الجوهر السامی فی ترجمه العلامه السیدعلی الامامی

اشاره

سرشناسه:شفتی، سیدمحمدرضا

عنوان و نام پدیدآور:الجوهر السامی فی ترجمه العلامه السیدعلی الامامی...

مشخصات نشر:قم: مجمع ذخایر اسلامی، 1394.

مشخصات ظاهری:150 ص.: مصور (بخشی رنگی)

شابک:978-964-988-828-6

وضعیت فهرست نویسی:فیپای مختصر

یادداشت:فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

شماره کتابشناسی ملی:3790371

ص :1

اشاره

ص :2

المقدّمه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للّه المتفضّل بالنعم و المنّ للّه المتفرّد بالقدم خالق اللوح والقلم ومعلّم الإنسان ما لم یعلم، والصلوه والسلام علی سیّدنا ونبیّنا الأعزّ الأکرم الأفخم محمّد المصطفی وآله وعترته المنتجبین المستودعین لجواهر الأسرار والحکم.

أمّا بعد، فهذه رساله فی ترجمه أحوال أحد أعلام الطائفه وفقهاء المذهب الّذی اشتهر فضله و عمّ خیره، و شهد له بالفهم والتدقیق أرباب العلم والتحقیق، ألا وهو العالم المحدّث الفقیه السیّد علیّ بن أمیر سیّد محمّد الحسینیّ الإمامیّ _ تغمّده اللّه برحمته وأسکنه أعلی غرف جنّته مع سیّد الأنبیاء محمّد وأصفیاء عترته _ الّذی صرف عمره الشریف فی خدمه تراث أجداده المیامین وألّف فی مختلف العلوم وفی شتّی المیادین، فأجاد وأحسن، جزاه اللّه تعالی عن العلماء الراسخین بل الإسلام والمسلمین خیر جزاء المحسنین .

و انّی قد صرفت شطرًا من عمری العزیز فی جمعها و ترتیبها، أداءًا لبعض حقوق الآباء والأرحام، و شکرًا لجهودهم فی اعلاء کلمه الإسلام _ جزاهم اللّه

ص :3

تعالی عنّا أفضل الجزاء فی دار السلام _ و سمّیتها : « الجَوهَر السَامِی فِی تَرجمهِ أحوَالِ السَیِّد عَلِیِّ الإمَامِیّ قدس سره »، سائلاً من الکریم المتعال أن یتّخذها من فضله العامّ ذخیرهً لی فی یوم القیام .

اسمه

هو السیّد علیّ الحسینیّ العریضیّ الإمامیّ الاصفهانی، عالم حکیم فقیه محدّث، متبحّر فی المعقول والمنقول .

و لایوجد اختلاف فی إسمه، فقد صرّح هو فی کثیر من تألیفاته بأنّ اسمه «علی»؛ قال فی کتابه: «الثقه الإمامیّه» ما هذا کلامه :

و أنا العبد المنساق إلی اللطف الخفیّ ابن سیّد محمّد، سیّد علیّ الحسینی العریضی الإمامی .

نسبته

نسب قدس سره إلی الإمامیّ و إلی العریضیّ، أمّا الإمامی فهو نسبه إلی الإمام زاده زین العابدین الّذی قبره بمحلّه باب الإمام من محلاّت العتیقه لاصفهان فی البلد العتیق، و هو الجدّ الأعلی للسیّد المترجم له ؛ کذا ذکره فی الریاض (1).

ص :4


1- 1. ریاض العلماء: 4 / 187 .

وهو منظور فیه، لأنّ المدفون بمحلّه باب الإمام _ کما صرّح به المترجم له (1) _ هو علیّ بن الحسین بن زید الشهید بن الإمام علیّ السجّاد زین العابدین علیه السلام ، ولیس هو الجدّ الأعلی لسیّدنا المترجم له، کما لا یخفی علی أولی الحجی ؛ وسیأتی مزید توضیح لذلک فیما بعد إن شاء اللّه تعالی .

وأمّا العُرَیضیّ فهو نسبه إلی جدّه الأعلی علیّ العریضی الّذی سکن العریض (2) قریه علی أربعه أمیال من المدینه المنوّره، وأمّه أمّ ولد، و یقال لولده: «العریضیّون» لذلک (3).

و قد ذکر صاحب «تاریخ قم» نقلاً عن بعض الرواه: انّ العریض من قری المدینه علی بعد فرسخ منها، و کانت القریه ملکًا للإمام الباقر علیه السلام ، و أوصی الإمام الصادق علیه السلام بهذه القریه إلی ولده علیّ العریضی و کان عند وفاه الصادق علیه السلام ابن سنتین، و لمّا نشأ انتقل إلی القریه و سکن بها (4).

قال المترجم له نفسه فی کتابه «جنّه الفردوس» ما هذا لفظه بالفارسیه:

عُریض ولایت آن حضرت در قرب مدینه که سادات امامی ما _ رضوان اللّه علیهم _ که به علیّ بن جعفر بن محمّد الباقر علیهم السلام نسبت دارند، از آن جا آمده اند، جمعی در آنجا صاحب خدم وحشم اند (5).

ص :5


1- 1. صرّح به فی کتابه: جنّه السلام (ترجمه عیون أخبار الرضا علیه السلام )، مخطوط.
2- 2. قال الزبیدی فی «تاج العروس: 10 / 93» بمادّه عرض: عریض، کزبیر: واد بالمدینه، علی ساکنها أفضل الصلاه والسلام، به أموال لأهلها. إلی أن قال: قلت: وإلیه نسب الإمام أبوالحسن علیّ بن جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسین العریضی، لأنّه نزل به وسکنه، فأولاده العریضیون، وبه یعرفون، وفیهم کثره ومدد .
3- 3. أنظر عمده الطالب : 195 _ 241.
4- 4. تاریخ قم: 224.
5- 5. جنّه الفردوس، مخطوط.

وقال فی کتابه الآخر «تذکره إمامی» ما هذا نصّه:

... راقم گوید: سادات امامی ما اکنون در آنجا [عریض] هستند واز قدیم الأیّام نقیب الأشراف مدینه بوده اند (1).

* * *

نسبه الکریم

قال معاصره المولی عبداللّه أفندی الاصفهانی قدس سره (ت حدود 1134 ه) فی «ریاض العلماء» فی ترجمته :

ثمّ قد ضبط المولی الجلیل مولانا ذوالفقار المعاصر (2) فی هامش کتاب المجدی لابن الصوفی فی الأنساب، نسب هذا السیّد هکذا: السیّد علیّ الإمامی ابن السیّد محمّد الإمامی ابن السیّد أسد اللّه بن السیّد أبوطالب بن أسداللّه بن شاه حیدر بن عضدالدین [ یحیی ] بن أمیرحاجّ (3) [ محمّد ] بن شاه علی بن جلال الدین جعفر بن کمال الدین مرتضی بن عضد الدین یحیی بن قوام الدین جعفر بن شمس

ص :6


1- 1. تذکره إمامی، مخطوط.
2- 2. هو المولی ذوالفقار بن الحاج علی سلطان الاصفهانی الملقّب بکمال الدّین، کان من تلامیذ العلاّمه المجلسیّ قدس سره والمعاصرین لمیرزا عبداللّه أفندی (1066 _ حدود 1134 ه) له من التألیفات: 1_ کتاب الأربعین فی مطاعن المتصوّفین 2_ الزبر والبیّنات فی شرح رساله الإعتقادات لاستاذه العلاّمه المجلسیّ رحمه الله 3_ کتاب الرجال 4_ حواشی علی کتاب المجدی لابن الصوفی ( أنظر الذریعه: 10 / 116 الرقم 240 ؛ وتراجم الرجال : 1 / 208 ؛ و تلامذه العلاّمه المجلسیّ : 1 / 24 ؛ و صفویّه در عرصه دین، فرهنگ وسیاست: 2 / 580 ؛ وأعلام اصفهان: 2 / 898 ).
3- 3. فی تحفه الأزهار: میر حاجی .

الدین محمّد بن نظام الدین أشرف (1) بن قوام الدین جعفر بن مجد الدین حسن بن وجیه الدین مسعود بن قوام الدین جعفر بن شمس الدین محمّد بن أبی الحسن علی زین العابدین _ الّذی ورد اصبهان وسکن بها ومات وهو المعروف بإمام زاده زین العابدین فی محلّه سنبلان یعنی چُملان _ ابن نظام الدین أحمد الأبح (2) بن شمس الدین عیسی الملقّب بالرومیّ ابن جمال الدین محمّد بن علیّ العریضیّ ابن جعفر بن محمّد الصادق علیهماالسلام (3).

ساده لا ترید إلاّ رضی اللّه کما لا یرید إلاّ رضاها

کما وقد سرد نسبه الشریف کذلک معاصره السیّد الجلیل النسّابه أبو المکارم ضامن بن شدقم الحسینی المدنی ( کان حیًّا سنه 1090 ه ) فی کتاب أنسابه :

ص :7


1- 1. فی تحفه الأزهار: نظام الدین شرف .
2- 2. فی الروضات 4 / 212 : الابج . وفی عمده الطالب ص 245 : «أحمد الأتج بن أبی محمّد الحسن الدلال بن محمّد بن علی بن محمّد ابن أحمد بن عیسی الأکبر، کان یتجر فی النفط فلقب النفّاط، له عقب ». وفی عمده الطالب الصغری ص 137 : «أحمد الأبح بن عیسی الأکبر کان یتجر فی النفط فلقب النفّاط، له عقب». وفی المجدی فی أنساب الطالبین (ص 141): «وأحمد أبو القاسم الابح المعروف بالنفّاط، لأنّه کان یتجر النفط، له بقیه ببغداد من الحسن أبی محمّد الدلال علی الدور ببغداد، رأیته مات بآخره ببغداد، ابن محمّد بن علی بن محمّد بن أحمد بن عیسی بن محمّد بن العریضی ». وفی الفخری ص 29 : «أحمد الابح السقاط، له عقب کثیر». وفی تحفه الأزهار 3 / 94 : «... عقب نظام الدین أحمد الأبح بن شمس الدین عیسی الرومی، ویقال لولده بنو الابح، إلخ ». قال ابن منظور فی «لسان العرب 2 / 406» : بحح: البحه والبحح والبحاح والبحوحه والبحاحه : کلّه غلظ فی الصوت وخشونه، وربما کان خلقه. وفی «اللباب فی تهذیب الأنساب لابن الأثیر الجزری 1 / 23»: الأبح بفتح الألف والباء المنقوطه بواحده وفی آخرها الحاء المشدّده المهمله، والأبح الرجل المتغیّر الصوت من بحه فیه، وعرف بهذه الصفه عمر ابن حماد بن سعید الأبح عداده فی أهل البصره .
3- 3. ریاض العلماء: 4 / 187.

« تحفه الأزهار وزلال الأنهار فی نسب أبناء الأئمّه الأطهار علیهم صلوات الملک الغفّار » عند ذکر عقب أبی الحسن علی زین العابدین جدّ المترجم (1).

هذا، ثمّ إنّ ما نقله صاحب الریاض رحمه الله عن معاصره المولی ذیالفقار الاصفهانی قدس سره من أنّ أبا الحسن علی زین العابدین ورد اصبهان وسکن بها ومات وهو المعروف بإمام زاده زین العابدین فی محلّه سنبلان یعنی چُملان، لیس بصحیح ؛ لأنّه مخالفٌ لما نصّ علیه سیّدنا المترجم له (2) من انّ المدفون بمحلّه سنبلان _ المعروف بباب الإمام _ هو علیّ بن الحسین بن زید الشهید بن الإمام علیّ السجّاد زین العابدین علیه السلام ؛ ولا غرو فانّ أهل البیت أدری بما فیه، وسیأتی تحقیقه إن شاء اللّه تعالی .

ومن الجدیر ذکره هنا ما أورده سیّدنا الإمامیّ _ قدّس اللّه تعالی سرّه الإیمانی _ فی کتابه «جنّه الفردوس»، فانّه قال ما هذا نصّه بالفارسیه:

... واین قول اختیار شیخ... و سیّد خویش ما مرتضی علم الهدی ... ومشایخ خویشان ما علی عبدالعالی، و پسرش عبدالعالی، وبهاء الملّه والدین، وسیّد نزدیکتر ما محمّد المدعوّ به داماد، و سیّد جدّم أبوطالب العریضی واجدادش: أسداللّه وحیدر ویحیی وأمیر الحاجّ، وسایر إمامیّه سادات ما متقدّمین و متأخّرین وتابعین ایشان (3).

ص :8


1- 1. تحفه الأزهار وزلال الأنهار : 3 / 95 و 96 .
2- 2. نصّ علیه فی کتابه: جنّه السلام (ترجمه عیون أخبار الرضا علیه السلام )، مخطوط.
3- 3. جنّه الفردوس، مخطوط.

مولد المترجم له و موطنه

1 _ تأریخ ولادته:

لم نعثر علی تأریخ ولاده سیّدنا المترجم له فی کتب التراجم والسیر الّتی بین أیدینا.

2 _ مسقط رأسه:

لم تذکر المصادر الّتی ترجمت للمؤلّف مکان ولادته، إلاّ أنّ قرائن الأحوال وعباراتهم فی شرح أحواله تدلّ علی أنّه ولد فی اصفهان؛ قال المولی عبداللّه أفندی الاصفهانی رحمه الله فی الریاض:

قد قرأ فی أوائل تحصیله علی الأستاد المحقّق، ثمّ سافر مع والده إلی الدیار الهندیه أو بالعکس، فلاحظ. و کان والده مستوفی الموقوفات العامّه، و کان یسکن باصفهان (1).

أساتذته و شیوخه

اشاره

انّ المعاجم لم تذکر أساتذته و شیوخه بصوره کامله، وانّما اقتصر کلّ مؤلّف علی ذکر بعض منهم، و هم :

1. والده السیّد محمّد الإمامیّ (ت بعد 1086 ه)

من المحتمل انّ صاحب الترجمه حضر عند والده العلاّمه الحکیم أمیر سیّد محمّد الحسینیّ الإمامیّ قدس سره _ تلمیذ العلاّمه السیّد أحمد بن زین العابدین العلوی

ص :9


1- 1. ریاض العلماء: 4 / 186.

العاملی رحمه الله (المتوفّی قبل 1060 ه) _ فأخذ منه الفقه والأصول والحدیث والعربیّه، واللّه العالم.

2. المحقّق الآقا حسین الخوانساریّ (ت 1098 ه)

صرّح معاصره المولی عبداللّه الاصفهانی المعروف بالأفندی قدس سره بأنّه تلمّذ علیه، قال فی ریاضه:

قد قرأ فی أوائل تحصیله علی الأستاد المحقّق، ثمّ سافر مع والده إلی الدیار الهندیه أو بالعکس، فلاحظ (1).

3. میر أبوالقاسم

یظهر من بعض کلمات المترجم له انّه درس علی یده کتاب الشفاء لابن سینا، حیث قال فی ترجمه الشفاء ما هذا لفظه:

مفید ما میر أبوالقاسم _ مدّ ظلّه العالی _ فرمود که این کلام اشاره است... (2).

ومن المحتمل انّ میر أبوالقاسم هذا هو الفیلسوف الشهیر والحکیم المتألّه المیر أبوالقاسم الموسوی الاسترآبادی المشهور بمیر الفندرسکی قدس سره (ت 1050 ه) (3)، واللّه العالم بحقائق الأمور .

ص :10


1- 1. ریاض العلماء: 4 / 186.
2- 2. ترجمه الشفاء، للسیّد علیّ بن محمّد الإمامی، مخطوط.
3- 3. ترجمته فی ریاض العلماء: 5 / 499 ؛ تذکره نصرآبادی: 153 ؛ وقائع السنین والأعوام: 514 ؛ روضات الجنّات: 2 / 354 ذیل ترجمه تلمیذه الآقا حسین الخونساری ؛ ریاض الجنّه: 1 / 515 ؛ الکنی والألقاب: 3 / 35 ؛ أعیان الشیعه: 2 / 403 ؛ ریحانه الأدب: 4 / 357 .

4. العلاّمه محمّد باقر المجلسی قدس سره (ت 1110 ه)

قد عدّ المحدّث النوری _ نوّر اللّه تعالی تربته العالی _ (ت 1320) سیّدنا المترجم من جمله تلامیذ العلاّمه المروّج المجلسی قدس سره أو الراوین عنه (1)، دون الإستناد إلی أیّ مصدر، و تبعه فی ذلک عدد من أصحاب التراجم والسیر کالسیّد حسن الصدر رحمه الله (2) والمحدّث الشیخ عبّاس القمیّ قدس سره (3) والسیّد محسن الأمین (4).

ولعلّه رأی صوره ما کتبه العلاّمه المجلسیّ قدس سره بخطّه من الإجازه للأمیر السیّد علیّ ! واعتقد أنّ المُجاز هو صاحب الترجمه السیّد علیّ بن محمّد الإمامیّ الأصفهانی رحمه الله ، فذکره فی «الفیض القدسیّ» وترجمه، واللّه العالم بحقیقه الحال.

وقد نقل صوره تلک الإجازه عن خطّ العلاّمه المجلسیّ قدس سره سبطُه المیر عبدالباقی بن محمّد حسین الحسینی الخاتونابادی رحمه الله (ت 1207 ه) فی ص 112 من « مجموعه الإجازات » الموجود صورتها الفتوغرافیّه فی مکتبه أمیر المؤمنین علیه السلام (5)، وها أنا أُورد صورتها بعین لفظه الشریف تبرّکًا بها وزینه لهذا الإملاء، قال أعلی اللّه مقامه :

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، الحمد للّه، و سلامه علی عباده الّذین اصطفی، فقد استجازنی السیّد النجیب الحسیب الفاضل الدیّن الورع

ص :11


1- 1. الفیض القدسیّ المطبوع مع بحار الأنوار: 102 / 97.
2- 2. تکمله أمل الآمل: 4 / 84.
3- 3. الکنی والألقاب: 2 / 56 ؛ والفوائد الرضویّه: 1 / 320.
4- 4. أعیان الشیعه: 8 / 313.
5- 5. أنظر طبقات أعلام الشیعه (القرن الثانی عشر): 6 / 492.

والأخ الإیمانی، والخلیل الروحانی، الأمیر السیّد علیّ، وفّقه اللّه تعالی للإرتقاء إلی أعلی مدارج الکمال فی العلم و العمل، بعد ما سمع منّی کثیرًا من الأخبار و الأدعیه المأثوره عن سیّد المرسلین والأئمّه الطاهرین صلوات اللّه علیه و علیهم أجمعین لفظًا ومعنًی. فاستخرت اللّه و أجزت له _ دام توفیقه _ أن یروی عنّی کلّ ما صحّت لی روایته وإجازته بحقّ روایتی عن مشایخی و أسلافی رضوان اللّه علیهم أجمعین بأسانیدی الجمّه المتّصله إلیهم.

و لنذکر له _ زید تأییده _ بعض أسانیدی، و هو ما أخبرنی به عدّه من الفضلاء الکرام و جمّ غفیر من العلماء الأعلام، منهم والدی العلاّمه _ قدّس اللّه أرواحهم _ عن شیخهم و شیخ الإسلام و المسلمین بهاء الملّه و الحقّ و الدین محمّد العاملی _ نوّر اللّه ضریحه _ عن والده الفقیه النبیه الشیخ حسین بن عبدالصمد الحارثی _ طیّب اللّه رمسه _ عن أفضل العلماء المتورّعین زین الملّه والحقّ والدین المشتهر بالشهید الثانی _ رفع اللّه درجته کما شرف خاتمته _ إلی آخر ما ذکره رحمه اللّه فی إجازته الکبیره المعروفه.

فلیرو عنّی جمیع ما حوته إجازات أصحابنا من کتب الخاصّه والعامّه لاسیّما تهذیب الحدیث و الإستبصار و الکافی والفقیه، وکتب الأدعیه خصوصًا الصحیفه الکامله الشریفه بتلک الأسانید وغیرها.

و أیضًا أبحت له روایه کتب والدی العلاّمه طاب ثراه، لاسیّما شرحی الفقیه، و شرح التهذیب، و حدیقه المتّقین، عنّی و عنه،

ص :12

وجمیع مؤلّفاتی و مصنّفاتی من بحارالأنوار، و مرآه العقول، وملاذ الأخیار، و عین الحیوه، و مشکوه الأنوار، و حلیه المتّقین، وحقّ الیقین، وحیوه القلوب، و رساله العقائد، و غیرها.

و آخذ علیه ما أخذ علیّ من ملازمه التقوی و ترک الجرأه فی الفتوی ومتابعه أئمّه الهدی، و الإحتیاط و الأخذ بالیقین، و السعی فی إخلاص النیّه فی العلم و العمل و بذل الجهد فی تحصیل العلم وبذله لأهله، کلّ ذلک من غیر ریاء و سمعه و لا مراء أعاذنا اللّه وسائر المؤمنین منهما.

والتمس منه أن لاینسانی فی حیاتی و بعد وفاتی فی أعقاب صلواته وعند مظانّ إجابه دعواته، و کتب بیمناه الجانیه الفانیه أحقر عباد اللّه الغنیّ محمّد باقر بن محمّد تقی عفی اللّه عن سیّئاتهما فی شهر ذی الحجّه الحرام من شهور سنه أربع و ثمانین بعد الألف، و الحمد للّه أوّلاً و آخرًا، و صلّی اللّه علی سیّدنا محمّد و آله الأطیبین الأطهرین الأنجبین.

کتبت مستعجلاً ناقلاً من خطّه طاب ثراه و جعل الجنّه مثواه، اللهمّ عجّل فرج آل محمّد و فرجنا بهم آمین یا ربّ العالمین، وأنا الخاطئ عبدالباقی بن محمّد حسین الحسینیّ عفی عنهما بمحمّد وعلیّ وآلهما صلوات اللّه علیهم أجمعین فی لیله الجمعه من جمادی الأولی من شهور سنه (1198 ه) (1).

ص :13


1- 1. طبع هذه الإجازه فی : «الإجازات لجمع من الأعلام والفقهاء والمحدّثین: 289 » بقم عامّ 1429 ه، بتحقیق المحقّق الحجّه السیّد مهدی الرجائی حفظه اللّه .

مدحه واطراؤه

اشاره

مدحه و أطراه کلّ من ذکره و ترجم له ابتداءًا من القرن الثانی عشر إلی یومنا هذا، و نثبت هنا ما عثرنا علیه من ذلک مرتّبًا حسب تأریخ صدور المدح والاطراء:

1. المیرزا عبداللّه أفندی الاصفهانی (من أعلام القرن الثانی عشر)

قال فی کتابه «ریاض العلماء و حیاض الفضلاء» ما هذا نصّه:

السیّد علیّ بن السیّد محمّد المعروف بالإمامیّ الأصبهانی، فاضل معاصر، قد قرأ فی أوائل تحصیله علی الأستاد المحقّق، ثمّ سافر مع والده إلی الدیار الهندیه أو بالعکس، فلاحظ. و کان والده مستوفی الموقوفات العامّه.

إلی أن قال:

و لولده هذا مؤلّفات، منها کتاب کبیر فی الفقه سمّاه التراجیح ... وهو لایخلو عن غرابه، و له کتاب ترجمه الشفاء للشیخ الرئیس بالفارسیّه، و کتاب ترجمه الإشارات له بالفارسیّه إلخ.

و بعد ذکر کتبه العظیمه هذه قال:

و لمّا کان هذا السیّد من جمله المؤلّفین أدرجنا ذکره فی هذا الکتاب و إلاّ فلیس له مرتبه علماء الأصحاب (1).

ص :14


1- 1. ریاض العلماء: 4 / 186 و 187.

قال المحقّق الخرّیت الشیخ آقا بزرگ الطهرانی رحمه الله بعد نقل هذه العباره عن العلاّمه الأفندی فی الطبقات:

و هذا معروف من الأفندی أن لایری للفلسفه شأنًا و خاصّه إذا کتبت بالفارسیّه (1).

2. النسّابه السیّد ضامن بن شدقم الحسینی المدنی (ت بعد 1090 ه )

مدحه مدحًا عظیمًا وأثنی علیه ثناء بلیغًا ؛ قال فی کتابه: «تحفه الأزهار وزلال الأنهار» عند ذکر عقب أبی الحسن علی زین العابدین جدّ المترجم، ما هذا نصّه:

... فمیر محمّد معه الآن : میر علی، فهو المستظهر لمکنونات العلوم بجدّه، وناشر أعلام الفضائل بمجده، وباسط حقائق الدقائق بسعیه الفائق علی أبناء عصره، الراقی ذروه المجد کأبیه و جدّه، فسطعت أنوار افاداته من عنصر الأبوّه، وفاح غزاره مسکه ذوی الفتوّه، فهو امام العلوم المجتذب من الدوحه العلویّه، والفرع المطابق لأصله من الایکه النبویّه ؛ سیّد علی معه الآن : عضد الدین یحیی، رأیته عند والده (2).

3. السیّد محمّد باقر الچهارسوقی (ت 1313 ه)

قال فی «روضات الجنّات» ذیل ترجمه السیّد الشاه عبدالعظیم بن السیّد

ص :15


1- 1. طبقات أعلام الشیعه: 6 / 501.
2- 2. تحفه الأزهار وزلال الأنهار : 3 / 96 .

عبداللّه الحسنیّ المدفون بمشهد الشجره بالری _ رضی اللّه تعالی عنه و أرضاه _ عند ذکر مقابر أولاد الأئمّه علیهم السلام المدفونین بدیار العجم:

و کذلک قبر السیّد أبی الحسن الملقّب بزین العابدین، علیّ بن نظام الدین أحمد الأبج ابن شمس الدین عیسی الملقّب بالرومیّ ابن جمال الدین محمّد بن علیّ العریضیّ ابن جعفر بن محمّد الصادق علیه السلام .

إلی أن قال:

و إلی هذا السیّد المکرّم ینتهی نسب السیّد الفاضل المعظّم علیّ بن السیّد محمّد بن السیّد أسداللّه الإمامی الاصفهانی الّذی هو من تلامذه أستاد الکلّ الخوانساری (1).

ثمّ ذکر جمله من تألیفاته.

4. المیرزا حسین النوری (ت 1320 ه)

جعل قدس سره سیّدنا المترجم له التلمیذ الثلاثین للعلاّمه المجلسیّ رحمه الله (1037 _ 1110 ه)، فقال فی الفیض القدسیّ:

الثلاثون: العالم الکامل السیّد علیّ بن السیّد محمّد الاصفهانی المعروف بالإمامی (2).

ثمّ ذکر تمام نسبه و تصنیفاته نقلاً عن الریاض.

ص :16


1- 1. روضات الجنّات: 14 / 212 و 213.
2- 2. الفیض القدسیّ المطبوع مع بحار الأنوار: 102 / 97 و 98.

5. السیّد حسن الصدر (ت 1354 ه)

قال فی «تکمله أمل الآمل»:

السیّد علیّ بن السیّد محمّد بن السیّد أسداللّه من الساده العریضیّه، ابن علیّ بن جعفر العریضیّ المعروفین فی اصفهان بالإمامیّه أی الساکنین فی محلّه باصفهان فیها قبر الإمام زاده زین العابدین من ذرّیّه الصادق علیه السلام . کان من أعلام علماء عصر العلاّمه المجلسیّ (1).

6. الشیخ عبّاس القمّی (ت 1359 ه)

قال فی الکنی والألقاب:

الإمامی هو السیّد علیّ بن السیّد محمّد الاصبهانی العالم الفاضل الکامل تلمیذ العلاّمه المجلسیّ _ رضوان اللّه علیهما (2).

و قال فی «الفوائد الرضویّه» ما هذا لفظه بالفارسیه :

علیّ بن محمّد بن أسداللّه الاصفهانی المعروف بالإمامی _ نوّر اللّه مرقده السامی _ سیّد فاضل کامل حسیب نسیب أدیب أریب تلمیذ علاّمه مجلسی رحمه الله و صاحب کتاب تراجیح در فقه (3).

ص :17


1- 1. تکلمه أمل الآمل: 4 / 84.
2- 2. الکنی والألقاب: 2 / 56.
3- 3. الفوائد الرضویّه: 1 / 320.

7. السیّد محسن الأمین العاملی (ت 1371 ه)

قال فی معجمه الکبیر «أعیان الشیعه» :

السیّد علیّ بن محمّد بن أسداللّه الاصفهانی [ الإمامی ] نسبه إلی الإمام زاده زین العابدین المدفون بمحلّه جملان اصفهان الّذی هو أحد أجداده، سیّد فاضل کامل أدیب أریب من تلامیذ العلاّمه المجلسیّ (1).

8. الشیخ آغا بزرگ الطهرانی (ت 1389 ه)

قد أورد ترجمته فی طبقات أعلام الشیعه (القرن الثانی عشر) عن الریاض وقال فی ذیل عبارته المتقدّمه : « وله کتاب ترجمه الشفاء للشیخ الرئیس بالفارسیّه ... و لمّا کان هذا السیّد من جمله المؤلّفین أدرجنا ذکره فی هذا الکتاب وإلاّ فلیس له مرتبه علماء الأصحاب » (2) ما هذا لفظه:

و هذا معروف من الأفندی أن لا یری للفلسفه شأنًا و خاصّهً إذا کتبت بالفارسیّه، و لا نعرف من کتب المترجم له شیئًا إلاّ أنّ معرّفه ذوالفقار کان یدافع عن قول ملاّصدرا والفیض و مدرستهم المتطرفه من روحانیّه المعاد کما مرّ فی ترجمته: ص257، و هذا ما لایرتضیه الأفندی ظاهرًا، فلعلّ المترجم له من هذه المدرسه (3).

ص :18


1- 1. أعیان الشیعه: 8 / 313.
2- 2. ریاض العلماء: 4 / 187.
3- 3. طبقات أعلام الشیعه: 6 / 500 و 501.

أسرته

1 _ والده: أمیر سیّد محمّد الإمامیّ ( المتوفّی بعد 1086 ه )

کان عالمًا معظمًا و فقیهًا نبیهًا و حکیمًا جلیلاً . ذکره صاحب «ریاض العلماء» فی غضون (1) ترجمه ولده المترجم له، فقال :

ثمّ سافر مع والده إلی الدیار الهندیه أو بالعکس، فلاحظ . وکان والده مستوفی الموقوفات العامّه و کان یسکن باصفهان ثمّ عزل (2).

وقال السیّد الجلیل أبو المکارم ضامن بن شدقم الحسینی رحمه الله فی کتابه : « تحفه الأزهار » عند ذکر عقب جدّ المترجم أبی الحسن علی زین العابدین ابن نظام الدین أحمد الأبح، ما هذا کلامه :

... ثمّ أسد اللّه خلف میر محمّد الشهیر بالإمامی، دخل بلاد الهند سنه ... (3) و فی سنه ... (4) عاد إلی وطنه اصفهان، و فی سنه 1070 تولّی منصب الاستیفاء علی الأوقاف، و فی سنه 1086 صُرِف عن المنصب فلم یزل ملازمًا منزله باصفهان ؛ فمیر محمّد معه الآن : میر علی، إلخ (5).

وجاء ذکره فی کتاب: «زبُور آل داوُد»، قال مؤلّفه العلاّمه السیّد محمّد هاشم المرعشی (1165 _ 1236 ه) ابن السلطان سلیمان الثانی (1126 _ 1176 ه) فی

ص :19


1- 1. فی غضون کلامه، أی فی أثنائه ؛ المعجم الوسیط: 655 .
2- 2. ریاض العلماء: 4 / 186.
3- 3. هنا بیاض فی المصدر .
4- 4. هنا بیاض فی المصدر .
5- 5. تحفه الأزهار وزلال الأنهار : 3 / 96 .

ترجمه المیرزا محمّد شفیع المرعشی (1016 _ 1095 ه) ما هذا لفظه بالفارسیه:

... تا زمان نواب طوبی آشیان شاه سلیمان _ نوّر اللّه مرقده _ در سفر قزوین در سنه 1082 به تعزیز سیّد محمّد مشهور به امامی به دستور به منصب استیفای موقوفات سرافراز شدند.

ثمّ اعلم: انّه حضر عند العلاّمه السیّد أحمد بن زین العابدین العلوی العاملی (1) (المتوفّی قبل 1060 ه) تلمیذ البهائی والسیّد الداماد وصهر الأخیر وابن خالته، فأخذ منه الفقه والأصول والحدیث والکلام والحکمه.

و له منه إجازه صرّح فیها بأنّه قرأ علیه کتابه الموسوم ب_ «ریاض القدس وحظیره الأنس» قراءه بحث وتحقیق وتدقیق، وکذلک غیره من الکتب الحکمیّه والفقهیّه وغیرها ؛ قال المُجیز المعظّم فی وصف المُجاز :

السیّد الأجلّ الفاضل ذا النسب الطاهر والحسب الباهر نتیجه دوحه الفضل والافضال وثمره شجره العلم والکمال أعنی سامی الرتبه عالی المرتبه ینبوع الفضائل والمعالی متبوع الأعاظم والأهالی کمال للسیاده والنقابه والنجابه والهدایه والافاضه أمیر سیّد محمّد الحسینیّ الإمامیّ (2).

ص :20


1- 1. قرأ السیّد أحمد هذا عند الشیخ بهاء الدین العاملی والمیرداماد، و له منهما اجازه الحدیث، وله بین العلماء منزله کبیره و مکانه رفیعه. له من التألیفات: 1_ مصقل الصفا 2_ کشف الحقایق فی شرح تقویم الایمان 3_ ریاض القدس وحظیره الأنس (حاشیه علی شرح التجرید للخفری) 4_ مفتاح الشفاء والعروه الوثقی 5_ مناهج الأخیار فی شرح الإستبصار، وغیرها. ترجمته فی: تتمیم أمل الآمل: 62 ؛ أعیان الشیعه: 2 / 593؛ تکمله أمل الآمل: 1 / 48 .
2- 2. کتب الإجازه له بخطّه فی آخر کتاب : « ریاض القدس وحظیره الأنس » الّذی کتبه المجاز بخطّه وقرأه علیه، توجد نسخته فی خزانه مکتبه آیه اللّه المرعشی قدس سره برقم (12590) کما فی فهرسها 31 / 728 .

هذا، ولم أتحقّق إلی الآن زائدًا علی ذلک من جمیع أحواله _ أفاض اللّه تعالی شآبیب المغفره علیه وعلی أمثاله _ ولعلّ اللّه یحدث بعد ذلک أمرًا.

2 _ جدّ والده: السیّد أبوطالب الإمامیّ الاصفهانی

قال المیرزا اسکندر بیک المنشی ء (من أعلام القرن الحادی عشر) فی کتابه «تاریخ عالم آرای عبّاسی» الّذی ألّفه سنه 1025 ه، ما هذا تعریبه:

میر أبوطالب کان من علماء دوله السلطان شاه طهماسب الصفویّ وبعده، وکان من السادات الإمامیّه باصبهان والمتولّی للبقعه الشریفه المنسوبه إلی الإمام زین العابدین فیها، و کان فی المعقولات والحکمیات فائقًا علی أقرانه باعتقاده (1).

قال المیرزا عبداللّه أفندی الاصفهانی قدس سره (ت حوالی 1134 ه) فی ترجمته فی الریاض بعد نقل هذه العباره عن کتاب التأریخ المذکور:

کذا قاله صاحب تاریخ عالم آرا، وأقول: وهو الجدّ الأعلی للأمیر السیّد علیّ الإمامیّ الّذی سبق ترجمته. ثمّ الظاهر انّ تلک البقعه لیست منسوبه إلی السجّاد علیه السلام و إن یوهم عباره ذلک التأریخ إلیه، بل منسوبه إلی واحد من أولاده الّذی کان سمّی بذلک الإسم أیضًا. وقد لقب هذا السیّد بالإمامیّ لکونه من أولاد ذلک الإمام و تسمّی تلک السلسله بالسادات الإمامی، إنتهی (2).

ص :21


1- 1. تاریخ عالم آرای عبّاسی: 1 / 151.
2- 2. ریاض العلماء: 5 / 467.

أقول: وفی کلامه _ رفع مقامه _ سهو واضح، لأنّ سیّدنا الإمامیّ لیس من أولاد الإمام السجّاد علیه السلام کما لا یخفی ؛ ولیس المعصوم إلاّ من عصمه اللّه تعالی.

وذکره أیضًا الفاضلُ الألمعیّ الأمیر عبدالحسین الخاتون آبادی قدس سره فی تاریخ وقائع السنین فی عداد السادات الموجودین فی عصر السلطان شاه طهماسب الصفویّ، فقال ما هذا تعریبه :

میر أبوطالب الاصفهانی من السادات الإمامیّه ومن المتولّین لمقبره الإمام زاده زین العابدین (1).

ولم نعثر له علی ترجمه أکثر ممّا ذکرناه.

3 _ أبوالحسن علی زین العابدین ( المعروف بإمام زاده درب امام )

هو السیّد أبو الحسن علی الملقّب بزین العابدین، ابن نظام الدین أحمد الأبحّ، ابن شمس الدین عیسی الملقّب بالرومی، ابن جمال الدین محمّد بن علیّ العریضی، ابن جعفر بن محمّد الصادق علیه السلام .

وإلی هذا السیّد المکرّم ینتهی نسب جدّنا المترجم السیّد المعظّم علیّ بن السیّد محمّد الحسینیّ الإمامیّ الاصفهانی _ أعلی اللّه تعالی مقامهما العالی .

قال المیرزا عبداللّه الأفندی رحمه الله فی ریاضه ذیل ترجمه السیّد المترجم له:

والإمامی نسبه إلی إمام زاده زین العابدین الّذی قبره بمحلّه باب الإمام من محلاّت العتیقه لاصفهان فی البلد العتیق، و هو الجدّ

ص :22


1- 1. وقائع السنین والأعوام: 489 .

الأعلی لهذا السیّد (1).

و فیه أیضًا نقلاً عن معاصره المولی ذی الفقار الاصفهانی قدس سره :

... أبی الحسن علی زین العابدین الّذی ورد اصبهان وسکن بها ومات، وهو المعروف بإمام زاده زین العابدین فی محلّه سنبلان یعنی چُملان، إلخ (2).

وقد ذکره أیضًا المحقّق الچهارسوقی قدس سره فی روضاته ذیل ترجمه الشاه عبدالعظیم الحسنی _ رضی اللّه تعالی عنه وأرضاه _ عند ذکر مقابر أولاد الأئمّه والأنبیاء المدفونین بدیار العجم، فقال :

وکذلک قبر السیّد أبی الحسن الملقّب بزین العابدین، علیّ بن نظام الدین أحمد الأبج [ کذا ] ابن شمس الدین عیسی الملقّب بالرومی ابن جمال الدین محمّد بن علیّ العریضی ابن جعفر بن محمّد الصادق علیه السلام ، وهو جدّ سادات الامامیّه المعروفه باصبهان، ولمرقده المطهّر قبّه عالیه و صحن وسیع فی مزارها العتیق المعروف بقبرستان چُملان وأصله شنبلان.

وإلی هذا السیّد المکرّم ینتهی نسب السیّد الفاضل المعظّم علی بن السیّد محمّد بن السیّد أسد اللّه الامامی الاصفهانی الّذی هو من تلامذه أستاد الکلّ الخوانساری، إلخ (3).

ص :23


1- 1. ریاض العلماء: 4 / 187 .
2- 2. أنظر ریاض العلماء: 4 / 187 .
3- 3. روضات الجنّات: 4 / 212 و 213 .

أقول: قد أشرت سابقًا إلی أنّ المدفون بمحلّه سنبلان المعروف بباب الإمام، هو علیّ بن الحسین بن زید الشهید بن الإمام علیّ السجّاد زین العابدین علیه السلام ، فما هو المشهور فی الألسنه والأفواه من أنّ المدفون فیها هو الجدّ الأعلی لسیّدنا المترجم _ أعنی: أبا الحسن علی زین العابدین _ فلا أصل له « وربّ مشهور لا أصل له»؛ وانّما وقع الاشتباه بینهما لاشتراکهما فی الإسم، واللّه العالم بحقیقه الحال وإلیه المرجع والمآل .

وأقول هنا: والدلیل علیه تصریح سیّدنا المترجم له بأنّ المدفونین بمحلّه سنبلان هم: 1 _ ابراهیم بن محمّد البطحانی (1) ابن القاسم بن الحسن بن زید بن الإمام الحسن المجتبی علیه السلام ، 2 _ وابنه: الحسن بن ابراهیم بن محمّد البطحانی 3 _ و علیّ (2) بن الحسین (3) بن زید الشهید بن الإمام علیّ السجّاد علیه السلام ؛ حیث قال

ص :24


1- 1. قال ابن عنبه فی « عمده الطالب ص 71 »: ... محمّد البطحانی ...، ویروی بفتح الباء منسوبًا إلی البطحاء وبضمّها منسوبًا إلی بطحان واد بالمدینه ؛ قال العمری: وأحسب أنّهم نسبوه إلی أحد هذین الموضعین لإدمانه الجلوس فیه، وکان محمّد البطحانی فقیهًا وأمّه ثقفیه . وقال فی «عمده الطالب الصغری ص 53 »: ... محمّد البطحانی، ونسبته بالضمّ إلی بُطحان موضع بالمدینه، وبالفتح إلی بطحاء، وکلاهما ورد، وکان فقیهًا، إلخ. وفی «القاموس المحیط 1 / 216 »: بُطحانُ، بالضم، أو الصواب الفتح وکسر الطاء: موضع بالمدینه، وبالتحریک: موضع فی دیار تمیم. وقال ابن الأثیر فی «النهایه فی غریب الحدیث 1 / 135»: بطحان بفتح الباء اسم وادی المدینه، والبطحانیون منسوبون إلیه، وأکثرهم یضمون الباء ولعلّه الأصحّ.
2- 2. هو علیّ الشبیه ابن الحسین ذی الدمعه ؛ قال فی « الفخری ص 39 » : فأمّا الحسین بن زید الشهید، فعقبه من ثلاثه رجال: یحیی ...، وعلی الشبیه قتل بالاهواز وکان ببغداد، والحسین کان ببغداد . إلی أن قال فی ص 50 : وأمّا علی الشبیه ابن الحسین بن زید الشهید، فعقبه من رجلین: زید الثانی العسکری الناسب ببغداد المعروف ب : ابن الشبیه، صاحب کتاب المقاتل ؛ ومحمّد المحدث، قیل: هو الشبیه، إنتهی. و فی « العمده ص 285 »: وأمّا علی بن ذی العبره فأعقب من زید الشهید النسّابه _ له کتاب المقتل وله مبسوط فی النسب _ وحده. ولکن فی « تحفه الأزهار 2 / 513 »: الغصن الثانی: عقب علی بن الحسین ذی الدمعه: فعلی خلف ابنین: أبا العبّاس أحمد، وعبداللّه، وعقبهما کمان، إلخ.
3- 3. هو الحسین ذو الدمعه بن زید الشهید بن الإمام علیّ بن الحسین علیهم السلام ، أبو عبداللّه، مدنیّ من أصحاب الصادق علیه السلام ، یلقّب ذا الدمعه لکثره بکائه علی جدّه الحسین علیه السلام وأبیه زید. قال ابن عنبه فی « عمده الطالب ص 260 » : أمّا الحسین ذو العبره ویکنّی أبا عبداللّه وأمّه أمّ ولد، وعمی فی آخر عمره، فزوج ابنته من المهدی محمّد بن المنصور العبّاسی، ومات سنه خمس وثلاثین ومائه، وقیل: سنه أربعین ومائه . قال أبونصر البخاری : وهو الصحیح . وهو من أصحاب الصادق جعفر بن محمّد علیهماالسلام . قتل أبوه وهو صغیر فربّاه جعفر بن محمّد. فأعقب وفی ولده البیت والعدد من ثلاثه رجال: یحیی وفیه البیت، والحسین وکان قعددًا، وعلیّ، إنتهی. أنظر ترجمته فی: المجدی: 159 ؛ وتحفه الأزهار: 2 / 505 ؛ والشجره المبارکه: 127 ؛ ورجال ابن داود: 73 ؛ وأعیان الشیعه: 6 / 23 ؛ والکنی والألقاب: 2 / 250 ؛ وتاج العروس: 11 / 120.

فی کتابه « جنّه السلام » ما هذا لفظه بالفارسیه :

و مخفی نماند که علیّ بن حسین بن زید بن علیّ علیه السلام است با ابراهیم بن محمّد بطحائی [ کذا ] بن قاسم بن حسن بن زید بن حسن علیه السلام با پسرش حسن نیز که هر سه در جنب مسجد سعید بن جبیر باب الدشت اصفهان مدفون اند و امامیّین ما _ رضوان اللّه علیهم _ بر ایشان اوقاف عظیم و خیرات جسیمه قرار داده به وکلاء مترجم _ وفّقه اللّه _ اختصاص شرعی دارد، و نسب مترجم به علیّ بن جعفر در شجره طیّبه و فضایل آباء یکان یکان در کتب مبسوط احادیث اشاره شده (1).

وإلیک أیّها القارئ الکریم بعض الشواهد الدالّه علی صحّه ما ذکره قدس سره ، فعلیک بالتأمّل التامّ فیها حتّی یظهر لک صدق المقال وحقیقه الحال :

1 _ قال الشریف النسّابه ابن طباطبا (من أعلام القرن الخامس الهجری) فی «منتقله الطالبیّه» ما هذا نصّه :

باصبهان ابراهیم بن محمّد البطحانی ابن القاسم بن الحسن بن زید

ص :25


1- 1. جنّه السلام (ترجمه عیون أخبار الرضا علیه السلام ) : مخطوط.

بن الحسن السبط، ومعه ابنه الحسن، وماتا هناک وقبرهما فی محلّه یقال لها: جُنبلان، بباب مسجد سعید بن جبیر، وما یعرف أحد باصبهان ینتسب إلیه (1).

2 _ قال المیرزا اسکندر بیک المنشی ء (من أعلام القرن الحادی عشر) فی کتابه «تاریخ عالم آرای عبّاسی»، ما هذا تعریبه:

میر أبوطالب کان من علماء دوله السلطان شاه طهماسب الصفویّ وبعده، وکان من السادات الإمامیّه باصبهان والمتولّی للبقعه الشریفه المنسوبه إلی الإمام زین العابدین فیها، و کان فی المعقولات والحکمیات فائقًا علی أقرانه باعتقاده (2).

3 _ جاء فی کتاب: «خلاصه التواریخ» للقاضی أحمد القمّی، عند ذکر وقایع سنه ثلاث وتسعین وتسعمائه (993)، ما هذا معناه:

توفّی شیخ الطائفه ورئیس الفرقه الناجیه الشیخ عبدالعالی بن الشیخ علی المحقّق الکرکی فی یوم الخمیس 27 من شهر رجب سنه 993 ه ...، ودفن فی مزار الإمام زاده إبراهیم الطباطبا (3)، المنسوب إلی بقعه الإمام الهمام علی زین العابدین _ علیه وآبائه الصلوه والسلام _ فی دار السلطنه أصفهان (4).

أقول: قال السیّد حسن الصدر قدس سره فی التکمله عند ترجمه الشیخ عبدالعالی

ص :26


1- 1. منتقله الطالبیّه (مخطوط): 78 .
2- 2. تاریخ عالم آرای عبّاسی: 1 / 151.
3- 3. کذا فی المصدر، والصواب: إبراهیم البطحانی، کما لا یخفی .
4- 4. خلاصه التواریخ: 2 / 773.

المذکور :

وکانت وفاته فی أصفهان سنه 993، ودفن فی الزاویه المنسوبه إلی سیّد الساجدین، ثمّ نقل إلی المشهد المقدّس الرضوی ودفن فی دار السیاده وعمّر سبعًا وستّین (67) (1).

4 _ قال الأمیر عبدالحسین الخاتون آبادی قدس سره فی تاریخ وقائع السنین، عند عدّ السادات الموجودین فی عصر السلطان شاه طهماسب الصفویّ، ما هذا تعریبه:

میر أبوطالب الاصفهانی من السادات الإمامیّه ومن المتولّین لمقبره الإمام زاده زین العابدین (2).

* * *

ص :27


1- 1. تکمله أمل الآمل: 1 / 229 .
2- 2. وقائع السنین والأعوام: 489 .

4 _ جدّه الأعلی: أبوالحسن علیّ العریضی بن جعفر الصادق علیه السلام

4 _ جدّه الأعلی: أبوالحسن علیّ العریضی بن جعفر الصادق علیه السلام (1)

هو أصغر ولد أبیه علیه السلام ، مات أبوه علیه السلام و هو طفل. خرج مع أخیه محمّد بن جعفر بمکّه . وکان راویه للحدیث، سدید الطریق، شدید الورع، کثیر الفضل، ولزم أخاه موسی علیه السلام ، وروی عنه شیئًا کثیرًا، قاله الشیخ المفید _ قدّس اللّه تعالی روحه السعید _ فی إرشاده (2).

ذکره أبو إسماعیل طباطبا ممّن ورد العریض، و قال: أمّه أمّ ولد (3).

وذکره الشیخ الطوسی _ قدّس اللّه سرّه القدّوسی _ فی الفهرست فقال:

علیّ بن جعفر أخو موسی بن جعفر ابن محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب _ صلوات اللّه علیهم _ جلیل القدر، ثقه، وله کتاب المناسک ومسائل لأخیه موسی الکاظم بن جعفر علیهماالسلام سأله عنها (4).

وعدّه فی موضع من رجاله من أصحاب الصادق علیه السلام مع وصفه له بالمدنیّ (5)؛ وفی أخری من أصحاب الکاظم علیه السلام قائلاً: « علیّ بن جعفر، أخوه علیه السلام ، له کتاب ما سأله عنه، وروی عن أبیه علیه السلام » (6)؛ وفی ثالثه من أصحاب الرضا علیه السلام قائلاً : « علیّ

ص :28


1- 1. من أراد تفصیل أحواله فلیراجع ما کتبه المحقّق السیّد محمّد رضا الحسینی فی مقدّمه کتاب «مسائل علیّ بن جعفر» الّذی طبعه المؤتمر العالمی للإمام الرضا علیه السلام ، بتحقیق مؤسّسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث _ مشهد _ 1409 ه .
2- 2. إرشاد المفید : 2 / 214 .
3- 3. منتقله الطالبیه: 224.
4- 4. الفهرست : 87 الرقم 367.
5- 5. رجال الطوسی : 244 الرقم 288 .
6- 6. رجال الطوسی : 339 الرقم 5 .

بن جعفر بن محمّد، له کتاب، ثقه » (1).

وعدّه البرقی فی رجاله من أصحاب الصادق علیه السلام (2)؛ وذکره ابن داود فی القسم الأوّل من رجاله (3)؛ وکذا ابن شهرآشوب فی معالمه (4).

ویظهر من کتاب «عمده الطالب» انّه قد أدرک الإمامین الهمامین الجواد والهادی علیهماالسلام حیث ورد فیه:

وأمّا علیّ العُرَیضی ابن جعفر الصادق علیه السلام ، ویکنّی أبا الحسن وهو أصغر ولد أبیه، مات أبوه وهو طفل، وکان عالمًا کبیرًا؛ روی عن أخیه موسی الکاظم علیه السلام ، وعن ابن عمّ أبیه الحسین ذی الدمعه ابن زید الشهید، وعاش إلی أن أدرک الهادی علیّ بن محمّد بن علیّ بن الکاظم علیهم السلام ، ومات فی زمانه، إنتهی (5).

و فی کشف الغمّه :

وکان علیّ بن جعفر شدید التمسّک بأخیه موسی والانقطاع إلیه والتوفر علی أخذ معالم دینه عنه، وله مسائل مشهوره عنه وجوابات رواها سماعًا منه، والأخبار فیما ذکرناه أکثر من أن تحصی علی ما بیّناه و وصفناه (6).

ص :29


1- 1. رجال الطوسی : 359 الرقم 3 .
2- 2. رجال البرقی : 162 الرقم 223 .
3- 3. رجال ابن داود : 136 الرقم 1026 .
4- 4. معالم العلماء : 71 الرقم 479 .
5- 5. عمده الطالب: 241 .
6- 6. کشف الغمّه: 3 / 13 .

وقال العلاّمه _ أحلّه اللّه تعالی محلّ الکرامه _ فی الخلاصه :

علیّ بن جعفر أخو موسی الکاظم علیه السلام ، من أصحاب الرضا علیه السلام ، ثقه، روی الکشّی عنه ما یشهد بصحّه عقیدته وتأدّبه مع أبی جعفر الثانی علیه السلام ، وحاله أجلّ من ذلک ؛ سکن العُریض _ بضمّ العین المهمله _ من نواحی المدینه فنسب ولده إلیها (1)، إنتهی.

وعلیه عن الشهید الثانی _ أسکنه اللّه المکان العالی _ :

لا وجه لجعله من أصحاب الرضا علیه السلام مقتصرًا علیه، لأنّ جلّ روایته عن أخیه موسی علیه السلام ؛ و له کتاب یشتمل علی ما رواه عن أخیه وعن أبیه، وروی عن أبیه أیضًا کما أشرنا إلیه، و أدرک الرضا علیه السلام وروی عنه، فکان ینبغی التنبیه علی الجمیع أو ذکر الأشهر وهو روایته عن أخیه . وقد ذکره الشیخ فی کتابه فی باب من روی عن الصادق والکاظم والرضا علیهم السلام ، وابن داود اقتصر علی أنّه روی کتابًا عن أبیه وأخیه ولم یذکر الرضا علیه السلام ؛ وکیف کان فهو أجود ممّا ذکره المصنّف رحمه الله (2).

وفی التحریر الطاووسی لصاحب المعالم _ أعلی اللّه تعالی معالمه:

علیّ بن جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب علیهم السلام . روی عنه ما ینطق بصحّه عقیدته وتأدّبه مع أبی جعفر الثانی علیه السلام ؛ وحال المذکور لایحتاج إلی ایضاح فی المنزله وصحّه

ص :30


1- 1. خلاصه الأقوال : 175 .
2- 2. تعلیقه الشهید الثانی علی الخلاصه ( المطبوعه ضمن رسائله : 2 / 1005).

العقیده، ولم یرو غیر ذلک من قدح أو شبهه قدح (1).

وقال المجدّد الوحید البهبهانی قدس سره فی حاشیته علی مجمع الفائده والبرهان بعد نقل حدیث عن کتاب علیّ بن جعفر، ما هذا کلامه:

ومعلوم انّ علیّ بن جعفر فی غایه الوثاقه والجلاله، وکتابه معروف مقبول، فالحدیث فی غایه الصحّه وعلوّ الاسناد (2).

وفی رسالته فی صحّه الجمع بین الفاطمیّتین :

انّه ذکر فی کتب الأنساب انّ علیّ بن جعفر الجلیل _ الّذی کان فی غایه الطاعه للصادق علیه السلام ومن بعده من الأئمّه علیه السلام _ کان تحته علویّتان، کما نقل، فلاحظ وتتبع (3).

وقال المحقّق المامقانیّ قدس سره فی التنقیح:

انّ الظاهر إتّفاق الفقهاء والمحدّثین علی ثقته وجلالته والإعتماد علی أخباره، وقد سمعت التوثیق وما فوقه من جمع و علی منوالهم جری الباقون، وممّن وثقه الفاضل المجلسیّ فی الوجیزه والمحقّق البحرانیّ فی البلغه والشیخان المتأخّران فی المشترکاتین وغیرهم؛ وسکوت النجاشی وابن داود عن التنصیص علی ثقته لیس للتوقّف فیه، بل کأنّه للإیماء إلی غنائه، لاشتهاره عن التوثیق، کسکوتهم عن توثیق الأئمّه علیهم السلام (4).

ص :31


1- 1. التحریر الطاووسی : 357 و 358 .
2- 2. حاشیه مجمع الفائده والبرهان: 724 .
3- 3. الرسائل الفقهیّه للوحید البهبهانی: 174 .
4- 4. تنقیح المقال: 2 / 273.

وعنونه من العامّه الذهبی وقال: کان من جلّه الساده الأشراف (1)، وکذا قال الیافعی (2) وابن العماد الحنبلی (3).

وقال ابن حجر: مقبول من کبار العاشره مات سنه عشر ومائتین (4).

وقال فخر الدین الرازی ( 544 _ 606 ه ) فی کتابه « الشجره المبارکه فی أنساب الطالبیه » ما هذا لفظه :

وعلی أبوالحسن العریضی، وعریض قریه بالمدینه علی أربعه أمیال منها، وکان علی یسکنها، وکان طویل العمر، أدرک الحسن العسکری علیه السلام (5).

ولنتبرّک هنا بذکر حدیث شریف عظیم عن علیّ بن جعفر رضی الله عنه ، أخرجه الترمذی فی سننه، وهذا نصّه :

حدّثنا نصر بن علیّ الجهضمی، أخبرنا علیّ بن جعفر بن محمّد بن علیّ، قال: أخبرنی أخی موسی بن جعفر بن محمّد، عن أبیه جعفر بن محمّد، عن أبیه محمّد بن علیّ، عن أبیه علیّ بن الحسین، عن أبیه، عن جدّه علیّ بن أبی طالب: إنّ النبیّ _ صلّی اللّه علیه [ وآله [ وسلّم _ أخذ بید حسن وحسین فقال: مَن أحبّنی، وأحبّ هذین، وأباهما، وأمّهما، کان معی فی درجتی یوم القیامه (6).

ص :32


1- 1. العبر: 1 / 282 .
2- 2. مرآه الجنان: 2 / 68 .
3- 3. شذرات الذهب: 2 / 240 .
4- 4. تقریب التهذیب: 1 / 689 الرقم 4715 .
5- 5. الشجره المبارکه: 76 .
6- 6. سنن الترمذی: 5 / 305 ح 3816 ؛ ورواه عبد اللّه فی زیادات مسند أحمد 1 / 101 برقم 756 ؛ وأخرجه الطبرانی فی المعجم الکبیر : 3 رقم 2654 عن زکریا الساجی ؛ وفی المعجم الصغیر: 2 / 70 عن ابن خلاد؛ والمتّقی الهندی فی کنز العمّال: 12 / 97 رقم 34161 ؛ وأبو نعیم فی تاریخ أصفهان 1 / 191 بسنده ؛ وابن المغازلی فی مناقب علی علیه السلام رقم 417 عن زکریا الساجی، وخالد بن النضر، ومحمّد بن علی الصیرفی ومحمّد بن أمیه، والباغندی، وأبی القاسم ابن منیع، وعبد اللّه بن قحطبه، کلّهم عن نصر.

صحّه عقیدته وتأدّبه مع أبی جعفر الثانی علیه السلام

روی عن علیّ بن جعفر رضی الله عنه ما ینطق بصحّه عقیدته وتأدّبه مع أبی جعفر الثانی علیه السلام ؛ قال الکشّی فی رجاله :

حدّثنی نصر بن الصباح البلخی، قال : حدّثنی إسحاق بن محمد البصری أبو یعقوب، قال : حدّثنی أبو عبد اللّه الحسین بن موسی بن جعفر، قال : کنت عند أبی جعفر علیه السلام بالمدینه وعنده علیّ بن جعفر وأعرابی من أهل المدینه جالس، فقال لی الأعرابی: من هذا الفتی؟ وأشار بیده إلی أبی جعفر علیه السلام ، قلت : هذا وصیّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله .

قال: یا سبحان اللّه ! رسول اللّه قد مات منذ مائتی سنه وکذا وکذا سنه، وهذا حدث کیف یکون هذا وصیّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله ؟

قلت : هذا وصیّ علیّ بن موسی، وعلیّ وصیّ موسی بن جعفر، وموسی وصیّ جعفر بن محمّد، وجعفر وصیّ محمّد بن علیّ، ومحمّد وصیّ علیّ بن الحسین، وعلیّ وصیّ الحسین، والحسین وصیّ الحسن، والحسن وصیّ أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب، وعلیّ بن أبی طالب وصیّ رسول اللّه صلی الله علیه و آله .

قال : ودنا الطبیب لیقطع له العرق فقام علیّ بن جعفر، فقال : یا سیّدی یبدأنی لتکون حده الحدید فی قبلک، قال: قلت: یهنیک هذا عمّ أبیه،

ص :33

قال : فقطع له العرق، ثمّ أراد أبو جعفر علیه السلام النهوض، فقام علیّ بن جعفر فسوی له نعلیه حتّی یلبسهما (1).

وروی محمّد بن یعقوب الکلینی، عن الحسین بن محمّد، عن محمّد بن أحمد النهدی، عن محمّد بن خلاد الصیقل، عن محمّد بن الحسن بن عمّار، قال:

کنت عند علیّ ابن جعفر بن محمّد جالسًا بالمدینه، وکنت أقمت عنده سنتین أکتب عنه ما یسمع من أخیه _ یعنی أبا الحسن علیه السلام _ إذ دخل علیه أبو جعفر محمّد بن علیّ الرضا علیهماالسلام المسجد، مسجد الرسول صلی الله علیه و آله ، فوثب علیّ بن جعفر بلا حذاء ولا رداء فقبّل یده وعظّمه، فقال له أبو جعفر علیه السلام : یا عمّ اجلس رحمک اللّه، فقال : یا سیّدی کیف أجلس وأنت قائم؟!

فلمّا رجع علیّ بن جعفر إلی مجلسه جعل أصحابه یوبخونه، ویقولون: أنت عمّ أبیه وأنت تفعل به هذا الفعل ؟ فقال : اسکتوا إذا کان اللّه عزّوجلّ _ وقبض علی لحیته _ لم یؤهل هذه الشیبه، وأهل هذا الفتی، ووضعه حیث وضعه، أنکر فضله؟ نعوذ باللّه ممّا تقولون، بل أنا له عبد (2).

تألیفات علیّ بن جعفر العریضی رضی الله عنه

ذکر النجاشی رحمه الله لعلیّ بن جعفر کتابًا واحدًا، فقال: له کتاب فی الحلال

ص :34


1- 1. اختیار معرفه الرجال: 2 / 728 ح 804 .
2- 2. الکافی : 1 / 322، باب الإشاره والنصّ علی أبی جعفر الثانی علیه السلام ، ح 12 .

والحرام (1)؛ و سمّاه فی موضع آخر ب «المسائل»، فقال : علیّ بن جعفر صاحب المسائل (2).

وقد ذکره شیخ الطائفه الطوسی قدس سره فی أصحاب الکاظم علیه السلام فقال: علیّ بن جعفر أخوه علیه السلام ، له کتاب ما سأله عنه، روی عنه (3). وفی أصحاب الرضا علیه السلام قال: له کتاب (4). و کذلک ابن شهر آشوب قال: له کتاب المسائل (5).

هذا، ولکن قال الشیخ الطوسی رحمه الله فی فهرسته: وله کتاب المناسک، ومسائل لأخیه موسی الکاظم بن جعفر علیهماالسلام سأله عنها (6).

ثمّ لا بأس فی هذا المقام بذکر ما أفاده البحّاثه المتتبّع الشیخ آقا بزرک الطهرانی قدس سره فی ذریعته، فانّه لایخلو عن فوائد جلیله، قال :

مسائل علیّ بن جعفر علیه السلام أبی الحسن العریضی ... وهی من الأصول المعتبره بین الطائفه، بل استظهر الشیخ عبداللّه السماهیجی فی اجازته الکبیره للشیخ ناصر ما تفطن به الشیخ المجاز _ یعنی الشیخ ناصر _ وهو انّ المسائل تألیف الإمام موسی الکاظم علیه السلام وعلیّ بن جعفر انّما رواها عن أخیه موسی، وذلک لأنّ السند ینتهی إلی علیّ بن جعفر وهو عن أخیه موسی بن جعفر قال : سئلت أبی جعفر بن

ص :35


1- 1. رجال النجاشی: 252.
2- 2. رجال النجاشی: 29.
3- 3. رجال الطوسی: 339.
4- 4. رجال الطوسی: 359.
5- 5. معالم العلماء: 88 ؛ وفی بعض نسخه هکذا : له کتاب مسائل، المناسک .
6- 6. الفهرست: 151 .

محمّد علیهماالسلام الخ ؛ وهذا القائل هو موسی بن جعفر وهو یقول: سئلت أبی جعفر بن محمّد فی الروایه الأولی وبعدها إلی آخر الکتاب کلّها سئلته وسئلته، وهو یقتضی أن یکون السائل فی الجمیع موسی بن جعفر عن أبیه جعفر بن محمّد، فیکون المسائل له یرویها عنه أخوه علیّ بن جعفر .

أقول : لکن فی بعض مواضعه مثل مسأله رفع الید بالتکبیر ما لفظه: قال علیّ بن جعفر، قال أخی علیه السلام : علی الإمام أن یرفع یدیه فی الصلاه ولیس علی غیره أن یرفع یدیه فی التکبیر، وقال : قال أخی: قال علیّ بن الحسین: وضع الرجل، الحدیث .

فیظهر أنّها روایات لعلیّ بن جعفر عن أخیه الکاظم علیه السلام ، وأخوه قد یذکر الجواب عن نفسه وقد یذکر روایه عن أبیه جعفر أو عن علیّ بن الحسین علیهماالسلام . أوّل مسائله السؤال عن رجل وقع امرأته قبل طواف النساء متعمّدًا ما علیه ؟ قال : یطوف وعلیه بدنه (1).

فائده جلیله حول کتاب المسائل

ثمّ لمّا بلغ الکلام إلی هذا المقام، فلا بأس بایراد ما أفاده العَلَم العلاّم والفقیه الفهّام حجّه الإسلام علی الإطلاق الحاجّ السیّد محمّد باقر بن محمّد نقی الشفتیّ _ قدّس اللّه تعالی روحه الزکیّ _ وهذا نصّ کلامه الشریف:

فی قوله: «و سئلته» فی أنّ السائل فی «سئلته» فی مجموع الکتاب

ص :36


1- 1. الذریعه : 20 / 360 الرقم 3406.

هل هو علیّ بن جعفر أو أخوه الإمام موسی بن جعفر علیهماالسلام ؛ فنقول: أمّا الإعتماد علی هذا الکتاب فیظهر ممّا ذکره جماعه من أعیان العلماء وأعاظمهم، منهم شیخنا الصدوق _ نوّر اللّه تعالی مرقده _ فإنّه ذکر فی مشیخه الفقیه (1) أنّه یروی جمیع هذا الکتاب عن محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید _ رضی اللّه عنه _ عن محمّد بن الحسن الصفّار وسعد بن عبداللّه جمیعًا عن أحمد بن محمّد بن عیسی والفضل بن عامر عن موسی بن القاسم البجلی عن علیّ بن جعفر عن أخیه موسی بن جعفر علیهماالسلام .

و منهم شیخنا النجاشی، فإنّه ذکر فی ترجمه علیّ بن جعفر ما هذا لفظه: له کتاب فی الحلال والحرام، یروی تاره غیر مبوّب و تاره مبوّبًا. أخبرنا القاضی أبوعبداللّه قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن سعید قال: حدّثنا جعفر بن عبداللّه المحمّدی قال: حدّثنا علیّ بن أسباط بن سالم قال: حدّثنا علیّ بن جعفر بن محمّد قال: سألت أبا الحسن موسی علیه السلام وذکر المبوّب. و أخبرنا أبوعبداللّه بن شاذان قال: حدّثنا أحمد بن محمّد بن یحیی قال: حدّثنا عبداللّه بن جعفر قال: حدّثنا عبداللّه بن الحسن بن علیّ بن جعفر بن محمّد قال: حدّثنا علیّ بن

ص :37


1- 1. و عباره المشیخه هکذا: «کلّما کان فی هذا الکتاب عن علیّ بن جعفر فقد رویته عن أبی رضی اللّه عنه عن محمّد بن یحیی العطّار عن العمرکی بن علیّ البوفکی عن علیّ بن جعفر عن أخیه موسی بن جعفر علیهماالسلام . ورویته محمّد بن الحسن بن أحمد بن الولید رضی اللّه عنه عن محمّد بن الحسن الصفّار و سعد بن عبداللّه جمیعًا عن أحمد بن محمّد بن عیسی و الفضل بن عامر عن موسی بن القاسم البجلی عن علیّ بن جعفر عن أخیه موسی بن جعفر علیه السلام ، وکذلک جمیع کتاب علیّ بن جعفر فقد رویته بهذا الاسناد، منه [ کتاب من لایحضره الفقیه : 4 / 422 ].

جعفر، وذکر غیر المبوّب (1)؛ إنتهی.

هکذا وجدت العباره والظاهر فی الأخیر علیّ بن جعفر عن أبی الحسن علیه السلام .

و منهم شیخ الطائفه، قال فی الفهرست: علیّ بن جعفر أخو موسی بن جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ بن أبی طالب صلوات اللّه علیهم أجمعین، و رضی اللّه عنه، جلیل القدر، ثقه، و له کتاب المناسک و مسائل لأخیه موسی الکاظم بن جعفر علیهماالسلام سأله عنها، أخبرنا بذلک جماعه، عن ابن بابویه (2)، عن أبیه، عن محمّد بن یحیی، عن العمرکی الخراسانی البوفکی عن علیّ بن جعفر عن أخیه موسی بن جعفر علیهماالسلام . و رواه أبو جعفر محمّد بن [ علیّ بن الحسین بن ] (3) بابویه، عن أبیه، عن سعد والحمیری و أحمد بن إدریس وعلیّ بن موسی، عن أحمد بن محمّد، عن موسی بن القاسم البجلی، عنه (4).

و فی الرجال فی أصحاب مولانا الکاظم علیه السلام : علیّ بن جعفر أخوه، له کتاب ما سأله عنه، و روی عن أبیه علیه السلام (5).

و أمّا السائل والمرجع، فالّذی یظهر من الکلام المذکور من الرجال

ص :38


1- 1. رجال النجاشی: 252.
2- 2. فی المصدر: عن محمّد بن علیّ بن الحسین.
3- 3. ما بین المعقوفین من المصدر.
4- 4. الفهرست: 151.
5- 5. رجال الشیخ الطوسی قدس سره : 339.

بأنّ السائل هو الإمام موسی بن جعفر علیهماالسلام والمرجع هو مولانا الصادق علیه السلام ، لوضوح أنّ الضمیر فی قوله: «روی» یعود إلی مولانا الکاظم فأبوه مولانا الصادق علیهماالسلام ، فالمراد أنّ مولانا الکاظم علیه السلام روی أحادیث الکتاب عن أبیه؛ و هذا هو الظاهر منه فی الفهرست بقوله: ومسائل لأخیه موسی الکاظم علیه السلام ، إلی آخره.

والظاهر من شیخنا الصدوق والنجاشی أنّ السائل هو علیّ بن جعفر والمسؤول أخوه موسی علیه السلام ، و هذا هو الظاهر .

والظاهر انّ الداعی لما یظهر من کلامی شیخ الطائفه، هو ما وجد فی أوّل المسائل (1) هکذا: أخبرنا أحمد بن موسی بن جعفر [ بن ] أبی العبّاس قال: حدّثنا أبو جعفر أحمد (2) بن یزید بن النضر الخراسانی من کتابه فی جمادی الآخره سنه إحدی و ثمانین و مائتین قال: حدّثنا علیّ بن الحسن بن علیّ بن عمر بن علیّ بن الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیهم السلام عن علیّ بن جعفر بن محمّد عن أخیه موسی بن جعفر علیه السلام قال: سألت أبی جعفر بن محمّد عن رجل واقع امرأته قبل طواف النساء متعمّدًا، ما علیه؟ قال: یطوف و علیه بدنه (3).

إنتهی کلام جدّنا الإمام البحر القمقام السیّد حجّه الإسلام _ قدّس اللّه تعالی روحه و بلغه إلی أعلی الغرفات فی دار السلام .

ص :39


1- 1. أنظر مسائل علیّ بن جعفر و مستدرکاتها: 103.
2- 2. «أحمد» لم یرد فی المصدر.
3- 3. الرسائل الرجالیّه: الصفحه 267 من مخطوطه مکتبه مجلس الشوری الإسلامی المرقّمه «606».

وقال أیضًا فی رسالته الموضوعه فی تحقیق الدم الّذی یقع فی القدر ثمّ یغلی، ما هذا کلامه رفع مقامه :

فمن جمیع ما ذکر من الأوّل إلی هنا تبیّن انّ الأحادیث المرویّه فی کتاب علیّ بن جعفر المشهور بمسائله فی کمال الإعتبار والقوّه، بل کلّها صحیحه لصحّه الطریقین لشیخنا الصدوق إلیه، وکذا صحّه طریق شیخ الطائفه إلیه، فالأحادیث المذکوره فی هذا الکتاب قد ثبت صحّتها بطرق صحیحه مؤیّده بطریقین للنجاشی (1).

* * *

ذکر الخلاف فی محلّ دفن علیّ بن جعفر رضی الله عنه

توجد فی مواضع ثلاثه مشاهد تنسب إلی علیّ بن جعفر الصادق علیه السلام ، الأوّل: فی قم، و هو المعروف، وله صحن وسیع و قبه عالیه وآثار قدیمه منها: اللوح الموضوع علی المرقد المکتوب فیه اسمه و اسم والده و تأریخ الکتابه سنه 740 ه (2).

قال المولی التقیّ المجلسیّ رحمه الله فی شرح مشیخه الفقیه بعد ترجمته وذکر جمله من فضائله ما هذا لفظه:

وبالجمله فجلاله قدره أجلّ من أن یذکر، و قبره بقم مشهور، وسمعت انّ أهل الکوفه التمسوا منه مجیئه من المدینه إلیهم، وکان فی الکوفه

ص :40


1- 1. سؤال وجواب: مخطوط .
2- 2. أنظر تحفه العالم: 2 / 19 .

مدّه و أخذ أهل الکوفه الأخبار عنه و أخذ منهم أیضًا، ثمّ استدعی القمیّون نزوله إلیهم فنزلها، و کان بها حتّی مات بها رضی اللّه عنه وأرضاه، وانتشر أولاده فی العالم، ففی اصبهان قبر بعض أولاده، منهم: السیّد کمال الدین فی قریه «سین برخوار» و قبره یزار، وسادات [ نطنزه ] (1) أکثرهم من أولاده، منهم: السیّد أبوالمعالی والسیّد أبوعلی وأولادهما باصبهان من الأعاظم فی الدین والدنیا (2)، إنتهی .

وقال ولده العالم المولی محمّد باقر المجلسیّ _ قدّس اللّه سرّه القُدسی _ فی بحار الأنوار :

ثمّ اعلم: انّ المشاهد المنسوبه إلی أولاد الأئمّه الهادیه والعتره الطاهره وأقاربهم _ صلوات اللّه علیهم _ یستحبّ زیارتها والإلمام بها.

إلی أن قال:

و علیّ بن جعفر المدفون بقم، وجلالته أشهر من أن یحتاج إلی البیان، وأمّا کونه مدفونًا بقم فغیر مذکور فی الکتب المعتبره، لکن أثر قبره الشریف موجود و علیه اسمه مکتوب (3).

واعترض المحدّث النوری رحمه الله علی المجلسیین رحمهماالله فی خاتمه المستدرک بقوله:

ص :41


1- 1. فی الأصل: نطنز، و الصواب ما أثبتناه، و قد ضبطها الحموی بفتح النون و الطاء ثمّ النون الساکنه وزای وهاء وقال: بلیده من أعمال اصفهان بینهما نحوًا من عشرین فرسخًا (أنظر معجم البلدان: 5 / 292).
2- 2. روضه المتّقین: 20 / 263 ؛ ونقله حفیده الوحید فی تعلیقته علی منهج المقال: 7 / 338.
3- 3. بحار الأنوار: 102 / 273.

وانّی لأتعجّب من هذین الجلیلین الماهرین الخبیرین واحتمالهما کون «علیّ» مدفونًا بقم فضلاً عن الظنّ أو الجزم به، لما سمعه الأوّل ممّا لا أصل له، وذکر الثانی من کتابه الاسم علی القبر، بل القرائن الکثیره المعتبره تشهد بعدم کونه فیه:

منها: ما أشار إلیه من عدم ذکر ذلک فی الکتب، مع أنّ علیًّا جمع بین السیاده والفضل والجلاله وکثره الروایه والإشتهار، و لو کان ممّن هاجر إلی قم و مات فیها لتعرّض له أهل الرجال، کتعرّضهم کثیرًا فی التراجم أنّ فلان کوفیّ مثلاً إنتقل إلی البصره أو هاجر أو سکن بلد کذا، وکذا أهل الأنساب مع أنّهم ذکروا مقامه وجلالته وکتبه والطریق إلیه و ما ورد فیه، ولم یذکر أحدًا أنّه هاجر إلی العجم.

و منها: أنّه لو کان فی قم خصوصًا علی ما ذکر الشارح من أنّ أهلها التمسوا منه المهاجره إلیهم لأخذوا الأخبار عنه، کیف ترکوا الأخذ منه والروایه و هم الّذین کانوا یشدّون الرحال إلی أقاصی البلاد لأخذ الحدیث من حملته، و هم الّذین سافروا من قم إلی اصبهان وهی أبعد البلاد من الشیعه لأخذ الحدیث عن ابراهیم الثقفی وهو الشیخ الکبیر العالم الجلیل ابن الإمام و أخوه و عمّه، و عنده ما تشتهیه الأنفس وتلذّ القلوب (1).

إلی أن قال :

والحقّ أنّ قبره بعریض کما هو معروف عند أهل المدینه، وقد نزلنا

ص :42


1- 1. خاتمه المستدرک : 4 / 482 و 483.

عنده فی بعض أسفارنا، و علیه قبّه عالیه، و یساعده الإعتبار کما عرفت؛ و أمّا الموجود فی قم، فیمکن أن یکون من أحفاده (1).

إذا عرفت هذا فاعلم: انّ اعتراض المحدّث النوری _ قدّس سرّه النوریّ _ غیر وارد علی خصوص ثانی المجلسیّین _ أعلی اللّه مقامهما فی أعلی علّیین _ لأنّه أنکر ذلک علی والده التقیّ قدس سره وقال (2):

الظاهر انّه کان بعض أولاده دفن هناک، فنقش علی قبره أو علی العماره المبنیّه: فلان ابن فلان ابن علیّ بن جعفر علیه السلام ، فمحی بعض الأسماء وبقی اسمه فظنّوا انّه قبره، لأنّه ذکر فی « تاریخ قم» (3) الأشراف الّذین نزلوا بلده قم و لم یذکره (4)، بل ذکر نزول أولاده فیها. وأیضًا لو کان مثله ورد هذه البلده الّتی هی مغرس الشیعه لاشتهر اشتهار الشمس فی رابعه النهار، ولروی عنه الفضلاء الأخیار؛ والمشهور انّه دفن بالعُرَیض، إنتهی (5).

وقال فی «تحفه الزائر» ما هذا تعریبه :

ص :43


1- 1. خاتمه المستدرک: 4 / 487 .
2- 2. معلّقًا علی خطّ والده: «ممّا أنعم اللّه علی أهل قم أنّه دفن علیّ بن جعفر علیه السلام فی المقبره الأولی مع محمّد بن موسی بن جعفر علیه السلام فی روضه واحده، وقبرهما دلیل علی صحّته فلا تغفل عن زیارتهما» ؛ أنظر: تکمله الرجال: 2 / 160 .
3- 3. راجع : ص 224 من تاریخ قم الفارسی تألیف حسن بن محمّد بن الحسن القمّی من أعلام القرن الرابع، وکان أصل تاریخ قم مؤلّفًا بالعربیّه، ألّفه الحسن بن محمّد المذکور فی سنه 378 ه بالتماس الصاحب بن عباد اسماعیل کافی الکفاه فی عصر فخر الدوله الدیلمی .
4- 4. کما انّه عند تعداد المدفونین من العلویین بقم لم یذکر منهم علیّ بن جعفر، راجع: ص 214 من تاریخ قم.
5- 5. لم نعثر علیه، ولکن نقله عنه فی تنقیح المقال: 2 / 273 ؛ وتکمله الرجال: 2 / 160.

یوجد مزار فی قم و فیه قبر کبیر و علی القبر مکتوب: قبر علیّ بن جعفر الصادق علیه السلام و محمّد بن موسی علیه السلام ، ومن تاریخ بناء ذلک القبر إلی هذا الزمان قریب من أربعمائه سنه ؛ ولا شکّ فی جلاله علیّ بن جعفر وعظمته، لکن لم یثبت أنّ ذلک قبره، إذ لم یذکر فی کتب الرجال وغیرها نزوله إلی بلده قم، والمشهور انّه دفن بالعُرَیض، إنتهی (1).

و وافقه المحقّق المامقانیّ قدس سره علی ذلک، فقال بعد نقل عبارته المتقدّمه آنفًا:

و یشهد له انّه فی زمان الجواد علیه السلام کان معه فی المدینه، کما یکشف عنه ما مرّ من الخبر الناقل لسبقه الإمام علیه السلام فی الفصد وتسویه نعلیه، وهو یومئذ عمره فی حدود الثمانین، و یبعد أن یکون بعد ذلک انتقل إلی الکوفه و بقی فیها مدّه ثمّ انتقل إلی قم و بقی فیها مدّه.

وانّما قلنا انّ عمره یومئذ فی حدود الثمانین، لأنّ وفات الصادق علیه السلام فی سنه مائه وثمان و أربعین، و مقتضی روایته عن أبیه أن یکون عمره حینئذ فی حدود العشرین، و مبدأ إمامه الجواد علیه السلام سنه مأتین واثنتین، فاذا أضیف إلی ذلک مقدار من زمان الجواد علیه السلام انتج ما ذکرنا ؛ بل التحقیق انّه عمر فوق المائه سنه، لأنّه أدرک الإمام الهادی علیه السلام ، کما یکشف عن ذلک ما رواه فی باب النصّ علی العسکریّ علیه السلام من الکافی عن علیّ بن محمّد عن موسی بن جعفر بن وهب عن علیّ بن جعفر قال: کنت حاضرًا أبا الحسن علیه السلام لمّا توفّی

ص :44


1- 1. تحفه الزائر: 667.

ابنه محمّد فقال للحسن : یا بنیّ أحدث للّه شکرًا فقد أحدث فیک أمرًا [ الکافی: 1 / 326 ح 4 ].

وقد ذکر فی الکافی أیضًا انّ عمر العسکریّ علیه السلام عند موت أخیه محمّد کان عشرین سنه تقریبًا [ الکافی : 1 / 326 ح 8 ]، فیکون وفات محمّد قبل الهادی علیه السلام سنه مأتین واثنتین وخمسین ؛ ومن المعلوم انّ وفات الصادق علیه السلام سنه مائه وثمان وأربعین، ومقتضی روایه علیّ هذا عن الهادی علیه السلام أن یکون عند فوت أبیه ابن عشرین أو ستّ عشره سنه أقلاًّ، فیکون عمره مائه و عشرین فما زاد، فتدبّر (1).

و قال الإمام السیّد حسن آل صدر الدین العاملی قدس سره فی خاتمه رسالته «تحیّه أهل القبور بالمأثور» ما هذا لفظه:

... علیّ بن الإمام جعفر الصادق علیه السلام قبره فی العریض أربع فراسخ عن المدینه، و ما قیل: انّه بقم غلط، ذاک علیّ بن جعفر بن علیّ بن جعفر الصادق علیه السلام (2).

الثانی: فی خارج قلعه سمنان فی وسط بستان نضره، مع قبه وبقعه، وعماره نزهه، وصحن فی غایه السعه (3).

ص :45


1- 1. تنقیح المقال: 2 / 273 .
2- 2. رساله «تحیّه أهل القبور بالمأثور» مطبوعه فی آخر کتاب «نزهه أهل الحرمین فی عماره المشهدین» للعلاّمه السیّد حسن الصدر: 72 .
3- 3. تحفه العالم: 2 / 19 .

ولکن لم یعلم أیضًا أنّ ذلک قبره، بل المظنون خلافه (1).

قال السیّد الأمین قدس سره فی أعیان الشیعه :

والظاهر أنّ القبر الّذی فی «قم» والّذی فی «سمنان» لشخصین آخرین مشارکین له فی الاسم واسم الأب، فتبادر الذهن إلی الفرد الأکمل، کما یقع کثیرًا ویحصل به الاشتباه (2).

الثالث: فی العُرَیض فی ناحیه المدینه المنوّره، اسم قریه کانت ملکه ومحلّ سکناه وسکنی ذرّیّته، ولهذا کان یعرف بالعُرَیضیّ .

وهو الحقّ الّذی اختاره کلّ من الشیخین الجلیلین الکامِلَین: المامقانی والنوری، والسیّدین العَلَمَین العامِلیَّین: الصدر والأمین رحمهم الله (3)، کما عرفت من صریح کلماتهم المذکوره آنفًا .

ثمّ لیعلم: انّه کان علی قبره بالعریض قبّه عالیه إلی أن خربتها _ مع الأسف الشدید _ أیدی الظلمه من الفرقه الوهّابیّه النواصب فی صباح یوم الإثنین الموافق 12 / 8 / 2002 م، سعیًا منهم لإطفاء نور أهل بیت النبوّه _ علیهم آلاف السلام والتحیّه _ ویأبی اللّه إلاّ أن یتمّ نوره ولو کره الکافرون؛ « وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَی فِی خَرَابِهَا » الآیه (4).

ص :46


1- 1. أنظر: تحفه الزائر: 667 ؛ وبحار الأنوار: 48 / 302 .
2- 2. أعیان الشیعه : 8 / 177 .
3- 3. مستدرک الوسائل: 3 / 626 ؛ أعیان الشیعه: 8 / 177 .
4- 4. البقره: 114 .

فائده

ومن جمله الفوائد اللاّئقه بالمقام، ما نقله العلاّمه المدقّق السیّد محمّد علی الروضاتی (1) _ دام ظلّه العالی _ عن العالم الفاضل السیّد حسین بن مرتضی الطباطبائی الیزدی، انّه قال فی کتابه «الرقّ المنشور ولوامع الظهور فی تفسیر آیه النور: ص 129» بعد نقله حدیثًا عن الکافی باسناده عن علیّ بن جعفر عن أبی الحسن موسی علیه السلام : انّ اللّه تعالی خلقنا فأحسن خلقنا وصوّرنا فأحسن صورتنا، إلخ ؛ ما هذا نصّه :

أقول: الظاهر أنّ علیّ بن جعفر هذا أخو الکاظم سکن العُریض بالضمّ (من) نواحی المدینه، ولعلّ قبره هو المعروف بقرب المدینه الطیّبه بفرسخین من جانب أُحد منتهی الجبل علی طریق الحاجّ العراقی، کان علیه قبّه مجصّصه، وقد زرناه فی عامنا هذا وهی سنه سبع وثمانین ومائتین بعد الألف عند منصرفی من حجّ بیت اللّه الحرام، إلخ (2).

* * *

ص :47


1- 1. هو السیّد محمّد علی بن محمّد هاشم بن جلال الدین بن المیرزا مسیح ابن السیّد محمّد باقر الموسویّ الچهارسوقی صاحب روضات الجنّات قدس سرهم ، أحد أجلاّء أهل العلم فی أصفهان، فی غایه من حسن الأخلاق واللطف والتواضع، ولد بأصفهان فی 13 رجب 1348 ه، وقد عرف بالإحاطه و سعه الإطّلاع فی الرجال والأنساب ومعرفه الکتب، وله فی ذلک عدّه مؤلّفات تدلّ علی رسوخه فیها، منها: شرح روضات الجنّات، جامع الأنساب، ریاض الأبرار فی إجازات علمائنا الأخیار، تکمله الذریعه، تکمله طبقات أعلام الشیعه، وتذکره النسابین، شکر اللّه مساعیه الجمیله وجزاه عن العلم والإسلام خیر جزاء المحسنین .
2- 2. تکمله الذریعه إلی تصانیف الشیعه: 2 / 737 و 738 .

أعقاب علیّ بن جعفر و ذرّیّته

اشاره

له من الأولاد الذکور :

1 _ جمال الدین محمّد الأکبر، أمّه أمّ ولد، و له عقب متفرّقون فی البلاد. 2 _ والحسن، أمّه أمّ ولد، و له عقب بقرقیسا (1). 3 _ و أحمد الشعرانی، أمّه أم ولد، له ذیل. 4 _ و جعفر الأصغر، أمّه فاطمه بنت محمّد بن عبداللّه بن علیّ ابن الحسین بن علیّ بن أبی طالب. 5 _ و الحسین. 6 _ و جعفر الأکبر، قیل: درج، و قیل: أعقب. 7 _ و عیسی . 8 _ و القاسم . 9 _ و علیّ . 10 _ و عبداللّه . 11 _ و محمّد الأصغر . 12 _ وأحمد الأصغر. 13 _ و المحسن.

ومن البنات : کلثوم، و علیّه، و ملکیه، و خدیجه، وحمدونه، و زینب، وفاطمه (2).

أمّا جمال الدین محمّد الأکبر بن علیّ العریضیّ، فأعقب من أربعه رجال (3)،

ص :48


1- 1. فی «القاموس المحیط 2 / 240»: قرقیساء، بالکسر ویقصر: بلد علی الفرات، سمّی بقرقیسا بن طهمورث .
2- 2. أنظر عمده الطالب: 241 ؛ وعمده الطالب الصغری: 132 ؛ ومنتقله الطالبیه: 224 ؛ والمجدی: 136؛ والفخری 29 ؛ وتحفه الأزهار: 3 / 91 .
3- 3. قال فی الفخری: ص 29 : «فأمّا محمّد بن علی العریضی، فعقبه الصحیح من أربعه رجال: عیسی أبی الحسن الأکبر النقیب، فیه العدد والکثره، والحسن له عقب، ویحیی أعقب، والحسین أعقب قلیلاً، وکان له جعفر عقبه فی صح ». و فی المجدی: ص 138 : «و ولد محمّد بن علی العریضی ابن جعفر الصادق علیه السلام ، ویکنّی أبا عبداللّه، أمّه وأمّ أخیه أحمد الشعرانی أمّ ولد، سبع بنات فی روایه البصریّین هنّ : أمّ أبیها، وأمّ القاسم، ورقیه، وخدیجه، وأمّ عبد اللّه، وأسماء، وفاطمه ؛ وتسعه بنین، وهم : عیسی، ویحیی، والحسن، والحسین، وموسی، وجعفر، وابراهیم، واسحاق، وعلیّ. فأمّا علیّ، إلخ». وفی تحفه الأزهار 3 / 94: « عقب جمال الدین محمّد بن أبی الحسن علی العریضی: قال السیّد فی الشجره: فجمال الدین محمّد خلف ابنین: حسنًا وشمس الدین عیسی الرومی، وعقبهما سبطان، إلخ ».

منهم: أبوالحسین (1) عیسی النقیب (2) الوجیه بالمدینه، و یعرف بالرومی، وهو لأمّ ولد، وفیه العدد والکثره، ویقال لولده بنو الرومی (3)؛ فمن عقبه: نظام الدین أحمد الأبحّ، له عقب کثیر وبقیّه ببغداد و جیلان و حضرموت و غیرها، ویقال لولده : بنو الأبح .

فمن عقب نظام الدین أحمد الأبحّ بن شمس الدین عیسی الرومی : أبوالحسن علیّ زین العابدین ؛ و من عقب أبی الحسن علیّ زین العابدین : شاه علیّ بن جلال الدین جعفر بن کمال الدین مرتضی بن عضد الدین یحیی بن قوام الدین جعفر بن شمس الدین محمّد بن نظام الدین أشرف بن قوام الدین جعفر بن مجد الدین حسن بن وجیه الدین مسعود بن قوام الدین جعفر بن شمس الدین محمّد بن أبی الحسن علیّ زین العابدین بن نظام الدین أحمد الأبحّ .

و أعقب شاه علیّ هذا من ولدیه، و هما: علیّ فخر الدین، و أمیر حاجّ، وأعقب أمیر حاجّ من ولده: عضد الدین و هو أعقب من ولدیه و هما: شاه حیدر وشاه حسین .

ثمّ شاه حیدر خلف أسد اللّه، ثمّ أسد اللّه خلف أبا طالب، ثمّ أبوطالب خلف أسداللّه، ثمّ أسد اللّه خلف میر محمّد الشهیر بالإمامی، وهو والد سیّدنا المترجم له السیّد علیّ الحسینیّ الإمامی .

ص :49


1- 1. فی الفخری والاصیلی: أبوالحسن.
2- 2. النقابه _ کما یعرفها الماوردی: _ منصب موضوع علی صیانه ذوی الأنساب الشریفه عن ولایه من لایکافئهم فی النسب، و لا یساویهم فی الشرف، لیکون علیهم أحبی و أمره فیهم أمضی (لاحظ تفسیرها فی الأحکام السلطانیه للماوردی الباب 8 / 121، وانظر أیضًا الغدیر للعلاّمه الأمینی قدس سره : 4 / 250 ).
3- 3. فی «المجدی: ص 139 »: وأمّا عیسی بن محمّد بن العریضی، فکان نقیبًا وجیهًا، ویعرف بالرومی وهو لأمّ ولد، وکان له أخ عیسی هذا أکبر منه، کذلک ذکر شیخنا أبوالحسن رحمه اللّه.

وخلف السیّد علیّ الإمامیّ ثلاثه بنین : عضد الدین یحیی ومیر محمّد صادق والسیّد حسین ؛ أمّا الأمیر محمّد صادق بن علیّ الإمامی، فأعقب ولده: السیّد میرزا. أمّا السیّد میرزا بن محمّد صادق بن علیّ الإمامی، فأعقب من ثلاثه رجال و هم: الأمیر عبدالباقی، والسیّد رحیم، والسیّد غفور (1).

السیّد عبدالباقی الإمامی

أمّا الأمیر عبدالباقی بن السیّد میرزا بن محمّد صادق بن علیّ الإمامی، فکان عالمًا زاهدًا عابدًا ورعًا مستجاب الدعوه، توفّی فی کربلاء ودفن فی المشهد المقدّس الحسینیّ علیه السلام ؛ أعقب من ثلاثه رجال، و هم: السیّد محمّد حسین، والسیّد محمّد، والمیرزا علی محمّد.

السیّد محمّد حسین الإمامی (قوام المحدّثین)

أمّا السیّد محمّد حسین بن عبدالباقی بن السیّد میرزا بن محمّد صادق بن علیّ الإمامی (المعروف بقوام المحدّثین)، فکان من الوعّاظ المتبحّرین بأصفهان، توفّی فی الیوم التاسع من شهر شعبان المعظّم سنه 1346 ه، و دفن بتکیه «فاضل سراب» فی تخت فولاد أصفهان (2).

وکان له من الأولاد تسعه، سبعه ذکور وابنتان، والذکور هم : السیّد أبوالفضل

ص :50


1- 1. أنظر عمده الطالب: 244 و 245 ؛ وعمده الطالب الصغری: 137 ؛ والمجدی: 141؛ والفخری: 29؛ وتحفه الأزهار: 3 / 94 _ 96 ؛ و ریاض العلماء: 4 / 187.
2- 2. لاحظ تفصیل أحواله فی ترجمتنا له فی مقدّمه کتاب: «یادگاری از خطبای پیشین».

المعروف بمشکوه الواعظین (1317 - 1392 ه) (1)، والسیّد روح اللّه (1325 _ 1423 ه)، والسیّد أسداللّه (المتولّد 1299 ش)، والسیّد ذبیح اللّه (1329 _ 1417 ه)، والسیّد جعفر (المتولّد 1301 ش) أعقبوا ؛ والّذَیْن لم یعقبا: السیّد اکبر (1322 _ 1424 ه)، والسیّد رضا (1333 _ 1414 ه).

السیّد محمّد الإمامی (ت 1359 ه)

وأمّا السیّد محمّد بن عبدالباقی بن السیّد میرزا بن محمّد صادق بن علیّ الإمامی (المتولّد حدود 1276 ه)، فکان من علماء عصره، و له خطّ جمیل بحیث یعدّ من أساتذه هذا الفنّ و یشهد له ما وجدنا من کتابه المصحف الشریف بخطّه. توفّی قدس سره فی الیوم الخامس عشر من شهر ذی القعده سنه 1359 ه، و دفن فی تکیه «آقا رضی الدین» بتخت فولاد فی قبر جدّه الأمّی المیرزا محمّد باقر بن علیرضا الحسینی العاملی (ت 1123 ه) المعروف بپیشنماز (2) أعلی اللّه تعالی مقامهما.

قال معاصره السیّد محمّد علی المبارکه ای (المتوفّی 1365 ه) فی ترجمته ما هذا لفظه بالفارسیه:

ص :51


1- 1. کان رحمه الله من الخطباء البارزین باصبهان، توفّی بها فی یوم عید الأضحی من سنه 1392 ه، ودفن بتکیه: «فاضل سراب» فی تخت فولاد، حشره اللّه مع مولاه أبی عبداللّه الحسین علیه السلام .
2- 2. هو السیّد محمّد باقر بن السیّد علی رضا بن محمّد باقر الحسینی العاملی الأصبهانی، عالم جلیل معظم عند أساتذته وشیوخه . قرأ علی العلاّمه المجلسی کثیرًا من المسائل والأحکام وأخبار الأئمّه الأطهار _ علیهم السلام _ فأجازه بإجازه مبسوطه فی سادس ذی الحجّه سنه 1087 . وقرأ علی الآقا حسین المحقّق الخوانساری جمله من کتب الحدیث، ومنها: «الصحیفه السجّادیه» فأجازه روایتها فی شهر جمادی الآخره سنه 1088 . وأجازه أیضا الشیخ محمّد بن الحسن الحرّ العاملی بإجازه مبسوطه فی سنه 1087 . توفّی سنه 1123 (إجازات الحدیث، العلاّمه المجلسی : 173).

آقا میر سیّد محمّد امامی از سلسله امامیّه اصفهان است که معروف به سادات درب امام می باشد ؛ آباء کرام واجدادش در زمان صفویّه وبعد از آن از وجوه بزرگان واهل علم ودانش وکمالات بوده اند ودر خصوص نوشتن خطّ ثلث ممتاز بوده اند.

مشار الیه از جمله دانشمندان وسادات عالی مقدار معاصرین است که الحال قرب هشتاد سال از مراحل زندگانی را به پایان رسانیده ودر مطبوعات دینی زحمتی متحمّل شده ودر تصحیح کتب دینیّه که اغلب به طبع رسیده، خدمات شایان نموده است ودر فنون ادبیّه از جمله کاملین است.

فرزند ارجمندش مسمّی به آقا عطاء اللّه نیز از جمله دانشمندان دینی وفضلاء روحانی عصر هست که در مدرسه نیم آورد به تدریس اشتغال دارد ونماز جماعت در مسجد باغچه عبّاسی در ظهر وشب قیام می نماید واز برای ارشاد عوام زبانی سودمند دارد (1).

أعقب رحمه الله من ثلاثه رجال، و هم: السیّد عطاء اللّه فقیه إمامی، والسیّد حبیب اللّه، والسیّد نور اللّه.

السیّد عطاء اللّه الإمامی (ت 1387 ه )

أمّا السیّد عطاء اللّه بن محمّد بن عبدالباقی بن السیّد میرزا بن محمّد صادق بن

ص :52


1- 1. دانشوران اصفهان (مجلّد معاصرین): مخطوط .

علیّ الإمامیّ، فکان عالمًا فقیهًا أصولیًّا متخلّقًا بأخلاق أجداده المعصومین. قرأ علی جمع من أعلام عصره الفطاحل کالشیخ ضیاء الدین العراقی، والسیّد أبی الحسن الأصفهانی، والسیّد محمّد الفیروزآبادی، والشیخ عبدالکریم الحائری، والسیّد محمّد باقر وأخیه السیّد مهدی الدرجه ئی الأصفهانی _ رضوان اللّه تعالی علیهم.

و تلمّذ أیضًا عند سمیّنا العلاّمه النجفیّ أبی المجد قدس سره (المتوفّی 1362 ه)؛ وهو عمده أساتیذه حیث قد أدرک عالی مجلس درسه و حضر دروسه الشرعیّه من الحدیث وعلومه والفقه وأصوله مدّه یقرب من خمس عشره سنه، ودوّن تقریرات أبحاثه فی الأصول؛ ونال منه إجازه فی الروایه، قد صرّح المُجیز فیها باجتهاده وأطرأه فیها بقوله:

... السیّد الأجلّ الشریف والعالم العامل الغطریف، حاوی فنّ الفقه مبتنیًا علی أصوله و مقنّن قوانینه و مفصّل فصوله، محیی مراسمه الخبیر بمسالکه و مستنبط مسائله من مدارکه الناظم فی سلک التحریر جواهر الکلام و المجتنی من ریاض المسائل زواهر الأحکام، الجامع من الحسب و النسب بین المنقبتین و من العلم والعمل بین السعادتین، ذا المرتبه العالیه الشامخه والملکه القدسیّه الراسخه العصامیّ العظامیّ السیّد عطاء اللّه الإمامیّ أعطاه اللّه فی الدارین مبتغاه و بلّغه من أمله منتهاه، إلخ (1).

ص :53


1- 1. طبعت صوره هذه الاجازه الّتی هی بخطّ والد المُجاز السیّد محمّد الإمامی قدس سره فی «فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیه اللّه سیّد حسن فقیه امامی : 1 / 176»؛ کما تری صورتها الفتوغرافیه فیما یلی.

وکان تأریخ الإجازه: التاسع من شوّال لیله النیروز الجلالیّ عامّ 1347 ه .

توفّی _ قدّس اللّه تعالی روحه الزکیّه _ فی الرابع والعشرین من شهر جمادی الأولی سنه 1387 ه؛ و دفن بتکیه «فاضل سراب» فی تخت فولاد اصفهان، قرب قبر عمّه وأبی زوجته السیّد محمّد حسین (المعروف بقوام المحدّثین).

خلف رحمه الله من ابنه عمّه السیّد محمّد حسین السابق الذکر : السیّد أحمد، والسیّد حسن.

السیّد أحمد الفقیه الإمامی ( ت 1414 ه )

أمّا السیّد أحمد بن عطاء اللّه بن محمّد بن عبدالباقی بن السیّد میرزا بن محمّد صادق بن علیّ الإمامیّ، فکان عالمًا کاملاً مجاهدًا، ولد بأصفهان فی 17 ربیع الأوّل عامّ 1352 ه ونشأ بها، فتلمّذ علی جمله من العلماء الأفاضل والأعیان الأماثل کوالده القمقام، والشیخ أحمد الفیّاض (ت 1407 ه)، والشیخ علیّ المشکوه (ت 1410 ه)، والحکیم الشیخ محمود المفید (ت 1382 ه)، والمیرزا محمّد علی حبیب آبادی (ت 1396 ه)، والشیخ نور الدین الأشنی (ت 1398 ه) رضوان اللّه تعالی علیهم أجمعین.

علماءٌ أئمّهٌ حکماءٌ یهتدی النجم باتباع هداها

ثمّ ارتحل إلی قم المقدّسه، فحضر الأبحاث العالیه علی مشاهیر الفقهاء الأجلّه وآیات اللّه علی الأمّه : السیّد حسین الطباطبائی البروجردی، والسیّد روح اللّه الموسوی الخمینی، والسیّد محمّد المحقّق المعروف بداماد _ قدّس اللّه تعالی أرواحهم _ ودوّن تقریرات أبحاثهم فی الفقه والأصول.

ص :54

ثمّ عاد إلی مسقط رأسه أصفهان واشتغل فیها باقامه الجماعه وترویج الدین وتدریس الفقه والأصول خارجًا، والتألیف والوعظ ؛ وکانت حوزته تربو علی المائتین من أهل العلم والفضل .

ألّف رحمه الله کتبًا و رسائل کثیره فاخره مهذّبه فی فنون مختلفه، منها: 1 _ رساله فی الإجتهاد والتقلید 2 _ رساله فی البیع 3 _ التشبیهات والتمثیلات فی القرآن 4 _ القواعد والفوائد فی الدرایه والرجال 5 _ رساله حول معراج النبیّ الأکرم صلی الله علیه و آله 6 _ رساله فی المعاد 7 _ شرح دعاء العرفه (فارسی) 8 _ تحفه الفقیه فی أحوال الحجّه المنتظر عجّل اللّه تعالی فرجه 9 _ تفسیر سوره الفاتحه والبقره (عربی) 10 _ روحانیّت وتبلیغ اسلام.

توفّی _ قدّس اللّه تعالی نفسه الزکیّه _ فی الیوم العاشر من جمادی الآخره سنه 1414 ه، ودفن فی جوار مرقد الإمام زاده أبی العبّاس (1) بأصفهان ؛ وکان ارتحاله مصیبه عظیمه علی الحوزه العلمیّه وثلمه کبیره فیها لم تنسدّ بعد بشیء ؛ وهیهات أن یرینا الدهر لمثله من نظیر (2).

ص :55


1- 1. نسبه الکریم حسبما هو منقوش بکتابه بارزه بخطّ ثلث جلیّ علی الحجر الموجود الآن فی بقعته المبارکه هکذا: أبوالعبّاس محمّد بن أبی عبداللّه محمّد بن عبداللّه بن جعفر بن قاسم بن حسن بن عبیداللّه بن عبّاس بن أمیرالمؤمنین وامام المتّقین ویعسوب الدین أسد اللّه الغالب علیّ بن أبی طالب علیه الصلوه والسلام (نخستین دو گفتار: 152 و 153 ).
2- 2. لاحظ تفصیل أحواله فی کتاب: « یادواره آیه اللّه سیّد أحمد فقیه امامی قدس سره »، تألیف آیه اللّه السیّد حجّه الموحّد الأبطحی _ دام عزّه .

السیّد حسن الفقیه الإمامی

السیّد حسن الفقیه الإمامی (1)

وأمّا جدّنا الأمّی وأستاذنا العلیّ العالی بل الوالد البرّ الوفیّ: سماحه آیه اللّه الحاجّ السیّد حسن بن عطاء اللّه بن محمّد بن عبدالباقی بن السیّد میرزا بن محمّد صادق بن علیّ الإمامیّ، فهو الیوم من العلماء الأعلام بأصبهان .

ألا وهو العالم الفقیه الکامل المجاهد، کهف الأیتام والمساکین، برهان الملّه والدین، « صاحب الأخلاق المرضیّه والصفات الممتازه الملکیّه القدسیّه، مدرّس الحوزات العلمیّه ومفیض أنواع من الخیرات والبرکات فی الملّه الشریفه الإسلامیّه، جامع المعقول والمنقول، حاوی الفروع والأصول، هادی الخاصّ والعامّ بعلمه الجمّ وخلقه الحسن وهدیه المستحسن » (2) _ أدام اللّه تعالی أیّام برکاته و مدّ اللّه فی عمره وحیاته (3).

ص :56


1- 1. لاحظ تفصیل أحواله فی کتاب: « مرزبان امامت و ولایت ».
2- 2. هکذا وصفه شیخه العلاّمه المحقّق آیه اللّه الحاجّ السیّد محمّد علی الروضاتی _ أدام اللّه ظلّه العالی * _ فی إجازته الکبیره الّتی کتبها له فی السابع والعشرین من شهر رجب المرجّب سنه 1415 الموافق لعاشر دیماه سنه 1373، و سمّاها: «مرآه الزمن أو الوجیز المستحسن فی الإجازه لسیّدنا الفقیه الإمامی الحسن». صوره الإجازه بخطّ السیّد المجیز مطبوعه فی کتاب: (فهرست نسخه های خطّی کتابخانه آیه اللّه حاجّ سیّد حسن فقیه امامی، دفتر اوّل، صص 209 _ 348 ). * توفّی شیخنا ومولانا الروضاتی _ قدّس اللّه تعالی نفسه الربّانی _ فی صبیحه یوم الخمیس التاسع والعشرین من شهر شعبان المعظّم عامّ 1433 المطابق 29 / 4 / 1391 فی بیته الشریف باصبهان، وشیع جثمانه إلی مزار تخت فولاد وصلّی علیه سماحه آیه اللّه السیّد عبدالحسین الروضاتی _ حفظه اللّه _ ودفن عصیره الیوم المذکور فی بقعه جدّه صاحب الروضات _ تغمّدهما اللّه برحمته ورضوانه وأسکنهما أعلی غرف جنّته ( قد کتب هذه الأسطر مؤلّف الرساله بیده الفانیه الجانیه بعد مضیّ ثلاث سنین تقریبًا من تألیفها، حامدًا للّه سبحانه ومصلّیًا علی سیّد رسله وآله حجج اللّه وساده خلقه ).
3- 3. کنتُ مغتبطًا بحسن ظنّه محبورًا بدعائه حتّی أتاه الأجل المحتوم وقضی نحبه مبرورًا مشکورًا _ أعلی اللّه مقامه وأجزل مثوبته _ فی بیته باصفهان صبیحه یوم الأحد غرّه شهر ربیع الثانی سنه 1432 المطابق 15 / 12 / 1389 ؛ وحمل جثمانه الذکیّ إلی مسجد المعروف بمسجد الحاج محمّد جعفر الآباده ای قدس سره ، وصلّی علیه سماحه آیه اللّه الحاجّ السیّد محمّد باقر الأبطحی _ حفظه اللّه _ وشیّع منه تشییعًا باهرًا عظیمًا قلّما یشیع مثله من العلماء إلی محلّه « خوراسگان » ودفن فی جوار الإمام زاده أبی العبّاس قرب قبر أمّه وأخیه، فأسکنهم اللّه فسیح جنّاته وحشرهم مع أجدادهم وأئمّتهم الطاهرین _ علیهم آلاف التحیّه والسلام من ربّ العالمین ( وقد کتب هذه الأسطر أیضًا مؤلّف الرساله بیده الجانیه بعد مضیّ ثلاث سنین تقریبًا من تألیفها، مستعینًا باللّه ومتوکّلاً علیه، فلیس القوّه إلاّ به ولا المرجع إلاّ إلیه ).

ولد _ دام ظلّه العالی _ غرّه صفر المظفّر سنه 1354 ه بأصفهان ونشأ بها، فدرس علی عدّه من علمائها الأعلام آیات اللّه علی الأنام: والده القمقام، والشیخ محمّد علی المعلّم الحبیب آبادی (ت 1396 ه)، والشیخ محمّد علی العالم الحبیب آبادی (ت 1399 ه)، والشیخ محمّد حسن العالم النجف آبادی (ت 1384 ه)، والشیخ أحمد الفیّاض، والشیخ علیّ المشکوه، والسیّد علی أصغر البرزانی (ت 1405 ه)، والسیّد علیّ البهبهانی (ت 1395 ه)، والسیّد حسین الخادمی (ت 1405 ه) _ قدّس اللّه تعالی أسرارهم .

ما رأیت مثله أستاذًا یغدو علی التدریس بسعه ذرعه ؛ وقد نشأ علی یدیه جمع غفیر من روّاد الفضیله و طلاّب العلوم الإسلامیّه خلال مدّه أکثر من خمسین سنه فی شتّی العلوم الدینیّه . لا یدانیه أحد من معاصریه فی تأسیس المساجد والمدارس الدینیّه أو تجدید بنائها علی ما أعلم، واللّه العالم .

هذه من علاه إحدی المعالی وعلی هذه فقس ما سواها

له مصنّفات رشیقه و تحقیقات أنیقه، منها: 1 _ تنظیم عروه الوثقی 2 _ شرح محفل الحجّ من منظومه نبراس الهدی للحکیم السبزواری قدس سره 3 _ رساله فی مناسک الحجّ و بیان أسراره 4 _ رساله فی الجواب عن شبهات حول مسأله

ص :57

الخمس (فارسیه مطبوعه) 5 _ رساله فی الإمامه 6 _ رساله فی أحوال القیامه 7_ رساله فی الردّ علی الفرقه البهائیه (فارسیه مطبوعه) 8 _ تفسیر سوره یوسف علی نبیّنا وآله وعلیه السلام 9 _ عرفان در اسارت شیطان 10 _ تربیت در اسلام .

وله شعر قلیل جیّد بالعربیه والفارسیه، ومنه قوله :

من آمده ام سروِ قَدِ یار ببینم***با شور و شعف چهره دلدار ببینم

مقصودِ من این است که تا در حرمِ اَمْن*** بی پرده رخِ سَیّدِ ابرار ببینم

هر سو نگرم ضمن طوافم به تحیّر*** شاید بتوان محورِ پرگار ببینم

سعیم همه در عمره و در حجِّ تمتّع ***آنست که آن قافله سالار ببینم

اندر عرفات آمده با دیده گریان*** تا حشمت او با دلِ بیدار ببینم

امید چنین بود که تا در شبِ مَشْعَر*** آن اختر زیبا به شبِ تار ببینم

در خیف و مِنی چشم به راهِ قدم دوست ***تا از کرمش نعمتِ بسیار ببینم

ص :58

من طالب آنم به بقیع و به مدینه ***آن منتقم، آماده پیکار ببینم

امّا چه کنم دیده من لایق آن نیست*** تا صورت آن مَطْلَعِ انوار ببینم

یا ربّ تو اگر پاک کنی لوحِ ضمیرم ***ممکن شود آن مَخْزَنِ اسرار ببینم

صبرم شده لبریز خدایا مددی ده ***یک بار جمالش منِ بیمار ببینم

سخت است خدایا به جهان در همه اقطار ***در مسندِ او حاکمِ جبّار ببینم

هست آرزویم آنکه به هنگامِ ظهورش*** نابودی افرادِ ستمکار ببینم

یا ربّ بدهم عمر که تا پرچمِ عدلش*** منصوب به هر کوچه و بازار ببینم

* * *

ص :59

مؤلّفات سیّدنا المترجم له

اشاره

ترک المترجم قدس سره آثارًا جلیله و مؤلّفات کثیره فی شتّی العلوم والفنون، کما قال نفسه فی دیباجه کتابه «الثقه الإمامیّه»:

أمّا بعد، فانّی إذا فرغت من شروح الشفاء والإشارات، وتعلیقات الأصول والکلام والرجال والحدیث والدعاء، وتصنیفات التفسیر والعلوم العربیّه واللغویّه والنحو والتصریف وتألیفات الترجیحات فی الفقه فی خمس وأربعین مجلّدًا والفقه بعباره الحدیث وترجمته، أردت أن ألخّص فقه جمیع ذلک فی هذا الکتاب، إلخ .

وإلیک فیما یلی أسماء مؤلّفاته الّتی وصلت إلینا علی ترتیب حروف المعجم مع تعریف مختصر للرسائل والکتب والإشاره إلی مخطوطاتها الموجوده فی مختلف المکتبات :

1 _ أصول الفقه

قال المؤلّف قدس سره فی کتابه «الثقه الإمامیّه»:

وقد بیّنا فی أصول الفقه انّ الجمع المحلّی بلام الجنس للعموم (1).

وقال فیه أیضًا :

انّ لفظه «ما» هنا للعموم ... ؛ وقد استوفینا الکلام فیه فی علم أصول الفقه (2).

ص :60


1- 1. الثقه الإمامیّه: مخطوط .
2- 2. الثقه الإمامیّه: مخطوط .

2 _ تذکره إمامی

کتاب کبیر فی الفقه، کتبه باللغه الفارسیه للخواصّ والعوامّ ؛ رتّبه علی ترتیب «شرائع الإسلام».

أوّله :

الحمد للّه فتّاح القلوب منّاح الغیوب، والصلوه والسلام علی صفیّه المحبوب و نبیّه المربوب.

نسخه خطّیّه منه موجوده فی مکتبه آیه اللّه المرعشی قدس سره فی قم المقدّسه برقم «1340» (1)، و هی مصحّحه علی ید المؤلّف _ نوّر اللّه مضجعه .

3 _ ترجمه الإشارات

ترجمه و شرح بالفارسیه لکتاب الإشارات تألیف الشیخ الرئیس أبی علی ابن سینا ( المتوفّی 427 ه )؛ ألّفها فی عشرین یومًا، و قد فرغ منها فی اصفهان سنه ألف وتسع و سبعین من الهجره (1079 ه).

أوّلها:

الحمد لواجب الوجود المبدع للحکمه ... و بعد چنین گوید ... سیّد علی الحسینیّ العریضیّ الإمامی: غرض از این ترجمه کتاب إشارات شیخ ... تحریر حاصل معنی کلام اوست در هر فصلی با

ص :61


1- 1. فهرس المکتبه: 4 / 118.

تحقیق وفوائدی که از قوم و خود به نوع خاصّی مناسب هر فصلی دانسته به عبارت فارسی بر سبیل اختصار.

نسخه منها بخطّ مصنّفها فی مکتبه ملک فی طهران برقم «1031»، مذکوره فی فهرسها: 2 / 385 ؛ و علیها تملیک: أبوالفقراء محمّد باقر بن العلاّمه مولینا محمّد تقی الجزی الاصفهانی فی شهر جمادی الثانیه سنه 1282 ه .

4 _ ترجمه الشفاء

هی ترجمه و شرح لکتاب الشفاء تألیف الشیخ الرئیس إلی الفارسیّه.

نسخه غیر تامّه منها فی مکتبه جامعه طهران برقم «251»، مذکوره فی فهرسها: 3 / 199 _ 201، تشتمل علی ترجمه الفنّ الثالث عشر من کتاب الشفاء فی الإلهیّات. کتبها عبد الظهیر بن معصوم الکرهرودی بأمر الأمیر صدر الدنیا، تأریخ کتابتها: السابع من شهر رجب المرجّب سنه 1084 ه .

و أوّل النسخه:

حمدی که عندلیبان گلستان ابداع می سرایند مبدعی را باد....، این رطب و یابس ترجمه فن ثالث عشر کتاب شفاء رئیس الحکماء شیخ أبو علی سینا است که عبارات وی بالتمام مذکور می گردد وترجمه مطابقه الفاظ بیان می شود.

و فیها أیضًا برقم «9081»، مذکوره فی فهرسها: 17 / 287، کتبها محمّد معصوم بن محمّد باقر فی سنه 1087 ه .

ص :62

5 _ ترجمه مهج الدعوات للسیّد ابن طاوس قدس سره

قال فی الروضات:

انّ من جمله الکتب الثمانیه الحدیثیّه الّتی ترجمها المترجم له إلی الفارسیّه و سمّاها ب_ «هشت بهشت»، هو مهج الدعوات (1).

أقول: وهذا سهو من قلمه الشریف، لأنّ المترجم له نفسه ذکر أسامی الکتب الثمانیه فی مقدّمه أحد الثمانیه، ولم یذکر المهج منها.

توجد نسخه خطّیه من هذه الترجمه فی المکتبه الرضویه _ علی مشرفها آلاف الثناء والتحیّه _ فی مدینه مشهد المقدّسه برقم «19758»، کما فی فهرسها.

6 _ الترجیحات فی الفقه

کتاب کبیر فی الفقه فی عدّه مجلّدات ضخام یقرب من ثلاث مائه ألف بیت _ علی اصطلاح الکتّاب (2) _ ذکر فیه أقوال الفقهاء و عبارات کتبهم ؛ هکذا وصفه صاحب الریاض و قال انّ مصنّفه سمّاه ب_ «التراجیح» (3).

وذکره صاحب الروضات قدس سره فی عداد تألیفاته فقال:

کتاب کبیر فی الفقه سمّاه «التراجیح» مجلّدات ضخام یقرب من ثلاثمائه ألف بیت، وذکر فیه أقوال جمیع الفقهاء وعبارات کتبهم (4).

ص :63


1- 1. روضات الجنّات: 4 / 213.
2- 2. البیت فی إصطلاحهم عباره عن خمسین حرفًا .
3- 3. ریاض العلماء: 4 / 186.
4- 4. روضات الجنّات: 4 / 213 .

أقول: لکن الصحیح فی اسمه : «الترجیحات»، کما سمّاه بذلک مصنّفه فی مقدّمه کتابه «الثقه الإمامیّه» حیث قال: «و تألیفات الترجیحات فی الفقه فی خمس وأربعین مجلّدًا» (1).

وممّا یؤسف له انّا لم نعثر علی نسخه خطّیّه لهذا الکتاب لحدّ الآن، رغم تتبّعنا الواسع فی فهارس المخطوطات، ولعلّ اللّه یحدث بعد هذا أمرًا .

7 _ الثقه الإمامیّه فی الإحتجاجات الفرعیّه

کتاب مبسوط فی الفقه، مرتّب علی جمیع أبواب الفقه من الطهاره إلی الدیات إستدلالیًا، قال المؤلّف قدس سره فی مقدّمته ما یلی:

أمّا بعد فانّی إذا فرغت من شروح الشفاء والإشارات وتعلیقات الأصول والکلام والرجال والحدیث والدعاء وتصنیفات التفسیر والعلوم العربیّه واللغویّه والنحو والتصریف وتألیفات الترجیحات فی الفقه فی خمس وأربعین مجلّدًا والفقه بعباره الحدیث وترجمته، أردت أن ألخّص فقه جمیع ذلک فی هذا الکتاب علی طریق المتن والشرح علی ما علیه رأیی مسمّیًا له بالثقه الامامیّه فی الإحتجاجات الفرعیّه.

یحتوی هذا الکتاب علی بعض آراء المؤلّف فی المسائل الفقهیّه والأصولیّه والکلامیّه والرجالیّه، وسنذکر بعضها تحت عنوان «آراؤه» إن شاء اللّه تعالی.

والنسخه الوحیده من هذه التحفه الفریده تحتفظ فی مکتبه الإمام الرضا _ علیه آلاف التحیّه والثناء _ فی مدینه مشهد المقدّسه برقم «7539».

ص :64


1- 1. الثقه الإمامیّه، مخطوط.

8 _ جامع سلیمانی

قد أورد فیه أخبارًا کثیره فی أحوال الأنبیاء و الأئمّه علیهم السلام و محاسن الأخلاق و الأعمال و نحوها. ألّفه باسم شاه سلیمان الصفویّ الّذی مات سنه 1106 ه .

قال المؤلّف قدس سره فی مقدّمته:

داعی دوام دولت قاهره سیّد علیّ ابن سیّد محمّد الحسینیّ الإمامیّ ... بعد از شرح کتاب هشت حدیث موسوم به «هشت بهشت» که به نام نامی و اسم همایونش اختتام یافته بود، حدیث چند که بر غرایب حکایات و دقایق روایات مشتمل است در این رساله که موسوم است به «جامع سلیمانی» در سلک تقریر و نظم تحریر در آورد تا به نظر کیمیا اثر از حضیض خاک به اوج سماک رسد.

نسخه غیر تامّه منها موجوده فی مکتبه المرحوم الدکتور سیّد رضا أبوالبرکات فی اصفهان برقم «64»، مذکوره فی فهرس مخطوطاتها: «فهرست نسخه های خطّی سه کتابخانه اصفهان ص67». و قد کتبت فی عصر المؤلّف رحمه الله و علیها خاتمه ونصّ الخاتم: «لا إله إلاّ اللّه الملک الحقّ المبین سیّد علیّ الحسینیّ».

9 _ جان و بدن

ذکره المصنّف رحمه الله بهذا العنوان فی کتابه «السعاده الإمامیّه» (1).

و لم نعثر علی نسخه خطیّه لهذا الکتاب لحدّ الآن.

ص :65


1- 1. السعاده الإمامیّه (ترجمه کتاب الخصال للشیخ الصدوق قدس سره )، مخطوط.

10 _ رساله فی نجاسه الخمر

ردّ فیها علی الشیخ الصدوق رحمه الله القائل بطهاره الخمر. ذکرها فی کتابه «جنّه الفردوس»(1) قائلاً:

فقیر حقیر گوید: این فتوی از شیخ ابن بابویه رحمه اللّه مبتنی بر عدم نجاست خمر تواند بود و از غرایب است، و در ردّ آن ما را رساله مبسوطه هست، فلیراجع.

و لم نعثر علی نسخه خطیّه منها لحدّ الآن.

11 _ رساله فی القضاء والقدر

ذکرها المترجم له فی کتابه: «جنّه السلام» (2).

و لم نعثر علی نسخه منها إلی الآن فی حدود ما لدینا من فهارس المکتبات، رزقنا اللّه تعالی رؤیتها بحقّ محمّد و آله الأطهار.

12 _ رساله فی القضاء

ذکرها المؤلّف بنفسه فی کتابه «تذکره امامی» قائلاً : « و در قضاء رساله مبسوط ما کافی » (3).

و قد تفحّصنا عن الکتاب فحصًا تامًّا ولم نظفر به .

ص :66


1- 1. جنّه الفردوس (ترجمه کتاب من لایحضره الفقیه)، مخطوط.
2- 2. جنّه السلام (ترجمه کتاب عیون أخبار الرضا علیه السلام )، مخطوط.
3- 3. تذکره امامی، مخطوط.

13 _ السعاده الإمامیّه

أخرج المؤلّف _ قدّس سرّه _ فیها أخبارًا من کتاب الخصال للشیخ الصدوق رحمه الله وترجمها إلی الفارسیّه.

إعلم: انّ صاحب الریاض عدّ «الخصال» من جمله الکتب الثمانیه الحدیثیّه الّتی ترجمها المترجم له إلی الفارسیّه و سمّاها ب_ «هشت بهشت» (1)، وتبعه فی ذلک بعض الأعلام کصاحب الروضات (2) والشیخ الطهرانی (3) و غیرهما.

أقول: و هذا خطأ قطعًا، لأنّ المترجم له بنفسه ذکر أسامی الکتب الثمانیه فی مقدّمه أحد الثمانیه _ أعنی ترجمه کتاب من لایحضره الفقیه _ ولم یذکر الخصال منها.

نسخه خطّیّه منها فی مکتبه «مرکز تحقیقات دار الحدیث» بقم تحت رقم «26»؛ کتبها محمّد نصیر بن علیرضا فی منتصف شهر محرّم الحرام من شهور سنه إحدی و تسعون بعد ألف (1091 ه).

14 _ لؤلؤ مکنون

کتاب فی الأدعیه و الأذکار، ذکره المؤلّف فی کتابه «جنّه الفردوس»، و لم نعثر علی نسخه خطّیّه منه لحدّ الآن.

ص :67


1- 1. ریاض العلماء: 4 / 187.
2- 2. روضات الجنّات: 4 / 213.
3- 3. الذریعه: 4 / 99.

15 _ مجمع البحرین

ذکره المترجم له فی مقدّمه کتابیه الموسومین ب_ «جنّه الفردوس» و «جنّه السلام»، قال فی الأوّل ما هذا لفظه بالفارسیه:

... و تفصیل کلام از سایر تصنیفات فقیر ظاهر می گردد، چنان چه مجمع البحرین در چهل و پنج مجلّد و شروح کتب کلامیّه....

و قال فی الثانی:

... تفصیل در هر باب موکول باشد به کتاب کبیر ما «مجمع البحرین» در چهل و پنج مجلّد.

و انّا لم نطّلع إلاّ علی اسم هذا التصنیف الجلیل، فالأسف علی ضیاع هذا السفر القیّم من بین أیدینا.

هشت بهشت

بعد تأسیس الدوله الصفویّه فی إیران، زادت سرعه حرکه الترجمه فیها خصوصًا ترجمه کتب الحدیثیّه، ولذا نری المجلسیّین والخلیل والفیض وأمثالهم _ قدّس اللّه تعالی أسرارهم _ یحاول کلّ منهم ترجمه قسمًا من التراث، والمترجم له رحمه الله أشدّ حماسًا فی ذلک من غیره حیث ترجم ثمانیه کتب من الکتب المعتبره الدینیّه وسمّی الجمیع ب_ «هشت بهشت» أی ثمان جنّات، فجَزاه اللّه ُ رِضوانَه وأحلَّه من ریاض القُدس مِیطانَه .

قال المتتبّع الکبیر العلاّمه الشیخ آغا بزرک الطهرانی قدس سره فی الذریعه:

ص :68

هشت بهشت: إسم لمجموعه تراجم فارسیه لثمانیه کتب من الکتب المعتبره الدینیّه، ترجمها السیّد علیّ الاصفهانی الإمامیّ، ولأجله اشتهر بالمترجم، و هو ابن محمّد بن أسداللّه الاصفهانی (1).

والکتب الثمانیه المترجمه _ کما ذکرها صاحب الترجمه قدس سره فی مقدّمه أحد الثمانیه (2) _ هی :

16 / 1 _ کتاب من لایحضره الفقیه للشیخ الصدوق رحمه الله

ترجم تمام «کتاب من لایحضره الفقیه» إلی الفارسیّه، و سمّی الترجمه ب_ «جنّه الفردوس»، أوّلها:

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، سپاس خدای را که در کمال دین و تمام نعمت استبصار مدارک تهذیب را در علل الشرایع کافی ساخته....

نسخه منها بخطّ المؤلّف محفوظه فی مکتبه حضره آیه اللّه الحاجّ السیّد محمّد علیّ الروضاتی _ أدام اللّه أیّام عزّه ومجده _ مذکوره فی: «فهرست کتب خطّی اصفهان 1 / 247 ش 234»، یظهر من أوّلها انّ تاریخ التألیف سنه 1084 ه .

و نسخه منها فی مکتبه وزیری فی مدینه یزد برقم «107»، تمّت کتابتها فی یوم الخمیس حادی عشر جمادی الأولی من شهور سنه ثمان و ثمانین بعد ألف من الهجره 1088 ه، مذکوره فی فهرسها: 1 / 139.

ص :69


1- 1. الذریعه: 25 / 223 الرقم 392.
2- 2. جنّه الفردوس (ترجمه و شرح کتاب من لایحضره الفقیه)، مخطوط.

17 / 2 _ الکافی لثقه الإسلام الکلینی رضی الله عنه

ترجم بالفارسیّه کتاب الکافی و سمّی الترجمه ب_ «جنّه الخلد». و لم نعثر علی نسخه خطیّه لها لحدّ الآن.

18 / 3 _ التهذیب

ترجم کتاب «تهذیب الأحکام» للشیخ أبی جعفر محمّد بن الحسن الطوسی رحمه الله إلی الفارسیه بإسم «جنّه النعیم»، و لم نعثر علی نسخه خطّیّه لها إلی الآن.

19 / 4 _ الإستبصار

ترجم کتاب «الإستبصار» للشیخ أبی جعفر محمّد بن الحسن الطوسی رحمه الله إلی الفارسیّه و سمّی الترجمه ب_ «جنّه المأوی».

ولم نعثر علی نسخه خطّیّه لها إلی الآن.

20 / 5 _ کمال الدین و تمام النعمه

ترجم کتاب «کمال الدین و تمام النعمه» للشیخ أبی جعفر الصدوق محمّد بن بابویه القمّی رحمه الله إلی الفارسیه، و سمّی الترجمه ب_ «جنّه المقام».

لم نعثر علی نسخه خطیّه لها لحدّ الآن رغم تتبّعنا فی فهارس المکتبات والمخطوطات.

ص :70

21 / 6 _ الأمالی

ترجم بالفارسیّه کتاب الأمالی المعروف بالمجالس أو عرض المجالس، للشیخ أبی جعفر الصدوق _ رضوان اللّه علیه _ و سمّی الترجمه ب_ «جنّه الصدق».

نسخه غیر تامّه منها فی مکتبه جامعه طهران برقم «573»، مذکوره فی فهرسها: 5 / 1201؛ أوّلها بعد البسمله:

الحمد للّه ربّ العالمین و الصلوه و السلام علی خیر خلقه محمّد وآله الطیّبین الطاهرین المعصومین ... چون امر و فرمان لازم الإذعان قضاء جریان قدر توأمان عزّ صدور یافته بود که کتاب أمالی شیخ صدوق ترجمه کرده شود... شروع در ترجمه آن نموده، بعضی از عبارات شریفه آن را به جهت آن که به زبان سلیس تر ودر نظر مأنوس تر آید بلازم معنی ترجمه می شود.

22 / 7 _ علل الشرایع

ترجم کتاب «علل الشرایع» للشیخ الصدوق رحمه الله إلی الفارسیه و سمّی الترجمه ب_ «جنّه عدن». و لم نقف علی نسخه خطّیّه لها لحدّ الآن.

23 / 8 _ عیون أخبار الرضا علیه السلام

ترجم بالفارسیّه کتاب «عیون أخبار الرضا علیه آلاف التحیّه والثناء» للشیخ الصدوق رحمه الله ، و سمّی الترجمه ب_ «جنّه السلام». أوّلها:

منّت خدای را که غصون علل شرایع را به عیون أمالی کمال سیرابی

ص :71

داد و تحیّات نامیات بر دوحه مدارک استبصار.

نسخه منها مخرومه الآخر موجوده فی مکتبه «مرکز تحقیقات دارالحدیث» فی قم المقدّسه برقم «26»، مذکوره فی فهرس النسخ الخطیّه لهذه المکتبه: 1 / 50، کتبها محمّد نصیر بن علیرضا فی عصر المؤلّف رحمه الله .

* * *

ص :72

آرائه

اشاره

وجدت بعض آرائه و فوائده منتشره فی صفحات مؤلّفاته العظیمه، فقمت بجمعها من مصنّفاته الموجوده لدینا و تقسیمها إلی خمسه أقسام:

القسم الأوّل : الآراء الکلامیّه

1. اثبات الغرض فی أفعال اللّه تعالی

قال فی کتابه «الثقه الإمامیّه» ما هذا کلامه:

... قد بیّنا فی علم الکلام انّ أفعال اللّه تعالی معلّله بالمصالح والحکم، وانّه سبحانه وتعالی یفعل لغرض وغایه، لا للعبث کما یقوله الأشاعره والفلاسفه وإن تأوّلنا القولین بأمر واحد هناک فی کتابنا فی الجمع بین المتخالفات (1).

2. القضاء و القدر

قال فی کتابه «السعاده الإمامیّه» ما هذا لفظه بالفارسیه:

فقیر حقیر گوید: ابن بابویه رحمه اللّه علیه گفته: معاصی به قضاء خداست، یعنی به نهی خداست از آن، و به قَدَر خداست، یعنی به علم خداست به نهایت و مقدار آن و به مشیّت خدای تعالی، نه به

ص :73


1- 1. الثقه الإمامیّه، مخطوط.

جبر و دفع فعلی.

و تحقیق در این مقام این است که قضاء و قدر چند معنی دارد: یکی به معنی ایجاد است چنان چه حق تعالی فرمود: «فقضهنّ سبع سموات» یعنی ایجاد هفت آسمان فرمود «و قدّر فیها أقواتها» یعنی قوتهای آنها را ایجاد نمود. و دیگر به معنی ایجاب است چنان چه حقّ تعالی فرموده: «و قضی ربّک أن لا تعبدوا إلاّ اللّه»، یعنی پروردگار شما واجب ساخته که عبادت نکنید مگر او را. «و نحن قدّرنا بینکم الموت» یعنی: میان شما مرگ را واجب ساخته ایم.

و دیگر به معنی تبیین است، حقّ تعالی فرموده: «و قضینا إلی بنی اسرائیل فی الکتاب لتفسدنّ فی الأرض مرّتین»، یعنی در کتاب برای بنی اسرائیل بیان فرمودیم که دوباره در زمین فساد خواهد کرد. «إلاّ امرأته قدّرناها من الغابرین» مگر زن لوط که از واماندگانش بیان فرمودیم.

و قضاء و قدر به معنی ایجاد در غیر افعال مکلّفین جاری است از افعال اللّه و غیر، نه در افعال مکلّفین، ردًّا علی الأشاعره که ایشان عباد را کاسب می دانند و حقّ تعالی را فاعلِ افعال و مستلزم جبر صریح است.

و قضاء و قدر به معنی تبیین حقّ تعالی این امور را و غیر آن را مطلقًا در همه چیز جاری است، پس قضاء و قدر در فرایض در عبارت اوّل حدیث به معنی ایجاب است و در فضایل در عبارت

ص :74

دوّم به معنی تبیین است ؛ چنانچه در معاصی در عبارت اخیر چه به این معنی مطلقًا جاری است و به هر تقدیر مکلّفین به اختیار فاعل فعل اند، لهذا ثواب و عقاب و أمثال آن متحقّق گردد و إلاّ چنانچه از مولای ما امیرالمؤمنین علیه السلام مروی است: محسن أولی خواهد بود به اسآءت، وسیّ ء أولی خواهد بود به احسان؛ چه بر تقدیر جبر، آدمی مقسور خواهد بود به فعل خود، پس اگر فعل نیک کرده مقتضای او بدی بوده، اسائتش أولی بلکه واجب گردد و بالعکس، چه اثر قسر بر خلاف طبع است، و این است قضاء محکم و غیر محکم، فتدبّر.

امّا مشیّت در معاصی به معنی علم است و عطف تفسیری اوست، پس در معاصی علم و قدرت بازداشتن هست و رضاء و اراده وخواهش حق تعالی نیست، خدا نخواسته می شود. این است حقّ مذهب ما امامی _ رضوان اللّه علیهم _ و به این وجه رفع جمیع شبهات می شود، و علماء را در این باب لغزش های عظیم است، واللّه [ الهادی ] إلی الصراط المستقیم (1).

3. المعاد

قال فی «جنّه الفردوس» ما هذا نصّ کلامه:

و از مولای ما جعفر صادق علیه السلام مروی است در باب میّت که آیا بدنش می پوسد؟ فرمود: آری حتّی گوشتی و استخوانی نمی ماند،

ص :75


1- 1. السعاده الإمامیّه (ترجمه الخصال)، مخطوط.

مگر آن گلش که از او آفریده شده بود، به درستی که او نمی پوسد، در قبر مدوّر می ماند تا از آن آفریده شود، چنانچه اوّل بار آفریده شده بود.

فقیر حقیر گوید: اشاره به شکل کروی اسطقات تواند بود که اجزای أصلیّه تعبیر از آن باشد، یا مراد أجزای أرضیّه باشد فقط که غالب است و احتمال جواهر فرد دارد.

و تفصیل این مقام در «شرح الشفاء» و «شرح الإشارات» وکتب کلامیّه خود ذکر نموده ام وبحقِّ صریح ومحض برهان مناقضات ایراد کرده ام بر ارسطو و احزابش و ابن سینا و اتباعش، بلکه بر فلاطونیّه مباحثات دارم....

إلی أن قال:

و کم قلت للقوم أنتم علی شفا حفره من کتاب الشفاء

فلمّا استهانوا بتونجیا فزعنا إلی اللّه حسبی کفی

فماتوا علی دین رسطالیس و متنا علی ملّه المصطفی(1)

4. الرجعه

قال فی «جنّه الفردوس» ما هذا لفظه:

... فی الجمله رجعت که مرتضوی و حسنین و بعضی ائمّه علیهم السلام را

ص :76


1- 1. جنّه الفردوس (ترجمه کتاب من لا یحضره الفقیه)، مخطوط.

باشد، از ضروری دین دانسته اند و سایر تفاصیل آن را که روایات دلالتی دارد مشکوک فیها، بلکه طعن در او اعتبار نموده اند ردّ بر بعضی از محصّلین زمان ما (1).

5. خلقه الجنّه و تعیین مکانها

قال فی «جنّه الفردوس» ما هذا لفظه:

فقیر حقیر گوید: چون حور در بهشت می باشد، این کلام دلالتی دارد که بهشت در آسمان باشد چنانچه أصحّ قولین است، ومخلوق شده است چنانچه أوضح مذهبین (2).

6. نفی السهو عن النبیّ صلی الله علیه و آله وسلم

قال فی کتابه «جنّه الفردوس» ما هذا ترجمته بالعربیّه:

انّ نسبه السهو إلی الشیخ الصدوق رحمه الله أولی من نسبه السهو إلی رسول اللّه صلی الله علیه و آله وسلم (3).

* * *

ص :77


1- 1. جنّه الفردوس (ترجمه کتاب من لا یحضره الفقیه)، مخطوط.
2- 2. جنّه الفردوس، مخطوط.
3- 3. جنّه الفردوس، مخطوط.

القسم الثانی : الآراء الفقهیّه

1. صلاه الجمعه و العیدین

قال سیّدنا المترجم له فی کتابه «الثقه الإمامیّه»:

الفصل التاسع: فی صلوه الجمعه، قال: یجب من الزوال إلی مثل الظلّ علی الجماعه المعتبره الخطبتان والرکعتان. أقول: یدلّ علیه وجوه:... والخامس والثلاثون: ما روی عنه علیه السلام من طرق العامّه وتلقّاه الأصحاب بالقبول فیمن ترک الجمعه... ؛ ألا و لا صلاه له، ألا ولا زکوه له، ألا ولا حجّ له، الحدیث.

إلی أن قال:

والسابع والثلاثون: انّ الإنسان مدنیّ بالطبع فیفتقر إلی الإجتماع الّذی هو مظنّه التنازع، فانّما یتمّ الإجتماع ویکمل نظامه برأس یردعهم ویخوفهم اللّه عند العصیان ویعدهم بالثواب عند الطاعه، فوجب اعتبار الإمام.

ثمّ لمّا کان التنازع یفتقر إلی مدّع ومدّعی علیه وجب اعتبارهما، ولمّا کان التنازع مؤدّیًا إلی استحقاق الحدّ فی جنب أحدهم وجب وضع من یستوفی الحدود، فلتأسیس هذه الحکمه وجبت الجمعه، لأنّها لایجب علی غیر المستوطنین ویظهر منه أن الخمس کافیه أیضًا (1).

ص :78


1- 1. الثقه الإمامیّه فی الإحتجاجات الفرعیّه، مخطوط.

و قال فی «جنّه الفردوس» ما هذا نصّ کلامه:

فقیر حقیر گوید: نماز عیدین با تحقّق شرایط معتبر در جمعه واجب عینی است به اجماع، أمّا میر ما _ رضوان اللّه علیه _ وبعضی عامّه به وجوب کفایی قایل شده اند (1).

2. إقامه الحدود فی زمن الغیبه

قال فی «جنّه الفردوس» ما هذا تعریبه:

یجوز للفقهاء الجامعین لشرایط الفتوی فی هذه الأعصار الّتی غابت الحجّه فیها عن الأنظار إقامه الحدود، بل یجب علیهم عند التمکّن من الإقامه والأمن من مضرّه أهل الفساد، و یجب علی الناس مساعدتهم فی ذلک (2).

القسم الثالث : الآراء الأصولیّه

1. قال فی «الثقه الإمامیّه» ما هذا کلامه:

انّ النهی للتحریم، و قد ثبت ذلک فی أصول الفقه... ؛ انّ لفظ المشترکات للعموم، و قد بیّنا فی أصول الفقه انّ الجمع المحلّی بلام الجنس للعموم (3).

ص :79


1- 1. جنّه الفردوس (ترجمه کتاب من لایحضره الفقیه)، مخطوط.
2- 2. جنّه الفردوس، مخطوط.
3- 3. الثقه الإمامیّه، مخطوط.

2. و قال فیه أیضًا:

انّ لفظه «ما» هنا للعموم، لحسن الإستثناء الّذی هو إخراج ما یتناوله اللفظ قطعًا عن الإراده کما فی العدد، و قد استوفینا الکلام فیه فی علم أصول الفقه (1).

3. و قال فی کتابه «جنّه الفردوس» ما هذا کلامه:

فقیر حقیر گوید: نهی در عبادت هر چند مستلزم فساد است در وقتی که منهیّ عنه لازم عبادت باشد، چه نهی از لازم ملزوم نهی از ملزوم است (2).

القسم الرابع : الآراء والفوائد الرجالیّه

1. قال فی کتابه «الثقه الإمامیّه» ما هذا کلامه:

... و فی طریقه سهل بن زیاد و هو ضعیف، و غیاث بن ابراهیم وهو تبری، و محمّد بن سلیمان و هو مشترک بین الدیلمی و هو ضعیف وبین محمّد بن سلیمان بن الجحیم و هو مسکون، و المراد هو الأوّل، لأنّ الثانی من أصحاب سیّدنا أبی محمّد العسکریّ علیه السلام ، فبینه وبین الصادق علیه السلام رجلین: أبوه سلیمان و سدیر، و الأقرب أن یکون هو الراوی. وإن یکن کذلک ففی الطریق أیضًا أبوه سلیمان، قال ابن

ص :80


1- 1. الثقه الإمامیّه، مخطوط.
2- 2. جنّه الفردوس، مخطوط.

الغضائری: انّه کذّاب غال، روی عن الصادق علیه السلام (1).

2. و قال فیه أیضًا:

أجبنا عن الأوّل بالطعن فی السند، فانّ فی طریقه سهل بن زیاد، والشیخ وإن وثّقه فی بعض المواضع إلاّ أنّه طعن علیه فی عدّه مواضع وکذا النجاشی وابن الغضائری، وطعن علیه العلاّمه فی کتاب الرجال (2).

3. و قال فیه أیضًا:

... و فی طریقه أبان بن عثمان الأحمر، وهو وإن کان ناووسیًّا إلاّ انّه ثقه، قال الکشّی: انّه ممّن أجمعت العصابه علی تصحیح ما یصحّ نقله عنه (3).

القسم الخامس : الفوائد المتفرّقه

ص :81


1- 1. قال فی «جنّه الفردوس» ما هذا کلامه الشریف: در عنفوان تکلیفِ ما که توفیق رفیق بود، به زیارت حرمین شریفین _ زادهما اللّه فضلاً و تعظیمًا _ مشرّف شدیم، زیارت سیّده عالم را پشت به قبله رو به آن جناب چنین گذاردم: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم و به نستعین فی التسلیم علی من لایلیق1. الثقه الإمامیّه، مخطوط.
2- 2. الثقه الإمامیّه، مخطوط.
3- 3. الثقه الإمامیّه، مخطوط.

سلامی ببابها، سلام من الرحمه علی جنابها، سلام من العلیم العلاّم وقمقام الاکرام مادام إعتکاف الاحرام، لتمییز الحلال والحرام، علی سدّه السیّده الکریمه النبیله المعصومه المظلومه الصادقه الصدوقه الصدّیقه صحصاح الرحمه و رحراح المرحمه بنت سمیدع جبائد سیائده الأمّه و سمیدعات غابات الحُمه زوجه قمه الرُمّه أمّ عیالم الأئمّه المدعوه بفاطمه هی البرهان للأفق المبین، هی کحل الیقین للحور و العین، صلوات اللّه و سلامه علیها و علیهم مرّ الدهور والأدوام کر الشهور و الأعوام مادام اطناب الأعمار مربوطه بأوتاد اللیالی والأیّام.

أیّتها المولاه المصطفاه المرتجاه المرتضاه المنتجاه المحفوفه بقناع العفو و الرحمه و بُرد الصفح و المرحمه أتیتک مسکینًا مستکنًا عند بابک مستمسکًا بجنابک مستأذنًا لتقبیل سدّتک السنیّه القدوسیّه وسجود عتبتک القدّیسیّه القیمومیّه الدیمومیّه و حضرتک العلیّه العالیه مسکینًا ذا مقربه مستکینًا ذا متربه راجبًا منک نظره ناضره فی الدنیا و الآخره مَرْمَسُکِ اللؤلؤ المکنون لایمسّه إلاّ المطهّرون وأنا الذلیل الّذی لا ملیکه له سواک و لا ملاک له إلاّ مثواک سنلقی علیک قولاً ثقیلاً من شاء اتّخذ إلی ربّه سبیلاً.

أیّتها المولده أتیتک زائرًا من بعد المکان و قرب الجنان منساقًا إلی موالاتک و موالاه من والاک و معاده من عاداک، فمن یکفر بالطاغوت ویؤمن باللّه فقد استمسک بالعروه الوثقی لا انفصام لها

ص :82

مفتاقًا إلی شفاعتک و شفاعه أبیک و زوجک و ولدک عند اللّه بمنّه وعونه و من ذا الّذی یشفع عنده إلاّ بإذنه، لیس لی زاد و لا راحله فی العاجله للاجل الاجله نستدعی منک اهبه للآخره و عدّه للاجله یا فاطمه علی وجوه خاشعه و عیون باکیه و قلوب حامیه صلوات اللّه علیک و علی البرره فی صحف مکرّمه و سلامه علیکم أجمعین إلی یوم الدین (1).

2. قال فی «جنّه الفردوس» ما هذا نصّه بالفارسیه:

... و این قول اختیار شیخ... و سیّد خویش ما مرتضی علم الهدی ... ومشایخ خویشان ما علی عبدالعالی، و پسرش عبدالعالی، وبهاء الملّه والدین، و سیّد نزدیکتر ما محمّد المدعوّ به داماد، و سیّد جدّم أبوطالب العریضی و اجدادش: أسداللّه و حیدر و یحیی وأمیر الحاجّ، و سایر إمامیّه سادات ما متقدّمین و متأخّرین وتابعین ایشان (2).

3. قال فی « جنّه السلام » ما هذا لفظه بالفارسیه :

... و مخفی نماند که علیّ بن حسین بن زید بن علیّ علیه السلام است با ابراهیم بن محمّد بطحائی بن قاسم بن حسن بن زید بن حسن علیه السلام با پسرش حسن نیز که هر سه در جنب مسجد سعید بن جبیر باب الدشت اصفهان مدفون اند و امامیّین ما _ رضوان اللّه علیهم _ بر

ص :83


1- 1. جنّه الفردوس، مخطوط.
2- 2. جنّه الفردوس، مخطوط.

ایشان اوقاف عظیم و خیرات جسیمه قرار داده به وکلاء مترجم _ وفّقه اللّه _ اختصاص شرعی دارد، و نسب مترجم به علیّ بن جعفر در شجره طیّبه و فضایل آباء یکان یکان در کتب مبسوط احادیث اشاره شده (1).

وفاته و مدفنه

قال خرّیت الصناعه المیرزا عبداللّه أفندی الاصفهانی قدس سره فی ترجمه فقیدنا المترجم فی ریاضه :

و مات هذا السیّد فی هذه الأعصار باصفهان (2).

وقد فسّر نفسه عباره «هذه الأعصار» فی الریاض: ج 3 ص 231 بسنه: 1106 ه ؛ وفی: ج 4 ص 77 بسنه : 1117 ه .

واحتمل بعض (3) أنّه دفن بمحلّه سنبلان المعروف بباب الإمام، واللّه العالم بالصواب وإلیه المرجع والمآب، وهو المسؤول أن یجعل هذه الرساله من أکبر أسباب موجبات الثواب، بحقّ محمّد وآله الّذین أوتوا الحکمه وفصل الخطاب، والحمد للّه الکریم الوهّاب .

ص :84


1- 1. جنّه السلام (ترجمه عیون أخبار الرضا علیه السلام ) : مخطوط.
2- 2. ریاض العلماء: 4 / 187.
3- 3. زندگی نامه علاّمه مجلسی قدس سره ، للسیّد مصلح الدین المهدوی رحمه الله : 2 / 63.

واتّفق الفراغ من تسوید هذه الرساله المسمّاه بالجَوهَرِ السَامِی فی ترجمه السیّد علیّ الإمامیّ بعون اللّه وحسن توفیقه، قُبَیل فجر یوم الأربعاء لیله إحدی وعشرین من شهر رمضان المبارک (لیله استشهاد أمیرالمؤمنین علیه السلام ) من شهور سنه ألف وواحد وثلاثین وأربعمائه (1431) من الهجره النبویّه علی مشرفها وآله آلاف السلام والتحیّه، علی ید مؤلّفها الفقیر إلی اللّه الغنیّ ابن السیّد مهدیّ: محمّد الرضا الموسویّ آل حجّه الإسلام الشفتی _ أعلی اللّه تعالی مقامه العالی .

وأسأل اللّه الصفح عمّا وقع فیها من السهو والتحریف وفی العمر المصروف فی ذلک من التفریط والتسویف، ومن الناظرین فیها أن لا ینسونی من الدعوات فی حیاتی وبعد الممات .

اللهمّ اغفر لی ولوالدیّ ولجمیع المؤمنین، وألحقنی بسلفی الصالحین بحقّ محمّد وأهل بیته الطاهرین، وآخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمین.

* * *

ص :85

ص :86

فهرس المصادر

1. إجازات الحدیث، العلاّمه المجلسی (1110 ه)، تحقیق السیّد أحمد الحسینی، مکتبه آیه اللّه المرعشی، قم، 1410 ه .

2. الإجازات لجمع من العلماء و المحدّثین، تحقیق السیّد مهدی الرجائی، مکتبه آیه اللّه المرعشی، قم، 1429 ه .

3. اختیار معرفه الرجال (المعروف برجال الکشی)، لشیخ الطائفه الطوسی، تحقیق السیّد مهدی الرجائی، مؤسّسه آل البیت، قم، 1404 ه .

4. الإرشاد، للشیخ المفید رحمه اللّه، تحقیق ونشر مؤسّسه آل البیت، قم، 1414.

5. أعلام اصفهان، للسیّد مصلح الدین المهدوی (ت 1374 ش)، تحقیق غلامرضا نصر اللهی، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1389 ش .

6. أعیان الشیعه، تألیف السیّد محسن الأمین، تحقیق حسن الأمین، دار التعارف، بیروت، 1371 ه .

7. بحار الأنوار، للعلاّمه المجلسی رحمه اللّه، مؤسّسه الوفاء، بیروت، 1403 ه .

ص :87

8 _ تاج العروس من جواهر القاموس، لمحبّ الدین أبی فیض السیّد محمّد مرتضی الحسینی الزبیدی (ت 1205)، تحقیق علی شیری، دارالفکر، بیروت، 1414ه .

9. تاریخ عالم آرای عبّاسی، اسکندر بیک المنشئ، تحقیق ایرج افشار، مؤسسه أمیر کبیر، تهران، 1387 ش.

10. تأریخ قم _ الترجمه الفارسیه لکتاب قم _ للحسن بن محمّد بن حسن القمی، انتشارات طوس، تهران .

11. التحریر الطاووسی المستخرج من کتاب حل الإشکال للسید أحمد بن موسی آل طاووس (673)، للشیخ حسن صاحب المعالم (1011)، فاضل الجواهری، 1411، سید الشهداء (ع)، قم، مکتبه آیه اللّه المرعشی .

12. تحفه الأزهار وزلال الأنهار فی نسب أبناء الأئمّه الأطهار علیهم صلوات الملک الغفّار، للسیّد ضامن بن شدقم الحسینی المدنی (ت بعد 1090 ) تحقیق کامل سلمان الجبوری، میراث مکتوب، تهران، 1420 ه .

13. تحفه الزائر، للعلاّمه المجلسی رحمه اللّه، تحقیق مؤسّسه امام هادی علیه السلام، قم، 1386 ش .

14. تحفه العالم فی شرح خطبه المعالم، للسیّد جعفر بحرالعلوم الطباطبائی (1377ه)، نشر مکتبه الصادق، تهران، 1401 ه .

15. تحیّه أهل القبور بالمأثور، للسیّد حسن الصدر الکاظمینی، طبع ملحقًا بآخر کتابه « نزهه أهل الحرمین فی عماره المشهدین، بتحقیق السیّد مهدی الرجائی، نشر مکتبه آیه اللّه المرعشی، قم، 1431 ه .

16. تراجم الرجال، للسیّد احمد الاشکوری، مکتبه آیه اللّه المرعشی، قم، 1414 ه.

ص :88

17. تقریب التهذیب، لأحمد بن علی بن حجر العسقلانی (852 ه)، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1415 ه .

18. تکمله أمل الآمل، تألیف السیّد حسن الصدر، تحقیق حسین علی محفوظ، عبدالکریم دبّاغ، عدنان الدبّاغ، دار المورخ العربی، بیروت، 1429 ه .

19. تکمله الذریعه إلی تصانیف الشیعه، للسیّد محمّد علی الروضاتی، اعداد محمّد برکت، مکتبه مجلس الشوری الإسلامی، تهران، 1432 ه .

20. تکمله الرجال، للشیخ عبدالنبیّ الکاظمیّ، تحقیق السیّد محمّد صادق بحرالعلوم، قم، أنوار الهدی، 1425 ه .

21. تلامذه العلاّمه المجلسی رحمه الله ، للسیّد أحمد الحسینی الاشکوری، مکتبه آیه اللّه المرعشی رحمه الله ، قم، 1410 ه .

22. تنقیح المقال فی علم الرجال، للشیخ عبداللّه المامقانی، مطبعه مرتضویه، نجف الأشرف، 1352 ه .

23. حاشیه مجمع الفائده والبرهان، للوحید البهبهانی (1205 ه)، تحقیق مؤسّسه العلاّمه الوحید البهبهانی، قم، 1417 ه .

24. خاتمه مستدرک الوسائل، للمیرزا حسین النوری، تحقیق مؤسّسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، 1416 ه .

25. خلاصه الأقوال، للعلاّمه الحلّی، تحقیق الشیخ جواد القیّومی، مؤسّسه النشر الإسلامی، قم، 1417 ه .

26. خلاصه التواریخ، قاضی أحمد قمّی، تصحیح احسان اشراقی، دانشگاه تهران، 1359 ش.

ص :89

27. الذریعه إلی تصانیف الشیعه، للشیخ آغا بزرگ الطهرانی، دار الأضواء، بیروت، 1389 ه .

28. رجال ابن داود، لابن داود الحلّی (740 ه)، تحقیق السیّد محمّد صادق آل بحرالعلوم، مطبعه الحیدریه، النجف الاشرف، 1392 ق.

29. رجال البرقی، لأحمد بن عبداللّه ابن احمد بن محمّد بن خالد البرقی، تحقیق حیدر محمّد علی البغدادی، مؤسّسه الإمام الصادق علیه السلام ، قم، 1430 ه .

30. رجال الطوسی، للشیخ أبی جعفر محمّد بن الحسن الطوسی رحمه الله ، تحقیق السیّد جواد القیّومی، مؤسّسه النشر الإسلامی، قم، 1415 ه .

31. رجال النجاشی، لأبی العبّاس أحمد بن علی بن أحمد بن العبّاس النجاشی (372 _ 450)، تحقیق السیّد موسی الشبیری الزنجانی، مؤسّسه النشر الإسلامی، قم، 1416 ه.

32. رسائل الشهید الثانی، للشیخ زین الدین بن علی العاملی، تحقیق رضا المختاری، مرکز الأبحاث والدراسات الاسلامیه، قم، 1422 ه .

33. الرسائل الفقهیّه، للوحید البهبهانی (1205 ه)، تحقیق مؤسّسه العلاّمه الوحید البهبهانی، قم، 1419 ه .

34. روضات الجنّات فی أحوال العلماء و السادات، للسیّد محمّد باقر الچهارسوقی، تحقیق أسداللّه اسماعیلیان، مکتبه اسماعیلیان 1391 ه .

35. روضه المتّقین فی شرح کتاب من لا یحضره الفقیه، للعلاّمه محمّد تقی المجلسی، مؤسّسه دار الکتاب الإسلامی، قم، 1429 ه .

36. ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، للمیرزا عبداللّه أفندی الاصفهانی، تحقیق السیّد أحمد الحسینی، مکتبه آیه اللّه المرعشی ،قم، 1401 ه .

ص :90

37 _ ریحانه الأدب، لمیرزا محمّد علی المدرّس، خیام، تهران، الطبعه الثانیه .

38. زبور آل داود، للسیّد محمّد هاشم المرعشی، تصحیح عبدالحسین نوایی، میراث مکتوب، تهران، 1379 ش .

39. زندگی نامه علاّمه محمّد باقر مجلسی، سیّد مصلح الدین مهدوی، حسینیّه عماد زاده، اصفهان.

40. سنن الترمذی، لابی عیسی محمّد بن عیسی بن سوره الترمذی (209 _ 279 ه)، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف، دار الفکر، بیروت، 1403 ه .

41. الشجره المبارکه فی أنساب الطالبیه، لفخر الدین محمّد بن عمر بن الحسین الرازی (606 ه)، تحقیق السیّد مهدی الرجائی، مکتبه آیه اللّه المرعشی، قم، 1409 ه .

42. صفویّه در عرصه دین، فرهنگ وسیاست، رسول جعفریان، پژوهشگاه حوزه ودانشگاه، قم، 1391 ش .

43. طبقات أعلام الشیعه (القرن الثانی عشر)، للشیخ آغا بزرگ الطهرانی، منشورات مؤسسه فقه الشیعه، بیروت، 1411 ه .

44. عمده الطالب، لابن عنبه (748 _ 828 ه)، تصحیح محمّد حسین آل الطالقانی، المطبعه الحیدریه، النجف الأشرف، 1380 ه .

45. عمده الطالب الصغری، لابن عنبه (748 _ 828 ه)، تحقیق السیّد مهدی الرجائی، مکتبه آیه اللّه المرعشیّ قدس سره ، قم، 1430 ه .

46. الغدیر فی الکتاب والسنه والأدب، للشیخ عبدالحسین أحمد الأمینی (1392 ه)، دار الکتاب العربی، بیروت، 1397 ه

47. الفخری فی أنساب الطالبیّین، لاسماعیل بن الحسین المروزی الأزورقانی (572

ص :91

_ بعد 614 ه)، تحقیق السیّد مهدی الرجائی، مکتبه آیه اللّه المرعشیّ قدس سره ، قم، 1409 ه.

48. الفوائد الرضویّه فی أحوال علماء مذهب الجعفریّه، للشیخ عباس القمّی، انتشارات مرکزی، ایران، 1327 ش.

49. الفهرست، للشیخ أبی جعفر محمّد بن الحسن الطوسی رحمه الله ، تحقیق السیّد جواد القیّومی، مؤسّسه النشر الإسلامی، قم، 1417 ه .

50. فهرست کتب خطّی اصفهان، سیّد محمّد علی روضاتی، مرکز تحقیقات رایانه ای حوزه علمیّه اصفهان، 1389 ش.

51. فهرست نسخ خطّی سه کتابخانه اصفهان، رحیم قاسمی، مجمع ذخائر اسلامی، قم ،1386 ش.

52. فهرست نسخ خطّی کتابخانه آستان قدس رضوی، محمّد آصف فکرت، مشهد، 1369 ش.

53. فهرست نسخ خطّی کتابخانه آیت اللّه سیّد حسن فقیه إمامی، سیّد صادق اشکوری، مجمع ذخائر اسلامی، قم، 1389 ش.

54. فهرست نسخ خطّی کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی، سیّد أحمد اشکوری، کتابخانه آیه اللّه مرعشی، قم، 1366 ش.

55. فهرست نسخ خطّی کتابخانه مرکز تحقیقات دار الحدیث، علی صدرایی خویی، دار الحدیث، قم، 1384 ش.

56. فهرست نسخ خطّی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، محمّد تقی دانش پژوه، تهران، 1348 ش.

57. فهرست نسخ خطّی کتابخانه وزیری دانشگاه یزد، محمّد شیروانی، تابان، تهران، 1350 ش.

ص :92

58. الفیض القدسی (المطبوع مع بحارالأنوار للعلاّمه المجلسی رحمه الله ) مؤسّسه الوفاء، بیروت، 1403 ه .

59 _ القاموس المحیط : لأبی طاهر مجد الدّین محمّد بن یعقوب الفیروزآبادی ( 729 _ 817 ه )، تحقیق و نشر دار العلم، بیروت، 1306 .

60 _ الکافی : لأبی جعفر ثقه الإسلام محمّد بن یعقوب بن إسحاق الکلینی (ت 329 )، تحقیق علی أکبر الغفاری، دار الکتب الإسلامیّه، طهران، 1388 .

61. کتاب من لایحضره الفقیه، للشیخ الصدوق قدس سره ، تحقیق علی أکبر الغفّاری، مؤسّسه النشر الإسلامی، قم 1404 ه .

62. کشف الغمه، لابن أبی الفتح الإربلی (693)، دار الأضواء، بیروت، لبنان .

63. الکنی والألقاب، للشیخ عبّاس القمّی، مکتبه الصدر، تهران، 1359 ه .

64. اللباب فی تهذیب الأنساب، لابن الأثیر الجزری، دار صادر، بیروت .

65. لسان العرب، ابن منظور، محرم 1405، نشر أدب الحوزه، قم، ایران .

66. المجدی فی أنساب الطالبین، علی بن محمّد العلوی، تحقیق : الدکتور أحمد المهدوی الدامغانی، سیّد الشهداء (ع)، مکتبه آیه اللّه المرعشی، قم .

67. مرزبان امامت و ولایت، اجمالی از زندگینامه وفرازهایی از وصیّت نامه آیه اللّه حاج سیّد حسن فقیه امامی، سیّد محمّد رضا شفتی، 1390 ش.

68. مسائل علیّ بن جعفر و مستدرکاتها، تحقیق مؤسّسه آل البیت لإحیاء التراث، المؤتمر العالمی للإمام الرضا علیه السلام ، مشهد، 1409 ه.

69 _ مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل : للحاج المیرزا حسین المحدّث النوری الطبرسی ( 1254 _ 1320 ) ، تحقیق و نشر مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، قم، 1408 ه .

ص :93

70. معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعه، لابن شهر آشوب المازندرانی (المتوفّی 588 ه)، نشر الفقاهه، قم، 1425 ه .

71. معجم البلدان، للشیخ شهاب الدین الحموی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، 1399 ه .

72. معجم رجال الحدیث، للسیّد الخوئی (ت 1411 ه)، 1413 ه .

73. المعقبون من آل أبی طالب علیه السلام ، للسیّد مهدی الرجائی، مؤسّسه عاشوراء، قم، 1427 ه .

74. منهج المقال فی تحقیق أحوال الرجال، لمیرزا محمّد بن علی الأسترابادی (المتوفّی 1028 ه)، تحقیق ونشر مؤسّسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، 1431 ه .

75. نخستین دو گفتار، سیّد محمّد علی روضاتی، مرکز تحقیقات رایانه ای حوزه علمیّه اصفهان، چاپ دوّم .

76. وقائع السنین والأعوام، للأمیر عبدالحسین الخاتون آبادی، تصحیح محمّد باقر البهبودی، اسلامیه، تهران، 1352 ش .

77. یادگاری از خطبای پیشین، مجموعه سخنرانی های میر محمّد حسین إمامی عریضی (قوام المحدّثین)، تحقیق سیّد محمّد امامی و محمّد حسین گلپایگانی، انتشارات یاس زهرا علیهاالسلام ، قم، 1387 ش.

78. یادواره آیه اللّه سیّد أحمد فقیه امامی قدس سره ، میر سیّد حجّت موحّد أبطحی، نشر صندوق قرض الحسنه امام هادی علیه السلام ، اصفهان، طبع الهادی، قم، 1414 ه .

* * *

ص :94

فهرس المطالب

اسمه··· 4

نسبته··· 4

نسبه الکریم··· 6

مولد المترجم له و موطنه··· 9

1 _ تأریخ ولادته:··· 9

2 _ مسقط رأسه:··· 9

أساتذته و شیوخه··· 9

1. والده السیّد محمّد الإمامیّ (ت بعد 1086 ه)··· 9

2. المحقّق الآقا حسین الخوانساریّ (ت 1098 ه)··· 10

3. میر أبوالقاسم··· 10

4. العلاّمه محمّد باقر المجلسی قدس سره (ت 1110 ه)··· 11

مدحه واطراؤه··· 14

1. المیرزا عبداللّه أفندی الاصفهانی (من أعلام القرن الثانی عشر)··· 14

ص :95

2. النسّابه السیّد ضامن بن شدقم الحسینی المدنی (ت بعد 1090 ه )··· 15

3. السیّد محمّد باقر الچهارسوقی (ت 1313 ه)··· 15

4. المیرزا حسین النوری (ت 1320 ه)··· 16

5. السیّد حسن الصدر (ت 1354 ه)··· 17

6. الشیخ عبّاس القمّی (ت 1359 ه)··· 17

7. السیّد محسن الأمین العاملی (ت 1371 ه)··· 18

8. الشیخ آغا بزرگ الطهرانی (ت 1389 ه)··· 18

أسرته··· 19

1 _ والده: أمیر سیّد محمّد الإمامیّ (المتوفّی بعد 1086 ه)··· 19

2 _ جدّ والده: السیّد أبوطالب الإمامیّ الاصفهانی··· 21

3 _ أبوالحسن علی زین العابدین (المعروف بإمام زاده درب امام)··· 22

4 _ جدّه الأعلی: أبوالحسن علیّ العریضی بن جعفر الصادق علیه السلام ··· 28

صحّه عقیدته وتأدّبه مع أبی جعفر الثانی علیه السلام ··· 33

تألیفات علیّ بن جعفر العریضی رضی الله عنه ··· 34

فائده جلیله··· 36

ذکر الخلاف فی محلّ دفن علیّ بن جعفر رضی الله عنه ··· 40

فائده··· 47

أعقاب علیّ بن جعفر و ذرّیّته··· 48

السیّد عبدالباقی الإمامی··· 50

ص :96

السیّد محمّد حسین الإمامی (قوام المحدّثین)··· 50

السیّد محمّد الإمامی (ت 1359 ه)··· 51

السیّد عطاء اللّه الإمامی (ت 1387 ه )··· 52

السیّد أحمد الفقیه الإمامی ( ت 1414 ه )··· 54

السیّد حسن الفقیه الإمامی ( ت 1432 ه )··· 56

مؤلّفاته··· 60

آرائه··· 73

القسم الأوّل: الآراء الکلامیّه··· 73

1. اثبات الغرض فی أفعال اللّه تعالی··· 73

2. القضاء و القدر··· 73

3. المعاد··· 75

4. الرجعه··· 76

5. خلقه الجنّه و تعیین مکانها··· 77

6. نفی السهو عن النبیّ صلی الله علیه و آله ··· 77

القسم الثانی: الآراء الفقهیّه··· 78

1. صلاه الجمعه والعیدین··· 78

2. إقامه الحدود فی زمن الغیبه··· 79

القسم الثالث: الآراء الأصولیّه··· 79

القسم الرابع: الآراء والفوائد الرجالیّه··· 80

القسم الخامس: الفوائد المتفرّقه··· 81

وفاته و مدفنه··· 84

فهرس المصادر··· 87

فهرس المطالب··· 95

ص :97

* * *

ص :98

تعريف مرکز

بسم الله الرحمن الرحیم
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
الزمر: 9

المقدمة:
تأسّس مرکز القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان بإشراف آیة الله الحاج السید حسن فقیه الإمامي عام 1426 الهجري في المجالات الدینیة والثقافیة والعلمیة معتمداً علی النشاطات الخالصة والدؤوبة لجمع من الإخصائیین والمثقفین في الجامعات والحوزات العلمیة.

إجراءات المؤسسة:
نظراً لقلة المراکز القائمة بتوفیر المصادر في العلوم الإسلامیة وتبعثرها في أنحاء البلاد وصعوبة الحصول علی مصادرها أحیاناً، تهدف مؤسسة القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان إلی التوفیر الأسهل والأسرع للمعلومات ووصولها إلی الباحثین في العلوم الإسلامیة وتقدم المؤسسة مجاناً مجموعة الکترونیة من الکتب والمقالات العلمیة والدراسات المفیدة وهي منظمة في برامج إلکترونیة وجاهزة في مختلف اللغات عرضاً للباحثین والمثقفین والراغبین فیها.
وتحاول المؤسسة تقدیم الخدمة معتمدة علی النظرة العلمیة البحتة البعیدة من التعصبات الشخصیة والاجتماعیة والسیاسیة والقومیة وعلی أساس خطة تنوي تنظیم الأعمال والمنشورات الصادرة من جمیع مراکز الشیعة.

الأهداف:
نشر الثقافة الإسلامیة وتعالیم القرآن وآل بیت النبیّ علیهم السلام
تحفیز الناس خصوصا الشباب علی دراسة أدقّ في المسائل الدینیة
تنزیل البرامج المفیدة في الهواتف والحاسوبات واللابتوب
الخدمة للباحثین والمحققین في الحوازت العلمیة والجامعات
توسیع عام لفکرة المطالعة
تهمید الأرضیة لتحریض المنشورات والکتّاب علی تقدیم آثارهم لتنظیمها في ملفات الکترونیة

السياسات:
مراعاة القوانین والعمل حسب المعاییر القانونیة
إنشاء العلاقات المترابطة مع المراکز المرتبطة
الاجتنباب عن الروتینیة وتکرار المحاولات السابقة
العرض العلمي البحت للمصادر والمعلومات
الالتزام بذکر المصادر والمآخذ في نشر المعلومات
من الواضح أن یتحمل المؤلف مسؤولیة العمل.

نشاطات المؤسسة:
طبع الکتب والملزمات والدوریات
إقامة المسابقات في مطالعة الکتب
إقامة المعارض الالکترونیة: المعارض الثلاثیة الأبعاد، أفلام بانوراما في الأمکنة الدینیة والسیاحیة
إنتاج الأفلام الکرتونیة والألعاب الکمبیوتریة
افتتاح موقع القائمیة الانترنتي بعنوان : www.ghaemiyeh.com
إنتاج الأفلام الثقافیة وأقراص المحاضرات و...
الإطلاق والدعم العلمي لنظام استلام الأسئلة والاستفسارات الدینیة والأخلاقیة والاعتقادیة والردّ علیها
تصمیم الأجهزة الخاصة بالمحاسبة، الجوال، بلوتوث Bluetooth، ویب کیوسک kiosk، الرسالة القصیرة ( (sms
إقامة الدورات التعلیمیة الالکترونیة لعموم الناس
إقامة الدورات الالکترونیة لتدریب المعلمین
إنتاج آلاف برامج في البحث والدراسة وتطبیقها في أنواع من اللابتوب والحاسوب والهاتف ویمکن تحمیلها علی 8 أنظمة؛
1.JAVA
2.ANDROID
3.EPUB
4.CHM
5.PDF
6.HTML
7.CHM
8.GHB
إعداد 4 الأسواق الإلکترونیة للکتاب علی موقع القائمیة ویمکن تحمیلها علی الأنظمة التالیة
1.ANDROID
2.IOS
3.WINDOWS PHONE
4.WINDOWS

وتقدّم مجاناً في الموقع بثلاث اللغات منها العربیة والانجلیزیة والفارسیة

الکلمة الأخيرة
نتقدم بکلمة الشکر والتقدیر إلی مکاتب مراجع التقلید منظمات والمراکز، المنشورات، المؤسسات، الکتّاب وکل من قدّم لنا المساعدة في تحقیق أهدافنا وعرض المعلومات علینا.
عنوان المکتب المرکزي
أصفهان، شارع عبد الرزاق، سوق حاج محمد جعفر آباده ای، زقاق الشهید محمد حسن التوکلی، الرقم 129، الطبقة الأولی.

عنوان الموقع : : www.ghbook.ir
البرید الالکتروني : Info@ghbook.ir
هاتف المکتب المرکزي 03134490125
هاتف المکتب في طهران 88318722 ـ 021
قسم البیع 09132000109شؤون المستخدمین 09132000109.