تابش حق : تفسیر سوره ی حشر

مشخصات کتاب

سرشناسه : مهدوی دامغانی، علی، 1341 -

عنوان و نام پدیدآور : تابش حق : تفسیر سوره ی حشر/ علی مهدوی دامغانی.

مشخصات نشر : تهران: دلیل ما ، 1397.

مشخصات ظاهری : 440 ص.

شابک : 400000 ریال 978-600-442-078-5 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : تفاسیر (سوره حشر)

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن 14

موضوع : Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

رده بندی کنگره : BP102/853/م9ت2 1397

رده بندی دیویی : 297/18

شماره کتابشناسی ملی : 5174321

ص: 1

اشاره

ص: 2

ص: 3

ص: 4

فهرست مطالب

پیشگفتار··· 23

مقدمه··· 25

فضیلت قرائت سوره ی مبارکه ی حشر··· 28

خواص سوره ی مبارکه ی حشر··· 30

شفای بیمار··· 30

حفظ و امان··· 30

تقویت حافظه و هوش··· 31

بخشش گناهان··· 31

رفع درد ورم پا··· 31

آیه ی 1··· 33

چرا خدای متعال از هر عیب و نقصی منزّه است ؟··· 34

معنای واژه ی تسبیح··· 35

اهمّیت تسبیح··· 37

الف : فرمان به تسبیح در قرآن··· 37

ب : تسبیح تمامی موجودات··· 38

ص: 5

آیه ی 2··· 41

شأن نزول··· 41

وعده ی دروغین··· 43

قطع درختان یهودیان··· 46

خروج بنی النضیر از مدینه··· 46

واژه شناسی··· 50

1 - «حشر»··· 50

2 - «حصن»··· 51

3 - «قَذْف»··· 51

4 - «رعب»··· 52

5 - «عبر»··· 53

مقصود از «اوّل حشر»··· 55

داستانی عجیب از امّ سلمه··· 59

سخن ابن ابی یعفور راجع به امام ششم علیه السلام··· 61

عبرت··· 64

موضوع عبرت در قرآن کریم··· 64

عبرت گرفتن از دیدگاه امیرالمومنین علیه السلام··· 68

آیه ی 3··· 73

معنای «جلاء»··· 73

توضیح آیه ی کریمه··· 74

جزا و پاداش عمل··· 76

ص: 6

1 - سزای اعمال سوء و ناشایست در دنیا··· 78

2 - پاداش و جزا در آخرت··· 79

الف : اعمالی که پاداش آن ها بهشت است··· 79

1 - ایمان··· 79

2 - توبه··· 80

3 - استقامت··· 80

ب ) اعمالی که سزای آن ها جهنم است··· 81

1 - تکبّر··· 81

2 - ظلم و ستم··· 82

3 - کردار ناشایست··· 82

قاعده ی کلی··· 83

حبط اعمال··· 85

الف : حبط عمل در قرآن··· 85

1 - کفر و شرک··· 85

2 - نفاق و دورویی··· 86

3 - تکذیب آیات خداوند و روز قیامت··· 86

ب : حبط عمل در روایات··· 87

1 - کفر و انکار ولایت امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام··· 87

2 - ترک نماز بدون عذر··· 87

آیه ی 4··· 89

معنای «شقاق»··· 89

ص: 7

ماجرای حضرت نوح علیه السلام··· 91

داستان حضرت هود علیه السلام··· 93

آیه ی 5··· 97

واژه شناسی··· 97

1 - «لینه »··· 97

2 - «اصول»··· 97

توضیح آیه ی شریفه··· 98

آیه ی 6··· 101

شأن نزول··· 101

واژه شناسی··· 102

1 - «فَیْ ء»··· 102

2 - «وجف»··· 103

3 - «رُکُوب»··· 104

توضیح آیه ی شریفه··· 106

مالک حقیقی··· 107

اموال امانت نزد مردم··· 107

نتیجه گیری··· 108

حدیث مرتبط با آیه ی مورد بحث··· 109

آیه ی 7··· 113

واژه شناسی··· 113

ص: 8

1 - «نفل»··· 113

2 - «دُولَه»··· 116

ذی القربی چه کسانی هستند ؟··· 116

الف : سوره ی مبارکه ی انفال··· 117

ب : سوره ی مبارکه ی نحل··· 119

ج : سوره ی مبارکه ی اسرا··· 120

جریان فدک··· 121

د : سوره ی مبارکه ی شوری··· 124

توضیح آیه ی مودّت··· 124

مودّت اهل بیت پاداش رسالت··· 125

خویشان و اقربای پیامبر چه کسانی هستند ؟··· 126

مصادیق «قربی» از نظر شیعه و اهل سنت··· 128

بررسی کلام فخر رازی··· 130

اختلاف در معنای آل رسول صلی الله علیه و آله··· 131

ادله ی فخر رازی برای اثبات احترام ویژه ی اهل بیت علیهم السلام··· 132

موارد مصرف «فی ء» و «انفال»··· 134

فرق خراج و مقاسمه··· 137

موارد مصرف خراج··· 138

مبارزه با اختلاف طبقاتی··· 140

تسلیم محض و اطاعت از شارع مقدس··· 141

ص: 9

تقوی··· 144

دین باوران راستین در قرآن··· 145

نشانه های پرهیزکاران در روایات··· 146

پرهیزکارترین انسان··· 147

ثمرات و برکات پرهیزکاری در قرآن··· 147

ثمرات تقوا در روایات··· 150

آیات 8 - 10··· 153

شأن نزول··· 154

واژه شناسی··· 156

1 - «ابتغاء»··· 156

2 - «تَبَوَّؤا»··· 157

3 - «یؤرون»··· 158

4 - «خصاصه»··· 159

5 - «یُوق»··· 159

6 - «شُحّ»··· 160

7 - «غلّ»··· 161

هجرت··· 161

هجرت در لغت··· 162

مفهوم هجرت از دیدگاه قرآن و روایات··· 162

مهاجرت جسمی و روحی··· 163

لزوم هجرت از بلاد کفر··· 166

ص: 10

عواقب مهاجرت نکردن··· 167

پاداش عظیم مهاجرت··· 167

بالاترین جایگاه··· 168

بخشش گناهان··· 168

برخی از اوصاف مهاجرین··· 169

الف : به دست آوردن فضل و خوشنودی حق··· 169

ب : یاری نمودن دین خدا··· 171

ج : صداقت و راستگویی··· 173

بخشی از اوصاف انصار··· 174

الف : دوست داشتن مهاجرین··· 174

ب : بی نیازی به آنچه که به مهاجرین می دهند··· 174

ج : ایثار و مقدم داشتن مهاجران بر خودشان··· 175

چکیده ی مطالب··· 180

حدیث مرتبط··· 181

آیات 11 - 14··· 183

شأن نزول··· 184

واژه شناسی··· 185

1 - «نافقوا»··· 185

2 - «اِخوان»··· 186

3 - «لَیُوَلُّنَّ»··· 187

4 - «رَهْبَه»··· 188

ص: 11

5 - «محصّنه»··· 189

6 - «جُدُر»··· 190

7 - «بأس»··· 190

8 - «شتّی»··· 191

توضیح آیات··· 192

نفاق··· 192

نفاق در جامعه ی توحیدی··· 192

آغاز نفاق از مدینه··· 193

علل و عوامل نفاق··· 194

عاقبت مسخره کنندگان در قیامت··· 196

نشانه های کلّی منافقان··· 197

الف : علایم و نشانه های منافقین در قرآن··· 197

1 - منافقان فاسقند··· 198

2 - مدعی ایمان··· 198

3 - اهل خیانت و نیرنگ··· 198

4 - ریاکار و خودنما··· 199

5 - دارای دل های بیمار··· 199

6 - مفسدان فی الارض··· 199

7 - دو چهره اند و رنگ عوض می کنند··· 200

8 - مانع انفاق··· 200

9 - منافقین و دروغ گویی··· 201

ص: 12

10 - مردد و دو دل··· 202

ارکان نفاق··· 203

سرانجام منافقین··· 204

التماس منافقان از مومنان در سرای آخرت··· 205

ب : نشانه های منافقین در روایات··· 206

1 - خیانت و دروغ و خلف وعده··· 206

2 - حرف زدن بدون عمل··· 207

3 - زبان شیطان··· 207

4 - طغیان در بی نیازی··· 207

5 - دوگانگی ظاهر و باطن··· 208

6 - بی اعتبار در نزد خدای متعال··· 208

7 - شرورترین مردم در قیامت··· 209

8 - گمراه و گمراه کننده··· 209

9 - آشکارترین منافق··· 209

10 - مکار و حیله گر··· 210

ادامه ی توضیح آیات··· 210

آیات 15 - 17··· 215

معنای واژه ی «وبال»··· 215

توضیح آیات··· 216

برصیصای عابد··· 219

معنای عام شیطان و ابلیس··· 220

ص: 13

آیات 18 و 19··· 225

واژه شناسی··· 225

1 - «غَد»··· 225

2 - «نسوا»··· 226

توضیح آیات··· 227

فرمان به تقوی و امر به محاسبه و نظر در اعمال··· 227

محاسبه ی نفس··· 228

راهکاری مفید برای ترک معصیت و گناه··· 230

1 - مشارطه··· 230

2 - مراقبه··· 232

3 - محاسبه··· 233

4 - معاتبه و معاقبه··· 234

محاسبه ی نفس در روایات··· 236

برخی از فواید محاسبه ی نفس··· 238

1 - مرز میان حماقت و زیرکی··· 238

2 - کسب سود و زیان··· 238

3 - عدم جدایی از اهل بیت علیهم السلام··· 239

4 - محاسبه و توفیق اصلاح عیوب··· 240

5 - سرمنشأ پرهیزکاری··· 240

6 - سعادت و خوشبختی··· 241

چگونگی محاسبه ی نفس··· 243

ص: 14

توضیح آیه ی دوم··· 246

فراموشی··· 249

نسیان حَسَن و نسیان قبیح··· 250

فراموشی از منظر قرآن کریم··· 250

فراموشی اختیاری و غیر اختیاری··· 252

فراموشی اختیاری··· 253

عاقبت خدافراموشی خودفراموشی است··· 255

اسباب و عوامل فراموشی··· 256

الف : شیطان··· 256

ب : رفاه بسیار··· 257

ج : فسق و فجور··· 258

د : استهزای مومنان··· 259

ه : لهو و لعب و غرور··· 259

عواقب خطرناک فراموشی··· 260

الف : پرده ی غفلت بر دل ها··· 260

ب : فراموشی و متروک بودن در قیامت··· 260

حدیث مرتبط با آیه ی مورد بحث··· 261

چکیده ی کلام··· 263

آیه ی 20··· 265

واژه شناسی··· 265

1 - «یستوی»··· 265

ص: 15

2 - «فَوْز»··· 266

توضیح آیه ی مورد بحث··· 266

چرا در غیر امور اجتماعی و حقوقی ، تفاوت وجود دارد ؟··· 273

مصادیق فائزون در قرآن··· 275

قسم اول··· 276

الف : اطاعت از خداوند و رسول اکرم صلی الله علیه و آله سبب وصول به فوز عظیم··· 276

ب : تحت ولایت الهی بودن موجب رسیدن به فوز عظیم··· 277

ج : ایمان و هجرت و جهاد با مال و جان سبب وصول به فوز عظیم··· 277

قسم دوم··· 278

الف : نجات از عذاب مصداق فائز و پیروز··· 278

ب : وارد شدن به بهشت مصداق واقعی فائز و پیروز··· 279

ج : رضا و خوشنودی الهی مصداق حقیقی فوز··· 280

اسباب فوز و پیروزی در روایات··· 281

الف : اطاعت از امیرالمومنین و ائمه ی اطهار علیهم السلام··· 281

ب : شیعه بودن··· 281

ج : اخلاص در عمل··· 282

د : غلبه بر هوای نفس··· 282

ه : شهادت در راه خداوند··· 282

روایاتی راجع به آیه ی مورد بحث··· 283

ولایت شرط قبولی اعمال··· 285

ص: 16

آیه ی 21··· 287

واژه شناسی··· 287

1 - «خُشُوع»··· 287

2 - «تصدّع»··· 288

3 - « خشیه »··· 289

فرق بین «خشیه » و «خوف»··· 289

توضیح آیه ی شریفه··· 291

تاثیر آیات بر کوه ها··· 291

انسان با عظمت تر از موجودات دیگر··· 295

انسان امانت دار الهی··· 295

منافع کوه ها از منظر قرآن··· 297

الف : انتقال آب در کوه ها··· 297

ب : کوه ها پناهگاه هایی برای انسان ها··· 299

میخ های محکم··· 300

مواد مذاب··· 300

جاذبه ی ماه و خورشید··· 301

ج : نقش کوه ها در استواری زمین··· 301

تاثیر آیات در افراد مختلف··· 303

1 - فضیل بن عیاض··· 303

2 - ابو طلحه ی انصاری··· 305

تفکر در قرآن··· 307

ص: 17

تفکر و اندیشه در روایات··· 309

الف : تفکر موجب بیداری قلب··· 309

ب : تفکر و اندیشه بزرگ ترین عبادت··· 309

ج : برتری یک ساعت تفکر از هفتاد سال عبادت··· 310

د : تفکر سرچشمه ی عمل··· 311

ه : برترین عبادت··· 311

سخن خواجه نصیر الدین طوسی راجع به تفکر و اندیشه··· 311

موضوعات تفکر و اندیشه··· 312

تفکر ممنوع··· 312

آیات 22 - 24··· 315

با فضیلت ترین آیات قرآن··· 315

سبب واجب شدن بهشت··· 316

محافظت از انسان··· 317

مشمول صلوات و رحمت فرشتگان··· 318

مقام شهید··· 318

بخشش گناهان··· 319

شفای هر درد··· 320

توضیح آیات شریفه··· 320

معنا و مفهوم اسم و صفت··· 320

توقیفی و غیر توقیفی بودن اسمای الهی··· 323

اسماء الحسنی··· 327

ص: 18

اقسام اسمای حسنی··· 327

اسمای حسنی در قرآن کریم··· 328

فهرست اسماء الحسنی··· 328

نام ها و صفات تصریح شده در قرآن کریم··· 334

اسما و صفات غیر مصرّح در قرآن··· 335

توضیح صفات خداوند در آیات مورد بحث··· 336

معنا و مبدأ اشتقاق «اللّه»··· 336

«الغیب»··· 339

«الشهاده»··· 340

غیب و شهاده در قرآن··· 340

عالم الغیب و الشهاده··· 341

عالم الغیب··· 343

علاّم الغیوب··· 343

عالم غیب السماوات والأرض··· 344

کلیدهای غیب··· 345

انواع غیب··· 347

انحصار علم غیب در پروردگار··· 348

راه جمع و حل··· 350

«رحمان» و «رحیم»··· 353

فرق رحمان و رحیم··· 353

رحمان و رحیم در روایت··· 355

ص: 19

احتیاج انسان به ذات نامتناهی حق و رحمت او··· 357

اسباب رحمت··· 358

1 - اطاعت از خدا و پیامبر··· 358

2 - ایمان به خدا و اعتصام به قرآن··· 358

3 - پیروی از قرآن و تقوی··· 359

4 - گوش دادن به آیات قرآن··· 359

5 - نماز و زکات و اطاعت از پیامبر··· 360

6 - اصلاح بین برادران دینی··· 360

7 - ایمان و عمل صالح··· 360

8 - صبر و شکیبایی··· 361

مصادیق رحمت واسعه··· 361

1 - وجود مقدس پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله··· 361

2 - ائمه ی اطهار علیهم السلام··· 362

3 - قرآن کریم··· 363

4 - وحی و شریعت··· 364

آثار رحمت الهی··· 364

1 - تزکیه ی نفس··· 365

2 - نجات از خسران و زیان··· 366

3 - رهایی از وسوسه ی شیطان··· 366

پیامبران و رحمت واسعه ی الهی··· 367

رحمت الهی و محسنین··· 368

ص: 20

وسعت و گستره ی رحمت الهی··· 369

نتیجه ناامیدی از رحمت حق··· 371

«المَلِک»··· 374

آیاتی که «مَلِک » وصف خدای مالک الملک قرار گرفته··· 376

«القُدُّوس»··· 377

«السلام»··· 378

«المؤن»··· 380

«المهیمن»··· 383

«العزیز»··· 385

«الجبّار»··· 386

«المُتَکَبِّر»··· 388

«الخالق»··· 390

«الباری»··· 391

«المصوّر»··· 392

تفاوت آفرینش پروردگار و دیگران··· 393

تفاوت معانی «خالق» ، «باری» ، «مصور»··· 394

فهرست آیات··· 399

فهرست روایات··· 419

فهرست منابع و مآخذ··· 427

ص: 21

ص: 22

پیشگفتار

بسم اللّه الرحمن الرحیم

با عنایت به بذل محبت دوستان و استقبال و اظهار لطف علاقه مندان و طالبان علوم قرآن به کتاب «تفسیر سوره ی تغابن» و «تفسیر سوره ی جمعه»(1) ، در شرایطی که متوجه بی مهری جامعه نسبت به فرهنگ کتاب خوانی و متاسفانه کم شدن سرانه ی مطالعه در بین اقشار مختلف می باشیم ، اما به دلیل نیاز همگان به درک صحیح آموزه های قرآنی و درخواست جمعی از پژوهشگران و فضلا و دل سوختگان ، اینک توفیق انتشار مجلد سوم از سلسله مباحث آیات وحی با عنوان «تابش حق» حاصل گشته است .

این اثر کوشیده که با تحقیقی جامع و شرحی کامل ، مضامین والای کلام اللّه مجید را با قلمی رسا و نوین به مقتضای فهم و بینش روز در اختیار علاقه مندان قرار دهد ، به امید آن که خدمتی در راه ترویج معارف مکتب تشیّع نموده باشد .

لازم و ضروریست از همه ی دوستانی که در تمام مراحل تهیه اثر (پیاده سازی ،

ص: 23


1- . «یاد آخرت تفسیر سوره ی تغابن» و «نسیم جمعه تفسیر سوره ی جمعه» اثر مولف محترم آیت اللّه حاج شیخ علی مهدوی دامغانی دامت برکاته

تحقیق ، تدوین) ما را یاری نمودند خصوصاً از زحمات جناب حجه الاسلام والمسلمین علی طاهرپور - دام مجده - کمال تقدیر و تشکر گردد .

از شما خوانندگان فاضل و محترم تقاضای مدد و یاری رسانی در رفع کاستی ها و لغزش های احتمالی را خواهانیم .

مکتبه مهدویه

ص: 24

مقدمه

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین ، وخیر الصلاه والسلام علی خیر خلقه وسیّد المرسلین محمد وآله الطیبین الطاهرین ، لا سیّما بقیه اللّه فی السماوات والأرضین ، واللعن الدائم علی أعدائهم أجمعین إلی لقاء یوم الدین.

«إَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ مَأْدُبَهُ اللَّهِ ، فَتَعَلَّمُوا مَأْدُبَتَهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ »(1) .

قرآن مجید که به فرموده ی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مائده ی آسمانی و سفره ی

الهی است ، مملوّ از نعم بی بدیل و سرشار از رحمت بی دریغ خداوند متعال است که منجی و رهنما برای طالبین هدایت و تشنگان حکمت و جویندگان طریق حق و حقیقت بلکه برای جمیع آحاد بشر نازل گشته ، مشتمل بر می باشد که هر یک به تنهایی بحری عمیق از بحار آیات الهیّه ، و دقایق حکمت ربّانیّه است .

در بین سوره های قرآن کریم ، سُوَر مسبحات از برجستگی خاص و امتیاز مخصوص برخوردار است ، و در بین سور مسبحات سوره ی مبارکه ی حشر جایگاه و منزلت ویژه ای دارد ، این سوره تنها سوره ای است در قرآن مجید که در آن هم بدأ به تسبیح نموده و هم ختم به تسبیح فرموده ، تنزیه و تسبیح جمیع مخلوقات الهیه بر آن ذات قدوس حی قیوم ابدی سرمدی که تعالی اللّه عمّا یصفون .

تسبیحی که اکبر ارکان توحید است ، آن توحیدی که ریشه ی عدل ، منشا نبوت ،

ص: 25


1- . تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السلام ص 60 حدیث 31 ، وسائل الشیعه ج 6 ص 168 حدیث 7648 .

علت امامت ، سبب و حکمت معاد واقع شده است ، طبعا منزلت رفیع و جایگاه منیع تسبیح این رکن رکین توحید باید مورد دقت تامّ و توجه خاص قرار گیرد ، لذا خداوند متعال ابتدا و اختتام این سوره ی شریفه را تسبیح قرار داده که در بین همه ی سُوَر قرآن مجید ممتاز گشته است.

و از طرفی امتیاز دیگر سوره ی مبارکه ی حشر بر سایر سُوَر قرآن این می باشد که مشتمل بر تعدادی از اسمای حسنای الهی است ، و پانزده اسم از نود و نه اسم خداوند متعال در چند آیه ی آخر آن جمع گشته که به تعبیر حضرت خاتم المرسلین صلی الله علیه و آله اسم اللّه الاعظم در آیات آخر این سوره آمده است ، لذا فرمود :

«هر کس آیات آخر سوره ی حشر را قرائت نماید غفران الهی شامل ذنوب متقدم و متاخر او خواهد بود»(1) که «وَلِلّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنی فَادْعُوهُ بِها»(2) .

حقیر به لحاظ امتیازات خاص و آثار و برکات مخصوص این سوره ی مبارکه ، در مقام نشر این اثر برآمده ، امید آن که مقبول درگاه حضرت احدیت جل جلاله و عظم شأنه و رفع قدره و لا إله غیره و نیز مرضیّ نظر حضرت ولی عصر أرواحنا وأرواح العالمین له الفداء و عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف واقع گردد .

از خوانندگان محترم و طالبین معظم که با مطالعه ی این اثر بر این فقیر فانی منت گذاشته ، تقاضای اغماض و دعای خیر دارم . والسلام علیکم ورحمه اللّه و برکاته وآخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمین .

علی مهدوی دامغانی عفی عنه وعن والدیه

30 ربیع الاول 1439 قم المقدسه

ص: 26


1- . «مَنْ قَرَأَ آخِرَ الْحَشْرِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ» . تفسیر نور الثقلین ج 5 ص 293 حدیث 75 ، تفسیر کنز الدقائق ج 13 ص 194 .
2- . سوره ی اعراف آیه ی 180 .

بسم اللّه الرحمن الرحیم

الحمد للّه ربّ العالمین ، والصلاه والسلام علی سیّدنا محمد وآله الطاهرین ، واللعن الدائم علی أعدائهم أجمعین

سوره ی مبارکه ی حشر پنجاه و نهمین سوره ی قرآن کریم است که در مدینه ی منوره نازل شده و مشتمل بر بیست و چهار آیه می باشد .

این سوره ، از سوره های «مسبّحات» است که با تسبیح خداوند متعال شروع شده ، و اتفاقا پایان آن نیز با تسبیح الهی همراه است .

نام این سوره از آیه ی دوم آن گرفته شده که سخن از «حشر» یعنی اجتماع یهود برای کوچ کردن از مدینه ی منوّره ، یا اجتماع مسلمانان برای بیرون راندن آن ها از مدینه است.

برخی نام این سوره را سوره ی بنی النضیر گفته اند ؛ زیرا قسمت عمده ای از آیاتش پیرامون آن ها می باشد(1) .

می توان این سوره را در شش بخش خلاصه کرد :

بخش اول : تنها یک آیه است و مقدمه ای برای مباحث مختلف این سوره به حساب می آید ، و سخن از تسبیح نمودن و تنزیه کردن عمومی موجودات در برابر ذات اقدس الهی می باشد .

بخش دوم : که از آیه ی دو تا ده است ، ماجرای درگیری مسلمانان را با یهود

ص: 27


1- . بغوی در تفسیر خود معالم التنزیل ج 2 ص 313 و ابن کثیر در تفسیر القرآن العظیم ج 8 ص 86 و سیوطی در الاتقان فی علوم القرآن ج 1 ص 154 حدیث 710 این قول را از ابن عباس نقل کرده اند

پیمان شکن مدینه بازگو می کند .

بخش سوم : از آیه ی یازده تا هفده می باشد که در باره ی منافقان مدینه آمده است که با یهود در این برنامه همکاری نزدیک داشته اند .

بخش چهارم : شامل چند آیه بوده که مشتمل بر یک سلسله اندرزها و نصایح کلی نسبت به عموم مسلمانان است ، و در حقیقت به منزله ی نتیجه گیری از ماجراهای آیات قبل و درسی بسیار مفید برای بشریت است .

بخش پنجم : که آیه ی بیست و یک می باشد ، توصیفی است از قرآن مجید و بیان تاثیر آن در پاکسازی و تزکیه ی روح و جان انسان .

بخش ششم : آیات آخر این سوره می باشند که قسمت مهمی از اوصاف جلال و کمال و جمال خدای متعال را بیان می نمایند .

فضیلت قرائت سوره ی مبارکه ی حشر

در فضیلت قرائت و تلاوت این سوره ی مبارکه ، روایاتی وارد شده که به نقل چند مورد اکتفا می شود :

1 - از وجود مقدّس پیامبر عظیم الشان صلی الله علیه و آله نقل شده فرمودند :

«مَنْ قَرَأَ سُورَهَ الْحَشْرِ لَمْ یَبْقَ جَنَّهٌ وَلا نَارٌ وَلا عَرْشٌ وَلا کُرْسِیٌّ وَلا الْحُجُبُ وَلا السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَلا الْأَرَضُونَ السَّبْعُ وَالْهَوَاءُ(1) وَالرِّیحُ وَالطَّیْرُ وَالشَّجَرُ وَالْجِبَالُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالْمَلائِکَهُ إِلاَّ صَلَّوْا عَلَیْهِ وَاسْتَغْفَرُوا لَهُ ، وَإِنْ مَاتَ فِی یَوْمِهِ أَوْ فِی لَیْلَتِهِ مَاتَ شَهِیدا» .

هر کس سوره ی حشر را بخواند ، باقی نمی ماند از بهشت و دوزخ و عرش و

ص: 28


1- . در مجمع البیان «الهوامّ » آمده یعنی حشرات .

کرسی و حجاب و آسمان ها و زمین های هفتگانه و هوا و باد و پرنده و درختان و خورشید و ماه و فرشتگان ، مگر این که بر او صلوات و رحمت می فرستند ،و برای او استغفار می کنند ، و اگر در آن روز یا در آن شب بمیرد شهید مرده است(1) .

2 - انس بن مالک از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که آن حضرت به مردی دستور داده وقتی که می خواهد به رختخواب خود برود سوره ی حشر را بخواند و فرمود :

«إِنْ مِتَّ مِتَّ شَهِیدا » . اگر مردی شهید محسوب می شوی(2) .

3 - از رییس مذهب جعفری حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده فرمود :

«مَنْ قَرَأَ الرَّحْمَنَ وَالْحَشْرَ إِذَا أَمْسَی وَکَّلَ اللَّهُ تَعَالَی بِدَارِهِ مَلَکا شَاهِرا سَیْفَهُ حَتَّی یُصْبِحَ » .

هر کس سوره ی الرحمن و حشر را به هنگام غروب بخواند خداوند فرشته ای را با شمشیر برهنه مامور می کند تا صبح خانه ی او را حفاظت کند(3) .

یعنی تا صبح ملائکه ی مخصوص خدای متعال از خانه ی او محافظت می کنند که آن خانه مورد تعرض دیگران واقع نشود ، پس برای حفظ خانه در شب ، طبق این روایت باید سوره ی حشر خوانده شود .

ص: 29


1- . ثواب الاعمال ص ص117 و 118 ، تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 384 ، وسائل الشیعه ج 6 ص 257 حدیث 7889 .
2- . بحار الانوار ج 92 ص 309 ذیل حدیث 3 ، الاتقان فی علوم القرآن سیوطی ج 2 ص 412 حدیث 5929 .
3- . تفسیر جوامع الجامع ج 4 ص 264 ، مصباح کفعمی (جنّه الأمان الواقیه) ص 447 ، تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 384 .

خواص سوره ی مبارکه ی حشر

شفای بیمار

هرگاه این سوره را با خلوص بر بیمار بخوانند ان شاء اللّه شفابخش است ، در روایتی از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله آمده که آن حضرت به شخصی که آیات آخر سوره ی حشر را می خواند فرمود :

«ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ ؛ فَإِنَّ جَبْرَئِیلَ لَمَّا نَزَلَ بِهَا إِلَیَّ قَالَ لِی : ضَعْ یَدَکَ عَلَی رَأْسِکَ ؛ فَإِنَّهَا شِفَاءٌ مِنْ کُلِ دَاءٍ إِلاَّ السَّامَ وَالسَّامُ الْمَوْتُ » .

(هنگام قرائت چهار آیه ی آخر سوره ی حشر) دستت را بر سرت بگذارید (و آیات را قرائت کن) ؛ زیرا وقتی که جبرئیل از جانب خداوند این آیات را برایم آورد به من گفت : دستت را بر سرت بگذار ؛ چون که این آیات شفای هر دردی است به جز مرگ(1) .

حفظ و امان

امام ششم حضرت صادق علیه السلام فرمودند :

«مَنْ قَرَأَهَا لَیْلَهَ جُمُعَهٍ أَمِنَ مِنْ بَلائِهَا إِلَی أَنْ یُصْبِحَ » .

هر کس سوره ی حشر را در شب جمعه قرائت نماید تا صبح از انواع بلاها در امان خواهد بود(2) .

ص: 30


1- . بحار الانوار ج 92 ص 309 ذیل حدیث 3 ، تفسیر روح المعانی ج 14 ص 258 ، تقریبا همین مضمون را محمد بن احمد جزی در التسهیل لعلوم التنزیل ج 2 ص 363 نقل کرده است .
2- . تفسیر برهان ج 5 ص 331 حدیث 10600 .

تقویت حافظه و هوش

رییس مذهب امام صادق علیه السلام در روایتی می فرمایند :

«مَنْ کَتَبَهَا بِمَاءٍ طَاهِرٍ وَشَرِبَهَا ، رُزِقَ الذَّکَاءَ وَقِلَّهَ النِّسْیَانَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی » .

هر کس سوره ی حشر را بنویسد و با آب پاک بشوید و بیاشامد ،به اذن خدای متعال حافظه ای قوی و هوشی سرشار و فراموشی کم نصیب او خواهد شد(1) .

بخشش گناهان

از وجود مقدّس رسول اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمودند :

«مَنْ قَرَأَ آخِرَ الْحَشْرِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ » .

هر کس آخر سوره ی حشر را بخواند ، گناهان گذشته و آینده ی او بخشیده می شود(2) .

رفع درد ورم پا

امام محمد باقر علیه السلام خطاب به جابر فرمودند :

«اقْرَأْ عَلَی کُلِّ وَرَمٍ آخِرَ سُورَهِ الْحَشْرِ «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ . . .» ، وَاتْلُ عَلَیْهَا ثَلاثا ؛ فَإِنَّهُ یَسْکُنُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی » .

برای ورم (پایت) آیات آخر سوره ی حشر «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ . . .» (تا آخر) را سه مرتبه بخوان که به اذن اللّه تعالی آن درد و ورم خوب خواهد شد(3) .

ص: 31


1- . تفسیر برهان ج 5 ص 331 حدیث 10600 به نقل از خواص القرآن مخطوط ص 10 .
2- . تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 399 ، تفسیر ثعلبی الکشف والبیان ج 9 ص 289 .
3- . طبّ الائمّه علیهم السلام ص 34 ، وسائل الشیعه ج 2 ص 424 حدیث 2539 .

ص: 32

آیه ی 1

اشاره

سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ» .

آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است ، برای خدا تسبیح می گوید ، و او عزیز و حکیم است .

این سوره ی مبارکه از آن هفت سوره ای است که با تسبیح خدای تبارک و تعالی شروع شده است که به سُوَر مسبّحات معروف هستند ، سوره ی اعلی با صیغه ی امر «سبّح اسم ربک الأعلی» و سوره ی تغابن و جمعه با «یسبّح للّه ما فی السماوات وما فی الأرض» به صورت فعل مضارع آغاز شدند .

و سوره ی مبارکه ی صف مثل این سوره ، با فعل ماضی شروع شده است «سبّح للّه ما فی السماوات وما فی الأرض وهو العزیز الحکیم» .

یکی دیگر سوره ی اسرا است که با مصدر آغاز شده است «سبحان الذی أسری بعبده لیلاً من المسجد الحرام» .

سوره ی مبارکه ی حشر خصوصیتی که در بین سُور مسبّحات دارد این است که شروع آن با تسبیح و ختم و آخر آن هم با تسبیح می باشد :

«یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّمَاواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ»(1) .

آنچه در آسمان ها و زمین است تسبیح او می گویند ، و او عزیز و حکیم است .

ص: 33


1- . سوره ی حشر آیه ی 24 .

می توان گفت : تسبیح منشأ و علّت خلقت بشر است ، و این تسبیح هم چنان که علّت محدثه برای خلقت است ، علّت مبقیه و نیز نجاتگر انسان می باشد ، و این تسبیح تا قیام قیامت باقی است .

و نیز روشن است که تسبیح حضرت حق مختص به انسان نیست ، بلکه تمام مخلوقات مشغول تسبیح خدای تبارک و تعالی هستند همان گونه که در این آیه ی مبارکه به صورت خبر ماضی می فرماید : «آنچه که در آسمان و زمین است ، همه ی آن ها خدای متعال را تسبیح کردند ، و اوست عزیز و حکیم » ، و هر یک از این امور خود مباحث تفصیلی فراوان دارد .

چرا خدای متعال از هر عیب و نقصی منزّه است ؟

و اما این که چگونه ذات اقدس حق از عیوب منزّه است ؟ جوابش چند امر است ، یکی این که همه ی موجودات آسمانی و زمینی ، هر چه کمال دارند ، از کمال صانع و خالق خود حکایت می کنند ، هم چنین اگر دارای نقصی هستند ، جبران کننده ی آن خدای متعال است ، و حوایجی که دارند ، برآورنده ی آن حوایج نیز ذات خدای سبحان می باشد ، لذا خداوند را از هر نقص و حاجت منزّه می دانند ؛ چون که هیچ حاجت و نقصی نیست مگر این که تنها کسی که امید برآوردن آن حاجت و جبران کردن آن نقص در او می رود ، خدای متعال است ، پس خود او مسبَّح و منزّه از هر نقص و حاجت است .

در نتیجه حکمرانی در نظام تکوین در بین خلق ، تنها حق و مخصوص او می باشد ، و هم چنین حکمرانی و تشریع قانون برای بندگان به هر طور که صلاح بداند ، خاص او می باشد ، و او ملک و حاکمی است که می تواند در اهل مملکتش حکمرانی کند ، و بر اهل مملکت هم لازم است او را اطاعت کنند .

ص: 34

یکی دیگر از علل منزّه بودن خالق عزّ و جلّ این است که اگر در نظام تشریع برای خلقِ خود ، دینی تشریع می کند ، از این جهت نیست که احتیاجی به عبادت و اطاعت آنان داشته باشد و بخواهد با عبادت آن ها نقصی از خود جبران و یا حاجتی از خود برآورده نماید ؛ چون که او قدّوس و منزّه از هر نقص و حاجت است .

از جمله دلایل تنزیه خدای متعال این است که اگر برای خلقش دینی تشریع کرد و آن را به وسیله ی رسولش به اطّلاع خلق رسانید ، اما خلق دعوت آن رسول را نپذیرفتند ، و در نتیجه خدای متعال را اطاعت و عبادت نکردند ، باز هم هیچ نقصی بر ساحت مقدّسش عارض نمی شود ، و بر دامن کبریایی اش گردی نمی نشیند ، و چنان نیست که خلق او را شکست داده باشند ؛ چون که او عزیز است یعنی مقتدری شکست ناپذیر می باشد .

علی ایّ حال ، چون این آیه ی شریفه عینا در سوره ی مبارکه ی صف آمده است ، و در تفسیر سوره های جمعه و تغابن و نیز سوره ی صف راجع به تسبیح مفصّلاً بحث شد ، لذا از تکرار مطالب سابق خودداری نموده و خوانندگان محترم برای روشن شدن مطلب و اطلاع کامل به آن تفاسیر مراجعه نمایند(1) .

ولی به عنوان تذکره و تبصره ، برخی از آن مطالب را به صورت اختصار متذکر می شویم .

معنای واژه ی تسبیح

تسبیح در لغت به معنای حرکت سریع و سرعت گرفتن است ، و آن را برای تعجیل در کار نیز استعمال می کنند ، واژه ی تسبیح در اصطلاح شرع به معنای پاک و

ص: 35


1- . نسیم جمعه ص 47 - 59 ، یاد آخرت ص 35 - 73 .

منزّه دانستن خدای متعال است ، وقتی می گوییم : سبحان اللّه معنایش این است که طهارت و نزاهت از تمام عیوب و نقایص و حدود را به او نسبت می دهیم .

راغب در «مفردات » می نویسد : تسبیح به معنای منزّه دانستن خدای متعال است ، و اصل معنای آن حرکت سریع در عبادت خدای تبارک و تعالی است ، و برای تعجیل در کار خیر نیز استعمال شده همان گونه که «اِبعاد » در معنای عمل شرّ قرار داده شد(1) .

ابن اثیر جزری در کتاب «نهایه» راجع به معنای تسبیح آورده است :

ذکر تسبیح با اختلاف الفاظ آن در حدیث تکرار شده است ، و اصل آن منزّه دانستن و مقدّس شمردن و پاک و بی عیب نمودن از نقایص است ، سپس در موارد نزدیک به آن معنا از باب توسعه در معنا ، استعمال گشته است ، وقتی گفته می شود : سبّحته ، اُسبّحه تسبیحا و سبحانا یعنی منزّه شمردم او را و منزّه می دانم او را به

نوعی از تسبیح .

پس معنای سبحان اللّه ، منزّه دانستن خداوند است .

مثل این که گفته است : پاک و مبرّا می شمارم خداوند را از هر نقص و حدّ و بدی به نوعی از برائت .

و گفته شده که : معنای آن ، سرعت نمودن به سوی خدای متعال و سبکبال شدن در راه طاعت او می باشد(2) .

ص: 36


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 392 .
2- . نهایه ی ابن اثیر ج 2 ص 331 .

اهمّیت تسبیح

اشاره

اساس خلقت انسان به عبادت حق استوار است که فرمود: «وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاْءِنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ»(1)، و قطعا یکی از مهم ترین رفتارها و اعمال عبادی موجودات عموما ، و انسان خصوصا تسبیح پروردگار متعال است .

در این رابطه به چند امر اشاره می شود :

الف : فرمان به تسبیح در قرآن

با توجه به آیات قرآن کریم ، اهمّیت و جایگاه رفیع و قابل توجه تسبیح پروردگار عالمیان مشهود و آشکار است ؛ زیرا خداوند منان در بیانی زیبا ، فرمان به تسبیح را در آیات متعدد به اشرف مخلوقات ، شخص شخیص پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله بیان می کند ، و این فرمان حاکی از عظمت و اهمّیت تسبیح می باشد.

در سوره ی مبارکه ی طه می فرماید :

«فَاصْبِرْ عَلَی مَا یَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّیْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّکَ تَرْضی»(2) .

بنا بر این ، در برابر آنچه آن ها می گویند صبر کن و قبل از طلوع آفتاب و پیش از غروب آن و هم چنین در اثنای شب و اطراف روز تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور تا خشنود شوی .

ص: 37


1- . من جنّ و انس را نیافریدم جز برای این که عبادتم کنند و از این راه تکامل یابند و به من نزدیک شوند. سوره ی ذاریات آیه ی 56 .
2- . سوره ی طه آیه ی 130 .

در این آیه ی کریمه بعد از فرمان به صبر و شکیبایی در مقابل سخنان ناشایست

دیگران ، می فرماید : در اوقات مختلف شب و روز تسبیح و حمد پروردگارت را بجا آور .

و در سوره ی فرقان فرمود :

«وَتَوَکَّلْ عَلَی الْحَیِّ الَّذِی لا یَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ»(1)

و توکّل بر خداوندی کن که هرگز نمی میرد ، و تسبیح و حمد او به جای آور .

همان گونه که مشاهده می شود ، خداوند سبحان در این آیه ی شریفه بعد از آن که به پیامبر بزرگوارش دستور توکل به ذات لایزال الهی را می دهد می فرماید : «تسبیح و حمد او را به جای آور » .

در آیات عدیده ی دیگری هم امر به تسبیح ذات حضرت قدّوس نسبت به شخص خاتم النبیّین صلی الله علیه و آله صادر شده است .

ب : تسبیح تمامی موجودات

در آیات دیگر قرآن کریم تصریح شده که همه ی موجودات عالم در حالی که منقاد و مطیع حق می باشند ، یگانه آفریدگار خود را از هرگونه نقص و عیب مبرّا دانسته و شب و روز به تسبیح او مشغولند .

در آیه ی مورد بحث ، سخن از تسبیح تمام موجودات عالم هستی در برابر خداوند متعال به میان آمده و صراحت دارد که همه ی مخلوقات عالم ، زمین و آسمان ها ، ستارگان و کهکشان ها ، انسان ها و حیوانات و برگ های درختان حتی دانه های کوچک اتم همه و همه و هر آنچه که موجود و مخلوق است در این تسبیح

ص: 38


1- . سوره ی فرقان آیه ی 58 .

عمومی ذات احدیت شرکت دارند .

قرآن مجید می گوید : عالم هستی یکپارچه زمزمه و غوغا است ، هر موجودی به نوعی به تسبیح حضرت حق مشغول است ، چه تسبیح دلالی و چه تسبیح نطقی ، و غلغله ای خاموش در پهنه ی عالم هستی طنین افکنده که بی خبران توانایی شنیدن و فهمیدن آن را ندارند(1) ، اما اندیشمندانی که قلب و جان شان به نور ایمان زنده و روشن است ، این صدا را از هر سو به خوبی با گوش جان می شنوند .

قرآن کریم با الفاظی مانند «سبّح» و «یسبّح» در مقام پرده برداری از این حقیقت است که این نیز به نوبه ی خود بر اهمّیت تسبیح می افزاید ، لذا حضرت حق استوار و محکم به تسبیح موجودات تاکید دارد تا اندازه ای که نفهمیدن و آگاه نشدن انسان را از چگونگی تسبیح موجودات ، دلیل بر تسبیح نکردن آنان نمی داند ، بلکه دلیل بر این است که همه ی انسان ها قادر به درک و فهم آن ها نیستند ، لذا فرمود : «لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُم» ، و فقط بندگانی منحصر به فرد می توانند به آن راه یابند که در جای خود به آن اشاره می کنیم .

ص: 39


1- . «تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاواتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فیهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ» سوره ی اسرا آیه ی 44 . آسمان های هفتگانه و زمین و کسانی که در آن ها هستند ، همه تسبیح او می گویند ، و هر موجودی ، تسبیح و حمد او می گوید ولی شما تسبیح آن ها را نمی فهمید.

ص: 40

آیه ی 2

اشاره

«هُوَ الَّذی أَخْرَجَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مِنْ دِیَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ یَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ مَانِعَتُهُمْ حُصُونُهُمْ مِنَ اللَّهِ فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدیهِمْ وَأٔیْدِی الْمُؤمِنینَ فَاعْتَبِرُوا یَا اُولِی الْأَبْصَارِ» .

اوست که کافرانِ از اهل کتاب را در نخستین بیرون راندن ، دسته جمعی از خانه های شان بیرون راند (شما اهل ایمان) رفتن شان را گمان نمی بردید ، و خودشان پنداشتند که حصارها و دژهای استوارشان در برابر خدا (از تبعید و در بدری آنان ) جلوگیری خواهد کرد ، ولی (اراده ی کوبنده ی) خدا از آن جا که گمان نمی کردند

به سراغ شان آمد و در دل های شان رعب و ترس افکند به گونه ای که خانه های شان را به دست خود و به دست مومنان ویران کردند ، پس ای صاحبان بینش و بصیرت! عبرت گیرید .

چون برای فهمیدن آیه ی شریفه و درک صحیح مطالب آن ، شأن نزول آن بسیار دخیل می باشد ، لذا با تفصیل بیش تری شأن نزول آن را بیان می کنیم .

شأن نزول

در کتاب های سابق آسمانی وعده ی آمدن اشرف مخلوقات ، خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله در

سرزمین حجاز ، داده شده بود ، و قهرا در تورات و انجیل هم مکرّر بشارت به بعثت

ص: 41

رسول اکرم بیان شده(1) ، در نتیجه یهودیان و نصارا از اطراف جمع می شدند و در سرزمین حجاز (مکه و مدینه) مسکن می گزیدند تا شاید به توفیق زیارت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مشرّف شوند .

حاصل مطلب این که در مدینه ی منوّره سه طایفه ی عمده از یهود زندگی می کردند :

1 - طایفه ی بنی النضیر .

2 - بنی قریظه .

3 - بنی قینقاع .

هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مدینه مهاجرت نمودند ، با بنی النضیر پیمان بستند که با هم در صلح و سازش زندگی کنند ، و هیچ تعرّضی نسبت به یک دیگر نداشته باشند ، و نیز یهودیان با دشمنانِ مسلمین از طوایف دیگر همدستی نکنند و به آن ها کمک ننمایند ، و با یک دیگر تبانی نداشته باشند تا در نتیجه علیه مسلمانان

جنگ صورت نگیرد .

علت این معاهده و قرارداد ، این بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله نسبت به اطراف مدینه خاطرش آسوده باشد .

ص: 42


1- . در سوره ی مبارکه ی اعراف آیه ی 157 فرمود : «الَّذینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الاْمِّیَّ الَّذی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبا عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراهِ وَالاْءِنْجیلِ» . همان ها که از فرستاده ی خدا پیامبر اُمّی پیروی می کنند ، پیامبری که صفاتش را ، در تورات و انجیلی که نزدشان است ، می یابند . و در سوره ی صف آیه ی 6 می فرماید : «وَإِذْ قَالَ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یَا بَنی إِسْرَائیلَ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ مُصَدِّقا لِمَا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراهِ وَمُبَشِّرا بِرَسُولٍ یَأْتی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ» . و (به یاد آورید) هنگامی را که عیسی بن مریم گفت : ای بنی اسرائیل! من فرستاده ی خدا به سوی شما هستم در حالی که تصدیق کننده ی کتابی که قبل از من فرستاده شده (تورات) می باشم ، و بشارت دهنده به رسولی که بعد از من می آید و نام او احمد است . و آیات دیگری که تبشیرات را بیان می کنند ، دلالت بر این مطلب دارند .

اما هنگامی که جنگ بدر واقع شد و پیامبر با اصحاب کمی که داشتند پیروزشدند ، یهودیان گفتند : این شخص مؤّد و منصور من عند اللّه است ؛ زیرا یک طایفه ی کمِ سیصد و سیزده نفری و بدون سلاح ، بر هزار نفرِ مجهّز و مسلح غلبه کردند ، پس معلوم می شود که او به تاییدات الهی مؤّد است ، و در نتیجه این شخص فرستاده ی خداوند می باشد و باید به او ایمان بیاوریم .

ولی بعد از ماجرای غزوه ی بدر ، با فاصله ی کمی جنگ اُحد واقع شد ، در آن جنگ وقتی مسلمانان به خاطر تخلف عده ای از دستور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شکست را پذیرفتند ، یهودیان اطراف مدینه تغییر موضع داده و گفتند : اگر این شخص از طرف خدا مؤّد بوده ، پس شکست او چه معنایی دارد ؟ معلوم می شود که او هم یکی از افراد عادی جامعه است .

وعده ی دروغین

بزرگ قبیله ی بنی النضیر به نام «کعب بن اشرف» با چهل نفر از مردان جنگ جو به طرف مکه رفتند و به بزرگان آن شهر از جمله ابوسفیان گفتند :

شما در جنگ بدر از مسلمانان شکست خوردید ، اکنون ما آمدیم تا با هم یک معاهده و پیمان ببندیم و با یک دیگر همدست شویم و این شخص (پیامبر) را از بین برده و اسلام را نابود کنیم .

به این ترتیب یهودیان بنی النضیر با کفار قریش هم پیمان شدند ، و با گروهی از مردم مکه در مسجد الحرام جمع می شوند ، و با ابوسفیان و کعب بن اشرف و یاورانشان کنار پرده ی کعبه - که آن محل نزد آنان محترم بود - دو مرتبه عهد و پیمان

می بندند که با رسول اکرم صلی الله علیه و آله بجنگند .

ص: 43

این عهد و پیمان ، بر خلاف آن معاهده و پیمانی بود که بنی النضیر با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در سابق بسته بودند (تا با یک دیگر جنگ نکنند و در صلح بمانند) ، در

واقع نقض آن معاهده ی گذشته نموده و پیمان شکستند .

بعد از این پیمان شکنی بنی النضیر ، جبرئیل علیه السلام خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله مشرّف شد ، و آن حضرت را از جریان معاهده و هم پیمان شدن بنی النضیر با کفار مکه خبردار نمود .

پیامبر با شنیدن این خبر متأثّر شد که چرا آن ها نقض عهد کردند !

بعد از آن دشمنی و عداوت شان بیش تر گردید تا این که تصمیم گرفته شد تا گروهی از مسلمانان مدینه با بنی النضیر مذاکره کنند ، ولی این گفت وگو نتیجه ای نداشت .

آن ها پیشنهاد نمودند و گفتند : سه نفر از ما (بنی النضیر) و سه نفر از شما (مسلمانان) مذاکره کنند تا به یک نتیجه ای برسند ، ولی قصدشان این بود که رسول اکرم صلی الله علیه و آله را به قتل برسانند ، لذا شمشیرها را زیر لباس های خود پنهان نمودند و به عنوان نماینده ی آن ها در مکان موعود حاضر شدند .

رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز به آن مکان رفتند ، آن ها در ظاهر آن حضرت را احترام نمودند ولی در باطن تدبیر قتل آن بزرگوار را فراهم آورده و خواستند از بالای قلعه ،

سنگی بر سر مبارکش بیندازند و او را به قتل برسانند .

جبرئیل نازل شد و پیغمبر را از نقشه ی شوم آن ها خبر داد ، لذا آن حضرت در آن جلسه شرکت ننمودند .

پیامبر صلی الله علیه و آله وقتی اوضاع را چنین دیدند که آن ها بر خلاف تعهدات خود عمل نمودند ؛ اولا با مشرکان مکه هم پیمان شدند ، و ثانیا قصد کشتن آن حضرت را دارند ، و تا به مقصد خود نرسند دست بردار نخواهند بود ، به محمد بن مسلم

ص: 44

انصاری که مسلمان و برادر رضاعی کعب بن اشرف بود ، دستور فرمود تا کعب را - که سرکرده ی فتنه بود - به قتل برساند ، وقتی کعب که بزرگ بنی النضیر بود ، کشته شد وضعیت آن ها متزلزل گردید .

بعد از آن ، رسول خدا صلی الله علیه و آله شخصی را به سوی بنی النضیر فرستاد و فرمود : به آن ها بگو : خداوند مرا از قصد و نیت شما آگاه فرمود ، شما اراده ی قتل من را نموده اید ، و بر انجام آن اصرار دارید .

اکنون یا از شهر مدینه خارج شوید ، و یا این که آماده ی جنگ باشید ، آن ها گفتند : ما از مدینه خارج می شویم .

اما عبد اللّه اُبی که سر سلسله ی منافقین بود ، کسی را پیش بنی النضیر فرستاد و گفت : مبادا از مدینه خارج شوید! بلکه آماده ی جنگ باشید و ما شما را یاری خواهیم نمود ، و قریش هم به کمک شما خواهند آمد ، اگر خارج شدید ما هم با شما خارج می شویم ، و اگر کشته شدید ما هم با شما کشته می شویم .

با وعده ی او ، بنی النضیر از تصمیم اوّلی خود - که بیرون رفتن از مدینه بود - منصرف شدند و قلعه های خود را محکم نموده و آماده جنگ با مسلمانان شدند .

یک نفر را به عنوان نماینده به حضور رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرستادند و پیام دادند ما بیرون نخواهیم رفت و آماده جنگ هستیم .

حضرت رسول صلی الله علیه و آله به اتفاق اصحاب خود به سوی آن ها حرکت کردند در حالی که تکبیر می گفتند ، و امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام پرچم را به دست مبارک گرفته پیشاپیش لشکر اسلام در حرکت بود ، وقتی به مقر آن ها رسیدند ، و قلعه های آنان را محاصره نمودند ، در بین یهودیان کسانی بودند که خانه های خود را به دست خویش خراب می نمودند .

ص: 45

قطع درختان یهودیان

رسول اکرم صلی الله علیه و آله امر فرمود درختان آن ها را قطع کنند ، فریاد یهودیان بلند شد و گفتند : ای محمد ! آیا خدای تو به این امور دستور داده ؟ اگر این ها مال شما است وبه دست شما رسید ، آن ها را بگیرید ، و اگر مال ما است پس قطع نکنید ، جبرئیل امین نازل شد و آیه ی شریفه ی «مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَهٍ أَوْ تَرَکْتُمُوهَا قائِمَهً عَلَی اُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِیُخْزِیَ الْفَاسِقِینَ»(1) نازل نمود .

یعنی آنچه از درختان خرما که در دیار یهودیان بنی النضیر بریدید و قطع نمودید و آنچه بر پا گذاشتید همه به امر خداوند است ، و این به جهت خواری و ذلت یهودیان فاسق است .

خروج بنی النضیر از مدینه

سرانجام بنی النضیر که توان مقابله با مسلمانان را نداشتند ، تسلیم فرمان حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله شدند و گفتند : ما با شما نمی جنگیم ، می خواهیم خانه های خود را ترک کنیم و با اموال مان از مدینه بیرون رویم .

پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه فرمودند آن ها از مدینه خارج شوند ، ولی به هر نفر از آن ها اجازه دادند که فقط به مقدار بار سه شتر با خودش ببرد ، و بیش تر را حق ندارد .

بنی النضیر همان مقداری که تعیین شده بود را همراه خود بردند ، و خانه های خودشان را تا جایی که توانستند به دست خودشان تخریب کردند تا غیر از خرابه ها چیز دیگری دست مسلمانان نرسد .

ص: 46


1- . سوره ی حشر آیه ی 5 .

با چنین وضعی، آن ها از آن منطقه خارج شدند ، یک عده به سوی خیبر رفتند، و گروهی به سمت شامات وعده ای به اطراف شمال شبه جزیره ی عربستان کوچ نمودند(1)(2).

ص: 47


1- . مراجعه شود به تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 386 ، تفسیر ابوالفتوح رازی روض الجنان ج 19 ص 99 - 102 ، تفسیر منهج الصادقین ج 9 ص 216 - 218 ، تفسیر کشاف زمخشری ج 4 ص 498 ، تفسیر بغوی ج 5 ص 52 و 53 ، تفسیر فخر رازی (مفاتیح الغیب) ج 29 ص 502 و 503 ، تفسیر قرطبی (الجامع لأحکام القرآن) ج 18 ص 2 - 5 .
2- . در تفسیر علی بن ابراهیم قمی ذیل این آیه ی شریفه ی «هُوَ الَّذِی أَخْرَجَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مِنْ دِیَارِهِمْ» آمده : سبب نزول آیه ی کریمه این بود که در مدینه سه طایفه از یهودیان زندگی می کردند : 1 - طایفه ی بنی النضیر ، 2 - بنی قریظه ، 3 - بنی قینقاع . این سه طایفه با رسول اکرم صلی الله علیه و آله عهد و پیمانی بستند که تا آن عهد مدتی مورد احترام بود ، و بعدا یهودیان آن را شکسته و نقض کردند . و سبب این عهد شکنی در بنی النضیر این بود که مردی از مسلمانان دو نفر را ترور کرده بود ، و قرار شد که به اولیای دم ، دیه و خونبها بپردازند ، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به میان بنی النضیر آمد تا از آنان مقداری پول برای این منظور قرض کند ، در بین افراد بنی النضیر کعب بن اشرف بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله پیش او رفت ، کعب گفت : مرحبا ای ابو القاسم! خوش آمدی ، و برخاست و چنین وانمود کرد که می خواهد غذایی درست کند ، ولی در دل نقشه ی کشتن آن جناب را می ریخت تا بعد از کشتن آن جناب ، بر سر اصحابش بتازد . در همین حال جبرئیل نازل و جریان را به آن حضرت اطلاع داد ، پیامبر برخاست و به مدینه برگشت ، و به محمد بن مسلمه ی انصاری فرمود : «اذْهَبْ إِلَی بَنِی النَّضِیرِ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ أَخْبَرَنِی بِمَا هَمَمْتُمْ بِهِ مِنَ الْغَدْرِ ، فَإِمَّا أَنْ تَخْرُجُوا مِنْ بَلَدِنَا ، وَإِمَّا أَنْ تَأْذَنُوا بِحَرْبٍ » . برو در قبیله ی بنی النضیر و به آن ها خبر بده که خدای عز و جل توطئه ی شما را به من خبر داد ، یا از سرزمین ما بیرون روید ، و یا آماده ی جنگ باشید . آنان گفتند از بلاد تو خارج می شویم . از سوی دیگر عبد اللّه بن اُبی شخصی را نزد ایشان فرستاد که بیرون نروید ، و هم چنان در محل خود بمانید و با حضرت محمد جنگ کنید که اگر چنین کنید من با قوم خود و هم سوگندانم شما را یاری خواهم کرد ، و اگر هم بیرون بروید من نیز با شما بیرون می آیم ، و اگر جنگ کنید با شما هم دست می شوم . قبیله ی بنی النضیر چون این وعده را شنیدند دلگرم شده و تصمیم گرفتند بمانند ، و به اصلاح قلعه ها پرداخته آماده ی جنگ شدند ، و شخصی را نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستادند که ما از دیار خود بیرون نمی رویم ، هر کاری که می خواهی بکن ، رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله برخاست و تکبیر گفت ، اصحابش یک صدا تکبیر گفتند ، و به امیرالمومنین علیه السلام فرمود : «تَقَدَّمْ إِلَی بَنِی النَّضِیرِ » . تو پیشاپیش لشکر به سوی قبیله ی بنی النضیر برو . امیرالمومنین علیه السلام بیرق جنگ را برداشت و به راه افتاد ، و رسول خدا صلی الله علیه و آله قلعه ی آنان را محاصره کرد ، و عبد اللّه بن ابی به کمک آنان نیامد ، و به این صورت آن ها را فریب داد . پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به هر یک از قلعه های ایشان که نزدیک می شد آن قلعه را خود بنی النضیر خراب می کردند ، و به قلعه ی بعدی منتقل می شدند ، و با این که بعضی از یهودیان خانه های گران بها داشتند ، رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داد درختان خرمای آنان را قطع کنند ، یهودیان به جزع و فزع در آمدند و گفتند : ای محمد! مگر خدای تعالی تو را امر به فساد کرده ؟ اگر این درختان از تو شد بگذار سالم از آنِ تو باشد ، و اگر از ما است چرا قطع می کنی ؟ یهودیان وقتی چنین دیدند گفتند : ای محمد! ما حاضریم از سرزمین تو بیرون رویم به شرطی که اموال ما را به ما بدهی ، حضرت فرمود : «لا ، وَلَکِنْ تَخْرُجُونَ وَلَکُمْ مَا حَمَلَتِ الاْءِبِلُ » . این کار را نمی کنم ، ولی به شما اجازه می دهم از اموال تان آن مقدار را که شتران شما حمل کند با خود ببرید . یهودیان قبول نکردند ، و چند روزی هم ماندند ، آن گاه گفتند : می رویم ، و به مقدار بار شتران از اموال خود می بریم . پیامبر فرمود : «لا ، وَلَکِنْ تَخْرُجُونَ وَلا یَحْمِلُ أَحَدٌ مِنْکُمْ شَیْئا ، فَمَنْ وَجَدْنَا مَعَهُ شَیْئا مِنْ ذَلِکَ قَتَلْنَاهُ » . نه باید بروید ، و هیچ چیز با خود نبرید ، هر کس از شما را ببینیم که با خود چیزی می برد او را خواهیم کشت . یهودیان از قلعه های خود بیرون رفتند ، جمعی از ایشان به فدک ، و گروهی دیگر به وادی القری ، و جمعی به شام رفتند . و در رابطه با این واقعه ، آیه ی مبارکه نازل شده است . تفسیر قمی ج 2 ص 358 و359 .

فخر رازی می گوید : پیغمبر پس از کشتن کعب با قشون خود به سوی آن ها رفت

ص: 48

در حالی که بر الاغی سوار بود ، و چون به آن ها رسید فرمود :

«اُخْرُجُوا مِنَ الْمَدینَهِ» از این سرزمین بروید .

آن ها گفتند : مردن برای ما بهتر است تا این که از این جا بیرون رویم ، لذا آماده ی جنگ شدند .

و بعضی گفته اند : مهلت خواستند که تا ده روز خود را برای رفتن آماده کنند .

عبد اللّه اُبی به آن ها پیغام داد که از جای خود بیرون نروید ، و اگر مسلمانان با شما بجنگند ما کمک تان می باشیم ، و اگر بروید ما هم با شما می آییم .

آن ها از این پیغام فریب خورده و ایستادگی کردند و تا بیست و یک شب در قلعه باقی ماندند ، ولی خداوند متعال در دل شان ترس افکند ، از یاری منافقین نا امید گشته و خواهش سازش نمودند ، ولی پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نپذیرفت جز کوچ از مدینه را ، و آن ها به سوی شام خارج شدند مگر خانواده های ابی الحقیق و حییّ بن اخطب که آن ها به خیبر ، و طایفه ای هم به حیره رفتند(1) .

با توجه به شان نزول آیه ی مبارکه ، خدای متعال اخراج یهودیان را از مدینه به ذات مقدّس خود نسبت می دهد و می فرماید : «او کسی است که کافران اهل کتاب را در نخستین برخورد (با مسلمانان) از خانه های شان بیرون راند » ، همان گونه که در

سوره ی مبارکه ی انفال فرمود :

«وَمَا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَلَکِنَّ اللَّهَ رَمَی»(2) .

عمل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را به ذات مقدّس خود نسبت داده است .

ص: 49


1- . تفسیر فخر رازی مفاتیح الغیب ج 29 ص 501 و502 .
2- . و این تو نبودی (ای پیامبر که خاک و سنگ به صورت آن ها) انداختی ، بلکه خداوند انداخت . سوره ی انفال آیه ی 17 .

واژه شناسی

1 - «حشر»

واژه ی «حَشْر» به معنای اخراج و بیرون آوردن گروه و جماعتی از جایگاه شان و روانه کردن آن ها از آن مکان به سوی جنگ و یا نظیر آن می باشد ، واژه ی حشر در باره ی انسان و غیر انسان استعمال می شود ، و به همین جهت قیامت هم «یوم الحَشْر» و «یوم البعث» نامیده شده است(1) .

و در «مصباح المنیر» آمده : حَشَرْتُهُمْ حَشْرا به معنای این است که آن ها را جمع کردم ، و حشر جمع کردن همراه با حرکت دادن است(2) .

و فخر الدین طریحی در «مجمع البحرین» چنین آورده :

کلام خدای متعال که فرمود :

«وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَدا»(3) .

یعنی آن ها را جمع کردیم و احدی از آن ها را فرونمی گذاریم .

واژه ی «حَشْر» به معنای جمع کردن گروه زیادی است همراه با سوق و حرکت دادن ، و از همین معنا است این سخن خداوند متعال که فرمود :

«یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ وَمَا یَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ»(4) .

(به خاطر بیاور) روزی را که همه ی آنان و معبودهایی را که غیر از خدا می پرستند ، جمع می کند(5) .

ص: 50


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 237 .
2- . مصباح المنیر ج 2 ص 136 .
3- . و همه ی آنان را برمی انگیزیم ، و احدی از ایشان را فروگذار نخواهیم کرد . سوره ی کهف آیه ی 47 .
4- . سوره ی فرقان آیه ی 14 .
5- . مجمع البحرین ج 3 ص 268 .

2 - «حصن»

واژه ی «حِصْن» به معنای دژ و قلعه و پناه گاهی که به خاطر بلند بودنش نمی توان به سادگی در آن وارد شد ، و جمع آن «حُصُون» است(1) .

و در «مجمع البحرین» تقریبا همین معنا را ذکر نموده است(2) .

3 - «قَذْف»

کلمه ی «قَذْف» به معنای دور افکندن و انداختن می باشد ، و به اعتبار معنای دور که در این واژه ی وجود دارد ، گفته می شود : «منزل قَذَفٌ و قَذِیفٌ» یعنی خانه ای دور ، و «بلدهٌ قَذُوفٌ» یعنی شهر و بلدی دور .

و در سوره ی مبارکه ی طه آمده که به مادر حضرت موسی علیه السلام فرمود :

«فَاقْذِفِیهِ فِی الْیَمِ»(3) .

یعنی او را در دریا بیفکن .

و در سوره ی مبارکه ی احزاب می فرماید :

«وَقَذَفَ فی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ» .

و در دل های شان (مشرکان عرب) رعب و ترس افکند .

و در سوره ی سبا به پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود :

«یَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُیُوبِ»(4) .

ص: 51


1- . الحِصْنُ : الْمَکَانُ الذِی لا یُقْدَرُ عَلَیْهِ لِارْتِفَاعِهِ ، وَجَمْعُهُ : حُصُونٌ . مصباح المنیر ج 2 ص 139 .
2- . والْحِصْنُ : واحد الْحُصُونِ ، وهو المکان المرتفع لا یقدر علیه لارتفاعه . مجمع البحرین ج 6 ص 237 .
3- . سوره ی طه آیه ی 39 .
4- . سوره ی سبا آیه ی 48 .

(بگو : پروردگار من) حق را بر دل پیامبران خود می افکند که او دانای غیب ها (و اسرار نهان) است(1) .

بعضی از اهل لغت گفته اند :

کلام خدای متعال که فرمود : «نَقْذِفُ بِالْحَقِ»(2) یعنی حق را در قلب کسی که می خواهیم می اندازیم .

و ک-لام نورانی خداوند م-تعال که ف-رمود : «حُمِّلْنا أَوْزارا مِنْ زِینَهِ الْقَوْمِ

فَقَذَفْنَاهَا»(3) یعنی زیورهایی را که از قوم با خود داشتیم در آن آتشی که سامری افروخته بود ، انداختیم(4) .

4 - «رعب»

کلمه ی «رُعْب» یعنی بریده شدن و جدا گشتن به خاطر ترس و خوف بسیاری که در دل می افتد ، وقتی گفته شود : «رَعَبَ فُلانٌ فلانا » یعنی فلان شخص ، دیگری را

به سختی ترساند .

در سوره ی آل عمران می فرماید :

«سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ»(5)

ص: 52


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 661 و 662 .
2- . نه ، بلکه با حق بر سر باطل می کوبیم . سوره ی انبیا آیه ی 18 .
3- . بارهایی سنگین از زیور و زینت این قوم را حمل کنیم ، پس آنان را در آتش انداختیم . سوره ی طه آیه ی 87 .
4- . قوله تعالی : «نَقْذِفُ بِالْحَقِ» أی نرمی به فی قلب من نشاء . . . قوله : «حُمِّلْنا أَوْزارا مِنْ زِینَهِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا» أی طرحناها فی نار السامری التی أوقدها فی الحفره ، وأمرنا أن نطرح فیها الحلی . مجمع البحرین ج 5 ص 107 .
5- . سوره ی آل عمران آیه ی 151 .

به زودی در دل های کافران ، به خاطر این که بدون دلیل ، چیزهایی را برای خدا همتا قرار دادند ، رعب و ترس می افکنیم .

و در سوره ی کهف فرموده است :

«وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبا»(1) .

(اگر به اصحاب کهف را نگاه می کردی) از آنان می گریختی و سر تا پای تو از ترس و وحشت پر می شد(2) .

و در «صحاح اللغه » گفت : «رُعب » به معنای ترس و خوف است ، وقتی می گویی : رَعَبْتُهُ فهو مرعوبٌ در صورتی است که آن شخص را بترسانی(3) .

5 - «عبر»

اصل واژه ی «عَبْر» به معنای گذشتن و رفتن از حالی به حال دیگر است ، اما کلمه ی «عُبُور» مخصوص گذشتن از آب است یا با شنا کردن ، یا در کشتی یا بر مرکب و شتر سواری و یا از روی پل .

و از این واژه عبارت عِبْرُ النّهر است ، یعنی کرانه و ساحل جوی ، آن جایی که یا از آن می گذرند یا به سویش می روند .

و عبارت «عِبَرُ العینُ» برای اشک ریختن و عبور از چشم است ، و هم چنین «عَبْرَه»

ص: 53


1- . سوره ی کهف آیه ی 18 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 356 .
3- . الصحاح ج 1 ص 136 ، فخر رازی در رابطه با رعب گفته : رعب همان ترس و خوفی است که در قلب انسان حاصل می شود ، و اصل رعب به معنای پُر بودن است ، گفته می شود : سیل راعب یعنی سیلی که وادی ها و رودخانه ها را پُر کرده است . و ترس و فزع را رعب می نامند به خاطر این است که تمام قلب را فرامی گیرد . تفسیر فخر رازی مفاتیح الغیب ج 9 ص 384 .

مثل «دمعه» به معنای اشک ، از آن مشتقّ شده است ؛ چون که از چشم عبور می کند .

خدای متعال فرمود : «إِلاَّ عَابِرِی سَبِیلٍ»(1) .

واژه ی «اعْتِبَار» و «عِبْرَه» حالتی است که انسان را از معرفت و شناخت واقعه ای که دیده شده و در گذشته رخ داده به چیزی که دیده نشده می رساند(2) .

و این معنا در آیات متعدد وجود دارد ، خدای متعال فرمود :

«إِنَّ فِی ذَلِکَ لَعِبْرَهً»(3) .

در این (واقعیت) عبرتی (برای دارندگان بصیرت) است .

و آیه ی «فَاعْتَبِرُوا یَا اُولِی الْأَبْصَارِ» به همین معنا است(4) .

و بعضی گفته اند :

کلام خدای متعال که فرمود : «عِبْرَهٌ لِاُولِی الْأَلْبَابِ»(5) یعنی عبرت و پند وموعظه برای عُقلا و صاحبان خرد وجود دارد .

واژه ی «عِبره » اسم مصدر «اعتبار» است که به معنای پذیرفتن پند و موعظه و عمل کردن به آن می باشد(6) .

توجه : به اشک چشم «عَبَره» گفته می شود ؛ چون که قطرات اشک از چشم عبور و حرکت می کند .

ص: 54


1- . سوره ی نسا آیه ی 43 . (مربوط به کسانی است که غسل نکرده اند و به ناچار از مسجدی که دو درب دارد می گذرند و عبور می کنند که این حالت استثنا شده است ، و غیر از این مورد هیچ کس نباید در مسجد توقّف کند) .
2- . به گفته ی آن شاعر : به عبرت نظر کن سوی رفتگان که فردا شوی عبرت دیگران
3- . سوره ی آل عمران آیه ی 13 .
4- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 543 .
5- . درس عبرتی برای صاحبان عقل و خِرد خواهد بود . سوره ی یوسف آیه ی 111 .
6- . مجمع البحرین ج 3 ص 393 .

به همین جهت ، حوادث و ناملایماتی که به انسان پند و اندرز می دهند ، «عبرت» گفته می شود ؛ زیرا انسان می تواند به سبب آن حوادث درس بگیرد و مسیر صحیح را در زندگی خود انتخاب نماید .

مقصود از «اوّل حشر»

مفسّرین در باره ی «اول الحشر» اختلاف کرده اند:

1 - ابن عباس و زهری و جبایی گفتند : مراد از حشر اول تبعید یهودیان به شام بود ، و در روز قیامت هم یهود در شام محشور می شوند چنانچه در دنیا ابتدا به آن جا تبعید شدند ، سپس مردم دیگر نیز روز قیامت در شام محشور می شوند ، و این حشر دوّم است .

2 - بلخی می گوید : یعنی به اوّل تبعیدگاه ؛ برای این که ایشان اوّل کسی بودند که از اهل ذمّه از جزیره العرب تبعید و اخراج شدند ، آن گاه برادران شان از یهود رانده

شدند تا آن که در بلاد عرب دو دین جمع نشود (دین اسلام و دین یهود) .

3 - یمان بن رباب گفت : اوّل الحشر به خاطر این است که خداوند در اوّل مرتبه ای که پیامبرش با آن ها جنگ کرد فتح و ظفر را نصیب پیامبرش نمود .

در نتیجه معنای آیه این است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کافران را در اوّل برخوردشان به طرف شام بیرون راند و آن ها قبل ازآن هرگز گرفتار جلای وطن نشده بودند ، و آنان نخستین گروه از اهل کتاب بودند که از جزیره العرب به شام رانده شدند ، و این اوّلین حشر آن ها بود ، و آخرین حشرشان در روز قیامت است(1) .

ص: 55


1- . مراجعه شود به تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 387 ، تقریبا همین نظرات و اقوال دیگر را در تفسیر ثعلبی الکشف والبیان ج 9 ص 268 ، و تفسیر کشاف زمخشری ج 4 ص 499 ، و تفسیر فخر رازی (مفاتیح الغیب) ج 29 ص 501 و 502 ، و تفسیر روح البیان ج 9 ص 418 ، و فتح القدیر ج 5 ص 232 ، و تفسیر روح المعانی ج 14 ص 234 نقل کرده اند .

با توجه به مطالب ذکر شده ، آیه ی شریفه بیان می فرماید که : خدای تعالی همان کسی است که یهودیان بنی النضیر را برای اولین بار از جزیره العرب از خانه و جایگاه شان بیرون کرد .

آن گاه به اهمیت جریان اشاره نموده و می فرماید : (ما ظننتم ان یخرجوا) یعنی شما هیچ احتمال نمی دادید که دست از وطن خود کشیده و بیرون روند ؛ چون این قبیله از نظر قوت و نیرومندی ، گروهی سابقه دار بودند .

و خود آن ها هم هرگز چنین احتمالی نمی دادند ، آن ها پیش خود فکر می کردند قلعه های محکم شان نمی گذارد خداوند به آنان آسیب برساند ، و تا زمانی که در آن قلعه ها متحصن هستند ، مسلمانان بر آنان غلبه نمی یابند .

امّا عواملی که باعث این آوارگی شدند عبارتند از : خدعه و نیرنگ ، خیانت و نقض آن عهدی که با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بسته بودند .

نکته ای لازم و دقیق : آنچه باید بدان بیش تر توجه نمود ، نکته ای است که در آیه ی شریفه به آن اشاره می شود و آن این که انسان نوعا از همان جایی که گمان نمی کند ضرر ببیند ، ضربه می خورد ، و بر هر چه که به غیر از خداوند متعال اعتماد می کند ، ازآن بی اعتمادی و بی مهری می بیند ، و این یک درس بزرگ برای بشریت است .

در ادوار مختلف تاریخ و در طول زندگانی هر شخصی مکرّر اتّفاق می افتد که به آنچه اعتماد داشته ، بعد از مدتی متوجه می شود که قابل اعتماد نبوده است ، و در سراسر قرآن بر این مطلب تاکید می فرماید .

و این یک اصل مسلم و از سنّت های ثابت الهیّه است تا به انسان ها بفهماند که

ص: 56

ای انسان! فقط متوجه ذات حضرت حق جلّ و اعلی باش ! و به غرور مبتلا نشو ! تا این که انسان بتواند خود را از ورطه ی خود بینی و گرداب کبر و غرور حفظ کند ، و از اعتماد به غیر ذات حضرت قدّوس پرهیز نماید ، لذا خدای متعال به پیامبر بزرگوارش چنین می فرماید :

«قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسی نَفْعا وَلا ضَرًّا إِلاَّ مَا شَاءَ اللَّهُ»(1) .

بگو : من مالک سود و زیان خویش نیستم مگر آنچه را خدا بخواهد(2) .

حتی نسبت به شخص اول عالم خلقت و سرور کاینات و مفخر موجودات فرموده است :

«وَلا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِکَ غَدا * إِلاَّ أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ»(3) .

هرگز هیچ عملی را به خودت بدون مشیت الهیّه نسبت مده ، به این معنا که هر چیزی بدون اراده و مشیت الهی هیچ است .

و لذا در جای دیگر نسبت به مردم می فرماید :

«لا یَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلا نَفْعا وَلا یَمْلِکُونَ مَوْتا وَلا حَیَاهً وَلا نُشُورا»(4) .

(آنان) مالک زیان و سود خویش نیستند ، و نه مالک مرگ و حیات و رستاخیز خویشند .

ص: 57


1- . سوره ی اعراف آیه ی 188 .
2- . و در آیه ی مبارکه ی دیگر فرمود : «قُلْ لا أَمْلِکُ لِنَفْسی ضَرًّا وَلا نَفْعا إِلاَّ مَا شَاءَ اللَّهُ» بگو : من حتّی برای خودم زیان و سودی را مالک نیستم ، (تا چه رسد برای شما!) مگر آنچه خدا بخواهد . سوره ی یونس آیه ی 49 .
3- . و هرگز در مورد کاری نگو : من فردا آن را انجام می دهم مگر این که خداوند بخواهد . سوره ی کهف آیه ی 22 و 23 .
4- . سوره ی فرقان آیه ی 3 .

یا این که ممکن است کسی به اموال و دارایی خود اعتماد کند و گمان نماید آن مال او را تا ابد حفظ می کند ، همان گونه فرمود :

«یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ»(1) .

او گمان می کند که اموالش او را جاودانه می سازد .

در حالی که ممکن است اموال انسان به واسطه ی حادثه ی زلزله یا سیل و امثال این ها ، در یک لحظه از بین برود .

یا اگر به قدرت خود اعتماد کند و یا به مقام و منصب و قوم و عشیره و یا حتی به سابقه ی علمی خود اکتفا نماید ، و از ذات حضرت قدّوس غافل شود و از او استمداد نجوید ، شکست خواهد خورد .

و لذا در دعای معروفی که از حضرت امام زین العابدین و سیّد الساجدین علیه السلامدر اعمال شب های قدر وارد شده ، چنین عرضه می شود :

«اللَّهُمَّ إِنِّی أَمْسَیْتُ لَکَ عَبْدا دَاخِرا لا أَمْلِکُ لِنَفْسِی نَفْعا وَلا ضَرّا وَلا أَصْرِفُ عَنْهَا

سُوءا ، أَشْهَدُ بِذَلِکَ عَلَی نَفْسِی ، وَأَعْتَرِفُ لَکَ بِضَعْفِ قُوَّتِی وَقِلَّهِ حِیلَتِی » .

خدایا ! شام کردم در حالی که برای تو تنها بنده ی کوچک و خواری هستم که مالک سود و زیانی برای خود نیستم ، و نمی توانم از خود پیش آمد بدی را بازگردانم ، به این امر بر خودم گواهی می دهم ، و در پیشگاهت به ناتوانی وکمی چاره ام اعتراف می کنم .

تاریخ در این موارد نمونه های بسیار دارد ؛ و شاید سرّش هم این باشد که خدای متعال می خواهد به بنده اش بفهماند که ای بنده! قدرتی غیر از قدرت لا یزال الهی وجود ندارد .

ص: 58


1- . سوره ی همزه آیه ی 3 .

لذا انسان باید همیشه متذکر به این ذکر باشد و این مطلب را بداند و مرتّب بگوید : «لا حول و لا قوّه الا باللَّه العلیّ العظیم » ، و نیز بگوید : «بحول اللَّه و قوّته أقوم و أقعد» .

داستانی عجیب از امّ سلمه

از امام صادق علیه السلام روایت شده فرمودند:

«کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فِی بَیْتِ اُمِّ سَلَمَهَ فِی لَیْلَتِهَا ، فَفَقَدَتْهُ مِنَ الْفِرَاشِ ، فَدَخَلَهَا مِنْ ذَلِکَ مَا یَدْخُلُ النِّسَاءَ ، فَقَامَتْ تَطْلُبُهُ فِی جَوَانِبِ الْبَیْتِ حَتَّی انْتَهَتْ إِلَیْهِ وَ هُوَ فِی جَانِبٍ مِنَ الْبَیْتِ قَائِمٌ رَافِعٌ یَدَیْهِ یَبْکِی وَهُوَ یَقُولُ :

اللَّهُمَّ لاَ تَنْزِعْ مِنِّی صَالِحَ مَا أَعْطَیْتَنِی أَبَدا ، اللَّهُمَّ وَلاَ تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَهَ عَیْنٍ أَبَدا ، اللَّهُمَّ لاَ تُشْمِتْ بِی عَدُوّا وَلاَ حَاسِدا أَبَدا ، اللَّهُمَّ لاَ تَرُدَّنِی فِی سُوءٍ اسْتَنْقَذْتَنِی مِنْهُ أَبَدا » .

رسول خدا صلی الله علیه و آله در شبی که متعلق به همسرش امّ سلمه بود ، به سر می بردند ، (نیمه ی شب) امّ سلمه رسول خدا صلی الله علیه و آله را در بستر خود نیافت ، پس آن احساس زنانه ای که داشت در درونش شعله کشید و برخاست و در گوشه و کنار خانه به جست وجوی آن حضرت پرداخت تا این که آن بزرگوار را در گوشه ای از خانه یافت در حالی که ایستاده و دست ها را به سوی آسمان بلند کرده اند و می گریند و می گویند :

بارخدایا ! هرگز نعمت های شایسته ای که به من عطا فرمودی از من نستان ،

خدایا ! هیچ وقت به قدر چشم برهم زدنی مرا به خودم واگذار نکن ، الهی ! هرگز مرا خار نساز تا دشمن و حسود بر من شاد گردد ، خدایا ! هرگز مرا گرفتار بدی و مصیبتی که از آن نجاتم داده ای باز مگردان .

ص: 59

امام ششم علیه السلام در ادامه فرمود:

«فَانْصَرَفَتْ اُمُّ سَلَمَهَ تَبْکِی حَتَّی انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِبُکَائِهَا، فَقَالَ لَهَا: مَا یُبْکِیکِ یَا اُمَّ سَلَمَهَ! فَقَالَتْ : بِأَبِی أَنْتَ وَاُمِّی یَا رَسُولَ اللَّهِ ! وَلِمَ لاَ أَبْکِی وَأَنْتَ بِالْمَکَانِ الَّذِی أَنْتَ بِهِ مِنَ اللَّهِ ، قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَکَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ ، تَسْأَلُهُ أَنْ لاَ یُشْمِتَ بِکَ عَدُوّا أَبَدا ، وَلاَ حَاسِدا ، وَأَنْ لاَ یَرُدَّکَ فِی سُوءٍ اسْتَنْقَذَکَ مِنْهُ أَبَدا، وَأَنْ لاَ یَنْزِعَ عَنْکَ صَالِحَ مَا أَعْطَاکَ أَبَدا ، وَأَنْ لاَ یَکِلَکَ إِلَی نَفْسِکَ طَرْفَهَ عَیْنٍ أَبَدا!

فَقَالَ : یَا اُمَّ سَلَمَهَ ! وَمَا یُؤمِنُنِی ! وَإِنَّمَا وَکَلَ اللَّهُ یُونُسَ بْنَ مَتَّی إِلَی نَفْسِهِ طَرْفَهَ عَیْنٍ ، فَکَانَ مِنْهُ مَا کَانَ » .

ام سلمه (با شنیدن سخنان پیامبر) گریه کنان برگشت ، رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز با شنیدن صدای گریه ی او نزد برگشت و فرمود : ای امّ سلمه ! چه چیز موجب گریه ی تو شده ؟

امّ سلمه عرض کر : پدر و مادرم فدای تو باد ای رسول خدا ! چرا گریه نکنم با این که منزلت و مقام متعالی شما که از خداوند متعال است را می بینم ، و این که گناهان گذشته و آینده ی شما را خداوند بخشیده ، ولی با این حال شما از خداوند می خواهید تا دشمن تان و حسود را بر شما شاد نگرداند، و شما را به بدی و مصیبتی که از آن نجات داده گرفتار نسازد، و نعمت های شایسته ای که ارزانی تان ساخته از شما نگیرد ، و شما را یک چشم برهم زدن نیز به خودت وانگذارد!

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود : ای امّ سلمه ! چه چیز مرا در امنیت قرار می دهد ؟ همانا خداوند یونس بن متی را یک لحظه به خودش واگذار کرد ، به سرش آمد

آنچه که پیش آمد(1) .

ص: 60


1- . تفسیر قمی ج 2 ص 75 ، تفسیر برهان ج 3 ص 834 حدیث 7186 .

سخن ابن ابی یعفور راجع به امام ششم علیه السلام

ابن ابی یعفور در مورد بخشی از حالات معنوی رییس مذهب امام صادق علیه السلام نقل می کند که از آن حضرت شنیدم در حالی که دست مبارکش را به طرف آسمان بلند نموده می گفت :

«رَبِّ لا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَهَ عَیْنٍ أَبَدا لا أَقَلَّ مِنْ ذَلِکَ وَلا أَکْثَرَ » .

پروردگارا ! به اندازه ی یک چشم برهم زدن ، هرگز مرا به خودم واگذار مکن نه کمتر از این و نه بیش تر(1) .

و در ادعیه ی مأثوره از معصومین علیهم السلام تاکیدات فراوانی بر این مطلب رسیده است(2) .

ص: 61


1- . کافی ج 2 ص 581 حدیث 15 ، وافی فیض کاشانی ج 9 ص 1661 حدیث 8921 .
2- . اذکاری که از طرف معصومین علیهم السلام توصیه شده اند ، علاوه بر آن که باعث غفلت زدایی از انسان می شوند ، معارف الهی را نیز آموزش می دهند ، و زاد و توشه ی معرفتی مسافران به سوی خدای متعال را فراهم می کنند ، همان گونه ذکر شریف «لا حول ولا قوّه الا باللّه العلی العظیم» که از گنجینه های آسمانی می باشد ، این گونه است . در روایتی آمده که رسول خدا صلی الله علیه و آله در شب معراج به خدای تبارک و تعالی گفت : «یَا رَبِّ! أَعْطَیْتَ أَنْبِیَاءَکَ فَضَائِلَ ، فَأَعْطِنِی » پروردگارا ! تو به پیامبرانت فضایلی کرامت فرمودی ، به من نیز عطیه ای کرامت کن . خداوند در جواب فرمود : «قَدْ أَعْطَیْتُکَ - فِیمَا أَعْطَیْتُکَ - کَلِمَتَیْنِ مِنْ تَحْتِ عَرْشِی ؛ لا حَوْلَ وَلا قُوَّهَ إِلاَّ بِاللَّهِ ، وَلا مَنْجَی مِنْکَ إِلاَّ إِلَیْکَ » . به تو نیز - در میان آنچه که داده ام - دو کلمه عطا نموده ام که در زیر عرشم نوشته شده است ، و آن دو یکی کلمه ی «لا حول ولا قوّه الا باللّه» است ، و کلمه ی دیگر «لا منجی منک الا الیک » می باشد . تفسیر قمی ج 2 ص 11 ، تفسیر نور الثقلین ج 3 ص 111 . این ذکر شریف معنای بلند و فواید فراوانی دارد. امام باقر علیه السلام در تفسیر این ذکر فرمودند : «مَعْنَاهُ لا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعْصِیَهِ اللَّهِ إِلاَّ بِعَوْنِ اللَّهِ ، وَلا قُوَّهَ لَنَا عَلَی طَاعَهِ اللَّهِ إِلاَّ بِتَوْفِیقِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ » . معنای آن این است که رو گردانیدن و دوری نمودن از نافرمانی خداوند برای ما میسّر نیست مگر به سبب کمک و یاری خداوند ، و قوت و نیرویی بر طاعت و فرمانبرداری خداوند برای ما نیست مگر به سبب توفیقی که خداوند با عزّت و جلال عطا فرماید . توحید شیخ صدوق ص 242 حدیث 3 ، معانی الاخبار ص 21 و 22 حدیث 1 ، بحار الانوار ج 93 ص 187 حدیث 11 . گاهی انسان را به گناه دعوت می کنند ، اما مانعی در مسیرش پدید می آید ، او نمی داند راهی که به آن دعوت شده است ، راه گناه و معصیت است ، اما بعدا می فهمد او را به مجلس گناه دعوت کرده بودند ، و این مانع همان حول الهی بود که بین او و گناه حایل شد ، این که ما در نماز می گوییم : «بحول اللّه وقوّته أقوم وأقعد» به این معنا نیست که فقط در حال نماز که برمی خیزیم و می نشینیم ، به قوّه و قدرت الهی است ، بلکه در تمام حرکات و سکنات ما ، چه در نماز باشد یا در غیر نماز ، به قوّه ی الهی است پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله راجع به این ذکر شریف فرمودند : «تَسْبِیحُ حَمَلَهِ الْعَرْشِ » این ذکر تسبیح فرشتگان حامل عرش الهی است . جامع الاخبار ص 53 ، بحار الانوار ج 93 ص 191 ضمن حدیث 33 .

لذا آیه ی شریفه بیان می کند که یهودیان خودشان هم گمان نمی کردند که این حصن ها و قلعه های آنان این گونه باشد ، و اعتمادی که بر حصون خود داشتند ، از همان ناحیه شکست خوردند .

در ادامه ی آیه می فرماید :

«فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَیْثُ لَمْ یَحْتَسِبُوا» .

امّا خداوند از آن جا که گمان نمی کردند به سراغ شان آمد .

واضح و روشن است که خداوند متعال خودش نمی آید ، او در همه جا هست و خالق مکان می باشد ، لذا آمدن ذات اقدس حق معنا ندارد ، بلکه مقصود این است که امر خدای سبحان می آید همان گونه که در آیات دیگر به این مطلب اشاره و یا تصریح شده است .

در سوره ی مبارکه ی فجر می فرماید :

ص: 62

«وَجَاءَ رَبُّکَ وَالْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا»(1) .

و (آن هنگام امر و فرمان) پروردگارت و فرشتگان صف در صف به عرصه ی

محشر حاضر شوند .

و در آیه ی مبارکه ی دیگر فرموده است :

«أَتی أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی عَمَّا یُشْرِکُونَ»(2) .

فرمان خدا (برای مجازات مشرکان و مجرمان) فرا رسیده است برای آن عجله نکنید ، پاک و منزّه و برتر است خداوند از آنچه همتا و شریک او قرار می دهند .

دشمنان تخیّل می کردند که مسلمانان هر چه قوی باشند نمی توانند از بیرون و خارج قلعه نفوذ کنند ، لذا تمام اطراف خود را با استحکامات نظامی آن زمان تجهیز نمودند ، اما گمان نمی کردند از داخل موجبات شکست آن ها فراهم شود .

در ادامه ی آیه ی مبارکه می فرماید :

«وَقَذَفَ فی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ».

و (خداوند) در دل های شان ترس و وحشت افکند .

زمانی که در دل های آنان ترس افتاد ، مقدمات شکست فراهم شد و کار آن ها تمام شد ، وقتی ترس آمد به تصور این که الآن مسلمانان دژهای ما را فتح کرده و قلعه را خراب نموده و همه ی ما را خواهند کشت ، و زن و فرزندان مان اسیر می شوند ، به واسطه ی همین ترس بود که تعقّل خود را از دست داده و نفهمیدند چه کنند ، لذا خانه های خود را تخریب نمودند ، همان گونه که فرمود :

«یُخْرِبُونَ بُیُوتَهُمْ بِأَیْدیهِمْ وَأٔیْدِی الْمُؤمِنینَ» .

ص: 63


1- . سوره ی فجر آیه ی 22 .
2- . سوره ی نحل آیه ی 1 .

(در دل های شان ترس و وحشت افکند) بگونه ای که خانه های خود را با دست خویش و بادست مومنان خراب و ویران می کردند .

شاید علت خراب کردن خانه ها ، ترس از این بود که نکند این خانه ها با وسایل و

اسباب داخل شان به مسلمانان برسد .

در نتیجه نه تنها خود یهودیان از داخل خانه ها را ویران می کردند ، بلکه مومنان هم از خارج به آن ها کمک می دادند تا این که آن ساختمان ها تبدیل به تل خاک شدند .

و در آخر آیه می فرماید :

«فَاعْتَبِرُوا یَا اُولِی الْأَبْصَارِ» .

پس عبرت بگیرید ای کسانی که به چشم می بینید و بینا هستید .

چون می بینید که خدای متعال یهودیان را به خاطر دشمنی شان با خداوند و رسول گرامی اش صلی الله علیه و آله چگونه آواره کرد .

عبرت

تعبیر «فاعتبروا» اشاره به مطلب جالب و مهمی است و آن این که دنیا و وقایع آن ، محل عبرت گرفتن است ، انسان باید از حوادث روزگار عبرت و پند و اندرز بگیرد و از خواب غفلت بیدار شود تا در ورطه ی سقوط گرفتار نشود .

موضوع عبرت در قرآن کریم

در آیات متعدد قرآن کریم به این مساله اشاره شده که قسمتی از آن ها ذکر می شود :

ص: 64

1 - «قَدْ کَانَ لَکُمْ آیَهٌ فی فِئَتَیْنِ الْتَقَتَا فِئَهٌ تُقَاتِلُ فی سَبیلِ اللَّهِ وَاُخْرَی کَافِرَهٌ یَرَوْنَهُمْ

مِثْلَیْهِمْ رَأْیَ الْعَیْنِ وَاللَّهُ یُؤیِّدُ بِنَصْرِهِ مَنْ یَشَاءُ إِنَّ فی ذَلِکَ لَعِبْرَهً لِاُولِی الْأَبْصَارِ»(1) .

در دو گروهی که (در میدان جنگ بدر) با هم رو به رو شدند ، نشانه (و درس عبرتی) برای شما بود : یک گروه در راه خدا نبرد می کردند ، و جمع دیگری که کافر بودند، (در راه شیطان و بت) در حالی که آن ها (گروه مومنان) را با چشم خود ، دو برابر آنچه بودند می دیدند ، (و این خود عاملی برای وحشت و شکست آن ها شد) ، و خداوند هر کس را بخواهد (و شایسته بداند) با یاری خود ، تایید می کند ، در این عبرتی است برای بینایان .

2 - «لَقَدْ کَانَ فی قَصَصِهِمْ عِبْرَهٌ لِاُولِی الْأَلْبَابِ»(2) .

در سرگذشت آن ها (حضرت یعقوب و یوسف علیهماالسلام) درس عبرتی برای صاحبان اندیشه و خردمندان بود .

3 - «وَإِنَّ لَکُمْ فِی الْأَنْعَامِ لَعِبْرَهً نُسْقیکُمْ مِمَّا فی بُطُونِهَا وَلَکُمْ فیهَا مَنَافِعُ کَثیرَهٌ وَمِنْهَا تَأْکُلُونَ»(3) .

و برای شما در چهارپایان عبرتی است ، از آنچه در درون آن ها است (از شیر) شما را سیراب می کنیم ، و برای شما در آن ها منافع بسیاری است ، و از گوشت آن ها می خورید .

4 - «یُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فی ذَلِکَ لَعِبْرَهً لِاُولِی الْأَبْصَارِ»(4) .

خداوند است که شب و روز را دگرگون می سازد، در این عبرتی است برای صاحبان بصیرت.

ص: 65


1- . سوره ی آل عمران آیه ی 13 .
2- . سوره ی یوسف آیه ی 111 .
3- . سوره ی مومنون آیه ی 21 .
4- . سوره ی نور آیه ی 44 .

5 - «إِنَّ فی ذَلِکَ لَعِبْرَهً لِمَنْ یَخْشَی»(1) در این (داستان موسی و فرعون و پایان عاقبت آن ها) عبرتی است برای کسی که (از خدا) بترسد .

خاقانی چه زیبا سروده است :

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان

ایوان مداین را آیینه ی عبرت دان

پرویز که بنهادی بر خوان تره زرّین

زرّین تره کو برخوان رو کم ترکوا برخوان

این شعر اشاره است به ماجرای عبور امیرالمومنین علیه السلام بر مدائن که مرکز حکومت ایران بود ، و شکوه و زیبایی آن ، زبانزد عرب و عجم بود ، و تشریفات و تجملات خیره کننده ی آن ، هر تازه واردی را به تعجب وامی داشت(2) .

ص: 66


1- . سوره ی نازعات آیه ی 26 .
2- . مدائن در دوره ی خلیفه ی اول به دست سپاه اسلام افتاد ، پاره شدن نامه ی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله توسط خسرو پرویز در مدائن ، و بی اعتنایی زمامداران مسلمان به زر و زیورهای دنیوی ، سبب شد که از آن کاخ هامراقبت جدی صورت نگیرد ، بلکه کاخ کسری به همان صورتی که به دست مسلمانان افتاده بود ، برای بازدید کنندگان آزاد بود تا علاوه برنشان دادن حکومت پوشالی ساسانیان ، عبرتی برای معاصران و نسل های بعدی باشد . حضرت علی علیه السلام در سفر به صفین و در عبور از مدائن ، به دیدن کاخ کسری رفت ، چندین نقل از سفر آن حضرت به آن مکان ، ثبت رسیده است . عمار ساباطی نقل کرده است : امیرالمومنین علیه السلام به همراه دُلَف بن مجیر در سفر به مدائن ، به ایوان کسری آمد ، در آن جا نماز خواند ، و پس از نماز برخاست و به دُلَف فرمود : «قُمْ مَعِی » با من برخیز و همراهی کن . دُلَف با جماعتی از مردم ساباط با آن حضرت حرکت کردند ، امام علیه السلام در رواق ها و دالان های کاخ کسری دور می زد و به دُلَف می فرمود : «کَانَ لِکِسْرَی فِی هَذَا الْمَکَانِ کَذَا وَکَذَا » برای کسری در این مکان چنین و چنان بوده است . دُلَف کلام حضرت را تصدیق می کرد ، و امام با همراهان ، تمام آن مکان ها را گردش کرد ، و دلف می گفت : ای سیّد و آقای من ! چنان از این جایگاه ها آگاهی داری که گویا شما این چیزها را در این مکان ها نهاده اید ! مدینه المعاجز بحرانی ج 1 ص 225 ضمن حدیث 141 ، بحار الانوار ج 41 ص 213 ضمن حدیث 27 .

روایت شده وقتی حضرت بر مداین مرور فرمود ، و آثار کسری و خرابی آن را مشاهده می نمود ، یکی از افرادی که در خدمت آن حضرت بود ، از روی عبرت این

شعر را خواند :

جَرَتِ الرِّیَاحُ عَلَی رُسُومِ دِیَارِهِمْ

فَکَأَنَّهُمْ کَانُوا عَلَی مِیعَادِ

بادها بر خرابه های دیارشان وزید ، گویا آن ها بر وعده گاهی بوده اند .

حضرت فرمود :

«أَ فَلا قُلْتُم : «کَمْ تَرَکُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُیُونٍ * وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ کَریمٍ * وَنَعْمَهٍ کَانُوا فیهَا فَاکِهینَ * کَذلِکَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْما آخَرینَ * فَما بَکَتْ عَلَیْهِمُ

السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ وَمَا کَانُوا مُنْظَرینَ»(1) » .

چرا این آیات را نمی خوانی (که خدای متعال فرمود :)

(سرانجام همگی نابود شدند و) چه بسیار باغ ها و چشمه ها که از خود به جای گذاشتند ، و زراعت ها و قصرهای زیبا و گرانقیمت ، و نعمت های فراوان دیگر که در آن (غرق) بودند ، این چنین بود ماجرای آنان ! و ما (اموال و حکومت) این ها را میراث برای اقوام دیگری قرار دادیم ! نه آسمان بر آنان گریست و نه زمین ، و نه به آن ها مهلتی داده شد!(2) .

ص: 67


1- . سوره ی دخان آیه ی 25 - 29 .
2- . وقعه صفین ص 142 و143 ، کنز الفوائد ج 1 ص 315 .

توجه : در برخی از روایات ، عبرت گرفتن را جزو عبادت به شمار آورده است ، از رییس مذهب حقّه جعفری امام به حق ناطق جعفر بن محمد الصادق علیهماالسلام نقل شده فرمود:

«کَانَ أَکْثَرُ عِبَادَهِ أَبِی ذَرٍّ رَحْمَهُ اللَّهِ عَلَیْهِ خَصْلَتَیْنِ : التَّفَکُّرَ وَالاْعْتِبَارَ » .

بیش ترین عبادت ابوذر - که رحمت خدا بر او باد - اندیشیدن و عبرت گرفتن بود(1).

عبرت گرفتن از دیدگاه امیرالمومنین علیه السلام

مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام راجع به عبرت گرفتن کلمات گهربار فراوانی دارد که بخشی از آن ها در این جا ذکر می شود :

1 - «مَا أَکْثَرَ الْعِبَرَ وَأَقَلَّ الاْعْتِبَارَ » .

چه قدر پند و عبرت ها فراوان و چقدر پند پذیری عبرت گیران اندک است(2) .

2 - «فَإِنَّمَا الْبَصِیرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفَکَّرَ ، وَنَظَرَ فَأَبْصَرَ ، وَانْتَفَعَ بِالْعِبَرِ » .

همانا شخص بصیر و بینا کسی است که بشنود و بیندیشد ، نگاه کند و ببیند و عبرت گیرد ، و از آنچه موجب عبرت است نفع و بهره گیرد(3) .

3 - «مَنْ قَوِیَ عَقْلُهُ أَکْثَرَ الاْعْتِبَارَ » .

کسی که عقلش قوی شد پند و عبرت بسیار گیرد(4) .

4 - «مَنِ اعْتَبَرَ بِتَصَارِیفِ الزَّمَانِ حَذِرَ غِیَرَهُ » .

ص: 68


1- . خصال شیخ صدوق ج 1 ص 42 ، بحار الانوار ج 71 ص 323 حدیث 6 .
2- . نهج البلاغه حکمت 297 ، تصنیف غررالحکم ص 472 حدیث 10780 .
3- . نهج البلاغه ضمن خطبه ی 153 .
4- . تصنیف غرر الحکم ص 471 حدیث 10755 .

کسی که از دگرگونی ها و تغییرات روزگار عبرت گیرد ، دیگران را می ترساند و اندرز می دهد(1) .

5 - «مَنِ اتَّعَظَ بِالْعِبَرِ ارْتَدَعَ » .

کسی که از عبرت ها پند گیرد (از انجام گناهان و کارهای زشت) باز ایستد(2) .

6 - «اتَّعِظُوا بِالْعِبَرِ ، وَاعْتَبِرُوا بِالْغِیَرِ ، وَانْتَفِعُوا بِالنُّذُرِ » .

به عبرت ها پند گرفته ، و به گردش ها و تغیّرات یا مصیبت ها عبرت گیرید ، و به بیم و ترس ها سودمند گردید(3) .

7 - «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً اتَّعَظَ وَازْدَجَرَ ، وَانْتَفَعَ بِالْعِبَرِ » .

خداوند رحمت کند شخصی را پند گیرد و متنبّه شود ، و از آنچه موجب عبرت است نفع ببرد(4) .

8 - «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَکَّرَ فَاعْتَبَرَ ، وَاعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ » .

خداوند رحمت کند کسی را که بیندیشد و عبرت گیرد و بینا شود(5) .

9 - «فَتَفَکَّرُوا أَیُّهَا النَّاسُ وَتَبَصَّرُوا! وَاعْتَبِرُوا وَاتَّعِظُوا » .

ای مردم! تفکر و اندیشه نمایید و درست بنگرید و عبرت گرفته و پند گیرید(6) .

10 - «کَسْبُ الْعَقْلِ الاْعْتِبَارُ وَالاْسْتِظْهَارُ ، وَکَسْبُ الْجَهْلِ الْغَفْلَهُ وَالاْغْتِرَارُ ».

ص: 69


1- . تصنیف غرر الحکم ص 472 حدیث 10794 .
2- . تصنیف غرر الحکم ص 472 حدیث 10795 .
3- . تصنیف غرر الحکم ص 471 حدیث 10744 .
4- . تصنیف غرر الحکم ص 471 حدیث 10747 .
5- . تصنیف غرر الحکم ص 471 حدیث 10748 . در ارشاد القلوب دیلمی ج 1 ص 191 این حدیث را از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده است .
6- . تصنیف غرر الحکم ص 471 حدیث 10750 .

کسب و حاصل کار عقل عبرت گرفتن و کمک گرفتن (در گرفتاری ها) است ، و نتیجه ی کار جهل غفلت و بی خبری و فریب خوردن است(1) .

نکته ای مهم و لازم : اهل دنیا برای رسیدن به پیروزی ، بر توانایی های ظاهری و مادی خود اعتماد می کنند ، ولی اعتماد انسان های مومن فقط متوجه امدادها و عنایات و الطاف الهی می باشد که در مضامین متعدّده از ادعیه ی مأثوره بر این مطلب تاکید شده ، لذا در بخشی از ادعیه ی ماه رجب آمده :

«خَابَ الْوَافِدُونَ عَلَی غَیْرِکَ ، وَخَسِرَ الْمُتَعَرِّضُونَ إِلاَّ لَکَ ، وَضَاعَ الْمُلِمُّونَ إِلاَّ بِکَ ،

وَأَجْدَبَ الْمُنْتَجِعُونَ إِلاَّ مَنِ انْتَجَعَ فَضْلَکَ ، بَابُکَ مَفْتُوحٌ لِلرَّاغِبِینَ ، وَخَیْرُکَ مَبْذُولٌ لِلطَّالِبِینَ» .

بارالها ! آنان که بر غیر تو بار یافتند ناامید شدند ، و آنان که به کاری جز تو پرداختند زیانکار گشتند ، و آنان که به درگاه غیر تو وارد شدند به تباهی رسیدند ، و سودجویان دچار قحطی شدند ، مگر آنان که از فضل تو سود جستند ، درِ رحمتت به روی مشتاقان باز است ، و خیر تو به طالبان و خواهندگان عطا شده است .

و یکی از موارد آن نا امیدی ، شکست بنی النضیر و اخراج آن ها از مدینه بود .

یقینا از جمله عوامل مؤّر پیروزی رسول اکرم صلی الله علیه و آله ، رعب و وحشتی بود که خداوند بر دل های بنی النضیر افکند ، تا آن جا که خانه های خود را با دست خودشان خراب کردند ، و مجبور شدند اموال خود را ترک نمایند ، و از شهر و دیار خود بیرون روند که نتیجه ی اعتماد و اتکای آنان به غیر خدای سبحان بود .

نیروهای غیبی الهی دل های سخت بنی النضیر را به لرزه درآورد ، ترس به

ص: 70


1- . تصنیف غرر الحکم ص 471 حدیث 10751 .

جان شان افتاده و در اندام آنان آشکار شده ، در نتیجه خانه های خود را خراب کردند تا راه فرار را برای خود فراهم کنند ، و منازلِ آباد و قابل سکونت ، در دست مسلمانان قرار نگیرد .

و در روایتی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که حضرت در ضمن آن فرمود :

«نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِیرَهَ شَهْرٍ » .

من (از جانب خدای متعال) به وسیله ی ترس و وحشتِ دشمنان ، یاری شده ام ، (و این رعب و وحشت) به مسافت راه یک ماه پیشاپیش من می رود(1) .

ص: 71


1- . خصال شیخ صدوق ج 1 ص 201 حدیث 14 ، تفسیر تبیان ج 3 ص 17 .

ص: 72

آیه ی 3

اشاره

«وَلَوْ لا أَنْ کَتَبَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الْجَلاءَ لَعَذَّبَهُمْ فِی الدُّنْیَا وَلَهُمْ فِی الاْخِرَهِ عَذَابُ النَّارِ» .

و اگر نه این بود که خداوند ترک وطن را بر آنان مقرّر داشته بود ، آن ها را در همین دنیا مجازات می کرد ، و برای آنان در آخرت نیز عذاب آتش است .

معنای «جلاء»

واژه ی «جلاء » از ماده ی «جَلْو» در لغت به معنای آشکار شدن و کشف کردن است ، أَجْلَیْتُ القوم عن منازلهم فَجَلَوْا عنها یعنی آن عدّه را از منازل شان کوچ دادم و آن ها نیز بیرون رفته و جلای وطن کردند .

علاوه بر آیه ی مورد بحث ، الفاظ دیگری مانند «تَجَلَّی » ، از این ماده در قرآن کریم آمده است ، این لفظ در بعضی موارد به معنای چیزی است که ذاتا روشن است ، مثل آیه ی شریفه ی :

«فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ»(1) وقتی که پروردگارش تجلی کرد و برای کوه ظاهر گردید(2) .

و هم چنین آیه ی کریمه ی :

ص: 73


1- . سوره ی اعراف آیه ی 143 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 200 .

«وَالنَّهارِ إِذَا تَجَلَّی»(1) و قسم به روز هنگامی که روشن و فروزان گردد .

یکی از اهل لغت گفته : کلام خدای متعال که فرمود : «وَالنَّهَارِ إِذَا جَلَّاهَا»(2) یعنی ظلمت و تاریکی را از بین می برد و روشن می کند .

و «جلاء » یعنی خارج شدن از وطن و شهر ، پس وقتی گفته می شود : «قد جَلَوْا عن أوطانهم » یعنی از وطن های خود خارج شدند(3) .

توضیح آیه ی کریمه

چنانچه معلوم است و در آیاتی از قرآن کریم نیز اشاره شد ، کیفر ظلم و سزای بدکاری و جزای اعمال سوء به حکم عقل و نقل ، به این جهان ختم نمی شود ، باید مجازات ظلم و فساد ، به آخرت منتهی شود ؛ چون که دنیا ظرفیت کامل برای سزای بدکاران و ظالمان را ندارد .

ولی در عین حال ، این طور نیست که ظالمین و فسادگران از سزای اعمال فاسد خود در این دنیا بی بهره باشند .

لذا این آیه ی شریفه نمونه ای است برای عواقب سوء ظالمین که در همین دنیا محقق می شود .

قهرا طبق این آیه ی کریمه ، سزای کار بد و کیفر ظلم یهود را که پیمان شکنی و ایستادگی در برابر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، و نیز جلوگیری و ممانعت از یگانه راه خوشبختی انسانیت بود ، در دنیا واقع شده و آن ها را سزاوار دربدری و ویرانی دانسته است ؛ چون رفتار زشت و اعمال سوء آن ها ریشه ی تباهکاری است که باید از بن کنده

ص: 74


1- . سوره ی لیل آیه ی 2 .
2- . و قسم به روز هنگامی که جهان را روشن سازد . سوره ی شمس آیه ی 3 .
3- . مجمع البحرین ج 1 ص 89 .

شود ، از این جهت سزاوار مجازات بودند .

و اگر حکمت الهی این اقتضا را نداشت که بنی النضیر باید در دنیا جلا و ترک وطن کنند و از دیار خود خارج شوند ، آنان را در همین دنیا مبتلا به عذابِ قتل و اسارت و استیصال می نمود چنان که بنی قریظه مبتلا گشتند ؛ تا بنیاد خراب کاری و افساد ، کنده شود که مسلمین از توطئه های این گونه و دشمنی های آنان آسوده باشند ، در نتیجه بتوانند هدف خود را دنبال کنند ، و در مقابل دشمن آشکار خود ایستادگی کنند .

و روشن است که این مقدار عذاب و آزار (ترک وطن) برای جلوگیری از تباهکاری آنان است ، ولی عذاب و جزای اصلی آن ها در عالم آخرت خواهد بود همان گونه که در آخر آیه وعده ی آن را داده و فرمود :

«وَلَهُمْ فِی الاْخِرَهِ عَذَابُ النَّارِ» .

و برای (این گروه از کفار) در آخرت نیز عذاب جهنم و آتش است .

مسلّم عذاب آخرت ، سخت ترین عذاب ها است ؛ چون که از روی خشم و غضب پروردگار است ، و انتهایی برای آن نیست ، در این رابطه تعبیر عجیبی در قرآن آمده که می فرماید :

«إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا بِآیَاتِنَا سَوْفَ نُصْلیهِمْ نَارا کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ

جُلُودا غَیْرَهَا لِیَذُوقُوا الْعَذَابَ»(1) .

یقینا کسانی که به آیات ما کافر شدند ، به زودی آن ها را در آتشی وارد می کنیم که هر گاه پوست های بدن شان (در آن) بریان گردد (و بسوزد) ، پوست های دیگری به جای آن قرار می دهیم تا کیفر (الهی) را بچشند .

ص: 75


1- . سوره ی نسا آیه ی 56 .

جزا و پاداش عمل

اشاره

بین عمل انسان و نتیجه ی آن عمل ، رابطه ی مستقیم و قوی وجود دارد ، هر کسی در عمل خود مختار است و مجبور نیست ؛ زیرا بر مبنای اعتقادات ما ، جبر منتفی است .

به تعبیر قرآن کریم که فرمود :

«إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبیلَ إِمَّا شَاکِرا وَإِمَّا کَفُورا»(1) .

در حقیقت ما راه (حق و باطل) را به او نشان دادیم ، خواه شاکر باشد (هدایت پذیر گردد) یا ناسپاسی کفران کند .

آیات زیادی در قرآن دلالت دارند بر این که هر عملی ، عکس العمل و نتیجه ی خاص خود را دارد ، در یک جا می فرماید :

«جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ»(2) .

(این نعمت های الهی) پاداش اعمال نیک آن بهشتیان است .

و در جای دیگر فرموده :

«جَزَاءً مِنْ رَبِّکَ عَطَاءً حِسَابا»(3) .

این (نعمت های ابدی) مزدی از روی عطا و حساب پروردگار تو است .

و در آیه ی کریمه ی دیگر می فرماید :

«جَزَاءً وِفَاقا»(4) این مجازاتی است موافق و مناسب اعمال شان .

ص: 76


1- . سوره ی انسان آیه ی 3 .
2- . سوره ی واقعه آیه ی 24 .
3- . سوره ی نبا آیه ی 36 .
4- . سوره ی نبا آیه ی 26 .

و هم چنین فرمود :

«وَجَزَاءُ سَیِّئَهٍ سَیِّئَهٌ مِثْلُهَا»(1) .

جزا و کیفر بدی ، مجازاتی است همانند آن .

و در سوره ی مبارکه ی بقره جزا و کیفر دنیوی را در کنار عقوبت اخروی مطرح نموده و فرمود :

«فَمَا جَزَاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذَلِکَ مِنْکُمْ إِلاَّ خِزْیٌ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ الْقِیَامَهِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذَابِ»(2) .

پس جزای چنین مردم بدکردار چیست به جز ذلّت و خواری در زندگانی این جهان و بازگشتن به سخت ترین عذاب در روز قیامت ؟

و در سوره ی مبارکه ی الرحمان فرموده است :

«هَلْ جَزَاءُ الاْءِحْسَانِ إِلاَّ الاْءِحْسَانُ»(3)

آیا جزا و پاداش نیکی جز احسان و نیکی است ؟

بهشت و جهنم نتیجه ی اعمالی هستند که انسان در دنیا انجام می دهد ، اگر کسی در دنیا کار خیر و عمل صالح اندوخته کرده باشد ، پاداشش بهشت جاودان خواهد بود ، و در مقابل اگر کسی کار خلاف شرع و حرام را مرتکب شود ، سزایش آتش جهنم است ، اما بعضی از افعال هستند که سزای آن باید در دنیا داده شود که آیات متعددی در قرآن کریم وجود دارند که مؤّد همین مطلب هستند .

در این جا به قسمت هایی از آن آیات به تفکیک، اشاره می شود :

ص: 77


1- . سوره ی شوری آیه ی 40 .
2- . سوره ی بقره آیه ی 85 .
3- . سوره ی رحمان آیه ی 60 .

1 - سزای اعمال سوء و ناشایست در دنیا

راجع به دزد و سارق می فرماید :

«وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَهُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا جَزاءً بِمَا کَسَبَا»(1) .

دست مرد دزد و زن دزد را ، به کیفر عملی که انجام داده اند ، به عنوان یک مجازات الهی قطع کنید .

و در رابطه با جزای کسانی که با خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله محاربه می کنند و مفسد فی الارض هستند فرمود :

«إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذینَ یُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَسَادا أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدیهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذَلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیَا وَلَهُمْ فِی الاْخِرَهِ عَذَابٌ عَظیمٌ»(2) .

کیفر آن هایی که با خدا و پیامبرش به جنگ برمی خیزند ، و اقدام به فساد در روی زمین می کنند ، (و با تهدید اسلحه ، به جان و مال و ناموس مردم حمله می برند ،) فقط این است که اعدام شوند ، یا به دار آویخته گردند ، یا (چهار انگشت از) دست (راست) و پای (چپ) آن ها به عکس یک دیگر ، بریده شود ، و یا از سرزمین خود تبعید گردند ، این رسوایی آن ها در دنیاست ، و در آخرت مجازات عظیمی دارند.

و راجع به کسی که در حال احرام شکار کند ، می فرماید :

«یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّیْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْکُمْ مُتَعَمِّدا

ص: 78


1- . سوره ی مائده آیه ی 38 .
2- . سوره ی مائده آیه ی 33 .

فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ»(1) .

ای کسانی که ایمان آورده اید ! در حال احرام ، شکار نکنید ، و هر کس از شما عمدا آن را به قتل برساند ، باید کفاره ای معادل آن از چهارپایان بدهد .

و در مورد ظالمان در امت های گذشته فرمود :

«وَلَقَدْ أَهْلَکْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَمَا کَانُوا لِیُؤمِنُوا کَذَلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمینَ»(2) .

ما امّت های پیش از شما را ، هنگامی که ظلم کردند ، هلاک نمودیم ، در حالی که پیامبران شان دلایل روشن برای آن ها آوردند ، ولی آن ها ایمان نیاوردند ، این گونه گروه مجرمان را جزا و کیفر می دهیم .

آیات مذکوره بر عقوبت در همین دنیا صراحت دارند .

2 - پاداش و جزا در آخرت

الف ) اعمالی که پاداش آن ها بهشت است
اشاره

اعمال فراوانی هستند که اگر انسان در دنیا آن ها را انجام دهد ، پاداش آن اعمال حسنه بهشت جاودان خواهد بود ، در این بخش به قسمتی از آن ها اشاره می شود :

1 - ایمان

یکی از مهم ترین امور که پاداش آن بهشت می باشد ، ایمان و عمل صالح است ، خدای متعال فرمود :

ص: 79


1- . سوره ی مائده آیه ی 95 .
2- . سوره ی یونس آیه ی 13 .

«وَالَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذی کَانُوا یَعْمَلُونَ»(1) .

و کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادند ، گناهان آنان را می پوشانیم (و می بخشیم) ، و آن ها را به بهترین اعمالی که انجام می دادند پاداش می دهیم .

2 - توبه

و از جمله مهم ترین موجبات بهشت ، توبه کردن از نافرمانی ذات اقدس حق است ، لذا در سوره ی مبارکه ی آل عمران فرمود :

«اُولَئِکَ جَزَاؤهُمْ مَغْفِرَهٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدینَ فیهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلینَ»(2) .

آن ها (توبه کنندگان) پاداش شان آمرزش پروردگار ، و بهشت هایی است که از زیر درختانش نهرها جاری است ، جاودانه در آن می مانند ، چه نیکو است پاداش اهل عمل .

3 - استقامت

یکی دیگر از اهمّ اموری که پاداش آن بهشت است ، تکیه بر ذات احدیت و استقامت نمودن در طریق هدایت و درستی و ایستادگی در مقابل دشمن به خصوص هوای نفس است(3) .

خداوند تبارک و تعالی در سوره ی احقاف می فرماید :

ص: 80


1- . سوره ی عنکبوت آیه ی 7 .
2- . سوره ی آل عمران آیه ی 136 .
3- . «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَهٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّی» به راستی که نفس سرکش بسیار به بدی ها امر می کند مگر آنچه را که پروردگارم رحم کند . سوره ی یوسف آیه ی 53 .

«إِنَّ الَّذینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا فَلا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ * اُولَئِکَ أَصْحَابُ الْجَنَّهِ خَالِدینَ فیهَا جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ»(1) .

کسانی که گفتند : پروردگار ما اللّه است ، سپس استقامت کردند ، نه ترسی برای آنان است و نه اندوهگین می شوند ، آن ها اهل بهشتند و جاودانه در آن می مانند ، این پاداش اعمالی است که انجام می دادند .

ب ) اعمالی که سزای آن ها جهنم است
اشاره

بسیاری از اعمال هستند که اگر انسان آن ها را مرتکب شود ، کیفر و سزایی جز جهنم در انتظارشان نیست ، آیات زیادی در قرآن کریم وجود دارد که بر این مطلب دلالت دارد ، در این جا به بخشی از آن اعمال اشاره می شود .

1 - تکبّر

یکی از مهم ترین موجبات جهنم ، تکذیب آیات الهی و تکبر نمودن است که خدای متعال در سوره ی مبارکه ی اعراف می فرماید :

«إِنَّ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا وَاسْتَکْبَرُوا عَنْهَا لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلا

یَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِّ الْخِیَاطِ وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمینَ * لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَکَذَلِکَ نَجْزِی الظَّالِمینَ»(2) .

کسانی که آیات ما را تکذیب کردند ، و در برابر آن تکبّر ورزیدند ، (هرگز) درهای آسمان به روی شان گشوده نمی شود ، و (هیچ گاه) داخل بهشت

ص: 81


1- . سوره ی احقاف آیه ی 13 و14 .
2- . سوره ی اعراف آیه ی 40 و41 .

نخواهند شد مگر این که شتر از سوراخ سوزن بگذرد ! این گونه ، گنهکاران را

جزا می دهیم ، برای آن ها بستری از (آتش) دوزخ ، و روی آن ها پوشش هایی از آن آتش قرار دارد ، و ما این چنین ظالمان را جزا می دهیم .

2 - ظلم و ستم

از جمله اعمالی که سزای آن جهنم می باشد ، ظلم و ستم نمودن است ، البته آیاتی زیادی بر این موضوع دلالت دارند ، از جمله این آیه ی شریفه است :

«ثُمَّ قیلَ لِلَّذینَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِمَا کُنْتُمْ تَکْسِبُونَ»(1) .

سپس به کسانی که ستم کردند گفته می شود : عذاب ابدی را بچشید ! آیا جز به آنچه انجام می دادید جزا و کیفر داده می شوید ؟

3 - کردار ناشایست

و سوره ی مبارکه ی نمل ، به طور مطلق سزای هر عمل محرّم و ناپسند را جهنم ذکر می کند و می فرماید :

«وَمَنْ جَاءَ بِالسَّیِّئَهِ فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(2) .

و آن ها که اعمال بدی انجام دهند ، به صورت در آتش افکنده می شوند ، آیا جزایی جز آنچه عمل می کردید خواهید داشت ؟

ص: 82


1- . سوره ی یونس آیه ی 52 .
2- . سوره ی نمل آیه ی 90 .

قاعده ی کلی

علاوه بر مطالب یاد شده ، از بسیاری آیات قرآن کریم و روایات وارده از معصومین علیهم السلام یک قاعده ی کلی استفاده می شود ، و آن این که هر کسی با هر عقیده ای که دارد ، اگر عمل خیری انجام دهد ، آن عمل دارای سزا و پاداش خواهد بود همان طوری که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی فرمودند :

«النَّاسُ مجَزِیُّونَ بِأعْمَالِهِمْ ، إنْ خَیْرا فَخَیْرٌ وَإنْ شَرَّاً فَشَرٌ » .

مردم با اعمال خودشان پاداش داده می شوند ، اگر اعمال و کردارشان نیک باشد پاداش آنان نیک و بهشت است ، و اگر کردار و اعمال شان زشت و بد باشد کیفر و مجازات آن ها نیز بد و دوزخ خواهد بود(1) .

و با اقتباس از آیات شریفه ، چنین سروده شده است :

این جهان کوه است و فعل ما ندا سوی ما آید نداها را صدا(2)

فعل تو که زاید از جان و تنتهم چو فرزندی بگیرد دامنت(3)

یکی از خصوصیات و ویژگی های کوه ، رفعت و بلندی است ، خصوصیت دیگر کوه انعکاس صدا است .

وقتی شما در کوهستانی فریاد بزنید و صدایی از شما بلند شود ، کوه آن صدا را انعکاس می دهد و به شما برمی گرداند ، به طوری که شما به راحتی همان صدا را می شنوید .

در این شعر ، جهان به یک کوه تشبیه شده است ، و اعمال ما به ندا ، یعنی

ص: 83


1- . مصباح الانس ابن فناری ص 516 .
2- . مثنوی معنوی دفتر اول .
3- . مثنوی معنوی دفتر ششم .

کوچک ترین عمل ما ، در این کوهستان عظیم عالم انعکاس پیدا می کند ، و نتیجه ی این عمل به ما برمی گردد ، و این کار برای ما یک هشدار است ، باید مراقب

بود که کوچک ترین عمل تا بزرگ ترین آن ، انعکاس دارد ، و بازگشت آن به خود شخص است .

از مکافات عمل غافل مشو

گندم از گندم بروید جو ز جو(1)

و در این بخش جهت اثبات آن قاعده ی کلی ، به ذکر چند آیه اکتفا می شود :

در سوره ی مبارکه ی ابراهیم می فرماید :

«لِیَجْزِیَ اللَّهُ کُلَّ نَفْسٍ مَا کَسَبَتْ»(2) .

(این گونه عذاب برای آن است) تا خدا هر شخص را به کیفر کردارش برساند .

و در سوره ی یس فرمود :

«فَالْیَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئا وَلا تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(3) .

(به آن ها گفته می شود :) امروز به هیچ کس ذرّه ای ظلم و ستم نمی شود ، و جز آنچه را عمل می کردید جزا داده نمی شوید .

و در سوره ی غافر می فرماید :

«الْیَوْمَ تُجْزَی کُلُّ نَفْسٍ بِمَا کَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْیَوْمَ»(4) .

امروز (قیامت) هر کس در برابر کاری که انجام داده است جزا و پاداش داده می شود ، امروز هیچ ظلمی نیست .

تذکر : البته این مطلب با حبط و بطلان اعمال صالحه و محو و نابودی اعمال ناپسند ، و کسر و انکسار و تکفیر اعمال ، منافات ندارد .

ص: 84


1- . امثال و حکم دهخدا ج 1 ص 158 .
2- . سوره ی ابراهیم آیه ی 51 .
3- . سوره ی یس آیه ی 54 .
4- . سوره ی غافر آیه ی 17 .

حبط اعمال

اشاره

حبط عمل به معنای باطل شدن و بی اثر گردیدن آن است(1) .

در آیات قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام چنین وارد شده که بعضی از اعمال ناپسند سبب حبط و از بین رفتن اعمال پسندیده می شود .

الف ) حبط عمل در قرآن :

اشاره

واژه ی حبط و مشتقّات آن چندین بار در قرآن آمده که در آن ها اعمالی را که سبب تباهی و از بین رفتن عمل خوب می شوند ، ذکر شده ، فقط به چند مورد آن اشاره می کنیم :

1 - کفر و شرک

در سوره ی مبارکه ی مائده می فرماید :

«وَمَنْ یَکْفُرْ بِالاْءیمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِی الاْخِرَهِ مِنَ الْخَاسِرینَ»(2) .

و کسی که به ایمان (دین اسلام) کافر شود ، عمل او تباه می گردد ، و در سرای آخرت از زیانکاران خواهد بود .

و در آیه ی شریفه ی دیگر فرمود :

«مَا کَانَ لِلْمُشْرِکینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ شَاهِدینَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ اُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِی النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ»(3) .

ص: 85


1- . صحاح اللغه ج 3 ص 1118 ، مصباح المنیر ج 2 ص 118 .
2- . سوره ی مائده آیه ی 5 .
3- . سوره ی توبه آیه ی 17 .

مشرکان حق ندارند مساجد خدا را آباد کنند در حالی که به کفر خویش گواهی می دهند ، آن ها اعمال شان نابود (و بی ارزش) شده ، و در آتش (دوزخ)

جاودانه خواهند ماند .

2 - نفاق و دورویی

در سوره ی مبارکه ی مائده می فرماید :

«وَیَقُولُ الَّذینَ آمَنُوا أَ هَؤلاءِ الَّذینَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَیْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَکُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرینَ»(1) .

آن ها که ایمان آورده اند می گویند : آیا این (منافقان) همان ها هستند که با نهایت تاکید سوگند یاد کردند که با شما هستند ؟ (چرا کارشان به این جا رسید؟) ، (آری) اعمال شان تباه و نابود گشت ، و زیانکار شدند .

3 - تکذیب آیات خداوند و روز قیامت

«وَالَّذینَ کَذَّبُوا بِآیِاتِنِا وَلِقِاءِ الاْخِرَهِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ»(2) .

و کسانی که آیات و دیدار رستاخیز را تکذیب (و انکار) کنند ، اعمال شان نابود می گردد ، آیا جز آنچه را عمل می کردند پاداش داده می شوند ؟

ص: 86


1- . سوره ی مائده آیه ی 53 .
2- . سوره ی اعراف آیه ی 147 .

ب ) حبط عمل در روایات :

1-کفروانکارولایت امیرالمومنین حضرت علی (ع)

ابو حمزه می گوید : از حضرت باقر العلوم علیه السلام تفسیر سخن خدای تبارک و تعالی را پرسیدم که فرمود :

«وَمَنْ یَکْفُرْ بِالاْءِیمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِی الاْخِرَهِ مِنَ الْخَاسِرِینَ» .

حضرت فرمود :

«تَفْسِیرُهَا فِی بَطْنِ الْقُرْآنِ ، وَمَنْ یَکْفُرْ بِوَلایَهِ عَلِیٍّ ، وَعَلِیٌّ هُوَ الاْءِیمَانُ » .

تفسیر آن در بطن قرآن است ، و معنایش این است که هر کس به ولایت علی علیه السلام کافر شود چنین و چنان می شود ؛ چون که حضرت علی علیه السلام همان ایمان است(1) .

2 - ترک نماز بدون عذر

عبید بن زراره گفت : از اباعبداللّه امام صادق علیه السلام راجع به تفسیر آیه ی «وَمَنْ یَکْفُرْ بِالاْءِیمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ» پرسیدم .

امام علیه السلام فرمود :

«مَنْ تَرَکَ الْعَمَلَ الَّذِی أَقَرَّ بِهِ ».

مقصود آن کسی است که عملی را که به آن اقرار و اعتراف کرده ، ترک کند .

عرض کردم : موضوع و مرتبه ی ترک آن عمل چیست تا این که همه ی آن را رها کند ؟

ص: 87


1- . بصائر الدرجات ص 77 حدیث 5 ، بحار الانوار ج 35 ص 369 حدیث 14 .

حضرت فرمود :

«مِنْهُ الَّذِی یَدَعُ الصَّلاهَ مُتَعَمِّدا لا مِنْ سُکْرٍ وَلا مِنْ عِلَّهٍ » .

یکی از آن عمل این است که شخصی عمدا بدون این که مست باشد و یا علّتی داشته باشد ، نماز را ترک کند(1).

(2) .

ص: 88


1- . کافی ج 2 ص 387 حدیث 12 .
2- تذکر : همان گونه که اعمال خوب و صالح با انجام کارهای زشت و ناپسند از بین می روند ، اعمال زشت و گناهان نیز با انجام خوبی ها از بین می روند ، و چه بسا که تبدیل به خوبی می گردند ، به عنوان نمونه چند مورد بیان می شوند : 1 - انجام نمازهای واجب در سوره ی مبارکه ی هود می فرماید : «وَأَقِمِ الصَّلاهَ طَرَفَیِ النَّهَارِ وَزُلَفا مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ ذَلِکَ ذِکْرَی لِلذَّاکِرینَ» . در دو طرف روز و اوایل شب ، نماز را برپا دار ؛ چرا که حسنات و خوبی ها ، سیّئات و آثار آن ها را از بین می برند ، این تذکّری است برای کسانی که اهل تذکّرند. سوره ی هود آیه ی 114 . 2 - اجتناب از گناهان کبیره در سوره ی مبارکه ی نسا فرمود : «إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ وَنُدْخِلْکُمْ مُدْخَلاً کَریما» . اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می شوید پرهیز کنید، گناهان کوچک شما را می پوشانیم ، و شما را در جایگاه خوبی وارد می سازیم . سوره ی نسا آیه ی 31 .

آیه ی 4

اشاره

«ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ یُشَاقِّ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقَابِ» .

این (جلای وطن و آوارگی آن ها) به خاطر آن است که آن ها با خدا و رسولش دشمنی کردند ، و هر کس با خدا دشمنی کند (باید بداند) که مجازات خداوند بسیار شدید است .

معنای «شقاق»

واژه ی «شقاق » به معنای مخالفت و ناهمگونی است ، یعنی این که شما در جهتی غیر از جهت همراهت باشی ، و یا این که از «شقّ العصا» یعنی کسی که میان تو و خودش جدایی و مخالفت ایجاد کرده ، گرفته شده است .

و آیه ی مبارکه ی «وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا»(1) اشاره به اختلاف میان همسران است که می گوید : اگر از جدایی آن ها بیمناک هستید .

و هم چنین آیه ی کریمه ی «فَإِنَّمَا هُمْ فی شِقَاقٍ»(2) .

و در آیات شریفه ی «وَیَا قَوْمِ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شِقَاقی»(3) ، و «وَمَنْ یُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ

ص: 89


1- . و اگر از جدایی و شکاف میان آن دو همسر بیم داشته باشید . سوره ی نسا آیه ی 35 .
2- . همانا آن ها از حق جدا شده اند و در ستیز و دشمنی هستند . سوره ی بقره آیه ی 137 .
3- . و ای قوم من! دشمنی و مخالفت با من ، سبب نشود که شما به همان سرنوشتی که قوم نوح گرفتار شدند مبتلا شوید . سوره ی هود آیه ی 89 .

بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی»(1) ، و «وَمَنْ یُشَاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ»(2) مقصود این است : کسی در جهتی و راهی غیر از جهت و راه اولیای خدای متعال قرار گرفته باشد ، (یعنی کسی که با خدا مخالفت کند و در سوی غیر خدایی قرار گیرد) .

و در آیه ی مبارکه ای که در سوره ی انفال آمده و خیلی شبیه آیه ی مورد بحث می باشد ، فرمود :

«ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَمَنْ یُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقَابِ»(3) .

و مقصود از آن ، کسانی هستند که با رسول اللّه مخالفت کنند و خودسری نمایند.

پس مراد از آیه ی مورد بحث کسی است که با خدای متعال و رسولش مخالفت کند ، و راه خودش را از طریق خدا و رسولش جدا نماید که نتیجه ی آن عقاب شدید الهی است .

در حقیقت این آیه ی مبارکه به عنوان علّت است برای مطالب گذشته که چرا چنین حکمی صادر شد ؟ به خاطر این که این قوم از خدای سبحان جدا شدند و با او مخالفت کردند ، لذا به چنین بلایی گرفتار شدند ، که خودشان به دست خویش ، خود را بیچاره و هلاک نمودند ، آنان خیال می کردند می توانند در مقابل قدرت ذات اقدس حق - جلّت عظمته - و رسول گرامی اش مقاومت کنند .

خدای متعال در آیات متعدد قرآن کریم داستان پیامبران سابق را بیان فرموده که بسیاری از امت های سابق ، از پیامبر زمان خود پیروی نکردند و با آن ها مخافت

ص: 90


1- . و هر کس بعد از آن که راه هدایت برایش روشن و آشکار شد ، با پیامبر مخالفت و دشمنی کند . سوره ی نسا آیه ی 115 .
2- . هر کس با خدا و پیامبرش دشمنی کند . سوره ی انفال آیه ی 13 .
3- . این کیفر سخت به خاطر آن است که آن ها با خدا و پیامبرش صلی الله علیه و آله دشمنی ورزیدند ، و هر کس با خدا و پیامبرش دشمنی کند ، (کیفر شدیدی می بیند) و خداوند شدید العقاب است . سوره ی انفال آیه ی 13 .

نمودند و مورد عذاب قرار گرفتند .

لذا در آیات سوره ی مبارکه ی ق می فرماید :

«وَکَمْ أَهْلَکْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشا فَنَقَّبُوا فِی الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحیصٍ * إِنَّ فی ذَلِکَ لَذِکْرَی لِمَنْ کَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَهُوَ شَهیدٌ» .

چه بسیار اقوامی را که پیش از آن ها هلاک کردیم ، اقوامی که از آنان قوی تر بودند و شهرها (و کشورها) را گشودند ، آیا راه فراری (از عذاب الهی) وجود دارد ؟ بی تردید در سرگذشت پیشینیان پند و عبرتی است برای آن کس که عقل دارد ، یا گوش دل فرادهد در حالی که حاضر باشد(1) .

ماجرای حضرت نوح علیه السلام

راجع به حضرت نوح علیه السلام آمده که آن حضرت نهصد و پنجاه سال مردم را به خداپرستی دعوت فرمود(2) ، اما آن ها در جواب بهانه هایی می آوردند و از پیامبر خدا پیروی نکردند(3) .

در نهایت به حضرت نوح علیه السلام فرمان ساختن کشتی می دهد و می فرماید :

ص: 91


1- . سوره ی ق آیه ی 37 و 38 .
2- . «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحا إِلی قَوْمِهِ فَلَبِثَ فیهِمْ أَلْفَ سَنَهٍ إِلاَّ خَمْسینَ عَاما فَأَخَذَهُمُ الطُّوفانُ وَهُمْ ظَالِمُونَ» . و ما نوح را به سوی قومش فرستادیم ، و او در میان آنان هزار سال مگر پنجاه سال ، درنگ نمود ، اما سرانجام طوفان و سیلاب آنان را فراگرفت در حالی که ظالم بودند . سوره ی عنکبوت آیه ی 14 .
3- . خدای سبحان در آیه ی شریفه ای به حضرت نوح علیه السلام فرمود : «لَنْ یُؤمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِمَا کَانُوا یَفْعَلُونَ» . جز آن ها که تا کنون ایمان آورده اند ، دیگر هیچ کس از قوم تو ایمان نخواهد آورد ، پس از کارهایی که می کردند ، غمگین مباش . سوره ی هود آیه ی 36 .

«وَاصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنَا وَوَحْیِنَا وَلا تُخَاطِبْنی فِی الَّذینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ»(1) .

و (اکنون) در حضور ما و طبق وحی و دستور ما ، کشتی بساز! و در باره ی آن ها که ستم کردند شفاعت مکن که (همه ی) آن ها غرق شدنی هستند .

حضرت نوح مشغول ساختن کشتی شد و مردم به آن حضرت جسارت می کردند ، و می گفتند : در این زمینی که آب و دریا وجود ندارد ، ساختن کشتی چه فایده ای دارد ؟

حضرت نوح علیه السلام در پاسخ آن ها می فرمود :

«وَیَصْنَعُ الْفُلْکَ وَکُلَّمَا مَرَّ عَلَیْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْکُمْ کَمَا تَسْخَرُونَ * فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتیهِ عَذَابٌ یُخْزیهِ وَیَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقیمٌ»(2) .

او مشغول ساختن کشتی بود ، و هر زمان گروهی از اشراف قومش بر او می گذشتند ، او را مسخره می کردند ، (ولی نوح) گفت: «اگر ما را مسخره می کنید، ما نیز شما را همین گونه مسخره خواهیم کرد .

به زودی خواهید دانست چه کسی عذاب خوارکننده به سراغش خواهد آمد ، و مجازات جاودان بر او وارد خواهد شد .

سر انجام زمان عذاب الهی به صورت طوفانی سهمگین فرا رسید ، و هر لحظه بر میزان آب های نازله و چشمه ها افزوده می شد ، و کافران - که پسر نوح نیز همراه آن ها بود - به خیال فرار از طغیان آب ، به کوه ها پناه بردند ، اما همه ی آنان به فرمان

ص: 92


1- . سوره ی هود آیه ی 37 .
2- . سوره ی هود آیه ی 38 و39 .

خداوند در میان آب های خروشان غرق شدند ، همان گونه که می فرماید :

«حَتَّی إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فیهَا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَأَهْلَکَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلیلٌ»(1) .

(این وضع هم چنان ادامه یافت) تا آن زمان که فرمان ما فرا رسید ، و تنّور جوشیدن گرفت ، (به نوح) گفتیم : از هر جفتی از حیوانات (از نر و ماده) یک زوج در آن (کشتی) حمل کن ، هم چنین خاندانت را (بر آن سوار کن) مگر آن ها که قبلاً وعده ی هلاک آنان داده شده (همسر و یکی از فرزندانت) ، و هم چنین مومنان را ، اما جز عدّه ی کمی همراه او ایمان نیاوردند .

این گونه بود که قوم نوح علیه السلام به خاطر سرپیچی از فرمان الهی گرفتار عذاب شده و همه غرق گشتند .

داستان حضرت هود علیه السلام

در مورد قوم هود علیه السلام خدای متعال می فرماید :

«وَإِلَی عَادٍ أَخَاهُمْ هُودا قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُفْتَرُونَ»(2) .

(ما) به سوی (قوم) عاد ، برادرشان هود را فرستادیم ، (به آن ها) گفت : ای قومِ من ! خدا را پرستش کنید که معبودی جز او برای شما نیست ، شما فقط تهمت می زنید (و بت ها را شریک او می خوانید) .

قوم عاد که حضرت هود علیه السلام برای هدایت آن ها فرستاده شد ، مردمانی بودند از

ص: 93


1- . سوره ی هود آیه ی 40 .
2- . سوره ی هود آیه ی 50 .

لحاظ نیروی بدنی افرادی کم نظیر بودند ، بسیار مترقّی ، دارای ساختمان های مجلّل ، زمین های حاصل خیز و نخلستان های قابل توجّه بودند(1) .

حضرت هود علیه السلام هر چه نصیحت کرد ، آن ها قبول نکردند و با آن حضرت مخالفت نمودند ، سرانجامِ لجاجت آن ها ، غضب الهی را به همراه داشت ، قوم عاد با خشک سالی سختی مواجه شدند(2) .

آن ها پیوسته منتظر آمدن باران بودند ، پس از مدت طولانی وقتی ابری را مشاهده نمودند ، با دیدن ابر ، خوشحال شده و به یک دیگر بشارت می دادند که این ابر موجب باران می شود ، ولی حضرت هود علیه السلام فرمود : خیر ، این ابر همان عذابی است که خودتان خواسته بودید .

باد سرد و شدیدی وزیدن گرفت ، طوفانی برپا شد ، شن ها را بر سر و صورت قوم عاد می پاشید ، مردم به درون خانه های محکمی که ساخته بودند ، فرار کرده و پناه بردند ، ولی طوفان شدیدتر از آن بود که آن ها گمان می کردند .

درخت ها از ریشه درمی آمد ، افراد را از جا بلند می نمود ، کافران را به هوا می برد و بر زمین می کوبید ، ساختمان ها را ویران و همه چیز را درهم می کوبید ، غوغایی

ص: 94


1- . «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِعَادٍ * إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ * الَّتی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُهَا فِی الْبِلادِ» . آیا ندیدی که پروردگارت با عاد قوم هود چه کرد ؟ و نیز به اهل شهر ارم (یا قوم ارم) که صاحب قدرت وعظمت بودند ، چگونه کیفر داد ؟ در صورتی که مانند آن شهری (در استحکام و بزرگی و تنعّم) در بلاد عالم ساخته نشده بود . سوره ی فجر آیه ی 6 - 8 .
2- . «فَأَمَّا عَادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَقَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّهً أَوَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّهً وَکَانُوا بَآیَاتِنَا یَجْحَدُونَ» امّا قوم عاد به ناحق در زمین تکبّر ورزیدند و گفتند : چه کسی از ما نیرومندتر است ؟ آیا نمی دانستند خداوندی که آنان را آفریده از آن ها قوی تر است ؟ و به خاطر این پندار پیوسته آیات ما را انکار می کردند . سوره ی فصّلت آیه ی 15

برپا شد ، همه چیز درهم ریخت ، هیچ کس نمی دانست که باید چه کار کند ، هفت شبانه روز پی در پی ، باد وزید و طومار زندگی قوم گمراه درهم پیچیده شد و همه هلاک شدند همان گونه که در سوره ی مبارکه ی احقاف می فرماید :

«تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لا یُری إِلاَّ مَسَاکِنُهُمْ کَذَلِکَ نَجْزِی الْقَوْمَ الْمُجْرِمینَ»(1) .

(آن باد) همه چیز را به فرمان پروردگارش در هم می کوبد و نابود می کند ، (آری) آن ها صبح کردند در حالی که چیزی جز خانه های شان دیده نمی شد ، ما این گونه گروه مجرمان را کیفر می دهیم(2) .

و در آیه ی شریفه ی دیگر فرمود :

«وَلَقَدْ أَهْلَکْنَا مَا حَوْلَکُمْ مِنَ الْقُرَی وَصَرَّفْنَا الاْیَاتِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ» .

ما آبادی هایی را که پیرامون شما بودند نابود ساختیم ، و آیات خود را به صورت های گوناگون (برای مردم آن ها) بیان کردیم شاید بازگردند(3) .

نتیجه ی آنچه که از اقوام سابقه نقل شد این است که هلاکت آن اقوام به خاطر مخالفت آن ها با پیامبران و عدم تبعیت از انبیای زمان خودشان بود ، لذا یهود بنی النضیر هم به خاطر مخالفت با پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله مبتلا به چنین عذابی شدند که در آیه ی شریفه ی مورد بحث اشاره شد .

ص: 95


1- . سوره ی احقاف آیه ی 25 .
2- . در سوره ی مبارکه ی ذاریات آیات 41 و 42 می فرماید : «وَفی عَادٍ إِذْ أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمُ الرِّیحَ الْعَقیمَ * مَا تَذَرُ مِنْ شَیْءٍ أَتَتْ عَلَیْهِ إِلاَّ جَعَلَتْهُ کَالرَّمیمِ» . و نیز در (سرگذشت قوم) عاد هنگامی که بر آنان باد هلاک کننده ای فرستادیم (عبرتی است ، (آن باد) هیچ چیزی را که بر آن می وزید ، رها نمی کرد مگر آن که آن را به صورت استخوان پوسیده ای می ساخت .
3- . سوره ی احقاف آیه ی 27 .

ص: 96

آیه ی 5

اشاره

«مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لینَهٍ أَوْ تَرَکْتُمُوهَا قَائِمَهً عَلَی اُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِیُخْزِیَ الْفَاسِقینَ» .

هر آنچه درخت با ارزش نخل را قطع کردید یا آن را به حال خود واگذاشتید ، همه به فرمان خداوند بوده ، و به این جهت فاسقان را خوار و رسوا گرداند .

واژه شناسی

1 - «لینه »

واژه ی «لینه » به معنای نخل های نورسته است ، و اختصاص به نوعی خاص از خرما ندارد(1) ، و به معنای نخل پربار نیز آمده است(2) .

2 - «اصول»

کلمه ی «اصول» جمع «اصل» می باشد ، و اصل هر چیزی به معنای ریشه و پایه ی آن است(3) ، خدای متعال فرمود :

«أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِی السَّمَاءِ»(4) .

ص: 97


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 752 .
2- . وَاللِّینَهُ: نَخْلُ الدَّقَلِ، قال اللّه عزّ وجلّ: «مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِینَهٍ». الغریب المصنف ابو عبید هروی ج 2 ص 488.
3- . لسان العرب ج 11 ص 16 ، مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 79 .
4- . سوره ی ابراهیم آیه ی 24 .

( آیا ندیدی چگونه خداوند کلمه ی طیّبه و گفتار پاکیزه را به درخت پاکیزه ای تشبیه کرده که) ریشه ی آن (در زمین) ثابت و شاخه ی آن در آسمان است ؟(1) .

توضیح آیه ی شریفه

دین مقدّس اسلام ، مجاهدان و رزمندگان را از قطع درختان ، و مسموم نمودن آب ، و آتش زدن خانه ها و زراعت کفار و دشمنان ، و آزار رساندن به اُسرا و زنان و کودکان و حتی حیوانات ، نهی کرده است .

اما گاهی اوقات ، به خاطر مزاحمت درختان برای پیشروی و حرکت رزمندگان ، و یا برای تخریب روحیه ی کافرانِ مفسد و اموری از این قبیل ، این حکم شرعی تغییر می کند .

همان گونه که در این آیه ی کریمه ، دستور به قطع درختان با هدف بیرون کشیدن دشمن از قلعه ، و یا فراهم ساختن میدان جنگ و ذلیل نمودن فاسقان بنی النضیر ، ضرورت داشته است ، و می دانیم که در هر قانون کلی ، از باب ضرورت استثنایی وجود دارد ، مثلاً قانون اولیه ی شرع این است که کسی حق خوردن گوشت مردار را ندارد ، ولی در زمان اجبار و اضطرار بر این حکم استثنا شده که اکل میته جایز است .

از این جهت خدای متعال فرمود :

«فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلا عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ»(2) .

ص: 98


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 79 .
2- . سوره ی بقره آیه ی 173 .

(خداوند گوشت مردار ، خون ، گوشت خوک و آنچه را نام غیرِ خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود ، حرام کرده است ، ولی) آن کس که مجبور شود ، در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد ، گناهی بر او نیست (و می تواند برای حفظ جان خود ، در موقع ضرورت ، از آن بخورد) .

لذا به صورت یک قانون ، فقهای عظام فرموده اند: «ما من عام إلاّ وقد خُصّ »(1) .

بنابراین ، می توان گفت : آیه ی مورد بحث ، پاسخی به تردید برخی از مسلمانان در صحت این عمل ، یا جوابی بر اشکال یهودیان بنی النضیر نسبت به قطع درختان است .

لذا در روایت آمده که رسول اکرم صلی الله علیه و آله دستور داده بودند که نخلستان بنی النضیر را قطع کنند ، به محض این که چند درخت قطع شد ، یهودیان گفتند : هیچ پیغمبری مبعوث نشد مگر این که قصدش اصلاح جامعه بود ، و در قطع درختان جز فساد معیشت و زندگانی ما چیز دیگری نیست ، و تو هم قصد اصلاح را داری ، آیا قطع درختان خرما و غیر آن ، جزو اصلاحات است ؟ ! آیا در آنچه که گمان می کنی بر تو نازل شده چیزی به عنوان افساد در زمین وجود دارد ؟ !

این اعتراض بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و بعضی از مومنان دشوار آمد ، حتی برخی از مسلمانان از قطع درختان منع و نهی می کردند .

در این جا بود که آیه ی مبارکه نازل شد(2) .

ص: 99


1- . هیچ عامی وجود ندارد مگر این که بر آن تخصیص وارد شده است . زبده الاصول شیخ بهایی ص 318 و 351 ، الفوائد الحائریه وحید بهبهانی ص 159 ، بدائع الافکار میرزا حبیب اللّه رشتی ص 74 و 103 .
2- . تفسیر کبیر تفسیر القرآن العظیم طبرانی ج 6 ص 237 ، تفسیر ثعلبی (الکشف و البیان) ج 9 ص 270 ، اسباب نزول القرآن واحدی 436 و 437 ، تفسیر بغوی ج 5 ص 54 ، تذکره الأریب فی تفسیر الغریب ابن جوزی ص 396 ، نهایه الأرب فی فنون الأدب نویری ج 17 ص 143 ، سیره ی حلبی ج 2 ص 564 .

در نتیجه ، برای قطع بخشی از درختان بنی النضیر ، دو جواب در این آیات شریفه بیان شده است : یکی این که این عمل به فرمان الهی بود ، جواب دیگر این که خداوند متعال اراده نموده که فاسقان بنی النضیر را خوار و ذلیل کند .

ص: 100

آیه ی 6

اشاره

«وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَی رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَلا رِکَابٍ وَلَکِنَّ اللَّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَی مَنْ یَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ» .

و آنچه را خدا از آنان (اموال یهود) به رسولش بازگردانده (و بخشیده) اموالی هستند که شما برای به دست آوردن آن (زحمتی نکشیدید) نه اسبی تاختید و نه شتری ، ولی خداوند رسولان خود را بر هر کس بخواهد مسلّط می سازد ، و خداوند بر هر چیز توانا و قادر است .

شأن نزول

راجع به شأن نزول این آیه ی مبارکه از ابن عباس نقل شده که : این آیه و آیه ی بعد «مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری ...»(1) در رابطه با اموال کفّار یهود و روستاهای بنی قریظه و بنی النضیر ، نازل شده است ، و آن دو قبیله در مدینه ساکن بودند .

و اما فدک که سه مایل تا مدینه فاصله داشت ، و هم چنین خیبر و دهات رینه و یَنْبُع ، همه را خداوند متعال برای پیامبرش قرار داد که در آن ها ، هر طوری که می خواهد و صلاح می داند ، تصرف کند و عمل نماید ، و به پیامبر مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله خبر داد که تمام آن ها برای او می باشند .

ص: 101


1- . سوره ی حشر آیه ی 7 .

در آن زمان بود که عدّه ای به رسول اکرم صلی الله علیه و آله عرض کردند : چرا آن اموال را تقسیم نمی کنید ؟ در آن هنگام این آیه ی شریفه نازل شد(1) .

واژه شناسی

اشاره

برای توضیح و تفسیر آیه ی شریفه ، ابتدا لازم است معنای الفاظی که در آیه وجود دارد ، بیان شود تا درک بهتری از آیه به دست آید .

1 - «فَیْ ء»

کلمه ی «فَیْ ء» و «فَیْئَه» به معنای بازگشت به حالتی پسندیده است ، خدای متعال فرمود :

«حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ»(2) .

تا به فرمان خداوند بازگردد ، و هر گاه بازگشت نمودند .

و در آیه ی دیگر فرمود : «فَإِنْ فَاؤ»(3) .

و عبارت «فَاءَ الظلُّ » (سایه برگشت) از این معنا است .

و هم چنین سخن حضرت سبحان در آیه ی دیگر که فرمود :

«یَتَفَیَّؤا ظِلالُهُ»(4) سایه های شان حرکت دارند .

ص: 102


1- . تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 390 ، عمده عیون صحاح الاخبار ابن بطریق ص 56 ، غایه المرام بحرانی ج 3 ص 287 ، بحار الانوار ج 19 ص 161 و 162 ، مرآه العقول ج 6 ص 251 ، نهایه الأرب فی فنون الأدب نویری ج 17 ص 144 ، عقود المرجان در تفسیر قرآن ج 5 ص 90 ، تفسیر ثعلبی الکشف والبیان ج 9 ص 273 .
2- . سوره ی حجرات آیه ی 9 .
3- . اگر در این فرصت بازگشت کنند . سوره ی بقره آیه ی 226 .
4- . سوره ی نحل آیه ی 48 .

نیز به همین معنا می باشد .

و هم چنین غنیمتی که برای رسیدن به آن مشقتی در کار نباشد ، به آن «فَیْ ء» گفته می شود .

و در آیه ی شریفه ی دیگر فرمود :

«وَمَا مَلَکَتْ یَمینُکَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَیْکَ»(1)

و هم چنین کنیزانی که از طریق غنایمی که خدا به تو بخشیده است ، مالک شده ای .

بعضی گفته اند : این که غنیمت به «فَیْ ء » - که به معنای سایه است - نامیده شد ، از این جهت است که آگاهی و تنبیهی باشد بر این که شریف ترین متاع های دنیایی در حکم سایه ای است که برطرف و زایل می شود(2) .

و در «مصباح المنیر » می گوید : فَاءَ الرَّجُلُ یَفیءُ فَیْئا از باب بَاعَ به معنای «رجوع کرد » می باشد ، و در قرآن کریم آمده : «حَتَّی تَفِیءَ إِلَی أَمْرِ اللَّهِ» یعنی تا زمانی که به

سوی حق برگردد(3) .

2 - «وجف»

لفظ «وجف » یا «وجیف » به معنای سرعت در حرکت است ، وقتی گفته شود : «أَوْجَفْتُ البعیر» یعنی شتر را به سرعت حرکت دادم و دواندم .

و «أَوْجَفَ فَأَعْجَف » یعنی مرکب را وادار کرد به سرعت زیاد و لاغرش نمود(4) .

ص: 103


1- . سوره ی احزاب آیه ی 50 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 650
3- . مصباح المنیر ج 2 ص 486 .
4- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 857 .

فخر الدین طریحی می گوید :

کلام خدای متعال که فرمود : «قُلُوبٌ یَوْمَئِذٍ وَاجِفَهٌ» یعنی دل ها ترسان و به شدّت مضطرب است .

گفته می شود : وَجَفَ وَجِیفا یعنی مضطرب شد و به سرعت رفت .

و فرموده ی ذات حضرت حق : «فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَلا رِکَابٍ»«أوجفتم» از مصدر «ایجاف» و به معنای حرکت و سیر شدید است ، و معنای این سخن این است که آنچه را که شما برای تحصیل و به دست آوردن و غنیمت گرفتن آن نه اسبی تاختید و نه شتری ، بلکه شما فقط با پاهای تان به سوی آن رفتید و با جنگ و قهر و غلبه آن ها را به دست نیاوردید ، ولی خداوند متعال پیامبرش را بر آنان مسلّط کرده و اموال آن ها را به او عطا فرمود .

و «وَجِیف» نوعی از سیر و حرکت شتر و اسب می باشد ، و هم چنین به معنای سرعت حرکت و سیر است(1) .

3 - «رُکُوب»

لغت «رُکُوب» در اصل به معنای سوار شدن انسان بر پشت حیوان است ، و بعضی وقت ها بر سوار شدن بر کشتی هم استعمال می شود .

و «راکب» در عرف عرب ، اختصاص دارد به شتری که برای سواری است نه باربری(2) .

خدای متعال فرمود :

ص: 104


1- . مجمع البحرین ج 5 ص 127 و 128 .
2- . لازم به یادآوری است که در عرف امروز به کسی که ماشین و فضاپیما هم سوار شود ، همین واژه استعمال می شود .

«وَالْخَیْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِیرَ لِتَرْکَبُوهَا وَزِینَهً»(1) .

هم چنین اسب ها و استرها و الاغ ها را آفرید تا بر آن ها سوار شوید و زینت شما باشد .

و در آیه ی شریفه ی دیگر می فرماید :

«فَإِذَا رَکِبُوا فِی الْفُلْکِ»(2) هنگامی که سوار بر کشتی شوند(3) .

بعضی از اهل لغت گفته اند :

کلام خدای متعال که فرمود : «فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَلا رِکَابٍ»«رِکاب » به معنای شترانی است که مردم را حمل می کنند ، و مفردش «راحله » می باشد ، و برای واژه ی «رِکاب» لفظ مفرد وجود ندارد ، و جمع آن رُکُب مانند کُتُب است و هم چنین جمع دیگرش رَکَائِب می باشد .

و کلام الهی که فرمود : «وَالرَّکْبُ أَسْفَلَ مِنْکُمْ»(4) رَکْب جمع راکب است مثل صاحب و صَحْب ، و تعداد آن ها از ده به بالا از شتر و گاو است نه چهارپایان دیگر(5) .

واژه ی «خیل » جمع «فرس » است که از غیر لفظ فرس می باشد(6) .

ص: 105


1- . سوره ی نحل آیه ی 8 .
2- . سوره ی عنکبوت آیه ی 65 .
3- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 363 .
4- . (در آن هنگام که شما در طرف پایین بودید و آن ها در طرف بالا و دشمن بر شما برتری داشت) و کاروان (قریش) پایین تر از شما بود . سوره ی انفال آیه ی 42 .
5- . مجمع البحرین ج 2 ص 73 و 74 .
6- . جُمِعَتِ الْفَرَسُ عَلَی غَیْرِ لَفْظِهَا فَقِیلَ : خَیْلٌ . مصباح المنیر ج 2 ص 467 .

توضیح آیه ی شریفه

بعد از آن که بنی النضیر وطن خود را ترک کردند ، باغات و زمین های زراعی و خانه ها و حتی اموال منقول را به جا گذاشته و رها نمودند .

سوال : حکم آن اموال چیست ؟ و آن ها ملک چه کسی است ؟

جواب : با توجه به این که همه ی عالم هستی متعلق به ذات اقدس حق می باشد ، و به تعبیر زیبای قرآن کریم که فرمود :

«وَلِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ»(1) .

و آنچه در آسمان و آنچه در زمین است ، فقط در سیطره ی مالکیّت و فرمانروایی خداوند متعال می باشد .

و با تعبیر دیگر در آیات دیگر می فرماید :

«لِلَّهِ میرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»(2) .

تنها خداوند وارث آسمان ها و زمین است .

و اگر اموال مدتی در اختیار بشر قرار می گیرد ، در واقع انسان مالک حقیقی آن نیست ، بلکه مالکیتش مجازی و اعتباری است ، و هر لحظه مالکیت شخص قابل تغییر و زوال است .

علاوه بر این ، هر چه را که انسان به دست می آورد همه از طرف خدای سبحان است ، لذا در سوره ی مبارکه ی آل عمران می فرماید :

«تُؤتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ»(3).

ص: 106


1- . سوره ی آل عمران آیه ی 109 .
2- . سوره ی آل عمران آیه ی 180، و سوره ی حدید آیه ی 10 .
3- - سوره ی آل عمران آیه ی 26 .

به هر کس بخواهی حکومت و سلطنت می بخشی .

و در آیه ی شریفه ی دیگر فرمود :

«سَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمیعا مِنْهُ»(1) .

آنچه در آسمان ها و زمین است تمام را مسخّر شما گردانید ، و این ها همه از سوی اوست.

عبارت «سخّر لکم» و «جمیعا منه» دلالت بر این دارد که مالکیت واقعی از برای خداوند متعال است .

مالک حقیقی

در حدیثی از ثامن الحجج علی بن موسی الرضا علیه السلام نقل شده فرمود :

«وَکَانَ مَا فِی أَیْدِی النَّاسِ عَوَارِیَ ، وَأَنَّهُمْ مَالِکُونَ مَجَازا لا حَقِیقَهَ لَهُ » .

و آنچه در دست مردم است ، عنوان عاریه دارد ، و مردم به مجاز مالک آن هستند ، نه این که مالک حقیقی باشند(2) .

اموال امانت نزد مردم

و ابان بن تغلب می گوید : رییس مذهب جعفری امام صادق علیه السلام به من فرمود :

«أَ تَرَی اللَّهَ أَعْطَی مَنْ أَعْطَی مِنْ کَرَامَتِهِ عَلَیْهِ ، وَمَنَعَ مَنْ مَنَعَ مِنْ هَوَانٍ بِهِ عَلَیْهِ ، لا وَلَکِنَّ الْمَالَ مَالُ اللَّهِ ، یَضَعُهُ عِنْدَ الرَّجُلِ وَدَائِعَ » .

آیا به نظر تو خداوند به کسانی مال داده است که در نزد او محترم بوده اند ؟ و

ص: 107


1- . سوره ی جاثیه آیه ی 13 .
2- . فقه منسوب به امام رضا علیه السلام ص 293 ، مستدرک الوسائل ج 7 ص 284 حدیث 8236 .

به کسانی که در نزد او احترامی نداشته اند نداده است ؟ هرگز چنین نیست ، بلکه مال ، مال خدا است و آن را به عنوان امانت نزد کسانی قرار داده است(1) .

پس معلوم شد هر چه که در اختیار انسان قرار می گیرد ، از سوی خداوند متعال می باشد .

در حقیقت مالک اصلی خداست

این امانت بهر روزی دست ماست

نتیجه گیری

آیه ی مذکور حکم این اموال را بیان می کند که با کوچ کردن و رفتن بنی النضیر ، مالکیت آن اموال به خدای تبارک و تعالی برمی گردد .

چون مسلمان ها در جنگ بدر غنایمی را که به دست آورده بودند ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بین آن ها تقسیم نمودند ، و از این جهت خوشحال و مسرور بودند ، و راجع به اموال بنی النضیر هم تصور می کردند که باید تقسیم شود ، لذا این آیه نازل شد که شما برای به دست آوردن این اموال اصلا زحمتی نکشیدید ، نه اسبی و نه شتری تاختید بر خلاف جنگ های دیگر که لشگر کشی می شد ، مثلاً در جنگ بدر چه زحماتی متحمّل شدید ، چقدر نگرانی کشیدید ، ولی این جا کاری مهم و پر زحمت انجام ندادید .

و در آخر آیه ی مبارکه می فرماید :

«وَلَکِنَّ اللَّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَی مَنْ یَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ» .

ولی خداوند رسولان خود را بر هر کس بخواهد مسلّط می سازد ، و خداوند بر هر کار و چیزی توانا است .

ص: 108


1- . تفسیر عیاشی ج 2 ص 13 حدیث 23 ، وسائل الشیعه ج 11 ص 500 حدیث 15370 ، بحار الانوار ج 75 ص 305 حدیث 6 .

خلاصه ی معنای آیه چنین است : آنچه خدای متعال از اموال بنی النضیر به رسول اکرم صلی الله علیه و آله و فرستاده ی خود برگردانید و مالکیت آن را به آن حضرت اختصاص داد ، مخصوص آن جناب می باشد ، و شما مسلمانان را در آن سهیم وشریک قرار نداده است ؛ زیرا در گرفتن قلعه ی آنان مرکبی سوار نشدید ، و به خاطر این که مسیر قلعه ی آنان تا مدینه نزدیک بود ، پیاده به آن جا رفتید ، و خدای تعالی پیامبران خود را بر هر کس بخواهد مسلط می سازد ، و خدا بر هر چیزی قادر است ، و اینک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را بر بنی النضیر مسلط ساخته ، در نتیجه «فی ء» و غنیمت و اموالی که از این دشمنان به دست آمده مخصوص آن حضرت است ، و ایشان هر طور که اراده فرماید در آن اموال تصرّف می نماید .

حدیث مرتبط با آیه ی مورد بحث

از اباعبداللّه حضرت امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود :

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مسلمانان از جنگی خارج شده و برمی گشتند و در منزلی فرود آمدند ، در حالی که پیامبر و مردم غذا می خوردند جبرئیل نازل شد و عرض کرد : ای محمد ! برخیز و سوار شو .

آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله برخواستند و سوار شدند و جبرئیل علیه السلام هم با او بود ، و در لحظه ای با طیّ الارض به فدک رسید .

هنگامی که اهل فدک شنیدند که سواری به طرف آن ها می آید ، خیال کردند دشمن شان آن ها را غافلگیر کرده است ، لذا درهای شهر را بستند و کلیدها را به پیر زنی که در بیرون شهر زندگی می کرد ، سپردند ، و به بالای کوه ها رفتند و پناه بردند .

جبرئیل نزد پیر زن آمد تا آن کلیدها را از او گرفت ، و دروازه های شهر را باز کرد ،

ص: 109

و پیامبر را در خانه ها و قریه های آن ها وارد گردانید .

سپس جبرئیل عرض کرد : ای محمد ! این جا را خداوند مخصوص تو قرار داده و به شما عطا فرمود .

و این است معنای کلام حق که فرمود :

«ما أَفاءَ اللّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُری فَلِلّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبی»(1) .

و هم چنین کلام دیگری که حضرت حق فرمود :

«فَما أَوْجَفْتُمْ عَلَیْهِ مِنْ خَیْلٍ وَلا رِکابٍ وَلکِنَّ اللّهَ یُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلی مَنْ یَشاءُ»(2) .

چون که مسلمانان (برای به دست آوردن آن) جنگ نکردند ، خداوند آن را به پیامبرش بخشید .

و جبرئیل پیامبر را در خانه ها و کوچه های آن ها گردانید و درها را بست و کلیدها را به آن حضرت تحویل داد .

رسول اکرم صلی الله علیه و آله نیز آن را در غلاف شمشیرش که بر بار شتر آویزان بود ، قرار داد ، سپس سوار شد و باز هم زمین زیر پای او مانند لباس پیچیده شد ، و به یارانش ملحق گردید در حالی که آن ها هنوز از جای خود بلند نشده و متفرّق نگشته بودند .

آن گاه رسول اللّه صلی الله علیه و آله به مردم فرمودند : به فدک رفتم و خداوند آن را به من بخشید .

ص: 110


1- . آنچه خداوند از اموال و زمین های اهل آن آبادی ها به پیامبرش بازگرداند ، اختصاص به خداوند و پیامبر و اهل بیت پیامبر دارد . سوره ی حشر آیه ی 7 .
2- . سوره ی حشر آیه ی 6 .

پس بعضی از منافقان به بعضی دیگر کنایه و طعنه زدند .

رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود : «این هم کلیدهای فدک است ، سپس آن ها را از غلاف شمشیر خود بیرون آورد ، آن گاه حضرت با مردم سوار مرکب ها شدند (و به مدینه برگشتند)»(1) .

ص: 111


1- . خرائج و جرائح ج 1 ص 112 و 113 حدیث 187 ، تفسیر نور الثقلین ج 5 ص 277 ، تفسیر کنز الدقائقج 13 ص 163 .

ص: 112

آیه ی 7

اشاره

«مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَی فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکینِ وَابْنِ السَّبیلِ کَیْ لا یَکُونَ دُولَهً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقَابِ» .

آنچه خداوند از (اموال و زمین های) اهل آن آبادی ها به پیامبرانش بازگرداند ، اختصاص به خداوند و پیامبر و اهل بیت پیامبر و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان دارد ، تا میان ثرومندان شما دست به دست نگردد ، و (از اموال و احکام و معارف دینی) آنچه را پیامبر به شما عطا کرد بگیرید ، و از آنچه شما را نهی کرد ، خودداری کنید ، و از خدا پروا کنید ؛ زیرا کیفر خداوند سخت است .

واژه شناسی

1 - «نفل»

برای توضیح معنای آیه ی شریفه ، ابتدا لازم است معنای واژه ی «فئ » و به تبع آن واژه های «نفل » و «انفال » واضح و روشن گردد تا فهم و درک آیه ی مورد بحث آسان شود .

راجع به واژه ی «نَفل » گفته اند که : همان غنیمت و سود است ، ولی اختلاف در تعبیر که گاهی غنیمت و گاهی نفل آورده می شود ، به لحاظ اختلاف برداشت از آن است .

ص: 113

اگر چیزی در اثر پیروزی بر دشمن به دست آید ، آن را غنیمت می گویند ، و اگر به اعتبار بخشش خداوند به انسان ها باشد ، آن را «نَفَل» می نامند .

بعضی از اهل لغت به لحاظ عموم و خصوص بودن بین «نفل» و «غنیمت » فرق گذاشته و گفته اند : غنیمت اموالی است که با زحمت یا غیر زحمت به دست آید ، خواه استحقاق آن را داشته باشد یا نداشته باشد ، قبل از پیروزی در جنگ باشد یا بعد از آن .

اما «نَفَل» اموالی است که قبل از تقسیم غنیمت حاصل می شود و به دست می آید که از جمله ی غنیمت به حساب می آید .

بعضی ها گفتند : هر مالی که بدون جنگ برای مسلمانان حاصل شود ، «فی ء» می باشد .

و نیز گفته شده : «نَفَل» به معنای چیزی است که بعد از تقسیم غنایم جنگی ، از اموال جدا می شود ، و کلام خدای متعال که فرمود : «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْأَنْفَالِ»(1) بر این معنا حمل شده است .

و اصل این معنا ، از «نفل » به معنای زیادی ، می باشد ، یعنی زیادتر از واجب که آن را «نَافِلَه» هم می گویند .

خدای متعال فرمود : «وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَهً لَکَ»(2) که این نماز وظیفه ای هست علاوه بر آن نمازهای یومیه که بر شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله واجب می باشد .

و هم چنین سخن خدای سبحان که فرمود :

ص: 114


1- . از تو در باره ی انفال (غنایمی که بدون جنگ از دشمنان به دست مسلمانان آید ، و زمین های خرابِ بی مالک ، معادن ، بیشه ها ، فراز کوه ها ، کف رودها ، ارث کسی که وارث ندارد ، قطایع ملوک ، خلاصه ثروتی که بی رنج مردم حاصل شود) سوال می کنند . سوره ی انفال آیه ی 1 .
2- . و پاسی از شب را برای عبادت و بندگی بیدار باش که این افزون بر واجب ویژه و یک وظیفه ی اضافی برای تو می باشد . سوره ی اسرا آیه ی 79 .

«وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَیَعْقُوبَ نَافِلَهً»(1) ، مقصود از نافله در این آیه ی کریمه ، همان

فرزند فرزند (نوه) می باشد (که زیاده بر فرزند است)(2) .

به تعبیر دیگر : کلمه ی «انفال» جمع «نفل» به معنای زیادی هر چیزی است ، و لذا به نمازهای مستحبی هم «نافله» گفته می شود ؛ چون که بر فریضه زیاده است .

و مراد از «فی ء » اموالی است که مالکی نداشته باشد مانند : قله ی کوه ها و بستر رودخانه ها و خرابه های متروک و آبادی هایی که اهل آن ها هلاک شده باشند ، و اموال کسی که وارث ندارد .

و به این جهت آن را انفال می گویند که گویا اموال مذکور زیادی بر آن مقدار اموالی است که مردم مالک شده اند ، به طوری که دیگر کسی نبوده که آن ها را مالک شود ، و مالک چنین اموالی خدای متعال و رسول و فرستاده ی او صلی الله علیه و آله هستند .

غنایم جنگی را نیز انفال می گویند به خاطر این است که زیادی بر آن چیزی است که غالبا در جنگ ها مورد نظر است ؛ زیرا مقصود از جنگ ها تنها پیروز شدن بر دشمن و تسلیم نمودن او می باشد .

وقتی پیروزی حاصل شد و دشمن مغلوب گردید ، مقصود اصلی از جنگ حاصل شده است ، حال اگر اموالی هم به دست آمده باشد ، و یا اسیری گرفته باشند ، اموری است زیاده بر آنچه مقصود بوده ، در نتیجه همه ی این موارد در معنای این کلمه ، زیاده و انفال نهفته است .

ص: 115


1- . و به او ابراهیم اسحاق و افزون بر آن یعقوب را عطا کردیم . سوره ی انبیا آیه ی 72 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 820 .

2 - «دُولَه»

و اما «دَوله» و «دُولَه» به یک معنا هستند ، گفته شد : «دَوله » در مال و «دُولَه» در

جنگ و جاه و مقام استعمال می شود .

گفته شد : «دَوْلَه» اسم چیزی است که عینا دست به دست می گردد (نقدینه و متاع جنسی و مادّی) ، و «دُولَه» مصدر آن است(1) .

خدای متعال فرمود : «کَیْ لا یَکُونَ دُولَهً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ» .

و «تَدَاوَلَ القوم کذا» یعنی آن را به خاطر دست به دست شدن ، می گرفتند .

«دَاوَلَ اللّه کذا بینهم» یعنی خداوند در میان شان دست به دست گردانید .

در آیه ی مبارکه ی دیگر می فرماید :

«وَتِلْکَ الْأَیّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النّاسِ»(2) .

و ما این روزها (ی پیروزی و شکست) را در میان مردم می گردانیم ( و این خاصیّت زندگی دنیاست) .

ذی القربی چه کسانی هستند ؟

اشاره

در آیه ی مورد بحث و بعضی از آیات دیگر ، عبارت «ذی القربی » آمده است ، و این سوال مطرح است که مقصود از آن چه کسانی هستند ؟ برای رسیدن به جواب ، باید به گفتار معصومین علیهم السلام - که مفسر حقیقی و مخاطب واقعی قرآن می باشند(3)- مراجعه شود.

ص: 116


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 322 .
2- . سوره ی آل عمران آیه ی 140 .
3- . در روایتی از وجود مقدس امام پنجم حضرت باقر العلوم علیه السلام آمده : «إِنَّمَا یَعْرِفُ الْقُرْآنَ مَنْ خُوطِبَ بِهِ» . تنها کسی همه ی معانی و ابعاد قرآن را می فهمد که به او خطاب شده باشد . کافی ج 8 ص 312 ضمن حدیث 485 ، وسائل الشیعه ج 27 ص 185 حدیث 33556 .

در این مختصر به ذکر بعضی از موارد اکتفا می شود :

الف ) سوره ی مبارکه ی انفال :

«وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی

وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکینِ وَابْنِ السَّبیلِ»(1) .

بدانید هر گونه غنیمتی به دست آورید ، خمس آن برای خدا و برای پیامبر ، و برای ذی القربی و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه (از آن ها) است .

راجع به این آیه ی کریمه، روایات فراوانی از منابع شیعه و اهل سنت نقل شده است:

1 - در کتاب «کافی » از عبد الرحمان بن کثیر از امام صادق علیه السلام نقل نموده که آن حضرت در مورد این آیه ی شریفه فرمود :

«أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَ وَالْأَئِمَّهُ علیهم السلام » .

(مقصود از ذی القربی و خویشاوندان) امیرالمومنین و ائمّه علیهم السلام هستند(2) .

2 - محمد بن مسلم از امام باقر علیه السلام روایت کرده که آن حضرت ذیل همین آیه ی مبارکه فرموده اند :

«هُمْ قَرَابَهُ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله » .

ذوی القربی خویشان رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشند(3) .

ص: 117


1- . سوره ی انفال آیه ی 41 .
2- . کافی ج 1 ص 414 حدیث 12 ، بحار الانوار ج 24 ص 278 حدیث 5 ، تفسیر برهان ج 2 ص 690 حدیث 4275 .
3- . کافی ج 1 ص 539 حدیث 2 ، وسائل الشیعه ج 9 ص 512 حدیث 12604 ، تفسیر برهان ج 2 ص 690 حدیث 4276 ، تفسیر نور الثقلین ج 2 ص 155 حدیث 99 .

3 - «شواهد التنزیل » به اسناد خود از امیرالمومنین علیه السلام روایت نموده که راجع به آیه ی مبارکه ی «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ» فرمود :

«لَنَا خَاصَّهً ، وَلَمْ یَجْعَلْ لَنَا فِی الصَّدَقَهِ نَصِیبا ؛ کَرَامَهً أَکْرَمَ اللَّهُ تَعَالَی نَبِیَّهُ وَآلَهُ بِهَا ، وَأَکْرَمَنَا عَنْ أَوْسَاخِ أَیْدِی الْمُسْلِمِینِ » .

این (خمس) مخصوص ما اهل بیت است ، و برای ما در صدقه سهمی قرار نداده است ، و این کرامتی است که خداوند پیامبر خود و خاندان او را با آن گرامی داشته ، و ما را از چرک های دست های مسلمانان برتری داده است(1) .

4 - ابن جریر طبری (متوفّای 310ه) و احمد بن محمد ثعلبی (متوفّای 427ه) و ابن کثیر (متوفّای 774 ه) از مفسران بزرگ اهل سنت در تفسیر خود ذیل آیه ی شریفه ی «وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی»

آورده اند که :

منهال بن عمرو گفت : از عبد اللّه بن محمد بن علی و علی بن الحسین علیه السلامراجع به تقسیم خمس پرسیدم ، آن ها فرمودند :

«هُوَ لَنَا » خمس برای ما است .

منهال می گوید : به علی (بن الحسین علیه السلام) عرض کردم : خدای متعال می فرماید :

«وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ» .

حضرت فرمود :

«یَتَامَانَا وَمَسَاکِینِنَا » .

(مقصود) یتیمان و مسکینان ما هستند(2) .

ص: 118


1- . شواهد التنزیل ج 1 ص 285 حدیث 292 .
2- . جامع البیان تفسیر طبری ج 10 ص 7 ، تفسیر ثعلبی (الکشف والبیان) ج 4 ص 361 ، تفسیر القرآن العظیم ابن کثیر ج 4 ص 55 .

5 - در «فتح القدیر » شبیه همین روایت را با کمی اضافه چنین آورده است که :

از زین العابدین علی بن الحسین علیه السلام روایت شده فرمود :

«إِنَّ الْخُمُسَ لَنَا » .

البته که خمس برای ما است .

به آن حضرت عرض شد : خدای عزّ و جل فرمودند :

«وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ» .

امام سجاد علیه السلام فرمود :

«یَتَامَانَا وَمَسَاکِینِنَا وَأَبْنَاءِ سَبِیلِنَا » .

(مراد از آیه) یتیمان و مساکین و درراه ماندگان ما هستند(1) .

از این روایات روشن می شود که مقصود از «ذوی القربی » در این آیه ی کریمه اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله می باشند .

ب ) سوره ی مبارکه ی نحل :

«إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالاْءِحْسَانِ وَإیتَاءِ ذِی الْقُرْبَی»(2) .

خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می دهد .

راجع به این آیه ی شریفه نیز روایاتی نقل شده که به دو مورد اشاره می شود:

1 - سعد اسکاف از ابو جعفر امام باقر علیه السلام روایت نموده که آن حضرت در تفسیر این آیه ی شریفه فرمودند :

«یَا سَعْدُ ! إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله ، فَمَنْ أَطَاعَهُ فَقَدْ عَدَلَ ، وَالاْءِحْسانِ عَلِیٍّ علیه السلام ، فَمَنْ تَوَلَّاهُ فَقَدْ أَحْسَنَ ، وَالْمُحْسِنُ فِی الْجَنَّهِ ، وَإِیتاءِ ذِی الْقُرْبَی ، فَمِنْ قَرَابَتِنَا أَمَرَ اللَّهُ الْعِبَادَ بِمَوَدَّتِنَا وَ إِیتَائِنَا » .

ص: 119


1- . فتح القدیر ج 2 ص 354 .
2- . سوره ی نحل آیه ی 90 .

ای سعد ! خداوند امر به عدل می کند ، و مقصود از عدل حضرت محمد صلی الله علیه و آله است ، هر کس از او اطاعت کند به عدالت عمل نموده است ، و مراد از احسان حضرت علی علیه السلام است ، هر کس او را دوست بدارد ، محسن است و کار نیکو انجام داده ، و نیکوکار در بهشت است .

و منظور از «إِیتاءِ ذِی الْقُرْبَی» قرابت و خویشاوندی ما اهل بیت است ، خدای متعال بندگان را به مودت و محبت و اعطای (حق) به ما امر کرد(1) .

2 - عطیه بن حارث از امام باقر علیه السلام نقل نموده که راجع به همین آیه ی کریمه ی فرمودند :

«الْعَدْلُ شَهَادَهُ الاْءِخْلاصِ بِأَنَّ مُحَمَّدا رَسُولُ اللَّهِ ، وَالاْءِحْسَانُ وَلایَهُ أَمِیرِ الْمُؤمِنِینَ ، وَالاْءِتْیَانُ بِطَاعَتِهِمَا ، وَإِیتاءِ ذِی الْقُرْبَی ، وَالْقُرْبَی الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ وَالْأَئِمَّهُ مِنْ وُلْدِهِ علیهم السلام » .

مقصود از «عدل » گواهی خالصانه به این که حضرت محمد صلی الله علیه و آله رسول و فرستاده ی خدا است، و مراد از «احسان » ولایت امیرالمومنین علیه السلام می باشد ، و مقصود از «ذی القربی» حسن و حسین و امامان از نسل حسین علیهم السلاممی باشند(2).

در نتیجه آنچه از این احادیث به دست می آید فهم و درک و شناخت مصادیق ذوی القربی می باشد که آن ها اهل بیت رسول اکرم صلی الله علیه و آله هستند .

ج ) سوره ی مبارکه ی اسرا :

اشاره

«وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ»(3) .

ص: 120


1- . تفسیر عیاشی ج 2 ص 268 حدیث 63 ، تفسیر برهان ج 3 ص 449 حدیث 6137 .
2- . غرر الاخبار دیلمی ص 152 ، تاویل الآیات الظاهره ص 264 ، تفسیر برهان ج 3 ص 449 حدیث 6138 .
3- . سوره ی اسرا آیه ی 26 .

و (ای رسول ما) تو خود حقوق خویشاوندان و ارحام خود را ادا کن .

در رابطه با این آیه ی شریفه هم روایاتی وارد شد که دو روایت ؛ یکی از طریق امامیه و دیگری از اهل سنت ذکر می گردد :

جریان فدک

1 - اما از طریق امامیه و شیعه ، علی بن اسباط گفت : وقتی که ابو الحسن موسی بن جعفر علیه السلام وارد بر مهدی خلیفه ی عباسی شد ، دید در حال رسیدگی به مظالم و حقوق مردم است و آن ها را به صاحبان حق بر می گرداند .

حضرت به او فرمود :

«ای امیر !(1) چه شده است که مظلمه ی ما و حقی که از ما برده اند ، بر نمی گردد ؟ » .

مهدی گفت : ای ابا الحسن ! موضوع چیست ؟ کدام حق ؟

حضرت فرمودند :

«وقتی خداوند تبارک و تعالی فدک و حومه ی آن را برای پیامبر خود گشود و به تصرف آن حضرت درآورد ، و بر آن اسب و شتر رانده نشد (با جنگ گرفته نشد) ، خداوند این آیه را بر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل کرد : «وَآتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ» .

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به حسب ظاهر(2) متوجه نشد که ذی القربی چه کسانی هستند ، و در باره ی آن ، به جبرئیل مراجعه فرمود ، و جبرئیل نیز به پروردگارش مراجعه نمود .

ص: 121


1- . لازم به یاد آوری است که ائمّه ی اطهار علیهم السلام از باب تقیه ، گاهی خلفای جور را بالاجبار با لقب «امیر » خطاب می کردند .
2- . ظاهرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای روشن شدن موضوع و این که از ناحیه ی شخص حضرت نباشد ، در باره ی معنای ذوی القربی و حق آن ، به جبرئیل مراجعه فرمود .

«فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنِ ادْفَعْ فَدَکا إِلَی فَاطِمَهَ علیهاالسلام ، فَدَعَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ لَهَا : یَا فَاطِمَهُ ! إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی أَنْ أَدْفَعَ إِلَیْکِ فَدَکا » .

خداوند متعال به او وحی نمود که فدک را به فاطمه علیهاالسلام عطا کن .

رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه را خواست و به او فرمود : ای فاطمه ! به راستی که خداوند به من دستور داده است تا فدک را به تو بدهم .

فاطمه عرض کرد : یا رسول اللّه ! من هم از شما و از خداوند پذیرفتم .

و تا زمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله زنده بود ، وکلای فاطمه در فدک بودند و در آن تصرف می کردند .

وقتی ابو بکر به حکومت رسید ، وکلای آن حضرت را از فدک خارج کرد .

حضرت زهرا علیهاالسلام نزد ابو بکر رفت و از او خواست فدک را به او برگرداند .

ابو بکر گفت : شخص سیاه پوست یا سرخ پوستی (هر کس باشد) بیاور تا به نفع تو در این باره گواهی دهد ، فاطمه علیهاالسلام امیرالمومنین علیه السلام و امّ ایمن را به عنوان شاهد ، آورد تا به نفع او گواهی دادند .

ابو بکر نامه ای برایش نوشت که متعرض و مانع او نشوند .

فاطمه علیهاالسلام با همان نامه از پیش ابو بکر خارج شد ، و در بین راه با عمر روبرو شد ، عمر گفت : ای دختر محمد ! این چیست که با خود داری ؟

حضرت فرمود : نامه ایست که پسر ابی قحافه برایم نوشته

عمر گفت: به من نشان بده ، فاطمه ی زهرا علیهاالسلام امتناع نمود .

عمر به زور از دستش گرفت و بر آن نگاه کرد ، بعد آب دهان در آن انداخته و نوشته را از بین برد و پاره کرد و گفت : این سرزمین را پدرت با راندن اسب و شتر و لشکرکشی نگرفته که تو بخواهی ریسمان بگردن ما گذاری (و ما را محکوم کنی) » .

ص: 122

مهدی عباسی به حضرت عرض کرد : ای ابا الحسن ! حدود فدک را به من بگو و مشخص کن .

حضرت فرمود : «یک حدش کوه احد و حد دیگرش عریش مصر و حد دیگرش سیف البحر و حد دیگر آن دومه الجندل است » .

مهدی گفت : همه ی این ها ؟ !

حضرت فرمود : «آری ای امیر ! تمام این ها ؛ زیرا همه ی این ها زمین هایی هستند که رسول خدا صلی الله علیه و آله اسب و شتر بر اهل آن نرانده و بر مردم آن، قشونی نکشیده است».

مهدی گفت : سرزمین خیلی زیادی است ، در این مورد تامّل و فکری می کنم(1) .

2 - اما از طریق اهل سنت ؛

روایتی نقل شده است که حضرت سیّد الساجدین علی بن الحسین علیهماالسلام (در ایام اسارت) به مردی از اهل شام فرمود :

«أَ قْرَأْتَ الْقُرْآنَ؟ » .

آیا قرآن خوانده ای ؟

آن شخص عرض کرد : بلی .

حضرت فرمود :

«فَمَا قَرَأْتَ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ «وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ»؟ » .

آیا در سوره ی بنی اسرائیل نخوانده ای (که خدای متعال فرمود) : «و (ای رسول ما) تو خود حقوق خویشاوندان و ارحام خود را ادا کن » ؟

ص: 123


1- . کافی ج 1 ص 543 حدیث 5 ، بحار الانوار ج 48 ص 156 و 157 حدیث 29 ، تفسیر برهان ج 3 ص 520 و521 حدیث 6316 .

مرد شامی عرض کرد : آیا شما از «ذی القربی» و خویشاوند پیامبر هستید که خدا امر کرده حق شان داده شود ؟

امام سجاد علیه السلام فرمود : «نَعَمْ » آری(1) .

د ) سوره ی مبارکه ی شوری :

«قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرا إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبَی»(2) .

بگو : من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی کنم جز دوست داشتن نزدیکانم (اهل بیتم)(3) .

توضیح آیه مودت

این آیه ی شریفه صراحت دارد بر این که مزد و پاداش رسالت پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله ، مودّت و دوست داشتن اقربا و نزدیکان آن حضرت می باشد ، و در ذیل این آیه ی کریمه روایات فراوانی در کتاب های شیعه و سنی نقل شدند که مقصود از «القربی » خاندان پاک رسول اکرم صلی الله علیه و آله می باشند .

در این مبحث به قسمتی از آن روایات اشاره می شود :

ص: 124


1- . جامع البیان تفسیر طبری ج 15 ص 53 ، تفسیر ثعلبی (الکشف والبیان) ج 6 ص 95 ، تفسیر درّ المنثور ج 4 ص 176 .
2- . سوره ی شوری آیه ی 23 .
3- . «الموده» به نظر برخی از اهل لغت مصدر است ، و بعضی آن را اسم مصدر می دانند . العین ج 8 ص 99 ، مصباح المنیر ج 2 ص 653 . و به معنای «محبت» و «دوست داشتن» است . مصباح المنیر ج 2 ص 653 ، منتهی الارب ج 2 ص 1307 . واژه ی «القربی » از ماده ی «قرب » است ، و قرب و بُعد به معنای نزدیکی و دوری و نقطه ی مقابل هم هستند ، این واژه در چند مورد استعمال می شود که یکی از آن ها ، در نسبت داشتن و خویشاوندی است . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 663 و 664 .

1 - از ابو جعفر امام باقر علیه السلام راجع به تفسیر این آیه ی شریفه ی «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرا إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبَی» سوال شد .

حضرت فرمودند : «هُمُ الْأَئِمَّهُ علیهم السلام » .

(مقصود از آن قربی) فقط امامان اهل بیت علیهم السلام هستند(1) .

2 - و نیز در بسیاری از کتب علمای شیعی و سنّی از ابن عباس نقل شده که گفت : وقتی این آیه ی شریفه نازل شد ، اصحاب پرسیدند :

ای رسول خدا ! این خویشانی که خدای متعال ما را امر کرده به مودّت و محبت آن ها ، چه کسانی هستند ؟

حضرت فرمود :

«عَلِیٌّ وَفَاطِمَهُ وَوُلْدُهُمَا » .

علی و فاطمه و دو فرزندان شان(2) .

مودّت اهل بیت پاداش رسالت

شکی نیست که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در راه ابلاغ رسالت خود و انجام ماموریت های

ص: 125


1- . محاسن برقی ج 1 ص 145 حدیث 48 ، کافی ج 1 ص 413 حدیث 7 ، تفسیر نور الثقلین ج 4 ص 573 حدیث 72 ، بحار الانوار ج 23 ص 251 حدیث 28 ، تفسیر برهان ج 4 ص 815 حدیث 9493 .
2- . تفسیر فرات کوفی ص 389 - 391 ، تفسیر جوامع الجامع ج 4 ص 48 ، متشابه القرآن ابن شهرآشوب ج 2 ص 60 ، خصائص الوحی المبین ابن بطریق ص 109 حدیث 50 و ص 111 حدیث 53 ، تفسیر برهان ج 4 ص 823 حدیث 9515 ، تفسیر ابن ابی حاتم ج 10 ص 3276 حدیث 18473 ، معجم کبیر طبرانی ج 3 ص 47 حدیث 2641 ، و ج 11 ص 351 ، تفسیر ثعلبی الکشف والبیان ج 8 ص 310 ، شواهد التنزیل حسکانی ج 2 ص 189 حدیث 822 و 825 و ص 194 حدیث 827 ، تفسیر کشاف زمخشری ج 4 ص 219 و 220 ، تفسیر فخر رازی (مفاتیح الغیب) ج 27 ص 595 ، انوار التنزیل بیضاوی ج 5 ص 80 ، تفسیر درّ المنثور ج 6 ص 7 . و غیر این ها .

الهی ، سختی ها و رنج های فراوان ، و زحمت های زیادی متحمّل شدند ، اما در مقابل این کارهای با ارزش ، هرگز از کسی طلب اجر و پاداش مادی درخواست نفرمود .

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله از مسلمانان فقط یک چیز به عنوان اجر و مزد رسالت تقاضا نمود و آن «مودّت و محبت به اهل بیت عصمت و طهارت» بود .

خویشان و اقربای پیامبر چه کسانی هستند ؟

در این آیه ی شریفه ، بحث مهم در مورد کلمه ی «قربی» و تفسیر آن می باشد ،هر چند جمعی مغرضانه از کنار این آیه گذشته اند ، ولی آیه ی کریمه مباحث عمیقی دارد .

برای رسیدن و پی بردن به عظمت آیه و آنچه که در آن مطرح شده است ، همین مساله را از بیان سایر پیامبران علیهم السلام در قرآن مجید بررسی می کنیم .

در سوره ی مبارکه ی شعرا ، می بینیم که مساله ی اجر و مزد رسالت ، از لسان پنج نفر از پیامبران بزرگ دیگر : حضرت نوح ، هود ، صالح ، لوط و شعیب علیهم السلامنیز مطرح شده است ، ولی آن بزرگواران هیچ اجر و مزدی ، حتّی دوستی نزدیکان خود را طلب نکرده بودند ، تمام آن بزرگواران فرموده اند :

«وَمَا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْر إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ»(1) .

من در برابر این دعوت ، هیچ اجر و پاداشی از شما نمی طلبم ؛ اجر و پاداش من تنها بر پروردگار عالمیان است

پرسش : هدف و مقصود پیامبر صلی الله علیه و آله از تقاضای این اجر و مزد چه بوده است ، آیا

ص: 126


1- . سوره ی شعرا آیات 109 و127 و145 و164 و180 .

این اجر و پاداش را فقط برای خود می خواسته ، یا این که در این تقاضا ، اهداف مقدّس دیگری نهفته است که نفع آن به آحاد مسلمین باز می گردد ؟

پاسخ : برای روشن شدن این پرسش لازم است دو آیه ی دیگر قرآن مجید را در کنار آیه ی مودّت قرار دهیم تا مقصود این آیه ی کریمه بهتر روشن گردد ، و هدف اصلی از درخواست اجر رسالت معلوم شود .

1 - در سوره ی مبارکه ی سبا آمده :

«قُلْ مَا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلَی اللَّهِ»(1) .

بگو : هر اجر و پاداشی از شما خواسته ام برای خودِ شماست ؛ اجر من تنها بر خداوند است .

با این آیه ی شریفه ، تا حدودی ابهام ناشی از آیه ی مودّت ، برطرف می گردد ، و معلوم می شود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز مانند سایر پیامبران ، از مردم هیچ اجر و پاداشی برای خود نخواسته است ، و جریان «مودّت قربی» در حقیقت به خاطر خودِ مردم مطرح گردیده است ، و نتیجه ی این مودّت و محبت به خود مردم باز می گردد .

2 - در سوره ی مبارکه ی فرقان ، آیه ی شریفه ای هست که در حقیقت مفسّر آیه ی سوره ی سبا می باشد ، و چگونگی فایده ی «مودّت قربی» را برای مردم روشن می کند .

خدای متعال در این آیه فرمود :

«قُلْ مَا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلاَّ مَنْ شَاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبیلاً»(2) .

ص: 127


1- . سوره ی سبا آیه ی 47 .
2- . سوره ی فرقان آیه ی 57 .

بگو : من در برابر آن (ابلاغ آیین خدا) هیچ گونه پاداشی از شما نمی طلبم مگر کسی که بخواهد راهی به سوی پروردگارش برگزیند (این پاداش من است) .

در آیه ی قبل بیان فرمود که اجر رسالت ، سود شخصی برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیست ، بلکه فایده ی آن به خودِ مردم باز می گردد ، و این آیه نشان می دهد که اساسا طرح مساله ی اجرِ رسالت ، نیز در مسیر استمرار اهداف رسالت می باشد ، و در حقیقت نفع آن به اصل دین و دین داران باز می گردد .

حاصل مطلب این که مساله ی اجر و مزد رسالتِ پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله ، نفع و سودشخصی - که اختصاص به آن حضرت داشته باشد - نیست ، و آن بزرگوار نیز مانند سایر انبیای عظام علیهم السلام از مردم هیچ اجر و مزد شخصی طلب نکرده است ، بلکه اجر رسالتش - که در آیه ی مودّت مطرح شده - در حقیقت باعث استمرار رسالت می باشد .

مصادیق «قربی» از نظر شیعه و اهل سنت

علمای شیعه با تفکّر و دقّت در این آیه ی شریفه ، همه معتقدند که منظور از «قربی» اهل بیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می باشند ، و بدون شک ولایت و امامت ائمّه ی معصومین و اوصیای طاهرین علیهم السلام ادامه ی رسالت نبی مکرم اسلام است .

از این جهت ، این اجر و پاداش (مودّت قربی) متناسبِ و لازمه ی آن رسالت می باشد ، علاوه بر این ، ولایت و امامت مردم را به سوی خداوند متعال هدایت می کند .

اگر آیه ی مودّت را ، طبق آنچه علما و مفسّران شیعه تعریف کرده اند ، تفسیر کنیم ، هم معنای آیه ی مودّت روشن می شود ، و هم آیات دیگری که در ارتباط با

ص: 128

این آیه می باشند ، واضح می گردند ، و معلوم می شود که ارتباط بین آن ها یک ارتباط منطقی ، عقلایی و صحیح است .

ولی علمای اهل سنّت ، تعبیرات مختلفی در این زمینه بیان کردند که هیچ کدام متناسب با آیه نیست ، و مطرح نمودند آن نظرات موجب اطاله ی کلام می گردد ، لذا از بیان آن ها صرف نظر می شود .

شگفت آور این که بسیاری از مفسرین اهل سنّت ذیل آیه ی مودّت ، احادیث و روایات مفصّل و طولانی از وجود مقدّس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله راجع به مودّت و دوستی اهل بیت پیامبر نقل کرده اند .

به راستی با وجود نقل این احادیث ، معلوم نیست که علمای اهل سنّت چرا از روایت به درایت نرسیده و به سوی آن توجیهات و تفسیرات غیر منطقی رفتند ؟

به عنوان نمونه ، زمخشری که یکی از مفسّران بزرگ اهل سنّت است ، در تفسیر «کشاف » از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایتی مفصّل نقل نموده که قسمتی از آن در این جا ذکر می شود .

طبق نقل زمخشری ، پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله فرمودند :

«مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ ، مَاتَ شَهِیدا ، أَلا وَمَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ ، مَاتَ مَغْفُورا لَهُ ، أَلا وَمَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ ، مَاتَ تَائِبا ، أَلا وَمَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ ، مَاتَ مُؤمِنا مُسْتَکْمِلَ الاْءِیمَانِ » .

هر کس با عشق و محبّت آل محمد صلی الله علیه و آله (اهل بیت پیامبر) از دنیا برود ، شهید مرده است .

آگاه باشید ! کسی که با محبّت و عشق آل محمّد صلی الله علیه و آله بمیرد ، آمرزیده و بخشوده خواهد بود .

ص: 129

آگاه باشید !هر کس با محبّت و مودّت آل محمد صلی الله علیه و آله از دنیا برود ، با توبه از دنیا رفته است .

آگاه باشید ! کسی که با عشق و محبّت آل محمّد صلی الله علیه و آله بمیرد ، مومنِ با ایمان کامل از دنیا رفته است(1) .

همان طوری که اشاره شد ، این حدیث طولانی است ، و به جهت اختصار بخشی از آن را نقل کردیم(2) .

بررسی کلام فخر رازی

فخر رازی در تفسیر کبیر خود همین روایت را از زمخشری نقل کرده و بعد از نقل آن ، آل محمّد صلی الله علیه و آله را توضیح داده و معنا کرده است .

او می گوید : مقصود از آل محمّد صلی الله علیه و آله کسانی هستند که بازگشت امرشان به سوی آن حضرت می باشد ، پس تمام کسانی که ارتباط شان محکم تر و کامل تر باشد آل هستند ، و بدون تردید فاطمه و علی و حسن و حسین محکم ترین پیوند و ارتباط را با رسول اکرم صلی الله علیه و آله داشتند ، و این مطلب از مسلّمات و مستفاد از احادیث متواتر است ، در نتیجه لازمه ی این مطلب این است که آن ذوات مقدسه ، آل رسول اللّه صلی الله علیه و آله باشند .

ص: 130


1- . تفسیر کشاف زمخشری ج 4 ص 220 .
2- . لازم به یاد آوری است که بسیاری از اهل سنت اعتراف دارند که مقصود از «ذوی القربی » خویشاوندان پیامبر هستند . در بحر العلوم تفسیر سمرقندی ج 3 ص 427 گفته : وَلِذِی الْقُرْبی ، یعنی قرابه الرسول صلی الله علیه و آله . و در تفسیر ثعلبی (الکشف والبیان) ج 9 ص 274 آورده : وَلِذِی الْقُرْبَی قرابه النبیّ صلی الله علیه و آله . و در تفسیر فخر رازی (مفاتیح الغیب) ج 29 ص 507 گفته : وَلِذِی الْقُرْبی بنوهاشم وبنوالمطّلب . و در تفسیر روح البیان ج 9 ص 427 نوشته : وَلِذِی الْقُرْبی وهم بنوهاشم وبنوا المطّلب .

اختلاف در معنای آل رسول صلی الله علیه و آله

و جمعی در معنای «آل پیامبر» اختلاف دارند ، بعضی گفتند : تمام اقارب و خویشاوندان پیامبر هستند .

و بعضی دیگر گفتند : مقصود از آل پیامبر ، امّت آن حضرتند

اگر آل را به خویشاوندان آن حضرت اختصاص دهیم ، در این صورت آن ها (حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام) قطعا آل پیامبر می باشند ، و اگر آل را بر معنای امّتی که دعوت آن حضرت را قبول کردند ، تعمیم دهیم ، باز هم آن ذوات مقدسه علیهم السلام به طریق اولی ، آل پیامبر هستند .

بنابراین ، در هر صورت آن انوار الهی (حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام) آل رسول اکرم صلی الله علیه و آله می باشند .

اما دیگران (غیر از آن چهار نفر) آیا مشمول لفظ «آل» می شوند یا نه ؟ این مساله اختلافی است .

صاحب «کشاف» روایت کرده که چون این آیه ی مودّت نازل شد ، به آن حضرت عرض شد : یا رسول اللّه ! این خویشاوندان شما که محبت و دوست داشتن آن ها بر ما واجب شد ، چه کسانی هستند ؟

حضرت فرمود :

«عَلِیٌّ وَفَاطِمَهُ وَابْنَاهُمَا » .

علی و فاطمه و دو فرزندان آن ها .

پس ثابت شد که مقصود از «قربی» در آیه ی شریفه ، منحصر در این چهار نفر از

ص: 131

خویشاوندان و نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله هستند ، وقتی این مطلب مسلّم شد(1) ، لازم است که این ها امتیاز و احترام بیش تر و مخصوصی داشته باشند .

ادله ی فخر رازی برای اثبات احترام ویژه ی اهل بیت علیهم السلام

در این جا به چند وجه و دلیل بر تعظیم و احترام ویژه ی آن ها اشاره می شود :

دلیل اول : خودِ آیه ی شریفه ی «إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی» که وجه استدلالش گذشت .

دلیل دوم : شکی نیست که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حضرت صدیقه ی طاهره علیهاالسلام رادوست می داشت ، و در باره ی ایشان فرمود :

«فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی ، یُؤذِینِی مَا یُؤذِیهَا » .

فاطمه قسمتی از وجود من است ، آنچه که فاطمه را اذیت و ناراحت کند ، مرا ناراحت کرده است .

و هم چنین با نقل متواتر از رسول اکرم صلی الله علیه و آله ثابت شده که آن حضرت ، امیرالمومنین و حسن و حسین علیهم السلام را دوست می داشت .

بنابراین ، بر تمام امّت (به لحاظ تبعیت از رسول اکرم صلی الله علیه و آله) نیز محبت و دوست داشتن آن ها واجب می باشد ؛ به لحاظ فرمان خداوند متعال که امر نمود :

«وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ»(2) .

از پیامبر پیروی کنید شاید رستگار شوید .

و سخن دیگر الهی که فرمود :

ص: 132


1- . و روشن گردید که «قربی » فقط آن ها هستند ، به مقتضای آیه ی شریفه ،بر هر فرد لازم است که نسبت به این ذوات مقدسه احترام و امتیاز خاص داشته باشد ، و آن ها را ممتاز از سایر خلق بداند ، و بر این فریضه ی الهی اهتمام بورزد .
2- . سوره ی اعراف آیه ی 158 .

«فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ»(1) .

پس آنان که فرمان او را مخالفت می کنند ، باید بترسند .

و کلام خدای سبحان :

«إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللَّهُ»(2) .

اگر خدا را دوست دارید ، از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست داشته باشد .

و نیز بیان حضرت حق که فرمود :

«لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ اُسْوَهٌ حَسَنَهٌ لِمَنْ کَانَ یَرْجُوا اللَّهَ»(3) .

مسلّما برای شما در رفتار و عمل رسول خدا سرمشق و الگوی نیکویی است برای آن ها که امید به رحمت خدا دارند

دلیل سوم : وجوب دعا نمودن ، برای آل پیامبر ، یک منصب و مقام بسیار ارجمندی را اثبات می کند ، و به همین جهت نیز این دعا در آخر تشهد در نماز ، واجب قرار داده شد ، و آن دعا این است که نمازگزار می گوید :

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَعَلَی آلِ مُحَمَّدٍ ، وَارْحَمْ مُحَمَّدا وَآلَ مُحَمَّدٍ .

و این تعظیم ، تجلیل و مقام ، در حق غیر آل پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله وجود نداشته و نخواهد داشت .

پس تمام این ادله دلالت دارند بر وجوب محبت نسبت به خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله .

و شافعی در شعر خود گفت :

ص: 133


1- . سوره ی نور آیه ی 63 .
2- . سوره ی آل عمران آیه ی 31 .
3- . سوره ی احزاب آیه ی 21 .

یَا رَاکِبا ! قِفْ بِالْمُحَصَّبِ مِنْ مِنًی

وَاهْتِفْ بِسَاکِنِ خَیْفِهَا وَالنَّاهِضِ سَحَرا

إِذَا فَاضَ الْحَجِیجُ إِلَی مِنًی

فَیْضا کَمَا نَظْمِ الْفُرَاتِ الْفَائِضِ

إِنْ کَانَ رَفْضا حُبُّ آلِ مُحَمَّدٍ

فَلْیَشْهَدِ الثَّقَلانِ أَنّی رَافِضیّ

ای سواری که عازم حج هستی ، در آن جا که برای رمی جمرات ریگ جمع می کنند ، توقّف کن و به کسانی که در مسجد خیف مشغول عبادتند و یا در حال حرکت از آن جا می باشند ندا بده ، هم چنین به هنگام سحر گاه که حاجیان از مشعر به سوی منی کوچ می کنند ، و مانند نهری عظیم و خروشان وارد سرزمین منی می شوند ندا بده و بگو : اگر محبت آل محمد صلی الله علیه و آله رفض و ترک دین است ، همه ی جن و انس شهادت دهند که من رافضی هستم(1) .

ادله ی متعدد دیگری وجود دارند که می توانند مورد استناد قرار گیرند ، و اثبات نمایند که مراد از «قربی » در آیات متعدده از قرآن مجید ، فقط اهل بیت معصومین علیهم السلام از خاندان خاتم النبیّین صلی الله علیه و آله هستند ، و نیز اثبات لزوم مودّت و وجوب محبت به اهل بیت علیهم السلام نماید که به لحاظ اختصار ، اکتفا به همین مقدار می شود .

موارد مصرف «فی ء» و «انفال»

ظاهر آیه ی مبارکه این است که موارد مصرف «فی ء» در آیه ی قبلی را بیان می کند ، هر چند در آیه ی قبل مقصود از «فی ء» خصوص اموال بنی النضیر بود ، ولی در این آیه نسبت به تمام فی ءهای دیگر عمومیت دارد .

آیه ی مبارکه می فرماید : قسمتی از «فی ء» به خدای متعال اختصاص دارد ، و

ص: 134


1- . تفسیر فخر رازی مفاتیح الغیب ج 27 ص 595 .

قسمتی از آن مخصوص رسول خدا صلی الله علیه و آله است ، و مقصود این که یک قسمت مخصوص خداوند می باشد ، این است که باید طبق نظر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در راه رضای خدای متعال مصرف شود ، و آنچه که مخصوص رسول اکرم صلی الله علیه و آله است ، در مصارف شخصی آن جناب مصرف می شود .

و بخشی دیگر از آن اموال ، مختص به ذوی القربی و خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله است ، و قسمتی دیگر مربوط به یتیمان فقیر است نه هر کودکی که پدرش را از دست داده باشد .

این که ایتام را جداگانه ذکر فرمود به خاطر این است که اهمیت رسیدگی به این طایفه را برساند و الاّ یتیمی که فقیر است جزوی از مساکین می باشد .

قسمتی دیگر از آن اموال مخصوص مساکین و بخشی دیگر برای کسانی که دربین راه درمانده شدند ، و اموال خود را از دست داده اند که به آن ها «ابن السبیل » اطلاق می شود .

و اما اموال غیر منقول از قبیل زمین ها و باغات چند قسمت می شوند :

قسم اوّل : اموالی که با قهر و غلبه در جنگ فتح شدند ، و در اصطلاح فقه ، اسم آن را «اراضی مفتوح عنوه» می گویند ، مثل زمین های مکه و عراق .

حکم این زمین ها این است که مال تمام مسلمین است ، و تا روز قیامت هیچ کس مالک آن ها نمی شود ، و اختیار آن با پیامبر و امام و نایب آن حضرت خواهد بود ، می توانند این زمین ها را به مردم ، یک ساله یا چند ساله اجاره دهند ، به اجرت و پولی که از اجاره ی آن اخذ می شود ، «خراج» می گویند ، یا این که می گویند : این زمین به شما اجاره داده می شود در قبال مثلاً یک بیستم یا یک چهلم از منافع و زراعت آن که البته بستگی دارد به کیفیت زمین و نظر پیغمبر صلی الله علیه و آله و امام علیه السلام و نایب آن

ص: 135

بزرگواران ، به این اجرت و قسمی که از زراعت یا منافع زمین اخذ می شود «مقاسمه» می گویند .

و کسی حق خرید و فروش این زمین ها را ندارد ؛ چون با جنگ به دست مسلمین افتاده اند ، اگر در این عصر و زمان خرید و فروش می شوند ، این معاملات باطل هستند ، بلی می توانند هوایی و منافع آن ها را بفروشند .

قسم دوم زمین های کسانی که به محض دیدن مسلمانان ، می گویند : ما تسلیم هستیم و مسلمان شدیم ، و در خدمت شماییم ، حکم این قسم از اموال معلوم است ؛ زیرا خودشان مالک اموال شان هستند هیچ کس حق تعرّض به آن ها را ندارد .

قسم سوم اراضی کسانی که مغلوب مسلمانان نشدند ، آن ها می گویند : حال که شما مسلمانان این جا آمدید ، ما بر دین خودمان (یهودیت یا مسیحیت) باقی هستیم ولی به شما جزیه می دهیم .

قسم چهارم زمین هایی که اهلش آن را ترک می کنند و رها می سازند و می روند ، نه جنگی می شود و نه با زور و قهر و غلبه گرفته شده و نه اسلام آوردند ، و نه این که

باقی می مانند و جزیه می دهند .

به تعبیر دیگر : جلی أهلها یعنی اهل آن ترک وطن کرده اند

یکی دیگر از مصارف «فی ء» و آن اموال بنی النضیر ، این است که به انصار پرداخت شود ، لذا خداوند می فرماید : «کسانی که در دار الهجره (یعنی سرزمین مدینه) و (به تعبیر خداوند متعال در این آیه ی شریفه) در خانه ی ایمان قبل از مهاجران مسکن گزیدند» .

از این تعبیر استفاده می شود که انصار قبل از این که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مهاجران

ص: 136

وارد مدینه شوند ، بسترهای مهاجرت مسلمانان مکه را فراهم کردند ، یعنی نه تنها خانه های خود را آماده ی مهاجران کردند ، بلکه دل و جان خود را نیز تا آن جا که توانایی داشتند ، آماده ی پذیرایی نمودند .

از تعبیر «مِنْ قَبْلِهِمْ» این گونه فهمیده می شود که این اعمال ، قبل از هجرت مسلمانان بوده است .

فرق خراج و مقاسمه

خراج عبارت است از مالیات نقدی که از طرف حاکم مسلمین تعیین می گردد ، و کسانی که در آن زمین ها کار می کنند ، وظیفه دارند هر سال همان مبلغ را به آن حاکم تحویل دهد ، مثلاً برای هر هکتار زمین مبلغ ده دینار خراج بپردازند .

اما مقاسمه به این معنا است که حاکم شرعی در محصول زمین های خراجیه به صورت نسبی با کشاورزان سهیم باشد ، مثلاً یک دهم یا یک بیستم یا کم تر و بیش تر از محصولات آن برای حاکم و باقی مانده ی آن مال کشاورزان باشد(1) .

می توان گفت : خراج و مقاسمه دو نوع مالیاتی هستند که از طرف والیان اسلام بر زمین هایی که مسلمانان با جنگ و غلبه توانسته اند آن ها را از دست کفار خارج سازند ، تعیین می گردد ، و کسی که در آن زمین ها کار می کرد ، موظف بود هر سال مبلغی به عنوان مالیات بپردازد ، و چون این گونه اراضی از مال تمام مسلمانان است

ص: 137


1- . مرحوم محقق در شرائع الاسلام ج 2 ص 7 می فرماید : ما یأخذه السلطان الجائر من الغلات باسم المقاسمه ، أو الأموال باسم الخراج عن حقّ الأرض . و شهید ثانی در مسالک الأفهام ج 3 ص 142 فرمود : المقاسمه حصّه من حاصل الأرض تؤذ عوضا عن زراعتها ، والخراج مقدار من المال یضرب علی الأرض أو الشجر حسبما یراه الحاکم .

و قابل خرید و فروش نیست ، باید منافع آن هم در مصالح عموم صرف شود ، و از بیت المال مسلمین است .

در آیه ی قبل بیان شد که تمام اموال بنی النضیر متعلق به رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشد ، مقصود این نیست که پیامبر همه ی آن را در مصارف شخصی استفاده کند ، بلکه آن حضرت چون حاکم اسلامی و مدافع و حافظ حقوق مسلمین و نیازمندان است ، قسمت عمده ی آن اموال را در آن موارد مصرف کند .

موارد مصرف خراج

«فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکینِ وَابْنِ السَّبیلِ»(1) .

خراج پس از جمع آوری طبق تشخیص و دستور حاکم واقعی اسلام ، در راه مصالح عمومی و امنیت و دفاع از مرزها و آنچه که موجب تقویت و رشد جامعه ی

اسلامی است ، صرف می گردد .

در آیه ی کریمه موارد مصرف «فی ء» را شش مورد ذکر می کند :

1 - سهم خدای متعال «فللّه» ، واضح و روشن است که خداوند مالک همه ی هستی است ، و به هیچ چیز نیاز ندارد ، و این سهم یک نوع نسبت تشریفاتی است تا گروه های دیگری که ذکر شده اند ، احساس حقارت نکنند ، و سهم خود را در ردیف سهم خدا به حساب بیاورند ، و در اذهان عمومی از حیثیت و شخصیت آن ها کاسته نشود .

علاوه بر این ، مقصود از سهم خدای متعال یعنی آن اموال باید فی سبیل اللّه و در

ص: 138


1- . (آنچه خداوند از اموال و زمین های اهل آن آبادی ها به پیامبرانش بازگرداند) اختصاص به خداوند و پیامبر و اهل بیت پیامبر و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان دارد .

راه خداوند مصرف شود .

2 - سهم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله «وللرسول» ، آن حضرت بر اساس آنچه که خودش صلاح می داند و در هر موردی که بخواهد ، مصرف نماید .

3 - سهم خویشاوندان «ولذی القربی» ، یقینا در این جا مقصود از ذوی القربی خاندان عصمت و طهارت رسول اکرم صلی الله علیه و آله هستند ، یعنی کسانی که صدقات بر آن ها حرام است ؛ چون از صدقات محرومند ، می توانند از این اموال استفاده کنند .

4 - سهم یتیمان «والیتامی» .

5 - سهم مسکینان و نیازمندان «والمساکین» .

6 - سهم ابن سبیل یعنی در راه ماندگان «وابن السبیل» .

قرآن کریم بعد از بیان موارد مصرف «فی ء» ، از تعلیل در آیه ی شریفه ، یک اصل کلی استفاده کرده و فرمود :

«کَیْ لا یَکُونَ دُولَهً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ» .

برای این که این مال و ثروت ، چیزی نباشد که فقط در میان اغنیای شما گردش کند ، یعنی علت حکم تقسیم اموال این است که پول و ثروت در میان همه ی طبقات قسمت شود و اختصاص به یک طبقه ی معین نداشته باشد که فقط در میان آن ها و در یک مدار بسته ، گردش کند ، بلکه این اموال باید در مداری باز باشد که همه ی مردم را شامل شود .

همان گونه در معنای واژه ها گذشت ، لفظ «دوله» به معنای دست به دست شدن است ، دولت را هم دولت می گویند به خاطر این است که دست به دست می شود ، یعنی برای یک نفر یا یک عده باقی نمیماند ، این ها می روند و عده ی دیگر می آیند ، و آن عده هم می روند باز عده ی دیگری می آیند .

ص: 139

مبارزه با اختلاف طبقاتی

در این آیه ی کریمه می فرماید : این پول که دست به دست می شود نباید در یک مدار محدود و بین اغنیا دست به دست شود ، باید در مدار عموم دست به دست گردد .

و این معنا دو صورت دارد :

گاهی ممکن است فقط در میان یک طبقه و در یک مدار محدود گردش کند، و بعضی اوقات ممکن است در یک مدار نامحدود گردش نماید ، و نظر اسلام در باب ثروت این است که در دست همه ی مردم و در یک مدار نامحدود باشد «کَیْ لا یَکُونَ دُولَهً بَیْنَ الْأَغْنِیَاءِ مِنْکُمْ» .

قرآن می فرماید : این اموال باید در میان همه ی مردم بگردد نه در میان یک طبقه و گروه معین .

خلاصه ی مفهوم آیه ی مورد بحث تا این قسمت ، این است که آنچه خداوند متعال از (اموال و زمین های) اهل آن آبادی ها به پیامبرش بازگرداند ، اختصاص به خداوند تبارک و تعالی و پیامبر و اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان دارد .

برخلاف غنایمی که در جنگ های درگیرانه و مسلحانه به دست می آید که فقط خمس آن غنایم مخصوص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می باشد ، و ما بقی بین زرمندگان اسلام تقسیم می گردد ، ولی در این اموال قضیه فرق می کند ؛ زیرا بدون جنگ به دست آمده ، لذا مصرف آن را شش قسمت بیان فرموده است .

و بعد از بیان این سهام ، به علت و چرایی این تقسیم اشاره نمود و فرمود :

ص: 140

این گونه تقسیم به جهت آن است که این اموال فقط بین ثروتمندان شما دست به دست نگردد تا این که افراد محتاج از آن بی نصیب بمانند .

تسلیم محض و اطاعت از شارع مقدس

در ادامه ی آیه ی مبارکه می فرماید :

«وَمَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقَابِ» .

آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید (و اجرا نمایید) ، و از آنچه نهی فرموده خودداری نمایید ، و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است .

اجرای فرمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت به آنچه که از طرف خدای متعال آورده ، و ترک نمودن آنچه را که نهی می کند ، یعنی کسی حق اشکال کردن به آن فرامین را ندارد ؛ زیرا وقتی آن حضرت ، فرستاده ی الهی می باشد و خداوند متعال هم طبق مصالح فرمان می دهد ، در نتیجه باید به دستورات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عمل شود .

دین مبین اسلام از واژه ی «سلم» به معنای تسلیم بدون هیچ قید و شرطی می باشد(1) ، لذا هر کسی به این دین و آیین وارد شده باید تسلیم فرمان پیامبر

ص: 141


1- . اسلام در شرع به دو معنا تقسیم می شود : معنای اول اسلامی که رتبه ی آن پایین تر از ایمان است ، و این معنان همان اقرار به زبان است ، و با آن اقرار ، خون اقرار کننده حفظ شده و ریخته نمی شود ، چه اعتقاد با آن ثابت شود یا نشود . و همین معنی این آیه است که فرمود : «قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤمِنُوا وَلَکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا»عرب های بادیه نشین گفتند : ایمان آورده ایم ، بگو : شما ایمان نیاورده اید ، ولی بگویید : اسلام آورده ایم . سوره ی حجرات آیه ی 14 . معنای دوم اسلام آن است که رتبه ی آن بالاتر از ایمان می باشد یعنی اعتراف زبانی همراه با اعتقاد به قلب و دل و وفای به عمل و طاعت و فرمانبرداری برای خدای تعالی در آنچه که حکم و تقدیر نموده است، باشد . همان طوری که از حضرت ابراهیم علیه السلام نقل کرده که گفت : «إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ» در آن هنگام که پروردگارش به او گفت : اسلام بیاور! و در برابر حق ، تسلیم باش ، او فرمان پروردگار را از جان و دل پذیرفت؛ و گفت: در برابر پروردگار جهانیان، تسلیم شدم. سوره ی بقره آیه ی 131. مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 423

خاتم صلی الله علیه و آله باشد ، همان گونه که در سوره ی مبارکه ی نسا فرمود :

«فَلا وَرَبِّکَ لا یُؤمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لا یَجِدُوا فی أَنْفُسِهِمْ حَرَجا مِمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُوا تَسْلیما»(1) .

به پروردگارت سوگند که آن ها مومن نخواهند بود مگر این که در اختلافات خود ، تو را به داوری طلبند ، و سپس از داوری تو در دلِ خود احساس ناراحتی نکنند ، و کاملاً تسلیم باشند .

و نیز در سوره ی احزاب می فرماید :

«وَمَا کانَ لِمُؤمِنٍ وَلا مُؤمِنَهٍ إِذَا قَضَی اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرا أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَهُ مِنْ أَمْرِهِمْ»(2) .

هیچ مرد و زن با ایمانی حق ندارد هنگامی که خدا و پیامبرش امری را لازم بدانند ، اختیاری (در برابر فرمان خدا) داشته باشد .

و هم چنین در آیه ی شریفه ی دیگر فرمود :

«یَوْمَ لا یَنْفَعُ مَالٌ وَلا بَنُونَ * إِلاَّ مَنْ أَتَی اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلیمٍ»(3) .

ص: 142


1- . سوره ی نسا آیه ی 65 .
2- . سوره ی احزاب آیه ی 36 .
3- . سوره ی شعرا آیه ی 88 و89 .

در آن روز که مال و فرزندان سودی نمی بخشد مگر کسی که با قلب سلیم به پیشگاه خدا آید .

فرد مسلمان باید تابع اراده ی حق باشد ، و خیال نشود که خدا و پیامبر محتاج تسلیم بودن ما هستند ، خیر ، بلکه مصلحت و خیر و صلاح ما این است که در مقابل آن ها تسلیم باشیم ؛ زیرا خدای متعال چیزی جز خیر برای بندگانش نمی خواهد .

علاوه بر این ، چون ما از مصالح و مفاسد اعمال خودمان آگاه نیستیم ، شارع مقدس که عالم الغیب است ، از آن ها اطلاع دارد ، لذا آنچه که به نفع بشر است فرمان به انجام آن می دهند ، و آنچه که به ضرر آن ها می باشد نهی می کند .

پس کسی که بخواهد به سعادت ابدی برسد باید مطیع و تسلیم فرمان خداوند متعال و پیامبرش باشد ، همان گونه که شخص بیمار اگر بخواهد از بیماری نجات پیدا کند ، باید در مقابل دستورات پزشک متخصص تسلیم باشد و هر چه که او می گوید عمل کند .

تذکر : لازم به یادآوری است که تسلیم و اطاعت از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در واقع اطاعت از خدای متعال می باشد ، همان گونه که در سوره ی مبارکه ی نسا می فرماید :

«مَنْ یُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ»(1) .

کسی که از پیامبر اطاعت کند ، خدا را اطاعت کرده است

علتش این است که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله هر چه که بیان می کند ، از ناحیه ی ذات اقدس حق می باشد ، چنان که در سوره ی مبارکه ی نجم فرمود :

ص: 143


1- . سوره ی نسا آیه ی 80

«مَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی * إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحَی»(1) .

(پیامبر) هرگز از روی هوای نفس سخن نمی گوید! آنچه می گوید چیزی جز وحی که بر او نازل شده نیست .

لذا در این قسمت از آیه ی مورد بحث می فرماید :

«آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید و اجرا کنید ، و از آنچه نهی کرده خودداری نمایید» .

و در ادامه می فرماید :

«وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقَابِ» .

و از (مخالفت) خدا بپرهیزید که خداوند کیفرش شدید است .

تقوی

واژه ی «تقوی» از ریشه ی «وقی» به معنای حالت خویشتن داری ، هوشیاری و پرهیز کردن است ، ترجمه ی صحیح این کلمه یعنی خود نگهداری که همان حفظ نفس است ، و متقین یعنی کسانی که خود را نگه می دارند .

بعضی از لغویین گفته اند : «وِقَایَه» یعنی نگهداشتن از چیزی است که زیان و ضرر می رساند .

تقوا در عرف شرع به معنای نگهداری نفس از آنچه که انسان را به گناه می کشاند ، به این معنا که ممنوعات و محرمات را ترک کند(2) .

ص: 144


1- . سوره ی نجم آیه ی 3 و4 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 881 .

دین باوران راستین در قرآن

ویژگی های پرهیزکاران ، در موارد متعدد و مناسبت های مختلف در قرآن کریم ذکر شده است ، از جمله در آیات ابتدایی سوره ی مبارکه ی بقره پروردگار متعال شش صفت از اوصاف کلیدی متقین را می شمارد(1) .

خدای سبحان می فرماید :

«ذَلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ هُدًی لِّلْمُتَّقِینَ * الَّذِینَ یُؤمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ

الصَّلاهَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ * وَالَّذِینَ یُؤمِنُونَ بِمَا اُنزِلَ إِلَیْکَ وَمَا اُنزِلَ مِن قَبْلِکَ وَبِالاْخِرَهِ هُمْ یُوقِنُونَ»(2) .

در این آیات شریفه شش ویژگی برای متقین ذکر شد که با داشتن آن ویژگی ها از هدایت قرآن بهره می برند و به رستگاری قطعی می رسند :

1 - ایمان به غیب (مانند ایمان به خداوند متعال ، فرشته ها) .

2 - برپا داشتن نماز .

3 - انفاق از آنچه خدا به آن ها روزی داده .

4 - ایمان به آنچه بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شده .

5 - ایمان به آنچه بر انبیای پیشین نازل شده .

6 - یقین داشتن به آخرت .

ص: 145


1- . راجع به تقوا در تفسیر سوره ی مبارکه ی تغابن «یاد آخرت » ص 411 - 420 به طور مفصّل بحث شده است .
2- . سوره ی بقره آیه ی 2 - 4 .

نشانه های پرهیزکاران در روایات

مولی الموالی امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام در یکی از سخنان گهربارش ، دوازده علامت برای اهل تقوی ذکر نموده و فرمودند :

«إِنَّ لِأَهْلِ التَّقْوَی عَلامَاتٍ یُعْرَفُونَ بِهَا : صِدْقَ الْحَدِیثِ ، وَأَدَاءَ الْأَمَانَهِ ، وَالْوَفَاءَ

بِالْعَهْدِ ، وَقِلَّهَ الْفَخْرِ وَالْبُخْلِ ، وَصِلَهَ الْأَرْحَامِ.

وَرَحْمَهَ الضُّعَفَاءِ ، وَقِلَّهَ الْمُؤاتَاهِ لِلنِّسَاءِ ، وَبَذْلَ الْمَعْرُوفِ ، وَحُسْنَ الْخُلُقِ ، وَسَعَهَ الْحِلْمِ ، وَاتِّبَاعَ الْعِلْمِ فِیمَا یُقَرِّبُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ طُوبَی لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ ، وَطُوبَی شَجَرَهٌ فِی الْجَنَّهِ أَصْلُهَا فِی دَارِ رَسُولِ اللَّهِ » .

همانا برای پرهیزکاران نشانه هایی است که با آن ها شناخته می شوند : راست گویی ، و ردّ امانت ، و وفا کردن به عهد ، و کم فخر کردن و کم تر بخل ورزیدن ، و رعایت پیوند خویشاوندی و صله رحم ، و مهربانی بر ناتوانان ، و کمی معاشرت با زنان ، و در کار نیک دست باز بودن ، و خوش خلقی ، و بردباری بسیار ، و پیروی کردن از دانشی که انسان را به خداوند عزّ و جلّ نزدیک می سازد ، برای ایشان سرانجام نیک و پسندیده و طوبی خواهد بود ، و طوبی درختی است در بهشت که ریشه و اصل آن در خانه ی رسول خدا صلی الله علیه و آله است(1) .

ص: 146


1- . خصال شیخ صدوق ج 2 ص 483 حدیث 56 ، روضه الواعظین فتال نیشابوری ج 2 ص 432 .

پرهیزکارترین انسان

از رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود :

«اعْمَلْ بِفَرَائِضِ اللَّهِ تَکُنْ مِنْ أَتْقَی النَّاسِ » .

به واجبات خداوند عمل کن تا از پرهیزکارترین مردم باشی(1) .

در روایت دیگر از آن بزرگوار وارد شده :

«مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکُونَ أَتْقَی النَّاسِ ، فَلْیَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ» .

هر کس دوست دارد پرهیزگارترین مردم باشد ، باید که بر خدا توکل کند(2) .

و نیز امام صادق علیه السلام در ضمن حدیثی فرمود :

«أَتْقَی النَّاسِ مَنْ قَالَ الْحَقَّ فِیمَا لَهُ وَعَلَیْهِ » .

پرهیزکار ترین مردم کسی است که حق را بگوید ، چه به نفعش و چه به ضررش باشد(3) .

ثمرات و برکات پرهیزکاری در قرآن

اشاره

در بین فرامین دینی ، کم تر موضوعی وجود دارد که مانند تقوا ، مورد سفارش و تاکید در آیات و روایات قرار گرفته باشد .

در این بخش به چند مورد از منافع و برکات آن اشاره می گردد :

ص: 147


1- . امالی شیخ صدوق ص 201 ضمن حدیث 13 ، امالی شیخ مفید ص 350 ضمن حدیث 1 .
2- . معانی الاخبار ص 196 ضمن حدیث 2 ، چهل حدیث شهید اول ص 58 ضمن حدیث 25 .
3- . امالی شیخ صدوق ص 20 ضمن حدیث 4 ، چهل حدیث شهید اول ص 55 ضمن حدیث 24 .

1 - گشایش امور و وسعت روزی :

«مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً * وَیَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ»(1) .

هر کس تقوای الهی پیشه کند ، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می کند ، و او را از جایی که گمان ندارد روزی می دهد .

2 - عاقبت و سرانجام نیک :

«وَالْعَاقِبَهُ لِلْمُتَّقینَ»(2) .

و سرانجام و عاقبت (نیک) برای پرهیزکاران است .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

«وَالاْخِرَهُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقینَ»(3) .

و (این نعمت های) آخرت نزد پروردگارت ، از آنِ پرهیزکاران است .

3 - موجب محبت الهی :

خدای تبارک و تعالی فرمود :

«إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقینَ»(4) .

به راستی که خداوند پرهیزگاران را دوست دارد .

ص: 148


1- . سوره ی طلاق آیه ی 2 و3 .
2- . سوره ی اعراف آیه ی 128 .
3- . سوره ی زخرف آیه ی 35 .
4- . سوره ی توبه آیه ی 4 .

4 - پشتوانه قبولی اعمال:

در سوره ی مبارکه ی مائده می فرماید :

«إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ»(1) .

خداوند تنها از پرهیزگاران (اعمال را) قبول می کند .

آنچه که از این آیه ی شریفه استفاده می شود این است که قبولی اعمال وابسته به تقوا است ، و بدون آن هیچ عملی مورد پذیرش قرار نمی گیرد ؛ زیرا که فعلی مورد قبول واقع می شود که رنگ و بوی خدایی داشته باشد و خصوصیت وجه اللهی پیدا کند .

5 - پاکی از گناهان و اجر عظیم الهی :

خدای سبحان فرمود :

«مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یُکَفِّرْ عَنْهُ سَیِّئَاتِهِ وَیُعْظِمْ لَهُ أَجْرا»(2) .

هر کس تقوای الهی پیشه کند ، خداوند گناهانش را می بخشد و پاداش او را بزرگ می دارد .

6 - بهترین توشه ی سفر آخرت :

در سوره ی مبارکه ی بقره می فرماید :

«تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی»(3) .

زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه ، پرهیزکاری است .

ص: 149


1- . سوره ی مائده آیه ی 27 .
2- . سوره ی طلاق آیه ی 5 .
3- . سوره ی بقره آیه ی 197 .

7 - ملاک و معیار کرامت

در آیه ی کریمه فرمود :

«إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ»(1) .

گرامی ترین شما نزد خداوند با تقواترین شما می باشد .

ثمرات تقوا در روایات

روایات زیادی راجع به فواید و ثمرات تقوا در احادیث نقل شدند که به قسمتی از آن ها اشاره می شود :

الف ) مولای متقیان امیر مومنان حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام در ضمن سخنانی به ابوذر غفاری فرمود :

«لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرَضِینَ کَانَتَا عَلَی عَبْدٍ رَتْقا ثُمَّ اتَّقَی اللَّهَ ، لَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ مِنْهُمَا مَخْرَجا » .

اگر درهای آسمان ها و زمین ها به روی بنده ای بسته شود ، و او پرهیزکاری را پیشه کند ، خداوند در آن میان راه خلاصی برای او خواهد گشود(2) .

ب ) امام پنجم حضرت باقر علیه السلام به سعد الخیر فرمود :

«فَإِنِّی اُوصِیکَ بِتَقْوَی اللَّهِ ؛ فَإِنَّ فِیهَا السَّلامَهَ مِنَ التَّلَفِ ، وَالْغَنِیمَهَ فِی الْمُنْقَلَب ، إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یَقِی بِالتَّقْوَی عَنِ الْعَبْدِ مَا عَزَبَ عَنْهُ عَقْلُهُ ، وَیُجْلِی بِالتَّقْوَی عَنْهُ عَمَاهُ وَجَهْلَهُ

ص: 150


1- . سوره ی حجرات آیه ی 13 .
2- . کافی ج 8 ص 207 ضمن حدیث 251 ، نهج البلاغه ضمن خطبه ی 130 ، تصنیف غرر الحکم ص 272 حدیث 5950 ، بحار الانوار ج 22 ص 411 ضمن حدیث 30 .

وَبِالتَّقْوَی نَجَا نُوحٌ وَمَنْ مَعَهُ فِی السَّفِینَهِ ، وَصَالِحٌ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الصَّاعِقَهِ ، وَبِالتَّقْوَی فَازَ الصَّابِرُونَ ، وَنَجَتْ تِلْکَ الْعُصَبُ مِنَ الْمَهَالِکِ » .

تو را به تقوای الهی سفارش می کنم ؛ زیرا سلامتی از نابودی ، و بهره مندی به هنگام مرگ در آن است ، همانا خداوند عزّ و جلّ به وسیله ی تقوی و پرهیزکاری بنده را از آنچه که عقلش به آن نمی رسد حفظ می کند ، و با تقوی کوری و جهلش را از بین می برد ، و با تقوی نوح و همراهان او در کشتی ، و صالح و همراهانش از صاعقه نجات یافتند ، و در پرتوِ تقوی شکیبایان کام یاب گشتند ، و این گروه ها (یعنی شیعیان) از مهلکه ها ، نجات یافتند(1) .

ج ) در شعری منسوب به امیرالمومنین علیه السلام آمده :

أَدَّبْتُ نَفْسِی فَمَا وَجَدْتُ لَهَا

بِغَیْرِ تَقْوَی الاْءِلَهِ مِنْ أَدَبٍ

به ادب و تربیت نفس خود پرداختم ، و برای آن ، ادبی بهتر از تقوای الهی (در تمام حالاتش) نیافتم(2) .

حدیث مرتبط با آیه ی مورد بحث

از ابو جعفر حضرت امام باقر علیه السلام راحع به این بیان خداوند متعال که فرمود :

«مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلی رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَی فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ» سوال شد که مقصود از آن چیست ؟

حضرت فرمود :

ص: 151


1- . کافی ج 8 ص 52 حدیث 16 ، وافی فیض کاشانی ج 26 ص 88 حدیث 25376 ، مرآه العقول ج 25 ص 113 ، بحار الانوار ج 78 ص 358 و 359 ضمن حدیث 2 .
2- . دیوان منسوب به امیرالمومنین علیه السلام ص 69 .

«هَذِهِ الاْیَهُ نَزَلَتْ فِینَا خَاصَّهً ، فَمَا کَانَ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ فَهُوَ لَنَا ، وَنَحْنُ ذُو الْقُرْبَی ، وَنَحْنُ الْمَسَاکِینُ ، لا تَذْهَبُ مَسْکَنَتُنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آلهأَبَدا ، وَنَحْنُ أَبْنَاءُ السَّبِیلِ ، فَلا یُعْرَفُ سَبِیلٌ إِلاّ بِنَا ، وَالْأَمْرُ کُلُّهُ لَنَا» .

این آیه مخصوص ما (اهل بیت) نازل شده است ، و آنچه که برای خدا و رسول گرامی او می باشد ، برای ما است ، و ذی القربی و مساکین ما هستیم ، و نیازمندی ما به رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز از بین نخواهد رفت ، ابن السبیل هم ماییم ، و هیچ راهی (به سوی حق) شناخته نمی شود مگر به واسطه ی ما ، و تمام امور از آنِ ما می باشد(1) .

ص: 152


1- . تفسیر برهان ج 5 ص 335 حدیث 10608 ، بحار الانوار ج 23 ص 258 و 259 حدیث 7 ، تفسیر کنز الدقائق ج 13 ص 165 .

آیات 8 - 10

اشاره

«لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ اُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانا وَیَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ اُولئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ * وَالَّذینَ تَبَوَّؤا الدّارَ وَالاْءیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَیْهِمْ وَلا یَجِدُونَ فی صُدُورِهِمْ حاجَهً مِمّا اُوتُوا وَیُؤثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ وَمَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَالَّذینَ جَاؤ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذینَ سَبَقُونَا بِالاْءیمَانِ وَلاَ تَجْعَلْ فی قُلُوبِنَا غِلاًّ لِلَّذینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤفٌ رَحیمٌ» .

این اموال برای فقیران مهاجرانی است که از سرزمین و خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شدند در حالی که فضل الهی و رضای او را می طلبند و خدا و رسولش را یاری می کنند ، و آن ها همان افراد راستگویند«» .

و برای کسانی است که در این سرا (سرزمین مدینه) و در سرزمین ایمان پیش از مهاجران مسکن گزیدند و کسانی را که به سوی شان هجرت کنند دوست می دارند ، و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی کنند و آن ها را بر خود مقدّم می دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند ، و کسانی که از بخل و حرص نفس خویش را حفظ کرده اند ، آن ها همان کسانی هستند که به رستگاری و فلاح رسیدند«» .

(هم چنین) کسانی که بعد از آن ها (بعد از مهاجران و انصار) آمدند و می گویند :

ص: 153

پروردگارا! ما و برادران مان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز و مورد مغفرت قرار بده ، و در دل های مان حسد و کینه ای نسبت به مومنان قرار مده ، پروردگارا! قطعاتو بسیار مهربان و رحیمی«» .

در واقع می توان گفت که : این آیات کریمه دنباله ی بحث آیات گذشته است که راجع به مصارف ششگانه ی «فی ء» می باشد ، و می توان گفت : تفسیری برای یتیمان و مسکینان و ابن السبیل می باشد ، و بیش تر تفسیر «ابن السبیل» است ؛ زیرا اکثر مسلمانانِ مهاجر در آن زمان ، کسانی بودند که در وطن خود فقیر و مسکین نبودند ، ولی به خاطر مهاجرت مبتلا به فقر شده بودند .

عبارت «لِلْفُقَراءِ» در اول این آیه ی شریفه بدل از «لِذِی الْقُرْبی» و کلماتی است که در آیه ی قبل به آن عطف شدند((1))((2) )

شأن نزول

در مورد شأن نزول آیه ی شریفه ی نهم ، از ابن عباس نقل شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روزی که بر یهود بنی النضیر پیروز شد ، به انصار فرمود :

«إِنْ شِئْتُمْ قَسَمْتُمْ لِلْمُهَاجِرِینَ مِنْ أَمْوَالِکُمْ وَدِیَارِکُمْ ، وَتُشَارِکُونَهُمْ فِی هَذِهِ الْغَنِیمَهِ ، وَإِنْ شِئْتُمْ کَانَتْ لَکُمْ دِیَارُکم وَأَمْوَالُکُمْ ، وَلا یُقْسَمُ لَکُمْ شَیْءٌ مِنَ الْغَنِیمَهِ » .

اگر خواستید و تمایل دارید ، اموال و خانه های خود را با مهاجرین تقسیم کنید ، و با آن ها در این غنیمت شریک شوید ، و اگر هم می خواهید اموال و خانه های تان برای شما باشد ، ولی در این صورت از این غنایم چیزی برای شما نباشد .

ص: 154


1- . تفسیر جوامع الجامع ج 4 ص 268 .
2- . «وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکینِ وَابْنِ السَّبیلِ» .

انصار گفتند : بلکه ما اموال و منازل خودمان را با آن ها تقسیم می کنیم ، و غنایم هم برای آن ها باشد و هیچ چشم داشتی به آن نداریم ، و مهاجرین را بر خود مقدم می داریم ، در این جا بود که آیه ی «وَیُؤثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ ...» نازل شد(1) .

بعضی گفتند : این آیه درباره ی هفت نفری نازل گشته که روز جنگ اُحد بسیار تشنه شدند ، سپس آب آوردند که فقط برای یک نفر کافی بود تا رفع عطش و تشنگی گردد ، به یکی از آن ها دادند ولی او گفت : به فلانی بدهید که از من تشنه تر است ، و دوّمی گفت : به فلانی برسانید که از من بیش تر تشنه است ، و این کار ادامه پیدا کرد تا این که آن هفت نفر با تشنگی شهید شدند و هیچ یک از آن ها آب نیاشامید ، آن گاه خداوند سبحان در باره ی آن ها فرمود : «یُؤثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ...» .

و عده ای گفتند : این آیه در مورد شخصی نازل شده که خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شرفیاب شد و عرض کرد : گرسنه ام به من طعام و غذا دهید ، پیغمبر خاتم صلی الله علیه و آله دستور داد از خانه اش برای او غذایی بیاورند ، ولی در منزل آن حضرت غذا نبود ، آن گاه فرمود :

«مَنْ یُضیفُهُ هَذِهِ اللَّیْلَهِ؟»

چه کسی امشب این مرد را مهمان خود می کند؟

سپس مردی از انصار او را به منزل خود برد ، ولی در خانه اش غذایی وجود نداشت غیر از مقدار کمی که برای دختر کوچکش بود ، و همان مقدار

ص: 155


1- . تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 391 ، بحار الانوار ج 19 ص 162 ، عقود المرجان در تفسیر قرآن ج 5 ص 92 و 93 ، تفسیر ثعلبی الکشف والبیان ج 9 ص 280 ، المحرّر الوجیز ابن عطیه ج 5 ص 288 ، تفسیر فخر رازی (مفاتیح الغیب) ج 29 ص 508 ، تفسیر غرائب القرآن نظام اعرج ج 6 ص 285 ، اللباب فی علوم القرآن ابن عادل ج 18 ص 589 .

را برای مهمان آوردند ، و چراغ را خاموش کردند ، و همسرش بلند شد و بچه را خوابانید .

سپس زن و مرد بر سر سفره نشستند و بدون آن که چیزی از غذا در دهان بگذارند ، دهان خود را تکان می دادند ، و این عمل را به احترام مهمانی که از طرف پیامبر آمده ، انجام می دادند ، میهمان گمان کرد آن ها نیز همراه او غذا می خورند ، و به مقدار کافی خورد و سیر شد ، ولی آن ها در آن شب گرسنه خوابیدند .

آن ها فردا صبح خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند ، حضرت نگاهی به آنان کرد و لبخندی زد و آیه ی فوق را برای شان تلاوت نمود(1) .

در روایاتی که از طرق شیعه و اهل سنت نقل شده ، معلوم می گردد که آن میزبان حضرت علی علیه السلام ، و آن کودکان فرزندان او ، و کسی که کودکان را گرسنه خواباند ، بانوی بزرگوار اسلام حضرت فاطمه ی زهرا علیهاالسلام بودند(2) .

واژه شناسی

1 - «ابتغاء»

واژه ی «ابتغاء » از ریشه «بغْی» به معنای طلب و اراده کردن و نیز به معنای تجاوز نمودن از میانه روی می باشد .

گاهی طلب و تجاوز در کمیّت و ارزش مادّی است ، و گاهی بغی و تجاوز در وصف و کیفیّت چیزی اطلاق و بیان می شود .

ص: 156


1- . تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 390 و391 ، بحار الانوار ج 19 ص 162 ، شواهد التنزیل ج 2 ص 331 حدیث 972 .
2- . تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 390 و391 ، بحار الانوار ج 19 ص 162 ، شواهد التنزیل ج 2 ص 332 حدیث 973 ، عمده الحفّاظ ج 2 ص 404 .

گفته می شود : بَغَیْتَ الشّیء وابْتَغَیْتَ یعنی تجاوز کردی و بغی نمودی ، و این فعل در موقعی استعمال می شود که شما بیش از حد و اندازه چیزی را که لازم است طلب کنی و بخواهی ، خدای عزّ و جلّ می فرماید:

«لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَهَ مِنْ قَبْلُ»(1) .

آن منافقین قطعا پیش از این هم فتنه جویی می کردند .

و در آیه ی دیگر فرمود :

«یَبْغُونَکُمُ الْفِتْنَهَ»(2) .

(مسلما خود را برای سخن چینی و نمّامی در میان شما قرار می دادند) تا (برای از هم گسستن شیرازه ی سپاه اسلام) فتنه جویی کنند .

بغی و طلب دو قسم است : اوّل طلب و بغی پسندیده ، یعنی در گذشتن از عدل و رسیدن به احسان و از امور واجب به انجام نوافل و مستحبّات .

معنای دوّم بغی و تجاوز ناپسند و ناروا ، یعنی از حقّ به باطل و به شک و شبهه رفتن می باشد(3) .

2 - «تَبَوَّؤا»

این واژه از ماده ی «بَوَاء» به معنای برابری و مساوات اجزای مکان و به عبارت دیگر : به معنای صاف و مسطّح بودن مکان است .

بَواء برای جایی گفته می شود که آن مکان برای وارد شدن و منزل گزیدن دور نباشد .

خدای تعالی فرمود :

ص: 157


1- . سوره ی توبه آیه ی 48 .
2- . سوره ی توبه آیه ی 47 .
3- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 136 ، مصباح المنیر ج 2 ص 57 ، مجمع البحرین ج 1 ص 53 .

«وَأَوْحَیْنَا إِلَی مُوسَی وَأَخِیهِ أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُمَا بِمِصْرَ بُیُوتا»(1) .

و به موسی و برادرش وحی کردیم که برای قوم خود خانه هایی در سرزمین مصر انتخاب کنید .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

«وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِی إِسْرائِیلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ»(2) .

(سپس) بنی اسرائیل را در جایگاه صدق (و راستی) منزل دادیم .

و هم چنین فرمود :

«تُبَوِّئُ الْمُؤمِنِینَ مَقَاعِدَ لِلْقِتَالِ»(3) .

جهت انتخاب اردوگاه جنگ برای مومنان ، بیرون رفتی(4) .

تعبیر «تَبَوَّؤا » در آیه ی مورد بحث کنایه از این است که انصار مدینه ، ورود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مهاجران به آن شهر ، و زمینه ی هجرت را آماده کرده بودند .

3 - «یؤرون»

واژه ی «یؤرون » از ریشه ی «اثر» است ، و کلمه ی «الأثر» به صورت استعاره برای فضل و بزرگی و ایثار و از خود گذشتگی استعمال می گردد ، چنان که در آیات زیر همین معنا مقصود است :

«تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَکَ اللَّهُ عَلَیْنَا»(5) .

خداوند تو را بر ما برتری بخشیده است(6) .

ص: 158


1- . سوره ی یونس آیه ی 87 .
2- . سوره ی یونس آیه ی 93 .
3- . سوره ی آل عمران آیه ی 121 .
4- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 158 ، لسان العرب ج 1 ص 37 و 38 .
5- . سوره ی یوسف آیه ی 91 .
6- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 62 .

در «مجمع البحرین » گفته : کلام خدای متعال که فرمود : «وَیُؤثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ» یعنی آن ها را بر خودشان مقدم می دارند ، این تعبیر از کلام عرب ها است که می گویند : آثره علی نفسه یعنی او را مقدم داشت و برتری داد .

و سخن پروردگار که فرمود : «بَلْ تُؤثِرُونَ الْحَیَاهَ الدُّنْیَا»(1) یعنی دنیا را بر آخرت مقدم می دارید و برتری می دهید(2) .

4 - «خصاصه»

این واژه به معنای نیازمندی و فقر و تنگدستی می باشد(3) .

بعضی از اهل لغت گفته اند : از فقر و تنگدستی که بسته و مسدود نشده باشد ، به «خصاصه » تعبیر شده است ، و خدای متعال فرمود : «وَیُؤثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَهٌ» یعنی با وجود این که خودشان به چیزهایی نیاز دارند ، دیگران را بر خویش مقدم می دارند(4) .

5 - «یُوق»

کلمه ی «یوق » از «وِقَایَه» و به معنای حفط و نگه داشتن چیزی است که زیان و ضرر می رساند ، و تقوا هم از همین ماده می باشد .

خدای متعال فرمود :

ص: 159


1- . سوره ی اعلی آیه ی 16 .
2- . مجمع البحرین ج 3 ص 198 .
3- . مجمع البحرین ج 4 ص 167 .
4- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 284 .

«فَوَقَاهُمُ اللَّهُ»(1) .

(به خاطر این عقیده و عمل) خداوند آنان را (از شرّ آن روز) نگه می دارد .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

«وَقَاهُمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ»(2) .

خداوند آن ها را از عذاب دوزخ حفظ می کند(3) .

6 - «شُحّ»

کلمه ی «شُحّ» به معنای بخل همراه با حرص می باشد به طوری که عادت شخص گردد .

خدای سبحان فرمود :

«وَاُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَ»(4) .

و نفوس را بخل و حرص فرا گرفته اگر چه مردم (طبق غریزه ی حبّ ذات ، در این گونه موارد) بخل می ورزند .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

«أَشِحَّهً عَلَی الْخَیْرِ»(5) .

در حالی که بر (سخن) خیر (و زبان خوش و نرم) بخیل می باشند .

و در جای دیگر می فرماید :

ص: 160


1- . سوره ی انسان آیه ی 11 .
2- . سوره ی دخان آیه ی 56 .
3- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 881 ، مصباح المنیر ج 2 ص 669 .
4- . سوره ی نسا آیه ی 128 .
5- . سوره ی احزاب آیه ی 19 .

«أَشِحَّهً عَلَیْکُمْ»(1) آن ها در همه چیز نسبت به شما بخیل هستند(2) .

در «لسان العرب » گفته : «شُح » شدیدتر از بخل است ؛ زیرا در منع کردن چیزی بلیغ تر و رساتر از بخل است(3) .

7 - «غلّ»

واژه ی «غِلّ» یعنی دشمنی و عداوت ، خدای متعال فرموده :

«وَنَزَعْنَا مَا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ»(4) .

و آنچه از کینه و دشمنی در سینه های آنان (اهل بهشت) است ، بَر می کنیم(5) .

در «مصباح المنیر » آورده : «غِلّ » به معنای حقد و کینه ورزی است ، و «غُلّ » یعنی طوق و گردن بندی که از آهن ساخته شده و در گردن انداخته می شود(6) .

هجرت

با توجه به این که آیات مورد بحث راجع به مهاجرین و انصار می باشند ، بحث کوتاهی راجع به مهاجرت و اوصاف مهاجران و انصار ارائه می شود .

ص: 161


1- . سوره ی احزاب آیه ی 19 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 446 .
3- . لسان العرب ج 2 ص 495 .
4- . سوره ی اعراف آیه ی 43 .
5- . والْغِلُّ : العداوه ، قال تعالی : «وَنَزَعْنَا مَا فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ» . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 610 .
6- . مصباح المنیر ج 2 ص 451 و 452 .

هجرت در لغت

ابن اثیر در «نهایه » می گوید : هجرت در اصل ، ضد پیوستن و وصل شدن است ، سپس اطلاق شده بر کسی که از سرزمینی به سرزمین دیگر بیرون رود ، و سرزمین اول را ترک نماید .

هجرت دو نوع می باشد :

1 - هجرتی که خداوند متعال در برابر آن ، وعده ی بهشت داده و فرموده است :

«إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ»(1) .

به راستی که خداوند از مومنان ، جان ها و اموال شان را خریداری کرده که (در برابرش) بهشت برای آنان باشد .

2 - مهاجرت کسی که بیابان نشین بود و به همراه مسلمانان نبرد می کرد ، ولی مانند مهاجرانِ گروه اول ، ترک دیار و اموال نکرده ، این شخص هم مهاجر بود ، ولی در رتبه ی فضیلت مهاجران درجه ی یک نبود(2) .

مفهوم هجرت از دیدگاه قرآن و روایات

مهاجرت کردن ، در قرآن و احادیث اسلامی با اهمیت خاصی بیان شده است ، و مقصود از آن ، حرکت از نقطه ای به نقطه ی دیگر و از حالتی به حالت دیگر ، برای نجات و حفظ دین و تمکّن از انجام وظایف الهی است ، نه برای کسب ثروت و تحصیل مقام .

به همین لحاظ مشاهده می کنیم که در قرآن و حدیث ، نسبت به مساله ی

ص: 162


1- . سوره ی توبه آیه ی 111 .
2- . نهایه ی ابن اثیر ج 5 ص 244 .

«مهاجرت» توجه ویژه ای شده است .

ولی غالبا هر موقع سخن از «هجرت» به میان می آید ، اذهان متوجه مهاجرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از مکه معظمه به مدینه منوره می شوند ، و حرکت تاریخی آن حضرت را مجسّم می کنند که بسیار پربار و پر ارزش بوده ، و به خاطر نقش بزرگی که داشته ، در بین صدها حوادث تاریخ اسلام ، مبدأ تاریخ مسلمانان گردیده است .

و هم چنین مهاجرانی که به دستور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از مکه هجرت کردند ، و گروهی به حبشه رفتند ، و گروه دیگر به مدینه ی منوره ، و در آن جا عده ای (انصار) با تمام وجود از آن ها استقبال و یاری نمودند(1) .

مهاجرت جسمی و روحی

مهاجرت برای تامین امور زندگی و یا اهداف مادی دیگر ، مهاجرت جسمانی است ، و اگر انسان در این راه به مقصودی دست یابد ، به کمال مادی رسیده است ، در صورتی که مهاجرت مورد نظر قرآن ، انتقال جسم و روح با هم است ، به این معنا که جسم ، مکان و جایگاه خود را عوض می کند ، و شرک را به توحید ، و کفر را به

ص: 163


1- . مهاجرین همان کسانی بودند که قبل از آن که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به مدینه تشریف ببرند ، مسلمان شده بودند ، و هنگامی که بنا شد پیامبر ، خانه و دیار خود را رها کنند و به مدینه بروند ، مهاجرین همه چیز خود را یعنی زن و زندگی و مال و ثروت و خویشاوندان و اقارب خود را رها کردند و به دنبال عقیده و ایمان خودشان رفتند . انصار کسانی بودند که قرآن آن ها را به این عنوان می نامد ، یعنی یاوران و کمک کنندگان به پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و مهاجران ، و آن ها مردم مدینه بودند ، و در آن جا دین اسلام اختیار کرده بودند ، و شهر خودشان را مرکز اسلام قرار دادند ، و برادران مسلمان شان را که از مکه ی معظمه و جاهای دیگر و البته بیش تر از مکه ی معظمه می آمدند در حالی که هیچ چیزی نداشتند و با دست خالی می آمدند ، می پذیرفتند .

ایمان، و گناه را به اطاعت ، و بی تمکنی در انجام فرایض را به تمکن و قدرت به انجام فرایض ، عوض می کند .

در مهاجرت جسمی ، جسم پیوند مادی خود را از مکان خاصی قطع می کند ،در حالی که در هجرت روحی ، نه تنها جسم پیوند خود را از مکان خاصی قطع می کند ، بلکه روح نیز از آشیانه ی تنگ و تاریک و وحشتزایی که قادر به حفظ ایمان و دین خود نیست ، به فضای فراخی که از نظر معنویت کمبودی ندارد ، منتقل می گردد .

در حدیثی که از وجود مقدّس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده آن حضرت فرمودند :

«الْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ السَّیِّئَاتِ وَتَرَکَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ » .

مهاجر کسی است که از حرام هجرت کند و دوری نماید ، و آنچه را که خدای متعال حرام نموده ، ترک کند(1) .

علاّمه ی مجلسی در ذیل این روایت ، بیانی دارد که خلاصه ی آن چنین است :

مهاجری که خداوند او را ستوده ، تنها همان نیست که پیش از فتح مکه از آن جا به مدینه ی منوّره کوچ کرده است ، یا از بیابان به مدینه آمده ، یا از بلاد کفر از ترس

ظلم و فساد و ناتوانی از اظهار شعائر مسلمانی ، به بلاد اسلام مهاجرت کرده است .

و در کلام خدای متعال در سوره ی عنکبوت به آن اشاره شده و فرمود :

«یَا عِبَادِیَ الَّذینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضی وَاسِعَهٌ فَإِیَّایَ فَاعْبُدُونِ»(2) .

ای بندگان با ایمان من ! زمین من بسیار وسیع است ، در این صورت (اگر از جور کفار در سرزمینی به تنگ آمده و به کفر مجبور می شوید ، از آن جا به دیار دیگر هجرت کنید ، و هر کجا باشید) تنها مرا پرستش نمایید .

ص: 164


1- . کافی ج 2 ص 235 ضمن حدیث 19، بحار الانوار ج 67 ص 358 ضمن حدیث 62 .
2- . سوره ی عنکبوت آیه ی 56 .

بلکه کسی هم که از گناهان هجرت کند و آن را ترک نماید و رو به طاعت آورد ، مهاجر می باشد ؛ زیرا برتری هجرت به این معانی یاد شده ، به خاطر دور شدن از کفر و نافرمانی است ، از این جهت ، کسی که همراه با دورویی و کفر هجرت کند ، هیچ گونه برتری ندارد ، مانند منافقانی که غاصب حقوق امامان دین می باشند ، واین ها مهاجرِ ستوده به شمار نمی آیند .

در نتیجه ، هر کس از کفر و گناهان و گمراهی هجرت کند و همراه با ایمان باشد ، در فضل و کمال با مهاجران یک سان است(1) .

مولای متقیان علی علیه السلام در کلام گهربار خود فرمودند :

«إِنَّمَا الْمُهَاجِرُونَ الَّذِینَ یهْجُرُونَ السَّیئَاتِ وَلَمْ یأْتُوا بِهَا» .

مهاجرین واقعی کسانی هستند که از بدی ها و گناهان دوری می کنند و مرتکب معصیت نمی شوند(2) .

به عبارت دیگر : در اسلام علاوه بر هجرت اصطلاحی ، هجرت دیگری است که مربوط به قلب و دل است ، و آن ، مهاجرت از گناه و نافرمانی به طاعت است ، یعنی انسان تصمیم بگیرد که گناه را ترک نماید و از فرمان خدا سرپیچی نکند ، به این نوع از هجرت در قرآن و احادیث اشاره شده است ، خدای متعال می فرماید:

«فَالَّذینَ هاجَرُوا وَاُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَاُوذُوا فی سَبیلی وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَاُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَلَاُدْخِلَنَّهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ»(3) .

آن هایی که در راه خدا هجرت کردند ، و از خانه های خود بیرون رانده شدند ، و در راه من آزار دیدند ، و جنگ کردند و کشته شدند ، به یقین گناهان شان را

ص: 165


1- . بحار الانوار ج 67 ص 358 و359 .
2- . الغارات ثقفی ج 2 ص 502 ، بحار الانوار ج 71 ص 232 ضمن حدیث 13 و ج 100 ص 99 حدیث 1 .
3- . سوره ی آل عمران آیه ی 195 .

می بخشم ، و آن ها را در باغ های بهشتی که از زیر درختانش نهرها جاری است ، وارد می کنم .

از آن جا که در این آیه ی مبارکه ، مهاجرت در مقابل خروج از خانه قرار گرفته است ، معلوم می شود که مقصود از آن ، مهاجرت به معنای وسیع تر - که شامل ترک

گناه و پاکی از آلودگی و خروج از خانه ی گناه و معصیت است - می باشد .

و آنچه که این مطلب را تایید می کند ، روایاتی هستند که پیرامون این نوع از مهاجرت وارد شده اند ، لذا فردی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پرسید : کدام هجرت افضل و برتر است؟

پیامبر صلی الله علیه و آله می فرماید :

«أَنْ تَهْجُرَ مَا کَرَهَ رَبُّکَ» .

آنچه را که پروردگارت آن را دوست ندارد ترک کنی(1) .

لزوم هجرت از بلاد کفر

اگر انسان در محیطی زندگی کند که نمی تواند به وظایف دینی خود عمل کند ، باید از آن جا مهاجرت نماید و به جایی برود که بتواند به واجبات دینی خود عمل کند ، خدای متعال در آیاتی از قرآن به این مساله اشاره می فرماید .

در سوره ی مبارکه ی نسا ، دعای مستضعفین را نقل می کند که آن ها از درگاه الهی تقاضا دارند و عرض می کنند :

«رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَهِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا»(2) .

پروردگارا! ما را از این شهر (مکه) که اهلش ستمگرند ، بیرون ببر .

ص: 166


1- . مسند احمد حنبل ج 2 ص 160 و193 ، مستدرک حاکم نیشابوری ج 1 ص 11 .
2- . سوره ی نسا آیه ی 75 .

عواقب مهاجرت نکردن

در سوره ی مبارکه نسا فرمود :

«إِنَّ الَّذینَ تَوَفّاهُمُ الْمَلائِکَهُ ظالِمی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنّا مُسْتَضْعَفینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللّهِ واسِعَهً فَتُهاجِرُوا فیها

فَاُولَئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصیرا»(1) .

کسانی که فرشتگان (قبض ارواح) روح آن ها را گرفتند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند ، به آن ها گفتند : شما در چه حالی بودید؟ (و چرا با این که مسلمان بودید ، در صفِ کفّار جای داشتید؟!) گفتند : ما در سرزمین خود ، تحت فشار و مستضعف بودیم ، آن ها (فرشتگان) گفتند : مگر سرزمین خداوند پهناور نبود که مهاجرت کنید ؟ آن ها (عذری نداشتند ، و) جایگاه شان دوزخ است ، و سرانجام بدی دارند .

با توجه به این آیه ی کریمه ، اگر کسی در وطن خود تحت فشار باشد و نتواند اعمال دینی خود را انجام دهد ، ولی از آن جا مهاجرت نکند ، به خودش ظلم و ستم نموده و توبیخ می شود که چرا هجرت نکرده ، چنین شخصی اهل جهنم خواهد بود ، و سرانجام بدی در انتظار او می باشد .

پاداش عظیم مهاجرت

خدای متعال در سوره ی مبارکه ی نسا می فرماید :

«وَمَنْ یُهاجِرْ فی سَبیلِ اللّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَما کَثیرا وَسَعَهً وَمَنْ

ص: 167


1- . سوره ی نسا آیه ی 97 .

یَخْرُجْ مِنْ بَیْتِهِ مُهاجِرا إِلَی اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَی اللّهِ»(1) .

کسی که در راه خدا هجرت کند ، جاهای امنِ فراوان و گسترده ای در زمین می یابد ، و هر کس به عنوان مهاجرت به سوی خدا و پیامبر او از خانه ی خود بیرون رود ، سپس مرگش فرا رسد ، پاداش او بر خداست .

از این آیه ی شریفه استفاده می شود که اگر کسی در راه خدا هجرت کند و در این مسیر از دنیا برود ، اجر و پاداش او بر عهده ی خدای متعال است .

بالاترین جایگاه

در سوره ی توبه فرمود :

«الَّذِینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَهً عِنْدَ اللَّهِ وَاُولَئِکَ هُمُ الْفائِزُون»(2) .

آن ها که ایمان آوردند و هجرت کردند، و با اموال و جان های شان در راه خدا جهاد نمودند ، مقام شان نزد خدا برتر است ، و آن ها پیروز و رستگارند .

بخشش گناهان

در سوره ی مبارکه ی آل عمران می فرماید :

«الَّذینَ هاجَرُوا وَاُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَاُوذُوا فی سَبیلی وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُکَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَیِّئاتِهِمْ وَلَاُدْخِلَنَّهُمْ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ

ص: 168


1- . سوره ی نسا آیه ی 100 .
2- . سوره ی توبه آیه ی 20 .

ثَوابا مِنْ عِنْدِ اللّهِ»(1) .

آن ها که در راه خدا هجرت کردند ، و از خانه های خود بیرون رانده شدند و در راه من آزار دیدند ، و جنگ کردند و کشته شدند ، به یقین گناهان شان را می بخشم ، و آن ها را در باغ های بهشتی که از زیر درختانش نهرها جاری است ، وارد می کنم ، این پاداشی است از طرف خداوند .

طبق این آیه ی کریمه ، مهاجرت از خانه و دیار اصلی برای رضای خدای سبحان ، موجب می شود تا گناهان انسان بخشیده شود ، در نتیجه وارد باغ های بهشت گردد .

و در سوره ی مبارکه ی نحل می فرماید :

«وَالَّذِینَ هَاجَرُوا فِی اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِی الدُّنْیَا حَسَنَهً»(2) آن ها که پس از ستم دیدن در راه خدا ، هجرت کردند ، در این دنیا جایگاه (و مقام) خوبی به آن ها می دهیم .

برخی از اوصاف مهاجرین

اشاره

خدای متعال در آیات مورد بحث ، چند صفت مهم از اوصاف مهاجرین و انصار را ذکر می فرماید ، از این جهت ، در این مقام باید به آن اوصاف توجه شود .

«یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانا» .

الف : به دست آوردن فضل و خوشنودی حق

مقصود آن ها از این مهاجرت ، رسیدن به فضل و فزونی و رضوان و خوشنودی خدای سبحان می باشد .

ص: 169


1- . سوره ی آل عمران آیه ی 195 .
2- . سوره ی نحل آیه ی 41 .

بنابراین ، مراد از فضل الهی در این جا «ثواب» و مقصود از «رضوان» خشنودی ذات اقدس حق است که مرحله ی بالاتری از تقاضای ثواب می باشد ، و در آیات متعدد دیگر نیز این معنا آمده است ، مثلاً در سوره ی مبارکه ی فتح آن جایی که اصحاب رسول اکرم صلی الله علیه و آله را توصیف می کند ، می فرماید :

«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ تَراهُمْ رُکَّعا

سُجَّدا یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَرِضْوانا»(1) .

محمّد صلی الله علیه و آله فرستاده و رسول خداست ، و کسانی که با او هستند در برابر کفّار سرسخت و شدید و در میان خود مهربانند ، پیوسته آن ها را در حال رکوع و سجود می بینی در حالی که همواره فضل خدا و رضای او را طلب می کنند(2) .

و هم چنین در سوره ی مبارکه ی توبه در رابطه با مومنان مهاجر می فرماید :

«یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَهٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنّاتٍ لَهُمْ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ»(3) .

(آن هایی که ایمان آوردند و هجرت کردند ، و با اموال و جان های شان در راه خداوند جهاد نمودند) پروردگارشان آن ها را به رحمتی از ناحیه ی خود و رضایت (خویش) ، و باغ هایی از بهشت بشارت می دهد که در آن نعمت های جاودانه باقی می مانند .

ص: 170


1- . سوره ی محمد صلی الله علیه و آله آیه ی 29 .
2- . و در سوره ی مائده آیه ی 2 خطاب به مومنان فرمود : «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّهِ وَلاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَلاَ الْهَدْیَ وَلاَ الْقَلائِدَ وَلاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوانا» . ای مومنان! شعائر و حدود الهی و مراسم حج را محترم بشمرید! و مخالفت با آن ها را حلال ندانید ، و نه ماه حرام را ، و نه قربانی های بی نشان و نشاندار را ، و نه آن ها را که به قصد خانه ی خدا برای به دست آوردن فضل پروردگار و خشنودی او می آیند .
3- . سوره ی توبه آیه ی 21 .

از این آیات کریمه استفاده می شود که مقصود از فضل ، همان ثواب و پاداش ، و مراد از رضوان همان رضا و خوشنودی الهی می باشد .

«وَیَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ» .

ب : یاری نمودن دین خدا

صفت دیگر مهاجران این که آن ها خدای متعال (یعنی دین خدا) و پیامبر او را یاری می کنند .

در سوره ی مبارکه ی محمد صلی الله علیه و آله می فرماید :

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ»(1) .

ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر (آیین) خدا را یاری کنید ، خداوند شما را یاری می کند و گام های تان را استوار می دارد(2) .

ص: 171


1- . سوره ی محمد صلی الله علیه و آله آیه ی 7 .
2- . در سوره ی مبارکه ی صف آیه ی 14 می فرماید : «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ کَمَا قَالَ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ لِلْحَوارِیِّینَ مَنْ أَنْصَاری إِلَی اللَّهِ قالَ الْحَوارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ» . ای کسانی که ایمان آورده اید! یاوران خدا باشید همان گونه که عیسی بن مریم به حواریون گفت : چه کسانی در راه خدا یاوران من هستند؟ حواریون گفتند : ما یاوران خداییم . در ذیل این آیه ی شریفه روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود : «إِنَّ حَوَارِیَّ عِیسَی علیه السلام کَانُوا شِیعَتَهُ ، وَإِنَّ شِیعَتَنَا حَوَارِیُّونَا ، وَمَا کَانَ حَوَارِیُّ عِیسَی بِأَطْوَعَ لَهُ مِنْ حَوَارِیِّنَا لَنَا . وَإِنَّمَا قَالَ عِیسَی علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ : «مَنْ أَنْصارِی إِلَی اللّهِ قالَ الْحَوارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللّهِ» ، فَلا وَاللَّهِ مَا نَصَرُوهُ مِنَ الْیَهُودِ ، وَلا قَاتَلُوهُمْ دُونَهُ ، وَشِیعَتُنَا وَاللَّهِ لَمْ یَزَالُوا مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ عَزَّ ذِکْرُهُ رَسُولَهُ صلی الله علیه و آلهیَنْصُرُونَّا ، وَیُقَاتِلُونَ دُونَنَا ، وَیُحْرَقُونَ وَیُعَذَّبُونَ ، وَیُشَرَّدُونَ فِی الْبُلْدَانِ ، جَزَاهُمُ اللَّهُ عَنَّا خَیْرا . وَقَدْ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤمِنِینَ علیه السلام : وَاللَّهِ لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ مُحِبِّینَا بِالسَّیْفِ مَا أَبْغَضُونَا ، وَ وَاللَّهِ لَوْ أَدْنَیْتُ إِلَی مُبْغِضِینَا وَحَثَوْتُ لَهُمْ مِنَ الْمَالِ مَا أَحَبُّونَا » . به راستی که حواریان عیسی علیه السلام شیعیان او بودند ، و شیعیان ما نیز حواریون ما می باشند ، و حواریون عیسی نسبت به او مطیع تر از حواریون ما نسبت به ما نبودند . و حضرت عیسی به حواریین خود فرمود : یاوران من در راه خدا چه کسانی هستند ؟ آن ها گفتند : یاوران خداماییم . اما نه ، به خدا سوگند که او را در برابر یهود یاری نکردند و نه در راه او جنگ نمودند ، ولی به خدا قسم که شیعیان ما پیوسته از روزی که خدای عزّ و جلّ پیامبرش را قبض روح فرمود و آن حضرت از دنیا رفت تاکنون ما را یاری نموده و در راه ما جنگ کردند ، و به آتش سوخته و دچار عذاب و شکنجه گشته و در شهرها آواره شدند ، خداوند از جانب ما به آن ها جزای خیر دهد . و امیر مومنان علیه السلام فرمود : به خدا سوگند اگر بینی دوستان مان را با شمشیر بزنم هرگز ما را دشمن نخواهند داشت ، و به خدا سوگند اگر به دشمنان مان نزدیک شوم و اموال بسیار به آن ها دهم ، آن ها (نیز) ما را دوست نخواهند داشت . کافی ج 8 ص 268 حدیث 396 ، تفسیر نور الثقلین ج 5 ص 319 حدیث 36 ، تفسیر برهان ج 5 ص 369 حدیث 10707 .

معلوم است که اگر خداوند کسی را یاری نماید به طور قطع آن شخص مغلوب واقع نمی شود ، و کسی که خدای متعال او را خار و ذلیل کند و یاری ننماید ، هیچ کسی نمی تواند او را کمک نماید همان گونه که در سوره ی مبارکه ی آل عمران فرمود :

«إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلاَ غَالِبَ لَکُمْ وَإِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ مِنْ بَعْدِهِ»(1) .

اگر خداوند شما را یاری کند ، هیچ کس بر شما پیروز نخواهد شد ، و اگر دست از یاری شما بردارد ، کیست که بعد از او ، شما را یاری کند؟

ص: 172


1- . سوره ی آل عمران آیه ی 160 .

«اُولَئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ» .

ج : صداقت و راستگویی

یکی دیگر از اوصاف مهاجران این است که آنان به تصدیق خداوند متعال از صادقین و راستگویانند .

در سوره ی مبارکه ی حجرات ، کسانی که به خدا و پیامبرش ایمان واقعی آوردند ، و با مال و جان خود جهاد کردند را با وصف « راستگویان » توصیف فرموده است :

«إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ اُولَئِکَ هُمُ الصَّادِقُونَ»(1) .

مومنان واقعی تنها کسانی هستند که به خدا و رسولش ایمان آورده اند ، سپس هرگز شکّ و تردیدی به خود راه نداده و با اموال و جان های خود در راه خدا جهاد کرده اند ، آن ها همان راستگویانند .

صفت راستگویی همان چیزی است که در دنیا و آخرت برای انسان مفید است(2) .

و در آیه ی شریفه ی دیگر راستگویان در ردیف پیامبران و شهدا و صالحان قرار گرفتند که خداوند به آن ها نعمت داده است :

«وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَاُولَئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ

ص: 173


1- . سوره ی حجرات آیه ی 15 .
2- . همان گونه که در سوره ی مائده آیه ی 119 فرمود : «هَذَا یَوْمُ یَنْفَعُ الصَّادِقِینَ صِدْقُهُمْ» . امروز روزی است که راستی راستگویان ، به آن ها سود می بخشد .

وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِینَ»(1) .

و کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند ، (در روز رستاخیز) همنشین کسانی خواهد بود که خداوند نعمت خود را بر آنان تمام کرده از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان .

بخشی از اوصاف انصار

اشاره

در ادامه ی آیه ی مبارکه به چند صفت از اوصاف انصار اشاره می فرماید :

«وَالَّذینَ تَبَوَّؤا الدّارَ وَالاْءیمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ» .

و (اموال آن کفار) برای کسانی است که در این سرا (سرزمین مدینه) و درسرزمین ایمان پیش از مهاجران مسکن گزیدند .

الف : دوست داشتن مهاجرین

ذات احدیت فرمود :

«یُحِبُّونَ مَنْ هاجَرَ إِلَیْهِمْ» .

انصار هر مسلمانی را به سوی آن ها هجرت کند دوست می دارند .

تعبیر «یُحِبُّونَ» دلالت دارد بر این که دوست داشتنِ مهاجرین یک ویژگی مستمر و همیشگی آن ها به حساب می آید ؛ زیرا فعل مضارع دلالت بر استمرار و دوام دارد .

ب : بی نیازی به آنچه که به مهاجرین می دهند

راجع به این صفت فرمود :

ص: 174


1- . سوره ی نسا آیه ی 69 .

«وَلا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حاجَهً مِمّا اُوتُوا» .

و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی کنند .

یعنی انصار نه به غنایمی که به آن ها داده شده ، چشم داشتی دارند ، و نه نسبت به آنان حسادت می ورزند ، و حتی در درون دل خود نیز احساس نیاز به آنچه که به آن ها داده شده ، نمی کنند ، و اصولاً این امور به خیال انصار خطور نمی کند ، این مطلب نهایت بلند همتی و بزرگواری آن ها را نشان می دهد .

ج : ایثار و مقدم داشتن مهاجران بر خودشان

انصار مردم مهاجر را در تمام مراحل زندگی بر خود مقدم می داشتند هر چند خودشان فقیر و محتاج بودند ، لذا در آیه ی مورد بحث می فرماید :

«وَیُؤثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ»(1) .

ص: 175


1- . ایثار یک واژه ی عام است که در تمام ادیان و فرهنگ ها وجود داشته و دارد ، اما در دین اسلام ایثار ازیک ویژگی خاصی برخوردار است . لازم به یادآوری است که به هر نوع فداکاری و از خودگذشتگی ایثار نمی گویند ، بلکه ایثار در اسلام همراه با اخلاص و در راه خدا بودن است ، ایثار در صورتی تحقق پیدا می کند که انسان به یک تکامل روحی دسترسی پیدا کند . ایثار بعضی وقت ها جانی است و بعضی اوقات مالی ، شاه فرد ایثار جانی را مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام نسبت به پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله داشت تا جایی که در آیه ی 207 سوره ی مبارکه ی بقره آمده: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْری نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» . بعضی از مردم با ایمان و فداکار هم چون حضرت علی علیه السلام در لیله المبیت به هنگام خفتن در جایگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله جان خود را به خاطر خشنودی خدا می فروشند و فدا می کنند . و در سوره ی مبارکه ی انسان آیه ی 8 راجع به ایثار اهل بیت رسول اکرم صلی الله علیه و آله چنین می فرماید : «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکینا وَیَتیما وَأَسیرا» . و غذای (خود) را با این که به آن علاقه (و نیاز) دارند ، به مسکین و یتیم و اسیر می دهند . مولی الموالی حضرت علی علیه السلام در رابطه با ایثار می فرماید : «الاْءِیثَارُ أَحْسَنُ الاْءِحْسَانِ وَأَعْلَی مَرَاتِبِ الاْءِیمَانِ » . ایثار نیکوترین احسان و بالاترین مراتب ایمان است . تصنیف غرر الحکم ص 396 حدیث 9162 . سماعه بن مهران گفت : از اباعبداللّه امام صادق علیه السلام در باره مردی پرسیدم که جز توشه ی یک روز خود چیزی ندارد ، آیا چنین شخصی باید به آن که چیزی ندارد احسان و مواسات کند ؟ کسی که مخارج یک ماه خود را دارد ، باید با فقیرتر از خود مواسات نماید ؟ و کسی که هزینه ی یک سال خود را در حدّ کفاف دارد ، باید با کسی که هزینه ی یک سال خود را ندارد ، مواسات و احسان کند ؟ یا این که این مقدار همان اندازه ی کفاف است که اگر مواسات نکند ملامتی بر او نیست (زیرا از حد کفاف خود بیش تر نداشته است) ؟ حضرت فرمودند : «هُوَ أَمْرانِ ، أَفْضَلَکُمْ فِیهِ أَحْرَصُکُمْ عَلَی الرَّغْبَهِ وَالْأَثَرَهِ عَلَی نَفْسِهِ ؛ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یَقُولُ : «وَیُؤثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ» . وَالْأَمْرُ الاْخَرُ لا یُلامُ عَلَی الْکَفَافِ ، وَالْیَدُ الْعُلْیَا خَیْرٌ مِنَ الْیَدِ السُّفْلَی ، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ » . آن دو امر است و (هر دو راه در برابر انسان باز است) بهترین شما در این باره کسی است که به ایثار مایل تر و کوشا باشد ، و به برگزیدن دیگران بر خود حریص تر باشد . خدای متعال می فرماید : «وَیُؤثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ» . و امر دیگری که از حد کفاف خود افزون ندارد، مورد ملامت نخواهد بود که چرا با دیگران همدردی نمی کند. و همواره دست بالا (بخشنده) نیکوتر از دست زیرین و گیرنده است ، و در بخشش از آن کس شروع کن که نانخور تو است . کافی ج 4 ص 18 حدیث 1 ، مسالک الافهام فاضل جواد ج 2 ص 57 ، تفسیر برهان ج 5 ص 34 حدیث 1062 .

و در انتها می فرماید :

«فَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» .

این گروه همان جماعت رستگارانند .

ص: 176

در آخرین آیه ی مورد بحث در این بخش اشاره به گروه سوم از مسلمانان می کند و می فرماید :

«وَالَّذینَ جَاؤ مِنْ بَعْدِهِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذینَ

سَبَقُونَا بِالاْءیمَانِ وَلا تَجْعَلْ فی قُلُوبِنَا غِلاًّ لِلَّذینَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤفٌ رَحیمٌ»(1) .

در این که مقصود از این گروهی که بعد از مهاجرین و انصار می آیند چه کسانی هستند ، اختلاف شده است ، بسیاری بر این عقیده هستند که مقصود از آن ها ، تمام مسلمانان از صدر اسلام تا روز قیامت می باشند که از آن ها به تابعین تعبیر می شود(2).

علی ایّ حال ، برای آن هایی که بعد از مهاجرین و انصار می آیند نیز چند خصوصیت و ویژگی بیان می فرماید :

اوّل این که آن ها به فکر اصلاح خود هستند ، و از درگاه الهی می خواهند تا آنان را مورد مغفرت و بخشش خود قرار دهد .

خصوصیت دیگر این که آن ها مسلمانان گذشته را به عنوان برادران خودمی دانند ، و از خدای متعال برای شان طلب مغفرت می کنند .

یکی دیگر از آن صفات این است که از خداوندِ بخشنده و مهربان می خواهند کینه و دشمنیِ برادران ایمانی را در دل های شان قرار ندهد تا همه مثل عضو یک خانواده ، کنار هم زندگی کنند(3) .

ص: 177


1- . هم چنین کسانی که بعد از آن ها (بعد از مهاجران و انصار) آمدند و می گویند : پروردگارا! ما و برادران مان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز و مورد مغفرت قرار بده ، و در دل های مان حسد و کینه ای نسبت به مومنان قرار مده ، پروردگارا! قطعا تو بسیار مهربان و رحیمی .
2- . مراجعه شود به تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 393 ، تفسیر روح البیان ج 9 ص 436 .
3- . در رابطه با عفو و بخششِ هم دیگر ، در سوره ی مبارکه ی نور آیه ی 22 می فرماید : «وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ» . آن ها باید عفو کنند و چشم بپوشند ؛ آیا دوست نمی دارید خداوند شما را ببخشد ؟

و عبارت «رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤفٌ رَحیمٌ» به منزله ی علت است که مغفرت آن ذات قدوس بدون رأفت و رحمت او ممکن نیست محقق شود ، و رفع غلّ از قلوب مومنین نسبت به یک دیگر فقط به سبب رأفت و رحمت حضرت سبحان است .

همان گونه که ملاحظه شد ، یکی از چیز هایی که این گروه از مسلمانان از خدای متعال تقاضا می کنند این است که عناد و کینه توزی را از دل آن ها دور نماید ؛ زیرا کینه توزی یکی از اوصاف مذمومه است که موجب تفرقه و اختلاف و پراکندگی بین مسلمانان می گردد .

و یکی از نعمت هایی که خدای تبارک و تعالی به اهل بهشت عنایت می نماید ، این است که دشمنی و کینه را از دل آن ها دور می کند ، لذا در سوره ی مبارکه ی حجر می فرماید :

«وَنَزَعْنَا مَا فی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانا»(1) .

و آنچه از دشمنی و کینه در سینه های شان (اهل بهشت) بوده برکنده ایم که برادروار بر تخت هایی روبروی یک دیگر قرار می گیرند .

هر چند راجع به مذمت غلّ و کینه توزی ، روایات فراوانی وجود دارند ، ولی ازباب رعایت اختصار چند روایت از مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام در مورد عناد و کینه توزی نقل می کنیم .

در کتاب «غرر الحکم » از آن حضرت روایت نقل شده که فرمود :

«بِئْسَ السَّجیَّهُ الْغُلُولُ» کینه توزی بد خصلتی است(2) .

ص: 178


1- . سوره ی حجر آیه ی 47 .
2- . تصنیف غرر الحکم ص 460 حدیث 10524 ، عیون الحکم والمواعظ ص 194 حدیث 3978 .

و در روایت دیگر می فرماید :

«الْغِلُّ بَذْرُ الشَّرِّ » کینه توزی تخم شرّ و بدی است(1) .

و در سخن دیگر فرمود :

«الْغِلُّ دَاءُ الْقُلُوبِ » کینه توزی بیماری دل ها است(2) .

و در کلام دیگر می فرماید :

«الْغِلُّ یُحْبِطُ الْحَسَنَاتِ » کینه توزی خوبی ها را از بین می برد(3) .

توجه : بخش آخر از این آیه ی شریفه ، یک درس عمومی برای تمام مسلمانان است که به جای کینه و دشمنی و صفات ناپسند دیگر ، صفا و صمیمیت و برادری را در جامعه برقرار کنند ، و در مقابل دشمنان دین ، کنار هم دیگر مانند یک مشت آهنین باشند ، و به نیازمندان جامعه کمک نمایند ، و مانند برادران واقعی به هم دیگر احترام نمایند ، و اگر کسی از آن ها مشکلی داشته باشد به فکر آن مشکل باشند و در صدد رفع آن برآیند .

امیدواریم با ظهور منجی عالم بشریت حضرت حجت بن الحسن - أرواحنا لتراب مقدمه الفداء - تمام دشمنی ها و کدورت ها از بین مسلمانان رخت بربندد ، وظلم و بی عدالتی ریشه کن گردد ، و روحِ صفا و برادری و محبت در جامعه ی اسلامی برقرار گردد .

ص: 179


1- . تصنیف غرر الحکم ص 299 حدیث 6791 ، عیون الحکم والمواعظ ص 33 حدیث 581 .
2- . تصنیف غرر الحکم ص 300 حدیث 6816 ، عیون الحکم والمواعظ ص 32 حدیث 576 .
3- . تصنیف غرر الحکم ص 301 حدیث 6846 ، عیون الحکم والمواعظ ص 40 حدیث 912 .

چکیده ی مطالب :

اموال بنی النضیر متعلق به مهاجران فقیری است که از زندگی و خانه و کاشانه ی خود دست کشیدند و به واسطه ی عشق و ارادت به رسول اکرم صلی الله علیه و آله و ایمان و اعتقادخود و رسیدن به فضل و خوشنودی خالق جهان ، به مدینه منوّره مهاجرت نمودند ، و این مهاجرت علامت صداقت آن ها بود .

و در مقابل آن ها انصار بودند که نسبت به مهاجران محبت نشان داده و هر آنچه که اموال و دارایی داشتند را به آنان ایثار کردند ، هر چند خودشان هم نیازمند بوده ، ولی قلبا از این عمل خود رضایت داشتند ، و صفات ناپسندِ بخل و حرص را از وجود خود دور نمودند ، و نتیجه ی این رفتارشان فلاح و رستگاری بود .

و هم چنین اشاره ای شد به آن هایی که بعد از مسلمانان صدر اسلام می آیند که آنان به دنبال خودسازی و احترام کردن به مسلمانان سابق هستند ، و از درگاه الهی تقاضا می کنند که هم آن ها را ببخشد و هم گذشته گان را ، و حسادت و کینه توزی را نسبت به مسلمانان گذشته ، از دل شان دور نماید .

بعد از آن که خدای سبحان در آیات قبل مهاجرانی را که از وطن شان هجرت کردند ، توصیف نمود ، آن گاه گروه انصار را که به مهاجران پناه دادند ، مدح فرمود ،

سپس به ذکر تابعین پرداخت ، در آیات بعد منافقین و آنچه از نفاق و کفر و عصیان راپنهان می کنند یادآوری می نماید .

ص: 180

حدیث مرتبط

یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام به نام جمیل می گوید : از آن بزرگوار شنیدم که می فرمود :

«إِنَّ مِمَّا خَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِ الْمُؤمِنَ أَنْ یُعَرِّفَهُ بِرَّ إِخْوَانِهِ وَإِنْ قَلَّ ، وَلَیْسَ الْبِرُّ بِالْکَثْرَهِ ؛ وَذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ :

«وَیُؤثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَهٌ» .

ثُمَّ قَالَ : «وَمَنْ یُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَاُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» .

وَمَنْ عَرَّفَهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِذَلِکَ أَحَبَّهُ اللَّهُ ، وَمَنْ أَحَبَّهُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَتَعَالَی وَفَّاهُ أَجْرَهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ بِغَیْرِ حِسَابٍ» .

به راستی که از جمله ی آنچه که خدای عز و جل مومن را به آن مخصوص ساخته ، آن است که نیکی به برادرانش را به او شناسانیده اگرچه آن نیکی کم باشد ، و نیکی و خوبی به کثرت و بسیاری نیست ، و بیان این مطلب آن است که خدای عز و جل در کتاب خویش می فرماید : «و آن ها را بر خود مقدّم می دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند .

سپس فرموده است : «و کسانی که از بخل و حرص نفس خویش باز داشته شده اند رستگارانند .

و هر که خدای عزّ و جلّ او را به این طریق بشناسد ، او را دوست دارد ، و هر که را خدای تبارک و تعالی دوست دارد ، مزد او را در روز قیامت تمام وکمال و بدون حساب عطا می فرماید .

ص: 181

امام صادق علیه السلام بعد از آن فرمود :

«یَا جَمِیلُ! اِرْوِ هَذَا الْحَدِیثَ لِإِخْوَانِکَ ؛ فَإِنَّهُ تَرْغِیبٌ فِی الْبِرِّ»

ای جمیل! این حدیث را از برای برادران خود روایت کن ؛ زیرا که آن باعث ترغیب برادران تو است در نیکی نمودن(1) .

ص: 182


1- . کافی ج 2 ص 206 حدیث 6 ، تفسیر نور الثقلین ج 5 ص 286 حدیث 56 ، تفسیر کنز الدقائق ج 13 ص 176 .

آیات 11 - 14

اشاره

«أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذینَ نَافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَئِنْ اُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَکُمْ وَلا نُطیعُ فیکُمْ أَحَدا أَبَدا وَإِنْ قُوتِلْتُمْ لَنَنْصُرَنَّکُمْ وَاللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ * لَئِنْ اُخْرِجُوا لا یَخْرُجُونَ مَعَهُمْ وَلَئِنْ قُوتِلُوا لا یَنْصُرُونَهُمْ وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لا یُنْصَرُونَ * لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَهً فی صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ * لا یُقَاتِلُونَکُمْ جَمیعا إِلاَّ فی قُریً مُحَصَّنَهٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدیدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمیعا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّی ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ».

آیا منافقان را ندیدی که پیوسته به برادران کفارشان از اهل کتاب می گفتند : هر گاه شما را (از وطن) بیرون کنند ، ما هم با شما بیرون خواهیم رفت ، و هرگز سخن هیچ کس را درباره ی شما اطاعت نخواهیم کرد ، و اگر با شما پیکار شود ، ما شما را یاری خواهیم نمود ، (ولی) خداوند شهادت می دهد که آن ها دروغ گو هستند«11» .

اگر آن ها را بیرون کنند با آنان بیرون نمی روند ، و اگر با آن ها پیکار شود یاری شان نخواهند کرد ، و اگر کمک شان کنند قطعا پشت به میدان نموده فرار می کنند ، سپس یاری نخواهند شد«12» .

هر آینه وحشت از شما در دل های آن ها بیش از ترس از خداوند است ، و این به خاطر آن است که آنان گروهی نادانند«13» .

آن ها هرگز با شما به صورت گروهی نمی جنگند جز در دژهای محکم یا از پشت

ص: 183

دیوارها ، در حالی که گرفتاری و اختلافات شان در بین خودشان بسیار شدید است ، شما آن ها را متّحد می پندارید در حالی که دل های شان پراکنده است ، و این به خاطر آن است که آن ها قومی هستند که تعقّل نمی کنند«14» .

شأن نزول

در تفسیر «درّ المنثور» و «فتح القدیر » ذیل آیه ی «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذینَ نَافَقُوا» از ابن عباس نقل کردند که عده ای از قبیله ی بنی عوف بن حارث(1) شخصی را پیش بنی النضیر فرستادند که قلعه های خود را ترک نکنید و ایستادگی نمایید ، و ما شما راتسلیم (مسلمانان) نخواهیم کرد ، و اگر با آن ها جنگ کنید ما با شماییم و در کنار شما می جنگیم، و اگر از آن جا خارج شوید ما نیز با شما خارج می شویم و آن جا را ترک می کنیم.

بنی النضیر هر چه منتظر کمک آنان ماندند ، و با مسلمانان جنگیدند ، ولی منافقین به وعده ی خود وفا نکردند و آنان را یاری ننمودند ؛ چون که خداوند ترس از مسلمین را در دل های شان انداخته بود .

در نتیجه بنی النضیر از رسول اکرم صلی الله علیه و آله تقاضا نمودند تا به آن ها اجازه دهد که از مدینه خارج شوند و از جنگ خود داری نماید ، و قبول کردند که فقط به مقدار بار یک شتر از اموال خود غیر از سلاح را همراه خود ببرند .

رسول اکرم صلی الله علیه و آله خواسته ی آن ها را پذیرفت ، و بنی النضیر ( به خاطر این که مسلمانان خانه های شان را نگیرند) آن ها را خراب می کردند ، و آن ( اثاث خانه) را بر پشت شتر خود گذاشته و به طرف خیبر حرکت کردند ، و

ص: 184


1- . که عبد اللّه بن اُبَی بن سَلُول ، و ودیعه بن مالک ، و سوید و داعس از آن ها بودند

بعضی ها به طرف شام رفتند(1) .

و نیز در تفاسیر آمده که ابن مردویه از ابن عباس روایت کرده که مقصود از آیه شریفه ی «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ نَافَقُوا» عبد اللّه بن اُبَی بن سَلُول ، و رفاعه بن تابوت ، و عبد اللّه بن نبتل ، و اوس بن قیظی و برادران شان از بنی النضیر بودند(2) .

واژه شناسی

اشاره

برای اطلاع و آگاهی کامل از آیات مورد بحث ، ابتدا معنای بعضی از واژه ها را بیان می کنیم .

1 - «نافقوا»

این واژه از ماده ی «نَفَق » است ، به معنای حفره و سوراخی است که جانوران وحشی در زیر زمین برای خود ایجاد می کنند .

و در سوره ی مبارکه ی انعام می فرماید :

«فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِیَ نَفَقا فِی الْأَرْضِ»(3) .

و از همین معنا است «نافقاء الیربوع» یعنی لانه ی موش صحرایی .

و نیز «نفاق » هم این گونه است یعنی از یک دری داخل شدن در شریعت و پذیرفتن آن ، و از درِ دیگر خارج گشتن است .

ص: 185


1- . تفسیر درّ المنثور ج 6 ص 199 ، فتح القدیر ج 5 ص 245 ، نظیر این مطالب در تفسیر روح المعانی ج14 ص 250 آمده است .
2- . تفسیر درّ المنثور ج 6 ص 199 ، فتح القدیر ج 5 ص 245 ، و در تفسیر طبری ج 28 ص 31 این مطلب با کمی اختلاف نقل شده است .
3- . اگر بتوانی نقبی در زمین بزنی و حفر کنی . سوره ی انعام آیه ی 35 .

در این مورد خداوند متعال هشدار داده و فرمود :

«إِنَ الْمُنَافِقِینَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»(1) یعنی خارج شوندگان از شریعت هستند(2) .

و در «مصباح المنیر » گفته : «نَفَق » یعنی حفره و سوراخی در زمین است که از طرف دیگر راه خروجی داشته باشد .

و از همین معنا است که گفته می شود : «نَافَقَ الرجل» زمانی که برای اهل خود اظهار اسلام کند ولی غیر از اسلام را در باطن خود حفظ نماید ، و جایگاه نفاق دل انسان است(3) .

2 - «اِخوان»

ازهری در «تهذیب اللغه » از ابوحاتم نقل کرده که تمام اهل بصره گفتند : «اِخوه » در نَسَب و «اِخوان » در صداقت و رفاقت استعمال می شود .

سپس در ردّ این قول می گوید : این نظریه خطا و خَلط بحث است ؛ زیرا هم به رفقا و هم به غیر رفقا ، اِخوه و اِخوان گفته می شود ، و برای اثبات مدعای خود به آیات قرآن استدلال کرده است .

خدای عزّ و جلّ در سوره ی حجرات می فرماید :

«إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ إِخْوَهٌ»(4) مقصود از این آیه ی شریفه ، نَسَب نیست .

و در آیه ی دیگر فرموده :

«أَوْ بُیُوتِ إِخْوَانِکُمْ»(5) راجع به نَسَب و فامیلی است .

ص: 186


1- . به راستی که منافقان فاسق هستند . سوره ی توبه آیه ی 67 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 819 .
3- . مصباح المنیر ج 2 ص 618 .
4- . همانا مومنان برادران هم دیگر هستند . سوره ی حجرات آیه ی 10 .
5- . یا از خانه های برادران تان غذا بخورید . سوره ی نور آیه ی 61 .

و در سوره ی مبارکه ی احزاب می فرماید :

«فَإِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ وَمَوَالِیکُمْ»(1) ، معلوم است که مراد از اِخوان نَسَب و فامیل نیست(2).

در «صحاح» این واژه ریشه یابی شده است و در آخر گفته : بیش تر استعمال «اِخوان» در دوستان است و «اِخوه» در نسب و فامیل به کار می رود(3) .

3 - «لَیُوَلُّنَّ»

این لفظ از ماده ی «ولی » است ، به دو معنای اقبال و اعراض است ، اگر به حرف عین جاره متعدی شود ، به معنای اعراض می باشد ، و اگر بنفسه بدون حرف جر متعدی شود ، به معنای اقبال است .

در «مفردات » آورده :

وَلَّیْتُ سمعی کذا ، و وَلَّیْتُ عینی کذا ، و وَلَّیْتُ وجهی کذا یعنی گوش و چشم و صورتم را به طرف او گرداندم و توجه دادم .

خدای متعال در آیاتی فرمود :

«فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَهً تَرْضَاهَا»(4) .

اکنون تو را به سوی قبله ای که از آن خشنود باشی ، باز می گردانیم .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

ص: 187


1- . ( و اگر پدران شان را نمی شناسید ) پس برادران و دوستان دینی شما هستند . سوره ی احزاب آیه ی 5 .
2- . تهذیب اللغه ج 7 ص 254 .
3- . صحاح اللغه اسماعیل بن حماد جوهری ج 6 ص 2264 .
4- . سوره ی بقره آیه ی 144 .

«فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»(1) .

پس روی خود را به سوی مسجد الحرام کن .

و در این آیه ی کریمه فرمود:

«وَحَیْثُ مَا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ»(2) .

و از هر جا خارج شدی ، روی خود را به جانب مسجد الحرام کن .

ولاّه دُبُرَه یعنی گریخت و پشت به دشمن کرد ، و پروردگار متعال در این مورد فرمود:

«وَإِنْ یُقَاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبَارَ»(3) .

و (اهل کتاب) اگر با شما پیکار کنند ، به شما پشت خواهند کرد .

و در آیه ی مبارکه ی دیگر می فرماید :

«وَمَنْ یُوَلِّهِمْ یَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ»(4) .

و هر کس در آن هنگام به آن ها پشت کند(5) .

و در «مصباح المنیر » آمده : «وَلَّیتُ عَنْه» یعنی از آن اعراض نموده و ترک کردم ، و «تَوَلّی » هم به معنای اعراض نمودن است(6) .

4 - «رَهْبَه»

«الرهْبَه» و «الرُّهْب» یعنی ترس و خوف همراه با دوراندیشی و احتیاط و اضطراب است .

ص: 188


1- . سوره ی بقره آیه ی 144 .
2- . سوره ی بقره آیه ی 150 .
3- . سوره ی آل عمران آیه ی 111 .
4- . سوره ی انفال آیه ی 16 .
5- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 886 و887 .
6- . مصباح المنیر ج 2 ص 673 .

خداوند متعال فرمود :

«لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَهً» .

هر آینه وحشت از شما در دل های آن ها بیش از ترس از خداوند است .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

«جَنَاحَکَ مِنَ الرَّهْبِ»(1) .

و دست هایت را بر سینه ات بگذار تا ترس و وحشت از تو دور شود(2) .

در «مصباح المنیر» آمده : رَهِبَ یعنی ترسید ، و اسم مصدرش «رهبه » است ، و فلانی راهب است یعنی از خدا می ترسد(3) .

5 - «محصّنه»

«محصّنه » به معنای قلعه و دژ مستحکم و دارای حصار می باشد ، و کلام خدای عزّ و جلّ که فرمود :

«إِلاَّ فِی قُریً مُحَصَّنَهٍ» یعنی ( به طوری مستحکم است که ) ممنوع و ممتنع است کسی بتواند به آن مکان برسد ، این لفظ از « حَصَّنْتُ القریه » قریه را محکم کاری کردم زمانی که اطرافش را بناهایی ساخته باشی ، گرفته شده است(4) .

ص: 189


1- . سوره ی قصص آیه ی 32 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 366 .
3- . مصباح المنیر ج 2 ص 241 .
4- . مجمع البحرین ج 6 ص 236 .

6 - «جُدُر»

واژه ی «جُدُر » جمع «جِدار » و «جَدْر » است به معنای دیوار ، و جمع جُدُر جُدران می باشد(1) .

جِدَار یعنی دیوار یا حائط ، و جمع آن «جُدُر» است .

و سخن خدای متعال که فرمود :

«وَأَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلامَیْنِ»(2) از همین ماده است(3) .

7 - «بأس»

الفاظ «بُؤس» و «بَأْس» و «بَأْسَاء» به معنای شدّت سختی و ناخوشایندی استعمال می شوند ، و فرق آن ها در این است که واژه ی «بُؤ» بیش تر وقت ها در فقر و جنگ مورد استفاده قرار می گیرد ، و «بَأْس» و «بَأْسَاء» در کشتن و مجروح نمودن دشمن استعمال می شود مانند کلام خدای متعال که فرمود :

«وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسا وَأَشَدُّ تَنْکِیلاً»(4) .

و خداوند قدرتش بیش تر و مجازاتش دردناک تر است .

و در آیه ی شریفه ی دیگر فرمود :

«وَالصَّابِرِینَ فِی الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِینَ الْبَأْسِ»(5) .

ص: 190


1- . مجمع البحرین ج 3 ص 244 .
2- . و اما آن دیوار ، از آنِ دو نوجوان یتیم در آن شهر بود . سوره ی کهف آیه ی 82 .
3- . الْجِدَارُ : الحائط . . . وجمعه جُدُرٌ ، قال تعالی : «وَأَمَّا الْجِدَارُ فَکَانَ لِغُلامَیْنِ» . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 189 .
4- . سوره ی نسا آیه ی 84 .
5- . سوره ی بقره آیه ی 177 .

و در برابر محرومیت ها و بیماری ها و در میدان جنگ، استقامت به خرج می دهند(1) .

8 - «شتّی»

واژه ی «شَتّ» به معنای پراکنده شدن افراد یک جامعه است ، گفته می شود : شَتَّ جمعهم شَتّا وشَتَاتا یعنی اجتماع آن ها پراکنده شد .

جاوءوا أَشْتَاتا یعنی پراکنده و بدون نظم آمدند .

و خداوند متعال فرمود :

«یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتا»(2) .

در آن روز مردم به صورت گروه های پراکنده (از قبرها) خارج می شوند .

و آیه ی کریمه ی «مِنْ نَبَاتٍ شَتَّی»(3) یعنی انواع مختلف و گوناگون گیاهان .

و آیه ی شریفه ی «وَقُلُوبُهُمْ شَتَّی» در مقابل کسانی است که خدای سبحان آن ها را در آیه ی دیگر توصیف فرموده :

ص: 191


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 153 . مرحوم طریحی در «مجمع البحرین » ج 4 ص 50 گفت : کلام خدای متعال که فرمود : «نَحْنُ اُولُوا قُوَّهٍ وَاُولُوا بَأْسٍ شَدِیدٍ» گفتند: ما دارای نیروی کافی و قدرت جنگی فراوان هستیم . سوره ی نمل آیه ی 33). بأس در این آیه به معنای شدّت و سختی در جنگ است ، و (معنای دیگر) بَأْسُ یعنی عذاب ، و از همین معنا است سخن خداوند سبحان که فرمود : «فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا» (هنگامی که عذاب (شدید) ما را دیدند . سوره ی غافر آیه ی 84) .
2- . سوره ی زلزله آیه ی 6 .
3- . (از آسمان آبی فرستاد! که با آن) انواع گوناگون گیاهان را (از خاک تیره) برآوردیم . سوره ی طه آیه ی 53 .

«وَلَکِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَیْنَهُمْ»(1) و دل های آن ها را با هم الفت داد(2) .

و «شتّی » جمع «شتیت » است(3) .

توضیح آیات :

قهرا پس از تبیین مفردات و لغات ، نوبت به توضیح و تشریح آیات شریفه می رسد .

در آغاز آیات مورد بحث می فرماید :

«أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذینَ نَافَقُوا یَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ» .

با توجه به این که در این آیه ی شریفه بحث نفاق و منافق است ، و در رابطه با این گروه از انسان های چند چهره ، نیاز به بحث مفصلی است که خود نیاز به کتاب مستقل دارد ، لذا در این نوشتار به صورت اختصار راجع به منافق و خصوصیات و نشانه های آن ها چند نکته را متذکر می شویم

نفاق(4)

نفاق در جامعه ی توحیدی

یکی از آفات جامعه ی توحیدی ، آفت نفاق است ؛ زیرا جمعی برای استفاده از منافع و مواهب جامعه ی اسلامی - که در حقیقت اعتقادی هم به آن ندارند - خود را در لباس مسلمین درآورده و چه بسا جزو مومنین قلمداد می شوند تا بتوانند هر چه بیش تر از مزایا و مواهب دین بهره مند شوند ، و به خاطر این که اعتقادی هم ندارند ،

ص: 192


1- . سوره ی انفال آیه ی 63 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 445 .
3- . مراجعه شود به مقدّمه الأدب ص 103 .
4- . معنای نفاق در توضیح واژه ها گذشت .

در نتیجه هیچ گونه مشارکتی در مخارج این جامعه نخواهند نمود .

این گروه در زیر پوست حق جولان می دهند ، و در هنگام پرداخت هزینه پنهان می شوند ، از دری وارد شده و از در دیگری خارج می گردند .

آغاز نفاق از مدینه

هیچ کدام از آیات مربوط به نفاق ، در مکه نازل نشده بلکه تمام آن ها در مدینه نازل شده اند ؛ زیرا موضوع نفاق و منافقین در اسلام از زمانی مطرح شد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مدینه هجرت فرمود ، و پایه های دین اسلام قوت گرفت و قدرت آن آشکار شد ، قهرا تحت لوای شوکت اسلام عده ای خواستند از منافع و مواهب آن بهره مند باشند که کمترین آن برخورداری از نعمت امنیت بود ، در عین حال که اعتقادی به حقانیت رسول اکرم صلی الله علیه و آله نداشتند ، و از طرفی دوستان قدیم و یا عشیره ی خود را حاضر نبودند از دست بدهند ، این بود که تنها در ظاهر اظهار ارادت به حضرت خاتم المرسلین صلی الله علیه و آله می نمودند ، ولی در خفا و پنهانی از آن عدول نموده که خداوند سبحان جلّ ذکره حال آنان را چنین بیان می فرماید :

«وَإِذَا لَقُوا الَّذینَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَی شَیَاطینِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَکُمْ

إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤنَ»(1) .

و هنگامی که افراد با ایمان را ملاقات می کنند ، می گویند : ما ایمان آورده ایم ، (ولی) هنگامی که با شیطان های خود خلوت می کنند ، می گویند : ما با شماییم ، ما فقط (آن ها را) مسخره می کنیم .

ص: 193


1- . سوره ی بقره آیه ی 14 .

و نیز احوال آن ها را چنین بیان می فرماید که :

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْیَوْمِ الاْخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤمِنینَ»(1) .

گروهی از مردم کسانی هستند که می گویند : به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده ایم در حالی که ایمان ندارند .

و هم چنین در بیان حال آن ها می فرماید :

«إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ

وَاللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقینَ لَکَاذِبُونَ»(2) .

هنگامی که منافقان نزد تو آیند می گویند : ما شهادت می دهیم که یقینا تو رسول خدایی! خداوند می داند که تو رسول او هستی ، ولی خداوند شهادت می دهد که منافقان دروغ گو هستند (و به گفته ی خود ایمان ندارند) .

علل و عوامل نفاق

عوامل مختلفی در شکل گیری نفاق وجود دارند ، گاهی ممکن است حبّ ریاست و جاه طلبی موجب نفاق در شخص شود ، لذا حضرت فرمود :

«حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَهٍ»(3) .

محبت دنیا ریشه و سرآمد همه ی خطاها است .

و گاهی به خاطر حس برتری جویی و خود برتربینی و یا تخریب و حتی تمسخر اطرافیان نفاق ایجاد می گردد .

ص: 194


1- . سوره ی بقره آیه ی 8 .
2- . سوره ی منافقون آیه ی 1 .
3- . کافی ج 2 ص 131 ضمن حدیث 11 ، مجموعه ی ورّام ج 1 ص 128 .

شخصی که حُب جاه ، یا حس خود خواهی و کبر و غرور و برتری جویی بر دیگران و تخریب و تمسخر اطرافیان سراسر وجودش را گرفته سبب می شود که آن شخص حق را نادیده بگیرد ، و علیه حق رفتار نماید ، این است که قرآن کریم می فرماید :

«لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلی أَکْثَرِهِمْ فَهُمْ لا یُؤمِنُونَ»(1) .

فرمان (الهی) در باره ی بیش تر آن ها تحقق یافته ، به همین جهت ایمان نمی آورند .

و در مقام تمسخر دیگران می فرماید :

«وَإِذَا قِیلَ لَهُمْ آمِنُوا کَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَ نُؤمِنُ کَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ» .

هرگاه به آن ها گفته شود : مانند (سایر) مردم ایمان بیاورید ، می گویند : آیا هم چون ابلهان ایمان بیاوریم ؟

خدای سبحان در ادامه ی آیه فرمود :

«أَ لا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلَکِنْ لا یَعْلَمُونَ»((2))((3))

ص: 195


1- . سوره ی یس آیه ی 7 .
2- . سوره ی بقره آیه ی 13 .
3- . در ذیل این آیه ی شریفه از باب الحوائج حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت شده که فرمود : «وَإِذَا قِیلَ لِهَؤلاءِ النَّاکِثِینَ لِلْبَیْعَهِ : آمِنُوا بِهَذَا النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله ، وَسَلِّمُوا لِهَذَا الاْءِمَامِ فِی ظَاهِرِ الْأَمْرِ وَبَاطِنِهِ کَمَا آمَنَ النَّاسُ الْمُؤمِنُونَ کَسَلْمَانَ وَالْمِقْدَادِ وَأَبِی ذَرٍّ وَعَمَّارٍ ، قالُوا فِی الْجَوَابِ لِأَصْحَابِهِمْ الْمُوَافِقِینَ لَهُمْ لا لِلْمُؤمِنِینَ : أَ نُؤمِنُ کَمَا آمَنَ السُّفَهاءُ ؟ یَعْنُونَ سَلْمَانَ وَأَصْحَابَهُ لَمَّا أَعْطَوْا عَلِیّا خَالِصَ وُدِّهِمْ ، وَمَحْضَ طَاعَتِهِمْ ، وَکَشَفُوا رُءُوسَهُمْ بِمُوَالاهِ أَوْلِیَائِهِ ، وَمُعَادَاهِ أَعْدَائِهِ . فَرَدَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ فَقَالَ : «أ َلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ» الَّذِینَ لَمْ یَنْظُرُوا فِی أَمْرِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله حَقَّ النَّظَرِ ، فَیَعْرِفُوا نُبُوَّتَهُ ، وَصِحَّهَ مَا نَاطَهُ بِعَلِیٍّ علیه السلام مِنْ أَمْرِ الدِّینِ وَالدُّنْیَا ، وَلَکِنْ لا یَعْلَمُونَ أَنَّ الْأَمْرَ کَذَلِکَ ، وَأَنَّ اللَّهَ یُطْلِعُ نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله ، فَیَخْسَأُهُمْ وَیَلْعَنُهُمْ وَیَسْخَطُهُمْ » . آن گاه که به این بیعت شکنان غدیر و مخالفان ولایت امیرالمومنین علیه السلام گفته می شود : به این پیغمبر خاتم صلی الله علیه و آله ایمان بیاورید ، و در ظاهر و آشکار و باطن و پنهانی تسلیم این امام (حضرت علی علیه السلام) گردید ، همان گونه که مردم مومن مثل سلمان و مقداد و ابوذر و عمار ایمان آوردند . آن پیمان شکنان در جواب به یاوران موافق خود - نه به مومنین - می گفتند : آیا ما مثل این سفیهان و بی خردان ایمان بیاوریم ؟ ! و مقصودشان از سفیهان ، سلمان و یاورانش بود ؛ چون که آن ها بودند که نسبت به امیرالمومنین علیه السلام ارادت خالصانه و اطاعت محض داشتند ، و سرهای خود را برای دوستی دوستان و دشمنی دشمنان آن حضرت باز نموده و تراشیدند . خداوند متعال نظریه و اعتقادشان را ردّ نمود و فرمود : آگاه باشید آن ها خودشان سفیه و بی خرد هستند که در امر حضرت محمد صلی الله علیه و آله آنچه که لازم بود ملاحظه و دقت نکردند تا نبوّت آن حضرت را بشناسند ، و صحت و درستی آنچه را که رسول اکرم صلی الله علیه و آله راجع به دین و دنیا به حضرت علی علیه السلام پیوند و ارتباط داده را متوجه شوند ، ولی آن ها نمی دانند که حقیقت امر چنین است ، و خداوند پیامبرش را آگاه می نماید ، در نتیجه آن پیمان شکنان را طرد و لعنت کند ، و به آن ها خشم و غضب نماید . تاویل الآیات الظاهره ص 43 ، نظیر این روایت در تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام ص 119 و120 حدیث 62 و تفسیر برهان ج 1 ص 141 و142 حدیث 335 نقل شده است .

آگاه باشید که این ها همان ابلهان هستند ولی خودشان نمی دانند .

عاقبت مسخره کنندگان در قیامت

از وجود مقدس خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود :

«إنَّ الْمُسْتَهْزِئِینَ بِالنَّاسِ یُفْتَحُ لِأَحَدِهِمْ فِی الاْْخِرَهِ بَابٌ مِنْ الْجَنَّهِ ، فَیُقَالُ لَهُ : هَلُمَّ هَلُمَّ ، فَیَجِیءُ بِکَرْبِهِ وَغَمِّهِ ، فَإِذَا جَاءَهُ اُغْلِقَ دُونَهُ ، ثُمَّ یُفْتَحُ لَهُ بَابٌ آخَرُ فَیُقَالُ لَهُ : هَلُمَّ هَلُمَّ ، فَیَجِیءُ بِکَرْبِهِ وَغَمِّهِ ، فَإِذَا جَاءَهُ اُغْلِقَ دُونَهُ ، فَمَا یَزَالُ کَذَلِکَ حَتَّی یُفْتَحَ لَهُ الْبَابُ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّهِ ، فَیُقَالُ لَهُ : هَلُمَّ ، فَمَا یَأْتِیهِ مِنْ الاْءِیَاسِ » .

در روز قیامت کسانی را که در دنیا مردم را مسخره می کردند می آورند و دری از بهشت به روی آنان باز می شود و به آن ها گفته می شود : بیایید بیایید ، آن ها

ص: 196

با آن همه سختی و ناراحتی به پیش می آیند و همین که نزدیک در می رسند ، در به روی آن ها بسته می شود .

سپس درِ دیگری به روی آن ها باز می گردد و گفته می شود : شتاب کنید شتاب کنید بیایید ، این بار نیز آن ها با ناراحتی حرکت می کنند و همین که نزدیک این در می روند آن نیز بسته می شود ، و همین طور این کار تکرار می شود تا جایی که نا امید می شوند ، و دری دیگری باز می شود و به آن ها گفته می شود : بیایید ، ولی به خاطر یأس و ناامیدی دیگر به سوی آن در نمی روند(1) .

نشانه های کلّی منافقان

اشاره

از مجموع آیات قرآن کریم استفاده می شود که علایم و نشانه های متعددی برای این گروه است ، در این جا قسمتی از آن نشانه ها را از دو منظر (قرآن و روایات) بیان می کنیم :

(الف) علایم ونشانه های منافقین درقرآن

اشاره

در قرآن کریم آیات فراوانی راجع به منافقین و علایم آن ها در سُوَر مختلف نازل شده ، حتی سوره ی مستقل در شرح حال آن ها به نام سوره ی «منافقون» آمده است و اهمیت موضوع را بیان می فرماید ، در این جا بخشی از آن آیات با عناوین خاص ذکر می شود :

ص: 197


1- . شعب الایمان بیهقی ج 5 ص 310 و311 حدیث 6757 ، الترغیب والترهیب منذری ج 3 ص 611 و612 حدیث 4490 ، تفسیر درّ المنثور ج 6 ص 328 ، المحجّه البیضاء ج 5 ص 236 ، التحفه السنیّه جزایری ص 323 .
1 - منافقان فاسقند

در سوره ی مبارکه ی توبه می فرماید :

«إِنَّ الْمُنَافِقِینَ هُمُ الْفَاسِقُونَ»(1) .

یعنی منافقان از دایره ی اطاعت فرمان خداوند خارجند ، و بدیهی است در این صورت ، تمام آثار فسق نیز بر آنان منطبق می شود .

2 - مدعی ایمان

در سوره ی مبارکه ی بقره فرمود :

«وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْیَوْمِ الاْخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤمِنینَ»(2) .

گروهی از مردم (که اهل نفاقند) کسانی هستند که می گویند : به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده ایم ، در حالی که ایمان ندارند .

3 - اهل خیانت و نیرنگ

خداوند متعال در سوره ی بقره می فرماید :

«یُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذینَ آمَنُوا وَمَا یَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَمَا یَشْعُرُونَ»(3) .

می خواهند با خدا و مومنان خدعه کنند و فریب دهند در حالی که جز خودشان را فریب نمی دهند (اما) نمی فهمند ص: 198


1- . در حقیقت منافقان همان فاسقان هستند . سوره ی توبه آیه ی 67 .
2- . سوره ی بقره آیه ی 8 .
3- . سوره ی بقره آیه ی 9 .

و در سوره ی مبارکه ی نسا فرمود :

«إِنَّ الْمُنَافِقینَ یُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ»(1) .

4 - ریاکار و خودنما

خدای تبارک و تعالی در سوره ی نسا می فرماید :

«وَإِذَا قَامُوا إِلَی الصَّلاهِ قَامُوا کُسَالَی یُرَاؤنَ النَّاسَ»(2) .

و (منافقین) هنگامی که به نماز برمی خیزند ، با کسالت برمی خیزند ، و در برابر مردم ریا می کنند .

5 - دارای دل های بیمار

پروردگار عالم در سوره ی مبارکه ی بقره فرمود :

«فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا»(3) .

در دل های آن ها (منافقان) یک نوع بیماری است ، پس خداوند بر بیماری آنان افزود .

6 - مفسدان فی الارض

خدای متعال در سوره بقره می فرماید :

«وَإِذَا قیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ * أَ لا

ص: 199


1- . منافقان می خواهند با خدا خدعه کنند و فریب دهند در حالی که خداوند آن ها را فریب می دهد . سوره ی نسا آیه ی 142 .
2- . سوره ی نسا آیه ی 142 .
3- . سوره ی بقره آیه ی 10 .

إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَکِنْ لا یَشْعُرُونَ»(1) .

و هنگامی که به آنان گفته شود : در زمین فساد نکنید ، می گویند : ما فقط اصلاح کننده ایم ، آگاه باشید این ها همان مفسدانند ولی خودشان نمی فهمند.

7 - دو چهره اند و رنگ عوض می کنند

پروردگار عالم هستی می فرماید :

«وَإِذَا لَقُوا الَّذینَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَی شَیَاطینِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَکُمْ

إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤنَ * اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَیَمُدُّهُمْ فی طُغْیَانِهِمْ

یَعْمَهُونَ»(2) .

و هنگامی که با اهل ایمان دیدار کنند ، می گویند : ما ایمان آوردیم ، و چون با شیطان های خود (که سرانِ شرک و کفرند) خلوت نمایند ، گویند : بدون شک ما با شماییم ، جز این نیست که ما(با تظاهر به ایمان) آنان (مومنان) را مسخره می کنیم.

8 - مانع انفاق

خدای متعال در سوره ی مبارکه ی منافقون فرمود :

«هُمُ الَّذینَ یَقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلَی مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّی یَنْفَضُّوا وَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَکِنَّ الْمُنَافِقینَ لا یَفْقَهُونَ»(3) .

آن ها کسانی هستند که می گویند : به افرادی که نزد رسول خدا هستند انفاق

ص: 200


1- . سوره ی بقره آیه ی 11 و 12 .
2- . سوره ی بقره آیه ی 14 و 15 .
3- . سوره ی منافقون آیه ی 7 .

نکنید تا پراکنده شوند! (غافل از این که) خزاین آسمان ها و زمین از آنِ خدا است ولی منافقان نمی فهمند .

9 - منافقین و دروغ گویی

یکی از مهم ترین خصوصیات نفاق و اهل نفاق ، دروغ گویی است ، در واقع مایه ی اصلی نفاق ، دروغ است .

به عبارت دیگر : نفاق یعنی دوگانگیِ ظاهر و باطن ، و خدای سبحان در قرآن به دروغ گویی منافقین شهادت داده است و فرمود :

«إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ

وَاللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقینَ لَکَاذِبُونَ»(1) .

هنگامی که منافقان نزد تو آیند می گویند : ما شهادت می دهیم که یقینا تو رسول خدایی ، خداوند می داند که تو رسول او هستی ، ولی خداوند شهادت می دهد که منافقان دروغ گو هستند (و به گفته ی خود ایمان ندارند) .

و هم چنین منافقان از مقدسات و الفاظ مورد قبول مردم و مذهب و دین و شخصیت های مذهبی به خصوص خدای متعال ، استفاده می کنند و قسم می خورند ، ولی این قسم ها سپر و پوششی است برای این که مردم را فریب دهند و از راه حق بازدارند ، و اهداف شوم خود را تحقق بخشند ، و باور مردم را به خودشان جلب نمایند.

لذا خدای متعال در سوره ی مبارکه ی مجادله می فرماید :

«اتَّخَذُوا أَیْمَانَهُمْ جُنَّهً فَصَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُهینٌ»(2) .

ص: 201


1- . سوره ی منافقون آیه ی 1 .
2- . سوره ی مجادله آیه ی 16 .

آن ها سوگندهای خود را سپری قرار داده اند و مردم را از راه خدا بازداشته اند ، از این رو برای آنان عذاب خوارکننده ای است .

10 - مردد و دو دل
اشاره

خداوند سبحان می فرماید :

«مُذَبْذَبینَ بَیْنَ ذَلِکَ لا إِلَی هَؤلاءِ وَلا إِلَی هَؤلاءِ»(1) .

آن ها افراد بی هدفی هستند که نه سوی این ها و نه سوی آن هایند (نه در صف مومنان قرار دارند و نه در صف کافران) .

بدون تردید علایم و نشانه های نفاق و منافق به این چند ویژگی منحصرنمی شود ، و با مراجعه به آیات قرآن ، می توان به نشانه های متعدد دیگری رسید .

به عنوال مثال در آیه ی 67 از سوره مبارکه ی توبه پنج صفت دیگر منافق بیان شدند که عبارتند از :

الف ) دعوت مردم به منکرات

«یَأْمُرُونَ بِالْمُنْکَرِ» آن ها امر به منکر می کنند .

ب ) باز داشتن مردم از معروف و نیکی ها

«وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ» و نیز نهی از معروف می نمایند .

ص: 202


1- . سوره ی نسا آیه ی 143 .

ج ) خودداری کردن از انفاق

«یَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ» دست های شان را (از انفاق و بخشش) می بندند .

یعنی نه در راه خدا انفاق می کنند ، و نه به کمک محرومان می شتابند .

د ) فراموش کردن خداوند

«نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ» خدا را فراموش کردند و خدا (نیز) آن ها را فراموش کرد (و رحمتش را از آن ها قطع نمود) .

ه ) انسان های فاسق
اشاره

«إِنَّ الْمُنَافِقینَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» به یقین ، منافقان همان گروه فاسقانند .

ارکان نفاق

از آیه ی 54 سوره ی مبارکه ی توبه(1) می توان استفاده نمود که ارکان نفاق عبارتند از :

1 - کفر به خداوند متعال و رسول گرامی اسلام .

2 - کسالت و بی میلی در انجام نماز .

3 - و کراهت و بی رغبتی در انفاق .

ص: 203


1- . «وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا یَأْتُونَ الصَّلاهَ إِلاَّ وَهُمْ کُسَالَی وَلا یُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ کَارِهُونَ» . هیچ چیز مانع قبول انفاق های آن ها نشد جز این که آن ها به خدا و پیامبرش کافر شدند ، و نماز بجا نمی آورند جز با کسالت ، و انفاق نمی کنند مگر با کراهت .

سرانجام منافقین

قرآن کریم که کتاب هدایت انسان و راه رسیدن به جنت رضوان است ، همه ی بایدها و نبایدها را بیان نموده تا با استفاده از مفسران حقیقی آیات آن ، هیچ چیز برای دستیابی کمال و شرافت بر احدی پوشیده نماند ، قرآن کریم علل پیدایش نفاق را ذکر می فرماید ، و در کنار آن ، نشانه ها و علایم شخص منافق را متذکر می شود ، و در آخر ، سرانجام و عاقبت دردناک آنان را هم بیان می کند تا همگان را از

سرگذشت این اشخاص با خبر کرده باشد .

در سوره ی مبارکه ی نسا می فرماید :

«بَشِّرِ الْمُنَافِقینَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابا أَلیما»(1) .

به منافقان بشارت دِه که عذاب و مجازات دردناکی در انتظار آن ها است .

و در آیه ی مبارکه ی دیگر فرمود :

«إِنَّ اللَّهَ جَامِعُ الْمُنَافِقینَ وَالْکَافِرینَ فی جَهَنَّمَ جَمیعا»(2) .

به راستی که خداوند، منافقان و کافران، همه ی آن ها را در دوزخ جمع می کند.

و در آیه دیگر می فرماید :

«إِنَّ الْمُنَافِقینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصیرا»(3) .

بی تردید منافقان در پایین ترین طبقه از آتش هستند ، و هرگز برای آنان یاوری نخواهی یافت .

ص: 204


1- . سوره ی نسا آیه ی 138 .
2- . سوره ی نسا آیه ی 140 .
3- . سوره ی نسا آیه ی 145 .

و در سوره ی مبارکه ی توبه فرمود :

«وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقینَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْکُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدینَ فیهَا هِیَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقیمٌ»(1) .

خداوند به مردان و زنان منافق و کفّار ، وعده ی آتش جهنم داده است که جاودانه در آن خواهند ماند ، همان (جهنم) برای آن ها کافی است ، و خداوند آن ها را از رحمت خود دور ساخته است، و عذاب دایمی برای آن ها خواهد بود.

التماس منافقان از مومنان در سرای آخرت

در سوره ی حدید می فرماید :

«یَوْمَ یَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذینَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِکُمْ قیلَ ارْجِعُوا وَرَاءَکُمْ فَالْتَمِسُوا نُورا فَضُرِبَ بَیْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فیهِ الرَّحْمَهُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ * یُنَادُونَهُمْ أَ لَمْ نَکُنْ مَعَکُمْ قَالُوا بَلَی وَلَکِنَّکُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْکُمُ الْأَمَانِیُّ حَتَّی جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ»(2) .

روزی که مردان و زنان منافق به مومنان می گویند : نظری به ما بیفکنید تا از نور شما پرتوی برگیریم ، به آن ها گفته می شود : به پشت سر خود بازگردید و کسب نور کنید ، در این هنگام دیواری میان آن ها زده می شود که دری دارد که درونش رحمت است و بیرونش عذاب ، آن ها مومنان را صدا می زنند : مگر ما

ص: 205


1- . سوره ی توبه آیه ی 78 .
2- . سوره ی حدید آیه ی 13 و 14 .

در دنیا با شما نبودیم؟! می گویند : آری ، ولی شما خود را به هلاکت افکندید و انتظار (مرگ پیامبر را) کشیدید ، و (در همه چیز) شکّ و تردید داشتید ، و آرزوهای دور و دراز شما را فریب داد تا فرمان خدا فرا رسید ، و شیطان فریبکار شما را در برابر (فرمان) خداوند فریب داد .

ب ) نشانه های منافقین در روایات

اشاره

پس از بررسی قسمتی از آیات مبارکات قرآن کریم در بیان برخی از علایم و نشانه های منافقین ، اکنون باید نظری در بعضی از روایات داشته باشیم .

1 - خیانت و دروغ و خلف وعده

از وجود مقدّس خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله روایت شده فرمود :

«لِلْمُنَافِقِ ثَلاثُ عَلامَاتٍ : إِذَا حَدَّثَ کَذَبَ ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ ، وَإِذَا ائْتُمِنَ خَانَ»برای منافق سه نشانه و علامت است : هر گاه سخن بگوید دروغ می گوید ، و زمانی که وعده دهد خُلف وعده می کند ، و هرگاه امین شمرده شود خیانت می نماید(1) .

در روایت دیگری از آن حضرت آمده :

«ثَلاثٌ مَنْ کُنَّ فِیهِ کَانَ مُنَافِقا وَإِنْ صَامَ وَصَلَّی وَزَعَمَ أَنَّهُ مُسْلِمٌ : مَنْ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ ، وَإِذَا حَدَّثَ کَذَبَ ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ » .

هر کس سه خصلت در او باشد از منافقان است اگر چه نماز بخواند و روزه

ص: 206


1- . قرب الاسناد ص 28 ضمن حدیث 92 ، بحار الانوار ج 72 ص 207 و 208 ذیل حدیث 8 ، مستدرک الوسائل ج 9 ص 85 حدیث 10285 .

بگیرد و گمان کند که مسلمان می باشد : کسی که امین شمرده شود خیانت نماید ، و هرگاه حرف می زند دروغ بگوید ، و زمانی که وعده دهد خُلف وعده نماید(1) .

2 - حرف زدن بدون عمل

امام زین العابدین حضرت سجاد علیه السلام فرمود :

«الْمُنَافِقُ یَنْهَی وَلا یَنْتَهِی ، وَیَأْمُرُ بِمَا لا یَأْتِی » .

منافق کسی است که نهی می کند و خود از منهیات دست برنمی دارد ، و مردم را به کارهای نیک امر می کند در حالی که خود آن کارها را انجام نمی دهد(2) .

3 - زبان شیطان

مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام فرمود :

«عَلَی لِسَانِ المُنَافِقِ شَیطَانٌ یَنطِقُ » .

بر زبان منافق شیطانی است که سخن می گوید(3) .

4 - طغیان در بی نیازی

مولی الموحدین حضرت علی علیه السلام در مورد منافق فرمود :

«إِذَا اسْتَغْنَی طَغَا»(4) .

ص: 207


1- . کافی ج 2 ص 290 و 291 حدیث 8 ، وافی فیض کاشانی ج 4 ص 239 حدیث 1877 ، وسائل الشیعه ج 15 ص 340 حدیث 20687 ، بحار الانوار ج 72 ص 108 حدیث 8 .
2- . کافی ج 2 ص 396 حدیث 3 ، امالی شیخ صدوق ص 494 ضمن حدیث 12 ، تحف العقول ص 280 .
3- . شرح نهج البلاغه ی ابن ابی الحدید ج 20 ص 280 ضمن حکمت 218 .
4- . وقتی بی نیاز شود طغیان می کند . تحف العقول ص 212 ، بحار الانوار ج 78 ص 50 ضمن حدیث 79 .

بعضی ها وقتی ثروتمند می شوند ، یا موقعیتی پیدا می کنند ، یا نعمتی به او می رسد ، طغیان می کنند ، یعنی به جای این که نعمت و موقعیت را از خداوند متعال بدانند و شاکر او باشند ، تصور می نمایند که اندیشه ، فکر ، مال و جمال آن ها دیگران را جذب نموده است و موجب رسیدن او به این موفقیت شده است ، غافل از این که دل ها دستِ خدای سبحان است ، و دنیا میدان امتحان می باشد .

5 - دوگانگی ظاهر و باطن

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمود :

«مَنْ خَالَفَتْ سَرِیرَتُهُ عَلانِیَتَهُ فَهُوَ مُنَافِقٌ کَائِنا مَنْ کَانَ ، وَحَیْثُ کَانَ وَفِی أَیِّ أَرْضٍ

کَانَ ، وَعَلَی أَیِّ رُتْبَهٍ کَانَ » .

کسی که ظاهر او مخالف باطن و قلبش باشد منافق است ، هر کسی می خواهد باشد ، و در هر کجا و در هر زمانی که باشد ، و در هر رتبه و مقامی باشد فرق ندارد(1) .

این اطلاق و عموم در کلام حضرت ، جدّا جای تأمّل و نگرش بسیار دارد .

6 - بی اعتبار در نزد خدای متعال

مولای متقیان امیر مومنان حضرت علی علیه السلام می فرماید :

«اِیَّاکَ وَالنِّفاقَ ؛ فَاِنّ ذالوَجهَینِ لا یَکونُ وَجیها عِندَ اللَّهِ » .

بپرهیز از نفاق و دو رویی ؛ زیرا که آدم دو رو ، پیش خداوند وِجهه و منزلت و آبرو ندارد(2) .

ص: 208


1- . مصباح الشریعه ص 146 ، بحار الانوار ج 72 ص 207 و 208 ذیل حدیث 8 .
2- . تصنیف غرر الحکم ص 458 حدیث 10480 .
7 - شرورترین مردم در قیامت

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند :

«إِنَّ مِن شَرِّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ یَومَ الْقِیَامَهِ ذُوالْوَجْهَینِ » .

از جمله بدترین و شرورترین مردم نزد خداوند در قیامت انسان منافق و دو رو می باشد(1) .

8 - گمراه و گمراه کننده

امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام در «نهج البلاغه» می فرماید :

«اُحَذِّرُکُمْ أَهْلَ النِّفَاقِ ؛ فَإِنَّهُمُ الضَّالُّونَ الْمُضِلُّونَ » .

شما را از منافقان بر حذر می دارم ؛ زیرا آن ها گمراه و گمراه کننده اند(2) .

9 - آشکارترین منافق

مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام در این مورد می فرماید :

«أَظْهَرُ النَّاسِ نِفَاقا مَنْ أَمَرَ بِالطَّاعَهِ وَلَمْ یَعْمَلْ بِهَا ، وَنَهَی عَنِ الْمَعْصِیَهِ وَلَمْ یَنْتَهِ عَنْهَا » .

آشکار و ظاهرترین مردم در نفاق و دورویی کسی است که دستور به فرمانبرداری خدا می دهد ولی خودش عمل نمی کند ، و دیگران را از

ص: 209


1- . خصال شیخ صدوق ج 1 ص 38 حدیث 17 .
2- . نهج البلاغه ضمن خطبه ی 194 ، نظیر همین تعبیر در تصنیف غرر الحکم ص 458 حدیث 10494 آمده است .

نافرمانی باز می دارد ، اما خودش از آن باز نایستد (بلکه آن معصیت را مرتکب می شود)(1)(2) .

10 - مکار و حیله گر

امیرالمومنین علیه السلام فرمودند :

«الْمُنَافِقُ مَکُورٌ مُضِرٌّ » .

انسان منافق و دو رو فردی است مکّار ، حیله گر ، زیان رسان است(3) .

ادامه ی توضیح آیات

همان گونه که اشاره شد ، در این آیات اوصاف و نشانه های منافقین را بیان می فرماید ، در اولین آیه ی مورد بحث فرمود :

آیا ندیدی کسانی مثل عبد اللّه بن ابی را که کفر خود را پنهان و ایمان را اظهار نمودند ، و به برادران شان در کفر یعنی یهودیان بنی النضیر می گویند : اگر شما از منازل و شهر و دیار خود اخراج شدید ، ما هم با شما خارج می شویم ، و هرگز از

ص: 210


1- . تصنیف غرر الحکم ص 458 حدیث 10495 .
2- . یکی از خصوصیات منافقین این است که کاری که مشرکان و کافران نتوانستند انجام دهند ولی منافقان موفق شدند ، و آن این که امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام که به قتّال العرب لقب گرفته بود ، و دماغ بسیاری از بزرگان مشرکین را به خاک مالیده بود ، و عمربن عبدود را که به تنهایی با هزار سوار برابر بود ، با یک ضربه از پای درآورد . و هیچ مشرک و کافری نتوانست دست علی علیه السلام را ببندد ، ولی با کمال تاسّف ، منافقان بستند و او را از خانه بیرون آوردند در حالی که عمامه ی آن حضرت را به گردنش بسته بودند و او را می کشیدند ! چرا می کشیدند؟! برای این که علی علیه السلام باید نشان دهد که نمی خواهد برود ، باید بفهماند که او را به زور می برند ، و این دست بستن و با ریسمان کشیدن ، نشانه ی همین بود .
3- . تصنیف غرر الحکم ص 458 حدیث 10488 .

کسی که در مقابل شما قرار گرفته است اطاعت نخواهیم کرد .

و به آن ها وعده ی نصر و یاری دادند و گفتند : اگر شما با مسلمانان بجنگید ما نیز شما را یاری خواهیم کرد .

و حرف «لام» در عبارت «لَئِنْ اُخْرِجْتُمْ» به معنای قسم است ، یعنی ما سوگند یاد می کنیم که هر گاه مسلمانان شما را از دیارتان بیرون کنند ما نیز از وطن خود بیرون می رویم ، و همه جا با شما می آییم .

این ها وعده هایی بودند که منافقین بیان کردند ، ولی به هیچ یک از آن ها عمل ننمودند ؛ چون که عادت منافقان این است که وقتی وعده می دهند به آن عمل نمی کنند(1) .

آن گاه خدای سبحان ایشان را در این کلام شان تکذیب کرده و فرمود :

خداوند شهادت و گواهی می دهد که آن ها در این گفتارشان دروغ گو هستند .

در ادامه می فرماید :

«وَلَئِنْ نَصَرُوهُمْ لَیُوَلُّنَّ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لا یُنْصَرُونَ» .

در این قسمت می فرماید : بر فرض اگر جنگی واقع شود - که هرگز واقع نمی شود و نشد - جنگی ادامه دار نخواهد بود ، و کمک و یاری منافقین به حال یهودیان سودی نخواهد داشت ؛ زیرا خودِ آنان پا به فرار خواهند گذاشت .

سپس خداوند سبحان به مومنین خطاب نمود و فرمود :

«لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَهً فِی صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ» .

به طور حتم شما در دل های این گروه منافق از خداوند ترسناک تر هستید ، یعنی ترس آن ها از شما بیش تر و سخت تر است از خوف و ترس شان از خدای متعال ؛

ص: 211


1- . در بحث نشانه های منافقین گذشت .

چون که ایشان شما را می بینند و می شناسند ، اما خدای سبحان را نمی شناسند .

در واقع این قسمت از آیه ی شریفه به منزله ی تعلیل برای جمله ی قبل می باشد که فرمود : «لَئِنْ نَصَرُوهُمْ . . .» ، و بیان این که چرا در فرض کمک منافقان ، باز هم فرار می کنند ، و آن کمک و یاری سودی برای آن ها نخواهد داشت .

لذا در ادامه می فرماید :

علتش این است که آن منافقان از شما مسلمانان بیش تر می ترسند تا از خدای متعال ، و به همین خاطر اگر به جنگ شما بیایند ، نمی توانند در مقابل شما مقاومت کنند .

واین که چرا ترس آن ها از شما بیش تر است ؟ علتش را این گونه بیان می نماید و می فرماید :

«ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ» .

به جهت این که آن ها مردمی نادان و بی شعورند ، یعنی آن طور که باید و بفهمند نمی فهمند ، و بزرگی خداوند متعال و سختی عقوبت و عذاب او را نمی دانند .

و اگر حقیقت امر را درک می کردند ، متوجه می شدند که همه ی امور عالم در دست قدرت خداوند است نه غیر او .

در آیه ی کریمه ی بعدی نیز به یکی از اثرات خوف و ترس منافقین از مسلمین اشاره شده است و فرمود :

«لا یُقَاتِلُونَکُمْ جَمِیعا إِلَّا فِی قُریً مُحَصَّنَهٍ أَوْ مِنْ وَرَاءِ جُدُرٍ . . .» .

بنی النضیر و منافقان هر دو گروه از جنگیدن با شما در فضای باز و میدان نبرد و رو به رو خودداری می کنند ، و جز در قلعه های محکم و یا از پشت دیوارها با شما نخواهند جنگید .

ص: 212

به عبارت دیگر : آن ها حاضر نیستند با شما پیکار کنند ، دل و جرئت جنگیدن ندارند ، سر و صدای شان زیاد است اما در مقام عمل مرد میدان نیستند .

اگر هم تصمیم به جنگ داشته باشند به صورت دسته جمعی با شما نمی جنگند ، بلکه از داخل خانه های مستحکم خود یا از پشت دیوار دست به عملیات می زنند .

در آخرین آیه ی شریفه ی مورد بحث می فرماید :

«بَأْسُهُمْ بَیْنَهُمْ شَدِیدٌ» .

یعنی این طور نیست که آن ها افراد ضعیف و ترسو باشند ، بلکه در بین خودشان شجاع و شدید هستند ، اما زمانی که با شما روبرو می شوند چون فاقد ایمان هستند ، خدای متعال ترس و وحشتی از شما که واجد ایمان هستید در دل های شان می اندازد ، در نتیجه به شدت از شما ترسان و گریزان هستند .

در ادامه فرمود :

«تَحْسَبُهُمْ جَمِیعا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّی ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَعْقِلُونَ» .

تو ایشان را متحد و متشکل می بینی ، و چنین می پنداری که با هم انس و الفت دارند ، در حالی که این گونه نیست ، بلکه دل های آنان متفرق و پراکنده است .

بر خلاف مسلمانان که دور شمع وجود رسول اکرم صلی الله علیه و آله می گردند ، و تمام تلاش

و کوشش آن ها حمایت از پیامبر و دین آن حضرت است .

و همین تفرقه ی آنان عاملی برای خواری و بیچارگی ایشان می باشد ، و سببِ آن پراکندگی هم این است که آن ها انسان های فاقد تعقل و اندیشه هستند ؛ زیرا اگر عقل و شعور داشتند می فهمیدند که رشد و صلاح شان در چیست .

به تعبیر دیگر : انسان بدون ایمان به خدای تبارک و تعالی و اتصال به ذات اقدس

ص: 213

حق و بدون اضافه به حیّ لا یموت ، مساوی با هیچ است ، اما به واسطه ی ایمان و اتصال به ذات لایزال الهی چنان قدرتی پیدا می کند که در حدیث قدسی آمده خدای متعال فرمود :

«عَبْدی أَطِعْنی حَتَّی أَجْعَلَکَ مِثْلی ، أَنَا أَقُولُ لِشَیْءٍ : کُنْ فَیَکُونُ ، وَأَنْتَ تَقُولُ لِشَیءٍ : کُنْ فَیَکُونُ» .

ای بنده ی من ! مرا اطاعت کن و فرمانبردار باش تا این که تو را مثل خود قرار دهم ، من به هر چیز می گویم : موجود شو ، وجود پیدا می کند ، و تو هم به هر چیز بگویی : وجود پیدا کن ، موجود می شود(1) .

اگر انسان عاقل باشد و با نیروی عقل اندیشه کند متوجه می گردد که در گذشته اقوامی قدرتمندتر از او بودند و همه ی آن ها نابود شدند ، و از سرگذشت آن ها درس عبرت می گیرد .

و به تعبیر قرآن کریم که فرمود :

«لَقَدْ کانَ فی قَصَصِهِمْ عِبْرَهٌ لِاُولِی الْأَلْبابِ»(2) .

به راستی که در سرگذشت آنان عبرتی برای خردمندان است .

ص: 214


1- . شجره ی طوبی ج 1 ص 33 ، فوائد علیه ج 2 ص 394 ، تفسیر اطیب البیان ج 8 ص 415 ، در جواهر السنیه ی شیخ حرّ عاملی ص 361 چنین آمده : «عَبْدی أَطِعْنی أَجْعَلَکَ مِثْلی ، أَنَا حَیٌّ¨ لا أَمُوتُ أَجْعَلُکَ حَیّا لا تَمُوتُ ، أَنَا غَنیٌّ لا أَفْتَقِرُ أَجْعَلُکَ غَنیّا لا تَفْتَقِرُ ، أَنَا مَهْمَا أَشَاءُ یَکُونُ أَجْعَلُکَ مَهْمَا تَشَاءُ یَکُونُ» . بنده ی من ! مرا اطاعت کن تا تو را مانند خودم قرار دهم ، من زنده ام و نمی میرم ، تو را زنده قرار می دهم نمی میری ، من بی نیازم و فقیر و محتاج نمی شوم ، تو را بی نیاز قرار می دهم و فقیر نمی شوی ، من هر چه بخواهم وجود پیدا می کند و می شود ، تو را چنان قرار می دهم که هر چه بخواهی وجود پیدا می کند و می شود .
2- . سوره ی یوسف آیه ی 111 .

آیات 15 - 17

اشاره

«کَمَثَلِ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَریبا ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلیمٌ * کَمَثَلِ الشَّیْطَانِ إِذْ قَالَ لِلْإِنْسَانِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قَالَ إِنِّی بَریءٌ مِنْکَ إِنِّی أَخَافُ اللَّهَ رَبَّ الْعَالَمینَ * فَکَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِی النَّارِ خَالِدَیْنِ فیهَا وَذَلِکَ جَزَاءُ الظَّالِمینَ»

مَثل این گروه از یهود همانند کسانی است که کمی قبل از آنان بودند ، طعم تلخ کار خود را چشیدند ، و برای آن ها عذابی دردناک است«» .

مَثل آن ها هم چون شیطان است که به انسان گفت : کافر شو (تا مشکلات تو را حل کنم)! امّا هنگامی که کافر شد گفت : من از تو بیزارم ، من از خداوندی که پروردگار عالمیان است می ترسم«» .

سرانجامِ کارشان این شد که هر دو در آتش دوزخ خواهند بود ، جاودانه در آن می مانند ، و این است کیفر ستمکاران«» .

معنای واژه ی «وبال»

کلمه ی «وبل» و «وابل» به معنای باران زیاد و پیاپی و سنگین است ، خدای متعال فرمود :

«فَأَصابَهُ وابِلٌ»(1) رگبار باران به آن برسد .

و در آیه ی شریفه ی دیگر می فرماید :

ص: 215


1- . سوره ی بقره آیه ی 264 .

«کَمَثَلِ جَنَّهٍ بِرَبْوَهٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ»(1) .

هم چون باغی است که در نقطه ی بلندی باشد ، و باران های درشت به آن برسد.

و به خاطر معنای زیادی و سنگین که در این واژه هست ، به کاری که از زیان و ضررش می ترسند ، «وبال» گفته می شود .

و هم چنین فرمود :

«فَذاقُوا وَبالَ أَمْرِهِمْ»(2) (آری) آن ها طعم کیفر گناهان بزرگ خود را چشیدند.

طعام وَبِیلٌ ، و کلأ وَبِیل یعنی غذا و گیاهی که از ضرر و زیانش می ترسند ، و در مورد دیگر خدای متعال می فرماید :

«فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِیلاً»(3) پس او (فرعون) را به عذابی سخت گرفتیم(4) .

و بعضی دیگر آن را به سوء عاقبت معنا کرده اند(5) .

توضیح آیات

در مدینه و اطراف آن سه گروه از یهودیان سکونت داشتند ، بنی قریظه و بنی النضیر و بنی قَینُقاع(6) ، و همه ی آن ها با رسول خدا صلی الله علیه و آله عهد و پیمان بستند که

ص: 216


1- . سوره ی بقره آیه ی 265 .
2- - سوره ی تغابن آیه ی 5 .
3- - سوره ی مزّمّل آیه ی 16 .
4- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 852 .
5- . مجمع البحرین ج 5 ص 490 .
6- . بنی قَینُقاع چه کسانی بودند ؟ پس از پیروزی مسلمانان در جنگ بدر ، یهودیان ثروتمند مدینه و یهودیان خیبر همه از پیروزی و پیشرفت مسلمانان وحشت کردند ، و نیرنگ و کینه و حسادت خود را آشکار نمودند ، از این جهت یهودیان قبیله ی بنی قَینُقاع که در داخل مدینه زندگی می کردند ، بیش تر از همه در بیم و هراس بودند ، و اولین گروه از یهود بودند که عهد و پیمان سال اول هجرت را که بین آن ها و مسلمانان بود ، نقض نمودند ، و بین جنگ بدر و جنگ احد با مسلمان ها درگیر و اعلان محاربه نمودند . اما آتش جنگ بین آن ها و مسلمانان زمانی شعله ور شد که یک بازاری یهودی به یک زن مسلمان اهانت کرد ، و یکی از مسلمان های با غیرت آن مغازه دار را به قتل رساند ، و به دنبال آن ، گروهی از یهودیان بازار ، آن مسلمان را کشتند . مسلمانان دیگر با شنیدن این ماجرا ، به پا خواستند ، و یهودیان بنی قینقاع از ترس و وحشت به قلعه های خود پناه بردند . پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مسلمانان را در بازار بنی قینقاع جمع نمود و فرمود : «یَا مَعْشَرَ یَهُودَ ! احْذَرُوا مِنَ اللَّهِ مِثْلَ مَا نَزَلَ بِقُرَیْشٍ مِنَ النَّقْمَهِ ، وَأَسْلِمُوا ؛ فَإِنِّکُمْ قَدْ عَرَفْتُمْ أَنِّی نَبِیٌّ مُرْسَلٌ ، تَجِدُونَ ذَلِکَ فِی کِتَابِکُمْ وَعَهْدِ اللَّه إِلَیْکُمْ» . ای گروه یهودیان ! برحذر باشید و بترسید که از طرف خداوند آن بلایی که بر سر قریش در جنگ بدر آمده ، به شما هم برسد ؛ زیرا شما مرا می شناسید که پیامبری هستم از طرف خداوند ، و این مطلب را در کتاب خود و عهد الهی که به شما رسید می یابید . آن ها در جواب گفتند : ای محمد ! تو می بینی که ما هم مثل قوم تو هستیم ، و این مطلب شما را مغرور نکند که با مردمی برخورد می کنی که علم و دانشی از جنگ ندارند . لذا فرصتی به دست آورده ای و می توانی آن ها را ازبین ببری ، به خدا قسم اگر با ما جنگ کنی متوجه خواهید شد که ما همان مردم جنگ جو هستیم . در آن زمان بود که عهد و پیمان را دور انداختند و وارد قلعه های خود شدند . مسلمانان آن قلعه ها را به مدت پانزده روز محاصره کردند ، و یهودیان به خاطر این محاصره به زانو درآمدند ، سرانجام درهای قلعه را باز کردند ، خود را تسلیم نمودند ، و ناچار شدند اسلحه و اموال خود را بگذارند و مدینه را ترک کنند . و خدای متعال در سوره ی مبارکه ی انفال آیه ی 58 می فرماید : «وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِیَانَهً فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلیَ سَوَاءٍ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْخَائِنینَ» . و هر گاه با ظهور نشانه هایی از خیانت گروهی بیم داشته باشی (که عهد خود را شکسته ، حمله ی غافلگیرانه کنند) ، به طور عادلانه به آن ها اعلام کن که پیمان شان لغو شده است ؛ زیرا خداوند خائنان را دوست نمی دارد . تاریخ طبری ج 2 ص 172 و 173 ، تاریخ اسلام ذهبی ج 2 ص 146 ، بدایه و نهایه ی ابن کثیر ج 4 ص 4 ، سیره ی نبویه ی ابن هشام ج 2 ص 561 .

ص: 217

نسبت به مسلمانان تعرض نداشته باشند ، ولی آنان عهد شکنی نمودند ، یهود بنی قریظه تسلیم حکم سعد بن معاذ شدند(1) ، و بنی قینقاع و بنی النضیر به دستور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از مدینه و اطراف آن اخراج شدند .

در آیات مذکور دو مثال برای بنی النضیر بیان نموده و فرمود

مَثَل و حکایت یهودیان بنی النضیر در عهدشکنی - و این که منافقین وعده ی دروغین نصرت و کمک به آنان دادند ، و عاقبت کارشان به بیرون راندن از وطن منجر شد - مَثَل و حکایت مردمی است که در این نزدیکی ها قبل از ایشان بودند .

و مقصود از آن مردم طایفه ی «بنی قینقاع» است که گروه دیگری از یهودیان مدینه بودند ، آن ها هم بعد از جنگ بدر عهد شکنی نمودند ، و رسول اکرم صلی الله علیه و آله از سرزمین مدینه آنان را اخراج نموده و به منطقه ی اذرعات فرستاد .

عبد اللّه بن اُبَی سرکرده ی منافقین به آن ها گفت : استقامت کنید ، من در باره ی شما با پیامبر مذاکره می کنم ، و شاید به قلعه ی شما بیایم و با شما همراه باشم ، ولی

هر گز به وعده ی خود عمل ننمود .

در تفسیر «مجمع البیان» از زهری و دیگران نقل شده که مقصود از «الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» مشرکین و کفار مکه است که در جنگ بدر وِزر و وبال کفر خود را چشیدند(2) .

راجع به مَثل دوم می فرماید :

حکایت و مَثل منافقین در فریب دادن بنی النضیر ، به مانند شیطان است که به

ص: 218


1- . و به حکم سعد بن معاذ به قتل رسیدند ، و اموال شان به غنیمت برده شد .
2- . مجمع البیان ج 9 ص 396 .

انسان گفت : کافر شو تا مشکلات تو را حل کنم! امّا هنگامی که کافر شد گفت : من از تو بیزارم ، من از خداوندی که پروردگار عالمیان است می ترسم .

برصیصای عابد

از ابن عباس نقل شده است که : مقصود از آن انسان ، برصیصای عابد از بنی اسرائیل بود که شیطان به او گفت : کافر شو .

برصیصا مدّت طولانی خداوند را عبادت نمود(1) ، تا جایی که مستجاب الدعوه شد ، بیماران و مجانین را نزد او می آوردند ، و به دست او شفا می گرفتند .

کار برصیصا ادامه پیدا کرد تا آن جایی که زنی از اشراف را که دیوانه شده بود ، برادرانش نزد او آورده و در آن جا گذاشتند و رفتند ، پس شیطان مرتّبا او را وسوسه کرده

و زن را برای او آرایش و زینت می نمود تا این که عابد با او کار منافی عفت انجام داد .

در نتیجه آن زن حامله شد ، و زمانی که حملش آشکار شد برصیصا او را به قتل رساند و دفنش نمود ، و هنگامی که مرتکب قتل شد ، شیطان پیش یکی از برادرانش رفت و جریان کشته شدن خواهرش را توضیح داد و گفت : او را در فلان جا دفن کرده است .

آن گاه به همه ی برادرانش خبر داد ، پس یک نفر به یکی از برادرش گفت : به خدا

سوگند که شخصی برای من خبری آورده که بیان آن برای من سخت بزرگ است.

ص: 219


1- . امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه ضمن خطبه ی قاصعه فرمود : «فَاعْتَبِرُوا بِمَا کَانَ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ بِإِبْلِیسَ إِذْ أَحْبَطَ عَمَلَهُ الطَّوِیلَ وَجَهْدَهُ الْجَهِیدَ ، وَکَانَ قَدْ عَبَدَ اللَّهَ سِتَّهَ آلافِ سَنَه» از آنچه خداوند در مورد ابلیس انجام داده عبرت بگیرند ؛ زیرا اعمال طولانی و کوشش های فراوان او را بر اثر تکبر از بین برد ، او خداوند را شش هزار سال عبادت نمود .

پس این خبر را بعضی ها به بعضی دیگر گفتند تا جایی که به گوش حاکم آن وقت رسید ، سپس آن حاکم با مردم آمدند و او را از صومعه و محل عبادتش بیرون آوردند ، برصیصا نزد آنان به جنایتی که مرتکب شد ، اقرار نمود .

حاکم دستور داد تا او را به دار مجازات آویزان کنند ، و زمانی که بالای چوبه ی دار رفت ، شیطان برای او مجسّم شده و گفت : من بودم که تو را به این مهلکه و بدبختی و رسوایی انداختم ، آیا مرا اطاعت می کنی در آنچه که به تو می گویم تا تو رااز هلاکت نجات دهم ؟

برصیصا گفت : آری .

شیطان گفت : مرا یک بار سجده کن .

عابد گفت : چگونه سجده کنم که من بالای چوبه ی دارم ؟

شیطان گفت : از تو با ایما و اشاره قبول و اکتفا می کنم .

پس با ایما و اشاره سجده کرد و به خدای متعال کفر ورزید و کشته شد .

و این است معنای کلام خدای سبحان که فرمود :

«کَمَثَلِ الشَّیْطَانِ إِذْ قَالَ لِلاْءِنْسَانِ اکْفُرْ» .

وقتی انسان کفر ورزید شیطان گفت : من بیزارم از تو(1) .

معنای عام شیطان و ابلیس

بعضی از مفسرین گفته اند : از ظاهر سیاق آیه استفاده می شود که مقصود از شیطان ، ابلیس و شخص خاص نیست ، و منظور از انسان ، آدم ابو البشر یا برصیصا

ص: 220


1- . تفسیر مجمع البیان ج 9 ص 397 ، بحار الانوار ج 14 ص 486 و 487 ، قصص الانبیای جزایری ص 516 .

و شخص خاص نمی باشد ، بلکه مراد از شیطان جنس آن است ، و منظور از انسان جنس آدمیان است که شیطان ، هر انسانی را به سوی کفر دعوت می نماید .

و به خاطر این که انسان دعوتش را بپذیرد متاع های دنیا را در نظر او زینت می دهد ، و روگردانی از حق را با وعده های دروغ و آرزوهای بی جا در نظرش جلوه می دهد ، تا آن که نشانه های مردن یکی پس از دیگری ظاهر شوند ، در آن وقت به تدریج می فهمد آرزوهایی که شیطان در دلش افکنده ، سرابی بیش نبوده که فریب آن را خورده است .

در آن زمان شیطان از او بیزاری می جوید ، و به وعده هایش عمل نمی کند ، ومی گوید : من از تو بیزارم ، من از پروردگار جهانیان می ترسم(1) .

توجه : با توجه به این که شیطان دشمن قسم خورده ی انسان است ، همان گونه که در قرآن از قول شیطان نقل کرده و فرمود :

«قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لَاُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعینَ»(2) .

شیطان گفت : (خدایا !) به عزّتت قسم که همه ی خلق را گمراه خواهم کرد .

پس لازم است که انسان دایما مراقب رفتار و کردار خود باشد تا بر خلاف دستورات الهی دچار وسوسه های شیطان نشود ، و از او پیروی ننماید ؛ زیرا همین دشمن فردای قیامت به پیروانش جواب سخت و مایوس کننده می دهد .

در سوره ی مبارکه ی ابراهیم گفت وگوی شیطان با پیروانش را نقل می کند و می فرماید :

«وَقَالَ الشَّیْطَانُ لَمَّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُکُمْ

ص: 221


1- . تفسیر المیزان ج 19 ص 213 .
2- . سوره ی ص آیه ی 82 .

فَأَخْلَفْتُکُمْ وَمَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلاّ أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لی فَلا تَلُومُونی وَلُومُوا أَنْفُسَکُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنِّی کَفَرْتُ بِمَا أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ»(1) .

و شیطان (در قیامت) هنگامی که کار (محاسبه ی بندگان) تمام می شود ، (به پیروانش) می گوید : خداوند به شما وعده ی حق داد و من به شما وعده ی (باطل) دادم و تخلّف کردم! من بر شما تسلّطی نداشتم جز این که شما را دعوت کردم و شما دعوت مرا پذیرفتید!

بنابراین ، مرا سرزنش نکنید ، بلکه خود را سرزنش نمایید ! نه من فریادرس شما هستم ، و نه شما فریادرس من ، من نسبت به شرک شما درباره ی خود که از قبل داشتید، (و اطاعت مرا همردیف اطاعت خدا قرار دادید) بیزار و کافرم.

و در سوره ی مبارکه ی قاف خداوند خطاب به شیطان و پیروانش فرموده است :

«قَالَ لا تَخْتَصِمُوا لَدَیَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَیْکُمْ بِالْوَعیدِ»(2) .

(خداوند) می فرماید : نزد من جدال و مخاصمه نکنید ، من قبل از این به شما هشدار داده ام (و اتمام حجّت کرده ام) .

و خداوند تبارک و تعالی در سوره ی مبارکه ی اعراف نزاع اهل جهنم را ذکر می نماید ، و این که پیروانِ گمراه به پیشوایان گمراه کننده ی خود اعتراض می کنند و

از خداوند می خواهند که عذاب آن ها را چند برابر نماید :

«قالَ ادْخُلُوا فی اُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالاْءِنْسِ فِی النَّارِ کُلَّمَا دَخَلَتْ اُمَّهٌ لَعَنَتْ اُخْتَهَا حَتّی إِذَا ادّارَکُوا فیهَا جَمیعا قَالَتْ اُخْرَاهُمْ لِاُولاهُمْ

ص: 222


1- . سوره ی ابراهیم آیه ی 22 .
2- . سوره ی ق آیه ی 28 .

رَبَّنَا هَؤلاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابا ضِعْفا مِنَ النَّارِ قَالَ لِکُلٍّ ضِعْفٌ وَلَکِنْ لا تَعْلَمُونَ»(1) .

(خداوند به آن ها) می فرماید : در صفّ گروه های مشابه خود از جنّ و انس در آتش وارد شوید! هر زمان که گروهی وارد می شوند ، گروه دیگر را لعن می کنند تا همگی با ذلّت در آن قرار گیرند .

(در این هنگام) گروه پیروان در باره ی پیشوایان خود می گویند : پروردگارا ! این ها بودند که ما را گمراه ساختند ، پس کیفر آن ها را از آتش دو برابر کن! (کیفری برای گمراهی شان ، و کیفری به خاطر گمراه ساختن ما) .

می فرماید : برای هر کدام (از شما) عذاب مضاعف است ولی نمی دانید! (چرا که پیروان اگر گِرد پیشوایان گمراه را نگرفته بودند ، آن ها قدرتی بر اغوای مردم نداشتند) .

لذا در سوره ی مبارکه ی یس می فرماید :

«أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَا بَنی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبینٌ * وَأَنِ اعْبُدُونی هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقیمٌ»(2) .

آیا با شما عهد نکردم ای فرزندان آدم که شیطان را نپرستید که او برای شما دشمن آشکاری است ؟ ! و این که مرا بپرستید که راه مستقیم این است ؟ !

سپس به عنوان نتیجه گیری از آیه ی قبل می فرماید :

«فَکَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِی النَّارِ خَالِدَیْنِ فیهَا» .

یعنی عاقبت کار آن ها - شیطان و برصیصای عابد و عبد اللّه بن اُبی - این است که

ص: 223


1- . سوره ی اعراف آیه ی 38 .
2- . سوره ی یس آیه ی 60 و61 .

همه در آتش جهنم خواهند بود ، و برای همیشه در آن جا می مانند .

و در آخرین فراز از آیه ی شریفه به عنوان یک قاعده ی کلی فرمود :

«وَذَلِکَ جَزَاءُ الظَّالِمینَ» یعنی خلود در آتش جهنم جزای ظالمان است .

ناگفته نماند که مقصود از ظالم در آیه ی شریفه ، کافر است ؛ زیرا از آیات دیگر قرآن کریم استفاده می شود که خلود و جاودانگی در جهنم مربوط به کفر است همان گونه که در سوره ی مبارکه ی بقره فرمود :

«إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ کُفَّارٌ اُولَئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَهُ اللّهِ وَالْمَلائِکَهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِینَ * خَالِدِینَ فِیهَا»(1) .

کسانی که کافر شدند ، و در حالِ کفر از دنیا رفتند ، لعنت خداوند و فرشتگان و همه ی مردم بر آن ها خواهد بود ، همیشه در آن (لعن و دوری از رحمت پروردگار) باقی می مانند .

بعد از بیان صفات و خصوصیات منافقین ، و شرح حال عاقبت کار آن ها ، آیه ی شریفه ی بعدی برای نجات از نفاق و فرار از دخول و خلود در آتش جهنم ، و دوری از عذاب الهی و عاقبت ناگوار و سوء ، بهترین طریق سعادت را بیان می فرماید .

ص: 224


1- . سوره ی بقره آیه ی 161 و 162 .

آیات 18 و 19

اشاره

«یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ * وَلا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ اُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» .

ای کسانی که ایمان آورده اید از (مخالفت) خدا بپرهیزید ، و هر کس باید بنگرد و توجه کند که برای فردایش چه چیز از پیش فرستاده است ، و از خدا بپرهیزید که خداوند از آنچه انجام می دهید آگاه است «» .

و هم چون کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز آن ها را به خود فراموشی گرفتار نمود ، آن ها همان فاسقانند «» .

واژه شناسی

1 - «غَد»

کلمه ی «غَد» یعنی فردا ، به معنای روزی که بعد از این روز که در آن هستی ، می آید ، خدای متعال فرمود :

«سَیَعْلَمُونَ غَدا»(1) ولی فردا می فهمند(2) .

بعضی گفته اند: مقصود از «غد» در آیه ی «وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ» روز قیامت است(3).

ص: 225


1- . سوره ی قمر آیه ی 26 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 603 .
3- . مجمع البحرین ج 1 ص 313

2 - «نسوا»

واژه ی «نسوا» از ماده ی نِسیان ضدّ یاد آوری و در حافظه داشتن است که همان فراموشی می باشد(1) .

نسیان و فراموشی ترک نمودن و از یاد بردن چیزی است که در خاطر انسان ثبت و ضبط بوده است ، یا از ضعف خاطر و یا از غفلت ، یا از روی قصد و عمد تا این که یاد و نام آن چیز از دل و ذهن انسان حذف و زدوده شود .

خدای متعال فرمود :

«وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَی آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِیَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْما»(2) .

پیش از این ، از آدم پیمان گرفته بودیم امّا او فراموش کرد و عزم استواری برای او نیافتیم .

و در سوره ی مبارکه ی سجده فرمود :

«فَذُوقُوا بِمَا نَسِیتُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَذَا إِنَّا نَسِینَاکُمْ»(3) .

(و به اهل دوزخ می گویم :) بچشید (عذاب جهنم را) به خاطر این که دیدار امروزتان را فراموش کردید ، ما نیز شما را فراموش کردیم .

و سبب آن عذاب و سرنوشت این است که با قصد و عمد خود را به غفلت و فراموشی زدند ، و هم چنین به قصد اهانت ، ایمان به قیامت را ترک کردند(4) .

ص: 226


1- . لسان العرب ج 15 ص 321 .
2- . سوره ی طه آیه ی 115 .
3- . سوره ی سجده آیه ی 14 .
4- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 803 .

توضیح آیات

فرمان به تقوی(1) و امر به محاسبه و نظر در اعمال خدای متعال در این آیه خطاب به مومنین دو امر و دو فرمان صادر می نماید ؛ امر اول فرمان به تقوای الهی ، و دستور دیگر فرمان به این که در اعمال خود نظر و دقت کنند ، همان اعمالی که سزا و پاداشش برای روز حساب و جزا است .

هر انسانی باید توجه داشته باشد که آیا اعمال و رفتاری که برای قیامت و روز جزا می فرستد ، اعمال صالح و مورد پسند الهی و مرضیّ حضرت حق جلّ ذکره است تا امید ثواب و پاداش از خداوند متعال را داشته باشد ، یا این که آن اعمال ناصالح و بر خلاف دستورات الهی می باشد ، و باید از عقاب دردناک خدای سبحان ترسان باشد ، و هر لحظه باید از اعمال خود توبه و بازگشت نماید ؟

اما فرمان اول یعنی تقوای الهی همان چیزی است که به ورع و پرهیز از محرمات الهی تفسیر شده است .

پس باید در انجام واجبات و فرایض دقت کافی نموده و کاملاً رعایت نماید که عمل واجبی از او ترک نشود ، و هم چنین نسبت به محرّمات بایستی تمام آن ها ترک شود تا اجتناب از محرّمات تحقق یابد ، در نتیجه تقوای الهی را رعایت نموده که اتیان واجبات و ترک محرّمات مهم ترین وظیفه ی هر انسان مکلّفی است .

و اما فرمان دوم یعنی نظر نمودن و دقت کردن در اعمال و رفتاری که انسان برای فردای قیامت خود از پیش می فرستد ، باید انسان با تمام توان نسبت به آنچه که

انجام می دهد اندیشه کند و آن را در نظر بگیرد ، ببیند آیا دارای عیب و نقصی است

ص: 227


1- . راجع به تقوی ذیل آیه ی 7 همین سوره بحث مفصلی بیان شد .

یا خیر ؟ اگر عیبی در آن مشاهده شد ، باید تلاش کند تا آن را رفع نماید ، و یا اگر در

جایی غفلت کرده آن را تدارک و جبران کند .

پس طبق فرامینی که در این آیه ی شریفه آمده ، بر تمام مومنین واجب و لازم است که تقوای الهی را مراعات کنند ، و تکالیفی که خالق جهان بر آن ها واجب نموده را به نحو احسن و بدون عیب و نقص انجام دهند ، و آن تکالیف را به دقت زیر نظر بگیرند و مواظبت و مراقبت از آن ها نمایند .

علت و جهتی که باید از آن ها مواظبت کامل نماید این است که این تکالیف سرمایه ی زندگی آخرت هر شخصی می باشند که قبل از رفتن از این دنیا پیشاپیش می فرستند که قهرا حساب و کتاب روز جزا هم با این اعمال سنجیده خواهد شد.

در نتیجه هر کسی باید اندیشه و محاسبه ی نفس کند که چه چیز برای خودش مقدّم داشته ، آیا توانسته است عمل شایسته و صالحی برای خود در محضر ذات ربوبی ارایه دهد یا این که هر یک از اعمال او به یک نحوی دارای خلل و نقص است ؟ نستجیر باللّه العلیّ العظیم .

محاسبه ی نفس

یکی از موضوعاتی که قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام بر آن بسیار تاکید فرمودند ، و برخی از علما راجع به آن کتاب ها نوشته اند ، و بحث های مفصلی نموده اند ، مساله ی محاسبه ی نفس است(1) .

دستورالعمل هایی در این رابطه بیان شده که اگر کسی بتواند به آن ها عمل

ص: 228


1- . از جمله ی آن کتاب ها می توان کتاب «محاسبه النفس» تالیف عالم بزرگوار سید بن طاووس ، و «محاسبه النفس» تالیف مرحوم کفعی ، و «محاسبه النفس فی اصلاح عمل الیوم والاعتذار من الامس» عالم جلیل القدر حاج میرزا علی حایری ، و «محاسبه النفس» سید علی مرعشی را نام برد .

نماید ، قطعا می تواند به سعادات و مقامات عالیه برسد .

یکی از اموری که نشان از اهمیت این مساله دارد نام گذاری روز قیامت به «یوم الحساب» است همان گونه که در سوره ی مبارکه ی صاد می فرماید :

«اِنَّ الَّذینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدیدٌ بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ»(1) .

کسانی که از راه خدا منحرف می شوند ؛ به خاطر فراموش کردن روز حساب عذاب شدیدی دارند .

و از قرآن کریم استفاده می شود که که فردای قیامت به خود انسان گفته می شود : خودت حسابرس خویش باش، همان طوری که در سوره ی مبارکه ی اسرا می فرماید:

«وَکُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ کِتَابا یَلْقْاهُ

مَنْشُورا * اِقْرَأْ کِتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسیبا»(2) .

و هر انسانی ، اعمالش را بر گردنش آویخته ایم ، و روز قیامت کتابی برای او بیرون می آوریم که آن را در برابر خود گشوده می بیند ! (این همان نامه اعمال اوست! در آن روز به انسان گفته می شود :) نامه ی اعمالت را بخوان ، کافی است که امروز خود حسابگر خود باشی .

و در آیه ی مورد بحث هم فرمود :

«وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ»

و هر کس باید بنگرد تا برای فردایش چه چیز از پیش فرستاده است .

مسلّما فرامین الهی دارای مصالح عظیم و بی شماری است ، این که انسان بداند

ص: 229


1- . سوره ی ص آیه ی 26 .
2- . سوره ی اسرا آیه ی 13 و14 .

و متوجه شود که سرمایه ی آینده اش چیست و عاقبت کارش چگونه و به چه چیز و کجا ختم می گردد .

واقعا اگر کسی به این آیه ی نورانی و معنای عمیق آن تامّل کند که فرمود :

«أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَی»(1) .

آیا او ندانست که خداوند (همه اعمالش را) می بیند ؟

و اعتقاد قلبی داشته باشد که تمام افعال و رفتارش در منظر پروردگار عالم است ، و تمام عالم محضر اوست ، یقینا در رفتار و کردارش اثر خواهد گذاشت .

راهکاری مفید برای ترک معصیت و گناه

اشاره

علمای اخلاق برای تزکیه ی نفس و رسیدن به مقامات عالیه و سعادت ابدی ، مراحلی بیان نموده اند :

1 - مشارطه ؛

2 - مراقبه ؛

3 - محاسبه ؛

4 - معاتبه و معاقبه ؛

1 - مشارطه

نخستین گامی که علمای اخلاق بعد از توبه ذکر کرده اند «مشارطه» است ، یعنی این که انسان در اول روز با خودش شرط کند که امروز کار حرامی انجام ندهد ،

معلوم است که یک روز مرتکب خلاف نشد ، کار خیلی دشواری نیست ، ولی

ص: 230


1- . سوره ی علق آیه ی 14 .

موجب می شود که به مرور زمان برای همیشه دست از گناه بردارد .

و بهترین وقت آن ، بعد از فراغت از نماز صبح است که وقت کسب نورانیت از انوار این عبادت بزرگ الهی می باشد .

از آیات قرآن مجید استفاده می شود که اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله راجع به مسایلی

با خدای متعال عهد و پیمان می بستند که آن نیز نوعی از مشارطه می باشد .

در سوره ی مبارکه ی احزاب می فرماید :

«مِنَ الْمُؤِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَی نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ یَّنْتَظِرُ»(1) .

در میان مومنان مردانی هستند که بر سرِ عهدی که با خدا بستند ، صادقانه ایستاده اند ، بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او به شهادت رسیده اند) ، و بعضی دیگر در انتظارند .

و از دعای سی و یکم «صحیفه ی سجادیه» استفاده می شود که سید الساجدین و زین العابدین حضرت امام علی بن الحسین علیهماالسلام توجه ویژه ای به مشارطه داشتند ، در آن بخشی که به درگاه الهی عرض می کند :

«وَلَکَ یَا رَبِّ شَرْطی ألاَّ أَعُودَ فی مَکْرُوهِکَ ، وَضَمَانی أنْ لا أَرْجِعَ فی مَذْمُومِکَ ، وَعَهْدی أنْ أَهْجُرَ جَمیْعَ مَعَاصِیْکَ » .

ای پروردگار من ! شرطی در پیشگاه تو کرده ام که به آنچه دوست نداری ، باز نگردم ، و تضمین من آن است که دیگر به سراغ آنچه را تو مذمّت کرده ای نروم ،و عهد می کنم که از جمیع گناهانت دوری گزینم .

ص: 231


1- . سوره ی احزاب آیه ی 23 .

2 - مراقبه

بعد از مشارطه نوبت به مراقبه می رسد ، مراقبه یعنی این که در تمام مدت شبانه روز مواظب باشد که آنچه را شرط کرده عمل کند ، و تمام توان و تلاش خود را به کار گیرد تا هیچ گناهی انجام ندهد .

بالاتر از آن که انسان خود باید مراقب اعمال و رفتارش باشد ، باید بداند که خداوند تبارک و تعالی نیز همیشه و در تمام حالات مراقب اعمال او می باشد .

در سوره ی مبارکه ی نسا فرمود :

«إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقیبا»(1) .

یقینا خداوند همواره مراقب شما است .

و در سوره ی احزاب می فرماید :

«کَانَ اللَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ رَقیبا»(2) .

خداوند ناظر و مراقب همه چیز است .

مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام فرمودند :

«رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً . . . رَاقَبَ رَبَّهُ وَخَافَ ذَنْبَهُ ، . . . کَابَرَ هَوَاهُ وَکَذَّبَ مُنَاهُ » .

خداوند رحمت کند انسانی را که مراقب پروردگارش باشد ، و از گناه خود بترسد ، و با هوای نفس خود مبارزه نماید ، و آرزوهای واهی و نابجایش را تکذیب کند(3) .

ص: 232


1- . سوره ی نسا آیه ی 1 .
2- . سوره ی احزاب آیه ی 52 .
3- . نهج البلاغه ضمن خطبه ی 76 .

3 - محاسبه

بعد از مراقبه نوبت به محاسبه می رسد ، محاسبه یعنی این که انسان موقع استراحت یا در فرصت مناسب دیگر ، اعمال روز گذشته را مرور کند ، و به یاد بیاورد که چه کارهایی در طول روز انجام داده است ، اعم از واجبات و محرمات و مستحبات و مکروهات ، و هرجا که گناهی مرتکب شده توبه کند ، و با خودش عهد نماید که فردا مرتکب آن نشود .

موضوع محاسبه در روایات زیادی نقل شده که در این قسمت به یکی از آن روایات اکتفا می شود که بسیار تکان دهنده است و محل تأمّل .

از وجود مقدس رییس مذهب جعفری امام صادق علیه السلام روایت شده فرمود :

«أَ لا فَحَاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا ؛ فَإِنَّ فی الْقِیَامَهِ خَمْسینَ مَوْقِفا(1) ، کُلُّ مَوْقِفٍ مُقَامُ أَلْفِ سَنَهٍ» .

آگاه باشید از نفس خود حساب رسی کنید قبل از آن که محاسبه شده و به حساب شما برسند ؛ زیرا در قیامت پنجاه موقف و ایستگاه بازرسی وجود دارد که زمان ایستادن در هر ایستگاهی هزار سال است(2) .

چگونه می توان از این مواقف پنجاه گانه ی صحرای محشر بدون تقوی و بدون محاسبه عبور نمود ؟ !

ص: 233


1- . در امالی شیخ مفید : فَإِنَّ أَمْکِنَهَ الْقِیَامَهِ خَمْسُونَ مَوْقِفا .
2- . امالی شیخ مفید ص 329 ضمن حدیث 1 ، امالی شیخ طوسی ص 111 ضمن حدیث 169 ، تفسیر برهان ج 3 ص 896 ضمن حدیث 7380 ، تفسیر نور الثقلین ج 5 ص 413 حدیث 11 .

4 - معاتبه و معاقبه

بعد از محاسبه ، نوبت به معاتبه و ومعاقبه می رسد ، معاتبه یعنی خود را ملامت کردن و معاقبه یعنی خود را مجازات نمودن است .

و در روایات اسلامی نیز راجع به معاقبه اشاراتی شده است ، به عنوان نمونه امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام در بیان صفات برجسته ی اهل تقوا و پرهیزکاران در شرح یکی از اوصاف می فرماید :

«إِنِ اسْتَصْعَبَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فِیمَا تَکْرَهُ لَمْ یُعْطِهَا سُؤلَهَا فِیمَا تُحِبُّ » .

هرگاه نفس او در انجام وظایفی که خوش ندارد ، سرکشی کند او هم از آنچه دوست می دارد محرومش می سازد(1) .

و در کلام نورانی دیگر فرمود :

«إِذَا صَعَبَتْ عَلَیْکَ نَفْسُکَ فَاصْعَبْ لَهَا تَذِلُّ لَکَ » .

هرگاه نفست بر تو سرسختی کند پس تو هم در برابرش سرسختی کن تا در برابرت خوار و رام شود(2) .

اگر انسان طبق شروطی که با خودش بسته عمل کرده باشد ، و بعد از محاسبه ببیند یک قدم به جلو برداشته ، باید خدا را شکر کند ، و اگر خدای ناکرده تخلف کرده و گناهی انجام داده باشد ، یا خودش را مورد سرزنش قرار می دهد که آن را معاتبه می گویند ، و یا با روزه و نماز و جرایم مالی و کارهای سخت ، خودش رامجازات کند که آن را معاقبه می گویند ، و این عمل را انجام می دهد تا نفس سرکش

ص: 234


1- . نهج البلاغه ضمن خطبه ی 193 خطبه ی همام .
2- . تصنیف غرر الحکم ص 239 حدیث 4820 .

خود را رام نماید و دست از سرکشی بردارد .

اگر انسان چنین باوری داشته باشد که فردای قیامت حتما به تمام اعمالش رسیدگی می گردد ، و مطابق آن ها پاداش یا کیفر داده می شود(1) ، به فکر محاسبه ی

نفس خود می افتد و از خود حساب می کشد .

به عبارت دیگر : لازم است که انسان نفس خود را مخاطب ساخته و به او یاد آور شود که سرمایه ی اصلی من غیر از عمر گران بها چیز دیگری نیست ، و اگر این سرمایه از دست برود تمام هستی من از دست می رود .

و با یاد آوردن آیات شریفه ی «وَالْعَصْرِ * إِنَّ الاْءِنْسَانَ لَفی خُسْرٍ»(2) به خودش خطاب کند و بگوید : با از دست رفتن این سرمایه ، من گرفتار خسران عظیم خواهم شد ، مگر این که در مقابل آن ، کالایی با ارزش تر به دست آورم ، کالایی که در ادامه ی همان آیات آمده است و فرمود :

«إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ»(3)

و هم چنین به خود خطاب نماید : فکر کن که عمر تو به آخر رسیده ، و با کنار رفتن حجاب ها ، حوادث بعد از مرگ را مشاهده کردی و حقایق تلخ و ناگواری که آشکار می شوند را دیده ای ، و به شدّت پشیمان شده و فریاد برآوردی :

ص: 235


1- . به تعبیر زیبای قرآن کریم : «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّهٍ خَیْرا یَرَهُ * وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَهُ» . پس هر کس هم وزن ذرّه ای کار خیر انجام دهد ، پاداش آن را می بیند ، و هر کس هم وزن ذرّه ای کار بد کرده باشد (سزای) آن را می بیند . سوره ی زلزله آیه ی 7 و8 .
2- . به عصر سوگند که انسان ها همه در زیانند . سوره ی عصر آیه ی 1 و 2 .
3- . مگر کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند ، و یک دیگر را به حق سفارش کرده و یک دیگر را به شکیبایی و استقامت توصیه نموده اند . سوره ی عصر آیه ی 3 .

«رَبِّ ارْجِعُونِ * لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحا فیمَا تَرَکْتُ»(1) .

پس عقل سلیم حکم می کند که تا آن روز رستاخیز فرا نرسیده چاره ای بیندیشیم ، و به بیچارگی خود نظر کنیم که راه بازگشت و فرصتی برای احدی نیست همان گونه که در سوره ی مبارکه ی منافقون می فرماید :

«فَیَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنی إِلَی أَجَلٍ قَریبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَکُنْ مِنَ الصَّالِحینَ * وَلَنْ یُؤخِّرَ اللَّهُ نَفْسا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا»(2) .

بگوید : پروردگارا ! چرا (مرگ) مرا مدت کمی به تاخیر نینداختی تا (در راه خدا) صدقه دهم و از صالحان باشم ؟ ! خداوند هرگز مرگ کسی را هنگامی که اجلش فرا رسد به تاخیر نمی اندازد .

محاسبه ی نفس در روایات

در رابطه با محاسبه ی نفس و این که چه وظایفی داریم و چه چیزی را مورد توجه قرار دهیم ، و مقصد ما کجا می باشد ، روایات فراوانی از ائمه ی معصومین علیهم السلام وارد شدند که برخی از آن ها را ذکر می کنیم :

از امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام روایت شده فرمود :

«رَحِمَ اللَّهُ امْرَءا عَلِمَ مِنْ أَیْنَ وَفی أَیْنَ وَإِلَی أَیْنَ » .

خدا رحمت کند آن کسی را که بداند و اندیشه کند که از کجا آمده است ، و در کجا هست و به کجا می رود(3) .

ص: 236


1- . پروردگار من ! مرا بازگردانید شاید در آنچه ترک کردم و کوتاهی نمودم عمل صالحی انجام دهم . مومنون آیه ی 99 و 100 .
2- . سوره ی منافقون آیه ی 10 و11 .
3- . وافی فیض کاشانی ج 1 ص 116 ذیل حدیث 26 .

جلال الدین بلخی با اقتباس از این کلام گهربار حضرت امیر علیه السلام این ابیات را

سروده است :

روزها فکر من این است و همه شب سخنم

که چرا غافل از احوال دل خویشتنم

ز کجا آمده ام آمدنم بهر چه بود

به کجا می روم آخر ننمایی وطنم

مرغ باغ ملکوتم نیم از عالم خاک

دو سه روزی قفسی ساخته اند از بدنم

من به خود نامدم این جا که به خود باز روم

آن که آورد مرا باز برد در وطنم

سید الساجدین زین العابدین علیه السلام می فرماید :

«ابْنَ آدَمَ ! إِنَّکَ لا تَزَالُ بِخَیْرٍ مَا کَانَ لَکَ وَاعِظٌ مِنْ نَفْسِکَ ، وَمَا کَانَتِ الْمُحَاسَبَهُ

مِنْ هَمِّکَ» .

ای فرزند آدم ! تو همیشه در مسیر خیر و خوبی قرار داری مادامی که واعظ و نصیحت گری در ذات تو وجود داشته باشد ، و تا زمانی که یکی از کارهای مهمت محاسبه از نفست باشد(1) .

ص: 237


1- . امالی شیخ مفید ص 110 حدیث 10 و ص 337 حدیث 1 ، امالی شیخ طوسی ص 115 ضمن حدیث 176 ، سرائر ج 3 ص 593 ، وسائل الشیعه ج 16 ص 96 حدیث 21076 .

برخی از فواید محاسبه ی نفس

1 - مرز میان حماقت و زیرکی

از امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام روایت شده که فرمودند :

«سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ : أَ لا اُخْبِرُکُمْ بِأَکْیَسِ الْکَیِّسِینَ وَأَحْمَقِ الْحَمْقَی ؟

قَالُوا : بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ !

قَالَ : أَکْیَسُ الْکَیِّسِینَ مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ ، وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ ، وَإِنَّ أَحْمَقَ الْحَمْقَی مَنِ اتَّبَعَ نَفْسُهُ هَوَاهَا ، وَتَمَنَّی عَلَی اللَّهِ تَعَالَی الْأَمَانِیَّ» .

از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم می فرمود :

آیا شما را به زیرک ترین زیرک ها و احمق ترین احمق ها خبر ندهم ؟

اصحاب عرض کردند : آری یا رسول اللّه !

حضرت فرمود : زیرک ترین زیرک ها کسی است که نفسش را محاسبه کند ، و برای آنچه بعد از مرگ است عمل نماید ، و احمق ترین احمق ها کسی است که از هوای نفس خود پیروی کند ، و از خدای متعال آرزوهای پوچ بخواهد .

2 - کسب سود و زیان

حضرت امیرالمومنین علیه السلام فرمودند :

«مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ ، وَمَنْ غَفَلَ عَنْهَا خَسِرَ» .

کسی که به حساب خودش برسد سود می برد ، و کسی که از خویش غفلت کند زیان می بیند(1) .

ص: 238


1- . نهج البلاغه حکمت 208 ، وسائل الشیعه ج 16 ص 97 حدیث 21079 .

3 - عدم جدایی از اهل بیت علیهم السلام

از ابو الحسن امام موسی بن جعفر علیه السلام روایت شده فرمود :

«لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یُحَاسِبْ نَفْسَهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ ، فَإِنْ عَمِلَ حَسَنا اسْتَزَادَ اللَّهَ ، وَإِنْ عَمِلَ

سَیِّئا اسْتَغْفَرَ اللَّهَ مِنْهُ وَتَابَ إِلَیْهِ» .

کسی که هر روز به حساب نفس خود رسیدگی نمی کند از ما نیست ، پس اگر عمل نیک انجام داد از خدای متعال توفیق انجام بیش تر بخواهد ، و اگر عمل زشتی انجام دهد از خدا طلب مغفرت نماید و توبه کند(1) .

رییس مذهب حقه ی جعفری امام صادق علیه السلام در ضمن وصیت به عبد اللّه بن جندب می فرماید :

«یَا ابْنَ جُنْدَبٍ ! حَقٌّ عَلَی کُلِّ مُسْلِمٍ یَعْرِفُنَا أَنْ یُعْرِضَ عَمَلَهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ وَلَیْلَهٍ عَلَی نَفْسِهِ ، فَیَکُونَ مُحَاسِبَ نَفْسِهِ ، فَإِنْ رَأَی حَسَنَهً اسْتَزَادَ مِنْهَا ، وَإِنْ رَأَی سَیِّئَهً اسْتَغْفَرَ مِنْهَا ؛ لِئَلاَّ یَخْزَی یَوْمَ الْقِیَامَهِ » .

ای پسر جندب ! شایسته ی هر مسلمانی که به مقام ما ائمه ی معصومین معرفت و شناخت دارد ، این است که هر روز و شب اعمال خود را به نفس خویش عرضه کند ، و خود حسابگر نفس خویشتن باشد ، اگر در کارهایی که انجام داده ، کار خوب مشاهده کرد ، در افزایش آن بکوشد ، و اگر کار بدی دید از پیشگاه الهی طلب آمرزش نماید تا در قیامت دچار ذلّت و خواری نشود(2) .

ص: 239


1- . کافی ج 2 ص 453 حدیث 2 ، وسائل الشیعه ج 16 ص 95 حدبث 21074 .
2- . تحف العقول ص 301 ، وافی فیض کاشانی ج 26 ص 272 ذیل حدیث 25418 ، بحار الانوار ج 78 ص 279 ضمن حدیث 1 .

4 - محاسبه و توفیق اصلاح عیوب

امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام در کلام گهربار دیگری می فرماید :

«مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ وَقَفَ عَلَی عُیُوبِهِ ، وَأَحَاطَ بِذُنُوبِهِ ، وَاسْتَقَالَ الذُّنُوبَ ، وَأَصْلَحَ الْعُیُوبَ » .

کسی که حساب خود را برسد بر عیب های خود مطلع می گردد ، و به گناهان خود احاطه می یابد ، و (در نتیجه) از خداوند درخواست عفو و بخشش از گناهان خود می کند ، و عیب های خود را اصلاح می نماید(1) .

راجع به همین موضوع در بیانی دیگر فرمود :

«ثَمَرَهُ الْمُحَاسَبَهِ صَلاحُ النَّفْسِ » .

ثمره و نتیجه ی حسابرسی از خود ، اصلاح خویشتن است(2) .

5 - سرمنشأ پرهیزکاری

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در ضمن سفارشات خود به ابوذر غفاری فرمود :

«یَا أَبَاذَرٍّ ! لا یَکُونُ الرَّجُلُ مِنَ الْمُتَّقِینَ حَتَّی یُحَاسِبَ نَفْسَهُ أَشَدَّ مِنْ مُحَاسَبَهِ الشَّرِیکِ شَرِیکَهُ ؛ فَیَعْلَمَ مِنْ أَیْنَ مَطْعَمُهُ ، وَمِنْ أَیْنَ مَشْرَبُهُ ، وَمِنْ أَیْنَ مَلْبَسُهُ ، أَ مِنْ حِلٍّ ذَلِکَ أَمْ مِنْ حَرَامٍ » .

ای ابا ذر ! شخص به مقام شامخ تقوی نایل نمی شود تا این که نفس خود را حسابرسی کند شدیدتر از حسابرسی یک شریک از شریک دیگر ، و بر اثر

ص: 240


1- . تصنیف غرر الحکم ص 236 حدیث 4748، مستدرک الوسائل ج 12 ذیل حدیث 13761.
2- . تصنیف غرر الحکم ص 236 حدیث 4736 ، مستدرک الوسائل ج 12 ص 154 ذیل حدیث 13761 .

این حسابرسی دقیق بداند خوردنیش ، نوشیدنیش ، و پوشیدنیش از کجا است ، از حلال می باشد یا از حرام(1) .

6 - سعادت و خوشبختی

از مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام روایت شده فرمودند :

«مَنْ حَاسَبَ نَفْسَهُ سَعِدَ» .

کسی که به حساب نفس خود رسیدگی کند سعادتمند و نیکبخت می گردد(2) .

و در سخن گهربار دیگر فرمودند :

«جَاهِدْ نَفْسَکَ وَحَاسِبْهَا مُحَاسَبَهَ الشَّرِیکِ شَرِیکَهُ ، وَطَالِبْهَا بِحُقُوقِ اللَّهِ مُطَالَبَهَ

الْخَصْمِ خَصْمَهُ ؛ فَإِنَّ أَسْعَدَ النَّاسِ مَنِ انْتَدَبَ لِمُحَاسَبَهِ نَفْسِهِ » .

با نفس خود مجاهده و پیکار کن و از او حسابرسی نما همان گونه که شریک از شریک خود حسابرسی می کند ، و حقوق خداوند را از او مطالبه کن مانند مطالبه ی دشمن از دشمن خود ؛ زیرا سعادت مندترین و نیکبخت ترین مردم کسی است که برای حسابرسی نفس خود قیام کند(3) .

سرمایه اصلی و مهم هر انسانی عمر است که در اختیار نفس او می باشد ، سود این عمر ، اعمال خیر و ضرر و زیان آن ، گناهان هستند ، و زمان تجارت ، تمام طول ساعات شب و روز ، و شریکش در معاملات ، نفس اماره می باشد .

لازم است ابتدا راجع به واجبات ، از نفس مطالبه کند ، اگر انجام داده شد ،

ص: 241


1- . مکارم الاخلاق ص 46 ، مجموعه ی ورام تنبیه الخواطر ج 2 ص 6 ، وسائل الشیعه ج 16 ص 98 حدیث 21080 ، بحار الانوار ج 77 ص 88 ضمن حدیث 3 .
2- . تصنیف غرر الحکم ص 236 حدیث 4744 ، مستدرک الوسائل ج 12 ص 154 ذیل حدیث 13761 .
3- . تصنیف غرر الحکم ص 236 حدیث 4737 ، مستدرک الوسائل ج 12 حدیث 13761 .

خدای متعال را شکر کند ، و خودش را به ادامه دادن این مسیر تشویق و ترغیب کند ، و اگر فریضه ای ترک شده باشد ، تدارک و قضای آن را مطالبه نماید .

و اگر در آن مدت ، معصیتی انجام گرفت ، نفس را باز خواست کند و جبران کردن آن را مطالبه کند ، همان گونه که شریک تجاری با شریکش محاسبه می نماید تا در آن تجارت و معامله مغبون واقع نشود .

خلاصه ی کلام این که با توجه به این که در دنیا و آخرت همه چیز دارای حساب و کتاب هستند ، انسان چگونه می تواند از حساب خود در این عالم غافل باشد ؟ انسانی که باید فردای قیامت به حسابش برسند ، آیا بهتر نیست که در این دنیا به حساب خویش رسیدگی نماید ؟

در حقیقت آن کاری را که قرار است فردای قیامت فرشتگان الهی با او انجام دهند ، او در همین دنیا با خودش انجام دهد ، و تمام اعمال و رفتار خود را مورد محاسبه قرار دهد .

هرچند انسان به مرور زمان بسیاری از اعمال خود را فراموش می کند ، اما آن دو فرشته ای که مامور ثبت و ضبط اعمال و رفتار او می باشند همه را می نویسند و ثبت می کنند .

و به تعبیر قرآن کریم :

«مَا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتیدٌ»(1) .

انسان هیچ سخنی را بر زبان نمی آورد مگر این که همان لحظه فرشته ای مراقب و آماده برای انجام ماموریت (و ضبط آن) است .

و علاوه بر همه ی این ها ، پروردگار عالم هستی حساب و کتاب تمام اعمال

ص: 242


1- . سوره ی ق آیه ی 18 .

انسان را نگه داشته است ، لذا در سوره ی مبارکه ی مجادله فرمود :

«یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمیعا فَیُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَی

کُلِّ شَیْءٍ شَهیدٌ»(1) .

در آن روز که خداوند همه ی آن ها را برمی انگیزد و از اعمالی که انجام دادند با خبر می سازد ، اعمالی که خداوند حساب آن را نگه داشته ولی آن ها فراموشش کردند ، و خداوند بر هر چیز شاهد و ناظر است .

چگونگی محاسبه ی نفس

در آن زمان مردی عرض کرد : یا امیرالمومنین ! چگونه انسان نفسش را محاسبه کند ؟

امام علیه السلام فرمود :

«إِذَا أَصْبَحَ ثُمَّ أَمْسَی رَجَعَ إِلَی نَفْسِهِ فَقَالَ : یَا نَفْسِ ! إِنَّ هَذَا یَوْمٌ مَضَی عَلَیْکِ لا یَعُودُ إِلَیْکِ أَبَدا ، وَاللَّهُ تَعَالَی یَسْأَلُکِ عَنْهُ فِیمَا أَفْنَیْتِیهِ ، فَمَا الَّذِی عَمِلْتِ فِیهِ ؟ أَ ذَکَرْتِ اللَّهَ أَمْ حَمِدْتِیهِ ؟ أَ قَضَیْتِ حَوَائِجَ مُؤمِنٍ ؟ أَ نَفَّسْتِ عَنْهُ کُرْبَهً ؟ أَ حَفِظْتِیهِ بِظَهْرِ الْغَیْبِ فِی أَهْلِهِ وَوُلْدِهِ ؟ أَ حَفِظْتِیهِ بَعْدَ الْمَوْتِ فِی مُخَلَّفِیهِ ، أَ کَفَفْتِ عَنْ غِیبَهِ أَخٍ مُؤمِنٍ

بِفَضْلِ جَاهِکِ ؟ أَ أَعَنْتِ مُسْلِما مَا الَّذِی صَنَعْتِ فِیهِ ، فَیَذْکُرُ مَا کَانَ مِنْهُ ؟

فَإِنْ ذَکَرَ أَنَّهُ جَرَی مِنْهُ خَیْرٌ ، حَمِدَ اللَّهَ تَعَالَی ، وَکَبَّرَهُ عَلَی تَوْفِیقِهِ ، وَإِنْ ذَکَرَ مَعْصِیَهً أَوْ تَقْصِیرا ، اسْتَغْفَرَ اللَّهَ تَعَالَی ، وَعَزَمَ عَلَی تَرْکِ مُعَاوَدَتِهِ ، وَمَحَا ذَلِکَ عَنْ نَفْسِهِ بِتَجْدِیدِ الصَّلاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّیِّبِینَ .

وَعَرَضَ بَیْعَهَ أَمِیرِ الْمُؤمِنِینَ عَلِیٍّ علیه السلام عَلَی نَفْسِهِ ، وَقَبُولَهُ لَهَا ، وَإِعَادَهَ لَعْنِ أَعْدَائِهِ

ص: 243


1- . سوره ی مجادله آیه ی 6 .

وَشَأنِئِیهِ ، وَدَافِعِیهِ عَنْ حَقِّهِ .

فَإِذَا فَعَلَ ذَلِکَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : لَسْتُ اُنَاقِشُکَ فِی شَیْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ مَعَ مُوَالاتِکَ أَوْلِیَائِی ، وَمُعَادَاتِکَ أَعْدَائِی » .

هر گاه وارد صبح یا شب شد ، به نفس خویش مراجعه کند و بگوید :

ای نفس ! به راستی که این روز بر تو سپری شد و گذشت ، هرگز به سوی تو برنمی گردد ، و خدای تعالی در باره ی آن از تو بازخواست می نماید که در چه چیز آن را فانی کردی و ازبین بردی ؟ پس در آن روز چه عملی انجام دادی ؟

آیا خدا را به یاد آوردی ؟ یا او را حمد و ستایش نمودی ؟ آیا حوایج مومنی را برآورده کردی ؟ آیا گرفتاری و بلا را از او برطرف ساختی ؟ آیا هنگامی که از تو غایب بود ، آیا (آبروی) او را در اهل و اولادش نگه داشتی ؟ آیا بعد از مرگ احترام او را در بازماندگانش رعایت نمودی ؟ آیا از غیبت برادر مومنی به خاطر برتری و مقامت صرف نظر کردی ؟ آیا مسلمانی را کمک نمودی ؟ راستی چه کار (مثبتی) امروز انجام دادی ؟

آن گاه به یاد هر چه در آن روز انجام داده می افتد .

پس اگر به یادش آید که از او خیری سر زده ، خدای متعال را حمد و ستایش کند ، و به خاطر توفیقش او را به بزرگی یاد کند .

و اگر نافرمانی و عصیان یا تقصیری به یاد آورد ، از ذات اقدس الهی طلب مغفرت کند ، و عزم را جزم کند که دیگر آن را تکرار نکند .

و با تجدید صلوات و درود بر محمد و خاندان پاکش علیهم السلام و پیشنهاد و تحکیم ارتباط و بیعت با امیر مومنان حضرت علی علیه السلام بر نفسش و پذیرفتن و متابعت از آن حضرت ، و تکرار لعن از دشمنان و بدخواهان و غاصبین حقش ، آثار و

ص: 244

نتایج شوم آن گناه را محو و نابود نماید .

و هر گاه چنین کرد ، خدای عزّ و جلّ می فرماید : دیگر گناهان تو را مورد مناقشه و محاسبه قرار نمی دهم در صورتی که ارتباط تو با اولیا و دوستان من محکم باشد ، و با دشمنان من دشمنی نمایی(1) .

چکیده ی مطلب این که آیه ی مورد بحث می فرماید :

ای کسانی که به خدای متعال و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و قیامت ایمان آوردید ! از خدا بپرهیزید و بترسید از مخالفت نمودن با اوامر و نواهی او ، و باید هر کسی تامّل کند و ببیند که برای فردای قیامت چه چیزی پیش فرستاده است ، که آیا عمل صالح است که او را از مهلکات نجات دهد ، یا عمل قبیح است که موجب عذاب او خواهد بود ؟

در نتیجه اگر طاعات و عبادات و خیرات و مبرّات تقدیم کرده باشد ، خدای سبحان را شکرگزار این توفیق باشد ، و زیادی آن را خواستار باشد .

و اگر اعمال سوء و معاصی فرستاده ، از آن توبه نماید و اظهار پشیمانی کند ، و نتیجه ی این تامل و تدبر و دقت نظر حسن عاقبت خواهد بود .

در قسمت آخر این آیه فرمود : «وَاتَّقُوا اللَّهَ» از خدای متعال بپرهیزیرید و بترسید از مخالفت و خشم و غضب آن ذات قدوس .

در این که مقصود از تکرار عبارت «وَاتَّقُوا اللَّهَ» در آیه ی شریفه چیست ؟ بین مفسرین اختلاف است ، در تفسیر «مجمع البیان » می فرماید :

مراد از تقوای اوّل ، توبه از گناهان گذشته است ، و مقصود از تقوای دوم برای

ص: 245


1- . تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام ص 38 و 39 ، تاویل الآیات الظاهره ص 28 ، وسائل الشیعه ج 16 ص 98 حدیث 21081 ، بحار الانوار ج 70 ص 69 و 70 حدیث 16 .

پرهیز کردن از گناهان در آینده می باشد(1) .

زمخشری مفسر اهل سنت در تفسیر «کشاف » گفته : مقصود از امر به تقوای دوم تاکید امر اول است(2) .

صاحب تفسیر «المیزان » می فرماید :

مراد از تقوی در هر دو مورد یک چیز نیست ، بلکه تقوای اولی مربوط به اصل عمل است، یعنی باید عمل شما منحصر در اطاعت خدای متعال و اجتناب از گناهان باشد ، و دومی مربوط به اصلاح و اخلاص اعمال است ، اولی مربوط به قبل از عمل و دومی راجع به بعد از عمل می باشد(3) .

و جمله ی «إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ» تعلیل امر به تقوای الهی می باشد ،

یعنی علت وجوب تقوی این است که خدای تبارک و تعالی نسبت به تمال اعمال شما با خبر است .

توضیح آیه ی دوم

این آیه ی شریفه ، همه ی انسان ها را از غفلت و نسیان نسبت به ذات حضرت احدیت نهی می کند ؛ زیرا این فراموشی و غفلت در واقع فراموشی و غفلت از نفس خود شخص است ؛ برای این که وجود او هر لحظه وابسته به فیض و عنایت حضرت قدوس می باشد ، و اگر انسان خدای متعال را فراموش نمود ، اسمای حسنا و صفات علیای او را متذکر نبود ، خود را که معلول و ساخته ی این صفات و اسما است نیز فراموش نموده است .

ص: 246


1- . مجمع البیان ج 9 ص 398 .
2- . تفسیر کشاف ج 4 ص 508 .
3- . تفسیر المیزان ج 19 ص 219 .

به تعبیر دیگر : فقر و نیازمندی ذاتی خود را فراموش کرده و از یاد می برد ، و به خیال خویش ، نفس خود را در هستی مستقل می پندارد ، و این گونه خیال می کند که زندگی و علم و قدرت و سایر کمالاتی که در وجود خود سراغ دارد ، همه ذاتی و مستقل است ، و حال آن که همه ی آن ها فقط از الطاف او ناشی شده ، و تمام بیم و امید تنها از او و به سوی اوست .

«بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمِنَ اللَّهِ وَاِلَی اللَّهِ »(1) .

و در مناجات شعبانیه می خوانیم :

«بِیَدِکَ لا بِیَدِ غَیْرِکَ زِیَادَتِی وَنَقْصِی وَنَفْعِی وَ ضَرِّی » .

پروردگارا ! افزونی و کاهشم و سود و زیانم، تنها به دست تو می باشد .

انسان با این مناجات خویشتن را از هواجس نفسانیه خالی نموده و خود را از اعتماد به غیر حضرت حق رهانیده ، از همه کس و همه چیز اعراض نموده و تمام توجهش این است که إلیک ومنک .

ص: 247


1- . امام زین العابدین حضرت سجاد علیه السلام فرمود : «مَا اُبَالِی إِذَا قُلْتُ هَذِهِ الْکَلِمَاتِ لَوِ اجْتَمَعَ عَلَیَّ الاْءِنْسُ وَالْجِنُّ » . هرگاه این کلمات را بگویم ، اگر جن و انس به زیان من جمع گردند باکی ندارم : بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ وَمِنَ اللَّهِ وَاِلَی اللَّهِ وَفی سَبیلِ اللَّهِ وَعَلی مِلَّهِ رَسُولِ اللَّهِ9 . اللّهُمَّ إِلَیْکَ أَسْلَمْتُ نَفْسی ، وَإِلَیْکَ وَجَّهْتُ وَجْهی ، وَإِلَیْکَ ألْجَاْتُ ظَهْری ، وَإِلَیْکَ فَوَّضْتُ أَمْری ، اللّهُمَّ احْفَظْنی بِحِفْظِ الاْیمَانِ مِنْ بَیْنِ یَدَیَّ وَمِنْ خَلْفی ، وَعَنْ یَمینی وَعَنْ شِمَالی ، وَمِنْ فَوْقی وَمِنْ تَحْتی ، وَمَا قِبَلی ، وَادْفَعْ عَنّی بِحَوْلِکَ وَقُوَّتِکَ ؛ فَاِنَّهُ لا حَوْلَ وَلا قُوَّهَ اِلاَّ بِکَ » . به نام خدا و به ذات خدا و از خدا و به سوی خدا و در راه خدا ، بار خدایا خود را به تو تسلیم کردم ، و به درگاه تو روی آوردم ، و کارم را به تو واگذاشتم ، پس مرا حفظ فرمای به حفظ ایمان از جلو و پشت سر و از راست و از چپ من ، و از بالای سر و از زیر پایم ، و دفع کن از من به قدرت و حول و نیروی خود ؛ به راستی که هیچ جنبش و توانی نیست مگر از طرف ذات مقدس تو . قرب الاسناد ص 3 و4 حدیث 8 ، کافی ج 2 ص 559 حدیث 10 .

لذا در قسمت دیگری از این مناجات عرض می کنیم :

«إِلَهِی هَبْ لِی کَمَالَ الاْنْقِطَاعِ إِلَیْکَ ، وَأَنِرْ أَبْصَارَ قُلُوبِنَا بِضِیَاءِ نَظَرِهَا إِلَیْکَ حَتَّی تَخْرِقَ أَبْصَارُ الْقُلُوبِ حُجُبَ النُّورِ ، فَتَصِلَ إِلَی مَعْدِنِ الْعَظَمَهِ ، وَتَصِیرَ أَرْوَاحُنَا مُعَلَّقَهً بِعِزِّ قُدْسِکَ » .

بار خدایا ! به من عنایت فرما کمال و نهایت انقطاع به سوی خود را ، و دیدگان دل ما را به فروغ نظر به خود روشن ساز تا به جایی رسد که چشمان دل های مان حجاب های نور را بشکافد ، و به معدن عظمتت وصول یابد ، و روح های مان به مقام عزّ قدس تو متعلّق و وابسته گردد .

و این است که آیات فراوان انسان را در قبال نسیان و فراموشی متوجه و مامورِ به متذکر بودن می نماید :

در سوره ی مبارکه ی بقره می فرماید :

«فَاذْکُرُوا اللَّهَ کَذِکْرِکُمْ آبَاءَکُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِکْرا»(1) .

خدا را یاد کنید همانند یادآوری از پدران تان (آن گونه که رسم آن زمان بود) ، بلکه از آن هم بیش تر .

و در سوره انفال فرمود :

«وَاذْکُرُوا اللَّهَ کَثیرا لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»(2) .

و خدا را فراوان یاد کنید تا رستگار شوید .

و در سوره ی مبارکه ی احزاب خطاب به اهل ایمان می فرماید :

«یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْرا کَثیرا * وَسَبِّحُوهُ بُکْرَهً وَأَصیلاً»(3) .

ص: 248


1- . سوره ی بقره آیه ی 200 .
2- . سوره ی انفال آیه ی 45 .
3- . سوره ی احزاب آیه ی 41 و42 .

ای کسانی که ایمان آورده اید ! خدا را بسیار یاد کنید ، و صبح و شام او را تسبیح گویید .

اگر انسانی پروردگار خود و بازگشتش به سوی او را فراموش نماید ، و از توجه به ذات اقدس او اعراض نموده ، و به غیر او توجه کند ، حاصل و نتیجه اش این می شود که خودش را هم فراموش می کند ؛ زیرا او از خودش تصور غلطی دارد که واقع مطلب چیز دیگری است .

لذا فرمود : «وَلا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ» .

و در ادامه به عنوان نتیجه گیری می فرماید :

«فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ» که در حقیقت نتیجه گیری مسبب از سبب می باشد .

و در آخرین قسمت آیه ی کریمه فرمود :

«اُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ» ، و با این تعبیر اشاره و راهنمایی نمود که این گروه فاسقان حقیقی هستند .

فراموشی

با توجه به این که قرآن کریم ، این کتاب هدایت انسان را به سوی کمال و سعادت حقیقی و تقرّب الهی رهنمون می فرماید ، و هر مطلب و موضوعی که موجب بُعد و دور شدن انسان از مسیر و صراط مستقیم شود ، مورد توجه و تبیین قرار داده ، و فراموشی و غفلت نیز به خاطر این که عین بُعد از حق و دوری نسبت به ذات حضرت قدوس می باشد ، مورد توجه قرآن قرار گرفته است .

یکی از حالاتی که بر انسان عارض می شود ، حالت فراموشی و نسیان است ، و همان گونه که در توضیح واژه ها گذشت ، نسیان به معنای از یاد بردن و محو شدن چیزی می باشد که قبلاً در ذهن بوده است .

ص: 249

واژه ی نسیان و مشتقاتش بیش از چهل بار در قرآن کریم استعمال شده که بیش از سی و پنج مورد آن درباره ی انسان است .

نسیان حَسَن و نسیان قبیح

نسیان و فراموشی در مورد غم و غصه ها و درد و مصیبت ها و خاطرات تلخ ، یک نوع نعمت محسوب شده و چه بسا حَسَن و خوب باشد ، اما فراموشی بعضی امور نه تنها ناپسند و مذموم است ، بلکه از دست دادن تمام خوبی ها است مثل فراموش کردن خدای سبحان و احسان محسنین و خدمات خیّرین که مورد مذمت شدید و نهی واقع شده است .

فراموشی از منظر قرآن کریم

آیات فراوانی راجع به نسیان و فراموشی در قرآن وارد شده که مناسب است برخی از آن ها ذکر شوند .

در سوره ی مبارکه ی جاثیه می فرماید :

«وَقیلَ الْیَوْمَ نَنْسَاکُمْ کَمَا نَسیتُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَذَا وَمَأْوَاکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُمْ مِنْ

نَاصِرینَ»(1) .

و به آن ها گفته می شود : امروز شما را فراموش می کنیم همان گونه که شما دیدار امروزتان را فراموش کردید ! و جایگاه شما دوزخ است و هیچ یاوری ندارید .

و در سوره ی شریفه ی زمر فرمود :

ص: 250


1- . سوره ی جاثیه آیه ی 34 .

«وَإِذَا مَسَّ الاْءِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنیبا إِلَیْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَهً مِنْهُ نَسِیَ مَا کَانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ»(1) .

هنگامی که انسان را زیانی رسد ، پروردگار خود را می خواند و به سوی او باز می گردد ، امّا هنگامی که نعمتی از خود به او عطا کند ، آنچه را به خاطر آن قبلاً خدا را می خواند از یاد می برد و فراموش می کند .

در سوره ی مبارکه ی انعام راجع به مجازات فراموش کنندگان می فرماید :

«فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ أَبْوَابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتَّی إِذَا فَرِحُوا بِمَا اُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَهً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ»(2) .

هنگامی که آنچه را به آن ها یادآوری شده بود فراموش کردند ، درهای همه چیز (از نعمت ها) را به روی آن ها گشودیم تا خوشحال شدند و دل به آن بستند ، ناگهان آن ها را گرفتیم (و سخت مجازات کردیم) ، در این هنگام همگی مایوس شدند .

و نیز در سوره ی بقره کسانی را که دیگران را به کارهای خیر دستور می دهند ، ولی خودشان به آن عمل نمی کنند ، توبیخ نموده و فرمود :

«أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ»(3) .

آیا مردم را به نیکی دعوت می کنید اما خودتان را فراموش می نمایید .

ص: 251


1- . سوره ی زمر آیه ی 8 .
2- . سوره ی انعام آیه ی 44 .
3- . سوره ی بقره آیه ی 44 .

فراموشی اختیاری و غیر اختیاری

بعضی اوقات فراموشی در اختیار انسان نیست ، بلکه ناخواسته انسان مبتلا به آن می گردد که به خاطر این قسم از فراموشی مؤخذه و سرزنش نمی شود ، اما گاهی اوقات فراموشی بر اثر سوء اختیار انسان و اشتغال به امور زیان آور حاصل می گردد که در این صورت مستحق مذمت و سرزنش می باشد .

به تعبیر دیگر : مقدمات این قسم از فراموشی توسط خود شخص ایجاد می شود تا موجب فراموشی گردد .

خداوند در سوره ی مبارکه ی کهف از حضرت موسی علیه السلام و همراهش نقل می فرماید که آن ها در سفر دریای مجمع البحرین ، ماهی خود را که غذای شان بود فراموش کردند : «نَسِیَا حُوتَهُمَا»(1) .

این قسم از فراموشی که طبیعی به حساب می آید ، گاهی ممکن است به سبب کهولت سن واقع شود ؛ چون که انسان بسیاری از اموری را که در طول عمر آموخته فراموش می کند، و حتی بعضی ها مبتلا به نسیان مطلق و گرفتار جهل مطلق می شوند.

از این جهت در سوره ی مبارکه ی نحل می فرماید :

«وَمِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْ لا یَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَیْئا»(2) .

بعضی از شما به نامطلوب ترین سنین بالای عمر می رسند تا بعد از علم و آگاهی ، چیزی ندانند (و همه چیز را فراموش کنند) .

علی ایّ حال ، انسان ها گرفتار این نوع نسیان می شوند ؛ چون که طبیعت انسان

ص: 252


1- . سوره ی کهف آیه ی 61 .
2- . سوره ی نحل آیه ی 70 .

طوری خلق شده که به مرور زمان و در اثر کهولت و مشکلات و گرفتاری و بعضی از بیماری ها ، در معرض فراموشی می باشد .

و این نوع فراموشی همانند حافظه ی قوی یکی دیگر از نعمت های خداوندمتعال است که سبب می شود تحمل فشارها و مصیبت ها برای انسان آسان گردد ، و در مسیر تعادل و اعتدال قرار گیرد .

لذا رییس مذهب امام صادق علیه السلام می فرماید :

«أَعْظَمُ مِنَ النِّعْمَهِ عَلَی الْإِنْسَانِ فِی الْحِفْظِ النِّعْمَهُ فِی النِّسْیَانِ ؛ فَإِنَّهُ لَوْ لاَ النِّسْیَانُ لَمَا سَلا أَحَدٌ عَنْ مُصِیبَهٍ ، وَلاَ انْقَضَتْ لَهُ حَسْرَهٌ ، وَلا مَاتَ لَهُ حِقْدٌ ، وَلاَ اسْتَمْتَعَ بِشَیْءٍ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْیَا مَعَ تَذَکُّرِ الاْفَاتِ » .

بزرگ تر از نعمت یادآوری برای انسان نعمت فراموشی است ، اگر فراموشی نبود کسی از مصیبت و داغ تسلّی حاصل نمی شد ، و افسوسش و حسرت احدی پایان نمی یافت ، و کینه ی هیچ کس از سینه اش زایل نمی شد ، و با یادآوری دایم آفت ها و بلاها نمی توانست از هیچ چیزی از دنیا بهره مند شود(1) .

این قسم از فراموشی های طبیعی به اراده و مشیت ذات اقدس الهی انجام می گیرد ، و چه بسا آثار خوب و سازنده ای برای بشر داشته باشد ، به خصوص اگر فراموشی نسبت به گرفتاری ها و مصایب گذشته باشد .

فراموشی اختیاری

نوع دیگر نسیان و فراموشی اختیاری است ؛ چون سبب و زمینه ی آن به دست خود انسان است ، از این قسم به نسیان اختیاری تعبیر می شود ؛ زیرا که این نوع

ص: 253


1- . توحید مفضل ص 78 .

فراموشی مانند اضطرار بالاختیار است .

به عنوان مثال کسی که با اختیار خودش به لبه ی پرتگاهی می رود که امکان تعادل و ایستادن در آن جا برای او فراهم نیست ، و این عملش موجب سقوط او

می گردد ، هر چند که اصل سقوط اختیاری نیست ولی چون خودش بستر و زمینه ی آن را با اختیار و علم و آگاهی خود آماده نموده ، لذا آن سقوط نیز متصف به سقوط اختیاری می شود .

در این مساله هر چند که اصل فراموشی یک حالت غیر اختیاری است ، ولی از آن جایی که خود شخص عامل ایجاد آن شده ، متصف به امر اختیاری و نسیان اختیاری می گردد .

یعنی بعضی اوقات انسان بر اثر توجه و اشتغال به امور غیر لازم (مادی و دنیوی) نسبت به امری لازم گرفتار فراموشی می شود ، در این صورت می توان گفت که این فراموشی اختیاری است ، در حقیقت سرگرم شدن انسان به دنیا و امور دنیوی اگر موجب فراموشی او نسبت به خدای متعال و وظایف او گردد ، این فراموشی اختیاری است .

آنچه در مذمت نسیان و فراموشی و مواخذه و تهدید فراموشکاران وارد شده است ، در رابطه با این قسم از فراموشی است که به نوعی اختیاری می باشد .

بنابراین ، هرگاه صحبت از حرمت فراموشی و حجت مؤخذه ی فراموشکار می شود ، در مواردی است که این امرِ غیر اختیاری به سبب اسباب و عواملِ اختیاری واقع شده باشد .

لذا در این آیه ی شریفه ، نهی از نسیان نموده و فرمود :

«وَلا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ» .

ص: 254

و هم چون کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز آن ها را به خود فراموشی گرفتار نمود .

و این نهی دلالت بر حرمت نسیان دارد ، به همین جهت است که در آیات آخر سوره ی مبارکه ی بقره از لسان انبیای عظام علیهم السلام چنین نقل می کند که :

«رَبَّنَا لا تُؤاخِذْنَا إِنْ نَسینَا أَوْ أَخْطَأْنَا»(1) .

پروردگارا ! ما را نسبت به نسیان های خویش مؤخذه و عقوبت نفرما .

تقاضای رفع مؤخذه به خاطر فراموشی از خداوند متعال عزّ اسمه ، به سبب وجود نهی از آن است .

عاقبت خدافراموشی خودفراموشی است

قرآن کریم در آیات متعددی مانند آیه ی مورد بحث ، از فراموش کردن خدای سبحان نهی فرموده است ، مقصود این است که انسان باید زمینه ها و عواملی که موجب فراموشی خداوند می شود ، را ترک نماید .

در سوره ی مبارکه ی کهف نیز فرمان می دهد تا اگر به هر علتی خدای تبارک و تعالی را فراموش کردید ، به فکر تدارک برآیید ، و یاد خدای سبحان را در دل های خویش زنده کنید :

«وَاذْکُرْ رَبَّکَ إِذَا نَسیتَ»(2) .

و پروردگارت را به خاطر بیاور هنگامی که فراموش کردی .

ص: 255


1- . سوره ی بقره آیه ی 286 .
2- . سوره ی کهف آیه ی 24 .

اسباب و عوامل فراموشی

اشاره

هر دو نوع فراموشی (اختیار و غیر اختیاری) به علل و عواملی ارتباط دارد ، هر چند این عوامل متعدد است ، اما به چند مورد اشاره می شود :

الف ) شیطان

از جمله عوامل فراموشی ناپسند که استحقاق مؤخذه را به دنبال خواهد داشت ، شیطان است که سبب فراموشی انسان ها نسبت به ذات اقدس الهی و در نتیجه منجر به ترک وظایف بندگی در قبال خداوند متعال می باشد .

در سوره ی مبارکه ی انعام در این رابطه فرمود :

«وَإِذَا رَأَیْتَ الَّذینَ یَخُوضُونَ فی آیَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّی یَخُوضُوا فی حَدیثٍ غَیْرِهِ وَإِمَّا یُنْسِیَنَّکَ الشَّیْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّکْرَی مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ»(1) .

هر گاه کسانی را دیدی که آیات ما را استهزا می کنند ، از آن ها روی بگردان تا به سخن دیگری بپردازند ، و اگر شیطان از یاد تو ببرد ، هرگز پس از یاد آمدن با این جمعیّت ستمگر منشین .

و هم چنین در سوره ی مجادله فرمود :

«اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ»(2) .

شیطان بر آنان مسلّط شده و یاد خدا را از خاطر آن ها برده است .

ص: 256


1- . سوره ی انعام آیه ی 68 .
2- . سوره ی مجادله آیه ی 19 .

ب ) رفاه بسیار

رفاه و آسایش بیش از اندازه ، یکی از عوامل مهم و زمینه ساز فراموشی انسان می باشد ؛ زیرا افرادی که در رفاه هستند ، از یاد می برند که این آسایش و رفاه از کجا

آمده ؟ و هر لحظه ممکن است زایل شود ، هم چنین با سرگرم شدن به امور دنیوی واشتغالات آن ، از یاد خداوند متعال غافل شده و به ورطه ی فراموشی سقوط می کنند .

لذا قرآن مجید می فرماید :

«یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوَالُکُمْ وَلا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَمَنْ یَفْعَلْ ذَلِکَ فَاُولَئِکَ هُمُ الْخَاسِرُونَ»(1) .

ای کسانی که ایمان آورده اید ! اموال و فرزندان تان شما را از یاد خدا غافل نکند ! و کسانی که چنین کنند ، زیانکارانند .

پس باید توجه داشت که رفاه و آسایش می تواند خطرناک باشد ، و چه بسا مانع پیشرفت انسان به سوی تکامل معنوی گردد .

با ملاحظه ی زندگی بعضی از ثروتمندان که از رفاه بسیار برخوردارند ، به خوبی می توان درک نمود که چرا آن ها توجهی نسبت به مشکلات دیگران ندارند ، بلکه سرگرم لهو و لعب می باشند ، تا جایی که خداوند متعال را فراموش می کنند ؟ !

بدین جهت برخی ها فقر را فخر خویش می دانند ؛ چون نه تنها وسیله ای برای دوری از یاد خدا نیست ، بلکه چه بسا عامل نزدیکی به او می شود .

ص: 257


1- . سوره ی منافقون آیه ی 9 .

لذا از وجود مبارک رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمودند :

«الْفَقْرُ فَخْرِی وَبِهِ أَفْتَخِرُ » .

فقر فخر من است و به آن افتخار می کنم(1) .

ج ) فسق و فجور

یکی دیگر از عوامل فراموشی را می توان فسق و فجور و ارتکاب معاصی دانست ، لذا در سوره ی مبارکه ی اعراف می فرماید :

«فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ أَنْجَیْنَا الَّذینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذینَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئیسٍ بِمَا کَانُوا یَفْسُقُونَ»(2) .

امّا هنگامی که تذکراتی را که به آن ها داده شده بود فراموش کردند ، (لحظه ی عذاب فرا رسید ، و) نهی کنندگان از بدی را رهایی بخشیدیم ، و کسانی را که ستم کردند ، به خاطر نافرمانی شان به عذاب شدیدی گرفتار ساختیم .

افرادی که اهل فسق و ارتکاب معاصی هستند و به پند و اندرز و نصیحت دیگران توجهی ندارند ، و آن موعظه ها در گوش و جان شان تاثیری نمی گذارد ، به مرور زمان قلوب آن ها را مکدّر نموده و حق را فراموش می کنند ، و در نتیجه مبتلا به عذاب دردناک الهی خواهند شد .

ص: 258


1- . عوالی اللآلی ج 1 ص 39 حدیث 38 ، عده الداعی ص 123 ، بحار الانوار ج 72 ص 30 ذیل حدیث 26 و ص 55 ذیل حدیث 86 .
2- . سوره ی اعراف آیه ی 165 .

د ) استهزای مومنان

از جمله اموری که چه بسا موجب فراموشی می گردد ، استهزا نمودن مومنان و افراد نیک است ، همان گونه که در سوره ی مبارکه ی مومنون می فرماید :

«إِنَّهُ کَانَ فَریقٌ مِنْ عِبَادی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَیْرُ

الرَّاحِمینَ * فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتَّی أَنْسَوْکُمْ ذِکْری وَکُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ»(1) .

(فراموش کرده اید) گروهی از بندگانم می گفتند : پروردگارا ! ما ایمان آوردیم ، ما را ببخش و بر ما رحم کن ؛ و تو بهترین رحم کنندگانی .

امّا شما آن ها را به باد مسخره گرفتید تا شما را از یاد من غافل کردند ، و شما به آنان می خندیدید .

ه ) لهو و لعب و غرور

خدای متعال در این رابطه در سوره ی مبارکه ی اعراف می فرماید :

«الَّذینَ اتَّخَذُوا دینَهُمْ لَهْوا وَلَعِبا وَغَرَّتْهُمُ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا فَالْیَوْمَ نَنْسَاهُمْ کَمَانَسُوا لِقَاءَ یَوْمِهِمْ هَذَا»(2) .

آن هایی که دین و آیین خود را سرگرمی و بازیچه گرفتند ، و زندگی دنیا آنان را مغرور ساخت ، امروز ما آن ها را فراموش می کنیم همان گونه که ملاقات چنین روزی را فراموش کردند .

ص: 259


1- . سوره ی مومنون آیه ی 109 و 110 .
2- . سوره ی اعراف آیه ی 51 .

در نتیجه انسان باید به طور جدی مراقب باشد ، و عوامل و اسباب فراموشی از حق را با دقت توجه داشته باشد که نسیان و فراموشی از ذات حضرت قدوس ، سرنوشت انسان را تغییر داده و او را از سعادت حقیقی و رسیدن به تکامل بازمی دارد .

عواقب خطرناک فراموشی

الف ) پرده ی غفلت بر دل ها

در سوره ی مبارکه ی کهف می فرماید :

«وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُکِّرَ بِآیَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِیَ مَا قَدَّمَتْ یَدَاهُ إِنَّاجَعَلْنَا عَلَی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّهً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَفی آذَانِهِمْ وَقْرا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَی الْهُدَی فَلَنْ یَهْتَدُوا إِذا أَبَدا»(1) .

چه کسی ستمکارتر است از آن کس که آیات پروردگارش به او تذکّر داده شده، و از آن روی گرداند، و آنچه را با دست های خود پیش فرستاد فراموش کرد؟

ما بر دل های این ها پرده هایی افکنده ایم تا نفهمند ، و در گوش های شان سنگینی قرار داده ایم (تا صدای حق را نشنوند) ، و از این رو اگر آن ها را به سوی هدایت بخوانی ، هرگز هدایت نمی شوند .

ب ) فراموشی و متروک بودن در قیامت

در این باره خدای متعال در سوره ی مبارکه ی طه می فرماید :

ص: 260


1- . سوره ی کهف آیه ی 57 .

«قَالَ کَذَلِکَ أَتَتْکَ آیَاتُنَا فَنَسیتَهَا وَکَذَلِکَ الْیَوْمَ تُنْسَی»(1) .

می فرماید : آن گونه که آیات من برای تو آمد و تو آن ها را فراموش کردی ! امروز نیز تو فراموش خواهی شد .

و هم چنین در سوره ی مبارکه ی سجده فرمود :

«فَذُوقُوا بِمَا نَسیتُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَذَا إِنَّا نَسینَاکُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»(2) .

(و به آن ها می گویم :) بچشید (عذاب جهنم را) به خاطر این که دیدار امروزتان را فراموش کردید ، ما نیز شما را فراموش کردیم ، و بچشید عذاب ابدی را به خاطر اعمالی که انجام می دادید .

و نیز در سوره ی یس می فرماید :

«وَقیلَ الْیَوْمَ نَنْسَاکُمْ کَمَا نَسیتُمْ لِقَاءَ یَوْمِکُمْ هَذَا وَمَأْوَاکُمُ النَّارُ وَمَا لَکُمْ مِنْ نَاصِرینَ»(3) .

و به آن ها گفته می شود: امروز شما را فراموش می کنیم همان گونه که شما دیدار امروزتان را فراموش کردید! و جایگاه شما دوزخ است و هیچ یاوری ندارید.

حدیث مرتبط با آیه ی مورد بحث

عبد العزیز بن مسلم از وجود مقدس ثامن الحجج علی بن موسی الرضا علیه السلام روایت نموده که از حضرت در باره ی این سخن خدای عزّ و جلّ که فرمود : «نَسُوا

ص: 261


1- . سوره ی طه آیه ی 126 .
2- . سوره ی سجده آیه ی 14 .
3- . سوره ی یس آیه ی 34 .

اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ»(1) سوال کردم .

امام هشتم علیه السلام فرمود :

«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی لا یَنْسَی وَلا یَسْهُو ، وَإِنَّمَا یَنْسَی وَیَسْهُو الْمَخْلُوقُ الْمُحْدَثُ ، أَ لا تَسْمَعُهُ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ : «وَمَا کَانَ رَبُّکَ نَسِیّا»(2) ؟

وَإِنَّمَا یُجَازِی مَنْ نَسِیَهُ وَنَسِیَ لِقَاءَ یَوْمِهِ ، بِأَنْ یُنْسِیَهُمْ أَنْفُسَهُمْ کَمَا قَالَ عَزَّوَجَلَّ :«وَلا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ اُولَئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ»(3) .

وَقَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : «فَالْیَوْمَ نَنْسَاهُمْ کَمَا نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هَذَا»(4) أَیْ بِتَرْکِهِمْ الاِسْتِعْدَادَ لِلِقَاءِ یَوْمِهِمْ هَذَا» .

خداوند تبارک و تعالی نه چیزی را فراموش می نماید و نه سهو می کند ، بلکه مخلوق خداوند فراموش و سهو می کند که نبودند و حادث شدند ، مگر از خدای عزّ و جلّ نشنیدی که می فرماید : «وَمَا کَانَ رَبُّکَ نَسِیّا» ؟

(بلکه معنای آیه چنین است) خداوند کسانی که او و قیامت را فراموش کرده اند را این گونه جزا می دهد که خودشان را از یاد خودشان می برد .

همان طوری که در جای دیگر فرموده : «وَلا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ اُولَئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ» .

و نیز در آیه ی دیگر می فرماید : «فَالْیَوْمَ نَنْسَاهُمْ کَمَا نَسُوا لِقاءَ یَوْمِهِمْ هَذَا» .

ص: 262


1- . خدا را فراموش کردند و خدا نیز آن ها را فراموش کرد (و رحمتش را از آن ها قطع نمود) . سوره ی توبهآیه ی 67 .
2- . و پروردگارت فراموش کار نیست . سوره ی مریم آیه ی 64 .
3- . آیه ی مورد بحث .
4- . ما آن ها را فراموش می کنیم، همان گونه که لقای چنین روزی را فراموش کردند. سوره ی اعراف آیه ی 51.

یعنی به خاطر این که آنان از آماده شدن برای چنین روزی طفره می رفتند و این کار را ترک کرده بودند (ما نیز آن ها را ترک و رها می کنیم)(1) .

چکیده ی کلام

خدای سبحان در این آیات نورانی تاکید و سفارش به لزوم تقوا می نماید که راه نجات تقوای الهی است ، آن گاه فرمود : باید به حساب و کتاب اعمال خود برسید ،مسلم است اگر کسی نفس خود را محاسبه کند ، بعد از محاسبه قهرا می تواند ترقی نماید ، و به مراحل بالاتری از تقوا برسد .

و در ادامه فرمود : خدای متعال به سعی و کوشش انسان آگاه است و می داند که هر کسی در چه موقعیتی قرار دارد ، و چگونه از استعدادهای نهفته ی خود استفاده می کند .

آن گاه فرمود : شما از آن اشخاصی نباشید که خدا را فراموش کردند که نسیان و فراموشی ، اصل و ریشه ی هر گرفتاری می باشد ؛ اگر نسیان نباشد عصیان و نافرمانی تحقق پیدا نمی کند ؛ چون که فراموش کردن خدای متعال سبب می شود که انسان عاصی گردد .

و اگر کسی خدا را فراموش کند ، ذات اقدس الهی نیز او را از یاد خویش می برد یعنی خودشان را فراموش می کنند ، و نمی دانند که هدف از زندگی آن ها چیست ؟ و چه آینده ای در انتظار آن ها خواهد بود .

ص: 263


1- . توحید شیخ صدوق ص 160 حدیث 1 ، عیون اخبار الرضا علیه السلام ج 1 ص 125 حدیث 18 ، احتجاج طبرسی ج 2 ص 411 ، تفسیر برهان ج 5 ص 344 و 355 حدیث 10633 .

ص: 264

آیه ی 20

اشاره

«لا یَسْتَوی أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّهِ أَصْحَابُ الْجَنَّهِ هُمُ الْفَائِزُونَ» .

هرگز اهل جهنم و دوزخیان و اهل بهشت یک سان و برابر نیستند ؛ اهل بهشت فقط آن ها رستگار و پیروزند .

واژه شناسی

1 - «یستوی»

لفظ «مساواه» به معنای برابری با توجه به اندازه گیری و وزن و پیمانه است ، گفته می شود : «هذا ثوب مُسَاوٍ لذاک الثوب» یعنی این پارچه مساوی و برابر با آن پارچه است .

و هذا «الدرهم مُساوٍ لذلک الدرهم» این درهم مساوی با آن درهم است .

و به معنای مساوات و برابری به اعتبار کیفیّت نیز استعمال می شود مثل : «هذا السواد مساوٍ لذلک السواد» یعنی کیفیت این سیاهی مساوی و برابر آن سیاهی است(1) .

ص: 265


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 439 . مصباح المنیر ج 2 ص 298 : اسْتَوَی الْقَوْمُ فِی الْمَالِ إذَا لَمْ یَفْضُلْ مِنْهُمْ أَحَدٌ عَلَی غَیْرِهِ ، وتَسَاوَوْا فِیهِ ، وَهُمْ فِیهِ سَوَاءٌ

2 - «فَوْز»

کلمه ی «فَوْز» به معنای پیروزی و ظفر یافتن به کار خیر و نیکی با حصول سلامتی و تندرستی است .

خدای متعال فرمود :

«ذَلِکَ الْفَوْزُ الْکَبِیرُ»(1) .

و این نجات و پیروزی بزرگ است .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

«فَازَ فَوْزا عَظِیما»(2) .

به رستگاری و پیروزی عظیمی دست یافته است(3) .

توضیح آیه ی مورد بحث

در این آیه ی شریفه بین اهل بهشت و اهل جهنم مقایسه نموده و فرمود که آن ها هرگز یک سان نیستند ، نه تنها در آخرت مساوی نیستند طبق این آیه و آیات دیگر(4) ، بلکه در دنیا نیز آن ها مساوی نخواهند بود ؛ چون مومن در دنیا هم آرامش

ص: 266


1- . سوره ی بروج آیه ی 11 .
2- . سوره ی احزاب آیه ی 71 .
3- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 647 .
4- . در سوره ی مبارکه ی جاثیه آیه ی 21 می فرماید : «أَمْ حَسِبَ الَّذینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَواءً مَحْیَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ» . آیا کسانی که مرتکب بدی ها و گناهان شدند ، گمان کردند که ما آن ها را هم چون کسانی قرار می دهیم که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند که حیات و مرگ شان یک سان باشد ؟ ! چه بد داوری می کنند .

و راحتی دارد ؛ زیرا مهم ترین امری که موجب آرامش و سکون نفس انسان است وبه او احساس خوشبختی می بخشد ، همان ایمان و طمانینه ی قلبی است که مومن از آن برخوردار است .

خدای متعال در سوره ی مبارکه ی رعد می فرماید :

«الَّذینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»(1) .

آن ها کسانی هستند که ایمان آورده اند ، و دل های شان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است ، بدانید و آگاه باشید تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابد .

یک فرد با ایمان تشویش خاطر ندارد ، لذا بسیارند که هر چند گرفتار مرض و فقر و مشکلات هستند ، اما آن ایمان قلبی سبب سکون ، آرامش و آسایش نفس آن ها است ، ولی کافر ، مشرک ، منافق و فاسق در تلاطم و ناراحتی روحی و عدم سکون و آرامش است ، هر چند از نظر مادی مشکلی نداشته باشند .

یقینا اختیار و انتخاب با خود انسان است که در کدام گروه قرار گیرد ؛ در گروه اهل بهشت یا اهل جهنم ؟ و مورد سومی وجود ندارد .

و در آخر آیه ی شریفه وعده ی قطعی می دهد که اهل بهشت پیروز و رستگارند ، و در این وعده ی الهی هیچ شک و تردیدی نیست ، همان گونه که در سوره های آل عمران و رعد فرمود :

«إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمیعَادَ»(2) .

یقینا خداوند هرگز از وعده ی خود تخلف نخواهد کرد .

و در سوره ی مبارکه ی نسا می فرماید :

ص: 267


1- . سوره ی رعد آیه ی 28 .
2- . سوره ی آل عمران آیه ی 9 ، و سوره ی رعد آیه ی 31 .

«وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قیلاً»(1) .

و کیست که در گفتار و وعده هایش از خداوند صادقتر باشد ؟ !

اصولاً تساوی در بسیاری از امور کاملاً نادرست و خلاف حکمت خداوند تبارک و تعالی می باشد ، لذا تحقق عدالت در برابری و تساوی نیست ، مثلاً اگر قرار باشد معیشت مردم و تقدیرات امور زندگی انسان ها مساوی و برابر باشد ، اصلاً چرخه ی زندگی متوقف می شود ، و هیچ انگیزه ای برای کار و فعالیت و ترقی باقی نمی ماند .

یا به طور مثال اگر قرار باشد عمر همه ی مردم یک سان باشد ، انسانی که مریض شود به دنبال علاج و درمان نمی رود ، و کسی به فکر این نیست که بدنش صحیح و سالم باشد ، و فلان غذا را تهیه نماید ، یا فلان دارو را استفاده کند ؛ چون که می داند مثلاً تا شصت یا هشتاد سال زنده است ، چه از این غذاها استفاده کند یا نه ، و چه این کارها را انجام دهد یا ترک نماید .

و هم چنین اگر سطح معلومات همه ی افراد یک سان باشد ، درِ مدرسه ها و حوزه های علمیه و دانشگاه ها باید بسته شوند ؛ زیرا با این فرض ، هر کسی می داند سطح معلوماتش تا یک حدی خواهد بود ، و از آن مقدار کمتر یا بیش تر نخواهد شد .

و اگر میزان جمال و زیبایی و کمال و بینایی همه مساوی و برابر باشد ، دیگر کسی دنبال جمال و کمال نیست .

پس وجود نابرابری و عدم تساوی در امور یاد شده لازم و عین عدالت است تا رشد و تکامل حاصل شود .

قرآن کریم در بسیاری از آیات این امور را در مقابل هم قرار می دهد ، در این جا به ذکر چند مورد اکتفا می شود :

ص: 268


1- . سوره ی نسا آیه ی 122 .

در سوره ی مبارکه ی رعد می فرماید :

«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الْأَعْمَی وَالْبَصیرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ»(1) .

بگو : آیا نابینا و بینا یک سانند ؟ ! یا ظلمت ها و نور برابرند ؟(2) .

و در سوره ی غافر می فرماید :

«وَمَا یَسْتَوِی الْأَعْمَی وَالْبَصیرُ وَالَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَلاَ الْمُسیءُ قَلیلاً مَا تَتَذَکَّرُونَ»(3) .

هرگز نابینا و بینا یک سان نیستند ، هم چنین کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند با بدکاران یک سان نخواهند بود ، امّا شما کمتر متذکّر می شوید .

و در سوره ی مبارکه ی هود فرمود :

«مَثَلُ الْفَریقَیْنِ کَالْأَعْمی وَالْأَصَمِّ وَالْبَصیرِ وَالسَّمیعِ هَلْ یَسْتَوِیَانِ مَثَلاً أَ فَلا

تَذَکَّرُونَ»(4) .

حال این دو گروه (مومنان و منکران) حال نابینا و کر و بینا و شنوا است ، آیا این دو ، همانند یک دیگر و مساوی هستند ؟ ! آیا پند نمی گیرند ؟ .

واضح و روشن است که نابینایی و بینایی ، و هم چنین نور و روشنایی و ظلمت و

ص: 269


1- . سوره ی رعد آیه ی 16 .
2- . و در آیه ی کریمه ی دیگر فرمود : «وَمَا یَسْتَوِی الْأَعْمَی وَالْبَصیرُ * وَلاَ الظُّلُمَاتُ وَلاَ النُّورُ * وَلاَ الظِّلُّ وَلاَ الْحَرُورُ» . و نابینا و بینا هرگز برابر نیستند ، و نه ظلمت ها و روشنایی ، و نه سایه آرام بخش و باد داغ و سوزان هیچ کدام آن ها مساوی نیستند . سوره ی فاطر آیه ی 19 - 21 .
3- . سوره ی غافر آیه ی 58 .
4- . سوره ی هود آیه ی 24 .

تاریکی و سایه و باد سوزان ، و انسان مومن و بدکار ، با هم مساوی و برابر نیستند .

و در سوره ی مبارکه ی سجده می فرماید :

«أَ فَمَنْ کَانَ مُؤمِنا کَمَنْ کَانَ فَاسِقا لا یَسْتَوُونَ»(1) .

آیا کسی که با ایمان باشد مانند کسی است که فاسق است ؟ نه ، هرگز این دو مساوی نیستند .

و در سوره ی ص فرمود :

«أَمْ نَجْعَلُ الَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقینَ کَالْفُجَّارِ»(2) .

معلوم است که انسان های با ایمان و دارای عمل صالح با مفسدان فی الارض تفاوت دارند ، و هم چنین افراد با تقوا و گنه کاران مساوی نیستند .

و اگر افراد عاصی و گنه کار خیال کنند که خداوند ارحم الراحمین است ، لذا آن ها با مومنان مساوی و برابر هستند ، در سوره ی مبارکه ی جاثیه در ردّ این خیال خام می فرماید :

«أَمْ حَسِبَ الَّذینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَواءً مَحْیَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا یَحْکُمُونَ»(3) .

آیا کسانی که مرتکب بدی ها و گناهان شدند گمان کردند که ما آن ها را هم چون کسانی قرار می دهیم که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده اند که حیات و مرگ شان یک سان باشد ؟ چه بد داوری می کنند .

ص: 270


1- . سوره ی سجده آیه ی 18 .
2- . آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند هم چون مفسدان در زمین قرار می دهیم ؟ یا پرهیزگاران را هم چون فاجران ؟ سوره ی ص آیه ی 28 .
3- . سوره ی جاثیه آیه ی 21 .

توجه : این که گفته شد : باید بین افراد تفاوت وجود داشته باشد ، معنایش این نیست که از نظر حقوق اجتماعی هم باید مختلف باشند ، بلکه از این نظر همه ی مردم مساوی هستند ، و هیچ فردی از نظر حقوق اجتماعی با فرد دیگر تفاوت ندارد ، حتی امیرالمومنین علیه السلام هم برای اثبات مدعای خود مثل دیگران به قاضی مراجعه می نماید تا او حکم کند(1) .

یا این که سبط اکبر امام مجتبی علیه السلام وقتی که زودتر از دیگران سهمیه ی خود را از

ص: 271


1- . خلاصه ی ماجرای زره امیرالمومنین علیه السلام : در زمان خلافت آن حضرت در کوفه ، زره آن حضرت گم شد ، پس از مدتی آن را نزد مردی مسیحی می یابند . حضرت به او فرمود : این زره مال من است ، ولی آن مرد مسیحی منکر شد و گفت: این مال من است ، شما که ادعا می کنید باید بینه و دلیل داشته باشید . امام علیه السلام او را پیش شریح قاضی برد و اقامه ی دعوی کرد که این زره مربوط به من است ، نه آن را فروختم و نه به کسی بخشیدم . شریح به آن مرد گفت: خلیفه حضرت علی علیه السلام ادعای خود را بیان فرمود، تو چه می گویی؟ او گفت : این زره مال من است ، و در عین حال سخن مقام خلافت (امیرالمومنین علیه السلام) را تکذیب نمی کنم (ممکن است خلیفه اشتباه کرده باشد) . شریح قاضی به امام علیه السلام عرض کرد : شما بینه و دلیلی داری ؟ حضرت فرمودن : نه . شریح (روی این قاعده که مدّعی باید بینه داشته باشد) به نفع مسیحی حکم کرد ، و آن شخص با زره حرکت کرد تا برود . اما مرد مسیحی که خود بهتر می دانست زره مال چه کسی است ، پس از آن که چند قدم برداشت ، برگشت و گفت : اما من گواهی می دهم که این طرز حکومت و رفتار ، از نوع رفتار بشر عادی نیست ، بلکه از نوع حکومت انبیا می باشد . آن گاه اسلام آورد و اعتراف کرد که زره برای علی علیه السلام است ، و در مسیر صفّین از دست او افتاده بود . حضرت علی علیه السلام فرمود : حالا که اسلام آوردی این زره را به تو بخشیدم . الغارات ثقفی ج 1 ص 124 و 125 ، بحار الانوار ج 34 ص 316 ، تاریخ الخلفای سیوطی ص 202 و 203 ، تاریخ مدینه دمشق ابن عساکر ج 23 ص 23 و 24 .

بیت المال برداشت ، امیرالمومنین علیه السلام از او بازخواست کرد که چرا قبل از دیگران سهم خودت را برداشت نمودی(1) ؟

یا این که علی بن الحسین زین العابدین علیه السلام وقتی که همسر سابقش ادعا نمود که آن حضرت مهریه ی مرا پرداخت نکرده است ، باید در دادگاه پیش قاضی حاضر

ص: 272


1- . خلاصه ی داستان چنین است که برای امام حسن علیه السلام مهمان آمده بود ، و آن حضرت مبلغی قرض کرده و نانی تهیه نمود ، اما خورشتی نداشت ، به همین جهت از خدمت کارشان قنبر تقاضا کرد تا مقداری از عسل موجود در خزانه را - که از یمن آورده بودند - برای پذیرایی از مهمان به ایشان دهد ، و قنبر مقداری از آن عسل به ایشان داد . بعدا که حضرت علی علیه السلام برای تقسیم عسل درِ خزانه را باز نمود ، به قنبر فرمود : ای قنبر ! احساس می کنم که این عسل دست خورده است . قنبر عرض کرد : بله ای امیرالمومنین ! و جریان را برای آن حضرت نقل نمود . امام علیه السلام خشمگین شد و فرمود : حسن را نزد من بیاورید . وقتی که امام حسن علیه السلام حاضر شد ، حضرت علی علیه السلام به فرزندش فرمود : چرا قبل از آن که این عسل را در بین مسلمانان تقسیم نمایم ، از آن استفاده کردی ؟ امام حسن علیه السلام عرض کرد : من هم از این عسل سهمی دارم ، و به عنوان قرض آن را گرفتم ، و قصدم این بود که وقتی سهم مرا عطا فرمودید ، قرضم را ادا کنم . امیرالمومنین علیه السلام فرمود : پدرت فدایت شود ! اگر چه تو هم از این عسل سهم داری ، ولی ما مسوول تقسیم بیت المال هستیم ، و سزاوار نیست خود را بر دیگران مقدم نموده و قبل از دادن حق مردم ، در آن در آن تصرف کنیم . آن گاه حضرت فرمود : اگر نبود که به چشم خود دیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله لب و دهانت را می بوسید ، حتما برخورد می کردم . بعد از آن ، حضرت علی علیه السلام مبلغی به قنبر داد و به او فرمود : برو عسلی بهتر از این عسل بخر و بیاور . مناقب آل ابی طالب علیهم السلام ابن شهرآشوب ج 2 ص 107 ، بحار الانوار ج 41 ص 112 حدیث 22 ، کشف الغمه ی اربلی ج 1 ص 176 .

گردد ، یا باید قسم یاد کند یا مدعای همسر گذشته را پرداخت نماید(1) .

نتیجه این که از نظر مزایا و حقوق اجتماعی ، همه ی مردم در مقابل قانون و مقررات حاکم بر جامعه ، برابر هستند .

چرا در غیر امور اجتماعی و حقوقی ، تفاوت وجود دارد ؟

برای این که اگر بین همه تساوی و برابری باشد ، این تساوی با عدالت خداوند تبارک و تعالی سازگاری ندارد ؛ زیرا بعضی از انسان ها در زندگی خود تمام واجبات را عمل نمودند ، و به کسی ظلم و ستم نکردند ، و آزارشان حتی به مورچگان هم نرسیده است .

و در مقابل کسانی هستند که دست به هر کار خلاف شرع می زنند ، و تمام قوانین و دستورات را زیرپا می گذارند ، و به مردم ظلم می کنند ، اگر بین این دو گروه تساوی

ص: 273


1- . ماجرا از این قرار است که از ابو بصیر نقل شده که امام باقر علیه السلام به من فرمود : پدر بزرگوارش همسری داشت که از خوارج بود راوی گفت : گمان می کنم فرمود : از قبیله ی بنی حنیفه بود ، یکی از غلامان آن حضرت به ایشان عرض کرد : ای فرزند رسول خدا ! در خانه ی شما زنی است که از جدت علی بن ابی طالب علیه السلام بیزاری می جوید ؟ کار به جایی رسید که پدرم او را طلاق داد . آن زن پیش امیر و حاکم مدینه رفت و ادعا کرد که علی بن الحسین مهریه اش را نمی دهد ، و از حاکم کمک خواست . امیر مدینه به پدرم گفت : ای علی بن الحسین ! یا باید سوگند بخورید (که صداق او را داده اید) و یا باید مهریه اش را بدهید . امام سجاد علیه السلام به من فرمود : پسرم ! برخیز و به این زن چهار صد دینار بده ، گفتم : پدرجان فدایت شوم ! مگر شما بر حق نیستید ؟ امام فرمود : بلی ، ولی من خدا را بزرگ تر از آن می دانم که به خاطر پول (که ملزم شدم پرداخت کنم) به او قسم بخورم . کافی ج 7 ص 435 حدیث 5 ، تهذیب الاحکام ج 8 ص 283 حدیث 1036 ، وسائل الشیعه ج 23 ص 200 و 201 حدیث 29364 .

باشد ، چگونه با عدالت و حکمت الهی مطابقت دارد ؟

پس حکمت و عدالت خداوند اقتضا می کند که سزا و پاداش آن ها مختلف باشد ، لذا در آیه ی شریفه ی مورد بحث فرمود :

«لا یَسْتَوی أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّهِ»(1) .

ص: 274


1- . برخی از چیزهایی که در قرآن عدم برابری آن ها بیان شده : الف ) مجاهدان با غیر مجاهدین در سوره ی مبارکه ی نسا آیه ی 95 می فرماید : «لا یَسْتَوِی الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤمِنینَ غَیْرُ اُولِی الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ» . (هرگز) افراد با ایمانی که بدون بیماری و ناراحتی از جهاد بازنشستند ، با مجاهدانی که در راه خدا با مال و جان خود جهاد کردند ، یک سان نیستند . ب ) پاک و ناپاک در سوره ی مائده آیه ی 100 فرمود : «قُلْ لا یَسْتَوِی الْخَبیثُ وَالطَّیِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَکَ کَثْرَهُ الْخَبیثِ» . بگو : (هیچ گاه) ناپاک و پاک مساوی نیستند هر چند فزونی ناپاک ها تو را به شگفتی اندازد . ج ) آب دادن به حجاج و جهاد در راه خدا در سوره ی مبارکه ی توبه آیه ی 19 می فرماید : «أَ جَعَلْتُمْ سِقَایَهَ الْحَاجِّ وَعِمَارَهَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الاْخِرِ وَجَاهَدَ فی سَبیلِ اللَّهِ لا یَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ» . آیا سیراب کردن حجاج و آباد ساختن مسجد الحرام را همانند عمل کسی قرار دادید که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و در راه او جهاد کرده است؟! (این دو) نزد خداوند مساوی نیستند. د ) آب گوارا و آب شور و تلخ در سوره ی فاطر آیه ی 12 فرمود : «وَمَا یَسْتَوِی الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سَائِغٌ شَرَابُهُ وَهَذَا مِلْحٌ اُجَاجٌ» . دو دریا یک سان نیستند ؛ این یکی دریایی است که آبش گوارا و شیرین و نوشیدنش خوش گوار است ، و آن یکی شور و تلخ و گلوگیر می باشد . ه ) عالم و جاهل در سوره ی زمر آیه ی 9 می فرماید : «هَلْ یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذینَ لا یَعْلَمُونَ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ اُولُوا الْأَلْبَابِ» . بگو : آیا کسانی که می دانند با کسانی که نمی دانند یک سانند ؟ ! تنها خردمندان متذکّر می شوند . در این آیه ی شریفه تصریح دارد به این که انسان عالم با غیر عالم مساوی نیستند ، و این مطلب را عقلا می فهمند .

و در ادامه ی آیه می فرماید :

«أَصْحَابُ الْجَنَّهِ هُمُ الْفَائِزُونَ»(1) .

همان گونه که در بخش معنای واژه ها گذشت ، واژه ی «فائزون » یعنی رستگاران و پیروزمندان که دارای مصادیق زیادی هستند .

مصادیق فائزون در قرآن

اشاره

می توان گفت : ثمره ی عبودیت و بندگی خداوند متعال ، نجات یافتن از خشم و غضب و عذاب الهی ، و وصول به بهشت جاودان و تحصیل رضای پروردگار عالم است ، از این جهت نه تنها این ثمره خودش فوز است ، بلکه اسباب و علل و موجباتی که زمینه را برای رسیدن به این ثمره فراهم می کنند نیز فوز می باشند .

در آیاتی از قرآن کریم به مواردی اشاره شد که مصادیق فوز و رستگاری هستند ، و می توان این آیات را به چند نوع تقسیم نمود که در این جا به دو قسم آن اشاره می شود :

ص: 275


1- . اهل بهشت رستگار و پیروزند .

قسم اول :

اشاره

آیاتی که اسباب ، علل ، موجبات و نشانه های بندگی خدای متعال را مصداق فوز می داند مانند :

الف ) اطاعت از خداوند و رسول اکرم صلی الله علیه و آله سبب وصول به فوز عظیم

در سوره ی مبارکه ی احزاب فرمود :

«وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزا عَظیما»(1) .

و هر کس اطاعت خدا و رسولش نماید ، به رستگاری و پیروزی عظیمی دست یافته است .

و در آیه ی شریفه ی دیگر می فرماید :

«وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَیَخْشَ اللَّهَ وَیَتَّقْهِ فَاُولَئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ»(2)

و هر کس خدا و پیامبرش را اطاعت کند ، و از خدا بترسد و از مخالفت فرمانش بپرهیزد ، چنین کسانی همان پیروزمندان واقعی هستند .

همان گونه که مشاهده می شود ، در این آیه ی کریمه خوف الهی و تقوا نیز اضافه شد .

ص: 276


1- . سوره ی احزاب آیه ی 71 .
2- . سوره ی احزاب آیه ی 52 .

و در آیه ی مبارکه ی دیگر ، تقوای الهی را موجب برخوردار شدن از رحمت الهی و رسیدن به فوز دانست و فرمود :

«وَمَنْ تَقِ السَّیِّئَاتِ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمْتَهُ وَذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(1) .

و هر کس را که در آن روز از بدی ها نگاه داری ، مشمول رحمتت ساخته ای ، و این همان رستگاری و پیروزی عظیم و بزرگ است .

ب ) تحت ولایت الهی بودن موجب رسیدن به فوز عظیم

در سوره ی مبارکه ی احزاب می فرماید :

«أَلا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ * الَّذینَ آمَنُوا وَکَانُوا یَتَّقُونَ * لَهُمُ الْبُشْرَی فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَفِی الاْخِرَهِ لا تَبْدیلَ لِکَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(2) .

آگاه باشید (دوستان و) اولیای خداوند ، نه ترسی دارند و نه غمگین می شوند ،

همان هایی که ایمان آوردند ، و (از مخالفت فرمان خدا) پرهیز می کردند ، در زندگی دنیا و در آخرت ، شاد (و مسرور) می باشند ، وعده های الهی تخلّف ناپذیر است ، این است آن رستگاری بزرگ .

ج ) ایمان و هجرت و جهاد با مال و جان سبب وصول به فوز عظیم

در سوره ی مبارکه ی مومنون فرمود :

«الَّذینَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فی سَبیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ

ص: 277


1- . سوره ی غافر آیه ی 9 .
2- . سوره ی احزاب آیات 62 - 64 .

دَرَجَهً عِنْدَ اللَّهِ وَاُولَئِکَ هُمُ الْفَائِزُونَ»(1) .

آن ها که ایمان آوردند و هجرت کردند ، و با اموال و جان های شان در راه خدا جهاد نمودند ، مقام شان نزد خدا برتر است ، و آن ها پیروز و رستگارند .

و در سوره ی توبه می فرماید :

«إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَی مِنَ الْمُؤمِنینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ یُقَاتِلُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ فَیَقْتُلُونَ وَیُقْتَلُونَ وَعْدا عَلَیْهِ حَقًّا فِی التَّوْرَاهِ وَ الاْءِنْجیلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَی بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَیْعِکُمُ الَّذی بَایَعْتُمْ بِهِ وَذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(2) .

طبق این آیه ی کریمه ، جهاد در راه خداوند به عنوان معامله با ذات اقدس الهی به حساب می آید که خریدار خدا ، و فروشنده مومن ، و متاع فروشی جان می باشد ، و کسی که با خدای سبحان چنین معامله ای انجام دهد ، به پیروزی بزرگی رسیده است .

قسم دوم :

اشاره

آیاتی که ثمره ی عبودیت و بندگی خدای متعال را مصداق فوز و پیروزی معرفی نموده اند :

ص: 278


1- . سوره ی مومنون آیه ی 20 .
2- . خداوند از مومنان جان ها و اموال شان را خریداری کرده که در برابرش بهشت برای آنان باشد ، (به این گونه که) در راه خدا پیکار می کنند ، می کشند و کشته می شوند ، این وعده ی حقّی است بر او که در تورات و انجیل و قرآن ذکر فرموده است ، و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است ؟ اکنون بشارت باد بر شما به داد و ستدی که با خدا کرده اید ، و این است آن پیروزی بزرگ . سوره ی توبه آیه ی 111 .

الف ) نجات از عذاب مصداق فائز و پیروز

در سوره ی مبارکه ی انعام فرمود :

«مَنْ یُصْرَفْ عَنْهُ یَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَذَلِکَ الْفَوْزُ الْمُبینُ»(1) .

آن کس که در آن روز (قیامت) مجازات الهی به او نرسد ، خداوند او را مشمول رحمت خویش ساخته ، و این همان پیروزی آشکار است .

و در سوره ی صافّات می فرماید :

«وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبینَ * إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(2) .

(اهل بهشت می گویند :) و ما هرگز عذاب نخواهیم شد ، راستی این همان پیروزی بزرگ است .

ب ) وارد شدن به بهشت مصداق واقعی فائز و پیروز

در آیه ی مورد بحث ، ورود به بهشت را پیروزی می داند .

و در سوره ی مبارکه ی فتح فرمود :

«لِیُدْخِلَ الْمُؤمِنینَ وَالْمُؤمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدینَ فیهَا وَیُکَفِّرَ عَنْهُمْ سَیِّئَاتِهِمْ وَکَانَ ذَلِکَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزا عَظیما»(3) .

هدف (دیگر از آن فتح مبین) این بود که مردان و زنان با ایمان را در باغ هایی (از بهشت) وارد کند که نهرها از زیر (درختانش) جاری است ، در حالی که جاودانه در آن می مانند ، و گناهان شان را می بخشد ، و این نزد خدا رستگاری بزرگی است .

ص: 279


1- . سوره ی انعام آیه ی 16 .
2- . سوره ی صافّات آیات 59 و 60 .
3- . سوره ی فتح آیه ی 5 .

و در سوره ی توبه می فرماید :

«أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدینَ فیهَا ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(1).

خداوند برای آن ها باغ هایی از بهشت فراهم ساخته که نهرها از زیر درختانش جاری است ، جاودانه در آن خواهند بود ، و این است پیروزی بزرگ(2) .

ج ) رضا و خوشنودی الهی مصداق حقیقی فوز

در سوره ی مبارکه ی توبه فرمود :

«وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَکْبَرُ ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(3) .

و خشنودی و رضای خداوند ، (از همه ی این ها) برتر است ، و پیروزی بزرگ همین است .

ص: 280


1- . سوره ی توبه آیه ی 89 .
2- . در سوره ی مبارکه ی صف آیه ی 12 می فرماید : «یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَیُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاکِنَ طَیِّبَهً فی جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ» . اگر چنین کنید گناهان تان را می بخشد و شما را در باغ هایی از بهشت داخل می کند که نهرها از زیر درختانش جاری است ، و در مسکن های پاکیزه در بهشت جاویدان جای می دهد ، و این پیروزی بزرگ است . و در سوره ی حدید آیه ی 12 فرمود : «یَوْمَ تَرَی الْمُؤمِنینَ وَالْمُؤمِنَاتِ یَسْعَی نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدیهِمْ وَبِأَیْمَانِهِمْ بُشْرَاکُمُ الْیَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدینَ فیهَا ذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ» . (این پاداش بزرگ) در روزی است که مردان و زنان با ایمان را می نگری که نورشان پیش رو و در سمت راست شان به سرعت حرکت می کند (و به آن ها می گویند :) بشارت باد بر شما امروز به باغ هایی از بهشت که نهرها زیر (درختان) آن جاری است ، جاودانه در آن خواهید ماند ، و این همان پیروزی و رستگاری بزرگ است . و آیه ی 9 سوره ی تغابن و آیه ی 11 سوره ی بروج تقریبا به همین مضمون آمده است .
3- . سوره ی توبه آیه ی 72 .

و در آیه ی شریفه ی دیگر به رضایت خداوند و بنده و جاودانگی در بهشت اشاره نموده و فرمود :

«رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْری تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدینَ فیهَا أَبَدا ذَلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(1) .

خداوند از آن ها (اهل بهشت) خشنود گشت ، و آن ها نیز از او خشنود شدند ، و باغ هایی از بهشت برای آنان فراهم ساخته که نهرها از زیر درختانش جاری است ، جاودانه در آن خواهند ماند ، و این است پیروزی بزرگ .

اسباب فوز و پیروزی در روایات

اشاره

در روایات ائمه ی معصومین علیهم السلام نیز به برخی از آن مصادیق اشاره شده که به چند مورد آن اشاره می شود :

الف ) اطاعت از امیرالمومنین و ائمه ی اطهار علیهم السلام

در روایتی از وجود مقدس پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده فرمودند :

«مَعَاشِرَ النَّاسِ! مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَعَلِیّا وَالْأَئِمَّهَ الَّذِینَ ذَکَرْتُهُمْ فَقَدْ فَازَ فَوْزا مُبِینا(2) » .

ای مردم ! کسی که از خداوند و پیامبرش و از علی و امامانی که از آن ها را ذکر نمودم ، اطاعت و پیروی کند ، همانا به پیروزی بزرگی دست یافته است(3) .

ص: 281


1- . سوره ی توبه آیه ی 100 .
2- . در عدد قویه و احتجاج «عظیما » آمده .
3- . روضه الواعظین فتال نیشابوری ج 1 ص 99 ، الیقین ص 360 ، عُدد قویه ی علامه ی حلی ص 182 ، احتجاج ج 1 ص 66 .

ب ) شیعه بودن

امام صادق علیه السلام فرمودند :

«یُنَادِی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ أَوَّلَ النَّهَارِ : أَلا إِنَّ عَلِیّا وَشِیعَتَهُ هُمُ الْفَائِزُونَ » .

در آغاز روز منادی از آسمان فریاد می زند : آگاه باشید که علی علیه السلام و شیعیانش پیروز و رستگارانند(1) .

ج ) اخلاص در عمل

امیرالمومنین علیه السلام می فرمایند :

«فَازَ بِالسَّعَادَهِ مَنْ أَخْلَصَ الْعِبَادَهَ » .

به پیروزی و رستگاری رسیده کسی که عبادت خالص انجام دهد(2) .

د ) غلبه بر هوای نفس

مولی الموحدین حضرت علی علیه السلام فرمود :

«فَازَ مَنْ غَلَبَ هَوَاهُ » .

رستگار و پیروز شده کسی که بر هوای نفس خود غلبه کند(3) .

ه ) شهادت در راه خداوند

هنگامی که ابن ملجم ملعون به مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام آن ضربت را

ص: 282


1- . کافی ج 8 ص 310 حدیث 484 .
2- . تصنیف غرر الحکم ص 198 حدیث 3909 .
3- . تصنیف غرر الحکم ص 241 حدیث 4885 .

وارد نمود ، حضرت فرمودند :

«فُزْتُ وَرَبِّ الْکَعْبَهِ » .

به پروردگار کعبه سوگند که پیروز و رستگار شدم(1) .

و در ضمن زیارت نامه ی حضرت سید الشهدا علیه السلام خطاب به یاران و اصحاب با وفای آن حضرت آمده :

«السَّلامُ عَلَیْکُمْ فُزْتُمْ وَاللَّهِ فُزْتُمْ وَاللَّهِ فُزْتُمْ وَاللَّهِ ، یَا لَیْتَنِی کُنْتُ مَعَکُمْ فَأَفُوزَ فَوْزا عَظِیما » .

سلام بر شما، سلام بر شما، سلام بر شما، به خدا سوگند که شما رستگار شدید، به خدا سوگند که شما رستگار شدید ، به خدا سوگند که شما رستگار شدید ، ای کاش من هم با شما بودم و به رستگاری و پیروزی بزرگ نایل می شدم(2) .

روایاتی راجع به آیه ی مورد بحث

الف ) از مجدوح بن زید باهلی روایت شده زمانی که او با جمعی از قوم خود خدمت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده بودند ، آن حضرت این آیه ی شریفه را تلاوت نمود :

«لا یَسْتَوِی أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّهِ أَصْحَابُ الْجَنَّهِ هُمُ الْفَائِزُونَ» .

مجدوح گفت : به آن حضرت عرض کردیم : ای رسول خدا ! اصحاب جنت واهل بهشت چه کسانی هستند ؟

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود :

«مَنْ أَطَاعَنِی وَسَلَّمَ لِهَذَا مِنْ بَعْدِی » .

ص: 283


1- . طرائف سیّد بن طاووس ج 2 ص 519 ، مناقب آل ابی طالب علیه السلام ابن شهرآشوب ج 3 ص 312 ، شرح نهج البلاغه ی ابن ابی الحدید ج 9 ص 207 .
2- . من لا یحضره الفقیه ج 2 ص 597 ضمن حدیث 3199 .

کسی که از من اطاعت کند ، و بعد از من ، تسلیم این شخص (علی بن ابی طالب) باشد .

آن گاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دست علی بن ابی طالب علیه السلام را که در آن وقت کنار آن حضرت بود ، گرفت و او را بلند نمود و فرمود :

«أَلا إِنَّ عَلِیّا مِنِّی وَأَنَا مِنْهُ ، فَمَنْ حَادَّهُ حَادَّنِی ، وَمَنْ حَادَّنِی أَسْخَطَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ » .

آگاه باشید ! به راستی که علی از من است و من از علی هستم ، پس هر کسی که با او مخالفت با من مخالفت کرده است ، و هر کس با من مخالفت کند خدای عزّ و جلّ را به خشم و غضب آورده است(1) .

ب ) حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام با واسطه ی پدران بزرگوارشان از امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام روایت کرده که آن جناب فرمود :

«إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله تَلا هَذِهِ الاْیَهَ «لا یَسْتَوِی أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّهِ أَصْحَابُ الْجَنَّهِ هُمُ الْفَائِزُونَ» .

فَقَالَ : أَصْحَابُ الْجَنَّهِ مَنْ أَطَاعَنِی وَسَلَّمَ لِعَلِیِّ بْنِ أَبی طَالِبٍ بَعْدِی ، وَأَقَرَّ بِوَلایَتِهِ .

فَقِیلَ : وَأَصْحَابُ النَّارِ ؟

قَالَ : مَنْ سَخِطَ الْوَلایَهَ ، وَنَقَضَ الْعَهْدَ ، وَقَاتَلَهُ بَعْدِی » .

رسول خدا صلی الله علیه و آله این آیه را تلاوت کرد «لا یَسْتَوِی أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّهِ أَصْحَابُ الْجَنَّهِ هُمُ الْفَائِزُونَ» .

آن گاه یامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود : اهل بهشت کسی است که از من اطاعت کند ، و پس از من در مقابل (ولایت) علی بن ابی طالب سر تسلیم فرود آورد ، و به

ص: 284


1- . امالی شیخ طوسی ص 485 و 486 حدیث 1063 ، تاویل الآیات الظاهره ص 657 ، تفسیر برهان ج 5 ص 345 و 346 حدیث 10636 ، تفسیر نور الثقلین ج 5 ص 29 حدیث 73 .

ولایتش اقرار نماید .

به آن حضرت عرض شد : اهل جهنم چه کسی است ؟

حضرت فرمود : کسی است که نسبت به ولایت (علی بن ابی طالب) ، بغض و کینه ورزد ، و آن عهد و پیمان (را که روز غدیر با من بسته بود) نقض کند و بشکند ، و بعد از من ، با علی بن ابی طالب بجنگد(1) .

طبق این روایت شریف ، کسی که می خواهد اهل بهشت گردد ، باید سه شرط را مراعات نماید :

1 - اطاعت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله .

2 - اعتراف به ولایت حضرت علی علیه السلام .

3 - تسلیم آن حضرت بودن .

پس معلوم شد که ولایت امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه افضل صلوات المصلین علت سعادت ابدی انسان است ، و بدون پذیرش آن ، اعمال خیر مورد قبول واقع نمی گردد.

ولایت شرط قبولی اعمال

لذا از حضرت باقر العلوم امام محمد بن علی علیه السلام(2) نقل شده که آن حضرت درضمن حدیثی فرمودند :

«أَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلاً صَامَ نَهَارَهُ وَقَامَ لَیْلَهُ ، وَتَصَدَّقَ بِجَمِیعِ مَالِهِ ، وَحَجَّ جَمِیعَ دَهْرِهِ ، وَلَمْ یَعْرِفْ وَلایَهَ وَلِیِّ اللَّهِ فَیُوَالِیَهُ ، وَتَکُونَ جَمِیعُ أَعْمَالِهِ بِدَلالَتِهِ إِلَیْهِ ، مَا کَانَ لَهُ عَلَی

ص: 285


1- . امالی شیخ طوسی ص 363 و 364 حدیث 762 ، عیون اخبار الرضا علیه السلام ج 1 ص 280 حدیث 2 .
2- . در محاسن برقی از امام صادق علیه السلام روایت کرده است .

اللَّهِ جَلَّ وَعَزَّ حَقٌّ فِی ثَوَابِهِ ، وَلا کَانَ مِنْ أَهْلِ الاْءِیمَانِ » .

آگاه باشید ! اگر مردی تمام شب ها شب زنده داری کند ، و تمام روزها (غیر از عید فطر و قربان که روزه آن حرام است) روزه بگیرد ، و تمام مالش را صدقه دهد ، و در تمام طول عمرش هر ساله به حج برود ، اما ولایت ولی خدا را نشناسد تا با او موالات کند و ولایتش را به گردن نهد ، و اعمالش را طبق دستور و راهنمایی او انجام دهد ، برای چنین مسلمانی بر خدای عزّ و جلّ حقی در ثواب و پاداش نیست ، و اهل ایمان نمی باشد(1) .

ص: 286


1- . محاسن برقی ج 1 ص 287 ضمن حدیث 430 ، کافی ج 2 ص 19 ضمن حدیث 5 ، وافی فیض کاشانی ج 4 ص 90 ضمن حدیث 9961 ، وسائل الشیعه ج 27 ص 42 حدیث 33163 .

آیه ی 21

اشاره

«لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خَاشِعا مُتَصَدِّعا مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ وَتِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» .

اگر این قرآن را (به جای دل های خلق) بر کوه نازل می کردیم ، مشاهده می کردی که کوه از ترس و عظمت خدا خاشع و ذلیل و متلاشی می گشت ، و این امثال را برای مردم بیان می کنیم باشد که بیندیشند .

واژه شناسی

1 - «خُشُوع»

لفظ «خشوع» به معنای تضرّع و زاری است ، این لفظ بیش تر در حالاتی که در اعضای بدن ظاهر می شود ، استعمال می گردد ، ولی «تضرّع» در معنای زاری و فروتنی است ، و بیش تر در حالتی که در دل و خاطر انسان به وجود می آید استعمال می شود .

خدای متعال فرمود :

«وَیَزِیدُهُمْ خُشُوعا»(1) .

و (شنیدن قرآن) بر فروتنی و خشوع شان می افزاید .

و در آیه ی دیگر می فرماید :

ص: 287


1- . سوره ی اسرا آیه ی 109 .

«الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ»(1) .

آنان که در نمازشان (به ظاهر) فروتن می باشند .

و هم چنین فرمود :

«وَکَانُوا لَنَا خَاشِعِینَ»(2) .

و پیوسته در برابر ما فروتن بودند .

و در آیه ی شریفه ی دیگر می فرماید :

«وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَانِ»(3) .

و صداها در برابر خدای رحمان فرو می نشینند(4) .

2 - «تصدّع»

این کلمه از ماده ی «صدع » بر وزن «کهف » مشتق شده است ، شقه و پاره شدن اجسام سخت مثل آهن و سنگ را گویند .

تَصَدَّعَ القوم یعنی آن مردم پراکنده شدند(5) .

در تفسیر «مجمع البیان» فرموده است :

تصدّع به معنای پراکنده و ریز ریز شدن چیزی است بعد از آن که به هم چسبیده بود(6) .

ص: 288


1- . سوره ی مومنون آیه ی 2 .
2- . سوره ی انبیا آیه ی 90 .
3- . سوره ی طه آیه ی 108 .
4- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 283 .
5- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 478 .
6- . مجمع البیان ج 9 ص 399 .

3 - « خشیه »

«خَشْیَه» همان ترس و بیمی است که با تعظیم و بزرگداشت آن طرف همراه است ، و بیش تر این حالت از راه علم و آگاهی نسبت به چیزی که از آن ترسیده می شود ، حاصل می گردد ؛ به همین خاطر ، علما و دانشمندان ، اختصاص پیدا کردند به همین حالت که خدای متعال راجع به آن ها فرمود :

«إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»(1) .

از میان بندگان خدا ، تنها عالمان و دانشمندان از او می ترسند(2) .

فرق بین «خشیه » و «خوف»

از سخن «مفردات » راغب استفاده می شود که ایشان با افزودن قیودی به معنای خشیت ، خوف را اعم از خشیت دانسته و خوف را مطلق ترس می داند ، و اما خشیت ترسی است که ناشی از بزرگ شمردن آنچه که از آن ترسیده می شود که اغلب اوقات همراه با علم و معرفت است .

خواجه نصیر الدین طوسی رحمه الله می گوید :

خوف و خشیت هر چند در لغت یک معنا دارند ، ولی از نظر صاحبدلان میان آن ها فرق و جدایی است ؛ زیرا خوف نگرانی دل است از انتظار بد و کیفری که به سبب احتمال ارتکاب خلاف و ترک طاعات می باشد که برای بیش تر مردم حاصل است ، اگر چه مراتب متفاوت بسیاری دارد ، و مرتبه ی عالی آن برای کمی

ص: 289


1- . سوره ی فاطر آیه ی 28 .
2- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 283 و 284 .

از مردم حاصل می گردد .

اما خشیت حالتی است در نفس که از درکِ بزرگواری ، هیبت ، خوف محجوبیت و حرمان از لطف و نظر خداوند ، در دل کسی ایجاد می شود ، و این حالت به دست نمی آید مگر برای کسی که بر جلال کبریایی حق آگاه شود ، و لذّت قرب را بچشد .

به همین جهت خدای سبحان فرمود :

«إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ»(1) .

ماوردی از علمای اهل سنت گفته :

فرق بین «خشیه» و «خوف» این است که خوف چیزی است که علل و اسباب آن ظاهر باشد ، ولی خشیه در اموری است که اسباب آن ظاهر نباشند(2) .

و فخر رازی در تفسیر خود آورده :

معنای «خشیه » و «خوف » نزد اهل لغت یکی است ، ولی بین آن دو فرق و تفاوت وجود دارد ، و آن این است که «خشیه» به خاطر بزرگی و عظمت کسی که از او ترسیده شده ، ایجاد می شود ، اما «خوف » همان ترس است که به خاطر ضعف شخص ترسو به وجود می آید(3) .

به عبارت دیگر : مطلق ترس را خوف می گویند ، چه با تعظیم طرف مقابل باشد یا نه ، اما خشیت یک نوع ترس مخصوص است که همراه با تعظیم طرف مقابل می باشد ، به عنوان مثال اگر کسی از یک گربه یا کوچک تر از آن بترسد ، تعبیر به خشیت

ص: 290


1- . در شرح اصول کافی ملاّ صالح مازندرانی ج 1 ص 380 ، و وافی فیض کاشانی ج 4 ص 293 ذیل حدیث 1965 ، و شرح الاسماء الحسنای محقق سبزواری ص 168 از خواجه نصیر الدین نقل کردند .
2- . تفسیر الماوردی النکت والعیون ج 3 ص 393 .
3- . تفسیر فخر رازی مفاتیح الغیب ج 28 ص 146 .

نمی شود و نمی گویند : فلانی از گربه خشیت دارد ، بلکه تعبیر به خوف می شود .

اما ترس از خدای متعال و یا مثلاً پدر را خشیت می گویند ؛ زیرا که در مقابل عظمت خداوند و بزرگی پدر ، آن ها را تعظیم می کند .

توضیح آیه ی شریفه

تاثیر آیات بر کوه ها

در قسمت اول آیه ی مورد بحث می فرماید :

اگر این قرآن را بر کوه نازل می کردیم مشاهده می کردی که آن کوه در مقابل عظمت قرآن و از ترس ذات اقدس الهی ، خشوع می نمود و شکاف برمی داشت و ازهم پاشیده و تکه تکه می گشت .

در این آیه ی مبارکه به صورت شرط و جزا بیان شده - که اگر چنین می شد نتیجه ی آن ، چنان بود - ، ولی در ماجرای حضرت موسی علیه السلام که کوه ازهم پاشید و منهدم گشت ، می فرماید :

«وَلَمَّا جَاءَ مُوسَی لِمیقَاتِنَا وَکَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنی أَنْظُرْ إِلَیْکَ قَالَ لَنْ تَرَانی وَلَکِنِ انْظُرْ إِلَی الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانی فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکًّا وَخَرَّ مُوسَی صَعِقا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤمِنینَ»(1) .

و هنگامی که موسی به میعادگاه ما آمد ، و پروردگارش با او سخن گفت ، عرض کرد : پروردگارا ! خودت را به من نشان بده تا تو را ببینم ، گفت : هرگز مرا نخواهی دید ، ولی به کوه بنگر ، اگر در جای خود ثابت ماند ، مرا خواهی

ص: 291


1- . سوره ی اعراف آیه ی 143 .

دید ، اما هنگامی که پروردگارش بر کوه جلوه کرد ، آن را همسان خاک قرار داد ، و موسی مدهوش به زمین افتاد ، چون به هوش آمد، عرض کرد :

خداوندا ! منزهی تو (از این که با چشم تو را ببینم) ، من به سوی تو بازگشتم ، و من نخستین مومنانم .

مقصود از این آیه ی شریفه ، تعظیم امر قرآن است ؛ به خاطر این که حقایق معارف را در بردارد ، و اصول شرایع و عبرت ها و مواعظ و وعد و وعیدهایی در آن وجود دارد ، علاوه بر این که سخن خداوند بزرگ می باشد .

و معنای آیه چنین است که اگر ممکن بود این قرآن بر کوهی نازل شود و ما آن را بر کوه نازل می کردیم ، قطعا می دیدی که کوه با آن همه صلابت و غلظت و بزرگی و عظمت و نیروی مقاومی که در برابر حوادث دارد ، از خوف الهی متاثر و متلاشی می شد .

در نتیجه وقتی حال کوه در برابر عظمت آیات قرآن کریم این گونه است که از شدت خشوع متلاشی می شود ، چگونه باید باشد حال و روزگار انسان ها در هنگامی که آیات شریفه ی این کتاب را با گوش می شنوند و یا خود تلاوت می نمایند!!

بسیار شگفت انگیز است که آدم های لجوج و اهل خلاف و دشمنی ، قلب های شان در مقابل آیات پروردگار نرم و خاشع نمی گردد ! .

به راستی که دل های شان از کوه ها و سنگ ها سخت تر و محکم تر است !

مراد و مقصودِ آیه ی شریفه ، سرزنش انسان به خاطر خشوع نکردن هنگام تلاوت آیات آن ، و قلّت تفکر و تعقّل در قرآن و نواهی و موعظه های آن است(1) .

توجه : در آیه ی مورد بحث ، سخن از خشیت الهی است ، باید توجه داشت که

ص: 292


1- . تفسیر جوامع الجامع ج 4 ص 273 ، تفسیر کنز الدقائق ج 13 ص 192 .

خشیت همراه با شعور می باشد ، و این آیه دلالت دارد بر این که کوه ها هم دارای شعور هستند .

برای اثبات شعور کوه ها و سایر جمادات ادله ای وجود دارند یکی از آن ادله همان شعور عمومی است که خدای متعال برای هر موجودی ثابت می کند .

در سوره ی مبارکه ی آل عمران می فرماید :

«لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»(1) .

تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند ، در برابرِ (فرمان) او تسلیم هستند .

و در سوره ی رعد فرمود :

«وَلِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»(2) .

تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند برای خداوند سجده می کنند .

و در سوره ی جمعه می فرماید :

«یُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»(3) .

آنچه در آسمان ها و آنچه در زمین است همواره تسبیح خدا می گویند .

و در سوره ی مبارکه ی فصلت فرمود :

«فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِیَا طَوْعا أَوْ کَرْها»(4) .

خداوند به آسمان و زمین (دستور داد و) فرمود : به وجود آیید (و شکل گیرید) خواه از روی اطاعت و خواه اکراه .

این آیات شریفه به خوبی دلالت می کنند بر این که شعور عمومی در باره ی تمام

ص: 293


1- . سوره ی آل عمران آیه ی 83 .
2- . سوره ی رعد آیه ی 15 .
3- . سوره ی جمعه آیه ی 1 .
4- . سوره ی فصلت آیه ی 11 .

موجودات حتی کوه ها سرایت دارد .

لذا خداوند در سوره ی مبارکه ی ص به کوه ها فرمان می دهد که با حضرت داوود علیه السلام هم نوا باشند و تسبیح حق گویند ، در آن جا می فرماید :

«إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ یُسَبِّحْنَ بِالْعَشِیِّ وَالاْءشْرَاقِ»(1) .

ما کوه ها را مسخّر او (داود) ساختیم که هر شامگاه و صبحگاه با او تسبیح می گفتند.

همان طور که مامومین در نماز جماعت به امام اقتدا می کنند ، سلسله کوه ها نیز در تسبیح گفتن به حضرت داوود علیه السلام اقتدا می کردند .

هم چنین در سوره ی مبارکه ی سبا فرمود :

«یَا جِبَالُ أَوِّبی مَعَهُ»(2) .

(ما به کوه ها گفتیم :) ای کوه ها ! با او (داود) هم آواز شوید و همراه او تسبیح خدا گویید .

از این آیات کریمه استفاده می شود که جمادات دارای درک و شعورند ، و تسبیح ذات اقدس الهی را می گویند ، اما بشر با وجود عقلانیت و درک و شعوری که دارد نمی تواند ، یا نمی خواهد آن حقیقت را درک نماید ، لذا خدای سبحان می فرماید :

«إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ»(3) .

هر موجودی تسبیح و حمد او می گوید ، ولی شما تسبیح آن ها را نمی فهمید .

ملای رومی در این زمینه چنین سروده است :

گر تو را از غیب چشمی باز شد

جمله ذرات جهان همراز شد

نطق آب و نطق خاک و نطق گل

هست محسوسِ حواسِ اهل دل

ص: 294


1- . سوره ی ص آیه ی 18 .
2- . سوره ی سبا آیه ی 10 .
3- . سوره ی اسرا آیه ی 44 .

جمله ی ذرات عالم در نهان

با تو می گویند روزان و شبان

ما سمیعیم و بصیریم و خوشیم

با شما نامحرمان ما خامُشیم

چون شما سوی جمادی می روید

محرم جان جمادات کی شوید ؟

آدمی غافل ز تسبیح جماد

و آن جماد اندر عبادت اوستاد

انسان با عظمت تر از موجودات دیگر

از آیه ی مورد بحث ، عظمت انسان نسبت به دیگر موجودات ، و این که انسان فراتر و برتر از آن ها است ، معلوم می شود .

به تعبیر دیگر : از آیات قرآن کریم به این نتیجه می رسیم که از انسان کارهایی برمی آید که آسمان و زمین و سلسله کوه ها تاب تحمل آن را ندارد .

انسان امانت دار الهی

در سوره ی مبارکه ی احزاب می فرماید :

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَهَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الاْءِنْسَانُ»(1) .

ما امانت (تعهّد ، تکلیف ، و ولایت الهیّه) را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه داشتیم ، آن ها از حمل آن سر برتافته و امتناع کردند و از آن هراسیدند ، امّا انسان آن را بر دوش کشید .

این آیه ی شریفه صراحت دارد بر این که انسان از آسمان ها و زمین و کوه ها برتر است ؛ چون که آن ها ، از تحمل امانت الهی امتناع کرده و ترسیدند ،

ص: 295


1- . سوره ی احزاب آیه ی 72 .

ولی انسان آن امانت را پذیرفت .

حافظ شیرین سخن در این زمینه گفت :

آسمان بار امانت نتوانست کشید

قرعه ی کار به نام من دیوانه زدند(1)

هر چند راجع به امانتی که در این آیه آمده بین مفسران اختلاف نظر وجود دارد ، اما از مفسران واقعی قرآن کریم که اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلاممی باشند ، روایات فراوانی وارد شده که مقصود از «امانت» در آیه ی شریفه ، ولایت امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام و اولاد پاکش علیهم السلام می باشد ، به عنوان نمونه دو مورد را ذکر می کنیم:

1 - محدث بزرگوار ثقه الاسلام کلینی رحمه الله در کتاب «کافی» از امام صادق علیه السلام روایت نموده که از آن حضرت راجع به این آیه ی کریمه «إنّا عرضنا الامانه » سوال شده که مقصود از امانت چیست ؟ حضرت فرمودند :

«هِیَ وَلایَهُ أَمِیرِ الْمُؤمِنِینَ علیه السلام » .

امانت همان ولایت امیرالمومنین علیه السلام است(2) .

2 - در روایتی آمده : از وجود مقدس ثامن الحجج علی بن موسی الرضا علیه السلام در رابطه با امانت مذکور در این آیه ی شریفه استفسار شده ، حضرت فرمود :

«الْأَمَانَهُ الْوَلایَهُ ، مَنِ ادَّعَاهَا بِغَیْرِ حَقٍّ کَفَرَ » .

مقصود از امانت همان ولایت است که هر فردی به ناحق آن را ادعا کند و به خود نسبت دهد ، کافر است(3) .

ص: 296


1- . غزل شماره ی 184 .
2- . کافی ج 1 ص 413 حدیث 2 ، تفسیر برهان ج 4 ص 499 حدیث 8732 .
3- . معانی الاخبار ص 110 حدیث 3 ، و حدیث 2 در این صفحه تقریبا به همین مضمون نقل شده است .

منافع کوه ها از منظر قرآن

اشاره

آفرینش هر موجودی حکمتی دارد ، و خداوند هیچ چیز را بیهوده و باطل نیافریده است(1) ، کوه ها نیز از این قاعده مستثنا نیستند ، و خلقت آن ها نیز فوایدی برای زمین دارد .

اولین پناهگاهی که انسان ها در طبیعت متوجه آن شدند ، غارها بودند که در کوه ها قرار داشتند ، یکی از خصوصیات مهم غارها و شکاف های داخل کوه این است که در فصل تابستان خنک و در زمستان گرم و مناسب برای زندگی می باشند ، انسان های اولیه قبل از ساختن خانه ، داخل غارها زندگی می کردند .

در این بخش ، قسمتی از منافع کوه ها را از منظر قرآن کریم بیان می کنیم :

الف ) انتقال آب در کوه ها

در سوره ی مبارکه ی بقره می فرماید :

«وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَهِ لَمَا یَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا یَشَّقَّقُ فَیَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ»(2) .

ص: 297


1- . در سوره ی مبارکه ی آل عمران آیه ی 191 می فرماید : «الَّذینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَاما وَقُعُودا وَعَلَی جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً» . همان ها که خدا را در حال ایستاده و نشسته ، و آن گاه که بر پهلو خوابیده اند ، یاد می کنند ، و در اسرار آفرینش آسمان ها و زمین تفکر نموده و می اندیشند و می گویند : بار الها ! این ها را بیهوده نیافریده ای . خواندن این آیه ی کریمه به کسانی که موفق می شوند برای نماز شب بیدار شوند ، توصیه شده است که به آسمان نگاه کنند و آن را بخوانند .
2- . سوره ی بقره آیه ی 74 .

چرا که پاره ای از سنگ ها می شکافد ، و از آن نهرها جاری می شود ، و پاره ای از آن ها شکاف برمی دارد ، و آب از آن تراوش می کند .

و هم چنین در سوره ی رعد فرموده :

«وَهُوَ الَّذی مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فیهَا رَوَاسِیَ وَأَنْهَارا»(1) .

و او کسی است که زمین را گسترد ، و در آن کوه ها و نهرهایی قرار داد .

اگر تمام قسمت های زمین مسطح و هموار بود ، حرکت آب ها و نقل و انتقال آن ها مشکل و مستلزم مشقت و هزینه های فراوانی بود ، و زندگی و حیات موجودات در روی زمین مرهون وجود آب است(2) ، و حرکت دایمی آب ها مرهون وجود پستی و بلندی ها و کوه ها می باشند ، اگر کوه ها نبودند ، همه جای زمین تبدیل به باتلاقی می گشت ؛ زیرا در صورت مسطح بودن زمین ، آب ها از حرکت می افتادند .

کوه ها مخزن های بزرگ برای ذخیره ی آب هستند ؛ هم از نظر برف ، و هم از نظر یخچال های طبیعی و منابع آب زیر زمینی ، به همین جهت است که در این آیه ی شریفه پس از نام بردن از کوه ها ، بلافاصله به نعمت وجود نهرها اشاره فرموده است .

هم چنین کوه ها موجب تجمیع آب ها در یک منطقه می شوند ، و بعد از این که ابرها ، باران یا برف خود را فرو ریختند ، کوه ها به روش های مختلف آن آب ها را در خود ذخیره می کنند ، آن ها با قدرت ذخیره کنندگی و هم چنین قدرت پس

ص: 298


1- . سوره ی رعد آیه ی 3 .
2- . همان گونه که در سوره ی مبارکه ی انبیا آیه ی 30 می فرماید : «وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ» . و هر چیز زنده ای را از آب قرار دادیم .

دادن آب به صورت آرام و منظم ، باعث ایجاد نظم و تعادل در زندگی تمامی موجودات می شوند .

ب ) کوه ها پناهگاه هایی برای انسان ها
اشاره

در سوره ی مبارکه ی نحل می فرماید :

«وَجَعَلَ لَکُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَکْنَانا»(1) .

و از کوه ها پناهگاه هایی برای شما قرار داد .

و در سوره ی شعرا فرمود :

«وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتا فَارِهینَ»(2) .

و از کوه ها خانه هایی می تراشید و در آن به عیش و نوش می پردازید .

اولین پناهگاهی که انسان ها در طبیعت یافتند ، غارها بودند ، خصوصیت مهم غارها و شکاف های داخل کوه ها این است که در فصل تابستان خنک و در زمستان گرم و مناسب برای زندگی می باشند .

انسان های اولیه قبل از آن که خانه سازی را یاد بگیرند ، به غارها پناه می بردند ، کوه هایی که در سراسر جهان پراکنده اند ، شرایط زندگی را روی زمین مساعدتر می کنند ، به عنوان مثال آن ها با قرار گرفتن در جلوی دریاها و مناطق رطوبت خیز ، مانع از فرار ابرها و باعث ریزش باران که سرچشمه ی زندگی است ، می شوند .

یا در سرزمین های گرم ، باعث ایجاد مناطق خنک و ییلاقی می گردند ، بعضی

ص: 299


1- . سوره ی نحل آیه ی 81 .
2- . سوره ی شعرا آیه ی 149 .

اوقات نیز جلوی بادهای مناطق سرد و قطبی را می گیرند ، همه ی این ها سبب می شود که مناطق بسیار وسیعی از روی زمین شرایط مناسب زندگی را پیدا کنند .

میخ های محکم

در سوره ی مبارکه ی نبا از کوه ها به عنوان میخ تعبیر کرده است(1) ، همان گونه که برای اتصال دو چوب از میخ استفاده می شود تا از هم جدا نشوند ، قرآن کریم کوه ها را نیز میخ هایی می داند که قسمت های مختلف زمین را به هم ارتباط می دهد و باعث استحکام و قوی شدن زمین می گردد .

شکل و هیئت کوه ها به گونه ای است که از زیر به یک دیگر پنجه افکنده و مانند زرهی به یک دیگر متصل شده اند ، و این امر سبب می شود که آن ها بتوانند فشارهایی را که به کره ی زمین وارد می شوند ، دفع کنند ؛ زیرا کره ی زمین از تمامی جهات تحت فشارهای مختلفی قرار دارد .

مواد مذاب

یکی فشارهایی که بر زمین وارد می شود ، از درون خود زمین است ، حرارت و فشار در هسته ی مرکزی زمین آن قدر زیاد است که در آن جا تمام مواد حتی سنگ ها نیز به صورت مذاب هستند ، قطعا از آن قسمت فشارهای زیادی به سمت بیرون وارد می شود ، تا جایی که بعضی اوقات قسمتی از این مواد مذاب از کوه های آتشفشان به روی زمین می رسند ، و شاهد خسارت ها و فجایع حاصل از آن ها

ص: 300


1- . «أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادا * وَالْجِبَالَ أَوْتَادا» آیا زمین را محل آرامش شما قرار ندادیم ؟ و کوه ها را میخ های زمین ؟ سوره ی نبا آیه ی 6 و7 .

می شویم ، از این جاست که متوجه اهمیت کوه ها می شویم ؛ زیرا اگر این کوه ها و سپر محکم وجود نداشت ، ممکن بود در هر نقطه ای از زمین شاهد چنین فَوَران های وحشتناکی باشیم .

جاذبه ی ماه و خورشید

از جمله فشارهای مهمی که بر زمین وارد می گردد ، فشار خارجی است ، جاذبه ی ماه آن قدر قوی است که این همه حجم عظیم آبِ موجود در اقیانوس ها و دریاهای جهان را به سمت خود می کشد ، و موجب جزر و مدهای کوچک و بزرگ بر روی کره ی زمین می گردد .

اگر پوسته و خاک زمین هم مانند آب اقیانوس ها بدون محافظ می بود ، دچار جابه جایی های شدید می شد ، حتی با وجودی که کره ی زمین توسط این کوه ها از تمام جهات محافظت می شود ، هر بار که جزر و مدی واقع می شود ، پوسته ی زمین هم حدود سی سانتی متر بالا و پایین می رود .

پس به خاطر وجود کوه ها است که این فشارهای فراوان خنثی می شوند ، و کوه ها باعث ایجاد نظم و تعادل در زندگی تمامی موجودات می شوند .

ج ) نقش کوه ها در استواری زمین

در نُه آیه از قرآن کریم از کوه ها با عبارت «رواسی» یاد شده است(1) ، و این واژ از رَسَا الشیءُ - یعنی آن چیز ثابت و پابرجا شد - می باشد .

ص: 301


1- . مثل سوره های رعد آیه ی 3 ، حجر آیه ی 19 ، ق آیه ی 7 ، نحل آیه ی 15 ، لقمان آیه ی 10 ، فصلت آیه ی 10 .

أَرْسَاهُ یعنی او را ثابت و محکم کرد(1) .

و تعبیر از کوه ها به «رواسی» به این جهت است که ثابت هایی هستند که با ریشه های مستحکم ، پابرجا و استوار می باشند .

و این واژه از ماده ی «رست السفینه» گرفته شده که به معنای لنگر انداختن کشتی است(2) ، و کشتی به واسطه ی همان لنگرها در تلاطم آب های دریا استوار و پابرجامی ماند ، از این جهت کوه ها مانند لنگرهایی هستند که زمین را در حرکات وضعی و انتقالی خود ، از لرزش و متلاشی شدن حفظ می کنند .

مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام در سخن درربارش ضمن خطبه ی اول «نهج البلاغه » فرمودند :

«وَتَّدَ بِالصُّخُورِ مَیَدَانَ أَرْضِهِ » .

خداوند زمین را با صخره های سخت و کوه های محکم میخ کوب کرده است .

در ادامه ی آیه ی مورد بحث می فرماید :

«وَتِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ» .

این مَثلی است که خدای تبارک و تعالی برای مردم آورده است تا به واسطه ی این مثل ، عظمت و قدر و منزلت قرآن را به اذهان مردم نزدیک کند ، و به آن ها گوشزد نماید که وقتی کوه با آن صلابت در پذیرش قرآن چنین است ، سزاوار است انسانی که در تمام ابعاد زندگی خود محتاج هدایت قرآن است ، در برابر قرآن ادب کند ، و باتلاوت روح بخش آن ، قلب و جان خود را خاشع و زمینه ی پیروی از آن را در وجود خود فراهم آورد .

ص: 302


1- . مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی ص 354 .
2- . مراجعه شود به لسان العرب ج 5 ص 195 و ج 14 ص 321 .

و در سوره ی مبارکه ی عنکبوت می فرماید:

«وَتِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلاَّ الْعَالِمُونَ»(1) .

طبق این آیه ی کریمه ، فقط علما و دانشمندان ، این مثال ها را درک می کنند و به عمق آن ها پی می برند ، ولی آیه ی مورد بحث اختصاص به دانشمندان ندارد ، بلکه همه ی انسان ها را شامل می شود .

تاثیر آیات در افراد مختلف

اشاره

طبق این آیه ی شریفه ، اگر قرآن بر کوه ها نازل می شد آن ها را متلاشی می کرد ، اما همین کلام الهی برای آدمیان نازل گشت و قلب های به مانند کوه آن ها را متلاشی نمود ، و مسیر انحرافی بسیاری از آنان را اصلاح کرده ، و غافلان فراوانی را متنبه ساخته ، و تعداد زیادی از ثروتمندان و صاحبان مقام و شهوت پرستان را به هوش آورده است .

در تاریخ نمونه های فراوانی نقل شده که مناسب است در این بحث دو نمونه از آن را به عنوان مثال بیان نماییم که به فرموده ی قرآن تمام این نمونه ها و مثال ها را

می زنیم تا شاید تفکر و هدایت برای بشر حاصل شود :

1 - فضیل بن عیاض

فضیل در عصر خود سارق بسیار خطرناکی بود ، گروه زبردستی داشت که آن ها را برای راهزنی پرورش داده و تربیت کرده بود ، تا جایی که وقتی قافله ها می

ص: 303


1- . این ها مثال هایی است که ما برای مردم می زنیم ، و غیر از عالمان و دانشمندان آن را درک نمی کنند . سوره ی عنکبوت آیه ی 43 .

شنیدند که فضیل و یارانش در فلان مسیر کمین کرده اند ، هیچ کس از آن مسیر عبور نمی کرد .

در همان اوقات نسبت به یکی از زنان ، علاقمند شده بود ، شبی از شب ها برای این که به وصال آن زن برسد ، از دیواری بالا رفت تا به منزل او برود ، ناگاه در سکوت مطلق شب ، صدای دلنشین قاری قرآن را شنید که این آیه ی شریفه را تلاوت می نمود :

«أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ»(1) .

آیا وقت آن نرسیده است که دل های مومنان در برابر ذکر خدا خاشع گردد ؟

فضیل با شنیدن این آیه ی کریمه از خواب غفلت بیدار شد ، و در وجودش انقلاب درونی ایجاد شده و در فکر فرو رفت ، و نفس لوّامه اش به او خطاب نمود :

ای فضیل ! این سخن خداوند است و مخاطب آن افرادی مانند تو می باشند ، این همه انحراف ، گناه ، معصیت و نافرمانی الهی تا کی ؟ از دیوار خانه ها بالا رفتن و جلوی قافله ها را گرفتن و تمام هستی و نیستی آن ها را تاراج نمودن تا چه زمانی ادامه خواهد داشت ؟

همان جا رو به درگاه پروردگار عالم نمود و دست به آسمان بلند کرد و در پاسخ کلام خدای سبحان عرض کرد :

بار الها ! وقتش رسیده که به درگاهت بیایم ، و از گذشته ی سیاه خود توبه کنم .

فضیل با شنیدن آن آیه ی قرآن و انقلابی که در جانش به وجود آمد ، از پشت بام پایین آمد و به خانه اش بازگشت ، و برگناهانش می اندیشید ، و برای جبرانش به فکر چاره ای بود .

ص: 304


1- . سوره ی حدید آیه ی 16 .

افراد هم دست و خلاف کارش به سراغ او آمدند ، و از قافله ی متموّلی خبر دادند که در فلان مسیر در حال عبور بود ، و از فضیل خواستند که برای سرقت آن قافله حاضر شود .

فضیل داستان بیداری خود را برای آن ها بیان کرد ، و از آن زمان به بعد ، دامن خود را آلوده به سرقت و گناهان دیگر ننمود، و آن قدر در مسیر خودسازی و انجام اعمال صالح و اطاعت از فرامین الهی و ترک محرمات پیش رفت که یکی از زهّاد زمانش گردید(1) .

آری ! اگر کسی با جان و دل آیات شریفه ی قرآن کریم - که کامل ترین نسخه برای سعادت افراد پیچیده شده است - را باور کند ، و به آن ها عمل نماید ، یقینا آثار چشم گیر و فراوانی در زندگی خود می بیند ، و تحول عجیبی در زندگی او ایجاد می گردد .

2 - ابو طلحه ی انصاری

مفسر بزرگوار شیخ ابو الفتوح رازی در تفسیر خ