گزیده مناسک حج 1390

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : گزیده مناسک حج/تهیه و تنظیم جمعی از پژوهشگران.
مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۹۰.
مشخصات ظاهری : ۱۸۰ص.؛ ۲۰×۹/۵س‌م.
وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)
یادداشت : چاپ سوم.
شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۴۳۰۰۱
ص:1

مقدمه

اشاره

ص:2
ص:3
ص:4
ص:5
امکان دسترسی و دستیابی آسان به احکام شرعی و مناسک حج و نیز انتقال صحیح آن به زائران بیت‌اللّٰه الحرام، از اموری است که نیازی به بیان ضرورت آن نیست و واضح است که جهت تحقق این هدف مهم، باید از بهترین ابزارها و روشهای کاربردی بهره گرفت.
دقت احکام و مناسک حج و گستردگی آن و از سویی کثرت فتاوا و نظرات مراجع، ضرورت تدوین مجموعه‌های کاربردی و سهل الوصول را بیش از بیش هویدا می‌سازد. مجموعه‌هایی که مسایل مورد ابتلا و اختلاف را در برداشته باشد و با حجم کم، احکام را مورد اهتمام قرار دهد، و در بیان فتاوی و نظرات از دسته‌بندی مناسب برخوردار باشد.
این امر با توجه به خطیر بودن وظایف روحانیون کاروان و ضرورت تسهیل در کار ایشان، از جمله نیازهای مبرمی بوده که در چند سال گذشته بعثه مقام معظم رهبری درصدد
ص:6
پاسخگویی به آن اقداماتی را انجام داده‌اند.
کتاب حاضر مجموعه‌ای از مهمترین مسایل حج تمتع و عمره مفرده است، که با همین هدف تدوین شده است. کتاب «گزیده مناسک حج» در بر گیرنده احکام و مناسکی است که در سال‌های گذشته بیشتر مورد ابتلای حاجیان، عمره‌گزاران و روحانیون محترم کاروان بوده است.
این مسایل از مناسک محشای حج و رساله‌های عملیه نیز فتاوا و حواشی تعدادی از مراجع تقلید - ایدهم اللّٰه تعالی - که نظرات آنها تا کنون به دست ما رسیده اخذ گردیده، و واضح است که درج و عدم درج فتاوی، هیچ تایید یا تکذیبی را در بر ندارد.
از روحانیون و فضلای محترمی که در رفع نواقص و ارتقای کمی و کیفی آن، ما را یاری فرموده و می‌فرمایند، صمیمانه تشکر می‌کنیم و از همه کسانی که در تهیه این اثر تلاش کرده‌اند به ویژه جناب حجت الاسلام و المسلمین محمدرضا محمودی قدردانی نموده توفیق همگان را از خداوند متعال مسئلت داریم.
ناشر
ص:7
><نمایش تصویر
ص:8
><نمایش تصویر
ص:9
ص:10
ص:11
ص:12
ص:13
ص:14
ص:15
ص:16
ص:17
ص:18
ص:19
ص:20
ص:21
ص:22
ص:23

احرام

١-مکان احرام

«١»

مکان احرام از طرف مدینه منوّره

١ - بنابر احتیاط واجب، داخل مسجد شجره، احرام صورت گیرد؛ آیات عظام: امام‌خمینی، فاضل و نوری.
٢ - نیّت احرام بنابر احتیاط واجب در مسجد باشد؛ آیة اللّٰه سیستانی.
٣ - واجب است احرام، داخل مسجد شجره باشد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - احرام، واجب است داخل مسجد و احتیاطاً در مسجد قدیمی صورت گیرد؛ آیة اللّٰه بهجت.
۵ - احتیاط واجب این است که احرام از قسمت قدیم مسجد شجره یا محاذی آن از سمت راست یا چپ باشد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
۶ - احرام از داخل مسجد، مستحب است و در محاذی مسجد از طرف چپ یا راست کفایت می‌کند و. . . ؛ آیات عظام: سبحانی، گلپایگانی، شاهرودی، صافی و مکارم.

ص:24
٧ - باید در مسجد - ولو قسمت جدید - نیت احرام حج یا عمره را از قلب خود بگذراند، ولی گفتن تلبیۀ واجب، در کلّ منطقۀ ذوالحلیفه کافی است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٨ - احرام در منطقۀ ذوالحلیفه جایز است؛ آیات عظام:
جوادی، خویی، وحید، عزالدین زنجانی و اردبیلی.
٩ - ظاهراً مسجد شجره، مبدأ میقات است و میقات تا بیداء به مسافت یک میل امتداد دارد، اگرچه احرام از بیداء، اولی است؛ آیة اللّٰه فیاض.
١٠ - جایز است در بیرون مسجد قدیم که محاذی با آن باشد، احرام ببندد؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٢»
محل احرام حج
١ - محل احرام حج، بنابر احتیاط واجب، مکۀ قدیم است؛ آیات عظام: بهجت، خویی و تبریزی ؛ در صورت امکان بنابر احتیاط، مکۀ قدیم است؛ آیةاللّٰه صافی.
٢ - محل احرام حج، شهر مکه است هرجا باشد. . . گرچه در محله‌های تازه‌ساز؛ آیات عظام: امام‌خمینی، گلپایگانی، زنجانی، عزالدین زنجانی، فاضل، وحید و نوری غیر از شهرک‌هایی که مکه به آنها رسیده است؛ آیةاللّٰه حکیم.
ص:25
٣ - در قسمت‌های جدید شهر مکه جایز است، ولی در مناطقی که جزو حرم نیست، جایز نیست؛ آیةاللّٰه سیستانی و آیةاللّٰه سبحانی.
آیات عظام: جوادی، مکارم واردبیلی: بیرون از حرم خالی از اشکال نیست.
۴ - واجب است در مکۀ قدیم باشد و افضل، مسجد الحرام و افضل، حجر اسماعیل یا مقام ابراهیم می‌باشد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.

٢ - نذر احرام

اشاره

«٣»

احرام با نذر

١ - اگر نذر کند از محلی که پیش از میقات است احرام ببندد، جایز است و باید از همان جا محرم شود. . . ؛ آیات عظام: امام‌خمینی، بهجت، تبریزی، حکیم، جوادی، خامنه‌ای، خویی، شاهرودی، گلپایگانی، سبحانی، فیاض، صافی، مکارم، وحید، اردبیلی و نوری.
٢ - احرام با نذر جایز است مگر آن‌که بداند مستلزم ارتکاب حرام می‌شود - مانند استظلال - که انعقاد نذر، مورد اشکال است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
آیة اللّٰه فاضل همین نظر با این اضافه: بلی اگر بداند برای احرام عمرۀ تمتع نمی‌تواند به یکی از مواقیت معروفه

ص:26
برود، نذر اشکال ندارد و معصیت هم نکرده است، ولی احتیاط آن است که در ادنی‌الحل، تجدید احرام کند و در هر صورت، کفّارۀ استظلال را باید بدهد.
٣ - اگر از یکی از مواقیت پنج‌گانه، یا از نزدیکی‌های آن می‌گذرند، نمی‌توانند از غیر مواقیت محرم شوند، حتی با نذر، و اگر از آنجا نمی‌گذرند، قبل از حرم هرکجا محرم شوند، کافی است و نیازی به نذر نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«۴»

اذن شوهر در نذر احرام بانوان

١ - اگر نذر زن، مزاحم حق شوهر نباشد، اجازه لازم نیست؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، جوادی، خویی، حکیم، سیستانی، سبحانی، فیاض، مکارم و اردبیلی.
٢ - نذر زن، باید با اذن شوهر باشد؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، شاهرودی، گلپایگانی، صافی و نوری.
آیة اللّٰه فاضل همین نظر با این اضافه: ولی اجازۀ در سفر کفایت از اذن در نذر می‌کند.
٣ - اگر شوهر حضور دارد، باید بنابر احتیاط واجب، نذر زن با اجازۀ او باشد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - با توجه به مسألۀ قبل، این مسأله موضوع ندارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:27

٣ - نیت احرام

اشاره

«۵»

عمرۀ مفرده به نیت چند نفر

انجام عمرۀ مفرده به نیابت از چند نفر جایز است؛ و در اعمال آن - از جمله طواف نساء - باید نیت همه بشود.
«۶»

آیا انجام یک عمرۀ مفرده به نیت خود و به

نیابت تبرّعی دیگران، صحیح است یا نه؟
١ - مانعی ندارد ؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، سیستانی، صافی، فاضل و نوری.
٢ - احتیاط آن است آن را به نیّت خود بجا آورد و هر مقدار از ثواب آن را که می‌خواهد بر دیگران هدیه کند ؛ آیة اللّٰه مکارم.
«٧»

قصد ترک محرّمات در حال محرم شدن

١ - لازم نیست، ولی با قصد انجام محرماتی که عمره یا حج را باطل می‌کند، احرام باطل بلکه غیر ممکن است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، حکیم، جوادی، خامنه‌ای، خویی، شبیری زنجانی، سیستانی، فاضل، وحید، اردبیلی و نوری.

ص:28
٢ - قصد ترک(1)جمیع محرّمات لازم است؛ آیات عظام:
گلپایگانی، بهجت، صافی، عزالدین زنجانی، مکارم و فیاض (به‌طور اجمال) .
٣ - عزم بر ترک محرّمات احرام، از اول تا آخر احرام معتبر نیست؛ آیات عظام: تبریزی، سبحانی و حکیم.
۴ - احرام، قرار دادن ترک محرمات برخود می‌باشد، یعنی کسی که محرم می‌شود، انشاء تحریم محرّمات نماید؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
تذکر: برخی آیات عظام مانند آیة اللّٰه وحید و آیة اللّٰه شبیری زنجانی ، با تفصیلاتی، تردید در انجام مبطل را نیز مانع تحقق احرام دانسته‌اند؛ در این زمینه به مناسک ایشان مراجعه شود.

4- تلبیه

اشاره

«٨»

اکتفا به « لَبَّیْکَ، اللّٰهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لاٰ شَرِیکَ

لَکَ لَبَّیْکَ» در تحقق احرام
١ - اکتفا به ذکر مذکور، جایز است؛ آیات عظام: امام


1- این قصد برای کسی که قصد انجام محرّمات را ندارد، به‌صورت ارتکازی و ضمنی در نیّت احرام وی وجود دارد

ص:29
خمینی، تبریزی، خامنه‌ای، جوادی، حکیم، فاضل و نوری.
٢ - بنابر احتیاط بقیه ذکر تلبیه به آن ضمیمه شود؛ آیات عظام: بهجت، گلپایگانی، سبحانی و صافی.
٣ - باید «ان الحمد والنعمة لک والملک، لاشریک لک» به آن ضمیمه شود و گفتن «لبیک» آخر لازم نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - بنابر احتیاط پس از آن اضافه کند: «انّ الحمد والنعمة لک والملک لا شریک لک» ؛ آیة اللّٰه اردبیلی و آیة اللّٰه مکارم.
۵ - اضافه این مقدار، واجب است؛ و گفتن لبیک پنجم، احوط استحبابی است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
«٩»

زمان قطع تلبیه در عمره مفرده

١ - کسی که ابتداءً از خارج مکه و حرم محرم شده، هنگام ورود به حرم، تلبیه را قطع می‌نماید؛ همه مراجع (با در نظر گرفتن برخی تفصیلات مذکور در فتاوی) .
٢ - کسی که از مکه خارج و در ادنی الحلّ محرم شده و به مکه باز می‌گردد، هنگام مشاهدۀ خانه کعبه، تلبیه را قطع می‌نماید؛ اکثر مراجع.
٣ - چنین شخصی هنگامی که چشمش به محل خانه‌های قدیم مکه بیفتد، تلبیه را قطع می‌نماید؛ آیات عظام: سیستانی، فیاض، سبحانی و شاهرودی.

ص:30
«١٠»

زمان قطع تلبیه در عمرۀ تمتع

١ - کسی که برای عمرۀ تمتع محرم شده، باید هنگام مشاهدۀ خانه‌های مکه تلبیه را قطع نماید؛ آیات عظام:
تبریزی، خامنه‌ای، حکیم، خویی، فاضل، مکارم و شاهرودی.
٢ - نظر فوق بنابر احتیاط واجب؛ آیات‌عظام: امام خمینی، بهجت، صافی، گلپایگانی، جوادی، نوری، سبحانی و اردبیلی.
یعنی استحباب تلبیه تا مشاهده خانه‌های مکه قدیم ادامه دارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«١١»

مراد از خانه‌های مکه

١ - مکۀ قدیم است؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، حکیم، خویی، شبیری زنجانی، سیستانی، سبحانی، شاهرودی و فیاض.
٢ - تمام مکه است؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، خامنه‌ای، مکارم، فاضل، صافی، گلپایگانی، نوری و اردبیلی (بنابر احتیاط) .
«١٢»

زمان قطع تلبیه در حج تمتّع

١ - بنابر احتیاط واجب باید تا ظهر عرفه بیشتر نگوید؛ آیات عظام: امام خمینی، صافی، گلپایگانی، نوری، جوادی و اردبیلی.

ص:31
٢ - باید تا ظهر عرفه بیشتر نگوید؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، خویی، سبحانی، فیاض، فاضل، مکارم و حکیم.
آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه شاهرودی؛ یعنی استحباب تکرار تلبیه تا ظهر عرفه ادامه دارد.

5- برخی از محرمات احرام

اشاره

«١٣»

گذاردن سنگ و مانند آن در ردا و

وصل کردن آن با سنجاق و سوزن
١ - جایز است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، حکیم، جوادی، خامنه‌ای، خویی، فاضل، فیاض، مکارم، وحید، نوری، سیستانی، تبریزی و عزالدین زنجانی.
٢ - اگر به صورت یقۀ پیراهن در نیاید، جایز است؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
٣ - در غیر سنگ بنابر احوط ترک شود ؛ آیة اللّٰه بهجت.
۴ - گره زدن و بستن لبه‌های جامۀ احرام مردان با هر وسیله تا لزوم نداشته باشد، جایز نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - گره زدن و وصل کردن با سنجاق و سوزن مشکل

ص:32
ولی گذاردن سنگ جایز است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
توجه: گره زدن ازار به گردن، طبق نظر اکثر مراجع، بنا بر فتوی یا احتیاط، جایز نیست.
«١۴»

گره زدن لباس احرام به غیر گردن

١ - جایز است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، حکیم، جوادی، خامنه‌ای، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، مکارم و نوری.
٢ - بنابر احوط ازار مطلقاً گره زده نشود و گره زدن ردا نیز بنابر احتیاط، جایز نیست؛ آیات عظام: خویی، بهجت، تبریزی، سیستانی، سبحانی، شاهرودی واردبیلی.
٣ - در صورت لزوم جایز است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - بنابر احتیاط واجب اگر اقوی نباشد، ازار را به گردن گره نزند و بنابر احتیاط واجب ردا را نیز گره نزند؛ آیة اللّٰه وحید.
«١۵»

استفاده از کمربند دوخته برای مردان

١ - جایز است؛ آیات عظام: تبریزی، سیستانی، حکیم، جوادی، خویی، خامنه‌ای، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، اردبیلی و مکارم.
٢ - بنابر احتیاط جایز نیست؛ امام‌خمینی و آیة اللّٰه‌نوری.

ص:33
٣ - باید از پوشیدن همیان و کمربند پرهیز نمود، ولی در صورت لزوم جایز است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - استفاده از همیان و کمربندی که برای حفظ پول به کمر می‌بندند جایز است آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
۵ - در صورتی که کمربند پهن نباشد و پوشش حساب نشود، اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
«١۶»

پوشیدن دمپایی دوخته برای مردان

١ - اشکال ندارد؛ آیات عظام: تبریزی، خامنه‌ای، جوادی، شبیری زنجانی، سبحانی، سیستانی، شاهرودی، صافی، عزالدین زنجانی، فیاض، گلپایگانی، وحید، مکارم واردبیلی ؛ اگر مقدار کمی از روی پا را می‌گیرد؛ آیة اللّٰه حکیم.
٢ - بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: امام‌خمینی، بهجت و نوری.
«١٧»

استفاده از ماسک برای بانوان در حال احرام

١ - در صورت ضرورت اشکال ندارد و کفاره هم ندارد؛ آیات عظام: تبریزی، سیستانی، سبحانی، شاهرودی، جوادی، شبیری زنجانی، مکارم، فاضل، وحید، نوری و اردبیلی.
٢ - در صورت ضرورت اشکال ندارد ولی کفاره دارد؛ آیة اللّٰه صافی.

ص:34
٣ - استفاده از ماسک برای زنان در حد متعارف جایز است؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - جایز است؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١٨»

استفاده از ماسک برای مردان در حال احرام

١ - برای مردان جایز است آیات عظام: بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، حکیم، جوادی، سیستانی، صافی، فاضل، مکارم و اردبیلی.
٢ - برای مردان در غیر ضرورت، بنابر احتیاط جایز نیست و بنابر احتیاط واجب کفاره دارد ؛ آیة اللّٰه وحید و آیة اللّٰه شاهرودی.
٣ - برای مردان جایز است و کفاره هم ندارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی
۴ - اگر موجب رسیدن بوی بد به بینی نشود، اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - جایز است؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١٩»

پوشیدن دستکش برای بانوان

١ - پوشیدن قفازین برای بانوان جایز نیست: آیات عظام:
امام خمینی، گلپایگانی، حکیم و نوری.
١ - پوشیدن هیچ نوع دستکش برای بانوان جایز نیست؛

ص:35
آیات عظام: بهجت، تبریزی، جوادی، خامنه‌ای، شبیری زنجانی، سیستانی، شاهرودی، وحید و مکارم.
٢ - بنابر احتیاط پوشیدن هر نوع دستکش جایز نیست:
آیة اللّٰه صافی؛ ولی کفاره ندارد: آیة اللّٰه فاضل و آیة اللّٰه اردبیلی.
«٢٠»

نگاه در آینه

١ - جایز است بدون قصد زینت؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، جوادی، خامنه‌ای، خویی، سبحانی، سیستانی، فیاض، وحید، عزالدین زنجانی، مکارم و اردبیلی.
٢ - احتیاط در ترک است اگرچه بدون قصد زینت باشد؛ آیات عظام: امام‌خمینی، فاضل و نوری.
٣ - جایز نیست مطلقاً؛ آیات عظام: گلپایگانی، صافی و شاهرودی.
۴ - جایز است بدون معرضیّت آرایش و بدون قصد زینت؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - با قصد زینت جایز نیست؛ بلکه مطلقاً بنابر احتیاط واجب؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٢١»

چرب کردن با روغنی که بوی خوش ندارد

در فرض اضطرار مانعی ندارد؛ همه مراجع

ص:36
حکم کفاره در این فرض:
١ - اگر از روی علم و عمد باشد یک گوسفند کفاره دارد و اگر از روی نادانی باشد کفاره آن غذا دادن یک فقیر است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٢ - کفاره ندارد ؛ آیات عظام: امام‌خمینی، فاضل، صافی و جوادی.
٣ - بنابر احتیاط مستحب، سیر کردن یک فقیر است؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - مالیدن روغنی که بوی خوش ندارد به بدن، در حال اضطرار و غیر آن کفاره ندارد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
۵ - در فرض اضطرار جایز است ولی بنابر احتیاط واجب اگر عمداً باشد یک گوسفند کفاره بدهد و اگر از روی جهل باشد یک مد طعام بدهد؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٢٢»

استظلال در شب

١ - استظلال در شب جایز است؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، گلپایگانی، صافی، عزالدین زنجانی، فاضل و نوری.
٢ - جایز نیست؛ آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٣ - احتیاط، ترک تظلیل در شب‌های بارانی و سرد است، اگر برای فرار از باران و سرما باشد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.

ص:37
آیة اللّٰه جوادی : همین نظر با این اضافه:
اضطرار غیر از حرج است و معیار حرج است نه ضرورت.
۴ - جایز است، مگر در شب‌های بارانی که باید کفاره بدهد؛ آیة اللّٰه مکارم.
همچنین است حکم باد شدید؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - استظلال در شب بنابر احتیاط، حرام است؛ آیات عظام: تبریزی، شاهرودی و وحید.
۶ - جایز نیست، مگر در صورت مشقت شدید یا تزاحم با واجب مهم‌تر یا واجبی که اهمیت آن با ترک استظلال مساوی است یا اندکی کمتر است و اگر هوا بارانی باشد کفاره نیز دارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٧ - جایز نیست مطلقاً مگر در حالت ضرورت؛ مانند ترس از بیماری؛ آیة اللّٰه حکیم.
٨ - جایز است مگر در شب بارانی که کفّاره دارد و بنابر احتیاط واجب، جایز نیست؛ آیة اللّٰه سیستانی.
٩ - استظلال در شب جایز نیست؛ آیة اللّٰه فیاض.
«٢٣»

استظلال در مکه با سایبان متحرّک بعد

از منزل نمودن
١ - جایز است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، جوادی، شاهرودی،

ص:38
گلپایگانی، صافی، فاضل، فیاض، عزالدین زنجانی، مکارم، وحید و نوری.
٢ - بنابر احتیاط هنگام تردّد جایز نیست؛ آیات عظام: تبریزی، سبحانی، سیستانی، خامنه‌ای، و اردبیلی؛ مگر در مکۀ قدیم ؛ آیة اللّٰه خویی.
٣- احتیاط واجب، ترک سایه انداختن است در وقت تردّد برای حوائج غیرخانه و خیمه و غیر آنها، چه در مکه و چه در عرفات و منی؛ آیة اللّٰه بهجت.
۴ - حرکت در زیر سایبان متحرک، مانند چتر و ماشین مسقّف، بر مرد محرم جایز نیست، ولی حرکت در سایۀ سایبان‌های ثابت، مانعی ندارد؛ آیة اللّٰه حکیم.
۵ - حرکت در سایۀ سایبان‌های ثابت مانند خیمه، منزل و مسجد بلکه تونل‌های کوتاه؛ و اگر هوا آفتابی و بارانی نباشد می‌تواند از تونل‌های طولانی نیز بگذرد؛ آیةاللّٰه شبیری زنجانی.
«٢۴»

استظلال در مکه از مسجد تنعیم برای کسی که در

آن محرم شده است
١ - جایز است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، جوادی، فاضل، عزالدین زنجانی، مکارم و نوری.

ص:39
٢ - با این فرض که تنعیم جزء مکه شده مانعی ندارد ؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
٣ - بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: بهجت، خامنه‌ای، تبریزی، سیستانی و اردبیلی.
آیة اللّٰه خویی همین نظر با این اضافه: مگر در صورت وارد شدن به مکۀ متیقّن سابق که در این فرض استظلال جایز است.
۴ - جایز نیست؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، سبحانی و فیاض.
در حال سیر برای انجام اعمال جایز نیست؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
«٢۵»

خوردن و بوییدن میوه‌های خوش بو

خوردن طبق نظر همه مراجع جایز است.
اما بوییدن:
١ - جایز است؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، تبریزی، فیاض و حکیم ؛ ولی احوط ترک بوییدن است؛ آیة اللّٰه جوادی.
٢ - بنابر احتیاط واجب جایز نیست: آیات عظام: خامنه‌ای، صافی، خویی، گلپایگانی، سیستانی، فاضل و اردبیلی.
٣ - جایز نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:40

6- فاصله بین دو عمره

اشاره

«٢۶»

فاصلۀ عمرۀ تمتع با عمرۀ مفرده بعد از

انجام حج
١ - بنابر احتیاط، در کمتر از یک ماه، به قصد رجا بجا آورده شود؛ امام خمینی.
٢ - فاصله معیّن شرط نیست؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
٣ - می‌تواند قبل از عمرۀ تمتّع یا بعد از حجّ تمتع، عمرۀ مفرده بجا آورد و بین این دو عمره، فاصله معتبر نیست؛ آیات عظام: جوادی، خویی، حکیم، شاهرودی، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، وحید، اردبیلی و نوری.
۴ - در اعتبار فاصله بین عمرۀ تمتع و عمرۀ مفرده، اشکال است و احتیاط نباید ترک شود؛ و اما انجام عمرۀ مفرده بین عمرۀ تمتّع و حج، موجب بطلان عمرۀ تمتع می‌شود ؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۵ - در بین دو عمره، فاصله یک ماه هلالی معتبر است و احتیاط نباید ترک شود؛ و چنانچه دو عمره به نیت یک نفر نباشد، می‌توان هر دو را در یک ماه انجام داد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
۶ - فاصله شرط نیست؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و نیز بین عمره

ص:41
تمتع و حج، انجام عمره مفرده جایز است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٧ - می‌تواند قبل از عمرۀ تمتّع یا بعد از حج تمتّع و گذشتن روز سیزدهم، عمرۀ مفرده به‌جا آورد و بین این عمره و اعمال حج یا عمره، فاصله معتبر نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه سبحانی.
٨ - اگر هر دو را برای خود انجام می‌دهد و هر دو را در یک ماه انجام می‌دهد، در عمرۀ مفرده بعد از حج تمتّع، قصد رجا نماید؛ آیة اللّٰه صافی.
«٢٧»

فاصلۀ بین دو عمرۀ مفرده

١ - فاصلۀ معینی بین دو عمرۀ مفرده شرط نیست؛ آیات عظام: بهجت، جوادی، شبیری زنجانی، گلپایگانی، سبحانی و نوری.
آیة اللّٰه خامنه‌ای همین نظر با این اضافه: ولی بنابر احتیاط در هر ماه فقط یک عمره برای خود می‌تواند به‌جا آورد؛ ولی به‌جا آوردن عمره برای غیر خود، هر نفر یک عمره جایز است.
٢ - در صورتی که هر دو عمره برای یک نفر نباشد، فاصله مطلقاً شرط نیست؛ آیة اللّٰه سبحانی.
٣ - بنابر احتیاط در کمتر از یک ماه، به قصد رجا آورده شود؛ امام‌خمینی.

ص:42
۴ - فاصلۀ یک ماه شرط نیست، بلکه در هر ماه قمری می‌توان یک عمره انجام داد؛ آیات عظام: خویی، سیستانی، شاهرودی، صافی، فاضل، فیاض، مکارم واردبیلی.
۵ - در هر ماه مستحب است، و بنابر احتیاط، انجام دو عمره به قصد خود یا به‌قصد یک نفر جایز نیست، مگر دومی به قصد رجا آورده شود؛ آیة اللّٰه وحید.
۶ - باید ده روز فاصله باشد و اگر در ماه بعد واقع بشود بنابر احتیاط همین فاصله مراعات شود و اگر دو عمره از یک نفر نباشد، فاصله لازم نیست؛ آیة اللّٰه حکیم.
٧ - در صورتی که دو عمره از خود معتمر یا از شخص دیگر باشد، نمی‌توان دو عمره را در یک ماه انجام داد؛ بلکه باید بین آن دو، یک ماه فاصله باشد و چنانچه دو عمره به نیت یک نفر باشد، فاصله شرط نیست؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٨ - در تکرار عمره به قصد افراد مختلف، فاصله معتبر نیست؛ آیة اللّٰه صافی.
«٢٨»

حکم احرام قبل از غروبِ روز آخر ماه و انجام اعمال

در ماه جدید
١ - انعقاد احرام، میزان است نه انجام اعمال ؛ آیات عظام:

ص:43
بهجت، تبریزی، سیستانی، حکیم، شاهرودی، صافی، نوری، مکارم و اردبیلی.
٢ - اگر در همان ماهی که احرام و اعمال عمره را انجام داده است، وارد مکه شود، عبور از میقات بلامانع است؛ اما اگر احرام، در ماهی و اعمال، در ماه دیگر باشد؛ پس اگر احرام وی در ماه رجب بوده و اعمال را در ماه شعبان انجام داده، بنابر احتیاط واجب اگر در ماه شعبان مجدداً وارد مکه شود، باید احرام ببندد و رعایت این احتیاط در ماه‌های دیگر هم خوب است؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
٣ - ظاهراً در هر دو فرض، اعمال عمره مربوط به ماه جدید است و تا ماه آینده نمی‌تواند مجدداً عمرۀ مفرده بجاآورد؛ آیة اللّٰه فاضل.
۴ - برای درک فضیلت عمره ماه‌های قمری، میزان، انعقاد احرام است و برای انجام عمره، جدید شدن ماه معتبر نیست و برای لزوم احرام جدید، گذشتن سی روز معتبر بوده و جدید شدن ماه معیار نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«٢٩»

آیا خروج از شهر مکه، میزان برای وجوب احرام در

ماه جدید است، یا خروج از حرم؟
١ - میزان خروج از حرم است؛ آیات عظام: تبریزی، صافی، مکارم.

ص:44
٢ - میزان خروج از مکه است؛ آیات عظام: خامنه‌ای، سیستانی، فاضل و نوری.
٣ - در فرض خروج از مکه، احوط احرام است اگر چه سی روز نگذشته باشد؛ آیةالله بهجت.
«٣٠»

حکم گذر از میقات در ماهِ انجام عمره و بازگشت به

مکه و حکم احرام مجدد
١ - احرام مجدد لازم نیست؛ آیات عظام: تبریزی، خامنه‌ای، خویی، جوادی، شبیری زنجانی، حکیم، سیستانی، شاهرودی، صافی، گلپایگانی، فاضل، فیاض، مکارم و اردبیلی.
٢ - باید از آن میقات، محرم شوند و بنابر احتیاط عمرۀ مفرده، چون یک ماه فاصله نشده، به قصد رجا آورده شود ؛ امام خمینی.

ص:45

طواف

١ - محدوده طواف

اشاره

«٣١»

حد مطاف

١ - حد طواف در همۀ اطراف، بین کعبه و مقام ابراهیم است؛ امام‌خمینی.
و با معسوریّت و مشقّتِ یافتن وقت خلوت، در دورتر از این حدّ هم با ملاحظۀ الأقرب فالأقرب صحیح است؛ آیات عظام: بهجت، سبحانی و شاهرودی؛ (با ملاحظۀ اتصال به طواف کنندگان) .
آیة اللّٰه فاضل نیز همین نظر با این اضافه: و در طرف حجر اسماعیل، مطاف ضیق نمی‌شود.
٢ - با عدم امکان طواف در محدوده، بنابر احتیاط واجب بین طواف خود در جای ممکن و طواف نائب در محدوده ١٣ متر جمع کند؛ آیة اللّٰه حکیم.
٣ - حد طواف بین بیت و مقام است و در ازدحام جمعیت، تا جایی که متصل به جمعیت طواف‌کننده

ص:46
باشد، صحیح است؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
۴ - در فرض امکان، بنابر احتیاط، در محدودۀ کعبه و مقام باشد و در صوت ازدحام، در خارج از این محدوده هم کافی است؛ آیة اللّٰه تبریزی.
۵ - دورتر از این حد هم صحیح است؛ آیات عظام: خویی، خامنه‌ای، سیستانی، عزالدین زنجانی، وحید، مکارم و نوری.
در حال ازدحام و اتصال طواف کنندگان، دورتر از حدّ هم صحیح است؛ آیة اللّٰه جوادی.
صحیح است تا جایی که متصل به جمعیت طواف‌کننده باشد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
۶ - در ایامی از سال - مانند ایام شلوغ حج - که طواف در محدوده برای معمول مردم مشقت شدید دارد، طواف خارجِ مقام هم صحیح است؛ ولی در غیر این ایّام محدودۀ طواف، مقدار فاصلۀ مقام و کعبه است و در سمت دیوار حجر این مقدار از بیرون دیوار محاسبه می‌شود و کسی که نمی‌تواند، نایب می‌گیرد و اگر نمی‌تواند نایب بگیرد، می‌تواند در فاصلۀ دورتر طواف کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٧ - تحدید مطاف عرفا طوری باشد که صدق طواف نماید، حتی اگر بعد از مقام ابراهیم (ع) باشد؛ آیة اللّٰه فیاض.
ص:47
«٣٢»

طواف از طبقۀ دوّم

١ - در صورت عدم امکان طواف در طبقه اول، با رعایتِ الأقرب فالأقرب، طواف در طبقه دوم کفایت می‌کند؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه جوادی.
٢ - احتیاط واجب این است که آنها را از طبقۀ دوم طواف دهند و نایب هم برایشان بگیرند؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه حکیم.
٣ - باید نایب بگیرند و احوط آن است که خودشان نیز در طبقه دوم طواف نمایند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - کسانی که نمی‌توانند در پایین ولو به‌وسیلۀ حمل توسط شخص دیگر، طواف کنند، بنابر احوط نایب بگیرند و خودشان هم در طبقۀ دوم طواف نماید؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۵ - چنانچه احراز شود که طبقۀ دوم بالاتر از کعبه است، طواف از بالا کفایت نمی‌کند و باید نایب بگیرند و احتیاط لازم نیست؛ و چنانچه مطلب مشکوک باشد، باید احتیاطاً بین طواف از بالا و نایب گرفتن از پایین، جمع نمایند؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۶ - باید از کسی بخواهد او را در محدودۀ مقام - ولو با دوش گرفتن - طواف دهد، و اگر از کمک گرفتن عاجز

ص:48
است، یا برایش مشقت شدید دارد، برای طواف در محدوده نایب می‌گیرد و بنابر احتیاط مستحب خود نیز در طبقه دوم طواف داده می‌شود، لکن اگر نمی‌تواند نایب بگیرد یا مشقت شدید دارد طواف در طبقه دوم کافی است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٧ - اگر طبقه دوم از کعبه بالاتر است واجب است برای طواف و نماز در همکف نایب بگیرند و بنابر احتیاط مستحب در طبقه دوم طواف داده شوند؛ آیة اللّٰه صافی.
٨ - طواف از طبقه دوم برای کسانی که اجازه نمی‌دهند از طبقه اول طواف کنند، کفایت می‌کند و نیاز به استنابه نیست و در مورد نماز طواف اگر می‌توانند بلافاصله و بدون عسر و حرج پایین بیایند باید پایین بخوانند و الا در همان بالا بخوانند و کفایت می‌کند؛ آیة اللّٰه فاضل.
٩ - در این‌گونه موارد که راهی جز این نیست طواف در طبقۀ بالا کفایت می‌کند؛ آیة اللّٰه مکارم.
١٠ - طواف در طبقه فوقانی صحیح نیست و این قبیل افراد باید به‌وسیلۀ کول گرفتن طواف خود را انجام بدهند و اگر ممکن نشد، لازم است برای طواف خود نایب بگیرند؛ آیة اللّٰه نوری.
١١ - به خاطر ضرورت می‌توانند، درطبقه دوم طواف کنند و در صورت امکان نائب نیز بگیرند و خود وی و
ص:49
نائب نماز را در همکف پشت مقام بخوانند مگر اینکه نماز نیز برای شخص معذور در پشت مقام حرجی باشد که در این صورت نماز را در طبقه بالا محاذی پشت مقام بخواند و نائب در طبقه پائین بخواند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
١٢ - وظیفه این افراد در صورت عدم تمکن از طواف در طبقۀ اول، استنابه است؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی ؛ ولی دو رکعت طواف را اگر خودش بتواند انجام دهد بعد از طواف نایب وگرنه نایب نماز را نیز بجا آورد؛ آیة اللّٰه فیاض.
١٣ - باید نایب بگیرد که در صحن مسجدالحرام طواف نماید و در صورتی که متمکن باشد و بر او حرجی نیست، احتیاط واجب آن است که خودش از طبقۀ دوم طواف نماید؛ آیة اللّٰه وحید.
«٣٣»

گذاردن دست روی دیواره حِجر در حال طواف

١ - جایز است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، سیستانی، خویی، خامنه‌ای، وحید، شبیری زنجانی، عزالدین زنجانی، فیاض، مکارم واردبیلی. هرچند احتیاط استحباب در ترک است؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٢- در صورتی که عرفاً خروج از حد مطاف از طرف کعبه حساب نشود اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه جوادی.

ص:50
٣ - بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: بهجت، حکیم، شاهرودی، سبحانی، صافی، فاضل، گلپایگانی.
۴ - جایز نیست؛ آیة اللّٰه نوری.
«٣۴»

دست گذاردن به کعبه هنگام حرکت در حال طواف

١ - جایز است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، تبریزی، خامنه‌ای، خویی، شبیری زنجانی، سیستانی، وحید، عزالدین زنجانی، فیاض، مکارم و اردبیلی. و بنابراحتیاط اولی، دیوار کعبه را در حال راه رفتن در طواف دست نزند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٢ - در صورتی که عرفاً خروج از حد مطاف از طرف کعبه حساب نشود اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه جوادی.
٣ - بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: بهجت، حکیم، شاهرودی، سبحانی، صافی، فاضل، گلپایگانی و نوری.
«٣۵»

حکم طواف با ویلچری که دیگری آن را

حرکت می‌دهد، در حال اختیار
در طواف با ویلچر، طواف کننده به اختیار خود، حرکت دادن ویلچر را به دیگری واگذار می‌کند، مثل اینکه آن وسیله، دارای موتور محرک باشد و یا حرکت دهندۀ آن اسب باشد؛ آیا این طواف با طوافِ سواره که در حال

ص:51
اختیار هم جایز است، فرق دارد؟ و آیا جواز طواف سواره با جواز سعی سواره فرق می‌کند یا نه؟
١ - مانعی ندارد و فرقی نمی‌کند؛ آیات عظام: بهجت، مکارم و جوادی.
٢ - اگر بتواند خودش چرخ را نگه بدارد، طواف و سعی صحیح است و فرقی بین طواف سواره و سعی سواره نیست؛ آیة اللّٰه سیستانی.
٣ - در طواف و سعی سواره اگر شخصی به اختیار خود وسیله را می‌برد اشکال ندارد؛ و اما واگذار کردن حرکت وسیله به دیگری بدون عذر شرعی این حکم را ندارد و صحیح نیست؛ آیات عظام: سبحانی، صافی و حکیم.
۴ - اگر حرکت و توقف وسیله تحت اختیار وی باشد، اشکال ندارد و فرقی بین طواف و سعی سواره نیست؛ آیة اللّٰه اردبیلی.

٢ - برخی از احکام طهارت از حدث در طواف

رخ دادن حدث در حال طواف و نحوه تدارک

اشاره

«٣۶»

اگر حدث بعد از اتمام دور چهارم باشد

١ - اگر حدث، بدون اختیار باشد، بعد از طهارت، طواف

ص:52
را تکمیل می‌کند و اگر با اختیار باشد احتیاطاً اتمام و اعاده می‌کند؛ آیات عظام: بهجت، خویی، سیستانی، فاضل و اردبیلی.
٢ - بعد از طهارت، طواف را تکمیل می‌کند؛ آیات عظام:
امام خمینی، جوادی، صافی، گلپایگانی، عزالدین زنجانی، مکارم، نوری؛ اگر حدث بدون اختیار باشد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - بعد از طهارت طواف را تکمیل می‌کند، مگر آن که حدث با اختیار باشد که طواف باطل است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - اگر بعد از دور چهارم و بدون اختیار باشد، بعد از تطهیر طواف را اتمام می‌کند و اگر بعد از نصف و قبل از اتمام دور چهارم و بدون اختیار باشد، بعد از تطهیر یک طواف به نیت تمام و اتمام انجام دهد یا اتمام کند و دوباره بنابر احتیاط اعاده کند و در صورت سوم اگر با اختیار باشد بعد از تطهیر طواف را اعاده کند. آیة اللّٰه وحید.
۵ - با بقای موالات تکمیل می‌کند و با زوال آن، احتیاطاً تکمیل و اعاده می‌کند و می‌تواند یک طواف به نیّت اعم از اتمام و اعاده انجام دهد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۶ - اگر بعد از نصف باشد بعد از طهارت تکمیل می‌نماید؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
ص:53
٧ - اگر بعد از اتمام سه شوط و نیم حدثی سر بزند پس از تحصیل طهارت، از همان جا که قطع کرده به تکمیل آن بپردازد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
٨ - اگر حدث بعد از نصف و حدث غیر جنابت اختیاری باشد، بعد از طهارت تکمیل می‌نماید؛ آیة اللّٰه حکیم.
٩ - اگر موالات فوت نشود، بعد از وضو، طواف را کامل و اگر موالات فوت شود، طواف را اعاده کند چه حدث، قبل از نصف باشد یا بعد از آن؛ آیة اللّٰه فیاض.
«٣٧»

اگر حدث قبل از نصف یا اتمام دور چهارم باشد:

١ - اگر قبل از نصف باشد بعد از طهارت، طواف را اعاده کند؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، جوادی، سبحانی، خویی و وحید؛ قبل از چهارم؛ آیات عظام: سیستانی، عزالدین زنجانی، وحید و اردبیلی.
٢ - قبل از نصف بدون فوات موالات و فعل منافی، تطهیر نماید و ادامه دهد و با فوات موالات، اعاده نماید؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٣ - اگر حدث مابین سه و نیم تا چهار عارض شود، حکم فرض قبلی را دارد و اگر قبل از سه و نیم عارض شود، پس از طهارت طواف را اعاده کند؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - بنابر احتیاط واجب طواف اول را تکمیل و نماز

ص:54
می‌خواند و طواف نمازش را اعاده می‌کند؛ امام خمینی و آیة اللّٰه نوری.
۵ - قبل از سه و نیم، بعد از طهارت طواف را اعاده کند و اگر بعد از ۵/٣ و قبل از اکمال چهار باشد: بعد از طهارت، بنابر احتیاط (آیة اللّٰه فاضل: باید ) طواف اول را تکمیل و بعد از نماز آن، طواف را اعاده کند؛ آیات عظام:
شبیری زنجانی، صافی، فاضل، گلپایگانی.
۶ - اگر قبل از تجاوز نصف باشد، پس از تطهیر طواف را از سر بگیرد و از سرگیری طواف مطلقاً جایز است؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٣٨»

شک در وضو یا غسل بعد از اتمام طواف

طواف او صحیح است ولی باید برای نماز طواف، وضو بگیرد؛ اکثر مراجع.
سایر نظرات:
١ - اگر بعد از حدث اصغر شک کند که غسل کرده یا نه، باید غسل کرده و طواف را اعاده نماید و برای اعمال آتیه وضو بگیرد؛ آیات عظام: تبریزی، خویی واردبیلی.
٢ - اگر احتمال دهد هنگام طواف متوجه طهارت خود بوده است یا حالت سابقه طهارت داشته اعتنا نکند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:55
٣ - مگر این که قبلاً به حدث اکبر محدث شود و بعد از طواف به حدث اصغر محدث شود که در این صورت باید غسل کند و وضو بگیرد و طواف را اعاده کند؛ آیة اللّٰه وحید.
۴ - در صورتی که قبل از طواف محدث بوده و بعداز اتمام طواف شک در وضو یا غسل بکند باید پس از تحصیل طهارت، طواف و نماز آن را اعاده کند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - به شک اعتنا نکند، ولی برای نماز باید تطهیر کند؛ آیة اللّٰه فیاض.
«٣٩»

انکشاف بطلان وضو در عمرۀ تمتّع

١ - اعادۀ طواف و نماز آن، کافی است؛ آیات عظام: امام خمینی، خامنه‌ای، عزالدین زنجانی، فاضل و نوری.
٢ - باید همه اعمال عمره را اعاده کند؛ آیات عظام: حکیم، خویی، سیستانی، صافی، گلپایگانی و فیاض.
آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه خویی: نیز همین نظر با این اضافه: و با گذشت زمان، حج باطل است؛ آیة اللّٰه سیستانی: مگر در فرض سهو و نسیان.
آیة اللّٰه شبیری زنجانی : مگر بعد از احرام حج متوجه شود.
٣ - بنابر احتیاط واجب، سعی و تقصیر را نیز اعاده کند؛

ص:56
آیات عظام: بهجت، جوادی و مکارم؛ و اگر بطلان وضو به خاطر جهل به مسأله باشد، و وقت جبران نباشد، حج باطل است و بنابر احتیاط یک شتر کفاره بدهد و با عمره مفرده از احرام شود؛ آیة اللّٰه اردبیلی؛ واگر اعاده ممکن نبود، حج او تبدیل به افراد می‌شود؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - باید همه اعمال را از طواف، تا تقصیر، با پوشیدن دو جامه احرام اعاده کند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - طواف و نمازش را اعاده نماید؛ سپس سعی و تقصیر را بنابر احتیاط اعاده نماید؛ آیة اللّٰه تبریزی.
«۴٠»

انکشاف بطلان وضو بعد از اتمام حج

١ - در صورتی که می‌تواند خودش وگرنه نایبش، طواف و نماز را اعاده کند؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، خامنه‌ای، فاضل، مکارم و نوری. و بنابر احتیاط سعی را نیز اعاده کند؛ آیات عظام: بهجت، مکارم.
٢ - با گذشت وقت تدارک، حج باطل است؛ آیات عظام:
تبریزی، جوادی، خویی، صافی و گلپایگانی.
٣ - با تدارک، حج او صحیح است مگر با جهل به حکم که بنابر احتیاط یک شتر کفاره بدهد و از احرام خارج شده است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - طواف حج و اعمال بعد از آن را اعاده می‌کند مگر

ص:57
بعد از مراجعت متوجه شده باشد که اعادۀ اعمال بعدی لازم نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - عمره‌اش باطل می‌شود و حج تمتع او نیز باطل است و احتیاطاً برای خارج شدن از احرام یک عمره مفرده انجام دهد. اما اگر فقط طواف حج باطل بود، می‌تواند تا آخر ذی الحجه خودش یا نائبش بجا آورد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - باید پس از بازگشت از منی ابتدا طواف عمره و نماز آن و احتیاطاً سعی را اعاده کند و سپس طواف حج را انجام دهد و اگر بعد از انجام طواف حج، متذکر بطلان شد هر وقت خواست قضا کند و اگر به وطن برگشته نائب بگیرد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
٧ - اگر بتواند طواف و اعمال بعد از آن را اعاده کند، حجش صحیح است؛ آیة اللّٰه فیاض.

٣ - مسلوس و مبطون

اشاره

«۴١»

وظیفۀ مسلوس

مسلوس و مبطون اگر وقتی دارند که در آن وقت می‌توانند نماز و طواف را با طهارت انجام دهد، باید آن

ص:58
وقت را انتخاب نمایند. وگرنه به وظیفۀ مسلوس و مبطون عمل می‌نماید.
«۴٢»

وظیفه مسلوس

١ - اگر وقت خاصی نداشته باشد؛ اگر برای وی مشقت ندارد، برای هر بار که از او حدث صادر می‌شود، یک وضو بگیرد و اگر مشقت دارد، برای طواف یک وضو و برای نماز هم یک وضو بگیرد؛ آیات عظام: امام خمینی، مکارم، نوری، صافی، شاهرودی، جوادی و سبحانی.
آیة اللّٰه حکیم: همین نظر با تفصیلات مذکور در مناسک.
و در هر صورت بنابر احتیاط واجب نایب هم بگیرد؛ آیة اللّٰه فاضل.
٢ - به هر نحوی که برای نماز خود طهارت می‌گیرد برای طواف هم کافی است؛ آیات عظام: بهجت، خویی، سیستانی و فیاض.
٣ - یک وضو کافی است مادامی که حدث متعارف از او صادر نشود گرچه احتیاط، اعاده وضو است؛ آیة اللّٰه تبریزی.
رعایت این احتیاط مستحب است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - یک وضو برای طواف و یک وضو برای نماز کافی است؛ آیة اللّٰه اردبیلی.

ص:59
۵ - برای طواف وضو بگیرد و چهار شوط آن را بجا آورد و بعد تجدید وضو نموده، سه شوط دیگر آن را بجا آورد و احتیاطاً نایب هم بگیرد؛ آیة اللّٰه گلپایگانی.
«۴٣»

وظیفه مبطون

مبطون در صورتی که وقت خاصی برای انجام عمل در حالت طهارت ندارد، در صورتی که برای وی مشقت ندارد با خود آب حمل کند و در اثنای طواف وضو بگیرد و اگر برای وی سخت باشد، یک وضو کافی است.
١ - ولی برای نماز طواف باید دوباره وضو بگیرد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٢ - وضو در اثنای طواف بنابر احتیاط است؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
٣ - وظیفه مبطون همان وظیفه مسلوس است؛ آیة اللّٰه حکیم.
تذکر: در این فرض جهت لزوم و عدم لزوم تجدید وضو برای نماز طواف به مناسک مراجع مراجعه شود.
«۴۴»

وظیفه مسلوس و مبطون نسبت به تطهیر

١ - اگر مشقت ندارد بنابر احتیاط واجب، خود را قبل از هر نماز تطهیر نماید؛ آیات عظام: امام خمینی، سبحانی،

ص:60
فیاض، صافی، گلپایگانی، نوری، فاضل، اردبیلی.
آیة اللّٰه حکیم: همین نظر بدون قید مشقت.
بنابر فتوی؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٢ - کسی که مسلوس است به همان دستوری که برای نماز خود طهارت می‌گیرد، برای طواف نیز همان طهارت کافی است ولی مبطون احوط این است که در صورت ممکن هم شخصاً طواف نموده و هم برای طواف نایب بگیرد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - آیة اللّٰه جوادی: بنابر احتیاط واجب، خود را قبل از هر نماز پاک نماید، مگر آنکه دشوار باشد.
تذکر: مسلوس و مبطون باید در صورت امکان از سرایت نجاست به غیر مواضعی که به صورت متعارف نجس می‌شوند، جلوگیری نمایند.

4- برخی از احکام نجاست و طهارت در طواف

اشاره

«۴۵»

حکم خون معفوّ در نماز، در طواف

١ - بنابر احتیاط اجتناب شود؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، تبریزی، خویی، سیستانی، گلپایگانی، فاضل، نوری، صافی و اردبیلی.

ص:61
٢ - مانعی ندارد؛ آیات عظام: جوادی، خامنه‌ای و شبیری زنجانی.
٣ - معفو نیست؛ آیات عظام: سبحانی، شاهرودی، وحید و مکارم؛ مگر در چیزهای محمول و یا لباسهای کوچک غیر قابل ستر عورت؛ آیة اللّٰه حکیم.
۴- حکم نماز را دارد به شرطی که ازالۀ خون مشقت داشته باشد؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۴۶»

حکم محمول متنجّسِ غیر ساتر در طواف

١ - مانعی ندارد؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، حکیم، خویی، خامنه‌ای، سبحانی، سیستانی، وحید، شاهرودی، شبیری زنجانی، عزالدین زنجانی، مکارم، اردبیلی و فیاض.
٢ - در صورت جهل به مسأله مانعی ندارد؛ آیة اللّٰه فاضل و آیة اللّٰه جوادی.
٣ - بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیات عظام: امام خمینی، گلپایگانی، صافی، فاضل و نوری.
۴ - جایز نیست؛ آیة اللّٰه وحید.
«۴٧»

حکم به یاد آمدن یا علم به نجاست در اثنا

و بعد از طواف
١ - بنابراحتیاط تطهیر و اعاده کند؛ امام‌خمینی و آیةاللّٰه‌نوری.

ص:62
٢ - طوافش صحیح است و در صورت تذکر در اثنا بعد از تطهیر، طواف را تکمیل می‌کند: آیات عظام: بهجت، حکیم، خامنه‌ای، خویی، شبیری زنجانی، سیستانی، شاهرودی، فاضل، صافی و مکارم.
٣ - طوافش صحیح است؛ و در صورت تذکر در اثنا یا نجس شدن در اثنا، اگر بتواند بدون فعل منافی تطهیر کند بنابر احتیاط واجب تطهیر می‌کند؛ و گرنه بنابر اقوی با همان حال طواف او صحیح است؛ آیة اللّٰه وحید.
۴ - اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - اگر بعد از طواف علم پیدا کند طواف او صحیح است و اگر در اثنای طواف علم پیدا کند تطهیر و تکمیل کند؛ آیة اللّٰه جوادی و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
۶ - اگر تذکر بعد از اتمام شوط چهارم باشد، بعد از طهارت، اتمام می‌کند؛ و اگر قبل از اتمام شوط چهارم باشد، بعد از تطهیر، یک طواف به نیّت اعم از تمام یا اتمام بجا می‌آورد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٧ - در صورتی که با خروج برای تطهیر، موالات عرفی از بین می‌رود، طواف را تکمیل می‌نماید؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۴٨»

نجس شدن بدن و لباس، در حال طواف

١ - تطهیر می‌کند و طواف را اتمام می‌نماید: آیات عظام:

ص:63
امام خمینی، بهجت، جوادی، فاضل، مکارم، نوری و اردبیلی.
بدون تأخیر تطهیر می‌کند و طواف را اتمام می‌کند؛ آیة اللّٰه‌خامنه‌ای و آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٢ - اگر بعد از نصف باشد، اما اگر قبل از آن علم به نجاست پیدا کرد و تطهیر مخل به موالات باشد باید اعاده کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٣ - نجاست را تطهیر و طواف را اتمام می‌کند؛ ولی اگر قبل از اتمام دور چهارم باشد، بنابر احتیاط یک طواف به قصد اعم از تمام و اتمام بجا آورد؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه خویی.
۴ - اگر بدون رها کردن طواف، تطهیر ممکن نباشد طواف را رها می‌کند، و این طواف اگر قبل از اتمام ۵/٣ باشد، باطل است و بعد از سه و نیم و قبل از چهار، بنابر احتیاط تطهیر و تکمیل اعاده می‌کند با نماز؛ و اگر بعد از دور چهارم است، تطهیر و تکمیل می‌کند؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
۵ - به مساله قبل مراجعه شود؛ آیة اللّٰه وحید.
۶ - تطهیر کند و اگر موالات فوت نشود، بنابر احتیاط واجب، یک طواف کامل به قصد اعم از تکمیل یا استئناف بجا آورد؛ آیة اللّٰه فیاض.
ص:64

5- احکام نقصان و بطلان طواف یا سعی و حکم اعاده اعمال مترتّبه

اشاره

«۴٩»

کسی که طواف یا سعی او (در عمره تمتع یا

مفرده) باطل بوده و تقصیر کرده، آیا از احرام
خارج‌شده و آیا اعاده اعمال، لازم است؟
١- علاوه بر اعادۀ عمل باطل، اعادۀ اعمال مترتّبه احوط است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٢ - از احرام خارج نشده و باید بعد از طواف اعمال مترتّبه را اعاده کند؛ آیة اللّٰه جوادی؛ مگر بعد از احرام حج تمتع متوجه شود؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٣ - از احرام خارج نشده و انجام همه اعمال لازم است؛ و در عمره تمتع با فرض ضیق، صوری دارد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۴ - با بطلان طواف، عمره یا حج باطل است و در احرام باقی است تا وقتی خودش یا نایبش آن را انجام دهد و نماز و طواف و تقصیر را هم خودش اگر نایب است احتیاطاً انجام دهد، ولی در سعی فقط سعی و تقصیر را انجام می‌دهد و از احرام خارج می‌شود؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۵ - اگر قبل از احرام حج متوجه شد، بنابر احتیاط اعمال

ص:65
مترتبه را اعاده کند و تا انجام تقصیر از محرمات احرام دوری نماید؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
۶ - احرام باطل شده و باید احرام و طواف وسعی را تدارک نموده و تقصیر را انجام دهد؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٧ - اگر با اعتقاد صحت بوده، از احرام خارج شده و فقط اعاده عمل باطل شده، لازم است؛ امام خمینی و آیة اللّٰه نوری.
٨ - در عمره تمتع اعمال را تدارک می‌کند، و در صورت ضیق وقت، حج باطل است و احتیاطاً به افراد عدول کند و اما در عمرۀ مفرده بر احرام باقی است و باید خود یا نیایش تدارک کند و احوط اعادۀ همه است؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٩ - باید طواف یا سعی را اعاده کند و همچنین تقصیر را؛ آیة اللّٰه فیاض.
١٠ - اگر جاهل در وقت متوجه شود باید طواف و اعمال بعدی را انجام دهد، و اگر وقت عمره تمتع بگذرد عمره او باطل است، و اگر بعد از رجوع به وطن متوجه شود عمره مفرده یا حج تمتع او باطل و از احرام خارج شده است، و اگر فقط سعی باطل باشد اعاده اعمال بعدی لازم نیست؛ آیة اللّٰه حکیم.
ص:66
«۵٠»

اگر معلوم شود طواف و سعی باطل بوده،

آیا اعادۀ تقصیر لازم است؟
١ - لازم است؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، سیستانی، سبحانی، شاهرودی و فیاض.
٢ - لازم نیست: آیات عظام: امام خمینی، خامنه‌ای، فاضل و نوری.
٣ - بنابر احتیاط لازم است؛ آیات عظام: بهجت، جوادی، مکارم (مگر اینکه پس از احرام حج متوجه شود) آیة اللّٰه اردبیلی.
۴ - لازم است مگر آن که بعد از احرام حج متوجه شده باشد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - چنانچه اصلاً طواف و سعی را انجام نداده باشد، تقصیر را اعاده کند و اگر ناقص انجام داده، اعاده لازم نیست؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
«۵١»

نقصان طواف یا سعی (در عمرۀ تمتع یا عمره

مفرده) و حکم اعاده اعمال مترتّبه
١ - اگر بین سعی متوجه نقصان شود، اگر قبل از نصف باشد، باید طواف و سعی را از اول شروع کند و اگر بعد

ص:67
از نصف باشد، طواف را تکمیل و سعی را نیز تکمیل کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٢ - به مسأله قبل مراجعه شود؛ آیة اللّٰه فاضل.
٣ - باید سعی را تمام و تقصیر را اعاده کند و اگر از روی نسیان یا جهل تقصیر کرده، اعاده تقصیر لازم نیست؛ آیة اللّٰه نوری.
۴ - به مسأله قبل مراجعه شود با این اضافه: مگر در عمرۀ تمتع ناسیاً سعی را ناقص انجام داده و تقصیر کرده باشد که در این صورت اعادۀ تقصیر لازم نیست ولی بنابر احتیاط یک گاو کفاره بدهد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
۵ - نقصان طواف و سعی را جبران نماید و عمل او صحیح است؛ آیات عظام: امام خمینی، شبیری زنجانی و سبحانی.
۶ - باید آن عمل را جبران نماید و اعمال مترتبه را انجام دهد؛ آیة اللّٰه صافی.
٧ - بر او واجب است که طواف و سعی و تقصیر را جبران نماید؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٨ - باید طواف و سعی را کامل نموده و تقصیر نماید و در صورت علم و عمد بر او کفاره واجب می‌شود؛ آیة اللّٰه فیاض.
٩ - نقصان را جبران کند و اعمال مترتبه را انجام دهد؛ آیة اللّٰه جوادی.
ص:68

6- احکام قطع طواف

اشاره

«۵٢»

قطع طواف (١ - از جهت حکم تکلیفی)

اشاره

١ - قطع طواف واجب بدون عذر، مکروه است؛ و احوط (استحبابی) آن است که از قطع کردنی که به فوت موالات عرفیه منجر شود، اجتناب شود؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، تبریزی، خامنه‌ای، شاهرودی، فاضل، اردبیلی و نوری.
٢ - قطع طواف واجب بدون عذر و به مجرد خواهش نفس، در صورتی که موالات فوت شود، بنابر احتیاط جایز نیست؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه جوادی.
٣ - بنابر احتیاط واجب، جایز نیست؛ آیة اللّٰه مکارم.
۴ - بدون عذر جایز نیست؛ آیات عظام: گلپایگانی، صافی، سبحانی و عزالدین زنجانی.
۵ - جایز نیست غیر از مواردی که در مناسک ذکر شده است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۶ - برای عیادت مریض یا قضای حاجت خود و دیگران جایز است؛ آیة اللّٰه وحید.

ص:69
٧ - جایز است؛ آیات عظام: حکیم و شاهرودی؛ و طواف باطل می‌شود چه قبل از نصف یا بعد از آن؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۵٣»

قطع طواف مستحب

قطع طواف مستحب، مطلقاً جایز است.

احکام و موارد مختلف قطع طواف

اشاره

(٢ - از جهت حکم وضعی)
قطع طواف از جهت حکم وضعی از دو جهت مورد لحاظ قرار می‌گیرد:
الف: قطع بدون عذر ب: قطع با عذر
«۵۴»

الف: حکم قطع طواف بدون عذر

قبل از انجام منافی و قبل از بهم خوردن موالات:
براساس نظر اکثر قریب به اتفاق مراجع، اتمام کفایت می‌کند؛ سایر نظرات، از موارد ذکر شده در ذیل، به دست می‌آید.
بعد از فعل منافی یا بهم خوردن موالات، یا. . .(1):


1- تذکر: فعل منافی، بهم خوردن موالات، خروج از مطاف و صدق بهم خوردن طواف، فعل کثیر و. . . عبارتهای گوناگونی است که هر کدام از فتاوی ناظر به برخی یا تمام آنهاست. این مطلب نیازمند دقت است

ص:70
١ - قبل از چهار دور، اعاده می‌کند؛ و بعد از اتمام چهار، بنابر احوط، اتمام و اعاده می‌کند؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، صافی، مکارم و نوری.
و نیز کفایت می‌کند که یک طواف کامل به نیت تمام و اتمام بجا آورد؛ آیة اللّٰه وحید.
٢ - مطلقاً باید اعاده کند؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٣ - قبل از فوت موالات، می‌تواند تکمیل نماید و بعد از آن می‌تواند از سر بگیرد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - قبل از چهار دور، اعاده می‌کند و بعد از چهار، اتمام و احتیاطاً اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه گلپایگانی.
۵ - اگر قبل از نصف بدون عذر از مطاف خارج شود، طوافش باطل است؛ و اگر موالات فوت نشود، یا خروجش بعد از نصف باشد، بنابر احتیاط، اتمام و اعاده کند؛ آیات عظام: تبریزی، خویی و عزالدین زنجانی.
در این صورت اتمام کند و اعاده لازم نیست؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - اگر از مطاف خارج شود و به کاری مشغول شود که
ص:71
صدق قطع کند، قبل از اتمام چهار، طواف باطل است و بعد از آن بنابر احتیاط اتمام و اعاده کند؛ مگر این که موالات فوت شود که می‌تواند از سر بگیرد؛ آیة اللّٰه سیستانی.
٧ - اگر کسی پیش از تجاوز ازنصف طواف، بدون عذر آن را رها کند اگر موالات بهم خورده باشد باید طواف را از سر بگیرد ولی اگر پس از تجاوز از نیمه، رها کند، نمی‌تواند طواف را از سر بگیرد؛ و اگر بخواهد احتیاط کند، طواف نخست را تکمیل و نماز آن را بخواند سپس طواف و نماز را اعاده کند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
٨ - اگر از مطاف خارج شده و مشغول کاری شده که عرفا بگویند طواف را قطع کرده، قبل از اتمام شوط چهارم، طوافش باطل و بعد از شوط چهارم، احتیاطا یک طواف به نیت اعم از تمام و اتمام به جا آورد، مگر موالات فوت شود که در این صورت اعاده کافی است؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٩ - بعد از شوط چهارم تکمیل کند و احتیاطاً یک طواف دیگر انجام دهد؛ آیة اللّٰه فاضل.
١٠ - قطع طواف جایز است؛ پس اگر طواف واجب بوده و از مطاف خارج شده؛ اگر بعد از نصف بوده، می‌تواند تکمیل کند وگرنه باطل است؛ آیة اللّٰه حکیم.
ص:72
١١ - ظاهراً اگرچه موالات عرفا فوت نشود، طواف باطل است و نصف و قبل از نصف فرق ندارد؛ آیة اللّٰه فیاض.

ب: حکم و موارد قطع طواف با عذر:

اشاره

قطع طواف از روی عذر، موارد آن مختلف است و احکام آن فی‌الجمله فرق می‌کند؛ برخی از موارد آن به شرح ذیل است:
«۵۵»

قطع طواف به خاطر مرض

١ - قبل از اتمام چهار، اعاده می‌کند و بعد از آن اتمام می‌کند؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، جوادی، سیستانی، مکارم، اردبیلی و نوری.
آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه‌خویی همین نظر با این اضافه: بعد از دور چهارم احتیاط آن است که برای اتمام باقیمانده، نایب بگیرد و بعد از بهبودی احتیاطاً تکمیل و این طواف را اعاده نماید. آیة اللّٰه فاضل نیز همین نظر با این اضافه: بین ۵/٣ و چهار، احتیاطاً اتمام و اعاده کند.
٢ - قبل از اتمام سه شوط و نیم اعاده کند و بعد از آن اتمام نماید؛ آیة اللّٰه سبحانی.
٣ - نظر آیة اللّٰه خامنه‌ای در مساله قبل آمده است.
۴ - قبل از ۵/٣ شوط اعاده می‌کند؛ و بعد از ۴ شوط

ص:73
بدون تأخیر برای اتمام نایب می‌گیرد و بین این دو برای اتمام نایب می‌گیرد و بعداز خوب شدن هم اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - قبل از سه و نیم شوط و فوات موالات، اعاده و بعد از نصف، اتمام نماید؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - اگر ولو با کمک غیر نتواند طواف کند، نایب بگیرد؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٧ - اگر موالات بهم بخورد قبل از ۵/٣ اعاده و بعد از چهار، تکمیل و بین ۵/٣ و ۴ احتیاط در تکمیل و اعاده است ؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
٨ - موالات فوت شود یا نه، طواف را کامل کند و در صورت دوم بهتر است یک طواف کامل به قصد اعم از تکمیل و استئناف بجا آورد؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۵۶»

قطع طواف به خاطر شرکت در نماز جماعت

١ - اگر برای شرکت در جماعت یا رسیدن به فضیلت وقت نماز، طواف را قطع کند، از هر جا قطع کرده، اتمام می‌کند هر جند احتیاط استحبابی در اعاده است؛ و اگر به خاطر برقرار شدن جماعت از ادامه طواف معذور شود، اگر قطع طواف، بعد از شوط چهارم باشد، از همان جا اتمام می‌کند؛ و اگر قبل از چهارم بوده و فصل طویل

ص:74
شده، اعاده و بنابر احتیاط قبل از آن اتمام و نماز آن را می‌خواند؛ امام خمینی.
٢ - اگر قطع طواف بعد از شوط چهارم باشد، از همان جا اتمام می‌کند؛ و اگر قبل از چهارم بوده و فصل طویل شده، اعاده و بنابر احتیاط قبل از آن اتمام و نماز آن را می‌خواند؛ آیة اللّٰه‌بهجت و آیة اللّٰه‌جوادی.
٣ - بعد از ۵/٣ اتمام می‌کند و قبل از ۵/٣ با فصل طویل بنابر احتیاط اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای و آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - در هر کجا که باشد، اتمام می‌کند؛ آیات عظام: تبریزی، سبحانی، فاضل، و اردبیلی؛ ولی اگر از مسجد خارج شده باشد، قبل از تجاوز از نصف باید اعاده کند؛ آیة اللّٰه حکیم.
۵ - اگر در جماعت شرکت کند، اتمام طواف کافی است؛ و اگر نه اگر قبل اتمام از چهارم بوده و موالات باقی است، اتمام می‌کند وگرنه اعاده می‌کند و بعد از چهارم مطلقاً اتمام می‌کند؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۶ - با زوال موالات، طواف باطل است؛ آیة اللّٰه خویی.
٧ - اگر در جماعت شرکت کند اتمام طواف کافی است وگرنه بعد از شوط چهارم، اتمام و قبل از ۵/٣ شوط، اعاده و در بین این دو، اتمام و اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
ص:75
٨ - قطع طواف به خاطر نماز جماعت، به طواف ضرر نمی‌رساند؛ آیة اللّٰه فیاض.

٧ - احکام از سرگیری طواف

اشاره

«۵٧»

از سرگیری طواف با بقای موالات

١ - اشکال دارد؛ آیات عظام: امام‌خمینی، سبحانی و اردبیلی ؛ مگر اینکه جاهل قاصر باشد؛ آیة اللّٰه جوادی.
٢ - در هر صورت اگر قطع کرد، طواف دوم مجزی است؛ آیات عظام: بهجت، حکیم، خامنه‌ای، شبیری زنجانی، فاضل، مکارم و نوری.
٣ - مجزی است ولی اگر قطع بعد از شوط چهارم بوده، نقصان طواف قطع شده را به‌جا آورد و نماز آن را نیز بخواند؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
۴ - طواف را از آنجا که قطع کرده، اتمام می‌کند، سپس احتیاطاً طواف را اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
۵ - بنابر احتیاط واجب یک طواف به قصد اعم از اتمام و طواف جدید، بجا آورد؛ آیة اللّٰه وحید.
۶ - اگر قبل از اکمال شوط چهارم باشد، اگر طواف را رها کند و از مطاف خارج شود و مشغول کار دیگری شود به

ص:76
نحوی که عرفاً بگویند از طواف منصرف شده، طواف جدیدش صحیح است؛ و اگر بعد از شوط چهارم باشد اگر استیناف پس از فوت موالات عرفیه بوده صحیح است و گرنه مشکل است مگر این که جاهل مقصر باشد؛ آیة اللّٰه سیستانی.
٧ - از همان جا ادامه دهد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٨ - اگر در شوط اوّل و دوم باشد، از سرمی‌گیرد و اگر بعد از سوم باشد، طواف را تمام و بنابراحتیاط طواف کامل به نیت وظیفه فعلی بجا می‌آورد؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٩ - مطلقاً جایز نیست؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۵٨»

از سرگیری طواف با فوت موالات

١ - با زوال موالات، براساس نظر اکثر مراجع، از سرگیری طواف، به صحت طواف دوم اشکالی وارد نمی‌کند؛ در تتمیم این مطلب به نظرات ذیل توجه شود:
١ - اگر قطع بعد از چهار دور بوده، نقصان طواف قبل را با نمازش بجا آورد؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
٢ - اگر خروجش بعد از نصف باشد، بنابر احتیاط اتمام و اعاده کند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - اگر چهار شوط انجام شده، بنابر احتیاط واجب،

ص:77
اتمام و اعاده نماید؛ و اگر قبل از دور چهارم بوده، باید یک طواف دیگر بجا آورد؛ امام خمینی.
۴ - اگر بعد از نصف (سه دور و نیم) باشد اتمام می‌کند و نماز می‌خواند؛ آیة اللّٰه شاهرودی واگر قبل از آن باشد، از سرمی‌گیرد؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
۵ - ملاک قطع، خروج از مطاف و عدم آن است؛ پس اگر از مطاف خارج شد و از سه دور و نیم تجاوز کرده، ادامه دهد وگرنه از سربگیرد؛ آیة اللّٰه حکیم.

٨ - زیاده و نقصان در اشواط طواف و حکم

شک در اشواط

اشاره

«۵٩»

کم کردن سهوی از طواف

١ - اگر از نصف گذشته باشد و فعل کثیر انجام نداده باشد، اتمام می‌کند؛ و اگر قبل از نصف باشد، اعاده می‌کند؛ آیات عظام: امام خمینی، عزالدین زنجانی، فاضل و نوری.
آیة اللّٰه مکارم: همین نظر با این اضافه: قید فعل کثیر، زائد است.
٢ - اگر بعد از فوت موالات یا بیرون رفتن از مطاف باشد، اگر کمبود کمتر از چهار دور باشد، تکمیل می‌کند

ص:78
و در بیشتر از چهار، احوط اتمام و اعاده است؛ آیة اللّٰه‌تبریزی و آیة اللّٰه‌خویی.
آیة اللّٰه‌سیستانی: همین نظر بدون قید بیرون رفتن از مطاف.
٣ - در بیشتر از نصف (که علی الاحوط به اتمام چهار است) اتمام می‌کند و در کمتر، با فوت موالات اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه بهجت.
آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی: همین نظر با این اضافه:
بین ۵/٣ تا ۴، احتیاطاً تکمیل و اعاده می‌کند.
۴ - طواف قبلی را تکمیل می‌کند هرچند موالات فوت شده باشد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه جوادی.
۵ - اگر قبل از فوت موالات متوجه شود و از مطاف خارج نشده باشد، بقیه را انجام می‌دهد و صحیح است؛ و اگر بعد از آن یا بعد از خروج از مطاف باشد، اگر فراموش شده تا سه دور باشد، باید آن را اتمام کند و طواف صحیح است و اگر فراموش شده چهار دور یا بیشتر باشد احتیاط به آوردن یک طواف به نیت اعم از تمام و اتمام است؛ آیة اللّٰه وحید.
۶ - قبل از فوت مولات اتمام می‌نماید و با فوت موالات اگر کمتر از نصف باشد، اعاده وگرنه اتمام می‌نماید؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
ص:79
٧ - اگر موالات به هم خورده باشد باید طواف را اعاده کند، خواه آنچه که آورده کمتر از نصف باشد یا نه و اگر موالات بهم نخورده باشد طواف را تکمیل کند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
٨ - اگر بعد از اتمام چهار شوط باشد، اقوی آن است که طواف را تمام کند و صحیح است و اگر پیش از آن باشد، چنانچه موالات به هم نخورده باشد، باید آن را تکمیل کند و کافی است وگرنه یک طواف به نیت اعم از تمام و اتمام بجاآورد؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٩ - می‌تواند اتمام کند مگر در فرض خروج از مطاف و عدم تجاوز از ٣ دور و نیم که در این فرض احتیاط واجب اعاده است؛ آیة اللّٰه حکیم.
«۶٠»

زیادی سهوی در طواف

اگر کمتر از یک دور باشد:

آن را قطع می‌کند و طواف صحیح است؛ همه مراجع غیر از آیة اللّٰه سیستانی. (نظر ایشان چند سطر بعد می‌آید)
اگر بیشتر از یک دور باشد:
١ - بنابر احتیاط واجب (آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی:
بنابر احتیاط مستحب) بدون تعیین قصد استحباب یا وجوب، آن را به هفت برساند و دو رکعت قبل از سعی و

ص:80
دو رکعت بعد از سعی بخواند و دو رکعت اول را بدون تعیینِ برای اول یا دوم، برای فریضه قرار دهد؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، تبریزی، جوادی، شاهرودی، صافی، گلپایگانی، مکارم، اردبیلی و نوری.
آیة اللّٰه فاضل: همین نظر با این اضافه: نماز بعد از سعی مستحب است.
آیة اللّٰه سیستانی: همین نظر با تفصیل بعد از رکن عراقی بنابر فتوی و قبل از آن بنابر احتیاط واجب.
٢ - اگر یک دور یا بیشتر باشد بنا بر احتیاط واجب با آن زاید یک طواف کامل انجام می‌دهد به قصد قربت مطلقه اعم از وجوب و استحباب و دو تا دو رکعتی نماز می‌خواند؛ آیة اللّٰه وحید.
٣ - اگر زیاده کمتر از یک دور باشد آن را قطع می‌کند و طوافش صحیح است و اگر یک دور یا بیشتر باشد باید آن را به هفت برساند و در هر دو صورت نماز آن را بخواند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - اگر کمتر از یک دور باشد آن را قطع و صحیح است واگر بیشتر از یک دور باشد، بنابر احتیاط واجب با نیت وجوب، آن را به هفت دور می‌رساند و دو رکعت قبل از سعی به نیت طواف واجب و دو رکعت بعد از سعی به نیت طواف قبلی می‌خواند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
ص:81
۵ - اگر زیاده، یک شوط باشد، استحباباً به هفت برساند و به نیت قربت مطلقه نماز را بخواند؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
۶ - اگر در اثنای دور اول باشد، آن را قطع کند و از مطاف خارج شود، ولی اگر بیشتر از یک دور باشد، بعید نیست که آن را کامل کند؛ آیة اللّٰه فیاض.
٧ - جهت تفصیل این مسأله به مناسک مراجعه شود؛ آیة اللّٰه حکیم.
«۶١»

شک در نقیصه بعد از اتمام طواف

١ - بنابر احتیاط اشکال دارد؛ امام خمینی (ظاهراً مرادشان قبل از ورود به نماز است اگرچه عبارت مطلق است)
٢ - مطلقاً اشکال ندارد؛ آیات عظام: بهجت، حکیم، جوادی، خامنه‌ای، صافی، گلپایگانی و فاضل.
٣ - در صورت حصول شک بعد از ورود در نماز، اعتنا نکند؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه خویی؛ و یا بعد از فوت موالات؛ آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه وحید.
۴ - بعد از ورود به عمل دیگر به گونه‌ای که فراغ صدق کند، اعتنا نکند وگرنه بنابر احتیاط طواف را اعاده کند؛ آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه‌اردبیلی.
۵ - اگر بعد از انصراف از طواف و مشغول شدن به عملی

ص:82
که متعارفاً بعد از طواف انجام می‌دهد شک کند چنانچه احتمال بدهد هنگام طواف به عدد اشواط توجه داشته اعتنا نکند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۶ - بعد از خروج از مطاف اعتنا نکند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٧ - اگر هنگام طواف ملتفت باشد که باید هفت شوط انجام دهد، به شکش اعتنا نکند؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۶٢»

ادامه طواف با گمان و لحوق یقین

١ - مظنّه مطلقاً در عدد اشواط طواف و سعی حجیّت دارد و این طواف صحیح است حتی اگر لحوق یقین نشود؛ آیة اللّٰه بهجت.
٢ - طواف صحیح است؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، خامنه‌ای، مکارم، عزالدین زنجانی و نوری؛ اگر با قصد رجای کشف ادامه داده باشد؛ آیات عظام: حکیم، سبحانی، صافی، گلپایگانی واردبیلی.
٣ - بنابر احتیاط صحیح نیست؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، شاهرودی و فاضل.
۴ - بنابر احتیاط اعاده کند مگر آن که مطمئن بوده در ادامۀ طواف به حجت شرعی (مانند شمارش همراهان) می‌رسد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:83

٩ - برخی از احکام بانوان در طواف

الف - حیض

اشاره

«۶٣»

رؤیت دم بعد از اتمام ده روز یا استمرار آن بعد از

پاکی تا بعد از عشره
١ - اگر حائض بعد از عادت، پاک شود و با طهارت، اعمال را انجام دهد و بعد از اتمام عشره خون ببیند، محکوم به استحاضه است؛ همۀ مراجع.
تذکر: صورتی که حائض بعد از پاکی خون ببیند و تا بعد از ده روز استمرار داشته باشد، در عادت وقتی و عددی نیز محکوم به استحاضه است. جهت تفصیل آن و وقوف بر سایر موارد به کتب مفصل مراجعه شود.
٢ - ایام پاکی حیض نیست ولی مستحب است خونی را که دوباره می‌بیند تا تکمیل ده روز از مجموع دو خون، حیض قرار دهد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی؛ آیة اللّٰه حکیم همین نظر بنابر وجوب.
٣ - اگر حائض بعد از عادت غسل کند و بعد از آن خون ببیند، محکوم به استحاضه است؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۶۴»

رؤیت دم قبل از اتمام ده روز با فرض عدم استمرار

آن تا بعد از روز دهم
١ - اگر حایض بعد از عادت پاک شود و با طهارت،

ص:84
اعمال را انجام دهد و بعد از آن خون ببیند و از روز دهم تجاوز نکند، محکوم به حیض است و در وسعت وقت، باید طواف و نماز را اعاده کند؛ و در ضیق وقت، محل اشکال است و باید احتیاط مراعات شود؛ آیات عظام:
امام خمینی، بهجت، جوادی، خامنه‌ای، سبحانی، صافی، گلپایگانی، عزالدین زنجانی، فاضل و نوری.
٢ - اگر لک، صفات حیض داشته باشد و قبل از ده روز قطع شد، باید اعمال را اعاده نماید، در غیر این صورت صحیح است؛ آیات عظام: تبریزی، خویی و شاهرودی.
٣ - پاکی بین دو خون که حیض واحد شمرده می‌شوند، محل اشکال است، و به احتیاط واجب، طواف و نماز را اعاده کند؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - اگر اعمال در حال پاکی بوده، صحیح است و اعاده ندارد؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، حکیم و مکارم.
۵ - اگر در حج بوده، باید طواف و نماز را اعاده کند و اگر در عمره بوده، چنانچه وقت تنگ باشد و نتواند طواف و نماز را اعاده کند، پس از حج تمتع، احتیاطاً علاوه بر اعاده طواف یک عمره مفرده نیز به جا آورد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
۶ - به تعداد عادت حیض قرار دهد و بیشتر از آن استحاضه است؛ آیة اللّٰه فیاض.
ص:85

ب - استحاضه

اشاره

«۶۵»

وظیفۀ مستحاضه در طواف و نماز

١ - نماز و طواف برای زن مستحاضه مستقل می‌باشند، یعنی هر کدام حکم نماز مستقل دارند که باید به وظیفۀ لازم برای هر کدام مستقلاً عمل شود؛ اکثر مراجع.
٢ - قلیله به احتیاط واجب برای هر کدام یک وضو و متوسطه بنابر احتیاط واجب برای هر دو یک غسل و برای هر کدام یک وضو بگیرد؛ آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه سبحانی .
٣ - طواف و نماز آن با مبادرت یک عمل محسوب می‌شوند، یک وضو در قلیله، یک غسل در کثیره، و در متوسطه چنانچه در روز غسل نکرده یک غسل کافیست، والا یک وضو بگیرد؛ آیة اللّٰه حکیم.
۴ - تجدید اعمال لازم نیست مگر زیاد فاصله شود؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - در قلیله فقط وضو در متوسطه برای هر دو یک غسل و برای هر کدام یک وضو و در کثیره برای هر کدام غسل و وضو لازم است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - در قلیله واجب است برای هر کدام یک وضو بگیرد و

ص:86
نیز در متوسطه، یک غسل در شبانه روز برای نماز یومیه و طواف و نماز آن، کفایت می‌کند؛ و اما در کثیره، واجب است برای هر یک از طواف و نمازش غسل کند؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۶۶»

وظیفه مستحاضۀ کثیره درباره طواف و نماز

١ - باید برای هر کدام یک غسل جداگانه انجام دهد مگر آنکه از وقت غسل تا آخر نماز، خون قطع باشد؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، جوادی، خامنه‌ای، عزالدین زنجانی، اردبیلی و نوری؛ و برای هرکدام وضو هم بگیرد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٢ - اگر خون مستمر باشد به گونه‌ای که از پنبه منقطع نشود، یک غسل کافی است؛ وگرنه اگر بعد از غسل، خون بیرون نزند، برای نماز هم کافی است؛ و اگر بیرون زده باشد، به احتیاط واجب برای نماز؛ غسل لازم است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
٣- بنا بر احتیاط برای طواف و نماز آن یک غسل کند و برای هر یک از آن دو، یک وضو بگیرد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
۴ - کثیره برای هر کدام غسل کند و وضو لازم ندارد مگر این که محدث به حدث اصغر باشد که احوط ضم وضو است آیة اللّٰه خویی.

ص:87
۵ - اگر بعد از غسل برای نماز یومیّه خون نبیند، تجدید لازم نیست وگرنه برای هر کدام از طواف و نماز احتیاطاً یک غسل کند و اگر فاصله بین غسل و طواف زیاد می‌شود و در نزدیک مسجد هم نمی‌تواند غسل کند، احتیاطاً موقع ورود به مسجد الحرام تیمم بدل از غسل هم بنماید؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
۶ - مستحاضۀ کثیره غیر از غسلهای نماز، چیزی بر او نیست، فقط بنابر احتیاط وضو بگیرد؛ آیة اللّٰه مکارم و آیة اللّٰه سبحانی.
٧ - بنابر احتیاط برای طواف و نماز آن یک غسل انجام دهد و برای هر کدام یک وضو بگیرد و اگر غسل برای او حرجی است تیمم می‌کند و وضو می‌گیرد؛ آیة اللّٰه فاضل.
٨ - کثیره باید غسل کند و احتیاطا برای نماز نیز یک غسل دیگر انجام دهد و وضو لازم نیست و اگر به وظایف خود برای نماز عمل کرده باشد، اصل غسل مبنی بر احتیاط است؛ آیة اللّٰه وحید.
٩ - برای طواف غسل کرده وضو می‌گیرد و برای نماز آن هم وضو می‌گیرد و اگر برای نماز واجب غسل کرد می‌تواند با همان غسل نماز واجب و طواف نماز
ص:88
واجب و طواف و نماز آن را بجا آورد ولی باید فاصله نیندازد و برای هر کدام یک وضو بگیرد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
١٠ - کثیره برای هر دو یک غسل کند و از وضو هم کفایت می‌کند و نمی‌تواند به غسل نماز یومیه اکتفا نماید؛ آیة اللّٰه حکیم.
١١ - برای هر یک، غسل جداگانه انجام دهد؛ آیة اللّٰه فیاض.
«۶٧»

آیا مستحاضه متوسطه و کثیره برای رفتن به

مسجدین، باید غسل استحاضه را انجام
داده باشند؟
١ - رفتن به مسجدین برای استحاضه و سایر احکام، متوقف بر غسل استحاضه نیست، ولی مقاربت بنابر احتیاط با غسل حلال می‌شود؛ آیات عظام: امام خمینی، سیستانی، جوادی، مکارم (در مستحاضه کثیره) و نوری.
غسل در تمامی موارد احتیاط مستحب است؛ آیة اللّٰه فاضل.
٢ - باید برای همه موارد غسل کند. بنابر احتیاط واجب و در لمس خط قرآن بنابر فتوی ؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٣ - باید برای رفتن به مسجدین غسل استحاضه را انجام داده باشد؛ آیات عظام: بهجت، گلپایگانی، صافی، تبریزی و

ص:89
سبحانی؛ ولی در متوسطه لازم نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - بنابر احتیاط واجب برای همه موارد غسل کند و احتیاط واجب این است که خط قرآن را لمس نکند حتی اگر غسل کرده باشد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
۵ - غسل استحاضه، در دخول مسجد شرط نیست؛ آیة اللّٰه فیاض.
۶ - رفتن به مسجدین برای مستحاضه متوقف بر غسل نیست ولی بنابر احتیاط واجب، حق دخول کعبه را ندارد اگرچه به وظیفه خود عمل کرده باشد و نمی‌تواند به خطهای قرآن دست بزند؛ آیة اللّٰه حکیم.

د - برخی از احکام پوشش بانوان در طواف

اشاره

«۶٨»

اگر موهای زن یا بدن او در حال طواف پیدا باشد

در فرض سهو و جهل قصوری: طواف او صحیح است؛ همه مراجع.
در فرض عمد و جهل تقصیری:
١ - بنابر احتیاط واجب طوافش صحیح نیست؛ آیات

ص:90
عظام: امام خمینی، بهجت، تبریزی، خویی، صافی، گلپایگانی، فاضل، اردبیلی و نوری.
٢ - در صورت جهل به حکم، طواف صحیح است؛ آیة اللّٰه خویی.
٣ - صحیح است، هر چند معصیت نموده است؛ آیات عظام: جوادی، حکیم، خامنه‌ای، فیاض، شبیری زنجانی، سبحانی، سیستانی ، عزالدین زنجانی و مکارم.
۴ - در صورت عمد باطل است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
«۶٩»

حجاب زن در حال طواف

١ - با نماز فرق نمی‌کند غیر از این که در طواف باید صورت پوشانده نشود؛ آیات عظام: تبریزی، جوادی، خویی، سیستانی، شاهرودی، فاضل و نوری.
٢ - با نماز فرق می‌کند و فقط علی الاحوط وجه و کفین در طواف استثنا شده است (یعنی بنابر احتیاط واجب، باید پا را بپوشاند) ؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، گلپایگانی، صافی، خامنه‌ای، عزالدین زنجانی، اردبیلی و مکارم.
آیة اللّٰه سبحانی همین نظر: بنابر فتوی.
٣ - پوشش شرط صحت طواف نیست ولی چون در طواف در معرض دید نامحرم است باید سر و بدن خود را بپوشاند و پوشاندن وجه و کفین لازم نیست؛ آیة اللّٰه

ص:91
شبیری زنجانی؛ وبنابر احتیاط واجب پا را نیز بپوشاند؛ آیة اللّٰه حکیم.
۴ - بنابر احتیاط واجب، تمام بدن به جز صورت و کفّین را بپوشاند؛ آیة اللّٰه فیاض.

ج - سن یأس

«٧٠»
سن یأس
١ - قرشیه ۶٠ سال غیر قرشیّه ۵٠ سال؛ ١آیات عظام:
امام خمینی، حکیم، جوادی، سبحانی، شاهرودی، شبیری زنجانی، صافی، گلپایگانی، فاضل و نوری.
آیة اللّٰه بهجت: در صورتی که بعد از این سالها هم، اطمینان به حیض داشته باشد، محکوم به حیض است.
٢ - مطلقاً ۵٠ سال است؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٣ - تعیین سن یائسگی محل تأمل و احتیاط است، بانوان می‌توانند در این مسأله با رعایت شرایط، به مجتهد دیگر مراجعه نمایند؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - مطلقاً ۶٠ سال است؛ آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه فیاض.
١) - ۶٠ سال قمری به سال شمسی حدود ۵٨ سال و ٧٨ روز و ۵٠سال قمری به سال شمسی حدود ۴٨ سال و ١٨۶ روز می‌شود

ص:92
۵ - اگر بین ۵٠ سال و ۶٠ سال خون به صفات حیض باشد، بنابر احتیاط جمع بین احکام حائض و مستحاضه کنند و بعد از ۶٠ سال، محکوم به استحاضه است؛ آیات عظام: تبریزی، خویی و وحید.
۶ - اگر مشخصات خونی را که زن می‌بیند، قبل از ۵٠ سال و بعد از ۵٠ سال، فرق نکرده، محکوم به حیض است آیة اللّٰه مکارم.
ص:93

نماز طواف

اشاره

«٧١»

فاصله انداختن بین طواف و نماز طواف

١ - با تأخیرِ نماز، اعادۀ طواف لازم نیست؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، حکیم، خامنه‌ای، صافی، فیاض، گلپایگانی، مکارم و نوری.
٢ - اگر عمداً تأخیر بیندازد بنابر احتیاط طواف را اعاده کند؛ آیات عظام: سیستانی، فاضل و اردبیلی.
٣ - مطلقاً بنابر احتیاط با تأخیر، طواف را اعاده کند؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - باید اعاده کند؛ آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه جوادی.
۵ - اگر بدون عذر تأخیر بیندازد باید بعد از خواندن نماز، طواف و نماز را اعاده کند؛ آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«٧٢»

محاذات زن و مرد در مسجدالحرام

١ - به صحت نماز ضرر نمی‌زند؛ اکثر آیات عظام.

ص:94
٢ - باید عدم محاذات رعایت شود مگر زن اهل سنت باشد، یا موجب بهم خوردن موالات شود، یا عسر و حرج باشد؛ آیة اللّٰه فاضل.
٣ - در مسجد الحرام محاذات مطلقاً اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - در مسجد الحرام و اطراف آن که محلّ ازدحام جمعیت است، صحیح بوده و کراهت نیز ندارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - در صورت امکان، عدم محاذات رعایت شود، مگر اینکه این شرط حرجی باشد یا به موالات بین طواف و نماز لطمه بزند، که در این صورت، رعایت این شرط لازم نیست؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۶ - اگر مرد به مقدار مثلاً چهار انگشت مقدم باشد کافی است؛ و اگر فاصله مرد با زن یک وجب باشد نیز کافی است؛ آیة اللّٰه فیاض.
«٧٣»

محاذات زن و مرد در غیر مسجدالحرام

١- مکروه است؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، شبیری زنجانی، حکیم، صافی، گلپایگانی، عزالدین زنجانی؛ مگر با فاصله یک ذراع؛ آیة اللّٰه شاهرودی.

ص:95
٢ - حکم مسأله قبل را دارد؛ آیة اللّٰه جوادی.
٣ - نماز باطل است: مگر ۵ متر فاصله باشد؛ آیة اللّٰه فاضل و آیة اللّٰه مکارم.
۴ - اگر به مقدار یک وجب فاصله باشد، مانعی ندارد؛ آیات عظام: خویی، تبریزی، خامنه‌ای و فیاض.
۵ - باید - بنابر احتیاط لازم - زن عقب‌تر از مرد بایستد، اقلا به مقداری که جای سجده او، برابرِ جای دو زانوی مرد در حال سجده باشد؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۶ - بنابراحتیاط واجب مکان نماز زن باید به گونه‌ای باشد که عرفاً عقب‌تر از مکان نماز مرد قلمداد شود وگرنه بنابر احتیاط نماز باطل است مگر با فاصله ١٠ ذراع؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
٧ - بنابر احتیاط واجب باید جای سجده زن از جای ایستادن مرد کمی عقب‌تر باشد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«٧۴»

حکم عاجز از قرائت صحیح

١ - باید نماز را به هر ترتیبی که می‌تواند خودش به‌جا آورد و کافی است؛ و اگر ممکن است و می‌تواند با تلقین، نماز را صحیح بخواند، کسی را بگمارد که نماز را

ص:96
به او تلقین کند؛ آیات عظام: امام‌خمینی، فاضل، نوری و مکارم ؛ و بنابر احتیاط نائب هم بگیرد؛ آیة اللّٰه جوادی.
٢ - خودش به هر نحو می‌تواند بخواند و بنابر احتیاط نایب هم بگیرد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای؛ و نیز بنابر احتیاط با جماعت هم بخواند؛ آیات عظام: تبریزی، سبحانی، خویی و فیاض؛ و اگر متمکّن از تصحیح نباشد، آنچه بلد است کافی است: آیة اللّٰه وحید.
٣ - اگر مقدار زیادی از سورۀ حمد را بتواند به‌طور صحیح بخواند، خواندن حمد به همین صورت کافی است؛ و اگر نتواند، به احتیاط واجب مقداری از قرآن را که می‌تواند صحیح بخواند به آن اضافه کند و اگر نتواند تسبیح بگوید؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - خودش بخواند و اگر بتواند، در مقام به جماعت بخواند، و در صورت عدم امکان، عمل به وظیفۀ روزانه کافی است؛ آیة اللّٰه بهجت.
۵ - خودش بخواند و به جماعت هم اقامه نماید و اگر نایب هم بگیرد بهتر و مطابق با احتیاط است؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
۶ - اگر می‌تواند باید طواف را به تأخیر بیندازد و
ص:97
بعد از تصحیح قرائت، طواف کند و اگر تا آخرین فرصت یاد نگرفت طواف می‌کند و به صحیح‌ترین قرائتی که می‌تواند - ولو با تلقین - می‌خواند و اگر ندانسته بدون تأخیر طواف نمود اعمالش صحیح است ولی باید بعد از تصحیح، نماز را دوباره بخواند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٧ - کسی که نمی‌تواند قرائت صحیح را یاد گیرد و تلقین هم میّسر نشود، باید یک‌بار خودش نماز بخواند و یک‌بار هم کسی را که نمازش صحیح است نائب قرار دهد و می‌تواند به کسی که دارای شرائط امام جماعت است و قرائت او صحیح است و نماز طواف را می‌خواند اقتدا کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٨ - کسی که امکان تصحیح برایش وجود ندارد مثل الکن، اگر به همان نحو بخواند صحیح است ولی اگر می‌توانسته تصحیح کند و مسامحه کرده و اکنون امکان تصحیح برایش نیست، خودش نماز را بخواند و اگر امکان داشت کسی هم به او تلقین کند و بنابر احتیاط واجب به جماعت نیز آن را اعاده کرده و نایب هم بگیرد؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٩ - اگر متمکن در تصحیح نباشد، آنچه می‌داند کفایت
ص:98
می‌کند؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی ، و همچنین است اگر قدرت داشت ولی متوجه به خطای خود نبود و نماز خواند؛ و اگر متوجه شد و می‌تواند یا بگیرد ولو با تلقین، طواف را به تأخیر بیاندازد و اگر وقت تنگ است بنابراحتیاط واجب نایب هم بگیرد؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٧۵»

[قرائت غلط و انجام حج مستحب و عمرۀ مفرده نیابی]

انجام حج مستحب نیابی و عمرۀ مفرده استحبابی
نیابی توسط کسی که قرائتش
صحیح نیست
١ - صحیح است؛ آیات عظام: سیستانی، صافی، فاضل فیاض، گلپایگانی، تبریزی و اردبیلی؛ جایز است به قصد رجا و امید مطلوبیت؛ شاهرودی.
٢ - صحیح است، ولی باید به وظیفه‌ای که در مسأله قبل گفته شد عمل کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٣ - اگر تبرعی است صحیح است و اگر اجاره‌ای است با علم و رضایت مؤجر صحیح است؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٧۶»

بطلان نماز طواف

اشاره

کسی که نماز طوافش باطل بوده و با همین وضع تقصیر نموده، چه حکمی دارد؟ (با فرض عدم توجه به بطلان و

ص:99
فرض توجه و فرض شک)
١ - اگر نمی‌دانسته تقصیرش صحیح است ولی باید نماز را به طور صحیح دوباره بخواند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٢ - نماز طواف را اعاده می‌کند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - اگر نمی‌دانسته که نمازش باطل است، از احرام خارج شده و فقط نماز طواف را باید بخواند و اگر می‌دانسته تفصیلاتی هست به مناسک مراجعه شود؛ آیة اللّٰه صافی.
۴ - نماز طواف را اعاده کند و به احتیاط واجب سعی و تقصیر را نیز اعاده کند؛ آیة اللّٰه جوادی.
۵ - اگر باطل باشد چه جهلاً و چه سهواً و چه تقصیراً، هر وقت متوجه شد باید آن را بخواند و در فرض ترک عمدی، اعمال مترتبه صحیح است و فقط قضای آن را می‌خواند مانند ناسی ولی در فرض اخیر، احتیاط شدید در اعادۀ حج در سال آینده است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - در فرض جهل یا غفلت، فقط نماز را اعاده؛ و در فرض عمد، نماز و اعمال مترتبه را اعاده و کفاره تقصیر بی جا را می‌پردازد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
٧ - تقصیر صحیح است؛ آیة اللّٰه فیاض.
ص:100
٨ - اگر با توجه به بطلان نماز تقصیر کند اثری ندارد و حکم تارک اعمال را دارد و باید نماز و سعی و تقصیر را اعاده کند و با خروج وقت عمره یا حج او باطل است و با فرض شک بعد از فراغ از نماز، اعمال صحیح است و با فرض عدم توجه به بطلان نماز، اعمال انجام شده صحیح و فقط نماز را اعاده نماید؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٧٧»

حکم ظن در نماز طواف و سایر نمازها

حکم ظن در رکعات:

١ - ظن در رکعات معتبر است؛ اکثر آیات عظام.
٢ - اگر در رکعات نماز طواف شک کند، به احتیاط واجب، اتمام و اعاده کند؛ آیة اللّٰه مکارم.
٣ - شک در نماز واجب دو رکعتی اگر مستقر شد سبب بطلان آن نماز است و ظن در رکعات معتبر است؛ آیة اللّٰه جوادی.
«٧٨»

حکم ظن در افعال نماز (همۀ نمازها) :

١ - معتبر است؛ آیات عظام: بهجت، صافی، جوادی، سبحانی، گلپایگانی، فاضل واردبیلی.

ص:101
٢ - احتیاط شود؛ آیات عظام: امام خمینی، خامنه‌ای، شبیری زنجانی، مکارم و نوری.
٣ - حکم شک را دارد: آیات عظام: تبریزی، حکیم، خویی، سیستانی، شاهرودی و عزالدین زنجانی.
«٧٩»

جماعت در نماز طواف

١ - در طواف واجب، مستحب است؛ آیة اللّٰه بهجت؛ جایز است؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٢ - اقتدا جایز است ؛ آیة اللّٰه خویی.
٣ - در غیر صحیح القراءه، احوط است ولی نباید به آن اکتفا شود؛ آیات عظام: تبریزی، سبحانی، سیستانی، صافی، گلپایگانی واردبیلی.
۴ - مشروعیّت آن محل اشکال است؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، حکیم، خامنه‌ای، فاضل، مکارم و نوری.
۵ - نماز طواف را نمی‌توان به جماعت خواند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«٨٠»

ترک نماز طواف مستحبی

١ - جایز است؛ آیات عظام: تبریزی، جوادی، شبیری زنجانی، سبحانی، سیستانی، صافی، گلپایگانی، عزالدین

ص:102
زنجانی، فاضل، اردبیلی، نوری و (ظاهراً امام خمینی) .
٢ - اشکال دارد؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه مکارم.
٣ - بهتر است نماز طواف مستحب را ترک نکند؛ آیة اللّٰه حکیم؛ و اگر عمداً ترک کرد، اولی بلکه احوط آن است که هرجا که بتواند آن را بجا آورد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
ص:103

سعی

١ - مکان سعی

اشاره

«٨١»

سعی از مسعای جدید

١ - اگر ثابت شود که عرض مسعای جدید، در بین کوه صفا و مروه است، مانعی ندارد؛ وگرنه با رعایت اقرب فالاقرب به مسعای قدیم، سعی می‌کند؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه صافی.
٢ - سعی در مسعای جدید مجزی است؛ آیات عظام:
جوادی، خامنه‌ای، سبحانی، فاضل، شاهرودی، عزالدین زنجانی، فیاض، مکارم، اردبیلی و نوری؛ ولی بهتر است از قسمت قدیمی صفا شروع کنند و از مسعای جدید به مروه بروند و در پایان دور هفتم نیز خود را به قسمت قدیمی مروه برسانند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٣ - اگر محرز شود سعی بین صفا و مروه است، مجزی است وگرنه بنابر احتیاط مجزی نیست، مگر در ۵ متر از مسعای جدید که محرز شده است؛ آیة اللّٰه وحید.

ص:104
۴ - اگر اطمینان پیدا کنند که کوه صفا و مروه تا مسعای جدید امتداد داشته است، سعی در آنجا مجزی است؛ آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه تبریزی.
۵ - سعی در پنج متر از مسعای جدید از طرف راست محل اشکال است و در بقیه اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه حکیم.
«٨٢»

سعی در طبقۀ زیرزمینی

سعی در طبقۀ زیرزمینی با توجه به این‌که بین کوه صفا و مروه است، صحیح است.
«٨٣»

سعی از طبقه فوقانی

١ - مجزی است؛ آیات عظام: بهجت، جوادی و فیاض.
٢ - در فرض مشقت و عذر جایز است؛ آیة اللّٰه مکارم.
٣ - در فرض منع حکومت از سعی در پایین، سعی از بالا کافی است؛ آیة اللّٰه حکیم.
۴ - در طبقه دوم سعی صحیح نیست؛ اگر به علتی در طبقه پایین ممکن نشد، بنابر احتیاط واجب سعی را در طبقه دوم انجام دهد و نایب هم بگیرد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - مجزی نیست: سایر مراجع.

ص:105

٢ - زمان سعی

اشاره

«٨۴»

تأخیر سعی تا فردا

١ - با فرض تأخیر، اعاده طواف و نماز، لازم نیست؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، جوادی، حکیم، خامنه‌ای، فاضل، صافی، گلپایگانی، مکارم و نوری.
٢ - باید اعاده کند؛ آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه فیاض.
٣ - بدون عذر بنابر احتیاط اعاده کند؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، سیستانی و اردبیلی.
۴ - کسی که کمی قبل از طلوع فجر طواف کرده، می‌تواند سعی را تا اوایل روز به تاخیر بیاندازد؛ و در هر حال اگر بدون عذر، سعی را به تاخیر بیاندازد، طواف و نماز آن را قبل از سعی اعاده کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - بنابر احتیاط اعاده کند؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه شاهرودی.
۵ - باید طواف و نماز را نیز اعاده کند و اگر به خاطر بیماری یا خستگی این مقدار به تأخیر بیندازد، اشکال ندارد؛ و در این صورت اعاده طواف و نماز آن لازم نیست؛ آیة اللّٰه سبحانی.

ص:106
«٨۵»

کسی که طواف را در شب انجام می‌دهد، تأخیر سعی

برای فردا و بعد از آن چه حکمی دارد؟
١ - نمی‌شود تأخیر انداخت؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٢ - مجزی است؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه جوادی.
٣ - اگر بدون عذر تأخیر انداخت، بنابر احتیاط طواف و نماز را اعاده کند؛ آیة اللّٰه اردبیلی و آیة اللّٰه سبحانی.
۴ - به مساله قبل مراجعه شود؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - اگر طواف را در آخر شب انجام داده وسعی را در اول روز انجام دهد جایز است ؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - جایر نیست و موجب بطلان سعی می‌شود؛ آیة اللّٰه فیاض.
٧ - می‌تواند سعی را تا شب به تأخیر بیندازد ولی تأخیر آن تا فردا جایز نیست مگر اینکه مضطر یا عاجز از انجام آن باشد، ولی در هر صورت مجزی است و اعاده طواف لازم نیست؛ آیة اللّٰه حکیم.

٣ - موالات و استراحت در سعی

اشاره

«٨۶»

موالات در سعی

١ - در غیر شوط اول، معتبر نیست؛ آیات عظام: امام

ص:107
خمینی، بهجت، خامنه‌ای، صافی و نوری.
٢ - بنابر احتیاط، لازم است؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، سیستانی، سبحانی، فاضل واردبیلی.
٣ - موالات در سعی معتبر نیست؛ آیات عظام: گلپایگانی، شاهرودی و حکیم.
۴ - موالات عرفیه در سعی لازم است؛ آیات عظام: جوادی و عزالدین زنجانی و فیاض ؛ ولی قطع آن هنگام داخل شدن وقت نماز و انجام نماز مستحب است آیة اللّٰه وحید.
۵ - در غیر موارد خاص، موالات در تمام اشواط سعی، معتبر است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه مکارم.
«٨٧»

نشستن در بین صفا و مروه در هنگام سعی

١ - بدون عذر احوط ترک آن است؛ آیات عظام: بهجت، خویی و عزالدین زنجانی.
٢ - برای استراحت جایز است اگر جه احتیاط مستحب ترک آن است مگر به جهت خستگی طاقت فرسا و مشقت؛ آیة اللّٰه وحید.
٣ - به حدی که ترک موالات نشود جایز است؛ آیات عظام: تبریزی، جوادی، سبحانی، سیستانی، فاضل، فیاض، مکارم و اردبیلی.
۴ - مطلقاً جایز است؛ آیات عظام: امام خمینی، حکیم،

ص:108
خامنه‌ای، شاهرودی، صافی، گلپایگانی و نوری.
۵ - برای رفع خستگی جایز است و بدون عذر به قدری می‌تواند بنشیند که موالات از بین نرود؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

4 - احکام شک، خلل و قطع در سعی

اشاره

«٨٨»

زیاد کردن در سعی با فراموشی

زیاد کردن از روی فراموشی چه کمتر از یک شوط یا بیشتر، به صحت سعی ضرر نمی‌زند؛ همۀ آیات عظام.
«٨٩»

زیاد کردن در سعی با جهل

١ - به صحت سعی ضرر نمی‌زند؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، جوادی، حکیم، خامنه‌ای، خویی، شبیری زنجانی، سبحانی، شاهرودی، صافی، گلپایگانی، فیاض، وحید، مکارم و اردبیلی.
٢ - محل اشکال است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، فاضل و نوری.
٣ - جاهل قاصر صحیح است؛ امّا جاهل مقصّر، محل اشکال است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - در جهل قصوری ضرر نمی‌زند ولی در جهل

ص:109
تقصیری احتیاط واجب در بطلان است و حکم طواف نیز همچنین است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
«٩٠»

[ناقص بودن سعی و حکم اعاده تقصیر]

اگر بعد از تقصیرِ عمرۀ تمتع، بفهمد سعی
ناقص بوده، آیا اعاده تقصیر لازم است؟
١ - سعی را اتمام کند و اعاده تقصیر لازم نیست؛ آیات عظام: امام خمینی، فاضل و عزالدین زنجانی.
و بنابر احتیاط یک گاو کفاره بدهد؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
کفاره یک گاو واجب است؛ آیة اللّٰه حکیم.
٢ - سعی را اتمام و تقصیر را اعاده کند؛ آیات عظام: بهجت، شاهرودی و وحید.
آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه سبحانی: باید یک گاو هم کفاره بدهد.
٣ - سعی را اتمام و بنابر احتیاط تقصیر را اعاده کند؛ آیات عظام: تبریزی، صافی، گلپایگانی، مکارم.
آیة اللّٰه سیستانی: همین نظر با این اضافه: احتیاطاً یک گاو کفاره بدهد.
۴ - سعی را اتمام و تقصیر را اعاده کند، مگر محرم به احرام حج شده باشد که اتمام سعی کافی است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:110
۵ - بنابر احتیاط تقصیر را بعد از اتمام سعی اعاده کند؛ آیة اللّٰه جوادی.
۶ - اگر مقدار نقص را بداند، کامل کند، وگرنه سعی را از اول بجا آورد و تقصیر کند؛ آیة اللّٰه فیاض.
«٩١»

قطع سعی و از سرگیری آن

١ - از سرگیری سعی اشکال ندارد؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، حکیم، صافی، گلپایگانی، فاضل، فیاض، مکارم و نوری.
٢ - با اعتقاد به جواز از سرگرفتن جایز است؛ آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - اشکال دارد؛ امام خمینی.
۴ - اگر بعد از فوت موالات باشد صحیح است وگرنه اشکال دارد؛ آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه‌اردبیلی؛ مگر جاهل قاصر باشد؛ آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه جوادی.
۵ - قطع سعی برای بر آوردن حاجت مومن اگر چه دعوت به طعام باشد، جایز است ولی در صورت قطع احتیاط واجب در اتمام و اعاده است و با انجام یک سعی به قصد اعم از تمام و اتمام محقق می‌شود ؛ آیة اللّٰه وحید.
۶ - قطع سعی در غیر موارد خاص جایز نیست هر چند

ص:111
اگر رها کند و از اول سعی نماید صحیح است؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٧ - قطع کردن سعی جایز است و باید از همان جایی که قطع کرده ادامه دهد و سعی را تمام کند و احتیاط مستحب آن است که اگر قطع قبل از رسیدن به نصف بود، آن سعی را کامل کند و دو مرتبه سعی کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
«٩٢»

[ادامۀ سعی با شک و لحوق یقین]

اگر کسی با شک در عدد اشواط، سعی را
ادامه دهد سپس یقین به صحت پیدا نماید
١ - سعی او صحیح است؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، خامنه‌ای، سیستانی و نوری.
٢ - باید اعاده کند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - بنابر احتیاط اعاده کند؛ آیات عظام: خویی، تبریزی و عزالدین زنجانی.
۴ - اگر به رجاء کشف حال ادامه داده صحیح است؛ آیات عظام: جوادی، حکیم، سبحانی، صافی، گلپایگانی، مکارم و اردبیلی.
۵ - بنابر احتیاط اعاده کند مگر آن که مطمئن باشد تا پایان سعی به حجّت شرعی (مانند شمارش همراهان) می‌رسد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:112
۶ - اگر در همان جا یقین پیدا کند، شک او ضرری به صحت سعی نمی‌رساند؛ ولی اگر در حال شک سعی کرد، سعی او باطل می‌شود علی‌الاظهر؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٧ - صحّت این سعی محل اشکال است و احتیاط واجب در اعاده است ؛ آیة اللّٰه فاضل.
٨ - این مسأله تفصیلاتی دارد، به مناسک مراجعه شود؛ آیة اللّٰه فیاض.
ص:113

وقوفین

اشاره

«٩٣»

آیا حج‌گزار می‌تواند بعد از وقوف عرفات مستقیماً

به مشعر نرود - مثلاً به مکه برود - و
سپس به مشعر بازگردد؟
١ - می‌تواند به مکه یا جای دیگر برود و برای وقوف باز گردد؛ آیات عظام: جوادی، حکیم، خامنه‌ای، صافی، سیستانی و فیاض.
٢ - بنابر احتیاط باید در مشعر بیتوته کند؛ آیات عظام:
بهجت، تبریزی، فاضل و اردبیلی.
٣ - باید به مشعر برود؛ آیة اللّٰه گلپایگانی مگر در حال ضرورت آیة اللّٰه مکارم.
۴ - اگر شب عید وارد مشعر شود، نباید از آنجا کوچ کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی؛ مگر معذور باشد؛ آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.

ص:114
۵ - باید مقداری از شب را در مشعر تا صبح بماند و از آن‌جا کوچ نکند تا آنکه بین الطلوعین نیز وقوف کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
«٩۴»

بیتوتۀ شب تا طلوع فجر

١ - بیتوته شب دهم تا طلوع فجر، در مشعر بنابر احتیاط واجب، لازم است؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، سبحانی، بهجت، تبریزی، خویی، خامنه‌ای، فاضل، مکارم، اردبیلی و نوری.
٢ - واجب است؛ آیات عظام: حکیم، صافی و گلپایگانی.
٣ - هر گاه از عرفات کوچ کند، احوط و اولی آن است که مقداری از شب عید را در مزدلفه بماند؛ آیة اللّٰه وحید.
۴ - بودن مقداری از آن و بین الطلوعین واجب است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۵ - بیتوته در مشعر مطابق احتیاط استحبابی است هرچند اگر شب عید وارد مشعر شد نباید از آنجا کوچ کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۶ - باید مقداری از شب تا اذان صبح بیتوته کند و بنابر احتیاط واجب این عمل باید همراه نیت و قصد قربت

ص:115
باشد و پس از اذان صبح تا طلوع آفتاب در آنجا بانیت و قصد قربت توقف نماید؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٧ - رکن بین الطلوعین است و بیتوته شب واجب است و ترک آن معصیت، ولی حج صحیح است؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٨ - علی الاظهر واجب نیست؛ آیة اللّٰه فیاض.
«٩۵»

آیا افرادی که مجاز هستند شبانه از مشعر به منی

بروند باید تا نیمه شب صبر کنند یا می‌توانند
قبل از نیمه شب حرکت کنند؟
١ - بنابر احتیاط واجب بعد از نیمه شب حرکت کنند؛ امام خمینی.
٢ - صبر کردن واجب نیست و می‌توانند قبل از نیمه شب حرکت کنند؛ آیات عظام: بهجت، خامنه‌ای، سیستانی، وحید، شبیری زنجانی؛ نوری، اردبیلی، صافی، گلپایگانی؛ فاضل، مکارم.
«٩۶»

آیا خدمه‌ای که شبانه به منی رفته‌اند، باید برای

درک وقوف، به مشعر بازگردند؟
١ - در صورت امکان باید برگردند؛ آیات عظام: تبریزی،

ص:116
خامنه‌ای، شبیری زنجانی، صافی، فاضل و اردبیلی؛ ولی اگر برنگردند حجشان باطل نیست آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٢ - لازم نیست بازگردند، آیات عظام: سیستانی، مکارم، نوری و حکیم. اگر اصل وقوف در مشعر را هر چند اندک، درک کرده باشند؛ آیة اللّٰه جوادی.
٣ - باید برگردند و مقداری از شب تا صبح و همچنان بین الطلوعین را درک کنند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - اگر افراد معذور نیازی به وجود آنها نداشته باشند، بنابر احتیاط باید برگردند ولی اگر برنگردند حج آنها باطل نیست؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - باید بازگردند؛ آیة اللّٰه فیاض.
«٩٧»

کسی که وقوف شبانه را در مشعر درک کرده اگر عمداً

وقوف بین الطلوعین را ترک کند
(با فرض درک وقوف عرفات)
١ - حج او صحیح است؛ آیات عظام: بهجت، جوادی، شبیری زنجانی، سیستانی، صافی، گلپایگانی، مکارم. ولی گناه کرده و باید یک شتر کفاره بدهد؛ و اگر جاهل به

ص:117
حکم باشد، یک گوسفند کفاره دارد؛ آیة اللّٰه فیاض.
جهت حکم کفاره و تفصیل مطلب به مناسک مراجعه شود.
٢ - بنابر احتیاط حج را اعاده کند ؛ امام خمینی و آیة اللّٰه نوری.
٣ - باید حج را اعاده کند آیة اللّٰه فاضل مگر در صورت جهل و عدم امکان عود؛ آیة اللّٰه خویی ؛ و یک گوسفند کفاره بدهد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
۴ - باید حج را اعاده کند مگر در صورت جهل؛ آیات عظام: سبحانی، شاهرودی و عزالدین زنجانی.
۵ - اگر معذور نبوده، بنابر احتیاط واجب اعمال حج را به نیت اعم از حج تمتع و عمرۀ مفرده بجا آورد و در سال بعد چنانچه شرایط استطاعت را دارا باشد، یا حج از قبل بر او مستقر شده باشد، آن را اعاده کند؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
۶ - واجب است قبل از فجر برگردد والا بعد از فجر برگردد؛ و اگر برنگشت، در صورتی که وقوف در مشعر را نیت کرده باشد، حج وی صحیح است و باید گوسفندی کفاره دهد و حکم جاهل و ناسی بنابر احتیاط واجب همین است؛ آیة اللّٰه حکیم.
ص:118
ص:119

اعمال منی

اشاره

«٩٨»

[عدم رعایت ترتیب بدون عمد]

اگر کسی بدون عمد، ترتیب بین اعمال منی را رعایت نکند، چه حکمی دارد؟
خلاف ترتیب در صورت غفلت و سهو و جهل، نیاز به اعاده ندارد؛ همه مراجع.
«٩٩»

[عدم رعایت ترتیب عمداً]

اگر کسی عمداً ترتیب بین اعمال منی را
رعایت نکند، چه حکمی دارد؟
١ - بنابر احتیاط ترتیب لازم است ولی تخلف عمدی اعاده ندارد؛ آیات عظام: بهجت، جوادی و عزالدین زنجانی.
آیة اللّٰه خامنه‌ای و آیة اللّٰه مکارم همین نظر بنابر فتوی.
٢ - بنابر احتیاط ترتیب لازم است و تخلف عمدی بنابر احتیاط باید ترک شود؛ آیات عظام: امام خمینی، فاضل، نوری و صافی.
و یک گوسفند کفاره بدهد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٣ - بنابر احتیاط واجب ذبح بعد از رمی باشد و بنابر

ص:120
احتیاط حلق و تقصیر بعد از آن؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه خویی.
۴ - می‌تواند قبل از ذبح حلق یا تقصیر کند اگر قربانی را در منی و در جایی که ذبح و قربانی در آن مجزی است، تهیه کرده باشد؛ آیة اللّٰه سیستانی ؛ و در غیر این صورت محل اشکال است؛ مگر برای معذورینی که می‌توانند شبانه به منی بروند که می‌توانند بعد از توکیل در ذبح، حلق یا تقصیر کنند؛ آیة اللّٰه حکیم.
۵ - در صورت علم و عمد و امکان باید اعاده کند؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه‌اردبیلی.
۶ - از روی علم و عمد باشد اعاده دارد و به سبب فراموشی یا جهل باشد اعاده ندارد؛ آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٧ - بنابر احتیاط استحبابی اعاده نماید؛ آیة اللّٰه فیاض.
ص:121

1- رمی

١- مکان رمی

اشاره

«١٠٠»

رمی جمرۀ جدید

١ - اگر مکان سابق معلوم نیست و با سؤال نیز معلوم نشود، اشکال ندارد؛ آیات عظام: بهجت، جوادی و سبحانی.
٢ - اگر می‌تواند بدون عسر و مشقّت، به آنچه در محلّ ستون قبلی قرار دارد رمی کند، واجب است به آن رمی نماید. و اگر جستجو از محل آن و رمی به آن مستلزم عسر و مشقّت است به هر نقطه‌ی آن دیوار رمی کند مجزی است؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای ؛ در این صورت وسط دیوار جدید را که مشتمل بر ستون سابق است، رمی کنند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - اگر دیوار موجود، مشتمل بر ستون سابق باشد و تشخیص آن هرچند به کمک اهل خبره قبل از رمی میسور باشد، بنابر احتیاط واجب باید همان قسمت را رمی کنند و اگر میسور نباشد، به احتیاط واجب، باید رمی را تکرار کنند، مگر مقداری که مستلزم حرج

ص:122
یا ضرر است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - رمی جمرۀ جدید کفایت می‌کند؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، فاضل، فیاض و نوری ؛ ولی مهما امکن، احوط و اولی مراعات رمی به حدود ستون قبلی است؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
۵ - پرتاب سنگ به آن حوضچه، هر چند بزرگتر از سابق شده است کافی است، و اگر بر دیوار مزبور بزنند تا در حوضچه بیفتد آن هم کفایت می‌کند؛ آیة اللّٰه مکارم و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
۶ - ظاهراً وسط آن همان جای سابق است، به هر حال باید محل سابق را رمی کند؛ و اگر ممکن نشد الاقرب فالاقرب؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٧ - کافی است مگر در قسمتی از جمرۀ عقبه که خارج منی واقع شده است؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٨ - می‌تواند وسط دیوار را بدون دقت رمی نماید و احتیاط واجب آن است که از قسمت قدیم زیاد دور نباشد؛ آیة اللّٰه حکیم.
«١٠١»

رمی جمرات از طبقۀ دوم

١ - جایز و کافی است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، بهجت، جوادی، خامنه‌ای، سبحانی، شبیری زنجانی، فاضل، فیاض،

ص:123
اردبیلی و نوری.
٢ - کفایت نمودن رمی مقداری که بر جمرۀ سابق اضافه نموده‌اند، محل اشکال است و اگر از رمی مقدار سابق متمکن نباشد، زیادی را خودش رمی کند و برای رمی مقدار سابق نایب بگیرد، و در این امر، میان عالم و جاهل و ناسی فرقی نیست؛ آیات عظام: خویی، سیستانی، وحید و تبریزی.
٣ - خلاف احتیاط است؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی، مگر بتواند قسمت اصلی را رمی کند؛ آیة اللّٰه حکیم.
۴ - هنگام ازدحام جمعیت جایز است؛ آیة اللّٰه مکارم.
۵ - کفایت نمی‌کند مگر آنکه امکان داشته باشد که از بالا به پائین و محل سابق رمی کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - چنانچه به طبقه هم کف ریخته شود، کافی است؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.

٢ - رمی شبانه

اشاره

«١٠٢»

چه کسانی می‌توانند جمرۀ عقبه را در شب

رمی نمایند؟
١ - زنان و کسانی که از رمی در روز عذر دارند می‌توانند در هر وقت شب، شب قبل یا شب بعد، رمی کنند؛

ص:124
آیات عظام: امام‌خمینی، جوادی، خامنه‌ای، صافی، فاضل و نوری ؛ شب قبل از آن روز؛ آیات عظام: تبریزی و خویی.
٢ - زنان و پیران و نیز کسانی که روزها گرفتار کار حجاج هستند می‌توانند در شب رمی کنند و فرق نمی‌کند در شب قبل یا بعد؛ آیة اللّٰه مکارم.
٣ - جایز است با عذر در شب مقدّم با علم به عدم تمکن در روز؛ اما شب موخّر، با علم به تمکن از قضای رمی در روز بعد، احوط تأخیر قضا است تا طلوع آفتاب ؛ آیة اللّٰه بهجت.
۴ - کسانی که از ماندن شب در مشعر معذور بودند - مانند زنان و پیران و بیماران - می‌توانند همان شب عید رمی کنند؛ و اما پرستاران و همراهان آنان، باید روز رمی کنند، مگر اینکه آنها نیاز به همراهی در طول روز داشته باشند؛ اما رمی در شب بعد، کافی نیست و معذور باید نایب بگیرد، مگر چوپانان و برخی دیگر که در مناسک ذکر شده است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۵ - بانوان و کسانی که رمی در روز برای آنها مشقت شدید دارد و فرد ضعیفی که رمی در روز برای او مشقت دارد، می‌توانند شب عید رمی کنند و کسانی که نمی‌توانند در روز رمی کنند یا به جهتی مانند خوفِ خطر یا ضررِ اساسی، رمی در روز برای آنها جایز نیست،
ص:125
باید شب عید رمی کنند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۶ - اگر در روز نمی‌تواند، شب قبل رمی کند و در شب بعدی احتیاطاً رمی نکند، و اگر شب قبل نتواند و در روز نیز عاجز است نایب بگیرد؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٧ - زنان و پیران و کسانی که روزها گرفتار کار حجاج هستند و نیز کسی که به جهت ازدحام قادر به رمی نیست، می‌توانند در شب همان روز رمی کنند؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٨ - بانوان و کسانی که معذورند، می‌توانند شب عید قربان رمی کنند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٩ - کلیه افرادی که مجازند شبانه به منی بروند، می‌توانند پس از نیمه شب رمی کنند؛ آیة اللّٰه حکیم و آیة اللّٰه سبحانی.
(به واسطه عذر)
١٠ - کسی که نمی‌تواند در روز، جمرۀ عقبه را رمی کنند، می‌تواند در شب قبل از آن روز، جمرۀ عقبه را رمی کند؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١٠٣»

چه افرادی می‌توانند جمرات سه گانه را

در شب رمی کنند؟
١ - با عذر مانند ترس از جمعیّت و مریضی و. . . جایز است شب آن روز یا شب بعد؛ آیات عظام: امام خمینی،

ص:126
جوادی، گلپایگانی، صافی، خامنه‌ای، فاضل، مکارم و نوری.
٢ - با فرض وجود عذر در شب مقدّم انجام دهند؛ آیات عظام: سبحانی، وحید، حکیم، تبریزی، خویی، شبیری زنجانی و عزالدین زنجانی.
٣ - زنان مانند دیگران جایز نیست در شب رمی کنند و باید در روز باشد و اگر در روز بر خود بترسد حق دارد برای رمی نائب بگیرد ولی مریض و چوپان و کسی که از ازدحام بر خود می‌ترسد، جایز است شب قبل، رمی کنند؛ و اگر نتواند هر شب برای روز بعد رمی کند، می‌تواند همه رمی‌ها را یک شب انجام دهد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۴ - به مسأله قبل مراجعه شود؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه‌اردبیلی.
۵ - زنان، پیرمردان، مریض‌ها و معذورینی که نمی‌توانند در روز به خاطر کثرت جمعیت رمی کنند، می‌توانند شب یازدهم و دوازدهم رمی کنند؛ آیة اللّٰه فیاض.
تذکر: برخی از مراجع جمع رمی سه روز را در یک شب در صورت عذر جایز دانسته‌اند؛ مراجعه شود.
«١٠۴»

منظور از شب در رمی روز عید

١ - منظور شب قبل است؛ آیات عظام: تبریزی، شبیری

ص:127
زنجانی، گلپایگانی، صافی شاهرودی، حکیم، فیاض و اردبیلی؛ و شب بعد کافی نیست مگر برای افرادی که استثنا شده‌اند؛ آیات عظام: بهجت، خامنه‌ای، تبریزی، سبحانی، سیستانی و عزالدین زنجانی.
٢ - معذورین می‌توانند شب عید یا شب بعد از آن رمی کنند؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، فاضل، مکارم و نوری.
«١٠۵»

منظور از شب در رمی روز یازدهم

و دوازدهم
١- جایز است شب آن روز یا شب بعد؛ آیات عظام: امام خمینی، گلپایگانی، جوادی، خامنه‌ای، صافی، فاضل، نوری و مکارم.
٢ - منظور شب قبل از آن روز است؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، حکیم، خویی، شبیری زنجانی، سبحانی، سیستانی، شاهرودی، عزالدین زنجانی، فیاض و اردبیلی.
«١٠۶»

افرادی که نمی‌توانند جمرات را در روز رمی کنند، آیا

باید در صورت امکان، در شب رمی کنند، یا
باید برای رمی در روز، نایب بگیرند؟
١ - افرادی که از رمی در روز معذورند، باید شب رمی

ص:128
کنند؛ آیات عظام: بهجت، جوادی، صافی و گلپایگانی.
٢ - اگر از رمی در روز معذورند باید شب قبل رمی کنند؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، تبریزی، اردبیلی، عزالدین زنجانی و فیاض.
٣ - اگر می‌تواند در شب رمی نماید، جایز نیست نایب بگیرد و باید خودش در شب پیش و یا شب بعد، رمی نماید؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - بنابر احتیاط شب رمی کنند؛ آیة اللّٰه فاضل و آیة اللّٰه مکارم.
۵ - باید نایب بگیرد و نمی‌تواند در شب رمی کند مگر چوپانان و کسانی که از ماندن روز در منی معذور باشند؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۶ - مخیّر هستند بین رمی در شب و استنابه؛ امام خمینی و آیة اللّٰه نوری.
٧ - باید در روز رمی کنند و اگر نتوانستند؛ باید نائب بگیرند مگر چوپان و مریض و کسی که برخود می‌ترسد که در این صورت، در شب قبل می‌توانند رمی کنند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٨ - باید شب قبل رمی کنند؛ و اگر رمی در شب هم برای آنها حرجی است، باید نائب بگیرند که در روز رمی کند؛
ص:129
آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه حکیم.
«١٠٧»

معذورینی که شبانه به منی می‌آیند و قادر بر رمی

شبانه نیستند، آیا می‌توانند کسی را نایب
قرار دهند که همان شب برای آن‌ها رمی
کند، یا باید کسی را نایب کنند که
در روز رمی نماید؟
١- رمی نایب در شب هم مانعی ندارد؛ آیة اللّٰه بهجت.
٢- باید نایبشان در روز رمی کند؛ آیات عظام: شاهرودی، شبیری زنجانی، تبریزی، حکیم، صافی فاضل، سبحانی، اردبیلی، عزالدین زنجانی و نوری.
«١٠٨»

ترک عمدی رمیِ روزانه

رمی جمرات ثلاث در شب، به معذورین اختصاص دارد و افرادی که رمی در روز را عمداً ترک کرده‌اند، و جزو معذورین نبوده‌اند، باید روز بعد قضای آن را بجا آورند.
«١٠٩»

ترک رمی

ترک رمی جمرات ثلاث:

اگر کسی رمی جمرات را حتی عمداً ترک کند، معصیت کرده ولی به صحت حج او ضرر نمی‌زند؛ آیات عظام؛

ص:130
ولی احوط آن است که سال بعد قضای آن را بجا آورد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.

ترک رمی جمرۀ عقبه:

١ - اگر کسی رمی جمرۀ عقبه را در روز عید عمداً ترک کند، به ترتیب اخلال وارد کرده که طبق فتوای آیات عظام:
تبریزی، خویی، گلپایگانی و اردبیلی؛ در صورت اخلال باید اعاده کند و برخی آیات عظام احتیاط نموده‌اند که گذشت.
٢ - اعاده لازم نیست ؛ آیة اللّٰه جوادی.
٣ - اخلال به ترتیب از روی علم و عمد اعاده دارد و به سبب فراموشی و جهل اعاده ندارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه سبحانی.
۴ - اگر عمداً رمی جمره عقبه را در روز عید ترک کند، بعید نیست حج او باطل شود، لذا احتیاطاً روز بعد قضاء کند و اعمال مترتّبه را اعاده کند و اگر حجة الاسلام است، احتیاطاً سال بعد حج را اعاده کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۵ - اگر عمداً ترک کنند حج باطل است در غیر این صورت باطل نیست و در سال بعد قضای آن را انجام می‌دهد ولو به نیابت؛ آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
۶ - اگر عمداً انجام ندهد، باید در روز بعد قضا کند؛ و اگر

ص:131
ترک کرد، بنابر احتیاط واجب در ایام تشریق رمی نماید و بنابر احتیاط اگر طواف را در ایام تشریق انجام داده و بعد در ایام تشریق جمره عقبه را رمی کند، باید طواف را اعاده نماید؛ آیة اللّٰه حکیم.
«١١٠»

شک در عدد رمی قبل از ذبح

١ - بنابر احتیاط در شک در نقیصه، تدارک کند؛ امام خمینی.
٢ - بعد از انصراف از رمی، به شک مطلقا توجه نکند؛ آیات عظام: بهجت، حکیم، سیستانی، عزالدین زنجانی؛ به شرط انتقال به عمل دیگر و صدق فراغ؛ آیة اللّٰه اردبیلی و آیة اللّٰه جوادی.
٣ - اگر از رمی منصرف شده و مشغول کاری که متعارفاً بعد از رمی انجام می‌دهد شد و احتمال بدهد هنگام عمل به رعایت عدد توجه داشته اعتنا نکند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - اظهر آن است که باید تدارک کند مگر آنکه ذبح کرده باشد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۵ - بعد از دخول در واجب دیگر یا دخول در شب اعتنا نکند؛ آیة اللّٰه فیاض.

ص:132
«١١١»

آیا رمی از طرف معذورین، نیاز به اذن ایشان دارد؟

١ - اگر دیگران از رفع عذر معذور، مأیوس باشند، می‌توانند رمی کنند و اذن لازم نیست؛ و اگر نتواند اذن بدهد، اذن معتبر نیست؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، فاضل، نوری؛ اذن لازم نیست اگر می‌دانند منوب عنه راضی است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٢ - باید اذن بگیرند مگر در مغمی علیه و مانند آن آیات عظام: تبریزی، خویی، گلپایگانی، عزالدین زنجانی و اردبیلی ؛ ولی اگر خودشان بعد از رمی نایب قدرت پیدا نمودند، بنابر احتیاط واجب اعاده نمایند؛ آیة اللّٰه حکیم.
٣ - معذور باید نایب بگیرد و کسی که قادر به نایب گرفتن نیست ولیّ یا هر کس دیگر به جای او رمی کند ؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - بدون اذن مشکل است؛ آیة اللّٰه مکارم.
۵ - در نیابت رمی از معذور واقعی، اذن لازم نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۶ - هرگاه کسی به گونه‌ای مریض است که نمی‌توان از او اذن گرفت و رمی کرد، در این صورت اذن گرفتن ساقط است و باید مسئولین کاروان و یا همراهانش از طرف او رمی کنند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
٧ - باید اذن بگیرند؛ آیة اللّٰه شاهرودی و آیة اللّٰه فیاض.

ص:133

٢- قربانی

اشاره

«١١٢»

تقسیم قربانی

١ - بنابر احتیاط مستحب تثلیث نماید؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، جوادی، حکیم و فاضل.
٢ - بنابر احتیاط واجب؛ هر چند تثلیث لازم نیست به سه قسمت مساوی باشد و عمل به احتیاط به مثل توسیط فقیر یا استیکال او ممکن است؛ و با عدم امکان، تکلیف ساقط است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - اقوی آن است که یک سوم قربانی به فقیر مومن صدقه داده شود و احتیاط واجب آن است که یک سوم دیگر آن به مومنین هدیه داده شود و مقداری از آن را خود حاجی بخورد و می‌تواند یک سوم آن را برای خودش بردارد و. . . ؛ آیة اللّٰه وحید.
۴ - بنابر احتیاط واجب؛ و می‌تواند از فقیر و مؤمن

ص:134
وکالت بگیرد و در صورتی که در منیٰ امکان تقسیم نیست، اخذ وکالت لازم است و ترک آن با امکان، بنابر احتیاط موجب ضمان است؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه خویی.
۵ - واجب است و می‌تواند از فقیر و مؤمن وکالت در قبول و اعراض بگیرد و بعد از ذبح از طرف آنها قبول و اعراض نماید؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
۶ - واجب نیست، ولی واجب است مقداری را به فقرا بدهند؛ آیة اللّٰه مکارم.
٧ - در وضع فعلی تکلیفی دربارۀ تثلیث ندارد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٨ - واجب است لااقل ثلث آن را به فقیری که در حرم حضور دارد صدقه بدهند و می‌تواند از او وکالت گرفته از طرفش تحویل بگیرد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٩ - واجب است قسمتی از قربانی را به مؤمن فقیر یا وکیل او بدهد و به احتیاط واجب قسمتی از آن را به یک مؤمن اگر چه فقیر نباشد، یا وکیل او هدیه بدهد، و احتیاط مستحب این است که قسمتی از گوشت قربانی خود را بخورد و احتیاط مستحب آن است که آنچه را که
ص:135
به فقیر یا مؤمن می‌دهد، هر یکی ثلث گوسفند باشد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
١٠ - در مورد صدقه و هدیه احتیاط ترک نشود و چنانچه امکان نداشت تکلیف ساقط است ولی اگر بتواند از فقیر مؤمن برای قبول صدقه و از مؤمن برای قبول هدیه وکالت بگیرد و از طرف آنها قبول و اعراض نماید بنابر احتیاط واجب باید این کار را بکند؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
١١ - خوردن و هدیه واجب نیست ولی در مورد صدقه، احتیاط ترک نشود و می‌تواند از فقیر وکالت در قبول و اعراض بگیرد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
١٢ - اگر فقیری در منی پیدا شود، واجب است مقداری از آن را به فقیر دهد و خود و خانواده و عیالش هم می‌توانند از گوشت قربانی بخورند؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١١٣»

ذبح در شب

١ - تأخیر ذبح از روز عید عمداً علی‌الاحوط جایز نیست ولی اگر تأخیر شد، ذبح در شب کفایت می‌کند؛ آیات عظام: امام‌خمینی، بهجت و نوری.

ص:136
٢ - بنابر احوط در شب یازدهم جایز نیست و اگر در روز دهم ذبح نکرد، روز یازدهم کافی است؛ آیات عظام:
جوادی، گلپایگانی و صافی.
٣ - کافی نیست، مگر برای خائف؛ آیات عظام: خویی، شبیری زنجانی، فاضل، سیستانی، وحید، عزالدین زنجانی.
آیة اللّٰه اردبیلی: همین نظر بنابر احتیاط.
۴ - اگر به جهت عذر در روز عید انجام ندهد، بنابر احتیاط واجب در ایام تشریق و اگر نشد در بقیۀ ذیحجه ذبح نماید و تفاوتی بین شب و روز ندارد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۵ - تأخیر تا روز سیزدهم جایز است؛ آیة اللّٰه مکارم.
۶ - ذبح در شب مجزی نیست؛ و اگر نتوانست در روز عید قربانی کند و تأخیر به خاطر حرج باشد، روز عید حلق یا تقصیر می‌کند و روز یازدهم قربانی می‌کند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٧ - اگر فردی روز دهم نتوانست قربانی کند در شب نمی‌تواند این کار را انجام دهد بلکه باید به روز بعد موکول کند؛ آیة اللّٰه حکیم و آیة اللّٰه سبحانی.
٨ - تأخیر از روز عید قربان جایز نیست؛ ولی اگر تا آخر
ص:137
ذی الحجة تأخیر کرد گناه کرده ولی قربانی صحیح است و ذبح در شب جایز نیست؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
«١١۴»

تأخیر ذبح از روز عید

١ - بنابر احتیاط واجب جایز نیست؛ آیات عظام: سبحانی، امام‌خمینی، خویی، تبریزی، خامنه‌ای، گلپایگانی، صافی، فاضل، فیاض و نوری.
٢ - در روز عید واجب است، ولی اگر تأخیر انداخت، در بقیۀ ذی‌الحجه مجزی است؛ آیة اللّٰه بهجت ؛ ولی بنابراحتیاط واجب در هر روزی که از ایام تشریق ممکن شد تأخیر نیاندازد؛ آیة اللّٰه حکیم.
٣ - بنابر احتیاط مستحب تأخیر نیندازد؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی ؛ و می‌تواند در روزهای تشریق هم قربانی کند؛ آیات عظام: جوادی، سیستانی و وحید.
۴ - تأخیر تا روز سیزدهم جایز است؛ آیة اللّٰه مکارم ؛ تا پایان روز دوازدهم؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه‌اردبیلی.
۵ - تأخیر از روز عیدقربان بدون عذر جایز نیست؛ ولی اگر تأخیر کرد تا پایان ذی‌الحجه عمل او صحیح است گرچه گناه کرده است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.

ص:138
«١١۵»

نیت ذبح در فرض توکیل

١ - نیت وکیل کافی است و خود شخص احتیاطاً نیت کند؛ آیات عظام: امام خمینی، جوادی، خامنه‌ای، سیستانی، فاضل و نوری.
٢ - نیت وکیل و خود حاجی هر کدام کافی است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - خود حاجی باید نیت کند؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، فیاض و مکارم.
۴ - هر دو باید نیت کنند؛ آیة اللّٰه گلپایگانی.
۵ - اگر ذابح نایب از حاجی باشد، باید نیت انجام مناسک کند؛ و اگر چنانچه متعارف است تنها متصدی ذبح باشد، باید خود حاجی قصد کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی و آیة اللّٰه سبحانی.
۶ - اگر خود حاجی ذبح می‌کند باید خودش نیت کند و اگر دیگری را نائب کرده، اظهر آن است که نیت نائب، کافی است، ولی از طرف منوب عنه نیت کند و احتیاط مستحب آن است که هر دو نیت کنند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٧ - نیت را باید حاجی انجام دهد و اگر حاجی هنگام

ص:139
ذبح حضور نداشته باشد احتیاط این است که ذابح نیز نیت کند؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٨ - موکل هنگام وکالت، باید قصد وکالت در قربانی نماید، و بنابر احتیاط واجب قصد قربت نیز کند؛ بلکه مباشر بنابر احتیاط واجب ولو اجمالاً، نیت کند؛ آیة اللّٰه حکیم.
«١١۶»

ایمان ذابح

١ - احتیاط واجب مؤمن بودن ذابح است، بلکه خالی از قوت نیست؛ امام‌خمینی.
٢ - ایمان در صورتی شرط است که ذابح را در انجام قربانی نایب کرده باشد و اگر خصوص ذبح را خواسته باشد، ایمان لازم نیست، ولی خودش باید نیت کند؛ یعنی قصد قربانی و قربت را داشته باشد؛ آیات عظام:
جوادی، خامنه‌ای، سبحانی، فاضل و نوری.
٣ - ایمان در ذابح شرط نیست و اسلام کافی است؛ آیات عظام: گلپایگانی، بهجت، تبریزی، خویی، شبیری زنجانی، حکیم، سیستانی، شاهرودی، صافی، فیاض، وحید، عزالدین زنجانی، مکارم و اردبیلی.

ص:140

٣- حلق و تقصیر

اشاره

«١١٧»

حلق در سفر اول برای مردان

١ - به احتیاط واجب باید حلق کند؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، جوادی، گلپایگانی، خامنه‌ای، سیستانی، شاهرودی و صافی.
٢ - تقصیر جایز است و حلق، مستحب و افضل است؛ آیات عظام: بهجت، خویی، تبریزی، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، مکارم، وحید و نوری.
٣ - بر مردی که حجة الاسلام خود را انجام می‌دهد، واجب است، گرچه سفر اول او نباشد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - صروره یعنی کسی که برای اولین بار به حج می‌رود اعم از حجةالاسلام یا حج مستحبی و یا نیابی باید حلق کند و همچنین کسی که قبلاً حج مستحبی یا نیابی انجام داده و حلق کرده ولی الان حجةالاسلام انجام می‌دهد، باید حلق کند؛ آیة اللّٰه سبحانی.

ص:141
۵ - واجب است؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
۶ - حلق در حق صروره متعیّن است؛ آیة اللّٰه حکیم.
«١١٨»

حلق و تقصیر در شب

١ - مجزی است؛ آیات عظام: امام‌خمینی، بهجت، سیستانی، نوری، شبیری زنجانی واردبیلی.
٢ - بنابر احتیاط در روز عید باشد، اگر بجا نیاورد شب یازدهم یا مابعد آن بجا آورد؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
٣ - بنابر احتیاط واجب در روز باشد؛ آیات عظام: مکارم، خویی، تبریزی و حکیم ؛ و اگر در روز عید ترک نمود، روز یازدهم باید حلق کند؛ آیات عظام: جوادی، گلپایگانی و صافی.
۴ - اگر شخصی شب یازدهم ذی‌الحجة حلق یا تقصیر کند روز یازدهم احتیاطاً باید آن را تکرار کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۵ - حلق و تقصیر در شب مجزی نیست؛ آیات عظام:
سبحانی، عزالدین زنجانی و فیاض.
«١١٩»

تأخیر حلق از روز عید

١ - زمان آن بنابر احتیاط روز عید است و تأخیر تا آخر

ص:142
ایام تشریق جایز است ؛ آیات عظام: امام‌خمینی، جوادی، فاضل، مکارم، صافی و اردبیلی.
٢ - احتیاط مستحب عدم تأخیر است؛ آیات عظام:
سیستانی، وحید و حکیم.
٣ - احتیاط واجب عدم تأخیر است؛ آیات عظام: وحید، نوری، خامنه‌ای ؛ و در صورت تأخیر، تا آخر ذی‌حجه وقت دارد؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، عزالدین زنجانی و فیاض.
۴ - تأخیر تا زمانی که بتواند قبل از پایان ذی‌حجه اعمال مکه را بجا آورد مانعی ندارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - باید حلق در روز عید قربان باشد و اگر قربانی کردن در روز عید در منی ممکن نباشد ولی بعد از روز عید امکان آن فراهم می‌شود باید حلق یا تقصیر را در همان روز عید قربان در منی انجام دهد و احتیاط مستحب آن است که بعد از قربانی نیز تقصیر کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - احتیاط لازم عدم تأخیر است البته اگر کسی به علتی قربانی را از روز عید به تأخیر انداخت باید حق و تقصیر رانیز به تأخیر بیاندازد، تاپس از قربانی انجام دهد، ولی تأخیر حلق و تقصیر، باید از غروب روز سیزدهم فراتر نرود؛ و اگر تا غروب روز سیزدهم نتوانست قربانی کند، باید حلق و تقصیر را انجام دهد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
ص:143
«١٢٠»

آیا می‌توان در فرض تأخیر قربانی، حلق و

تقصیر نمود و از احرام خارج شد؟
١ - اگر قربانی، به هر دلیل از روز عید تأخیر افتاد، بنابر احتیاط نمی‌تواند حلق کند و از احرام خارج شود بعد قربانی کند. بلکه ترتیب بین قربانی و حلق و اعمال مترتبه بر آن را باید علی‌الاحوط مراعات کند؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، جوادی و فاضل ؛ مگر در حال ضرورت؛ آیة اللّٰه مکارم.
٢ - ترتیب بنابر احوط رعایت شود ولی اگر به جهت عذر، ذبح به تأخیر افتاد، حلق و تقصیر جایز است ؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - احتیاط واجب آن است که حلق یا تقصیر را در روز عید انجام دهد و از احرام خارج می‌شود؛ لکن طواف حج قبل از ذبح محل اشکال است؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - اگر قربانی را در منی و در جایی که ذبح قربانی در آن مجزی است، تهیّه کرده جایز است تقصیر یا حلق کند آیة اللّٰه سیستانی.
۵ - می‌تواند حلق یا تقصیر کند و از احرام خارج شود

ص:144
ولی اعمال مکّه باید بعد از قربانی و حلق انجام شود ؛ آیات عظام: گلپایگانی، صافی و عزالدین زنجانی.
۶ - نمی‌تواند حلق یا تقصیر کند مگر تأخیر آن باعث شود که انجام اعمال مکه با خطر یا ضرر اساسی یا مشقت بسیار شدید همراه شود یا غیر ممکن شود، که در این صورت‌ها بعد از وکالت ذبح می‌تواند حلق و تقصیر کند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٧ - باید در روز عید حلق کند؛ آیة اللّٰه نوری.
٨ - کسی که روز عیدقربان نمی‌تواند در منی قربانی کند ولی در روزهای بعد تا آخر ذی‌الحجه می‌تواند، باید در روز عید، حلق کند و قربانی را روزهای بعد در منی انجام دهد و احتیاط مستحب پس از قربانی حلق یا تقصیر را در منی تکرار کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٩ - اگر نتوانست قربانی را انجام دهد باید حلق و تقصیر را به تأخیر بیاندازد ولی این تأخیر از غروب روز سیزدهم فراتر نرود. و اگر تا غروب روز سیزدهم نتوانست قربانی کند؛ باید حلق و تقصیر را همان روز انجام دهد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
١٠ - اگر تأخیر ذبح تا روز دوازدهم است، باید حلق را
ص:145
بعد از ذبح انجام دهد و اگر از روز دوازدهم نیز به تأخیر بیفتد می‌تواند حلق کرده و باقی اعمال را به جا آورد و تا آخر ذی‌حجه هر وقت که توانست ذبح کند؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
١١ - حلق یا تقصیر می‌کند و با آن از احرام خارج می‌شود و ذبح یا نحر و سایر چیزهایی که مترتّب بر آن است را، تأخیر می‌اندازد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
١٢ - اگر عمداً حلق یا تقصیر را قبل از قربانی انجام دهد، حجش صحیح است، ولی معصیت کرده و اعاده حلق یا تقصیر لازم نیست؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١٢١»

اگر محرم برای دیگری حلق، یا با چیدن مو، تقصیر

کند
١ - محرم نباید برای دیگری حلق یا تقصیر کند ولی کافی است؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، جوادی، حکیم، شبیری زنجانی و عزالدین زنجانی ؛ بنابر احتیاط واجب؛ آیة اللّٰه حکیم.
٢ - مجزی نیست؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، سیستانی و شاهرودی.
٣ - بنابر احتیاط مجزی نیست آیات عظام: فاضل،

ص:146
گلپایگانی، مکارم و اردبیلی.
۴ - عالماً و عامداً مجزی نیست و برای غیر ملتفت و جاهل و ناسی اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - جایز نیست محرم برای دیگری حلق یا تقصیر نماید؛ آیة اللّٰه فیاض.

4- بیتوته در منی

اشاره

«١٢٢»

محاسبۀ نیمه‌شب شرعی

١ - نیمه شب را بنابر احتیاط واجب باید از اول غروب تا طلوع آفتاب حساب کنند و احتیاط آن است که از مغرب شرعی حساب کنند؛ امام‌خمینی و آیة اللّٰه نوری.
٢ - از غروب تا طلوع فجر؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، خویی، جوادی، خامنه‌ای، شبیری زنجانی، سیستانی، سبحانی، حکیم، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، وحید و مکارم.
٣ - از مغرب شرعی تا طلوع فجر؛ آیة اللّٰه شاهرودی.

ص:147
۴ - بنابر احتیاط نیمه اول شب را از غروب شرعی تا طلوع آفتاب و نیمه دوم را از غروب آفتاب تا طلوع فجر حساب کند؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
«١٢٣»

آیا می‌توان به جای نیمه اول، در نیمه دوم

شب، بیتوته نمود؟
١ - جایز است؛ آیات عظام: خویی، تبریزی، جوادی، خامنه‌ای، سیستانی، شاهرودی، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، وحید، اردبیلی و مکارم.
٢ - در شب یازدهم مخیر است تا نیمۀ شب بماند یا فقط هنگام طلوع فجر در منی باشد، ولی در شب دوازدهم و سیزدهم باید از غروب تا طلوع آفتاب روز بعد بماند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٣ - واجب است بر حاج که شب یازدهم و دوازدهم از غروب آفتاب تا نصف شب در منی بیتوته کند؛ آیات عظام: امام‌خمینی، بهجت، گلپایگانی، صافی و نوری.
۴ - اگر نیمه اول شب در منی نباشد، باید پیش از طلوع فجر به منی بیاید و نیّت بیتوته کند؛ آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه حکیم.

ص:148
ص:149

[سه مسئله]

١- خروج از مکه و سر تراشیدن

اشاره

(بین عمره تمتع و اعمال حج)

خروج از مکه بعد از عمرۀ تمتّع

«١٢۴»
١ - بنابر احتیاط (آیة اللّٰه اردبیلی: بنابر اقوی) نباید خارج شود، مگر در صورت حاجت و با احرام حج؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، جوادی، گلپایگانی و صافی؛ ولی بیرون رفتن به اطراف و توابع مکه مانع ندارد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
٢ - بیرون رفتن به اطراف و توابع مکه، مانع ندارد؛ آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - اگر اطمینان دارد که حج او فوت نمی‌شود جایز است؛ آیات عظام: بهجت، خامنه‌ای و عزالدین زنجانی، فیاض و نوری ؛ و با عدم اطمینان احتیاط واجب در ترک است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - می‌تواند ولی با اطمینان به عدم فوت حج اگر خروج و ورود در همان ماهی باشد که عمره را انجام داده است، خروج جایز است؛ آیة اللّٰه فاضل.

ص:150
۵ - جایز نیست، مگر با حاجت و در صورت امکان باید با احرام حج خارج شود؛ آیة اللّٰه سبحانی، ولی رفتن به غار ثور و حرا و محلهایی که منافات با ماندن در مکه ندارد، مانعی ندارد؛ آیة اللّٰه حکیم.
۶ - بیرون رفتن به اطراف و توابع مکه جایز است و کراهت ندارد و بیرون رفتن تا طائف مکروه است و بیرون رفتن تا مدینه حرام است؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٧ - خروج از مکه و اطراف نزدیک آن جایز نیست مگر در صورت نیاز و در این صورت هم اگر مشقت شدید نداشته باشد باید با احرام حج خارج شود؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«١٢۵»

سر تراشیدن بین عمرۀ تمتع و حج

١ - بنابر احتیاط ترک شود؛ آیات عظام: بهجت، حکیم و مکارم.
٢ - جایز نیست؛ آیات عظام: امام خمینی، خامنه‌ای، شاهرودی، وحید، عزالدین زنجانی و نوری؛ و اگر بتراشد، بنابر احتیاط، یک گوسفند کفاره بدهد؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
٣ - جایز است؛ آیات عظام: شبیری زنجانی، سیستانی و فاضل.
۴ - اگر عمره تمتع در ماه شوال باشد تراشیدن تا سی

ص:151
روز بعد از عید فطر جایز است و گرنه احتیاط شود؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، فیاض و اردبیلی.
۵ - جایز است مگر آن‌که تراشیدن سر در حج برای کسی واجب باشد و زمینه آن با تراشیدن از بین برود؛ آیة اللّٰه سبحانی و آیة اللّٰه جوادی.

٢- طواف حج و نساء

اشاره

«١٢۶»

اگر کسی در اعمال مکه، طواف زیارت او باطل

باشد، آیا باید سعی و طواف نساء را
اعاده نماید؟
١- اگر طواف نساء به قصد وظیفه بوده، فقط سعی و طواف نساء را اعاده کند؛ آیة اللّٰه بهجت.
٢- همه را علی الاحوط اعاده نماید؛ آیة اللّٰه تبریزی و آیة اللّٰه اردبیلی.
٣- اگر با علم و عمد و اختیار خلاف ترتیب عمل کند،

ص:152
باید سعی و طواف نساء را اعاده کنند! آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴- اگر به اعتقاد صحت انجام داده باشد، اعاده اعمال مترتبه لازم نیست؛ آیة اللّٰه فاضل.
۵ - اگر خودش انجام دهد احتیاطاً باید اعاده نماید؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
۶ - باید سعی و طواف نساء را هم اعاده نماید؛ آیات عظام: سبحانی، جوادی، حکیم و فیاض.
«١٢٧»

نیت نایب در طواف نساء

١ - احتیاط آن است که نایب در طواف نساء، نیت مافی‌الذمه کند، گرچه می‌تواند به نیت منوبٌ‌عنه انجام دهد ؛ آیات عظام: امام خمینی، بهجت، نوری، سبحانی، صافی، مکارم و اردبیلی.
٢ - طواف نساء را باید به نیّت منوبٌ‌عنه بجاآورد؛ آیات عظام: خویی، شبیری زنجانی، سیستانی، گلپایگانی، وحید، حکیم، فاضل و جوادی.
«١٢٨»

تقدیم طواف نساء بر تقصیر

١ - در عمرۀ مفرده انجام طواف نساء قبل از تقصیر، موجب بطلان عمره نمی‌شود، ولی باید بعد از تقصیر،

ص:153
طواف نساء اعاده شود و بدون آن، حرمت نساء باقی است؛ اکثر مراجع.
٢ - مقدّم شدن طواف نساء بر تقصیر در عمرۀ مفرده در صورت ضرورت یا نسیان یا جهل مجزی است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - بنابر احتیاط واجب طواف نساء اعاده شود ؛ آیات عظام: سیستانی، مکارم و اردبیلی.
۴ - اگر از روی عمد بوده باید اعاده کند بلکه بنابر احتیاط واجب در صورت جهل و نسیان نیز اعاده نماید؛ آیة اللّٰه حکیم.
«١٢٩»

اکتفا به یک طواف نساء برای چند عمره

١ - می‌توان به یک طواف اکتفاء نمود؛ آیات عظام: امام خمینی، گلپایگانی، مکارم و نوری.
٢ - بنابر احتیاط، برای هر کدام یک طواف نساء انجام دهد ؛ آیات عظام: بهجت، سیستانی و فاضل.
٣ - هر احرام، طواف نساء مستقل لازم دارد؛ احتیاط این است تا طواف عمرۀ مفرده را انجام نداده، محرم به احرام جدید نشود. آیة اللّٰه تبریزی.
۴ - علی‌الظاهر واجب است برای هر عمرۀ مفردۀ جداگانه طواف نساء بجا آورد، اگرچه تحلّل با طواف

ص:154
نساء واحد بعید نیست ؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۵ - هر احرام، طواف نساء مستقل لازم دارد ؛ آیات عظام:
خویی، شبیری زنجانی، صافی، جوادی، سبحانی، حکیم و اردبیلی.

٣- نیابت

اشاره

«١٣٠»

نیابت معذور با عذر طاری (1)

١ - محل اشکال است: امام‌خمینی.
٢ - صحیح و کافی است؛ آیات عظام: گلپایگانی، بهجت، تبریزی، خویی، سبحانی، فاضل، سیستانی، شاهرودی، وحید، جوادی، اردبیلی.
٣ - اگر عذر او منجر به نقص بعضی از اعمال حج نشود، نیابت او صحیح است؛ آیةاللّٰه خامنه‌ای؛ و اگر موجب نقص شود محل اشکال است؛ آیةاللّٰه نوری.


1- بنابر نظر اکثر: اگر نایب هنگام قبول نیابت معذور نباشد ولی بعد از استیجار معذور شود، این عذر را طاری گویند

ص:155
۴ - در عمره و حج واجب اگر هنگام محرم شدن اطمینان داشته باشد که می‌تواند اعمال اختیاری را انجام دهد، نیابتش صحیح و از منوب‌عنه کفایت می‌کند، هرچند در اثنای عمل عذر، طاری شود و در عمره و حج مستحب نیابت معذور اشکال ندارد؛ آیةاللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - اگر عذر طاری قبل از احرام باشد بنا بر احتیاط مجزی نمی‌باشد و اگر بعد باشد مجزی است؛ آیةاللّٰه حکیم.
۶ - بعید نیست که حج وی صحیح باشد؛ آیةاللّٰه فیاض.
٧ - نیابت معذور چه در عذر طاری و چه در غیر طاری، در صورتی که نایب واقعاً و نه از روی مسامحه، معذور باشد صحیح است؛ آیةاللّٰه مکارم.
«١٣١»

آیا کسی که قدرت بدنی ندارد با فرض عدم استقرار

حج، باید نایب بگیرد؟
١ - بر این شخص واجب است استنابه فوراً با یأس از خوب شدن؛ آیات عظام: بهجت، خویی، شبیری زنجانی، جوادی، سبحانی، سیستانی، شاهرودی؛ و احوط آن است که کسی را که به حج نرفته اجیر کند ؛ آیةاللّٰه فیاض.
٢ - واجب است بنابر احتیاط با یأس؛ آیةاللّٰه تبریزی.
٣ - با یاس از بهبود واجب است و با امید خوب شدن احوط است؛ آیةاللّٰه صافی و آیةاللّٰه گلپایگانی.

ص:156
۴ - واجب نیست؛ آیات عظام: امام خمینی، حکیم، خامنه‌ای، سبحانی، مکارم، فاضل، اردبیلی و نوری.
۵ - وجوب استنابه محل اشکال است اگر چه احوط استنابه است؛ آیةاللّٰه وحید.
«١٣٢»

نیابت شخص مستطیع

١ - نمی‌تواند نایب شود و حج او باطل است؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، شبیری زنجانی، سبحانی و نوری.
٢ - در هر صورت اگر نایب شد، حج نایب صحیح و ذمۀ منوبٌ عنه برئ می‌شود؛ آیات عظام: بهجت، تبریزی، خویی، سیستانی، فاضل، جوادی، مکارم و وحید.
٣ - اگر نایب از مستطیع بودن خود بی اطلاع باشد بعید نیست که حج نیابی او صحیح باشد؛ آیةاللّٰه خامنه‌ای.
۴ - در صورت علم به استطاعت، نیابت صحیح نیست و اگر غافل یا جاهل باشد در نیابت و صحت حج او اشکال است؛ آیةاللّٰه گلپایگانی و آیةاللّٰه صافی.
۵ - نمی‌تواند نایب شود و بنا بر احتیاط حج او باطل است مگر غافل یا جاهل قاصر باشد که در این صورت حج او صحیح است؛ آیةاللّٰه اردبیلی.
تذکر: مراجعی که قائل به صحت حج شده‌اند، نسبت به صحت اجاره و بطلان آن تفصیلاتی دارند که باید به مناسک ایشان مراجعه شود.

ص:157

احرام کودکان

اشاره

«١٣٣»
محرم نمودن کودک غیر ممیز، توسط ولیِّ او مستحب است؛ به‌این گونه که به او لباس احرام بپوشاند؛ و نیت کند که «این طفل را محرم می‌کنم برای حج» ، یا «این طفل را مُعْتَمِرْ می‌کنم به عمرۀ تمتع» ؛ و اگر ممکن باشد، تلبیه را به او تلقین کند، و گرنه خودش به جای او بگوید؛ و باید وظایف و اعمال را مطابق وظیفه انجام دهد.
«١٣۴»

مراد از ولیّ در احرام کودک

١ - مراد از ولیّ در این مورد، بعید نیست که کفیلِ بچه و نگهدار او باشد، اگرچه ولیِّ شرعی او نباشد؛ امام خمینی.
آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه تبریزی : همین نظر در صورتی که مستلزم تصرف در اموال طفل نباشد والا اذن ولی شرعی لازم است.
٢ - ولیّ در این مقام عبارت است از ولیّ در مال؛ مثل

ص:158
اب وجدّ ابی و وصیّ ایشان و حاکم و امین حاکم. و ولایت مادر دراحرام طفل وسایر اعمال حج خالی از وجه نیست ؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - ولی طفل در این امر کسی است که شرعاً اختیار دارد کودک را به سفر حج ببرد خواه پدر و جد پدری باشد یا غیر آن‌ها؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - ولیّ طفل در این امر کسی است که حق حضانت و سرپرستی او را دارد، چه پدر و مادر او باشند و چه غیر آنها. آیة اللّٰه سیستانی.
۵ - غیر ولیّ شرعی مانند عمو و دایی و برادر، محل اشکال است، اگرچه کفیل و نگهدار بچه باشد، لکن مادر در این مورد ملحق به ولیّ شرعی است، و امّا در بچۀ ممیّز در مواردی که اجازۀ ولیّ لازم است اجازۀ غیر ولیّ شرعی کفایت نمی‌کند؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
۶ - مقصود از ولیّ، همان ولیّ شرعی است، ولی مادر در این مورد ملحق به ولیّ شرعی است؛ آیة اللّٰه فاضل و آیة اللّٰه اردبیلی.
و همچنین کسی که متکفل امور کودک غیر ممیّز است می‌تواند او را محرم نماید؛ و در مورد اخیر احتیاطاً از ولی کودک اجازه بگیرد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
ص:159
٧ - مراد ولی شرعی و یا مأذون از طرف او است؛ آیة اللّٰه حکیم.
٨ - در غیر ولیّ شرعی، محل اشکال است؛ آیة اللّٰه نوری.
٩ - همان ولیّ شرعی است سرپرست بچه باید مأذون از طرف ولی شرعی باشد مادر در این مورد به منزله ولی شرعی است؛ آیة اللّٰه جوادی.
١٠ - مراد، ولیّ شرعی است و مادر گرچه حضانت، به عهدۀ وی باشد، ولیّ نیست؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
«١٣۵»

لزوم حفظ طفل از محرّمات احرام

بعد از محرم شدنِ طفل، ولیّ باید او را از محرّمات احرام باز دارد، و اگر ممیّز نیست، خود ولیّ، او را از محرّمات حفظ کند؛ اکثر مراجع.
در مورد کودکی که مستقلاً محرم شده ولی وظیفه‌ای ندارد و اگر ولی او را محرم کرده باید با نهی خود یا ممانعت عملی او را از محرمات باز دارد، کودک ممیز باشد یا نباشد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«١٣۶»

وضوی طفل و وظیفۀ ولیّ در اعمال طفل

ولیّ، باید طفل را وادار کند که تمام اعمال حج و عمره را

ص:160
به‌جا آورد و اگر طفل نمی‌تواند، خود او به نیابت از وی بجا آورد؛ همه مراجع.
نظر برخی مراجع نسبت به وضو:
١ - در صورت تمکّن، احوط آن است که در حال طواف، هر دو طاهر باشند و نماز طواف را هر دو بخوانند و در تمام افعال آنچه در غیر نیّت می‌تواند انجام دهد، ولیّ متصدّی نیّت می‌شود؛ آیة اللّٰه بهجت.
٢ - در وقتی که می‌خواهد طفل را طواف دهد، واجب است او را وضو دهد، اگرچه به‌صورت وضو باشد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - برای طواف کردن کودک غیر ممیّز لازم نیست که کودک یا ولی او با وضو باشند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴ - در اعمالی که نیاز به وضو دارد، احتیاطاً طفل را وضو بدهد و خودش هم وضو بگیرد؛ آیة اللّٰه فاضل.
۵ - باید او را وضو دهند؛ آیة اللّٰه صافی.
۶ - اگر طفل نمی‌تواند وضو بگیرد، به جا آوردن صورت وضو برای وی لازم نیست؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
«١٣٧»

احرام کودک ممیّز بدون اذن ولی

١ - در صحت احرام کودک ممیّز اذن ولی شرط نیست ؛

ص:161
آیات عظام: تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، سبحانی، فاضل، نوری، اردبیلی و شاهرودی ؛ ولی اگر حج مستلزم تصرف در اموال کودک باشد و ولی مصلحت نداند باید مانع شود؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٢ - اگر مستلزم تصرّف در مال باشد، احوط اعتبار اذن ولی است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - شرط نیست ولی برای تصرف در اموال به اذن ولی نیاز دارد؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
۴ - احرام او بدون اذن محقق نمی‌شود؛ آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه حکیم.
۵ - بنابر احتیاط احرام او محقق می‌شود ؛ آیة اللّٰه مکارم.
«١٣٨»

اگر کودک را در حال خواب، طواف یا سعی دهند،

یا بخشی از طواف و سعی را در
خواب باشد
١ - غیرممیّز باشد اشکال ندارد ؛ آیات عظام: بهجت، خامنه‌ای، شبیری زنجانی، جوادی، صافی، سبحانی، مکارم و اردبیلی.
٢ - طواف و سعی او صحیح است بلی احتیاط این است

ص:162
که ابتدای طواف بیدار باشد؛ آیة اللّٰه تبریزی‌و آیة اللّٰه شاهرودی.
٣ - اگر طفل غیر ممیّز باشد و ولیّش او را طواف می‌دهد اشکال ندارد؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - در طواف باید طهارت و سایر شرایط آن رعایت شود. لذا اگر کودک خوابش ببرد یا محدث شود باید طبق احکام قطع طواف عمل کند. اما در سعی طهارت معتبر نیست و اگر کودک غیر ممیز باشد چون نیت سعی او با ولیّ اوست لذا اگر خوابش ببرد سعی او صحیح است؛ آیة اللّٰه فاضل.
۵ - در کودک خواب به اندازۀ متعارف به طواف و سعی او ضرر نمی‌رساند؛ آیة اللّٰه نوری.
۶ - اگر غیر ممیز باشد و ولیش او را طواف دهد، اشکالی ندارد؛ و اگر ممیز باشد، طوافش باطل است؛ آیة اللّٰه حکیم.
«١٣٩»

[حکم شانه کودکی که در بغل طواف داده می‌شود؟]

کودکی که در بغل طواف داده می‌شود، آیا باید
شانه چپش به طرف کعبه قرار داده شود؟
١ - باید تا حدّ امکان سعی کند طوری او را طواف دهد که عرفاً طرف چپ او به طرف کعبه باشد ؛ آیات عظام:

ص:163
بهجت، سبحانی، سیستانی و اردبیلی.
٢ - لزومی ندارد ؛ آیات عظام: مکارم، تبریزی و شبیری زنجانی.
٣ - بنابر احتیاط شانه چپ کودک نیز به طرف بیت باشد ؛ آیة اللّٰه صافی.
۴ - بلی لازم است ؛ آیات عظام: فاضل و نوری، شاهرودی و حکیم.
۵ - احتیاط لازم آن است که در صورت امکان طرف چپ کودک به طرف کعبه باشد؛ آیة اللّٰه جوادی.
«١۴٠»

[سعی کودک ممیزی که خواب است؟]

کودک ممیزی که خواب است، آیا باید در ابتدای
سعی، او را برای نیّت بیدار کنند. اگر در
آغاز بیدار باشد و در بین راه بخوابد
چه حکمی دارد؟
١ - سعی از عبادات است و سعی در حال خواب صحیح نیست و باید او را بیدار کند؛ آیات عظام: بهجت، خامنه‌ای، سبحانی، سیستانی، صافی، نوری و اردبیلی ؛ و در غیر ممیّز تا حدّ ممکن باید توجه به نیت داشته باشد و بیدار باشد؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
٢ - احتیاط واجب این است که خواب نرود و آن مقدار را که خواب رفته، به نیت «اتمام ما نقص من سعیه» اعاده

ص:164
کند و اگر قبل از نیت سعی، خواب رفته - بدون اشکال - سعی او باطل است؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٣ - اگر قبل از شوط چهارم به‌خواب رفته است به احتیاط واجب سعی را از اول اعاده کند و اگر بعد از شوط چهارم خواب رفته است پس از بیدار شدن و توجه و التفات باید از جایی که به خواب رفته سعی را ادامه دهد؛ آیة اللّٰه فاضل.
۴ - در صورتی که در ابتدای سعی نیّت کرده باشد، اشکالی ندارد؛ آیة اللّٰه مکارم:
۵ - اگر ممیز است باید بیدار باشد و خودش نیت کند و تا آخر سعی باید بیدار باشد و در غیر ممیز شرط نیست؛ آیة اللّٰه حکیم.
«١۴١»

مقدار پوشش دختر بچه در هنگام طواف

١ - بنابر احتیاط به اندازه زنان معمول باشد : آیات عظام:
تبریزی، خامنه‌ای، سبحانی، سیستانی، مکارم و اردبیلی.
٢ - به مقدار زنان است: آیات عظام: گلپایگانی، صافی و شاهرودی.
٣ - پوشش معتبر نیست اگر به پنج شش سال رسیده پوشش بانوان را رعایت نماید؛ آیة اللّٰه نوری.

ص:165
۴ - پوشش خاصی معتبر نیست؛ آیة اللّٰه حکیم و آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«١۴٢»

[طهارت لباس و بدن کودک]

کودک محرمی که او را طواف می‌دهند، آیا باید بدن و
لباس او پاک باشد؟ و چنانچه قبل از طواف، او
را تطهیر کنند، آیا برای یک طواف کافی
است و وارسی بین طواف لازم نیست؟
١ - بلی لازم است و اگر معلوم نشود در اثنای طواف که چیزی خارج شده، همان تطهیر قبل از طواف کفایت می‌کند و اگر در اثناء حدثی به وجود آید احتیاط در تجدید طهارت است مگر اینکه موجب عسر و حرج باشد؛ آیة اللّٰه بهجت.
٢ - آن مقدار که بتوانند بنابر احتیاط رعایت طهارت او را بکنند ولی وارسی لازم نیست؛ آیات عظام: تبریزی، اردبیلی و سبحانی.
٣ - رعایت طهارت بدن و لباسِ او لازم نیست؛ آیة اللّٰه سیستانی و آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۴- رعایت طهارت در او حکم بالغ را دارد ولی وارسی لازم نیست؛ آیة اللّٰه حکیم.
۵ - باید شرایط طواف و نماز در طفل نیز مراعات شود و

ص:166
در صورت غیر ممیّز بودن طفل، در صورت امکان او را وضو دهند لباس و بدن او را تطهیر کنند و در صورت شک در عارض شدن حدث و خبث وارسی لازم نیست و حکم طهارت باقی است، واللّٰه العالم؛ آیة اللّٰه صافی.
۶ - بلی لازم است و وارسی در بین طواف لازم نیست؛ آیة اللّٰه جوادی؛ ولی اگر متوجه شدند که لباس و بدن او نجس شده، احتیاط این است که آنها را تطهیر کنند؛ آیة اللّٰه فاضل.
٧ - چنانچه قبل از طواف او را تطهیر کرده باشد کافی است؛ آیة اللّٰه مکارم.
٨ - بلی لازم است و برای یک طواف کافی است، و وارسی لازم نیست؛ آیة اللّٰه نوری.
ص:167

مسایل مرتبطه

١- تقلید

اشاره

«١۴٣»

بقا با اعلمیّت میت

١ - جایز است؛ امام‌خمینی و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٢ - در مسائلی که عمل کرده واجب است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - بقا در هر صورت جایز است ولی سزاوار است که احتیاط در بقای بر تقلید میت اعلم، ترک نشود؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - لازم است به فتوای او باقی بماند؛ آیات عظام: جوادی، وحید، فاضل و حکیم.
۵ - باید باقی بماند و التزام به متابعت از فتوای وی در حال حیات کافی است؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۶ - بنابر احتیاط واجب، لازم است؛ آیة اللّٰه صافی.
٧ - در مسائل عمره و حج بر تقلید میت باقی نمانند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
٨ - واجب است به شرط عمل به فتوای وی؛ آیة اللّٰه مکارم.

ص:168
٩ - واجب است؛ آیة اللّٰه نوری.
١٠ - بقاء بر تقلید میت جایزاست در مسائلی که از او یاد گرفته؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
١١ - اگر مجتهدی که انسان از او تقلید می‌کند از دنیا برود، باید از مجتهد زنده تقلید کند ولی در مسایلی که آنها را یاد گرفته است باید به تقلید میت اعلم باقی بماند؛ آیة اللّٰه سبحانی.
١٢ - باید در مسائلی که در زمان حیات وی یادگرفته ولو فراموش کرده باشد، باقی بماند؛ آیة اللّٰه تبریزی.
١٣ - واجب است مطلقا؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١۴۴»

رجوع به حیّ اعلم از میّت

١ - واجب است؛ آیات عظام: بهجت، جوادی، شبیری زنجانی، سیستانی، سبحانی، شاهرودی، صافی، حکیم، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، وحید، اردبیلی و نوری.
٢ - احوط است؛ امام‌خمینی و آیة اللّٰه خامنه‌ای.
«١۴۵»

تساوی یا شک در اعلمیّت حی و میت

١ - بقا جایز است؛ آیات عظام: امام خمینی، تبریزی، خامنه‌ای و اردبیلی.

ص:169
٢ - در هر دو فرض، رجوع به حی جایز است؛ آیات عظام: بهجت، جوادی، سبحانی و عزالدین زنجانی.
٣ - اگر اعلمیتی در میان آنها معلوم نشود، یا مساوی باشند، مخیّر است، مگر در موارد علم اجمالی، یا قیام حجت اجمالی، که بنابر احتیاط واجب باید رعایت هر دو فتوی را بنماید؛ آیة اللّٰه سیستانی.
۴ - در احکام عمره و حج به تقلید متوفی باقی نمانند؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - در صورت تساوی بقا در همه مسایل، جایز است؛ آیة اللّٰه فاضل و در صورت شک احتیاط رجوع به مجتهد حی است آیة اللّٰه صافی.
۶ - اگر اعلمیت حی معلوم نشود، بقا واجب است؛ آیة اللّٰه وحید و آیة اللّٰه حکیم.
٧ - در صورت تساوی میت و حی یا شک در اعلمیت هر کدام، عمل به فتوای میت در آن چه بدان عمل کرده، واجب است و در بقیه به حی رجوع نماید؛ آیة اللّٰه مکارم.
٨ - در صورت تساوی مخیر است؛ ولی اگر یکی از آنان پرهیزگارتر است، به احتیاط واجب از او تقلید کند؛ آیة اللّٰه شاهرودی.
ص:170
٩ - اگر نتواند اعلمیّت یکی از آن دو را احراز کند، می‌تواند بر تقلید میت بماند اگر مخالفت فتوای حیّ یا میت را نداند؛ والاّ باید به احوط قولین عمل نماید؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١۴۶»

عدول از مرجع زنده به مرجعی دیگر

١ - عدول جایز نیست مگر مرجع دوم اعلم باشد؛ آیات عظام: تبریزی، خویی، شبیری زنجانی، سبحانی، شاهرودی، گلپایگانی، نوری.
آیات عظام: خامنه‌ای، مکارم و اردبیلی: همین نظر بنابر احتیاط واجب.
به مساوی جایز است؛ ا مام خمینی، فاضل، عزالدین زنجانی.
٢ - در صورت تساوی، در تمام مسایل یا بعض مسایل غیر مرتبط، جایز است، هر چند احوط ترک عدول است مگر به اعلم و حکم اورعیّت مانند اعلمیّت است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٣ - اگر تقلید سابق طبق حجت شرعی بوده عدول جایز نیست، مگر مرجع زنده‌ای، اعلمیتش به حجت شرعی ثابت شود؛ آیة اللّٰه حکیم.

ص:171
«١۴٧»

رجوع در احتیاط واجب به مجتهد دیگر

اگر مکلف نداند مرجعش در مسأله‌ای احتیاط واجب کرده و به صورت ناخودآگاه طبق فتوای فالاعلم عمل نماید، آیا عمل او صحیح است؟
١ - عمل وی با استناد به فالاعلمِ واجد شرایط، صحیح است، هرچند بعد از عمل صورت گیرد؛ آیات عظام:
بهجت، تبریزی، جوادی، خامنه‌ای، شبیری زنجانی، سبحانی، سیستانی، شاهرودی، صافی، حکیم، عزالدین زنجانی، فاضل، مکارم واردبیلی.
٢ - جایز نیست؛ آیة اللّٰه فیاض.

٢ - حکم خمس سپرده‌ها

اشاره

«١۴٨»

حکم خمس سپرده‌های حج و عمره

با فرض:
الف - عدم تشرّف در سال واریز پول.
ب - عدم تعلّق خمس به پول قبل از واریز.
١ - خمس ندارد. آیات عظام: بهجت، جوادی، سبحانی،

ص:172
صافی و مکارم ؛ در صورتی که واریز قبل از استقرار حج باشد؛ آیة اللّٰه نوری.
٢ - خمس دارد. آیات عظام: تبریزی، خامنه‌ای، شاهرودی، فاضل و فیاض؛ مگر حج مستقر باشد و راه دیگری برای تشرف نباشد؛ آیة اللّٰه سیستانی.
٣ - نسبت به اعمال مستحبی، چنانچه سال بر آن بگذرد باید خمس آن بپردازد؛ ولی نسبت به حج و عمره واجب، چنانچه راه دیگری غیر از ثبت‌نام نباشد و یا راه دیگر مشقت داشته باشد، خمس واجب نمی‌شود، ولو اینکه نوبت فرد پس از پایان سال خمسی باشد، مگر اینکه ثبت‌نام و واریز کردن پول فقط به معنای حق اولویت باشد و پول در ملکیت فرد باقی بماند که در این صورت پس از گذشت سال، بنابر احتیاط واجب باید خمس آن را بپردازد؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
۴ - اگر به قصد حج و عمره سپرده‌گذاری کرده است، خمس آن واجب نیست اگر چه مستحب باشد؛ آیة اللّٰه حکیم.
۵ - در عمره و حج مستحب خمس دارد و در واجب اگر متعارفاً راه تشرف منحصر به آن باشد خمس ندارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
ص:173
«١۴٩»

حکم خمس سود سپرده‌ها

(با فرض دریافت آن در ضمن یکی از عقود
شرعی و فرض عدم تشرّف در سال واریز)
١ - باید خمس آن پرداخت شود: حضرات آیات:
سیستانی، شاهرودی، فاضل، فیاض و تبریزی؛ بنابر احتیاط؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
٢ - از منافع سال وصول است: آیة اللّٰه نوری و آیة اللّٰه حکیم؛ اگر پیش از سال عزیمت قابل وصول نبوده است؛ آیات عظام: جوادی، خامنه‌ای و صافی.
٣ - خمس ندارد؛ آیات عظام: بهجت و مکارم.
توجه: طبق نظر همه آیات عظام در صورت تشرف درهمان سال واریز، خمس ندارد.
۴ - از درآمدهای سال وصول سود محسوب می‌شود؛ اگر در همان سال صرف مؤونه شد، خمس ندارد و در غیر این صورت باید خمس آن را بدهد؛ آیة اللّٰه سبحانی.
۵ - نسبت به مقدار سودی که سال بر آن گذشته حکم مسأله قبل را دارد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:174

٣ - نماز در حرمین

اشاره

«١۵٠»

تخییر بین قصر و اتمام

١ - تخییر بین قصر و اتمام در تمام دو مسجد فعلی حتی در جاهای توسعه داده شدۀ داخل مسجد؛ آیات عظام:
امام‌خمینی، سبحانی و اردبیلی.
٢ - تخییر در قسمت قدیمی دو مسجد؛ و در جاهایی که بعداً به این دو مسجد اضافه شده، به احتیاط واجب
شکسته است؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه شاهرودی.
٣ - تخییر در شهر مکه و مدینۀ قدیم؛ آیات عظام: خویی، وحید و تبریزی.
۴ - تخییر در همۀ مکه و مدینه؛ آیات عظام: جوادی، گلپایگانی، خامنه‌ای، سیستانی، حکیم، صافی، عزالدین زنجانی، فاضل، فیاض، مکارم و نوری.
۵ - در هیچ‌جا تخییر ثابت نیست؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
«١۵١»

نماز جماعتِ غیر استداره‌ای

١ - با سایر مسلمین به جماعت نماز بخوانند؛ آیات عظام:

ص:175
امام خمینی، جوادی، خامنه‌ای، فاضل، مکارم، اردبیلی و نوری؛ و اعاده واجب است؛ آیة اللّٰه سبحانی.
(با رعایت خصوصیاتی که در فتاوای ایشان خواهد آمد)
٢ - به گونه‌ای عمل شود که موجب وهن نشود و وظیفۀ منفرد، رعایت شود یا اعاده شود؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه شاهرودی؛ و رعایت وظیفۀ انفراد با خواندن حمد و سوره و اگر نمی‌شود با حدیث نفس - در غیر نماز جمعه که در هر حال باید اعاده شود - ممکن است و اقتدا صوری است و احکام جماعت مترتب نمی‌شود؛ آیات عظام: خویی، تبریزی، وحید، سیستانی و عزالدین زنجانی.
آیة اللّٰه حکیم ، همین نظر با این اضافه: احکام جماعت مترتب می‌شود.
٣ - نماز با آنان در حال ضرورت بی‌اشکال است؛ و در غیر حال ضرورت، اگر موجب تألیف قلوب آنها و دفع اتهام به شیعه باشد، شرکت خوب است ولی باید با تمکن اعاده نمایند و خروج از مسجد هنگام اقامۀ نماز جماعت شایسته نیست؛ آیة اللّٰه صافی و آیة اللّٰه گلپایگانی.
۴ - شرکت در نماز جماعت عامه خوب است ولی در شرایط فعلی باید نماز اعاده شود؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.
۵ - جایز است به شرطی که حمد و سوره را بخواند؛ آیة اللّٰه فیاض.
ص:176
«١۵٢»

نماز جماعت استداره‌ای

١ - نیاز به اعاده ندارد؛ امام‌خمینی؛ در صورتی که نزدیک‌تر از امام به کعبه نباشد؛ آیة اللّٰه جوادی و آیة اللّٰه عزالدین زنجانی.
٢ - باید اعاده شود یا وظیفه منفرد، رعایت شود؛ آیة اللّٰه بهجت و آیة اللّٰه وحید ؛ و حکم اقتدای صوری طبق فتاوای آیات عظام: خویی، تبریزی، سیستانی و شاهرودی در مسأله قبل گذشت.
٣ - نماز کسانی که پشت سر یا دو طرف امام ایستاده‌اند، صحیح است، ولی نماز افرادی که روبروی امام قرار دارند صحیح نیست؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
۴ - نماز به نحو استداره مانعی ندارد ولی بنابر احتیاط باید به حسب دایره مقدم بر امام نباشد و همچنین بنابر احتیاط، نزدیکتر از امام به کعبه هم نباشد؛ آیة اللّٰه مکارم و آیة اللّٰه‌اردبیلی ؛ در فرض صحت اصل اقتدا و گذشت حکم لزوم اعاده در مسألۀ قبل؛ آیة اللّٰه گلپایگانی و آیة اللّٰه صافی.
۵ - نماز به نحو استداره مانعی ندارد ولی در شرایط کنونی به نماز با عامه نمی‌توان اکتفا کرد؛ آیة اللّٰه شبیری زنجانی.

ص:177
۶ - در غیر مورد تقیه استداره جایز نیست؛ ولی اگر کسی نمی‌دانسته و به این صورت خوانده نمازش صحیح و قضا ندارد؛ آیة اللّٰه فاضل.
٧ - با حفظ نسبت در تمام دایره صحیح است؛ آیة اللّٰه نوری.
٨ - اگر پشت سر امام جماعت باشد و قرائت را بخواند، صحیح است وگرنه باطل است؛ آیة اللّٰه حکیم.
٩ - نماز در صورتی صحیح است که در تمام دور از امام عقب‌تر باشد؛ ولی نماز کسانی که روبروی امام جماعتند، صحیح نیست به هر حال باید نماز اعاده شود؛ آیة اللّٰه سبحانی.
١٠ - به مسأله قبل مراجعه شود؛ آیة اللّٰه فیاض.
«١۵٣»

سجده بر فرش

١ - سجده بر فرش در مسجدالنبی مانع ندارد و مهر گذاشتن جایز نیست و لازم نیست در جایی که سنگ است نماز بخوانند و یا حصیر یا نحو آن با خود ببرند، و. . . از انجام عملی که موجب هتک و انگشت‌نما شدن باشد اجتناب نمایند؛ امام‌خمینی، آیة اللّٰه نوری ؛ ولی هرگاه به سهولت بتواند روی سنگ‌های مسجد نماز بخواند،

ص:178
آن را ترک نکند؛ آیة اللّٰه جوادی و آیة اللّٰه مکارم.
٢ - در غیر صورت تقیّه و ضرورت، در مکانی که ما یصحّ السجود علیه وجود دارد، نماز بخواند؛ آیات عظام:
صافی، گلپایگانی و حکیم.
٣ - اگر مخالف تقیه و یا موجب هتک و انگشت‌نما شدن نباشد، در محلی از مسجد که بتواند بر ما یصحّ السجود علیه سجده نماید، نماز بخواند؛ آیة اللّٰه فاضل.
۴ - اگر در آن مکان، تمکن از سجود بر آنچه سجود بر آن جایز است ندارد، سجده صحیح است؛ آیة اللّٰه خویی و آیة اللّٰه سیستانی ؛ ولی در نماز جماعت حتی اگر می‌تواند به جایی برود که مایصح السجود باشد، می‌تواند در جای خودش بر فرش سجده کنند؛ آیة اللّٰه فیاض.
۵ - اگر در مسجد، تمکن از سجود بر ما یصحّ السجود علیه ندارد، جایز است؛ آیة اللّٰه تبریزی ولی اگر امر دایر این است که در مسجد نماز فرادی بخواند و بر فرش سجده کند یا در منزل نماز را با شرایط آن اقامه کند، باید در منزل نماز بخواند؛ آیة اللّٰه‌اردبیلی.
۶ - در صورت امکان باید بر «ما یصحّ السجود علیه» ، سجده کند، مگر از جهت تقیّه نتواند، که در این صورت اگر زمان یا مکانی دیگر هست که رعایت، ممکن است،
ص:179
اکتفا به غیر آن، خلاف احتیاط است؛ آیة اللّٰه بهجت.
٧ - قرار دادن چیزی در محل سجده اگر خلاف تقیه باشد، جایز نیست و واجب است نمازگزار کوشش کند که تا در صورت امکان، جایی بیابد که بر سنگفرش یا چیزی که سجده بر آن صحیح است، سجده کند؛ و اگر تقیّه ایجاب کند که بر فرش سجده کند، نمازش صحیح است؛ آیة اللّٰه خامنه‌ای.
٨ - سجده بر فرش کفایت نمی‌کند و باید نماز را اعاده کند؛ آیات عظام: سبحانی، شاهرودی، شبیری زنجانی و وحید.
«١۵۴»

سجده بر کاغذ

١ - مطلقاً اشکال ندارد، چه از کاه ساخته شده باشد و چه از پنبه؛ آیات عظام: امام خمینی، خویی، شبیری زنجانی، فاضل، فیاض، حکیم، سیستانی، صافی و نوری؛ ولی سجده بر دستمال کاغذی صحیح نمی‌باشد؛ آیة اللّٰه تبریزی.
٢ - اگر از چیزهایی که سجده بر آن صحیح است تهیّه شده باشد، جایز است؛ آیات عظام: بهجت، مکارم، عزالدین زنجانی، سبحانی، اردبیلی و شاهرودی.
٣ - سجده بر کاغذ ساخته از چیزی که سجده بر آن جایز نیست مشکل است؛ آیة اللّٰه جوادی.

ص:180
«١۵۵»

نماز در هواپیما

١ - با رعایت شرایط، حتی با علم به وصول در وقت، نماز صحیح است؛ آیات عظام: بهجت، جوادی، خامنه‌ای، شبیری زنجانی، حکیم، سیستانی، شاهرودی، فاضل، فیاض، و مکارم.
٢ - چنانچه احتمال بدهد تا آخر وقت، هواپیما فرود نمی‌آید، می‌تواند بخواند ولی اگر در وقت رسید، باید اعاده کند؛ آیات عظام: تبریزی، سبحانی و عزالدین زنجانی.
آیة اللّٰه صافی: همین نظر بنابر احتیاط.
٣ - با یأس از اینکه هواپیما تا آخر وقت فرود بیاید، می‌تواند بخواند؛ و در این فرض حتی اگر هواپیما در وقت رسید، اعاده لازم نیست؛ آیة اللّٰه اردبیلی.
تذکّر: در صورتی که وقت نماز در هواپیما فوت می‌شود، باید در هر صورت با تحصیل طهارت، با رعایت شرایط ممکنه، نماز بجا آورده شود.
وآخر دعوانا ان الحمدللّه ربّ العالمین
و صلّی اللّه علی سیّدنا محمّد و آله الطاهرین

درباره مركز

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».