حریم و حیا : ما ونگاه مولا

مشخصات کتاب

سرشناسه : تربتی کربلایی، حیدر، 1338 -

عنوان و نام پدیدآور : حریم و حیا : ما ونگاه مولا/ حیدر تربتی کربلایی.

مشخصات نشر : قم : عطر عترت، 1390.

مشخصات ظاهری : 78ص.

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق. -- کتابشناسی

شناسه افزوده : تربتی، محدثه، 1368 -

رده بندی کنگره : Z8545/ک17الف8 1390

رده بندی دیویی : 016/297951

ص:1

اشاره

ص:2

ص:3

ص:4

ص:5

ص:6

آغاز

ص:7

بسم اللّه الرّحمان الرّحیم

الحمدللّه ربّ العالمین و صلّی اللّه علی محمّد و آله الطّاهرین

و لعنهاللّه علی اعدائهم اجمعین.

حیا از ابزارهای بازدارنده از انجام کارهای زشت و ناپسند بوده و محرّکی جهت انجام اعمال شایسته و پسندیده می باشد. حفظ حریم ها بسیار سازنده است که به دنبال آن امنیّت در جامعه حاکم می شود. امنیّتی که فرد و جامعه او را در بر می گیرد. ناپسندها را به نیستی سوق می دهد، ریشه فساد را خشکانده و جهل و فقر را کنار می زند.

این امر آنجا درخشش بیشتری می یابد که نتایج نابودگر بی حیایی عنوان و برّرسی شوند: تکرار ناشایست ها و جهالت ها، زیر پا نهاده شدن حرمت ها، از میان رفتن خردورزی، نادیده گرفته شدن علم،

ص:8

شکل گرفتن روابط جنسی نامشروع، زوال امنیّت اخلاقی، نوشیدن مست کننده ها، انجام آنچه که انسان را از انسانیّت، دور می کند

ومرگ عواطف انسانی و تمام خوبی ها و... .

و در نهایت رسیدن به اعتقاد کثیف اباحی گری که انجام هر کاری را حلال و مجاز می شمرد. البتّه اوّلین اتّفاقی که در این میان رخ می دهد این است: نادیده گرفته شدن حرمت خدا و آنچه و آنکه به او متّصل است.

حیا، حکومتی فراگیر دارد. امّا افراد مختلف و اعتقادهای گوناگون محدوده این حکومت را متفاوت بیان می کنند. البته بدیهی است که همواره بهترین گزینه، خداوند است و انسان آگاه تنها او را برمی گزیند.

امیرالمؤمنین علیه السّلام به فرزندشان امام حسن علیه السّلام ضمن وصیّت هایی فرمودند:... وَ الْحَیاءُ سَبَبٌ إِلٰی کُلِّ جَمیلٍ(1)... ...حیا سبب انجام هر (کار) زیبایی است.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند: الْحَیاءُ مِنَ الْإِیمانِ، وَ الْإِیمانُ فِی الْجَنَّهِ(2) حیا بخشی از ایمان است و ایمان در بهشت است (بنابراین شخص با حیا در بهشت است).

و فرمودند: لا إیمانَ لِمَنْ لا حَیاءَ لَهُ ایمان ندارد کسی که حیا ندارد.(3)


1- 1-تحف العقول:84.
2- - الکافی:2/ 106باب الحیاء ...ح1
3- - الکافی:2/106باب الحیاء ...ح5

ص:9

و فرمودند: مَنْ خَلا بِذَنْبٍ فَراقَبَ اللَّهَ تَعالٰی ذِکْرُهُ فیهِ وَ اسْتَحْیا مِنَ الْحَفَظَهِ غَفَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ جَمیعَ ذُنُوبِهِ وَ إِنْ کانَتْ مِثْلَ ذُنُوبِ

الثَّقَلَیْنِ(1) کسی که به قصد ارتکاب گناهی خلوت گزیند، سپس در آن حال خداوند تعالی ذکره را مشرِف و مطّلع بر خود بیابد و از فرشتگان محافظ و مراقب خود حیا کرده و آن گناه را ترک کند، خداوند عزّوجل تمام گناهان او را، اگر چه برابر با گناه جن و انس باشد، می آمرزد.

و چنانچه انسان حرمت خدا را نگه ندارد، از که می خواهد حیا کند و از چه می خواهد بپرهیزد؟ اگر نافرمانی خدا را رها نکند، کدامین کار ناپسند را می خواهد رها کند؟ و چه کسی دیگر برای او اهمّیّت خواهد داشت؟

و مجمع لذّات عمیق و ریشه دار و اصیل و ماندگار و هدف از آفرینش جن و انس که همان معرفت خداوند و پیامبر و امامان معصوم است(2) را رها کرده و خود را از رسیدن به آن محروم


1- 4- من لا یحضره الفقیه:4/411 ح5895.
2- (51) سوره ذاریات: آیه57:وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلّا لِیَعْبُدُون و جن و انس را جز برای اینکه مرا عبادت کنند، نیافریدم. علل الشرائع:1/9 ب ٩ ح 1- ... حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند: امام حسین علیه السّلام به اصحاب خود فرمودند: أَیُّهَا النّاسُ! إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِکْرُهُ ما خَلَقَ الْعِبادَ إِلّا لِیَعْرِفُوهُ، فَإِذا عَرَفُوهُ عَبَدُوهُ، فَإِذا عَبَدُوهُ اسْتَغْنَوْا بِعِبادَتِهِ عَنْ عِبادَهِ مَنْ سِواهُ ای مردم! همانا خداوند جلّ ذکره بندگان را نیافرید جز برای اینکه او را بشناسند، و آن گاه که او را شناختند، او را عبادت کنند. آن گاه که او را پرستیدند، از پرستش غیرِ او بی نیاز شوند. شخصی به ایشان عرض کرد: ای فرزند رسول خدا! پدر و مادرم به فدای شما، شناخت خدا، چیست؟ فرمود: مَعْرِفَهُ أَهْلِ کُلِّ زَمانٍ إِمامَهُمُ الَّذی یَجِبُ عَلَیْهِمْ طاعَتُهُ شناخت اهل هر زمان نسبت به امام که اطاعت از او بر آنان واجب شده است.

ص:10

می کند.

خداوند، پیامبراکرم و امامان معصوم صلّی الله علیهم و سلّم در تمام لحظه ها، بر تمام کارهای انسان نظارت دارند. نظارتی همه جانبه که تمامی ابعاد را در بر می گیرد. این مقامی بسیار والا از جانب خداوند برای پیامبر و اهل بیت است و چنانچه آن گونه که شایسته است، شناخته شود، انسان می تواند با یادآوریِ آن، همواره، در خلوت و جلوت، خود را در محضر پیامبر و اهل بیت صلوات الله علیهم ببیند و از انجام کارهای ناشایست حیا کند.

نکته والاتر اینکه با احساس حضور در محضر اهل بیت و نظارت ایشان بر اعمال، قوی تر از دیدن هر بیننده ای، دیگر هیچ خلوتی برای آلوده شدن به گناه ندارد.

کسی برای گناه کردن خلوت را بر می گزیند که به حضور و نظارت پوسته حجّت های الهی، ایمان نداشته باشد. مثلاً سستی در ایمان

ص:11

سبب می شود فرد با قرار گرفتن در خلوت، به سوی گناهان جنسی کشیده شود در حالی که اگر به حضور اولیاء خداوند و نظارت آنان بر کارهایش ایمان داشته باشد، برای او انجام چنین کاری در حضور آنان، شرم آور خواهد بود.

و این تنها یک نمونه و به عنوان نمونه آورده شد و گرنه هر رفتار ناشایستی، هر زمان و در هر مکان که انجام شود، از نظرگاه حجّت های الهی پنهان نیست. و آنان شاهد و ناظر اعمال هستند.

علاوه بر آن قانون محبّت چنین است که برای جلب رضایت و خشنودیِ محبوب، تلاش کنیم و زمانی که در محضر او هستیم، از اینکه او را به هر نحوی بیازاریم، بپرهیزیم. پیامبر با نظاره بر اعمال ناپسندِ ما، آزرده خاطر می شوند و امام صادق علیه السّلام می فرمایند: مَعاشِرَ الشّیعَهِ! کُونُوا لَنا زَیْناً وَ لا تَکُونُوا عَلَیْنا شَیْناً(1)... ای شیعیان! (با انجام کارهای پسندیده) برای ما سبب زینت باشید و (با انجام کارهای ناپسند) سبب آبرو ریزی ما نباشید... .

بنابراین نباید با انجام کارهایی که ایشان را می آزارد، آنان را از خود برنجانیم. و این قانون محبّت است. در زیر مجموعه این بحث، عنوانی دیگر وجود دارد: آنان که در انتظار مصلح و موعود الهی هستند، خود صالح اند. و بایسته آن است که منتظِر خود را به منتظَر نزدیک سازد.


1- 5 - أمالی الصدوق:400 المجلس62 ح17 ...حدّثنا سلیمان بن مهران قال: دخلت علی الصّادق جعفر بن محمّد علیه السّلام و عنده نفر من الشّیعه فسمعته و هو یقول: .

ص:12

اینکه خداوند در کلام خود، قرآن کریم، ما را از این موضوع که خودش و پیامبرش و امامان معصوم، گواه اعمال ما هستند، آگاه

می کند، بسیار مهم است و از اینجا به مقصود خداوند از این بیان پی می بریم و این موضوع در تربیت ما نقشی اساسی ایفا می کند.

و این گونه است که توجّه به این نظارت، ایمنی بخش و بازدارنده از گناه است. رؤیت و شهود ولیّ معصوم و عرضه اعمال به ایشان و اطّلاع ما از این واقعیّت، خود مدرسه تربیت انسان های برجسته و شایسته است. و در این هنگام، خلوتِ خیالی به حضور حقیقی تبدیل می شود.

البته این حضور به مراتب ارزشمندتر و مؤثّرتر از حضور فرشتگان خواهد بود و هرچه در این زمینه درک بیشتری داشته باشیم، قطعاً اثر بازدارندگیِ آن از گناه، بیشتر خواهد بود.

امّا راه دیگری نیز وجود دارد که اهمیّت دادن به این نظارت را بیشتر می کند و آن درک جایگاه و منزلت های شاهدان است. اینکه آنان کیستند و نزد خداوند چه مقامی دارند.

نکته دیگر اینکه نظارت ها متفاوت هستند و نظارت الهی مقدّم بر وجود و در حین و نیّت و معنای عمل است یَعْلَمُ خائِنَهَ الْأَعْیُنِ وَ مٰا تُخْفِی الصُّدُورُ(1) خداوند، به خیانت چشم ها و اسرار دلها آگاه است.

و نظارت حجّت های الهی نیز با عنایت خداوند تبارک و تعالی به


1- 6 - (٠ (4سوره غافر: آیه 20.

ص:13

همین گونه است. امّا نظارت فرشتگان محدود است، چنانچه در دعای معروف به «دعای کمیل» چنین آمده: ... وَ کُنْتَ أَنْتَ الرَّقیبَ عَلَیَّ مِنْ وَرائِهِمْ وَ الشّاهِدَ لِما خَفِیَ عَنْهُمْ(1)... (خداوندا) خودت نیز (علاوه بر فرشتگان) مراقب من بودی و گواه اعمالی بودی که از ایشان پنهان می ماند... .

و در آخر با به وجود آمدن چنین اعتقادی، و با این زمزمه که من پیرو و شیعه اهل بیت هستم و تحت نظارت دقیق و هوشمندانه برترین انسان ها می باشم، دست و دل و زبان به آن سو می رود که چه کنم تا امامم را خشنود ساخته و او را برای عملی نمودن هدف خلقت، یاری نمایم.

اینک به برّرسی موضوع نظارت گواهان الهی از دیدگاه قرآن و عترت، می پردازیم. لازم به ذکر است که نکاتی را که در پایان احادیث یادآور شده ایم، تمامی نکات موجود در متن احادیث نبوده و مطمئنّاً جای بسی تأمل برای خوانندگان محترم دارد.

آیه نخست

وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ ...


1- 7- مصباح المتهجّد:1/849.

ص:14

ص:15

و قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلٰی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَهِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (ای پیامبر!) به ایشان بگو: هر آنچه می خواهید انجام دهید، خداوند و پیامبرش و مؤمنان بی درنگ آنچه را انجام می دهید، می بینند و زود است که به سوی (خداوند که) دانا به نهان و عیان است، بازگردانده شوید، پس او شما را بدان چه انجام دادید، آگاه خواهد نمود.(1)

بیان حضرت باقرالعلوم علیه السلام

محمّد بن مسلم گوید: از امام محمّد باقر علیه السّلام درباره اعمال پرسیدم که آیا بر پیامبر عرضه می شود؟ حضرت فرمودند: ما فیهِ شَکٌّ. در این مورد هیچ شکّی وجود ندارد. به ایشان عرضه داشتم:


1- (9) سوره توبه: آیه105

ص:16

آیا شما این سخن خداوند تعالی که می فرماید: إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ را دیده اید؟ (دلیلتان این آیه است؟)، حضرت فرمودند: إِنَّهُمْ شُهُودُ اللَّهِ فی أَرْضِهِ(1) _همانا اینان، (پیامبر و مؤمنان) گواهان خداوند بر روی زمین هستند.

نکات: 1- هیچ شکّی وجود ندارد که اعمال بر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود.

2- «مؤمنان»، از جانب خداوند گواه بر بندگان هستند.

برید بن معاویه عجلی گوید: خدمت امام محمّد باقر علیه السّلام عرضه داشتم: (مقصود خداوند از این آیه چیست؟) إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ، امام فرمودند: ما مِنْ مُؤْمِنٍ یَمُوتُ وَ لا کافِرٍ فَیُوضَعُ فی قَبْرِهِ حَتّیٰ یُعْرَضَ عَمَلُهُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ عَلٰی عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلامُ فَهَلُمَّ جَرّاً إِلٰی آخِرِ مَنْ فَرَضَ اللَّهُ طاعَتَهُ عَلَی الْعِباد (2) هیچ مؤمن و هیچ کافری نیست که بمیرد و در قبر گزارده شود مگر اینکه عملش بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و حضرت علی علیه السّلام و تمامی امامانِ معصوم که خداوند اطاعتشان را بر مردم واجب کرده است، عرضه شود.

نکات: 1- اعمال بندگان، آن هنگام که درون قبر گزارده شوند، بر پیامبر و تمامی امامان معصوم صلّی الله علیهم و سلّم، عرضه می شود.


1- 8- بصائرالدرجات:425 ب4 ح10 و فیه:430 ب٦ ح10 عن محمّد بن مسلم عنه علیه السّلام، الأصول الستّه عشر:١٥٦ کتاب مختصر أصل علاء بن الرزین الذی اختصره الشیخ الشهید الأوّل، عن محمّد بن مسلم، عن الباقر علیه السّلام، تفسیرالعیاشی:2/108 ح119 عن محمّد بن مسلم عن أحدهما (الباقر أو الصادق علیهما السّلام) کلّهم کما فی البصائر باختلاف و فیهم: لِلَّهِ شُهَداءُ فی أَرْضِهِ، بحارالأنوار:23/344 ب20 ح34 عن البصائر بروایته الاولی، مستدرک الوسائل:12/161 ب100 ح5، 6- 13781- 1عن تفسیر العیّاشی، مستدرک الوسائل:12/163 ب100 ح13786- 6عن کتاب العلاء بن الرزین، فی بصائرالدرجات:430 ب 6ح7 عن الصادق علیه السّلام باسناده عن محمّد بن مسلم ،عن الصادق علیه السّلام و فیه:430 ب6ح6عن محمّد بن مسلم و زراره، عن الصادق علیه السّلام مثله و فیهما: إِنَّ لِلَّهِ شُهَدٰاءُ فِی أَرْضِهِ، عن الأخیر بحارالأنوار:23/348ب20 ح 51.
2- بصائرالدرجات:428 ب 5 ح8 و10 و تفسیر العیّاشی:2/109ح124، بحارالأنوار:6/183 ب7 ح13 عن البصائر و فی ج23/351 ب20ح67 عن العیّاشی، وسائل الشیعه:16/113 ب101 ح21123 عن البصائر، بحارالأنوار:17/149ب17 و ج23/340 ب20 ح15 عن البصائر عن الصادق.

ص:17

2- این نوع از عرضه اعمال، به صورت عمومی انجام شده و شامل حال مؤمنان و کافران می شود.

3- اطاعت از امامان، از جانب الله تعالی، واجب شده است.

امام محمّد باقر علیه السّلام درباره این آیه فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ فرمودند: هُوَ وَ اللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبی طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ(1) به خدا قسم! (مقصود از «المؤمنون» در این آیه) علیّ بن ابی طالب علیه السّلام است.

نکات: 1- از مصادیق «مؤمنون» در این آیه، امیرالمؤمنین علیه السّلام هستند.

2- امام محمّد باقر علیه السّلام در این مورد، سوگند به خدا یاد می کنند.

امام محمّد باقر علیه السّلام فرمودند: إِنَّ أَعْمالَ الْعِبادِ تُعْرَضُ عَلٰی نَبِیِّکُمْ کُلَّ عَشِیَّهِ الْخَمیسِ فَلْیَسْتَحْیِ أَحَدُکُمْ أَنْ یَعْرِضَ عَلٰی نَبِیِّهِ الْعَمَلَ الْقَبیحَ(2) اعمال بندگان عصر هر روز پنج شنبه بر پیامبر شما ارائه می شود، بنابراین بایسته است که هر یک از شما از اینکه بر پیامبرش کار زشتی را ارائه دهد، شرم داشته باشد.

نکات: 1- روز پنج شنبه، هنگام عصر، اعمال بندگان بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود.

2- هر کسی باید از اینکه کار زشتی را به پیامبر صلّی الله


1- 10- الکافی:1/220 باب عرض الأعمال علی النبیّ و الأئمّه صلوات اللّه علیهم... ح5، وسائل الشیعه: 16/108 ب101 ح21107 عن الکافی.
2- 11- بصائرالدرجات:426 ب4 ح14، بحارالأنوار:23/344 ب20 ح36 عن البصائر.

ص:18

علیه و آله و سلّم ارائه دهد، شرم داشته باشد.محمّد بن مسلم از امام صادق علیه السّلام نقل می کند که حضرت درباره آیه إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ فرمودند: إِنَّ لِلَّهِ شاهِداً فی أَرْضِهِ وَ إِنَّ أَعْمالَ الْعِبادِ تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ(1) همانا خداوند از جانب خویش بر روی زمین، شاهدی دارد و به درستی که عملکرد بندگان بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود.

نکات: 1- خداوند تعالی، همواره از جانب خویش، بر روی زمین شاهدی دارد.

2- اعمال بندگان، بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود.

یحیی بن مساور از امام جعفرصادق علیه السّلام نقل نموده و می گوید: به حضرت عرض کردم: درباره امیرالمؤمنین علیه السّلام برای من حدیثی بفرمایید. فرمودند: أشرحه لک أم أجمعه؟ آیا می خواهی آن را برای تو شرح دهم یا خلاصه کرده و جمع نمایم؟ عرض کردم: البته آن را برایم خلاصه بفرمایید. حضرت فرمودند: عَلِیٌّ بابُ هُدًی مَنْ تَقَدَّمَهُ کانَ کافِراً، وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ کانَ کافِراً همانا علی، درِ هدایت (تنها راهِ منجر به هدایت) است، آنکه از او پیشی


1- 12- تفسیرالعیّاشی:2/109ح126، مستدرک الوسائل:12/162 ب100 ح13785- 5 عن العیّاشی.

ص:19

گیرد، کافر است و هرکه از او به هر نوعی سرپیچی نماید، کافر است. به حضرت عرضه داشتم: برایم بیشتر بفرمایید. فرمودند: إِذا کانَ یَوْمُ الْقِیامَهِ نُصِبَ مِنْبَرٌ عَنْ یَمینِ الْعَرْشِ لَهُ أَرْبَعٌ وَ عِشْرُونَ مِرْقاهً فَیَأْتی عَلِیٌّ وَ بِیَدِهِ اللِّواءُ حَتّیٰ [یَرْتَقیهِ وَ] یَرْکَبَهُ وَ یُعْرَضَ الْخَلْقُ عَلَیْهِ، فَمَنْ عَرَفَهُ دَخَلَ الْجَنَّهَ، وَ مَنْ أَنْکَرَهُ دَخَلَ النّارَ چون روز قیامت شود، منبری در سمت راست عرش قرار داده شود که بیست و چهار پلّه دارد. در این هنگام علی علیه السّلام در حالی که پرچم (حمد) را در دست دارد، می آید؛ تا اینکه پرچم را بالا برده و بر منبر بالا رود و آفریدگان بر او عرضه می شوند. هر آن کس را که او به معرفت و ولایت بشناسد، وارد بهشت شود و معرفت و ولایت هر آن کس را که انکار کند، وارد آتش می شود. راوی گوید: به حضرت عرضه داشتم: از قرآن برایم دلیل بیاورید؟ فرمودند: نَعَمْ، ما یَقولُ فی هٰذِهِ الْآیَهَ، یَقُولُ تَبارَکَ وَ تَعالٰی: فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ، هُوَ وَ اللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبی طالِبٍ (1) بله، (دلیل بر آنچه) این آیه می گوید، آن است که خداوند تبارک و تعالی می فرماید: فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ، به خدا سوگند! (مقصود خداوند از مؤمنون در این آیه) او علی بن ابی طالب علیه السّلام است.

نکات: 1- تنها ورودگاه مسیر هدایت، مولا امیرالمؤمنین علی


1- 13- تفسیرالعیّاشی:2/١٠٨ح121، بحارالأنوار:7/330ب17 ح9 عن العیّاشی باختلاف.

ص:20

علیه السّلام هستند. یعنی شرط ورود به مسیر هدایت، ایمان به امامت و وَلایت مولا امیرالمؤمنین علیه السّلام است.

2- چنانچه کسی به هر نوعی از ایشان پیشی بگیرد یا سرپیچی کند، کافر است.

3- در روز قیامت، مولا امیرالمؤمنین علیه السّلام با حالتی مخصوص وارد محشر می شوند و شرایطی ویژه برای ایشان وجود خواهد داشت.

4- امیرالمؤمنین علیه السّلام، از آنجا که بر اعمال شاهد و ناظر هستند، از میان آفریدگان، آن کسانی را که استحقاق بهشت دارند، به آنجا می فرستند و لایقان آتش را نیز به جهنّم رهنمون می شوند.

5- از مصادیق «مؤمنون» در آیه، وجود مقدّس امیرالمؤمنین علیه السّلام هستند.

حضرت امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند: إِذا کانَ یَوْمُ الْقِیامَهِ نُصِبَ مِنْبَرٌ عَنْ یَمینِ الْعَرْشِ لَهُ أَرْبَعٌ وَ عِشْرُونَ مِرْقاهً وَ یَجی ءُ عَلِیُّ بْنُ أَبی طالِبٍ عَلَیْهِ السَّلامُ وَ بِیَدِهِ لِواءُ الْحَمْدِ فَیَرْتَقیهِ وَ یَرْکَبْهُ (وَیَعْلُوهُ)(1) وَ یُعْرَضُ الْخَلائِقُ عَلَیْهِ فَمَنْ عَرَفَهُ دَخَلَ الْجَنَّهَ، وَ مَنْ أَنْکَرَهُ دَخَلَ النّارَ، وَ تَفْسیرُ ذٰلِکَ فی کِتابِ اللَّهِ:قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ قال: هُوَ وَ اللَّهِ أَمیرُالْمُؤْمِنینَ عَلِیُّ بْنُ أَبی طالِبٍ


1- 14- فی البحار.

ص:21

عَلَیْهِ السَّلامُ(1) چون روز قیامت فرا رسد، منبری از سمت راستِ عرش که بیست و چهار پلّه دارد، قرار داده می شود. و علی بن ابی طالب علیه السّلام در حالی که پرچم حمد را در دست دارد، وارد عرصه محشر می شود. سپس از آن (منبر) بالا می رود. در این حال، مخلوقات به او عرضه می شوند. هر آن کس را که او، به معرفت و وَلایت بشناسد، وارد بهشت می شود و هرکس که او معرفت و ولایتش را انکار کند، وارد آتش می شود. و تفسیر این جریان در قرآن وجود دارد: قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ حضرت فرمودند: به خدا سوگند (مقصود خداوند از مؤمنون) او، امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه السّلام است.

نکات: این حدیث مانند حدیث پیشین است.

ابی بصیر گوید: خدمت امام جعفر صادق علیه السّلام عرضه داشتم: این سخن خدای متعال: إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ گفتم: «مؤمنون» چه کسانی هستند؟ حضرت فرمودند: مَنْ عَسٰی أَنْ یَکُونَ إِلّا صاحِبَکَ؟!(2) سزاوار است چه کسی باشد جز صاحب تو؟ (مقصود حضرت از صاحب، امام هر زمان است).

نکات: شایسته ترین برای شاهد بودن و برترین فردِ «مؤمنون» در آیه، امام معصوم در هر زمان است.

امام جعفر صادق علیه السّلام درباره این سخن خداوند تبارک و


1- 15- تفسیرالعیّاشی:2/110 ح127، بحارالأنوار:7/331 ب17 ح10 عن تفسیر العیّاشی مثله باختلاف.
2- 16- بصائرالدرجات:429 ب6ح 1، وسائل الشیعه:16/114 ب101 ح21124 و بحارالأنوار: 23/346 ب20 ح46 عن البصائر

ص:22

تعالی إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ فرمودند: هُوَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ الْأَئِمَّهُ عَلَیْهِمُ السَّلامُ تُعْرَضُ عَلَیْهِمْ أَعْمالُ الْعِبادِ کُلَّ خَمیسٍ(1) او (مقصود از «رسوله») پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و (مقصود از «مؤمنون») امامان معصوم علیهم السّلام هستند که عملکرد بندگان هر پنج شنبه به آنان عرضه می شود.

نکات: 1- مقصود از «مؤمنون»، پیامبرخدا و امامان معصوم هستند.

2- اعمال بندگان ، هر پنج شنبه، به ایشان عرضه می شود.

در خبری آمده است که: إِنَّ الْأَعْمالَ تُعْرَضُ عَلَی النَّبِیِّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فی کُلِّ إِثْنَیْنِ وَ خَمیسٍ فَیَعْلَمُها وَ کَذٰلِکَ تُعْرَضُ عَلَی الْأَئِمَّهِ عَلَیْهِمُ السَّلامُ فَیَعْرِفُونَها وَ هُمُ الْمَعْنِیُّونَ بِقَوْلِهِ: وَ الْمُؤْمِنُونَ(2) اعمال در هر دوشنبه و هر پنج شنبه بر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود؛ از این رو پیامبر از اعمال آگاه می شوند و همچنین بر ائمّه عرضه می شوند و از این رو آنان به اعمال آگاهی می یابند. و مقصود خداوند از «مؤمنون»، ائمّه هستند.

نکات: 1- اعمال بندگان، هر دوشنبه و پنج شنبه، به پیامبر و اهل بیت عرضه می شود و نسبت به اعمال، آگاهی کامل دارند.


1- 17- بصائرالدرجات:427 ب 5 ح2، بحارالأنوار:23/345 ب20 ح39 عن البصائر.
2- 18- بحارالأنوار:5/329 ب17ح28 عن تفسیر التبیان للشیخ الطوسی عن قوله تعالی: وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ .

ص:23

2- مقصود از «المؤمنون»، پیامبر و امامان معصوم هستند.

شیعیان روایت کرده اند: إِنَّ أَعْمالَ الْأُمَّهِ تُعْرَضُ عَلَی النَّبِیِّ صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فی کُلِّ یَوْمِ الْإِثْنَیْنِ وَ خَمیسٍ فَیَعْرِفُها وَکَذٰلِکَ تُعْرَضُ عَلَی الْأَئِمَّهِ الْقائِمینَ مَقامَهُ وَ هُمُ الْمَعْنِیُّونَ بِقَوْلِهِ: وَ الْمُؤْمِنُونَ (1)- اعمال امّت مسلمان در هر روز دوشنبه و پنج شنبه بر پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود و از این رو پیامبر به اعمال آگاهی دارند. و بر امامان، که قائم مقامان پیامبر هستند، نیز عرضه می شود. و مقصود خداوند از «مؤمنون»، امامان هستند.

نکات:1- زمان عرضه اعمال، دوشنبه و پنج شنبه هرهفته است.

2- اعمال بر پیامبر و امامان معصوم عرضه می شود.

3- مقصود از «مؤمنون» در آیه، امامان معصوم هستند.

زید شحّام گوید: از امام علیه السّلام درباره اعمال مسلمانان پرسیدم. حضرت فرمودند: ما مِنْ صَباحٍ یَمْضی إِلّا وَ هِیَ تُعْرَضُ عَلٰی نَبِیِّ اللَّهِ أَعْمالُ هٰذِهِ الْأُمَّهِ (2) هیچ صبح گاهی نمی گذرد جز اینکه اعمال مسلمانان بر پیامبرخدا عرضه می شود.

نکات: زمان عرضه اعمال بر پیامبرخدا، هر بامداد است.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند: إِنَّ أَعْمالَ الْعِبادِ تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ کُلَّ صَباحٍ أَبْرٰارَها وَ فُجّارَها فَاحْذَرُوا فَلْیَسْتَحْیِ أَحَدُکُمْ أَنْ یُعْرَضَ عَلٰی نَبِیِّهِ الْعَمَلُ الْقَبیحُ (3) همانا


1- 19- بحارالأنوار:56/40 ب18 ح13 عن تفسیر مجمع البیان فی قوله تعالی: قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ قال: روی أصحابنا.
2- 20- بصائرالدرجات:424 ب4 ح3، بحارالأنوار:17/150 ب17ح47 عن البصائر.
3- 21- تفسیرالقمّی:1/304، بحارالأنوار:17/149 ب17 ح44 عن تفسیر القمّی.

ص:24

هر صبح گاه اعمال خوب و بد بندگان به پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود، پس بپرهیزید. بایسته است که هرکدام از شما از اینکه بر پیامبرش کار زشتی را ارائه کند، شرم داشته باشد.

نکات: 1- اعمال نیک و بد، همه عرضه می شوند.

2- اعمال، بر پیامبر عرضه می شود.

3- زمان عرضه اعمال، هر بامداد است.

4- باید از آزردن پیامبر با انجام اعمال نادرست، پرهیز نمود.

5- شرم از پیامبر، بازدارنده از انجام کارهای زشت است.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند: إِنَّ أَعْمالَ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فی کُلَّ خَمیسٍ فَلْیَسْتَحْیِ أَحَدُکُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَنْ تُعْرَضَ عَلَیْهِ الْقَبیحُ (1) همانا اعمال امّت حضرت محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم هر پنج شنبه بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود. بنابراین هر کدام از شما، باید از پیامبر شرم داشته باشد از اینکه بر ایشان کار زشتی را ارایه دهد.

نکات: 1- اعمال مسلمانان، بر پیامبر عرضه می شود.

2- پنج شنبه هر هفته عرضه اعمال انجام می گردد.

3- همه باید از ارایه کارهای ناپسند به پیامبر، شرم کنند.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند: إِنَّ الْأَعْمالَ تُعْرَضُ عَلَیَّ فی


1- 22- بصائرالدرجات:425 ب4 ح12، بحارالأنوار:17/150 ب17 ح51 عن البصائر باختلاف.

ص:25

کُلِّ خَمیسٍ فَإِذا کانَ الْهِلالُ أُکْمِلَتْ، فَإِذا کانَ النِّصْفُ مِنْ شَعْبانَ عُرِضَتْ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ عَلیٰ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلامُ ثُمَّ یُنْسَخُ فِی الذِّکْرِ الْحَکیمِ(1) همانا اعمال هر پنج شنبه بر من عرضه می شود. آن هنگام که آخر ماه شد، تمام اعمال ماه، یک جا به صورت کامل، بر من عرضه می شود. آن هنگام که نیمه شعبان شود، اعمال بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و امیرالمؤمنین علی علیه السّلام عرضه می شود. سپس در ذکر حکیم ثبت می شود.

نکات: 1- هر پنج شنبه، اعمال بر امام معصوم زمان، عرضه می شود.

2- آخر هر ماه اعمال ماهانه، یک جا بر امام معصوم زمان عرضه می شود.

3- در نیمه شعبان هر سال، تمامی اعمال سالانه، به خاتم انبیاء پیامبر اسلام و سیّد اوصیاء امیرالمؤمنین عرضه می شود.

4- پس از آن اعمال یک جا در ذکر حکیم ثبت می شوند.

امام جعفر صادق علیه السّلام درباره این کلام خدا: قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ فرمود: الْمُؤْمِنُونَ هاهُنَا الْأَئِمَّهُ الطّاهِرُونَ (الطّاهِرَهُ)(2) عَلَیْهِمُ السَّلامُ(3) مقصود از «مؤمنون» در این آیه، ائمّه طاهرین علیهم السّلام هستند.

نکات: 1- مقصود از «مؤمنون» در آیه ائمّه طاهرین هستند.


1- 23- بصائرالدرجات:424 ب4 ح 1، بحارالأنوار:23/343 ب20 ح 29 عن البصائر.
2- 24- فی البحار.
3- 25- تفسیرالقمّی:1/304، بحارالأنوار:23/339 ب20 ح13 عن تفسیرالقمّی.

ص:26

2- کسی که مدّعی است که معتقد و پیروِ امامان طاهر است؛ خود نباید از گناهان و زشتی ها و کژروی ها، پاک باشد؟

به حضرت امام صادق علیه السّلام عرضه داشتم: اباخطاب می گفت: «اعمال امّتِ پیامبر، هر پنج شنبه بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود». حضرت فرمودند: لَیْسَ هُوَ هٰکَذا وَ لٰکِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ تُعْرَضُ عَلَیْهِ أَعْمالُ هٰذِهِ الْأُمَّهِ کُلَّ صَباحٍ أَبْرارُها وَ فُجّارُها فَاحْذَرُوا، وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ(1)- چنین نیست و لکن اعمال این امّت، هر صبح گاه بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود، خوبی های آن و بدی های آن. بنابراین برحذر باشید. و این همان سخن خداوند عزّوجل است: إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ.

نکات: 1- کلامِ غیر محرَّف پیامبرخدا را باید از امامان معصوم دریافت کرد.

2- اعمال امّت در بامداد هر روز، بر پیامبر عرضه می شود.

3- اعمال خوب و بد عرضه می شود.

4- از آزردن پیامبر با اعمال زشت، باید پرهیز کرد.

روایت شده است که: أَنَّ أَعْمالَ الْعِبادِ تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ عَلَی الْأَئِمَّهِ عَلَیْهِمُ السَّلامُ کُلَّ یَوْمٍ أَبْرارِها وَ فُجّارِها


1- 26بصائرالدرجات:424 ب4 ضمن حدیث3 عن أبی بصیر، تفسیرالعیاشی:2/109 ح122 عن أبی بصیر باختلاف، معانی الأخبار:392 کما فی البصائر و فیه زیاده: وَ سَکَتَ، قٰال أبوبصیر: إنّما عنی الأئمّه علیهم السّلام، وسائل الشیعه:16/109 ب101 ح21110 و بحارالأنوار: 23/340 ب20 ح16 عن المعانی، بحارالأنوار:17/150 ب17 ح48 عن البصائر، مستدرک الوسائل:12/162 ب100 ح13783- 3 عن العیّاشی.

ص:27

فَاحْذَرُوا وَ ذٰلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ(1) خوبی ها و بدی های اعمال بندگان هر روز صبح بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم و ائمّه علیهم السّلام عرضه می شود، بنابراین بر حذر باشید. و این همان سخن خداوند عزّوجل استوَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ.

نکات: 1- به یقین، اعمال بندگان به پیامبر و امامان معصوم علیهم السّلام عرضه می شود.

2- زمان عرضه اعمال هر روز است.

3- باید از عرضه اعمال ناشایست به آنان حذر کرد.

ابو بصیر از امام جعفر صادق علیه السّلام نقل می کند که حضرت فرمودند: تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ أَعْمالُ الْعِبادِ کُلَّ صَباحٍ أَبْرارِها وَ فُجّارِها فَاحْذَرُوا، وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ: إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ (2) هر روز صبح خوبی و بدیِ اعمال بندگان بر پیامبرخدا عرضه می شود. بنابراین برحذر باشید. و این همان سخن خداوند است: إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ. سپس حضرت سکوت فرمودند.

نکات: 1- اعمال بر پیامبر عرضه می شود.

2- هر بامداد عرضه می شود.

3- اعمال خوب و بد عرضه می شود.


1- 27- من لایحضره الفقیه:1/191 باب النوادر... ح583، وسائل الشیعه:16/109 ب101 ح21109 عن الفقیه.
2- 28- بصائرالدرجات:428 ب 5 ح7 ، الکافی:1/219 باب عرض الأعمال... ح1، وسائل الشیعه:16/107ب101 ح21102و بحارالأنوار:17/131 ب17 ح3 عن الکافی، بحارالأنوار:23/346 ب20 ح44 عن البصائر.

ص:28

4- باید حذر کرد از اینکه... .

عبدالرّحمان بن کثیر از امام صادق علیه السّلام درباره این کلام خدا قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ پرسید، فرمودند: هُمُ الْأَئِمَّهُ تُعْرَضُ عَلَیْهِمْ أَعْمالُ الْعِبادِ کُلَّ یَوْمٍ إِلٰی یَوْمِ الْقِیامَهِ (1)آنان (مقصود خداوند از «مؤمنون») ائمّه هستند که اعمالِ بندگان هر روز تا روز قیامت بر آنان عرضه می شود.

نکات: 1- مقصود از «مؤمنون» در آیه، امامان معصوم هستند.

2- مسئول نظارت بر اعمال مردم، امامان معصوم هستند.

3- زمان عرضه به آنان، هر روز است.

4- پایان زمان عرضه اعمال به ایشان، روز قیامت است.

5- تا روز قیامت، نظام امامت امامان معصوم و گواه بودن آنان از جانب خداوند، ادامه خواهد داشت.

یعقوب بن شعیب میثمی گوید: از امام جعفر صادق علیه السّلام درباره این سخن خداوند عزّوجل قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ. پرسیدم، حضرت فرمودند: هُمُ الْأَئِمَّهُ(2) آنان (مقصود از «مؤمنون») ائمّه هستند.

نکات: مقصود خداوند از واژه «مؤمنون» در این حدیث و دو حدیث پس از آن، امامان معصوم، بیان شده اند.برید عجلی گوید: نزد امام جعفر صادق علیه السّلام بودم. از


1- 29- بصائرالدرجات:427 ب5 ح4، عنه البحار:٢٣/٣٤٥ ب٢٠ ح٤١.
2- 30- بصائرالدرجات:427 ب5 ح3 و ص428 ب 5 ح11، الکافی:1/219 باب عرض الأعمال... ح2، تفسیرالعیاشی:2/109 ح125، محاسبهالنفس:17 ب3 عن الکافی و دلائل الحمیری و کتاب تفسیر القرآن لإبن عقده و تفسیر ما نزل فی أهل البیت علیهم السّلام لمحمّد بن العبّاس بن مروان، وسائل الشیعه:16/107 ب101 ح21104 و ص113 ح21122 عن الکافی و البصائر، بحارالأنوار:23/345 ب20 ح40 و ص٣٥١ ح٦٨و ص٣٥٣ ح٧٣ عن البصائر و العیّاشی و محاسبه النفس.

ص:29

حضرت درباره این سخن خدا که می فرماید قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ پرسیدم. حضرت فرمود: إیّانا عَنٰی(1) مقصود خداوند (از «مؤمنون») ما هستیم.

بیان حضرت امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

محمّد بن فضیل از حضرت امام علیّ الرضا علیه السّلام نقل می کند که از حضرت درباره این سخن خداوند تبارک و تعالی قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ پرسیدم، حضرت فرمودند: یُعْرَضُ عَلیٰ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَعْمالُ أُمَّتِهِ کُلَّ صَباحٍ أَبْرارِها وَ فُجّارِها فَاحْذَرُوا(2) خوبی ها و بدی های اعمال مسلمانان هر صبح گاه به پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود. بنابراین برحذر باشید.

نکات: 1- امام رضا علیه السّلام موضوع عرضه اعمال بر پیامبرخدا را برگرفته از آیه کریمه، اعلام می کنند.

2- از «سین» در کلمه «فَسَیَرَی اللَّهُ» چنین استفاده می کنند که هر بامداد اعمال بر پیامبر، عرضه می شود.

3- اعمالِ نیکو و ناپسند، همه عرضه می شوند.

4- امام رضا علیه السّلام نیز می فرمایند بر حذر باشید.

5- نکات این حدیث و سه حدیث بعد از آن، همسان است.

احمد بن عمیر از امام علیّ الرضا علیه السّلام نقل می کند که از


1- 31- بصائرالدرجات:427ب 5ح 1، وسائل الشیعه:16/113ب101ح21121عن البصائر، محاسبهالنفس:17ب3 عن کتاب تفسیر القرآن لابن عقده بإسناده إلی یزید بن معاویه العجلی، عنه علیه السّلام، الأمالی للطوسی:409 المجلس14 ح 918- 66 عن ابن أذینهعنه علیه السّلام مثله باختلاف ، المناقب:4/400عروه بن أذینهعنه، بحارالأنوار: 23/339 ب20ح10 و وسائل الشیعه:16/111 ب101 ح21115-عن الأمالی، البحار:23/337 ب20 ح6 عن المناقب.
2- 32- تفسیرالعیّاشی:2/109ح123، بصائرالدرجات:425 ب4 ح6 عن محمّد بن الفضیل، عن الصادق علیه السّلام مثله باختلاف، مستدرک الوسائل:12/162 ب100 ح13784-4 عن العیّاشی و لیس فیه: فَاحْذَرُوا.

ص:30

حضرت درباره این سخن خدای عزّوجلّإِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ پرسیده شد، حضرت فرمودند: إِنَّ أَعْمالَ الْعِبادِ تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کُلَّ صَباحٍ أَبْرارَها وَ فُجّارَها فٰاحْذَرُوا (1) همانا خوبی ها و بدی های اعمال بندگان هر صبح گاه بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود. بنابراین بر حذر باشید.

حسن بن علی الوشّاء گوید: شنیدم حضرت امام رضا علیه السّلام می فرمودند: إِنَّ الْأَعْمالَ تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ أَبْرارَها وَ فُجّارَها(2) همانا خوبی ها و بدی های اعمال بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود.

مسلم گوید: از امام درباره این سخن خداوند عزّوجلّ پرسیدم: إِعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ حضرت فرمودند: أَعْمالُ الْعِبادِ تُعْرَضُ عَلٰی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ بَرُّها وَ فاجِرُها(3) نیکی و بدیِ کارها بر پیامبرخدا صلّی الله علیه و آله و سلّم عرضه می شود.

عبدالله بن ابان زیّات که کنیه عبدالرّضا داشت، گوید: به امام رضا علیه السّلام عرضه داشتم: خداوند را برای من و خانواده ام بخوانید. (به من و خانواده ام دعا کنید). حضرت فرمودند: أَ وَ لَسْتُ أَفْعَلُ؟! وَ اللَّهِ إِنَّ أَعْمالَکُمْ لَتُعْرَضُ عَلَیَّ فی کُلِّ یَوْمٍ وَ لَیْلَهٍ آیا من چنین نمی کنم؟


1- 33- بصائرالدرجات:424 ب4 ح2، وسائل الشیعه:16/112 ب101ح21118 و بحارالأنوار: 23/343 ب20 ح30 عن البصائر.
2- 34- بصائرالدرجات:425 ب4ح7 و الکافی:1/220 باب عرض الأعمال...ح6، بحارالأنوار: 17/150 ب17 ح49 عن البصائر، وسائل الشیعه:16/107 ب101ح21103 و بحارالأنوار:17/131 ب17 ح4 عن الکافی.
3- 35- بصائرالدرجات:425 ب4 ح8.

ص:31

به خدا سوگند! همانا اعمال شما هر روز و شب بر من عرضه می شود. این بیان حضرت نزد من شگفت و عظیم آمد؛ از این رو حضرت فرمودند: أَ ما تَقْرَأُ کِتابَ اللَّهِ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ؟! (1) آیا کتاب خدا را نخوانده ایقُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ!؟

نکات: 1- دعای امام رئوف، پیروان نیکوکار و خاندان آنان را فرا می گیرد.

2- مسأله عرض اعمال، چنان یقینی است که امام رضا علیه السّلام قسم جلاله به ذات باری تعالی می خورند.

3- زمان عرضه اعمال به امام معصومِ زمان، هر روز و شب است.

4- «فاء» در کلمه «فَسَیَرَی» نشان دهنده فوریّت در اطّلاع یافتن است.

محمّد بن فضیل از حضرت امام رضا علیه السّلام نقل می کند که حضرت درباره این آیه قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ فرمود: نَحْنُ هُمْ (2) ما («مؤمنون») هستیم.

نکات: «مؤمنون» در آیه کریمه، امامان معصوم هستند.

آیه های دوّم و سوّم

یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً

إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً


1- 36- بصائرالدرجات:429 ب6ح2، الکافی:1/219 باب عرض الأعمال... ح4 عن عبد اللّه بن أبان الزّیّات و کان مکینا عند الرّضا علیه السّلام...، بحارالأنوار:23/347 ب20 ح47 عن البصائر، وسائل الشیعه:16/108 ب101 ح21106 عن الکافی.
2- 37- بصائرالدرجات:427 ب 5 ح5، و فیه:ح6 عن الحسین بن بشّار، عن أبی الحسن علیه السّلام مثله، بحارالأنوار:23/346 ب20 ح42 عن البصائر.

ص:32

ص:33

یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً ای پیامبر! همانا ما تو را شاهد و بشارت دهنده و ترساننده (از نافرمانی و عذاب) فرستادیم.(1)

إِنّا أَرْسَلْناکَ شاهِداً وَ مُبَشِّراً وَ نَذیراً ما تو را شاهد و بشارت دهنده و ترساننده فرستادیم.(2)

بیان صادق آل محمد صلوات الله و سلامه علیهم

سماعه گوید: از امام جعفر صادق علیه السّلام شنیدم که به مردی می فرمود: ما لَکُمْ تَسُوءُونَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ؟ شما را چه می شود که رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را آزار


1- (33) سوره احزاب: آیه46
2- (48) سوره فتح: آیه9

ص:34

می دهید؟! آن مرد به حضرت عرضه داشت: فدایت شوم! چگونه آن حضرت را می آزاریم؟ حضرت فرمود: أَما تَعْلَمُونَ أَنَّ أَعْمالَکُمْ تُعْرَضُ عَلَیْهِ فَإِذا رَأٰی فیها مَعْصِیَهً (لِلَّهِ)(1)ساءَهُ ذٰلِکَ؟! فَلا تَسُوءُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ سُرُّوهُ (2) مگر نمی دانید که اعمال شما به آن حضرت عرضه می شود. از این رو چون در آن (یک) نافرمانی خدا را مشاهده فرماید، آن گناه حضرت را می آزارد. بنابراین رسول خدا را آزار ندهید و ایشان را شادمان کنید.

نکات: 1- پیامبر از اعمال زشتِ ما، آزرده خاطر می شوند و ایشان پس از شهادت نیز از بابت اعمال امّت نگران اند.

2- کارهای ناپسند ما، تواناییِ آزردن ایشان و کارهای پسندیده ما توانایی خشنود کردن ایشان را دارد.

3- مبادا کارهایی انجام دهیم که موجب اذیّت ایشان شود: إِنَّ الَّذینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهیناً همانا کسانی که خدا و پیامبرش را می آزارند خداوند آنان را در دنیا و آخرت لعنت فرموده و برای آنان عذابی بسیار خوار کننده آماده ساخته است.(3)

4- امام را امر به خشنود کردن پیامبر، با انجام کارهای پسندیده می فرماید.

آیه های چهارم و پنجم

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ ...

وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ....


1- 38- فی الأمالی و الزهد.
2- 39- الکافی:1/219باب عرض الأعمال علی النبیّ والأئمه صلوات اللّه علیهم ح3، بصائرالدرجات: 445 ح8 مثله باختلاف یسیر، الأمالی للمفید: 196 المجلس٢٣ح29، کتاب الزهد لحسین بن سعید الأهوازی:16ب٢ح32 کما فی الأمالی باختلاف یسیر، مشکاه الأنوار:71 الفصل ٣ کما فی الکافی باختلاف، وسائل الشیعه: 16/107 ب101 ح21105عن الکافی، مستدرک الوسائل:12/163 ب100 ح13787- 7 عن الأمالی.
3- (33) سوره احزاب: آیه 58.

ص:35

وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها وَ وُضِعَ الْکِتابُ وَ جی ءَ بِالنَّبِیّینَ وَ الشُّهَداءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ و زمین با نور مربّی اش روشن خواهد شد و کتاب (گزارش مکتوب اعمال) نهاده شود و پیامبران و گواهان آورده شوند و میان آنان (مردم) به حق داوری شود در حالی که به آنان ظلم نشود.(1)

...یَهْدی مَن یَشاءُ إِلٰی صِراطٍ مُّسْتَقیمٍ، وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً... هرکس که مشیّت خداوند اقتضا کند، به راه راست هدایت فرماید و همان طور، (طبق مشیّت الهی) شما (رهروان صراط مستقیم) را، امّتی وسط (عدالت پیشه) قرار دادیم، تا گواهان بر مردم باشید و پیامبر گواه بر


1- (39) سوره زمر: آیه70

ص:36

شما باشد... .(1)

بیان خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله و سلم

سلمان از پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم در مورد کسانی که خداوند درباره آنان می فرماید لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ، پرسید. حضرت فرمودند:هُمْ ثَلاثَهُ عَشَرَ رَجُلاً خاصَّهً، أَنَا وَ أَخی عَلِیٌّ وَ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ وُلْدِهِ(2) آنان تنها سیزده مرد هستند، من و برادرم علی و یازده تن از فرزندان او.

نکات: گواهان بر مردم، منحصر در چهارده معصوم است.

بیان مولی الموحدین امیرالمومنین علیه السلام

سلیم بن قیس گوید: شنیدم حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام فرمود:... فَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ الشّاهِدُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ شُهَداءُ اللَّهِ عَلٰی خَلْقِهِ وَ حُجَّتُهُ فی أَرْضِهِ، وَ نَحْنُ الَّذینَ عَنَی اللَّهُ بِقَوْلِهِ وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً، فَلِکُلِّ زَمانٍ مِنّا إِمامٌ شاهِدٌ عَلٰی أَهْلِ زَمانِهِ..(3) ... پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم بر ما (امامان) گواه است و ما گواهان خداوند بر بندگان او و حجّت خداوند در زمین هستیم و ما همان مقصود خداوند از این کلام او هستیم وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً.


1- ((2سوره بقره: آیه143و144.
2- 40- الصراط المستقیم:2/118 فصل3 قال: و فی کتاب کشف الحیره.
3- 41- کتاب سلیم بن قیس:88٥ ح54.

ص:37

بنابراین برای هر زمان، گواهی از ما اهل بیت بر اهل زمان خودش، وجود دارد... .

سلیم بن قیس هلالی از حضرت علی علیه السّلام نقل می کند که فرمودند: إِنَّ اللَّهَ تَعالٰی إِیّانا عَنٰی بِقَوْلِهِ لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً، فَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ شاهِدٌ عَلَیْنا وَ نَحْنُ شُهَداءُ اللَّهِ عَلٰی خَلْقِهِ وَ حُجَّتُهُ فی أَرْضِهِ، وَ نَحْنُ الَّذینَ قالَ اللَّهُ جَلَّ اسْمُهُ فیهِمْ: وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً (1) همانا خدای متعال ما را در این آیه قصد نموده است لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً. بدین جهت پیامبر خدا گواه بر ما (اهل بیت) است و ما گواهان خداوند بر مخلوقات او و حجّت او در زمین هستیم. و ما همان کسانی هستیم که خداوند جلّ اسمه درباره آنان فرموده است وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداء عَلَی النّٰاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً.

نکات: 1- گواه الهی بر امامان معصوم، پیامبرخداست.

2- گواه و حجّت خداوند بر مردم، حضرات ائمّه معصومین هستند.

3- تمامی امّت مقصود آیه نیستند بلکه منحصر در امامان منصوب از جانب خداوند است.


1- 42- کتاب سلیم بن قیس:944 ح80، المناقب:3/87 و شواهدالتنزیل:1/119ح129 عن سلیم، بحارالأنوار:22/441 ب14 و ج23/334ب20 عن الشواهد و ج 35/389 ب19عن سلیم.

ص:38

4- هیچ زمانی خالی از گواه از جانب خداوند متعال نیست.

5- همچنانکه ائمّه طاهرین بر جهانیان گواه هستند، پیامبر نیز بر آنان گواه است.

بیان حضرت امام زین العابدین علیه السلام

امام زین العابدین علیه السّلام درباره «شهداء» در آیه: لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ، فرمود: نَحْنُ هُمْ(1) (مقصود از شهداء، گواهان) ما اهل بیت هستیم.

نکات: مصداق «شهداء» در آیه کریمه، ائمّه معرّفی شده اند.امام محمّد باقر علیه السّلام درباره این کلام خدای متعال وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً، فرمودند: مِنّا شَهیدٌ عَلٰی کُلِّ زَمانٍ عَلِیُّ بْنُ أَبی طالِبٍ فی زَمانِهِ وَ الْحَسَنُ عَلَیْهِ السَّلامُ فی زَمانِهِ وَ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلامُ فی زَمانِهِ وَ کُلُّ مَنْ یَدْعُو مِنّا إِلٰی أَمْرِ اللَّهِ تَعالٰی (2) از ما اهل بیت بر هر زمان، شهید و گواهی وجود دارد. علیّ بن ابی طالب علیه السّلام در زمان خودش، گواه بر اهل زمان خود، و امام حسن و امام حسین علیهما السّلام و هریک از ما اهل بیت که دعوت به امر خداوند متعال کند (امام از جانب خداوند باشد)، در زمان خود، شهید و گواه است.

نکات: 1- مراد از «شهداء» امامان منصوب و معصوم، هستند.


1- 43- المناقب:4/129، عنه:23/350 ب20 ح59.
2- 44- تفسیرفرات الکوفی:62ح62- 27، عنه :23/337 ب20 ح 7.

ص:39

2- هیچ زمانی، خالی از معصوم که گواه بر اعمال مخلوقات باشد نیست.

امام محمّد باقر علیه السّلام درباره آیه وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداء عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً فرمودند: عَدْلاً امّت وسط، یعنی عدل (اعتدال گر و عدالت پیشه)، لِیَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ، الْأَئِمَّه ُ مقصود از آن (گواهان) امامان هستند، وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً؟ قال: عَلَی الْأَئِمَّهِ(1) و مقصود از «علیکم»، یعنی (پیامبر) بر امامان گواه است.

نکات: اضافه بر نکات حدیث قبل، مقصود از «امّت وسط» امّت عدالت پیشه است.

امام باقر علیه السّلام درباره «شهداء» در آیه لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ، فرمودند: نَحْنُ هُمْ (2) (شهداء، گواهان) ما اهل بیت هستیم.

نکات: مصداق «شهداء» در آیه کریمه، امامان معصوم معرّفی شده اند.

عن برید بن معاویه العجلی، عن أبی جعفر علیه السّلام قال قلت له: وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً؟ قال: نَحْنُ الْأُمَّهُ الْوُسْطٰی، وَ نَحْنُ شُهَداءُ اللَّهِ عَلٰی خَلْقِهِ، وَ حُجَّتُهُ فی أَرْضِهِ.(3)

عن برید العجلی قال: سألت أباجعفر علیه السّلام عن قول اللّه تبارک و تعالی وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ


1- 45- بصائرالدرجات:82 ب13 ح4، عنه:23/342 ب20 ح 25.
2- 46- المناقب:4/179، عنه:23/350 ب20 ح61.
3- 47- تفسیرالعیّاشی:1/62 ح110.

ص:40

عَلَیْکُمْ شَهیداً؟ قال: نَحْنُ أُمَّهُ الْوَسَطُ، وَ نَحْنُ شُهَدٰاءُ اللَّهِ عَلٰی خَلْقِهِ، وَ حُجَّتُهُ فی أَرْضِهِ.(1)

عن برید بن معاویه قال: قلت لأبی جعفر علیه السّلام قول اللّه تعالی: وَ کَذلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّٰاسِ قال: نَحْنُ الْأَئِمَّهُ الْوَسَطُ، وَ نَحْنُ شُهَداءُ اللَّهِ عَلٰی خَلْقِهِ، وَ حُجَّتُهُ فی أَرْضِهِ.(2)

برید بن معاویه می گوید: از امام باقر علیه السّلام درباره «شهداء» (گواهان) در این فرمایش خداوند متعال: وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً، پرسیدم، حضرت فرمودند: مقصود از آن (امّت وسط) ما (امامان) هستیم. و ما گواهان خداوند بر آفریدگانش و حجّت های او در زمین هستیم.ابوبصیر از امام صادق علیه السّلام درباره «شهداء» در آیه وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً نقل می کند که حضرت فرمودند: نَحْنُ الْأُمَّهُ الْوَسَطُ، وَ نَحْنُ شُهَداؤُهُ عَلٰی خَلْقِهِ، وَ حُجَّتُهُ فی أَرْضِهِ (3) امّت وسط، ما هستیم و گواهان خداوند بر آفریدگانش و حجّت او در زمین، ما هستیم.

برید عجلی گوید: از امام صادق علیه السّلام درباره کلام خدای عزّوجل وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً پرسیدم، فرمود: نَحْنُ الْأُمَّهُ الْوُسْطٰی وَ


1- 48- بصائرالدرجات:63 ب3 ح 11، المناقب:4/179 مثله، البحار:23/351 ب20 ح62 عن المناقب.
2- 49- بصائرالدرجات:82 ب13 ح3.
3- 50- بصائرالدرجات:83 ب13ح 5، تفسیرفرات الکوفی:62ح62- 26عن محمّد بن علیّ، عنه علیه السّلام مثله و فیه: وَ نَحْنُ شُهَداءُ اللَّهِ، البحار:24/157 ب46 ح 18 عن الفرات.

ص:41

نَحْنُ شُهَدٰاءُ اللَّهِ عَلٰی خَلْقِهِ وَ حُجَجُهُ فی أَرْضِهِ...(1) امّت وسط، ما هستیم و ما گواهان خداوند بر آفریدگان او و حجّت های او در زمین هستیم... .

نکات: نکته قابل توجّه در پنج حدیث گذشته این است که گروه عدالت پیشه و گواه بر خلق و حجّت های الهی در زمین، تنها حضرات معصومین هستند.

ابوبصیر از امام صادق علیه السّلام درباره «شهداء» در آیه وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ نقل می کند که فرمودند: نَحْنُ الشُّهَداءُ عَلَی النّاسِ بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْحَلالِ وَ الْحَرامِ وَ ما ضَیَّعُوا مِنْهُ(2) ما هستیم گواهان (خداوند) بر مردم به آنچه که از حلال و حرام نزد آنان است (انجام می دهند) و آنچه را که از آن ضایع نموده اند (حرمت آن را نگه نداشته اند).

نکات: مقصود از «شهداء» در آیه کریمه، امامان معصوم می باشند که همان گواهان خداوند هستند بر حلال و حرامی که نزد مردم است و آنچه را که از آن ضایع نموده اند.

عمر بن حنظله گوید: از امام صادق علیه السّلام درباره شهداء در آیه وَ کَذٰلِکَ جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهیداً، پرسیدم، حضرت فرمودند: هُمُ الْأَئِمَّهُ عَلَیْهِمُ السَّلامُ(3) آنان (شهداء) امامان هستند.

ولیّ الله عین الله است


1- 51- الکافی: 1/190 باب فی أنّ الأئمه شهداء اللّه ح2، عنه البحار:23/336 ب20 ح2.
2- 52- بصائرالدرجات:82 ب١٣ح 1، و فیه:516 ب 18ح 45 بسند آخر عن أبی بصیر مثله و لیس فیه: نَحْنُ الشُّهَداءُ عَلَی النّاسِ، تفسیرالعیّاشی:1/63ح 113- کروایته الثانیه، بحارالأنوار:23/343 ب20 ح27عن البصائر بروایته الاولی.
3- 53- بصائرالدرجات:82 ب13ح2، عنه البحار:23/343 ب20 ح 28.

ص:42

ابوبکر حضرمی گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمودند: یا أَبابَکْرٍ! ما یَخْفٰی عَلَیَّ شَیْ ءٌ مِنْ بِلادِکُمْ (1) ای ابابکر! هیچ چیزی از سرزمین های شما بر من پوشیده نیست.

نکات: تمام سرزمین ها، تحت اشراف و آگاهی ولیّ معصوم است.

علی بن احمد بن محمّد از پدرش نقل می کند که او گفت: من و صفوان، نزد امام کاظم علیه السّلام بودیم. حاضران امام و فضیلت او را یاد کردند. امام کاظم فرمودند: إِنَّما مَنْزِلَهُ الْإِمامِ فِی الْأَرْضِ بِمَنْزِلَهِ الْقَمَرِ فِی السَّماءِ وَ فی مَوْضِعِهِ، هُوَ مُطَّلِعٌ عَلٰی جَمیعِ الْأَشْیاءِ کُلِّها (2) همانا منزلت امام در زمین مانند منزلت ماه است در آسمان و در جایگاه او. او (امام) بر تمامی چیزها آگاهی دارد.

نکات: 1- در تشبیه معقول به محسوس، اشاره به این نکته رفته است که آگاهی یافتن امام نیازی به قرب مسافت مادّی ندارد.

2- امام معصوم بر تمامی مخلوقات در هر کجا که باشند، اشراف دارد.

اسماعیل بن مهران می گوید: من و احمد بن نصر نزد حضرت امام رضا علیه السّلام بودیم. سخن از امام به میان رفت. در این حال


1- 54- بصائرالدرجات:44٢ ب١٢ ح7، بحارالأنوار:26/136 ب٨ ح13 عن البصائر.
2- 55- بصائرالدرجات:443 ب١٢ ح 8، بحارالأنوار:26/136 ب8 ح 14 عن البصائر.

ص:43

امام رضا علیه السّلام فرمودند: إِنَّما هُوَ مِثْلُ الْقَمَرِ یَدُورُ فی کُلِّ مَکانٍ أَوْ تَراهُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ (1) به درستی که امام مانند ماه است که در هر مکان دور می زند یا او را از هر مکانی می بینی.

حضرت امام رضا علیه السّلام فرمودند:لَنا أَعْیُنٌ لا تُشْبِهُ أَعْیُنَ النّاسَ، وَ فیها نُورٌ لَیْسَ لِلشَّیْطانِ فیهِ شِرْکٌ(2) برای ما (امامان) چشمانی است که شبیه به چشمان مردم نیست، و در آن نوری است که شیطان در آن شریک نیست.

امام رضا علیه السّلام فرمودند: لَنا أَعْیُنٌ لا تُشْبِهُ أَعْیُنَ النّاسِ وَ فیها نُورٌ لَیْسَ لِلشَّیْطانِ فیها نَصیبٌ(3) برای ما (امامان) چشمانی است که شبیه به چشمان مردم نیست و در آن نوری است که شیطان از آن بهره ای ندارد.

نکات: 1- از دو حدیث بالا استفاده می شود که بینش امامان مانند سایرین نیست و چیزی از دیدِ آنان مخفی نیست به سبب نوری که در دیدگان ایشان قرار دارد.

2- آن بینش و نور برای شیطان قابل بهره برداری نیست.

اعمال عرشیان و فرشیان بر امام پوشیده نیست


1- 56- بصائرالدرجات:443 ب١٢ ح 9، البحار:26/136 ب٨ ح 15 عن البصائر.
2- 57- بصائرالدرجات:419 ب ١ ح 1، بحارالأنوار:24/126 ح3عن البصائر.
3- 58- الأمالی للشیخ الطوسی:٢٤٥ المجلس ٩ ح427- 19، بحارالأنوار:26/66 ب٢ ح3 عن الأمالی.

ص:44

امام محمّد باقر علیه السّلام فرمودند: إِنَّ الْإِمامَ مِنّا لَیَسْمَعُ الْکَلامَ فی بَطْنِ أُمِّهِ حَتّیٰ إِذا سَقَطَ عَلَی الْأَرْضِ أَتاهُ مَلَکٌ فَیَکْتُبُ عَلٰی عَضُدِهِ الْأَیْمَنِ: وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ، حَتّیٰ إِذا شَبَّ رَفَعَ اللَّهُ لَهُ عَمُوداً مِنْ نُورٍ یَرٰی فیهِ الدُّنْیا وَ ما فیها لا یُسْتَرُ عَنْهُ مِنْها شَیْ ءٌ (1) همانا امام از ما (آل محمّد صلوات الله و سلامه علیهم) به یقین کلام را در حالی که در شکم مادر است، می شنود. پس آنگاه که بر روی زمین قرار گرفت، فرشته ای نزد او می آید. سپس بر روی بازوی راست حضرت می نویسد: وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ تا آن گاه که امام به دوران جوانی رسید، خداوند برای او ستونی از نور را بالا می برد که در آن دنیا و آنچه را که در آن است، می بیند و هیچ چیزی از دنیا و آنچه در آن است، از امام مخفی نمی ماند.

نکات: 1- امامان، نظاره گر تمامی دنیا و آنچه در آن است، می باشد و هیچ چیزی از آنان پوشیده نیست.

2- نکات حدیث قبل، شامل این حدیث نیز می شود.

امام محمّد باقر علیه السّلام فرمودند: لا تَکَلَّمُوا فِی الْإِمامِ (فَإِنَّ الْإِمامَ)(2) یَسْمَعُ الْکَلامَ وَ هُوَ جَنینٌ فی بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذا وَضَعَتْهُ کَتَبَ الْمَلَکُ بَیْنَ عَیْنَیْهِ: وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ فَإِذا قامَ بِالْأَمْرِ رَفَعَ اللَّهُ لَهُ فی کُلِّ بَلَدٍ مَناراً یَنْظُرُ بِهِ إِلٰی أَعْمالِ الْخَلائِقِ (3)


1- 59- بصائرالدرجات:435 ب٨ ح3، بحارالأنوار:26/133 ب٨ ح2 عن البصائر.
2- 60- فی البحار.
3- 61- بصائرالدرجات:436 ب٩ ح6، بحارالأنوار:25/45 ب2 ح21 عن البصائر.

ص:45

درباره امام سخن نگویید. همانا امام کلام را می شنود در حالی که جنینی در شکم مادرش است. آنگاه که مادر او را به دنیا آورد، فرشته در میان دو چشم او می نویسد وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ. چون امامت بر عهده ایشان قرار گرفت، خداوند برای او در هر شهری، ستونی قرار می دهد که به وسیله آن بر اعمال مخلوقات، نظر می افکند.

نکات: اضافه بر نکات حدیث قبل، نباید درباره امامت بدون اطّلاع سخن گفت زیرا شناخت امام و منزلت ها و ویژگی های ایشان، فراتر از درک ماست.

اسحاق قمی گوید: خدمت امام محمّدباقر علیه السّلام عرضه داشتم: فدایت شوم! منزلت امام چیست؟ امام فرمودند: یَسْمَعُ فی بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذا وَصَلَ إِلَی الْأَرْضِ کانَ عَلٰی مَنْکِبِهِ الْأَیْمَنِ مَکْتُوباً: وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ ثُمَّ یَبْعَثُ أَیْضاً لَهُ عَمُوداً مِنْ نُورٍ مِنْ تَحْتِ بُطْنانِ الْعَرْشِ إِلَی الْأَرْضِ یَرٰی فیهِ أَعْمالَ الْخَلائِقِ کُلَّها ثُمَّ یَتَشَعَّبُ لَهُ عَمُودٌ آخَرُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلٰی أُذُنِ الْإِمامِ کُلَّمَا احْتاجَ إِلٰی مَزیدٍ أُفْرِغَ فیهِ إِفْراغاً(1) در حالی که درون شکم مادرش است، می شنود، و آن هنگام که به دنیا آمد، بر شانه راست ایشان نوشته شده است:وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ. سپس برای او از زیرِ درون عرش تا


1- 62- بصائرالدرجات:442 ب١٢ ح6، بحارالأنوار:٢٦/١٣٥ ب٨ ح١٢عن البصائر.

ص:46

زمین، ستونی از نور قرار داده شود که در آن کارهای همه مخلوقات را می بیند. سپس از نزد خداوند برای او ستون دیگری از نور تا گوش امام منشعب می شود، و هر چه را که امام نیاز به اطّلاعات بیشتری درباره آن دارد، در آن قرار داده می شود، قرار دادنی (بی نظیر و تمام).

نکات: 1- اضافه بر نکات احادیث قبل، منبع اطّلاعات امام معصوم از درون عرش الهی تا زمین قرار داده شده است و چیزی در محدوده عرش تا فرش از امام پوشیده نیست.

2- هرگاه امام معصوم، نیاز به آگاهی یافتن از چیزی داشته باشد، بی درنگ اطّلاعات کامل درباره آن، از جانب خداوند متعال به ایشان داده می شود.

امام جعفر صادق علیه السّلام فرمودند: الْإِمامُ یَسْمَعُ الصَّوْتَ فی بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذا سَقَطَ إِلَی الْأَرْضِ کُتِبَ عَلٰی عَضُدِهِ الْأَیْمَنِ: وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ، فَإِذا تَرَعْرَعَ نُصِبَ لَهُ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ یَرٰی بِهِ أَعْمالَ الْعِبادِ(1) همانا امام در حالی که در شکم مادر است، صدا را می شنود. آنگاه که بر روی زمین قرار می گیرد (به دنیا می آید)، بر بازوی راست ایشان، این آیه کریمه نوشته می شود وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ و کلمه پروردگارت از


1- 63- بصائرالدرجات:٤٣١ ب٧ ح 3، بحارالأنوار:٢٥/٣٩ ب٢ ح7 عن البصائر.

ص:47

روی راستی و عدالت تمام شد، هیچ تبدیل کننده ای برای کلمات او نیست و اوست شنوای دانا. سپس آنگاه که به حرکت درآید، برای او ستونی از نو که از آسمان تا زمین است، قرار داده می شود که به وسیله آن اعمال بندگان را می بیند.

نکات: 1- امامان معصوم بنابر موهبت الهی از زمانی که در شکم مادر هستند، صداها را می شنوند.

2- ایشان کلمه تامّه الهی هستند که هرگز تغییر و تبدیلی در آن صورت نپذیرفته و شنوا و آگاه است.

3- بنابر عنایت الهی، امامان معصوم علیهم السّلام از هنگام ولادت، بیننده اعمال بندگان هستند.

4- اطّلاع ایشان از اعمال، دربرگیرنده تمامی ابعاد است.

محمّد بن مروان گوید: از امام صادق علیه السّلام شنیدم می فرمود: إِنَّ الْإِمامَ یَسْمَعُ فی بَطْنِ أُمِّهِ فَإِذا وُلِدَ خُطَّ بَیْنَ کَتِفَیْهِ: وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ، فَإِذا صارَ الْأَمْرُ إِلَیْهِ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ عَمُوداً مِنْ نُورٍ یُبْصِرُ بِهِ مٰا یَعْمَلُ بِهِ أَهْلُ کُلِّ بَلْدَهٍ(1) همانا امام در شکم مادر می شنود. سپس آن هنگام که به دنیا آمدند، میان دو کتف حضرت نوشته شود وَ تَمَّتْ کَلِمَهُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لامُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ. چون به امامت رسد، خداوند برای او ستونی از نور قرار دهد که به وسیله آن، آنچه را که اهل هر آبادی انجام می دهند،


1- 64- بصائرالدرجات:437 ب10 ح2، بحارالأنوار:26/134 ب٨ ح7 عن البصائر.

ص:48

می ببیند.

نکات: اضافه بر نکات حدیث قبل، در این حدیث آغاز زمان آگاهی یافتن نسبت به اعمال مردم، از زمان امامت امام معصوم، عنوان شده است.

قابل توجّه: این فرمایش اهل بیت که آغاز آگاهی یافتن ولیّ معصوم از اعمال بندگان، هنگام ولادت، زمان جوانی و آغاز امامت هر امام است، با هم تعارض ندارد بلکه بر این نکته تأکید دارد که امام یقیناً از هنگام ولادت و اضافه بر آن در حین جوانی و آغاز امامت، از جایگاه گواه بودن برخوردار هستند.جابر جعفی از حضرت امام زین العابدین علیه السّلام روایت می کند که فرمود: شخصی اعرابی به مدینه آمد تا امام حسین علیه السّلام را برای امامت بیازماید. چرا که از آن دلایل برای او ذکر شده بود. وقتی نزدیک مدینه رسید، استمناء کرد و داخل مدینه شد و با حالت جنابت به حضور امام حسین علیه السّلام رسید. آن حضرت به وی فرمودند: أَ ما تَسْتَحْیی یا أَعْرابِیُّ أَنْ تَدْخُلَ إِلٰی إِمامِکَ وَ أَنْتَ جُنُبٌ؟!. وَ قالَ: أَنْتُمْ مَعاشِرَ الْعَرَبِ إِذا دَخَلْتُمْ [خَلَوْتُمْ] خَضْخَضْتُمْ(1) ای اعرابی! شرم نمی کنی در حال جنابت نزد امام خود می آیی؟! شما عرب ها هرگاه داخل می شوید [خلوت می کنید]، استمناء می کنید! اعرابی


1- 65- فقال الأعرابی: یا مولای! قد بلغت حاجتی ممّا جئت فیه، فخرج من عنده فاغتسل و رجع إلیه فسأله عمّا کان فی قلبه.، الخرائج والجرائح:1/246 ب4، بحارالأنوار:44/181 ب25 ح4 عن الخرائج، وسائل الشیعه:2/212 ب16 ح1955 عن الخرائج باختصار.

ص:49

گفت: منظوری که من برای آن آمده بودم معلوم شد. آنگاه رفت و پس از اینکه غسل کرد، نزد امام حسین آمد و درباره آنچه در قلب وی بود جویا شد.

نکات: 1- امام از امور شخصیِ پنهان از سایرین، آگاه است.

2- امام عمل آن اعرابی را ناپسند می شمارد.

هشدار امام جعفر صادق علیه السلام

سماعه گفت: خدمت امام صادق علیه السّلام رسیدم. حضرت بدون سؤال فرمودند: ما هٰذَا الَّذی کانَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ جَمّالِکَ؟!! إِیّاکَ أَنْ تَکُونَ فَحّاشاً أَوْ صَخّاباً أَوْ لَعّاناً این چه کاری بود که با ساربان خود کردی؟! مبادا که ناسزاگو و داد و فریادکش و لعنت کننده باشی.

سماعه گفت: پس عرضه داشتم: به خدا سوگند! این کار من بدان دلیل بود که آن ساربان به من ستم کرده بود. حضرت فرمودند: إِنْ کانَ ظَلَمَکَ لَقَدْ أَرْبَیْتَ عَلَیْهِ، إِنَّ هٰذا لَیْسَ مِنْ فِعالی وَ لا آمُرُ بِهِ شیعَتی. إِسْتَغْفِرْ رَبَّکَ وَ لا تَعُدْ(1) اگر او به تو ستم کرده بود، تو بر (ظلم) او افزودی. هر آینه این کردار از کردارهای من نیست و شیعیانم را به چنین کاری امر نمی کنم. از پروردگارت آمرزش بخواه و به آن کردار باز نگرد (آن کار را تکرار نکن). عرض کردم: از خدا آمرزش می خواهم و دیگر تکرار نمی کنم.

نکات: 1- امام از روابط اجتماعی ناشایست پیروان، ناخشنود


1- 66- الکافی:2/326 ح14، عنه وسائل الشیعه:16/33 ب71 ح20898و فیه: سَخّاباً، کشف الغمه:2/189 عن سماعه بن مهران ، مجموعهورام:2/207 الجزء2 سماعه، مناقب آل أبی طالب علیهم السّلام:4/224 عن سماعه باختصار، البحار:47/128 ب5 ضمن ح175عن المناقب.

ص:50

می شود.

2- رفتار خشن و سوء رفتار با زیردستان را نیز نمی پسندد.

3- به ریزِ کردارها و گفتارهای ناشایست آگاهیِ کامل دارند.

4- امام صریحاً چنین رفتارهایی را از اعمال خود و شیعیان خود نمی دانند و هرگز پیروان خود را به آن امر نمی کنند.

5- امام انجام دهنده این اعمال را امر به استغفار و درخواست عفو الهی و تکرار نکردن این کارها می کنند.

ابو کهمس گفت: در مدینه ساکن منزلی بودم که دخترکی زیبا آنجا بود خیلی از او خوشم می آمد. یک شب به منزل برگشتم. در زدم. همان دختر در را باز کرد. من با دست سینه هایش را گرفتم. صبح فردای آن شب خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسیدم فرمود: یا أَبا (کَهْمَسٍ)(1) تُبْ إِلَی اللَّهِ (عَزَّوَجَلَّ)(2) مِمّا صَنَعْتَ الْبارِحَهَ(3) ای اباکهمس! از کاری که دیشب انجام دادی به درگاه خدای عزّوجل توبه کن.

نکات: 1- امام از گناهان گذشته آگاهی دارد.

2- امام به توبه و تکرار نکردن گناه فرمان می دهند.

مهزم گفت: در شهر مدینه منزلی گرفتم که دختری از آنِ صاحب آن منزل بود که من از او خوشم می آمد. یک شب در زدم. همین که در را باز کرد، سینه هایش را مالیدم. فردا صبح که خدمت حضرت


1- 67- فی المصدر: أبا کَهْمَش.
2- 68- فی: الدلائل.
3- 69- بصائرالدرجات:242ب 11ح 1، دلائل الإمامه:115 بسنده مثله، عیون المعجزات: 77 78 عن البصائر، الثاقب فی المناقب:414 ح350، الخرائج والجرائح:2/727 ب 15 کما فی البصائر باختصار، بحارالأنوار:47/71 ب5 ح28 و مستدرک الوسائل:14/272 ب82 ح16688- 1 عن البصائر، وسائل الشیعه:20/196 ب105 ح25413 عن الخرائج.

ص:51

صادق علیه السّلام رسیدم فرمود: یا مِهْزَمُ! أَیْنَ کانَ أَقْصٰی أَثَرِکَ الْیَوْمَ؟ ای مهزم! آخرین کاری که دیروز انجام دادی چه بود؟ گفتم: از مسجد بیرون نرفتم. فرمود: أَ ما تَعْلَمُ أَنَّ أَمْرَنا هٰذا لا یُنالُ إِلّا بِالْوَرَعِ؟! (1) مگر نمی دانی به وَلایت ما خانواده نمی رسد مگر کسی که ورع و پرهیزگاری داشته باشد؟!

نکات: 1- اضافه بر نکته اوّل حدیث قبل، امام اعلام می فرماید که معرفت نسبت به امر امامت، جز با پاکدامنی به دست نمی آید.

2- برای شیعه بودن تنها اعتقاد کافی نیست، بلکه ایمان که عمل قلب است باید با تقوای عملیِ اعضا قرین باشد.

ابراهیم بن مهزم گفت: شبانگاه از نزد امام صادق علیه السّلام خارج شدم. به خانه ام در مدینه رسیدم و مادرم همراهم بود و سخنی میان ما در گرفت و به او درشت گفتم. و بامداد فردای آن شب پس از نماز نزد آن حضرت رفتم و چون به حضور حضرت رسیدم، بی سابقه به من فرمود: یا أَبامِهْزَمٍ! ما لَکَ وَ لِلْوالِدَهَ أَغْلَظْتَ فی کَلامِهَا الْبارِحَهَ؟! أَ ما عَلِمْتَ أَنَّ بَطْنَها مَنْزِلٌ قَدْ سَکَنْتَهُ، وَ أَنَّ حَجْرَها مَهْدٌ قَدْ غَمَزْتَهُ، وَ ثَدْیَها وِعاءٌ قَدْ شَرِبْتَهُ؟!! ای ابا مهزم! تو را با مادرت چه شده که دیشب با او درشت گفتی؟! آیا نمی دانی شکم او منزلی بوده که در آن جا گرفتی، و دامنش گهواره ای که تو را فشرده، و


1- 70- بصائرالدرجات:243 ب 11ذح2، دلائل الإمامه:116 بسنده عن مهزم مثله باختلاف یسیر، إعلام الوری: 275 الفصل3، المناقب: 4/226، الثاقب:413 ح348 مرسلا، و فیه : یا ابراهیم- بدل - یا مهزم.

ص:52

پستانش ظرفی که تو از آن نوشیدی؟! گوید: گفتم: چرا، فرمود: فَلا تُغْلِظْ لَها (1) پس با او درشتی نکن.

نکات: 1- اضافه بر نکات حدیث قبل، توجّه به ارزش ها و جایگاه مادر الزامی است و پاداش احسان وی، درشت گویی نیست.

2- رفتار نیکو با مادر، فرمان امام معصوم است.

حارث بن حصیره گفت: مردی از کوفه به خراسان آمد و مردم را دعوت به امامت حضرت صادق علیه السّلام کرد. گروهی پذیرفتند و عدّه ای منکر شدند. دسته سوم از روی پرهیزکاری (احتیاط)، توقّف کردند (نه امامت حضرت را پذیرفتند و نه آن را رد کردند). هر دسته یک نفر را به نمایندگی خدمت آن جناب فرستادند. از این سه نفر همان کسی که نماینده دسته سوم یعنی پرهیزکاران بود، سخنور آنان به شمار می رفت و حرف می زد. یکی از همراهانِ او کنیزی داشت. نماینده دسته سوم در خلوت با او عمل نامشروع کرد. وقتی خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسیدند، همان مرد شروع به صحبت نموده گفت: آقا یک نفر از کوفه آمد و مردم را به پیروی از شما دعوت نمود. برخی پذیرفتند و گروهی منکر شدند و یک دسته نیز از روی ورع و پرهیزکاری توقف کردند.

امام فرمود: فَمِنْ أَیِّ الثَّلاثِ أَنْتَ؟ تو از کدام دسته هستی؟ عرض


1- 71- بصائرالدرجات:243 ب١١ح3، دلائل الإمامه:116، المناقب:4/221، الخرائج و الجرائح: 2/727 ب 15 کلهم مثله باختلاف، البحار:٤٧/٧٢ ب٥ ح32 و ج٧٠/٧٦ ب٢ ح٧٠ عن البصائر، مستدرک الوسائل:١٥/١٩٠ ب ٧٥ ح17969- 11 عن البصائر باختلاف یسیر.

ص:53

کرد: از همان دسته متوقّف و پرهیزکار. فرمود: فَأَیْنَ کانَ وَرَعُکَ لَیْلَهَ کَذا وَ کَذا؟!(1) فلان شب چنین و چنانی پرهیزکاری تو کجا بود؟ آن مرد دست و پایش به لرزه افتاد و ساکت شد.

و در کتاب «دلائل الإمامه» آمده است که امام فرمودند: أَیْنَ کانَ وَرَعُکَ یَوْمَ کَذا وَ کَذا مَعَ الْجارِیَهِ؟ (2) فلان روز چنین و چنان با کنیزک، پاک دامنی ات کجا بود؟!

ابو عمر دماری از کسی که برای او حدیث کرده نقل می کند که گفت: مردی خدمت حضرت صادق علیه السّلام رسید برادری جارودی (از گروه منحرفین از امامت و از پیروان ابوالجارود زیاد بن المنذر) داشت. امام پرسیدند: کَیْفَ أَخُوکَ؟ برادرت چطور است؟ گفت: وقتی آمدم خوب بود. فرمود: وَ کَیْفَ هُوَ؟ از نظر دینی چطور است؟ عرض کرد: تمام کارهایش خوب است و آدم خیر خواهی است جز اینکه معتقد به امامت شما نیست. فرمود: وَ مٰا یَمْنَعُهُ؟ به چه علّت معتقد به امامت ما نیست؟ عرض کرد: به واسطه ورع و پرهیز کاری از این اعتقاد خودداری می کند. فرمود: إِذا رَجَعْتَ إِلَیْهِ فَقُلْ لَهُ: أَیْنَ کانَ وَرَعُکَ لَیْلَهَ نَهَرِ بَلْخَ أَنْ تَتَوَرَّعَ؟! (3) وقتی نزد او رفتی بگو: اگر خیلی پرهیزکاری، چرا در شب نهر بلخ پرهیزکاری نکردی؟! از اعتقاد به امامت جعفر علیه السّلام پرهیز می کنی ولی از

انجام آن عمل در شب نهر بلخ پرهیزکاری نمی کنی؟! گفت: رفتم به


1- 72- فی الدلائل.
2- 73- بصائرالدرجات:264- 265 ب 11 ح 5، دلائل الإمامه:130- مرسلاً عن أحمد بن عبدالله مثله باختلاف، المناقب:4/221 باختلاف و اختصار، ثاقب المناقب:410-411 ح342، بحارالأنوار:48/72 ب5 ح33 عن البصائر.
3- 74- بصائرالدرجات:249 ب11ح 16، عنه البحار:47/75 ب5 ح43.

ص:54

منزل او، گفتم چه جریانی در شب نهر بلخ بوده؟ گفت: چه کسی به تو خبر داد؟ گفتم: حضرت امام صادق علیه السّلام از من پرسید به ایشان عرض کردم او از روی ورع و پرهیزکاری از اعتقاد به امامت شما خودداری می کند. به من فرمود: به او بگو پرهیزگاری ات چه شد در شب نهر بلخ. برادرش گفت: گواهی می دهم که چنین سخنی (اینکه امام به علم امامت آگاهی دارد) درست نیست. گفتم: وای بر تو ساکت باش. چنین حرفی نزن. آنچه می گویی غلط است. گفت: او نمی داند (خبر از غیب ندارد)، به خدا سوگند! جز خداوند جهانیان و آن کنیز و من، هیچ فردِ دیگری نمی داند؟! پرسیدم: پس جریان چه بوده است؟ گفت: من از ماوراء النهر خارج شدم. کار تجارتم تمام شده بود. به جانب بلخ می رفتم مردی با من همسفر بود که همراه خود کنیزی زیبا داشت. از نهر بلخ شبانه گذشتیم. همسفر من، صاحب آن کنیز، گفت: یا تو اینجا نگهبان وسایل ما باش تا من بروم چیزی تهیه کنم و وسایلی برای آتش افروزی بیاورم و یا من هستم تو برو. گفتم: من هستم تو برو. آن مرد رفت. ما کنار انبوهی از درخت منزل داشتیم. دست کنیز را گرفتم. میان آن درخت ها با او در آمیختم. بعد برگشتیم به جای خود. بعد صاحبش آمد. شب را خوابیدیم. بالاخره به عراق رسیدیم. هیچ کس جز خدا اطلاع نداشت (بالاخره از اعتقاد باطل خود و آن غلو) دست برداشت و به امامت

ص:55

امام صادق علیه السّلام اعتراف نمود.

سال بعد به مکه رفتیم. من او را خدمت امام بردم. جریان را برایش نقل کرد. فرمود: استغفار کن. مبادا دیگر چنین کاری بکنی. و در پایان از ارادتمندان امام صادق علیه السّلام شد.

نکات: 1- اعتقاد با تقوا ارتباطی ناگسستنی دارد.

2- امام از کردار زشت تمام افراد، حتّی آنان که پیروِ ایشان نیستند، آگاه است.

3- جهت هدایت کردن و هشدار دادن به آنان از این آگاهی، آنان را مطّلع می سازند.

ابوبصیر می گوید: بر امام صادق علیه السّلام داخل شدم در حالی که خواهان دلالت (معجزه ای) از او بودم چنان که امام باقر علیه السّلام مرا دلالتی داده بودند. پس هنگامی که بر آن حضرت داخل شدم فرمودند: یا أَبا مُحَمَّدٍ! ما کانَ لَکَ فیما کُنْتَ فیهِ شُغُلٌ تَدْخُلُ عَلٰی إِمامِکَ وَ أَنْتَ جُنُبٌ؟! ای ابا محمّد! این شغلی نیست که تو در او هستی (کار شایسته ای برای تو نیست)، در حال جنابت بر امام خویش وارد می شوی. گفتم: من این کار را جز از روی عمد، انجام ندادم. فرمود: أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ؟ آیا (به امامت من) ایمان نداری؟ گفتم: دارم و لیکن می خواهم که قلبم اطمینان یابد. فرمود: قُمْ یا أَبا مُحَمَّدٍ! فَاغْتَسِلْ (1) ای ابامحمد برخیز و غسل کن. من برخاستم


1- 75- دلائل الإمامه:123، مناقب آل أبی طالب:4/226 و فی کتاب الدلالات عن أبی بصیر باختلاف و اختصار، کشف الغمه:2/188 عن الدلائل للحمیری، مدینه المعاجز:3/290 عن الدلائل و المناقب، بحارالأنوار:47/129 ب5 عن المناقب، مستدرک الوسائل:1/462 ب9 ح1166- 1عن المدینه عن الدلائل باختلاف، الخرائج والجرائح :2/634 عن ابی بصیر باختصار.

ص:56

و غسل کردم و آمدم و به جای خود بازگشتم و آن گاه دانستم که او بی شک امام است.

نکات: 1- در محضر امام با حال جنابت حاضر شدن، عملی نامشروع است.

2- در محضر امام زنده و حرم مطهّر ایشان پس از شهادت نیز، باید با طهارت حاضر شد؛ زیرا چنانکه در زمان حیات ایشان، حاضر شدن در محضر امام بدون طهارت جایز نیست و موجب آزرده شدن ایشان است، پس از شهادت ایشان نیز همینطور است: یا أَبا عَبْدِ اللَّهِ! أَشْهَدُ أَنَّکَ تَشْهَدُ مَقامی، وَ تَسْمَعُ کَلامی، وَ أَنَّکَ حَیٌّ عِنْدَ رَبِّکَ تُرْزَقُ، فَاسْأَلْ رَبَّکَ وَ رَبّی فی قَضاءِ حَوائِجی (1) ای اباعبدالله! شهادت می دهم که شما جایگاه مرا مشاهده می کنید و سخنم را می شنوید و به یقین شما زنده هستید و نزد پروردگار خود روزی می خورید...

هشدار امام موسی کاظم علیه السلام

مرازم گفت: داخل مدینه شدم. دختری را در خانه ای که آنجا منزل گرفته بودم دیدم. خیلی از او خوشم آمد. تصمیم گرفتم از او بهره مند شوم ولی او از ازدواج با من سرپیچی کرد. شب پس از نماز عشاء آمدم. در را که کوبیدم همان دختر در را باز کرد. دست خود را روی سینه اش گزاردم فرار کرد تا اینکه من داخل شدم. فردا


1- 76- مستدرک الوسائل:10/345 ب 59 ح 12149- 1.

ص:57

صبح که خدمت امام کاظم علیه السّلام رسیدم فرمود: یا مُرازِمُ! لَیْسَ مِنْ شیعَتِنا مَنْ خَلا ثُمَّ لَمْ یَرْعَ قَلْبُهُ(1) ای مرازم! آن که قلبش در خلوت، ورع (پاک دامنی) نداشته باشد، از شیعیان ما نیست.

نکات: 1- شیعه اهل بیت باید در خلوت نیز خود را در محضر امام ببیند.

2- ارتباط تنگاتنگی میان شیعه بودن و تقوای در خلوت و جلوت است. بنابراین کسی که تقوا ندارد، از شیعیان اهل بیت نیست.

خاتمه


1- 77- بصائرالدرجات:247 ب11 ح 10، الخرائج و الجرائح:2/727 ب 15 مثله، بحارالأنوار: 48/45 ب4 ح26و ج 65/153 ب 19 ح 9 عن البصائر.

ص:58

ص:59

ای نفس! اگر پیشه ساز حیا نباشی و حضور بینندگان آگاه و مقتدر (حضرت الله و حجّت های او را) درک نکنی و شرم از گناه کردن در حریم آنان، نداشته باشی، و از شیطان و شیطانیان پیروی کنی، راه به کدام سو خواهی برد؟ نه تنها از امامان نور، خود را محروم کرده ای، در نارِ زشتی ها و پلیدی های شیطان، روحانیّت خود را به آتش کشیده، نارِ ابدی را نیز همراه با ملامت شیطان و حسرت برای خود خریده ای.(1)


1- (١٤) سوره إبراهیم : آیه23: وَ قالَ الشَّیْطانُ لَمّا قُضِیَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکُمْ فَأَخْلَفْتُکُمْ وَ ما کانَ لِیَ عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلّا أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لی فَلا تَلُومُونی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِکُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِیَّ إِنّی کَفَرْتُ بِما أَشْرَکْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمینَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ چون حساب رسیِ مردم (در روز قیامت) به پایان رسد، شیطان (به فریب خوردگان خود) گوید: خدا به شما وعده داد و وعده او درست بود و من نیز به شما وعده دادم ولی خلاف وعده خود عمل کردم و مرا بر شما تسلطی نبود جز آنکه شما را دعوت کردم شما نیز دعوت مرا اجابت کردید. بنابراین مرا ملامت نکنید، بلکه خود را ملامت کنید. نه من فریادرس شما هستم، نه شما فریادرس من. از اینکه مرا پیش از این شریک نافرمانیِ خدا کرده بودید بیزارم. زیرا برای ستمکاران عذابی است بسیار دردناک.

ص:60

می دانی، در پاسخ آن شاعر حاجب نام که چنین سروده بود:

حاجب اگر معامله حشر با علی است من ضامنم تو هر چه بخواهی گناه کن

و حضرت امیرالمومنین علیه السّلام فرمودند:

حاجب اگر معامله حشر با علی است شرم از رخ علی کن و کمتر گناه کن

ای نفس! قدر خود را بدان. می دانی اگر محبوبِ ولیّ خدا در این زمان و دیگر امامان معصوم و خاتم انبیا و خداوند بشوی، چه جایگاهی خواهی داشت؟(1)


1- (٤) سوره نساء: آیه 14: ... وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ ذٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ، ((24 سوره نور: آیه 53: وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَخْشَ اللَّهَ وَ یَتَّقْهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ الْفائِزُونَ، ((33 سوره احزاب: آیه72:... وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظیماً، ((48 سوره فتح: آیه18: ... وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ یُدْخِلْهُ جَنّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَنْ یَتَوَلَّ یُعَذِّبْهُ عَذاباً أَلیماً.

ص:61

آیا می دانی جلب رضای امام زمان عجّل الله فرجه الشّریف یعنی رضایت الهی و سعادت جاودانه؟ آیا خبر از لذّت همنشینی با امام معصوم که لذیذتر از بهشت آخرت است داری؟(1)


1- امام حسین علیه السّلام از رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم نقل می کنند که به «اُبَی» فرمودند: یا أُبَیُّ! طُوبٰی لِمَنْ لَقِیَهُ، وَ طُوبٰی لِمَنْ أَحَبَّهُ، وَ طُوبٰی لِمَنْ قالَ بِهِ یُنْجیهِمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهَلَکَهِ، وَ بِالْإِقْرارِ بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ بِجَمیعِ الْأَئِمَّهِ یَفْتَحُ اللَّهُ لَهُمُ الْجَنَّهَ، مَثَلُهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَثَلِ الْمِسْکِ الَّذی یَسْطَعُ ریحُهُ وَ لا یَتَغَیَّرُ أَبَداً، وَ مَثَلُهُمْ فِی السَّماءِ کَمَثَلِ الْقَمَرِ الْمُنیرِ الَّذی لا یُطْفٰی نُورُهُ أَبَداً... ای ابیّ! خوشا به حال کسی که او (مهدی) را ملاقات کند، خوشا به حال کسی که او را دوست بدارد، و خوشا به حال کسی که به او معتقد باشد، خداوند، به خاطر وی و به خاطر إقرار و اعتقاد به خدا و رسول و همگی ائمّه، آنها را از هلاکت نجات می دهد، خدای منّان درهای بهشت را برای آنها باز می کند. مَثَل آنها در زمین، مَثَل مشک است که دائم از خود بوی خوش ساطع می کند ولی تغییری در او حاصل نمی شود. و مَثَل آنها در آسمان مَثَل ماه نورانی است که هیچ گاه نورش خاموش نشود... . کمال الدین و تمام النعمه:١/٢٦٨ب٢٤ح ١١ و عیون أخبار الرضا علیه السّلام: 1/59 ب٦ ح29 باسناده عن محمّد بن علیّ بن موسی، عن أبیه علیّ بن موسی، عن أبیه موسی بن جعفر، عن أبیه جعفر بن محمّد، عن أبیه محمّد بن علیّ، عن أبیه علیّ بن الحسین، عن أبیه الحسین بن علیّ بن أبی طالب علیه السّلام قال: دخلت علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و عنده أبیّ بن کعب فقال لی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم... إلی أن قال:.

ص:62

و یادمان نرود که بارها گفته ایم: وَ أَشْهَدُ أَنّی سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ - یا مَوالِیَّ! أَنَا سِلْمٌ لِمَنْ سالَمَکُمْ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَکُمْ وَ عَدُوٌّ لِمَنْ عادَاکُمْ وَ وَلِیٌّ لِمَنْ والاکُمْ إِلٰی یَوْمِ الْقِیامَه.

و نیز عرض کرده ایم: یالَیْتَنی! کُنْتُ مَعَکُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظیماً، و به سیّدالشهداء علیه السّلام گفته ایم: لَبَّیْکَ داعِیَ اللَّهِ، إِنْ کانَ لَمْ یُجِبْکَ بَدَنی عِنْدَ اسْتِغاثَتِکَ، وَ لِسانی عِنْدَ اسْتِنْصارِکَ، فَقَدْ أَجابَکَ قَلْبی وَ سَمْعی وَ بَصَری، و صبح جمعه به فرزندش حضرت خاتم الأوصیاء قائم آل محمّد عجّل الله فرجه الشّریف عرض می کنیم: بِأَبی أَنْتَ وَ أُمّی وَ نَفْسی لَکَ الْوِقاءُ وَ الْحِمٰی، آیا می دانی که گرگ ها و کرکس ها و روبهان جهان، همه آشکار و نهان و با هر وسیله و شیوه ای به جنگ با فرهنگ غنی اسلام (قرآن و عترت) آمده اند؟ و دل و دین جوانان ما را هدف گرفته اند؟!

کاری بکن و در عمل نشان بده آنچه گفتی تنها شعار نبوده، نه تنها نباید با کارهای نا مشروع، خدا و شاهدان او را آزرده خاطر کنیم بلکه باید در هر زمان به ندای هَلْ مِنْ ناصِرٍ یَنْصُرُنی او پاسخی عملی بدهیم. از فرصت غیبت سلطان دین جهت یاری او بهره برده، تمرین خدمت کرده و ودایع الهی که نزد ماست به کار گیریم، تا فقط به گفتن بسنده نکرده باشیم که اللَّهُمَّ اجْعَلْنا مِنْ أَنْصارِهِ، وَ أَعْوانِهِ، وَ الذّابّینَ عَنْهُ، وَ الْمُسارِعینَ إِلَیْهِ فی قَضاءِ حَوائِجِهِ، وَ الْمُحامینَ عَنْهُ، وَ

ص:63

السّابِقینَ إِلٰی إِرادَتِهِ، وَ الْمُسْتَشْهَدینَ بَیْنَ یَدَیْه. دست بر زانوی همّت فراز آورده و بگو یاعلی، برخیز، هنگامه عمل فرا رسیده است.

و السّلام علی المهدیّ من آل محمّد صلوات الله علیهم و من والاه و عادی أعدائه،

حیدرحسین التربتی الکربلائی

سحرگاه 10 شعبان المعظّم1430

مراعات حرم

ص:64

ص:65

بیا ای نفس با مهدی صفا کن بیا ای نفس دست از کینه بردار الا ای شیعه من خیر تو جویم منِ مهدی که فرزند حسینم تو آگاهی چه کردی یا چه خوردی چرا این گونه در عصیان ذلیلی نکردی تو مراعات حرم را مکن کاری ز خود دورت نمایم تو که سرمایه و امید مایی ولی رفتار تو تغییر کرده نکن رزق دلم را غصه و درد بیا تا از دلم آگاه گردی تو که هم سفره اهل بهشتی تو جا داری هنوز اندر دل من بیا بر روی ماه من نگه کن به حقّ احمد و زهرا و حیدر به مهر روی او ترک جفا کن علایق های دنیا را رها کن سحرگه راز خود را با تو گویم برای حالِ تو در شور و شینم که نام و مهر ما از یاد بردی مگر بر جرم خود داری دلیلی چه می گویی جواب مادرم را عوض شو تا که من پیشت بیایم تو باقیمانده کرب و بلایی گنه بر حال تو تأثیر کرده دوباره توبه کن برگرد، برگرد تو با سوز دلم همراه گردی چه شد سوی خدایت برنگشتی تو را من دوست دارم، سائل من به خاطر خواهی ام، ترک گنه کن نرو از خانه ما، جای دیگر

فهرست منابع

ص:66

ص:67

الذّکر الحکیم: کلام الله تبارک و تعالی.

1- إعلام الوری بأعلام الهدی: أبوعلیّ الفضل بن الحسن الطّبرسی من أعلام القرن السّادس، مطبعه ستاره- قم، الطّبعه الأولی، 1417ه.

و مؤسّسه آل البیت علیهم السّلام- قم، 1417ه.

2- الأصول الستّه عشر: من الأصول الأوّلیّه، مجموعه من کتب الحدیث الأوّلیّه فی عصر الأئمّه المعصومین علیهم السّلام.

3- الأمالی: أبو عبدالله محمّد بن محمّد بن النّعمان العکبری البغدادی، الشّیخ المفید (ت413ه)، طبع دارالمفید- بیروت، 1414ه.

4- الأمالی: أبوجعفرمحمّد بن الحسن الطّوسی (ت460ه)، مطبعه

ص:68

دارالثقافه- قم، الطّبعه الأولی، 1414ه.

و مؤسّسه البعثه- قم، الطّبعه الأولی1414ه.

5- بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمّه الأطهار علیهم السّلام: العلّامه محمّد باقر المجلسی (ت1111ه) ، دار الکتب الإسلامیّه- طهران، الطّبعه الرّابعه1362ش.

و مؤسّسه الوفاء- بیروت، 1403ه.

6- بصائر الدّرجات: محمّد بن حسن الصفّار(ت290ه)، انتشارات کتابخانه آیهالله مرعشی نجفی، الطبع الثانی.

7- تفسیر العیّاشی: محمّد بن مسعود العیّاشی(ت٣٢٠ه)، المطبعه العلمیه- طهران، 1380ه .

8- تفسیرفرات بن إبراهیم الکوفی: أبی القاسم فرات بن إبراهیم بن فرات الکوفی (من أعلام الغیبه الصّغری)، طبع الإرشاد – طهران، 1410ه.

9- تفسیر القمّی: أبو الحسن علیّ بن إبراهیم القمّی (ت329ه)، مطبعه مؤسّسه دارالکتاب- قم، الطّبعه الثّالثه1404ه.

10- الثاقب فی المناقب: أبو جعفر محمّد بن علی الطّوسی (من أعلام القرن السادس)، مؤسّسه أنصاریان – قم، 1419ه.

11- الخرائج و الجرائح: أبو جعفر سعید بن هبه الله القطب الرّاوندی (ت573ه)، مؤسّسه الإمام المهدی علیه السّلام- قم،

ص:69

الطّبعهالأولی، 1409ه.

12- دلائل الإمامه: جریر بن رستم الطبریّ الصّغیر (من أعلام القرن الخامس)، مؤسّسه البعثه- قم، 1413ه.

13- الزهد لحسین بن سعید الأهوازی: (من أعلام القرن الثّالث)، طبع حسینیان، 1402ه.

14- شواهدالتنزیل: الحاکم الحسکانی (من أعلام القرن الخامس)، طبع الإرشاد – طهران، 1411ه.

15- الصراط المستقیم: علی بن یونس العاملی (ت877ه)، المکتبه المرتضویّه – طهران، 1384ه.ق.

16- عیون أخبار الرّضا علیه السّلام: أبوجعفر محمّد بن علیّ بن الحسین بن بابویه القمّی الصّدوق (ت381ه)، نشر مؤسّسه الأعلمی- بیروت.

17- عیون المعجزات: حسین بن عبدالوهّاب (من أعلام القرن الخامس)، منشورات الشّریف الرّضی- قم.

18- غرر الحکم: عبدالواحد الآمدی التمیمی(ت550ه)، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه- قم، چاپ اول 1366ش.

19- الکافی: ثقه الإسلام أبو جعفر محمّد بن یعقوب بن إسحاق الکلینی الرّازی (ت329ه)، دارالکتب الإسلامیّه- طهران، الطّبعه الثّالثه1388ه.

ص:70

20- کتاب أصل سلیم بن قیس الهلالی: (ت76ه)، نشر الهادی- قم.

21- کشف الغمّه: أبو الحسن علیّ بن عیسی بن أبی الفتح الإربلی (ت693ه)، دارالأضواء- بیروت، الطّبعه الثّانیه،1405 ه.

22- کمال الدّین و تمام النّعمه: أبو جعفر محمّد بن علیّ بن الحسین بن بابویه القمّی الصّدوق (ت381ه)، مؤسّسه النّشر الإسلامی- قم، 1405ه.

23- مجموعه ورّام= تنبیه الخواطر و نزهه النواظر: ورّام بن ابی فراس المالکی الأشتری(ت605ه)، دارالکتب الإسلامیّه- طهران.

24- محاسبهالنفس: علی بن موسی بن جعفر بن طاووس (ت664ه)، منشورات المکتبه المرتضویّه- طهران.

25- مدینه المعاجز: العلّامهالمحدّث الجلیل السّیّدهاشم البحرانی (ت1107 أو 1109ه)، طبع مؤسّسه الأعلمی- بیروت، الطّبعه الأولی 1423ه.

26- مستدرک الوسائل: الحاج میرزاحسین النّوری الطّبرسی (ت1320ه)، مؤسّسه آل البیت علیهم السّلام - قم، 1407ه.

27- مشکوه الأنوار فی غررالأخبار: ابوالفضل علی الطبرسی(ت اوائل القرن السابع)، مؤسّسه آل البیت علیهم السّلام - قم.

28- مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد: أبو جعفر محمّد بن الحسن الطّوسی (ت460ه)، تحقیق إسماعیل الأنصاری.

ص:71

و طبع الأعلمی- بیروت، الطّبعه الثّانیه، 1425ه.

و نشر مؤسّسه فقه الشّیعه- بیروت.

29- معانی الأخبار: الشیخ الصدوق محمّد بن علیّ بن حسین بن بابویه القمّی (ت٣٩١ه)، تصحیح علی اکبر الغفّاری، نشر مکتبه الصدوق- طهران، ١٣٧٩ه.

30- مناقب آل أبی طالب علیهم السّلام: أبوعبدالله محمّدبن علیّ بن شهرآشوب المازندرانی (ت588ه)، المطبعه الحیدریّه- النّجف الأشرف،1376ه.

و نشر العلّامه- قم، 1379ه.

31- من لا یحضره الفقیه: أبو جعفر محمّد بن علیّ بن الحسین بن بابویه القمّی، الصّدوق (ت381ه)، منشورات جامعه المدرّسین فی الحوزه العلمیّه- قم، الطّبعه الثّانیه ،1404ه.

32- وسائل الشّیعه إلی تحصیل مسائل الشّریعه: محمّد بن الحسن الحرّالعاملی (ت1104ه)، تحقیق مؤسّسه آل البیت علیهم السّلام- قم، الطّبع الأوّل1411ه.

یادداشت پایانی

ص:72

1- تحف العقول:84.

2- الکافی:2/ 106باب الحیاء ...ح1

3- الکافی:2/106باب الحیاء ...ح5

4- من لا یحضره الفقیه:4/411 ح5895.

5- أمالی الصدوق:400 المجلس62 ح17 ...حدّثنا سلیمان بن مهران قال: دخلت علی الصّادق جعفر بن محمّد علیه السّلام و عنده نفر من الشّیعه فسمعته و هو یقول: .

6- (٠ (4سوره غافر: آیه 20.

7- مصباح المتهجّد:1/849.

8- بصائرالدرجات:425 ب4 ح10 و فیه:430 ب٦ ح10 عن محمّد بن مسلم عنه علیه السّلام، الأصول الستّه عشر:١٥٦ کتاب مختصر أصل علاء بن الرزین الذی اختصره الشیخ الشهید الأوّل، عن محمّد بن مسلم، عن الباقر علیه السّلام، تفسیرالعیاشی:2/108 ح119 عن محمّد بن مسلم عن أحدهما (الباقر أو الصادق علیهما السّلام) کلّهم کما فی البصائر باختلاف و فیهم: لِلَّهِ شُهَداءُ فی أَرْضِهِ، بحارالأنوار:23/344 ب20 ح34 عن البصائر بروایته الاولی، مستدرک الوسائل:12/161 ب100 ح5، 6- 13781- 1عن تفسیر العیّاشی، مستدرک الوسائل:12/163 ب100 ح13786- 6عن کتاب العلاء بن الرزین، فی بصائرالدرجات:430 ب 6ح7 عن الصادق علیه السّلام باسناده عن محمّد بن مسلم ،عن الصادق علیه السّلام و فیه:430 ب6ح6عن محمّد بن مسلم و زراره، عن الصادق علیه السّلام مثله و فیهما: إِنَّ لِلَّهِ شُهَدٰاءُ فِی أَرْضِهِ، عن الأخیر بحارالأنوار:23/348ب20 ح 51.

9- بصائرالدرجات:428 ب 5 ح8 و10 و تفسیر العیّاشی:2/109ح124، بحارالأنوار:6/183 ب7 ح13 عن البصائر و فی ج23/351 ب20ح67 عن العیّاشی، وسائل الشیعه:16/113 ب101

ص:73

ح21123 عن البصائر، بحارالأنوار:17/149ب17 و ج23/340 ب20 ح15 عن البصائر عن الصادق.

10- الکافی:1/220 باب عرض الأعمال علی النبیّ و الأئمّه صلوات اللّه علیهم... ح5، وسائل الشیعه: 16/108 ب101 ح21107 عن الکافی.

11- بصائرالدرجات:426 ب4 ح14، بحارالأنوار:23/344 ب20 ح36 عن البصائر.

12- تفسیرالعیّاشی:2/109ح126، مستدرک الوسائل:12/162 ب100 ح13785- 5 عن العیّاشی.

13- تفسیرالعیّاشی:2/١٠٨ح121، بحارالأنوار:7/330ب17 ح9 عن العیّاشی باختلاف.

14- فی البحار.

15- تفسیرالعیّاشی:2/110 ح127، بحارالأنوار:7/331 ب17 ح10 عن تفسیر العیّاشی مثله باختلاف.

16- بصائرالدرجات:429 ب6ح 1، وسائل الشیعه:16/114 ب101 ح21124 و بحارالأنوار: 23/346 ب20 ح46 عن البصائر.

17- بصائرالدرجات:427 ب 5 ح2، بحارالأنوار:23/345 ب20 ح39 عن البصائر.

18- بحارالأنوار:5/329 ب17ح28 عن تفسیر التبیان للشیخ الطوسی عن قوله تعالی: وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ .

19- بحارالأنوار:56/40 ب18 ح13 عن تفسیر مجمع البیان فی قوله تعالی: قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ قال: روی أصحابنا.

20- بصائرالدرجات:424 ب4 ح3، بحارالأنوار:17/150 ب17ح47 عن البصائر.

21- تفسیرالقمّی:1/304، بحارالأنوار:17/149 ب17 ح44 عن تفسیر القمّی.

22- بصائرالدرجات:425 ب4 ح12، بحارالأنوار:17/150 ب17 ح51 عن البصائر باختلاف.

23- بصائرالدرجات:424 ب4 ح 1، بحارالأنوار:23/343 ب20 ح 29 عن البصائر.

24- فی البحار.

ص:74

25- تفسیرالقمّی:1/304، بحارالأنوار:23/339 ب20 ح13 عن تفسیرالقمّی.

26- بصائرالدرجات:424 ب4 ضمن حدیث3 عن أبی بصیر، تفسیرالعیاشی:2/109 ح122 عن أبی بصیر باختلاف، معانی الأخبار:392 کما فی البصائر و فیه زیاده: وَ سَکَتَ، قٰال أبوبصیر: إنّما عنی الأئمّه علیهم السّلام، وسائل الشیعه:16/109 ب101 ح21110 و بحارالأنوار: 23/340 ب20 ح16 عن المعانی، بحارالأنوار:17/150 ب17 ح48 عن البصائر، مستدرک الوسائل:12/162 ب100 ح13783- 3 عن العیّاشی.

27- من لایحضره الفقیه:1/191 باب النوادر... ح583، وسائل الشیعه:16/109 ب101 ح21109 عن الفقیه.

28- بصائرالدرجات:428 ب 5 ح7 ، الکافی:1/219 باب عرض الأعمال... ح1، وسائل الشیعه:16/107ب101 ح21102و بحارالأنوار:17/131 ب17 ح3 عن الکافی، بحارالأنوار:23/346 ب20 ح44 عن البصائر.

29- بصائرالدرجات:427 ب5 ح4، عنه البحار:٢٣/٣٤٥ ب٢٠ ح٤١.

30- بصائرالدرجات:427 ب5 ح3 و ص428 ب 5 ح11، الکافی:1/219 باب عرض الأعمال... ح2، تفسیرالعیاشی:2/109 ح125، محاسبهالنفس:17 ب3 عن الکافی و دلائل الحمیری و کتاب تفسیر القرآن لإبن عقده و تفسیر ما نزل فی أهل البیت علیهم السّلام لمحمّد بن العبّاس بن مروان، وسائل الشیعه:16/107 ب101 ح21104 و ص113 ح21122 عن الکافی و البصائر، بحارالأنوار:23/345 ب20 ح40 و ص٣٥١ ح٦٨و ص٣٥٣ ح٧٣ عن البصائر و العیّاشی و محاسبه النفس.

31- بصائرالدرجات:427ب 5ح 1، وسائل الشیعه:16/113ب101ح21121عن البصائر، محاسبهالنفس:17ب3 عن کتاب تفسیر القرآن لابن عقده بإسناده إلی یزید بن معاویه العجلی، عنه علیه السّلام، الأمالی للطوسی:409 المجلس14 ح 918- 66 عن ابن أذینهعنه علیه السّلام مثله باختلاف ، المناقب:4/400عروه بن أذینهعنه،

ص:75

بحارالأنوار: 23/339 ب20ح10 و وسائل الشیعه:16/111 ب101 ح21115-عن الأمالی، البحار:23/337 ب20 ح6 عن المناقب.

32- تفسیرالعیّاشی:2/109ح123، بصائرالدرجات:425 ب4 ح6 عن محمّد بن الفضیل، عن الصادق علیه السّلام مثله باختلاف، مستدرک الوسائل:12/162 ب100 ح13784-4 عن العیّاشی و لیس فیه: فَاحْذَرُوا.

33- بصائرالدرجات:424 ب4 ح2، وسائل الشیعه:16/112 ب101ح21118 و بحارالأنوار: 23/343 ب20 ح30 عن البصائر.

34- بصائرالدرجات:425 ب4ح7 و الکافی:1/220 باب عرض الأعمال...ح6، بحارالأنوار: 17/150 ب17 ح49 عن البصائر، وسائل الشیعه:16/107 ب101ح21103 و بحارالأنوار:17/131 ب17 ح4 عن الکافی.

35- بصائرالدرجات:425 ب4 ح8.

36- بصائرالدرجات:429 ب6ح2، الکافی:1/219 باب عرض الأعمال... ح4 عن عبد اللّه بن أبان الزّیّات و کان مکینا عند الرّضا علیه السّلام...، بحارالأنوار:23/347 ب20 ح47 عن البصائر، وسائل الشیعه:16/108 ب101 ح21106 عن الکافی.

37- بصائرالدرجات:427 ب 5 ح5، و فیه:ح6 عن الحسین بن بشّار، عن أبی الحسن علیه السّلام مثله، بحارالأنوار:23/346 ب20 ح42 عن البصائر.

38- فی الأمالی و الزهد.

39- الکافی:1/219باب عرض الأعمال علی النبیّ والأئمه صلوات اللّه علیهم ح3، بصائرالدرجات: 445 ح8 مثله باختلاف یسیر، الأمالی للمفید: 196 المجلس٢٣ح29، کتاب الزهد لحسین بن سعید الأهوازی:16ب٢ح32 کما فی الأمالی باختلاف یسیر، مشکاه الأنوار:71 الفصل ٣ کما فی الکافی باختلاف، وسائل الشیعه: 16/107 ب101 ح21105عن الکافی، مستدرک الوسائل:12/163 ب100 ح13787- 7 عن الأمالی.

40- الصراط المستقیم:2/118 فصل3 قال: و فی کتاب کشف الحیره.

ص:76

41- کتاب سلیم بن قیس:88٥ ح54.

42- کتاب سلیم بن قیس:944 ح80، المناقب:3/87 و شواهدالتنزیل:1/119ح129 عن سلیم، بحارالأنوار:22/441 ب14 و ج23/334ب20 عن الشواهد و ج 35/389 ب19عن سلیم.

43- المناقب:4/129، عنه:23/350 ب20 ح59.

44- تفسیرفرات الکوفی:62ح62- 27، عنه :23/337 ب20 ح 7.

45- بصائرالدرجات:82 ب13 ح4، عنه:23/342 ب20 ح 25.

46- المناقب:4/179، عنه:23/350 ب20 ح61.

47- تفسیرالعیّاشی:1/62 ح110.

49- بصائرالدرجات:82 ب13 ح3.

50- بصائرالدرجات:83 ب13ح 5، تفسیرفرات الکوفی:62ح62- 26عن محمّد بن علیّ، عنه علیه السّلام مثله و فیه: وَ نَحْنُ شُهَداءُ اللَّهِ، البحار:24/157 ب46 ح 18 عن الفرات.

51- الکافی: 1/190 باب فی أنّ الأئمه شهداء اللّه ح2، عنه البحار:23/336 ب20 ح2.

52- بصائرالدرجات:82 ب١٣ح 1، و فیه:516 ب 18ح 45 بسند آخر عن أبی بصیر مثله و لیس فیه: نَحْنُ الشُّهَداءُ عَلَی النّاسِ، تفسیرالعیّاشی:1/63ح 113- کروایته الثانیه، بحارالأنوار:23/343 ب20 ح27عن البصائر بروایته الاولی.

53- بصائرالدرجات:82 ب13ح2، عنه البحار:23/343 ب20 ح 28.

54- بصائرالدرجات:44٢ ب١٢ ح7، بحارالأنوار:26/136 ب٨ ح13 عن البصائر.

55- بصائرالدرجات:443 ب١٢ ح 8، بحارالأنوار:26/136 ب8 ح 14 عن البصائر.

56- بصائرالدرجات:443 ب١٢ ح 9، البحار:26/136 ب٨ ح 15 عن البصائر.

57- بصائرالدرجات:419 ب ١ ح 1، بحارالأنوار:24/126 ح3عن البصائر.

ص:77

58- الأمالی للشیخ الطوسی:٢٤٥ المجلس ٩ ح427- 19، بحارالأنوار:26/66 ب٢ ح3 عن الأمالی.

59- بصائرالدرجات:435 ب٨ ح3، بحارالأنوار:26/133 ب٨ ح2 عن البصائر.

60- فی البحار.

61- بصائرالدرجات:436 ب٩ ح6، بحارالأنوار:25/45 ب2 ح21 عن البصائر.

62- بصائرالدرجات:442 ب١٢ ح6، بحارالأنوار:٢٦/١٣٥ ب٨ ح١٢عن البصائر.

63- بصائرالدرجات:٤٣١ ب٧ ح 3، بحارالأنوار:٢٥/٣٩ ب٢ ح7 عن البصائر.

64- بصائرالدرجات:437 ب10 ح2، بحارالأنوار:26/134 ب٨ ح7 عن البصائر.

65- فقال الأعرابی: یا مولای! قد بلغت حاجتی ممّا جئت فیه، فخرج من عنده فاغتسل و رجع إلیه فسأله عمّا کان فی قلبه.، الخرائج والجرائح:1/246 ب4، بحارالأنوار:44/181 ب25 ح4 عن الخرائج، وسائل الشیعه:2/212 ب16 ح1955 عن الخرائج باختصار.

66- الکافی:2/326 ح14، عنه وسائل الشیعه:16/33 ب71 ح20898و فیه: سَخّاباً، کشف الغمه:2/189 عن سماعه بن مهران ، مجموعهورام:2/207 الجزء2 سماعه، مناقب آل أبی طالب علیهم السّلام:4/224 عن سماعه باختصار، البحار:47/128 ب5 ضمن ح175عن المناقب.

67- فی المصدر: أبا کَهْمَش.

68- فی: الدلائل.

69- بصائرالدرجات:242ب 11ح 1، دلائل الإمامه:115 بسنده مثله، عیون المعجزات: 77 78 عن البصائر، الثاقب فی المناقب:414 ح350، الخرائج والجرائح:2/727 ب 15 کما فی البصائر باختصار، بحارالأنوار:47/71 ب5 ح28 و مستدرک الوسائل:14/272 ب82 ح16688- 1 عن البصائر، وسائل الشیعه:20/196 ب105 ح25413 عن الخرائج.

ص:78

70- بصائرالدرجات:243 ب 11ذح2، دلائل الإمامه:116 بسنده عن مهزم مثله باختلاف یسیر، إعلام الوری: 275 الفصل3، المناقب: 4/226، الثاقب:413 ح348 مرسلا، و فیه : یا ابراهیم- بدل - یا مهزم.

71- بصائرالدرجات:243 ب١١ح3، دلائل الإمامه:116، المناقب:4/221، الخرائج و الجرائح: 2/727 ب 15 کلهم مثله باختلاف، البحار:٤٧/٧٢ ب٥ ح32 و ج٧٠/٧٦ ب٢ ح٧٠ عن البصائر، مستدرک الوسائل:١٥/١٩٠ ب ٧٥ ح17969- 11 عن البصائر باختلاف یسیر.

72- فی الدلائل.

73- بصائرالدرجات:264- 265 ب 11 ح 5، دلائل الإمامه:130- مرسلاً عن أحمد بن عبدالله مثله باختلاف، المناقب:4/221 باختلاف و اختصار، ثاقب المناقب:410-411 ح342، بحارالأنوار:48/72 ب5 ح33 عن البصائر.

74- بصائرالدرجات:249 ب11ح 16، عنه البحار:47/75 ب5 ح43.

75- دلائل الإمامه:123، مناقب آل أبی طالب:4/226 و فی کتاب الدلالات عن أبی بصیر باختلاف و اختصار، کشف الغمه:2/188 عن الدلائل للحمیری، مدینه المعاجز:3/290 عن الدلائل و المناقب، بحارالأنوار:47/129 ب5 عن المناقب، مستدرک الوسائل:1/462 ب9 ح1166- 1عن المدینه عن الدلائل باختلاف، الخرائج والجرائح :2/634 عن ابی بصیر باختصار.

76- مستدرک الوسائل:10/345 ب 59 ح 12149- 1.

77- بصائرالدرجات:247 ب11 ح 10، الخرائج و الجرائح:2/727 ب 15 مثله، بحارالأنوار: 48/45 ب4 ح26و ج 65/153 ب 19 ح 9 عن البصائر.

درباره مركز

بسمه تعالی
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
آیا کسانى که مى‏دانند و کسانى که نمى‏دانند یکسانند ؟
سوره زمر/ 9

مقدمه:
موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، از سال 1385 هـ .ش تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن فقیه امامی (قدس سره الشریف)، با فعالیت خالصانه و شبانه روزی گروهی از نخبگان و فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.

مرامنامه:
موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان در راستای تسهیل و تسریع دسترسی محققین به آثار و ابزار تحقیقاتی در حوزه علوم اسلامی، و با توجه به تعدد و پراکندگی مراکز فعال در این عرصه و منابع متعدد و صعب الوصول، و با نگاهی صرفا علمی و به دور از تعصبات و جریانات اجتماعی، سیاسی، قومی و فردی، بر مبنای اجرای طرحی در قالب « مدیریت آثار تولید شده و انتشار یافته از سوی تمامی مراکز شیعه» تلاش می نماید تا مجموعه ای غنی و سرشار از کتب و مقالات پژوهشی برای متخصصین، و مطالب و مباحثی راهگشا برای فرهیختگان و عموم طبقات مردمی به زبان های مختلف و با فرمت های گوناگون تولید و در فضای مجازی به صورت رایگان در اختیار علاقمندان قرار دهد.

اهداف:
1.بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام)
2.تقویت انگیزه عامه مردم بخصوص جوانان نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی
3.جایگزین کردن محتوای سودمند به جای مطالب بی محتوا در تلفن های همراه ، تبلت ها، رایانه ها و ...
4.سرویس دهی به محققین طلاب و دانشجو
5.گسترش فرهنگ عمومی مطالعه
6.زمینه سازی جهت تشویق انتشارات و مؤلفین برای دیجیتالی نمودن آثار خود.

سیاست ها:
1.عمل بر مبنای مجوز های قانونی
2.ارتباط با مراکز هم سو
3.پرهیز از موازی کاری
4.صرفا ارائه محتوای علمی
5.ذکر منابع نشر
بدیهی است مسئولیت تمامی آثار به عهده ی نویسنده ی آن می باشد .

فعالیت های موسسه :
1.چاپ و نشر کتاب، جزوه و ماهنامه
2.برگزاری مسابقات کتابخوانی
3.تولید نمایشگاه های مجازی: سه بعدی، پانوراما در اماکن مذهبی، گردشگری و...
4.تولید انیمیشن، بازی های رایانه ای و ...
5.ایجاد سایت اینترنتی قائمیه به آدرس: www.ghaemiyeh.com
6.تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و...
7.راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی
8.طراحی سیستم های حسابداری، رسانه ساز، موبایل ساز، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک، SMS و...
9.برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم (مجازی)
10.برگزاری دوره های تربیت مربی (مجازی)
11. تولید هزاران نرم افزار تحقیقاتی قابل اجرا در انواع رایانه، تبلت، تلفن همراه و... در 8 فرمت جهانی:
1.JAVA
2.ANDROID
3.EPUB
4.CHM
5.PDF
6.HTML
7.CHM
8.GHB
و 4 عدد مارکت با نام بازار کتاب قائمیه نسخه :
1.ANDROID
2.IOS
3.WINDOWS PHONE
4.WINDOWS
به سه زبان فارسی ، عربی و انگلیسی و قرار دادن بر روی وب سایت موسسه به صورت رایگان .
درپایان :
از مراکز و نهادهایی همچون دفاتر مراجع معظم تقلید و همچنین سازمان ها، نهادها، انتشارات، موسسات، مؤلفین و همه بزرگوارانی که ما را در دستیابی به این هدف یاری نموده و یا دیتا های خود را در اختیار ما قرار دادند تقدیر و تشکر می نماییم.

آدرس دفتر مرکزی:

اصفهان -خیابان عبدالرزاق - بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای - کوچه شهید محمد حسن توکلی -پلاک 129/34- طبقه اول
وب سایت: www.ghbook.ir
ایمیل: Info@ghbook.ir
تلفن دفتر مرکزی: 09132000109
دفتر تهران: 88318722 ـ 021
بازرگانی و فروش: 09132000109
امور کاربران: 09132000109