.

جلد اول:

A

از آغاز تا سوره مائده B انعام تا الاسراء (بنی اسرائیل)

نسخ، خود فیض، تملک حسن عاطفی (کاشان)، نسخه ها 726/7 (A) // ، نور الدین محمّد بن مرتضی، 1077، ک. آیه اللّه رضوی ش 287، نسخه ها 37/7 (B) // ، محمّد حسین غروی، 1077، ش 8670، مرعشی 221/22 (B) // نسخ و نستعلیق، عسکر، 1080، ش 1066، الهیات مشهد 224/2 (B) // نسخ، محمّد تقی بن محمّد رضا سمنانی، 1083، ش 11140، آستا 636/11 (A) // ، محمّد سعید بن میریجان خلخالی، 1084، ش 8127، سپهسالار 162/5 (از آغاز تا پایان یس) // ، علم الهدی، 1087، ش 375، ملی

326/7 (از آغاز تا ابتداء سوره انعام) // ، محمّد طاهر سبزواری ابن ابی طالب، 1088، ش 1346، آستا 516/1 (B + A) // ، عقیل بن رکن الدین مسعود بن محمّد تقی حسینی کاشانی، 1090، ش 989، مرعشی 181/3 (B) // ، 1094، ش 8425، سپهسالار 163/5 // ، سده 11، ش (2) 1903، الهیات مشهد 954/3 ( B+ A) // ، محمّد نصیر بن جلال الدین تبریزی، سده 11، ش 4186، مجلس 190/11 (B+A) // ، علم الهدی، سده 11، ش 376، ملی 327/7 (B) // ، سده 11، ش 9288، دانشگاه تهران 340/17 (B) // ، سده 12 - 11، ش 796، گلپایگانی 125/2 (B+A) // ، ، ش 1088، گلپایگانی 125/2 (مقدمه و بخشی از سوره بقره) // ، ، ش 253، ملک 472/1 (B) // ، 1106، ش 15361، آستا [رویت] (B) // ، محمّد علی بن ملک محمّد، 1109، ش 9904، آستا 673/11 (B+A) // ، 1111، ش 283 ،حجتیّه 70 (B+A) // ،هحسن بن بهاء الدین کرمانی، 1112، ش 2028، سپهسالار 161/5 (B + A) // ، محمّد شفیع، 1113، ش 95، شاهچراغ 58/1 (B+A) // ، 1122، ش 7265، مجلس 260/25 (B+A) // ، رجبعلی، 1124، ش 63189 (B+A) // ، 1125، ش 259، ملک 473/1 (A) // ، محمّد خلیل حافظ بن محمّد حسین، 1127، آخوند همدان ش 585، ف. رشت و همدان 1340 ( B+ A) // ، محمّد خلیل بن محمّد باقر، 1134، دانشگاه لس آنجلس M 1154، نسخه ها 280/12 و 11 (A) // ، 1137، ش 1322، هزار و پانصد 170 (A) // ، ابوالفتوح بن محمّد تقی اصفهانی، 1174، ش 1572، فیضیّه 175/1 (B) // ، 1182، ش 1523، آستا 442/4 (B+A) // ، علی قلی بن زین العابدین قزوینی، 1183، ش 16045، آستا [رویت ](B+A) // ، 1187، ش 1347، آستا 516/1 (B+A) // ، باقر بن محمّد اصطهباناتی، 1191، ش 1979 ع، ملی 4/11 (B) // ، سده 12، ش 255، ملک 473/1 (B) // نستعلیق، ، ش 11899، آستا 637/11 (A) // نسخ، ، مدرسه رضویه ش (1) 26، آشنایی با چند نسخه خطی 43/1 (از آیه 149 آل عمران تا آیه 63 سوره اعراف) // ،

ص:195

قربانعلی محمّد، ، ش 85، الهیات تهران 603/1 (B+A) // ، سده 12، ش 8125، سپهسالار 162/5 ( B+ A) // ، ، ش 5186، سپهسالار 162/5 (B) // ، ، ش 13 صدر، سپهسالار 160/5 (B+A) // ، ، ش 12 صدر، سپهسالار 159/5 ( B+ A) // نستعلیق، محمّد بن سید ابی طالب کاشانی، سده 12، ش 5182،

سپهسالار 161/5 (B+A) // نسخ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 12، ش 8334، سپهسالار 163/5 (B+A) // ، 1202، ش 1299، هزار و پانصد 170 (از سوره انفال تا سوره عنکبوت) // ، احمد بن ابی الحسن اردکانی، 1213، ش 1522، آستا 442/4 (A) // شکسته نستعلیق، درویش محسن بن محمّد کاظم مازندرانی، 1219، ش 7029، آستا 638/11 (B+A) // ، غلامرضا، 1221، ش 17316، آستا [رویت ](B+A) //

، محمّد باقر، 1222، ش 655 ع، ملی 127/8 (B+A) // ، ابو طالب بن محمّد علی، 1223، ش 2702، عمومی اصفهان 207/1 (از آغاز تا آخر الاعراف) // ، محمّد

اشرف شریف ارجمندی، 1224، ش 14 صدر، سپهسالار 160/5 (B+A) // ، 1226، ش 1567، فیضیه 175/1 (A) // ، 1226، ش 1640، فیضیه 175/1 ( الانعام تا الرّعد) // ، عبد الغنی بن عبد العلی خرانقی، 1226، ش 355، گلپایگانی 301/1 (B) // ، قربانعلی بن رمضان بواناتی، 1230، ملی فارس ش 780 (B+A) // نستعلیق، اسماعیل مازندرانی، 1230، ش 1269، سپهسالار 16/5 (مقدمه ها) // نسخ، 1231، ش

519، گلپایگانی 125/2 (B+A) // ، کاظم بن محمّد بیرجندی خراسانی، 1232، مدرسه آخوند همدان ش 1658، ف. رشت و همدان 1341 (B+A) // ، محمّد ابراهیم بن افراسیاب، ش 10127، آستا [رویت ](B+A) // نستعلیق، محمّد بن خداوردی، 1233، ش 17314، آستا [رویت ](B+A) // نسخ، علی اکبر بن مهدی، 1233، ش 254، ملک 473/1 (از آغاز تا آخر الحجر) // ، محمّد باقر بن ملا اسماعیل،

1234، ش 441، شاهچراغ 58/1 ( B+ A) // ، 1235، ش 11549، آستا [رویت] (B+A) // ، 1235، ک. عمومی معارف 16/1 (B+A) // ، محمّد حسین بن لطفعلی، 1235، ش 242، فیضیه 174/1 (A) // ، صالح ارداقی، 1235، ش 938 ع، ملی 434/8 (B+A) // ، محمّد بن علی شیرازی 1236، ش 1074 ع، ملی 68/9 (B+A) // ، 1237، ش 17318، آستا [رویت] (B+A) // نستعلیق، 1237، ش 300، مدرسه حجتیه 70 (A) // نسخ، ابو محمّد بن محمّد علی، 1238، ش 2869 ع، ملی 385/13 (A) // ، زین العابدین محمّد رضا، 1239، ش 1524، آستا 442/4 (A) // ، ملا یار علی، 1242، ش 5180، سپهسالار 161/5 (B+A) // ، مهدی بن عبد الرحیم، 1243، تملّک حسن عاطفی، نسخه ها 726/7 (B) // ، سید جعفر بن سید محمّد حسینی، 1245، ش 1708، گلپایگانی 24/3 (A) // ، 1246، ش 62، مدرسه حجتیه 70 (A) // ، محمّد حسن محمّد علی بن حبیب اللّه رضوی، 1248، ش (2) 3996، مجلس 2214/ (4) 10 (مقدمات) // ، محمّد باقر بن سراج اصطهباناتی، 1249، ش 253، فیضیه

ص:196

174/1 (B+A) // ، 1253، ش 197 ب، الهیات تهران 603/1 ( B+ A) // ، محمّد بن علی اصفهانی، 1256، خیرات خان ش 7، ف . رشت و همدان 1750 (A) // ، محمّد رضا بن احمد مجد آبادی، 1256، ش 1128 ع، ملی 120/9 ( B+ A) // ، حسین بن صفر، 1259، ش 5181، سپهسالار 161/5 (B+A) // ، جعفر بن سید احمد حسینی، 1262، ش 3093، ملی تبریز 281/1 (B+A) // نستعلیق، 1262، ش 14706، آستا [رویت ](B+A) // نسخ، خداداد بن ابی القاسم، 1265، ش 689، ملی فارس 275/2 (B+A) // ، قاسم بن محمّد دره، 1265، ش 2029، سپهسالار 161/5 (B+A) // ، محمّد رفیع، 1269، ش (1) 196 ب، الهیات تهران 603/1 (B+A) // نستعلیق، سده 13، ش 5964، مرعشی 345/15 (B+A) به گفته مرحوم مشکوه نسخه ای بسیار صحیحی است // نسخ، سده 13، ش 17313، آستا [رویت] (از آغاز تا الرّعد) // ، ، ش 419، گوهرشاد 527/2 (A) // ، ، ش 9103، آستا 637/11 (B+A) // ، ، ش 318، امام عصر شیراز 64 (از آغاز تا یس) // ، ، ش (2) 5857، مجلس 265/17 (بخشی از سوره بقره) // ، عبد اللّه بن محمّد حسین

بن محمّد مقیم، سده 13، ش 8649، دانشگاه تهران 187/17 (B) // ، بی تا، حسینیه شوشتریها ش 537، نسخه ها 805/12 و 11 (A) // ، ، حسینیه شوشتریها ش 682، نسخه ها 805/12 و 11 (B) // نستعلیق، ، ش 258، فیضیه 174/1 (B+A) //

نسخ، ، ش 969، مرعشی 158/3 ( B+ A) // ، ، ش 2868 ع، ملی 384/13 (B + A) // ، ، آخوند همدان ش (1) 4519، ف. رشت و همدان 1500 (مقدمات) // ، ، ش 13985، آستا 638/11 (از آغاز تا سوره مریم) // ، ، ش 12806، آستا 639/11 (B) // نستعلیق، محمّد المدعو به اسماعیل، بی تا، ش 6677، آستا 442/4 (A) //

نسخ، بی تا، آخوند همدان ش 307، ف. رشت و همدان 1340 (A) // ، ، آخوند همدان ش 1168، ف. رشت و همدان 1341 (B) // ، محمّد خلیل حافظ بن محمّد حسین، بی تا، آخوند همدان ش 585، ف. رشت و همدان 1340 (B+A) // ، ، آخوند همدان ش (1) 4519، ف. رشت و همدان 1500 (مقدمات) // ، ، ش 513، گلپایگانی 125/2 (تا سوره بقره) // ، ، ش 1523، آستا 442/4 (B+A) // ، ، ش 3080، ملی تبریز 279/1 (B+A) // ، ، ش 3188، ملی تبریز 280/1 (B+A).

جلد دوم

C

از کهف تا احزاب D

از سباء تا ناس

نسخ، نور الدین محمّد بن شاه مرتضی، 1078، ش 9175، مرعشی 292/23 (D+C) // ، [احتمالاً مولف]، ش 2635 ع، ملی 50/13 (D+C) // ، عقیل الحسینی،

ص:197

1092، ش 378، ملی 328/7 (D) // ، محمّد هاشم بن صفی الدین محمّد الحسینی القمی، 1092، ش 434، فیضیه 174/1 (D+C) // ، محمّد امین بن میرزا محمّد انجدانی قمی، 1095، ش 103 ب، الهیات تهران 603/1 (D) // ، محمّد قلی حافظ بن علیخان، 1096، ش 2066 ع، ملی 226/11 (C) // ، محمّد طاهر سبزواری، 1099، ش 17315، آستا [رویت] (D+C) // ، سده 11، ش 377، ملی 377/7 (C) // ، ، ش 1585، سپهسالار 162/5 (D+C) // ، محمّد علیمانی دامغانی، 1108، ش (4) 7642، دانشگاه تهران 663/16 (D) // ، محمّد بن جعفر 1116، ش 404، شاهچراغ 60/1 (D+C) // نستعلیق، محمّد ابراهیم بن لاجین قزوینی، 1109، ش 2687،

عمومی اصفهان 207/1 (از الرّعد تا آخر قرآن) // نسخ، 1112، ش 2100 ع، ملی 285/11

(D+C) // ، محمّد علی بن رجبعلی، 1124، ش 63190، مجلس 175/7 (D+C) // ، عبد الحسین بن محمّد مشکانی، 1125، ش 11813، آستا 640/11 (C) // نستعلیق، محمّد باقر شهمیرزادی، 1132، ش 2022، سپهسالار 160/5 (C) // ، ، ، ش 2023، سپهسالار 160/5 (D) // ، 1132، ش 5184، سپهسالار 162/5 (از یس تا آخر قرآن) // ، عبد الرضا بن محمّد بن امین الدین موسوی حسینی جزائری،

1133، ش 2393 ع، ملی 162/12 (D) // ، صایب الدین محمّد نصیر طالقانی، 1143، ش 13627، آستا [رویت] (D+C) // ، حسن بن حسین الزهانی، 1166، ش 249، مدرسه حجتیه 70 (یس تا آخر قرآن) // ، ملا نظر علی و دیگران، 1196، ش 1348، آستا

515/1 (D+C) // ، سده 12، ش 655 ع، ملی 127/8 (D+C) // ، سده 13 - 12، ش 67 ب، الهیات تهران 602/1 (D+C) // نستعلیق، 1200، ش 5965، مرعشی 346/15 (D+C) // نسخ، 1202، ش 15 صدر، سپهسالار 160/5 (D+C) // نستعلیق، ابن ملا محمّد مهدی سبزواری، 1221، ش 1345، آستا 514/1 (D+C) // نسخ، محمّد تقی قزوینی، 1221، ش 39 ب، الهیات تهران 602/1 (D+C) // ، 1222، ش 1051، هزار و پانصد 170 (D) // ، اسماعیل بن محمّد خلیل خوانساری، 1226، ش 2674، عمومی اصفهان 207/1 (D+C) // ، 1226، ش 1598، فیضیه 175/1 (C) // ، ابراهیم بن غلام علی، 1228، ش 196، امام عصر شیراز 64 (D+C) // ، محمّد بن عبد الرضای زنگنه، 1229، ش 2025، سپهسالار 161/5 (D+C) // ، قربانعلی بن رمضان بواناتی، 1230، ش 780، ملی فارس 359/2 (C) // ، میر سعید بن محمّد زمان حسینی موسوی کسکری، 1232، ش 5183، سپهسالار 162/5 (D+C) // ، کاظم بن محمّد بیرجندی خراسانی، 1233، آخوند همدان ش 1688، ف. رشت و همدان 1341 (D+C) // ، اسماعیل بن یوسف کروهی، 1234، ش 13793، آستا 639/11 (D+C) // ، 1234، ش 25، ملی فارس 29/1 (D+C) // ، محمّد محسن بن محمّد حسین، 1238، ش 9102، آستا 641/11 (D) // ، 1242، ش 1253، هزار و پانصد 170 (D+C) // ، 1244،

ص:198

ش 3081، ملی تبریز 279/1 (D+C) // ، ، ش 6965، دانشگاه تهران 413/16

(از سوره لقمان تا آخر) // ، حسین بن محمّد باقر اصفهانی، 1245، ش 1063، ملی 58/9 (D+C) // ، ابراهیم بن محمّد مشهدی، 1247، ش 13794، آستا 641/11 (C) //

، محمّد هاشم بن محمّد علی حسینی، 1247، ش 254، فیضیه 174/1 (D+C) //

، 1252، ش 1075 ع، ملی 68/9 (D+C) // ، علی موسوی شیرازی، 1253، ش (2) 196 ب، الهیات تهران 603/1 (D+C) // ، محمّد حسن بن محمّد حبیب چرمی قاینی، 1255، ش 260، ملک 473/1 (D+C) // ، 1263، ش 1203، شاهچراغ 61/1 (D+C) // ، محمّد رضا بن همت علی بیک، 1264، ش 690، ملی فارس 276/2 (D+C) // ، محمّد جعفر بن محمّد کاظم طباطبائی، 1264، ش 267، ملک 473/1 (D+C) // ، محمّد علی بن علی اکبر، 1265، ش 2024، سپهسالار 160/5 (D+C) // ، سده 13، ش 1235، ملی 218/9 (D+C) // ، ، ش 15208، آستا [رویت] (از سوره فاطر تا قدر) // نستعلیق، سده 13، ش 11493، آستا 641/11 (D) // نسخ، مهدی بن عبد الرحیم، سده 13، ش 1235 ع، ملی 218/9 (D+C) // نستعلیق، معصوم حسینی الان براغوشی، بی تا، ش 8126، سپهسالار 162/5 (یس تا آخر قرآن) // ، ، ش 13429، آستا [رویت ](D+C) // ، ، حسینیه شوشتریها ش 714، نسخه ها 805/12 و 11 (D+C) // ، ، آخوند همدان ش 1156، ف. رشت و همدان 1341 (از هود تا آخر قرآن) // ، ، حسینیه شوشتریها ش 737، نسخه ها 805/12 و 11 (C) // نسخ و نستعلیق، ، ش 15856، آستا (C) // نسخ، ، ش 2101 ع، ملی 286/11 (D) // ، ، ش 2027، سپهسالار 136/1 (D+C) // نستعلیق، ، ش 2077، فیضیه 175/1 (D) // نسخ، ، ش 1403، الهیات مشهد 548/2 (D+C) // ، ، ش 2012، گلپایگانی 135/3 (D+C) // ، ، ش 60، شاهچراغ 60/1 (D+C) // ، ، ش 58، شاهچراغ 59/1.

اجزای نامشخص

نسخ، 1073، دانشگاه لس آنجلس ش M 56، نسخه ها 280/12 و 11 // ، نور الدین محمّد بن مرتضی، 1077، تملک ک. آیه اللّه رضوی در کاشان، نسخه ها 36/7 // ، ظاهرا

عصر مولف، ش 1626، مرعشی 29/5 // ، سده 11، کالج وادهان در اکسفورد ش 117، نسخه ها 778/12 و 11 // شکسته نستعلیق، آخوند همدان ش 389، ف. رشت و همدان 1340 // نسخ، علی اکبر بن سید علی طباطبائی، 1161، ش 4184، مجلس 189/11 // ، محمّد حسین بن عبد اللّه، 1229، ش 7214، دانشگاه تهران 490/16 // ، محمّد

ابراهیم بن محمّد رضا، سده 12، ش 10105، مرعشی 73/26، ، سده 12، ک. آیه اللّه رضوی در کاشان، ش 527، نسخه ها 36/7 // ، ولی محمّد بن محمّد حسن لنکر کنانی،

ص:199

1246، ش 8484، دانشگاه تهران 146/17 // ، عبد الغفور، 1246، ک. اعتماد الدوله (اصفهان) ش 29، نسخه ها 344/5 // ، محمّد باقر بن علی ابزند آبادی7 1251، ش 431،

فیضیه 174/1 // ، سده 13، ش 1202، ملی 189/9 // ، ، ش 246، فیضیه 174/1 // ، بی تا، ش 12295، آستا // ، ، ش 11205، آستا // ، ، ش 9104، آستا // ، ، ش 7060، آستا // ، ، مدرسه عباس قلی خان (مشهد) ش 4، نسخه ها 766/7.

حاشیه

حاشیه بر صافی/ فضل اللّه بن محمّد بن فضل اللّه شریف

حاشیه و تعلیقه ای است بر ربع اول از کتاب صافی از آغاز تا آخر سوره مبارکه مائده.

ن . خ نسخ، سده 12، ش 12521، آستا [رویت].

ترجمه

ترجمه صافی/ مترجم نا معلوم

ترجمه ای است احتمالاً از سده دوازده از آغاز قرآن تا سوره بنی اسرائیل؛ آغاز/ (افتاده) و به

کسانی که از آن حضرت روایت می کنند انجام/ پس غرق نماید شما را

ن . خ نسخ، [احتمالاً سده 12]، ش 13453، آستا [رویت].

ترجمه مقدمات صافی/ مترجم نامعلوم

شامل ترجمه سه مقدمه از مقدمه های ملا محسن فیض در کتاب الصافی است.

ن . خ نسخ، ابو القاسم بن احمد یزدی، 1242، ش 8544، مرعشی 121/22.

تفسیر صافی/ محمّد باقر ساعدی خراسانی

ن . چ .- تهران: صفا، 1363. ا ج.

ن . چ

.- تهران: بی نا، 1266 ق، 680 ص (سنگی) // .- تبریز: بی نا، 1269 ق. 541 ص (سنگی) // .- تهران: [شیخ موسی طهرانی]، 1271 ق. 943 ص (سنگی) // .- تبریز: بی نا: 1272ق . 539 ص (سنگی) // .- بمبئی: بی نا، 1274 ق. بدون صفحه شمار (سنگی) // .- تهران: بی نا،

ص:200

1275 ق. 522 ص (سنگی) // .- تهران: بی نا، 1276 ق. بدون صفحه شمار (سنگی) // .- تهران: بی نا، 1286. 495 ص (سنگی) // .- تهران بی نا، 1311 ق. 503 ص (سنگی) // .- تهران: بی نا، 1316 ق. 661 ص (سنگی) در هامش آن اصفی آمده است // .- تهران: بی نا،

1334 ق. 580 ص (سنگی) // .- تهران: کتابفروشی محمودی، بی تا. 579 ص (افست از

چاپ 1334) // به اهتمام میرزا حسن لواسانی .- تهران: میرزا حسن لواسانی، 1387، 5 - 1374 ق. (2 ج) 1000 + 870 ص // به کوشش ابوالحسن شعرانی .- تهران: کتابفروشی

اسلامیه، 1362، 1356. 2 ج // به کوشش حسین الاعلمی .- بیروت: الاعلمی، 1402 -

1339 ق. 5 ج // به کوشش حسین الاعلمی .- مشهد: دار المرتضی، بی تا. 5 ج (افست از چاپ بیروت) // به کوشش حسین الاعلمی .- تهران: مکتبه الصدر، (1373) 1415. 5 ج.

[66]

الضوابط الخمس فی احکام الشکّ و السهو و النسیان فی الصلوه

رساله کوتاهی است در پنج ضابطه که مؤلّف آن را در سی بیت نگاشته است و در آن به بیان احکام شک، سهو و نسیان در نماز می پردازد. این رساله را علم الهدی به فارسی برگردانده است.

یکم [73]؛ امل 306/2؛ لولوه 129؛ کشف الحجب 374؛ فوائد 636؛ الذریعه 212/14

آغاز/ الحمد للّه علی جزیل نواله والصلاه علی محمّد وآله، اما بعد لما کان الشک والسهو و النسیان کالغریزی للانسان...

انجام/ واعوذ باللّه السمیع العلیم من الشیطان الرجیم فانّه یزجر الشیطان ویطرده انشاء اللّه

ن . خ

نسخ، با یادداشتی از فیض کاشانی، ش 2497 (ضمیمه منهاج النجاه)، مرعشی 86/7 // ، 1059، ش (5) 265، گلپایگانی 230/1 // ، سده 11، کتابخانه دانشگاه بو علی همدان

ش (3) 55، مجله تحقیقات اسلامی س 73، ش 2 - 1. ص 153 // ، 1100، ش (4) 5681، مرعشی 78/15 // ، احتمالاً سده 12، ش (4) 2146، ملک 432/5 // نستعلیق،

علی اکبر طبیب بن محمّد کریم، [1296]، ش (11) 2658، ملک 483/7 // نسخ، محمّد

ص:201

حسن بن محمّد علی، 1303، ش (4) 11240، آستا 368/11 // نستعلیق، بی تا، مشکوه ش 792، دانشگاه تهران 1944/ (3) 3.

ن . چ

در هامش کتاب غایه الایجاز ابن فهد، 1300، الذریعه 119/15.

ترجمه

رساله شکیات و سهویات/ مترجم علم الهدی

آغاز/ سپاس بی قیاس و ستایش...

ن . خ نستعلیق، محمّد بن محمّد علم الهدی، 1072، ش (1) 6368، آستا [رویت] // نسخ، ضیاء الدین بن عبد الحسین سبزواری، 1085، ش (2) 1992، ملی 591/10 // ، سده 11، ش (12) 1415، هزار و پانصد 369 // نستعلیق، سید احمد صفائی خوانساری،

سده 14، ش (9) 1118، هزار و پانصد 342 // ، بی تا، ش (8) 950، هزار و پانصد 310

// ، ، ش (2) 1409، مسجد اعظم 515 // ، ، ش (2) 6524، سپهسالار 254/5.

ن . چ در هامش امل الامل، الذریعه 212/14.

[67]

ضیاء القلب

مولّف در این رساله عربی، احکام پنجگانه ای که بر باطن انسان حکم می کنند (عقل، شرع، طبع، عرف و عادت) را در ضمن هشت باب به شماره درهای بهشت مورد بحث قرار می دهد. ابواب آن از این قرار است: عقل؛ مراتب حکّام، اسباب تسلّط حکّام؛ مصالح اتباع حکّام؛ ترجیح بعضی از حکّام؛ حکایت؛ حکایت دیگر؛ ازاحت شبهت. این اثر در 500 بیت به سال 1057 تألیف شده، و آیینه شاهی تلخیصی از همین اثر است.

آیینه شاهی.

یکم [29]؛ دوم [31]؛ لولوه 125؛ کشف الحجب 375؛ فوائد 635؛ ایضاح 75/2؛ ریحانه 377/4؛ الذریعه 127/15.

ص:202

آغاز/ الحمد للّه الذی جعل مراسم الشرایع مطابقه لمقتضی عقول الکاملین...

انجام/ هذا ما آخر ما اردنا ذکره فی هذه المقاله المسماه بضیاء القلب، اضاء اللّه بها قلوبنا وکفر بها سیئاتنا وذنوبنا.

ن . خ

نستعلیق، محمّد بن محمّد علم الهدی، 1072، ش (6) 6368، آستا [رویت] // نسخ، محمّد مقیم بن محمّد صالح صفا (از روی نسخه مولف)، ش (3) 2013، سپهسالار 184/5 // نستعلیق، سید علی نقی بن نور الدین محمّد گیلانی، 1085، ش (19) 1039، فیلم 561/1 // نسخ، 1098، ش (1) 848، گوهرشاد 1150/3 // چلیپا، 1099، ش (20) 4805، مجلس 211/13 // نسخ، 28 - 1124، ش (5) 1439، ملی 467/9 // ، محمّد مؤمن بن غلام علی بن ابی طالب، سده 12، ش (2) 472، ملی 394/7 // نستعلیق، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (6) 1430، مرعشی 215/4 // شکسته نستعلیق، [1242]، ش (2) 3149، دانشگاه تهران 2105/11 // نستعلیق، علی اکبر طبیب بن محمّد کریم، 1269،

ش (9) 2658، ملک 482/7 // نسخ، سده 13، ش (2) 7542، دانشگاه تهران 619/16 // ، بی تا، ش (3) 11391، آستا [رویت] // و نستعلیق، بی تا، ش 3552، آستا 443/6.

ن . چ

به ضمیمه منهاج النجاه - و - بشاره الشیعه - و - خلاصه الاذکار .- تهران: بی نا، 1303 ق. (سنگی) // .- همانجا: میرزا هادی اصفهانی، 1311 ق. 190 ص (سنگی).

[68]

علم الیقین فی اصول الدین

کتاب شامل مباحث مفصّلی در امور اعتقادی است که در ضمن هیجده هزار بیت فراهم آمده. فیض آن را در پنجاه مطلب در چهار مقصد به سال 1042 تدوین نموده است:

1) العلم باللّه ففیه ثمانیه ابواب: فی وجوده تعالی، فی توحیده عزّ و جلّ، فی تنزیهه سبحانه، فی صفاته العلیا، فی نبذ من نعوته، فی اسمائه الحسنی، فی افعاله جلّ اسمه و

قضائه و قدره، فی نبذ من آثار رحمته و آیات عظمته.

ص:203

2) العلم بالملائکه ففیه ثمانیه ابواب: فی الملائکه المقرّبین، فی الملائکه المدبّرین، فی الارواح البشریه، فی المعقّبات و الشیاطین، فی ملائکه الاعمال و الکرام الکاتبین، فی اصناف الملائکه، فی کثره الملائکه، فی اوصاف الملائکه و بدائع خَلقهم.

3) العلم بالکتب و الرسل - علیهم السلام - ففیه ستّه عشر بابا: فی الاضطرار الی الرسل و الشرایع، و اسرار التکالیف، فی صفات النبی و اصول المعجزات، فی صفه نزول الوحی و الفرق بینه و بین الالهام، فی الفرق بین الرسول و النبی و الامام و الولی، فی الاضطرار الی الامام و ذکر صفاته، فی تفاصیل الانبیاء و الاوصیاء، فی اخذ میثاق النبیّین لنبیّنا و البشاره به قبل ظهوره، فی اخلاق نبیّنا و اوصافه و اسمائه و خصایصه، فی معجزات نبیّنا و آیات

صدقه، فی معراج نبیّنا، فی معنی الکتاب و الکلام، فی نبذ من فضایل القرآن، فی نبذ من

فضایل اهل البیت، فی الاختلاف الواقع بعد نبیّنا، فی اصول العقاید الدینیه علی الاجمال،

فی غیبه امامنا و علامات ظهوره.

4) العلم بالیوم الاخر، ففیه ثمانیه عشر بابا: فی الموت، فی البرزخ و عذاب القبر و سؤاله، فی نفخ الصور و البعث، فی طول یوم القیامه و اهواله، فی الخصماء و المظالم، فی

المسائله و الشهداء، فی تطایر الکتب و نشرها، فی المیزان و الحساب، فی السیاق و الصراط، فی الشفاعه، فی الحوض، فی الوسیله و اللواء، فی محل الجنّه و النّار و الاعراف، فی صفه الجنّه و اهلها، فی صفه النّار و اهلها، فی مذنبی اهل التوحید و الناقصین، فی اصناف اللذات و الآلام و اربابهما فی الاخره، فی خلود الفریقین.

مولّف گزیده ای از این اثر، با نام انوار الحکمه نیز فراهم آورده است.

یکم [10]؛ دوم [56]؛ امل 305/2؛ لولوه 123؛ روضات 88/6؛ کشف الحجب 385؛ فوائد 636؛ ایضاح 119/2؛ الذریعه 326/15.

آغاز/ نحمدک اللّهم یا مبدی یا معید والحمد من نعمائک... اما بعد فیقول خادم العلوم الدینیه و راصد المعارف الیقینیه محمّد بن مرتضی...

انجام/ هذا آخر الکلام فی العلم بالیوم الاخر وبه تم کتاب علم الیقین بمقاصده الاربعه ووقع الختم...

ص:204

ن . خ

نسخ، خود مولف، تملکِ کتابخانه مجد الدین نصیری، الذریعه 326/15 // نستعلیق، محمّد

شفیع بن محمّد امین (نجات)، 1056، ش 6595، مرعشی 169/17 // ، 1073، ک. طباطبائی تبریزی، نسخه ها 516/7 // نسخ، امیر بیک بن حاج سلطان میرک، 1074، ک.

آخوند همدان، ش 1208، ف. رشت و همدان 1342 // ، محمّد کاظم شهمیرزادی 1092، ش 15257، آستا [رویت] // ، مقابله علم الهدی، ش 7161، مجلس 169/25 // ، سده 11، ش (23) 3321، مجلس 989/ (2) 10 // ، محمّد علی بن ابو القاسم منصوری مسیبی، صد و شصت 27؛ نیز، ش 4754، مرعشی 317/12 (احتمالاً یک نسخه است) // نستعلیق، سده 12 - 11، ش 4681، مجلس 63/13 // نسخ، ابو محمّد ابراهیم شرف الدین بن الصدر، 1116 (از روی نسخه مولف)، ش 549، مرعشی 150/2 // ، تملکِ 1165، ش 7161، مجلس 169/25 // ، محمّد ابراهیم بن میرزا عبد المجید، 1258، ش 100، گلپایگانی 101/1 // ، سده 13، ش (1) 10699، مرعشی 147/27 // تعلیق، بی تا، مشکوه ش 244، دانشگاه تهران 309/ (1) 3 // نسخ تحریری، بی تا، ش 1237، سلطنتی 824/1 // ، آخوند همدان ش 349، ف. رشت و همدان، 1342.

ن . چ

.- بی جا: بی نا، 1271، رقعی (سنگی) // به ضمیمه عین الیقین - و - منهاج النجاه - و - مرآه الاخر .- تهران: بی نا، 1303 ق. (سنگی) // به ضمیمه منهاج النجاه - و - مرآه الاخر .- تهران: بی نا، 1313. 428 ص (سنگی) // به کوشش محسن بیدارفر .- قم: بیدار، 1358 ش. 2 ج.

[69]

عین الیقین

عنوان دیگر: A عین الیقین فی اصول الدین B الانوار والاسرار

مؤلّف در این اثر به بررسی وشناخت پایه های اساسی اصول اعتقادی می پردازد. وی با ذکر ادلّه عقلی، امور کشفی وشواهد قرآنی ونبوی به اثبات مفاهیم اعتقادی روی می آورد. امّا گرایش وعنایت او به دلایل عقلی است نه دلایل نقلی، تنها هنگامی از دلایل

نقلی بهره می برد که تاییدی برای دلایل عقلی باشد . فیض به سال 1036 موافق ماده تاریخ "کمل انوار الحکم واسرار الکلم" این کتاب را به رشته تحریر در آورده است. از این

ص:205

رو این اثر به "الانوار والاسرار" نیز معروف است. این کتاب دارای یک مقدمه، دو مقصد و پنجاه مطلب است به این ترتیب:

المقدمه: فیما ینبغی التنبیه علیه قبل المقصود.

المقصد الاول: فی اصول العلم.

المقصد الثانی: فی العلم بالسموات والارض وما بینهما.

یکم [12]؛ دوم [61]؛ هدیه 6/2؛ لولوه 123؛ روضات 88/6؛ کشف الحجب 601؛ فوائد 636؛ ایضاح 132/2؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 374/15.

آغاز/ سبحان من حادث لطائف الاوهام فی بیداء کبریائه وعظمته وسبحان من لم یجعل للخلق سبیلا.

انجام/ هذا آخر الکلام فی العلم بالسماوات والارض وما بینهما وبه تمّ وختم کتاب عین الیقین.

ن . خ

نسخ، ابن شاه مولانا نورالدین، 1070، ش 2946، دانشگاه تهران 1829/10 // ، مقابله علم الهدی در 1085، ش 804، آستا 209/4 // ، عصر مولف، ش (8) 933، مجلس 234/23 (ناقص الاخر) // نستعلیق، 1085، لس آنجلس M 17، نسخه ها 295/12 و11 // نسخ، محمّد شفیع بن محمّد امین ملقب به نجات، سده 11، ش 331 ج، الهیات تهران 77/2

// ، سده 11، ش (1) 6326، سپهسالار 341/5 // ، نصیر الدین محمّد بن علی،

1100، ش 805، آستا 209/4 // ، محمّد تقی بن ابی الحسن واعظ، 1106، ش 7818، آستا 247/11 // ، 1116، ش 6725، دانشگاه تهران 345/16 // ، محمّد ابراهیم بن محمّد شفیع، ملقب به نجات 1126، ش 5988 // ، 1127، مشکوه ش 373، دانشگاه تهران 312/ (1) 3 // ، علی بن حیدر واداری، 1133، ش 42، مدرسه امام عصر 68 // ، سید عبداللّه جزائری، 1141، ش 1978، گلپایگانی 125/3 [در مقدمه این نسخه رساله ای است در باره فیض وکتاب عین الیقین ]// ، سده 12، ش 1320، سپهسالار 341/5 // ، ، ش 16593، آستا [رویت] (ناقص الطرفین) // ، زین العابدین بن محمّد حسین کاشانی، 1243، ش 6424، سپهسالار 341/5 // نستعلیق، احمد کاشانی بن

حاج ابو الحسن، 1255، ش 5881، مجلس 276/17 // نسخ، سده 13 [با یادداشتی در سال 1288 ]ش 610، ملک 513/1 // ، محمّد جعفر بن احمد انصاری، سده 13، ش (1) 1807، ملی 387/10 // ، مؤمن شریف کرمانی، سده 13، ش 6507، سپهسالار 341/5

ص:206

//، بی تا، ش 7311، آستا 248/11 (ناقص) // نستعلیق مخلوط به شکسته، بی تا، ش 11061، آستا 248/11 // شکسته نستعلیق، بی تا، آخوند همدان (4) 1777، رشت وهمدان

1496 (B) // نستعلیق، بی تا، ش 1673، فیضیه 187/1 // نسخ ونستعلیق، بی تا، ش 348،

فیضیه 187/1.

حاشیه

حاشیه علی عین الیقین / محشی ناشناخته. مرحوم آیت اللّه نجفی مرعشی نسخه ای از آن را در تملّک داشته [گویا این کتاب هنوز فهرست نشده است] وی مولّف آن را فردی عارف مسلک واخباری مرام دانسته که کتاب مذکور را در هند تالیف کرده وسپس به ایران آمده است ( الذریعه 151/6)

آغاز/ یا من علی فاستعلی وهو بالمنظر الاعلی

ن . خ تملکِ کتابخانه آیت اللّه مرعشی [گویا هنوز فهرست نشده است] // نسخ، بی تا، ش 303، مسجد اعظم 143.

ن . چ

به انضمام منهاج النجاه - و - بشاره الشیعه - و - خلاصه الاذکار - و - ضیاء القلب - و - مرآه الاخره - و - علم الیقین .- تهران: بی نا، 1303 (سنگی) // .- تهران: میرزا هادی اصفهانی، 1311. 190 ص (سنگی) // با علم الیقین - و - منهاج النجاه.- تهران: بی نا، 1313. 428 ص.

[70]

غنیه الانام فی معرفه الساعات و الایام

عنوان دیگر: A من لایحضره التقویم

رساله ای است به زبان عربی در تعیین سعد ونحس ایّام و اوقات. فیض در مقدمه می گوید: در این روزگار مردمان برای تعیین سعد ونحس ایام و اوقات به آرا و عقاید منجّمان مراجعه می کنند، در صورتی که پایه افکار ومعتقدات آنها بر اساس حدس وتجربه است وچندان واقعیتی ندارد، لذا من این کتاب را در این موضوع از اخبار وارده از

ائمه اطهار - علیهم السلام - که چراغ انوار الهی ومظهر علوم غیبی اند جمع آوری نموده

ص:207

ودر ابتدای امر آن را من لا یحضره التقویم نام نهادم، ولی پس از اتمام آن را غنیه الانام فی معرفه الساعات والایام نام گذاردم.

این اثر شامل مقدمه ودو مقاله وخاتمه، به شرح ذیل می باشد:

مقدمه: در اختلاف اهل شرع، روم، ایران ومنجّمان در بیان روز، ماه وسال؛ مقاله اول: در آنچه از ائمه اطهار در احوال ایّام نسبت به حوائج وبالعکس وارد شده، در ضمن دو مطلب وهر مطلب در چندین فصل؛ مقاله دوم: در بیان مختصری از احکام نجوم ودر آخر این بحث اشعار فارسی در بیان موضع قمر در ایام ماه در هر یک از بروج دوازده گانه؛ خاتمه: در ساعات استخاره.

این رساله را فیض به سال 1025 نگاشته است.

یکم [77]؛ دوم [96]؛امل 306/2؛ لولوه 129؛ کشف الحجب 394؛ ایضاح 148/2؛ ریحانه 377/4؛ الذریعه 231/22، 65/16.

آغاز/ الحمد للّه الذی کوّر اللیل علی النهار وکوّر النهار علی اللیل وجعلها لمن اراد...

انجام/ هرکه پرسدچیست تاریخش / گفت بشمار اینکه آخر کرد(نسخه مورخ 1109)

ن . خ

نستعلیق، صالح بن قاسم، 1060، ش (1) 906، گوهرشاد 1226/3 // ، حیدر بن خلیل، 1077، ش 2659، سپهسالار 324/1 (A) // ، 1077، ش (2) 1398، دانشگاه تهران 77/8 // نسخ، 1098، ش (1) 31016، مجلس 97/22 // ، سده 11، ش (1) 4900،

مجلس 53/14 // یا نستعلیق، زین العابدین بن حاج علی رضا (؟)، سده 11، ش (18)

31085، مجلس 135/22 // نسخ، محمّد سعید بن محمّد مؤمن تبریزی، 1104، ش (2) 9466، مرعشی 228/24 // کتابت 1108، تملّک مولوی حسن یوسف بن احمد میرزا کشمیری حائری اخباری، الذریعه 65/16 // نسخ، 1109، ش (2) 480، مرعشی 85/2 // ، 1112، ش (1) 1682، ملی 264/10 // ، محمّد شفیع بن علی نقی ابهری، 1124،

ش (1) 2982، [6309]، مجلس 293/19 // ، محمّد علی بن محمّد مهدی اشرفی، 1126، ش (3) 63586، مجلس 274/7 (A) // نسخ، کطکر (؟) عزیز، 1128، ش 117 د، الهیات تهران 638/1 // ، محمّد امین مقدمی، 1151، تملّک مهدی شرف الدین، الذریعه

66/16 // ، عباس هزارجریبی، 1182، حسین مفتاح ش (8) 1289، نسخه ها 276/7 //

ص:208

نستعلیق، فتاح بن محمّد هاشم موسوی حسینی، 1195، در دیه فوریه از قُرای سلطانیه، ش 2809، آستا 136/5 // ، محمّد شریف، سده 12، ش (8) 1963، ملی 445/4 // ، ابو

المعالی بن روح الامین نیشابوری، 1204، ش 14083، آستا [رویت] // نسخ، 1205، ش (1) 3005، مسجد اعظم 605 // ، 1214، مشکوه ش 903، دانشگاه تهران 955/ (1) 3 (A) // نستعلیق، 1235، در باکو، ش (3) 4805 آستا 752/7 (A)؛ آغاز/ هر گهی کاید به تایید خدای لم یزل/ جرم مه در خانه مریخ یعنی محل. انجام/ هم کلاه وهم قبا وهم کمر هم پیرهن/ آنچه در برداری آن را جمله بخشیدن به من // نسخ، محمّد تقی بن حسین ایزی،

1235، ش (1) 15673، آستا [رویت] // ، غلامرضا بن اسماعیل، 1244، ش (2) 6819، دانشگاه تهران 369/16 // ، 1249، آخوند همدان ش (2) 7911، رشت وهمدان 1578 // ، ابراهیم محمّد طباطبائی یزدی جندقی، 1262، ش (6) 278، ملک 9/5 // نستعلیق،

1268، ش 7624 ضمیمه ش 7613، آستا [رویت ]// نسخ، 1276، ش (1) 4484، آستا [رویت] // نستعلیق، محمّد حسن بن محمّد علی سمنانی، 1279، ش (1) 764، الهیات تهران 388/1 // نسخ، عبد الجواد بن یوسف علی (خطیبِ روضه رضوی)، 1283، عبد المجید مولوی، ش (5) 543، نسخه ها 82/5 // سده 13، ش (2) 2242، گلپایگانی 206/3

// ، ش (2) 748، گلپایگانی 207/2 // نستعلیق، سده 13، ش (3) 6457، دانشگاه تهران 270/16 // کتابتِ سده 14، قاسم برنا ش (2)39، نسخه ها 377/5 // نستعلیق، بی تا، ش (3) 486، مرعشی 281/2 // نسخ، بی تا، ش (2) 2659، سپهسالار 674/5 // ، ، ش 7280 ضمیمه 3018، آستا [رویت] // بی تا، ش (1) 31067، مجلس 97/22 // ، ش (14) 1345، مسجد اعظم 510 // ، ش (1) 2105، مسجد اعظم 538 // ، ش (1)

1805، مجلس 231/ (1) 9 (فاقد بخش اول).

ترجمه

نو تقویم شرعی/ ترجمه ای است از غنیه الانام از محمّد بن محمّد صالح نصراللّه دماوندی متخلّص به عبرت در سال 1192 آن را نگاشته است.

آغاز/ الحمد للّه الذی خلقنا فی احسن التقویم... وبعد محمّد بن محمّد صالح نصر اللّه دماوندی... بر صفحه... می نگارد

ن . خ ش 1192، دانشگاه 3396/3، نیز الذریعه 352/24.

تلخیص

آقا بزرگ از منظومه ای فارسی با عنوان النجوم نام می برد که این منظومه شامل مقاله دوم کتاب غنیه الانام است الذریعه 78/24. گویا این منظومه، همان نسخه شماره (3) 4085، آستان قدس رضوی می باشد.

ص:209

[71]

فهرس العلوم

عنوان دیگر: A

فهرس العلوم الدّینیه والدنیویه

رساله ای است در فهرست علوم دینی و دنیوی اعمّ از نقلی وعقلی، اصولی وفروعی. مؤلّف پس از تقسیم بندی علوم به منافع ومضار هر یک می پردازد. این فهرست در هفت باب تدوین شده، به این ترتیب:

1. در تقسیم علوم به سه فن 2. در اشاره به علم نافع 3. در تقسیم علوم ادبیه محاوریه

4. در تقسیم علوم شرعی 5. در تقسیم علوم فلسفی 6. در تقسیم متفرّعات علوم طبیعی 7. در تقسیم متفرّعات ریاضیات.

یکم [82]؛ دوم [46]؛لولوه 129؛ روضات 93/6؛ کشف الحجب 407؛ ریحانه 238/3؛ فوائد 635؛ ایضاح 212/2؛ الذریعه 385/16.

آغاز/ الحمد للّه وسلام علی عباده الذین اصطفی، اما بعد فهذه رساله فی فهرس العلوم الدّینیه والدنیویه...

انجام/ بمنه الجسیم وجوده العمیم انّه جواد کریم، هذا ما اردنا ذکره فی هذه الرساله الموسومه بفهرست العلوم والحمد للّه اولاً وآخرا.

ن . خ

نستعلیق، محمّد بن محمّد علم الهدی، 1072، ش (7) 6368، آستا [رویت] // ، نجات،

1073، ش (2) 7285، مرعشی 74/19 // ، 28 - 1124، ش (6) 1439، ملی 467/9 // ، نصیرالدین سلیمان (فرزند علم الهدی)، 1140، ش (2) 3818، مجلس 1839/ (4) 1 // ، عبدالصمد بن حسین محمّد شوشتری، 89 - 1279، ش (19) 2830، دانشگاه تهران

1670/10 // نسخ، 1290، ش (2) 1401، مرعشی 173/4 // نستعلیق، سده 13، ش (3) 3408، مجلس 1270/ (3) 10 // ، احمد صفائی خوانساری، 1316، ش (7) 568، هزار وپانصد 268 // تملّکِ کتابخانه خوانساری، الذریعه 385/16 // مجموعه شیخ ابراهیم کتبی، الذریعه 385/16.

ص:210

ن . چ

"نظری به تقسیمات علوم به انضمام رساله فهرس العلوم، در آرام نامه به اهتمام علی موسوی

بهبهانی .- تهران: 1362، صص 188 - 181.

[72]

فهرس مولّفات

فیض کاشانی برای مجموعه نگاشته های خویش سه مرتبه فهرست فراهم آورده است. فهرست نخست را در حدود سال 1068 نوشت و در آن به چهل ویک اثر خود که تا آن سال نوشته بود، اشاره می کند. الوافی و الخطب از آخرین نگاشته های او در سال 1067 در همین فهرست آمده است.

فهرست دوم را به سال 1089 به رشته تحریر در آورد. در این فهرست وی به تفصیل از صد وپانزده تالیف خود یاد می کند وبه بیان موضوع، تاریخ تصنیف و تعداد ابیات آن می پردازد. وی در هنگام تدوین این فهرست، فهرست اول را پیش رو داشته و از مندرجات آن به گونه ای بهره برده است که می توان فهرست دوم را تحریر دیگری از فهرست اول دانست.

فیض برای سومین مرتبه در سال 1090 فهرست دیگری برای آثارش تهیه می کند. وی مجموعه مولفات خود - به جز نامه ها - را به بیست دسته پنج تایی موضوعی تقسیم ودر هر دسته پنج رساله وکتاب را که در موضوع نزدیکی دارند، یاد می کند. در خاتمه می گوید: نفیس ترین آثار من برای خواص سی رساله نخست به علاوه رساله های ضیاء القلب، السّرّیه العلیه، فهرست العلوم، خمسه عدیمه المثال (اللب، اللباب، الحق المبین، المحاکمه بین الفاضلین والتّطهیر)، شوق العشق وشوق الجمال است. این چهل تالیف خاصِ خواص است ودیگر مصنفات و برخی از رساله های دسته چهارم، خاص متوسطان وعوام است. حال تعدادی از مصنفات من نیز یا با وجود بقیه زاید است یا اکنون مورد پسندم نیست و یا به وسیله یکی دیگر از مولّفاتم نسخ شده است.

امل 306/2؛ روضات 87/6؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 393/16.

ص:211

فهرست اول

آغاز/ الحمد للّه وسلامه علی عباده الذین اصطفی؛ اما بعد فهذا فهرست مصنفات الفقیر... الی اوان توسطه بین الثلاثین والاربعین

انجام/ ما الّفته قریبا من الصبا کمدرک الساعات وهو قریب من الغنیه فی المعنی الاّ انّه فارسی ویقرب من خمسین بیتا مع جداول وارقام. الحمد للّه رب العالمین.

ن . خ

تملکِ محمّد تقی دانش پژوه، کتابت عصر مولف، مقدمه مشکور بر المحجّه البیضاء // نسخ، بی تا، ش (7) 950، هزار وپانصد 310.

فهرست دوم

آغاز/ الحمد للّه وسلام علی عباده الذین اصطفی. فهذا فهرست مصنفات خادم علوم الدین... فی اولاه للتزوّد لاخراه، کتب للضبط والتعریف بالتماس بعض الاخوان.

انجام/ ثم ان بعض ما فی بعض مما تکرّر فی اخر و لو بلغه اخری و بیان اصفی وبعضه لیس بذلک المهم لمن جرّد نفسه لمعرفه اُخری بل لکل سارب فیها مسرب ولکل شارب فیها مشرب... وللّه الحمد علی ما هدانا وله الشکر... تسلیما کثیرا.

ن . خ

نسخ، 1101، ش (1) 2099، دانشگاه تهران 726/8 // نستعلیق، محمّد بن معزالدین حسینی، 1179، ش (3) 1667، مرعشی 62/5 // ، 1249، ش (2) 7339، سپهسالار 388/5 // ، موسی بن فضل اللّه حسینی همدانی، 1278، ش (7) 1960، فیضیه 156/3

// نسخ، 1290، ش (1) 1401، مرعشی، 173/4 // ، سده 13، ش (2) 3262، مجلس

867/ (2) 10 // ، ، ش (6) 273، گلپایگانی 238/1 // نستعلیق ،

، ش (4)

ص:212

3409، مجلس 1270/ (3) 10 // ، سید احمد یا سید مصطفی صفائی خوانساری،

1344، ش (18) 570، هزار وپانصد 269 // نسخ، بی تا، فیضیه 156/2.

ن . چ

در هامش امل الامل، بی نا، 1302 ق (سنگی) // در المحجّه البیضاء، به کوشش محمّد مشکوه .- تهران: مکتبه الاسلامیه، 1336. ج 2 صص 23 - 5.

فهرست سوم

آغاز/ الحمدللّه وسلام علی عباده الذین اصطفی؛ اما بعد فیقول الفقیر الی اللّه... هذا فهرس مصنّفاتی الّتی صنّفتها منذ راهقت العشرین الی بلغت ثلثا وثمانین کتبت للضبط والتعریف...

انجام/ وللمتوسطین والعوام البواقی وبعض الخمسه الرابعه سوی ما اغنی غیره وما لا ارتضیه وما فیه فان کلاّ منها کالمنسوخ بما هو خیر و...

ن . خ

نسخ، 1090، ش 7839، آستا [رویت] // ، 1091، ش (2) 1439، فیلمها 601/1 // نستعلیق، محمّد مهدی، 1116، ش (12) 745 د، الهیات تهران 380/1 [احتمالاً فهرست

سوم باشد] // شکسته نستعلیق، نصیر الدین سلیمان بن علم الهدی، 1140، ش (1) 3818، مجلس 1839/ (4) 10 // نسخ، 1249، ش (2) 7339، سپهسالار 338/5 // ، 1281،

ش (20) 6836، دانشگاه تهران 377/16 // ، 1283، ش (9) 6341، ملک 345/9 // ، سده 13، ش (7) 3594، دانشگاه تهران 2606/12 // ، ، ش (3) 3262، مجلس 868/ (2) 10 // ، ، ش (2) 6836، دانشگاه تهران 377/16

ن . چ

در المحجّه البیضاء. به کوشش محمّد مشکوه .- تهران: مکتبه الاسلامیه، 1339. ج 2 صص 23 - 5.

ص:213

[73]

قره العیون فی اعزّ الفنون

عنوان دیگر: A

قره العیون B مکنونه الکلمات C

المقالات الاثنی عشریه

این اثر در دوازده مقاله وهر مقاله حاوی پنج کلمه در مسایل اعتقادی تدوین شده است. مقاله اول: در معرفت خدا؛ دوم: در صفات و اسماء خداوند؛ سوم: در صنع و بدایع؛ چهارم: در نفوس و اشباح؛ پنجم: در حدوث عالم؛ ششم: در قضا وقدر؛ هفتم: در حجت خدا بر بندگان؛ هشتم: در فتنه های بعد از نبی؛ نهم: در علم و ایمان؛ دهم: در برزخ ومتعلّقات؛ یازدهم: در نشو آخرت؛ دوازدهم: در بعثت وحشر.

فیض این کتاب را در سال 1088 - مطابق با ماده تاریخ مکنونه الکلمات - به پایان رساند. شیخ احمد احسایی متوفی 1242 شرح و ایراداتی بر این کتاب وارد کرد. چون سال فراغت فیض از نگاشتن قره العیون، ماده تاریخ مکنونه الکلمات می باشد، گروهی از بزرگان چون آقا بزرگ، قره العیون را همان الکلمات المکنونه پنداشته اند.

یکم [16]؛ دوم [12]؛لولوه 123؛ روضات 92/6؛ کشف الحجب 412؛ فوائد 635؛ ایضاح 225/2؛ الذریعه 75/17.

آغاز/ یا مبدع الارکان والاصول وواهب النفس والعقول...

انجام/ لما کان ینبغی ان یکون الکلمات المشتمل علیها مقالات هذا الکتاب المسمّی بقره العیون مضنونا بها علی غیر اهلها ناسب ان یلقب المقالات بالمکنونه الکلمات. الذی هو تاریخ تالیفها...

ن . خ

نسخ،محمّد مؤمن بن اسماعیل طباطبائی، 1118، ش (1) 856، مسجد اعظم 483 // نستعلیق، عبدالغنی بن عبدالغفار حسینی دهدشتی، 1122، ش (1) 522، مرعشی 130/2 // نسخ، عبد الکریم بن محمّد مؤمن اوحدی کازرونی شیرازی، 1127، ش (1) 368، سنا

ص:214

201/1 // ، محمّد هاشم، ذی القعده 1132 (حیدرآباد)، ش (2) 121، مدرسه امام عصر شیراز 95 // ، بی تا، (مقابله 1153 در حیدر آباد)، حسینیه شوشتریها ش 33، نسخه ها

808/12 و11 // ، محمّد قاسم بن محمّد رفیع نائینی، 1183، ش 63215، مجلس 214/7 // ، ابن محمّد معصوم، 1197، ش (2) 10035، آستانه [رویت] // نسخ ونستعلیق، سده 12 و11، ش 312 د، الهیات تهران 629/1 // محمّد مؤمن بن محمّد رضا

قصاع سمنانی، سده 12، ش 1371، گلپایگانی 142/2 // شکسته نستعلیق، 1220، ش 2050، ملک 569/1 // ، مهر علی، 1201، ش (3) 5349، مجلس 261/16 // نسخ،

1201، ش (1) 146 د، الهیات تهران 247/1 // نستعلیق، 1208، ش 6542، سپهسالار 403/5 // نسخ، 1209، ش 2321، گلپایگانی 228/3 (برگ آغازین افتاده) // ، محمّد

فیاض علی کیانی، 1217، ش 101 ج، الهیات تهران 628/1 // نستعلیق، 1224، ش 821،

آستا 216/4 // نسخ، عباسعلی نوری، 1225، ش (4) 711، مدرسه نمازی خوی 404 (7 برگ آخر کتاب) // نستعلیق خوش، محمّد مهدی بن محمّد جواد علوی، 1226، کتابخانه

امیرالمومنین در نجف ش 1942 // ، 1225، ش 1845، الهیات مشهد 912/3 // کتابت

1226، ش (2) 2426، ملی 229/12 // نظام تهرانی، 1230، ش 654، هزار وپانصد 186 // نسخ، 1236، ش (4) 1422، دانشگاه تهران 97/8 // ، محمّد جعفر بن محمّد صادق

هرندی، 1236، ش (2) 921، فیضیه 39/3 // ، 1239، ش (1) 470 د، الهیات تهران 306/1 // کتابت غیاث الدین بن سید صدر الدین بارفروش مازندرانی، 1240، ش (1)

4831، ملی 332/8 // نستعلیق، سید صادق موزون آبادی 1240، ش 814، فیضیه 203/1

// کتابت 1241، ش (5) 558، مسجد اعظم 457 // نستعلیق، علی نقی بن علی شیروانی، 1241، ش 1441، ملی 472/9 // ، علی بن حسن موسوی، 1243 ش (2) 11269، آستا 262/11 // ، وقف 1243، ش 243، صدر بابل 172 // کتابت 1245، ش (1) 748،

گلپایگانی 207/2 // نسخ، اسماعیل بن دوست محمّد پازواری ملقب به کاسه گر، 1246،

حسینیه شوشتریها ش (1) 283، نسخه ها 848/12 و11 // نستعلیق، محمّد تقی بن ملا علی اصغر هزارجریبی ولوبی، 1247، دانشسرای عالی (1) 133، نسخه ها 644/5 // ، محمّد

مهدی بن محمّد رضا اصفهانی مشهور به ارباب، 1257، ش (1) 9562، مرعشی 304/24 // شکسته نستعلیق، بابا مراد بن ملا اولیا، 1260، ش (4) 6392، آستانه 151 // نسخ، احمد بن عبدالقادر تبریزی، 1261، ش (1) 935، مرعشی 119/3 // نستعلیق، احمد بن ابی الحسن...

حسین تنکابنی، 1268، ش (1) 776، فیضیه 21/3 // ، عباس دارابی مشهور به میرزا بابا، 1269، ش (4) 263، ملی فارس 242/1 // نسخ، ابو القاسم بن جعفر حسینی واعظ یزدی

معروف به سلطان الواعظین، 1270، ش (1) 6978، مرعشی 154/18 // ، زین العابدین

بن عبداللّه خوانساری، 1271، آخوند همدان ش (1) 4767، رشت و همدان 1548 // ، 1275، لس آنجلس M 1105، نسخه ها 320/12 و11 // نستعلیق، محمّد هبه اللّه، 1278، حقوق تهران ش 413 // نستعلیق چلیپا، محمّد مسیح بن عبدالحمید موسوی اصفهانی

ص:215

1279، ش (3) 564، ملک 84/5 // نستعلیق، غلامحسین بن محمّد حسین، 1283، ش 11126، آستا 263/11 // نسخ، زین العابدین، 1284، ش 820، آستا 216/4 // کتابت

1284، ش (1) 2605، مسجد اعظم 535 // نسخ، محمّد بن حسین بن محمّد کاظم طبسی گیلی، 1268، ش 9660، آستا 264/11 // ، سید میرزا محمّد بن سید عبدالوهاب، 1292، ش 2863 ع، ملی 379/13 // کتابت سده 13، ش (1) 981، گلپایگانی 216/2 //

نسخ، حسین بن ابوالقاسم سده 13، ش (7) 9181، آستا [رویت] // نستعلیق، سده 13، دانشگاه اصفهان ش 5، نسخه ها 910/12 و11 // نسخ، ، ش 1004، الهیات مشهد 115/2 // ، ، لس آنجلس M 1139 ، نسخه ها 320/12 و11 // نستعلیق، سده 13،

ش (د) 312، صدر بابل 222 // ، 1306، ش 4493، دانشگاه تهران 3493/13 // شکسته نستعلیق، عبداللطیف شریف بن محمّد شریف، 1337، ش (1) 111 د، الهیات تهران

236/1 // نستعلیق (وقفی علامه حائری)، ش 11436، آستا 264/11 // نسخ، بی تا، ش 10009، آستا 265/11 // ، بی تا، ش 9112، آستا 265/11 // ، ، ش 48 الف،

فرهنگ وهنر مشهد 33 // ، ابراهیم بن رمضانعلی کاشانی، بی تا، ش (1) 2307، ملی

9/12 // بی تا، ش (19) 1866، مجلس 350/5 // نستعلیق، بی تا، ش 1758، فیضیه

203/1 // بی تا، خانقاه احمدیه ش (2) 169، نسخه ها 222/5 // بی تا، ش (2) 2698، ملی 134/13 (دو مقاله آخر افتاده).

شرح

شارح شیخ احمد بن زین الدین احسائی متوفی 1242.

آغاز/ بسمله. قوله ان اللّه تجلی لعباده من غیر ان...

ن . خ بی تا، حسینیه شوشتریها ش (2) 283، نسخه ها 848/12 و11.

ن . چ

به ضمیمه الحقایق - و - مصباح الانظار .- تهران: بی نا، 1299. 275 ص. (سنگی) // .- همانجا، 1378. 554 ص.

[74]

کلمات السّریّه

اثری است برگرفته از دعاهای منقول از ائمه معصومین - علیهم السلام - در سیصد و

ص:216

سی بیت که در سال 1080 فیض آن را نگاشته است.

یکم [21]؛ دوم [33]؛ لولوه 124؛ کشف الحجب 474؛ فوائد 634، الذریعه 115/18.

[75]

الکلمات الطّریفه

رساله ای است شامل صد گفتار مختصر در نقد آرا و اندیشه های گروهی از مردم (اهل سنّت، صوفیه، متفقّهان، متفلسفین، پارسانمایان وجاه طلبان) ونشان دان راه صواب

از ضلالت وگمراهی. فیض این اثر را به سال 1060 در ضمن هزار بیت تدوین نموده است.

وی عناوین کتاب را مناسب با مطالب آورده، عناوینی همچون "ایقاظ، ایماظ، اشاره، اناره و توقیف". در بحث آخر کتاب به بررسی منشاء اختلاف امت می پردازد وفرقه ناجیه را بیان می کند.

یکم [32]؛ دوم [10]؛روضات 92/6؛ کشف الحجب 474؛ ایضاح 378/2؛ طرائق 183/1؛ الذریعه 116/18.

آغاز/ بسمله. سبحان الذی خلق الانسان من طین ثم جعل نسله من سلاله من ماء مهین...

انجام/ واحفظ الادب لئلا تقع فی العطب فان الحقائق لا تعرف بالبحث ابدا والسلام علی من اتبع الهدی.

ن . خ

نسخ، مراد بن آقا شاه قمی، 1062، ش (4) 1273، مرعشی 75/4 // ، علم الهدی، 1075، خانقاه احمدیه ش (6) 90، نسخه ها 221/5 // ، حسین بن منصور سبزواری، 1076، ش (1) 4677، مرعشی 262/12 // ، 1081، تملّک کتابخانه آل السید عیسی عطار در بغداد، الذریعه 116/18 // ، محمّد طاهر بن سید علی ابوالوفائی حسینی

ص:217

شیرازی، 1085، ش (2) 6844، مرعشی 78/18 // ، 1087، ش (31) 6075، ملک 137/9 // ، 1098، ش (2) 31016، مجلس 97/22 // ، محمّد رضا مشهدی، سده

11، ش (105) 9707، دانشگاه تهران 461/17 // نستعلیق، درویش علی، 1107، ش (1)

1869، ملک 394/5 // نسخ، 1114، ش (1) 4913، مجلس 139/14 // نستعلیق، محمّد

مهدی، 1116، ش (11) 745 د، الهیات تهران 380/1 // ، 1116، ش (10) 2712، فیلمها 723/1 // ، محمّد مؤمن بن اسماعیل طباطبائی، 1119، ش (2) 856، مسجد اعظم 483 // ، 1126، دانشگاه اصفهان ش (1) 163، نسخه ها 930/12 و11 // ، حاجی بن ابراهیم بن جعفر شیرازی، 1127، ش 6538، سپهسالار 442/5 // ، علی بن مؤمن طالقانی، 1135، ش (1) 3830، مرعشی 209/10 // نستعلیق، گویا محمّدحسین بن

محمّدمحسن، 1137، ش (4) 4377، مجلس 88/12 // نسخ، عوض بن محمّد امین رضوی، 1166 [تاریخ وقف]، ش 227، آستا 190/1 // ، محمّدعلی بن محمّدصادق قمی، 1177، ش (11) 6207، ملک 265/9 // ، سده 12، ش (1) 8152، سپهسالار، 443/5 // ، ، ش (4) 12842، آستا 343/11 // ، ، ش (4) 5853، ملک 73/9 // ، ، ش (1) 4562، مجلس 253/12 // ، سده 13 - 12، ش (1) 3758، مجلس 1741/ (4) 10 // ، 1218، ش 6687، آستا 458/6 // ، 1234، ش (2) 8702، مرعشی 245/22 // ، عبدالحمید بن محمّد رضا تفریشی، 58 - 1245، ش (3) 10216، مرعشی 118/26 // ، عزیزاللّه بن میرزا اسماعیل خرقانی، 1263، ش (2) 2056، مرعشی 65/6 // ، 1265 ش (4) 1837، ملک 377/5 // نستعلیق، محمّدخلیل

بن محمّدحسین بیرجندی قائنی، 1269، ش (4) 3672، مرعشی 1065 // ، میریوسف 1277، ش 893 ع، ملی 400/8 // ، 1282، ش (8) 2242، گلپایگانی 206/3 // نسخ، محمّد باقر بن محمّد رضا، 1284، ش (1) 480، الهیات مشهد 294/1 // نستعلیق، احمد

بسطامی، 1287، ش (1) 4182، ملک 230/7 // نسخ، سده 13، ش (4) 1484، فیضیه 94/3 // ، ، ش 2583، ملک 605/1 // ، ، ش (2) 749، ملی فارس 334/2 // ، ، اهدایی مشکوه ش 143، دانشگاه تهران 321/ (1) 3 // ، ، ش 2274،

گلپایگانی 216/3 // ، ابو القاسم موسوی، سده 14 - 13، ش (1) 1055، گلپایگانی

224/2 // ، حسن، 1312، ضمیمه ش 14478، آستا [رویت] // ، بی تا، ش 7039، آستا 459/6 // ، ، تملّک عبد المجید مولوی ش (1) 480، نسخه ها 69/5 // نستعلیق، ، ش 6284، مرعشی 256/16 // نسخ، بی تا، ش 6067، ضمیمه 3517، آستا

459/6 // ، ، ش 15861، آستا [رویت ](ناقص الاخر) // ، ، ش (2) 31016،

مجلس 97/22 // ، ، ش (2) 836، مسجد اعظم 481 (ناقص).

ن . چ

به کوشش آقا میرزا هاشم قمی .- تهران: بی نا، 1316، 127 ص (سنگی).

ص:218

[76]

الکلمات المخزونه

کتابی است در علوم واقوال اهل معرفت، نزدیک به هزار وپانصد بیت که فیض آن را به سال 1089 از اثر دیگرش کلمات المکنونه اقتباس کرده و در آن مسایل دینی وآنچه مهم نبوده حذف می نماید.

یکم [18]؛ دوم [13]؛لولوه 124؛ روضات 92/6؛ کشف الحجب 475؛ ایضاح 379/2؛ الذریعه 119/18.

آغاز/ یا من تجلّی لعباده بجماله وجلاله...

ن . خ

نسخ، 1089، ش (10) 256 ج، الهیات تهران 194/1 // ، عبدالکریم بن محمّد مؤمن اوحدی کازرونی، 1127، ش (2) 368، سنا 210/1 // ،1127، ش 329، صدر بابل 233 // ، سده 12، ش (11) 293 ج، الهیات تهران 199/1 (ناقص) // شکسته نستعلیق، مهر علی، 1201، ش (4) 5349، مجلس 261/16 // نسخ، علی اصغر شاه کوهی 1226، ش (14) 4650، دانشگاه تهران 3597/14 // نستعلیق، محمّد محسن بن محمّد کاظم مازندرانی، 1227، ش 1327، سپهسالار 444/5 // ، 1231 ش (5) 1342، فیضیه 83/3 // ، عبدالرحیم بن میر عبدالباقی حسینی، 1257، اصغر مهدوی ش (1) 260، نسخه ها

99/2 // ، محمّد قلی، 1274، ش (1) 14539، آستا [رویت ]// ، 1294، ش (2) 2825، دانشگاه تهران 1664/10 // ، سید حسین حسنی هندی، بی تا، آخوند همدان ش

(2) 685، رشت وهمدان 1438 // ، سده 13، ش 1106، ملی، 128/3 // نسخ، بی تا،

دار الکتب ش 28، ف. مخطوطات 89/2 // ، ، حسینیه شوشتریها ش (1) 198، نسخه ها 840/12 و11 // تملّک ملا علی محمّد نجف آبادی، الذریعه 119/18 // تملّک ملا قمشه ای، الذریعه، 119/18.

ن . چ

گویا چاپ شده است المحجّه البیضاء، به اهتمام محمّد مشکوه 28/2.

ص:219

[77]

الکلمات المَضنونه

در مبحث توحید است وشامل فصول و اصولی می باشد که در ضمن هشت صد بیت به سال 1090 نگاشته شده است.

یکم [20]؛ دوم [14]؛لولوه 124؛ الذریعه 119/18 [با عنوان: الکلمات المصونه].

آغاز/ بسمله. الحمدللّه الواحد القهار... فیقول... محسن بن مرتضی... هذه رموز عرفانیه واشارات فرقانیه الی تحقیق التوحید ومراتبها...

انجام/ وتاریخ ختمها، ختمی 1090 .

ن . خ

نسخ، 1294 [کتابت از روی نسخه علم الهدی]، ش (1) 2825، دانشگاه 1664/10 // نستعلیق، سده دوازدهم، ش (5) 3577، مجلس 1546/ (3) 10؛ آغاز/ کلمه فیها تمثیل

لمراتب الخلق فی صدوره؛ انجام/ هو الظاهر باسمائه فی الاعیان، ای برون از وهم قال وقیل من - خاک بر فرق من وتمثیل من.

[78]

الکلمات المَکنونه

این کتاب در بردارنده یک صد کلمه در معارف اعتقادی واصول اخلاقی وآداب دینی است. مولّف از دید فلسفیِ آمیخته به عرفان مسائل را طرح نموده، واحادیثی را از ائمه

معصومین - علیهم السلام - آورده است که به نظر برخی در کتب حدیث ومشایخِ روایت وجود ندارد. در بعضی از کلمات فیض، به مجتهدین واصحاب فتوا اعتراضاتی دارد که در شناخت روحیات وافکار او قابل تأمّل است.

کتاب در چهار هزار وچهارصد بیت به سال 1057 نگاشته شده ومؤلّف تلخیصی از آن را به سال 1089 با نام الکلمات المخزونه ارائه داده است.

ص:220

یکم [17]؛ دوم [62]؛لولوه 124؛ روضات 89/6؛ کشف الحجب 475؛ فوائد 636؛ ایضاح 379/2؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 119/18.

آغاز/ الحمدللّه الاول فی آخریته، الاخر فی اولیته... اما بعد فیقول المعتصم بحبل اللّه المومن المهیمن، محمّد بن مرتضی.

انجام/ ... یقولون ربنا اتمم لنا نورنا واغفر لنا انک علی کل شی ء قدیر.

ن . خ

نسخ، با یاداشتهای علم الهدی، ش 5822، مرعشی 209/15 // ، 1071، ک. مجلس ش (1) 2425، نسخه ها 178/5 // ، سده 11، ش 2233، دانشگاه تهران 899/9 // ، ، ش (2) 1723، الهیات مشهد 817/3 // نستعلیق، ، حسین مفتاح ش (5) 710، نسخه ها 132/7 // ، سید خلیل اللّه حسینی، 1103، تملّک سفارت ایران در مسکو،

نسخه ها 9/8 // ، سده 12 - 11، ک. لس آنجلس، M 803، نسخه ها 332/12 و11 // نسخ، 28 - 1124، ش (10) 1439، ملی 470/9 // ، محبعلی بن محمّد عرب شیرازی،

1128، ش 840، آستا 226/4 // ، محمّد حسین موسوی جزائری، 1140، تملّک سید حکیم در نجف (9) 1649، یادداشتهای احمد اشکوری // ، سده 12، (1) 5472، مجلس 373/16 // ، سده 13 - 12، ش 1445، گلپایگانی 175/2 // نستعلیق، ابوطالب بن محمّد ابراهیم، 1206، ش (1) 7560، دانشگاه تهران 628/16 (ناقص الاول) // ، ابن

شیخ زاهد گیلانی، 1213، ش 10، ملی 14/7 // ، محسن بن عبدالمطلب، 1214، ش 2285، گلپایگانی 219/3 // نسخ، 1221، مدرسه خیرات خان ش 98، رشت وهمدان 1758 (ناقص الاول) // نستعلیق، محمّد علی بن محمّد حسین معروف به بابا میرزا، 1228، دانشگاه اصفهان ش (3) 395، نسخه ها 946/12 و11 // ، اسماعیل بن عبداللّه مازندانی،

1233، ش (1) 1269، سپهسالار 444/5 // ، محمّد حسین، 1235، ش 2683، دانشگاه تهران 1571/10 // ، 1238، دانشگاه اصفهان ش (2) 388، نسخه ها 945/12 و11 // نستعلیق چلیپا، 1243، حسین مفتاح ش (1) 1005، نسخه ها 265/7 // نستعلیق، زین العابدین بن محمّد جواد نوری، 1246، ش 333 د، الهیات تهران 646/1 // ، 1255،

مجلس (2) 3876، نسخه ها 197/5 // ، عبد الباقی، 1256، ش 6541، سپهسالار 444/5 // ، علیرضا منصوری، 1259، ش (1) 14757، آستا [رویت] // ، محسن بن حسیب حسینی جرفادقانی، 1268، ش 2603 ع، ملی 13/5 // ، ابراهیم بن محمّد رضا،

1269، آخوند همدان ش 10180، رشت وهمدان 1616 // ، 9 - 1278، تملّک کتابخانه طاهر شهاب در ساری ش 15 مج، نسخه ها 630/6 // نسخ، میرزا حسین بن احمد الکرمی،

1279، ش 6543، سپهسالار 444/5 // نستعلیق، محمّد امین بن اسداللّه حسینی خلخالی

ص:221

هرابادی، 1282، حسین مفتاح ش 1048، نسخه ها 209/7 // ، مهدی حسینی هروی، 1284، ش 949، آستا 226/4 // ، ، ، ش 857، آستا 226/4 (ناقص الاول) // ، 1284، ش (3) 2065، مسجد اعظم 535 // ، صالح حسینی، 1285، ش 12167، آستا [رویت] // ، سده 13، ک. جمعیت نشر فرهنگ ش 114 ک، رشت وهمدان 1159 // ، ، ش (2) 981، گلپایگانی 216/2 // ، ، ش (2) 3827، مجلس 1864/ (4) 10 // نسخ، محمّد علی، 1303، ش (2) 11240، آستا 368/11 // نستعلیق، ابوتراب طباطبائی، 1306، ش 591، ملی 100/2 // ، سلیم بن محمّد کاظم خال دار، 1390، ش 2385، ملک 605/1 // ، بی تا، ش 8173، سپهسالار 444/5 // ، ، ش (7) 5838، سپهسالار 444/5 // ، ، ش 948، آستا 226/4 // ، ، ش 234، حجتیه 23 // ، ، ش 947، آستا 226/4 // ، ، تملّک کتابخانه فرهاد معتمد ش (1)

20، نسخه ها 203/3 // نسخ ونستعلق، ، ش 841، آستا 226/4 // نسخ، ، ش 839،

آستا226/4 // ، ، ش 14781، آستا [رویت] // ، ، ش 12571، آستا 272/11 // ، ، ش (3) 1720، مجلس 274/ (1) 9 // ، ، ش 5834، مرعشی 218/15.

ن . چ

.- بمبئی: بی نا، 1296 ق، 201 ص (سنگی) // .- لکهنو: مطبع اثنا عشری، 1297 ق (سنگی)

// به اهتمام محمّد علی گلپایگانی .- تهران: بی نا، 1310. 1316، 1317. 220 ص (سنگی) // به اهتمام عزیزاللّه عطاردی قوچانی .- تهران: فراهانی، 1342، 1360. 255 ص.

[79]

گلزار قدس

عنوان مجعول: دیوان فیض

این اثر شامل غزلیات و رباعیات است که فیض کاشانی در طی سالهای مختلف نگاشته است. گویا وی، قبل از سال 1062 که تحریرِ دومِ فهرست نخستش را تدوین کند آن را با مقدمه ای به نثر فراهم می آورد ودر فهرست تالیفات خویش از آن نام می برد.

سر آغاز گلزار قدس، دیباچه ای است که فیض در آن پس از حمد الهی، سبب گرایش وتمایل خویش به اشعار وابیات اهل معرفت ومحبّت را بیان می دارد تا حدّی که زمان شباب که آتش طبیعت در التهاب است، گاه گاه با قلّت بضاعت، از مبادی معرفت ومحبّت

ص:222

بقدر حوصله بهره می برد وکلام خویش را فراخور استطاعت در لباس تمثیل واستعارت به ضابطِ نظم وخازنِ تألیف می سپرد آن گاه که سخنان منظوم را فراهم می آورد در صحیفه ای ترتیب می دهد که متعطّشان وادی طلب که بواسطه حجب ظلمانی گرفتارند به دستیاری آن کلمات شور انگیز خود را از وادی خذلان بیرون کشند. در پی آن به معارضه وستیزِ گروهی قاصر بر می خیزد که نسبتِ عشق ومحبت را به جناب الهی روا نمی دانند وآن را گمانی باطل می داند وبرای اثبات مدّعای خویش از قرآن وحدیث دلالت می آورد. وی بر این باور است که اشعارش از گونه شعری نیست که در شرع رسول - صلی اللّه علیه و آله - مذمت شده، بلکه بعضی از گونه دعا ومناجات است وبعضی تحمید وگونه دیگر از قبیل حکمت وموعظه است.

پس از ختامِ این مقدّمه، غزلیات ورباعیات - واحتمالاً برخی از قصائد - فیض به دنبال می آید. یگانه نسخه معتبر - شناخته شده - که با این نگرش فیض فراهم آمده، نسخه شماره 937 کتابخانه ملی است که توسط شاگرد فیض، ابن سیّد رکن الدین مسعود عقیل الدین الحسینی در اواخر سال 1085 کتابت شده است. در همان سالها، فیض، طرائف وظرائف این گلزار قدس را بیرون می کشد وچند رساله منظوم دیگر با عنوانهای شوق العشق، شوق الجمال، المنتخب الکبیر والمنتخب الصغیر فراهم می آورد.

افزون بر گلزار قدس ومشتقات دیگر آن، فیض دارای مثنویهای متفرقه ای است همچون سلسبیل، شراب طهور، تسنیم، ندبه العارف، آب زلال، آداب الضیافه وقصاید دهر آشوب که در فهرست اول ودوم از آنها نام می برد. ودر فهارس نسخ خطی به غیر از

آب زلال وقصاید دهر آشوب نسخه ای نمی یابیم. امّا فیض بصراحت از آنها نام می برد. برای روشن شدن مطلب به تحریر دومِ فهرستِ نخست فیض نگاهی می اندازیم وعبارت آن را ذکر می کنیم:

و منها

الکتب المنظومه فی المناجاه مع اللّه سبحانه والمعاتبه مع النفس وابراز التشوقات وغیر ذلک کالمثنویات المسمّاه بسلسبیل - و - شراب طهور - و - تنفیس الهموم - و - وسیله الابتهال - و - آب زلال - و - آداب الضیافه - و - قصائد دهر آشوب - و - شوق

ص:223

المهدی والغزلیات والرباعیات والقصائد وتوابعها کلّها بگلزار قدس.

وکطرائف من اجزائها المنتزعه منها الموسومات بشوق العشق - و - شوق الجمال - و - المنتخب الکبیر - و - المنتخب الصغیر.

ویقرب المجموع بعد حذف المکررات من عشرین الف بیت اَوْ یزید وامثالها کل یوم بعرضه مزید.

الف) مثنویات

1- سلسبیل 2- شراب طهور 3- تسنیم 4- ندبه العارف 5- ندبه المستغیث 6- وسیله الابتهال 7- آب زلال 8- آداب الضیافه

ب) قصاید

9- دهر آشوب

ج) غزلیات و رباعیات وقصاید

10- گلزار قدس 11- شوق المهدی 12- شوق الجمال 13- المنتخب الکبیر 14- المنتخب الصغیر

د) شوق المهدی (شامل غزلیات)

اندکی پس از وفات فیض در سال 1091، نسخه هایی از آثار منظوم در شبکه های نسخه نویسی فراهم می آید ودر بعضی از آنها عنوان مجعولِ دیوان فیض یا دیوان ملاّ محسن درج می شود واین عنوان مجعول همچنان تاکنون بر روی اشعار فیض می ماند به

گونه ای که تمامی فهرست نویسان نسخ خطی، در هنگامی که به نسخه ای از اشعار فیض بر می خورند بدون توجه به مندرجات وتقسیم بندیهای خود فیض در فهرستش آن را دیوان فیض می شناسانند.

به این ترتیب آثار منظوم فیض دچار یک آشفتگی شده وهر اثر نویافته دیگر آن، این کلاف را در سردرگمی بیشتر فرو می برد.

تاکنون چهار مرتبه اشعار فیض با عنوان دیوان چاپ شده که قدیمترین آن چاپ هندوستان است . در این چاپ 2830 بیت از عزلیات و27 رباعی مندرج می باشد. چاپ دیگر مربوط به انتشارات شمس است که شامل قریب به 7500 بیت از غزلیات و رباعیات می شود. چاپ سوم به کوشش آقای پیمان در مجموعه انتشارات سنائی قرار گرفت. چاپ چهارم 1370. ودر سالهای مختلف تجدید چاپ شد. آقای پیمان حدود

ص:224

9000 بیت غزل و رباعی جمع آوری نموده که تا بیست هزار بیت مطروحه از سوی فیض فاصله زیادی دارد. در سال 1371 آقای مصطفی فیضی از خاندان فیض با عنایت به نقصان اشعار دست به تصحیح مجددی از این کتاب زد که توسط انتشارات اسوه در سه مجلد منتشر شده. اشعار موجود در چاپ آقای فیضی در حدود 13 هزار بیت می شود که از تصحیح التقاطی چند نسخه فراهم آمده است. نسخه های خطی مورد استفاده آقای فیضی به ترتیب اولویت از این قرار است:

الف) نسخه اصلی یا اساس. نسخه ای فاقد آغاز وانجام است که با توجه به کهنگی آن را نسخه مؤلّف خوانده اند.

ب) نسخه کتابخانه ملی به خط مسعود عقیل الدین الحسینی به شماره 937. این نسخه شامل دیباچه گلزار قدس، غزلیات و رباعیات است که برای شناخت گلزار قدس بسیار مهم وقابل اعتناست.

ج) نسخه شماره 549 کتابخانه ملی شامل منتخبی از غزلیات وقصیده توحیدیه (؟) فیض به خط خوش دوران قاجاریه از کاتبی نا معلوم(شاید یکی از منتخبات فیض باشد).

د) نسخه شماره 2473 ف کتابخانه مجلس که تنها شامل قصاید است و احتمالاً مربوط به عصر مؤلاف ّست وقصیده ای به سال 1111 به آن افزوده اند.

ذ) چندین مجموعه که برخی از آنها قابل اعتناست.

در مورد نسخه اساس (اصلی) هرگز نمی توان ادعا کرد که نسخه بدون آغاز وانجام آقای فیضی به دلیل کهنگی، نسخه مؤلّف باشد. خود نسخه هم هیچ تصریحی به این نکته ندارد ومصحِّح بدون قرینه ودلیل نسخه اساس را انتخاب کرده که خود خبطی فاحش در علم تصحیح متون است.

بنا به تصریح خود فیض، گلزار قدس نامی است که او بر مجموعه ای از غزلیات، رباعیات وقصاید خود می نهد. وی با نگارش دیباچه ای در آغاز این اشعار بنا به رسم معهود پیشینیان، آراستگی آن را دو چندان می کند. مصحِّح فاضل به هنگام تصحیح تصور نموده اند این دیباچه رساله مستقلی است با نام گلزار قدس (دیوان فیض. ص

ص:225

193). این سهو را مرحوم محمّد مشکوه در مقدمه جلد دوم المحجّه البیضاء مرتکب شده اند (ص 35). کلام ملا محسن در دیباچه بصراحت به این مطلب اشاره دارد:

امّا بعد چنین گوید مؤلاف ّین کلمات و ناظم این ابیات محسن بن مرتضی الملقب به فیض افاض اللّه علیه ذوارف المعارف که در اوان صبا که هنوز طبع لطیف به تکرار لغت می فرسودم وعمر شریف در ضبط قواعد نحو صرف می نمودم، رغبت تمام به اشعار و ابیات اهل معرفت ومحبت می داشتم... پس آن سخنان منظوم را فراهم آورده در صحیفه [ای] ترتیب دادم تا متعطشان به وادی طلب که به واسطه تراکم حجب ظلمانی در فیافی جهان سرگردان مانده باشند به دستیاری این کلمات شور انگیز وآن اشعار مهر آمیز کمند شوق در گردن جان انداخته، خود را از مهاوی خذلان بیرون کشند و از آن می ها جرعه ها بچشند... و از آنچه معلوم می شود که اشعاری که در این کتاب مذکور است از قبیل شعری نیست که در شرع رسول اللّه - صلی اللّه علیه و آله - آن را مذمّت کرده اند و باطل شمرده، بلکه از قبیل دعا ومناجات است وما هر یک از الفاظ مجازیه متداوله اهل معرفت را که به منزله اصول است نسبت به دیگرها با بعضی از متعلّقان آن بیان کنیم که اشاره به کدام معناست از معانی حقیقت تا کسی را که آشنا به اصطلاح قوم نباشد فی الجمله آشنایی به معانی ابیات این کتاب از این راه حاصل گردد... والحمد للّه تمام شد دیباچه گلزار قدس.

مصحِّح پس از این دیباچه، "ختام دیباچه از نسخه عصر مولف" را می آورد که در هیچ یک از نسخ معتبر در دست مصحِّح این ختام نیامده است. با تأمّل اندکی می توان دریافت

که این ختام، همان رساله مشواق فیض است که مؤلّف در آن به معانی اصطلاحات عرفا می پردازد. اصطلاحاتی چون رخ، زلف، خال، خط، چشم و... ( مشواق).

پس از دیباچه وختام، مصحِّح مثنوی آب زلال فیض را می آورد که اثری جدا از گلزار قدس است وآن را بر اساس یک نسخه خطی ارائه می دهد در صورتی که از این مثنوی نسخه های متعددی موجود است ( آب زلال) وبه دنبال آن قصاید متفرقه ای را که در نسخه شماره 2473 مجلس شورا وجُنگهای پراکنده آمده، جمع آوری ودرج می نماید. آنگاه مجموعه رباعیات را از نسخه اصلی و ملی (کتابت عقیل الدین) می آورد و در پایان

جلد اول کتاب، ترقیمه عقیل الدین حسینی را ذکر می کند. آوردن ترقیمه در این قسمت به این مفهوم است که در تصحیحِ اثر، آقای فیضی دو نسخه معتبر عقیل الدین ونسخه

ص:226

تملّک خود را پاره پاره نموده اند وهر پاره را در قسمتی از سه مجلد تصحیح خویش آورده اند. از نسخه عقیل در جلد اول تنها به آوردن سه پاره بسنده شده است: الف) دیباچه ب) رباعیات ج) ترقیمه.

بررسی روش مؤلّف در تصحیح کتاب بحث فراوانی می طلبد که از آن می گذریم. وبه یکی از ویژگیهای مهم نسخه عقیل الدین حسینی می پردازیم:

در حاشیه برخی از اشعار با قلمی دیگر کلمه جمال، جلال، عشق وحق توسط کاتب نوشته شده ومصحِّح به چند وچونی وچرایی آن توجه نمی کند و در نمی یابد که در نسخه ای که فردی دانشی چون ابن سید رکن الدین مسعود عقیل الدین حسینی که از فضلا وخوش نویسان عصر مؤلّف در کاشان محسوب می شود، هیچ نکته ای بدون دلیل وعلّت نگاشته نمی شود. این کلمات در بعضی از صفحات نسخه اساس (اصلی) مصحح نیز آمده است. با تأمّل در این کلمات وبا توجّه به تقسیم بندی فیض در فهرست آثارش درمی یابیم که فیض پس از تدوین گلزار قدس در صدد برمی آید که چند اثر دیگر از درون این کتاب بیرون بکشد. به احتمال زیاد فیض در هنگام مطالعه و بررسی آن با قلمی در حواشی نسخه خودش از رموزی بهره برده (عشق، جمال، جلال، حق) تا در مرحله بعدی توسط خودش یا کاتب دیگری بر مبنای آن رموز، مطالب استخراج شوند، عقیل الدین حسینی هم در نسخه ای که برای خویش کتابت می کرده، این رموز را در حاشیه اشعار می آورد. آقای فیضی در هنگام تصحیح این رموز را از حاشیه به داخل متن می آورد وآنها را عنوان غزل ورباعی قرار می دهد. برای مثال در بخش رباعیات، بر بالای

هر رباعی یکی از عناوین حق، کمال، جمال یا عشق قرار گرفته است. حال اگر اشعار بر مبنای این رموز استخراج شوند آنچه در فرارویمان قرار می گیرد چیزی نیست مگر رساله های شوق العشق و شوق الجمال. تنها یک نکته باقی می ماند وآن اینکه، برای دو رمز "حق" و"کمال" مدخلی نمی یابیم ونمی توانیم ادعا کنیم که فیض شوق الحقی و شوق الکمالی داشته است. برای رفع این اشکال، استاد ارجمند ومحقق گرانمایه نجیب مایل هروی بر این باور است که استعمال حق وعشق، جمال وکمال به جهت بار معنایی

ص:227

می توانند در اینجا به جای هم قرار گیرند ومعنای متناظری داشته باشند. این مطلب را با توجه به عدم تصریح مؤلف وکاتب می توان پذیرفت.

نسخه ای از قصاید دهر آشوب را آقای محمّد مشکوه معرفی می کنند که حائز اهمیّت است. این نسخه به سال 1091 - در سال آخر زندگی فیض - کتابت شده ودر تملّک میرزا فخرالدین است. آغاز وانجام این نسخه چنین است:

آغاز / ایّها المدعون للاسلام / ایّها العابدون للاصنام

انجام / ختم کردم سخن دهر آشوب / بتمنّای ظهور شه دین

کوتاه سخن آنکه، اگر مجموعه اشعار موجود فیض در کتابخانه ها مجددا با دیدی نسخه شناسانه مورد نقد و نظر قرار گیرد به احتمال بسیار زیاد می توان همگی آثار منظوم

فیض را از آنها برکشید وارائه نمود. نسخه شماره 321 کتابخانه سپهسالار شامل چند قصیده وچند مثنوی از فیض است که شاید همان قصاید ومثنویهای فراموش شده فیض باشد. امید آنکه، بار دیگر آقای مصطفی فیضی کاشانی با تلاشی دیگر آثار منظوم فیض را فراهم نمایند وبا ساختار مورد نظر خود فیض آنها را به طبع برسانند.

ن . خ

نسخه های مستقل که با عنوان دیوان در فهرستهای خطی معرفی شده اند:

نسخ، ابن سید رکن الدین مسعود عقیل الدین الحسینی، 1085، ش 937 ف، ملی 477/2 (شامل 12000 بیت) // نستعلیق چلیپا، 1090، کتابخانه شچدرین (لنینگراد) ش 469،

نسخه ها 391/10. آغاز/ ثنای حق تعالی نیم من - چون من سزای حق تعالی // نسخ، سده 12 -11، کتابخانه فرهاد معتمد ش 156، نسخه ها 210/3 (با عنوان: گلزار قدس) // نستعلیق، سده 12، تملّک آقای فیضی، دیوان علامه ملا محمّد محسن فیض 91 (12000 بیت) // نسخ، ، ش 55826، مجلس 170/8 (قصاید، 3400 بیت) // نستعلیق، ، ش 869، ملک 693/4 (باعنوان: گلزار قدس) // نسخ، ، ش 2455، ملی 598/5 // نستعلیق، ، ش 321، سپهسالار 520/4 (قصیده ومثنوی 1350 بیت) // نسخ، احمد بن ملا حسین اصفهانی، 1210، ش 4134، مرعشی 153/11 (6500 بیت) // ، محمّد بن ابراهیم بروجردی، 1215، تملّک حسین شهنشاهی، الذریعه 854/ (3) 9 (مالک این نسخه را چاپ کرده است) // نستعلیق، 1226، کتابخانه امیر المومنین 1942/2، الذریعه 426/22 //

ص:228

شکسته نستعلیق، 1232، ش 422، سپهسالار 520/4 (2700 بیت) // ، سده 13، ش (4) 4818، ملک 102/8 (غزلها) // ، ، ش (3) 7590، دانشگاه تهران 643/16 (غزلها) // ، ، ش (11) 5540، ملک 416/8 // نسخ، محمّد حسین بن محمّد آقا،

1304، ش 2955، ملی تبریز 628/2 // نستعلیق، بی تا، ش 2596، ملی تبریز 625/2 //

، تملّک عبد الحسین بروجردی (مشهد)، الذریعه 218/18.

اشعار پراکنده فیض در مجامیع وجنگها

نستعلیق، 1091، تملّک فخرالدین نصیری، محمّد مشکوه، مقدمه المحجّه البیضاء 35/2 (قصاید) // ، سده 11، سنا ش (53) 389، نسخه ها 578/7 // ، ، حسین مفتاح

ش (9) 710، نسخه ها 132/7 // ، ، تملّک آقای بهنیا، دیوان علامه محمّد محسن فیض، 93 (رباعیات ویک مثنوی) // ، سده 12، ش (11) 5109، ملک 207/9 // نستعلیق، سده 13 -12، ش 1649، فیضیه 110/3 // ، عبدالعظیم بن محمّد حسن رشتی، 1213، ش (18) 777، ملک 175/5 // شکسته نستعلیق، 1268، ش 5144، مجلس 181/21 // نسخ، سده 13، ش (7) 5926، ملک 108/9 // نستعلیق، ، ش (20) 3120،

مجلس 562/3 (منتخب غزلیات و رباعیات) // ، ، ش (4) 7590، دانشگاه تهران 643/16 (رباعیات) // ، بی تا، تملّک ملا عبدالباقی مرقوم، دیوان علامه محمّد محسن فیض 93 (غزلیات) // ، ، ش (11) 5109، ملک 207/8.

ن . چ

.- بمبئی: بی نا، 1300 ق (سنگی) // به کوشش اسداللّه شهنشاهی .- تهران: بی نا، 1248، 1308 ق. 200 ص (سنگی)؛ 1357 ق. 178 ص (سنگی)؛ 1337. 815 ص // .- تهران: کتابفروشی میر کمالی، 1378 ق. 216 ص // .- تهران: شمس، 1338. 715 ص // به کوشش محمّد پیمان، با مقدمه محمّد علی صفیر .- تهران: پیمان، 1353، 1366، 1370، 1372. و+

419 ص // به کوشش مصطفی فیضی کاشانی .- تهران: اسوه، 1371. 3 ج.

[80]

اللئالی

عنوان دیگر:A اللئالی المستخرجه B اللئالی المخزونه

فیض کاشانی کتاب الکلمات المکنونه را در علوم اهل معرفت وحقایق اصول دین با

ص:229

دلایل فلسفی وعرفانی در صد کلمه به سال 1057 تحریر کرده است، سپس به سال 1059 چهل کلمه از آن را برمی گزیند وبا استشهاد به آیات قرآن واحادیث ائمه واشعار شاعران فارسی رساله ای را به رشته تحریر می آورد وآن را اللئالی می نامد. او در پایان رموزی را که در آن برای شاعرانی چون سنائی، حافظ، سعدی، شبستری، بابافغانی و... به کار برده است، آشکار می کند. کلمه اول آن در جمع بین امتناع وامکان رؤیت ومعرفت؛ کلمه آخر در تمییز فرقه های ناجیه از هالکه.

یکم [19]؛ دوم [63]؛روضات 92/6؛ کشف الحجب 477؛ فوائد 636؛ الذریعه 257/18.

آغاز/ الحمد للّه الذی منه المبداء و الیه المعاد عرفت بجمعه بین الاضداد...

انجام/ وجعلها لی نورا یسعی بین یدی و بیمینی ربنا اتمم لنا نورنا واغفر لنا انک علی کل شی ءٍ قدیر.

ن . خ

نستعلیق، نجات، 1073، ش (1) 7285، مرعشی 74/19 // ، سید علی نقی بن نورالدین محمّد گیلانی، 1085، ش (20) 1039، فیلمها 561/1 // نسخ، 1086، ش (1) 6094، مرعشی 101/16 // نستعلیق، 1088، ش (10) 256 ج، الهیات تهران 194/1 // ، سده

11، ش (10) 5279، مجلس 103/16 // نسخ، محمّد یوسف بن محمّد علی، 1105، ش (1) 8944، مرعشی 114/23 // ، 1111، ش (11) 293 ج، الهیات تهران 199/1 (ناقص) // نستعلیق، عبدالکریم بن شیخ بدر، 1114، ش (5) 1427، الهیات مشهد 573/2

// تعلیق، محمّد باقر بن محمّد جعفر اصفهانی باغانی، 1123، مشکوه ش 1038، دانشگاه

تهران 344/ (1) 3 // نسخ، محمّد بن ابوالقاسم الرکن، 1156، ش (1) 5817، مرعشی 203/15 // نستعلیق، سده 13 -12، ش (1) 4441، دانشگاه تهران 3402/13 (A) // نسخ، محمّد ابراهیم بن محمّد خلیل هرنجی، 1250، ش (1) 1639، ملی 214/10 // ، 1255،

ش 6546، سپهسالار 468/5 // ، عزیزاللّه بن میرزا اسماعیل خرقانی، 1263، ش (4)

2056، مرعشی 66/6 // نسخ ونستعلیق، 1271، ش (2) 4185، دانشگاه تهران 3152/13

(A) // نستعلیق، محمّد علی، 1277، ش (1) 3411، مجلس 1275/ (3) 10 // نسخ ونستعلیق، صالح حسینی، 5 -1284، ش (12) 12167، آستا 90/10 // نسخ، محمّد حسن،

1289، ک. لس آنجلس ش M 980، نسخه ها 334/12 و11 (B) // ، مالکیت 1294، ش (2) 2559، ملی 479/12 // ، نایب الصدر، 1297، ش (2) 1418، دانشگاه تهران 90/8

// نستعلیق، سده 13، ش 6547، سپهسالار 468/5 // ، تملّک میرزا عبدالحسین نایب

ص:230

الصدر، ش 1512، مرعشی 315/4 // ، محمّد حسن بن محمّد علی، 1303، ش (2) 11240، آستا [رویت] // نستعلیق، گویا از کلهر، حسین مفتاح ش 1449، نسخه ها 215/7 // ، احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (3) 1493، هزار وپانصد 379 // ، بی تا، ش (2) 1212، هزار و پانصد 356 // تملّک شیخ علی اکبر نهاوندی در مشهد، الذریعه 297/18.

ن . چ

.- بمبئی: بی نا، 1296 ص (سنگی) // .- تهران: بی نا، 1371 ق. (سنگی).

[81]

اللُبّ

عناوین دیگر: A

لب القول فی معنی حدوث العالم B حدوث العالم

مؤلف، حدوث وقدم عالم را به روش فلسفی با عناوین "تمهید، فصل واصل" مورد بحث قرار می دهد ودر پاره ای از مباحث آن به آیات و احادیث نیز استشهاد می کند.

یکم [26]؛ دوم [51]؛ لولوه 125؛ کشف الحجب 478؛ فوائد 635؛ الذریعه 288 و282/18؛ 295/6.

آغاز/ حمدا لمن کان لم یزل بلا زمان ولا مکان و الان کما علیه کان والصلاه علی من کان...

انجام/ فقد کمل لبّ القول فی معنی الحدوث... فهو اکثر من ان یحصی...

ن . خ

نستعلیق، سده 11، ش (1) 3409، مجلس 1268/ (3) 10 // [نسخ]، محمّد ابراهیم بن محمّد قاسم بن شمس الدین طالقانی، 1140، تملکِ کتابخانه بروجردی در نجف، الذریعه 282/18 // ، سید حسین بن نورالدین جزائری، تملّک صالح جزائری، الذریعه 282/18

// نستعلیق، محمّد برهان، 1221، آخوند همدان ش (5) 646، رشت و همدان 1423 (B) // نسخ، حاجی بابای سمنانی، 1227، لس آنجلس M 1113 (3)، نسخه ها 712/12 و11 (B)

// ، احمد بن عبدالقادر تبریزی، 1261، ش (3) 935، مرعشی 119/3 (A) // شکسته نستعلیق، علی اکبر بن محمّد کریم طبیب سالیانی، 1266، ش 5900 ضمیمه 508، آستا

ص:231

122/4 // نسخ، ملا محمّد بن علی رضای طارمی، 1276، الذریعه 282/18.

[82]

اللباب

عناوین دیگر: A

لباب الکلام B علم اللّه تعالی

فیض این رساله را به درخواست فرزندش علم الهدی به سال 1041 نگاشته است ودر آن از چگونگی علم خداوند به جزئیات وکلّیات اشیاء وآنچه معقول و محسوس است به اختصار بحث می کند. وی آن را از نفیس ترین مؤلفات خویش بر می شمارد. شیخ احمد احسائی شرحی بر این کتاب نوشته است.

یکم [25]؛ دوم [52]؛لولوه 125؛ کشف الحجب 478؛ فوائد 635؛ ایضاح 398/2؛ الذریعه 322/15؛ 279 - 278/18.

آغاز/ بسمله. الذی لا تغرب عن علمه مثقال ذره اما بعد فیقول الفقیر ...هذا لباب الکلام فی الاشاره الی کیفیه علم اللّه...

انجام/ فلیطلبه من کتابنا الموسوم بعین الیقین فان فیه اسرارا لا یحتملها الاکثرون ولا یمسها الاّ المطهرون.

ن . خ

نستعلیق، سده 11، ش (2) 3409، مجلس 1269/ (3) 10 // ، ، ش (4) 1787، ملک 364/5 // یا نسخ، سده 11، ش (3) 206، مجلس 73/22 // ، شیخ عبدالکریم

بن شیخ بدر، [1114]، ش (7) 1427، الهیات مشهد 574/2 // نسخ، 28 - 1124، ش (11) 1439، ملی 471/9 (B) // شکسته نستعلیق، نصیرالدین سلیمان بن علم الهدی، 1140، ش (4) 3818، مجلس 1842/ (4) 10 // تملّک مدر سید بروجردی، 1140، الذریعه 279/18 // نستعلیق، سده 12، ش (4) 711، مدرسه نمازی خوی 384 (A) // ، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (7) 1430، مرعشی 215/4 // نسخ، محمّد جعفر بن

ص:232

محمّد صادق هرندی، 1236، ش (3) 921، فیضیه 39/3 // ، احمد بن عبدالقادر تبریزی، 1261، ش (2) 935، مرعشی 119/3 (B) // ، 1290، ش (5) 1401، مرعشی 175/4 (B) // ، علی تقی بن محمّد حسن رضوی، 1290، ش (1) 2426، ملی 228/12 // شکسته نستعلیق، سده 13، ش (2) 2167، ملی 237/5 // نسخ، سده 14، ش (5) 5962،

آستا [رویت] // ، [بی تا ]// تملّک شیخ عبدالحسین حلی نجفی، الذریعه 278/18 // تملّک شیخ صالح جزائری، الذریعه 278/18 // تملّک ملا محمّد علی خوانساری، الذریعه 279/18.

شرح

شرح رساله العلم = شرح رساله علمیه/ احمد بن زین الدین احسائی.

شارح در مقدمه می گوید: در مساله علم وعلم باری تعالی مباحثات زیادی بین علما وحکما وجود دارد ومردم اطلاعات این مسائل را از کسی می گیرند که از خاندان رسالت نیستند وفقط به گفتار ایشان بسنده می کنند.

من هم از دیرباز به این مساله کشیده شده بودم وهمواره به فکر بودم تا آنکه دست تقدیر مرا به اصفهان کشاند ودر سال 1228 رساله علم فیض را که برای فرزندش علم الهدی نگاشته بود به دستم رساند. آن را به نیکوترین وجه ای نگارش کرده بود. پس از مطالعه به خواهش میرزا باقر نواب تا حد ممکن به شرح و توضیح مطالب آن پرداختم. الذریعه 322/15.

آغاز/ بسمله وبه نستعین، الحمد للّه رب العالمین والصلوه والسلام علی محمّد وآله المیامین العاقلین...

انجام/ ولا حول ولا قوه الاّ باللّه العلی العظیم وصلّی اللّه علی محمّد وآله الطاهرین.

ن . خ

نستعلیق، 1224، دانشگاه اصفهان ش (2) 323، نسخه ها 940/12 و11 // ، 1230، ش (17) 742، ملک 164/5 // ، عبداللّه بن محمّد تبریزی، 1234، ش (2) 1068، ملی

63/9 // نسخ، اسماعیل زنوزی، 1237، ش (4) 671، مدرسه نمازی خوی 365 // ، [1240]، ش (8) 755، ملی 218/8 // نستعلیق، حسن عظیم آبادی، 1251، ش (5) 6066،

ملک 130/9 // نستعلیق، 1256، ش (1) 1406، الهیات مشهد 549/2 // نسخ، سده 14 -

13، ش (3) 3028، ملک 190/6 // تملکِ عبدالهادی بن میرزا محسن فضلی در بصره، الذریعه 218/11.

ص:233

[83]

لبّ الحسنات

مجموعه دعاهای کوتاه را که انسان می تواند در روز، شب، هفته وماه از آنها بهره معنوی ببرد گرد آوری کرده است. فیض این اثر فارسی را در صفر 1073 به خواهش شاه عباس دوم صفوی فراهم آورده است. عناوین ابواب عبارتند از: باب اول: در اوراد متکرّره؛ باب دوم: در اوراد ایام هفته؛ باب سوم: در ادعیه ماهها.

یکم [45]؛ دوم [94]؛لولوه 124؛ فوائد 636؛ الذریعه 286/18.

آغاز/ منّت خدای را عزّ و جلّ که دعای بندگان را می شنود و ندای ایشان را به عزّ اجابت می رساند.

انجام/ این بود آنچه ذکر آن در این مساله موعود بود، والحمد للّه والصلاه علی رسول اللّه.

ن . خ

نسخ، سده 11، ش (1) 10347، مرعشی 289/26 // ، ، ش 8236، مرعشی 195/21 // ، بی تا، اهدایی مشکوه ش 932، دانشگاه تهران 123/1 // ، ، تملّک

مولوی حسن یوسف در کربلا، الذریعه 286/18.

[84]

المحاکمه بین الطائفتین من المؤمنین

عنوان دیگر: A

المحاکمه

مؤلاف ّین رساله را ظاهرا در جواب پرسشهایی نگاشته که از او در امتیاز بین دو فرقه اسلامی، یکی منسوبان به علم ودیگری منسوبان به زهد وعبادت مطالبی خواسته

ص:234

بودند، نگاشته است. وی بر این باور است که اهل علم، ریاضیات نفسانی می کشند به فکر وتعلّم وخشوع. و اهل زهد ریاضات بدنی می کشند به ذکر وتهجّد و رکوع. لیکن اهل علم، اگر به علم خود منتفع شوند، فاضلتراند از اهل عبادت.

فیض در این رساله دیدگاههای خود را درباره اختلاف فکری مهمی که در جامعه دینی آن روزِ ایران بوده بیان می کند. این اختلاف میان اهل ظاهر و باطن بوده، آنها با

نگاشتن کتابها و رساله هایی چند علیه یکدیگر تبلیغ می کردند تا جایی که این منازعات

در کوی و بازار و سر منبرِ ادامه می یابد و گروهی از این آشفته بازار منفعت طلبی می کنند. فیض می کوشد تا عیوب این دو دسته را بیان کند ودر عین تایید عرفان، حرکات زشت و بی مایه صوفیه و کارهای نادرست آنها را در عبادت سازی بیان نماید. وی در این رساله به این نکات اشارات می دهد.

هرگاه از طایفه ای که منسوب به فرقه ای از اهل حق باشند، حرکاتی چند ناپسندیده مشاهده شود، نباید همه آن فرقه را به بدی منسوب ساخت چه در هر فرقه خوب و بد می باشد، خصوصا این دو فرقه که اکثر افراد از ایشان نیستند بلکه خود را به ایشان شبیه

ساخته اند، تا معزز باشند ومال وجاه بیابند، اگر کسی به دیده بصیرت نظر کند می بیند که اکثر قصد قربت در تحصیل کمال ندارند، قومی به مزخرفاتی که آموخته اند خود را کامل می دانند، بلکه از علما می شمرند، از عقاید ایمانی و ارکانی دینی به اسمی ورسمی قناعت کرده و با این حال گاهی در صدد طعن یکدیگر برمی آیند، و گاهی دیگران را هدف تیر طعن می نمایند و زهر قهر بر جراحت سینه مجروحان می باشند...

و باید دانست که امور شنیعه که از جهّال این دو طایفه صادر می شود بسیار است، لیکن هیچ کدام به حدّی نمی رسد که موجب تکفیر و جواز لعن شود، بلکه هر دو بر ایمان خود باقی اند، وغیبت ایشان جایز نیست مگر در فسقی که تظاهر به آن کنند.

مولّف برای اثبات ادعای خویش، احادیثی از کتاب کافی نقل می کند و در خاتمه برای تعیین راههای سلوک به کتابهای دیگرش چون زاد السالک، ترجمه الشریعه و"الفت نامه" حوالت می دهد.

کشف الاستار 203/3؛ الذریعه 135/20؛ ده رساله 97.

ص:235

آغاز/ بسمله... اما بعد: سؤالی چند کرده بودند ومحاکمه خواسته بودند، میان دو فرقه از اهل اسلام، یکی منسوب به علم ومعرفت...

انجام/ وکیفیت سلوک راه حق را از رساله ای چند که درین باب نوشته ام بطلبند، مثل زاد السالک وترجمه الشریعه والفت نامه وغیر آن... ظاهرا وباطنا.

ن . خ

نسخ، محمّد هادی بن مرتضی (برادر زاده فیض)، ش (4) 82، مرعشی 101/1 // ، سده 11، تملّک اصغر مهدوی ش (4) 510، نسخه ها 121/2 // ، محمّد بن مرتضی، 1107، تملکِ سید مهدی بن اسماعیل صدر (کاظمیه)، الذریعه 135/20 // ، اسداللّه الحسینی بن ابی المعالی، 8 - 1124، ش (3) 1439، ملی 465/9 // ، سید احمد صفائی خوانساری،

1341، ش (9) 1493، هزار وپانصد 380 // ، تملّک حاج حسین پنبه چی (همدان)، نسخه ها 381/5.

ن . چ

به اهتمام محمّد تقی دانش پژوه در مجله دانشکده ادبیات .- تبریز: دانشگاه تبریز، [118/9] مقالات فارسی 5867 // به اهتمام رسول جعفریان در ده رساله .- اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیر المومنین، 1371. صص 112 - 95.

[85]

المحاکمه بین الفاضلین

عنوان دیگر: A

التفقّه فی الدّین

رساله ای است در بیان معنی تفقه در دین و اینکه آیا اجتهاد در احکام لازم است یا خیر؟ مؤلف گفتار شیخ حسن عاملی صاحب معالم الاصول را در این موضوع نقل

می کند و اعتراض یکی از فضلا را بر او می آورد. پس از آن بین آنها به محاکمه و قضاوت

ص:236

می نشیند.

یکم [80]؛ دوم [54]؛أمل 305/2؛ لولوه 129؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 136/20.

آغاز/ الحمدللّه رب العالمین... هذه رساله فی تحقیق معنی التفقّه فی الدین اوردنا فیه کلام بعض المحقّقین...

انجام/ یخرجهم من الظلمات الی النور ویهدی من یشاء الی صراط المستقیم والحمد للّه رب العالمین...

ن . خ

نسخ، علم الهدی [نسخه با نسخه فیض مقابله شده است]، ش 3193، مرعشی 15 - 414/8 // ، 1059، ش (5) 265، گلپایگانی 231/1 // ، محمّد اسماعیل بن محمّد ابراهیم

اصفهانی، 1126، ش (8) 16884، آستا [رویت] // ، 1290، ش (10) 1401، مرعشی 177/4 // ، محمّد حسن بن محمّد علی، 1303، ش (5) 11240، آستا [رویت] // تملکِ کتابخانه آقای خوانساری، الذریعه 153/11.

[86]

المحجّه البیضاء فی احیاء الاحیاء

عنوان دیگر: A

احیاء الاحیاء

کتاب احیاء علوم الدین از مهمترین و ارزشمندترین نگاشته های ابو حامد غزالی متوفای 505 ه . ق. است. وی پس از آنکه تدریس در نظامیه ومجالستِ امرا و ندیمان و صاحب منصبان دولتی را رها کرد، بار سفر به سرزمینهای شام، بیت المقدس وحجاز را بست. در سال 498 مناسک حج را به جای آورد و به طوس بازگشت. ارمغان او از این سفر، کتاب گران سنگ احیاء العلوم بود. غزالی این اثر را بدان سبب نوشت که می دید بر

بسیاری از عالمان دینی عصرش - که می بایست ورثه انبیا باشند - شیطان کمند انداخته وآنان را مقهور خود ساخته، این دانشمندان شیطان زده، چنان به مردم وانمود می کنند که

گویی علم چیزی نیست جز فتوایِ احکام، جدل ومناظره - برای از میان برداشتن دشمنان

ص:237

- وسخنان بی ارزشِ آراسته برای فریب و اغوای عوامِ مردم. او بر این باور است که علمی

که صالحانِ سلف بدان می پرداختند وخداوند بزرگ آن را فقه وحکمت و علم و نور وهدایت خوانده، متروک ومهجور افتاده است. لذا مصمّم می شود که کتابی در زنده کردن مجدّد علوم دین بنگارد. که ماحصل آن احیاء علوم الدین است.

این اثر چه در دوران غزالی و چه پس از آن در میان دانشمندان کشورهای اسلامی رواج یافت. تلخیصهای چندگانه ای که دانشوران نامور مسلمان از آن کرده اند، یا شرح و

تفسیرهای فراوانی که بر آن نوشته اند همه حاکی از بزرگی وعظمت کار سترگ فخر رازی است. هرچند بر آن خرده گیریها و اشکالاتی از سوی بزرگان وارد شده امّا از بزرگی و رواج آن هرگز کاسته نشده است. فیض کاشانی بر آن شد تا احیاء علوم الدین را بار دیگر احیاء و یا تهذیب کند و با آرای کلامی و روایات مأثور شیعی بیامیزد و از اعتقادات معارض بپیراید. وآن را در جامه ای نو، در خورد جامعه ای شیعی سازد و بر آن نام المحجّه البیضاء فی تهذیب الاحیاء بگذارد و به شیعیان عرضه کند.

فیض در مقدمه المحجّه در سبب احیاء خویش چنین می گوید:

پس، از خداوند سبحان در آنچه به انجامش مایلم، درخواست خیر و خوبی می کنم

وآن نگاشتن کتابی است در تهذیب کتاب احیاء علوم الدین که از نوشته های ابو حامد محمّد غزالی طوسی است. این کتاب در همه اقطار مانند خورشید در نیمروز مشهور و شناخته شده است و مشتمل بر علوم دینی مهمی است که برای جهان آخرت سودمند می باشد و پای بندی به آنها می تواند مایه رستگاری و رسیدن به درجات عالی اخروی شود، افزون بر اینها از حسن بیان و شیوایی نگارش و زیبایی ترتیب وتدوین برخوردار است، امّا چون غزالی به هنگام تالیف آن بر مذهب عامّه بوده و هنوز شیعه نشده، و این سعادت را خداوند در اواخر عمر به او ارزانی داشته است - چنان که آن را در کتاب سرّ العالمین اظهار کرده و ابن جوزی این امر را گواهی داده است - به همین سبب یکی از ارکان مهم ایمان را فرو گذاشته وآن را در این کتاب ذکر نکرده است. این رکن اساسی عبارت از شناخت امامان معصوم - علیهم السلام - است که پیامبر خدا تمسّک به آنها وقرآن را سفارش فرموده است. و نیز بسیاری از مطالب آن بویژه آنچه در بخش عبادات آمده مبتنی بر اصول نادرست عامّه و از بدعتها وساخته های فاسد فرقه گرایان و هواپرستان است. همچنین بیشتر اخباری که در آن کتاب نقل شده به کسانی اسناد داده شده که به دروغگویی و افترا بر خدا و

ص:238

پیامبرش مشهورند وهیچ اعتمادی برگفته های آنان نیست...

از این رو لازم دیدم آن کتاب را از آنچه مایه عیب و زشتی آن است پاک کنم وتمام مطالب آن را بر اصولی محکم استوار سازم که شک وتردید در آن راه نداشته باشد، و در برخی از بابهای آن روایات مناسب هر باب را که از اهل بیت - علیهم السلام - و پیروان آنان نقل شده و از اسرار وحکمی است که به آنها اختصاص دارد بر آن بیفزایم، و بعضی از مباحث آن را با منظّم کردن مطالب وحذف زواید خلاصه کنم تا رغبت خوانندگان به مطالعه آن افزون شود. همچنین لازم دیدم برخی از بابهای طولانی آن را به فصلهای کوتاهتر تقسیم کنم تا موجب خستگی مطالعه کنندگان نگردد، بی آنکه در ترتیب ابواب و فصول آن تغییری ایجاد کنم وچیزی از آنها را مقدّم یا موخّر بدارم.

و نیز تا حدّ ممکن در بیان الفاظ وعبارات آن تصریف نکرده ام زیرا عبارات آن در نهایت خوبی و استحکام است.

فیض در المحجّه هیچ تغییری در ترتیب ابواب کتابهای احیاء علوم الدین نداده است جز اینکه در ربع عادات به جای "آداب السماع والوجد" کتاب طولانی و پر حجم "آداب الشیعه واخلاق الامامه" را نشانده است. چرا که سماع و وجد را از مذهب اهل بیت -

علیهم السلام - نمی داند. همچنین، گرچه نام کتاب قواعد العقاید - کتاب دوم از ربع عبادات - را بر جای نهاده و به جای آن، کتاب دیگری ننشانده است، امّا در مضمون کتاب

بیشترین تصرّف را نموده است و جز اندکی از سخنان غزالی در باب اوصاف علم کلام و رویکرد تدریجی به ارشاد خواص وعوام، بقیّه کتاب را موافق عقاید شیعه امامیّه نگاشته

است و در جایی که غزالی خواننده را برای دانستن حداقل لازم اعتقادات حق و ادلّه آنها

به الرّساله القدسیه و کتاب الاقتصاد فی الاعتقاد خود ارجاع می دهد، فیض به عوض آنها از دو کتاب خویش، منهاج النّجاه و علم الیقین نام می برد وخواننده را به خواندن آنها اشارت می کند.

از اینها که بگذریم، سبک فیض در بازنویسی بقیه کتاب احیاء علوم الدین چنین است که گاهی نکته مهمی را که با آن موافق نبوده، ابتدا از غزالی آورده وآنگاه خود با ذکر اقول به ردّ و تصحیح آن پرداخته است و یا نکته صوابی را پس از اقول، بسط داده و از طریق شیعه مؤیداتی برای آن آورده است. در کثیری از موارد هم عباراتی را که نمی پسندیده و

درست نمی دانسته از میان دیگر عبارات بیرون برده و بدین کار اشارتی نکرده است. همچنین است حذف پاره ای از روایات وارده از طریق اهل سنّت وحکایات و اقوال

ص:239

مأثوره از صالحان سلف و یا افزودن وکاستن فصلی بندرت. از آن طرف، افزودن روایاتی از منابع امامیّه، امری است که در جمیع کتابهای چهل گانه بدان اهتمام تمام داشته است.

در همه کتابها، بخصوص در ربع عبادات وعادات، احکام فقهی را موافق فقه شیعه وفتاوای خویش نگاشته واغلب نصوص وارده از ائمه شیعه - علیهم السلام - را به صراحت ذکر کرده است. امّا در اسرار عبادات، تقریبا بی هیچ بیش و کمی، همه آنچه را غزالی آورده با تصویب آورده است. کوتاه سخن آنکه، دست کم سه چهارم المحجّه البیضاء عینا همان است که در احیاء علوم الدین آمده است واگر تصرّفی رفته است در ربع باقی است. (قصّه اهل معرفت، 7 - 5 )

کتاب المحجّه در هفتاد وسه هزار بیت به سال 1046 به پایان رسید.

یکم [14]؛ دوم [64]؛ امل 305/2؛ لولوه 123؛ روضات 91/6؛ کشف الحجب 439؛ فوائد 636؛ ایضاح 442/2؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 145/20.

ربع عبادات

آغاز/ بسمله. حمدا للّه تعالی اولا حمدا کثیرا... واستخیره سبحانه ثالثا فیما انبعث له عزمی من تحریر فی کتاب تهذیب احیاء علوم الدین من...

انجام/ هذا اخر کلام فی کتاب ترتیب الاوراد وتفصیل احیاء اللیل و بتمامه تمّ ربع العبادات من المحجّه البیضاء فی تهذیب الاحیاء و یتلوه ان شاء اللّه فی ربع العادات کتاب آداب الاکل...

ن . خ

نستعلیق، مقصود گلپایگانی، 1042 ؟، ش 5797، مجلس 227/17. (نسخه را فیض دیده و حاشیه زده است) // نسخ، عبدالرزاق بن عبدالفتاح بن عبداللطیف قاری، 1045، ک. آیه اللّه زنجانی ش 44، آشنایی با 205/1 // ، 1061، ش 11544، آستا [رویت] // ، زمان

مولّف، ش 310، فیضیّه 229/1 // ، رمضان بن علی کاشانی، 1098، ش 552، مرعشی 153/2 // ، [سده یازدهم]، ش 7954، مرعشی 289/20 // ، 1100، ش 7453، مجلس 430/25 // ، 1114، مشکوه ش 1053، دانشگاه تهران 677/ (1) 3 // ، علی

اکبر بن خلیل اللّه حسینی کاشانی، 1113، ش 2662، سپهسالار 521/5 // ، شمس الدین

ص:240

بن عبداللّه ماهانی، 1139، ش 527، ملی فارس 121/2 // ، احتمالاً کتابت محمّد مقیم بن محمّد صالح ملقب به صفار زاده، ش 1664، فیضیه 229/1 // ، سده 13، ش 1155، ملی

145/9 // ، ، ش 383، مدرسه امام عصر شیراز 127.

ربع العادات

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی احسن تدبیر الکائنات فخلق الارض و السموات و انزل الماء الفرات... اما بعد فان مقصد ذوی الالباب لقاء اللّه سبحانه بدار الثواب و لا طریق للوصول...

انجام/ ولیکن هذا اخر الکلام فی کتاب اخلاق الامامه و آداب الشیعه وبتمامه تمّ

ربع العادات من المحجّه البیضاء... و ظاهرا و باطنا.

ن . خ

نسخ، احتمالاً به خط مؤلّف (با تملّک علم الهدی)، ش 7454، مجلس 431/25 // ، عبدالرزاق بن عبدالفتاح الادیب الشهیر بالقاری، 1061، ش 1726، مسجد اعظم 403 // ،

ملا رمضان بن علی کاشانی، 1098، تملّک شیخ هادی کاشف الغطاء، الذریعه 145/20 // ، سده 11، ش 83، الهیات تهران 797/1 // ، ، ش (1) 59 - 6350، آستانه مقدسه

162 // ، ، دانشگاه لس آنجلس ش M 1301، نسخه ها 343/12 و11 // ، 1100، ش 7453، ملی 430/25 // ، جمال الدین اسحاق، 1101، ش 5781، مجلس 216/17 // ، 1101، ش 7452، ملی 430/25 // ، محمّد بدیع بن محمّد رضی،

1102، ش 3731، مجلس 1712/ (4) 10 // ، مقابله با نسخه مؤلف توسط محمّد نورالدین (برادر زاده فیض)، ش 3538، مرعشی 333/9 // ، 1127، ش 7384، سپهسالار

521/5 // ، علی نقی بن محمّد حسینی دهدشتی، 1181، ش 9598، مرعشی 329/24 // ، محمّد محسن بن محمّد علی، سده 12 - 11، ش 48، الهیات تهران 797/1 // ،

محمّد رضا حسینی، ش 553، مرعشی 154/2.

ربع المهلکات

آغاز/ بسمله. الحمدللّه الذی تتحیر دون ادراک جلاله القلوب والخواطر وتدهش فی مبادی اشراق انواره الاحداق...

انجام/ هذا اخر الکلام فی کتاب ذم الغرور و بتمامه تمّ ربع المهلکات من المحجّه

ص:241

البیضاء فی احیاء الاحیاء... وظاهرا و باطنا.

ن . خ

نسخ، 1047، ش 7451، مجلس 429/25 // ، خلیل بن رکن الدین مسعود حسینی، 1090، ش 554، مرعشی 155/2 // ، ابوالقاسم، 1107، ش 4804، مجلس 201/13 // ، سید علی بن محمّد حسینی، 1148، تملّک سید محمّد بن خلیفه، الذریعه 145/20 // ، محمّد صالح حسینی شوشتری، 1149، ش 15258، آستا [رویت] // ، سده 12، حسین مفتاح ش 94، نسخه ها282/7 // نسخ ونستعلیق، ، ش 5863، سپهسالار 521/5 // نستعلیق، علی اصغر بن ملا محمّد مقیم علیابادی نیشابوری، 1241، ش 3570، آستا

465/6 // نسخ، محمّد بن حاجی ملا عبداللّه بن محمّد بیابانکی، 1261، مدرسه خیرات خان ش (1) 9، ف. رشت وهمدان 1777 // ، علی عسکر هراتی، 1263، ش 3571، آستا 465/6 // ، محمّد بن احمد الموسوی، 1279، ش 7048، آستا 465/6 // ، 1268،

مشکوه ش 1054، دانشگاه تهران 677/ (1) 3 // نستعلیق، سده 13، ش (3) 49 - 6356،

آستانه مقدسه 163 // نسخ، جعفر حسینی سبزواری، سده 13، ش 17577، آستا [رویت] // ، بی تا، ک. وزارت مطبوعات و ارشاد افغانستان GAL S I 749، سلسله فهارس المکتبات الخطیه النادره 232/4 // ، ، ش 11343، آستا [رویت] // ، ، ش 8635، آستا 465/6.

ربع المنجیات

آغاز/ بسمله. نحمد اللّه الذی بتحمیده یستفتح کلّ کتاب و یذکره کلّ خطاب... اما بعد فانّ التوبه عن الذنوب...

انجام/ تمّ کتاب ذکر الموت و ما بعده من المحجّه البیضاء فی احیاء الاحیاء وهو الکتاب العاشر من الربع الرابع... والحمد للّه رب العالمین.

ن . خ

نسخ، مؤلف، بی تا، ش 7455، مجلس 432/25 (تا آخر کتاب التوحید والتوکّل) // ، ملا عبدالغفور بن مرتضی (برادر فیض)، تملّک سید محمّد باقر حفید، الذریعه 145/20 // ، به دستور علم الهدی، بی تا، ش 7457، مجلس 432/25 // ، 1132، ش 15265، آستا [رویت] // ، عبدالمجید بن محمّد علی طباطبائی، 1134، ش 506، گلپایگانی 160/2 // ، احتمالاً سده 12، ش (3) 1195، گوهرشاد 1657/3 // ، حسن خوانساری، 1256،

ش 56 ب، الهیات تهران 655/1 // ، عبدالرحیم بن عبداللّه بیارجندی، 1261، خیرات

خان ش 36، ف. رشت وهمدان 1763 // شکسته نستعلیق، 1266، ش (5) 11 - 6434، آستانه مقدسه 163 // نسخ، 1286، مشکوه ش 397، دانشگاه تهران 678/ (1) 3 // ،

ص:242

سده 13، ش 17576، آستا [رویت] // ، ، ش 16879، آستا [رویت] // ، ، ش 382، امام عصر شیراز 127 // ، مظفر علی بن مولانا عرب، ش 1721، مسجد اعظم 403

// ، ، ش 10225، آستا [رویت ]// ، بی تا، ش 7918، آستا 466/6 // ، ، حسینیه شوشتریها ش 728، نسخه ها 809/12 و11.

اجزاء نامشخص

ن . خ

نسخ، مولف، 1044، ش 7456، مجلس 432/25 // ، جمال الدین اسحاق، 1101، ش 5824، مجلس 241/17 // ، سده 12، ش 1885، الهیات مشهد 945/3 // ، ، ش 7660، دانشگاه تهران 667/16 // ، ، ش (1) 11 - 6344، آستانه مقدسه 163 // نستعلیق، قبل از 1252، ش 3249، عمومی اصفهان 297/1.

تهذیب

احیاء المحجّه البیضاء/ ملا محمّد علی بن محمّد علی استرابادی.

ن . خ

تملّک شیخ محمّد صالح مازندرانی حائری ساکن سمنان، الذریعه 32/26.

ترجمه

نماز راهی روشن در جهان تاریک / اسداللّه ناصح .- تهران: بی نا، 1346. 207 ص؛

محمّدی، 1357. 304 ص. (ترجمه کتاب اسرار الصلوه از کتاب المحجّه البیضاء).

ترجمه قسمتی از کتاب محجّه البیضاء فی تهذیب الاحیاء/ حسین آستانه پرست. به راهنمایی زین الدین جعفر زاهدی، 48 - 1347. 101 ص. (ترجمه کتاب التوحید والتّوکل).

ترجمه کتاب اخلاق النبوه وآداب المعیشه از کتاب محجّه البیضاء/احمد خباز حسینی. به راهنمایی زین الدین جعفر زاهدی، 50 - 1349. 66 ص.

ترجمه قسمتی از کتاب محجه البیضاء (کتاب آداب النّکاح)/ عبداللّه کریم زاده. به راهنمایی زین الدین جعفر زاهدی، 50 - 1349. 111 ص.

ترجمه قسمتی از کتاب محجّه البیضاء/ محمّد افکار. به راهنمایی زین الدین جعفر زاهدی، 50 - 1349. 95 ص. (ترجمه کتابهای اسرار الطهاره، اسرار الصلاه و اسرار الزکاه از کتاب المحجّه البیضاء).

آداب معاشرت محمّد (ص)/ اسداللّه ناصح .- تهران: محمّدی، 1351. 80 ص.

ص:243

(ترجمه کتاب آداب المعیشه واخلاق النبوه از کتاب المحجّه البیضاء).

ورزش روح و تهذیب اخلاق از محجّه البیضاء/ اسداللّه ناصح .- تهران: کانون انتشارات محمّدی، 1356. 106 ص. (ترجمه کتاب ریاضه النفس وتهذیب الاخلاق از کتاب

المحجّه البیضاء).

ارزش دانش ودانشمند در اسلام/ اسداللّه ناصح .- تهران: نهضت زنان مسلمان،

1361. 166 ص. (ترجمه کتاب العلم از کتاب المحجّه البیضاء).

سه رساله: عزلت، کینه وحسد، مذمت دنیا/ اسداللّه ناصح .- تهران: نهضت زنان مسلمان، 1361. چاپهای متعدد.

زیان شکم پرستی وشهوترانی/ اسداللّه ناصح .- تهران: نهضت زنان مسلمان، 1362. 67 ص. (ترجمه کتاب آداب الشهوتین: شهوه البطن وشهوه الفرج).

قرآن وآداب تلاوت آن/ اسداللّه ناصح .- تهران: محمّدی: بی تا. 134 ص. (ترجمه کتاب آداب تلاوه القرآن از کتاب المحجّه البیضاء).

برنامه ارتباط با خدا در ماه مبارک رمضان وفلسفه روزه/ اسداللّه ناصح .- تهران: محمّدی، بی تا. 244 ص. (ترجمه کتاب اسرار الصیام از کتاب المحجّه البیضاء ).

ازدواج وطلاق/ مهدی شمس الدین .- قم: قیام، 1370. 128 ص. (ترجمه کتاب آداب النّکاح از کتاب المحجّه البیضاء).

آداب کسب و تجارت: از دیدگاه فیض کاشانی و محمّد غزالی/ مهدی شمس الدین .- قم: شفق، 1371. 123 ص. (ترجمه کتاب آداب الکسب از احیاء علوم الدین والمحجّه البیضاء).

آداب کسب ومعاش. به ضمیمه کتاب حلال وحرام/ رضا رجب زاده .- مشهد: رستگار، 1373. 278 ص. (ترجمه کتاب آداب الکسب وکتاب الحلال والحرام از کتاب المحجّه البیضاء).

راه روشن (ترجمه کتاب المحجّه البیضاء فی تهذیب الاحیاء)/ گروه مترجمان .- مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 76 - 1372. 8ج.

ج1. محمّد صادق عارف، 1372. 617 ص. (تا پایان اسرار الصلاه)؛ ج2. محمّد صادق عارف، 1375. 549 ص. (تا پایان کتاب اذکار ودعوات)؛ ج3. محمّد رضا عطائی، 1376. 551 ص. (تا پایان کتاب آداب صحبت ومعاشرت)؛ ج4. محمّد رضا عطائی، 1375. 439 ص. (تا پایان کتاب اخلاق امامان وآداب شیعه)؛ ج5. عبدالعلی صاحبی، 1372. 512 ص. (تا پایان کتاب نکوهش دنیا)؛ ج6. عبدالعلی صاحبی، 1376. 504 ص. (تا پایان کتاب نکوهش غرور)؛ ج7.

ص:244

محمّد صادق عارف، 1374. 536 ص. (تا پایان کتاب توحید و توکّل)؛ ج8. محمّد صادق عارف، 1375. 455 ص. (تا پایان کتاب).

ن . چ

.- تهران: محمّد ابراهیم خوانساری، 1326، 1341 ق. 321 ص. (سنگی) // به کوشش علی

اکبر غفاری .- تهران: مکتبه الصدوق، 42 - 1339. 7ج. (سنگی) // به کوشش محمّد مشکوه .- تهران: المکتبه الاسلامیه، 1339. 4ج (افست از نسخه خطی) // به کوشش علی اکبر

غفاری .- تهران: دفتر انتشارات اسلامی، بی تا. 4ج.

[87]

مرآه الاخره

عنوان دیگر: A

مراه الاخر B مراه الاخره فی معرفه یوم الاخر

نویسنده این اثر را آیینه ای می داند که نشانگر صورت جنّت و نار است و در آن به حقیقت بهشت و دوزخ و بررسی وجود و محلّ آنها در دنیا می پردازد. کتاب در چهار باب تدوین شده:

1. در جایگاه جنّت و نار؛ 2. جنّت و نار ناشی از نفس انسان است؛ 3. اقوالی که اشاره

به بعضی از معانی این دو گفته دارد؛ 4. اقسام لذات وآلام. فیض این کتاب را به سال 1044 در نهصد بیت تالیف کرد.

یکم [28]؛ دوم [59]؛ امل 305/2؛ لولوه 125؛ کشف الحجب 500؛ فوائد 636؛ ایضاح 456/2؛ الذریعه 260/20.

آغاز/ الحمد للّه الذی جعل الدنیا متاعا و الاخره دار القرار والصلاه علی محمّد المبشر للذین آمنوا وعملو الصالحات.

انجام/ ولنقبض الان عنان القلم ولنحمد للّه ولی النعم جعلنا اللّه من المقربین المخلصین بحق محمّد وآله الطاهرین.

ص:245

ن . خ

نستعلیق، میر علی نقی بن نورالدین محمّد گیلانی، 1085، ش (17) 1039، فیلم 561/1 // نسخ، 1107، ش (2) 1985، مجلس 461/5 // ، 1124، ش (9) 1439، ملی 469/9 // ، محمّد علی بن محمّد مهدی اشرفی، 1126، ش (1) 63586، مجلس 274/7 // ، محمّد هاشم، 1133، حیدر آباد، ش (1) 121، مدرسه امام عصر شیراز، 95 // نستعلیق، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (5) 1430، مرعشی 214/4 // نسخ، عباس بن محمّد طباطبایی، 1281، ش (2) 9741، آستا 341/11؛ انجام/ و ههنا اسرار تعرفها اولو الالباب // نستعلیق، علی اکبر طبیب بن محمّد کریم، 1296، ش (10) 2658، ملک 482/7؛

انجام/ مصرع تاریخ شد این تعمیه رفت کدز آینه (؟) آخرت // نستعلیق، سده 13، ش (6) 5908، دانشگاه تهران 144/16 // شکسته نستعلیق، ، بمبئی، ش (1) 2167، ملی 236/5 // بی تا، ش (10) 1556، دانشگاه تهران 178/8.

ن . چ.

به ضمیمه منهاج النجاه - و - البشاره الشیعه - و - خلاصه الاذکار - و - ضیاء القلب - و - الانصاف .- تهران: بی نا، 1303 ق. (سنگی) // به ضمیمه علم الیقین - و - عین الیقین .- تهران: بی نا، بی تا. (سنگی) // .- طهران: میرزا هادی اصفهانی، 1311 ق. 190 ص. (سنگی) // با علم الیقین .- طهران: بی نا، 1312. 428 ص.

[88]

مشواق

این رساله فیض در توجیه وتفسیر اصطلاحات وعبارات شاعرانه ومتغزلانه ای است که عرفا و اهل ذوق در سخنان خود به کار می برند. وی که درگیری اهل ظاهر و باطن را در معنا ومفهوم این اصطلاحات دریافته بود با نگارش این رساله به ظاهریان فهمانده که

مقصود عارفان از این اصطلاحات، آنگونه که آنها می پندارند، نیست. در فهرستِ مصنفات خود در معرفی این رساله می گوید:

مقصود از تالیف مشواق عریان کردن معانی حقائق از لباس استعارات برای تفهیم معنی محبت و انس به خدا و برانگیختنِ اشتیاق مردم صاحب ذوق و به خاک مالیدن بینی

ص:246

قشریان خشک و منکر محبتِ الهی است...

فیض در این رساله 860 بیتی، سه فصل در ذکر کلیات عرفانی و توجیه عبارات، استعارات واصطلاحاتِ اهل ذوق نوشته و در فصل سوم پاره ای از کلمات مزبور را یاد و توجیه می کند. فصل اول: در بیان سبب انشاد اشعار در اشاره به معنی و حقایق؛ فصل دوم: در بیان درجات و مراتب سخن و انواع و اصناف آن؛ فصل سوم: در بیان سبب تعبیر از معانی حقایق به الفاظ متداوله مشهوره واشاره به معانی هر یک.

مؤلّف به تبیین و توضیح هر یک از اصطلاحات، رخ، زلف، خال، خط، چشم، ابرو، لب، دهان، شراب، ساقی، خرابات، خراباتی، بت، زنّار، کفر و ترسایی پرداخته و برای آنها به اشعاری از گلشن راز شبستری استشهاد کرده است.

یکم [111]؛ دوم [65]؛ لولوه 128؛ کشف الحجب 601؛ فوائد 635؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 68/21.

آغاز/ بسمله... و بعد چنین گوید مؤلف این سخنان محسن بن مرتضی - تغمده اللّه بالغفران - که چون طایفه ای از متقشّفه...

انجام/ به ترسا زاده ده دل را به یک بار - مجرد شو ز هر اقرار وانکار - تمّ ما اردنا ذکره والحمد للّه والسلام علی اصفیاء اللّه واولیاء اللّه.

ن . خ

نسخ، 1091، تملّک مدرس رضوی، فیلم ش 1439، فیلمها 601/1 // ، سده 11، بنیادزبانهای خاوری، ش C 180، نسخه ها 301/10 // نستعلیق، محمّد مهدی، 1116، ش (14) 745 د، الهیات تهران 380/1 // ، سلیمان بن علم الهدی محمّد کاشانی، اوایل سده 12، ش (21) 8231، دانشگاه تهران 66/17 // ، محمّد بن حاج محمّد رازی، 1132، ش

(4) 1020، گلپایگانی 221/2 // ، 1206، ش (2) 109، حقوق 193 // ، ابن محمّد

کریم علی اکبر الطبیب سالیانی، 1263، ش 5968 ضمیمه 644، آستا [رویت]؛ نیز، دانشگاه

تهران فیلم ش 2242 // نسخ ونستعلیق، علی بن احمد رشتی، 1270، اصغر مهدوی ش (19) 364، نسخه ها 179/2 // نستعلیق، محمّد علی بن حاج ملا عبدالغنی تفرشی، 1274،

ش (2) 663، الهیات تهران 352/1 // ، ، ، ش (2) 263، الهیات تهران 402/1 // ، صالح حسینی، 5 - 1284، ش (11) 12167، آستا 90/10 // ، سده 13، ش (1) 7590، دانشگاه تهران 643/16 (کسی که این نسخه را خوانده از اعتقادات فیض تبرّی جسته

ص:247

است) // نسخ، ، ش (6) 3262، مجلس 871/ (2) 10 // نستعلیق، ، ش (3) 6546،

سپهسالار 574/5 // نسخ، ، ش (1) 1307، گلپایگانی 245/2 // ، ، اصغر مهدوی ش (2) 317، نسخه ها 111/2 // نستعلیق، ، ش (3) 6546، سپهسالار 574/5 // ، ، ش 2911، مسجد اعظم 364 // تعلیق، محمّد علی، 1300، مشکوه ش (4)

849، دانشگاه تهران 495/ (1) 3 // نستعلیق، بی تا، دانشگاه لینگراد ش (3) 1211، نسخه ها 304/8 // ، عبدالواسع بن میرزا، ش (2) 5757، ملک 21/9 // تملّک عبدالحسین

حجت، در کربلا، الذریعه 68/21.

ن . چ

به کوشش حسن بهمنیار .- تهران: بی نا، 1325. 28 ص. // [چاپ دیگر .- تهران: نشر بین الملل، 1363. 40 ص.] // به کوشش مصطفی فیضی، به ضمیمه صهبای سخن .- کاشان: انجمن ادبی صبا، 1348. صص 176 - 113 // به کوشش حامد ربانی، به ضمیمه رساله نای

از جامی .- تهران: [بی نا]، 1354. // به کوشش رسول جعفریان، در ده رساله محقق بزرگ فیض کاشانی .- اصفهان: کتابخانه عمومی امیر المومنین، 1371. صص 275 - 235.

[89]

المعارف

عنوان دیگر: A

المعارف فی اصول الدّین

فیض کتاب مفصّل عین الیقین خودش را دو نوبت تلخیص نموده، نوبتی بر خلاصه. مطالبی افزوده وآن را انوار الحکمه نامیده است. و نوبتی دیگر تنها بر خلاصه اکتفا کرده و بر آن چیزی نیفزوده و این تلخیص را به المعارف موسوم داشته است. کتاب مرتب بر

چهار مقصد است و هر مقصدی مشتمل بر ابواب وفصولی. مقاصد چهارگانه عبارتند از:

العلم باللّه؛ العلم بالملائکه اللّه؛ العلم بکتبه و رسله؛ العلم بالیوم الاخر.

المعارف در ضمن شش هزار بیت به سال 1083 پایان یافته است.

یکم [11]؛ دوم [6]؛ هدیه 6/2؛ لولوه 123؛ روضات 91/6؛ کشف الحجب 531؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 187/21.

آغاز/ نحمدک اللهم یا مبدی ء یا معید و الحمد من نعمائک و نشکرک یا فعال لما یرید

ص:248

ن . خ

نسخ، 1092، ش (2) 1092، ملک 231/5 // ، 1211، ش 237، ادبیات تهران 84 (وقفی آقای حکمت) // نستعلیق، 1252، ش 1019، گوهرشاد 1390/3 // ، میرزا آقا بن میرزا محمّد طاهر، 1262، ش 5801 [7989]، مجلس 230/17 // نسخ، محمّد ابراهیم، 1285، ش 8842، آستا 391/11 // نستعلیق، ملک محمّد، 7 - 1286، ش (3) 4261، مجلس 278/11 // ، ندر محمّد، بی تا، ش (5) 16605، آستا [رویت ](با عنوان: منتخب معارف) // تملّک شیخ عبدالحسین طهرانی در کربلا، الذریعه 298/23 // تملّک محمّد علی خوانساری در نجف، 187/21.

[90]

مُعتصم الشیعه فی احکام الشّریعه

کتاب فقهی استدلالی است که اصول مسائل شرعیه و امّهات احکام فرعیّه و دلایل آنها را در بردارد. مؤلّف در این اثر، برای اثبات ادلّه، از مباحث اصول فقه استفاده نکرده، بلکه دلیل وحکم را از آیات قرآن واحادیث وروایات معصومین - علیهم السلام - بدست آورده است. وی در هر مساله پس از نقل اقوال فقهای امامیّه به بررسی وجوه و اسباب اختلاف بین آنان پرداخته است.

فیض، تنها مبحث کتاب الصلوه معتصم را به سال 1029 به پایان رساند، آنگاه تلخیصی از این کتاب به نام مفاتیح الشرایع ساخت که شامل موضوعات فقهی دیگر هم

بود. مفاتیح الشرایع.

یکم [6]؛ دوم [66]؛لولوه 123؛ روضات 87/6؛ کشف الحجب 534؛ فوائد 636؛ ایضاح 508/2؛ الذریعه 210/21.

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی کرّم بنی آدم وحملهم التکالیف الشرعیه لیثبتهم

انجام/ وتضرب اوقات الصلاه حتی تتوب او تموت کما ورد به الروایات وسیأتی فی محله، هذا آخر الکلام فی المجلد الاول.

ص:249

ن . خ

نسخ، سده 11 (با حواشی مولف)، ش 7029، مجلس 38/25 // ، محمّد سعید، 1087، ش 2866 ع، ملی 381/13 // ، کتابت به دستور علم الهدی، ش 3478، مرعشی 275/9 // نستعلیق، نورالدین محمّد شفیع، 1121، ش (2) 1889، ملی 532/10 // نسخ، 1124، ش 178، صدر بابل 122 (با حواشی از مؤلف) // ، سده 12، ش (3) 2565، ملی 488/12 // ، حسین بن مهدی الحسینی، 1211، ش 6469، آستا 509/5 // نستعلیق،

محمّد علی، 1327، ش 217، مرعشی 246/1 // ، بی تا، ش 65، ملی فارس 59/1 // نسخ، ، تملّک کتابخانه رضوی کاشان، ش 191، نیز ش 3545، فیلمها 176/2 // ، ، تملّک سید محمّد یزدی در اصفهان، الذریعه 210/21 // ، ، تملّک سید رضا بن محمّد زنجانی، الذریعه 210/21 (مالک ادعا کرده که کتاب الطهاره معتصم را نیز دارد که با توجه به قول صریح فیض در آخرین فهرستش بعید به نظر می رسد).

تعلیقات

تعلیقات [علی معتصم الشیعه] / فیض کاشانی

این تعلیقات را ملا محسن بر ظهر کتاب خود موسوم به معتصم الشیعه در مسائل گوناگون دینی، لغوی، رجالی وتفسیری نگاشته است.

ن . خ

نستعلیق، نورالدین محمّد شفیع، 1121، ش (2) 1889، ملی 532/10.

[91]

معیار السّاعات

رساله ای است مختصر که مؤلّف آن را در شناخت اوقات و ساعات خوب و بد با نگرش بر روایات اهل البیت فراهم آورده است. وی این اثر را که مشتمل بر جداول و ارقام می باشد به سال 1026 در ضمن دو مقصد به فارسی تدوین می کند.

مقصد اول: در اختیار اوقات جهت مهمّات در چهارده فصل؛ مقصد دوم: در اختیار ساعات در سه فصل.

یکم [78]؛ دوم [97]؛ لولوه 129؛ کشف الحجب 536؛ فوائد 636؛ ایضاح 516/2؛

ص:250

الذریعه 279/21.

آغاز/ دم به دم و نفس به نفس هزاران سپاس وستایش مر خدای را که پروردگار جهانیان است.

انجام/ این بود آنچه اراده داشتیم که در این کتاب ایراد کنیم. تاریخ کتاب معیار الساعات به انجام آمد.

ن . خ

نستعلیق ریز، 1089، ش (1) 53، آستانه مقدسه 211 // نستعلیق، 1092، مشکوه ش 481، دانشگاه تهران 950/ (1) 3 // نستعلیق، محمّد زمان، 1096، مدرسه آخوند همدان ش (8) 10212، رشت وهمدان 1598 // ، 1257، ش (1) 919، هزار وپانصد 308 // ، محمّد علی درگزینی، 1264، ش (2) 1817، ملک 374/5 // ، بی تا، ش (3) 929، هزار

وپانصد 308.

[92]

مفاتیح الشرایع

مولّف در جوانی کتاب معتصم الشیعه فی احکام الشریعه را در فقه به رشته تحریر در آورد و در آن به اصول مسائل شرعیه و امّهات احکام فرعیه و دلایل آن پرداخت. وی برای اثبات ادلّه از مباحث اصول فقه بهره نبرده، بلکه دلیل وحکم را از آیات قرآن و احادیث و روایات معصومین - علیهم السلام - بدست می آورد.

گویا فیض، تنها مبحث "کتاب الصلوه" معتصم را به پایان می برد و پس از آن به

نگاشتن مفاتیح می پردازد. این کتاب همه ابواب فقه را شامل می شود و افزون بر آن مولّف به آن قسم از مسائل فقهی که فقها در کتابهای فقهی متعرض آن نشده اند اشارت می کند. مفاتیح حاوی دو فن، و هر فن از شش کتاب و خاتمه ای تشکیل می شود از این قرار:

الفن الاول فی العبادات و السیاسات: مفاتیح الصلاه؛ مفاتیح الزکاه؛ مفاتیح الصیام؛

ص:251

مفاتیح الحج؛ مفاتیح النذور والعهود؛ مفاتیح الحسبه والحدود؛ خاتمه فی الجنائز.

الفن الثانی فی العادات و المعاملات: مفاتیح المطاعم و المشارب؛ مفاتیح المناکح و الموالید؛ مفاتیح المعایش و المکاسب؛ مفاتیح العطایا و المروّاه؛ مفاتیح القضاء و الشهادات؛ مفاتیح الفرائض و المواریث؛ خاتمه فی الحیل الشرعیه.

مؤلّف نگاشتن این کتاب را به سال 1042 به پایان رسانده است و پس از آن شروح متعدّدی توسط عالمان بر آن نگاشته شده است. شروح مفاتیح

یکم [7]؛ دوم [67]؛ لولوه 123؛ روضات 88/6؛ کشف الحجب 538؛ فوائد 636؛ ایضاح 520/2؛ الذریعه 303/21.

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی هدانا لدین الاسلام وسن لنا الشرایع الاحکام

انجام/ ...کل شئ مطلق حتی یردّ فیه النهی.

ن . خ

فن اول ودوم (متن کامل)

نسخ، سلطان محمّد بن تاج الدین حسنی، 1085، ش (1) 1074، مسجد اعظم 496 // ، 1087، ش 500، حجتیه 89 // ، محمّد بن محمّد سعید، 1092، اهدایی مشکوه ش 712، دانشگاه تهران 2064/ (3) 3 (با حواشی علم الهدی) // نستعلیق، 1095، ک. آیت اللّه رضوی (کاشان) ش 180، نسخه ها 43/7 // نسخ، محمّد یوسف بن محمّد علی لاهیجی، 1096، حسینیه شوشتریها در نجف ش 539، نسخه ها812/12 و11 // ، سده 11، ش 2603، سپهسالار 528/1 // ، ، ش 968، هزار وپانصد 227 // ، ، ش 383، مسجد اعظم 376 (ناقص) // ، محمّد شفیع، ، ش 66 ب، الهیات تهران 667/1 // ، ، ش 703، گوهرشاد 810/2 // ، سده 12 - 11، کتابخانه جمعیت نشر فرهنگ رشت ش 151 م، ف. رشت وهمدان 1175 // نستعلیق، ، ش 6166، آستانه 170 // نسخ، 1100 (جلد اول)، 1202 (جلد دوم)، ش 1066، هزار و پانصد 228 // ، 1103،

ش (2) 3524، مسجد اعظم 634 (احتمالاً ناقص است) // ، نظر علی بن محمّد امین،

1114، ش 327، امام عصر شیراز 137 // ، 1114، دانشگاه اصفهان ش 557، نسخه ها 917/12 و11 // ، 1116، تملّک کتابخانه طباطبائی تبریزی، نسخه ها 523/7 (با حواشی علم الهدی) // ، 1117، ش 9440، آستا [رویت] // ، محمّد صالح بن خوجه بیک ترشیزی، 1118، ش 3079، مسجد اعظم 377 // ، محمّد رضا بن محمّد کاظم، 1120، ش 384، حجتیه 89 // ، 1122، ش 2107، ملک 705/1 // ، علی اکبر بن

حاجی ابی طالب سبزواری، 1123، مدرسه خیرات خان ش 76، ف. رشت وهمدان 1766

ص:252

// ، تملّک 1124، دانشگاه اصفهان ش 77، نسخه ها 917/12 و11 // ، محمّد

شریف بن محمّد حسین بن محمّد کاظم سرکانی، 1124، ش 2669، دانشگاه تهران 1564/10 // ، 1124، ش 2129، گلپایگانی 171/3 // ، محمّد حسین بن نورالدین

محمّد امیر، 1124، ش 140، سنا 71/1 // ، رضا قلی، 1124، اهدایی مشکوه ش 713،

دانشگاه تهران 2064/ (3) 3 // ، محمّد هادی بن حسن، 1124 [و ]عبدالمجید طباطبائی، 1125، ش 2602، سپهسالار 528/1 // ، محمّد یحیی خطیب شیرازی، 1125، ش 2177، دانشگاه تهران 869/9 // ، محمّد صادق بن محمّد مقیم اصفهانی، 1126، ش 4265، مجلس 282/11 // ، 1131، ش 3527، مسجد اعظم 377 // ، 1132، حسین مفتاح ش 226، نسخه ها 296/7 // ، 1133، ش 2887 ع، ملی 406/13 // ، 41 - 1138، ش 2045، مسجد اعظم 377 // ، محمّد مؤمن بن طاهر، 1141،

ش 188، صدر بابل 131 // ، محمّد باقر بن حاج محمّد جعفر رفسنجانی کرمانی، 1145، صد وشصت 37 // ، 1147، ش 9892، آستا [رویت] // ، محمّد هادی همدانی، 1149، آقای دامغانی (اصفهان) ش 19، نسخه ها 384/5 // ، 1158، علی اکبر فیاضی ش 10، نسخه ها 700/7 // ، [1158]، ش 2114 ع، ملی 313/11 // ، وقفی نادرشاه، ش 2610، آستا [رویت] // نسخ ونستعلیق، عبداللّه بن محمّد باقر، 1172، ش 295 مشیر، سپهسالار 618/5 // نستعلیق، مهدی، 1178، ش 1890، ملک 705/1 // نسخ، عباداللّه بن محمّد بیدانی، 1179، ش 7874، دانشگاه تهران 387/16 // ، 1185، ش 7998، آستا [رویت] // ، 1188، ش (1) 1707، دانشگاه تهران 254/8 // ، 1189، ملی فارس ش 577 // ، محمّد تقی بن علی نقی حافظ، 1193، ش 1609، الهیات مشهد 738/3 // ، محمّد باقر بن محمّد تقی ازغندی ترشیزی، 96 - 1194، ش 1406، فیضیه 266/1 // ، عبدالرحیم بن عبداللّه بن نورالدین موسوی، 1195، ش 536 ع، ملی 33/8 // ، 1199، ش 11832، آستا [رویت] // ، سده 12، ش 6652، دانشگاه تهران 326/16 // ، ، ش 7040، دانشگاه تهران 435/16 // ، ، ش 4864، مجلس 302/13 // ، ، ش 148، گلپایگانی 137/1 // ، ، کتابخانه لس آنجلس M 887، نسخه ها 362/12 و11 // ، ، ک. دبیرستان امیر کبیر (اصفهان) ش 12، نسخه ها348/5 // ،

، تملّک کتابخانه مدرسه رضویه قم، آشنایی با چند نسخه 64/1 // نستعلیق، ، حسین

مفتاح ش 158، نسخه ها 296/7 // نسخ، سده 12، ش 6372، ملک 706/1 (انجام افتاده)

// ، ، ش 2872، ملک 706/1 // ، سده 13 - 12، ش 225، هزار وپانصد 227 //

مختلف الخط، 1201، ش 10587، آستا [رویت] // نسخ، 1202، ش 7997، آستا [رویت] // ، قاسم بن کربلائی ابراهیم مشهدی، 1202، ش 2611، آستا 123/2 // ، 1203، ش 8197، آستا [رویت] // ، حاجی محمّد قزوینی، 1209، ش 5488، مجلس 385/16 // ، 1211، ش 10834، آستا [رویت] // ، 1211، ش 180، نسخه ها 43/7 // ، زین العابدین خوانساری، 13 - 1210، ش 788، هزار و پانصد 227 // ، محمّد ابراهیم بن

ص:253

عباس علی هزارجریبی، 1215، حسینیه شوشتریها (نجف) ش 701، نسخه ها 812/12 و11 // ، 1216، ش 7995، آستا [رویت] // ، 1217، ش 828، مسجد اعظم 377 // ، عبدالغفور بن کربلائی حسن وازی، 1219، ش 6126، سپهسالار 619/5 // ، 1221، ش 2837، آستا 510/5 // ، محمّد بن ملا میرزای فومنی، 1221، کتابخانه جمعیت نشر

فرهنگ ش 132 م، ف. رشت وهمدان 1175 // ، محمّد رضا بن حاجی باقر خراسانی، 1222، ش 9م، 1175 // ، 1224، ش 709، الهیات مشهد 570/1 // ، محمّد بن عبداللّه، 5 - 1223، ش 453، مسجد اعظم 376 // ، محمّد تقی بن محمّد اصطهباناتی، 1225، ش 2836، آستا 511/5 // ، حسین بن محمّد جیفانی، 1225، ش

981، فیضیه 265/1 // ، 1225، ش 9125، آستا [رویت ]// ، حسین علی، 1225، ش 449، شاهچراغ 136/2 // ، احمد بن فضل اللّه حسینی گیلانی اشکوری رودبارکی،

1226، ش 6708، دانشگاه تهران 337/16 // ، 1226، ش 2304، ملک 706/1 // ، رحیم بن محمّد شفیع حسینی تنکابنی، 1227، تملّک عبدالوهاب فرید تنکابنی (رامسر) ش 5، نسخه ها 780/7 // ، احمد بن قاسم خلیفه کاظمی، 28 - 1219، کتابخانه جمعیت

نشر فرهنگ ش 125 م، ف. رشت وهمدان 1175 // ، 1228، ش 137، فیضیه 264/1 // نستعلیق، محمّد حسن بن علی بیک، 1229، ملی فارس ش 551 // نسخ، میرزا محمّد، 1229، ش 94، مدرسه فاضلیه 130 // ، میرزا محمّد بن ملا محمّد حسن، 1229، ش 13892، آستا [رویت ]// ، محمّد رضا بن باقر خراسانی، 1229، ش 14496، آستا [رویت] // ، [1229]، ش 8655، دانشگاه تهران 188/17 // ، 1230، ش 10222، آستا [رویت ]// ، محمّد قاسم بن محمّد تقی نوری، 1230، ش 6132، سپهسالار 620/5 // ، محمّد بن میرزا علی، 1231، ش 998، فیضیه 265/1 // ، محمّد حسین بن

محمّد تقی اصطهباباتی، 1232، ش 6133، سپهسالار 620/5 // ، 1233، ش 497، مدرسه حجتیه 89 // ، میرزا محمّد حسینی الدهشکی، 1234، ش 1743، گلپایگانی 37/3 // ، حسن بن دوست محمّد چریبی قاینی چرماوی، 1235، ش 2228، ملک 705/1 // ، 1236، ش 11158، آستا [رویت] // ، عباس سمیری ترشیزی، 1237، ش 12475، آستا [رویت] // ، 1240، ش 10011، آستا [رویت] // ، 1241، حسین مفتاح ش 95، نسخه ها 296/7 // ، حیدر علی بن ملا سبزعلی، 1243، ش 5867، مجلس 269/17 // ، حسین بن عبداللّه بن ابراهیم بن سلیم مرکوبافی، 1244، ش (1)

258، مدرسه امام عصر شیراز 111 // ، عبدالرحیم هزارجریبی، 1244، ش 2607، آستا

122/2 // ، محمّد بن اسمعیل شیرازی، 1250، ش (3) 3030، ملک 193/6 // ، 1253، ش 1771، مسجد اعظم 377 // ، علی اکبر بن مهدی، 1253، ش 11، شاهچراغ 135/2 // ، 1263، ش 11237، آستا [رویت] // ، 1263، تملّک کتابخانه خاندان سید نورالدین هاشمی حسینی (شیراز) ش 20، نسخه ها 289/5 // ، ابوطالب بن محمّد

موسوی جهرمی، 1270، ش 68، شاهچراغ 136/2 // ، محمّد تقی مشهدی، 1293،

ص:254

تملّک کاظم مدیر شانه چی 126، نسخه ها 608/5 // نستعلیق، جعفر نجفی، 1296، ش

16457، آستا [رویت] // نسخ، سده 13، ش (1) 1197، ملی 185/9 // ، ، ش 526، مسجد اعظم 377 // ، ، ش 232 ب، الهیات تهران 667/1 // ، ، ش 7220، دانشگاه تهران 491/16 // ، ، تملّک کتابخانه جمعیت نشر فرهنگ رشت، ف. رشت وهمدان 1175 // ، ، ش 321، مدرسه امام عصر شیراز 137 (ناقص الاخر) // ، ، کتابخانه جمعیت نشر فرهنگ ش 95 م، ف. رشت وهمدان 1175 // ، ، ش

122 م، 1175 // ، 1312، ش 2842، آستا 511/5 // ، بی تا، ش 1964، شاهچراغ 137/2 // ، حسین بن محمّد بن حسین، بی تا، ش 577، ملی فارس 166/2 // ، بی تا، ش 9964، آستا [رویت] // ، ، ش 11229، آستا [رویت] // ، ، ش 11354، آستا [رویت ]// ، ، ش 11607، آستا [رویت] // ، ، ش 11672، آستا [رویت ]// ، ، ش 12956، آستا [رویت] // ، ، ش 7994، آستا [رویت] // نستعلیق، ، ش 7996، آستا [رویت ]// نسخ، ، ش 7997، آستا [رویت] // ، ، ش 9854، آستا [رویت ]، ، ش 2606، آستا [رویت] // ، ، ش 2607، آستا [رویت ]// ، ، ش 2608، آستا [رویت] // ، ، ش 2609، آستا [رویت] // ، ، مدرسه چهل ستون مسجد جامع تهران ش 184، آشنایی با چند نسخه خطی 340/1 // ، ، مدرسه عباسقلی خان ش 25، نسخه ها 767/7 // ، ، آخوند همدان ش (3) 1490، ف. رشت وهمدان 1489 (ناقص).

فن اول: عبادات و سیاسات

نسخ، محمّد علی بن ذوالفقار، 1041، ش 15285، آستا [رویت] // ، حاجی محمّد بن اسماعیل، 1059، ش 276، مدرسه نمازی خوی 139 (با حواشی مولّف) // ، سده 11، ش 2963، عمومی اصفهان 308/1 // ، ، ش 2935، عمومی اصفهان 307/1 // ، ، ش 233 ج، الهیات تهران 691/1 (مفاتیح الصلاه) // ، ، ش 4599، مرعشی 167/12 (با حواشی علم الهدی) // ، سده 12 - 11، ش 630، گلپایگانی 175/2 // ،

علی اکبر بن شیخ فرج اللّه، 1107، ش 400، مدرسه نمازی خوی 202 // ، 1117، ک. ثقه الاسلام تبریزی، نسخه ها 541/7 // ، عبدالصمد بن محمّد مسیح قمی، 1119، آخوند

همدان ش 1214، ف. رشت وهمدان 1363 // ، 1126، ش 9893، آستا [رویت] // ، محمّد شریف سرکانی، 1129، مدرسه چهل ستون مسجد جامع تهران ش 185، آشنایی با چند نسخه خطی 340/1 // ، 1130، ش 2604، سپهسالار 529/1 // ، محمّد قاسم

بن شیخ فضل اللّه، 1134، ش 8650، دانشگاه تهران 187/17 // ، حسین بن جابر حسینی، 1149، ش 162، امام عصر شیراز 137 // ، زین العابدین بن محمّد علی کاتب

واعظ، 1182، ش 8671، مرعشی 222/22 // ، محمّد بن حسن دیسفانی، 1184، ش 17523، آستا [رویت ]// ، عبداللّه مشهدی، 1196، ش 16079، آستا [رویت] //

ص:255

نستعلیق ونسخ، ش 4581، مجلس 277/12 (مفاتیح الصلاه والحج) // نسخ، سده 12، ش 2605، سپهسالار 529/1 // ، ، ش 6124، سپهسالار 619/5 // نستعلیق، ، ش

(3) 5498، سپهسالار 619/5 (از اول تا زکات فطره) // نسخ، سده 13 - 12، ش 1154،

هزار و پانصد 228 // ، ، ش 3722، مسجد اعظم 377 // ، ، ش 2056،

مسجد اعظم 377 // ، عبدالرزاق، بن جعفر گیلانی، 1202، ش 8832، مرعشی 22/23 // ، محمّد کریم بن محمّد شفیع موسوی شاهاندستی، 1203، ش 977، فیضیه 265/1 // نستعلیق، 1205، ش (1) 4724، مجلس 106/13 // ، محمّد حسین بن ابی القاسم،

1209، ش 449، مسجد اعظم 376 // ، 1212، ش 220، حجتیه 88 // ، محمّد بن

محمّد باقر قمی، 1213، ش 2300، عمومی اصفهان 308/1 // ، 1215، ش 825، شاهچراغ 133/2 // ، عبداللّه بن علی مدد خراسانی، 1216، ش 4511، سپهسالار 619/5 // ، محمّد ولی کزازی، 1220، ش (1) 122، الهیات تهران 803/1 // نستعلیق،

محمّد مهدی بن محمّد علی حسینی، 1223، ش 200 ج، الهیات تهران 668/1 // نسخ، 1223، ش 490، فیضیه 265/1 // ، علی محمّد لواسانی، 1223، ش 980، فیضیه 265/1 // ، 1224، ش 1817، گلپایگانی 70/3 // ، عباس علی بن میرزا محمّد

نوری، 1224، ش 6125، سپهسالار 169/5 // ، محمّد حسن بن حاج محمّد بسطامی، 1224، ش 1051، فیضیه 265/1 // ، محمّد شریف بن ابی طالب خوافی سدهی، 1225، ش 2838، آستا 511/5 // ، محمّد بن رمضانعلی خوزانی، 1225، ش 2916، عمومی اصفهان 307/1 // ، ملا حسنعلی، 1225، ش 17517، آستا [رویت] // نستعلیق، 1225، ش 1449، گوهرشاد 2022/4 // نسخ، زین العابدین علی، 1226، ش 91 ج، الهیات

تهران 667/1 // ، محمّد کاظم بن عباس مشهدی، 1228، مدرسه خیرات خان ش 77، ف. رشت وهمدان 1766 // ، محمّد بن ابراهیم، 1228، آخوند همدان ش 4671، ف. رشت وهمدان 1363 // ، علی اکبر آبکناری گیلانی، 1229، ش 14266، آستا [رویت] //

نستعلیق، محمّد حسن بن علی بیگ، 1229، ش 551، ملی فارس 143/2 // نسخ، 1230،

ش 12559، آستا [رویت] // ، 1231، ش 1026، هزار وپانصد 228 // نستعلیق، 1232، ش 15037، آستا [رویت] // ، صفر علی بن میرزا عبد الغفار بدلائی، 1232، ش 983، فیضیه 265/1 // ، محمّد کاظم بن کربلائی خدابخش، 1233، ش 7253، دانشگاه تهران

499/16 (ناقفص) // ، محمّد تقی بن عبدالرزاق، 1234، ش 982، فیضیه 265/1 // ، 1237، ش 2840، آستا 512/5 // ، 1239، ش 6129، سپهسالار 620/5 // ، محمّد باقر بن محمّد علی هزارجریبی، 1241، ش 17519، آستا [رویت] (تا دیات) // ، 1245، ش 3335، مسجد اعظم 377 // ، 1264، ش 2606، آستا 122/2 // ، محمّد

لاری، 1264، ش 148، شاهچراغ 134/2 // ، عبدالعظیم بن ملا محمّد طاهر گیلانی،

1271، ش 90 ج، الهیات تهران 667/1 // ، ابوطالب الموسوی، 1278، ش (1) 621، هزار وپانصد 276 // ، سده 13، ش (4) 33، آستانه 201 (آغاز کتاب) // ، ، ش

ص:256

3295، مسجد اعظم 377 // ، ، ش 2085، مسجد اعظم 377 // نستعلیق، ، ش 1165، ملی 152/9 // نسخ، فتحعلی مازندرانی، سده 13، ش 487، فیضیه 264/1 // ،

سده 13، ش 727، مسجد اعظم 377 // نستعلیق، ، ش (5) 345، گوهرشاد 285/1 (تا صلاه الجمعه) // نسخ ونستعلیق، بی تا، ش 2983، عمومی اصفهان 308/1 // نسخ، ، آخوند همدان ش 4691، ف. رشت وهمدان 1363 // ، ، آخوند همدان ش 485، ف. رشت وهمدان 1363 // ، ، ش 2841، آستا 512/5 // ، ، ش 8498، آستا [رویت ]// ، ، آخوند همدان ش 476، ف. رشت وهمدان 1363 (انجام افتاده) // ، ، ش 979، فیضیه 265/1 // ، ، ش 430، حجتیه 89 (ناقص) // ، ، ش 219، حجتیه 88 // ، ، ش 9891، آستا [رویت] // ، ، ش 12551، آستا [رویت ]// ، ، ش 2841، آستا 512/5 // ، ، حسینیه شوشتریها ش 837، نسخه ها 812/12 و11 // ، ، ش 794 یا 920، نسخه ها 812/12 و11 // ، ، عبدالمجید مولوی ش 612، نسخه ها 99/5 // ، محمّد حسین بن استاد حسن، ش 2839، آستا 512/5 // ، سید حسین بن میر جعفر، بی تا، ش 199، حجتیه 88 // نستعلیق، بی تا، ش 2417 ع، ملی 209/12 // نسخ، ، ش 426، مدرسه نمازی خوی 214.

فن دوم: عادات و معاملات

نسخ، سده 11، ش 148، مسجد اعظم 376 (با حواشی علم الهدی و اصطلاحات فیض) // ، قبل از 1091، ش 17522، آستا [رویت] // ، 1096، آخوند همدان ش 4638، ف. رشت وهمدان 1363 // ، 1099، ش 2289، مسجد اعظم 377 // ، سده 12 - 11،

ش 835، گلپایگانی 175/2 // ، ، ش 1417، هزار وپانصد 228 // ، 1107، ش

2610، آستا 123/2 // ، محمّد صادق بن محمّد قاسم، 1119، ش 63264، مجلس 363/7 // ، عبدالعظیم بن شیخ آقا میر وایقانی، 1125، ش 6131، سپهسالار 620/5 // ، محمّد رفیعا بن محمّد نصیر تبریزی، 1125، ش 6130، سپهسالار 620/5 // ، محمّد شریف بن محمّد صادق، 1126، ش 16122، آستا [رویت] // ، عبدالرشید بن محمّد قاسم جمالیه، 1126، ش 4520، مرعشی 97/12 // ، 1130، ش 2606، سپهسالار 529/1 // ، 1140، ک. ثقه الاسلام تبریزی، نسخه ها 541/7 // ، 1146،

ش. (5) 4336، مجلس 29/12 // ، 1157، ش 1896، فیضیه 266/1 // ، 1172، ش 6127، سپهسالار 619/5 // ، 1127، آخوند همدان ش 475، ف. رشت وهمدان 1363 // ، علی رضا بن عبدالحسین قمی، 1149، ش 471، مسجد اعظم 377 // ، مقصود بن غلامحسین، 1180، ش 2849 ع، ملی 358/13 (کتاب المطاعم والمشارب) // ، مقابله 1188، ش 352، فیضیه 264/1 // ، محمّد بن محمّد رفیع، 1194، ش 2607، سپهسالار 530/1 // ، 1196، ش 2319، گلپایگانی 228/3 // ، عباسعلی،

1199، آخوند همدان ش (1) 9877، ف. رشت وهمدان 1581 // ، سده 12، ش 269،

ص:257

ملی 242/7 // ، ، ش 7293، دانشگاه تهران 506/16 // ، ، ش 3392، سپهسالار 618/5 // ، ، ش 13 - 7329، آستانه 170 // ، 1206، ش 17521، آستا [رویت] // ، مححد باقر، 1206، ش 603، گلپایگانی 175/2 // ، قربانعلی بن طاهر، 1208، ش 1143، مسجد اعظم 377 // ، سلطان بن سلطان هزارجریبی، 1209، ش 731، گلپایگانی 175/2 // ، احمد بن علی محمّد کزازی، 1209، ش 931، فیضیه 265/1 // نستعلیق، 1209، ش (1) 7234، دانشگاه تهران 495/16 // نسخ، محمّد علی بن محمّد شفیع، 1211، ش 224، حجتیه 88 // ، عبداللّه، 1213، ش 1591، دانشگاه تهران

194/8 // ، عبداللّه بن محمّد یحیی، 1213، ش 2844، آستا 512/5 // ، محمّد علی بن محمّد شفیع، 1213، ش 1821، ملک 705/1 // ، حسین بن عبدالعلی بن عبدالمحمود، 1215، ش 724، گلپایگانی 175/2 // ، رضا علی بن جانبک هزارجریبی،

1215، ش (1) 1575، الهیات مشهد 710/2 // ، عبداللّه بن علی مدد خراسانی شامکانی

سبزواری، 1216، ش 23، الهیات تهران 802/1 // ، حیدر علی بن کربلائی مسیب شیخ

الکجوری، 1216، ش 376، شاهچراغ 138/2 // ، محمّد باقر بن محمّد علی کرمنشاهی

1217، ش 3421، مجلس 1282/ (3) 10 // ، محمّد حسن بن محمّد جعفر، 1220، ش 115 - 5812، آستانه 170 // ، محمّد باقر بن آقا رضای شهریاری، 1223، ش 92 ج،

الهیات تهران 668/1 // ، محمّد بن علی قلی بیک داعی، 1224، ش 9075، مرعشی 228/23 // ، محمّد باقر، 1224، ش 1166، ملی 152/9 // ، 1225، ش 2843،

آستا 512/5 // نستعلیق، احمد بن ملا محمّد صالح آملی مازندرانی، 1228، ش 1778،

گلپایگانی 59/3 // نسخ، لطف اللّه بن محمّد باقر، 1228، ش 1043، هزار وپانصد، 228 // ، محمّد باقر خوئی، 1230، ش 2608، آستا 123/2 (تا مواریث) // ، علی اکبر

آبکناری گیلانی، 1231، ش 14342، آستا [رویت] // ، 1232، ش 12548، آستا [رویت] // ، 1233، حسینیه شوشتریها (نجف) 828، نسخه ها812/12 و11 // ، علی اکبر بن حاج محمّد مراغی، 1234، ش 311، حجتیه 89 // ، 1234، ش 827، مسجد اعظم 377 // نستعلیق، زین العابدین بن حسینعلی لزوری، 1236، ش 10043، مرعشی 34/26 // نسخ، علی محمّد، 1244، حسینیه شوشتریها (نجف) ش 281، نسخه ها 812/12 و11 // ، 1247، مدرسه آخوند همدان ش 475، ف. رشت وهمدان 1363 // ، شکراللّه بن

رجب، 1250، ش 2276 ع، ملی 684/11 // ، سده 13، ش 6128، سپهسالار 620/5 // ، ، ش 6135، سپهسالار 620/5 (صید و ذباحه و اندکی از نکاح) // ، ، ش (2)

122، الهیات تهران 803/1 // ، ، ش 17518، آستا [رویت] (از کتاب وصیت تا نکاح) // ، ، ش 15716، آستا [رویت] // ، وقف 1309، ش 399، آستا 123/2 // ، عبداللّه بن زین العابدین مشهدی، ش 395، حجتیه 89 // ، محمّد بن حسین بن حاج

عبداللّه، بی تا، ش 154، امام عصر شیراز 137 // ، بی تا، ش 559، ملی فارس 190/2 // ، ، ش 2608، سپهسالار 530/1 // ، ، ش 68، ملی فارس 62/1 // ، ،

ص:258

ش 489، فیضیه 265/1 // ، ، ش 978، فیضیه 265/1 // ، ، مدرسه چهل ستون ش 186، نسخه ها 340/1 (با حواشی آقا هادی) // ، ، ش 218، حجتیه 88 // ، ، حسینیه شوشتریها (نجف) 263، نسخه ها 812/12 و11 // ، ، ش 258، نسخه ها 812/12 و11 // ، ، ش 6449، آستا 512/5 // ، ، ش 6449، آستا 512/5 // ، ، ش 14707، آستا [رویت] // ، ، ش 275، مدرسه نمازی خوی 139.

شروح

شرح المفاتیح/ فیض کاشانی

ن . خ نستعلیق ونسخ، سده 12، ش 5471، مجلس 372/16.

شرح مفاتیح الشرایع/ نورالدین محمّد هادی کاشانی (برادر زاده فیض) شارح متن کامل مفاتیح الشرایع را در ضمن دو مجلد شرح می کند

آغاز/ الحمد للّه الذی منّ علی عباده بما شرع لهم من شرایع الاسلام

انجام/ والعالم لیس اهلاً للاعتراض علی اهله ثم الحمد للّه الملک العلام

ن . خ نسخ، 1104، ش 6134، سپهسالار 326/5 (تا پایان حج) // ، اسداللّه بن ابوالمعالی حسینی، 1123، ش 5739، مرعشی 133/15 (جلد دوم) // نستعلیق، 1199، ش

11181، آستا [رویت] // نسخ، سده 12، ش 31 ب، الهیات مشهد 591/1 // ، محمّد جواد بن محمّد علی حسن آبادی، 1263، 1266، ش 2458 - 2457، آستا 77/2 // ، سده 12، ش 1421، ملک 446/1 (از آغاز تا باب ولایت وتصرف) // ، سده 13، ش 10433، مرعشی 355/26 (از زکات تا شفعه) // ، ابن سید علی اکبر حسینی، اهدایی

مشکوه ش 714، دانشگاه تهران 1941/ (3) 3 // ، بی تا، ش 2784، آستا 461/5 // نستعلیق، ، ش 7773، آستا [رویت] // نسخ، ، ش 21 ب، الهیات تهران 243/2.

شرح مفاتیح الشرایع/ ملا محمّد حسین بن محمّد حسن جیلانی اصفهانی لنبانی متوفی 1129 ق. الذریعه 76/14

شرح مفاتیح الشرایع/ ملاّ ابوالحسن فتونی عاملی نجفی

نام دیگر این شرح "شریعه الشیعه" که شارح آن را به سال 1129 نگاشته است. الذریعه 75/14

ن . خ نسخ، سده 13، دانشگاه لس آنجلس M 1106، نسخه ها 271/12 و11.

ص:259

الذخر الرائع فی شرح مفاتیح الشرایع/ سید عبداللّه بن نورالدین موسوی جزائری

متوفی 1173.

شرح مزجی استدلالی است بر کتاب مفاتیح الشرائع، با نقل اقوال بعضی از فقها و ردّ و ایراد

آنها. شارح در آغاز مقدمه ای در چند فصل در اصول فقه بیان می کند به نظر می رسد تنها مقدمه وکتاب طهارت وصلاه را شرح کرده است.

ریحانه 115/3؛ الذریعه 75/14، 9/10.

ن . خ نستعلیق، شارح، ش 3550، مرعشی 342/9 // نسخ، محمّد بن علی بن حسین عصفوری، 1235، تملّک کتابخانه سید خلیفه بود، الذریعه 9/10.

شرح مفاتیح الشرایع/ سید ابراهیم بن محمّد باقر رضوی قمی نجفی همدانی (زنده به

سال 1168) ریحانه 431/3؛ الذریعه 212/6.

شرح مفاتیح الشرایع/ محمّد باقر بن ملا محمّد اکمل معروف به وحید بهبهانی متوفی

1206 ق.

این شرح شامل کتاب الطهاره، الصلاه، الصوم، الزکاه والخمس می باشد. که در ضمن هشت مجلد نگاشته شده است (الذریعه 75/14).

ن . خ نسخ ونستعلیق، سده 122 ش 4، الهیات تهران 784/1 (اجتهاد وتقلید تا آخر خمس) // ، 1195، الذریعه 75/14 // ، سده 12، ش 2391، آستا 55/2 (با عنوان

حاشیه آمده است) // تملّک کتابخانه امیر المومنین (نجف)، کتابت 1206، الذریعه 75/14 // نسخ، ابوالحسن بن عبداللّه، 1207، اهدایی مشکوه ش 718، دانشگاه تهران 1943/ (3) 3 // ، 1222، ش (1) 3524، مسجد اعظم 634 (شرح مقدمه) // نستعلیق، احمد بن علی خوانساری، 25 - 1223، ش (5) 1520، فیضیه 97/3 (مقدمه) // شکسته نستعلیق، 1225،

ش 2741، ملک 445/1 // نسخ، 1230، ش 6514، آستا [رویت] // ، 1231، ش 6515، آستا 263/25 (از مبحث غسل تا آخر قبله) // ، 1234، ش 56، فیضیه 250/1 (صلوه، زکوه وخمس) // ، جاسم بن محمّد آل علی مشهدی، 1240، ش 195، مسجد

اعظم 366 (طهارت وصلاه) // ، 1244، ش 8830، مرعشی 21/23 (زکاه) // ، 1245، ش (12) 458، مرعشی 65/2 // ، ، ش (2) 5، الهیات تهران 784/1 (صلاه) // ، 1264، ش (1) 5، الهیات تهران 784/1 (طهارت) // ، 1268، ش 9536، آستا

[رویت] // ، سده 13، ش 9809، دانشگاه تهران 289/17 // ، ، ش 17299، آستا [رویت] // شکسته نستعلیق، ، ش 2197، ملک 445/1 // نسخ، ، ش 2617، ملک 445/1 (از قیام تا قرائت صلوه) // ، ، ش 1588، دانشگاه تهران 1588/8 // ،

ص:260

، ش (8) 1554، فیضیه 100/3 (مقدمه) // ، ، دانشگاه لس آنجلس ش M 939، نسخه ها 270/12 و11 // نسخ، بی تا، ش (3) 407، مجلس 161/22 (الصلوه) // ، ،

ش 14724، آستا [رویت] // ، ، ش 7772، آستا [رویت] // ، ، ش 8899 [رویت] // ، ، ش 7775، آستا [رویت] // ، ، ش 9537، آستا [رویت] // ، ، تملّک طباطبائی تبریزی، نسخه ها 516/7 (از آغاز تا زکاه) // ، ، ش 1724، گلپایگانی 30/3 (الصلوه) // ، ، ش 1680، گلپایگانی 13/3 (طهارت) // ، ،

ش 1696، گلپایگانی 13/3 (طهارت) // ، ، ش (3) 31114، مجلس 161/22 (الصلوه) // تملّک سلطان المتکلمین، الذریعه 75/14 (تا آخر احکام البئر) // تملّک کتابخانه شیخ الشریعه اصفهانی نجفی (نجف)، الذریعه 75/14 // تملّک کتابخانه سید محمّد حجت کوهکمری (نجف)، الذریعه 75/14 // تملّک حسن صدرالدین کاظمی، الذریعه 75/14.

مفتاح المجامع بمفاتیح الشرایع/ محمّد علی بن محمّد باقر بهبهانی، متوفی 1216.

شرحی است بر مقدمه کتاب مفاتیح الشرایع و برخی بر این باورند که آقامحمّد علی، مقداری از باب مطاعم را نیز شرح نموده است. الذریعه 347/21.

ن . خ نسخ، سده 13، ش 125، الهیات تهران 787/1 // ، ، ش 828 د، الهیات تهران 22/2 // ، بی تا، ش 9643، آستا [رویت] // تملّک شیخ هادی کاشف الغطاء، الذریعه 347/21 // تملّک محمّد باقر حجت (کربلا)، الذریعه 347/21.

المصابیح فی شرح مفاتیح الشرایع/ محمّد رضا بن عبدالمطلب تبریزی متوفی 1208.

شارح کتاب المطاعم و المشارب را در یک جلد شرح وتفصیل نموده است. الذریعه 80/21.

ن . خ نسخ، شارح، تملّک قاسم محیی الدین جامعی، الذریعه 80/21.

شرح مفاتیح الشرایع/ عبداللّه بن شیخ علی بن یحیی جدحفصی بحرانی متوفی 1216 ق.

نام دیگر این شرح انوار المصابیح است. الذریعه 77/14.

الانوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرایع/ حسین بن محمّد بن احمد عصفوری بحرانی متوفی 1216 ق.

شرح مزجی استدلالی مفصّلی است بر کتاب مفاتیح الشرایع در چهارده جز. به حسب تقسیم

ص:261

شارح. این شرح را المصابیح اللوامع نیز خوانده اند. کشف الحجب 355؛ الذریعه 76/14.

ن . خ نسخ، عبد علی بحرانی اوالی، 1216، ش 1630، مرعشی 33/5 // تملّک سید محمّد حجّت کوهکمری (نجف). الذریعه 76/14.

شرح مفاتیح الشرایع/ سید علی بن محمّد علی طباطبائی متوفی 1231 (؟) وی احتمالاً کتاب الصلوه را در یک مجلد شرح کرده است. کشف الحجب 354؛ الذریعه 77/14.

ن . خ نسخ، صادق بن حسین، 1235، ش 7253، آستا 463/5 // نسخ، علی بن زین العابدین، 1243، دانشگاه لس آنجلس M 1317، نسخه ها 270/12 و11 // ، صفی بن عبدالنبی شوشتری 1305، ش 277، سپهسالار 236/5 // تملّک کتابخانه شیخ علی کاشف الغطاء، الذریعه 77/14 // کتابت فرزند شارح در کربلا، الذریعه 77/14 // کتابت شیخ ابراهیم بن شیخ حسن قفطان، تملّک عبدالحسین شیخ العراقین (کربلا)، الذریعه 77/14.

شرح مفاتیح الشرایع/ سید عبداللّه بن محمّد رضا شبّر متوفی 1242.

این شرح شامل جمیع مسائل فقه است و آن را مصابیح الظلام نیز نامیده اند. شارح، خلاصه ای

از این شرح فراهم آورده وآن را المصباح الساطع نامیده است. الذریعه 77/14.

ن . خ نسخ، بی تا، ش 13444، آستا [رویت].

المصابیح فی شرح المفاتیح/ محمّد جعفر بن محمّد علی بن محمّد باقر بهبهانی (متوفی 59 - 1253).

شارح این شرح را به پایان نرسانده است. الذریعه 77/14.

ن . خ نسخ، شارح، ش (2) 124، الهیات تهران 800/1 (عطایا تا پایان وصایا) // ، بی تا، ش (1) 124، الهیات تهران 800/1 (مناکح وموالید).

نهایه المرام فی شرح المفاتیح/ سید مجاهد محمّد بن علی طباطبائی متوفی 1242.

گویا تنها کتاب الطهاره را شرح نموده است. الذریعه 78/14.

ن .خ تملّک نوه شارح، با تاریخ کتابت 1205، الذریعه 407/24.

ص:262

شرح مفاتیح الشرایع/ شیخ سلیمان بن احمد آل عبدالجبار قطیفی متوفی 1266. الذریعه 77/14.

ن . خ تملّک شیخ علی جشی در کربلا، الذریعه 77/14 (کتاب الطهاره والصلاه).

شرح مفاتیح الشرایع/ آقا محمود بن آقا محمّد علی کرمنشاهی متوفی 1269 ق. الذریعه 79/14.

ن . خ تملّک احمد کرمنشاهی (نوه پسری شارح) در سه مجلد، الذریعه 79/14.

اناره المصابیح فی اصول شرح المفاتیح/ ملا محمّد رضا بن محمّد مؤمن قمی (سده 13).

شارح در صدد بوده که شرحی بر مفاتیح الشرایع بنویسد. وی در آغاز شروع به ذکر مقدمه ای در اصول فقه می کند. این مقدمه به اندازه یک جلد کتاب معالم می شود ومشخص نیست که این شرح را ادامه می دهد یا خیر؟ الذریعه 78/14.

ن . خ نستعلیق، شارح، ش (1) 3374، مرعشی 148/9

مبتغی الافهام فی شرح مفاتیح شرائع الاسلام/ میرزا عبدالوهاب بن محمّد

صالح برغانی قزوینی (سده 13).

شرح مختصری است بر کتاب مفاتیح الشرایع

ن . خ نسخ، غلامعلی بن علی مردان شالی قزوینی، 1266، ش 3202، مرعشی 4/9.

مفتاح ابواب الشریعه فی شرح مفاتیح الشرایع/ سید محمّد بن عبدالکریم جدّ بحرالعلوم طباطبائی بروجردی.

این شرح شامل دو مجلد است وشارح آن را به پایان نبرده است.

ن . خ تملّک سید جعفر بن سید باقر آل بحرالعلوم (نجف)، الذریعه 314/21 // تملّک حسین بروجردی، الذریعه 315/21 (در صلاه).

شرح مفاتیح الشرایع/ [سید ابوالقاسم بن عباس]

شامل بحث قیام تا آخر مباحث قرائت.

ص:263

ن . خ شکسته نستعلیق، بی تا، ش 2813، آستا 464/5.

حواشی

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ محمّد بن محسن مدعوّ به علم الهدی.

ن . خ نسخ، علم الهدی، ش 148، مسجد اعظم 376 (جلد دوم) // ، ، ش 2601، سپهسالار 278/4 // ، 1092، اهدایی مشکوه ش 712، دانشگاه تهران 2064/ (3) 3 // ، ، تملّک کتابخانه علامه فیضی، دیوان علامه محمّد محسن فیض 35 (با

عنوان: تعلیقه) // ، 1116، تملّک طباطبائی تبریزی، نسخه ها 523/7 // ، سده 12 - 11، تملّک صدرالاسلام خوئی، الذریعه 214/6.

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ ملا محمّد یوسف بن محمّد علی لاهیجی (سده 11).

ن . خ تملّک کتابخانه التستریه، الذریعه 214/6 (با عنوان: فتح المفاتیح).

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ نورالدین محمّد کاشانی.

ن . خ نسخ، بی تا، مدرسه چهل ستون ش 186، آشنایی با چند نسخه خطی 340/1.

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ سید ابراهیم بن محمّد باقر رضوی قمی (زنده به سال 1168). الذریعه 212/6.

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ سید حیدر عاملی (سده 12). الذریعه 213/6.

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ محمّد بن علی... احسائی بحرانی (سده 12).

ن . خ نسخ، محشی، تملّک کتابخانه مجدالدین، الذریعه 214/6 (ترجمه حواشی نیز در همانجا موجود است).

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ محمّد باقر بن ملا محمّد اکمل معروف به وحید بهبهانی متوفی 1206 ق.

ص:264

این اثر حاشیه ای است بر مفاتیح الشرایع در ضمن چهار مقاله.

1) در اصولی که در احکام به آنها احتجاج می شود؛ 2) قیاس در نظر شیعه؛ 3) اجماع و اقسام

آن؛ 4) عدم حجیّت قول مجتهد میّت. الذریعه 213/6.

ن . خ تملّک سبط حجه الاسلام رشتی، الذریعه 213/6 (سه مقاله اول) // نسخ، 1245، ش (11) 458، مرعشی 64/2 (مقاله چهارم).

ن . چ الاجماع، حاشیه علی دیباچه المفاتیح/ همو .- بی جا: بی نا، بی تا. (سنگی).

حاشیه علی مفاتیح الشرایع/ میرزا محمّد بن سلیمان تنکابنی متوفی 1302. الذریعه 213/6.

ن . چ

به اهتمام عمادالدین الموسوی البحرانی .- بیروت: مؤسسه الاعلمی، 1388 ق. ج. // به

کوشش مهدی رجائی .- قم: مجمع الذخائر الاسلامیه، 1401 ق. 3 ج.

[93]

مفتاح الخیر

عنوان دیگر: A

مفاتیح الخیر

کتابی است در فضیلت نماز وبیانِ اقسام، شرایط و اوقات آن، که مؤلّف در کتاب ترجمه الصلاه به آنها اشاره نکرده بود. فیض آن را به سال 1072 در ضمن هشت در بدین ترتیب تدوین می کند:

درِ اول: در فضیلت نماز وعقاب تارک آن؛ درِ دوم: در اقسام نماز و عدد رکعات آن؛ درِ

سوم: در شرایط و جوب و صحت نماز؛ درِ چهارم: در شرایط تقصیر در سفر؛ درِ پنجم: در اوقات نمازهای واجب و مستحب؛ درِ ششم: در تلافی خلل؛ درِ هفتم: در تلافی شک در عدد رکعات؛ درِ هشتم: در تلافی نمازی که فوت شده.

ص:265

یکم [53]؛ دوم [72]؛ لولوه 127؛ قصص 255؛ الذریعه 302، 329/21.

آغاز/ منّت خدای را عزّ و جلّ که بندگان را به خطاب اقیموا الصلوه نوازش نمود...

انجام/ لیکن نماز گزاردن افضل است از مدد دادن. به انجام آمد کتاب مفتاح الخیر در شهر محرم الحرام وتاریخ اتمام ملفوظ شهر محرم الحرام = 1072.

ن . خ

نسخ، سده 11، ش (7) 6398، سپهسالار 624/5 // ، ، ش (5) 1415، هزار وپانصد 368 // ، ، ش (3) 10177، مرعشی 135/26 // نستعلیق، غلامعلی مشهور به محمّد امین خوانساری، ش (3) 1002، الهیات مشهد 153/2 // ، احمد صفائی خوانساری، سده 14، ش (3) 1118، هزار وپانصد 342 // تملّک کتابخانه الاسویه بنگال،

5/5 bo 659، الذریعه 329/21.

[94]

منتخب الاوراد

گزیده ای از کتاب خلاصه الاذکار است که شامل اذکار و ادعیه ای است که مؤمن باید

انجام دهد تا تقرب الهی حاصل شود. این رساله را فیض به درخواست علم الهدی به سال 1066 در اصفهان نگاشته است.

یکم [44]؛ دوم [44]؛لولوه 127؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4.

آغاز/ بسمله. نحمدک اللهم علی ما مننت به علینا من اجابه دعانا.

انجام/ و ذلک فی ایّام اقامتنا باصفهان صینته عن الجور و الطغیان و کتب الفقیر الی ربه... محمّد یدعی علم الهدی...

ن . خ

نستعلیق، علم الهدی، 1106، ش 2847، دانشگاه تهران 1691/10.

ص:266

[95]

منتخب دیوان شمس

فیض منتخبی در سه هزار بیت از دیوان شمس فراهم آورده است.

فوائد 635؛ الذریعه 418/22.

[96]

منتخب رسائل اخوان الصفا

فیض منتخبی از رسائل اخوان الصفا در ضمن دو هزار بیت فراهم آورده است.

یکم [89]؛ دوم [21]؛ فوائد 635؛ الذریعه 10/8.

[97]

منتخب فتوحات المکیّه

انتخابی است از بعضی از ابواب کتاب فتوحاتِ ابن عربی که فیض آن را در ضمن چهار

هزار بیت فراهم آورده است.

فوائد 635؛ الذریعه 418/22.

[98]

منتخب مثنوی

عنوان دیگر: A

سراج السالکین B لب لباب مثنوی

ص:267

منتخبی است از مثنوی مولوی در ضمن هشت هزار بیت که فیض آن را فراهم آورده است.

یکم [109]؛ فوائد 635؛ الذریعه 373/22، 290/18، 157/12.

ن . خ

شکسته نستعلیق، سده 11، ش 5107، ملک 37/2.

[99]

المنتخب الصغیر

منتخبی است مختصر از گلزار قدس گلزار قدس

[100]

المنتخب الکبیر

منتخبی است حجیم که فیض از گلزار قدس فراهم آورده است گلزار قدس

[101]

منتخب مکاتیب قطب الدین محیی

فیض از مکاتیب قطب الدین محیی (متوفی 900 ق. ) در ضمن چهار هزار بیت منتخبی

فراهم آورده است.

یکم [91]؛ دوم [23]؛ فوائد 635؛ الذریعه 438/22.

ص:268

[102]

منشآت

فیض نامه هایی به سلطان، بزرگان و یاران خود نوشته وآنها نیز پاسخهایی برای وی نگاشته اند. این نامه ها حاوی مطالب گوناگونی در مسائل ادبی، عرفانی واجتماعی است که برای شناخت آراء و افکار فیض قابل تأمّل و اهمیت می باشد. تعدادی از این نامه ها به کوشش آقای مصطفی فیضی کاشانی در مقدمه کلیات دیوان فیض چاپ شده است و ما به همه نامه های شناخته شده فیض فهرستوار اشاره می کنیم:

فیض

ملا عبدالرزاق فیاض لاهیجی

آغاز/ قلم گرفتم وگفتم مگر دعا بنویسم / دعا به یار جفا کار بی وفا بنویسم

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار مقدمه دیوان فیض، به کوشش مصطفی فیضی.(1) // نسخ، مرتضی بن احمد حسینی گیلانی، سده 13، ش (4) 5744، ملک 11/9.

ن . چ کلیات دیوان علامه ملاّ محمّد محسن فیض کاشانی، به کوشش مصطفی فیضی .- تهران: اسوه، 1371. ص 153.

فیاض لاهیجی فیض

آغاز/ دلم خوش است اگر شکوه گر دعا بنویسی / که هر چه تو بنویسی به مدّعا بنویسی.

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار، به نقل از مصطفی فیضی در کلیات دیوان فیض.

ن . چ کلیات دیوان علاّمه ملا محمّد محسن فیض کاشانی، به کوشش مصطفی فیضی

.- تهران: اسوه، 1371. صص 154 - 153.

فیض

فیاض لاهیجی

آغاز/ رزقکم اللّه التخلّی من الصفات الناسوتیه... مسموع شد که مدتی در بیماری

ص:269


1- این جنگ را در فهرست سپهسالار نیافتم.

ن . خ نستعلیق، 1101، ش 2931، سپهسالار 80/2.

ن . چ کلیات دیوان علامه ملا محمّد محسن فیض کاشانی، به کوشش مصطفی فیضی. 177ص.

فیض

شیخ جمال الدین نجفی (عربی)

آغاز/ بسمله. امّا بعد فان السّعید من سمع النّداء فاجاب، والشّقی من ابصر الحق و ارخی الحجاب

ن . خ نسخ، 1067، ش (13) 5906، ملک 100/9 // نستعلیق، سده 13، ش (5) 4602، دانشگاه تهران 3533/14

فیض

اعتماد الدوله العباسیه (عربی)

ن . خ نستعلیق، سده 13، ش (1) 4602، دانشگاه تهران 3533/14.

فیض

محمّد سعید قمی (فارسی)

محمّد سعید قمی فیض (فارسی)

فیض

محمّد سعید قمی

ن . خ نستعلیق، سده 12، ش (27) 4602، دانشگاه تهران 3533/14 // نسخ، احمد رشتی، 1270، اصغر مهدوی ش (9) 364، نسخه ها 178/2.

شاه عباس فیض (فارسی)

فیض

شاه عباس (فارسی)

شاه عباس فیض (عربی)

فیض

شاه عباس

ص:270

ن . خ نستعلیق، سده 13، ش 4602، دانشگاه تهران 3533/14.

فیض

امیر محمّد خان خیّر سمنانی (عربی)

ن . خ نستعلیق، سده 12، ش (32) 8231، دانشگاه تهران 66/17//، سده 13، ش 4602، دانشگاه تهران 3533/14.

آغاز/ به خدایی که ز فیضش بود آثار وجودم / که در ایام فراق تو نه بودم نه نبودم

فیض عنقاو خان پسر آصف خان (فارسی)

ن . خ نستعلیق، سده 13، ش 4602، دانشگاه تهران 3533/14.

فیض

دوستی در سال 1065

ن . خ نستعلیق، سده 13، ش 4602، دانشگاه تهران 3533/14.

سید ماجد بن محمّد بحرانی فیض

فیض سید ماجد بن محمّد بحرانی.

ن . خ نستعلیق، سده 13، ش 4602، دانشگاه تهران 3533/14.

میر محمّد طباطبائی (خیّر) فیض

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار، به نقل از مصطفی فیضی در کلیات فیض. ص 151.

فیض

پاسخ به مدایح یاران

آغاز/ هر یک از اخوان غزل گفته است در اجلال فیض / عکس خود دیده است در آئینه احوال فیض.

ص:271

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار، به نقل از مصطفی فیضی در کلیات فیض. ص 155.

ملا محمّد محسن عرفان فیض

آغاز/ یا غایت عن عینی لاعن مالی / القرب الیک منتهی آمالی

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار، به نقل از مصطفی فیضی در کلیات فیض. ص 161.

ملا محمّد محسن عرفان فیض

آغاز/ ای نام تو زینت زبانها / وی یاد تو مونس روانها

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار، به نقل از مصطفی فیضی در کلیات دیوان. ص 165.

فیض

ملا محمّد محسن عرفان

آغاز/ ای باد صبا سلام یاران برسان / شرح غم ما به غمکساران برسان

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار، به نقل از مصطفی فیضی در کلیات دیوان. ص 135.

فیض

نوّاب خان (ظفر)

آغاز/ در دل شب خبر از عالم جانم کردند / خبری آمده از بی خبرانم کردند

ن . خ نستعلیق، 1101، ش (1) 2931، سپهسالار 80/2.

ن . چ کلیات دیوان علامه ملا محمّد محسن فیضی، به کوشش مصطفی فیضی.

نوّاب خان (ظفر) فیض

آغاز/ همچو سوسن به شنا دوش زبانم کردند / با خبر از روش هر دو جهانم کردند

ص:272

ن . خ نستعلیق، 2 - 1101، ش 2931، سپهسالار 80/2.

ن . چ کلیات دیوان علامه ملا محمّد محسن فیض، به کوشش مصطفی فیضی.

فیض

نوّاب خان (ظفر)

آغاز/ به سلامت و عافیت و به انحاح مهمّات مبارکه مفوضه موفق و مهتدی باشند.

ن . خ نستعلیق، 2 - 1101، ش 2931، سپهسالار 80/2.

ن . چ کلیات دیوان علامه ملا محمّد محسن فیض، به کوشش مصطفی فیضی.

فیض

نوّاب خان (ظفر)

آغاز/ رسید از ظفر نامه ای معتبر / ز روی ادب کردم او را نظر

ن . خ جنگ عرفان، سپهسالار، به نقل از مصطفی فیضی در کلیات دیوان. ص 177.

ملا مقیم مشهدی فیض

ن . خ نسخ، بی تا، ش 855، فیضیه 54/2.

فیض

ملا مقیم مشهدی

ن . خ نسخ، 1088، ش (1) 4282، دانشگاه تهران 3250/13 // ، موسی بن حسن کرکری لیوارجانی، 1341، ش (9) 4263، دانشگاه تهران 3235/13 // ، ش 855، فیضیه 54/2.

فیض

علم الهدی

ن . خ شکسته نستعلیق، سده 12، ش (35) 8231، دانشگاه تهران 66/17.

ص:273

فیض

ندر علی بیک متخلّص به الفت

ن . خ نستعلیق، 2 - 1101، ش 2931، سپهسالار 81/2.

ندر علی بیک فیض

ن . خ نستعلیق، 2 - 1101، ش 2931، سپهسالار 82/2.

فیض

محمّد قاسم خراسانی

پاسخی است که فیض به سوال محمّد قاسم در مورد اشتراک معنوی یا لفظی وجود بیان

می دارد.

ن . خ نسخ، احمد رشتی، 1270، اصغر مهدوی ش (16) 364.

[103]

منهاج النجاه

عنوان دیگر: A منهج النجاه B

شرح حدیث طلب العلم

کتاب مختصری است در اصول دین و اقسام طاعات. مشتمل بر یک مقدمه ودو مقصد. هر مقصد شامل 5 باب، و هر باب از چند هدیه تشکیل می شود. مقصد اول در ارکان یعنی توحید، نبوت، عدل، امامت ومعاد؛ مقصد دوم در اعمال، یعنی طاعات جوارح، طاعات قلب وگناهان آنها. ودر ضمن این مقصد به چگونگی آداب معاشرت با مردم و دستورهای اخلاقی دیگر می پردازد و از اعتقادات خواجه طوسی و شرح ارشاد اردبیلی یاد می کند.

فیض این اثر را در 2000 بیت، به سال 1042 نگارش نموده است.

یکم [41]؛ دوم [41]؛ امل 305/2؛ لولوه 126؛ روضات 93/6؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 199/23.

ص:274

آغاز/ الحمد للّه الذی هدانا للدین القویم والنهج المستقیم... اما بعد فیقول

انجام/ واغلب حظوظ النفس الاکل والوقاع و قصد الخیر بهما غیر ممتنع لمن غلب علی غلبه همّ الآخره.

ن . خ

نسخ، طاهر حسینی انجدانی، 1034، ش (5) 4216، مرعشی 220/11 // ، مقصود بن محمّد امین بن همایون محمّد بن خواجه حیدر علی جرفادقانی، 1044، ش (1) 600، هزار وپانصد 272 // ، بهرام، 1067، ش 1662، فیضیه 280/1 // نستعلیق، محمّد سنجر بن محمّد کاظم، 1071، مشکوه ش 1092، دانشگاه تهران 681/ (1) 3 // نسخ، صفی اللّه،

1074، ش 10827، آستا 404/11 // ، عوض بن محمّد امین رضوی مشهدی، 1075، ش 2497، مرعشی 86/7 // ، 1075 (از روی نسخه علم الهدی)، ش 5835، مرعشی 218/15 // ، سلطان محمّد بن محمّد چریک دماوندی، 1076، ش 1183، فیضیه 280/1 // ، [1082]، ش 642، گوهرشاد 755/2 // ، محمّد علی کربلائی، 1084، ش 2226، گلپایگانی 200/3 // ، ضیاءالدین بن عبدالحسین سبزواری، 1085، ش (1) 1922 ع، ملی 591/10 // ، 1086، ش (3) 954، هزار وپانصد 311 // نستعلیق، 1099، ش 4128، دانشگاه تهران 3106/13 // سده 11، ش (1) 551، هزار وپانصد 266 // زکی الدین، سده 12 - 11، حسین مفتاح ش 172، نسخه ها 302/7 // نسخ، 1109، ش (2) 1640، دانشگاه تهران 218/8 // ، پسر صدرالدین شیرازی، مقابله 1121، ش 1028، الهیات مشهد 187/2 // ، ابوعلی عبداللّه بن صدرالدین محمّد بن ابراهیم (نواده مولف)، ش 8440، آستا 405/11 // ، 1121، ش (1) 11362، آستا 326/11 // ، اسداللّه

الحسینی بن ابی المعالی، 8 - 1124، ش (4) 1439، ملی 466/9 // نستعلیق، محمّد هادی 1134، ک. آخوند همدان (2) 1256، رشت وهمدان 1486 // نسخ، 1151، ک. آخوند همدان (1) 443، رشت وهمدان 1410 // ، 1167، ش 9593، مرعشی 327/24 // ، 1168، ش 14248، آستا [رویت] // ، 1177، ش 698، مرعشی 293/2 // ، 1188، ش 15623، آستا [رویت] // ، سده 12، حسینیه شوشتریها ش 320، نسخه ها 813/12 و 11 // ، سده 12، ش (3) 7001، ملی 2/5 // ، سده 12 [احتمالاً 11]، ش 1235، گلپایگانی 183/2 // ، 1219، ش (1) 1415، گلپایگانی 257/2 // ، عبدالرحیم بن کریم قمی کهکی، 1221، حسین مفتاح ش (12) 855، نسخه ها 134/7 // نستعلیق، ابوالحسن بن هادی حسینی، 1249، ش (2) 6471، دانشگاه تهران 272/16 // ، محمّد طاهر بن محمّد صالح حسینی مازندرانی، 1252، ش (6) 2949، دانشگاه تهران 1832/10 // ، یا نسخ، 1254، ش (2) 1389، ملی 399/9 // نستعلیق، محمّد تقی بن محمّد رضاکوکدی گلپایگانی، 1264، ش (3) 1518، دانشگاه تهران 152/8 (از باب معاصی

ص:275

تا آخر کتاب) // نسخ، ابوالحسن بن ملا علی ونری لنجانی، 1262، ش (2) 1999، مرعشی

371/5 // شکسته نستعلیق، میرزا محمّد فراهانی، 1274، ش 1599، الهیات مشهد 731/3

// نسخ، محمّد هادی 1280 (نسخه کهنه است و اوراقی از ابتدای آن را این کاتب نوشته است)، ش 1850، سپهسالار 331/1 // نستعلیق، میر سید حسین بن مهدی احوال تهرانی،

1280، ش (2) 5896، دانشگاه تهران 137/16 // نسخ، ملا محمّد ابراهیم قشلاقی، [قبل از 1288]، ش 948، فیضیه 279/1 // ، سده 13، ش 12579، آستا 406/11 // ، ، ش 9132، آستا 406/11 // ، ، ش (4) 3565، مجلس 1530/ (3) 10 // ، ، ش 1406، گلپایگانی 183/2 // ، محمّد علی، 1303، ش (1) 11240، آستا 368/11 // ، 1313، ش (1) 2651، مسجد اعظم 576 // ، بی تا، ک. آخوند همدان ش 232، رشت وهمدان 1367 // ، ، ش (3) 7001، مجلس 25/2 // ، ، ش 6714، آستا 405/11 // ، حاجی میرزا محمّد ارباب قمی، بی تا، صد وشصت 38 // ، بی تا،

حسینیه شوشتریها (8) 247، نسخه ها 845/12 و11.

ترجمه

راه نجات / رضا رجب زاده .- تهران: پیام آزادی، بی تا. 220 ص. (چاپ هفتم 1374).

ن . چ

.- تهران: بی نا، 1303 ق (سنگی)، به انضمام بشاره الشیعه -و- خلاصه الاذکار -و- ضیاء القلب -و- مرآه الاخره -و- علم الیقین -و- عین الیقین // .- ، ، 1311 ق. 191 ص (سنگی)، به انضمام خلاصه الاذکار -و- بشاره الشیعه -و-مرآه الاخره -و- ضیاء القلب -و- الانصاف // به انضمام علم الیقین -و- مراه الاخره .- ، مطبعه سید مرتضی، 1312. 1313 428 ص. // به کوشش غالب حسن .- بیروت: دار الاسلامیه، 1407. 160 ص. // به

کوشش قسم الدراسات الاسلامیه .- تهران: منشورات قسم الدراسات الاسلامیه، 1407، 1411 ق. 146 ص.

[104]

میزان القیامه

بحثهای مختصری است درباره میزان در روز قیامت، وچگونگی سنجش اعمال کفار ومؤمنین. مؤلف در این بحثها از آیات و احادیث بهره می برد و نگاهی به گفته های دیگران ندارد وی در رجب 1040 مطابق ماده تاریخ "عرف میزان القیامه" در ضمن

ص:276

ششصد بیت نگارش این اثر را به اتمام رسانده است. ابواب شش گانه کتاب عبارتند از:

الباب الاول: فی نقل ما ورد فی المیزان من الایات و الاخبار؛ الباب الثانی: فیما قال فیه

المفسرون و النظّار؛ الباب الثالث: فی تمهید مقدمات لابدّ منها فی بیان الغرض؛ الباب الرابع: فی بیان التحقیق الذی هو الغرض؛ الباب الخامس: فی تطبیق هذا التحقیق علی الایات و الاخبار و الاقوال؛ الباب السادس: فی شرح بعض الاخبار المتعلّقه بهذا المقال.

یکم [27]؛ دوم [58]؛ هدیه 6/2؛ امل 305/2؛ لولوه 125؛ کشف الحجب 574؛ ایضاح 613/2؛ ریحانه 376/4؛ الذریعه 316/23.

آغاز/ بسمله. الحمد للّه الذی رفع السماء ووضع المیزان الا تطغوا فی المیزان...

انجام/ وختم اعمالنا بالباقیات الصالحات بحق محمّد وآله موازین یوم القیامه و الادلّه علی محجه الاستقامه.

ن . خ

نسخ، رجب 1070، ش (3) 4652، ملک 452/7 // نستعلیق، علم الهدی، 1072، ش (5) 6368، آستا [رویت] // نسخ یا نستعلیق، سده 12 - 11، ش (3) 1958، مجلس 461/5 // نسخ، 1107، ش (3) 1985، مجلس 461/5 // ، اسد اللّه الحسین ابن ابی المعالی، 8 - 1124، ش (8) 1439، ملی 469/9 // ، محمّد علی بن محمّد مهدی اشرفی، 1126، مجموعه خوئی ش (2) 9 [63586]، مجلس 274/7 // ، سده 12، ش (1) 5335، مجلس 248/16 // ، علی اصغر بن ملا خلیل اردبیلی، 1222، ش (4) 1430، مرعشی 213/4 // ، محمّد علی بن اسماعیل سدهی لنجانی، 1247، ش (2) 9592، مرعشی 325/24 // ، محمّد بن علیرضا زنجانی مقیم قزوین 1276، الذریعه 317/23 // ،

عباس بن محمّد طباطبائی، 1281، ش (3) 9741، آستا [رویت ]// ، سده 13، کتابخانه لس آنجلس ش M 962 (1)، نسخه ها 702/12 و 11 // ، سید احمد صفائی خوانساری، 1341، ش (5) 1493، هزار وپانصد 380 // ، بی تا، ش (2) 1111، هزار وپانصد 340.

ص:277

[105]

النخبه

عنوان دیگر: A

النخبه الوجیزه B. النخبه فی الحکمه العملیه و الاحکام الشرعیّه

C. النخبه الکبری D. النخبه المحسنیه

در این کتاب مؤلف نخبه مسایل حکمت عملی و احکام شرعی را می آورد ومانند امام محمّد غزالی باب دیگری در ابواب فقه می اندازد و مطالب آن را با حکمت عملی می آمیزد. او می گوید هر که در مدارک احکام دقت کند بین اموری که دلایل آن واضح و اموری که دلایل آن مشتبه است باید فرق گذارد. او باید به ترک شبهات پردازد تا نجات یابد. به این ترتیب امور از جهت حرمت وحلیت بر سه گونه است: حلال، حرام و یا بین آن دو که مشتبه می باشند وشخص حقیقت آنها را نمی داند. از این جا او به مسایل فقهی تنها از حیث ظاهر نمی نگرد بلکه از جهت باطن وتصفیه نفس به آن توجه می کند مثلاً راجع به طهارت تنها اکتفا به طهارت ظاهری نمی نماید بلکه طهارت باطن را نیز مورد بحث قرار می دهد. کتاب در ده باب به ترتیب زیر تدوین شده است: کتابهای الطهاره؛ زکوه؛ صوم؛ حج؛ حسبه؛ البرّ؛ کسب؛ نکاح؛ معیشت؛ جنائز.

نخبه در سه هزار بیت به سال 1050 نگاشته شده است.

یکم [8]؛ دوم [7]؛ امل 306/2؛ لولوه 123؛ روضات 88/6؛ کشف الحجب 578؛ ریحانه 376/4؛ ملی 395/9.

آغاز/ الحمد للّه الذی اوضح بائمه الهدی من اهل بیت النبوه عن دینه

انجام/ و ذوالریاستین بالانتباه، والعلم عند اللّه، هذا آخر ما اردنا فی هذا الکتاب...

ن . خ

نسخ، 1066، حسینیه شوشتریها ش 162، نسخه ها 814/12 و11 // ، عبدالغنی بن نورالدین 1068، ش 585، مدرسه حجتیه 95 (A) // ، محمّد بن صفی بن محمّد

ص:278

حسینی، 1072، ش 3153، ملی ج 14 // ، علم الهدی، [1073] تملّک ابوالقاسم خوانساری در نجف، الذریعه 98/24 (B) // ، بنیاد علی، 1074، ش 314، گوهرشاد 263/1 // نستعلیق، سید محمّد مهدی بن حبیب اللّه، 1076، حسین مفتاح ش (3) 1272،

نسخه ها 275/7 (A)// نسخ، محمّد نصیر، 1086، ش 5814، مرعشی 201/15 // ، [محمّد رفیع سبزواری، 1088]، ش (2) 1463، ملی 491/9 (C) // ، حسن حسینی، 1090، حسین مفتاح ش 224، نسخه ها 305/7 (D) // ، ابن محمّد علی رونجی، 1091، ش 1393، ملی 411/9 // ، شکراللّه بن علیرضا ورنا مخواسی، 1092، ش (1)

1179، گوهرشاد 1635/3 (A) // ، نورالدین، 1094، الذریعه 98/24 // ، محمّد نصیر 1096، مشکوه ش 1007، دانشگاه 2084/ (3) 3 // ، سده 11، ش (2) 1386، ملی 395/9 // ، ، ش (1) 7270، دانشگاه تهران 502/16 // ، سلطان محمّد بن تاج الدین حسن، سده 11، ش 187، الهیات تهران 806/1 (A) // ، سده 11، کتابخانه لس آنجلس ش 540، نسخه ها 376/12 و11 // ، سده 12 - 11، ش 719، هزار و پانصد 244 // ، ، ش (3) 236، ادبیات تهران (وقفی حکمت) 53 // ، محمّد بن عوض

رضوی مشهدی، 1100، ش 8780، دانشگاه تهران 218/17 (A) // ، 1101، ش (4) 964، گوهرشاد 1323/3 (A) // ، فتح اللّه، 1112، ش 2852، آستا 526/5 // ، محمّد باقر بن محمّد حسین، 1113، ش (2) 1294، فیضیه 77/3 // نستعلیق، سید محمّد

بن فضل اللّه حسینی، 1114، ش 1069، گوهرشاد 1466/3 // نسخ، 1114، کتابخانه ثقه

الاسلام (تبریز)، نسخه ها 540/7 // ، مهدی بن شمس الدین کاظمی قاری، 1116، ش

6211، آستا 527/5 // نستعلیق، قاسم شیرازی، 1130، ش (2) 5762، ملک 27/9 // نسخ،

1141، ش 1175، هزار وپانصد 244 // ، 1191، ش 2544، سپهسالار 551/1 // ، هدایت اللّه بن محمّد امین، 1195، ش 6171، سپهسالار 706/5 // ، 1193، ش 10630،

آستا [رویت] // ، سده 12، ش 5815، ملک 768/1 // ، ، ش 2059، ملک 768/1 // ، [سه]، آخوند همدان ش (2) 443، رشت وهمدان 1410 (D) // ، سده 13 - 12، ش (3) 5886، مجلس 281/17 // نستعلیق، عباس علی بن محمّد مهاجرانی، 1200، ش 5919، سپهسالار 706/5 // نسخ، محمّد صالح بن محمّد هاشم، 1209، [رشت] ش (2) 32، رشت وهمدان 1207 // نستعلیق، 1214، ش 886، فیضیه 288/1 / نسخ ونستعلیق، محمّد بن جعفر جویمندی جنابادی، 1221، ش (3) 577، ملک 88/5 // نسخ،

محمّد بن سید علی حسینی، 1226، ش (3) 363، گوهرشاد 299/1 // ، 1231، ش 285، مدرسه حجتیه 95 // نستعلیق، 1238، ش 2851، آستا 527/5 // نسخ، 1259، ش (2) 838، هزار و پانصد 302 // ، سید حسن بن شاه شجاع موسوی، 1285، ش 15421، آستا [رویت] // ، سده 13، ش (2) 171، مدرسه حجتیه 100 / نستعلیق، ، ش 3845، مجلس 1880/ (4) 10 // نسخ، محمّد علی کرمنشاهی، 1304، ش 7533، سپهسالار 706/5 // ، ابو عبداللّه حسین بن محسن موسوی زنجانی، 1308، ش 7141،

ص:279

مرعشی 287/18 / ، بی تا، ش 8042، آستا [رویت] // ، ، ش 486، شاهچراغ 153/2 // ، ، کتابخانه آقا حکیم (نجف) ش 98، نسخه ها 425/5 // ، ، ش 9022، آستا [رویت] // ، ، ش 1259؛ آستا [رویت] // ، ، مدرسه آخوند همدان ش 409، رشت وهمدان 1368 // ، ، ش (2) 443، رشت وهمدان 1410 // نستعلیق، ، ش 9246، مرعشی 42/24 // ، ، حسینیه شوشتریها ش (2) 334،

نسخه ها 862/12 و11 // تملّکِ آقای طهرانی در سامراء، الذریعه 98/24.

شروح

مفتاح الصحبه فی شرح النخبه/ سید نورالدین بن محدّث جزائری متوفی 1158.

این کتاب شرح مقصد اول کتاب طهاره النخبه می باشد و در طهارت باطن است شارح آن را به شاه سلطان حسین صفوی اهدا کرده است. سپس آن را به فارسی بر می گرداند و"اخلاق سلطانی" نام می نهد.

ن . خ تملّک سید جعفر بن سید محمّد علی مروج تستری، الذریعه 103/14 // تملّک شیخ مشکور حولاوی در نجف، (منضم به جلد دوم مدینه الحدیث)، الذریعه 366/13.

شرح النخبه/ ملا عبداللّه بن محمّد کاظم تبریزی

این شرح به سال 1153 نگاشته شده وآقا بزرگ جلد سوم آن را رویت کرده است.

ن . خ تملّک سید مهدی صدر، در کاظمیه، 1153، الذریعه 103/14؛ 366/13.

التحفه السنیه فی شرح النخبه المحسنیه/ سید عبداللّه بن نورالدین بن نعمت اللّه موسوی جزائری متخلّص به فقیر (1114 - 1173 ق).

شرح مفصّلی است که شارح با اشاره به ادلّه احکام وموضوعات دیگر آن را فراهم می آورد. لیکن بیشتر نظر وی بر کتابهای خود فیض است. این شرح به درخواست ملا علی بن علی نجار تستری شاگرد پدر شارح نوشته شده است.

ریحانه 115/3؛ الذریعه 422/3.

ن . خ تملّک سید نصراللّه تقوی، عصر مولف، الذریعه 422/3 // نسخ، 1180، ش 408، مرعشی 8/2 // ، محمّد تقی میرزا رکن الدوله، [1307]، ش 2269، آستا 18/2 // ، بی تا، ش 4735، مجلس 106/13 // نستعلیق، بی تا، ش 227، فیضیه 40/1.

نظم

نظم النخبه/ احمد بن صالح بحرانی قطیفی

ناظم تا باب امر به معروف و نهی از منکر را به نظم کشیده است. الذریعه 231/24.

ص:280

ن . خ تملّک محمّد صالح بن احمد بن صالح (فرزند ناظم)، الذریعه 231/24.

ن . چ

.- تهران: بی نا، 1303 ق. 199 ص. (سنگی) // ، ، 1324 ق. 313 ص. (با عنوان: نخبه العلوم) // ، ، 1328 ق. 199 ص. (سنگی) // به انضمام حدیث فضل بن سهل .- ، ، 1330 ق.

[106]

النّخبه الصغری

کتاب در احکام فقهی طهارت، صلات و صوم است. مشتمل بر سه مقاله وهر مقاله در چند باب و در ضمن 360 بیت نگارش یافته است(1)مولّف بر این اثر تعلیقاتی نیز فراهم آورده است.

یکم [71]؛ امل 306/2؛ لولوه 128؛ کشف الحجب 578؛ الذریعه 96/24.

ن . خ

نسخ، 1091، ش (1) 1439، فیلمها 601/1 // ، بی تا، ش (1) 306، گلپایگانی 265/1.

[107]

ندبه العارف

مثنویی است از فیض. گلزار قدس

ص:281


1- با توجه به اینکه نسخه های این کتاب در کتابخانه ها نادر است، گمان می رود که فهرست نویسان در هنگام فهرست احتمالاً "النخبه الصغری" را النخبه خوانده اند.

[108]

ندبه المستغیث

مثنویی است از فیض. گلزار قدس

[109]

نقد الاصول الفقهیه

این کتاب را ملا محسن در جوانی تالیف کرده و اولین کتاب اصولی اوست در هزار وهشتصد بیت. مولّف در آن خلاصه ای از علم اصول را بیان می کند.

یکم [39]؛ دوم [68]؛ امل 305/2؛ لولوه 126؛ روضات 92/6؛ کشف الحجب 585؛ فوائد 636؛ ایضاح 674/2.

آغاز/ الحمد للّه الذی هدانا لهذا وما کنّا لنهتدی...

انجام/ وختم بالباقیات الصالحات اعماله.

ن . خ

نستعلیق، محمّد مؤمن بن عبدالعلی، 1034، صد وشصت نسخه 40 // ، 1100، تملّک عبدالمجید مولوی (مشهد) ش 655، نسخه ها 103/5 // ، 1266، تملّکِ محمّد علی روضاتی، الذریعه 273/24.

[110]

النوادر

عنوان دیگر: A النوادر الاحادیث B النوادر الاخبار

ص:282

فیض پس از آن که کتابهای الوافی والشافی را در جمع و تفریق و تهذیب و ترتیب کتابهای چهارگانه حدیثی شیعه به رشته تحریر می آورد، در صدد بر می آید که اخبار و احادیث نادرِ غیر منقول در کتابهای چهارگانه را از مصادر مهم دیگر شیعی استخراج نماید تا متمم و تکمله ای برای کتاب الشافی فراهم آید. وی در این اثر تنها روایتهای

اعتقادی را جمع آوری می کند و از ذکر احادیث فقهی می گذرد.

سلسله اسانید حدیث را حذف می کند و تنها به نام مصدر آن در آغاز اشارت می دهد. آنجایی که نیاز به شرح وتفصیل می بیند با لفظ "بیان" به توضیح ورفع مشکل می پردازد. ابواب هشتگانه کتاب بدین قرار است: فی العقل، الحث فی طلب العلم، التوحید، النبوه، الامامه، الفتن، الابناء القائم والمعاد. عبداللّه بن الصدر شیرازی، فهرستی برای النوادر تهیه نموده است و پس از آن حسین بن محمّد بن احمد عصفوری (متوفی

1216) تتمه ای از کتاب الطهاره از مصادر شیعی - غیر از کتب چهارگانه - استخراج کرده

است ( الذریعه 348/24).

یکم [5]؛ دوم [5]؛ هدیه 6/2؛ لولوه 122؛ روضات 91/6؛ ریحانه 378/4؛ الذریعه

348/24.

آغاز/ بسمله و به ثقتی. الحمد للّه الذی شرح صدورنا بنور الاسلام و نوّر قلوبنا بمعرفه ائمه الهدی...

انجام/ تمّ کتب اصول الدین من کتاب النوادر و ان ساعدنا التوفیق فی الفروع ایضا ان شاء اللّه تعالی و الحمد...

ن . خ

نسخ، محمّد مدعوّ به سنجر، 1097، ش 1888، ملی 530/10 // ، یاد داشت علم الهدی در 1098، ش 2321، مرعشی 300/6 // ، محمّد مقیم بن محمّد شفیع، 1119، الذریعه

348/24 // ، (مقابله با نسخه فیض)، ش 1848، سپهسالار 333/1 // ، محمّد باقر یزدی، 1260، ش 5531، مجلس 419/16.

ص:283

ن .چ

النوادر فی جمع الاحادیث/ .- تهران: کتابخانه شمس، 1339. 267 ص. (سنگی) // .- قم: کتبی نجفی، بی تا. 267 ص (افست) // به اهتمام مهدی الانصاری القمی .- تهران

مؤسسه مطالعات وتحقیقات فرهنگی، 1370. بیست وهشت + 464 ص.

[111]

الوافی

کتابی است در چهارده جزو، که هر جزو آن اثری مستقل است، جمیع احادیث مندرج در کتب اربعه شیعه کافی، من لا یحضره الفقیه، التهذیب واستبصار در وافی بیان

شده و مشکلات آن شرح وتفصیل یافته است. صاحب امل الامل بر این باور است که فیض در تایید و توضیح برخی از مطالب این کتاب از نگرشهای صوفیه بهره جسته، آن چنانکه آثار دیگرش هم رنگ و بوی صوفیانه دارد.

الوافی دارای مقدمه وچهارده کتاب وخاتمه ای است. مقدمه دارای سه مقدمه وسه تمهید وخاتمه ای در بیان اسانید است(1)در هر کتاب خطبه، دیباچه وخاتمه ای وجود دارد. چهارده کتاب به ترتیب عبارتند از: 1) کتاب العقل و الجهل و التوحید 2) کتاب الحجّه 3) کتاب الایمان و الکفر 4) کتاب الطهاره و الزینه 5) کتاب الصلاه و القرآن و الدعا 6) کتاب الزکاه و الخمس و المبرات 7) کتاب الصوم و الاعتکاف و المعاهدات 8) کتاب الحج و العمره و زیارات المشاهد 9) کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و القضاء و الشهادات 10) کتاب المعایش و المعاملات 11) کتاب المطعم و المشرب و التجمّل 12) کتاب النکاح و الطلاق و الولاده 13) کتاب الموت و الارث و الوصیه 14) کتاب الروضه. خاتمه در بیان مشیخه شیخ صدوق وشیخ طوسی.

فیض، الوافی را در صد و پنجاه هزار بیت تدوین نموده و به سال 1068 آن را به اتمام رسانده است. بر این اثر سترگ، شروح، حواشی، استدراک و ردّیه هایی به رشته تحریر

ص:284


1- به نظر نگارنده، مقدمه کتاب الوافی فیض، توسط کاتبان نسخ خطی در ابتدای جزء اول الوافی آمده است و بدین جهت، فهرست نگاران خطی این مقدمات کوتاه را ملحق به جزء اول نموده اند.

در آمده که در همین مدخل به آن خواهیم پرداخت

یکم [3]؛ دوم [3]؛ امل 305/2؛ لولوه 122؛ روضات 87/6؛ کشف الحجب 598؛ طرائق 477/1؛ ایضاح 701/2؛ الذریعه 165/14، 299/6.

ن . خ

المقدمه:

نسخ، 1228، ش (2) 9920، آستا [رویت] (+ خاتمه) // ، بی تا، ش (1) 163، ملی

فارس 140/1.

جزء 1

نسخ، 1064، ش 11250، آستا [رویت] // ، 1071، ش 1930، سپهسالار 337/1 // ، عباسقلی، 1076، مشکوه ش 643، دانشگاه تهران 1630/ (3) 3 // ، ابوتراب حسینی قمی، 1077، حسین مفتاح ش 103، نسخه ها 308/7 // ، محمّد تقی بن ابوالحسن، 1084، ش 3777، مرعشی 163/10 (+ جزء 2) // ، 1088، ش 4380، مجلس 89/12 (+ جزء 2) // ، علاءالدین محمّد طالقانی، 1090، ش 211 ب، الهیات تهران، 690/1 // ، محمّد سعید اصفهانی، 1090، ش 2191، آستا 202/5 (+ جزء 3 و2)

// ، اسماعیل بن امام وردی، 1091، ش 15275، آستا [رویت] // ، نظام الدین بن ملا احمد اردبیلی، سده 11، ش 4518، مجلس 186/12 (+ جزء 3 و2) // ، ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، حسینیه شوشتریها ش 638، نسخه ها 815/12 و 11. (+ جزء 6) // ، سده 11، ش 112، فیضیه 294/1 (+ جزء 7 - 2) // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، ش 13، فیضیه 292/1 (+ جزء 7 - 2) // ، همو، ش 2880، عمومی اصفهان 321/1 // ، همو، ش 310، گوهرشاد 261/1 (+ جزء 2) // ، 1102، مشکوه ش 661، دانشگاه تهران 1632/ (3) 3 (+ جزء 3 و2) // ، محمّد معصوم بن محمّد، 1102،

مدرسه چهل ستون ش 192، آشنایی با 342/1 // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب کاتب،

1105 (؟)، ش 9362، مرعشی 151/24 (+ جزء 2) // ، همو، [بی تا]، آخوند همدان ش 1097، رشت وهمدان 1370 (+ جزء 2) // ، مقابله محمّد مؤمن بن عبدالغفور بن مرتضی (برادر زاده فیض)، 1107، ش 7471، مرعشی 274/19 // ، محمّد زمان بن علی

شهمیرزادی، 1107 (؟)، ش 96 - 5921، آستانه 180 // ، کتابت قبل 1107، ش 1929،

سپهسالار 339/1 // ، محمود بن میر حبیب اللّه بن میر هدایت الحسینی، 1108، ش (1) 210، الهیات تهران 690/1 (+ جزء 3 و2) // ، تاریخ وقف 1111، ش 2187، آستا 203/5 // ، 1128، ش 11579، آستا [رویت] (+ جزء 2) // ، محمّد حسن کاتب مشهدی، 1128، ش 6776، آستا 207/5 // ، 1132، ش 1095، مسجد اعظم 416 (ناقص) // ، محمّد جواد، 1135، ش 3248، عمومی اصفهان 322/1 // ، 1138، ش

ص:285

5598 [8197]، مجلس 55/17 // ، وقفی نادر شاه، ش 1882، آستا [رویت] // ، سده 12 - 11، ش 490، گلپایگانی 191/2 (+ جزء 2) // ، محمّد تقی بن محمّد زمان

رازی، سده 12، ش 399، ملی 341/7 // ، سده 12، ش 1717، الهیات مشهد 814/2 (+ جزء 3 و2) // حسین مفتاح ش 176، نسخه ها 308/7 (+ جزء 2) // ، سده 12، ش 3480، مجلس 1439/ (3) 10 (+ جزء 3 و2) // ، 1255، ش 6173، آستا 203/5 //

، محمّد عسکر رجا، بی تا، ش 412، ملی 353/7 // ، بی تا، ش 2189، آستا 203/5 (+ جزء 2) // ، بی تا، ش 6174، آستا 203/5 // نستعلیق، بی تا، ش 2188، آستا 203/5 (+ جزء 3 و2) // نسخ، بی تا، ش 970، مرعشی 158/3 (+ جزء 2) // ، بی تا، تملّکِ حاجی میرزا حسین نوری، آشنایی با 152/1 (+ جزء 9 و7 و5 و4 و2) // ، بی تا، آخوند

همدان ش 338، رشت وهمدان 1370 // ، بی تا، ش 8870، آستا [رویت].

جزء 2

نسخ، 1068، ش 3989، مرعشی 376/10 (با مقابله مؤلف) // ، ابوالمفاخر رضوی، 1070، ش 6175، آستا 204/5 // ، محمّد بن صفی الدین محمّد حسینی، صفی الدین بن

محمّد هاشم، 1073، ش 1475، الهیات مشهد 619/2 // ، نورالدین بن شاه مرتضی، 1081، مشکوه ش 659، دانشگاه تهران 1631/ (3) 3 // ، محمّد تقی بن ابوالحسن، 1084، ش 3777، مرعشی 163/10 (+ جزء 1) // ، هادی بن مؤمن بن تقی، 1086، ش 1310، گوهرشاد 1914/4 // ، 1088، ش 4380، مجلس 89/12 (+ جزء 1) // ، 1089، ش 1931، سپهسالار 338/1 // ، علاءالدین محمّد طالقانی، 1090، ش 211 ب،

الهیات تهران 690/1 (+ جزء 1)// ، محمّد سعید اصفهانی، 1090، ش 2191، آستا 202/5 (+ جزء 3 و1) // ، عصر مؤلّف ش 8656، مرعشی 212/22 // ، 1099، ش

7269، آستا [رویت] // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، ش 13، فیضیه 292/1 (+ جزء 7 - 1) // ، ، ، ش 310، گوهرشاد 261/1 (+ جزء 1) // ، نظام الدین

بن ملا احمد اردبیلی، سده 11، ش 4518، مجلس 186/12 (+ جزء 3 و1) // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب [سده 11]، آخوند همدان ش 1097، رشت وهمدان 1370 (+ جزء 1) // ، سده 11، ش 112، فیضیه 294/1 // ، سده 12 - 11، ش 490، گلپایگانی

191/2 (+ جزء 1) // ، 1103، مشکوه ش 661، دانشگاه تهران 1632/ (3) 3 (+ جزء 1) // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب، 1105 (؟)، ش 9362، مرعشی 151/24 (+ جزء 1) // ، محمود بن میر حبیب اللّه بن میر هدایت الحسینی، 1108، ش (1) 210، الهیات

تهران 690/1 (+ جزء 3 و1) // ، 1113، ش 157، ملی فارس 135/1 // ، محمّد

حسین بن محمّد مقیم ازهری تبریزی، 1224، ش 124 - 8336، آستانه 180 // ، وقفی

1126، ش 2190، آستا 204/5 // ، 1128، ش 11579، آستا [رویت] (+ جزء 1) // ، وقفی 1128، ش 6777، آستا 204/5 // ، 1135، ش 7307، دانشگاه تهران

ص:286

509/16 // ، محمّد جواد، 1135، ش 3248، عمومی اصفهان 322/1 (+ جزء 1) // ، 1196، ش 9555، آستا [رویت] // ، سده 12، حسین مفتاح ش 176، نسخه ها 308/5 // ، ، ش 3480، مجلس 1439/ (3) 10 (+ جزء 3 و1) // ، ، ش

212 ب، الهیات تهران 691/1 // ، بی تا، آخوند همدان ش 338، رشت وهمدان 1370 (+ جزء 1) // ، ، ش 1792، گلپایگانی 62/3 // ، ، ش 1933، سپهسالار 338/1 // ، ، حسینیه شوشتریها ش 702، نسخه ها 815/12 و11 // ، ، ش 2189، آستا 203/5 (+ جزء 1) // نستعلیق، بی تا، ش 2188، آستا 203/5 (+ جزء 3 و1) // نسخ، ، آخوند همدان ش 338، رشت وهمدان 1370 (+ جزء 1) // ، بی تا، تملّک

حاجی میرزا حسین نوری، آشنایی با 152/1 (+ جزء 9 و7 و5 و4 و1) // ، بی تا، ش

970، مرعشی 158/3 (+ جزء 1).

جزء3، کتاب الایمان والکفر

نسخ، اسماعیل بن محمّد صالح حسینی، 1067، مشکوه ش 646، دانشگاه تهران 1631/ (3) 3 // ، محمّد رضا رضوی، 1069، ش 1957، مسجد اعظم 417 // ، 1072، ش

12883، آستا [رویت] // ، محمّد قلی جاپلقی، 1077، ش 168، ملی فارس 148/1 // ، محمّد نظام الدین، 1077، مشکوه ش 663، دانشگاه تهران 1632/ (3) 3 // ، 1088،

ش 11578، آستا [رویت] (+ جزء 4) // ، صالح بن محمّد شفیع، 1090، ش (1) 410، ملی 351/7 // ، محمّد علی کاشانی، 1096، ش 8441، سپهسالار 743/5 // ، نظام الدین بن ملاّ احمد اردبیلی، سده 11، ش 4518، مجلس 186/12 (+ جزء 2 و1) // ، سده 11، ش 112، فیضیّه 294/1 (+ جزء 7 - 1) // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، ش 13، فیضیّه 292/1 (+ جزء 7 - 1) // ، سده 12 و11، ش (2 و1) 3، الهیات

تهران 808/1 (+ جزء 12) // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، وقف 1104، ش 2389،

گلپایگانی 243/3 (+ جزء 4) // ، 1104، مشکوه ش 661، دانشگاه تهران 1632/ (3) 3 (+ جزء 2 و1) // ، محمود بن میر حبیب اللّه بن میر هدایت الحسینی، 1108، ش (1)

210، الهیات تهران 690/1 (+ جزء 2 و1) // ، محمّد حسین شبستری، 1114، ش 14، مدرسه نمازی خوی 26 // ، جمال الدین بن محمّد قاسم بن یوسف الجیرانی، 1117، ش 4381، مجلس 90/12 // ، محمّد بن ولی اللّه موسوی فخرودی قاینی، 1119، ش 262/15، آستا [رویت] // ، 1120، ش 2192، آستا 204/5 // ، ، ش 10868، آستا [رویت ]// ، علی اکبر حسینی، 1148، ش 2191، آستا 202/5 (+ جزء 2 و1) // ، سده 12، حسینیه شوشتریها ش 695، نسخه ها 815/12 و11 // ، ، ش 3480، مجلس 1439/ (3) 10 (+ جزء 2 و1) // ، ، ش 346، ملی 309/7 // ، ، ش 3478، مجلس 1437/ (3) 10 // ، بهاءالدین بن امیر محمّد طالقانی، احتمالاً سده 12، ش 152، ملی 132/7 // ، حسینیه شوشتریها ش 706، نسخه ها 815/12 و11 // ،

ص:287

خانقاه احمدیه ش 340، نسخه ها 229/5 // ، ش 11186، آستا [رویت] // نستعلیق،

بی تا، ش 2188، آستا 203/5 (+ جزء 2 و1).

جزء 4، کتاب الطهاره والتزیّن

نسخ، عبدالرشید بن نورالدین، 1071، ش 419، ملی 357/7 // ، مقابله شده 1074، مشکوه ش 644، دانشگاه تهران 1632/ (3) 3 // ، علی نقی بن محمّد ابراهیم، 7 - 1086، ش 317، فیضیه 294/1 (+ جزء 9 و7) // ، 1088، ش 11578، آستا [رویت] (+ جزء 3) // ، سید عوض رضوی، 1090، ش 2193، آستا 205/5 // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب، [1091]، ش 6597، آستا 204/5 // ، غیاث الدین محمود موسوی، 1093، ش 16607، آستا [رویت] // ، 1099، ش 339، ملی 305/7 // ، تملّک محمّد مهدی بن عبدالحسینی، 1099، ش 1316، فیضیه 294/1 // ، محمّد کاظم

بن محمّد علی، سده 11، مشکوه ش 645، دانشگاه تهران 1633/ (3) 3 (با حواشی علم الهدی) // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، ش 13، فیضیه 292/1 (+ جزء 7 - 1) // ، سده 11، ش 112، فیضیه 294/1 (+ جزء 7 - 1) // ، مقابله محمّد هادی، سده 11، ش 7068، مرعشی 232/18 // نسخ، محمّد کریم شریف قمی، 1100، ش 823، ملک 789/1 // ، 1102، ش 12884، آستا [رویت ](+ جزء 6 و5) // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، موقوفه 1104، ش 2389، گلپایگانی 243/3 (+ جزء 3) // ، 1104، حسین مفتاح ش 64، نسخه ها 308/7 (+ جزء 6 و5) // ، مقابله 1105، ش 2193، آستا 205/5 // ، محمّد قلی، 1106، چهل ستون ش 194، آشنایی با 342/1 // ، محمّد رضا بن عزیزاللّه تونی، 1115، ش 352، گوهرشاد 291/1 // ، 1118،

حسینیه شوشتریها ش 496، نسخه ها 185/12 و 11 // ، سده 12 - 11، آیه اللّه زنجانی

ش 49، آشنایی با 206/1 // ، ابوالقاسم بن محمّد نظام شهمیرزادی، 1127، ش (4)

163، ملی فارس 142/1 // ، ملک محمّد بن نصراللّه کازرونی شیرازی، 1129، ش 8175، سپهسالار 743/5 // ، احتمالاً 1135، ش (2) 821، فیضیه 27/3 // ، یوسف

بن احمد درازی، 1149، ش 393، شاهچراغ 156/2 (+ جزء 15) // ، سده 12، ش 4382، مجلس 90/12 // ، ، ش 115، امام عصر شیراز 145 (+ جزء 5) // ، ،

ش 3466، مجلس 1428/ (3) 10 // ، ، ش 6740، دانشگاه تهران 349/16 // ، 1232، ش 6897، دانشگاه تهران 391/16 // ، بی تا، حسینیه شوشتریها ش 233، نسخه ها 815/12 و11 // ، بی تا، تملّک حاجی میرزا حسین نوری، آشنایی با 153/1 (+ جزء 9 و7 و5 و1) // ، ، چهل ستون ش 193، آشنایی با 342/1 // ، ، ش 648، ملی فارس 231/2 // نستعلیق، بی تا، ش 709/14، آستا [رویت].

ص:288

جزء 5، کتاب الصلاه و القرآن و الدعا

، 1069، ش 312، گوهرشاد 262/1 // ، 1070، ش 4384، مجلس 91/12 // ، 1077، تملّک فاضل تونی، ش 212 ب، الهیات تهران 691/1 (کتاب الصلوه) // ، محمّد

علی خطیب بن نورالدین حافظ، 1081، ش 3465، مجلس 274/ (3) 10 // ، 1087، ش 2195، آستا 205/5 // ، محمّد رفیع بن محمّد رضا، سده 11، ش 3988، مرعشی 366/10 // ، سده 11، ش 5495، سپهسالار 743/5 // ، ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، آخوند همدان ش 1096، رشت وهمدان 1370 (+ جزء 6) // ، ، ، ش 13، فیضیه 292/1 (+ جزء 7 - 1) // ، سده 11، ش 112، فیضیه 294/1 (+ جزء 7 - 1) // ، ، آیت اللّه زنجانی ش 43، آشنایی با 204/1 (کتاب الصلاه) // ، 1102، ش

12884، آستا [رویت] // ، محمّد کاظم بن علی اصغر قمی، 1103، ش 1956، مسجد اعظم 416 // ، 1104، حسین مفتاح ش 64، نسخه ها 308/7 (+ جزء 7 - 4) // ، 1116، ش 2194، آستا 205/5 // ، ، ش 11228، آستا [رویت] // ، 1120، ش 5609، سپهسالار 743/5 // ، رجب علی بن جمال الدین محمّد، 1156، ش 10248، مرعشی 230/26 // ، سده 12، ش 115، امام عصر شیراز 145 (+ جزء 4) // ، ،

ش 406، ملی 346/7 // ، حاتم بن لهرابیک طبسی، 1232، ش (6) 163، ملی فارس 144/1 // ، بی تا، ش 198، فیضیه 294/1 // ، عبدالمطلب تهرانی، 1136، ش

1672، الهیات مشهد 778/3 // ، ، تملّک حاجی میرزا حسین نوری، آشنایی با 153/1 (+ جزء 9، 7، 4، 1) // ، ، حسینیه شوشتریها ش 637، نسخه ها 815/12 و11 (کتاب الصلوه) // ، ، مشکوه ش 660، دانشگاه تهران 1637/ (3) 3 // ، ، ش 12885، آستا [رویت ]// ، ، ش 13032، آستا [رویت].

جزء 6، کتاب الزکاه و الخمس و المبرات.

، ابوالحسن بن شیخ حسین، 1061 (؟)، ش 3576، مرعشی 361/9 // نستعلیق، محمّد بن عبدالعلی ملقب به مؤمن، 1068، ش 6177، آستا 205/5 // نسخ، اسماعیل بن ملا میرزا محمّد، 1074، ش 374، ملی 326/7 // ، نورالدین محمّد اخباری کاشانی (برادر زاده

فیض)، 1075، ش 5809، مرعشی 198/15 // ، محمّد تقی بن نورالدین، 1085، ش 254، گوهرشاد 221/1 (+ جزء 7) // ، 1099، ش 3178، مرعشی 402/8 // ، ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، حسینیه شوشتریها ش 638، نسخه ها 815/12 و11 (+ جزء 1) // ، ، ، ش 13، فیضیه 292/1 // ، ، ، آخوند همدان ش 1096، رشت وهمدان 1370 // ، ، ، ش 3470، مجلس 1430/ (3) 10 // ، محمّد

تقی بن ابی الحسن، سده 11، ش (1) 408، ملی 347/7 // ، سده 11، ش 112، فیضیه 294/1 (+ جزء 7 - 1) // نستعلیق، ، ش 5298، مجلس 217/16 // ، 1100، ش

88، ملی 83/7 // ، 1102، ش 12884، آستا [رویت] // ، 1104، حسین مفتاح ش

ص:289

64، نسخه ها 308/7 (+ جزء 7 - 4) // ، محمّد موسی بن محمّد جعفر حسینی، 1115،

ش 2196، آستا 206/5 // ، عبدالقادر بن محمّد مهدی بسطامی، 1125، ش 2227، گلپایگانی 200/3 // ، 1127، ش 9935، آستا [رویت ]// ، 1163، ش 1888، مسجد اعظم 416 // ، سده 12، ش 249، امام عصر شیراز 145 // ، ، ش 4383،

مجلس 91/12 // ، ، موزه بریتانیا ش 8323، نسخه ها 234/10 // ، محمّد قاسم

بن محمّد سعید، 1227، آیت اللّه زنجانی ش 61، آشنایی با 210/1 // ، وقف، 1230، ش 388، مدرسه نمازی خوی 196 // ، بی تا، حسینیه شوشتریها ش 186، نسخه ها 815/12

و11 // ، ، حسینیه شوشتریها ش 160، نسخه ها 815/12 و11.

جزء 7، کتاب الصوم و الاعتکاف و المعاهدات.

نسخ، با اجازه مؤلف بر آن، ش 1935، سپهسالار 339/1 (+ جزء 8) // ، حسن بن عبدالرزاق فیاض، 1070، حسینیه شوشتریها ش 895، نسخه ها 815/12 و11 // ، 1075، ش 11582، آستا [رویت] (+ جزء 8) // ، ابوالمفاخر رضوی، 1078، ش 1866، مرعشی 249/5 (با نسخه اصل مقابله شده) // ، ابوتراب حسینی قمی، 1081، ش 407،

فیضیه 294/1 (+ جزء 8) // ، محمّد تقی بن ابوالحسن بن نورالدین، 1085، ش 254،

گوهرشاد 221/1 (+ جزء 6) // ، علی نقی بن محمّد ابراهیم، 1086، ش 317، فیضیه

294/1 (+ جزء 9 و 4) // ، محمّد باقر، (در عصر مولف)، ش 3987، مرعشی 365/10 // ، مقابله علم الهدی، ش 5811، مرعشی 199/15 // ، مقابله نورالدین اخباری در 1115، ش 5810، مرعشی 199/15 // ، سده 11، حسینیه شوشتریها ش 552، نسخه ها 815/12 و11 // ، محمّد نام حسینی (عصر مولف)، ش 1933، سپهسالار 339/1 // ، سده 11، ش 8666، مرعشی 219/22 (+ جزء 8) // ، محمّد تقی بن ابی الحسن،

سده 11، ش (2) 408، ملی 348/7 // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11 [1090]، ش (1) 409، ملی 349/7 // ، ، ، ش 1 امام عصر شیراز 145 // ، ، ، ش 13، فیضیه 292/1 (+ جزء 7 - 1) // ، ، ، ش 1898، ملک 790/1 // ، سده 11، ش 112، فیضیه 294/1 (+ جزء 7 - 1) // ، 1104، حسین مفتاح ش 64، نسخه ها 308/7 // ، محمّد مقیم حسینی، 1115، ش 3467، مجلس 1428/ (3) 10 // ، میر محمّد اسماعیل و محمّد بن محمّد مؤمن، 1119، ش 9376، مرعشی 162/24 // ، وقفی 1126، ش 6598، آستا 206/5 // نستعلیق، 1119، ش 1395، فیضیه 294/1 //

نسخ، سده 12، موزه بریتانیا ش 8323، نسخه ها 234/10 (+ جزء 10 - 6) // ، ، ، ش 544 ع، ملی 40/8 // ، 1227، ش (1) 1482، گوهرشاد 2051/4 // ، بی تا، ش 6178، آستا 206/5 // ، تملّک میرزا حسین نوری، آشنایی با 153/1 (+ جزء 9 و 5 و 4 و 1) // ، بی تا، آخوند همدان ش 1089، رشت وهمدان 1370 // ، ، ش 9934،

آستا [رویت].

ص:290

جزء 8 ، کتاب الحج و العمره و الزیارات و المشاهد

نسخ، مؤلف، ش 237، مرعشی 261/1 // ، با اجازه مؤلّف بر آن، ش 1935، سپهسالار 339/1 (+ جزء 7) // ، 1075، ش 11582، آستا [رویت] (+ جزء 7) // ، محمّد علی بن نورالدین خطیب امامی، 1076، ش 196، گلپایگانی 177/1 // ، 1080، ش 9140، آستا [رویت] // ، ابوتراب حسینی قمی، 1081، ش 407، فیضیه 294/1 (+ جزء 7) // ، مقابله 1081، مشکوه ش 647، دانشگاه تهران 1638/ (3) 3 // ، بهاءالدین بن امیر محمّد طاهر حسینی، 1083، ش 3783، مرعشی 168/10 // ، عصر مؤلّف (حواشی به خط مؤلّف و علم الهدی)، ش 8667، مرعشی 219/22 // ،محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، 1090، ش (2) 409، ملی 350/7 // ، محمّد تقی بن ابوالحسن نورالدین استرابادی، 1094، ش 299، گوهرشاد 254/1 // ، ، سده 11، ش 1898، ملک 790/1 (+ جزء 7) // ، ، ، ش 6535، مرعشی 118/17 // ، سده 11، حسینیه شوشتریها ش 552، نسخه ها 815/12 و11 (+ جزء 7) // ، ، ش 8666، مرعشی 219/22 (+ جزء 7) // ، 1105، مشکوه ش 658، دانشگاه تهران 1638/ (3) 3 (+ جزء

11 - 9) // ، مراد خان محمّد اشرف شبستری، 1112، آخوند همدان ش 4547، رشت وهمدان 1371 // ، 1115، ش 71، گوهرشاد 44/1 // ونستعلیق، محمّد صادق بن حیدر جهرمی 1124، ش 404، ملی 344/7 // نسخ، سده 12، (تملّک فرهاد میرزا)، ش 80،

مسجد اعظم 416 // ، ، موزه بریتانیا ش 8323، نسخه ها 234/10 (+ جزء 10 - 6) // نستعلیق، ، ش 5297، مجلس 217/16 // نسخ، بی تا، آخوند همدان ش 329، رشت وهمدان 1370 // ، ، ش 94، فیضیه 293/1 // ، ، ش 500، سلطنتی 1073 // ، ، ش 6694، دانشگاه تهران 335/16 // ، بی تا، ش 750، مدرسه نمازی خوی 404.

جزء 9، کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و القضاء و الشهادات.

نسخ، 1069، ش 11263، آستا [رویت] (+ جزء 11 و10) // ، ملا میرزا جان قهپایی اصفهانی، 1071، حسینیه شوشتریها ش 709، نسخه ها 815/12 و11 // ، علی نقی بن

محمّد ابراهیم، 7 - 1086، ش 317، فیضیه 294/1 (+ جزء 7 و4) // ، طهماسب بن محمّد خان جوشقانی، 1089، آیت اللّه زنجانی ش 88، آشنایی با 229/1 // ، محمّد

ابراهیم بن محمّد رضا، 1090، ش (3) 409، ملی 350/7 // ، تصحیح عوض بن محمّد امین رضوی، 1092، ش 6789، دانشگاه تهران 360/16 (قضاء وشهادات) // ، زین العابدین حسینی کاشانی، 1097، ش 2938، عمومی اصفهان 321/1 // ، سده 12 -

11، ش 449، گلپایگانی 191/2 // ، 6 - 1105، مشکوه ش 658، دانشگاه تهران 1638/ (3) 3 (+ جزء 11 - 8) // ، 1113، ش 10098، آستا [رویت ](+ جزء 10) //

ص:291

، محمّد موسی بن محمّد جعفر حسینی تونی، [1116]، ش 2197، آستا 206/5 // ، محمّد علی بن شمس الدین محمّد، 1118، ش 6222، مرعشی 215/16 // ، محمّد حسن بن درویش علی مشهدی ابردهی، 1128، ش 202، فیضیه 294/1 // ، محسن بن علم الهدی، 1154، ش 545 ع، ملی 41/8 (+ جزء 10) // ، سده 12، ش 338، ملی 305/7 // ، ، ش 407، ملی 346/7 // ، ، موزه بریتانیا ش 8323، نسخه ها

234/10 (+ جزء 10 - 6) // ، بی تا، تملّک حاجی میرزا حسین نوری، آشنایی با 153/1

(+ جزء 7 و 5 و 4 و 1) // ، ، ش 5700، آستا 207/5 // ، ، آخوند همدان ش 1190، رشت وهمدان 1371 (+ جزء 10) // ، ، (وقفی آقا باباخان) ش 621، ملی فارس 210/2 // ، ، ش 11317 آستا [رویت].

جزء 10، کتاب المعایش و المعاملات.

نسخ، مولف، مشکوه ش 664، دانشگاه تهران 1639/ (3) 3 (کتاب المعایش) // ، محمّد عسکر مشهور به رجاء، 1065، ش 518 ع، ملی 19/8 // ، 1069، ش 11263 [رویت] (+ جزء 9) // ، محمّد بن عزیزاللّه طباطبائی سمنانی، 1072، ش 3531، مرعشی 327/9

// ، 1073، تملّک طباطبائی تبریزی، نسخه ها 253/7 // ، محمّد امین بن

عبدالوهاب، 1097، ش 1873، مرعشی 253/5 // ، سده 12 - 11، ش 2084، مسجد اعظم 417 // ، 1103، ش 3530، مرعشی 326/9 // ، 6 - 1105، مشکوه ش 658،

دانشگاه تهران 1638/ (3) 3 (+ جزء 11 - 8) // شکسته نستعلیق، حسن بن ملا کاظم

کاظمی، 1109، ش 129، ملی فارس 110/1 // ، محمّد مهدی، 1110، ش 2675، آستا 143/2 (+ جزء 12 و11) // ، 1113، ش 10098، آستا [رویت] (+ جزء 9) // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب، 1115، حسینیه شوشتریها ش 734، نسخه ها 815/12 و11 // ، محمّد بن محمّد جعفر حسینی، 1116، ش 2198، آستا 207/5 // ، محمّد علی بن شمس الدین محمّد، 1118، ش 6222، مرعشی 215/16 (+ جزء 9) // ، احمد علی بن یوسف بن مشکین کشمیری، 1125، ش 3481، مجلس 1439/ (3) 10 // ، محمّد

حسن کاتب مشهدی، 1128، ش 6776، آستا 207/5 // ، تملّک حسین بن عبدعلی جزائری 1150، ش 1835، مرعشی 222/5 // ، محسن بن علم الهدی 1154، ش 545 ع، ملی 41/8 (+ جزء 9) // ، علینقی دهدشتی، 1189، ش 1936، سپهسالار 340/1 (+

جزء 11) // ، سده 12، ش 37، گوهرشاد 37/1 // ، ، ش 405، ملی 345/7 // ، ، موزه بریتانیا ش 8323، نسخه ها 324/10 // ، محمّد علی بن صادق بن جعفر

شریف فسایی، 1223، آقای واجد ش 4، نسخه ها 285/5 (قسمتی از 10) // ، بی تا، آخوند همدان ش 1180، رشت وهمدان 1371 (+ جزء 9) // ، ، ش 10104، آستا [رویت].

ص:292

جزء 11 ، کتاب المطعم و المشرب و التّجمّل

نسخ، محمّد مؤمن بن عبدالغفور، 1064، ش 1752، گلپایگانی 46/3 // ، احتمالاً 1065، ش 519 ع، ملی 20/8 // ، 1069، ش 11263، آستا [رویت] (+ جزء 10 و9) // ، 1078، ش 11 - 6156، آستانه 180 // ، فتح اللّه بن محمّد باقر فراهانی، 1089 ش 98 - 5958، آستانه 181 // ، ابوطالب بن میرزا محمّد هادی، سده 11، ش 92 ب، الهیات تهران 689/1 // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، ش 3503، مجلس 1457/ (3) 10 // ، ، ، ش 15، فیضیه 293/1 (+ جزء 14 - 12) // ، سده 12

- 11، ش 93 ب، الهیات تهران 690/1 // ، 1102 ؟، آخوند همدان ش 1201، رشت وهمدان 1371 (+ جزء 12) // ، 6 - 1105، مشکوه ش 658، دانشگاه تهران 1638 (3)

3 (+ جزء 10 - 8) // ، محمّد علی بن ابی القاسم منصوری مسیبی، 1110، ش 49، گوهرشاد 48/1 (+ جزء 15 - 12) // ، محمّد مهدی، 1110، ش 2675، آستا 143/2 (+

جزء 12 و10) // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب، 1115، حسینیه شوشتریها ش 734، نسخه ها 815/12 و11 (+ جزء 12 و10) // ، محمّد نصیر بن علی نقی موسوی، 1118،

ش 6859، دانشگاه تهران 383/16 // ، 1121، ش 6599، آستا 207/5 // ، 1125،

ش 11581، آستا [رویت] (+ جزء 12) // ، علینقی دهدشتی، 1189، ش 1936، سپهسالار 340/1 (+ جزء 10) // ، سده 12، ش 5821 [8043]، مجلس 240/17 // ، حاجی شمس درویش علی الکازرونی، سده 12، ش (2) 210، الهیات تهران 690/1 (+ جزء 15 - 12) // ، بی تا، ش 11246، آستا [رویت] // ، ، ش 2199، آستا 207/5 // ، ، ش 5812، مرعشی 200/15.

جزء 12، کتاب النکاح و الطلاق و الولاده

نسخ، 1068، ش 10111، آستا [رویت] // ، محمّد عسکر مدعوّ به رجا، [حدود 1070]،

ش 546 ع، ملی 42/8 // ، محمّد صالح، 1078، ش 3297، مسجد اعظم 417 // ، 1090، آیت اللّه زنجانی ش 48، آشنایی با 206/1 // ، عصر مولف، ش 8668، مرعشی

220/22 // ، محمّد علی سمنانی، 1092، ش 15296، آستا [رویت] // ، عبدالخالق

بن محمود دماوندی، 1097، ش 12892، آستا [رویت] // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، ش 3503، مجلس 1457/ (3) 10 (+ جزء 11) // ، ، ، ش 15، فیضیه 293/1 (+ جزء 14 - 11) // ، سده 12 - 11، ش ( 2 - 1) 3، الهیات تهران 808/1 (+ جزء 11) // ، 1102 (؟)، آخوند همدان ش 1201، رشت وهمدان 1371 (+ جزء 11) // ، 7 - 1106، مشکوه ش 662، دانشگاه تهران 164/ (3) 3 (+ جزء 15 - 13) // ، محمّد علی بن ابی القاسم منصوری مسیبی، 1110، ش 49، گوهرشاد 48/1 (+

جزء 15 - 11) // ، محمّد مهدی، 1110، ش 2675، آستا 143/2 (+ جزء 11 و10) // ، مقابله 1112، حسینیه شوشتریها ش 268، نسخه ها 815/12 و11 // ، محمّد بن

ص:293

ولی اللّه الموسوی، 1112، تملّک واعظ زاده خراسانی، مجموعه مقالات کنگره کتاب وکتابخانه [زیر چاپ] // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب، 1115، حسینیه شوشتریها ش 734، نسخه ها 815/12 و11 // ، 1117، ش 2200، آستا 208/5 // ، علی بن عبدالصمد بن محمّد کاشانی، 1118، ش 100 - 6044، آستانه 180 // ، محمّد باقر بن

محمّد طاهر اشرفی، 1120، ش 547 ع، ملی 43/8 // ، محمّد مؤمن بن محمّد طالب، 1121، ش 6600، آستا 208/5 // ، 1125، ش 11581، آستا [رویت] (+ جزء 11) //

، محمّد حسن ابردهی 1128، ش 2878 ع، ملی 396/13 // ، محمّد ابراهیم بن محمّد شفیع نجات، تصحیح 1136، ش 3991، مرعشی 368/10 // ، حاجی شمس درویش علی الکازرونی، سده 12، ش (2) 210، الهیات تهران 690/1 (+ جزء 15 - 11) // ، سده 13، ش 5868، [3145]، مجلس 717/ (2) 10.

جزء 13، کتاب الموت و الارث و الوصیه

نسخ، 1063، مشکوه ش 648، دانشگاه تهران 1639/ (3) 3 // ، محمّد حسین بن عبدالفتاح کاتب کاشانی، تصحیح 1081، ش 8669، مرعشی 220/22 (+ جزء 15 و14) // ، محمّد فاضل بن اسماعیل تونی، 1086، ش 6602، آستا 209/5 (+ جزء 15 و 14) // ، خلیل بن رکن الدین مسعود حسینی، 1086، ش 1422، ملک 790/1 // ، 1091 حسینیه شوشتریها ش 498، نسخه ها 815/12 و11 // ، مقابله 1092، ش 2201، آستا 208/5 // ، مقابله 1097، حسین مفتاح ش 1337، نسخه ها 308/7 // ، محمّد

عسکر مدعوّ به رجا، سده 11، ش 548 ع، ملی 84/8 // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا،

سده 11، ش 15، فیضیه 293/1 (+ جزء 14 - 11) // ، محمّد اشرف، ، ش 1521،

گوهرشاد 2081/4 (به خط مؤلّف تصحیح شده) // ، محمّد امین بن عبدالوهاب، 1100، ش 3990، مرعشی 367/10 // ، 7 - 1106، مشکوه ش 662، دانشگاه تهران 164/ (3) 3 (+ جزء 15 - 12) // ، محمّد علی بن ابی القاسم منصوری مسیبی، 1110، ش 49، گوهرشاد 48/1 (+ جزء 15 - 11) // ، عبداللّه بن شیخ راشد جزایری، 1110، ش 614،

ملی فارس 204/2 // ، محمّد بن ولی اللّه موسوی قاینی، 1111، ش 904، ملک 790/1

// ، محمّد مهدی ترشیزی، 1116، ش 2202، آستا 208/5 // ، 1124، ش 11261،

آستا [رویت] // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، 1126 (؟)، ش (1) 3475، مجلس 1434/ (3) 10 // ، وقفی 1126، ش 6601، آستا 209/5 // ، محمّد مهدی ترشیزی،

1160، ش 2202، آستا 208/5 // ، شمس درویش علی الکازرونی، ش (2) 210، الهیات تهران 690/1 (+ جزء 15 - 11) // ، سده 13 - 12، ش 2016، مسجد اعظم 417 // ، بی تا، ش 11583، آستا [رویت] (+ جزء 14).

ص:294

جزء 14، الروضه

نسخ، تصحیح خود مؤلف، ش 5813، مرعشی 200/15 (+ خاتمه) // ، محمّد شریف، 1072، ش 411، ملی 352/7 // ، فلاّح مشهور به چینی کش، 1074، ش 1937، سپهسالار 341/1 // ، محمّد حسین بن عبدالفتاح کاتب کاشانی، 1081، ش 8669، مرعشی 220/22 (+ خاتمه، 13) // ، محمّد فاضل بن اسماعیل تونی، 1086، ش 6602، آستا 209/5 (+ خاتمه، 13) // ، صالح بن محمّد شفیع، 1090، ش (2) 410، ملی 352/7 // ، 1095، ش 11203، آستا [رویت] // ، 1096، ش (3) 1422، الهیات مشهد 568/2 // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، سده 11، ش 15، فیضیه 293/1

(+ جزء 13 - 11) // ، 7 - 1106، مشکوه ش 662، دانشگاه تهران 164/ (3) 3 (+ جزء

15 - 12) // نسخ، محمّد علی بن ابی القاسم منصوری مسیبی، 1110، ش 49، گوهرشاد

48/1 (+ جزء 15 - 11) // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا، 1126 (؟)، ش (2) 3475،

مجلس 1434/ (3) 10 // ، محمّد حسین بن محمّد تقی حسینی قمی، 1127، ش 6176، آستا 209/5 // ، عبدالعلی طبسی، 1128، ش 16877، آستا [رویت] // ، محمّد علی رازی، 1136، ش 660، الهیات مشهد 596/1 // ، [1141]، ش 15331، آستا [رویت] // ، حاجی شمس درویش علی الکازرونی، سده 12، ش (2) 210، الهیات تهران 690/1 (+ جزء 15 - 11) // ، تملّک شیخ علی کاشف الغطاء، الذریعه 305/11

// ، بی تا، ش 11583، آستا [رویت] (+ جزء 13).

خاتمه

نسخ، تصحیح مؤلف، ش 5813، مرعشی 200/15 (+ جزء 14) // ، قبل از 1072، ش 6602، آستا 209/5 // ، محمّد حسین بن عبدالفتاح کاتب کاشانی، تصحیح 1081، ش 8669، مرعشی 220/22 (+ جزء 14 و 13) // ، محمّد فاضل بن اسماعیل تونی، 1086،

ش 6602، آستا 209/5 (+ جزء 14 و 13) // ، 7 - 1106، مشکوه ش 662، دانشگاه تهران 164/ (3) 3 (+ جزء 14 - 12) // ، محمّد علی بن ابی القاسم منصوری مسیبی،

1110، ش 49، گوهرشاد 48/1 (+ جزء 15 - 11) // ، محمّد ابراهیم بن محمّد رضا،

1126 (؟)، ش (3) 3475، مجلس 1434/ (3) 10 // ، حاجی شمس درویش علی الکازرونی، سده 12، ش (2) 210، الهیات تهران 690/1 (+ جزء 14 - 11) // ، محمّد

علی بن صادق بن جعفر بن شریف الفسوی، 1223، ش 393، شاهچراغ 156/2 // ، 1228، ش (2) 9920، آستا [رویت] (+ مقدمه) // ، بی تا، ش (1) 7447، مرعشی 250/19.

اجزاء نامشخص

نسخ، محمّد طاهر رضوی، 1077، ش 13 - 5834، آستانه 181 // ، سده 11، آیت اللّه

ص:295

رضوی ش 463، نسخه ها 43/7 // ، ، خاندان سید نورالدین هاشمی ش 24، نسخه ها 289/5 // ، ، ش 2108، ملک 790/1 (آغاز وانجام افتاده) // ، محمّد قلی،

1101، ش 6811، دانشگاه تهران 366/16 // ، 1102، کالج وادهان ش 145، نسخه ها 779/12 و11 // ، محمّد صالح بن خواجه بیک ترشیزی، 1123، ش 1251، ملک 790/1 // ، علی بن عبدالصمد بن محمّد کاشانی، 1127، ش 5 - 5886، آستانه 180 //

، محمّد باقر بن محمّد حسن بروجنی، 1295، دانشگاه اصفهان ش 147، نسخه ها 922/12 و11 // ، سده 13، ش 3530، مسجد اعظم 417 // ، بی تا، کالج وادهان ش 28، نسخه ها 774/12 و11 // ، ، آخوند همدان ش 10118، رشت وهمدان 1618.

حواشی علی الوافی

حاشیه خود مؤلف بر وافی. میرزا حسن لاهیجی از این حاشیه در نسخه ای از وافی که در 1070 کتابت می کرده، بهره جسته است الذریعه 230/6

حاشیه ملاّ فضل اللّه بن محمّد شریف از دانشمندان سده 12 الذریعه230/6

آغاز/ نحمدک اللهم یا مبدع العقل و النفس و الحواس و ملهم العلم والمعرفه...

انجام/ فان اطلاق السعه علی الطاقه... مصلیا لنبیه - صلی اللّه علیه و آله .

ن . خ نسخ، مولّف، ش 1928، سپهسالار 248/1.

حاشیه علی الوافی/ میرزا حسن بن ملاّ عبدالرزاق لاهیجی قمی (متوفی 1121).

ن . خ نسخ، 1070، کتابخانه التستریه (وقفی حاجی علی محمّد نجف آبادی).

حاشیه علی الوافی/ میرزا عبداللّه افندی، پسر صاحب ریاض العلماء (متوفی 1131). ریاض العلماء، مدخل عبداللّه افندی؛ الذریعه 229/6.

حاشیه علی الوافی/ سید عبداللّه بن نورالدین جزائری (متوفی 1173).

ن . خ تملّکِ ناشرِ تذکره تستر الذریعه 229/6.

حاشیه [شرح] علی الوافی/ سید ابراهیم بن سید محمّد باقر رضوی قمی نجفی، (زنده به سال 1168) الذریعه 165/14؛ 229/6.

ص:296

حاشیه [شرح] علی الوافی/ وحید آقا محمّد باقر بهبهانی (متوفی 1206). وی به این حاشیه، در دیباچه حاشیه مفاتیح خویش اشاره می کند. الذریعه 165/14؛ 299/6.

حاشیه علی الوافی/ سید محسن بن حسن مقدس اعرجی کاظمی (متوفی 1227) محشی این حاشیه را بر اوائل وافی نوشته و نسخه ای از آن را حسن صدر دیده است. ریحانه 237/5؛ الذریعه 230/6.

حاشیه [علی] الوافی/ ملا محمّد رضا بن محمّد مؤمن قمی.

آغاز/ الحمد لمفیض الخیر و الجود و الصلاه علی المبعوث فی المقام المحمود...

انجام (افتاده)/ سمّی التعلیم زکاه امّا لانه یزید العلم او لانه موجب للبحث و المذاکره...

ن . خ نستعلیق، مؤلف، ش (2) 3374، مرعشی 149/9.

شروح

شرح الوافی/ محمّد رضی بن محمّد نبی قزوینی (متوفی سده 12).

ن . خ کتابت 1134، ش 1674، فیضیه 165/1 (کتاب الطهاره و التزین).

شرح الوافی/ محمّد جواد بن محمّد حسینی عاملی (متوفی 1226). شرح مفیدی است که شارح با استفاده از سخنان استادش سید مهدی بحر العلوم نجفی، با فوائدی از خودش نگاشته است الذریعه 165/14.

ن . خ نسخ، بی تا، ش (1) 7569، مرعشی 373/19 (کتاب الطهاره و التزیّن).

شرح الوافی/ محمّد تقی بن عبدالرحیم (متوفی 1248). شرح کتاب الطهاره وافی است الذریعه 165/14.

ردّیه

الرّد علی الوافی/ ملا شاه افضل کاشانی، برادر زاده ملا محسن فیض. این کتاب

در چهارده جلد نگاشته شده است الذریعه 234/10

ص:297

استدراک

مستدرک الوافی/ محمّد هادی بن مرتضی کاشانی، برادر زاده فیض. مستدرکی

است با همان ترتیب وتبویب، مشتمل بر احادیثی که مجلسی در بحار آورده ولی

فیض در کتاب الوافی نیاورده است. این اثر در واقع ترتیب کتاب بحار است به روش

وافی، با حذف مکررات.

ن . خ نسخ، سده 12، ش 9792، مرعشی 125/25 (استدراک جزء پنجم) // نستعلیق، بی تا، ش 2203، آستا 165/5 (جرء 13).

منتخب

منتخب الوافی/ محمّد ابراهیم بن محمّد علی طبسی (سده 13).

ن . خ نسخ، مؤلف، سده 13، ش 3806، مجلس 1820/ (4) 10 (جزء اول وافی).

فهرست

فهرست الوافی/ ملا محمّد بن محسن ملقّب به علم الهدی. این فهرست شامل

اخبار و رجال وافی می باشد الذریعه 399/16.

ن . خ نسخ، مؤلف، 1067 ش (13) 2200 ع، ملی 503/11 (با عنوان اصطلاحات رجال وافی) // ، 1070، کتابت میرزا حسن بن ملاّ عبدالرزاق، الذریعه 399/16 // تملّک

کتابخانه فیضی، کلیات علامه ملا محمّد محسن فیض 34/1.

مصطلحات کتاب الوافی/ از فضل اللّه (؟). اصطلاحاتی که فیض در کتاب وافی بکار برده، به ترتیب حروف آنها برای آسانی کار مراجعه کنندگان در این فهرست آمده است.

ن . خ نسخ، بی تا، ش (2) 7447، مرعشی 251/19.

ن . چ

.- تهران، 1311، 1322 ق. 532 ص. (سنگی) (چهار جزء اول) // .- ، 1314 ق. ج 5. 572 ص. (سنگی) // به کوشش مهدی سمسار اصفهانی تاجر .- تهران، 4 - 1322. 3 ج.790

ص:298

+ 783 ص (سنگی) // .- تهران: بی نا، 1325. ج 2. 572 ص. (سنگی) // به کوشش محمّد رضا رضوی خوانساری .- تهران: اسلامیه، 1323. (سنگی) // به کوشش ابوالحسن شعرانی.

به انضمام تعلیقات رفیع الدین نائینی، مراد بن علیخان تفریشی و سلطان العلماء .- تهران:

اسلامیه، 1375 ق. 3ج. // .- قم: مکتبه آیت اللّه العظمی المرعشی النجفی، 1404. 3 ج. // به کوشش ضیاءالدین حسینی اصفهانی .- اصفهان: مکتبه الامام امیر المومنین علی(ع) العامه،

1046. 19ج.

[112]

وسیله الابتهال

مثنویی است از فیض کاشانی گلزار قدس

[113]

وصف الخیل

رساله ای است مختصر به زبان فارسی در شناخت وعلامتهای اسب، منقول از ائمه اطهار - علیهم السلام - . فیض این اثر را در دویست بیت به سال 1067 به فرمان شاه عباس ثانی در ضمن هفت باب نگاشته است:

باب اول: در بیان آن که اسب و سواری اسبان و استران و الاغان به جهت شما آفرید؛ باب دویم: در ابتدای رام شدن اسب مر آدمیان را و فرمان برداری و سواری ایشان را؛ باب سیم: در باب علامتهای یُمن وخوبی اسب و نشانه های شومی و معیوبی آن؛ باب چهارم: در فال نیک زدن به برخورد اسب میمون؛ باب پنجم: در یاد کردن خدای تعالی در وقت سوار شدن وآیه تسخیر خواندن؛ باب ششم [در نسخه گوهرشاد نبود]؛ باب هفتم:

در رام کردن است به ذکر خدا.

یکم [67]؛ دوم [93]؛ لولوه 128؛ کشف الحجب 601؛ فوائد 635؛ ریحانه 375/4؛ الذریعه 93/24.

ص:299

آغاز/ بسمله. منّت خدای را عزّ و جلّ که اسبان را مسخّر غازیان ساخت، تا به پایمردی...

انجام/ اگر یکی از شما خواهد که او را لجام کند، باید که نام خدای عزّ وجلّ ببرد و ذکر او کند، پس آنگاه او را لجام کند.

ن . خ

نسخ، سده 11، [1080]، ش (3) 4437، دانشگاه تهران 3396/13 // نستعلیق، محمّد حسن چهل تنانی، 1257، ش (4) 263، گوهرشاد 568/2.

ن . چ

به کوشش رضا اشرف زاده وحسین خسروان. به انضمام مضمار دانش یا فرس نامه .- مشهد:

جهان اندیشه کودکان، 1373. صص 120 - 112.

ص:300

کتاب شناسی آثار منسوب و مجعول

ص:301

ص:302

[1]

اتتل توتتل

گزارشی است عرفانی، منسوب به فیض کاشانی.

آغاز/ اتتل توتتل، پنجه به شیر مال، هفتاد میخ آهنی، ژلژل پایِ احمدک... بر ضمیر ارباب دانش و اصحاب بینش مخفی نماند که هیچ لفظی نیست که او را حقیقت در معنی نباشد.

ن . خ

نستعلیق، محمّد علی بن حسین رازی سبزواری، 4 - 1102، ش (4) 4291، دانشگاه تهران 3260/13.

[2]

اثبات حرکت جوهری

گویا این رساله را علم الهدی از گفتار ونوشتار پدرش فراهم آورده است.

آغاز/ بدان ای جوینده تحقیق و پوینده وسط طریق ایّدک اللّه بروح منه که

انجام/ و اما ثالثا بجهت آنکه حرکت امری است نسبی وهو تغیر المتغیر... وباللّه التوفیق.

ن . خ

تحریر سده 11، ش (3) 1712، مجلس 57/5 // نسخ، بی تا، ش (3) 599، آستا 129/4.

ص:303

[3]

احکام النجوم

در فهرست ملک 264/5 آن را از فیض دانسته اند. فیض در فهرست آثارش از آن نامی نبرده است. گویا برگرفته از کتاب غنیه الانام فی معرفه الساعات و الایام باشد.

[4]

رساله فی الارث

رساله ای است در بیان مساله ارث. فیض در فهرست آثارش نامی از این رساله نمی برد. گویا برگرفته از آثار دیگرش باشد.

آغاز/ بسمله. لو مات شخص وخلف احد الابوین و بنتا...

انجام/ لکن الوارث یختلفون.

ن . خ

شکسته نستعلیق، 1222، ش (3) 3149، دانشگاه تهران 2106/11.

[5]

اضغاث الاحلام

آقای مصطفی فیضی، این اثر را از آثار فیض کاشانی دانسته است. ولی در فهرست آثار فیض چنین رساله یا کتابی وجود ندارد. به نظر می رسد که این سهو را آقای فیضی از

آنجایی مرتکب شده باشند که آقا بزرگ نسخه ای از این رساله را در ضمن مجموعه ای از رساله های فیض رؤیت نموده است. آقا بزرگ نسبت این رساله را به فیض بعید می داند و

ص:304

معتقد است که این اثر احتمالاً مربوط به یکی از فرزندان یا نوادگان فیض است.

کلیات دیوان علامه ملا محمّد محسن فیض 91؛ الذریعه 215/2.

[6]

اعمال الاشهر الثلاثه

در ذکر ادعیه و اعمال ماههای سه گانه رجب، شعبان و رمضان می باشد. آقا بزرگ نسخه ای از آن در کتابخانه محمّد علی خوانساری دیده است. نیز ممکن است که برگرفته از آثار دیگر وی باشد.

الذریعه 244/2.

[7]

امالی

مطالبی را که ملا محسن در مجلس درس و بحث خویش املاء می کرده، گویا یکی از شاگردانش نگاشته است. از همین نسخه امیر محمّد اشرف شاگرد مجلسی در کتابی که

در فضائل السادات نگاشته، مطالبی را نقل کرده است.

الذریعه 312/2.

[8]

رساله فی الانسان

مولّف در این رساله انسان را به دو جزء تقسیم می کند؛ جزء اول: ظاهر (علن) وآن جسم محسوس اوست؛ جزء دوم: باطن (سرّ) که اشارت به روح او دارد. آقابزرگ

ص:305

(الذریعه 84/11) تصریح می کند که نسخه ای از آن را در مجموعه ای از رسائل فیض در نزد سید شهاب الدین مرعشی دیده است. در فهرست آثار فیض رساله ای به این نام معرفی نشده، گویا رساله ای باشد برگرفته از آثار دیگر فیض.

[9]

رساله فی تحقیق معنی القابلیه

در این رساله مولّف به روش عرفانی از قابلیت صحبت می کند. در فهرست آثار فیض، نامی از آن نیست. فهرست نویس دانشگاه تهران آن را به احتمال از فیض دانسته است.

آغاز/ بعد از حمد بی حد و ستایش پروردگاری را که بیرنگ آمادگی و قابلیّت هر چیزی را در کارگاه جمعیت پناه...

انجام/ آن کس که ز شهر آشنایی است / داند که متاع ما کجایی است

ن . خ

نسخ، 1061، ش (5) 314، دانشگاه تهران 197/ (1) 3.

[10]

التذکره فی الحکمه الالهیه

آقا بزرگ آن را از فیض دانسته و نسخه ای از آن را در کتابخانه کاشف الغطاء در نجف رؤیت کرده است. در فهرست آثار فیض نامی از آن نیست. گویا برگرفته ای باشد از آثار دیگر فیض.

ص:306

[11]

ترجمه الحق

اثری است مجعول که آن را آقای مصطفی فیضی از جمله آثار فیض شمرده اند. در فهرست دوم فیض که آقای محمّد مشکوه تصحیح کرده اند ( مقدمه المحجه البیضاء 44/2) کاتب نسخه سهوا "الحج" را "الحق" کتابت نموده است. وچون آقای مشکوه بر اساس یک نسخه این رساله را تصحیح کرده اند، ترجمه الحق را در متن رساله آورده اند

وآقای مصطفی فیضی هم دچار این اشتباه شده اند و ترجمه الحق را اثری مستقل از فیض دانسته است.

[12]

ترجمه حدیث معلّی بن خنیس

عنوان دیگر:A نوروز سی روز

معلّی بن خنیس یا ابوعبداللّه کوفی از موالی بنی اسد بود که در مدینه به ولای (غلامی) امام جعفر صادق - علیه السلام - در آمد. وی حدیثی از امام در خواص عید نوروز و اسامی سی روز فارسی بنابر آنچه در نزد ایرانیان مورد قبول است بیان می کند.

در خاتمه ابیاتی از خواجه نصیر طوسی در باره روزهای نحس ماه آمده است.

این ترجمه از آثار منسوب به فیض است که وی در فهارس سه گانه آثارش به آن اشاره نمی کند.

ن . خ

نستعلیق، 76 - 1061، اهدایی مشکوه ش 314، دانشگاه تهران 855/ (1) 3.

ن . چ

نوروز وسی روز در روز شماری در ایران باستان. به کوشش محمّد معین .- تهران: انجمن ایران شناسی، 1325. صص 85 - 73.

ص:307

[13]

التوحید

آقا بزرگ نسخه ای از آن را در کتابخانه سید راجه محمّد مهدی در فیض آباد دیده است. به نظر می رسد که باب اول کتاب اصول العقائد فیض باشد.

[14]

الجبر و التفویض

رساله ای است منسوب به فیض کاشانی، که در آن مولّف به بررسی جبر و اختیار از دیدگاه شیعه می پردازد.

الذریعه 268/24؛ 84/5.

آغاز/ قد ثبت ان اللّه عزّ و جلّ قادر علی الممکنات.

ن . خ

شکسته نستعلیق، علی اکبر بن محمّد کریم طبیب سالیانی، 1263، ش (1) 644، آستا 148/4.

ن . چ

به انضمام کلمات المحققین .- تهران: بی نا، 1315 الذریعه 82/5.

[15]

جواب بعض الاخوان

گروهی از برادران دینی نامه ای به فیض می نویسند و از او شکوه می کنند که چرا به

ص:308

برآوردن حاجات مؤمنان برنخاسته است. فیض این رساله را می نگارد و در آن از قصور و کوتاهی خویش عذر می طلبد. نسخه ای از آن را آقا بزرگ (الذریعه 178/5) در مجموعه ای از رسائل فیض دیده است. از آغاز و محتوای آن برمی آید که این رساله همان رساله الاعتذار فیض باشد که آقا بزرگ آن را با عنوان "جواب بعض الاخوان" خوانده

است. الاعتذار

[16]

الحاشیه علی حاشیه التهذیب

حاشیه ای است بر حاشیه ملا عبداللّه یزدی که توسط فیض کاشانی نگاشته شده است. الهیات تهران 280/1.

ن . خ

شکسته نستعلیق، بهاءالدین اسماعیل موسوی زنجانی، 1315، ش (1) 3209 د، الهیات تهران 280/1.

[17]

الحاشیه علی الرواشح السماویه

اصل کتاب از میر داماد متوفی 1040 می باشد و فیض بر آن حاشیه ای نگاشته است. صاحب روضات نسخه ای به خط فیض از آن حاشیه رویت کرده است. الذریعه 90/6.

[18]

حاشیه علی زبده البیان فی براهین احکام القرآن

زبده البیان اثر ملا مقدس احمد بن محمّد اردبیلی متوفای 993 است. آقا بزرگ از

ص:309

حاشیه ای به قلم فیض بر آن کتاب نام می برد. (الذریعه 21/12).

[19]

دلائل الاحکام

این کتاب در فهرست آثار فیض نیامده است. امّا نسخه ای از آن به شماره 2836 در کتابخانه ملک وجود دارد که فهرست نویس آن را فیض دانسته است. آغاز این نسخه افتاده و در ترقیمه نیز اشاره ای به فیض نشده است.

آغاز/ الثانیه بسوره المنافقین و لم اقف فی هذه المسأله

انجام/ هذا آخر الکلام فی المجلد الاول من کتاب دلائل الاحکام عفی اللّه عنه... فی اوائل رجب (خط خورده) والحمد للّه اولاً وآخرا.

آقا بزرگ سه کتاب با عنوان دلائل الاحکام معرفی می کند نخست از محمّد ابراهیم موسوی قزوینی متوفی 1262، دوم از شیخ علی بن خیزی قطیفی متولد 1291 که هر دو شرح بر شرایع الاسلام می باشند، و سوم از مؤفی ناشناخته. (الذریعه 241 - 239/8).گمان می رود که نسخه ملک یکی از همین سه نسخه است و مربوط به فیض نمی شود.

[20]

سریان نور الحق

نسخه ای از این رساله به شماره 599 در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد که آغاز و انجام آن چنین است:

آغاز/ احمدک یا من تجلیت بذاتک فی کل شئ... وبعد فانی مجیب لما امرنی... ان ابین کیفیه سریان نور وجود الحق فی الموجودات

ص:310

انجام/ و من هذا ظهر لک سرّ معینه و احاطه الوجودیه بالموجودات علی وجه یلیق بشانه و هو ما اردناه و امّا معینه و احاطته العلمیه.

فهرست نویس کتابخانه آن را از فیض دانسته است (ف. 376/4). امّا با توجه به تصریح آقا بزرگ و فهارس نسخ خطی دیگر رساله فوق از آثار ملا صدرا می باشد که وی در آن به بررسی کیفیت سریان وجود نور حق در موجودات می پردازد. این رساله به سال 1032 در 15 صفحه به نام ملا صدرا چاپ شده است. الذریعه 178/12.

[21]

شجره الهیّه

کتابی است فارسی در اصول دین، شامل یک مقدمه و هشت مطلب. آقا بزرگ آن را از فیض دانسته ولی در فهرست آثار فیض نامی از آن نیامده است. به احتمال قریب به یقین این کتاب باید همان شجره الهیّه سید رفیع الدین محمّد بن حیدر حسنی طباطبائی مشهور به میرزا رفیعا باشد که آن را به سال 1047 برای شاه صفی نگاشته است.

در مستدرک الذریعه تلخیصی از این اثر با نام ثمره الشجره الهیه نیز نام برده می شود.

الذریعه 246/26؛ 29/13.

[22]

شرح حدیث الحقیقه

آقا بزرگ نسخه ای از آن را به خط ملک محمّد بن عبداللّه در سالهای 7 - 1196 در نزد سید حسن یزدی دیده است. ولی در آثار فیض به چنین اثری اشاره نمی شود. الذریعه 115/20.

ص:311

[23]

شرح حدیث الفرجه

آقا بزرگ نسخه ای از آن را به خط ملک محمّد بن عبداللّه در سالهای 7 - 1196 در نزد سید حسن یزدی دیده است. ولی در آثار فیض به چنین اثری اشاره نمی شود. الذریعه 115/20.

[24]

شرح حدیث جنود مجنّده

شرحی است بر حدیث جنود مجنّده. اصل حدیث از پیامبر اکرم - صلی اللّه علیه و آله - می باشد. متن حدیث به نقل از شهاب الاخبار این چنین است:الارواحُ جنودهٔمُجَنّدهٌ

فَما تَعارَف مِنْها ائتَلَفَ وما تَنْاکَرَ مِنْها اخْتَلَفَ.

این شرح منسوب به فیض است و در فهرست آثار فیض نامی از آن برده نشده است.

آقا بزرگ نسخه ای از این شرح را در کتابخانه کاشف الغطاء در نجف دیده است. الذریعه 187/13.

[25]

شواکل الحور

شرحی است بر کتاب هیاکل النورِ شهاب الدین یحیی بن حبش سهروردی. آقای فیضی این شرح را در ضمن آثار فیض با عنوان ثواکل الحور ذکر می کند که خبطی فاحش است. نگارنده شواکل الحور جلال الدین محمّد بن اسعد دوانی است که به سال 872

ص:312

هیاکل آن را شرح می کند. نسخه های فراوانی از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد. پس از دوانی، غیاث الدین دشتکی شرحی دیگر بر هیاکل النور می نویسد و از شرح دوانی با عنوان شواکل الغرور یاد می کند. کلیات دیوان علامه ملاّ محمّد محسن

فیض 87، الذریعه 17/14.

[26]

رساله فی القضاء و القدر

این اثر منسوب به فیض است که مولّف در آن به بررسی مذاهب و اقوال در مسأله قضا و قدر می پردازد. وی رساله ای دیگر در جبر و اختیار دارد. الجبر والتفویض.

الذریعه 149/17

آغاز/ هذه مقاله من مقولات ملا محسن فی القضاء و القدر. انا خلقنا...

انجام/ وامثال ذلک من ارکان العبودیه علیه.

ن . خ

نسخ، محمّد علی کرمنشاهی، 1304، ش (4) 7535، سپهسالار 407/5.

[27]

قواعد العقاید

در فهرست مجلس 212/13 در ضمن مجموعه شماره 4805 این رساله را از آثار فیض دانسته اند؛ امّا در فهرست آثار فیض نامی از این اثر نیست با مقابله این نسخه با باب

ص:313

دوم ربع عادات کتاب المحجّه البیضاء مشخص شد که این رساله همان بخش کتاب المحجه است.

[28]

مسأله الوجود

پاسخ نامه ملاّ محمّد قاسم خراسانی است در مورد اشتراک معنوی یا لفظ وجود. فیض این پاسخ را به سال 1087 نوشته است. منشآت

[29]

معالجه النفس

آقا بزرگ این اثر را از آثار فیض کاشانی می داند؛ امّا در فهرست آثار فیض نامی از آن نیست. به نظر می رسد که رساله ای باشد برگرفته از تالیفات دیگر فیض.

الذریعه 197/21.

[30]

المصفّی

صاحب امل الامل بر این باور است که فیض، صاحب سه تفسیر است. تفسیر بزرگ (الصافی)، تفسیر متوسط (الاصفی) وتفسیر کوچک (المصفّی). در ریحانه الادب نیز همین قول بیان می شود. امّا خود فیض در هیچ کدام از فهرستهایی که برای آثارش تهیه نموده به چنین اثری اشاره نمی کند. افزون بر این در فهارس نسخ خطی هم اثری از آن نمی یابیم. شاید بتوان از این مقدمات چنین نتیجه گرفت که 1) فیض چنین کتابی ندارد 2)

کتاب اهمیت چندانی نداشته وفیض در فهرست آثارش از آن یاد نکرده است.

امل 305/2؛ ریحانه 375/4.

ص:314

[31]

مفاتیح الزیارات

از آثار منسوب به فیض است در چهار باب و هر باب دارای چند مفتاح. باب اول: در اصناف طاعات؛ باب دوم: در اصناف معاصی و مکروهات؛ باب سوم: در نذور؛ باب چهارم: در یمین. وی در آغاز قبل از شروع به ابواب چهارگانه، مطالبی درباره زیارات و

نماز در مسجد النبی آورده است.

آغاز/ قال ابوالحسن الرضا - علیه السلام - ان لکل امام عهدا فی عتق اولیائه...

انجام/ من تکون مما کله رسول اللّه - صلی اللّه علیه و آله - مات.

ن . خ

نسخ، 1219، ش (8) 1602، ملی 137/10.

[32]

منتخب الختوم

آقای رضا استادی در فهرست مسجد اعظم در ضمن مجمو