غیبه المنتظر فی منتخب الاثر

اشاره

شابک:25000 ریال:978-600-5105-04-9

شماره کتابشناسی ملی:1509059

عنوان و نام پدیدآور:غیبه المنتظر من منتخب الاثر/ [صافی گلپایگانی]؛ عبدالسلام الترابی السدهی (الکاظمی).

مشخصات نشر:قم: مکتب آیه الله العظمی الصافی الگلپایگانی، 1387.

مشخصات ظاهری:207 ص.

یادداشت:عربی.

یادداشت:کتاب حاضر خلاصه و منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر(ع)... آیت الله صافی گلپایگانی است.

عنوان قراردادی:منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر. برگزیده.

موضوع:محمدبن حسن(عج)، امام دوازدهم، 255ق.-

موضوع:محمدبن حسن(عج)، امام دوازدهم، 255ق. - -- غیبت.

رده بندی دیویی:297/959

رده بندی کنگره:BP51/ص2م8013 1387

سرشناسه:ترابی، عبدالسلام ، خلاصه کننده.

شناسه افزوده:صافی، لطف الله، 1297 - . منتخب الاثرفی الامام الثانی عشر. برگزیده.

شناسه افزوده:دفتر آیه الله العظمی شیخ لطف الله صافی گلپایگانی.

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

ص: 1

اشاره

ص: 2

ص: 3

ص: 4

ص: 5

ص: 6

ص: 7

ص: 8

ص: 9

مقدمه المعد

بسم الله الرحمن الرحیم

والصلاه والسلام علی اشرف خلقه اجمعین محمد وآله الطاهرین، واللعن الدائم علی اعدائهم من الآن الی قیام یوم الدین.

لقد کانت فکره الامام المهدی علیه السلام وظهوره فی آخر الزمان مما تسالم علیه المسلمون بجمیع طوائفهم وتواترت البشارات به، سواء ما ورد فی القران الکریم او السنه النبویه الشریفه؛ ونحن عزیزی القارئ فی هذا المختصر حول غیبته علیه السلام نذکرماورد فی کتب الفریقین علی نحو الاختصار ومن اراد التوسع فعلیه بمراجعه الکتاب الذی اعتمدنا علیه وهو کتاب (منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر)، لمؤلفه؛ العلامه الفذ الورع، احد زعماء الطائفه الشیعیه نزیل قم المقدسه، آیه الله العظمی؛ الشیخ صافی الگلپایگانی استاذنا المفدی دام ظله الوارف علی رؤوس المسلمین.

ولاغرابه فان هذا الکتاب فرید من نوعه؛ لما یحتویه من مطالب مهمه حول الامام المهدی علیه السلام، حیث جمع مؤلفه، دام ظله؛ الآثار الروائیه وضمنها المطالب العلمیه والرجالیه، فخرج کتابا فریدا حاویا لعلم الروایه والدرایه. ولاهمیته؛ حاولت ان اجمع بعضا من فصوله المهمه علی شکل کتیبات فی مواضیع معینه.

ولقد تقدم منا اختصار بعض من اجزاءه الثلاثه، علی شکل کتیبات صغیره

ص: 10

لیسهل تداولها، وها نحن نوفق لاخراج الکتاب الرابع من هذه المختصرات وسمیناه (غیبه المنتظر فی منتخب الاثر)، وحاولنا جمع کل ما یتعلق بغیبه الامام المهدی، روحی فداه، من الکتاب الموسوم، و جعلته علی شکل فصول، وکل فصل فیه عده اسئله مع الاجابه علیها، حتی تکون مطالب الکتاب سهله وواضحه، کما هو دأبنا فی ذلک.

ولمّا اردنا ان تکون الاجزاء مستقله؛ لذا حاولنا ان نذکر فی هذا المختصر فصل حول ولادته علیه السلام، ثم الکلام فی غیبته، لیکون البحث متکاملا، ولایشعر القارئ بفراغ فی موضوع الکتاب.

کما لایخفی علی القارئ اللبیب؛ انه قد حصل تکرار لبعض الروایات لوجود جهات فیها استدعت ذلک، کما لایخفی ایضا؛ انا حذفنا اسناد الروایات روما للاختصار.

هذا وختاما ارجو من الله المولی العظیم؛ ان ینفع به اخوانی المؤمنین، انه علی کل شی ء قادر وحکیم.

المعد

عبدالسلام الترابی السدهی (الکاظمی)

ص: 11

مقدمه المؤلف دام ظله

مقدمه المؤلف دام ظله (1)

بسم الله الرحمن الرحیم

وبه نستعین، والصلاه والسلام علی اشرف خلقه اجمعین؛ ابی القاسم محمد وآله الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم علی اعدائهم اجمعین من الآن الی قیام یوم الدین:

لایخفی علیک عزیزی القارئ-: ان ظهور المهدی علیه السلام فی آخر الزمان، موضوع کثر فی شأنه تصنیف الکتب، وتحریر الرسائل والمقالات الجامعه من عصر الإمام ابی محمد الحسن العسکری علیه السلام إلی العصر الحاضر، فقلما یوجد من علماء الإمامیه من لم یکن له کتاب خاص أومقاله وکلمه خاصه فی هذا الموضوع، وفی مراجعه بعضهما غنی وکفایه لطلاب الحقیقه، هذا مضافا إلی ما صنفه فی ذلک بعض العلماء من أهل السنه؛ کالحافظ أبی نعیم الأصبهانی صاحب کتاب: (صفه المهدی) و (مناقب المهدی)، والکنجی الشافعی صاحب: (البیان فی أخبار صاحب الزمان)، وملاعلی المتقی صاحب: (البرهان فی علامات مهدی آخر الزمان)، وعباد بن یعقوب الرواجنی صاحب کتاب: (أخبار المهدی)، والسیوطی صاحب: (العرف الوردی فی أخبار المهدی)، وابن حجر


1- اقتبسنا المقدمه من کتابه منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر، ج 2، ص 8- 17.

ص: 12

صاحب:

القول المختصر فی علامات المهدی المنتظر

، والشیخ جمال الدین یوسف بن یحیی الدمشقی صاحب:

عقد الدرر فی أخبار الإمام المنتظر

، وغیرهم، وأفرد فی ترجمته أیضآ علی ما فی السیره الحلبیه بعضهم کتابا حافلا سماه: (الفواصم عن الفتن القواصم).

فإذن لاوجه للاسغراب والاستبعاد فی هذه الأحادیث المتواتره التی بعض رواتها مکی، وبعضهم مدنی، وبعضهم کوفی، وبعضهم بصری، وبعضهم بغدادی، و بعضهم رازی، و بعضهم قمی، وبعضهم شیعی، وبعضهم سنی، وبعضهم أشعری، وبعضهم معتزلی، وبعضهم کان فی العصر الاول، وبعضهم فی غیره من الاعصار؛ لامتناع اجتماع هؤلاء مع بعد مساکنهم ومواطنهم، واختلاف اعصارهم وآرائهم ومذاهبهم فی (مجلس واحد) واتفاقهم علی نقل هذه الأحادیث کذبا، مع أن احتمال الکذب فی کثیر منها بالخصوص أیضا فی غایه الضعف والفساد؛ لکون رواته من المعروفین بالوثاقه، ومن أعاظم العلماء ورجالات الدین والزهد والعباده، فلو ترکنا الأخذ بها لما بقی مجال للاستناد إلی الاخبارالمأثوره عن النبی وعترته علیهم السلام، فی جمیع أبواب الفقه وغیره، ولزم أن نرفع الید عن التمسک بالأخبار المعتبره فی امورنا الدنیویه والدینیه مع استقرار بناء العقلاء من المسلمین وغیرهم علیه وهذا الاستبعاد هو عمده مااعتمد علیه المخالفون، واعترضوا به علی الشیعه من غیر التفات الی مایؤول إلیه أمره مما لم یلتزم به أحد من المسلمین وغیرهم.

وقد صرح بتواتر هذه الأخبار واشتهار ظهوره علیه السلام بین المسلمین واتفاق العلماء علیه؛ جماعه من أعلام أهل السنه، کما قد اخرج هذه الأحادیث؛

ص: 13

جماعه من أکابرأئمتهم فی الحدیث: کأحمد، وأبی داود، وابن ماجه، والترمذی، والبخاری، ومسلم، والنسائی، والبیهقی، والماوردی، والطبرانی، والسمعانی، والرویانی، والعبدری، والحافظ عبد العزیزالعکبری فی تفسیره، وابن قتیبه فی (غریب الحدیث)، وابن السری، وابن عساکر، والدارقطنی فی (مسند سیده نساء العالمین فاطمه الزهراء)، والکسائی فی (المبتدأ)، والبغوی، وابن الأثیر، وابن الدیبع الشیبانی، والحاکم فی (المستدرک) وابن عبد البر فی (الاستیعاب)، والحافظ ابن مطیق، والفرعانی، والنمیری، والمناوی، وابن شیرویه الدیلمی، وسبط ابن الجوزی، والشارح المعتزلی، وابن الصباغ المالکی، والحموی، وابن المغازلی الشافعی، وموفق بن أحمد الخوارزمی، ومحب الدین الطبری، والشبلنجی، والصبان، والشیخ منصور علی ناصف، وغیرهم.

وهنا فوائد جلیله عظیمه؛ تظهر من جمع هذه الأخبار علی هذا الترتیب والتفصیل، لا بأس بالتنبیه علی بعضها:-

منها: ان اعتقاد الشیعی فی عصر الغیبه بوجود المهدی علیه السلام وظهوره فی آخر الزمان؛ لیس مانعا من اجتماع کلمه المسلمین، ورفض الاختلافات المضره بمجدهم وشوکتهم، فان هذه عقیده محضه خالصه نشات عن هذه البشائر، ولیست مخالفه لما بُنی علیه الاسلام أو لما دل علیه صریح أوظاهر الکتاب أو السنه القطعیه، بل عقیده انبعثت عن الاعتقاد بصدق النبی الکریم صلی الله علیه وآله صاحب هذه البشائر، فیجب أن یتعامل السنی فی هذه المساله معاملته مع غیرها من المسائل التی اختلفت فیها انظار علمائهم، ویتحری الحقیقه فیها کما یتحری فی غیرها.

ص: 14

ومنها: ترک التکرار، فإنی بعد ما تصفحت ما وقع بیدی من الکتب المصنفه فی هذا الموضوع قدیما وحدیثا لم أجده خالیا عن التکرار؛ لأن کثیرا من الاحادیث لم یتکفل ببیان مطلب خاص حتی یستغنی بنقله فی باب واحد دون ذکره فی سائر الأبواب بل اشتمل علی جهات وفوائد توجب ذکره فی عده من الأبواب، وهذاهو السبب لوقوع التکرار فی کتب حدیث الفریقین تاره، وتقطیع الأخبار تاره اخری، فاحترزت عنها بالإشاره إلی الأحادیث المذکوره فی سائر الأبواب مع ذکر مواضعها وعددها فی خاتمه کل باب.

ومنها: معرفه تواتر عناوین کثیر من الأبواب.

هذا؛ ونسأل الله تعالی: أن یوفقنا لما یوجب رضوانه، ویعیذنا عن التعصب والاعتساف، ویهدینا إلی سبیل الحق والإنصاف، وأن یجعل أعمالنا خالصه لوجهه الکریم، وذخیره لیوم لا ینفع مال ولا بنون إلا من أتی الله بقلب سلیم.(1)


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 5- 17 تجد المقدمه کامله.

ص: 15

بحث للمصنف دام ظله فی معنی الغیب وانه الامام المهدی علیه السلام

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

وصلّی الله علی محمد وعلی آله الطیبین الطاهرین؛ روی فی (کمال الدین) للشیخ الصدوق علیه الرحمه: عن داود بن کثیر الرقی، عن ابی عبدالله علیه السلام فی قول الله عزّ وجلّ (الذین یؤمنون بالغیب): یعنی من (آمن) اقرّ بقیام القائم انه الحق.

وقال صاحب (التبیان): ویدخل فیه، فی الغیب: مارواه اصحابنا من زمان الغیبه ووقت خروج المهدی علیه السلام ومثله؛ قال الطبرسی فی (مجمع البیان).

قال النیشابوری فی (غرائب القران) فی تفسیر قوله تعالی (الذین یؤمنون بالغیب)؛ وقال بعض الشیعه: المراد بالغیب المهدی المنتظر الذی وعد الله به فی القرآن وورد فی الخبر؛ (وعد الله الذین آمنوا وعملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض)؛ لو لم یبق من الدنیا الا یوم واحد لطوّل الله ذلک الیوم حتی یخرج رجل من امتی یواطئ اسمه اسمی وکنیته کنیتی یملا الارض قسطا وعدلا کما ملئت جورا وظلما.

وذکر الفخر الرازی فی التفسیر ایضا؛ ان بعض الشیعه قال: المراد بالغیب المهدی المنتظر الذی وعدالله تعالی به فی القران والخبر ثم ذکر الآیه والخبر، ثم

ص: 16

قال: واعلم ان تخصیص المطلق من غیر دلیل باطل.

اقول: یظهر من کلامهما موافقتهما مع الشیعه فی شمول اطلاق الغیب للمهدی المنتظر علیه السلام؛ اذ لامجال للمناقشه فی مثل ذلک بین اهل العلم، ویظهر من عدم انکارهما علی الشیعه؛ فی ان الله وعد بالمهدی المنتظر فی القرآن ایضا موافقتهما مع الشیعه وما جاء من طرقهم فی تفسیر الآیه.

ولما انجر الکلام الی ذلک لا بأس باضطراره فی معنی الغیب، وان الآیه هل فسرت بالمهدی علیه السلام من باب الجری والتطبیق او الاختصاص؟ وبیان تمام المراد فنقول:

بحث تفسیری

کل ما غاب عن الشخص، ولا یدرک بواحده من حواسه الظاهره؛ فهوغیب بالنسبه الیه، وما غاب کذلک عن الجمیع؛ فهو غیب بالنسبه الیهم، سواء کان ذلک الغیب مما تهتدی الیه العقول ویدرک بالدلائل والآثار والآیات، کوجود الله تعالی شانه، وصفاته العلیا، واسمائه الکبری، او کان الاهتداء الیه؛ باخبار الانبیاء والاولیاء، الذین کان اخبارهم عن هذه الامور من خوارق العادات؛ کاشراط الساعه، و عذاب القبر، والصراط، والمیزان، والجنه والنار، والانباء بافعال الناس فی الخلوات، واقوالهم، ام لا یهتدی الیه مطلقا؛ لابالعقول ولا بغیرها، کحقیقه ذات الله المقدسه، وسواء کان عدم ادراک ذلک الغیب بالحواس؛ لانه لم یکن من المبصرات والمسموعات وغیرها من المحسوسات، او کان من ذلک؛ ولکن کان

ص: 17

الاطلاع علیه لم یحصل عاده الا للاوحدی من الناس، علی سبیل خرق العادات- کانباء الناس بما یأکلون ویدخرون فی بیوتهم- وسواء کان هذا الغیب موجودا فی حال الایمان به او وجد فی الماضی وطرأ علیه الانصرام والانعدام، او کان مما یوجد فی المستقبل. فکل ذلک من الغیب؛ اذا کان مما یمتنع ادراکه او لایدرک الا بالعقول والافهام او لا یدرک بالحواس فی بعض الاحوال للجمیع او للبعض الا بالاعجاز وخرق العادات، فالله تعالی الازلی الابدی السرمدی غیب لانه لا یهتدی الیه الا بالعقول والافهام، واشراط الساعه، ونزول عیسی، وظهور المهدی علیهما السلام، و سؤال منکر و نکیر، وعذاب القبر، والصراط، والمیزان، والجنه والنار، وکیفیه بدء الخلق، وخلق آدم والمسیح، وکیفیه الجزاء والعقاب، والملائکه واصنافها، والوحی النازل علی الانبیاء، واحوال الانبیاء والامم الماضیه، والحوادث الآتیه، وکذا معجزات الانبیاء المنصرمه؛ کقلب العصا ثعبانا، وناقه صالح، وفلق البحر، وابراء الاکمه والابرص، مما جاء فی القران والاحادیث المعتبره، وغیر ذلک؛ مما لا طریق لمعرفته عاده الا باخبار النبی او الولی، کلها غیب؛ لانه لا طریق من العقول الیها ولیس لمعرفتها طریق الا اخبار من یخبر عن الغیب بالعنایه الربانیه، هذا وربما یقال: بظهور الغیب فی غیر الامور المعلومه بالدلائل العقلیه والآثار والآیات الظاهره؛ کوجود الله تعالی، وصفاته واسمائه، وغیر ما هو المعلوم علی الجمیع، وما ثبت وجوده بالتواتر، مثل؛ البلاد النائیه، ووجود الشخصیات المشهوره فی التاریخ، ووجود الاجداد والجدات، وبناه الابنیه، وما علی الارض من آثار الاقدمین، ولذلک فسّر بعضهم الغیب فی هذه الایه؛ بکل مالاتهتدی الیه العقول من: اشراط الساعه، وعذاب القبر، والحشر

ص: 18

والنشر، والصراط والمیزان والجنه والنار، قال الراغب فی المفردات: الغیب مصدر غابت الشمس وغیرها، اذا استترت عن العین، یقال؛ غاب عنی کذا، قال تعالی (ام کان من الغائبین)، واستعمل فی کل غائب عن الحاسه؛ وعما یغیب عن علم الانسان، بمعنی الغائب، قال (وما من غائبه فی السماء والارض الا فی کتاب مبین)، ویقال للشی ء: غیب وغائب باعتباره بالناس لا بالله تعالی، فانه لا یغیب عنه شی ء، کما لایعزب عنه مثقال ذره فی السماوات والارض، وقوله: (عالم الغیب والشهاده) ای؛ ما یغیب عنکم وما تشهدونه، والغیب فی قول (یؤمنون بالغیب): مالا یقع تحت الحواس، ولا تقتضیه بدایه العقول وانما یعلم بخبر الانبیاء علیهم السلام، وبدفعه یقع علی الانسان اسم الالحاد، ومن قال: الغیب؛ هو القران ومن قال: هو القدر؛ فاشاره منهم الی بعض ما یقتضیه لفظه، وقال بعضهم: معناه یؤمنون اذا غابوا عنکم ولیسوا کالمنافقین الذی قیل فیهم (واذا خلوا الی شیاطینهم قالوا انا معکم انما نحن مستهزؤون).

وقال شیخنا الطوسی (تفسیر التبیان سوره البقره ضمن قوله تعالی الذین یؤمنون بالغیب)؛ وقال جماعه من الصحابه کابن مسعود وغیره: ان الغیب ما غاب عن العباد علمه، من امر؛ الجنه والنار، والارزاق، والاعمال، وغیر ذلک، وهو الاولی؛ لانه عام، ویدخل فیه؛ مارواه اصحابنا من زمان الغیبه، ووقت خروج المهدی علیه السلام.

ویمکن ان یوجه ذلک التفسیر: بان معنی الغیب؛ وان کان عاما یشمل الامور المعلومه التی لا تدرک الا بالعقول، الا ان من الممکن ان تکون الالف واللام هنا للعهد، وارید به، ماروی عن ابن مسعود وغیره، لا الجنس، الا انه یمکن ان

ص: 19

یستظهر من طائفه من الاحادیث التی اخرجها المفسرون فی تفسیر الآیه کون؛ معناه عاما یشمل ما غاب عن العباد رؤیته وان لم یغب عنهم علمه والله اعلم.

ثم لا یخفی علیک؛ ان بعضهم فسّر الغیب وقال: یجوز ان یکون؛ (الغیب) فی موضع الحال، ولا یکون صله لیؤمنون، ای یؤمنون غائبین عن مرأی الناس، وهذا التفسیر مضافا الی انه هنا؛ خلاف الظاهر، تردّه الروّایات المعتبره واقوال الصحابه.

نعم لعله؛ هو الظاهر من مثل قوله تعالی (وخشی الرحمن بالغیب وقوله تعالی (الذین یخشون ربهم بالغیب).

ولا یخفی علیک؛ ان لهم فی تفسیر الآیه، والفرق بین الغیب والغائب، کلمات واقوالا، غیر ما اشرنا الیه، من ارادها فلیرجع الی التفاسیر الکبیره.

ثم انه لا ریب - علی جمیع التفاسیر المؤیده بالاحادیث واقوال الصحابه ومشاهیر المفسرین-: ان المراد بالغیب؛ لیس کل ما غاب عن الحواس، لانه لاریب فی عدم وجوب الایمان بکل ما کان کذلک، ولیس فی الایمان به، ومعرفته غرض ومصلحه ترجع الی کمال الانسان، واهداف النبوات، فلا یجب الایمان بالکائنات الغائبه عن الحاسه، او الوقائع الماضیه والآتیه، التی لا شأن لمعرفتها فی الدین، فالغیب؛ کل ما کان کذلک مما یجب الاعتقاد به شرعا او عقلا او لایجوز انکاره والشک فیه بعد اخبار النبی والولی عنه، ویجب التصدیق به، وان لم یکن مما وجب الاعتقاد به والفرق یظهر بالتأمل.

کما لا ریب؛ فی ان الایمان بعالم الغیب وعالم الباطن وغیر المحسوس، فی مقابل عالم الشهاده، والظاهر والمحسوس واجب، سواء کان الغیب فی هذه الآیه

ص: 20

یشمله او لایشمله، فالاعتقاد بان دار التحقق والوجود لا یقصر علی عالم الشهاده، والمحسوس؛ هو اصل دعوه الانبیاء ودعوتهم اقیمت علی الدعوه بالغیب المسیطر علی هذا العالم والایمان بجنوده الغیبیه کجنوده المشهوده المحسوسه، وعلی ان هذا العالم آیه عالم الغیب، وان عالم الشهاده متاخر عن عالم الغیب، کتاخر الاثر عن المؤثر، والمصنوع عن الصانع، والمکتوب عن الکاتب، والکلام عن المتکلم، بل الحق الثابت و الذی لا ینفد ولا ینقضی ولا یفنی ولا یبید هو؛ ان عالم الغیب وعالم الشهاده بالنسبه الیه، کالظل، وهو بجمیع مظاهره جولات عالم الغیب وآیاته.

اللهم ارزقنا الایمان بک وبکل ما غاب عنا من قدرتک وجلالک، واذقنا حلاوه الایمان حتی لا نحب تأخیر ما قدمت ولا تعجیل ما اخرت.

هذا وقد ظهر لک مما تلونا علیک فی هذا البحث الطویل؛ ان الایمان بالمهدی الذی بشرت به الرسل وبشر به خاتمهم وسیدهم صلی الله علیه وآله، وثبت ذلک عند الفریقین بالتواتر القطعی، واتفق المسلمون علیه، داخل فی الغیب الذی وصف الله بالایمان به المتقین، والروایات الوارده فی ذلک عن اهل البیت علیهم السلام؛ فسّرت الآیه به علی سبیل الجری والتطبیق، لاجل التنبیه علی دخول ذلک فیه، ولو لم ترد تلک الروایات ایضا فی تفسیر الآیه.

لکنّا نقول: بدخوله، ودخول غیره فی الغیب، مما ثبت من الشرع وجاء فی القران المجید او اخبر بها النبی صلی الله علیه وآله: کنزول المسیح، ودابه الارض، وانشقاق السماء، وانفطار الارض، وغیر ذلک؛ کخلافه الائمه الاثنی عشر، وظهور الاسلام علی جمیع الادیان.

ص: 21

والشاهد علی ان ذلک من باب التطبیق وذکر افراد المعنی الکلی، مارواه؛ علی بن ابراهیم، بسنده عن ابی عبدالله علیه السلام، فی تفسیر؛ (الذین یؤمنون بالغیب) قال: یصدقون بالبعث و النشور والوعد والوعید، فمن العجب! ان الآلوسی اخذ علی الشیعه، ویقول فی تفسیره: (واختلف الناس فی المراد به هنا علی اقوال شتی حتی زعمت الشیعه انه القائم وقعدوا عن اقامه الحجه علی ذلک)!.

فکانه؛ لم یفهم مراد الشیعه او حرّف کلامهم، ویری؛ ان الشیعه تقول: ان المراد بالغیب هو القائم علیه السلام دون سائر ما اخبر به النبی صلی الله علیه وآله من الغیوب.

ثم یقول: وقعدوا عن اقامه الحجه علی ذلک! حتی یوقع قارئه فی الخلط والاشتباه، وهذا دأب امثاله لما یروّن صحه مختار الشیعه، فینقلونه علی غیر وجهه، وهنا ایضا؛ لما یری ان دخول زمان الغیبه وظهور المهدی علیه السلام؛ الذی ثبت بالاخبار المتواتره فی الغیب، لا محل لانکاره، حمل کلام الشیعه؛ علی انهم یفسرون الایمان بالغیب بخصوص الایمان بالقائم علیه السلام، سلمنا ذلک ونحمل الروایات الوارده عن العتره الطاهره فی حصر المراد بالغیب هنا بالمهدی علیه السلام، (کما هو ظاهر خبر یحیی بن ابی القاسم عن الصادق علیه السلام وان کان فی منع ظهوره ایضا مجال): علی التعظیم لامره، لان به یختم الدین ویظهر الاسلام علی الدین کله، ویملأ الارض قسطا وعدلا، ویفتح حصون الضلاله.

فایه حجه اقوی من تفسیر اهل البیت، احد الثقلین الذین جعل التمسک بهما امانا من الضلاله، والعجب ممن یأخذ دینه عن النواصب واعداء اهل البیت والجبابره والمعروفین بالفسق والکذب وانواع الجنایات والخیانات ویحتج

ص: 22

باقوالهم ثم یقول، فی شأن من یاخذ باقوال امیر المؤمنین علی علیه السلام والمتمسکین باهل البیت الذین عندهم علم الکتاب: انهم قعدوا عن اقامه الحجه! فانا لله وانا الیه راجعون.(1)


1- منتخب من حاشیه المؤلف علی منتخب الاثر، ج 2، ص 21- 25 بتصرف.

ص: 23

الفصل الاول: فی اثبات ولادته واثبات وجوده الشریف و من رآه زمن ابیه علیهما السلام

اشاره

ص: 24

ص: 25

السؤال الاول: هل اشارعلماء الشیعه الی ولاده الامام الحجه علیه السلام واثبتوها فی کتبهم ام لا؟

الجواب

لقد ذکرت کتب الشیعه الامامیه الکثیر؛ من الروایات المتواتره حول ولاده الامام الحجه علیه السلام، اعتمادا علی ماثبت عنهم روایه، من الاخبار الصحیحه من طریقهم الی الامام العسکری علیه السلام، وکذا اصحابه وخواصه کما سیوافیک ذلک، ونحن نشیر الی بعض الموارد، فی اخبار علماء الشیعه والتصریح بولادته علیه السلام:

1. الفضل بن شاذان الینشابوری؛ المتوفی بین سنه (255 ه- الی 260 ه-)، ای کانت وفاته بعد ولاده المهدی وقبل وفاه والده ابی محمد الحسن العسکری علیهم السلام، وکان ثقه ومن الشیعه الفقهاء المتکلمین، وله جلاله عند الطائفه الشیعیه، وهو فی قدره اشهر من ان یوصف.

وصنف مائه وثمانین کتابا، وعد من اصحاب الهادی اوالعسکری علیهما السلام، وله فی الامام المهدی مضنفات ککتاب (الملاحم)، و کتاب (القائم علیه السلام) وکتاب (الامامه).

ص: 26

وروی مایدل علی ولاده الحجه علیه السلام کما سیاتیک لاحقا.(1)

2. الشیخ المفید المتوفی سنه (413 ه-): قال فی الارشاد: کان الامام بعد ابی محمد علیه السلام؛ ابنه المسمی باسم رسول الله (صلی علیه وآله وسلم)، المکنی بکنیته، ولم یخلف أبوه ولدا ظاهرا ولا باطنا غیره، وخلفه غائبا مستترا علی ماقدمنا ذکره، وکان مولده علیه السلام لیله النصف من شعبان سنه (255 ه-)، وامه ام ولد یقال لها: نرجس، وکان سنه عند وفاه أبیه خمس سنین، آتاه الله فیها الحکمه کما آتاها یحیی صبیا، وجعله إماما فی حال الطفولیه الظاهره کما جعل عیسی بن مریم فی المهد نبیا، وقد سبق النص علیه فی مله الإسلام من نبی الهدی علیه السلام، ثم من أمیرالمومنین علی بن أبی طالب علیه السلام، ونص علیه الأئمه واحدا بعد واحد، إلی أبیه الحسن علیه السلام، ونص أبوه علیه عند ثقاته وخاصّه شیّعته، وکان الخبربغیبته؛ ثابتا قبل وجوده، وبدولته؛ مستفیضا قبل غیبته، وهو صاحب السیّف من أئمه الهدی علیهم السلام، والقائم بالحق المنتظر لدوله إلایمان، وله قبل قیامه غیبتان، إحداهما؛ أطول من الأخری، کما جاءت بذلک الأخبار، فأما القصری منهما؛ فمنذ وقت مولده إلی انقطاع السفاره بینه وبین شیعته، وعدم السفراء بالوفاه، وأما الطولی، فهی بعد الاولی، وفی اخرها یقوم بالسیّف.

وقال الشیخ المفید- رضوان الله علیه- ایضا:

والخبر بصحه ولد الحسن؛ قد ثبت بأوکد ما یثبت به أنساب الجمهور من


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 361.

ص: 27

الناس، إذ کان النسب یثبت بقول القابله، ومثلها من النساء اللاتی جرت عادتهن بحضور ولاده النساء تولی معونتهن علیه، وباعتراف صاحب الفراش وحده بذلک دون من سواه، وبشهاده رجلین من المسلمین علی إقرارالأب بنسب الابن منه. وقد ثبتت أخبار عن جماعه من أهل الدیانه، والفضل، والورع، والزهد، والعباده، والفقه، عن الحسن بن علی؛ أنه اعترف بولاده المهدی علیه السلام، والتصریح بوجوده، ونص لهم علی إمامته من بعده، وبمشاهده بعضهم له طفلا، وبعضهم له یافعا وشابا کاملا، وإخراجهم إلی شیعته بعد أبیه الأوامر والنواهی والأجوبه عن المسائل، وتسلیمهم له من الأئمه من أصحابه. وقد ذکرتُ أسماء جماعه، ممن وصفت حالهم من ثقات الحسن بن علی علیهما السلام، وخاصّته المعروفین بخدمته والتحقیق به، وأثبتُ مارووّه عنه فی وجود ولده، ومشاهدتهم من بعده، وسماعهم النص بالإمامه علیه، وذلک موجود فی مواضع من کتبی، وخاصه فی کتابی المعروف أحدهما؛ (بالإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد)، والثانی؛ (الإیضاح فی الإمامه والغیبه)، ووجود ذلک فیما ذکرت یغنی تکلف إثباته فی هذا الکتاب).(1)

3. الشیخ ابوجعفر محمد بن یعقوب الکلینی؛ المتوفی سنه (329) (ه-- ق).

قال: ولد علیه السلام للنصف من شعبان، سنه خمس وخمسین ومائتین، وروی ذلک عن الکراجی فی (کنز العمال) والشهید فی (الدروس).

4. الشیخ الطوسی المتوفی سنه (460 ه-).


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 409.

ص: 28

ذکر فی کتابه (مصباح المتهجد): فی هذه اللیله (ای لیله 15 شعبان) ولد الخلف الحجه صاحب العصر علیه السلام، ویستحب ان یدعی فیها بهذا الدعاء، ثم ذکر دعاء اللهم بحق لیلتنا هذه ومولودها .. الی آخره.

5. بهاء الدین محمد بن الحسین الحارثی المعروف بالشیخ البهائی.

ذکر فی (توضیح المقاصد): فیه- یعنی فی- الیوم الخامس عشر؛ ولد الامام ابو القاسم محمد المهدی صاحب الزمان صلوات الله علیه وعلی آبائه الطاهرین، وذلک بسرّ من رأی، سنه (255 ه-).

6. الشیخ امین الاسلام ابی علی الطبرسی؛ المتوفی سنه (548 ه-).

ذکر فی (اعلام الوری): ولد علیه السلام بسر من رأی لیله النصف من شعبان سنه (255 ه-).

کما عین الشیخ فی (المصباحین) والسید فی (الاقبال) وسائر مؤلفی کتب الدعوات علی ما فی البحار والشیخ المفید فی (مسارّ الشیعه)؛ ولادته علیه السلام النصف من شعبان.

وغیر ذلک من اعلام الشیعه الذین سیرد علیک من اسمائهم وکتبهم ومارووه فی ولادته علیه السلام.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 370.

ص: 29

السؤال الثانی: لقد ذکرتم شهاده علماء الشیعه حول ولاده الامام الحجه عجل الله فرجه

فهل استندوا فی ذلک الی روایات صحیحه السند وردت من طرقهم ام لا؟

الجواب

نعم لقد اعتمد علماء الشیعه علی ما اشتهر عند الخاصه والعامه حول ولادته علیه السلام، ونحن نشیر الی بعض الروایات التی اعتمد علیها هؤلاء الاجلاء من علماء الشیعه الامامیه رضوان الله تعالی علیهم وبرکاته:

1. الغیبه(1): حدثنا؛ محمد بن علی بن حمزه بن الحسین بن عبیدالله بن العباس بن علی بن ابی طالب صلوات الله علیه، قال: سمعت أبا محمد علیه السلام یقول: ولد ولی الله، وحجته علی عباده، وخلیفتی من بعدی،

مختونا لیله النصف من شعبان، سنه خمس و خمسین و مائتین، عند طلوع الفجر، و کان أول من غسله رضوان خازن الجنه مع جمع من الملائکه المقربین بماء الکوثر والسلسبیل، ثم غسلته عمّتی حکیمه، بنت محمد بن علی الرضا (علیهما السلام)، فسئل محمد بن علی بن حمزه- رضی الله عنه- عن امه علیه السلام؟ قال: امه ملیکه التی یقال لها بعض الایام: سوسن، وفی بعضها:


1- للفضل بن شاذان النیشابوری عن کفایه المهتدی( الاربعین)، ص 116، ح 30.

ص: 30

ریحانه، وکان صیقل ونرجس أیضا من أسمائها.(1)

2. کمال الدین (2): حدثت حکیمه بنت محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السلام، قالت: بعث الیّ أبو محمد الحسن بن علی علیهما السلام، فقال: یاعمّه اجعلی إفطارک [هذه اللیله عندنا، فإنها لیله النصف من شعبان، فإن الله تبارک وتعالی سیظهر فی هذه اللیله الحجه، وهوحجته فی أرضه؟ قالت: فقلت له: ومن أمه؟ قال لی: نرجس، قلت له: جعلنی الله فداک، مابها أثر! فقال: هو ما اقول لک، قالت فجئت، فل- ما سلمت وجلست، جاءت تنزع.

خفی وقالت لی: یاسیدتی [وسیده أهلی کیف أمسیت؟ فقلت: بل أنت سیدتی وسیده أهلی، قالت: فأنکرت قولی! وقالت: ماهذا یاعمّه؟! قالت: یابنیه! أن الله تعالی سیهب لک فی لیلتک هذه غلاما سیدا فی الدنیا والآخره، قالت: فخجلت واستحیت، فلما أن فرغت من صلاه العشاء الآخره، أفطرت وأخذت مضجعی فرقدت، فلما أن کان فی جوف اللیل قمت إلی الصلاه، ففرغت من صلاتی وهی نائمه لیس بها حادث، ثم جلستُ معقبه، ثم اضطجعتُ، ثم انتبهتُ فزعه وهی راقده، ثم قامت فصلت ونامت.

قالت حکیمه: وخرجت أتفقد الفجر، فإذا انا بالفجر الأول کذنب السرحان وهی نائمه، فدخلنی الشکوک، فصاح بی أبو محمد علیه السلام من المجلس، فقال: لاتعجلی یاعمه! فهاک الأمر قد قرب، قالت: فجلست وقرأت ألم السجده، ویس،


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 393.
2- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 424، ب 42، ح 1.

ص: 31

فبینما أنا کذلک إذ انتبَهت فزعه، فوثبتُ إلیها، فقلت: اسم الله علیک، ثم قلت لها: أتحسین شیئا؟ قالت: نعم یاعمه، فقلت لها: اجمعی نفسک، واجمعی قلبک، فهو ما قلت لک؟ قالت: فأخذتنی فتره وأخذتها فتره، فانتبهت بحس سیدی، فکشفت الثوب عنه فإذا أنا به علیه السلام ساجدا یتلقی الأرض بمساجده، فضممته إلیّ، فإذا أنا به نظیف متنظف، فصاح بی أبو محمد علیه السلام: هلمی إلیّ ابنی یاعمه! فجئت به إلیه، فوضع یدیه تحت الیتیه وظهره، ووضع قدمیه علی صدره، ثم أدلی لسانه فی فیه، وأمرّ یده علی عینیه وسمعه ومفاصله، ثم قال: تکلم یا بنیّ، فقال: أشهد أ ن لا إله إلاالله وحده لاشریک له، وأشهد أن محمدا رسول الله صلی الله علیه وآله، ثم صلی علی امیر المؤمنین وعلی الأئمه علیهم السلام، إلی أن وقف علی أبیه ثم أحجم، ثم قال أبو محمد علیه السلام: یاعمه! اذهبی به إلی امه لیسلم علیها وائتینی به؟ فذهبت به فسلم علیها، ورددته فوضعته فی المجلس، ثم قال: یاعمه! إذا کان یوم السابع فأتینا؟ قالت حکیمه: فلما أصبحت، جئت لأسلم علی أبی محمد علیه السلام، وکشفت الستر لأتفقد سیدی علیه السلام فلم أره! فقلت: جعلت فداک، مافعل سیدی؟ فقال: یاعمه! استودعناه الذی استودعته ام موسی علیه السلام، قالت حکیمه: فلما کان فی الیوم السابع جئت فسلمت وجلست، فقال: هلمی إلیّ ابنی؟ فجئت بسیدی علیه السلام وهو فی الخرقه، ففعل به کفعلته الاولی، ثم أدلی لسانه فی فیه کأنه یغذیه لبنا أوعسلا، ثم قال: تکلم یا بنی؟ فقال: اشهد أن لا إله إلا الله، وثنی بالصلاه علی محمد، وعلی أمیر المؤمنین، وعلی الأئمه الطاهرین صلوات الله علیهم أجمعین، حتی وقف علی أبیه علیه السلام، ثم تلا هذه الآیه: (بسم الله الرحمن الرحیم، ونرید أن نمن علی الذین استضعفوا فی الارض

ص: 32

ونجعلهم أئمه ونجعلهم الوارثین، ونمکن لهم فی الارض ونری فرعون وهامان وجنودهما منهم ما کانوا یحذرون).(1)

3. کمال الدین (ایضا)(2): حدث محمد بن ابراهیم الکوفی: أن أبا محمد علیه السلام بعث إلی بعض من سمّاه لی؛ بشاه مذبوحه، وقال: هذه من عقیقه ابنی محمد [علیه الصلاه والسلام .

4. غیبه الشیخ (3): عن ابی سلیمان داود بن غسان البحرانی، قال: قرأت علی أبی سهل اسماعیل بن علی النوبختی: مولد محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی الرضا بن موسی بن جعفر الصادق بن محمد الباقر بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب صلوات الله علیهم أجمعین، ولد علیه السلام بسامراء سنه ست وخمسین وماءتین، امه: صقیل، یکنی: أبا القاسم، بهذه الکنیه أوصی النبی صلی الله علیه وآله وسلم إنه قال: اسمه کاسمی، وکنیته کنیتی، لقبه المهدی، وهو الحجه وهو المنتظر، وهو صاحب الزمان.

قال إسماعیل بن علی: دخلت علی أبی محمد الحسن بن علی علیه السلام فی المرضه التی مات فیها، وأنا عنده إذ قال لخادمه عقید- وکان الخادم أسود نوبیا، قد خدم من قبله علی بن محمد، وهو ربّی الحسن علیه السلام- فقال: یاعقید، اغل لی ماء بمصطکی؟ فأغلی له، ثم جاءت به صقیل الجاریه ام الخلف علیه السلام، فلما صارالقدح فی یدیه وهم بشربه وجعلت یده ترتعد حتی ضرب القدح ثنایا


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 394- 396.
2- کالسابق، ج 2، ص 432، ب 42، ح 10.
3- کتاب الغیبه للشیخ الطوسی علیه الرحمه، ص 271، ح 237.

ص: 33

الحسن، فترکه من یده وقال لعقید: ادخل البیت، فإنک تری صبیا ساجدا فأتنی به، قال أبوسهل: قال عقید: فدخلت أتحری، فإذا أنا بصبی ساجد، رافع سبابته نحو السماء، فسلمت علیه فأوجز فی صلاته، فقلت: إن سیدی یأمرک بالخروج إلیه؟ إذ جاءت امه صقیل، فأخذت بیده وأخرجته إلی أبیه الحسن علیه السلام، قال أبو سهل: فلما مثل الصبی بین یدیه سلم واذا هو درّیّ اللون، وفی شعررأسه قطط، مفلج الأسنان، فلما رآه الحسن علیه السلام بکی، وقال: یا سید أهل بیته، اسقنی الماء فإنی ذاهب إلی ربی؟ وأخذ الصبی القدح المغلی بالمصطکی بیده، ثم حرک شفتیه ثم سقاه، فلما شربه قال: هیئونی للصلاه؟ فطرح فی حجره مندیل، فوضأه الصبی واحده واحده، ومسح علی رأسه وقدمیه، فقال له أبو محمد علیه السلام: أبشر یابنی، فأنت صاحب الزمان وانت المهدی، وأنت حجه الله علی أرضه، وأنت ولدی ووصیی وأنا ولدتک، وأنت محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب، ولدک رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم، وأنت خاتم الأئمه الطاهرین، وبشر بک رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم، وسماک وکناک بذلک، عهد إلی أبی عن آبائک الطاهرین، صلی الله علی أهل البیت ربنا، إنه حمید مجید، ومات الحسن بن علی من وقته صلوات الله علیهم أجمعین.(1)

5. اثبات الوصیه(2): الحمیری عن احمد بن اسحاق قال: دخلت علی ابی محمد علیه السلام، فقال لی: یا أحمد! ماکان حالکم فیما کان الناس فیه من الشک


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 405- 407.
2- لابی الحسن علی بن الحسین المسعودی، ص 194.

ص: 34

والارتیاب؟ قلت: یاسیدی! لما ورد الکتاب بخبر سیدنا ومولده لم یبق منا رجل ولا امرأه ولا غلام بلغ الفهم إلا قال بالحق، فقال: أما علمتم أن الأرض لا تخلو من حجه الله؟ ثم أمر أبو محمد بالحج والدته فی سنه تسع وخمسین ومائتین، وعرّفها مایناله فی سنه الستین، وأحضر الصاحب علیه السلام فأوصی إلیه، وسلم الاسم الأعظم والمواریث والسلاح إلیه، وخرجت ام أبی محمد مع الصاحب علیهم السلام جمیعا إلی مکه، وکان أحمد بن محمد بن مطهر، أبو علی، المتولی لما یحتاج إلیه الوکیل، فلما بلغوا بعض المنازل من طریق مکه تلقی الأعراب القوافل فأخبروهم بشده الخوف وقله الماء، فرجع أکثر الناس إلا من کان فی الناحیه فإنهم نفذوا وسلموا.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 408.

ص: 35

السؤال الثالث: هل کانت ولاده الامام الحجه علیه السلام علنا، ام کانت خفاء، و لم یطلع علیها احد؟

الجواب

ان الظروف الخطره التی احاطت الامام العسکری علیه السلام بالخصوص عرّضت حیاه المولود الاخیر من الائمه الی الخطر، وحاول النظام العباسی آنذاک مراقبه بیت الامام العسکری علیه السلام للقضاء علی مولوده الجدید واتخذ فی ذلک اجراءات خطره، مما جعل الله عزّ وجلّ مسئله حمل الامام خفیه وولادته خفیه ایضا، بل حتی تربیته وحیاته خفیه ونحن نشیر الی ذلک الخطر الذی احاط بولادته:

1. کمال الدین (1): عن السیّاری قال: حدثتنی نسیم و ماریه، قالتا: إنه لما سقط صاحب الزمان علیه السلام من بطن امه جاثیا علی رکبتیه، رافعا سبابتیه إلی السماء، ثم عطس فقال: الحمد لله رب العالمین، وصلی الله علی محمد وآله، زعمت الظلمه أن حجه الله داحضه، لو اذن لنا فی الکلام لزال الشک.

2. کمال الدین (2): حدث موسی بن جعفر بن وهب البغدادی، أنه خرج من أبی محمد علیه السلام توقیع: زعموا أنهم یریدون قتلی لیقطعوا هذا النسل، و قد


1- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 430، ب 42، ح 5.
2- کالسابق، ج 2، ص 407، ب 38، ح 3.

ص: 36

کذب الله عزّ وجلّ قولهم والحمد لله.

3. تاریخ الائمه(1): ومن الدلائل، ما جاء عن الحسن بن علی العسکری علیهما السلام عند ولاده (م ح م د) بن الحسن علیه السلام فی کلام کثیر: زعمت الظلمه أنهم یقتلوننی لیقطعوا هذا النسل، کیف رأوا قدره القادر، وسمّاه المؤمل.

4. کمال الدین (2): قال؛ حدثنی ابو علی الخیزرانی عن جاریه له کان اهداها لأبی محمد علیه السلام؛ فلما أغار جعفر الکذاب علی الدار جاءته فاره من جعفر فتزوج بها، قال أبوعلی: فحدثتنی؛ أنها حضرت ولاده السید علیه السلام، وأن اسم ام السید: صقیل، وأن أبا محمد علیه السلام حدثها بما یجری علی عیاله، فسألته: أن یدعو الله عزّ وجلّ لها أن یجعل منیتها قبله؟ فماتت فی حیاه أبی محمد علیه السلام، وعلی قبرها لوح مکتوب علیه: هذا قبر ام محمد.

قال ابو علی: وسمعت هذه الجاریه تذکر؛ أنه لما ولد السید علیه السلام، رأت له نورا ساطعا قد ظهر منه وبلغ افق السماء، ورأیت طیورا بیضاء تهبط من السماء وتمسح أجنحتها علی رأسه ووجهه وسائر جسده، ثم تطیر، فأخبرنا أبا محمد علیه السلام بذلک؟ فضحک! ثم قال: تلک ملائکه نزلت للتبرک بهذا المولود، وهی أنصاره اذا خرج.

5. البحار(3): حدث احمد بن الحسن بن اسحق القمی، قال: لما ولد الخلف الصالح علیه السلام ورد عن مولانا أبی محمد الحسن بن علی علیهما السلام إلی


1- لابن ابی الثلج البغدادی، ص 14.
2- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 431، ح 7، ب 42.
3- للعلامه المجلسی، ج 51، ص 16، ب 5، ح 21.

ص: 37

جدی أحمد بن إسحاق کتاب، فإذا فیه مکتوب بخط یده علیه السلام الذی کان ترد به التوقیعات علیه، وفیه: ولد لنا مولود، فلیکن عندک مستورا، وعن جمیع الناس مکتوما، فإنا لم نظهر علیه إلا الأقرب لقرابته، والولی لولایته، أحببنا إعلامک لیسرک الله به مثل ما سرنا به، والسلام.(1)


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 397- 403.

ص: 38

السؤال الرابع: لقد لاح لنا مما سبق؛ انه علیه السلام ولد وان ولادته

کانت بالخفاء وکان ذلک بسبب تهدید الظلمه له، وفی الختام نحب ان تذکروا شیئا عن امه سلام الله علیها:

الجواب

نعم وردت الروایات التی تحکی بعضا من تاریخ السیده نرجس والده الامام الحجه علیهما السلام ونحن نشیر الی بعض الروایات تبرکا:

1. کمال الدین (1): عن محمد بن عثمان العمری- قدس الله روحه- انه قال: ولد السید علیه السلام مختون، وسمعت حکیمه تقول: لم یر بامه دم فی نفاسها، وهکذا سبیل امهات الأئمه علیهم السلام.

2. الغیبه(2): حدثنا محمد بن عبد الجبار قال؛ قلت لسیدی الحسن بن علی علیه السلام: یا ابن رسول الله! جعلنی الله فداک، احب أن أعلم من الإمام وحجه الله علی عباده من بعدک؟ فقال علیه السلام: إن الإمام وحجه الله من بعدی ابنی، سمی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وکنیه، الذی هوخاتم حجج الله، وآخر خلفائه، فقلت: ممن یتولد یا ابن رسول الله؟ قال: من ابنه ابن قیصر ملک الروم، ألا انه سیولد فیغیب عن الناس غیبه طویله، ثم یظهر ویقتل الدجال، فیملأ الأرض


1- للشیخ الصدوق، ج 2، ص 433، ب 42، ح 14.
2- للفضل بن شاذان النیشابوری عن کفایه المهتدی( الاربعین)، ص 104، ح 28.

ص: 39

قسطا وعدلا کما ملئت جورا وظلما، فلا یحل لأحد أن یسمیه أو یکنیه قبل خروجه (صلوات الله علیه).

3. البحار(1): قال: حدثنا؛ ابو الحسین محمد بن بحر الشیبانی قال: وردت کربلاء سنه ست وثمانین ومائتین، قال: وزرت قبر غریب رسول الله (صلی الله علیه وآله و سلم)، ثم انکفأت الی مدینه السلام متوجها إلی مقابر قریش، فی وقت قد تضرمت الهواجر، وتوقدت السمائم، فلما وصلت منها إلی مشهد الکاظم علیه السلام واستنشقت نسیم تربته المغموره من الرحمه، المحفوفه بحدائق الغفران، أکببت علیها بعبرات متقاطره، وزفرات متتابعه، وقد حجب الدمع طرفی عن النظر، فلما رقأت العبره، وانقطع النحیب فتحت بصری فإذا أنا بشیخ قد انحنی صلبه، وتقوس منکباه، وثفنت جبهته وراحتاه، وهو یقول لآخر معه عند القبر: یا ابن أخی! لقد نال عمک شرفا بما حملّه السیدان من غوامض الغیوب، وشرائف العلوم التی لم یحمل مثلها إلا سلمان، وقد أشرف عمک علی استکمال المده وانقضاء العمر، ولیس یجد فی أهل الولایه رجلا یفضی إلیه بسره، قلت: یانفس! لایزال العناء والمشقه ینالان منک باتعابی الخف والحافر فی طلب العلم، وقد قرع سمعی من هذا الشیخ لفظ یدل علی علم جسیم وأثر عظیم، فقلت: أیها الشیخ! من السیدان!؟ قال: النجمان المغیبان فی الثری بسر من رأی، فقلت: إنی اقسم بالموالاه، وشرف محل هذین السیدین من الإمامه والوراثه إنی خاطب علمهما، وطالب آثارهما، وباذل من نفسی الأیمان المؤکده علی حفظ أسرارهما،


1- للعلامه المجلسی، ج 51، ص 6- 10، ح 12، ب 1.

ص: 40

قال: إن کنت صادقا فیما تقول فأحضر ما صحبک من الآثار عن نقله أخبارهم، فلما فتش الکتب وتصفح الروایات منها قال: صدقت، أنا بشر بن سلیمان النخاس، من ولد أبی أیوب الأنصاری، أحد موالی أبی الحسن وأبی محمد علیهما السلام، وجارهما بسر من رأی، قلت: فأکرم أخاک ببعض ماشاهدت من آثارهما؟ قال: کان مولانا أبو الحسن علی بن محمد العسکری علیهما السلام فقهنی فی أمر الرقیق، فکنت لا أبتاع ولا أبیع إلا بإذنه، فاجتنبت بذلک موارد الشبهات حتی کملت معرفتی فیه، فأحسنت الفرق [فیما] بین الحلال والحرام، فبینما أنا ذات لیله فی منزلی بسر من رأی وقد مضی هویٌّ من اللیل إذ قرع الباب قارع، فعدوت مسرعا فاذا أنا بکافور الخادم رسول مولانا أبی الحسن علی بن محمد علیهماالسلام یدعونی إلیه؟ فلبست ثیابی ودخلت علیه، فرأیته یحدث ابنه أبا محمد واخته حکیمه من وراء الستر، فلما جلست قال: یا بشر! إنک من ولد الأنصار، وهذه الولایه لم تزل فیکم یرثها خلف عن سلف، فأنتم ثقاتنا أهل البیت، وإنی مزکیک ومشرفک بفضیله تسبق بها شأو الشیعه فی الموالاه بها، بسر أطلعک علیه، وأنفذک فی ابتیاع أمه، فکتب کتابا ملصقا بخط رومیّ ولغه رومیّه، وطبع علیه بخاتمه، وأخرج شستقه صفراء فیها مائتان وعشرون دینارا، فقال: خذها وتوجه بها إلی بغداد، واحضر معبر الفرات ضحوه کذا، فاذا وصلت إلی جانبک زواریق السبایا، وبرزن الجواری منها، فستحدق بهم طوائف المبتاعین من وکلاء قواد بنی العباس وشراذم من فتیان العراق، فإذا رأیت ذلک فأشرف من البعد علی المسمی عمر بن یزید النخاس عامه نهارک، إلی أن یبرز للمبتاعین جاریه صفتها کذا وکذا، لابسه حریرتین صفیقتین، تمتنع من السفور،

ص: 41

ولمس المعترض، والانقیاد لمن یحاول لمسها ویشغل نظره بتأمل مکاشفها من وراء الستر الرقیق، فیضربها النخاس فتصرخ صرخه رومیّه، فاعلم أنها تقول: واهتک ستراه! فیقول بعض المبتاعین: علیّ بثلاثمائه دینار، فقد زادنی العفاف فیها رغبه، فتقول بالعربیه: لوبرزت فی زی سلیمان وعلی مثل سریر ملکه ما بدت لی فیک رغبه، فأشفق علی مالک، فیقول النخاس: فما الحیله ولا بد من بیعک، فتقول الجاریه: وماالعجله ولابد من اختیار مبتاع یسکن قلبی [إلیه و] إلی أمانته ودیانته، فعند ذلک قم الی عمر بن یزید النخاس وقل له: إن معی کتابا ملصقا لبعض الاشراف کتبه بلغه رومیّه وخط رومیّ، ووصف فیه کرمه ووفاه وسخاءه، فناولها لتتأمل منه أخلاق صاحبه، فإن مالت إلیه ورضیته فأنا وکیله فی ابتیاعها منک؟

قال بشر بن سلیمان النخاس: فامتثلت جمیع ماحده لی مولای أبو الحسن علیه السلام فی أمر الجاریه، فلما نظرت فی الکتاب بکت بکاء شدیدا، وقالت؛ لعمر بن یزید النخاس: بعنی من صاحب هذا الکتاب، وحلفت بالمحرّجه المغلظه أنه متی امتنع من بیعها منه قتلت نفسها، فمازلت اشاحّه فی ثمنها حتی استقر الأمر فیه علی مقدار ما کان أصحبنیه مولای علیه السلام من الدنانیر فی الشستقه الصفراء، فاستوفاه منی وتسلمت منه الجاریه ضاحکه مستبشره وانصرفت بها إلی حجرتی التی کنت آوی إلیها ببغداد، فما أخذها القرار حتی أخرجت کتاب مولاها علیه السلام من جیبها وهی تلثمه وتضعه علی خدها، وتطبقه علی جفنها، وتمسحه علی بدنها، فقلت تعجبا منها: أتلثمین کتابا ولاتعرفین صاحبه؟ قالت: أیها العاجز الضعیف المعرفه بمحل أولاد الأنبیاء، أعرنی سمعک، وفرغ لی

ص: 42

قلبک أنا ملیکه بنت یشوعا بن قیصر ملک الروم، وامی من ولد الحواریین، تنسب إلی وصی المسیح شمعون، انبئک العجب العجیب، إن جدی قیصر أراد أن یزوجنی من ابن أخیه وأنا من بنات ثلاث عشره سنه، فجمع فی قصره من نسل الحواریین ومن القسیسین والرهبان ثلاثمائه رجل، ومن ذوی الأخطار سبعمائه رجل، وجمع من امراء الأجناد وقواد العساکر ونقباء الجیوش وملوک العشائر أربعه الاف، وأبرز من بهو ملکه عرشا مسوغا [مصوغا- ظ] من أصناف الجواهر إلی صحن القصر فرفعه فوق أربعین مرقاه، فلما صعد ابن أخیه وأحدقت به الصلبان وقامت الأساقفه عکفا ونشرت أسفار الإنجیل تسافلت الصلبان من الأعالی فلصقت بالأرض، وتقوّضت الأعمده فانهارت الی القرار، وخر الصاعد من العرش مغشیا علیه، فتغیرت ألوان الاساقفه، وارتعدت فرائصهم، فقال کبیرهم لجدی: أیها الملک، اعفنا من ملاقاه هذه النحوس الداله علی زوال هذا الدین المسیحی والمذهب الملکانی! فتطیر جدی من ذلک تطیرا شدیدا، وقال للأساقفه: أقیموا هذه الأعمده وارفعوا الصلبان، وأحضروا أخا هذا المدبر العاثر المنکوس جدّه، لازوج منه هذه الصبیه فیدفع نحوسه عنکم بسعوده؟ فلما فعلوا ذلک حدث علی الثانی ما حدث علی الأول! وتفرق الناس، وقام جدی قیصر مغتما ودخل قصره وأرخیت الستور، فاریت فی تلک اللیله، کأن المسیح والشمعون وعده من الحواریین قد اجتمعوا فی قصر جدی، ونصبوا فیه منبرا یباری السماء علوا وارتفاعا فی الموضع الذی کان جدی نصب فیه عرشه، فدخل علیهم محمد صلی الله علیه وآله وسلم مع فتیه وعده من بنیه، فیقوم إلیه المسیح فیعتنقه، فیقول: یاروح الله! إنی جئتک خاطبا من وصیک شمعون فتاته

ص: 43

ملیکه لابنی هذا؟ وأومأ بیده إلی أبی محمد صاحب هذا الکتاب! فنظر المسیح إلی شمعون فقال له: قد أتاک الشرف فصل رحمک برحم رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم؟ قال: قد فعلت، فصعد ذلک المنبر وخطب محمد صلی الله علیه وآله وسلم، وزوجنی وشهد المسیح علیه السلام، وشهد بنو محمد صلی الله علیه وآله وسلم والحورایون، فلما استیقظت من نومی أشفقت ان أقص هذه الرؤیا علی أبی وجدی مخافه القتل، فکنت أسرها فی نفسی ولا ابدیها لهم، وضرب صدری بمحبه أبی محمد حتی امتنعت من الطعام والشراب، وضعفت نفسی، ودق شخصی، ومرضت مرضا شدیدا، فما بقی من مدائن الروم طبیب إلا أحضره جدی وسأله عن دوائی، فلما برّح به الیاس قال: یاقره عینی! فهل تخطر ببالک شهوه فازوّدکها فی هذه الدنیا؟ فقلت: یاجدی! أری أبواب الفرج علیّ مغلقه، فلو کشفت العذاب عمن فی سجنک من اساری المسلمین، وفککت الأغلال، وتصدقت علیهم ومننتهم بالخلاص لرجوت أن یهب المسیح وامه لی عافیه وشفاء؟ فلما فعل ذلک جدی تجلدت فی إظهار الصحه فی بدنی، وتناولت یسیرا من الطعام، فسر بذلک جدی، واقبل علی إکرام الأساری وإعزازهم، فرأیت أیضا بعد أربع لیال کأن سیده النساء قد زارتنی ومعها مریم بنت عمران وألف وصیفه من وصائف الجنان، فتقول لی مریم: هذه سیده النساء ام زوجک أبی محمد علیه السلام، فأتعلق بها وأبکی وأشکو إلیها امتناع أبی محمد من زیارتی، فقالت لی سیده النساء علیها السلام: إن ابنی أبا محمد لا یزورک وأنت مشرکه بالله وعلی مذهب النصاری، وهذه اختی مریم تبرأ إلی الله تعالی من دینک، فإن ملت إلی رضا الله عزّ وجلّ ورضا المسیح ومریم عنک وزیاره أبی

ص: 44

محمد إیاک فتقولی: أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن- أبی- محمدا رسول الله؟ فلما تکلمت بهذه الکلمه، ضمتنی سیده النساء إلی صدرها، فطیّبت لی نفسی، وقالت: الآن توقعی زیاره أبی محمد إیاک فإنی منفذته إلیک، فانتبهت وأنا أقول: واشوقاه إلی لقاء أبی محمد! فلما کانت اللیله القابله جاءنی أبو محمد علیه السلام فی منامی فرأیته کأنی أقول له: جفوتنی یا حبیبی بعد أن شغلت قلبی بجوامع حبک! قال: ما کان تأخیری عنک إلا لشرکک، وإذ قد أسلمت فإنی زائرک فی کل لیله إلی أن یجمع الله شملنا فی العیان، فما قطع عنی زیارته بعد ذلک إلی هذه الغایه.

قال بشر: فقلت لها: وکیف وقعت فی الأسر؟ فقالت: أخبرنی أبو محمد لیله من اللیالی أن جدک سیسرب جیوشا إلی قتال المسلمین یوم کذا، ثم یتبعهم، فعلیک باللحاق بهم متنکره فی زی الخدم مع عده من الوصائف من طریق کذا، ففعلت فوقعت علینا طلائع المسلمین حتی کان من أمری مارأیت وما شاهدت، وما شعر أحد [بی بأنی ابنه ملک الروم إلی هذه الغایه سواک، وذلک با طلاعی إیاک علیه، ولقد سألنی الشیخ الذی وقعت إلیه فی سهم الغنیمه عن اسمی فأنکرته، وقلت: نرجس، فقال: اسم الجواری.

فقلت: العجب! انک رومیه ولسانک عربی؟ قالت: بلغ من ولوع جدی وحمله إیای علی تعلم الاداب أن أوعز إلیّ امرأه ترجمان له فی الاختلاف إلیّ، فکانت تقصدنی صباحا ومساء، وتفیدنی العربیه حتی استمر علیها لسانی واستقام.

قال بشر: فلما انکفأت بها إلی سر من رأی دخلت علی مولانا أبی الحسن العسکری علیه السلام، فقال لها: کیف أراک الله عزالإسلام وذل النصرانیه، وشرف

ص: 45

أهل بیت محمد صلی الله علیه وآله وسلم؟ قالت: کیف أصف لک یابن رسول الله ما أنت أعلم به منی؟! قال: فإنی ارید أن اکرمک، فأیما أحب إلیک عشره الآف درهم، أم بشری لک فیها شرف الأبد؟ قالت: بل البشری، قال علیه السلام: فأبشری بولد یملک الدنیا شرقا وغربا، ویملأ الأرض قسطا وعدلا کما ملئت ظلما وجورا، قالت: ممن؟ قال علیه السلام: ممن خطبک رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم له من لیله کذا من شهر کذا من سنه کذا بالرومیّه؟ قالت: من المسیح ووصیه، قال: فممن زوجک المسیح علیه السلام ووصیه؟ قالت: من ابنک أبی محمد، قال: فهل تعرفینه؟ قالت: وهل خلت لیله من زیارته إیای منذ اللیله التی أسلمت فیها علی ید سیده النساء امه؟ فقال أبو الحسن علیه السلام: یا کافور! ادع لی اختی حکیمه؟ فلما دخلت علیه قال علیه السلام لها: هاهی، فاعتنقتها طویلا، وسرت بها کثیرا، فقال لها مولانا: یا بنت رسول الله! أخرجیها إلی منزلک، وعلمیها الفرائض والسنن، فإنها زوجه أبی محمّد وامّ القائم علیهما السلام.

4. کمال الدین (1): حدثنی علان الرازی قال: اخبرنی بعض اصحابنا؛ أنه لما حملت جاریه أبی محمد علیه السلام قال: ستحملین ذکرا، واسمه محمد، وهو القائم من بعدی.

وفی ثبوت ولادته وکیفیتها وتاریخها وبعض حالات امه واسمها علیهما السلام یوجد 426 حدیثا.(2)


1- للشیخ الصدوق، ج 2، ص 408، ب 38، ح 4.
2- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 369- 416.

ص: 46

5. کتاب الغیبه(1): عن جابر الجعفی؛ قال: سمعت ابا جعفر علیه السلام یقول: سال عمر بن الخطاب أمیر المومنین علیه السلام فقال: أخبرنی عن المهدی ما اسمه؟ فقال: أما اسمه، إن حبیبی شهد إلیّ أن لا احدث باسمه حتی یبعثه الله، قال: فأخبرنی عن صفته؟ قال: هو شاب مربوع، حسن الوجه، حسن الشعر، یسیل شعره علی منکبیه، ونور وجهه یعلو سواد لحیته ورأسه، بأبی ابن خیره الإماء.

والاحادیث الداله علی انه علیه السلام ابن خیره الاماء؛ حوالی 11 حدیثا.(2)

ولقد اشار استاذنا المعظم آیه الله العظمی الشیخ صافی الگلپایگانی- دام ظله- مؤلف کتاب؛ (منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر) حول نهایه ام الامام الحجه علیهما السلام ما هذا نصه:

اعلم؛ انه اختلفت الروایات فی نهایه حال ام الامام علیهما السلام، ففی بعضها؛ انها حصلت بعد وفاه الامام ابی محمد العسکری علیه السلام، فی دار محمد بن علی بن حمزه بن الحسن بن عبیدالله بن العباس بن مولانا امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام، (وصفوه؛ بانه ثقه، عین فی الحدیث، صحیح الاعتقاد، له کتاب)، وفی بعضها انها طلبت من الامام ابی محمد علیه السلام: ان یدعو لها بالموت قبل وفاته علیه السلام؟ فاستجیب دعاؤه، وفی بعضها؛ انها کانت حاضره عند وفاه الامام علیه السلام، وفی بعضها انها هاجرت الی مکه المکرمه فی حیاه الامام، مع ابنه الحجه علیهما السلام بامر الامام ابی محمد علیه السلام، وکما تری ان


1- للشیخ الطوسی، ص 281، ح 5.
2- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 209- 213.

ص: 47

الروایات قد دلّت علی حیاتها بعد الامام علیه السلام والظاهر الارجح؛ حیاتها بعد وفاه الامام ابی محمد علیه السلام والشاهد علی ذلک وقوع قبرها خلف قبر الامام ابی محمد علیه السلام.

وعلی کل حال لا یضرّ مثل هذه الاختلافات فی ما نحن بصدده فان اعتمادنا فی هذا الکتاب علی ما تواترت به الاحادیث او استفاضت به فی النقل دون اخبار الآحاد، فالاخبار یؤید بعضها بعضا فیما اتفقت علیه. ولا یخفی علیک ان مثل هذه الاختلافات الفرعیه، قد وقعت فی تواریخ سائر الائمهّ والانبیاء ورجالات التاریخ وفی کیفیات وقوع الحوادث المهمه المقطوع باصلها عند الکلّ، دون ان یصیر ذلک سببا للشک فی اصل وجود الاشخاص واحوالهم المعلومه والحوادث التاریخیه المشهوره، هذا مضافا الی ان الظروف والاحوال التی کان عصر الامام ابی محمد علیه السلام الی بعد وفاته، محفوفا بها؛ ربما تقتضی خفاء مثل هذه الامور الجزئیه.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 406.

ص: 48

السؤال الخامس: اذا ثبتت ولادته، فهلا جمعتم لنا بعض الروایات، الداله

علی من رآه وهو صبی زمن ابیه علیهما السلام، والتی تعتبر ادله تاریخیه علی اثبات وجوده الشریف؟

الجواب

نعم هناک روایات؛ نقلها اصحاب الامام العسکری علیه السلام وخواصه، تدل علی ان البعض؛ قد رأی الحجه علیه السلام وهو طفل صغیر، ولا یخفی انه قد مرّ علیک سابقا ما یدل علی ذلک، ونحن نجمع بعض الروایات فی هذا الجواب ایضا:

1. کمال الدین (1): حدث معاویه بن حکیم ومحمد بن ایوب بن نوح، ومحمد بن عثمان العمری- رضی الله عنه- قالوا: عرض علینا أبو محمد الحسن بن علی علیهماالسلام ونحن فی منزله وکنا أربعین رجلا، فقال: هذا إمامکم من بعدی، وخلیفتی علیکم، أطیعوه ولا تتفرقوا من بعدی فی أدیانکم فتهلکوا، أما إنکم لاترونه بعد یومکم هذا، قالوا: فخرجنا من عنده، فما مضت إلا أیام قلائل حتی مضی أبو محمد علیه السلام.

2. کتاب الغیبه(2): عن جماعه من الشیعه فی خبر طویل مشهور؛ قالوا جمیعا:


1- للشیخ الصدوق، ج 2، ص 435، ب 43، ح 2.
2- للشیخ الطوسی، ص 357، ح 319.

ص: 49

اجتمعنا الی ابی محمد الحسن بن علی علیهما السلام نسأله عن الحجه من بعده؟ وفی مجلسه علیه السلام أربعون رجلا، فقام إلیه عثمان بن سعید بن عمرو العمری، فقال له: یا ابن رسول الله! ارید أن أسألک عن أمر أنت أعلم به منی، فقال له: اجلس یا عثمان! فقام مغضبا لیخرج فقال: لا یخرجن أحد، فلم یخرج منا أحد، الی أن کان بعد ساعه، فصاح علیه السلام بعثمان، فقام علی قدمیه، فقال: اخبرکم بما جئتم؟ قالوا: نعم یا ابن رسول الله! قال: جئتم تسألونی عن الحجه بعدی، قالوا: نعم، فاذا غلام کانّه قطع قمر، أشبه الناس بأبی محمد علیه السلام، فقال: هذا إمامکم من بعدی، وخلیفتی علیکم، أطیعوه ولا تتفرقوا من بعدی فتهلکوا فی أدیانکم ألا وإنکم لا ترونه من بعد یومکم هذا حتی یتم له عمر، فاقبلوا من عثمان ما یقوله، وانتهوا إلی أمره واقبلوا قوله فهو خلیفه إمامکم والأمرإلیه ... والحدیث طویل.

3. ینابیع الموده(1): حدث یعقوب بن منقوش (منفوس) قال: دخلت علی أبی محمد الحسن بن علی علیهما السلام وهوجالس علی دکان فی الدار، وعن یمینه بیت وعلیه ستر مسبل، فقلت له: یاسیدی! من صاحب هذا الأمر؟ فقال: ارفع الستر؟ فرفعته فخرج إلینا غلام خماسی، له عشر او ثمان أو نحو ذلک، واضح الجبین، أبیض الوجه، درّیّ المقلتین، شثن الکفین، معطوف الرکبتین، فی خده الأیمن خال، وفی رأسه ذؤابه، فجلس علی فخذ أبی محمد علیه السلام، ثم قال: هذا هو صاحبکم، ثم وثب فقال له: یابنی! ادخل إلی الوقت المعلوم، فدخل البیت وأنا أنظر إلیه، ثم قال لی: یایعقوب! انظر إلی من فی البیت؟ فدخلت فما رأیت أحدا.


1- للشیخ سلیمان البلخی القندوزی، ص 461، ب 82.

ص: 50

4. البحار(1): حدث محمد بن الحسن الکرخی، قال: سمعت ابا هارون- رجلا من اصحابنا- یقول: رأیت صاحب الزمان ووجهه یضئ کانه القمر لیله البدر ... الحدیث.

5. الکافی (2): عن عمرو الاهوازی، قال: أرانی ابو محمد علیه السلام ابنه، قال: هذا صاحبکم من بعدی.

والاحادیث التی وردت حول من رآه فی ایام والده علیهما السلام حوالی عشرون حدیثا.(3)


1- للمجلسی، ج 52، ص 25، ب 18، ح 18.
2- للشیخ الکلینی، ج 1، ص 328، ح 3.
3- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 431- 435.

ص: 51

السؤال السادس: هل ذکر علماء العامه؛ شیئا عن ولاده الامام الحجه علیه السلام

، ام کان ذلک مقتصرا علی علماء الشیعه وروّاتهم فقط؟

الجواب

لقد ذکرت کتب العامه ونقل اعیانهم- ایضا- ما یثبت ولادته علیه السلام بحیث یصبح الامر من المتواترات ومما اطبقت علیه الامه الاسلامیه جمعاء، ونحن نشیر الی بعضهم اختصارا للامر.

و لقد ذکرصاحب کتاب؛ (منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر) آیه الله العظمی الشیخ صافی الگلپایگانی دام ظله؛ حوالی 67 من علماء العامه واعیانهم ممن ذکر ولاده الامام الحجه علیه السلام ومنهم:(1)

1. ابن الصبّاغ المالکی المتوفی؛ (سنه 855 ه-): قال فی (الفصول المهمه): (ولد ابو القاسم محمد الحجه بن الحسن الخالص بسر من رأی لیله النصف من شعبان سنه خمس و خمسین ومائتین للهجره ... الی ان قال: واما امه؛ فام ولد یقال لها نرجس خیر امه، وقیل اسمها؛ غیر ذلک).

وصرّح ایضا بنسبه، و ذکر اسماء آبائه، وجمله من حالاتهم وکلماتهم ومعجزاتهم، وبانه الامام الثانی عشر، و ذکر جمله من الاحادیث الوارده فی حقه


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 371- 393.

ص: 52

علیه السلام.

2. الشیخ ابن حجر الهیثمی المکی الشافعی؛ المتوفی (سنه 974 ه-): قال؛ فی (الصواعق المحرقه)، بعد ذکربعض حالات الامام ابی محمد علیه السلام: ولم یخلف غیر ولده ابی القاسم محمد الحجه، وعمره عند وفاه ابیه؛ خمس سنین، لکن آتاه الله فیها الحکمه.

3. الشیخ شمس الدین ابو المظفر یوسف بن قزاوغلی بن عبدالله؛ سبط الشیخ جمال الدین ابی الفرج ابن الجوزی؛ المتوفی سنه (654 ه-): صاحب (التاریخ الکبیر) الذی قال ابن خلکان؛ علی ماحکی عنه: (رأیته بخطه فی أربعین مجلدا، سماه (مرآه الزمان)، وصاحب کتاب (تذکره الخواص) قال فیه: (فصل: هو محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی الرضا بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السلام، کنیته: أبوعبدالله، وأبو القاسم، وهوالخلف، الحجه، صاحب الزمان، القائم، والمنتظر، والتالی، وآخر الأئمه، أنبأنا عبدالعزیز بن البزاز عن ابن عمر قال: قال رسول الله صلی الله علیه وآله: یخرج فی آخر الزمان رجل من ولدی، اسمه کاسمی، وکنیته ککنیتی، یملأ الأرض عدلا کما ملئت جورا، فذلک هوالمهدی. وهذا حدیث مشهور، وقد أخرج أبو داود والزهری عن علی بمعناه، وفیه: لولم یبق من الدهر إلا یوم واحد لبعث الله من أهل بیتی من یملأ الأرض عدلا، وذکره فی روایات کثیره، ویقال له: ذوالاسمین: محمد وأبوالقاسم، قالوا: امه ام ولد یقال لها: صقیل. وقال السدی: یجتمع المهدی وعیسی بن مریم، فیجی ء وقت الصلاه فیقول المهدی لعیسی: تقدم، فیقول عیسی: أنت أولی بالصلاه، فیصلی عیسی وراءه مأموما ... إلی اخر کلامه).

ص: 53

4. نور الدین عبدالرحمن بن احمد بن قوام الدین الدشتی الجامی، الحنفی، الشاعر، العارف، صاحب (شرح الکافیه)، فقد جعل فی کتابه (شواهد النبوّه) علی ما حکی عنه فی (کشف الأستار)؛ الحجه بن الحسن الإمام الثانی عشر، وذکر غرائب حالات ولادته، وبعض معاجزه، وأنه الذی یملأ الأرض عدلا وقسطا، ثم روی خبر حکیمه فی الولاده، وخبر غیرها، فی أنه علیه السلام لما ولد؛ جثا علی رکبتیه، ورفع سبابته إلی السماء، وعطس فقال: الحمدلله رب العالمین، وخبر من دخل علی أبی محمد علیه السلام وسأله عن الخلف والإمام بعده؟ فدخل الدار، ثم خرج وقد حمل طفلا کانه البدر فی لیله تمامه فی سن ثلاث سنین، قال: یافلان! لولا کرامتک علی الله لما أریتک هذا الولد، اسمه؛ اسم رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم، وکنیته کنیته، هو الذی یملأ الأرض عدلا وقسطا کما ملئت جورا وظلما، وخبر من دخل علی أبی محمد علیه السلام وعلی طرف البیت سترمسبل علی بیت فسأله: من صاحب هذا الأمر بعد هذا؟ فقال: ارفع الستر، وخبر من بعثه المعتضد ... الخ.

5. الشیخ الحافظ أبو عبدالله محمد بن یوسف بن محمد الکنجی، المتوفی سنه (658 ه-)، صاحب کتاب (البیان فی أخبار صاحب الزمان)، وکتاب (کفایه الطالب فی مناقب أمیرالمومنین علی بن أبی طالب) قال فی الباب الثامن من الابواب التی ألحقها بأبواب الفضائل من کتاب (کفایه الطالب) بعد ذکر الأئمه من ولد أمیرالمؤمنین علیه السلام: (وخلف- یعنی علیا الهادی علیه السلام- من الولد أبا محمد الحسن ابنه، مولده بالمدینه فی شهر ربیع الآخر من سنه اثنین وثلاثین ومائتین، وقبض یوم الجمعه لثمان لیال خلون من شهر ربیع الاول سنه ستین

ص: 54

ومأتین، وله یومئذ ثمان وعشرون سنه، ودفن فی داره بسر من رأی فی البیت الذی دفن فیه أبوه، وخلف ابنه وهو الإمام المنتظر صلوات الله علیه، ونختم الکتاب بذکره مفردا).

وقال؛ فی کتاب (البیان فی أخبار صاحب الزمان)؛ الباب الخامس والعشرون، فی الدلالهعلی جواز بقاء المهدی علیه السلام مذ غیبته إلی الآن: (ولاامتناع فی بقائه، بدلیل بقاء عیسی وإلیاس والخضر من أولیاءالله تعالی، وبقاء الدجال وإبلیس الملعونین أعداء الله تعالی ...) إلی آخر کلامه الطویل المذیّل فی هذا الباب.

الی هذا المقدار نکتفی وإذا اردت المزید فراجع المصدر المذکور.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 374- 371.

ص: 55

الفصل الثانی: فی ان له غیبه علیه السلام واثبات ذلک

اشاره

ص: 56

ص: 57

السؤال الاول: نحن نعلم ان الغیبه من مختصات الانبیاء علیهم السلام،

کما ورد، فهل یشمل ذلک الامام الحجه علیه السلام؟ وهل یمکن اثبات اصل غیبته ام لا؟

الجواب

لقد وردت روایات فیها؛ ان الامام الحجه علیه السلام بما انه وارث الانبیاء علیهم السلام عن اجداده الطاهرین ولا سیما النبی الاکرم محمد صلی الله علیه وآله؛ فان فیه من سنن هؤلاء الانبیاء علیهم السلام، ومنها الغیبه، ونحن نشیر الی الروایات الوارده فی ذلک؟

1. کمال الدین (1): عن سعید بن جبیر، قال: سمعت سید العابدین؛ علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب علیهم السلام، یقول: فی القائم سنن من سبعه أنبیاء سنه من أبینا آدم، وسنه من نوح، وسنه من أبراهیم، وسنه من موسی، وسنه من عیسی، وسنه من أیوب، وسنه من محمد (صلوات الله علیهم)، فأما من آدم ونوح؛ فطول العمر، وأما من إبراهیم؛ فخفاء الولاده واعتزال الناس، وأما من موسی؛ فالخوف والغیبه، وأما من عیسی؛ فاختلاف الناس فیه، وأما من أیوب؛ فالفرج بعد البلوی، وأما من محمد؛ فالخروج بالسیف.

2. البحار(2): عن عبدالله بن سنان، عن ابی عبدالله علیه السلام قال؛ سمعته


1- لأبی جعفر الشیخ الصدوق، ج 1، ص 321، ب 31، ح 3.
2- للعلامه المجلسی، ج 51، ص 216، ب 13، ح 2.

ص: 58

یقول: فی القائم سنه [شبه- خ من موسی بن عمران علیه السلام، فقلت: وما سنه [شبه موسی بن عمران؟ فقال: خفاء مولده، وغیبته عن قومه، فقلت: وکم غاب موسی بن عمران علیه السلام عن قومه وأهله؟ فقال: ثمانی وعشرین سنه.

3. اثبات الهداه(1): عن ابی بصیر قال: قال ابو عبدالله علیه السلام: ان فی صاحب هذا الأمر سنن من الأنبیاء: سنه من موسی بن عمران، وسنه من عیسی، وسنه من یوسف، وسنه من محمد، (صلوات الله علیهم)، فأما سنه من موسی بن عمران؛ فخائف یترقب، وأما سنه من عیسی؛ فیقال فیه؛ ماقیل فی عیسی، واما سنه من یوسف؛ فالستر، یجعل الله بینه وبین الخلق حجابا یروّنه ولا یعرفونه، وأما سنه من محمد، صلی الله علیه وآله وسلم؛ فیهتدی بهداه، ویسیر بسیرته.

4. الامامه والتبصره(2): عن ابی بصیر، قال: سمعت ابا جعفر علیه السلام یقول: فی صاحب هذا الأمر أربعه سنن من أربع انبیاء: سنه من موسی، وسنه من عیسی، وسنه من یوسف، وسنه من محمد صلی الله علیه وآله، فأما سنه من موسی؛ فخائف یترقب، وأما سنه من یوسف؛ فالسجن، وأما سنه من عیسی؛ فقیل: إنه مات ولم یمت، وأما سنه من محمد صلی الله علیه وآله؛ فالسیف.

5. اثبات الوصیه(3): عن ابی بصیر، قال: سمعت ابا جعفر علیه السلام یقول: فی صاحب هذا الأمر أربع سنن من أربعه أنبیاء: سنه من موسی فی غیبته، وسنه من


1- للشیخ الحرّ العاملی، ج 3، ص 474، ب 32، ف 5، ح 159.
2- لعلی بن الحسین بن بابوبه القمی، ص 93، ح 84.
3- لأبی الحسن علی بن الحسین المسعودی، ص 202، ط 1.

ص: 59

عیسی فی خوفه ومراقبه الیهود وقولهم مات ولم یمت وقتل ولم یقتل، وسنه من یوسف فی جماله وسخائه، وسنه من محمد صلی الله علیه وآله وسلم فی السیف یظهر به.

وفی هذا المعنی ورد 23 حدیثا.

ص: 60

السؤال الثانی: بعدما عرفنا ان للامام الحجه علیه السلام؛ غیبه، فما هی هذه الغیبه؟

الجواب

ان الامام الحجه علیه السلام؛ لما غاب عن الانظار کان هناک مصلحه الهیه فی غیبته، تناسبت مع الظروف التی احاطت به، وما زالت تحیط، مما جعل الله عزّ وجلّ فیه هذه السنه وهی الغیبه، وهی؛ اما صغری او کبری، کما ورد فی الروایات، ونحن نشیر الی ما یدل علیهما:

1. الکافی (1): عن اسحاق بن عمار قال؛ قال ابو عبدالله علیه السلام: للقائم غیبتان: إحداهما قصیره، والاخری طویله، الغیبه الاولی؛ لا یعلم بمکانه فیها إلا خاصّه شیعته، والاخری لایعلم بمکانه فیها إلا خاصَّه موالیه.

2. ینابیع الموّده(2): عن الحجه فیما نزل فی القائم الحجه فی قوله تعالی: (وجعلها کلمه باقیه فی عقبه لعلهم یرجعون)، عن ثابت الثمالی، عن علی بن الحسین، عن أبیه، عن جده علی بن أبی طالب- رضی الله عنهم- قال: فینا نزلت هذه الآ یه، وجعل الله الإمامه فی عقب الحسین إلی یوم القیامه، وأن للقائم منا غیبتین: إحداهما أطول من الأخری، فلا یثبت علی إمامته إلا من قوی یقینه، وصحت معرفته.


1- للشیخ الکلینی، ج 1، ص 340، ح 19.
2- للقندوزی، ص 427، ب 71.

ص: 61

3. غیبه النعمانی (1): عن ابراهیم بن عمر الیمانی؛ قال: سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول: إن لصاحب هذا الأمر غیبتین، وسمعته یقول: لا یقوم القائم ولأحدٍ فی عنقه بیعه.

4. دلائل الامامه(2): عن ابی بصیر؛ قال: قلت لابی عبدالله علیه السلام: کان أبوجعفر علیه السلام یقول: لقائم آل محمد غیبتان: إحداهما أطول من الاخری؟ فقال: نعم، ولا یکون ذلک حتی یختلف سیف بنی فلان، وتضیق الحلقه، ویظهر السفیانی، ویشتد البلاء ویشمل الناس موتٌ وقتلٌ، یلجأون فیه الی حرم الله وحرم رسوله صلی الله علیه وآله وسلم.

5. عقد الدرر(3): عن ابی عبدالله الحسین بن علی علیهما السلام انه قال: لصاحب هذا الأمر- یعنی المهدی علیه السلام- غیبتان: إحداهما تطول حتی یقول بعضهم: مات، وبعضهم: قتل، وبعضهم: ذهب، ولایطلع علی موضعه أحد من ولی ولا غیره إلا المولی الذی یلی أمره.

وفی هذا المعنی یوجد 10 أحادیث.(4)

وقد اضاف، استاذنا المفدی آیه الله العظمی الشیخ صافی الگلپایگانی دام ظله؛ حول هذا الموضوع بقوله:


1- لابی عبدالله محمد بن ابراهیم النعمانی، ص 171، ح 3.
2- لابی جعفر محمد بن جریر بن رستم الطبری: ص 293، الی قوله علیه السلام نعم؛ والزیاده نقلت عن غیبه النعمانی، ص 172، ح 7.
3- لیوسف بن یحیی المقدّسی الشافعی، ص 134، ب 5.
4- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 236- 241.

ص: 62

اعلم؛ انه قد دلت الروایات الکثیره علی ان له غیبتین احداهما اطول من الاخری، وامتدت الغیبه الصغری إلی سنه (329 ه-)، سنه موت أبی الحسن علی بن محمد السمری الذی ختم به النیابه الخاصّه، وانقطعت بموته السفاره، فکانت مدتها (74 سنه)، علی أن یکون أولها سنه ولاده الحجه علیه السلام، و (69 سنه)، علی أن یکون أولها سنه وفاه أبیه سنه ستین ومائتین، وفی هذه المده کان السفراء- رضوان الله علیهم- هم الوسائط بینه وبین شیعته، ویصل إلیه وکلاؤه وبعض الخواصّ من الشیعه، ویصدر منه التوقیعات إلی بعض الخواصّ، ویجی ء من ناحیته المقدسّه بتوسّط السفراء أجوبه المسائل والأحکام الشرعیّه وغیرها، والخواصّ من الشیعه یعرفون خطه الشریف.

وبعد انقضاء الغیبه القصری وقعت الغیبه الطولی، فلا ظهور الی ان یأذن الله تعالی.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 439.

ص: 63

السؤال الثالث: هل تعتبر هذه الاحادیث الوارده عن غیبه الامام علیه السلام؛

الصغری والکبری صحیحه، وهل تطرق العلماء الی صحه هذه الاحادیث؟

الجواب

نعم لقد تطرق علمائنا الی صحه هذه الاحادیث واعتبروها دلیلا علی صدق ما اخبر به الرسول صلی الله علیه وآله وسلم، والائمه علیهم السلام، والیک نبذه من اقوالهم رضی الله عنهم جمیعا:

1. الشیخ الاجل الاقدم؛ ابن ابی زینب الکاتب النعمانی، المعاصر للشیخ الکلینی، قال: (هذه الاحادیث التی یذکر فیها ان للقائم علیه السلام غیبتین؛ أحادیث قد صحت عندنا بحمدالله، وأوضح الله قول الائمه علیهم السلام وأظهر برهان صدقهم فیها، فأما الغیبه الاولی؛ فهی الغیبه التی کانت السفراء فیها بین الإمام علیه السلام وبین الخلق قیاما منصوبین ظاهرین موجودی الأشخاص والأعیان، یخرج علی أیدیهم غوامض العلم [الشفاء من العلم- خ، سهاء العلم- خ وعویص الحکم، والأجوبه عن کل ماکان یُسأل عنه من المعضلات والمشکلات، وهی الغیبه القصیره التی انقضت أیامها، وتصرمت مدتها، والغیبه الثانیه؛ هی التی ارتفع فیها أشخاص السفراء والوسائط للأمر الذی یریده الله تعالی، والتدبیرالذی یمضیه فی الخلق، ولوقوع التمحیص والامتحان والبلبله والغربله والتصفیه علی من یدعی هذا الأمر، کما قال الله عزّ وجلّ: (ما کان الله لیذر المؤمنین علی ما

ص: 64

أنتم علیه حتی یمیز الخبیث من الطیب وما کان الله لیطلعکم علی الغیب) وهذا زمان ذلک قد حضر- جعلنا الله فیه من الثابتین علی الحق، وممن لایخرج فی غربال الفتنه- فهذا معنی قولنا: (له غیبتان)، ونحن فی الأخیره نسأل الله أن یقرب فرج أولیائه منها، ویجعلنا فی حیِّز خیرته، وجمله التابعین لصفوته، ومن خیار من ارتضاه وانتجبه لنصره ولیه وخلیفته، فإنه ولی الاحسان، جوادٌ منّان).(1)

2. امین الاسلام؛ ابی علیّ الطبرسی، المتوفی سنه (548 ه-)، ذکر فی کتابه (اعلام الوری)، فی الفصل الاول من الباب الثالث من القسم الثانی من الرکن الرابع- بعد ذکر أن أخبار الغیبه قد سبقت زمان الحجه علیه السلام بل زمان أبیه وجده، وأن المحدثین من الشیعه خلدوها فی اصولهم المؤلفه فی أیام السیّدین؛ الباقر والصادق علیهما السلام وأثروها عن النبی والائمه علیهما السلام واحدا بعد واحد، وأن هذا دلیل صحه القول فی إمامه صاحب الزمان لوجود هذه الصفه له، والغیبه المذکوره فی دلائله وأعلام امامته، وأنه لایمکن لأحد دفع ذلک- ماهذا لفظه: (ومن جمله ثقات المحدثین والمصنفین من الشیعه: الحسن بن محبوب الزراد، وقد صنف کتاب (المشیخه) الذی هو فی اصول الشیعه اشهر من کتاب المزنی وأمثاله قبل زمان الغیبه بأکثر من مائه سنه، فذکر فیه بعض ما أوردناه من أخبار الغیبه فوافق الخُبر الخبر، وحصل کل ما تضمنه الخبر بلا اختلاف، ومن جمله ذلک مارواه عن إبراهیم الخارقی عن أبی بصیر عن أبی عبدالله (ثم ذکر الحدیث الخامس من هذا الباب) وقال: فانظر کیف قد حصل الغیبتان لصاحب الأمر علیه السلام علی حسب ما تضمنه الأخبار السابقه لوجوده عن آبائه وجدوده، انتهی).


1- غیبه النعمانی، ص 173- 174.

ص: 65

3. الشیخ المفید المتوفی سنه (413 ه-): قال فی (الفصول العشره): (الاخبار عمن تقدم من أئمه آل محمد علیهم السلام متناصره بأنه لابد للقائم المنتظر من غیبتین: إحداهما أطول من الاخری، یعرف خبره الخاص فی القصری، ولا یعرف العام له مستقرا فی الطولی، إلا من تولی خدمته من ثقات أولیائه، ولم ینقطع عنه إلی الاشتغال بغیره، والأخبار بذلک موجوده فی مصنفات الشیعه الإمامیه قبل مولد أبی محمد وأبیه وجده علیهم السلام، وظهر حقها عند مضی الوکلاء والسفراء الذین سمیناهم رحمهم الله، وبان صدق روّاتها بالغیبه الطولی، وکان ذلک من الآیات الباهرات فی صحه ماذهبت الیه الإمامیه، انتهی).

ویقول مؤلف کتاب؛ (منتخب الاثر) دام ظله الشریف:

بل ویدل علی صحه هذه الأحادیث نفس تخریجها فی الکافی الذی صنفه الکلینی- قدس سره- فی عصر الغیبه الصغری، وانقضاء عصرها وحصول الغیبه الثانیه التامه بعده، فإن علی بن محمد السمری- رضی الله عنه- هو آخر السفراء؛ توفی فی شعبان سنه (329 ه-)، والکلینی توفی فی سنه؛ (328 ه-)، وعلی قول توفی فی سنه؛ (329 ه-)، فی السنه التی توفی فیها السفیر الرابع السمری فإنه أیضا توفی فی النصف من شعبان من سنه (329 ه-)، واحتمل بعضهم علی فرض وقوع وفاه الکلینی فی سنه (329 ه-) وقوعها قبل وفاه السمری.

وکیف کان تخریج هذه الأحادیث فی الکافی وانقضاء مده الغیبه القصری، ووقوع الغیبه الطولی التامه بعده یؤکد صحه هذه الأحادیث، بل بنفسه دلیل علی صحتها.

ص: 66

هذا ولا یخفی علیک؛ أن قصه غیبه مولانا المهدی- بأبی هو وامی- مذکوره فی أشعار شعراء الشیعه؛ کالحمیری المتوفی سنه (173 ه-)، وهوالذی یقول؛ فی قصیدته التی خاطب بها مولانا الصادق علیه السلام (1):

و لکن رُوینا عن وصی محمد وما کان فیما قال بالمتکذب

بأن ولی الامریفقد لا یری ستیرا کفعل الخائف المترقب

فیقسم أموال الفقید کانما تعیّبه بین الصفیح المنصب فیمکث حینا ثم ینبع نبعه کنبعه جدی من الافق کوکب

واشهد ربی أن قولک حجه علی الخلق طرا من مطیع ومذنب

بأن ولی الأمروالقائم الذی تطلع نفس- ی نحوه بتطرّب

له غیبه لا بد من أن یغیبها فصلی علیه الله من متغیّب فیمکث حینا ثم یظهر حینه فیملأعدلا کل شرق و مغرب (2)


1- انظر الغدیر، ج 2، ص 247.
2- منتخب الاثر، ج 2، ص 241.

ص: 67

السؤال الرابع: بعد ما عرفنا صحه هذه الاحادیث ونحن نعیش فی عصر غیبته علیه السلام

فهل ذکرتم ماورد بخصوص الغیبه الکبری من احادیث؟

الجواب

لقد وردت روایات کثیره؛ تبین مسئله غیبه الامام الکبری، وکشف بعض ملابساتها، و تعتبر هذه المسئله مورد ابتلاء و تمحیص للشیعه، لذا ذکرها الائمه علیهم السلام؛ حتی تکون شیعتهم علی بینه من امرهم، والیک بعضا منها:

1. کمال الدین (1): عن سدیر الصیرّفی؛ قال: دخلت انا والمفضل بن عمر وابو بصیر، وأبان بن تغلب علی مولانا أبی عبدالله الصادق علیه السلام، فرأیناه جالسا علی التراب وعلیه مسح خیبری مطوّق بلا جیب، مقصّر الکمین، وهو یبکی بکاء الواله الثکلی، ذات الکبد الحری، قد نال الحزن من وجنتیه، وشاع التغییر فی عارضیه، وأبلی الدموع محجریه، وهو یقول: سیدی غیبتک نفت رقادی، وضیّقت علیّ مهادی، وابتزّت منی راحه فوادی، سیدی غیبتک أوصلت مصابی بفجائع الأبد، وفقد الواحد بعد الواحد یفنی الجمع والعدد، فما أحسّ بدمعه ترقی من عینی، وأنین یفتر من صدری، عن دوارج الرزایا، وسوالف البلایا، إلا مثل بعینی عن غوابر أعظمها وأفظعها، وبواقی أشدّها وأنکرها، ونوائب مخلوطه


1- للشیخ الصدوق، ج 2، ص 352، ب 33، ح 50.

ص: 68

بغضبک، ونوازل معجونه بسخطک.

قال سدیر: فاستطارت عقولنا ولهاً، وتصدعت قلوبنا جزعا، من ذلک الخطب الهائل، والحادث الغائل، وظننا أنه سمت لمکروهه قارعه، أوحلت به من الدهر بائقه! فقلنا: لا أبکی الله یا ابن خیر الوری عینیک، من أیه حادثه تستنزف دمعتک، وتستمطر عبرتک؟ وأیه حاله حتمت علیک هذا المأتم؟ قال: فزفر الصادق علیه السلام زفرهً انتفخ منها جوفه، واشتد عنها خوفه، وقال: ویلکم، نظرت فی کتاب الجفر صبیحه هذا الیوم، وهو الکتاب المشتمل علی علم المنایا والبلایا والرزایا، وعلم ماکان ومایکون إلی یوم القیامه، الذی خص الله به محمدا والأئمه من بعده علیهم السلام، وتأملت منه مولد غائبنا وغیبته وإبطائه، وطول عمره، وبلوی المؤمنین فی ذلک الزمان، وتولّد الشکوک فی قلوبهم من طول غیبته، وارتداد أکثرهم عن دینهم، وخلعهم ربقه الإسلام من أعناقهم التی قال الله تقدس ذکره: (وکل إنسان ألزمناه طائره فی عنقه)- یعنی الولایه- فأخذتنی الرقه، واستولت علی الأحزان، فقلنا: یاابن رسول الله، کرمنا وفضلنا بإشراکک إیانا فی بعض ما أنت تعلمه من علم ذلک؟ قال: إن الله تبارک وتعالی أدار للقائم منّا ثلاثه ادارها فی ثلاثه من الرسل علیهم السلام: قدر مولده تقدیر مولد موسی علیه السلام، وقدر غیبته تقدیر غیبه عیسی علیه السلام، وقدر إبطاءه تقدیرابطاء نوح علیه السلام، وجعل له من بعد ذلک عمر العبد الصالح- أعنی الخضر علیه السلام- دلیلا علی عمره، فقلنا له: اکشف لنا یا ابن رسول الله عن وجوه هذه المعانی؟ قال علیه السلام: أما مولد موسی علیه السلام، فإن فرعون لما وقف علی أن زوال ملکه علی یده أمر باحضار الکهنه فدلوه علی نسبه، وأنه یکون من بنی إسرائیل،

ص: 69

ولم یزل یأمر أصحابه بشق بطون الحوامل من نساء بنی إسرائیل حتی قتل فی طلبه نیفا وعشرین ألف مولود، وتعذر علیه الوصول الی قتل موسی علیه السلام بحفظ الله تبارک وتعالی إیاه، وکذلک بنوامیه وبنو العباس لما وقفوا علی أن زوال ملکهم وملک الامراء والجبابره منهم علی ید القائم منا ناصبونا العداوه، ووضعوا سیوفهم فی قتل آل الرسول صلی الله علیه وآله [أهل بیت رسول الله- خ ، وإباده نسله طمعا منهم فی الوصول إلی قتل القائم، ویأبی الله عزّ وجلّ أن یکشف أمره لواحد من الظلمه إلا أن یتم نوره ولو کره المشرکون.

وأما غیبه عیسی علیه السلام، فأن الیهود والنصاری اتفقت علی أنه قتل؛ فکذبهم الله جل ذکره بقوله: (وما قتلوه وما صلبوه ولکن شبه لهم)، کذلک غیبه القائم، فإن الامه ستنکرها لطولها، فمن قائل یهذی: بأنه لم یلد، وقائل یقول: أنه یتعدّی إلی ثلاثه عشر وصاعدا، وقائل یعصی الله عزّ وجلّ بقوله: إن روح القائم ینطق فی هیکل غیره.

واما إبطاء نوح علیه السلام؛ فانه لما استنزلت العقوبه علی قومه من السماء بعث الله عزّ وجلّ الروح الأمین علیه السلام بسبع نویات، فقال: یانبی الله، إن الله تبارک وتعالی یقول لک: ان هؤلاء خلائقی وعبادی، ولست أبیدهم بصاعقه من صواعقی إلا بعد تأکید الدعوه وإلزام الحجه، فعاود اجتهادک فی الدعوه لقومک، فإنی مثیبک علیه، واغرس هذه النوی، فإن لک فی نباتها وبلوغها وإدراکها إذا أثمرت الفرج والخلاص، فبشر بذلک من تبعک من المؤمنین؟ فلما نبتت الأشجار وتأزرت وتسوقت وتغصنت وأثمرت، وزها التمر علیها بعد زمان طویل استنجز من الله سبحانه وتعالی العده؟ فأمره الله تبارک وتعالی؛ أن یغرس من

ص: 70

نوی تلک الأشجار ویعاود الصبر والاجتهاد، ویؤکد الحجه علی قومه؟ فأخبر بذلک الطوائف التی آمنت به، فارتد منهم ثلاثمائه رجل، وقالوا: لوکان ما یدّعیه نوح حقا لما وقع فی وعد ربه خلف، ثم إن الله تبارک وتعالی لم یزل یأمره عند کل مره بأن یغرسها مره بعد اخری إلی أن غرسها سبع مرات، فما زالت تلک الطوائف من المؤمنین ترتد منه طائفه بعد طائفه إلی أن عاد إلی نیف وسبعین رجلا، فأوحی الله تبارک وتعالی عند ذلک إلیه، وقال: یانوح، الآن أسفر الصبح عن اللیل لعینک حین صرح الحق عن محضه، وصفا [الامروالأیمان من الکدر بارتداد کل من کانت طینته خبیثه، فلو أنی أهلکت الکفار وأبقیت من قد ارتد من الطوائف التی کانت آمنت بک لما کنت صدقت وعدی السابق للمؤمنین الذین أخلصوا التوحید من قومک، واعتصموا بحبل نبوتک بأن أستخلفهم فی الأرض، وامکن لهم دینهم، وابدل خوفهم بالأمن، لکی تخلص العباده لی بذهاب الشک من قلوبهم، وکیف یکون الأستخلاف والتمکین وبدل الخوف بالأمن منی لهم مع ماکنت أعلم من ضعف یقین الذین ارتدوا، وخبث طینهم، وسوء سرائرهم التی کانت نتائج النفاق وسنوح الضلاله، فلو أنهم، تسنموا منی الملک الذی أُوتی المؤمنین وقت الاستخلاف إذا أهلکت أعداءهم لنشقوا روائح صفاته، ولاستحکمت سرائر نفاقهم، [و] تأبّدت حبال ضلاله قلوبهم، ولکاشفوا إخوانهم بالعداوه، وحاربوهم علی طلب الرئاسه، والتفرد بالأمر والنهی، وکیف یکون التمکین فی الدین وانتشار الأمر فی المؤمنین مع إثاره الفتن وإیقاع الحروب، کلا (فاصنع الفلک بأعیننا ووحینا)؟ قال الصادق علیه السلام: وکذلک القائم، فإنه تمتد أیام غیبته لیصرح الحق عن محضه، ویصفو الإیمان من الکدر بارتداد کل

ص: 71

من کانت طینته خبیثه من الشیعه الذین یخشی علیهم النفاق إذا أحسوا بالاستخلاف والتمکین والأمن المنتشر فی عهد القائم علیه السلام، قال المفضل: فقلت: یا ابن رسول الله، فإن [هذه النواصب تزعم أن هذه الآیه نزلت فی؛ أبی بکر وعمر وعثمان، وعلی علیه السلام؟ فقال: لایهدی الله قلوب الناصبه، متی کان الدین الذی ارتضاه الله ورسوله متمکنا بانتشار الأمن فی الامه، وذهاب الخوف من قلوبها، وارتفاع الشک من صدورها فی عهد واحد من هؤلاء، وفی عهد علی علیه السلام، مع ارتداد المسلمین والفتن التی تثور فی أیامهم، والحروب التی کانت تنشب بین الکفار وبینهم؟! ثم تلا الصادق علیه السلام: (حتی إذا استیأس الرسل وظنوا أنهم قد کذبوا جاءهم نصرنا).

وأماالعبد الصالح- أعنی الخضر علیه السلام- فإن الله تبارک وتعالی ماطول عمره لنبوه قدرها له، ولالکتاب ینزله علیه، ولالشریعه ینسخ بها شریعه من کان قبله من الأنبیاء، ولالإمامه یلزم عباده الاقتداء بها، ولالطاعه یفرضها له، بلی؛ أن الله تبارک وتعالی لما کان فی سابق علمه أن یقدر من عمر القائم علیه السلام فی أیام غیبته ما یقدر، وعلم ما یکون من إنکار عباده بمقدار ذلک العمر فی الطول، طوّل عمر العبد الصالح فی غیر سبب یوجب ذلک، إلا لعله الاستدلال به علی عمر القائم علیه السلام، ولیقطع بذلک حجه المعاندین، لئلا یکون للناس علی الله حجه.

2. اثبات الهداه(1): عن الحسن بن علی بن فضال، قال: سمعت أبا الحسن علی


1- للشیخ الحر العاملی، ج 3، ص 480، ب 32، ف 5، ح 181، مختصرا.

ص: 72

بن موسی الرضا علیهم السلام یقول: إن الخضر علیه السلام؛ شرب من ماء الحیاه، فهو حی لایموت حتی ینفخ فی الصور، وانه لیأتینا [لیلقانا- خ فیسلم، فنسمع صوته ولا نری شخصه، وإنه لیحضر حیث ماذکر، فمن ذکره منکم فلیسلم علیه، وانه لیحضر الموسم کل سنه فیقضی جمیع المناسک، ویقف بعرفه فیؤمن علی دعاء المؤمنین، وسیؤنس الله به وحشه قائمنا فی غیبته، ویصل به وحدته.

3. علل الشرایع (1): عن حنان بن سدیر عن ابیه عن ابی عبدالله علیه السلام قال: قال: إن للقائم منا غیبه یطول أمدها، فقلت له: ولم ذاک یا ابن رسول الله؟ قال: إن الله عزّ وجلّ ابی الا أن یجری فیه سنن الأنبیاء علیهم السلام فی غیباتهم، وأنه لا بد له یاسدیر؛ من استیفاء مدد غیباتهم، قال الله عزّ وجلّ: (لترکبن طبقا عن طبق) أی سننا علی سنن من کان قبلکم.

4. غیبه النعمانی (2): عن ابی عبدالله جعفر بن محمد، عن آبائه علیهم السلام، قال: زاد الفرات علی عهد أمیرالمؤمنین علیه السلام، فرکب هو وابناه الحسن والحسین علیهما السلام فمر بثقیف، فقالوا: قد جاء علی یرد الماء، فقال علی علیه السلام: أماوالله لاقتلن أنا وابنای هذان، ولیبعثن الله رجلا من ولدی فی آخر الزمان یطالب بدمائنا، ولیغیبن عنهم تمییزا لأهل الضلاله، حتی یقول الجاهل: مالله فی آل محمد من حاجه.

5. تاریخ قم (3): عن ابی الاکراد علی بن میمون الصائغ، عن ابی عبدالله علیه السلام


1- للشیخ الصدوق، ج 1، ص 245، ب 179، ح 7.
2- للشیخ النعمانی، ص 140، ب 10، ح 1.
3- للحسن بن محمد بن الحسن القمی. عن البحار: ج 57، ص 212، ب 36، ح 22.

ص: 73

قال: إن الله احتج بالکوفه علی سائر البلاد، وبالمؤمنین من أهلها علی غیرهم من أهل البلاد، واحتج ببلده قم علی سائر البلاد، وبأهلها علی جمیع أهل المشرق والمغرب من الجن والإنس، ولم یدع الله قم وأهله مستضعفا بل وفقهم وأیدهم، ثم قال: إن الدین وأهله بقم ذلیل، ولولا ذلک لأسرع الناس إلیه فخرب قم وبطل أهله، فلم یکن حجه علی سائر البلاد، وإذا کان کذلک لم تستقر السماء والارض، ولم یُنظروا طرفه عین، وان البلایا مدفوعه عن قم وأهله، وسیأتی زمان تکون بلده قم واهلها حجه علی الخلائق، وذلک فی زمان غیبه قائمنا علیه السلام إلی ظهوره، ولولا ذلک لساخت الأرض بأهلها، وان الملائکه لتدفع البلایا عن قم وأهله، وما قصده جبار بسوء إلا قصمه قاصم الجبارین، وشغله عنهم بداهیه أو مصیبه أوعدو، وینسی الجبارین فی دولتهم ذکر قم کما نسوا ذکرالله.

وفی هذا المعنی یوجد 100 حدیث.(1)


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 242- 260.

ص: 74

السؤال الخامس: لقد ذکرتم ان الروایات التی وردت فی غیبه الامام علیه السلام؛

الکبری، حدود مائه روایه، فهل یمکنکم جمعها علی شکل نقاط لیسهل الاطلاع علی مضامینها؟

الجواب

سنحاول بعونه تعالی ان نجمع مضامین هذه الروایات لاهمیتها لیسهل مطالعتها ومعرفه بعض ملابسات ومشاکل الغیبه الکبری:

1. من ادرک زمان الحجه علیه السلام؛ ورأی القائم من الشیعه المنتظرین لظهوره، کان مع اهل البیت فی السنام الاعلی.

2. المنتظر لظهوره، الذی یموت ولم یدرکه، یجی ء یوم القیامه مع ثقل محمد صلی الله علیه وآله وسلم، وثقله؛ هم الائمه الاثنی عشر علیهم السلام.

3. لو لم یبق من الدنیا الا یوم واحد لطوّل الله ذلک الیوم حتی یخرج قائم اهل البیت علیهم السلام.

4. یقع الشیعه فی زمان غیبته فی فتنه وحیره.

5. یثبت الله علی هذه فی غیبته؛ المخلصین.

6. یقول الجاهلون فی غیبته لطولها: مالله فی آل محمد حاجه.

7. جولان الشیعه فی غیبته جولان النعم تطلب المرعی فلا تجده.

8. الثابت من الشیعه علی دینه ولم یقسّ قلبه لطول امد غیبه امامه، فهو مع

ص: 75

الائمه فی درجتهم یوم القیامه.

9. اذا خرج القائم لم یکن لاحد فی عنقه بیعه فلذلک تخفی ولادته ویغیب شخصه.

10. حاله حال یوسف علیه السلام حیث کان الیه ملک مصر وبینه وبین والده مسیره ثمانیه عشر یوما ولکن الله عزّ وجلّ لم یعرفه علی مکانه وکذلک الحجه علیه السلام.

11. الحجه علیه السلام، یسیر فی الاسواق ویجلس مع الناس وهم لا یعرفونه حتی یأذن الله ان یعرّفهم بنفسه.

12. یطول عمره الشریف فی غیبته، حتی لو بقی فیها ما بقی نوح فی قومه، لم یخرج من الدنیا حتی یظهر فیملأ الارض قسطا وعدلا کما ملئت جورا وظلما.

13. انه یغیب غیبه طویله ثم یقبل کالشهاب الثاقب ویتوقد فی اللیله الظلماء.

14. من ادرک زمانه من الشیعه قرّت عینه.

15. علی المؤمن ان یتق الله فی زمن غیبته ولیتمسّک بدینه.

16. یفقد الناس امامهم الحجه، ولکنه یشهد الموسم فیراهم ولا یرونه.

17. المتمسک بدینه زمن غیبته کالخارط للقتاد لشده زمان غیبته.

18. یشک البعض فیه، زمن غیبته، فیقول مات او هلک بایّ واد سلک؟

19. تدمع علیه عیون المؤمنین من فراقه وشده البلاء.

20. تکفئ الشیعه بالفتن کما تکفأ السفن فی امواج البحر ..

21. لا ینجو فی زمن غیبته الا من اخذ الله میثاقه وکتب فی قلبه الایمان و ایده بروحه منه.

ص: 76

22. ترفع اثنتا عشره رآیه مشتبهه لا یدری ایٌ من ایٍّ.

23. رغم ظهور رآیات مشتبهه، فان امر اهل البیت علیهم السلام ابین من الشمس فی واضحه النهار.

24. الحجه علیه السلام زمن غیبته الکبری: طرید وحید غریب غائب عن اهله الموتور بأبیه علیهما السلام.

25. لا یُری جسمه ولا یسمی باسمه.

26. انه یغیب بعهد معهود الیه من جده النبی محمد صلی الله علیه وآله.

27. یشک البعض فی ولادته بسبب غیبته الطویله.

28. من ادرک زمانه فلیتمسک بدینه ولا یجعل للشیطان الیه سبیلا بشکه، فیزیله عن مله رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم، ویخرجه من دینه کما اخرج ابونا من الجنه من قبل.

29. ان فیه شبه من یوسف وهی الحیره والغیبه.

30. النهی عن انکار غیبته.

31. لابد له فی غیبته من عزله، ومنزله طیبه، وما بثلاثین (1) من وحشه(2).


1- ای له ثلاثون من الموالین او الخواص ان مات احد قام آخر مقامه راجع حاشیه منتخب الاثر، ج 2، ص 259.
2- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 242- 260.

ص: 77

السؤال السادس: لقد ذکرتم ان الغیبه امر الهی، اخذه الامام الحجه من آبائه الطاهرین، فما هی اسباب وعلّه غیبته علیه السلام؟

الجواب

نذکر فی الجواب ما سطره؛ یراع استاذنا المفدی المؤلف دام ظله الشریف وهو:

اعلم؛ ان اختفاء سبب الغیبه عنا لیس مستلزما لصحه انکار وقوعها او عدم وجود مصلحه فیها، فان سبیل هذه وسبیل غیرها من الحوادث الجاریه بحکمه الله تعالی سواء، فکما انه لا سبیل الی انکارالمصلحه فی بعض افعاله تعالی مما لم نعلم وجه حکمته ومصلحته، لا طریق ایضا الی انکار المصلحه فی غیبه ولیه وحجته، فان مدارکنا وعقولنا قاصره عن ادراک فوائد کثیر من الاشیاء، وسنن الله تعالی فی عالم التکوین والتشریع، بل لم نعط مدرکات ندرک بها کثیر من المجهولات، فالاعتراف بقصور افهامنا اولی، ولنعم ما قاله الشاعر:

وان قمیصا خیط من نسج تسعه وعشرین حرفا عن معالیه قاصر

وقال بعضهم:

العلم للرحمن جل جلاله وس- واه فی جهلاته یتغمغم

ما للتراب وللعلوم وانما یسعی لیعلم انه لایعلم

وما احسن ادب من قال: علم الخلائق فی جنب علم الله مثل لاشی ء فی جنب مالا نهایه له.

ص: 78

وقال مولانا وسیدنا ابوعبدالله جعفر بن محمد الصادق علیهما السلام فیما روی عنه: (یاآدم، لو اکل قلبک طائر لم یشبعه، وبصرک لو وضع علیه خرق ابره لغطاه، ترید ان تعرف بهما ملکوت السماوات والارض!)، والحاصل انه لیس علینا السؤال عن هذه، بعد اخبار النبی والمعصومین من اهل بیته (صلی الله علیهم اجمعین) عن وقوعها، ودلاله الاحادیث القطعیه علیها، وبعد وقوعها فی الامم السالفه، کما ذکره الامام فی روایه سدیر الطویله.

قال المفید- قدس سره- وثم ولیّ لله تعالی یقطع الارض بعباده ربه تعالی، والتفرد من الظالمین بعمله، ونای بذلک عن دار المجرمین، وتبعّد بدینه عن محل الفاسقین، لایعرف احد من الخلق له مکانا، ولا یدّعی انسان منهم له لقاء ولا معه اجتماعا، وهو الخضر علیه السلام موجود قبل زمان موسی الی وقتنا هذا باجتماع اهل النقل، واتفاق اصحاب السیر والخبر، سائحا فی الارض لایعرف له احد مستقرا، ولایدعی له اصطحابا الا ماجاء فی القران به من قصته مع موسی علیه السلام، وما یذکره بعض الناس من انه یظهر احیانا ولایعرف، ویظن بعض الناس انه رآه، انه بعض الزهاد فاذا فارق مکانه توهمه المسمی بالخضر وان لم یکن یعرف بعینه فی الحال ولا ظنه، بل اعتقد انه بعض اهل الزمان، انتهی کلامه فی (الفصول العشره).

ثم ذکرغیبه موسی ویوسف ویونس وغیرهم، هذا وقد صرح ابو عبدالله علیه السلام: بان وجه الحکمه فی غیبته لاینکشف الا بعد ظهوره، وانه من اسرار الله (فی روایه؛ عبدالله بن الفضل الهاشمی ... الحدیث)، فعلیه یصحّ لنا ان نقول: بانّ السبب الاصلی فی حکمته خفی عنّا، ولا ینکشف تمام الانکشاف الا بعد ظهوره.

ص: 79

نعم؛ لها فوائد ومصالح معلومه غیرذلک:

منها: امتحان العباد بغیبته، واختبار مرتبه تسلیمهم ومعرفتهم وایمانهم بما اوحی الی النبی صلی الله علیه وآله، وبشر به عن الله تعالی، وقد جرت سنه الله تعالی بامتحان عباده، بل لیس خلق الناس وبعث الرسول، وانزال الکتب الا للامتحان، قال الله تعالی (انا خلقنا الانسان من نطفه امشاج نبتلیه)، و قال عزّ شانه (الذی خلق الموت والحیاه لیبلوکم ایکم احسن عملا)، و قال سبحانه: (احسب الناس ان یترکوا ان یقولوا آمنا وهم لایفتنون)، ویستفاد من الاخبار التی وقفت علیها فی هذا الکتاب؛ ان الامتحان بغیبه المهدی علیه السلام من اشد الامتحانات، وان المتمسک فیها بدینه کالخارط للقتاد.

هذا مضافا؛ الی ان فی التصدیق وعقد القلب والالتزام والایمان بما اخبر به النبی (صلی الله علیه وآله سلم)، من الامور الغیبیه؛ امتحانا وارتیاضا خاصا، وثمرهٌ لصفاء الباطن وقوه التدین بدین الله تعالی، فامتحان الناس بغیبته علیه السلام یکون عملا وایمانا وعلما، اما عملا: فلما یحدث فی زمان الغیبه من الفتن الشدیده الکثیره، ووقوع الناس فی بلیات عظیمه بحیث یصیر من اصعب الامور؛ المواظبه علی الوظائف الدینیه. واما علما وایمانا: فلانه ایمان بالغیب، فلا یؤمن به الا من کمل ایمانه، و قویت معرفته، وخلصت نیته.

والحاصل؛ ان الناس ممتحنون فی الایمان بالله، والتسلیم والتصدیق بما اخبر به النبی صلی الله علیه وآله وسلم، الا ان الامتحان بالایمان؛ بما انه کان من الامور الغیبیه؛ ربّما یکون اشدّ من غیره وقد جاء التصریح بوصف هؤلاء المؤمنین فی قوله تعالی: (ذلک الکتاب لا ریب فیه، هدی للمتقین، الذین یؤمنون بالغیب ...)

ص: 80

الآیات؛ وذلک لان الایمان بکلّ ما هو غیب عنا ممّا اخبر به النبیّ صلی الله علیه وآله؛ لا یحصل الا لاهل الیقین والمتقین الذین نجوا عن ظلمه الوساوس والشبهات الشیطانیّه، وانار نفوسهم نور المعرفه والیقین والایمان الکامل بالله ورسله وکتبه.

ومنها: انتظار کمال استعداد الناس لظهوره، فان ظهوره لیس کظهور غیره من الحجج والانبیاء، ولیس مبنیا علی الاسباب الظاهریه والعادیه، وسیرته ایضا؛ مبنیّه علی الحقائق والحکم بالواقعیّات ورفض التقیّه والتسامح فی الامور الدینیِه، فالمهدی علیه السلام؛ شدید علی العمّال شدید علی اهل المعاصی، وحصول هذه الامور محتاج الی حصول استعداد خاصّ للعالم ورقاء البشر من ناحیه العلوم والمعارف ومن ناحیه الفکر ومن ناحیه الاخلاق حتی یستعدّ لقبول تعلیماته العالیه و برنامجه الاصلاحی.

ومنها: الخوف من القتل؛ یشهد التاریخ ان سبب حدوث الغیبه ظاهرا خوفه عن قتله، فإن اعداءه عزموا علی قتله اطفاءا لنوره واهتماما بقطع هذا النسل الطیب المبارک ولکن یأبی الله الا ان یتم نوره.

ومنها: غیرها مما ذکر فی الکتب المفصله.

فإن قلت: ای فائده فی وجود الامام الغائب عن الابصار! فهل وجوده وعدمه الا سواء؟

قلت: اولا؛ ان فائده وجود الحجه لیست منحصره فی التصرف فی الامور ظاهرا بل اعظم فوائد وجوده ما یترتب علیه من بقاء العالم بإذن الله تعالی وامره کما ینادی بذلک قوله صلی الله علیه وآله:

(اهل بیتی امان لاهل الارض، فإذا ذهب

ص: 81

اهل بیتی ذهب اهل الارض). وقوله:

لا یزال هذا الدین قائما الی اثنی عشر امیرا من قریش فإذا مضوا ساخت الارض باهلها)، وقال امیر المؤمنین علیه السلام (اللهم بلی لا تخلوا الارض من قائم لله ...... الخ

. وثانیا؛ ان عدم تصرفه لیس من قبله، والمسؤولیه فی عدم تصرفه متوجهه الی رعیّته.

واشار الی الوجهین المحقق الطوسی فی التجرید بقوله: (وجوده لطف وتصرفه لطف آخر وعدمه منا).

وثالثا؛ نقول انا لانقطع علی انه مستتر عن جمیع اولیائه کما فی (الشافی) و (تنزیه الانبیاء)؛ فإذا لا مانع عن تصرفه فی بعض الامور المهمه بواسطه بعض اولیائه وخواصّه وانتفاعهم منه.

ورابعا: ماهو المسلم والمعلوم استتاره عن الناس، وعدم امکان الوصول الیه فی الغیبه- الا لبعض الخواص وغیرهم احیانا لبعض المصالح- ولکن لا یلازم هذا استتار الناس عنه صلوات الله علیه، فإنه کما یستفاد من الروایات؛ یحضر الموسم ایام الحج، ویحجّ ویزور جده وآباءه المعصومین، ویصاحب الناس، ویحضر المجالس، ویغیث المضطر، ویعود بعض المرضی وغیرهم، وربّما یتکفل بنفسه الشریفه- جعلنی الله فداه- قضاء حاجاتهم، والمراد من عدم امکان الوصول الیه فی زمان الغیبه عدم امکان معرفته بعینه وشخصه.

وخامسا؛ لا یجب علی الامام ان یتولی التصرف فی الامور الظاهریه بنفسه، بل له تولیه غیره بالخصوص کما فعل فی زمان غیبته الصغری، او علی نحو العموم کما فعل فی الغیبه الکبری؛ فنصّب الفقهاء والعلماء العدول العالمین بالاحکام

ص: 82

للقضاء واجراء السیاسات واقامه الحدود وجعلهم حجه علی الناس، فهم یقومون فی عصر الغیبه بحفظ الشرع ظاهرا وبیان الاحکام ونشر المعارف الاسلامیه ودفع الشبهات وبکل ما یتوقف علیه نظم امور الناس.

وتفصیل ذلک یطلب من الکتب الفقهیه وان شئت زیاده التوضیح فیما ذکر؛ فعلیک بالرجوع الی کتب اکابر اصحابنا کالمفید والسیّد والشیخ والصدوق والعلامه وغیرهم جزاهم الله عن الدین افضل الجزاء.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، حاشیه ص 261- 264.

ص: 83

السؤال السابع: هل تذکرون لنا بعض الروایات التی اشارت الی علّه غیبته علیه السلام؟

الجواب

لقد وردت تسع روایات فی بیان عله غیبته علیه السلام، و الحکمه منها، ونحن نشیر الی خمس منها:

1. کمال الدین (1): عن عبدالله بن الفضل الهاشمی قال: سمعت الصادق جعفر بن محمد علیه السلام یقول: ان لصاحب هذا الامر غیبه لا بد منها یرتاب فیها کلّ مبطل. فقلت ولِمَ جعلت فداک؟ قال لامر لم یؤذن لنا فی کشفه لکم. قلت: فما وجه الحکمه فی غیبته؟ قال: وجه الحکمه فی غیبته؛ وجه الحکمه فی غیبه من تقدّمه من حجج الله تعالی ذکره، ان وجه الحکمه فی ذلک لا ینکشف الا بعد ظهوره کما لم ینکشف وجه الحکمه فیما آتاه الخضر علیه السلام من خرق السفینه وقتل الغلام واقامه الجدار لموسی علیه السلام الا وقت افتراقهما، یا ابن الفضل! ان هذا الامر امر من [امر] الله تعالی، وسرّ من سرِّ الله، وغیب من غیب الله، ومتی علمنا انه عزّ وجلّ حکیم، صدّقنا بان افعاله کلها حکمه وان کان وجهها غیر منکشف.


1- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 481، ب 11، ح 44.

ص: 84

2. الخرائج والجرائح (1): عن اسحق بن یعقوب عن صاحب الزمان صلوات الله علیه، فی آخر التوقیع الوارد فی جواب کتابه الذی سأل محمد بن عثمان العمری ان یوصل الیه عجّل الله فرجه: امّا عله ما وقع من الغیبه؛ فان الله عزّ وجلّ یقول: (یا ایها الذین آمنوا لا تسئلوا عن اشیاء ان تبد لکم تسؤکم)، انه لم یکن لاحد من آبائی علیهم السلام الا وقد وقعت فی عنقه بیعه لطاغیه زمانه، وانی اخرج حین اخرج ولا بیعه لاحد من الطواغیت فی عنقی، واما وجه الانتفاع بی فی غیبتی فکالانتفاع بالشمس اذا غیبها عن الابصار السحاب، وانی لامان لاهل الارض کما ان النجوم امان لاهل السماء، فاغلقوا باب السؤال عما لایعنیکم ولا تکلفوا علم ما قد کفیتم واکثروا الدعاء بتعجیل الفرج فان ذلک فرجکم، والسلام علیک یا اسحاق بن یعقوب وعلی من اتبع الهدی.

3. عیون اخبار الرضا(2): عن ابی الحسن علی بن موسی الرضا علیهما السلام قال: کأننی بالشیعه عند فقدهم الثالث من ولدی کالنعم یطلبون المرعی فلا یجدونه، قلت: ولِمَ ذلک یا ابن رسول الله؟ قال لان امامهم یغیب عنهم. فقلت ولِمَ؟ قال لئلا یکون فی عنقه لاحد بیعه إذ قام بالسیف.

4. کتاب الغیبه(3): عن زراره؛ قال علیه السلام: ان للقائم غیبه قبل ظهوره، قلت ولم؟ قال یخاف القتل.(4)


1- لقطب الدین الراوندی، ج 3، ص 117، ح 3.
2- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 1، ص 273، ب 28، ح 6.
3- للشیخ الطوسی، ص 332، ح 274.
4- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 261- 266.

ص: 85

5. البحار(1): عن محمد بن مسلم الثقفی؛ قال: سمعت ابا جعفر محمد بن علی الباقر علیهما السلام یقول: القائم منا منصور بالرعب مؤید بالنصر تطوی له الارض وتظهر له الکنوز، یبلغ سلطانه المشرق والمغرب، ویظهر الله عزّ وجلّ به دینه علی الدین کله ولو کره المشرکون، فلا یبقی فی الارض خراب الا قد عمّر، وینزل روح الله عیسی بن مریم علیه السلام فیصلی خلفه. قال؛ قلت: یا ابن رسول الله متی یخرج قائمکم؟ قال إذا تشبه الرجال بالنساء والنساء بالرجال واکتفی الرجال بالرجال والنساء بالنساء، ورکب ذوات الفروج السروج، وقبلت شهادات الزور، وردّت شهادات العدول، واستخفّ الناس بالدماء، وارتکاب الزنا واکل الربا، واتقی الاشرار مخافه السنتهم، وخروج السفیانی من الشام، والیمانی من الیمن، وخسف بالبیداء، وقتل غلام من آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم بین الرکن والمقام اسمه محمد بن الحسن النفس الزکیه، وجاءت صیحه من السماء بأن الحق فیه وفی شیعته فعند ذلک خروج قائمنا، فإذا خرج اسند ظهره الی الکعبه واجتمع الیه ثلاثمائه وثلاثه عشر رجلا واول ما ینطق به هذه الآیه: (بقیه الله خیر لکم ان کنتم مؤمنین)، ثم یقول: انا بقیه الله فی ارضه وخلیفته وحجته علیکم. فلا یسلم علیه مسلم؛ الا قال: السلام علیک یا بقیه الله فی ارضه؟ فإذا اجتمع الیه العقد؛ وهو عشره آلاف رجل، خرج فلا یبقی فی الارض معبود من دون الله عزّ وجلّ من صنم ووثن وغیره الا وقعت فیه نار فاحترق، وذلک بعد غیبه طویله لیعلم الله من یطیعه بالغیب ویؤمن به.(2)


1- للعلامه المجلسی، ج 52 ص 191، ب 25، ح 24.
2- منتخب الاثر، ج 2، ص 300.

ص: 86

السؤال الثامن: لقد ذکرتم؛ انه ورد تسع روایات اشارت الی عله غیبته او الحکمه من غیبته علیه السلام

، وذکرتم خمسا منها، فهل لکم ان تذکروا لنا؛ مضامین کل هذه الروایات علی شکل نقاط؟

الجواب

یمکن ان نجمع او نلخص مضامین الروایات التسع التی اشارت الی عله غیبته علیه السلام علی شکل نقاط وهی:

1. غاب صاحب الامر بایضاح العذر له فی ذلک.(1)

2. غاب لاشتمال الفتنه علی القلوب حتی یکون اقرب الناس الیه اشدّ عداوه له، عند ذلک یؤیده الله بجنودٍ لم تروها.(2)

3. یغیب تمییزا لاهل الضلاله حتی یقول الجاهل مالله فی آل محمد من حاجه.(3)

4. لیخرج حین یخرج ولیس لاحدٍ فی عنقه بیعه.(4)

5. یظهر (ع) بعدغیبه طویله لیعلم الله تعالی من یطیعه بالغیب و یؤمن به.(5)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 42.
2- منتخب الاثر، ایضا.
3- المصدر السابق، ج 2، ص 257.
4- منتخب الاثر، ج 2، ص 291.
5- منتخب الاثر، ج 2، ص 301.

ص: 87

ولایخفی علیک ایها القارئ العزیز؛ انه مرّ علیک فی روایات غیبته الطویله ما یدل علی ذلک ایضا فراجع.

ص: 88

ص: 89

الفصل الثالث: فیما یلازم الغیبه من طول عمره الشریف وانه شاب المنظر و غیر ذلک

اشاره

ص: 90

ص: 91

السؤال الاول: اذا کان للامام المهدی علیه السلام، غیبه طویله

اشاره

وقد تستمر الفین سنه او اکثر؛ فکیف یمکن ان یبقی هذه المده حیا! ألیس من المستبعد ان یعیش الانسان ألف سنه، او اکثر من ذلک؟

الجواب

نذکر ما سطره یراع استاذنا مؤلف کتاب؛ (منتخب الاثر) حول هذه المسئله:

قال دام ظله: اعلم؛ انه استبعد طول عمره بعض من العامه! حتی عاب الشیعه علی قولهم ببقائه علیه السلام هذه المده الطویله، وقال بعض منهم: ان الوصیه لاجهل الناس تصرف الی من ینتظر المهدی علیه السلام!. وانت خبیر بان لا قیمه للاستبعاد فی الامور العلمیه والمطالب الاعتقادیه بعد ما قام علیه البرهان ودلت علیها الادله القطعیه من العقل والنقل فهذا نوع من سوء الظن بقدره الله تعالی ولیس مبنی له الا عدم الانس، وقضاء العاده فی الجمله علی خلافه والا فیتفق فی الیوم واللیله بل فی کل ساعه، وان الوفٌ من الحوادث والوقائع العادیه فی عالم الکون حتی فی المخلوقات الصغیره، وما لایری الا باعانه المکبرات؛ مما امره اعجب واعظم من؛ طول عمر انسان سلیم الاعضاء والقوی العارف بقواعد حفظ الصحه العامل بها، بل لیس مساله طول عمره اغرب من خلقته وتکوینه وانتقاله من عالم الاصلاب الی عالم الارحام ومنه الی عالم الدنیا، وبهذا دفع الله

ص: 92

استبعاد المنکرین للمعاد فی کتابه الکریم قال الله تعالی: [یاایها الناس ان کنتم فی ریب من البعث فانا خلقناکم من تراب ثم من نطفه الآیه؛ وقال:

اولم یر الانسان انا خلقناه من نطفه

الی آخر السوره، وقال عز من قائل:

[وقالوا أئذا کنا عظاما ورفاتا]

الی آخر الآیات، هذا مع وقوع طول العمر فی بعض الانبیاء؛ کالخضر ونوح وعیسی وغیرهم علیهم السلام، وکیف یکون الایمان بطول عمر المهدی علیه السلام اماره الجهل مع تصریح القران الکریم بامکان مثله فی قوله تعالی: [فلولا انه کان من المسبحین للبث فی بطنه الی یوم یبعثون ، ووقوعه بالنسبه الی نوح علیه السلام فی قوله تعالی: [فلبث فی قومه الف سنه الا خمسین عاما]، وبالنسبه الی المسیح علیه السلام فی قوله تعالی: [وان من اهل الکتاب الا لیؤمنن به قبل موته ، وقد اخبر ایضا بحیاه ابلیس؛ وانه من المنظرین الی یوم الوقت المعلوم، ولم ینکر ذلک احد من المسلمین ولم یستبعده، وروی مسلم فی صحیحه، فی القسم الثانی من الجزء الثانی فی باب ذکر ابن صیاد، والترمذی فی سننه فی الجزءالثانی، وابو داوود فی صحیحه فی باب خبر ابن صائد من کتاب الملاحم؛ روایات متعدده فی ابن صیاد وابن صائد، وان النبی صلی الله علیه وآله: احتمل ان یکون هو الدجال الذی یخرج فی آخر الزمان، وروی ابن ماجه فی صحیحه فی الجزء الثانی فی ابواب الفتن فی باب فتنه الدجال وخروج عیسی، وابو داوود فی الجزء الثانی من سننه من کتاب الملاحم فی باب خبر الجسّاسه، ومسلم فی صحیحه فی باب خروج الدجال ومکثه فی الارض؛ حدیث تمیم الداری، وهو صریح فی ان الدجال کان حیا فی عصر النبی صلی الله علیه وآله، وانه یخرج فی آخر الزمان، فان کان القول؛ بطول عمر شخص من الجهل، فلم لم

ص: 93

ینسب هؤلاء احد بالجهل مع اخراجهم هذه الاحادیث فی کتبهم وصحاحهم، وکیف ینسب بالجهل من یعتقد طول عمر المهدی علیه السلام مع تجویز النبی صلی الله علیه وآله مثله فی عدو الله الدجال؟!

والحاصل: ان بعد وقوع طول العمر لامجال للتعجب منه فضلا عن الاستبعاد والقول باستحالته، قال السید ابن طاووس رحمه الله؛ فی الفصل (79) من (کشف المحجه) فی مناظرته مع بعض العامه: (لوحضر رجل وقال: انا امشی علی الماء ببغداد. فانه یجتمع لمشاهدته، لعل من یقدر علی ذلک منهم فإذا مشی علی الماء، وتعجب الناس منه، فجاء آخر قبل ان یتفرقوا وقال ایضا: انا امشی علی الماء. فان التعجب منه یکون اقل من ذلک، فمشی علی الماء، فان بعض الحاضرین ربما یتفرقون ویقل تعجبهم، فاذا جاء ثالث وقال: انا ایضا امشی علی الماء. فربما لا یقف للنظر الیه الا قلیل، فإذا مشی علی الماء سقط التعجب من ذلک فان جاء رابع وذکر؛ انه یمشی ایضا علی الماء. فربما لایبقی احد ینظر الیه ولا یتعجب منه، وهذه حاله المهدی علیه السلام، لانکم رویتم؛ ان ادریس حی موجود فی السماء منذ زمانه الی الآن، ورویتم؛ ان الخضر حی موجود منذ زمان موسی علیه السلام او قبله الی الان، ورویتم؛ ان عیسی حی موجود فی السماء وانه یرجع الی الارض مع المهدی علیه السلام، فهؤلاء ثلاثه انفار من البشر قد طالت اعمارهم وسقط التعجب بهم من طول اعمارهم فهلا کان لمحمد بن عبدالله (صلوات الله وسلامه علیه وآله) اسوه بواحد منهم ان یکون من عترته آیه لله جل جلاله فی امته بطول عمر واحد من ذریته، فقد ذکرتم ورویتم؛ انه یملا الارض قسطا وعدلا بعد ما ملئت ظلما وجورا؟ ولو فکرتم لعرفتم ان تصدیقکم

ص: 94

وشهادتکم انه یملآ الارض بالعدل شرقا وغربا وبعدا وقربا اعجب من طول بقائه واقرب الی ان یکون ملحوضا بکرامات الله جل جلاله لأولیائه، وقد شهدتم ایضا له؛ ان عیسی بن مریم النبی المعظم علیه السلام یصلی خلفه مقتدیا به فی صلاته وتبعا له ومنصورا به فی حروبه وغزواته، وهذا ایضا اعظم مقاما مما استبعدتموه من طول حیاته فوافقوا علی ذلک انتهی.

وقال العلامه سبط ابن الجوزی فی (تذکره الخواص ص 377): وعامه الامامیه علی ان الخلف الحجه موجود وانه حی یرزق ویحتجون علی حیاته بادله:

منها: ان جماعه طالت اعمارهم کالخضر و الیاس، فانه لایدری کم لهما من السنین، وانهما یجتمعان کل سنه فیأخذ هذا من شعر هذا، وفی التوراه ان ذا القرنین عاش ثلاثه الآف سنه، والمسلمون یقولون الفا وخمسمائه، ونقل عن محمد بن اسحاق اسماء جماعه کثیره رُزقوا طول العمر وقد اسرد الکلام فی جواز بقائه علیه السلام مذ غیبته الی الآن وانه لا امتناع فی بقائه انتهی.

واستدل الحافظ الکنجی الشافعی (فی کتاب البیان ب 25)، علی ذلک؛ ببقاء عیسی والخضر والیاس وبقاء الدجال وابلیس وذکر دلیلا علی بقاء الدجال؛ مارواه مسلم فی حدیث طویل فی الجساسه انتهی.

وقد تضمنت التوراه من المعمرین؛ اسماء جماعه کثیره وذکر احوالهم ففی سفر التکوین الاصحاح الخامس الآیه 5 علی ما فی ترجمتها من اللغه العبرانیه والکلدانیه والیونانیه الی اللغه العربیه ط بیروت سنه (1870 م): (فکانت کل ایام آدم التی عاشها تسعمائه وثلاثین سنه ومات) وفی الآیه 8 قال: فکانت کل ایام شیث سبعمائه واثنتی عشره سنه ومات) وفی الآیه 11: (فکانت کل ایام انوش

ص: 95

تسعمائه وخمس سنین ومات)، وفی الآیه 14: (فکانت کل ایام قینان تسعمائه وعشر سنین ومات)، وفی الآیه 17: (فکانت کل ایام مهللئیل ثمانمائه وخمسا وتسعین سنه ومات)، وفی الآیه 20: (فکانت کل ایام یارد تسعمائه واثنتین وستین سنه ومات)، وفی الآیه 23: (فکانت کل ایام اخنوخ ثلاثمائه وخمسا وستین سنه)، وفی الآیه 27: (فکانت کل ایام متو شالح تسعمائه وتسعا وستین سنه ومات)، وفی الآیه 31: (فکانت کل ایام لامک سبعمائه وسبعا وسبعین سنه ومات)، وفی الاصحاح التاسع فی الآیه 29: (فکانت کل ایام نوح تسعمائه وخمسین سنه ومات)، وفی الاصحاح الحادی عشر فی الآیه 10 الی 17: (10. هذه موالید سام؛ لما کان سام ابن مائه سنه ولد ارفکشاد بعد الطوفان بسنتین. 11. وعاش سام بعد ما ولد ارفکشاد خمسمائه سنه وولد بنین وبنات. 12. وعاش ارفکشاد خمسا وثلاثین سنه وولد شالح. 13. وعاش ارفکشاد بعد ما ولد شالح اربعمائه وثلاث سنین وولد بنین وبنات. 14. وعاش شالح ثلاثین سنه وولد عابر. 15. وعاش شالح بعد ما ولد عابر اربعمائه وثلاث سنین وولد بنین وبنات. 16. وعاش عابر اربعا وثلاثین سنه وولد فالج.

17. وعاش عابر بعد ما ولد فالج اربعمائه وثلاثین سنه وولد بنین وبنات)، وذکر فی هذا الاصحاح جماعه؛ غیر هؤلاء من المعمرین، نقتصر بذکر اسمائهم وهم: فالح ورعو وسروج وناحور وتارح، وفی الاصحاح الخامس والعشرین فی الآیه 7 ذکر؛ ان ابراهیم عاش مائه وخمسا وسبعین سنه، وفی الآیه 17 ذکر؛ ان اسماعیل عاش (137 سنه)، هذا بعض ما فی التوراه من اسماء المعمرین وهو حجه علی الیهود والنصاری.

ص: 96

وقال العلامه الکراجکی فی (کنز الفوائد) فی الکتاب الموسوم (بالبرهان علی صحه طول عمر الامام صاحب الزمان)؛ ان: اهل الملل کلهم متفقون علی جواز امتداد الاعمار وطولها وقال بعد ذکر بعض ما فی التوراه: وقد تضمنت نظیره شریعه الاسلام ولم نجد احدا من علماء المسلمین یخالفه او یعتقد فیه البطلان بل اجمعوا من جواز طول الاعمار علی ما ذکرناه، انتهی.

وقد نقل مثل ذلک عن المجوس والبراهمه والبودائیه وغیرهم ومن یرید الاطلاع علی احوال المعمرین فلیطلبها من؛ (البحار) وکتاب (المعمرین) لابی حاتم السجستانی وکتاب (کمال الدین) و (کنز الفوائد) فی الرساله الموسومه؛ (بالبرهان علی صحه طول عمر الامام صاحب الزمان)، فقد ذکر فی هذه الرساله جماعه من المعمرین واشبع الکلام فی بیان الادله الداله علی جواز طول الاعمار.

هذا کله مع ما ثبت فی علم الحیاه وعلم منافع الاعضاء وعلم الطب من امکان طول عمر الانسان اذا واظب علی رعایه قواعد حفظ الصحه، وان موت الانسان لیس سببه انه عمّر تسعین او ثمانین او غیرهما بل لعوارض تمنع عن استمرار الحیاه، وقد تمکن بعض العلماء کما تری فیما نذکره عن مجله (الهلال) من اطاله عمر بعض الحیوانات (900) ضعف عمره الطبیعی، فاذا اعتبرنا ذلک فی الانسان وقدرنا عمره الطبیعی (80 سنه) یمکن اطاله عمره (72000 سنه) والیک مقطع من بعض المقاله التی نشرتها مجله (الهلال) فی الجزء الخامس من السنه الثامنه والثلاثین (ص 607 مارس 1930 م):

ص: 97

کم یعیش الانسان؟ بقلم: طبیب انجلیزی

یعتقد العامه وبعض الخاصه، حتی من الاطباء ان مدی عمر الانسان سبعون سنه، علی المتوسط کما جاء فی التوراه وقلّ ان یجاوز ذلک، وقد وقف رئیس مدرسه طبیه ذات یوم خطیبا فی تلامیذه فقال: ان الادله الباثولوجیه تدل دلاله مقنعه علی ان انسجه الجسم تبلی بعد مرور زمان ما، وان هنالک حدا محدودا لعمر الانسان.

فاذا صح قول هذا المدیر؛ فان الاسباب الکثیره التی تنشأ منها دوره العمر هی ثابته غیر متغیره دون متناول العلم ولنفرض ان منطقه (کنال بناما) المشهوره بامراضها الکثیره قطعت عن سائر العالم وکنا نحن فیها نجهل احوال الحیاه والموت فی العالم الذی وراءها، لو حدث ذلک لکنا نقول ان کثره الوفیات فی هذه المنطقه وقصر العمر امور معینه بحکم الطبیعه، وان التحکم فیها دون متناول العلم. الفرق بین الامرین هو فی الدرجه لا فی النوع فان جهلنا لاسباب بعض الامراض هو الذی یحول دون تقلیل الوفیات واطاله الاعمار فی العالم، ودوره العمر کما نسمیها متغیره قابله لتأثیر العلم فیها والذی یعارضنی فی ذلک اسأله: ای دوره من ادوار العمر هی الثابته؟ دوره العمر فی الهند ام فی (نیوزیلند) ام فی (امیرکا) ام فی منطقه (الکنال)؟ وایُّ الحرف التی نحترفها نقول عنها: ان دوره العمر فیها ثابته وطبیعیه أَحرفه الفلکی التی الوفیات فیها (15) الی (20) فی المائه تحت المتوسط ام المحاماه التی الوفیات فیها (5) الی (15) فوق المتوسط

ص: 98

ام تنظیف الشبابیک التی الوفیات فیها (40) الی (60) فی المائه فوق المتوسط؟ هذه امثله علی عظم الفرق فی متوسط الوفیات بین بعض الحرف علی ما فی احصاءات بعض شرکات التأمین.

وهناک ادله کثیره؛ علی ان ادوار الحیاه بین الاحیاء ومنها الانسان تغیرت تغیرا عظیما بالوسائل الصناعیه وان ادوار الحیاه فی بعض الاحیاء تزید کثیرا عما قدر للانسان، فلماذا تعیش السلحفاه (200) سنه والانسان (70)؟ ولم تعیش الخلایا الداخلیه فی بعض الاشجار (400) سنَه وفی الانسان اقل من (100) سنه؟ وقد یقال جوابا عن هذا: ان الانسان یدفع بذلک ثمن عیشته الحضریّه الراقیه وترکیبه الراقی، فالشجره المشار الیها تمکث فی بقعه واحده فتظهر فیها جمیله ولکن الیس بین الرجال والنساء من لا یصنع اکثر مما تصنع الشجره وینال اجرا علی ذلک؟

وتجارب المختبرات البیولوجیه ذات مغزی کبیر فقد استطاع بعض العلماء استنبات افخاذ الدعامیص (صغار الضفادع) من اجسادها قبل اوآن خروجها بتغییر مقدار الاوکسجین فی الوسط الموجوده فیه وهذا بمثابه تغییر جوهری فی دوره حیاه الدعامیص. وکذلک تمکن آخرون من اطاله عمر ذبابه الاثمار (900) ضعف عمرها الطبیعی بحمایتها من السم والعدوی وتخفیض حراره الوسط الذی تعیش فیه. وتمکن (کارل) بتجاربه من ابقاء الخلایا فی قلب جنین دجاجه حیا مده سبع عشره سنه بصیانته من بعض العوامل فی المحیط الذی وضع فیه.

واذا نظرنا الی العوامل المتسلطه علی دور حیاه الانسان، وجدنا انه اذا اخذنا شیئا من الماده المعروفه باسم (کراتن) والمستخرجه من غده درقیه علیله امکننا

ص: 99

اعادتها الی حالتها الطبیعه بحقنها بخلاصه غده صحیحه، وکثیرا ما انقذ الشخص المشرف علی الموت بحقنه بخلاصه الکبد علی اثر اشتداد اصابته بالأنیمیا الخبیثه، وموته بها لا یختلف فی مبدئه عن الموت علی اثر الشیخوخه، ویعاد المصاب بالسکر الی حالته الطبیعیه بحقنه بخلاصه البنکریاس.

وامتدت ایدی العلماء الی اصل الجرثومه وقد کان یظن انه لا یمکن العبث بها فتمکنوا من تغییر جنس الضفادع والطیور من الذکور والاناث والعکس، ولم یجرّب ذلک بعد فی الانسان ولکن مادام هذا المبدأ قد تاید فی الحیوان فلا یمنع تأییده فی الانسان الا جهلنا لاشیاء لا بد ان تبدو لنا فی المستقبل انتهی.

وذکر الشیخ طنطاوی الجوهری؛ فی الجزء (17) من تفسیره الذی سماه (بالجواهر)، (ص 224) فی تفسیر قوله تعالی (ومن نعمره ننکسه فی الخلق)؛ مقاله نشرتها مجله (کل شی ء) تحکی عن امکان اطاله العمر وتجدید قوی الشیوخ وان الاستاذ او الدکتور (فورونوف) الذی طار اسمه فی کل ناحیه لا کطبیب بل کمبشر، بامکان اطاله الاعمار الی ما فوق المائه، وبامکان عود الشباب، وجرب ذلک فی الحیوانات، قال: قد عملت الی الآن (600) عملیه ناجحه واقول الآن عن اقتناع؛ انه لا ینصرم القرن العشرون حتی یمکن تجدید قوی الشیوخ وازاله غبار السنین عن وجوههم الکثیره الغضون والاساریر واجسامهم المحدوبه الهزیله، ویمکن ایضا تأخیر الشیخوخه ومضاعفه العمر الذی هو الآن (70) سنه علی الغالب وسیبقی الدماغ والقلب صحیحین الی الاخیر وقد یمکن تغییر الصفات والشخصیات والعادات بهذه الطریقه فتقل الجرائیم وتخلق العبقریات وتفرغ الشخصیات فی قوالب علی حسب الطلب.

ص: 100

وذکر ایضا عن المجله المذکوره مقاله اخری (ص 226) وهی هذه: (کم یجب ان نعیش؟ وفوائد اخری) یقول: (هوفلند) احد العلماء الذین صرفوا عنایتهم الی درس الحیاه فی کتاب وضعه وجعل عنوانه (فن اطاله العمر): ان المرء یولد مستعدا للحیاه قرنین من حیث ترکیب بنیته ونظام قواه قیاسا علی مانراه فی الحیوانات الیس الانسان حیوانا مثلها؟ علی ان؛ (هوفلند) لم ینفرد فی هذا الرأی فکل الذین یدرسون طبائع المخلوقات یرون رأیه ویرون طلائع النور من ابحاثهم بامکان اطاله العمر .... الی ان قال: ویدعم هذا الرأی؛ ما نراه من حیاه بعض الناس الذین عاشوا اعمارا طویله ان؛ (هنری جنسکس) الانجلیزی الذی ولد فی ولایه (یورک) بانکلترا عاش (169 سنه) ولما بلغ سن (112) کان یحارب فی معرکه (فورفیلد)، و (جون بافن) البولندی عاش (175 سنه) ورأی بعینه ثلاثه من اولاده یتجاوزون المائه من اعمارهم، ویوحنا (سور تنغتون) النرویجی الذی توفی سنه (1797 م) عاش (160 سنه) وکان بین اولاده من هو فی المائه وخمس سنوات، و (طوزمابار) عاش (152 سنه)، و (کورتوال)؛ (144 سنه)، علی ان اکثر من عاش بین البشر حدیثا علی ما یعرف هو زنجی بلغ (200 سنه)، والاحصاءات تدل علی ان اعمار الناس اطول فی اسوج والنرویج وانکلترا منها فی فرنسا وایطالیا وکل جنوب اوربا، کما ان الذین عاشوا هذه الاعمار الطویله انما عاشوها ببساطه وکانت حیاتهم حیاه جد وعمل.

لا مشاحه فی ان العمل والعادات والاعتدال من العوامل الرئیسه لاطاله العمر فالافراط فی کل امر مع الانحراف عن النظام الطبیعی هو سبب تقصیر اعمارنا .. الخ. والغرض من ذلک کله ان مسأله طول العمر لیست من المسائل التی وقعت

ص: 101

موقع انکار العلماء وارباب المذاهب والادیان بل قرره کل واحد منهم من طریق فنه وعلمه، او من طریق دینه ومذهبه، فکلما کان الانسان بقواعد حفظ صحه البدن اعرف، یکون عمره اطول وکلما کان اسباب تقصیر العمر اکثر یکون نصیبه من حیاته اقل وعمره اقصر.

قال بعض الاطباء: الموت ینشأ عن المرض لاعن الشیخوخه، والامراض تنشأ من اسباب کثیره؛ لیس بعضها تحت اختیار الانسان نفسه، کجهل آبائه وامهاته بقواعد حفظ الصحه، وعدم رعایتهم لها، فان لسلامه مزاج الوالدین دخلا عظیما فی اعتدال مزاج طفلهما، وهکذا رعایتهما لآداب النکاح وقواعده، وهکذا حسن تربیتهما له، وکسوء البیئه وفساد المحیط وغیرها، وبعضها تحت اختیاره فهو متمکن عن ازالته، وذلک مثل الافراط فی الاکل والشرب، وعدم الترتیب والنظم الصحیح فی الافعال، واعمال الغرائز والقوی، مما یوجب الاختلال فی المزاج، ومثل الاخلاق الرذیله والصفات السیئه والمعتقدات الباطله فانها تورث الاضطرابات الروحیه والابتلاء بالوساوس الخبیثه التی لا تدع نفس الانسان فی طمأنینه وسکون، فلو ان انسانا سد هذه الابواب وتسلط علی جمیع ذلک مما یدخل النقص فی بدنه وعمره، واعتدل فی مأکله ومشربه وملبسه ومسکنه وغیرها، لما کان لعمره وحیاته حد ولا یمتنع بحسب القواعد العلمیه بقاؤه ابدا، نعم ثبت باخبار الانبیاء ان لا بد لکل نفس ان تذوق الموت، وان کل شی ء فانٍ، واینما تکونوا یدرککم الموت، ولکن هذا لا ینفی تعمیر الانسان الوفا من السنین وازید.

ونختم الکلام فی هذا الموضوع، بذکر مقاله نقلت فی المهدی وغیره، عن مجله

ص: 102

(المقتطف) فی الجزء الثالث من السنه التاسعه والخمسین فی ذیل عنوان هل یخلد الانسان فی الدنیا؟

وقالت: ما هی الحیاه وما هو الموت! وهل قدر الموت علی کل حی؟

کل حبه حنطه جسم حی وقد کانت فی سنبله والسنبله تنبت من حبه اخری، وهذه من سنبله، وهلم جرا بالتسلسل، ویسهل استقصاء تاریخ سته آلاف سنه او اکثر، فقد وجدت حبوبه بین الآثار المصریه والآشوریه القدیمه دلاله علی ان المصریین والآشوریین والاقدمین کانوا یزرعونه و یستغلونه ویصنعون خبزهم من دقیقه، والقمح الموجود الآن لم یخلق من لا شی ء بل هو متسلسل من ذلک القمح القدیم، فهو جزء حی من جزء حی، وهلم جرا الی سته الاف سنه او سبعه بل الی مئات الالوف من السنین وحبوب القمح التی نراها ناشفه لا تتحرک ولا تنمو هی فی الحقیقه حیه مثل کل حی ولا ینقصها لظهور دلائل الحیاه الا قلیل من الماء، فحیاه القمح متصله منذ الوف من السنین الی الآن وهذا الحکم یطلق علی کل انواع النبات ذوات البذور وذوات الثمار، وماالحیوان بخارج عن هذه القاعده فان کل واحد من الحشرات والاسماک والطیور والوحوش والدبابات حتی الانسان سید المخلوقات، کان جزءا صغیرا من والدیه فنما وصار مثلهما، وهما من والدیهما وهلم جرا، والانسان الذی یخلف نسلا یکون نسله جزأ حیا منه کما ان البذره جزء من الشجره- وهذا الجزء الحی تکون فیه جراثیم صغیره جدا مثل الجراثیم التی کونت اعضاء والدیه فتکون اعضاؤه بالغذاء الذی تتناوله وتمثله- فتصیر نواه التمر نخله ذات جذع وسعف وعروق وثمر، وبذره الزیتون شجره ذات ساق واغصان وورق وثمر، وقس علی ذلک سائر انواع النبات، وکذا بیوض الحشرات والاسماک والطیور والوحوش والدبابات حتی الانسان. وهذا

ص: 103

کله من الامور المعروفه التی لا یختلف فیها اثنان، ولکن الشجره نفسها قد تعمر الف سنه او الفی سنه، والانسان لا یعمر اکثر من سبعین او ثمانین سنه وفی النادر یبلغ مائه سنه، فالجراثیم المعده لِاخلاف النسل تبقی حیه وتنمو کما تقدم ولکن سائر اجزاء الجسم تموت کان الموت مقدر علیه، وقد مرت القرون والناس یحاولون التخلص من الموت او تاخیر الآجل، ولاسیما فی هذا العصر عصر مقاومه الامراض والآفات بالدواء والوقایه، وقد ثبت علی التحقیق ان جماعه عاشوا (120 سنه) او اکثر الی (170 سنه) فی عصرنا.

لکن العلماء الموثوق بعلمهم یقولون: ان کل الانسجه الرئیسیه من جسم الحیوان تقبل البقاء الی ما لانهایه، وانه فی الامکان ان یبقی الانسان حیا الوفا من السنین اذا لم تعرض علیه عوارض تصرم حبل حیاته، وقولهم هذا لیس مجرد ظن بل هو نتیجه عملیه مؤیده بالامتحان.

فقد تمکن احد الجراحین من قطع جزء من حیوان وابقائه حیا اکثر من السنین التی یحیاها ذلک الحیوان عاده، ای صارت حیاه ذلک الجزء مرتبطه بالغذاء الذی یقدم له بعد السنین التی یحیاها فصار فی الامکان ان یعیش الی الابد مادام الغذاء اللازم موفورا له.

وهذا الجراح؛ هو الدکتور (الکسی کارل)، من المشتغلین فی معهد (رکفلر) بنیویورک، وقد امتحن ذلک فی قطعه من جنین الدجاج فبقیت تلک القطعه حیه نامیه اکثر من ثمانی سنوات، وهو وغیره امتحنا قطعا من اعضاء جسم الانسان- من اعضائه وعضلاته وقلبه وجلده وکلیتیه- فکانت تبقی حیه نامیه مادام الغذاء اللازم موفورا لها. حتی قال الاستاذ (دیمند وبرل) من اساتذه جامعه (جونس هیکنس): ان کل الاجزاء الخلویه الرئیسیه من جسم الانسان، قد ثبت اما ان

ص: 104

خلودها بالقوه صار امرا مثبتا بالامتحان او مرجحا ترجیحا تاما لطول ماعاشته حتی الان. وهذا القول غایه فی الصراحه والاهمیه علی ما فیه من التحرس العلمی والظاهر ان اول من امتحن ذلک فی اجزاء من جسم الحیوان هو الدکتور (جاک لوب) وهو من المشتغلین فی معهد (رکفلر) ایضا فانه کان یمتحن تولید الضفادع من بیضها اذا کان غیر ملقح فرأی ان بعض البیض یعیش زمانا طویلا وبعضها یموت سریعا فقاده ذلک الی امتحان اجزاء من جسم الضفدع فتمکن من ابقاء هذه الاجزاء حیه زمانا طویلا. ثم اثبت الدکتور (ورن لویس) وزوجته؛ انه یمکن وضع اجزاء خلویه من جسم جنین الطائر فی سائل ملحی فتبقی حیه واذا اضیفت الیه قلیلا من بعض المواد الآلیه جعلت تلک الاجزاء تنمو وتتکاثر، و توالت التجارب؛ فظهر ان الاجزاء الخلویه من ای حیوان کان، یمکن ان تعیش وتنمو فی سائل فیه ما یغذیها ولکن لم یثبت ما ینفی موتها اذا شاخت، فقام الدکتور (کارل)، وجرّب التجارب المشار الیها آنفا فاثبت منها؛ ان هذه الاجزاء لا تشیخ کالحیوان الذی اخذت منه بل تعیش اکثر مما یعیش هو عاده، وقد شرع فی التجارب المذکوره فی شهر ینایر سنه (1912 م)، ولقی عقبات کثیره فی سبیلها فتغلب علیها هو ومساعدوه وثبت له:

اولا: ان هذه الاجزاء الخلویه تبقی حیه مالم یعرض لها عارض یمیتها، اما من قله الغذاء، او من دخول بعض المیکروبات.

وثانیا: انها لاتکتفی بالبقاء حیه بل تنمو خلایاها وتتکاثر کما لو کانت باقیه فی جسم الحیوان.

وثالثا: انه یمکن قیاس نموها وتکاثرها ومعرفه ارتباطها بالغذاء الذی یقدم لها.

ورابعا: ان لا تأثیر للزمن ای انها لا تشیخ اوتضعف بمرور الزمن بل لا یبدو

ص: 105

علیها ای اثر للشیخوخه بل تنمو وتتکاثر فی هذه السنه کما کانت تنمو وتتکاثر فی السنه الماضیه وما قبلها من السنین، وتدل الظواهر کلها علی انها ستبقی حیه نامیه مادام الباحثون صابرین علی مراقبتها وتقدیم الغذاء الکافی لها، فشیخوخه الاحیاء لیست سببا بل هی نتیجه.

ولکن لماذا یموت الانسان؟ ولماذا نری سنیه محدوده لا تتجاوز المائه الا نادرا جدا وغایتها العادیه سبعون او ثمانون؟

والجواب: ان اعضاء جسم الحیوان کثیره مختلفه وهی مرتبطه بعضا ببعض ارتباطا محکما حتی ان حیاه بعضها تتوقف علی حیاه البعض الآخر فاذا ضعف بعضها ومات لسب من الاسباب مات بموته سائر الاعضاء، ناهیک بفتک الامراض المیکروبیه المختلفه، وهذا مما یجعل متوسط العمر اقل جدا من السبعین والثمانین لا سیما وان کثیرین یموتون اطفالا، وغایه ما ثبت الآن من التجارب المذکوره؛ ان الانسان لا یموت لانه عمّر کذا من السنین، سبعین او ثمانین اومائه او اکثر، بل لان العوارض تنتاب بعض اعضائه فتتلفها، ولارتباط اعضائه بعضها ببعض تموت کلها، فاذا استطاع العلم ان یزیل هذه العوارض او یمنع فعلها لم یبق مانع یمنع استمرار الحیاه مئات من السنین، کما یحیی بعض انواع الاشجار، وقلما ینتظر ان تبلغ العلوم الطبیه والوسائل الصحیه هذه الغایه القصوی، ولکن لا یبعد ان تدانیها فیتضاعف متوسط العمر او یزید ضعفین او ثلاثه انتهی.

وان شئت زیاده توضیح علی ذلک فراجع کتابنا (الامامه و المهدویه).(1)


1- منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر، ج 2، ص 272- 282.

ص: 106

السؤال الثانی: اذا ثبت من الناحیه العلمیه و العقلیه؛ امکان ان یعیش الانسان هذه المده الطویله،

وبالخصوص اذا کانت القضیه معجزه الهیه، فهل ذکرت الروایات هذه المسئله؛ وهی طول عمر الامام الحجه علیه السلام؟

الجواب

لقد ورد، فی ان الامام الحجه علیه السلام طویل العمر جدا؛ حوالی 363 حدیثا نشیر الی بعض منها:-

1. کمال الدین (1): حدّث الحسن بن محمد بن صالح البزار قال: سمعت الحسن بن علی العسکری علیهما السلام یقول: ان ابنی هو القائم من بعدی، وهو الذی تجری فیه سنن الانبیاء علیهم السلام، بالتعمیر والغیبه، حتی تقسو القلوب لطول الامد، فلایثبت علی القول به الا من کتب الله عزّ وجلّ فی قلبه الایمان وایده بروح منه.

2. غیبه النعمائی (2): عن حمّاد بن عبدالکریم الجلاب قال: ذُکر القائم عند ابی عبدالله علیه السلام فقال: اما انه لوقد قام لقال الناس؛ انی یکون هذا وقد بُلیت عظامه مذ کذا وکذا!.


1- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 524، ب 46، ح 4.
2- للشیخ النعمائی، ص 155، ب 10، ح 14.

ص: 107

3. الخرائج (1): عن الحسن العسکری علیه السلام انه قال: لاحمد بن اسحاق، وقد اتاه لیساله عن الخلف بعده؟ فلما رآه قال مبتدئا: مثله مثل الخضر، ومثله مثل ذی القرنین، ان الخضر شرب من ماء الحیاه فهو حی لا یموت حتی ینفخ فی الصور، وانه لیحضر الموسم فی کل سنه ویقف بعرفه فیؤمن علی دعاء المؤمن، وسیؤنس الله به وحشه قائمنا فی غیبته، ویصل به وحدته، فله البقاء فی الدنیا مع الغیبه عن الابصار.

4. البحار(2): عن سعید بن جبیر قال: سمعت سید العابدین علی بن الحسین علیه السلام یقول: فی القائم سنه من نوح، وهو طول العمر.

5. کمال الدین (3): عن جابر بن عبدالله الانصاری، قال: سمعت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم یقول: ان ذا القرنین کان عبدا صالحا جعله الله عزّ وجلّ حجه علی عباده، فدعا قومه الی الله وامرهم بتقواه، فضربوه علی قرنه فغاب عنهم زمانا حتی قیل مات اوهلک بای واد سلک ثم ظهر ورجع الی قومه، فضربوه علی قرنه الآخر، وفیکم من هو علی سنته، وان الله عزّ وجلّ مکن لذی القرنین فی الارض وجعل له (وآتاه- خ) من کل شی ء سببا، وبلغ المغرب والمشرق، وان الله تبارک وتعالی سیجری سنته فی القائم من ولدی، فیبلغه شرق الارض وغربها، حتی لا یبقی منهلا ولا موضعا من سهل ولا جبل وطأه ذو القرنین الا وطأه، ویظهر الله عزّ وجلّ له کنوز الارض ومعادنها، وینصره بالرعب، فیملا


1- لقطب الدین ابی الحسین بن هبه الله الراوندی، ج 3، ص 1174.
2- للعلامه المجلسی، ج 51، ص 217، ب 13، ح 5.
3- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 394، ب 38، ح 4.

ص: 108

الارض به عدلا وقسطا، کما ملئت جورا وظلما.

ولو اضیف الی هذه الاحادیث- بقرینه الروایات الوارده؛ فی ان الارض لاتخلو من الحجه والامام، والادله العقلیه القطعیه المذکوره فی الکتب الکلامیه- جمیع الروایات المذکوره الداله علی انحصار الائمه والحجج بعد رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فی الاثنی عشر، وان اولهم علی وآخرهم المهدی علیهما السلام وان تاسعهم قائمهم، وانه التاسع من ولد الحسین، وانه ابن الامام الحسن العسکری علیه السلام، یصیر عدد هذه الطائفه من الاحادیث 363 حدیثا، لدلاله الجمیع علی بقائه وحیاته منذ زمان ولادته الی الآن، والله علی ما یشاء قدیر وهو الحکیم العلیم.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 272- 284.

ص: 109

السؤال الثالث: اذا ثبت کما تفضلتم امکان بقائه علیه السلام حیا؛ فکیف سیکون وضعه الجسمی؟

هل سیهرم ویبدو علیه الکبر، ام المعجزه تتداخل لتشمل مظهره ایضا، و انه لایهرم و یبقی متماسکا قویا، رغم توالی الاعوام والقرون علیه؟

الجواب

لقد وردت عدّه روایات؛ وهی حوالی عشره، تبین ان الامام الحجه علیه السلام رغم ان عمره طویل- قد یستمر اکثر من ألفی سنه او اکثر- فان مظهره وشکله سیبقی علی شکل شاب ولا یهرم بمرور الایام والقرون والیک بعضا من تلک الروایات:(1)

1. کمال الدین (2): عن محمد بن مسلم الثقفی الطحان، قال: دخلت علی ابی جعفر محمد بن علی الباقر علیه السلام وانا ارید ان اسأله عن القائم من آل محمد (صلی الله علیه وعلیهم)؟ فقال لی مبتدئا: یا محمد بن مسلم ان فی القائم من آل محمد سنه من خمسه من الرسل؛ یونس بن متی، ویوسف بن یعقوب، وموسی، وعیسی، ومحمد صلی الله علیه وآله وسلم فاما سنه من یونس بن متّی؛ فرجوعه من غیبته وهو شابّ بعد کبر السن، واما سنه من یوسف بن یعقوب؛ فالغیبه من


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 285- 288.
2- لأبی جعفر الشیخ الصدوق، ج 1، ص 327، ب 32، ح 7.

ص: 110

خاصته وعامته واختفاؤه من اخوته واشکال امره علی ابیه یعقوب النبی علیه السلام من قرب المسافه بینه وبین ابیه واهله وشیعته، واما سنه من موسی؛ فدوام خوفه وطول غیبته وخفاء ولادته وتعب شیعته من بعده مما لقوا من الاذی والهوان الی ان اذن الله عزّ وجلّ فی ظهوره ونصره وایده علی عدوه، واما سنه من عیسی؛ فاختلاف من اختلف فیه حتی قالت طائفه: ماولد! وقالت طائفه: مات وقالت طائفه: قتل وصلب، واما سنه من جده المصطفی محمد صلی الله علیه وآله وسلم؛ فتجریده السیف وقتله اعداء الله واعداء رسوله والجبارین والطواغیت، وانه ینصر بالسیف والرعب وانه لا ترد له رآیه، وان من علامات خروجه علیه السلام خروج السفیانی من الشام وخروج الیمانی [من الیمن ، وصیحه من السماء فی شهر رمضان ومناد ینادی من السماء باسمه واسم ابیه.

2. البحار(1): عن ابی الصلت الهروی، قال: قلت للرضا علیه السلام: ما علامات القائم علیه السلام منکم اذا خرج؟ قال: علامته ان یکون شیخ السن شاب المنظر، حتی ان الناظر لیحسبه ابن اربعین سنه او دونها، وان من علاماته ان لا یهرم بمرور الایام واللیالی حتی یأتیه اجله.

3. عقد الدرر(2): عن ابی عبدالله الحسین بن علی علیهما السلام؛ انه قال: لو قام المهدی لانکره الناس! لانه یرجع الیهم شابا موفقا، وان من اعظم البلیه ان یخرج الیهم صاحبهم شابا وهم یحسبونه شیخا کبیرا.


1- للعلامه المجلسی، ج 52، ص 285، ح 16.
2- لیوسف بن یحیی المقدسی الشافعی، ص 41، ب 3.

ص: 111

4. غیبه النعمائی (1): عن علی بن أبی حمزه عن ابی عبدالله، انه قال: لو قد قام القائم لانکره الناس! لانه یرجع الیهم شابا موفقا لا یثبت علیه الا من قد اخذ الله میثاقه فی الذرّ الاول.

5. کتاب الغیبه(2): روی فی خبرٍ آخر: ان فی صاحب الزمان شبها من یونس، رجوعه من غیبته بشرخ الشباب.(3)


1- للشیخ النعمانی، ص 188، ب 10، ح 43.
2- لشیخ الطائفه الطوسی، ص 421، ح 399.
3- منتخب الاثر، ج 2، ص 287.

ص: 112

السؤال الرابع: ذکرتم؛ ان الامام الحجه علیه السلام

سوف یعیش هذا العمر الطویل، و ذکرتم ایضا؛ انه یعیش مع الناس و لکنهم لا یعرفونه، فهل سوف یدخل فیما دخل به الناس من البیعه للحکام والسلاطین ام یبقی بعیدا عن کل ذلک؟

الجواب

رغم طول عمر الامام الحجه علیه السلام ورغم انه یعیش بین اوساط الناس احیانا وهم لا یعرفونه الا انه لا یبایع احدا ولا یکون فی عنقه عهدا لاحد والیک بعض الروایات فی ذلک:

1. غیبه النعمائی (1): عن ابی عبدالله علیه السلام انه قال: یقوم القائم ولیس فی عنقه بیعه لاحد.

2. الکافی (2): عن ابی عبدالله علیه السلام، قال: یقوم القائم ولیس لاحد فی عنقه عهدٌ ولا عقدٌ ولا بیعه.

3. اثبات الوصیه(3): عن امیر المؤمنین علیه السلام قال: صاحب هذا الامرلیس


1- للشیخ النعمانی، ص 191، ب 10، ح 45.
2- لأبی جعفر محمد بن یعقوب الکلینی، ج 1، ص 342، ح 27.
3- لابی الحسن علی بن الحسین المسعودی، ص 223.

ص: 113

لاحد فی عنقه عهدٌ ولا عقدٌ ولا ذمه.

4. کمال الدین (1): عن ابی عبدالله علیه السلام قال: صاحب هذا الامر تعمی ولادته علی هذا الخلق لئلا یکون لاحد فی عنقه بیعه اذا خرج.

5. اثبات الهداه(2): عن ابی عبدالله علیه السلام قال: یُبعث القائم ولیس فی عنقه بیعهٌ لاحد.

وفی هذا المعنی یوجد 12 حدیثا.(3)


1- لأبی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 479، ب 44، ح 1.
2- للشیخ الحرّ العاملی، ج 6، ص 435، ب 32، ب 32، ح 208.
3- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 265- 296.

ص: 114

السؤال الخامس: ما هی الفوائد المترتبه علی غیبته علیه السلام؛ هل توجد فوائد ام لا؟

الجواب

تجده فی الروایات الوارده، وبما ان هذا الکتاب مقتبس من الأثر النبوی الشریف فاننا لا نعدوه والیک الروایات التی اشارت الی بعض موارد الانتفاع به وتصرفه فی الامور علیه السلام فی غیبته:

1. نهج البلاغه(1): عن امیرالمؤمنین علیه السلام انه قال: اللهمّ بلی، لاتخلو الارض من قائم لله بحجه اما ظاهرا مشهورا او خائفا مغمورا، لئلا تبطل حجج الله وبیناته وکم ذا واین؟ اولئک والله الاقلون عددا والاعظمون عندالله قدرا یحفظ الله بهم حججه وبیناته حتی یودعوها نظراءهم ویزرعوها فی قلوب اشباههم، هجم بهم العلم علی حقیقه البصیره وباشروا روح الیقین واستلانوا ما استوعره المترفون وانسوا بما استوحش منه الجاهلون وصحبوا الدنیا بابدان ارواحها معلقه بالمحل الاعلی، اولئک خلفاء الله فی ارضه والدعاه الی دینه آه آه شوقا الی رؤیتهم.

2. ینابیع الموده(2): منا المهدی یسری فی الدنیا بسراج منیر ویحذو فیها علی مثال الصالحین، لیحل ربقا، ویعتق رقا، ویصدع شعبا، ویشعب صدعا، فی ستره


1- لصبحی الصالح، ص 497، قصار الحکم 147.
2- للشیخ سلیمان البلخی القندوزی، ص 437.

ص: 115

عن الناس، لا یبصر القائف اثره ولو تابع نظره.

3. فرائد السمطین (1): عن علی بن الحسین علیهما السلام قال: نحن أئمه المسلمین وحجج الله علی العالمین وساده المؤمنین وقاده الغر المحجلین وموالی المؤمنین، ونحن امان اهل الارض کما ان النجوم امان لاهل السماء، ونحن الذین بنا یمسک السماء ان تقع علی الارض الا باذنه، وبنا یمسک الارض ان تمید باهلها، وبنا ینزل الغیث وتنشر الرحمه وتخرج برکات الارض، ولولا مافی الارض منا لساخت باهلها، ثم قال؛ ولم تخل الارض منذ خلق الله آدم من حجه لله فیها ظاهر مشهور او غائب مستور ولا تخلو الی ان تقوم الساعه من حجه لله فیها ولولا ذلک لم یعبدالله. قال سلیمان: فقلت للصادق علیه السلام: فکیف ینتفع الناس بالحجه الغائب المستور؟ قال: کما ینتفعون بالشمس اذا سترها السحاب.

فائده: ذکر العلامه المجلسی- رحمه الله- فی وجه تشبیهه بالشمس اذا سترها سحاب، وجوها:

الاول: ان نور الوجود والعلم والهدایه یصل الی الخلق بتوسطه علیه السلام اذ ثبت بالاخبار المستفیضه؛ انهم العلل الغائیه لایجاد الخلق فلولاهم لم یصل نور الوجود الی غیرهم، وببرکتهم والاستشفاع بهم والتوسل الیهم؛ تظهر العلوم والمعارف علی الخلق، ویکشف البلایا عنهم فلولاهم لاستحق الخلق بقبائح اعمالهم انواع العذاب، کما قال تعالی: (ما کان الله لیعذبهم وانت فیهم)، ولقد جربنا مرارا لانحصیها؛ ان عند انغلاق الامور واعضال المسائل والبعد عن جناب


1- لشیخ الاسلام الحموئی الخراسانی، ج 1، ص 45، ب 2، ح 11.

ص: 116

الحق تعالی وانسداد ابواب الفیض، لما استشفعنا بهم وتوسلنا بانوارهم فبقدر ما یحصل الارتباط المعنویّ بهم فی ذلک الوقت تنکشف تلک الامور الصعبه وهذا معاین لمن اکحل الله عین قلبه بنور الایمان، وقد مضی توضیح ذلک فی کتاب الامامه.

الثانی: کما ان الشمس المحجوبه بالسحاب مع انتفاع الناس بها ینتظرون فی کل آن انکشاف السحاب عنها وظهورها لیکون انتفاعهم بها اکثر، فکذلک فی ایام غیبته علیه السلام ینتظر المخلصون من شیعته خروجه وظهوره فی کل وقت وزمان ولا ییأسون منه.

الثالث: ان منکر وجوده علیه السلام مع وفور ظهور آثاره کمنکر وجود الشمس اذا غیبها السحاب عن الابصار.

الرابع: ان الشمس قد تکون غیبتها فی السحاب، اصلح للعباد من ظهورها لهم بغیر حجاب، فکذلک غیبته علیه السلام اصلح لهم فی تلک الازمان فلذا غاب عنهم.

الخامس: ان الناظر الی الشمس لا یمکنه النظر الیها بارزه عن السحاب وربما عمی بالنظر الیها لضعف الباصره عن الاحاطه بها، فکذلک شمس ذاته المقدسه ربما یکون ظهوره اضرّ لبصائرهم ویکون سببا لعماهم عن الحق، وتحتمل بصائرهم الایمان به فی غیبته کما ینظر الانسان الی الشمس من تحت السحاب ولا یتضرر بذلک.

السادس: ان الشمس قد تخرج من السحاب وینظر الیها واحد دون واحد، کذلک یمکن ان یظهر علیه السلام فی ایام غیبته لبعض الخلق دون بعض.

ص: 117

السابع: انهم کالشمس فی عموم النفع وانما لا ینتفع بهم من کان اعمی کما فسرّ به فی الاخبار بقوله تعالی: (من کان فی هذه اعمی فهو فی الاخره اعمی واضل سبیلا).

الثامن: ان الشمس کما ان شعاعها یدخل البیوت بقدر ما فیها من الروازن والشبابیک وبقدر ما یرتفع عنها من الموانع عنها؛ فکذلک الخلق، انما ینتفعون بانوار هدایتهم بقدر ما یرفعون من الموانع عن حواسهم ومشاعرهم التی هی روازن قلوبهم من الشهوات النفسانیه والعلائق الجسمانیه وبقدر ما یدفعون عن قلوبهم من الغواشی الکثیفه الهیولانیه، الی ان ینتهی الامر الی حیث یکون بمنزله من هو تحت السماء یحیط به شعاع الشمس من جمیع جوانبه بغیر حجاب.

قد فتحت لک من هذه الجنه الروحانیه ثمانیه ابواب ولقد فتح الله علی بفضله ثمانیه اخری تضیق العباره عن ذکرها عسی الله ان یفتح علینا وعلیک فی معرفتهم الف باب یفتح من کل باب الف باب انتهی کلامه قدس الله سرّه.(1)

4. کمال الدین (2): عن علی علیه السلام انه قال؛ فی خطبه له علی منبر الکوفه: اللهم لا بد لارضک من حجه لک علی خلقک یهدیهم الی دینک ویعلمهم علمک لئلا تبطل حجتک ولا یضلّ اتباع اولیائک بعد اذ هدیتهم به، اما ظاهر لیس بالمطاع او مکتتم مترقب، ان غاب عن الناس شخصه فی حال هدایتهم فان علمه وآدابه فی قلوب المؤمنین مثبته فهم بها عاملون.


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 269- 270.
2- لأبی جعفر الشیخ الصدوق، ج 1، ص 302، ب 27، ح 11.

ص: 118

5. کتاب الغیبه(1): عن امیر المؤمنین علیه السلام انه قال: الإسلام والسلطان العادل اخوان توأمان لا یصلح واحد منهما الا بصاحبه، الاسلام اسّ والسلطان العادل حارس، مالااس له فمنهدم، ومالاحارس له فضائع فلذلک اذا رحل قائمنا لم یبق اثر من الدنیا.

6. کمال الدین (2): عن جابر بن عبدالله الانصاری انه قال: لما انزل الله عزّ وجلّ علی نبیه محمد صلی الله علیه وآله وسلم: (یاایها الذین امنو اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم). قلت: یارسول الله عرفنا الله ورسوله، فمن اولوالامر الذین قرن الله طاعتهم بطاعتک؟ فقال صلی الله علیه وآله وسلم: هم خلفائی یاجابر وائمه المسلمین من بعدی؛ اولهم علی بن ابی طالب، ثم الحسن والحسین، ثم علی بن الحسین، ثم محمد بن علی المعروف فی التوراه بالباقر وستدرکه یاجابر فاذا لقیته فاقرئه منی السلام، ثم الصادق جعفر بن محمد، ثم موسی بن جعفر، ثم علی بن موسی، ثم محمد بن علی، ثم علی بن محمد، ثم الحسن بن علی، ثم سمیی وکنیی حجه الله فی ارضه وبقیته فی عباده ابن الحسن بن علی؛ ذاک الذی یفتح الله تعالی ذکره علی یدیه مشارق الارض ومغاربها، ذاک الذی یغیب عن شیعته واولیائه، لا یثبت فیها علی القول بامامته الا من امتحن الله قلبه للایمان. قال جابر؛ فقلت له: یارسول الله فهل یقع لشیعته الانتفاع به فی غیبته؟ فقال علیه السلام: ای والذی بعثنی بالنبوه انهم یستضیئون بنوره وینتفعون بولایته فی غیبته کانتفاع الناس بالشمس و ان تجللها سحاب، یاجابر هذا من مکنون سرّ الله


1- للفضل بن شاذان النیشابوری عن کفایه المهتدی( الاربعین)، ص 222، ذیل ح 39.
2- لأبی جعفر الشیخ الصدوق، ج 1، ص 253، ب 23، ح 3.

ص: 119

ومخزون علمه فاکتمه الا عن اهله؟ قال جابر بن یزید: فدخل جابر بن عبدالله الانصاری علی علی بن الحسین علیهما السلام فبینما هویحدثه اذ خرج محمد بن علی الباقر علیه السلام من عند نسائه وعلی راسه ذؤابه وهوغلام، فلما بصر به جابر ارتعدت فرائصه وقامت کل شعره علی بدنه ونظر الیه ملیا ثم قال له: یا غلام اقبل؟ فاقبل، ثم قال له: ادبر؟ فادبر، فقال جابر: شمائل رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم ورب الکعبه، ثم قام فدنا منه فقال له: ما اسمک یاغلام؟ فقال محمد، قال: ابن من؟ قال: ابن علی بن الحسین، قال: یابنی فدتک نفسی فانت اذا الباقر؟! فقال: نعم، ثم قال: فابلغنی ما حملک رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم؟ فقال جابر: یامولای ان رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم بشرنی بالبقاء الی ان القاک وقال لی: اذا لقیته فاقرئه منی السلام، فرسول الله یامولای یقرا علیک السلام؟ فقال ابو جعفر علیه السلام: یا جابر علی رسول الله السلام ماقامت السماوات والارض وعلیک یاجابر کما بلغت السلام، فکان جابر بعد ذلک یختلف الیه ویتعلم منه فساله محمد بن علی علیهما السلام عن شی ء؟ فقال له جابر: والله مادخلت فی نهی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فقد اخبرنی انکم الائمه الهداه من اهل بیته من بعده، احلم الناس صغارا واعلم الناس کبارا، وقال: (لا تعلموهم فهم اعلم منکم). فقال ابوجعفر علیه السلام: صدق جدی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم انی لاعلم منک بما سالتک عنه ولقد اوتیت الحکم صبیا، کل بفضل الله علینا ورحمته لنا اهل البیت.(1)


1- منتخب الاثر، ج 1، ص 174.

ص: 120

7. کتاب الغیبه(1): عن امیر المؤمنین علیه السلام، انه ذکر القائم علیه السلام فقال: اما لیغیبنّ حتی یقول الجاهل مالله فی آل محمد حاجه.(2)

وبهذا المعنی وجدنا سبع روایات ذکرناها لک.(3)


1- للشیخ الطوسی، ص 340، ح 290.
2- منتخب الاثر، ج 2، ص 244.
3- متخب الاثر، ج 2، ص 267- 271.

ص: 121

الفصل الرابع: حول غیبته الصغری علیه السلام، و فیمن رآه فیها وبعض من معجزاته وسفرائه

اشاره

ص: 122

ص: 123

السؤال الاول: لقد ذکرتم ان هناک عله وحکمه فی الغیبه الکبری للامام المهدی علیه السلام،

فهل هناک حکمه وعله ایضا فی غیبته الصغری؟

الجواب

لقد مرّ علیک فیما سبق من الروایات ان ولادته کانت بالخفاء وکذا حیاته زمن أبیه ولعل غیبته هی منذ ولادته لابعد وفاه ابیه علیه السلام، ولقد مر علیک سابقا مایدل علی سبب غیبته کخوف القتل لذا کانت ولادته بالخفاء.

ونحن نضیف هنا غیر ذلک مما یدل علی عله غیبته بشکل مختصر:

1. کمال الدین (1): عن السیاری، قال: حدثتنی نسیم وماریه قالتا: انه لما سقط صاحب الزمان علیه السلام من بطن امه جاثیا علی رکبتیه، رافعا سبابتیه الی السماء ثم عطس فقال: الحمد لله رب العالمین وصلی الله علی محمد وآله، زعمت الظلمه؛ ان حجه الله داحضه، لو اذن لنا فی الکلام لزال الشک.(2)

2. البحار(3): انه خرج من ابی محمد علیه السلام توقیع: زعموا انهم یریدون قتلی لیقطعوا هذا النسل وقد کذب الله عزّ وجلّ قولهم والحمدلله.

فالمقصود بالقتل والقضاء علی الامام ابی محمد علیه السلام، اولا وآخرا


1- لأبی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 430- ب 42، ح 5.
2- منتخب الاثر، ج 2، ص 397.
3- للعلامه المجلسی، ج 51، ص 160، ب 9، ح 8.

ص: 124

هو؛ القضاء علی الحجه علیه السلام.(1)

3. اثبات الهداه(2): قال حدثنا الحسن بن المنذر عن حمزه بن ابی الفتح قال: جاءنی یوما فقال لی: البشاره ولد البارحه مولود لابی محمد علیه السلام وأمر بکتمانه.(3)

4. کمال الدین (4): عن احمد بن الحسن بن اسحاق القمی قال: لما ولد الخلف الصالح علیه السلام، ورد عن مولانا ابی محمد الحسن بن علی علیهما السلام؛ الی جدی احمد بن اسحاق، کتاب فاذا فیه مکتوب بخط یده علیه السلام الذی کان ترد به التوقیعات علیه، وفیه؛ ولد لنا مولود فلیکن عندک مستورا وعن جمیع الناس مکتوما فانا لم نظهرعلیه الا الاقرب لقرابته والولی لولایته، احببنا اعلامک لیسرک الله به مثل ما سرنا به والسلام.

5. ینابیع الموده(5): وحدث ابو الادیان؛ قال: کنت اخدم الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام، واحمل کتبه الی الامصار، فدخلت علیه فی علته التی توفی فیها، (صلوات الله علیه)، فکتب معی کتبا، وقال: امض بها الی المدائن، فانک ستغیب خمسه عشر یوما وتدخل الی سر من رای یوم الخامس عشر،


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 399.
2- للشیخ الحرّ العاملی، ج 3، ص 484، ب 32، ح 199.
3- منتخب الاثر، ج 2، ص 402.
4- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 433، ب 42، ح 16.
5- للشیخ سلیمان البلخی القندوزی، ص 461، ب 82.

ص: 125

وتسمع الواعیه فی داری، وتجدنی علی المغتسل. قال ابو الادیان؛ فقلت: یاسیدی فاذا کان ذلک فمن؟ قال: من طالبک بجوابات کتبی فهو القائم من بعدی. فقلت: زدنی؟ فقال: من یصلی علی فهو القائم بعدی، فقلت: زدنی؟ فقال: من اخبر بما فی الهمیان فهوالقائم بعدی، ثم منعتنی هیبته ان اساله عما فی الهمیان، وخرجت بالکتب الی المدائن، واخذت جواباتها ودخلت سر من رای یوم الخامس عشر، کما ذکر لی علیه السلام، فاذا انا بالواعیه فی داره، واذا به علی المغتسل، واذا انا بجعفر بن علی، اخیه بباب الدار، والشیعه من حوله یعزونه ویهنّونه، فقلت؛ فی نفسی: ان یکن هذا الامام فقد بطلت الامامه! لانی کنت اعرفه، یشرب النبیذ، ویقامر فی الجوسق، ویلعب بالطنبور، فقدمت؛ فعزیت وهنیت، فلم یسالنی عن شی ء، ثم خرج عقید، فقال: یاسیدی قد کفن اخوک فقم وصل علیه؟ فدخل جعفر بن علی والشیعه من حوله یقدمهم؛ السمان والحسن بن علی قتیل المعتصم المعروف بسلمه، فلما صرنا فی الدار، اذا نحن بالحسن بن علی صلوات الله علیه، علی نعشه مکفنا، فتقدم جعفر بن علی لیصلی علی اخیه، فلما هم بالتکبیر، خرج صبی بوجهه سمره، بشعره قطط، باسنانه تفلیج، فجذب برداء جعفر بن علی، وقال: تاخر یاعم! فانا احق بالصلاه علی ابی؟ فتاخر جعفر وقد اربد وجهه واصفر، فتقدم الصبی وصلی علیه، ودفن الی جانب قبر ابیه علیهماالسلام ثم قال: یابصری هات جوابات الکتب التی معک؟ فدفعتها الیه، فقلت فی نفسی: هذه بینتان، بقی الهمیان، ثم خرجت الی جعفر بن علی وهو یزفر! فقال له حاجز الوشاء: یاسیدی من الصبی لنقیم الحجه علیه؟ فقال: والله ما رایته قط، ولا اعرفه. فنحن جلوس اذ قدم نفر من قم، فسالوا؛ عن الحسن بن علی

ص: 126

علیهما السلام؟ فعرفوا موته، فقالوا: فمن (نعزّی)؟ فاشارالناس؛ الی جعفر بن علی؟ فسلموا علیه وعزوه وهنوه وقالوا: ان معنا کتبا ومالا، فتقول؛ ممن الکتب وکم المال؟ فقام ینفض اثوابه ویقول: تریدون منا ان نعلم الغیب! قال؛ فخرج الخادم فقال: معکم کتب فلان وفلان (وفلان) وهمیان فیه الف دینار وعشره دنانیر منها مطلیه! فدفعوا الیه الکتب والمال وقالوا: الذی وجه بک لاخذ ذلک هو الامام!؟ فدخل جعفر بن علی علی المعتمد وکشف له ذلک، فوجه المعتمد بخدمه فقبضوا علی صقیل الجاریه فطالبوها بالصبی؟ فنکرته وادعت حبلا بها لتغطی حال الصبی، فسلمت الی ابی الشوارب القاضی، وبغتهم موت عبیدالله بن یحیی بن خاقان فجأه، وخروج صاحب الزنج بالبصره، فشغلوا بذلک عن الجاریه فخرجت عن ایدیهم والحمدلله رب العالمین.

وهذه الروایات دلت بالمطابقه او الالتزام؛ علی ان الامام الحجه علیه السلام کان معرضا للقتل لذا کان من الحکمه ان یختفی عن الانظار.

ونضیف علی ذلک؛ ما سطره یراع استاذنا المفدی آیه الله العظمی؛ الشیخ صافی الگلپایگانی دام ظله:

ویمکن ان یکون السرّ فی وقوع الغیبه الصغری: عدم انس الشیعه بالغیبه التامه، فوقعت الغیبه الصغری قبل الغیبه الکبری لئلا یستوحشوا منها اذا وقعت، بل الناظر فی التواریخ یری انهم علیهم السلام؛ کانوا یعودون الشیعه باختفاء الامام عن نظر الرعیه فی الجمله من زمان الامام ابی الحسن علی بن محمد الهادی علیهما السلام، ذکر ذلک المسعودی، المؤرخ الکبیر فی (اثبات الوصیه)، قال: وروی؛ ان ابا الحسن صاحب العسکر احتجب عن کثیر من الشیعه الا عدد یسیر

ص: 127

من خواصه، فلما افضی الامر الی ابی محمد، کان یکلم شیعته الخواص وغیرهم وراء الستر، الا فی الاوقات التی یرکب فیها الی دار السلطان، وان ذلک انما کان منه ومن ابیه قبله مقدمه لغیبه صاحب الزمان، لتالف الشیعه ذلک ولاتنکر الغیبه، وتجری العاده بالاحتجاب والاستتار.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 439.

ص: 128

السؤال الثانی: هل رای الامام الحجه علیه السلام احدٌ من الناس؟

الجواب

لقد مرّ علیک سابقا فی الفصل الاول فی السؤال الخامس؛ فیمن رآه زمن ابیه، ونحن نشیر فی جواب هذا السؤال بنقل بعض الروایات الداله علی من فاز برؤیته علیه السلام فی الغیبه الصغری:

1. کمال الدین (1): حدث عبدالله بن جعفر الحمیری، قال: سمعت محمد بن عثمان العمری- رضی الله عنه- یقول: رایته صلوات الله علیه متعلقا باستار الکعبه، فی المستجار، وهویقول اللهم انتقم لی من اعدائی.

2. البحار(2): عن محمد بن صالح بن علی بن محمد بن قنبر الکبیر، مولی الرضا علیه السلام قال: خرج صاحب الزمان علی جعفر الکذاب! من موضع لم یعلم به، عندما نازع فی المیراث، بعد مضی ابی محمد علیه السلام فقال له: یاجعفر مالک تعرض فی حقوقی! فتحیر جعفر وبهت، ثم غاب عنه، فطلبه جعفر بعد ذلک فی الناس، فلم یره، فلما ماتت الجده؛ ام الحسن، امرت ان تدفن فی الدار؟ فنازعهم وقال: هی داری لا تدفن فیها! فخرج علیه السلام فقال: یاجعفر ادارک هی؟! ثم غاب عنه فلم یره بعد ذلک.


1- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 440، ب 43، ح 10.
2- للعلامه المجلسی، ج 52، ص 42، ب 18، ح 31.

ص: 129

3. کتاب الغیبه(1): حدث الازدی، قال: بینما انا فی الطواف، قد طفت ستا وانا ارید ان اطوف السابع، فاذا انا بحلقه عن یمین الکعبه وشاب حسن الوجه طیب الرائحه هیوب مع هیبته متقرب الی الناس، یتکلم، فلم اراحسن من کلامه ولااعذب من نطقه وحسن جلوسه! فذهبت اکلمه فزبرنی الناس! فسالت بعضهم؛ من هذا؟ فقالوا: هذا ابن رسول الله، یظهر فی کل سنه یوما لخواصه یحدثهم. فقلت: یاسیدی مسترشدا اتیتک فارشدنی هداک الله؟ فناولنی علیه السلام حصاه! فحولت وجهی، فقال لی بعض جلسائه: ما الذی دفع الیک؟ فقلت: حصاه! وکشفت عنها، فاذا انا بسبیکه ذهب! فذهبت، فاذا انا به علیه السلام قد لحقنی، فقال لی: ثبتت علیک الحجه، وظهر لک الحق وذهب عنک العمی اتعرفنی؟ فقلت: لا، فقال علیه السلام انا المهدی (و) انا قائم الزمان، انا الذی املاها عدلا کما ملئت جورا، ان الارض لا تخلو من حجه، ولا یبقی الناس فی فتره، وهذه امانه لا تحدث بها الا اخوانک من اهل الحق.

4. تبصره الولی (2): عن ابراهیم بن مهزیار، قال: قدمت مدینه الرسول صلی الله علیه وآله، فبحثت عن اخبار آل ابی محمد الحسن بن علی الاخیر علیهما السلام؟ فلم اقع علی شی ء منها، فرحلت منها الی مکه، مستبحثا عن ذلک، فبینما انا فی الطواف اذ تراءی لی فتیً اسمر اللون رائع الحسن جمیل المخیله یطیل التوسم فیّ! فعدت الیه مؤمّلا منه عرفان ما قصدت له؟ فلما قربت منه سلمت؛ فاحسن الاجابه، ثم قال: من ایّ البلاد انت؟ قلت: رجل من اهل العراق. قال: من ایّ


1- للشیخ الطوسی، ص 253، ح 223.
2- للسید هاشم البحرانی، ص 80، ح 46.

ص: 130

العراق؟ قلت: من الاهواز. فقال: مرحبا بلقائک، هل تعرف بها جعفر بن حمدان الحصینی؟ قلت دُعی فاجاب، قال: رحمه الله علیه، ما کان اطول لیله واجزل نیله! فهل تعرف ابراهیم بن مهزیار؟ قلت: انا ابراهیم بن مهزیار، فعانقنی ملیا، ثم قال: مرحبا بک یا ابا اسحاق ما فعلت بالعلامه التی وشّجت بینک وبین ابی محمد علیه السلام؟ فقلت: لعلک ترید الخاتم الذی آثرنی الله به من الطیب ابی محمد الحسن بن علی علیهماالسلام؟ فقال ما اردت سواه، فاخرجته الیه فلما نظر الیه استعبر وقبّله ثم قرأ کتابته؛ فکانت یا الله یا محمد یا علی، ثم قال: بابی یدا طالما جلت فیها، وتراخی بنا فنون الاحادیث ...... الی ان قال لی: یا ابا اسحاق! اخبرنی عن عظیم ما توخّیت بعد الحج؟ قلت: وابیک، ما توخّیت الا ما سأستعلمک مکنونه، قال: سل عما شئت فانی شارح لک ان شاء الله؟ قلت: هل تعرف من اخبار آل ابی محمد الحسن علیهما السلام شیئا؟ قال لی: وایم الله انی لاعرف الضوء بجبین محمد وموسی ابنی الحسن بن علی علیهم السلام، ثم انی لرسولهما الیک، قاصدا لانبائک امرهما، فان احببت لقاءهما والاکتحال بالتبرک بهما فارتحل معی الی الطائف ولیکن ذلک فی خفیه من رجالک واکتتام؟

قال ابراهیم: فشخصت معه الی الطائف، اتخلّل رمله فرمله حتی اخذ فی بعض مخارج الفلاه، فبدت لنا خیمه شعر قد اشرفت علی اکمه رمل تتلألأ تلک البقاع منها تلألؤا، فبدرنی الی الاذن ودخل مسلّما علیهما واعلمهما بمکانی، فخرج علیّ احدهما وهو الاکبر سنا «م ح م د» بن الحسن علیهما السلام؛ وهو غلام امرد ناصع اللون واضح الجبین ابلج الحاجب مسنون الخدین اقنی الانف اشمّ اروع کانه غصن بان، وکأن صفحه غرّته کوکب درّیّ، بخده الایمن خال، کانه فتات

ص: 131

مسک علی بیاض الفضه، واذا برأسه وفره سحماء سبطه تطالع شحمه اذنه، له سمت ما رأت العیون اقصد منه ولا اعرف حسنا وسکینه وحیاء، فلما مثل لی اسرعت الی تلقّیه فاکببت علیه الثم کلّ جارحه منه، فقال: لی مرحبا بک یا ابااسحاق! لقدکانت الایام تعدنی وشک لقائک، والمعاتب بینی وبینک علی تشاحط الدار وتراخی المزار، تتخیل لی صورتک، حتی کانا لم نخل طرفه عین من طیب المحادثه وخیال المشاهده، وانا احمد الله ربّی ولیّ الحمد علی ما قیّض من التلاقی ورفه من کربه التنازع والاستشراف عن احوالها متقدمّها ومتأخّرها، فقلت: بابی انت وامی ما زلت افحص عن امرک بلدا فبلدا منذ استأثر الله بسیدی ابی محمد علیه السلام فاستغلق علیّ ذلک حتی منّ الله علی بمن ارشدنی الیک ودلنی علیک والشکر لله علی ما اوزعنی فیک من کریم الید والطول. ثم نسب نفسه واخاه موسی واعتزل بی ناحیه، ثم قال: ان ابی علیه السلام عهد الیّ ان لا اوطن من الارض الا اخفاها واقصاها اسرارا لامری وتحصینا لمحلی لمکائد اهل الضلال والمرده من احداث الامم الظوالّ فنبذنی الی عالیه الرمال وجُبتُ صرائم الارض، ینظرنی الغایه التی عندها یحلّ الامر وینجلی الهلع، وکان علیه السلام انبط لی من خزائن الحکم وکوامن العلوم ما ان اشعت الیک منه جزءً اغناک عن الجمله.

[واعلم یا ابا اسحاق انه قال علیه السلام: یا بنی ان الله جل ثناؤه لم یکن لیخلی اطباق ارضه واهل الجدّ فی طاعته وعبادته بلا حجه یستعلی بها وامام یؤتمّ به ویقتدی بسبیل سنّته ومنهاج قصده، وارجو یا بنیّ ان تکون احد من اعده الله لنشر الحقّ ووطء الباطل واعلاء الدین واطفاء الضلال، فعلیک یا بنیّ؛ بلزوم

ص: 132

خوافی الارض وتتبّع اقاصیها، فان لکل ولیّ لاولیاء الله عزّ وجلّ عدوّا مقارعا وضدّا منازعا افتراضا لمجاهده اهل النفاق وخلاعه اولی الالحاد والعناد، فلا یوحشنّک ذلک.

واعلم انّ قلوب اهل الطاعه والاخلاص نُزّعٌ الیک، مثل الطیر الی اوکارها، وهم معشر یطلعون بمخائل الذله والاستکانه، وهم عندالله برره اعزاء، یبرزون بانفس مختلّه محتاجه، وهم اهل القناعه والاعتصام، استنبطوا الدین فوازروه علی مجاهده الاضداد، خصهم الله باحتمال الضیم فی الدنیا لیشملهم باتساع العزّ فی دار القرار، وجبلهم علی خلائف الصبر لتکون لهم العاقبه الحسنی وکرامه حسن العقبی، فاقتبس یا بنیّ نور الصبر علی موارد امورک تفُز بدرک الصنع فی مصادرها، واستشعر العز فیما ینوبک تحظ بما تحمد غبّه ان شاء الله، وکانک یا بنیّ بتأیید نصرالله [و] قد آن، وتیسیر الفلج وعلوّ الکعب [و] قد حان، وکانک بالرآیات الصفر والاعلام البیض تخفق علی اثناء اعطافک ما بین الحطیم وزمزم، وکانک بترادف البیعه وتصافی الولاء یتناظم علیک تناظم الدرّ فی مثانی العقود وتصافق الاکفّ علی جنبات الحجر الاسود، تلوذ بفنائک من ملأ براهم الله من طهاره الولاده ونفاسه التربهّ، مقدسه قلوبهم من دنس النفاق، مهذبه افئدتهم من رجس الشقاق، لینه عرائکهم للدین، خشنه ظرائبهم عن العدوان، واضحه بالقبول اوجههم، نضره بالفضل عیدانهم، یدینون بدین الحق واهله، فاذا اشتدت ارکانهم وتقومت اعمادهم فدّت بمکانفتهم طبقات الامم الی امام، اذ تبعتک فی ظلال شجره دوحه تشعبّت افنان غصونها علی حافات بحیره الطبریّه، فعندها یتلألأ صبح الحق وینجلی ظلام الباطل ویقصم الله بک الطغیان ویعید معالم الایمان،

ص: 133

یظهر بک استقامه الآفاق وسلام الرفاق، یودّ الطفل فی المهد لو استطاع الیک نهوضا، ونواشط الوحش لو تجد نحوک مجازا، تهتز بک اطراف الدنیا بهجه وتنشر علیک اغصان العزّ نضره وتستقر بوانی الحق فی قرارها وتؤوب شوارد الدین الی اوکارها، تتهاطل علیک سحائب الظفر فتخنق کل عدوّ وتنصر کلّ ولیّ فلا یبقی علی وجه الارض جبار قاسط ولا جاحد غامط ولا شانی ء مبغض ولا معاند کاشح، ومن یتوکل علی الله فهو حسبه ان الله بالغ امره قد جعل الله لکل شی ء قدرا.

ثم قال: یا ابا اسحاق لیکن مجلسی هذا؛ عندک مکتوما الا عن اهل التصدیق، والاخوّه الصادقّه فی الدین، اذا بدت لک امارآت الظهور والتمکن، فلا تبطی ء باخوانک عنّا، وباهر [باهل المسارعه الی منار الیقین وضیاء مصابیح الدین، تلق رشدا ان شاء الله.

قال ابراهیم بن مهزیار: فمکثت عنده حینا اقتبس ما اؤدی الیهم من موضحات الاعلام، ونیرّات الاحکام، واروّی نبات الصدور من نضاره ما ادّخره الله فی طبائعه من لطائف الحکم وطرائف فواضل القسم، حتی خفت اظاعه مخلفی بالاهواز لتراخی اللقاء عنهم، فاستأذنته؛ بالقفول، واعلمته عظیم ما اصدر به عنه، من التوحّش لفرقته والتجرع للظعن عن محالّه؛ فاذن واردفنی من صالح دعائه ما یکون ذخرا عند الله ولعقبی وقرابتی ان شاء الله، فلما ازف ارتحالی وتهیأ اعتزام نفسی غدوت علیه مودّعا ومجدّدا للعهد، وعرضت علیه مالا کان معی، یزید علی خمسین الف درهم، وسألته؛ ان یتفضل بالامر بقبوله منی؟ فابتسم! وقال: یا ابا اسحاق استعن به علی منصرفک فان الشقّه قذفه وفلوات الارض امامک

ص: 134

جمّه ولا تحزن لاعراضنا عنه، فانا قد احدثنا لک شکره ونشره وربضناه عندنا بالتذکره وقبول المنّه، فبارک الله فیما خوّلک وادام لک مانولک وکتب لک احسن ثواب المحسنین واکرم آثار الطائعین، فان الفضل له ومنه، واسأل الله ان یردک الی اصحابک باوفر الحظّ من سلامه الاوبه واکناف الغبطه بلین المنصرف، ولا اوعث الله لک سبیلا ولا حیر لک دلیلا واستودعه نفسک ودیعه لا تضیع ولا تزول، بمنّه ولطفه ان شاء الله.

یا ابا اسحاق! قنعنا بعوائد احسانه وفوائد امتنانه وصان انفسنا عن معاونه الاولیاء لنا عن الاخلاص فی النیه وامحاض النصیحه والمحافظه علی ما هو انقی واتقی وارفع ذکرا.

قال: فاقفلت عنه حامدا لله عزّ وجلّ علی ما هدانی وارشدنی عالما بان الله لم یکن لیعطّل ارضه ولا یخلّیها من حجه واضحه وامام قائم والقیت هذا الخبر المأثور والنسب المشهور توخّیا للزیاده فی بصائر اهل الیقین وتعریفا لهم ما منّ الله عزّ وجلّ به من انشاء الذریه الطیبه والتربه الزکیه وقصدت اداء الامانه والتسلیم لما استبان لیضاعف الله عزّ وجلّ المله الهادیه والطریقه المستقیمه المرضیه قوه عزم وتأیید نیّه وشدّه ازر، واعتقاد عصمه والله یهدی من یشاء.

5. الهدایه(1): عن ابی محمد عیسی بن مهدی الجوهری قال: خرجت فی سنه ثمان وستین ومائتین الی الحج وکان قصدی المدینه حیث صح عندنا ان صاحب الزمان قد ظهر فاعتللت وقد خرجنا من فید وقد تعلقت نفسی بشهوه السمک


1- للحسین بن حمدان( مخطوط): باب الامام الثانی عشر صلوات الله علیه وعلی آبائه.

ص: 135

(والتمر) فلما وردت المدینه ولقیت بها اخواننا بشّرونی بظهوره علیه السلام بصادیا، فصرت الی صادیا، فلما اشرفت علی الوادی رایت عنیزات عجافا فدخلت القصر فوقفت ارتقب الامر الی ان صلیت العشاءین وانا ادعو واتضرّع واسال، فاذا انا ببدر الخادم یصیح بی یاعیسی بن مهدی الجوهری ادخل؟ فکبرت وهللت واکثرت من حمد الله عزّ وجلّ والثناء علیه، فلما صرت فی صحن القصر رایت مائده منصوبه فمر بی الخادم الیها فاجلسنی علیها، وقال لی: امرک مولاک ان تاکل ما اشتهیت فی علتک وانت خارج من فید؟ فقلت؛ فی نفسی: حسبی هذا برهانا فکیف آکل ولم ارَ سیدی ومولای؟ فصاح بی یا عیسی کل من طعامک فانک ترانی؟ فجلست علی المائده فنظرت فاذا علیها سمک حار یفور وتمر الی جانبه اشبه التمور بتمورنا وبجانب التمر لبن! فقلت؛ فی نفسی: انا علیل وسمک وتمر ولبن! فصاح بی: یا عیسی اتشک فی امرنا! أفانت اعلم بما ینفعک وما یضرک! فبکیت واستغفرت الله واکلت من الجمیع وکلما رفعت یدی منه لم یتبیّن موضعها فیه! فوجدته اطیب ما ذقته فی الدنیا، فاکلت منه کثیرا حتی استحییت، فصاح بی: لا تستحی یاعیسی فانه من طعام الجنه لم تصنعه ید مخلوق، فاکلت فرایت نفسی لا تنتهی عنه من اکله فقلت: یامولای حسبی فصاح بی اقبل الیّ؟ فقلت؛ فی نفسی: آتی مولای ولم اغسل یدی، فصاح بی: یا عیسی وهل لما اکلت غمره؟ فشممت یدی فاذا هی اعطر من المسک والکافور! فدنوت منه علیه السلام فبدا لی نور غشی بصری ورهبت حتی ظننت ان عقلی قد اختلط، فقال لی: یا عیسی ما کان لک ان ترانی لولا المکذبون القائلون این هو؟ ومتی کان؟ واین ولد؟ ومن رآه؟ وما الذی خرج الیهم منه؟ وبای شی ء نباکم؟ وای معجره

ص: 136

اتاکم؟ اما والله لقد دفعوا امیرالمومنین مع مارووه وقدّموا علیه، وکادوه وقتلوه، وکذلک فعلوا بآبائی علیهم السلام ولم یصدّقوهم ونسبوهم الی السحره والکهنه وخدمه الجن الی ما تبین ... الی ان قال: یا عیسی فخبّر اولیاءنا مارایت، وایاک ان تخبر عدوّنا فتسلبه (فتسلیه خ)!؟ فقلت: یا مولای ادع لی بالثبات؟ فقال لی: و لو لم یثبّتک الله مارایتنی، فامض بحاجتک راشدا؟ فخرجت وانا اکثر حمدا لله و شکرا.

وفیمن فاز برؤیته علیه السلام فی الغیبه الصغری یوجد 27 حدیثا.

ولقد ذکر مؤلف (کتاب منتخب الاثر) دام ظله: اسماء 302 شخصا ممن رآه علیه السلام فی الغیبه الصغری وبعض الذین رأوه؛ جماعات لم تعرف اسمائهم، ونقل بعض المعاصرین عن کتاب (بغیه الطالب) اسماء جماعه ممن رآه ووقف علی معجزاته فی الغیبه الصغری وذکر بعض احوالهم وبعض هؤلاء من المذکورین فی کتاب (النجم الثاقب) وبعضهم من غیرهم. وذکر فی (تذکره الطالب فیمن رای الامام الغائب)؛ ایضا اسماء ثلاثمائه منهم.

وافرد السید هاشم البحرانی ایضا کتابا فی ذلک سماه (تبصره الولی فیمن رای القائم المهدی)، وذکر فیه جماعه کثیره ممن فاز برؤیته فی حیاه ابیه علیهما السلام وفی الغیبه الصغری.(1)


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 483- 439.

ص: 137

السؤال الثالث: تتقارن النبوه وکذا الامامه عاده بالمعجزات فهل کان للامام الحجه علیه السلام معجزات ایضا؟

الجواب

لقد ذکر التاریخ والرواه معجزات کثیره للامام الحجه علیه السلام کاجداده الطاهرین، فانه علیه السلام رویت عنه عده روایات تشیر الی معجزاته، ونحن هنا نشیر الی معجزاته زمن ابیه علیهما السلام، بما یتناسب وهذا المختصر:

1. غیبه الشیخ (1): عن ابی نعیم محمد بن احمد الانصاری، قال: وجه قوم من المفوضه و المقصّره کامل بن ابراهیم المدنی الی ابی محمد علیه السلام قال کامل؛ فقلت فی نفسی: اساله لا یدخل الجنه الا من عرف معرفتی وقال بمقالتی؟ قال؛ فلما دخلت علی سیدی ابی محمد نظرت الی ثیاب بیاض ناعمه علیه، فقلت فی نفسی: ولیّ الله و حجته یلبس الناعم من الثیاب ویامرنا نحن بمواساه الاخوان وینهانا عن لبس مثله! فقال متبسّما: یاکامل! وحسر عن ذراعیه فاذا مسحٌ اسود خشن علی جلده فقال: هذا لله وهذا لکم. فسلمت وجلست الی باب علیه ستر مرخی فجاءت الریح فکشف طرفه، فاذا انا بفتی کانه فلقه قمر من ابناء اربع سنین اومثلها، فقال لی: یاکامل بن ابراهیم! فاقشعررت من ذلک والهمت ان قلت: لبیک یاسیدی؟ فقال: جئت الی ولیّ الله وحجّته وبابه، تساله؛ هل یدخل


1- للشیخ الطوسی، ص 246- ح 216.

ص: 138

الجنه الا من عرف معرفتک وقال بمقالتک؟ فقلت: ای والله، قال: اذن والله یقلّ داخلها، والله؛ انّه لیدخلها قوم یقال لهم؛ الحقیّه، قلت: یاسیدی ومن هم؟ قال: قوم من حبّهم لعلیّ یحلفون بحقه ولایدرون ماحقه وفضله، ثم سکت صلوات الله علیه عنّی ساعه ثم قال: وجئت تساله عن مقاله المفوّضه؛ کذبوا بل قلوبنا اوعیه لمشیّه الله فاذا شاء شئنا، والله یقول (وما تشاؤون الا ان یشاء الله)، ثم رجع الستر الی حالته فلم استطع کشفه فنظر الیّ ابومحمد علیه السلام متبسّما فقال: یاکامل! ما جلوسک وقد انباک بحاجتک الحجّه من بعدی، فقمت وخرجت ولم اعاینه بعد ذلک.

2. کمال الدین (1): عن سعد بن عبدالله القمی؛ قال: کنت امرءً لهجاً بجمع الکتب المشتمله علی غوامض العلوم ودقائقها، کلفاً باستظهار ما یصحّ لی من حقائقها مغرما بحفظ مشتبهها ومستغلقها، شحیحاً علی ما اضفر به من معضلاتها ومشکلاتها، متعصباً لمذهب الامامیه، راغبا عن الامن والسلامه فی انتظار التنازع والتخاصم والتعدی الی التباغض والتشاتم، معیبا للفرق ذوی الخلاف، کاشفا عن مثالب ائمتهم، هتاکا لحجب قادتهم، الی ان بُلیت باشد النواصب منازعه واطولهم مخاصمه واکثرهم جدلا واشنعهم سؤالا واثبتهم علی الباطل قدما، فقال ذات یوم- وانا اناظره-: تبا لک ولاصحابک یا سعد! انکم معاشر الرافضه تقصدون علی المهاجرین والانصار بالطعن علیهما، وتجحدون من رسول الله ولایتهما وامامتهما، هذا الصدّیق الذی فاق جمیع الصحابه بشرف سابقته، اما


1- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 454، ب 23، ح 21.

ص: 139

علمتم ان رسول الله ما اخرجه مع نفسه الی الغار الا علما منه انّ الخلافه له من بعده، وانه هو المقلّد لامر التأویل والملقی الیه ازمه الامه وعلیه المعوّل فی شعب الصدع ولمّ الشعث وسدّ الخلل واقامه الحدود وتسریب الجیوش لفتح بلاد الشرک، وکما اشفق علی نبوّته اشفق علی خلافته، اذ لیس من حکم الاستتار والتواری؛ ان یروم الهارب من الشرّ مساعده الی مکان یستخفی فیه، ولما رأینا النبیّ متوجّها الی الانجحار ولم تکن الحال توجب استدعاء المساعده من احد استبان لنا قصد رسول الله بابی بکر للغار للعله التی شرحناها، وانما ابات علیا علی فراشه، لما لم یکن یکترث به ولم یحفل به لاستثقاله، ولعلمه؛ بانه ان قتل لم یتعذر علیه نصب غیره مکانه، للخطوب التی کان یصلح لها؟

قال سعد: فاوردت علیه اجوبه شتی، فما زال یعقّب کلّ واحد منها بالنقض والردّ علیّ، ثم قال: یا سعد! ودونکها اخری بمثلها تخطم انوف الروافض؛ الستم تزعمون ان الصدیق المبرأ من دنس الشکوک والفاروق المحامی عن بیضه الاسلام کانا یسران النفاق، واستدللتم بلیله العقبه! اخبرنی عن الصدیق والفاروق اسلما طوعا او کرها؟ قال سعد: فاحتلت لدفع هذه المسأله عنی خوفا من الالزام وحذرا من انی ان اقررت له بطوعهما للاسلام احتج بان بدء النفاق ونشأه فی القلب لا یکون الا عند هبوب روائح القهر والغلبه واظهار البأس الشدید فی حمل المرء علی من لیس ینقاد الیه قلبه نحو قول الله تعالی: (فلما رأوا باسنا قالوا امنا بالله وحده وکفرنا بما کنا به مشرکین فلم یک ینفعهم ایمانهم لما رأوا بأسنا)، وان قلتُ: اسلما کرها کان یقصدنی بالطعن اذ لم تکن ثمه سیوف منتضاه کانت تریهما البأس.

ص: 140

قال سعد: فصدرت عنه مزورّا قد انتفخت احشائی من الغضب وتقطع کبدی من الکرب وکنت قد اتخذت طومارا واثبت فیه نیفا واربعین مسأله من صعاب المسائل لم اجد لها مجیبا، علی ان اسأل عنها خبیر اهل بلدی احمد بن اسحاق، صاحب مولانا ابی محمد علیه السلام فارتحلت خلفه، وقد کان خرج قاصدا نحو مولانا بسر من رأی فلحقته فی بعض المنازل فلما تصافحنا قال بخیر لحاقک بی؟ قلت: الشوق ثم العاده فی الاسئله، قال: قد تکافینا علی هذه الخطه الواحده، فقد برّح بی القرم الی لقاء مولانا ابی محمد علیه السلام، وانا ارید ان اسأله؛ عن معاضل فی التأویل، ومشاکل فی التنزیل، فدونکها الصحبه المبارکه فانها تقف بک علی ضفه بحر لا تنقضی عجائبه ولا تفنی غرائبه وهو امامنا.

فوردنا سر من رأی، فانتهینا منها الی باب سیدنا فاستأذنا؟ فخرج علینا الاذن؛ بالدخول علیه، وکان علی عاتق احمد بن اسحاق جراب قد غطاه بکساء طبری فیه؛ مائه وستون صرّه من الدنانیر والدراهم، علی کل صرّه منها ختم صاحبها، قال سعد: فما شبّهت وجه مولانا ابی محمد علیه السلام! حین غشینا نور وجهه، الا ببدر قد استوفی من لیالیه اربعا بعد عشر، وعلی فخذه الایمن غلام یناسب المشتری فی الخلقه والمنظر، علی رأسه فرق بین وفرتین، کانّه الف بین واوین، وبین یدی مولانا رمانه ذهبیه تلمع بدائع نقوشها وسط غرائب الفصوص المرکبه علیها، قد کان اهداها الیه بعض رؤساء اهل البصره، وبیده قلمّ اذ اراد ان یسطر به علی البیاض شیئا قبض الغلام علی اصابعه فکان مولانا یدحرج الرمانه بین یدیه ویشغله بردها کیلا یصده عن کتابه ما اراد، فسلمنا علیه؟ فالطف فی الجواب، واومأ الینا بالجلوس؟ فلما فرغ من کتبه البیاض الذی کان بیده، اخرج

ص: 141

احمد بن اسحاق جرابه من طی کسائه، فوضعه بین یدیه فنظر الهادی علیه السلام (1) الی الغلام وقال له یابنی: فض الخاتم عن هدایا شیعتک وموالیک؟ فقال: یا مولای! ایجوز ان امد یدا طاهره الی هدایا نجسه واموال رجسه قد شیب احلّها باحرمها؟ فقال مولای: یا ابن اسحاق استخرج ما فی الجراب لیمیّز ما بین الحلال والحرام منها؟ فاول صره بدأ احمد باخراجها قال الغلام: هذه لفلان بن فلان من محله کذا بقم یشتمل علی اثنین وستین دینارا فیها من ثمن حجیره باعها صاحبها وکانت ارثا له عن ابیه خمسه واربعون دینارا ومن اثمان تسعه اثواب اربعه عشر دینارا وفیها من اجره الحوانیت ثلاثه دنانیر. فقال مولانا: صدقت یا بنی! دلّ الرجل علی الحرام منها؟ فقال علیه السلام: فتش عن دینار رازی السکه، تاریخه سنه کذا، قد انطمس من نصف احدی صفحتیه نقشه وقراضه آملیّه وزنها ربع دینار، والعله فی تحریمها؛ ان صاحب هذه الصرّه وزن فی شهر کذا من سنه کذا علی حائک من جیرانه من الغزل منّا وربع منّ، فأتت علی ذلک مده، وفی انتهائها قیّض لذلک الغزل سارق فاخبر به الحائک صاحبه فکذبه واسترد منه بدل ذلک منّا ونصف منّ غزلا ادق مما کان دفعه الیه واتخذ من ذلک ثوبا کان هذا الدینار مع القراضه ثمنه. فلما فتح رأس الصرّه صادف رقعه فی وسط الدنانیر باسم من اخبر عنه وبمقدارها علی حسب ماقال، واستخرج الدینار والقراضه بتلک العلامه.

ثم اخرج صرّه اخری، فقال الغلام: هذه لفلان بن فلان من محله کذا بقم


1- لا یخفی: ان الهادی من القاب امامنا العسکری علیه السلام.

ص: 142

تشتمل علی خمسین دینارا لا یحل لنا لمسها! قال وکیف ذاک؟ قال لانها من ثمن حنطه حاف صاحبها علی اکاره فی المقاسمه وذلک انه قبض حصته منها بکیل واف وکان ما خص الاکار بکیل بخس. فقال مولانا: صدقت یا بنی! ثم قال: یا احمد بن اسحاق احملها باجمعها لتردّها او توصی بردها علی اربابها فلاحاجه لنا فی شی ء منها وائتنا بثوب العجوز؟ قال احمد: وکان ذلک الثوب فی حقیبه لی فنسیته.

فلما انصرف احمد بن اسحاق لیأتیه بالثوب نظر الیّ مولانا ابو محمد علیه السلام فقال: ما جاء بک یا سعد؟ فقلت: شوّقنی احمد بن اسحاق علی لقاء مولانا، قال: والمسائل التی اردت ان تسأله عنها؟ قلت: علی حالها یا مولای! قال: فسل قرّه عینی- واوما الی الغلام-؟! فقال لی الغلام: سل عما بدا لک منها؟ فقلت له: مولانا وابن مولانا؛ انا روینا عنکم ان رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم جعل طلاق نسائه بید امیر المؤمنین علیه السلام حتی ارسل یوم الجمل الی عائشه: انک قد ارهجت علی الاسلام واهله بفتنتک واوردت بنیک حیاض الهلاک بجهلک فان کففت عنی غربک والا طلقتک ونساء رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم قد کان طلاقهن وفاته. قال: ما الطلاق؟ قلت: تخلیه السبیل، قال: فإذا کان طلاقهن وفاه رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم قد خلّیت لهنّ السبیل! فلم لا یحل لهن الازواج؟ قلت: لان الله تبارک وتعالی حرم الازواج علیهن، قال: کیف وقد خلی الموت سبیلهنّ؟ قلت: فاخبرنی یا ابن مولای عن معنی الطلاق الذی فوّض رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم حکمه الی امیر المؤمنین علیه السلام؟ قال: ان الله تقدّس اسمه عظّم شأن نساء النبی صلی الله عیله وآله وسلم، فخصهن بشرف الامهات، فقال رسول

ص: 143

الله: یا ابا الحسن! ان هذا الشرف باق لهن مادمن لله علی الطاعه فایتهن عصت الله بعدی بالخروج علیک فاطلق لها فی الازواج واسقطها من شرف امومه المؤمنین؟.

قلت: فاخبرنی عن الفاحشه المبینه التی اذا اتت المرأه بها فی عدتها حل للزوج ان یخرجها من بیته؟ قال: الفاحشه المبینه هی السحق دون الزنا، فان المرأه اذا زنت واقیم علیها الحد لیس لمن ارادها ان یمتنع بعد ذلک التزوج بها لاجل الحد واذا سحقت وجب علیها الرجم، والرجم خزی ومن قد امرالله برجمه فقد اخزاه، ومن اخزاه فقد ابعده ومن ابعده فلیس لاحد ان یقربه.

قلت: فاخبرنی یا ابن رسول الله عن امرالله لنبیه موسی علیه السلام (فاخلع نعلیک انک بالواد المقدس طوی)، فان فقهاء الفریقین؛ یزعمون انها کانت من اهاب المیته؟ فقال علیه السلام: من قال ذلک فقد افتری علی موسی واستجهله فی نبوته، لانه ما خلا الامر فیها من خطیئتین؛ اما ان تکون صلاه موسی فیهما جائزه، او غیر جائزه! فان کانت صلاته جائزه؟ جاز له لبسهما فی تلک البقعه، وان کانت مقدسه مطهره؟ فلیس باقدس واطهر من الصلاه، وان کانت صلاته غیر جائزه فیهما؟ فقد اوجب علی موسی انه لم یعرف الحلال من الحرام وماعلم ما تجوز فیه الصلاه وما لم تجز وهذا کفر.

قلت: فاخبرنی یا مولای عن التأویل فیهما؟ قال: ان موسی ناجی ربه بالواد المقدس، فقال: یارب انی قد اخلصت لک المحبه منی وغسلت قلبی عمن سواک- وکان شدید الحب لاهله- فقال الله تعالی: (اخلع نعلیک) ای انزع حب اهلک من قلبک، ان کانت محبتک لی خالصه وقلبک من المیل الی من سوای مغسولا.

ص: 144

قلت: فاخبرنی یا ابن رسول الله عن تأویل (کهیعص)؟ قال: هذه الحروف من انباء الغیب اطلع الله علیها عبده زکریا، ثم قصّها علی محمد صلی الله علیه وآله وسلم وذلک؛ ان زکریا سأل ربه؛ ان یعلمه اسماء الخمسه فاهبط علیه جبرئیل، فعلمه ایاها، فکان زکریا اذا ذکر محمدا وعلیا وفاطمه والحسن والحسین، سری عنه همه وانجلی کربه، واذا ذکر الحسین، خنقته العبره، ووقعت علیه البهره! فقال ذات یوم: یا الهی مابالی اذا ذکرت اربعا منهم تسلیت باسمائهم من همومی! واذا ذکرت الحسین تدمع عینی وتثور زفرتی!؟ فأنبأه الله تعالی عن قصته، وقال: (کهیعص) فالکاف؛ اسم کربلاء، والهاء؛ هلاک العتره، والیاء؛ یزید وهو ظالم الحسین علیه السلام، والعین؛ عطشه، والصاد؛ صبره، فلما سمع ذلک زکریا؛ لم یفارق مسجده ثلاثه ایام، ومنع فیها الناس من الدخول علیه، واقبل علی البکاء والنحیب وکانت ندبته: الهی اتفجع خیر خلقک بولده؟ الهی اتنزل بلوی هذه الرزیه بفنائه؟ الهی اتلبس علیا وفاطمه ثیاب هذه المصیبه؟ الهی اتحل کربه هذه الفجیعه بساحتهما؟! ثم کان یقول: اللهم ارزقنی ولدا تقرّ به عینی علی الکبر واجعله وارثا وصیّا واجعل محله منی محل الحسین، فإذا رزقتنیه فافتنی بحبه ثم فجّعنی به کما تفجّع محمّدا حبیبک بولده؟ فرزقه الله یحیی وفجّعه به، وکان حمل یحیی سته اشهر، وحمل الحسین علیه السلام کذلک، وله قصه طویله.

قلت: فاخبرنی یا مولای عن العله التی تمنع القوم من اختیار امام لانفسهم؟ قال: مصلح او مفسد؟ قلت: مصلح، قال: فهل یجوز ان تقع خیرتهم علی المفسد بعد ان لا یعلم احد ما یخطر ببال غیره من صلاح او فساد؟ قلت: بلی، قال: فهی العله واوردها لک ببرهان ینقاد له عقلک؛ اخبرنی عن الرسل الذین اصطفاهم

ص: 145

الله تعالی وانزل علیهم الکتاب وایدهم بالوحی والعصمه اذ هم اعلام الامم واهدی الی الاختیار منهم مثل موسی وعیسی علیهما السلام هل یجوز مع وفور عقلهما وکمال علمهما اذا همّا بالاختیار ان یقع خیرتهما علی المنافق وهما یظنان انه مؤمن؟ قلت: لا، فقال: هذا موسی کلیم الله مع وفور عقله وکمال علمه ونزول الوحی علیه اختار من اعیان قومه ووجوه عسکره لمیقات ربه سبعین رجلا ممن لایشک فی ایمانهم واخلاصهم فوقعت خیرته علی المنافقین! قال الله تعالی: (واختار موسی قومه سبعین رجلا لمیقاتنا- الی قوله- لن نؤمن لک حتی نری الله جهره فاخذتهم الصاعقه بظلمهم)، فلما وجدنا اختیار من قد اصطفاه الله للنبوه واقعا علی الافسد دون الاصلح، وهو یظن انه الاصلح دون الافسد، علمنا ان لا اختیارالا لمن یعلم ما تخفی الصدور وما تکن الضمائر وتتصرف علیه السرائر، وان لا خطر لاختیار المهاجرین والانصار بعد وقوع خیره الانبیاء علی ذوی الفساد لما ارادوا اهل الصلاح.

ثم قال مولانا: یاسعد! وحین ادعی خصمک ان رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم لما اخرج مع نفسه مختار هذه الامه الی الغار، الا علما منه؛ ان الخلافه له من بعده وانه هو المقلد امور التأویل والملقی الیه ازمه الامه وعلیه المعول فی لم الشعث وسدّ الخلل واقامه الحدود وتسریب الجیوش لفتح بلاد الکفر، فکما اشفق علی نبوته اشفق علی خلافته، إذ لم یکن من حکم الاستتار والتواری ان یروم الهارب من الشر مساعده من غیره الی مکان یستخفی فیه، وانما ابات علیا علی فراشه، لما لم یکن یکترث له ولم یحفل به لاستثقاله ایاه، وعلمه انه؛ ان قتل لم یتعذر علیه نصب غیره مکانه للخطوب التی کان یصلح لها! فهلا نقضت علیه

ص: 146

دعواه بقولک: الیس قال رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم: الخلافه بعدی ثلاثون سنه! فجعل هذه موقوفه علی اعمار الاربعه الذین هم الخلفاء الراشدون فی مذهبکم، فکان لا یجد بدا من قوله لک: بلی، قلتَ: فکیف تقول حینئذ؟ الیس کما علم رسول الله ان الخلافه من بعده لابی بکر، علم انها من بعد ابی بکر لعمر، ومن بعد عمر لعثمان، ومن بعد عثمان لعلی؟ فکان ایضا لا یجد بدا من قوله لک: نعم، ثم کنت تقول له: فکان الواجب علی رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم؛ ان یخرجهم جیمعا الی الغار ویشفق علیهم کما اشفق علی ابی بکر ولایستخف بقدر هؤلاء الثلاثه بترکه ایاهم وتخصیصه ابابکر اخراجه مع نفسه دونهم.

ولّما قال: اخبرنی عن الصدیق والفاروق اسلما طوعا او کرها؟ لمَ لم تقل له: بل اسلما طمعا وذلک؛ بانهما کانا یجالسان الیهود ویستخبرانهم عما کانوا یجدون فی التوراه وفی سائر الکتب المتقدمه الناطقه بالملاحم، من حال الی حال، من قصه محمد صلی الله علیه وآله وسلم، ومن عواقب امره، فکانت الیهود تذکر؛ ان محمد یسلط علی العرب، کما کان بختنصر سلط علی بنی اسرائیل، ولا بد له من الظفر بالعرب ما ظفر بختنصر ببنی اسرائیل، غیر انه کاذب فی دعواه انه نبی! فأتیا محمدا فساعداه علی شهاده؛ ان لا اله الا الله، وبایعاه طمعا فی ان ینال کل واحد منهما من جهته ولایه بلد اذا استقامت اموره واستتبت احواله، فلما ایسا من ذلک تلثما وصعدا العقبه مع عده من امثالهما من المنافقین علی ان یقتلوه، فدفع الله تعالی کیدهم وردهم بغیظهم لم ینالوا خیرا، کما اتی طلحه والزبیر علیا علیه السلام فبایعاه وطمع کل واحد منهما ان ینال من جهته ولایه بلد فلما ایسا نکثا بیعته وخرجا علیه فصرع الله کل واحد منهما مصرع اشباههما من الناکثین.

ص: 147

قال سعد: ثم قام مولانا الحسن بن علی الهادی علیه السلام للصلاه مع الغلام فانصرفت عنهما وطلبت اثر احمد بن اسحاق فاستقبلنی باکیا، فقلت ما ابطأک وابکاک؟ قال: قد فقدت الثوب الذی سألنی مولای احضاره! قلت: لاعلیک فاخبره؟ فدخل علیه مسرعا، وانصرف من عنده متبسما! وهو یصلی علی محمد وآل محمد، فقلت ما الخبر؟ قال: وجدت الثوب مبسوطا تحت قدمی مولانا یصلی علیه.

قال سعد: فحمدنا الله تعالی علی ذلک، وجعلنا نختلف بعد ذلک الیوم الی منزل مولانا ایاما، فلانری الغلام بین یدیه! فلما کان یوم الوداع، دخلت انا واحمد بن اسحاق وکهلان من اهل بلدنا، وانتصب احمد بن اسحاق بین یدیه قائما، وقال: یا ابن رسول الله! قد دنت الرحله واشتدت المحنه، فنحن نسأل الله تعالی؛ ان یصلی علی المصطفی جدک وعلی المرتضی ابیک وعلی سیده النساء امک وعلی سیدی شباب اهل الجنه عمک وابیک وعلی الائمه الطاهرین من بعدهما آبائک، وان یصلی علیک وعلی ولدک، ونرغب الی الله؛ ان یعلی کعبک ویکبت عدوک، ولاجعل الله هذا اخر عهدنا من لقائک؟ قال: فلما قال هذه الکلمات، استعبر مولانا حتی استهلت دموعه وتقاطرت عبراته! ثم قال: یا ابن اسحاق! لا تکلف فی دعائک شططا، فانک ملاق الله تعالی فی صدرک هذا، فخرّ احمد مغشیاعلیه! فلما افاق، قال: سألتک بالله وبحرمه جدک الا شرفتنی بخرقه اجعلها کفنا؟ فادخل مولانا یده تحت البساط فاخرج ثلاثه عشر درهما، فقال: خذها ولا تنفق علی نفسک غیرها فانک لن تعدم ما سألت، وان الله تبارک وتعالی لن یضیع اجر من احسن عملا.

ص: 148

قال سعد: فلما انصرفنا بعد منصرفنا من حضره مولانا من حُلوان علی ثلاثه فراسخ، حُمّ احمد بن اسحاق وثارت به عله صعبه ایس من حیاته فیها، فلما وردنا حلوان ونزلنا فی بعض الخانات دعا احمد بن اسحاق برجل من اهل بلده کان قاطنا بها، ثم قال: تفرقوا عنی هذه اللیله واترکونی وحدی فانصرفنا عنه ورجع کل واحد منا الی مرقده.

قال سعد: فلما حان ان ینکشف اللیل عن الصبح اصابتنی فکره ففتحت عینی فإذا انا بکافور الخادم، خادم مولانا ابی محمد علیه السلام وهو یقول: احسن الله بالخیرعزاکم وجبر بالمحبوب رزیتکم، قد فرغنا من غسل صاحبکم ومن تکفینه فقوموا لدفنه فانه من اکرمکم محلا عند سیدکم؟ ثم غاب عن ایعننا فاجتمعنا علی رأسه بالبکاء والعویل حتی قضینا حقه وفرغنا من امره رحمه الله.

3. کتاب الغیبه(1): حدثنا ابراهیم بن محمد بن فارس النیسابوری؛ قال: لما همّ الوالی عمرو بن عوف بقتلی وهو رجل شدید النصب، وکان مولعا بقتل الشیعه فاخبرت بذلک، وغلب علیّ خوف عظیم فودّعت اهلی واحبائی وتوجهت الی دار؛ ابی محمد علیه السلام لاودعه وکنت اردت الهرب، فلما دخلت علیه رایت غلاما جالسا فی جنبه وکان وجهه مضیئا کالقمر لیله البدر فتحیرت من نوره وضیائه وکاد ان ینسینی ماکنت فیه من الخوف والهرب! فقال: یا ابراهیم! لا تهرب فان الله تبارک وتعالی سیکفیک شره، فازداد بحیرتی، فقلت: لابی محمّد علیه السلام: یاسیدی! جعلنی الله فداک من هو فقد اخبرنی عمّا کان فی ضمیری؟


1- للفضل بن شاذان النیشابوری عن کفایه المهتدی( الاربعین) ذیل ح 32، ص 122.

ص: 149

فقال: هو ابنی وخلیفتی من بعدی وهو الذی یغیب غیبه طویله، ویظهر بعد امتلاء الارض جورا وظلما، فیملاها عدلا وقسطا، فسالته؛ عن اسمه؟ قال: هو سمیّ رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم وکنیه، ولا یحل لا حد ان یسمیه باسمه او یکنیه بکنیته الی ان یظهر الله دولته وسلطنته، فاکتم؛ یا ابراهیم ما رایت وسمعت منا الیوم الا عن اهله؟ فصلیت علیهما وآبائهما، وخرجت مستظهرا بفضل الله تعالی، واثقا بما سمعته من الصاحب علیه السلام فبشرنی عمّی علی بن فارس؛ بانّ المعتمد قد ارسل ابا احمد اخاه وامره بقتل عمرو بن عوف، فاخذه ابو احمد فی ذلک الیوم وقطعه عضوا عضوا، والحمدلله رب العالمین.(1)

4. کمال الدین (2): عن السیّاری؛ قال: حدثتنی نسیم وماریه قالتا: انه لما سقط صاحب الزمان علیه السلام من بطن امه جاثیا علی رکبتیه رافعا سبابتیه الی السماء ثم عطس؛ فقال: الحمدلله رب العالمین، وصلی الله علی محمد وآله، زعمت الظلمه ان حجه الله داحضه، لو اذن لنا فی الکلام لزال الشک (3).

5. اثباه الهداه(4): عن غیاث بن اسید قال: شهدت محمد بن عثمان العمری- قدس الله روحه- یقول لما ولد الخلف المهدی علیه السلام سطع نور من فوق راسه الی اعنان السماء! ثم سقط لوجهه ساجدا لربه تعالی ذکره ثم رفع راسه وهو یقول؛ (شهد الله انه لا اله الا هو والملائکه واولوا العلم قائما بالقسط لا اله الا


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 430.
2- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 430، ب 42، ح 5.
3- منتخب الاثر، ج 2، ص 397.
4- للشیخ الحرّ العاملی، ج 3، ص 669، ب 33، ح 37.

ص: 150

هو العزیز الحکیم ان الدین عند الله الاسلام)، قال: وکان مولده یوم الجمعه.(1)

وفی معجزاته زمن حیاه ابیه علیهما السلام؛ یوجد 10 احادیث.(2)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 394- 399.
2- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 417- 430.

ص: 151

السؤال الرابع هل کان للامام الحجه علیه السلام معجزات ایضا بعد زمن ابیه ای فی زمن غیبته الصغری؟

الجواب

نعم لقد ذکر التاریخ والرواه الکثیر من الروایات حول معجزاته فی الغیبه الصغری کما کان له من المعجزات زمن ابیه علیهم السلام وکما مر علیک، ونحن نشیر الی بعض الموارد:

1. الکافی (1): عن محمد بن علی بن شاذان النیشابوری قال: اجتمع عندی خمسمائه درهم تنقص عشرین درهما، فانفت ان ابعث بخمسمائه تنقص عشرین درهما، فوزنت من عندی عشرین درهما وبعثتها الی الاسدی، ولم اکتب مالی فیها، فورد: وصلت خمسمائه درهم لک منها عشرون درهما.

2. کمال الدین (2): حدثنا محمد بن الحسن- رضی الله عنه- عن سعد بن عبدالله عن علی بن محمد الرازی المعروف بعلان الکلینی قال: حدثنی محمد بن جبرئیل الاهوازی عن ابراهیم ومحمد ابنی الفرج عن محمد بن ابراهیم بن مهزیار؛ انه ورد العراق شاکّا مرتادا، فخرج الیه: قل للمهزیاری قد فهمنا ما حکیته عن موالینا بناحیتکم، فقل لهم: اما سمعتم الله عزّ وجلّ یقول: (یاایها


1- للشیخ الکلینی، ج 1، ص 523، ح 23.
2- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 486، ب 45، ح 8.

ص: 152

الذین امنوا اطیعوا الله واطیعوا الرسول واولی الامر منکم)، هل امر الا بما هو کائن الی یوم القیامه، اولم ترووا؛ انّ الله عزّ وجلّ جعل لکم معاقل تاوون الیها، واعلاما تهتدون بها، من لدن آدم علیه السلام الی ان ظهر الماضی [ابومحمد] صلوات الله علیه، کلما غاب علم بدا علم واذا افل نجم طلع نجم، فلما قبضه الله الیه ظننتم ان الله عزّ وجلّ قد قطع السبب بینه وبین خلقه، کلا ما کان ذلک ولایکون حتی تقوم الساعه ویظهر امر الله عزّ وجلّ وهم کارهون، یامحمد بن ابراهیم! لایدخلک الشک فیما قدمت له! فان الله عزّ وجلّ لا یخلی الارض من حجه، الیس قال لک ابوک قبل وفاته: احضر الساعه من یعیّر هذه الدنانیر التی عندی فلما ابطی ء ذلک علیه وخاب الشیخ علی نفسه الوحا قال لک: عیّرها علی نفسک واخرج الیک کیسا کبیرا وعندک بالحضره ثلاثه اکیاس وصرّه فیها دنانیر مختلفه النقد فعیّرتها، وختم الشیخ بخاتمه وقال لک اختم مع خاتمی فان اعش فانا احق بها وان امت فاتق الله فی نفسک اولًا ثم فی فخلّصنی وکن عند ظنّی بک، اخرج رحمک الله الدنانیر التی استفضلتها من بین النقدین من حسابنا وهی بضعه عشر دینارا واستردّ من قبلک؟ فانّ الزّمان اصعب ممّا کان وحسبنا الله ونعم الوکیل.

قال محمد بن ابرهیم: وقدمت العسکر زائرا، فقصدت الناحیه فلقیتنی امراه وقالت: انت محمد بن ابراهیم؟ فقلت: نعم، فقالت لی: انصرف فانک لا تصل فی هذا الوقت وارجع اللیله فان الباب مفتوح لک فادخل الدار واقصد البیت الذی فیه السراج؟ ففعلت؛ وقصدت الباب فاذا هو مفتوح فدخلت الدار وقصدت البیت الذی وصفته، فبینا انا بین القبرین انتحب وابکی اذ سمعت صوتا وهو یقول: یا

ص: 153

محمد! اتق الله وتب من کل ما انت علیه! فقد قلّدت امرا عظیما.

3. کمال الدین (1): حدثنا ابوجعفر محمد بن علی الاسود- رضی الله عنه- قال: سالنی علی بن الحسین بن موسی بن بابویه- رضی الله عنه- بعد موت محمد بن عثمان العمری- رضی الله عنه- ان اسال؛ ابا القاسم الروحی ان یسال؛ مولانا صاحب الزمان علیه السلام ان یدعو الله عزّ وجلّ ان یرزقه ولدا ذکرا؟ قال: فسالته، فانهی ذلک ثم اخبرنی بعد ذلک بثلاثه ایام؛ انه قد دعا لعلی بن الحسین، وانه سیولد له ولد مبارک ینفع [الله به وبعده اولاده.

قال ابو جعفرمحمد بن علی الاسود- رضی الله عنه-: وسالته فی امر نفسی؛ ان یدعو الله لی ان یرزقنی ولدا ذکرا؟ فلم یجبنی الیه! وقال: لیس الی هذا سبیل، قال: فولد لعلی بن الحسین- رضی الله عنه- محمد بن علی وبعده اولاده ولم یولد لی شی ء.

قال مصنف هذا الکتاب [الصدوق - رضی الله عنه- کان ابو جعفر محمد بن علی الاسود- رضی الله عنه- کثیرا ما یقول لی- اذا رآنی اختلف الی مجلس شیخنا محمد بن الحسن بن احمد بن الولید- رضی الله عنه- وارغب فی کتب العلم وحفظه-: لیس بعجب ان تکون لک هذه الرغبه فی العلم وانت ولدت بدعاء الامام علیه السلام.

4. الغیبه(2): حدثنا رجل صالح من اصحابنا؛ قال: خرجت سنه من السنین حاجا الی بیت الله الحرام وکانت سنه شدیده الحر کثیره السموم، فانقطعت عن


1- کالسابق، ج 2، ص 502، ب 45، ح 31.
2- للشریف الحسن بن حمزه عن کفایه المهتدی( الاربعین)، ص 140، ح 36.

ص: 154

القافله وضللت الطریق، فغلب علیّ العطش حتی سقطت واشرفت علی الموت، فسمعت صهیلا! ففتحت عینی فاذا بشاب حسن الوجه حسن الرائحه راکب علی دابّه شهباء، فسقانی ماءً ابرد من الثلج واحلی من العسل، ونجانی من الهلاک، فقلت: یاسیدی من انت؟ قال: انا حجه الله علی عباده، وبقیه الله فی ارضه، انا الذی املأ الارض قسطا وعدلا کما ملئت جورا وظلما، انا ابن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السلام، ثم قال: اخفض عینیک؟ فخفضتهما، ثم قال: افتحهما؟ ففتحتهما، فرایت نفسی فی قدام القافله! ثم غاب من نظری صلوات الله علیه.

5. الخرائج والجرائح (1): قال: ومنها ما روی عن ابی الحسن المسترق الضریر: کنت یوما فی مجلس الحسن بن عبدالله بن حمدان ناصرالدوله فتذاکرنا امر الناحیه؛ قال: کنت ازری علیها الی ان حضرت مجلس عمی الحسین یوما فاخذت اتکلم فی ذلک! فقال: یابنی قد کنت اقول بمقالتک هذه الی ان ندبت لولایه قم حین استصعبت علی السلطان، وکان کلّ من ورد الیها من جهه السلطان یحاربه اهلها، فسلّم الیّ جیشا وخرجت نحوها، فلما بلغت الی ناحیه طرز خرجت الی الصید ففاتتنی طریده فاتبعتها واوغلت فی اثرها، حتی بلغت الی نهر فسرت فیه وکلما اسیر یتسع النهر فبینما انا کذلک اذ طلع علیّ فارس تحته شهباء وهو معمم بعمامه خز خضراء لا اری منه الا عینیه وفی رجلیه خفان احمران فقال لی: یاحسین! فلا هو امّرنی ولا کنّانی فقلت: ماذا ترید؟ قال: لِمَ تزری علی الناحیه؟ ولِمَ تمنع اصحابی خمس مالک!. وکنت الرجل الوقور


1- لقطب الدین الراوندی، ج 1، ص 472، ح 17.

ص: 155

الذی لا یخاف شیئا؟! فارعدت وتهیبته وقلت له: افعل یاسیدی ما تامر به، فقال: اذا مضیت الی الموضع الذی انت متوجه الیه فدخلته عفوا وکسبت ما کسبته تحمل خمسه الی مستحقه؟ فقلت: السمع والطاعه، فقال: امض راشدا؟ ولوی عنان دابته وانصرف، فلم ادر ای طریق سلک، وطلبته یمینا وشمالا فخفی علیّ امره وازددت رعبا وانکفات راجعا الی عسکری وتناسیت الحدیث، فلما بلغت قم وعندی انی ارید محاربه القوم، خرج الیّ اهلها وقالوا کنا نحارب من یجیئنا بخلافهم لنا، فامّا اذا وافیت انت فلا خلاف بیننا وبینک ادخل البلده فدّبرها کما تری؟ فاقمت فیها زمانا و کسبت اموالا زائده علی ما کنت اقدر، ثم وشی القواد بی الی السلطان وحسدت علی طول مقامی وکثره ما اکتسبت فعزلت ورجعت الی بغداد فابتدأت بدار السلطان وسلمت علیه واتیت الی منزلی وجاءنی فیمن جاءنی محمد بن عثمان العمری، فتخطی الناس حتی اتکأ علی تکأتی! فاغتظت من ذلک، ولم یزل قاعدا ما یبرح! والناس داخلون وخارجون، وانا ازداد غیظا فلما انصرم [الناس وخلا] المجلس دنا الی وقال: بینی وبینک سرّ فاسمعه؟ فقلت: قل؟ فقال: صاحب الشهباء والنهر؛ یقول: قد وفینا بما وعدنا؟! فذکرت الحدیث وارتعت من ذلک! وقلت: السمع والطاعه، فقمت فاخذت بیده ففتحت الخزائن فلم یزل یخمسها الی ان خمس شیئا کنت قد نسیته مما کنت قد جمعته وانصرف ولم اشک بعد ذلک وتحققت الامر.

فأنا منذ سمعت هذا من عمّی ابی عبدالله زال ما کان اعترضنی من شک.

ولقد ورد فی بعض معجزاته علیه السلام فی الغیبهالصغری 29 حدیثا.(1)


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 484- 505.

ص: 156

السؤال الخامس: اذا کان الامام الحجه علیه السلام یعیش وهو غائب عن الناس فکیف کان یدیر الامور وکیف کان یتصل بالناس؟

الجواب

لقد کان اتصال الامام بالناس بعده طرق؛ منها: عن طریق السفراء، ثم الوکلاء، او یباشر بعض الامور بنفسه علیه السلام کما مرّ علیک سابقا، او کان بتوسط بعض الناس الغیر معروفین، ونحن نشیر هنا الی سفراءه ونوابه فی غیبته الصغری الذین کانوا وسائط لاتصاله مع الناس:

ونذکر نبذه عنهم کما ذکر استاذنا المفدی المؤلف دام ظله، حیث قال:

اعلم؛ ان وکلاءه ونوابه علیه السلام فی زمان الغیبه الصغری کما یظهر من مراجعه الکتب المعتبره کانوا عده من الثقات الممدوحین بالوثاقه والامانه والصداقه وکان یخرج من عندهم توقیعاته واوامره ونواهیه علیه السلام ویظهر منهم الکرامات والاخبار عن المغیبات من جهته، واقتصر علی ذکر اسماء الاربعه المعروفین منهم الذین اجمع الشیعه علی امانتهم وعدالتهم ورفعه مقامهم وعلوّ درجتهم فنقول:

الاول: الشیخ ابو عمرو عثمان بن سعید العمری- رضی الله تعالی عنه- وقد نصبّه ابو الحسن علی بن محمد العسکری وابو محمد الحسن بن علی علیهم السلام، وکان اسدیا ویقال له العسکری والسمّان؛ لانه کان یتجر فی السمن تغطیه علی

ص: 157

الامر، وقد ورد النص علیه من الامامین المذکورین ومن مولانا صاحب الزمان صلوات الله علیه، وقد ذکره الشیخ؛ فی رجاله تاره، فی ذکر اصحاب الهادی علیه السلام فقال:

عثمان بن سعید العمری، یکنی ابا عمرو السمّان، ویقال له: الزیات، خدمه وله احدی عشره سنه، وله الیه عهد معروف

، وتاره فی اصحاب ابی محمد الحسن علیه السلام فقال:

جلیل القدر ثقه وکیله علیه السلام

وقال ایضا فی رجاله:

محمد بن عثمان بن سعید العمری یکنی؛ ابا جعفر وابوه یکنی ابا عمرو جمیعا وکیلان من جهه صاحب الزمان علیه السلام ولهما منزله جلیله عند الطائفه، انتهی

، ولقد اجاد المولی الوحید، حیث قال، کما فی تنقیح المقال: هو اجل واشهر من ان یُذکر.

الثانی: ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید العمری- رضوان الله تعالی علیه- فانه لما مضی ابوه ابو عمرو قام مقامه بنصّ ابی محمد علیه السلام علیه، ونصّ ابیه عثمان علیه، بامر القائم علیه السلام وقد نقل الشیخ فی غیبته، عن ابی العباس عن هبه الله بن محمد عن شیوخه: اجماع الشیعه علی عدالته ووثاقته وامانته، لما ورد علیه من النص بالعداله والامر بالرجوع الیه فی حیاه الحسن علیه السلام وبعد موته فی حیاه ابیه قال:

وقد نقلت عنه دلائل کثیره ومعجزات الامام ظهرت علی یده ... الخ

. قال فی تنقیح المقال:

جلاله شان الرجل وعلو قدره ومنزلته فی الامامیه اشهر من ان یحتاج الی بیان ... الخ

وکان له کتب مصنفه مما سمعها من ابی محمد الحسن ومن الصاحب علیهما السلام ومن ابیه عثمان بی سعید عن ابی محمد وعن ابی الحسن الهادی علیهما السلام قال الشیخ فی کتاب (الغیبه)؛ قال ابو نصر هبه الله: وجدت بخط ابی الزراری- رحمه الله وغفر له-؛ ان ابا جعفر محمد

ص: 158

بن عثمان العمری- رحمه الله علیه- مات فی آخر جمادی الاولی سنه خمس وثلاثمائه وذکر ابو نصر هبه الله بن محمد بن احمد؛ ان ابا جعفر العمری مات فی سنه اربع وثلاثمائه، وانه کان یتولی هذا الامر نحوا من خمسین سنه یحمل الناس الیه اموالهم ویُخرج الیهم التوقیعات بالخط الذی کان یخرج فی حیاه الحسن علیه السلام الیهم بالمهمّات فی امر الدین والدنیا وفیما یسألونه من المسائل بالاجوبه العجیبه، رضی الله عنه وارضاه.

الثالث: من السفراء؛ الشیخ ابو القاسم الحسین بن روح بن ابی بحر النوبختی- رحمه الله علیه- المتولی لمقام النیابه الخاصه بعد محمد بن عثمان، رحمهما الله، والقائم مقامه بنص منه بامر الامام علیه السلام وهو من اعقل الناس عند الموافق والمخالف، وکان له مکانه عظیمه عند العامه ایضا، وقد کان لمحمد بن عثمان نحوا من عشره انفس وابو القاسم بن روح فیهم وکانوا کلهم اخصّ به من الشیخ ابی القاسم وبلغ جعفر بن احمد بن متیل منه من الخصوصیه به وکثره کینونته فی منزله بمرتبه؛ کان اصحابنا لا یشکون؛ ان کانت حادثه لم تکن الوصیه إلا الیه، ولکن لما وقع الاختیار بامر الامام علی؛ ابی القاسم، لم ینکروا وسلموا، ولم یزل جعفر بن احمد بن متیل فی جمله ابی القاسم وبین یدیه کتصرفه بین یدی ابی جعفر العمری الی ان مات، وتوفی الشیخ ابو القاسم- رضی الله عنه- فی شعبان سنه ست وعشرین وثلاثمائه فکانت مده سفارته احدی او اثنتان وعشرون سنه.

الرابع: من الوکلاء فی عصر الغیبه الصغری؛ الشیخ ابو الحسن علی بن محمد السمری- رحمه الله علیه- القائم مقام الشیخ ابی القاسم بنصّ منه وهو آخر الوکلاء وبموته وقعت الغیبه التامه وصار الامر الی الفقهاء وحمله الاحادیث

ص: 159

وعلوم اهل البیت علیهم السلام، فیجب علی العوام الرجوع الیهم، ودلت علی ذلک روایات کثیره، قد مر بعضها ومات ابو الحسن علی بن محمد السمری؛ فی سنه تسع وعشرین وثلاثمائه.(1)


1- حاشیه منتخب الاثر، ح 2، ص 506- 508.

ص: 160

السؤال السادس: لقد بینتم ان الامام الحجه علیه السلام

له نواب اربعه یقومون بمقام السفاره والاتصال مع الناس فهل تؤید الروایات ذلک؟

الجواب

توجد روایات کثیره تذکر توکیلهم وسفارتهم ونیابتهم عن الامام الحجه علیه السلام فی الغیبه الصغری ونحن نشیر الی بعض منها:

1. غیبه الشیخ (1): حدث احمد بن اسحاق بن سعد القمی قال: دخلت علی ابی الحسن علی بن محمد صلوات الله علیه فی یوم من الایام، فقلت: یاسیدی انا اغیب واشهد ولا یتهیا لی الوصول الیک اذا شهدت فی کل وقت، فقول من نقبل وامرمن نمتثل؟ فقال لی صلوات الله علیه: هذا ابو عمرو الثقه الامین ما قاله لکم فعنّی یقوله وما اداه الیکم فعنی یؤدیه، فلما مضی ابوالحسن علیه السلام وصلت الی ابی محمد ابنه الحسن العسکری علیه السلام ذات یوم، فقلت له علیه السلام؛ مثل قولی لابیه؟ فقال لی: هذا ابو عمرو الثقه الامین، ثقه الماضی وثقتی فی المحیا والممات، فما قاله لکم فعنی یقوله وما ادی الیکم فعنی یؤدیه.

قال ابو محمد هارون: قال ابو علی: قال ابوالعباس الحمیری: فکنا کثیرا ما نتذاکر هذا القول ونتواصف جلاله محلّ ابی عمرو.


1- للشیخ الطوسی، ص 354، ح 315.

ص: 161

وهذه الروایه کانت فی السفیر الاول ابی عمرو عثمان بن سعید العمری- رضی الله تعالی عنه-.

2. کمال الدین (1): قال عبدالله بن جعفر الحمیری: وخرج التوقیع الی الشیخ ابی جعفر محمد بن عثمان العمری فی التعزیه بابیه- رضی الله تعالی عنهما- وفی فصل من الکتاب: انا لله وانا الیه راجعون تسلیما لامره ورضاءً بقضائه عاش ابوک سعیدا ومات حمیدا فرحمه الله والحقه باولیائه وموالیه علیهم السلام، فلم یزل مجتهدا فی امرهم ساعیا فیما یقربه الی الله عزّ وجلّ والیهمّ، نضّرالله وجهه واقاله عثرته.

وفی فصل آخر: اجزل الله لک الثواب واحسن لک العزاء رزئت ورزئنا واوحشک فراقه واوحشنا، فسره الله فی منقلبه، وکان من کمال سعادته ان رزقه الله عزّ وجلّ ولدا مثلک یخلفه من بعده ویقوم مقامه بامره ویترحم علیه، واقول؛ الحمدلله فان الانفس طیبه بمکانک وما جعله الله عزّ وجلّ فیک وعندک، اعانک الله وقواک وعضدک ووفقک وکان الله لک ولیا وحافظا وراعیا وکافیا ومعینا.

وهذه الروایه کانت فی السفیر الثانی ابی جعفر محمد بن عثمان بن سعید العمری- رضوان الله تعالی علیه-.

3. البحار(2): عن ابی نصر هبه الله بن محمد قال: حدثنی خالی ابو ابراهیم جعفربن احمد النوبختی، قال لی ابی احمد بن ابراهیم وعمی ابوجعفر عبدالله بن ابراهیم وجماعه من اهلنا- یعنی بنی نوبخت-: ان ابا جعفر العمری لما اشتدت


1- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 510، ب 45، ح 41.
2- للعلامه المجلسی، ج 51، ص 355، ب 16، ح 6.

ص: 162

حاله، اجتمع جماعه من وجوه الشیعه منهم ابو علی بن همام وابوعبدالله بن محمد الکاتب وابوعبدالله الباقطانی وابوسهل اسماعیل بن علی النوبختی وابوعبدالله بن الوجناء وغیرهم من الوجوه والاکابر فدخلوا علی ابی جعفر- رضی الله عنه- فقالوا له: ان حدث امر فمن یکون مکانک؟ فقال لهم: هذا ابو القاسم الحسین بن روح بن ابی بحر النوبختی القائم مقامی والسفیر بینکم وبین صاحب الامر علیه السلام والوکیل والثقه الامین فارجعوا الیه فی امورکم وعوّلوا علیه فی مهماتکم فبذلک امرت وقد بلّغت.

وهذه الروایه کما تری هی فی السفیر الثالث ابی القاسم الحسین بن روح النوبختی- رضوان الله تعالی علیه-.

4. اعلام الوری (1): عن ابی عبدالله أحمد بن محمد الصفوانی، قال اوصی الشیخ ابوالقاسم- رضی الله عنه- الی ابی الحسن علی بن محمد السمری- رضی الله عنه- فقام بما کان الی ابی القاسم فلما حضرته الوفاه حضرت الشیعه عنده وسالته عن الموکل بعده ولمن یقوم مقامه؟ فلم یظهر شیئا من ذلک وذکر انه لم یؤمر بان یوصی الی احد بعده فی هذا الشان.

وهذه الروایه کما تری؛ هی فی السفیر الرابع الشیخ ابی الحسن علی بن محمد السمری- رحمه الله تعالی-.

5. کمال الدین (2): حدثنا ابو محمد الحسن بن احمد المکتّب، قال کنت بمدینه السلام فی السنه التی توفی فیها الشیخ علی بن محمد السمری- قدس الله روحه


1- لأمین الاسلام ابی علی الطبرسی، ص 417، ب 3، ف 1.
2- لأبی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 516، ب 45، ح 44.

ص: 163

- فحضرته قبل وفاته بایام، فاخرج الی الناس توقیعا نسخته: بسم الله الرحمن الرحیم؛ یاعلی بن محمد السمری! اعظم الله اجر اخوانک فیک فانک میت ما بینک وبین سته ایام فاجمع امرک ولاتوصی الی احد یقوم مقامک بعد وفاتک فقد وقعت الغیبه الثانیه [التامه- خ فلا ظهور الا بعد اذن الله عزّ وجلّ، وذلک بعد طول الامد وقسوه القلوب وامتلاء الارض جورا، وسیاتی شیعتی من یدعی المشاهده! الا فمن ادّعی المشاهده قبل خروج السفیانی والصیحه فهو کاذب مفتر ولا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم.

قال: فنسخنا هذا التوقیع وخرجنا من عنده فلما کان الیوم السادس عدنا الیه وهو یجود بنفسه فقیل له: من وصیّک من بعدک؟ فقال: لله امر هو بالغه ومضی- رضی الله عنه- فهذا آخر کلام سمع منه.

وهنا فائده علمیه اشار الیها المؤلف دام ظله وهی:

هذا وربما یقال: بان هذا التوقیع بظاهره ینافی الحکایات الکثیره المواتره القطعیه التی لا یمکن احصاؤها لکثرتها وتدل علی وقوع المشاهده، وتشرف البعض بدرک فیض زیارته والتشرف بمحضره، وینافی ایضا ما اتفق الکل علیه ظاهرا حتی الصدوق ناقل هذا الخبر، وجوها ذکر السته منها فی (جنه الماوی):

منها؛ ما عن المجلسی فی (البحار) وغیره وهو: ان سیاق الخبر یشهد بان المراد من ادعاء المشاهده ادعاؤها مع النیابه والسفاره وایصال الاخبار من جانبه الی الشیعه علی مثال السفراء فی الغیبه الصغری وهذا الوجه قریب جدا.

ومنها: انه خبر واحد مرسل ضعیف لم یعمل به ناقله وهو الصدوق فی الکتاب المذکور واعرض الاصحاب عنه فلا یعارض تلک الوقائع والقصص التی یحصل

ص: 164

القطع عن مجموعها بل من بعضها المتضمن لکرامات ومفاخر لا یمکن صدورها من غیره علیه السلام.(1)

ویوجد فی حالات سفرائه ونوابه فی الغیبه الصغری 27 حدیثا.(2)


1- منتخب الاثر، ج 2، حاشیه ص 520.
2- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 506- 521.

ص: 165

السؤال السابع: هل لکم ان تذکروا شیئا عن حالات سفراء الامام الحجه علیه السلام

وبعض من معجزاتهم التی ظهرت منهم زمن الغیبه الصغری؟

الجواب

تعتبر معجزات السفراء من الامور المهمه التی تثبت قلوب الشیعه فی زمن الغیبه الصغری، وکان لهذه المعجزات رواج بین اوساط الشیعه، فظهرت منهم الکرامات والاخبار عن المغیبات من جهه الامام الحجه علیه السلام.

ونحن نذکر فی هذا المختصر بعض من حالاتهم ومعجزاتهم رضوان الله تعالی علیهم:

1. الکافی (1): عن عبدالله بن جعفر الحمیری، قال: اجتمعت انا والشیخ ابو عمرو- رحمه الله- عند احمد بن اسحاق، فغمزنی احمد بن اسحاق ان اسأله عن الخلف؟ فقلت له: یا ابا عمرو! انی ارید ان اسألک عن شی ء وما انا بشاک فیما ارید ان اسألک عنه! فان اعتقادی ودینی؛ ان الارض لا تخلو من حجه الا اذا کان قبل یوم القیامه باربعین یوما فإذا کان ذلک رُفعت الحجه واغلق باب التوبه فلم یک ینفع نفسا ایمانها لم تکن آمنت من قبل او کسبت فی ایمانها خیرا، فاولئک اشرار من خلق الله عزّ وجلّ، وهم الذین تقوم علیهم القیامه، ولکنی


1- للشیخ الکلینی، ص 329، ب تسمیه من رآه علیه السلام.

ص: 166

احببت ان ازداد یقینا، وان ابراهیم علیه السلام سال ربه عزّ وجلّ، ان یریه کیف یحیی الموتی؟ قال: اولم تؤمن! قال: بلی ولکن لیطمئن قلبی، وقد اخبرنی ابو علی احمد بن اسحاق عن ابی الحسن علیه السلام قال: سألته وقلت: من اعامل او عمّن آخذ، وقول من اقبل؟ فقال له: العمری ثقتی، فما ادی الیک عنّی فعنّی یؤدّی وما قال لک فعنی یقول فاسمع له واطع فانه الثقه المأمون، واخبرنی ابو علی؛ انه سأل ابا محمد علیه السلام: عن مثل ذلک؟ فقال له: العمری وابنه ثقتان فما ادّیا الیک عنّی فعنّی یؤدّیان، وما قالا لک فعنّی یقولان، فاسمع لهما واطعهما فانهما الثقتان المأمونان، فهذا قول امامین قد مضیا فیک؟ قال: فخرّ ابوعمرو ساجدا وبکی، ثم قال: سل حاجتک؟ فقلت له: انت رأیت الخلف من بعد ابی محمد علیه السلام؟ فقال: ای والله ورقبته مثل ذا- واومأ بیده- فقلت له: فبقیت واحده! فقال لی: هات، قلت: فالاسم؟ قال: محرّم علیکم ان تسألوا عن ذلک، ولا اقول هذا من عندی فلیس لی ان احلل ولا احرم ولکن عنه علیه السلام فان الامر عند السلطان؛ انّ ابا محمّد مضی ولم یخلف ولدا، وقسّم میراثه واخذه من لا حقّ له فیه، وهو ذا عیاله یجولون لیس احد یجسر أن یتعرّف الیهم، او ینیلهم شیئا، واذا وقع الاسم وقع الطلب فاتّقوا الله وامسکواعن ذلک.

2. کمال الدین (1): وحدثنا ابو جعفر محمد بن علی الاسود- رضی الله عنه- ان ابا جعفر العمری- قدس سره- حفر لنفسه قبرا وسواه بالساج فسألته عن ذلک؟ فقال للناس اسباب! ثم سألته بعد ذلک؟ فقال: قد امرت ان اجمع امری! فمات


1- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 502، ب 45، ح 29.

ص: 167

بعد ذلک بشهرین- رضی الله عنه-.

3. الخرائج والجرائح (1): قال جعفر بن محمد بن متیل: دعانی ابو جعفر محمد بن عثمان السمّان المعروف بالعمری- رضی الله عنه- فاخرج الیّ ثویبات معلمه وصرّه فیها دراهم فقال لی: یحتاج ان تصیر [تسیر- ظ] بنفسک الی واسط فی هذا الوقت وتدفع ما دفعت الیک الی اول رجل یلقاک عند صعودک من المرکب الی الشطّ بواسط؟ قال: فتداخلنی من ذلک غمّ شدید، وقلت: مثلی یُرسل فی هذا الامر ویحمل هذا الشی ء الوتح (القلیل من کل شئ)، قال: فخرجت الی واسط وصعدت من المرکب، فأول رجل یلقانی سألته عن الحسن بن محمد بن قطاه الصیدلانی وکیل الوقف بواسط؟ فقال: انا هو من انت؟ فقلت: انا جعفر بن محمد بن متیل! قال: فعرفنی باسمی وسلم علی وسلمت علیه وتعانقنا، فقلت له: ابو جعفر العمری یقرأ علیک السلام ودفع الی هذه الثویبات وهذه الصره لاسلمها الیک، فقال: الحمدلله فأن محمد بن عبدالله الحائری [العامری- خ قد مات، وخرجت لاصلاح کفنه، فحلّ الثیاب واذا فیها ما یحتاج الیه من حبر وثیاب وکافور فی الصرّه وکری الحمّالین والحفار، قال: فشیّعنا جنازته وانصرفت.

4. البحار(2): وسأله (ای الحسین بن روح) بعضُ المتکلمین وهو المعروف بترک الهروی، فقال له: کم بنات رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم؟ فقال: اربع، قال: فایتهن افضل؟ فقال: فاطمه (علیها السلام)، فقال: ولم صارت افضل وکانت اصغرهن سنا واقلهم صحبه لرسول الله صلی الله علیه وآله؟ قال: لخصلتین خصها الله


1- لقطب الدین الراوندی باب العلامات السارّه، ص 1119، ح 35.
2- للعلامه المجلسی، ح 43، ص 37، ب 2، ذیل ح 40.

ص: 168

بهما تطولا علیها وتشریفا واکراما لها، احداهما؛ انها ورثت رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم و لم یرث غیرها من ولده، والاخری؛ ان الله تعالی ابقی نسل رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم منها ولم یبقه من غیرها ولم یخصّصها بذلک الا لفضل اخلاص عرفه من نیّتها، قال الهروی: فما رأیت احدا تکلم واجاب فی هذا الباب باحسن ولا اوجز من جوابه.

5. کتاب الغیبه(1): عن ابی عبدالله الحسین بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه، قال: حدثنی جماعه من اهل بلدنا المقیمین کانوا ببغداد فی السنه التی خرجت القرامطه علی الحاجّ، وهی سنه تناثر الکواکب؛ ان والدی- رضی الله عنه- کتب الی الشیخ ابی القاسم الحسین بن روح- رضی الله عنه- یستأذن فی الخروج الی الحج؟ فخرج فی الجواب؛ لا تخرج فی هذه السنه، فاعاد؛ فقال: هو نذرواجب افیجوز لی القعود عنه؟ فخرج الجواب؛ ان کان لا بد فکن فی القافله الاخیره! فکان فی القافله الاخیره فسلم بنفسه وقُتل من تقدمه فی القوافل الاخر.

6. علل الشرایع (2): حدثنا محمد بن ابراهیم بن اسحاق الطالقانی- رضی الله عنه- قال: کنت عند الشیخ ابی القاسم الحسین بن روح- قدس الله روحه- مع جماعه فیهم علی بن عیسی القصری، فقام الیه رجل، فقال له: انی ارید ان اسألک عن شی ء؟ فقال له: سل عما بدا لک؟ فقال الرجل: اخبرنی عن الحسین بن علی علیهما السلام اهو ولی الله؟ قال: نعم، قال: اخبرنی عن قاتله اهو عدو الله؟


1- للشیخ الطوسی، ص 322، ح 270.
2- لابی جعفرالشیخ الصدوق، ج 1، ص 241، ب 177، ح 1.

ص: 169

قال نعم، قال الرجل: فهل یجوز ان یسلط الله عزّوجلّ عدوه علی ولیه؟! فقال له ابوالقاسم الحسین بن روح- قدس الله روحه-: افهم عنی ما اقول لک، اعلم ان الله عزّ وجلّ لا یخاطب الناس بمشاهده العیان ولا یشافههم بالکلام، ولکنه جل جلاله یبعث الیهم رسلا من اجناسهم واصنافهم بشرا مثلهم ولو بعث الیهم رسلا من غیر صنفهم وصورهم لنفروا عنهم ولم یقبلوا منهم، فلما جاؤوهم وکانوا من جنسهم یأکلون الطعام ویمشون فی الاسواق، قالوا لهم: انتم بشر مثلنا ولا نقبل منکم حتی تأتوننا بشی ء نعجز ان نأتی بمثله فنعلم انکم مخصوصون دوننا بما لا نقدر علیه؟ فجعل الله عزّ وجلّ لهم المعجزات التی یعجز الخلق عنها، فمنهم من جاء بالطوفان بعد الانذار والاعذار فغرق جمیع من طغی وتمرد، ومنهم من القی فی النار فکانت بردا وسلاما، ومنهم من اخرج من الحجر الصلد ناقه واجری من ضرعها لبنا، ومنهم من فلق له البحر وفجّر له من الحجر العیون وجعل له العصا الیابسه ثعبانا تلقف ما یأفکون، ومنهم من ابرأ الاکمه والابرص واحیی الموتی بإذن الله وأنبأهم بما یأکلون وما یدخرون فی بیوتهم، ومنهم من انشق له القمر وکلمته البهائم مثل البعیر والذئب وغیر ذلک، فلما أتوا بمثل ذلک وعجز الخلق عن امرهم وعن أن یأتوا بمثله کان من تقدیر الله عزّ وجلّ ولطفه بعباده وحکمته؛ ان جعل انبیاءه علیهم السلام مع هذه القدره والمعجزات فی حاله غالبین، وفی اخری مغلوبین، وفی حال قاهرین، وفی اخری مقهورین، ولو جعلهم الله عزّ وجلّ فی جمیع احوالهم غالبین وقاهرین ولم یبتلهم ولم یمتحنهم لاتخذهم الناس آلهه من دون الله عزّ وجلّ، ولما عرف فضل صبرهم علی البلاء والمحن والاختبار، ولکنه عزّ وجلّ جعل احوالهم فی ذلک کاحوال غیرهم لیکونوا فی

ص: 170

حال المحنه والبلوی صابرین وفی حال العافیه والظهور علی الاعداء شاکرین، ویکونوا فی جمیع احوالهم متواضعین غیر شامخین ولامتجبرین، ولیعلم العباد ان لهم علیهم السلام الها هو خالقهم ومدبرهم فیعبدوه ویطیعوا رسله وتکون حجه الله ثابته علی من تجاوز الحد فیهم وادّعی لهم الربوبیه او عاند او خالف وعصی وجحد بما اتت به الرسل والانبیاء علیهم السلام؛

(لیهلک من هلک عن بینه ویحیی من حیّ عن بینه).

قال محمد بن ابراهیم بن اسحاق- رضی الله عنه-: فعدت الی الشیخ ابی القاسم بن روح قدس الله روحه من الغد وانا اقول فی نفسی؛ اتراه ذکر ما ذکر لنا یوم امس من عند نفسه؟! فابتدأنی! فقال لی: یا محمد بن ابراهیم! لان اخرّ من السماء فتخطفنی الطیر او تهوی بی الریح فی مکان سحیق احبّ الیّ من ان اقول؛ فی دین الله عزّ وجلّ برأیی، او من عند نفسی، بل ذلک عن الاصل ومسموع عن الحجّه صلوات الله علیه وسلامه.

7. فرج المهموم (1): حدث جماعه من اهل قم منهم عمران الصفار وقریبه علویه الصفار والحسین بن احمد بن علی بن احمد بن ادریس- رحمهم الله- قالوا: حضرنا بغداد فی السنه التی توفی فیها؛ ابی علی بن الحسین بن موسی بن بابویه، وکان ابو الحسن علی بن محمد السمری- قدس سره- یسألنا کلّ قریب عن خبرعلی بن الحسین- رحمه الله؟ فنقول: قد ورد الکتاب باستقلاله، حتی کان الیوم الذی قبض فیه، فسألنا عنه؟ فذکر له مثل ذلک، فقال: اجرکم الله فی


1- للسید ابن طاووس، ص 130.

ص: 171

علی بن الحسین فقد قبض فی هذه الساعه! قالوا: فأثبتنا تاریخ الساعه والیوم والشهر، فلما کان بعد سبعه عشر یوما او ثمانیه عشر یوما، ورد الخبر؛ انه قبض فی تلک الساعه التی ذکرها الشیخ ابو الحسن- قدّس سره-.

8. رجال الکشی (1): جعفر بن معروف الکشّی، قال: کتب ابوعبدالله البلخی الیّ، یذکر عن الحسین بن روح القمّی؛ ان احمد بن اسحاق کتب الیه یستاذنه فی الحج فاذن له وبعث الیه بثوب، فقال احمد بن اسحاق: نعی الیّ نفسی! فانصرف من الحج فمات بحلوان.

وهناک روایات اخری لم نذکرها.(2)


1- للشیخ ابو عمر الکشّی، ص 557، رقم 1052 طبع مشهد.
2- منتخب الاثر، ج 2، ص 506- 521.

ص: 172

ص: 173

الفصل الخامس: حول غیبته الکبری علیه السلام و فیمن رآه و بعض من معجزاته

اشاره

ص: 174

ص: 175

السؤال الاول: ان بعض العامه یعتقد ان الامام الحجه علیه السلام غاب فی السرداب!

فهل هذا صحیح، وما هو جوابکم اذا لم یکن کذلک؟

الجواب

ان قضیه غیبه الامام فی السرداب، هو افتراء علی الشیعه، ولیس عندنا ذکر للسرداب سوی قضیه المعتضد التی اذکرها لک:

کتاب الغیبه(1): وحدث عن رشیق صاحب المادرای، قال: بعث الینا المعتضد ونحن ثلاثه نفر، فأمرنا؛ ان یرکب کلّ واحد منا فرسا ونجنب آخر ونخرج مُخفین لا یکون معنا قلیل ولا کثیر الا علی السرج مصلّی، وقال [لنا]: الحقوا بسامره، ووصف لنا محلّه ودارا وقال: اذا اتیتموها تجدون علی الباب خادما اسود، فاکبسوا الدار ومن رایتم فیها فاتونی براسه؟ فوافینا سامره فوجدنا الامر کما وصفه وفی الدهلیز خادم اسود وفی یده تکه ینسجها فسالناه عن الدارومن فیها؟ فقال: صاحبها، فوالله ما التفت الینا وقل اکتراثه بنا! فکبسنا الدار کما امرنا، فوجدنا دارا سریه ومقابل الدار ستر ما نظرت قط الی انبل منه کان الایدی رفعت عنه فی ذلک الوقت، ولم یکن فی الدار احد فرفعنا الستر، فاذا بیت کبیر کأنّ بحرا فیه ماء، وفی اقصی البیت حصیر قد علمنا انه علی الماء، وفوقه رجل


1- للشیخ الطوسی، ص 248، ح 218 فصل ولاده صاحب الزمان علیه السلام.

ص: 176

من احسن الناس هیئه قائم یصلی فلم یلتفت الینا ولا الی شی ء من اسبابنا، فسبق احمد بن عبدالله لیتخطی البیت فغرق فی الماء ومازال یضطرب حتی مددت یدی الیه فخلصته واخرجته وغشی علیه وبقی ساعه، وعاد صاحبی الثانی الی فعل ذلک الفعل فناله مثل ذلک! وبقیت مبهوتا، فقلت لصاحب البیت: المعذره الی الله والیک، فوالله ما علمت کیف الخبر ولا الی من اجی ء، وانا تائب الی الله، فما التفت الی شی ء مما قلنا وما انفتل عما کان فیه، فهالنا ذلک وانصرفنا عنه، وقد کان المعتضد ینتظرنا وقد تقدّم الی الحجّاب؛ اذا وافیناه ان ندخل علیه فی ای وقت کان؟ فوافیناه فی بعض اللیل، فادخلنا علیه فسالنا عن الخبر؟ فحکینا له ما راینا، فقال: ویحکم لقیکم احد قبلی وجری منکم الی احد سبب اوقول؟ قلنا: لا، فقال: انا نفی من جدّی، وحلف باشد ایمان له؛ انّه رجل ان بلغه هذا الخبر لیضربنّ اعناقنا، فما جسرنا ان نحدّث به الا بعد موته.

ثم قال استاذنا المفدی؛ الشیخ صافی الگلپایگانی دام ظله معلقا علی هذه الروایه:

ثم اعلم؛ ان من مخاریق بعض العامه وافتراءاتهم نسبتهم الی الشیعه اعتقاد؛ ان القائم علیه السلام غاب فی السرداب وانه بعد غیبته باق فیه ولم یخرج منه الی الآن، ولم یره احد وانه یخرج منه، والشیعه ینتظرون خروجه منه، حتی قال ابن حجر فی (الصواعق): ولقد احسن القائل؛ ما آن للسرداب ان یلد الذی ... الخ)!.

اقول: قال الله تعالی؛ انما یفتری الکذب الذین لا یؤمنون بآیات الله واولئک هم الکاذبون ایها العلماء ایها القرّاء یااهل الانصاف، هذه کتب علماء الامامیه من عصر الغیبه بل قبلها الی زماننا، بین اظهرکم وایدیکم فانظروا فیها حتی تقفوا

ص: 177

علی شده التعصب والعناد وانظروا فیها حتی تعرفوا قیمه هذه الافتراءات وانظروا فیها حتی تعلموا انه لیس لهذا البهتان اثر فی کتاب واحد من اصاغر علماء الشیعه فضلا عن اکابرهم واعیانهم! کالکلینی، والصدوق، والنعمانی، والمفید، والشیخ، والسیدین؛ المرتضی والرضی، والعلامه، وغیرهم، انظروا فیها حتی تقفوا علی الاسباب التی توجب افتراق کلمه هذه الامه والمانع الفذ من تقریبهم وتوحید کلمتهم، ولعمر الحق ان لمثل هذا البهتان- الذی تقشعر الجلود وتندهش العقول منه- رجال یعدون انفسهم من العلماء ومن اهل التثبت والتحقیق ومن المسلمین ثم یأتون باکذوبه وبهتان علی طائفه عظیمه من المسلمین، فیهم فی کل عصر وجیل؛ الوف من العلماء والحکماء والادباء والشعراء والمتکلمین واهل التصنیف والتألیف واکابر کل فن من فنون العلم، ویکتبون فی کتبهم التی یقرأها المسلمون واهل العلم والاطلاع، جیلا بعد جیل فیعرفون منها میزان علمهم ومبلغ هممهم، نعوذ بالله مما تزل به الاقلام والالباب.

نعم؛ لو جعلنا کتب الامامیه- قدیما و حدیثا- نصب اعیننا؛ لوجدناها مشحونه بروایات واحادیث وحکایات، کلها یکذب هذه المخاریق والمجعولات، وقد ذکرنا طائفه کثیره من هذه الروایات فی هذا الکتاب، قال المحدث النوری- رحمه الله- فی طی کلماته فی (کشف الاستار): نحن کلما راجعنا وتفحصنا لم نجد لما ذکروه اثرا بل لیس فیها ذکر للسرداب اصلا، سوی قضیه المعتضد التی نقلها نور الدین عبدالرحمان الجامی، فی (شواهد النبوه)، وهی موجوده فی کتبهم باسانیدهم ولکنهم ساقوا المتن هکذا: عن رشیق صاحب المادرای (ثم ذکر ما نقلناه فی المتن عن غیبه الشیخ عن رشیق وقال ..) ولیس فیه ذکر للسرداب

ص: 178

اصلا، الا ان القطب الراوندی ذکر فی (الخرائج) هذا الخبر، ثم قال فی موضع آخر علی ما نقله عنه بعض اصحابنا (وان لم نجده ایضا فیما عندی من نسخه): (ثم بعثوا عسکرا اکثر فلما دخلوا الدار سمعوا من السرداب قراءه القران فاجتمعوا علی بابه وحفظوه حتی لا یصعد ولا یخرج، وامیرهم قائم حتی یصل العسکر کلهم فخرج من السکه التی علی باب السرداب ومرّ علیهم، فلما غاب، قال الامیر: انزلوا علیه؟ فقالوا: ألیس هو قد مر علیک؟ فقال: ما رأیت! قال: ولم ترکتموه؟ قالوا: انا حسبنا انک تراه)، والظاهر ان هذا الخبر؛ هو الوجه فی تسمیه السرداب؛ بسرداب الغیبه فی لسان بعض العلماء فی خصوص کتب المزار انتهی ما فی (کشف الاستار)، ولیس فیما نقل عن الخرائج (وان لم اجده ایضا فی النسخه الموجوده منه عندی)؛ دلاله او اشاره الی ما نسب الی الشیعه، بل دلیل علی فساد هذه النسبه لتضمنه خروجه من السرداب.

هذا مع؛ ان هذه القصه انما وقعت بعد وقوع الغیبه بسنوات، فان غیبته علیه السلام وقعت فی سنه (260 ه-)، والمعتضد ملک الخلافه فی رجب سنه (279 ه-)، وان شئت مزید توضیح لذلک؛ فعلیک بکتاب (کشف الاستار) فانه قد ادّی حق المقام.

واما مایشاهد من السنّه الجاریه بین الشیعه؛ وهی زیاره مولانا المهدی علیه السلام فی هذا الموضع الشریف، فلیس لاعتقاد انه غاب فی السرداب ویجب ان ینتظر خروجه منه، بل لان الموضع المعروف بالسرداب وحرم العسکریین علیهما السلام محل دورهم وبیوتهم الشریفه التی اذن الله ان ترفع و یذکر فیها اسمه ومحل ولاده القائم علیه السلام ومحل بروز بعض معجزاته وخوارق عاداته ولیس

ص: 179

لها خصوصیه الا ما ذکر، ولکن هذه الخصوصیه تدعو شیعته ومحبیه الی زیارته فیها والاشتغال فیها بتلاوه القران والدعاء لفرجه وتعجیل ظهوره والصلوات علیه وعلی ابیه وجده وامه علیهم السلام، وللشیعه فی غیر هذا الموضع مقامات اخری یزورونه علیه السلام فیها، لما ثبت عندهم من مقامه علیه السلام فیها فی وقت من الاوقات.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 455- 458.

ص: 180

السؤال الثانی: ما هی الغیبه الکبری ومتی بدأت؟

الجواب

لقد مرّ علیک سابقا فی الفصل الثانی بعض الایضاح عن الغیبه الکبری، ونحن نذکر هنا ایضا ملخصا حول الغیبه الکبری:

لقد مرّ علیک ان للامام الحجه علیه السلام غیبتان، احداهما؛ اطول من الاخری، وقد انتهت الغیبه الصغری بموت آخر السفراء ای سنه (329 ه-)، وبدأت الغیبه الکبری حینها، وهی مستمره الی زماننا هذا فلا ظهور الی ان یاذن الله تعالی، و سیوافیک ان هذه الغیبه؛ کالغیبه الصغری فیها مصلحه وحکمه الهیه وقد مرّ علیک سابقا اشاره الی ذلک.

ص: 181

السؤال الثالث: هل للامام المهدی علیه السلام، سفراء فی الغیبه الکبری کما کان له سفراء فی الغیبه الصغری؟

الجواب

هو ما ذکره مؤلف کتاب؛ (منتخب الاثر) دام ظله:

وبعد انقضاء الغیبه القصری؛ وقعت الغیبه الطولی، فلا ظهور الی ان یأذن الله تعالی ولا یتفق درک خدمته الا للأوحدی من الناس، وانسدت فیها باب السفاره والنیابه الخاصه وفوض الامر الی الفقهاء العالمین بالاحکام وحمله الآثار والآخبار وعلوم الائمه الطاهرین، فقد روی الصدوق فی (کمال الدین)؛ عن محمّد بن محمّد بن عصام عن محمّد بن یعقوب عن اسحاق بن یعقوب، قال: سألت محمد بن عثمان العمری؛ ان یوصل لی کتابا قد سألت فیه عن مسائل شکلت علیّ؟ فورد التوقیع بخط مولانا صاحب الزمان علیه السلام:

اما ما سألت عنه ارشدک الله وثبتک ....... الی ان قال بعد ذکر اجوبه مسائله: واما الحوادث الواقعه فارجعوا فیما الی رواه حدیثنا، فانهم حجتی علیکم وانا حجه الله علیهم

، ورواه الشیخ فی کتاب (الغیبه) عن جماعه عن جعفر بن محمد بن قولویه وابی غالب الزراری وغیرهما کلهم عن محمد بن یعقوب، ورواه فی (الاحتجاج)؛ عن محمد بن یعقوب عن اسحاق.

وقال ابو عبدالله علیه السلام- فی الحدیث المشهور الذی رواه الکلینی بسنده عن

ص: 182

عمربن حنظله والشیخ ایضا باسناده عنه (کما فی الوسائل: ج 18 کتاب القضاء ب 11 من ابواب صفات القاضی ح 1)-: (من کان منکم ممن قد روی حدیثنا ونظر فی حلالنا وحرامنا وعرف احکامنا، فلیرضوا به حکما؛ فانی قد جعلته علیکم حاکما، فإذا حکم بحکمنا فلم یقبل منه فانما استخف بحکم الله وعلینا ردّ، والراد علینا کالراد علی الله وهو علی حد الشرک بالله).

وروی فی (الاحتجاج) عن الامام ابی محمد العسکری فی حدیث عن ابی عبدلله علیهما السلام انه قال:

فاما من کان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظا لدینه مخالفا علی هواه مطیعا لامر مولاه فللعوام ان یقلدوه

. وروی ایضا فی (الاحتجاج) بسنده عن الامام ابی محمد الحسن عن ابیه علی بن محمد الهادی علیهم السلام قال: (لولا من یبقی بعد غیبه قائمکم علیه السلام من العلماء الداعین الیه والدالین علیه والذابین عن دینه بحجج الله والمنقذین لضعفاء عباد الله من شباک ابلیس ومردته وفخاخ النواصب لما بقی احد الا ارتد عن دین الله ولکنهم الذین یمسکون ازمه قلوب ضعفاء الشیعه کما یمسک صاحب السفینه سکانها اولئک هم الافضلون عند الله عزّ وجلّ). وروی الشهید الثانی فی (منیه المرید)، عن الامام الهادی علیه السلام؛ نحوه.

وتدل علی ذلک غیر هذه الاحادیث؛ روایات اخری ذکرها الاصحاب- رضوان الله علیهم- فی کتبهم.

تنبیه فیه تاکید: اعلم انه- کما اشرنا الیه- قد انقضی بانقضاء عصر الغیبه القصری الصغری، ووقوع الغیبه التامه الطولی الکبری، عصر السفاره والوکاله فلیس لاحد بعد ذلک ان یدعی السفاره والبابیه والنیابه والوکاله الخاصه

ص: 183

والوساطه بین الامام وسائرالناس الی ان یظهر الله امر ولیه وحجته علیه السلام فمن ادعی ما یفید بعض هذه المعانی یکذب ویردّ علیه، وهذا من ضروریات المذهب واتفق علیه الاکابر والاعلام خلفا عن سلف وعلیه اجماع الطائفه، ویدل علیه؛ الاخبار الناصه علی غیبته الطولی وابتلاء الناس فیها بالتمحیص والابتلاء والامتحان الشدید، ویکفیک فی ذلک ماقاله الشیخ الاجلّ الاقدم؛ ابو القاسم جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه المتوفی سنه (368 أو 369 ه-) مؤلف کتاب (کامل الزیارات)- رضوان الله تعالی علیه- قال: عندنا ان کل من ادعی الامر بعد السمری رحمه الله فهو کافر منمس ضال مضل.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 439- 441 الحاشیه.

ص: 184

السؤال الرابع: هل رأی الامام الحجه علیه السلام، احدٌ من الناس بعد ما قلتم بانقطاع باب السفاره و النیابه الخاصه؟

الجواب

لقد ذکر مؤلف کتاب منتخب الاثر دام ظله؛ بابا فی حالات الامام الحجه علیه السلام ومعجزاته فی الغیبه الکبری، وذکر بعض من تشرف بزیارته ونقل الکثیر من الاحادیث فی ذلک، ونحن نذکر روایات؛ فیمن رآه فی الغیبه الکبری:

1. الانوار النعمانیه(1): قال

بعد ذکر ورع المقدس الاردبیلی- قدس سره- وعلو رتبته فی الزهد والتقوی وبعض کراماته

: حدثنی اوثق مشایخی علما وعملا: ان لهذا الرجل- وهو المولی الاردبیلی- تلمیذا من اهل تفریش اسمه میرعلام [فیض الله- خ ، وقد کان بمکان من الفضل والورع (کان فاضلا محدثا جلیلا)(2) قال ذلک التلمیذ: انه قد کانت له حجره فی المدرسه المحیطه بالقبه الشریفه فاتفق انی فرغت من مطالعتی، وقد مضی جانب کثیر من اللیل، فخرجت من الحجره انظر فی حوش الحضره، وکانت اللیله شدیده الظلام فرأیت رجلا مقبلا علی الحضره الشریفه، فقلت: لعل هذا سارق جاء لیسرق شیئا من القنادیل! فنزلت واتیت الی قربه فرأیته وهو لایرانی فمضی الی الباب ووقف فرأیت القفل


1- للسید نعمهالله الجزائری، ج 2، ص 303.
2- راجع حاشیه منتخب الاثر، ج 2، ص 547 فیه ترجمه عنه.

ص: 185

قد سقط وفتح له الباب الثانی والثالث علی هذا الحال! فاشرف علی القبر فسلم واتی من جانب القبر ردّ السلام! فعرفت صوته، فإذا هو یتکلم مع الامام علیه السلام فی مسأله علمیه ثم خرج من البلد متوجها الی مسجد الکوفه، فخرجت خلفه وهو لایرانی، فلما وصل الی محراب المسجد سمعته یتکلم مع رجل آخر بتلک المسأله، فرجع ورجعت خلفه، فلما بلغ الی باب البلد اضاء الصبح فأعلنت نفسی له، وقلت له: یا مولانا کنت معک من الاول الی الآخر! فاعلمنی من کان الرجل الاول الذی کلمته فی القبه؟ ومن الرجل الآخر الذی کلمک فی مسجد الکوفه؟ فاخذ علی المواثیق انی لا اخبر احدا بسره حتی یموت، فقال لی: یا ولدی! ان بعض المسائل تشتبه علیّ فربما خرجت فی بعض اللیل الی قبر مولانا امیر المؤمنین علیه السلام وکلمته فی المسأله وسمعت الجواب، وفی هذه اللیله احالنی علی مولانا صاحب الزمان، وقال لی: ان ولدنا المهدی هذه اللیله فی مسجد الکوفه فامض الیه وسله عن هذه المسأله؟ وکان ذلک الرجل هو المهدی علیه السلام.

2. بحار الانوار(1): ومنها ما اخبرنی به جماعه من اهل الغری- علی مشرفه السلام-: ان رجلا من اهل قاشان اتی الی الغری متوجها الی بیت الله الحرام فاعتل عله شدیده حتی یبست رجلاه ولم یقدر علی المشی، فخلفه رفقاؤه وترکوه عند رجل من الصلحاء کان یسکن فی بعض حجرات المدرسه المحیطه بالروضه المقدسه، وذهبوا الی الحج، فکان هذا الرجل یغلق علیه الباب کل یوم


1- للعلامه المجلسی، ج 52، ص 176، ب 24.

ص: 186

ویذهب الی الصحاری للتنزه ولطلب الدراری التی تؤخذ منها، فقال له فی بعض الایام: انی قد ضاق صدری واستوحشت من هذا المکان فاذهب بی الیوم واطرحنی فی مکان واذهب حیث شئت؟ قال: فاجابنی الی ذلک، وحملنی وذهب بی الی مقام القائم صلوات الله علیه خارج النجف فاجلسنی هناک وغسل قمیصه فی الحوض وطرحه علی شجره کانت هناک وذهب الی الصحراء، وبقیت وحدی مغموما افکر فیما یؤول الیه امری، فأذا بشاب صبیح الوجه اسمر اللون، دخل الصحن وسلم علی وذهب الی بیت المقام، وصلی عند المحراب رکعات، بخضوع وخشوع لم ار مثله قط، فلما فرغ من الصلاه خرج واتانی وسآلنی عن حالی؟ فقلت له: ابتلیت ببلیه ضقت بها، لا یشفینی الله فاسلم منها ولا یذهب بی فاستریح! فقال: لا تحزن سیعطیک الله کلیهما! وذهب فلما خرج رأیت القمیص وقع علی الارض فقمت واخذت القمیص وغسلتها وطرحتها علی الشجره! فتفکرت فی امری، وقلت: انا کنت لا اقدر علی القیام والحرکه فکیف صرت هکذا؟ فنظرت الی نفسی فلم اجد شیئا مما کان بی فعلمت انه کان القائم صلوات الله علیه، فخرجت فنظرت فی الصحراء فلم ار احدا، فندمت ندامه شدیده، فلما اتانی صاحب الحجره: سألنی عن حالی وتحیر فی امری؟ فاخبرته بما جری، فتحسّر علی ما فات منه ومنی ومشیت معه الی الحجره.

قالوا: فکان هکذا سلیما حتی اتی الحاج ورفقاؤه فلما رآهم وکان معهم قلیلا، مرض ومات ودفن فی الصحن فظهر صحه ما اخبره علیه السلام من وقوع الامرین معا.

ص: 187

3. جنه الماوی (1): الحکایه التاسعه ما حدّثنی به العالم العامل والعارف الکامل غواص غمرات الخوف والرجاء وسیاح فیافی الزهد والتقی صاحبنا المفید وصدیقنا السدید؛ الآغا علی رضا، ابن العالم الجلیل الحاج المولی محمد النائینی- رحمهما الله تعالی- عن العالم البدل الورع التقی صاحب الکرامات والمقامات العالیات، المولی زین العابدین ابن العالم الجلیل المولی محمد السلماسی- رحمه الله- تلمیذ آیه الله السید السند والعالم المسدد فخر الشیعه وزینه الشریعه العلامه الطباطبائی محمد مهدی المدعو ببحر العلوم- اعلی الله درجته- وکان المولی المزبور من خاصته فی السر والعلانیه، قال: کنت حاضرا فی مجلس السید فی المشهد الغروی، اذ دخل علیه لزیارته المحقق القمی صاحب (القوانین) فی السنه التی رجع من العجم الی العراق زائرا لقبور الائمه علیهم السلام، وحاجا لبیت الله الحرام، فتفرق من کان فی المجلس وحضر للاستفاده منه وکانوا ازید من مائه، وبقی ثلاثه من اصحابه ارباب الورع والسداد البالغین الی رتبه الاجتهاد فتوجه المحقق الایّد الی جناب السید، وقال: انکم فزتم وحزتم مرتبه الولاده الروحانیه والجسمانیه وقرب المکان الظاهری والباطنی، فتصدقوا علینا بذکر مائده من موائد تلک الخوان وثمره من الثمار التی جنیتم من هذه الجنان، کی تنشرح به الصدور وتطمئن به القلوب؟ فاجاب السید من غیرتامل، وقال: انی کنت فی اللیله الماضیه قبل لیلتین او اقل- التردید من الراوی- فی المسجد الاعظم بالکوفه لاداء نافله اللیل عازما علی الرجوع الی النجف فی اول الصبح لئلا


1- للمحدّث النوری( المطبوع مع البحار): ج 53، ص 234- 236.

ص: 188

یتعطل امرالبحث والمذاکره- وهکذا کان دابه فی سنین عدیده- فلما خرجت من المسجد، القی فی روعی، الشوق الی مسجد السهله، فصرفت خیالی عنه خوفا من عدم الوصول الی البلد قبل الصبح، فیفوت البحث فی الیوم ولکن کان الشوق یزید فی کل آن ویمیل القلب الی ذلک المکان، فبینا اقدم رجلا وأوخر اخری، اذا بریح فیها غبار کثیر فهاجت بی وامالتنی عن الطریق فکانها التوفیق الذی هو خیر رفیق، الی ان القتنی الی باب المسجد، فدخلت فاذا به خالیا عن العباد والزوار الا شخصا جلیلا مشغولا بالمناجاه مع الجبار بکلمات ترق القلوب القاسیه وتسح الدموع من العیون الجامده، فطار بالی وتغیر حالی ورجفت رکبتی وهملت دمعتی من استماع تلک الکلمات التی لم تسمعها اذنی ولم ترها عینی مما وصلت الیه من الادعیه الماثوره وعرفت ان الناجی ینشئها فی الحال لاانه ینشد ما اودعه فی البال فوقفت فی مکانی مستمعا متلذذا الی ان فرغ من مناجاته فالتفت الیّ وصاح بلسان العجم: (مهدی بیا) ای: هلم یامهدی؟ فتقدمت الیه بخطوات فوقفت، فامرنی بالتقدم؟ فمشیت قلیلا، ثم وقفت، فامرنی بالتقدم؟ وقال: ان الادب فی الامتثال؟! فتقدمت الیه بحیث تصل یدی الیه ویده الشریفه الیّ وتکلم بکلمه! قال المولی السلماسی- رحمه الله-: ولما بلغ کلام السید السند الی هنا اضرب عنه صفحا وطوی عنه کشحا، وشرح فی الجواب؛ عما ساله المحقق المذکور قبل ذلک عن سر قله تصانیفه مع طول باعه فی العلوم؟ فذکر له؛ وجوها، فعاد المحقق القمی؛ فسال عن هذا الکلام الخفی؟ فاشار بیده شبه المنکر بان هذا سر لایذکر!.

ص: 189

4. الخرائج والجرائح (1): ومنها ما روی عن ابی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه؛ قال: لما وصلت بغداد سنه تسع [سبع- خ وثلاثین [وثلاثمائه] اردت الحج وهی السنه التی ردّ القرامطه فیها الحجر الی مکانه من البیت، کان اکبر همی الظفر بمن ینصب الحجر، لانه یمضی فی اثناء الکتب قصّه اخذه، وانه ینصبه فی مکانه الحجه فی الزمان، کما فی زمان الحجاج؛ وضعه زین العابدین علیه السلام فی مکانه فاستقر، فاعتللت عله صعبه خفت منها علی نفسی، ولم یتهیا لی ما قصدت له فاستنبت المعروف؛ بابن هشام واعطیته رقعه مختومه اسال فیها عن مده عمری وهل تکون المنیه فی هذه العله ام لا؟ وقلت: همی ایصال هذه الرقعه الی واضع الحجر فی مکانه واخذ جوابه وانی اندبک لهذا؟ فقال: المعروف؛ بابن هشام: لما حصلت بمکه وعُزم علی اعاده الحجر بذلت لسدنه البیت جمله تمکنت معها من الکون بحیث اری واضع الحجر فی مکانه، واقمت معی منهم من یمنع عنی ازدحام الناس فکلما عمد انسان لوضعه اضطرب ولم یستقم! فاقبل غلام اسمر اللون حسن الوجه، فتناوله ووضعه فی مکانه فاستقام، کانه لم یزل عنه، وعلت لذلک الاصوات، وانصرف خارجا من الباب، فنهضت من مکانی اتبعه وادفع الناس عنی یمینا وشمالا حتی ظن بی الاختلاط فی العقل والناس یفرجون لی وعینی لا تفارقه حتی انقطع عن الناس فکنت اسرع السیر خلفه وهویمشی علی تؤده، ولا ادرکه! فلما حصل بحیث لا احد یراه غیری وقف والتفت الیّ فقال: هات ما معک؟ فناولته الرقعه، فقال من غیر ان


1- لقطب الدین الراوندی، ج 1، ص 475، ح 18.

ص: 190

ینظر فیها: قل له؛ لا خوف علیک فی هذه العله ویکون ما لا بد منه بعد ثلاثین سنه، قال: فوقع علیّ الزمع حتی لم اطق حراکا وترکنی وانصرف.

قال ابوالقاسم: فاعلمنی بهذه الجمله، فلما کانت سنه تسع وستین اعتّل ابوالقاسم، فاخذ ینظر فی امره وتحصیل جهازه الی قبره، وکتب وصیته واستعمل الجد فی ذلک، فقیل له: ماهذا الخوف ونرجو ان یتفضل الله تعالی بالسلامه! فما علیک مخافه؟ فقال: هذه السنه التی خوّفت فیها، فمات فی علته.

5. مهج الدعوات (1): قال: وکنت انا بسرّ من رأی، فسمعت سحرا دعاءه علیه السلام فحفظت منه علیه السلام من الدعاء لمن ذکره من الاحیاء والاموات: وابقهم- اوقال: واحیهم- فی عزنّا ملکنا وسلطاننا ودولتنا. وکان ذلک فی لیله الاربعاء ثالث عشرذی القعده سنه ثمان وثلاثین وستمائه.

ویوجد 13 حدیثا فیمن رآه علیه السلام فی الغیبه الکبری.(2)

ونضیف الی ذلک؛ عباره المصنف دام ظله:

واعلم؛ ان ما ذکرناه فی هذا الفصل لیس الا قلیلا من الحکایات والآثار المذکوره فی الکتب المعتبره، والاکتفاء به لعدم اتساع هذا الکتاب لازید منه، مضافا الی ان هذه الآثار والحکایات بلغت من الکثره حدا یمتنع احصاؤها، وقد ملأ العلماء کتبهم عنها، فراجع (البحار) و (النجم الثاقب) و (جنّه المأوی) و (دار السلام) المشتمل علی ذکر من فاز بسلام الامام و (العبقریّ الحسان) وغیرها حتی تعرف مبلغا من کثرتها، ومن تصفح الکتب المدوّنه فیها هذه الحکایات التی


1- للسید ابن طاووس، ص 296.
2- راجع منتخب الاثر، ج 1، ص 547- 562.

ص: 191

لا ریب فی صحه کثیر منها لقوه اسنادها وکون ناقلیها من الخواصّ والرجال المعروفین بالصداقه والامانه والعلم والتقوی، یحصل له؛ العلم القطعیّ الضروری بوجوده علیه السلام ونسأل الله ان یوفقنا لأفراد کتاب کبیر فی ذلک انه خیر موفق ومعین.(1)


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 562.

ص: 192

السؤال الخامس: ما اثبتموه؛ هو ان جماعه کثیره رأت الامام الحجه علیه السلام

فی غیبته الکبری، فهل کان له معجزات ایضا فی الغیبه الکبری، کما کان له علیه السلام فی غیبته الصغری؟

الجواب

لقد نقل الکثیر من معجزاته علیه السلام، ونحن نشیر الی خمس منها:

1. کشف الغمه(1): انما اذکر من ذلک قصّتین، قرب عهدهما من زمانی وحدثنی بهما جماعه من ثقات اخوانی:

کان فی البلاد الحلیّه، شخص یقال له؛ اسماعیل بن الحسن الهرقلی، من قریه یقال لها؛ هرقل، مات فی زمانی وما رایته حکی لی ولده شمس الدین، قال: حکی لی والدی: انه خرج فیه- وهو شابّ- علی فخذه الایسر توثه مقدار قبضه الانسان وکانت فی کل ربیع تشقق ویخرج منها دم وقیح ویقطعه المها عن کثیر من اشغاله، وکان مقیما بهرقل، فحضر الحله یوما ودخل الی مجلس السعید رضی الدین علی بن طاووس- رحمه الله- وشکا الیه ما یجده منها وقال ارید ان اداویها؟ فاحضر له اطباء الحله واراهم الموضع، فقالوا: هذه التوثه فوق العرق الاکحل وعلاجها خطر ومتی قطعت خیف ان ینقطع العرق فیموت! فقال له


1- لابی الفتح علی الأربلی، ج 2، ص 493.

ص: 193

السعید رضی الدین- قدس روحه-: انا متوجه الی بغداد وربما کان اطباؤها اعرف واحذق من هؤلاء، فاصحبنی؟ فاصعد معه واحضر الاطباء، فقالوا؛ کما قال اولئک، فضاق صدره، فقال له السعید: ان الشرع قد فسح لک فی الصلاه فی هذه الثیاب وعلیک الاجتهاد فی الاحتراس ولا تغرّر بنفسک فالله تعالی قد نهی عن ذلک ورسوله، فقال له والدی: اذا کان الامر علی ذلک وقد وصلت الی بغداد فاتوجه الی زیاره المشهد الشریف بسر من رای علی مشرفه السلام ثم انحدر الی اهلی، فحسّن له ذلک، فترک ثیابه ونفقته عند السعید رضی الدین وتوجه، قال: فلما دخلت المشهد وزرت الائمه علیهم السلام نزلت السرداب واستغثت بالله تعالی وبالامام علیه السلام وقضیت بعض اللیل فی السرداب وبت فی المشهد الی الخمیس، ثم مضیت الی دجله واغتسلت ولبست ثوبا نظیفا وملات ابریقا کان معی وصعدت ارید المشهد، فرایت اربعه فرسان خارجین من باب السور وکان حول المشهد قوم من الشرفاء یرعون اغنامهم فحسبتهم منهم، فالتقینا فرایت شابین احدهما عبد مخطوط، وکل واحد منهم متقلد بسیف وشیخا منقبا، بیده رمح، والآخر متقلد بسیف وعلیه فرجیّه ملوّنه فوق السیف وهو متحنک بعذبته، فوقف الشیخ صاحب الرمح یمین الطریق ووضع کعب الرمح فی الارض، ووقف الشابان عن یسار الطریق، وبقی صاحب الفرجیه علی الطریق مقابل والدی، ثم سلموا علیه؟ فرد علیهم السلام، فقال له صاحب الفرجیه: انت غدا تروح الی اهلک؟! فقال: نعم، فقال له: تقدم حتی ابصر ما یوجعک؟ قال: فکرهت ملامستهم وقلت فی نفسی اهل البادیه ما یکادون یحترزون من النجاسه وانا قد خرجت من الماء وقمیصی مبلول، ثم انی بعد ذلک تقدمت الیه فلزمنی بیده

ص: 194

ومدّنی الیه وجعل یلمس جانبی من کتفی الی ان اصابت یده التوثه فعصرها بیده فاوجعنی، ثم استوی فی سرجه کما کان، فقال لی الشیخ: افلحت یا اسماعیل! فعجبت من معرفته باسمی، فقلت: افلحنا وافلحتم ان شاءالله، قال: فقال لی الشیخ: هذا هو الامام! قال: فتقدمت الیه فا حتضنته وقبلت فخذه.

ثم انه ساق وانا امشی معه محتضنه، فقال: ارجع؟ فقلت: لا افارقک ابدا! فقال: المصلحه رجوعک، فاعدت علیه؛ مثل القول الاول، فقال الشیخ: یا اسماعیل! ما تستحیی؟ یقول لک الامام مرتین؛ ارجع وتخالفه؟! فجبهنی بهذا القول، فوقفت، فتقدم خطوات والتفت الیّ، وقال: اذا وصلت بغداد فلابد ان یطلبک ابو جعفر- یعنی الخلیفه المستنصر- فاذا حضرت عنده واعطاک شیئا فلا تاخذه، وقل لولدنا الرضی؛ لیکتب لک الی علی بن عوض، فاننی اوصیه یعطیک الذی ترید، ثم سار واصحابه معه فلم ازل قائما ابصرهم الی ان غابوا عنی وحصل عندی اسف لمفارقته، فقعدت الی الارض ساعه ثم مشیت الی المشهد فاجتمع القوّام حولی، وقالوا نری وجهک متغیرا اوجعک شی ء؟ قلت: لا، قالوا: اخاصمک احد؟ قلت: لا، لیس عندی مما تقولون خبر، لکن اسالکم هل عرفتم الفرسان الذین کانوا عندکم؟ فقالوا: هم من الشرفاء ارباب الغنم؟! فقلت: لا، بل هوالامام علیه السلام!، فقالوا: الامام هوالشیخ او صاحب الفرجیه؟ فقلت: هو صاحب الفرجیه، فقالوا: اریته المرض الذی فیک؟ فقلت: هو قبضه بیده واوجعنی! ثم کشفت رجلی فلم ار لذلک المرض اثرا، فتداخلنی الشک من الدهش فاخرجت رجلی الاخری فلم ار شیئا، فانطبق الناس علیّ ومزقوا قمیصی فادخلنی القوام خزانه ومنعوا الناس عنی، وکان ناظر بین النهرین، بالمشهد فسمع الضجه، وسال

ص: 195

عن الخبر؟ فعرّفوه، فجاء الی الخزانه، وسالنی عن اسمی وسالنی منذ کم خرجت من بغداد؟ فعرّفته؛ انی خرجت فی اول الاسبوع، فمشی عنی، وبت فی المشهد وصلیت الصبح وخرجت، وخرج الناس معی الی ان بعدت عن المشهد، ورجعوا عنی، ووصلت الی اوانا، فبت بها، وبکرت منها ارید بغداد، فرایت الناس مزدحمین علی القنطره العتیقه یسالون من ورد علیهم عن اسمه ونسبه واین کان؟ فسالونی؛ عن اسمی ومن این جئت؟ فعرّفتهم، فاجتمعوا علیّ ومزقوا ثیابی، ولم یبق لی فی روحی حکم، وکان ناظر بین النهرین کتب الی بغداد وعرّفهم الحال ثم حملونی الی بغداد وازدحم الناس علیّ وکادوا یقتلوننی من کثره الزحام وکان الوزیر القمی- رحمه الله تعالی- قد طلب السعید رضی الدین- رحمه الله- وتقدّم ان یعرّفه صحه هذا الخبر؟

قال: فخرج رضی الدین ومعه جماعه فوافینا باب النوبی، فرد اصحابه الناس عنی، فلما رآنی، قال: اعنک یقولون؟ قلت: نعم، فنزل عن دابته وکشف عن فخذی فلم یرشیئا، فغشی علیه ساعه! واخذ بیدی وادخلنی علی الوزیر وهو یبکی! ویقول: یامولانا هذا اخی واقرب الناس الی قلبی! فسالنی الوزیر؛ عن القصه؟ فحکیت له؛ فاحضر الاطباء الذین اشرفوا علیها وامرهم بمداواتها؟ فقالوا: ما دواءها الا القطع بالحدید ومتی قطعها مات، فقال لهم الوزیر: فبتقدیر ان تقطع ولا یموت فی کم تبرا؟ فقالوا: فی شهرین وتبقی فی مکانها حفیره بیضاء لاینبت فیها شعر، فسالهم الوزیر: متی رایتموه؟ قالوا: منذ عشره ایام، فکشف الوزیر عن الفخذ الذی کان فیه الالم، وهی مثل اختها، لیس فیها اثر اصلا! فصاح احد الحکماء: هذا عمل المسیح! فقال الوزیر: حیث لم یکن عملکم، فنحن نعرف من عملها.

ص: 196

ثم انه احضر عند الخلیفه المستنصر، فساله عن القصه؟ فعرفه بها، کما جری، فتقدم له بالف دینار، فلما حضرت، قال: خذ هذه فانفقها؟ فقال: ما اجسر آخذ منه حبه واحده! فقال الخلیفه: ممن تخاف؟ فقال: من الذی فعل معی هذا؛ قال: لا تاخذ من ابی جعفر شیئا، فبکی الخلیفه وتکدر وخرج من عنده ولم یاخذ شیئا.

قال افقر عبادالله تعالی الی رحمته؛ علی بن عیسی- عفا الله عنه-: کنت فی بعض الایام احکی هذه القصه لجماعه عندی وکان هذا شمس الدین محمد ولده عندی وانا لا اعرفه فلما انقضت الحکایه، قال: انا ولده لصلبه! فعجبت من هذا الاتفاق، وقلت: هل رایت فخذه وهی مریضه؟ فقال: لا لانی اصبو عن ذلک، ولکنی رایتها بعد ما صلحت، ولا اثر فیها وقد نبت فی موضعها شعر، وسالت صفی الدین محمد بن محمد بن بشر العلوی الموسوی ونجم الدین حیدر بن الایسر- رحمهما الله تعالی- وکانا من اعیان الناس وسراتهم وذوی الهیئات منهم، وکانا صدیقین لی وعزیزین عندی؟ فاخبرآنی بصحه هذه القصه، وانهما رایاها فی حال مرضها وحال صحتها، وحکی لی ولده هذا: انه کان بعد ذلک شدید الحزن لفراقه علیه السلام حتی انه جاء الی بغداد واقام بها فی فصل الشتاء وکان کل ایامه یزور سامراء ویعود الی بغداد فزارها فی تلک السنه اربعین مره طمعا ان یعود له الوقت الذی مضی، اویقضی له الحظ بما قضی، ومن الذی اعطاه دهره الرضا، او ساعده بمطالبه صرف القضاء، فمات- رحمه الله- بحسرته، وانتقل الی الاخره بغصته، والله یتولاه وایانا برحمته بمنه وکرامته.

وحکی لی السید باقی بن عطوه العلوی الحسینی: ان اباه عطوه کان به ادره

ص: 197

وکان زیدی المذهب وکان ینکر علی بنیه المیل الی مذهب الامامیه، ویقول: لا اصدقکم ولا اقول بمذهبکم، حتی یجی ء صاحبکم- یعنی المهدی- فیبرأنی من هذا المرض! وتکرر هذا القول منه، فبینا نحن مجتمعون عند وقت عشاء الآخره، اذا ابونا یصیح ویستغیث بنا!؟ فاتیناه سراعا، فقال: الحقوا صاحبکم، فالساعه خرج من عندی؟ فخرجنا، فلم نر احدا، فعدنا الیه وسالناه؟ فقال: انه دخل الیّ شخص، وقال: یا عطوه!؟ فقلت: من انت؟ فقال: انا صاحب بنیک، قد جئت لا برئک مما بک! ثم مد یده فعصر قروتی ومشی! ومددت یدی فلم ارلها اثرا، قال لی ولده: وبقی مثل الغزال لیس به قَلبه، واشتهرت هذه القصه، وسالت عنها غیر ابنه؟ فاخبرعنها فاقر بها.

والاخبار عنه علیه السلام فی هذا الباب کثیره، وانه رآه جماعه قد انقطعوا فی طرق الحجاز وغیرها فخلصهم واوصلهم الی حیث ارادوا، ولولا التطویل لذکرت منها جمله، ولکن هذا القدر الذی قرب عهده من زمانی کاف.

2. تنبیه الخواطر(1): حدثنی السید الاجل الشریف ابو الحسن علی بن ابراهیم العریضی العلوی الحسینی، قال؛ حدثنی علی بن نما، قال؛ حدثنی ابومحمد الحسن بن علی بن حمزه الاقسانی، فی دار الشریف علی بن جعفر بن علی المداینی العلوی، قال: کان بالکوفه شیخ قصّار، وکان موسوما بالزهد، منخرطا فی سلک السیاحه، متبتلا للعباده مقتفیا للآثار الصالحه، فاتفق یوما اننی کنت بمجلس والدی وکان هذا الشیخ یحدثه وهومقبل علیه، قال: کنت ذات لیله


1- للشیخ ورّام المالکی، ج 2، ص 303.

ص: 198

بمسجد جعفی، وهو مسجد قدیم، وقد انتصف اللیل وانا بمفردی فیه للخلوه والعباده، فاذا اقبل علیّ ثلاثه اشخاص فدخلوا المسجد فلما توسطوا صرحته جلس احدهم ثم مسح الارض بیده یمنه ویسره فحصحص الماء ونبع! فاسبغ الوضوء منه، ثم اشار الی الشخصین الاخرین باسباغ الوضوء؟ فتوضئا؛ ثم تقدم فصلی بهما اماما، فصلیت معهم مؤتما به فلما سلم وقضی صلاته بهرنی حاله واستعظمت فعله من انباع الماء! فسالت الشخص الذی کان منهما الی یمینی: عن الرجل، فقلت له من هذا؟ فقال لی: هذا صاحب الامر ولد الحسن علیه السلام! فدنوت منه وقبلت یدیه، وقلت له: یا ابن رسول الله صلی الله علیه وآله، ما تقول؛ فی الشریف عمر بن حمزه هل هو علی الحق؟ فقال: لا وربما اهتدی الا انه ما یموت حتی یرانی! فاستطرفنا هذا الحدیث فمضت برهه طویله، فتوفی الشریف عمر ولم یشع انه لقیه، فلما اجتمعت بالشیخ الزاهد ابن نادیه؛ اذکرته بالحکایه التی کان ذکرها، وقلت له مثل الراد علیه: الیس کنت ذکرت ان هذا الشریف عمر لایموت حتی یری صاحب الامر الذی اشرت الیه؟! فقال لی: ومن این لک انه لم یره؟ ثم اننی اجتمعت فیما بعد بالشریف ابی المناقب ولد الشریف عمر بن حمزه وتفاوضنا احادیث والده، فقال: انا کنا ذات لیله فی آخر اللیل عند والدی وهو فی مرضه الذی مات فیه، وقد سقطت قوته وخفت صوته والابواب مغلقه علینا، اذ دخل علینا شخص هبناه واستطرفنا دخوله وذهلنا عن سؤاله! فجلس الی جنب والدی وجعل؛ یحدثه ملیا، ووالدی؛ یبکی، ثم نهض، فلما غاب عن اعیننا تحامل والدی وقال اجلسونی؟ فاجلسناه، وفتح عینیه، وقال: این الشخص الذی کان عندی؟ فقلنا: خرج من حیث اتی، فقال: اطلبوه؟ فذهبنا فی اثره،

ص: 199

فوجدنا الابواب مغلقه! ولم نجد له اثرا، فعدنا الیه، فاخبرناه بحاله، وانا لم نجده، ثم انا سالناه عنه؟ فقال: هذا صاحب الامر، ثم عاد الی ثقله فی المرض واغمی علیه، تم الحدیث.

3. السلطان المفرج عن اهل الایمان (1): و من ذلک؛ بتاریخ صفر لسنه سبعمائه وتسع وخمسین، حکی لی المولی الاجل الامجد العالم الفاضل القدوه الکامل المحقق المدقق مجمع الفضائل ومرجع الافاضل افتخار العلماء فی العالمین کمال المله والدین عبد الرحمان بن العمّانی، وکتب بخطه الکریم عندی ما صورته:

قال؛ العبد الفقیر الی رحمه الله تعالی عبدالرحمان ابراهیم القبائقی: انی کنت اسمع فی الحله السیفیه- حماها الله تعالی-؛ ان المولی الکبیر المعظم جمال الدین ابن الشیخ الاجل الاوحد الفقیه القاری ء نجم الدین جعفر بن الزهدری، کان به فالج فعالجته جدته لابیه بعد موت ابیه بکل علاج للفالج، فلم یبرا فاشار علیها بعض الاطباء ببغداد فاحضرتهم فعالجوه زمانا طویلا فلم یبرا وقیل لها: الا تبیتینه تحت القبه الشریفه بالحله المعروفه بمقام صاحب الزمان علیه السلام لعل الله تعالی یعافیه ویبرئه؟ ففعلت وبیتته تحتها، وان صاحب الزمان علیه السلام اقامه وازال عنه الفالج.

ثم بعد ذلک حصل بینی وبینه صحبه حتی کنا لم نکد نفترق، وکان له دار المعشره یجتمع فیها وجوه اهل الحله وشبابهم واولاد الاماثل منهم فاستحکیته عن الحکایه؟ فقال لی: انی کنت مفلوجا وعجز الاطباء وحکی لی ما کنت


1- للسید بهاء الدین عبد الکریم النیلی النجفی نقلا عن البحار، ج 52، ح 55.

ص: 200

اسمعه مستفاضا فی الحله من قضیته وان الحجه صاحب الزمان علیه السلام قال لی وقد اباتتنی جدتی تحت القبه: قم؟ فقلت: یاسیدی؛ لا اقدر علی القیام منذ سنتی! فقال: قم باذن الله تعالی؟ واعاننی علی القیام، فقمت، وزال عنی الفالج، وانطبق علیّ الناس حتی کادوا یقتلوننی واخذوا ما کان علیّ من الثیاب تقطیعا وتنتیفا یتبرکون فیها وکسانی الناس من ثیابهم، ورحت الی البیت ولیس بی اثر الفالج وبعثت الی الناس ثیابهم، وکنت اسمعه یحکی ذلک للناس ولمن یستحکیه مرار حتی مات رحمه الله.

4. قبس المصباح (1): اخبرنا الشیخ الصدوق ابو الحسن احمد بن علی بن احمد النجاشی الصیرفی المعروف بابن الکوفی ببغداد، فی اخر شهر ربیع الاول سنه اثنین واربعین واربعمائه، وکان شیخا بهیا ثقه صدوق اللسان عند الموافق والمخالف- رضی الله عنه وارضاه- قال؛ اخبرنی الحسن بن محمد بن جعفر التمیمی، قراءه علیه، قال؛ حکی لی ابوالوفاء الشیرازی، وکان صدیقا: انه قبض علیّ ابوعلی الیاس صاحب کرمان، فقیّدنی، وکان الموکلون بی یقولون انه قد هم فیک بمکروه، فقلقت من ذلک، وجعلت اناجی الله تعالی بالنبی والائمه علیهم السلام، ولما کانت لیله الجمعه فرغت من صلواتی ونمت، فرایت النبی صلی الله علیه وآله، فی نومی، وهویقول: لا تتوسل بی ولا بابنتی ولا ابنی لشی ء من اغراض الدنیا الا لما تبتغیه من طاعه الله ورضوانه؟ فاما ابوالحسن اخی فانه ینتقم لک ممن ظلمک! قال: فقلت؛ یارسول الله کیف ینتقم ممن ظلمنی وقد لبب


1- للشیخ الصهرشتی عن الکلم الطیب، ص 63.

ص: 201

فی حبل فلم ینتقم! وغصب علی حقه فلم یتکلم؟ قال؛ فنظر الیّ علیه السلام کالمتعجب، وقال: ذلک عهد عهدته الیه وامر امرته به، فلما یجز له الا القیام به، وقد ادی الحق فیه الا ان الویل لمن تعرض لولی الله، واما علی بن الحسین فللنجاه من السلاطین ونفث الشیاطین، واما محمد بن علی وجعفر بن محمد علیهما السلام؛ فللآخره، وما تبتغیه من طاعه الله عزّ وجلّ، واما موسی بن جعفر علیهما السلام؛ فالتمس به العافیه من الله عزّوجلّ، واما علی بن موسی علیهما السلام؛ فاطلب به السلام فی البراری والبحار، واما محمد بن علی؛ فاستنزل به الرزق من الله تعالی، واما علی بن محمد علیهما السلام؛ فللنوافل وبر الاخوان وما تبتغیه من طاعه الله تعالی، واما الحسن بن علی علیهما السلام؛ فللآخره، واما صاحب الزمان؛ فاذا بلغ منک السیف، ووضع یده علی حلقه، فاستعن به فانه یعینک؟ فنادیت فی نومی: یاصاحب الزمان ادرکنی فقد بلغ مجهودی!؟ قال ابو الوفاء: انتبهت من نومی والموکلون یاخذون قیودی.

5. کشف الاستار(1): قد ظهر فی هذه الایام کرامه باهره من المهدی علیه السلام فی متعلقات اجزاء الدوله العلیه العثمانیه المقیمین فی المشهد الشریف الغروی وصارت فی الظهور والشیوع کالشمس فی رابعه النهار ونحن نتبرک بذکرها بالسند الصحیح العالی؛ حدث جناب الفاضل الرشید السید محمد سعید افندی الخطیب فیما کتبه بخطه: کرامه لآل الرسول علیه وعلیهم الصلاه والسلام، ینبغی بیانها لاخواننا اهل الاسلام، وهی؛ ان امرأه اسمها ملکه بنت عبدالرحمان زوجه


1- للمحدّث النوری، ص 206.

ص: 202

ملا امین المعاون لنا فی المکتب الحمیدی الکائن فی النجف الاشرف، ففی اللیله الثانیه من شهر ربیع الاول من هذه السنه- ای سنه (1317 ه-)- لیله الثلاثاء، صار معها صداع شدید، فلما اصبح الصباح، فقدت ضیاء عینیها فلم تر شیئا قط، فاخبرونی بذلک، فقلت لزوجها المذکور: اذهب بها لیلا الی روضه حضره المرتضی- علیه من الله تعالی الرضا- لتستشفع به وتجعله واسطه بینها وبین الله، لعل الله سبحانه وتعالی ان یشفیها؟ فلم تذهب فی تلک اللیله یعنی لیله الاربعاء لانزعاجها مما هی فیه، فنامت بعض تلک اللیله فرأت فی منامها؛ ان زوجها المذکور وامرأه اسمها زینب کأنهما مضیا معها لزیاره امیر المؤمنین علیه السلام فکأنهم رأوا فی طریقهم مسجدا عظیما مشحونا من الجماعه فدخلوا فیه لینظروه فسمعت المصابه رجلا یقول من بین الجماعه: لا تخافی ایتها المرأه التی فقدت عینیها! ان شاء الله تشفیان، فقالت: من انت بارک الله فیک؟ فاجابها: انا المهدی! فاستیقظت فرحانه فلما صار الصباح یعنی یوم الاربعاء ذهبت ومعها نساء کثیرات الی مقام سیدنا المهدی خارج البلد فدخلت وحدها واخذت بالبکاء والعویل والتضرع فغشی علیها من ذلک فرأت فی غشیتها رجلین جلیلین الاکبر منهما متقدم والآخرشاب خلفه فخاطبها الاکبر؛ بان لا تخافی! فقالت: له من انت؟ قال: انا علی بن ابی طالب، وهذا الذی خلفی ولدی المهدی- رضی الله تعالی عنهما- ثم امر الاکبر- المشار الیه- امرأه هناک، وقال قومی یا خدیجه وامسحی علی عینی هذه المسکینه؟ فجاءت ومسحت علیهما، فانتبهت وانا اری وانظر احسن من الاول! والنساء یهلهلن فوق رأسی، فجاءت النساء بها بالصلوات والفرح وذهبن بها الی زیاره حضره المرتضی- کرم الله تعالی وجهه-

ص: 203

وعیناها الآن لله الحمد احسن من الاول.

وما ذکرناه لمن اشرنا الیهما قلیل، اذ یقع اکبر منه لخدامّهما من الصالحین، بإذن المولی الجلیل، فکیف باعیان آل سید المرسلین- علیه و علیهم الصلاه والسلام الی یوم الدین- اماتنا الله علی حبهم آمین آمین.

هذا ما اطلع علیه الحقیر الخطیب والمدرس فی النجف الاشرف السید محمد سعید، انتهی.

وفی معجزاته فی الغیبه الکبری یوجد 15 حدیثا.(1)

ثم نذکر هذه الفائده العلمیه لمؤلف کتاب؛ (منتخب الاثر) دام ظله الشریف:

اقول: قد ذکر فی (البحار) حکایات کثیره جدا فی ذلک والمحدث الجلیل الشیخ الحر فی (اثبات الهداه) ج 7، وهکذا ذکر؛ المحدث النوری فی (دار السلام) و (جنه الماوی) و (النجم الثاقب)، والفاضل المیثمی العراقی فی (دار السلام)، وغیرهم من المحدثین والعلماء: معجزات کثیره تتجاوز عن حد التواتر قطعا، واسناد کثیر منها فی غایه الصحه والمتانه رواها الزهاد والاتقیاء من العلماء، هذا مع ما نری فی کل یوم ولیله من برکات وجوده وثمرات التوسل والاستشفاع به مما جربناه مرارا، جعلنا الله تعالی من انصاره وشیعته والمجاهدین بین یدیه بحق محمد وآله الطاهرین، صلوات الله علیهم اجمعین.(2)


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 546- 525.
2- حاشیه منتخب الاثر، ج 2، ص 543

ص: 204

السؤال السادس: بما ان البحث قد انجر الی معاجزه، علیه السلام فهل یمکن ان تذکروا لنا ما هی اکبر معجزاته علیه السلام؟

الجواب

من اکبر معجزاته علیه السلام؛ قد یکون طول عمره الشریف وقد ذکرنا شیئا عنه فیما سبق، ولکن نذکر هنا بعضا من معاجزه الکبری والتی ستحصل عند ظهوره الشریف، وهی:

ان الله تعالی سیظهر علی یده معجزات الانبیاء لاتمام الحجه علی الاعداء، وان معه مواریث الانبیاء ورآیه رسول الله صلی الله علیه وآله، وفی هذا المعنی یوجد 15 حدیثا.(1)

ونحن نشیر الی بعض من تلک المعجزات:

1. غیبه النعمانی (2): قال ابو جعفر محمد بن علی علیهما السلام: اذا ظهر القائم علیه السلام ظهر برایه رسول الله صلی الله علیه وآله، وخاتم سلیمان وحجر موسی وعصاه، ثم یامر منادی الا لایحملن رجل منکم طعاما ولا شرابا ولاعلفا!؟ فیقول اصحابه: انه یرید ان یقتلنا ویقتل دوابنا من الجوع والعطش! فیسیر ویسیرون معه، فاول منزل ینزله؛ یضرب الحجر فینبع منه طعام وشراب وعلف


1- راجع منتخب الاثر، ج 2، ص 341- 347.
2- للشیخ النعمانی، ص 238، ب 13، ح 28.

ص: 205

فیاکلون ویشربون ودوابهم حتی ینزلوا النجف بظهر الکوفه.

2. الکافی (1): عن ابی جعفر علیه السلام قال: کانت عصا موسی لأدم علیه السلام فصارت الی شعیب ثم صارت الی موسی بن عمران، وانها لعندنا، وان عهدی بها آنفا، وهی خضراء کهیئتها حین انتزعت من شجرتها، وانها لتنطق اذا استنطقت، اعدت لقائمنا علیه السلام یصنع بها ما کان یصنع موسی، وانها لتروّع وتلقف ما یافکون وتصنع ما تؤمر به، انها حیث اقبلت تلقف مایافکون یفتح لها شعبتان احداهما فی الارض والاخری فی السقف وبینهما اربعون ذراعا تلقف ما یافکون بلسانها.

3. کمال الدین (2): عن الریّان بن الصلت، قال؛ قلت للرضا علیه السلام: انت صاحب هذا الامر؟ فقال: انا صاحب هذا الامر، ولکنی لست بالذی املاها عدلا کما ملئت جورا! وکیف اکون ذلک؛ علی ما تری من ضعف بدنی، وان القائم هو الذی اذا خرج کان فی سن الشیوخ ومنظر الشبان، قویا فی بدنه حتی لو مد یده الی اعظم شجره علی وجه الاض لقلعها، ولو صاح بین الجبال لتدکدکت صخورها، یکون معه عصا موسی وخاتم سلیمان علیهما السلام ذاک الرابع من ولدی، یغیّبه الله فی ستره ما شاء ثم یظهره فیملا [به الارض قسطا وعدلا، کما ملئت جورا وظلما.(3)


1- للشیخ الکلینی، ج 1، ص 231، ح 1.
2- لابی جعفر الشیخ الصدوق، ج 2، ص 376، ب 35، ح 7.
3- منتخب الاثر، ج 2، ص 188.

ص: 206

4. کتاب الغیبه(1): قال؛ ابو عبدالله جعفر بن محمد علیهما السلام: ما من معجزه من معجزات الانبیاء والاوصیاء الا یظهر الله تبارک وتعالی مثلها علی ید قائمنا لاتمام الحجه علی الاعداء.

5. کامل الزیارات (2): عن ابی عبدالله علیه السلام قال: کأنی بالقائم علی نجف الکوفه، وقد لبس درع رسول الله صلی الله علیه وآله، فینتفض هو بها فتستدیر علیه فیغشاها بحداجه من استبرق، ویرکب فرسا ادهم بین عینه شمراخ فینتفض به انتفاضه، لا یبقی اهل بلد الا وهم یرون انه معهم فی بلادهم، فینشر رآیه رسول الله صلی الله علیه وآله، عمودها من عمود العرش وسائرها من نصرالله، لایهوی بها الی شی ء ابدا الا هتکه الله، فاذا هزها لم یبق مؤمن الا صار قلبه کزبر الحدید، ویعطی المؤمن قوه اربعین رجلا ولا یبقی مؤمن الا دخلت علیه تلک الفرحه فی قبره، وذلک حین یتزاورون فی قبورهم ویتباشرون بقیام القائم فینحط علیه ثلاثه عشر الف ملک وثلاثمائه وثلاثه عشر ملکا، قلت: کل هؤلاء الملائکه؟! قال: نعم، الذین کانوا مع نوح فی السفینه، والذین کانوا مع ابراهیم حین القی فی النار، والذین کانوا مع موسی حین فلق البحر لبنی اسرائل، والذین کانوا مع عیسی حین رفعه الله الیه، واربعه الآف ملک مع النبی صلی الله علیه وآله، مسوّمین والف مردفین وثلاثمائه وثلاثه عشر ملائکه بدریّین، واربعه الآف ملک هبطوا یریدون القتال مع الحسین علیه السلام فلم یؤذن لهم فی القتال فهم عند قبره شعث غبر یبکونه الی یوم القیامه ورئیسهم ملک یقال له منصور، فلا یزوره زائر الا


1- للفضل بن شاذان النیشابوری عن کفایه المهتدی( الاربعین)، ص 141، ح 37.
2- لجعفر بن محمد بن قولوبه، ص 119، ب 41، ح 5.

ص: 207

استقبلوه، ولا یودعه مودع الا شیعوه، ولا یمرض الا عادوه، ولا یموت میت الا صلوا علی جنازته واستغفروا له بعد موته، وکل هؤلاء فی الارض ینتظرون قیام القائم الی وقت خروجه، علیه صلوات الله والسلام.(1)

لقد تم الکتاب؛ بحوله وقوته، والحمد لله رب العالمین وصلی الله علی محمد وآله المعصومین، لا سیّما؛ امام العصر، وناموس الدهر، قطب دائره الامکان، امام ومولی الانس والجان، مالک الارض والزمان، ومن بیده رقاب العالمین؛ الحجه بن الحسن العسکری، صلوات الله علیه وعلی آبائه المعصومین الی قیام یوم الدین.


1- منتخب الاثر، ج 2، ص 346.

تعريف مرکز

بسم الله الرحمن الرحیم
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
الزمر: 9

المقدمة:
تأسّس مرکز القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان بإشراف آیة الله الحاج السید حسن فقیه الإمامي عام 1426 الهجري في المجالات الدینیة والثقافیة والعلمیة معتمداً علی النشاطات الخالصة والدؤوبة لجمع من الإخصائیین والمثقفین في الجامعات والحوزات العلمیة.

إجراءات المؤسسة:
نظراً لقلة المراکز القائمة بتوفیر المصادر في العلوم الإسلامیة وتبعثرها في أنحاء البلاد وصعوبة الحصول علی مصادرها أحیاناً، تهدف مؤسسة القائمیة للدراسات الکمبیوتریة في أصفهان إلی التوفیر الأسهل والأسرع للمعلومات ووصولها إلی الباحثین في العلوم الإسلامیة وتقدم المؤسسة مجاناً مجموعة الکترونیة من الکتب والمقالات العلمیة والدراسات المفیدة وهي منظمة في برامج إلکترونیة وجاهزة في مختلف اللغات عرضاً للباحثین والمثقفین والراغبین فیها.
وتحاول المؤسسة تقدیم الخدمة معتمدة علی النظرة العلمیة البحتة البعیدة من التعصبات الشخصیة والاجتماعیة والسیاسیة والقومیة وعلی أساس خطة تنوي تنظیم الأعمال والمنشورات الصادرة من جمیع مراکز الشیعة.

الأهداف:
نشر الثقافة الإسلامیة وتعالیم القرآن وآل بیت النبیّ علیهم السلام
تحفیز الناس خصوصا الشباب علی دراسة أدقّ في المسائل الدینیة
تنزیل البرامج المفیدة في الهواتف والحاسوبات واللابتوب
الخدمة للباحثین والمحققین في الحوازت العلمیة والجامعات
توسیع عام لفکرة المطالعة
تهمید الأرضیة لتحریض المنشورات والکتّاب علی تقدیم آثارهم لتنظیمها في ملفات الکترونیة

السياسات:
مراعاة القوانین والعمل حسب المعاییر القانونیة
إنشاء العلاقات المترابطة مع المراکز المرتبطة
الاجتنباب عن الروتینیة وتکرار المحاولات السابقة
العرض العلمي البحت للمصادر والمعلومات
الالتزام بذکر المصادر والمآخذ في نشر المعلومات
من الواضح أن یتحمل المؤلف مسؤولیة العمل.

نشاطات المؤسسة:
طبع الکتب والملزمات والدوریات
إقامة المسابقات في مطالعة الکتب
إقامة المعارض الالکترونیة: المعارض الثلاثیة الأبعاد، أفلام بانوراما في الأمکنة الدینیة والسیاحیة
إنتاج الأفلام الکرتونیة والألعاب الکمبیوتریة
افتتاح موقع القائمیة الانترنتي بعنوان : www.ghaemiyeh.com
إنتاج الأفلام الثقافیة وأقراص المحاضرات و...
الإطلاق والدعم العلمي لنظام استلام الأسئلة والاستفسارات الدینیة والأخلاقیة والاعتقادیة والردّ علیها
تصمیم الأجهزة الخاصة بالمحاسبة، الجوال، بلوتوث Bluetooth، ویب کیوسک kiosk، الرسالة القصیرة ( (sms
إقامة الدورات التعلیمیة الالکترونیة لعموم الناس
إقامة الدورات الالکترونیة لتدریب المعلمین
إنتاج آلاف برامج في البحث والدراسة وتطبیقها في أنواع من اللابتوب والحاسوب والهاتف ویمکن تحمیلها علی 8 أنظمة؛
1.JAVA
2.ANDROID
3.EPUB
4.CHM
5.PDF
6.HTML
7.CHM
8.GHB
إعداد 4 الأسواق الإلکترونیة للکتاب علی موقع القائمیة ویمکن تحمیلها علی الأنظمة التالیة
1.ANDROID
2.IOS
3.WINDOWS PHONE
4.WINDOWS

وتقدّم مجاناً في الموقع بثلاث اللغات منها العربیة والانجلیزیة والفارسیة

الکلمة الأخيرة
نتقدم بکلمة الشکر والتقدیر إلی مکاتب مراجع التقلید منظمات والمراکز، المنشورات، المؤسسات، الکتّاب وکل من قدّم لنا المساعدة في تحقیق أهدافنا وعرض المعلومات علینا.
عنوان المکتب المرکزي
أصفهان، شارع عبد الرزاق، سوق حاج محمد جعفر آباده ای، زقاق الشهید محمد حسن التوکلی، الرقم 129، الطبقة الأولی.

عنوان الموقع : : www.ghbook.ir
البرید الالکتروني : Info@ghbook.ir
هاتف المکتب المرکزي 09132000109
هاتف المکتب في طهران 88318722 ـ 021
قسم البیع 09132000109شؤون المستخدمین 09132000109.