روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات المجلد 5

اشاره

سرشناسه : خوانساری، محمد باقر بن زین العابدین، 1226-1313ق.

عنوان و نام پدیدآور : روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات/ تالیف محمدباقر الموسوی الخوانساری الاصبهانی.

مشخصات نشر : بیروت - لبنان - دارالاحیاء التراث العربی

مشخصات ظاهری : 8 ج

یادداشت : عربی.

یادداشت : کتابنامه.

یادداشت : نمایه.

موضوع : اسلام -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

موضوع : شیعه -- سرگذشتنامه و کتابشناسی

موضوع : مجتهدان و علما

موضوع : سادات ( خاندان ).

رده بندی کنگره: ‫ BP21 ‫ /خ9ر9041 1300ی

رده بندی دیویی: ‫ 297/92

شماره کتابشناسی ملی: 55315

توضیح : این کتاب که در بین علماء و محققان از جایگاه والائی برخوردار است. در ذکر علماء و زندگی نامه، اساتید، شخصیت، شاگردان و علم آنها و نکات قابل توجه دیگری در خصوص زندگی علماء و مترجمین می باشد و در واقع دایره المعارفی در مورد جمیع علماء است، که از مسائل مختلف در احوال علماء بحث کرده و از همه علماء به خصوص کسانی که شهرت کمی نیز دارند، در این کتاب بحث شده است. کتاب حاضر بر اساس حروف الفبا تنظیم شده و در ترجمه هر شخص اسم شبیه به آن شخص را هم آورده است و در پایان هر جلد فهرست اعلام، اوطان و فهرست عامه را نیز آورده است.

ص: 1

اشاره

ص: 2

ص: 3

باب ما اوله العین المهمله من سایر اطباق الفریقین

426- عاصم بن بهدله الکوفی

العالم المحمود و العارم المنجود ابو بکر عاصم بن بهدله الاشبلی او عبد المنکر المفرد الاسدی الکوفی المکنی والده المذکور بابی النجود(1)

هو أحد القرّاء السّبعه المشهورین المعتقد اجماع الأمّه علی حجّیه قرائتهم، و صحّه روایتهم، و آرائهم. و هم: نافع بن عبد الرحمان المدنی، و عبد اللّه بن کثیر المکی، و أبو عمرو بن علاء البصری، و عبد اللّه بن عامر الشّامی، و حمزه بن حبیب الکوفی، و علی بن حمزه النّحوی المشهور بالکسائی، و عاصم بن أبی النّجود المذکور.

و کان اتّفاق أهل هذه الصّناعه علی کون هذا الرّجل أصوب کلّ أولئک المذکورین رأیا، و أجملهم سعیا و رعیا، و أحسنهم استنباطا لسیاق القرآن، و أکثرهم استیناسا بجواهر کلمات الرّحمان، و لذا أوقعوا رسم جمیع المصاحف المجیده بالسّواد الّذی هو الأصل فی الکتابه علی قرائته، و إن کانت روایه أحد من الرّاویین له المخصوصین بنقل القرائه عن حضرته، و أمّا قرائه الباقین فیرسمونها بالحمره؛ و یشیرون إلی صاحبیها فی حواشی الصّفحه.

ثمّ انّ لهذا الرّجل الأمین، مثل سائر سهمائه المذکورین، راویین مشهورین لا تسند قرائته المشهوره إلّا إلی أحد هذین، أحدهما أبو عمرو البزاز حفص بن سلیمان بن المغیره الکوفی الواقع علی روایته الرّسم بالسّواد، و ثانیهما أبو بکر بن عیاش المسمّی بشعبه، الّذی رمزه فی المصاحف المجیده حرف الصّاد.

ص: 4


1- له ترجمه فی تأسیس الشیعه، تهذیب ابن عساکر 7: 219، تهذیب التهذیب، 5: 38، ریحانه الادب 4: 336، غایه النهایه 1: 347، الفهرست 49، مجالس المؤمنین میزان الاعتدال 2: 187 وفیات الاعیان 2: 127

و قال إمامنا العلّامه اعلی اللّه مقامه فیما نقل عن کتابه «المنتهی»: و أحبّ القراءه إلیّ قراءه عاصم المذکور من طریق أبی بکر بن عیاش، و لکنّه مناف لما یظهر من «الشّاطبیه» و شرحها انّ حفصا أرجح من شعبه باتقانه و ضبطه القرائه علی عاصم المذکور، و ما نقل أیضا عن ابن معیتهم الفقیه المعروف انّه قال: هو أقرأ من أبی بکر هذا و قد تقدّمت الإشاره إلی اسماء سایر الأربعه عشر الرّاوین عن هؤلاء السّبعه فی ذیل ترجمه حمزه بن حبیب الکوفی فلیراجع ثمّ انّ لکلّ من أولئک السّبعه مشایخ کابرین معتمدین، قد أخذ القراءه عنهم حتّی انتهوا إلی رسول اللّه حسب ما ضبطوها فی کتب القرائه و غیرها.

فأمّا العاصم الکوفی الّذی هو صاحب العنوان و قد قرء القراءه بمقتضی ضبطهم المذکور علی أبی عبد الرّحمان السّلمی، و زر بن حبیش، و سعد بن أیاس الشّیبانی، و أخذها أبو عبد الرّحمان المذکور عن مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام، و هو من النبی صلی اللّه علیه و آله.

و امّا النّافع المدنی فقد أخذ القراءه من خمسه منهم: أبو جعفر یزید القعقاع القاری، و هم أخذوها من أبی هریره، و هو من ابن عبّاس، و هو من رسول اللّه.

و امّا ابن کثیر المکی فقد أخذها من ثلاثه منهم: عبد اللّه بن السائب، و هم یوصلون سندهم إلی النبیّ صلی اللّه علیه و آله.

و امّا ابن عامر الشّامی، فقد أخذها من أبی دردا و غیره، و أبو دردا أخذها منه.

و أمّا أبو عمرو البصری، فقد أخذها من جماعه من أهل الحجاز و البصره، و هم یوصلون سندهم إلیه و أمّا حمزه الکوفی، فقد أخذها من جماعه منهم: مولانا الصّادق علیه السّلام، و هم فی الإیصال إلی النّبی صلی اللّه علیه و اله کالسّابق.

و امّا الکسائی الکوفی فقد أخذها من جماعه منهم: حمزه، و هو فی الأیصال إلی النّبیّ صلی اللّه علیه و اله کما تقدّم، و یأتی أیضا فی آخر باب المحامده صوره اتّصال القراءه من ابن الجزری المتأخّر المقری، إلی عاصم المذکور، ثمّ منه الی رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله

ص: 5

فلیلاحظ انشاء اللّه.

ثمّ انّ بعض افاضل مشایخنا الاسمیاء بعد ذکره لهذه المشایخ من هؤلاء القرّاء و نقله لما ذکره السید نعمه اللّه الجزائری رحمه اللّه فی رساله «منبع الحیاه» فی سبب استقرار أمر القراءه علی أولئک السّبعه مع اختلافهم الشّدید فی الأداء بما یکون لفظه هکذا: لما وقعت المصاحف إلی القراءه تصرّفوا فی إعرابها و نقطها و ادغامها و إمالتها و نحو ذلک علی ما یوافق مذاهبهم فی اللّغه و العربیه و یظهر من الفاضل السّیوطی فی کتابه الموسوم ب «المطالع السعیده» انّ أوّل مصحف أعرب هو ما أعربه أبو الأسود الدّئلی فی خلافه معاویه، و یظهر من جماعه انّ أصحاب الآراء فی القرائه کانوا کثیره و کان دأب النّاس انّه إذا جاء قار جدید، أخذوا بقوله و ترکوا قراءه من تقدّمه، نظرا الی ان کلّ قار لاحق کان ینکر سابقه، ثمّ بعد مدّه رجعوا عن هذه الطّریقه، فبعضهم یأخذ قول بعض المتقدّمین، و بعضهم یأخذ قول الآخر، فحصل بینهم اختلاف شدید ثمّ عادوا و اتّفقوا علی الأخذ بقول السّبعه، و تصدّی بعض العلماء لبیان المدّعی، بالتّمسک بما روی عنه صلی اللّه علیه و اله نزل «القرآن» علی سبعه أحرف کلّها کاف شاف إلی أن قال: و فیه تأمّل سندا و دلاله، أمّا الأوّل فلانّه عامیّ و دعوی تواتره ممنوعه، و أمّا الثّانی فلانّ حمل الأحرف علی ما ذکر ممّا لاخفاء من بعده مع شدّه اختلافهم فی تفسیره بما یقرب من أربعین قولا.

و فسّرها ابن اثیر فی النّهایه بسبع لغات، حیث قال المراد بالحرف اللّغه، یعنی سبع لغات من لغات العرب متفرّقه فی «القران»، فبعضه بلغه قریش، و بعضه بلغه هذیل، و بعضه بلغه الهوازن، و بعضه بلغه الیمن و ربّما أید ذلک بما روی عنه صلی اللّه علیه و اله أنّه قال لجبرئیل انّی بعثت إلی امّه أمیین فیهم الشّیخ الفانی، و العجوز الکبیره، و الغلام، قال فمرهم فلیقرؤا «القرآن» علی سبعه أحرف، ثمّ إلی أن قال بعد ذکر جمله من الرّوایات و الأقوال المنافیه لهذا الحمل، و بالجمله انّ حمل سبعه أحرف علی قراءه القرّاء السّبعه، ممّا لا وجه له، و نزیدک بیانا انّه لو کان مراده صلی اللّه علیه و اله ذلک،

ص: 6

کیف لم یتبین الأمر فی تلک القراآت، و لم تشتهر إلی زمن القرّاء، و کیف اختصّ کلّ واحد منهم بقراءه، مع أنّ نزول «القران» کان علی جمیعها فتامّل، و کفاک فی هذا المقام النّصوص المرویه فی «الکافی» فی باب النّوادر من کتاب فضل «القرآن» ثمّ إلی أن قال فعلی هذا لا یمکن الحکم بأنّ جمیع القراءات متعلّقات من الشّرع إن قلت کیف یمنع ذلک مع انّ القرّاء السّبعه یسندون قرائتهم إلی النّبیّ صلی اللّه علیه و اله قلنا اتّصال سندهم إلیه غیر ثابت و یؤمی إلیه اختلافهم و اعتقاد کلّ واحد منهم صحّه قراءه نفسه دون غیرها، فالظّاهر أن یکون الإختلاف من أنفسهم و مقتضی فهمهم سلمنا لکن الجهل بکثیر من الوسائط بل العلم بفسقهم یقدح الرّکون إلی ما ذکروا، سیما بید ما دلّت الاخبار الصّحیحه علی نزول القرآن علی نهج واحد، إلی آخر ما ذکره قال: و أمّا الثّانی أی کون الاعراب المثبت فی المصاحف بأسره بل کون القراءات السّبع متواتره، فعن جماعه من أصحابنا دعوی الاجماع علیه، و أنکر ذلک جماعه من الأصحاب، منهم السید الفاضل المتقدّم ذکره قال بعد حکمه بعدم التواتر و قد وافقنا علیه السید الأجل علیّ بن طاوس فی مواضع من کتاب «سعد السّعود» و غیره؛ و نجم الائمّه الرّضی فی موضعین من شرح الرساله و استدل علیه بانّهم صرّحوا فی کتب القراءه بأنّ لکلّ قار راویین، فیکون الرّاوی فی کلّ ما وقع فیه الإختلاف واحدا، فمن أین یثبت التّواتر، نعم المحکی عن شیخنا الشّهید الثّانی أنّه نقل عن بعض محقّقی القراءه انّه أفرد کتابا فی اسماء الرّجال الّذین نقلوا هذه القراءات فی کل طبقه و هم یزیدون عمّا یعتبر فی التّواتر، لکنّ الموجود فی جمله من کتبهم ما قدّمناه، و إذا کان حال التّواتر بالإضافه إلی السّبعه کذلک، فما ظنّک بالإضافه إلی تمام العشره و هو خلف و یعقوب و أبو جعفر و لذا منع بعض الأصحاب عن قراءه الثّلاثه و هو فی محلّه، لکن لا ثمره مهمّه فی الفحص عن تواتر السّبعه و عدمه بعد اتّفاقهم علی جواز الأخذ بقرائه أیهم کان، و انّما الکلام فی قراءه الثّلاثه.

أقول و الإتّفاق المذکور منصوص علیه فی کلمات جماعه من العلماء الصّدور،

ص: 7

فهو الحجّه علی جواز الاخذ المذبور، مضافا إلی السّیره الإسلامیه القاطعه المنتهیه الی زمان الحضور، و عمل المسلمین بجمیع هذه القراءات، و صدق القرآن العربی علی المضبوطه بکلّ هذه الرّوایات، مع أنّ الیقین حاصل بعدم خروج القرآن عنها و لا دلیل علی تعیین العمل بواحده منها، و لا قائل بوجوب الإحتیاط برعایه الجمع بینها، و لیس هنا مرجّح منصوص یجب اتّباعه. و لا نصّ بالخصوص فیما یمتنع علیها ایقاعه، و یرتفع عنّا إتّساعه بل الأوامر المتضافره عنهم وارده: بالقراءه، کما یقرء النّاس، فزال بذلک کلّه عن وجه جواز العمل بالجمیع الالباس. و الحمد للّه علی نفی البأس و لنعم ما قیل فی مثل هذا المقیل.

بقی هنا شی ء و هو انّه قد ثبت بالدّلیل عدم جواز الاخلال بحرف و لا إعراب، و انّه یجب الإتیان بکلّ من الحروف و الإعرابات صحیحا، فهل الصّحیح المجزی قراءته هو ما وافق العربیه مطلقا، أو إحدی القراءات کذلک، و لو کانت شاذّه أو العشره أو السّبع او الجمیع عند الاختلاف لیس الاوّل و لا الأخیر بالاجماع القطعی، و أمرهم علیهم السلام بالقراءه کما یقرأ النّاس؛ و کما تعلموا و لا شک انّ النّاس لا یتجاوزون القراءات و منه یظهر بطلان الثّانی أیضا، و الحقّ جواز القراءه بإحدی العشر، و التّخصیص بالسّبع لتواترها أو إجماعیتها غیر جید، لمنع التّواتر و عدم دلاله الإجماعیه علی التعین لما عرفت انتهی.

و توفّی عاصم المذکور بالکوفه سنه ثمان، و قیل سنه سبع و عشرین و مأه، کما انّ نافعا المدنی توفّی بالمدینه سنه تسع و ستّین و مأه، و توفی ابن کثیر المکی بمکه سنه عشرین و مأه و توفی ابو عمرو بن علاء بن عمار و اسمه ریان و قیل عریان و قیل غیر ذلک بالکوفه سنه اربع و خمسین و مأه و توفّی ابن عامر الشّامی و اسمه عبد اللّه بدمشق الشّام سنه ثمان عشر و مأه، قیل و لیس فی القرّاء السّبعه من العرب غیره و غیر ابی عمرو، و الباقون هم الموالی و المتعلّقون بالعرب و المعتقون و قد تقدّم ذکر حمزه الکوفی فی بابه باتمّ تفصیل و سیأتی ترجمه الکسائی فی أواسط هذا الباب إنشاء اللّه.

ص: 8

427- العباس بن الاحنف الحنفی الشاعر

الشیخ ابو الفضل العباس بن الاحنف بن الاسود بن طلحه الحنفی الیمامی الشاعر المشهور(1)

ینتهی نسبه باحدی عشره واسطه إلی حنیفه بن لجیم بن صعب بن علی بن بکر بن وائل و هی قبیله کبیره مشهوره، و حنیفه اخو عجل الّذی هو أیضا أبو قبیله مشهوره، و الیمامی نسبته إلی الیمامه، و هی بلده بالحجاز فی البادیه اکثر أهلها بنو حنیفه و بها تنبّأ مسیلمه الکذّاب، و قتل و قصّته مشهوره، قال ابن خلّکان المؤرخ:

کان رقیق الحاشیه، لطیف الطّباع، جمیع شعره فی الغزل لا یوحد فی دیوانه مدیح، و من رقیق شعره قوله من جمله قصیده:

یا أیها الرّجل المعذب نفسه***أقصر فانّ شفاءک الإقصار

نزف البکاء دموع عینک فاستعر***عینا لغیرک دمعها مدرار

من ذا یعیرک عینه تبکی بها***أرأیت عینا للبکاء تعار

* * *

و من شعره ایضا من جمله أبیات:

ابکی الّذین أذاقونی مودّتهم***حتّی إذا أیقظونی للهوی رقدوا

و استنهضونی فلمّا قمت منتصبا***بثقل ما حملونی منهم قعدوا

* * *

و شعره کلّه جید، و هو خال ابراهیم بن العبّاس الصّولی.

و توفّی سنه اثنتین و مأه ببغداد، و حکی عمر بن شبه قال: مات ابراهیم الموصلی المعروف بالنّدیم سنه ثمان و ثمانین و مأه، و مات فی ذلک الیوم الکسائی النّحوی،

ص: 9


1- له ترجمه فی: الاغانی 8: 352، البدایه و النهایه 10: 209 تاریخ بغداد 12:127؛ شذرات الذهب 1: 334؛ الشعر و الشعراء 525؛ العبر 1: 312؛ مرآه الجنان 1:442؛ معاهد التنصیص 1: 54، معجم الادباء 4: 284، النجوم الزاهره 2: 127؛ وفیات الاعیان 2: 229

و العبّاس بن الأحنف، و هشیمه الجماره، فرفع ذلک إلی الرّشید، فأمر المأمون ان یصلّی علیهم، فخرج فصفّوا بین یدیه: فقال من هذا الأوّل؟ قالوا ابراهیم الموصلی، فقال: أخرّوه و قدّموا العبّاس بن الأحنف، فقدم فصلّی علیه، فلمّا فرغ و انصرف دنا منه هاشم بن عبد اللّه بن مالک الخزاعی فقال: یا سیدی کیف آثرت العبّاس بن الأحنف بالتقدّمه علی من حضر؟ فانشد:

و سعی بها ناس و قالوا إنّها***لهی الّتی یشقی بها و یکابد

فجحدتهم لیکون غیرک ظنّهم***إنّی لیعجبنی المحبّ الجاحد

* * *

ثم قال اتحفظها؟ فقلت: نعم، و أنشدته، فقال لی المأمون: ألیس من قال هذا الشّعر أولی بالتقدّمه؟ فقلت: بلی و اللّه یا سیدی (1) انتهی.

و قد ذکر شیخنا البهآئی رحمه اللّه فی «الکشکول» انّ اسماعیل بن معمر الکوفی القراطیسی الشّاعر المجید البارع کان بیته مألفا للشّعراء و کان یجتمع عنده أبو نواس و أبو العتاهیه و مسلم و نظرائهم و یتفاکهون و عندهم القیان و من شعره:

لهفی علی ساکن شطّ الفرات (2)***مرّر حبّیه علیّ الحیاه

ما تنقضی من عجب فکرتی***من خصله فرّط فیها الولاه

ترک المحبّین بلا حاکم***لم یقعدوا للعاشقین القضاه

و قد أتانی خبر ساءنی***مقالها فی السرّ و اسوءتاه (3)

ا مثل هذا یبتغی وصلنا***أما یری ذا وجهه فی المرآه

* * *

قال القراطیسی: قلت للعبّاس بن الأحنف: هل قلت فی معنی قولی هذا شیئا؟

قال: نعم ثمّ أنشدنی:

جاریه أعجبها حسنها***و مثلها فی النّاس لم یخلق

* * *

ص: 10


1- وفیات الاعیان 2: 229- 231
2- فی الورقه: ویلی علی ساکن شط الصراه
3- فی الورقه: من قولها فی السر واضعیتاه

خبّرتها أنّی محبّ لها***فأقبلت تضحک من منطقی

و التفتت نحو فتاه لها***کالرّشأ الوسنان فی قرطق

قالت لها: قولی لهذا الفتی***انظر إلی وجهک ثمّ اعشق (1)

* * *

و نقل أیضا عن صاحب «المثل السّائر» انّه قال بعد ان شدّد النّکیر، و بالغ فی التّشیع، علی الذین یستکثرون فی کلامهم من الألفاظ الغریبه المحتاجه إلی التفتیش و التّفنیر فی کتب اللّغه، و أورد أبیات السّموئل المشهوره الّتی أوّلها:

إذا المرء لم یدنس من اللّوم عرضه***فکلّ رداء یرتدیه جمیل

* * *

فإذا نظرنا إلی ما تضمنته من الجزاله خلناها زبرا من الحدید، و هی مع ذلک سهله مستعذبه غیر فظّه و لا غلیظه. إلی ان قال: هذا العبّاس بن الأحنف قد کان من أوائل الشّعراء فی الإسلام، و شعره کمرّ کممرنسیم (النّسیم) علی عذبات أغصان أو کلؤلوء طلّ علی طرر ریحان، و لیس فیه لفظه واحده [غریبه] یحتاج إلی استخراجها من کتب اللّغه، فمن ذلک قوله:

و إنّی لیرضینی قلیل نوالکم***و إن کنت لا أرضی لکم بقلیل

بحرمه ما قد کان بینی و بینکم***من الودّ إلّا عدتم بجمیل

* * *

و هکذا ورد قوله فی فوز الّتی کان یشبّب بها فی شعره:

یا فوز یا منیه عبّاس***قلبی یفدی قلبک القاسی

أسأت إذ أحسنت ظنّی بکم***و الحزم سوء الظّنّ بالنّاس

یقلقنی شوقی فآتیکم***و القلب مملوء من الیاس

* * *

و هل شی ء اعذب من هذه الالفاظ، و أرشق من هذه الابیات و اغلق فی الخاطر و أسری فی السّمع، و لمثلها تخف رواجح الأوزان و علی مثلها تسهر رواقد الأجفان و عن مثلها یتأخّر السّوابقّ عنه من الرهان (2) إلی آخر ما ذکره.

ص: 11


1- الکشکول 335- 336
2- الکشکول 322 المثل، السائر 67، و راجع معجم الادباء 4: 284

و نسب إلیه أیضا هذین البیتین.

قلبی إلی ما ضرنی داعی***یکثر أشجانی و أوجاعی

کیف احتراسی من عدوّی إذا***کان عدوّی بین أضلاعی

* * *

و ذکر ایضا انّ العبّاس بن الأحنف کان اذا سمع الشّعر الجید ترنّح له ای تمیل بنفسه یمینا و شمالا مثل من تناول المسکر و استخفه الطّرب.

ثمّ قال قال اسحاق بن ابراهیم الموصلی جاءنی یوما فانشدته لابن الدمینه الایاصبا نجد متی هجت من نجد

الأبیات الخمسه فتمایل و ترنح و طرب و تقدّم الی عمود هناک و قال انطح هذا العمود برأسی من حسن هذا الشّعر.

و نقل ایضا عن الصّولی عمّن اخبره قال اخرجنا للحجّ فعرجنا عن الطّریق للصّلاه فجائنا غلام فقال هل فیکم أحد من أهل البصره فقلنا کلّنا منها فقال: انّ مولای منها و هو مریض یدعوکم قال فقمنا إلیه فاذا هو نازل علی عین ماء فلمّا احسّ بنا رفع رأسه و هو لا یکاد یرفعه ضعفا و انشأ یقول:

یا بعید الدّار عن وطنه***مفردا یبکی علی شجنه

کلّما جدّ الرّحیل به***زادت الأسقام فی بدنه

* * *

ثم اغمی علیه طویلا فجاء طائر فوقع علی شجره کان مستظلّا بها و جعل یغرّد ففتح عینیه و جعل یسمع التّغرید ثمّ أنشاء:

و لقد زاد فی الفؤاد شجی***طائر یبکی علی فننه

شفّه ما شفّنی فبکی***کلّنا یبکی علی سکنه

* * *

ثمّ تنفّس الصّعداء ففاضت نفسه قال فغسلناه و کفنّاه و دفناه و سألنا الغلام عنه فقال هذا العبّاس بن الاحنف (1) و کانت وفاته فی سنه ثلاث و تسعین و مأه و کان لطیف الطّبع خفیف الرّوح دقیق الحاسه حسن الشّمائل جمیل المنظر عذب الألفاظ کثیر النّوادر انتهی ما نقلناه عن «الکشکول» و سوف یأتی فی ترجمه ابن المعتز انشاء اللّه تعالی ما یدلّ

ص: 12


1- مروج الذهب« طبعه باریس» 7: 247، الکشکول 282

علی غایه فضیله هذا الرّجل.

و امّا ابن اخته المذکور فهو ابراهیم بن العباس بن صول تکین الشّاعر المشهور المعروف بابراهیم الصّولی نسبه إلی جدّه صول کما نصّ علیه بعضهم أو إلی صول الّذی هو من بعض ضیاع جرجان الآتی إلی ترجمتها الإشاره عمّا قریب، و کان ولد حلال تشبه بخاله، و نسج علی منواله.

و هو أیضا أحد الشّعراء المجیدین، کما ذکره ابن خلّکان، قال: و له دیوان شعر کلّه نخب و هو صغیر، و من رقیق شعره قوله:

دنت بأناس عن تناء زیاره***و شطّ بلیلی عن دنو مزارها

و إن مقیمات بمنعرج اللّوی***لأقرب من لیلی و هاتیک دارها

* * *

و له نثر بدیع، فمن ذلک ما کتبه عن أمیر المؤمنین علیه السّلام، إلی بعض البغاه الخارجین یتهددّهم و یتوعّدهم، و هو «أمّا بعد، فانّ لأمیر المؤمنین أناه فان لم تغن عقّب بعدها وعیدا، فان لم یغن اغنت عزائمه؛ و السّلام» و هذا الکلام مع و جازته فی غایه الابداع، فانّه ینشأ منه بیت شعر أوّله:

أناه فإن لم تغن عقّب بعدها***وعیدا فإن لم یغن اعنت عزائمه

* * *

و کان یقول: ما اتّکلت فی مکاتبتی قطّ إلّا علی ما یجلبه خاطری و یجیش به صدری، إلّا قولی: و صار ما یحرزهم یبرزهم، و ما کان یعقلهم یعتقلهم و قولی فی رساله أخری «فأنزلوه من معقل إلی عقال، و بدلوه آجالا من آمال» فانی ألممت بقولی آجالا من آمال بقول مسلم بن الولید، الأنصاری، المعروف بصریع الغوانی و هو:

موف علی مهج فی یوم ذی رهج***کأنّه أجل یسعی إلی أمل

* * *

و فی المعقل و العقال بقول ابی تمام الطّائی:

فإن باشر الإصحار فالبیض و القنا***قراه و أحواض المنایا مناهله

و إن یبن حیطانا علیه فإنّما***أولئک عقّالاته لا معاقله

* * *

ص: 13

و إلّا فاعلمه بأنّک ساخط***علیه فإنّ الخوف لا شک قاتله (1)

* * *

و امّا ابراهیم الموصلی المتقدّم إلیه الإشاره أیضا فی الضّمن، فهو أبو اسحاق إبراهیم بن ماهان و قیل میمون بن بهمن بن یسک التّمیمی بالولاء، الأرجانی، المعروف بالنّدیم، الموصلی، و هو من بیت کبیر فی العجم، و لم یکن فی زمانه مثله فی الغناء؛ و اختراع الالحان، و کان هارون قد حبسه مرّه فی المطبق (2) فاخبر سلم الخاسر أبا العتاهیه- الشّاعر المتقدّم ذکره فی باب الهمزه- بذلک فأنشده أبو العتاهیه:

سلم یا سلم لیس دونک سرّ***حبس الموصلی فالعیش مرّ

ما استطابّ اللّذات فی المطبق***رأس اللّذات فی النّاس حرّ

ترک الموصلیّ من خلق اللّه***جمیعا و عیشهم مقشعرّ

حبس اللّهو و السّرور فما فی***الارض شی ء یلهی به و یسر (3)

* * *

و الارّجانی بتشدید الرّاء، نسبه إلی ارّجان و هی من کور الأهواز، من بلاد خوزستان، و استعملها المتنبّی مخففه کما نقله ابن خلّکان عن الجوهری فی الصّحاح (4).

و علی الجمله فلیس هو بمعرّب أردکان الّذی هو من بلاد فارس، کما توهّمه بعض من لا بصیره له من الأصحاب، فانّ اردکان اسم عجمی معناه معدن الطّریش، لأنّ بصیره أهله فی ذلک العمل إلی زماننا هذا مشهور معروف، و منه یجلب الطّریش الجید فی فصل الشّتاء إلی سایر البلدان.

و امّا حکایه موت الکسائی ببغداد فی سنه وفات صاحب العنوان، فستعرف وقوع الإشتباه فیه أیضا فی ذیل ترجمته من هذا الباب إنشاء اللّه تعالی.

ص: 14


1- وفیات الاعیان 1: 25- 25.
2- المطبق بضم المیم و سکون الطاء و کسر الباء- السجن یکون تحت الارض، و قد اتخذه العباسیون و لعل سموه بذلک من قول العرب« سنه مطبقه اذا کانت شدیده.
3- وفیات الاعیان 1: 24
4- نفس المصدر 1: 137.

428- العباس بن الفرج الریاشی البصری

الشیخ الفاضل البارع المتقدم ابو الفضل العباس بن الفرج الریاشی النحوی الغلوی البصری(1)

قال ابن خلّکان المورّخ: کان عالما روایه ثقه عارفا بأیام العرب کثیر الاطّلاع روی عن الأصمعی و أبی عبیده معمر بن المثنی و غیرهما، و روی عنه ابراهیم الحربی و ابن ابی الدّنیا و غیرهما. إلی أن قال: قتل الرّیاشی المذکور بالبصره أیام العلوی البصری صاحب الزّنج فی شوّال سنه سبع و خمسین و مأتین.

و سئل فی عقب ذی الحجّه سنه أربع و خمسین و مأتین: کم تعدّ سنه قال اظنّ سبعا و سبعین، و الرّیاشی بکسر الرّاء و فتح الیاء المثّناه من تحتها، و بعد الألف شین معجمه- هذه النسبه إلی ریاش، و هو اسم لجدّ رجل من جذام کان والد المنسوب إلیه عبدا له فنسب الیه فبقی علیه علما انتهی، و قال صاحب «البغیه» بعد ذکره لما أوردناه فی ذیل ترجمه المازنی المتقدّم ذکره فی باب الباء: وثّقه الخطیب البغدادی و صنّف «کتاب الخیل» و «کتاب الابل» و «کتاب ما اختلفت اسماؤه من کلام العرب» و غیر ذلک.

قتله الزّنج بالبصره، و کان قائما یصلّی الضّحی فی مسجده، سنه سبع و خمسین و مأتین، و لم یدفن إلّا بعد موته بزمان. و له:

أنکرت من بصری ما کنت أعرفه***و استرجع الدّهر ما قد کان قد یعطینا

أبعد سبعین قد ولّت و سابعه***أبغی الّذی کنت أبغیه ابن عشرینا (2)

* * *

ص: 15


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 367، بغیه الوعاه 2: 27، تاریخ بغداد 12: 138 تهذیب التهذیب 5: 124، ریحانه الادب 2: 348، شذرات الذهب 2: 136، العبر 2: 14 الفهرست 92 الکنی و الالقاب 2: 284، معجم الادباء 2: 284؛ النجوم الزاهره 2: 27، نزهه الالباء 199 نور القبس 288؛ وفیات الاعیان 2: 233.
2- بغیه الوعاه 2: 27.

و هو غیر ابی الفضل العباس بن عمر بن یحیی الانصاری النحوی الدمشقی الّذی روی عنه الرّشید العطّار، و من شعره:

فخفّف عن القلب الهموم مسلّیا***لعلّ الّذی تخشاه لیس یکون

و کن واثقا باللّه فی کلّ حاله***فما شدّه إلّا و سوف تهون

* * *

و غیر القاضی عباس بن ناصح المکنی بابی المعلی الجزیری الأندلسی الثّقفی، الفقیه اللّغوی النّحوی الّذی لقی هو أیضا الأصمعی و غیره بالعراق، و اجتمع بأبی نواس الشّاعر المتقدّم ذکره، و أذعن له بالفضل علی نفسه، و انصرف الی الأندلس، و مات بعد سنه ثلاثین و مأتین و من شعره.

ما خیر مدّه عیش المرء لو جعلت***کمدّه الدّهر و الأیام تفنیها

فارغب بنفسک أن ترضی بغیر رضا***و ابتع نجاتک بالدّنیا و ما فیها (1)

* * *

ثمّ انّ المراد بصلاه الضّحی الّتی کان یفعلها الریاشی هو ما ابتدعه العامّه؛ مثل صلاه تراویحهم، و نسبوه إلی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله بروایه ابی هریره الکذّاب و غیره، و قد اختلفوا فی عدد رکعات تلک الصّلاه، أنّها أربع أو ثمان أو اثنتا عشره؟

یفعلونها فی وقت الضّحی؛ و هو صدر النّهار حین یرتفع الشّمس، و یلقی شعاعها، و لهم الحثّ الأکید علی مواظبتها، مع انّهم یندبونها، و ذلک لانّ الشّیطان لا یمانع أحدا أبدا عنها، کیف و هو یزعم انّها من عمله و عبادته دون عباده ربّنا الجلیل.

و من جمله من روی عن المازنی و الرّیاشی المذکور، کما عن یاقوت الحموی هو عسل بن ذکوان العسکری أبو علیّ النّحوی صاحب کتاب «اقسام العربیه» و «الجواب المسکت» و غیر ذلک. و منهم ابن درید اللّغوی الآتی ذکره و ترجمته فی باب المحامده انشاء اللّه، و من جمله ما رواه ابن درید المذکور عنه هو ما نقله شیخنا الصّدوق فی «الأمالی» عن أحمد بن یحیی المکتب قال: حدّثنا أبو الطّیب أحمد بن محمّد الورّاق، قال: حدّثنا محمّد بن الحسن بن درید الأزدی العمّانی، قال: حدّثنا العبّاس

ص: 16


1- بغیه الوعاه 2: 28

ابن الفرج الرّیاشی، قال: حدّثنی أبو زید النّحوی الأنصاری قال سألت الخلیل بن احمد العروضی، فقلت له: لم هجر النّاس علیا علیه السّلام و قرباه من رسول اللّه قرباه و موضعه من المسلمین موضعه و عناؤه فی الاسلام عناؤه فقال بهر و اللّه نوره انوارهم و غلبهم علی صفو کلّ منهل و النّاس إلی اشکالهم أمیل اما سمعت الاوّل حیث یقول:

و کلّ شکل لشکله الف***أما تری الفیل یألف الفیلا.

* * *

قال. و انشدنا الرّیاشی فی معناه عن العبّاس بن الاحنف!

و قائل کیف تهاجرتما***فقلت قولا فیه انصاف

لم یک من شکلی فهاجرته***و النّاس اشکال و آلاف

* * *

و حسبنا اللّه و نعم الوکیل (1).

429- عبد الجبار بن احمد المعتزلی البغدادی

القاضی عبد الجبار بن احمد ابو الحسن الاصولی المعتزلی البغدادی(2)

المشار إلی اسمه السّامی و خلافاته الکثیره فی مصنّفات الفریقین، و خصوصا الشّایعه منها فی الأصولین، و یأتی ذکر مجلسه مع شیخنا المفید قدّس سرّه فی البحث عن دلاله آیه الغار علی تقدّم أبی بکر فی الخلافه، و حکی عنه فی القول بالإعتزال أنّه دخل یوما دار الصّاحب بن عبّاد، فرأی الأستاد أبا اسحاق الإسفراینی، فقال: سبحان من تنزّه عن الفحشاء، فقال الأستاد سبحان من لا یجری فی ملکه الّا ما یشاء، و تقدّم نقل مثل هذه الحکایه و یأتی ایضا فی تضاعیف هذا الکتاب بالنّسبه إلی غیر المبتدء و

ص: 17


1- الامالی 230
2- له ترجمه فی: تاریخ بغداد 11: 113، ریحانه الادب 4: 415، شذرات الذهب 3: 202 طبقات الشافعیه 5: 97، طبقات المفسرین 16، العبر 3: 119، لسان المیزان 3: 386، المختصر 2: 116، مجمل فصیحی 2: 128 مرآه الجنان 3: 29، میزان الاعتدال 2: 533.

المجیب مع شی ء من الکلام علی مسأله الجبر و التّفویض، و نوع من الإشاره إلی ذیلها العریض فلیلاحظ.

و ذکره أیضا سیدنا الرّضیّ الموسوی صاحب کتاب «نهج البلاغه» اعلی اللّه تعالی مقامه فی کتابه الموسوم ب «مجازات الحدیث» فی ذیل بیانه لتوجیه ما روی بطریق المخالفین عن النّبیّ صلی اللّه علیه و اله انّه قال: «ترون ربّکم یوم القیامه کما ترون القمر لیله البدر لا تضامّون فی رؤیته»، فقال: و ممّا علقته عن قاضی القضاه ابی الحسن عبد الجبّار بن احمد عند بلوغی فی القراءه علیه إلی الکلام فی الرّؤیه: الی من شرط فی قبول الخبر الواحد أن یکون راویه عدلا، و راوی هذا الخبر قیس بن ابی حازم عن جریر بن عبد اللّه البجلیّ، و کان منحرفا عن أمیر المؤمنین علی علیه السّلام، [و یقال انه کان من الخوارج] و ذلک یقدح فی عدالته [و یوجب تهمته فی روایته] و ایضا فقد کان رمی فی عقله قبل موته، و کان مع ذلک یکثر الرّوایه فلا یعلم هل روی هذا الخبر فی الحال الّتی کان فیها سالم التمییز، أو فی الحال الّتی کان فیها فاسد المعقول، و کلّ ذلک یمنع من قبول خبره و یوجب اطراح روایته. و أقول أنا: و من شرط قبول خبر الواحد أیضا مع ما ذکره قاضی القضاه من اعتبار کون راویه عدلا أن یعری الخبر المروی من نکیر السّلف، و قد نقل نکیر جماعه منهم ... إلی آخر ما رقمه (1).

و ذکره أیضا فی ذیل قوله: و من ذلک- أی من نمط المجاز الواقع فی الأحادیث النّبویه- قوله صلی اللّه علیه و اله «قیدوا العلم بالکتاب» فقال: و هذه استعاره، لأنّه جعل ضروب العلم بمنزله الابل الصّعاب الّتی تشرد إن لم تعقل و تندّ إن لم تقید، و جعل الکتاب لها بمنزله الأقیاد المانعه و العقل اللّازمه. الی أن قال: و ممّا یشبه ذلک الحال الّتی من أجلها سمّی العقل عقلا، و هو عندنا اسم لعلوم مخصوصه یطول بتعدادها الکتاب منها العلم بمجاری العادات، و منها العلم بالمشاهدات، و هو أقوی هذه العلوم و اولادها بالتّقدیم لأنّ الانسان اذا لم یعلم المشاهدات لم یصحّ أن یعلم شیئا غیرها من المعلومات

ص: 18


1- المجازات النبویه ص 48- 49 و الاضافات منه

و منها العلم بأنّ الشی ء لا یخلو من وجود أو عدم، و الموجود لا یخلو من حدوث أو قدم و انّ الجسم لا یجوز ان یکون فی مکانین فی وقت واحد، و الجسمین لا یصحّ کونهما فی مکان واحد فی حال واحده. ثمّ الی أن قال بعد عدّه لطّائفه اخری من العلوم: و ذکر لی قاضی القضاه ابو الحسن عبد الجبّار بن احمد عند قراءتی علیه ما قرأته من کتابه الموسوم بالعمده فی أصول الفقه انّ هذه العلوم المخصوصه انّما سمّیت عقلا لأنّها تعقل من فعل المقبحات و ذلک لأنّ العالم بها اذا دعته نفسه الی ارتکاب شی ء من المقبحات منعه علمه بقبحه من ارتکابه، و الإقدام علی طرق بابه تشبیها بعقال النّاقه المانع لها من الشّرود و الحائل بینها و بین النّهوض، و لهذا المعنی لم یوصف القدیم تعالی بأنّه عاقل لانّ هذه العلوم غیر حاصله له، اذ هو عالم بالمعلومات کلّها لذاته. ثمّ الی أن قال: و الکلام فی تفصیل هذه العلوم و بیان ما لأجله احتیج الی کلّ واحد منها یطول، و لیس هذا الکتاب من مظان ذکره و مواضع شرحه (1).

430- عبد الجلیل بن محمد الانصاری القرطبی

الشیخ عبد الجلیل بن محمد بن عبد الجلیل الانصاری القرطبی ابو محمد اللکی(2)

قال ابن عبد الملک کان متقدّما فی صناعه العربیه، و له فیها مسائل تدلّ علی بصیره فیها، و تبریزه فی معرفتها، قرأها علی السّهیلی و أبی سلیمان السّعدی، و روی عن ابن بشکوال و ابن الفخّار، و أقرأ بو ادیاش القرآن و العربیه، ثمّ تحول الی مراکش، و ولّی قضاء الجزیره الخضرآء و دکاله، و روی عنه أبو الرّبیع بن سالم. و مات فی حدود ستّمأه. کذا ذکره صاحب «طبقات النّحاه».

و هو غیر عبد الجلیل بن فیروز بن الحسن الغزنوی النّحوی الذی هو من أعیان غزنه

ص: 19


1- المجازات النبویه ص 179- 181
2- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 73

و صنّف: کتاب «الهدایه فی النّحو و «لباب التّصریف» و «معانی الحروف» و «مونس الانسان و مذهب الاحزان» کما عن الصّفدی فی تاریخه الکبیر.

431- عبد الحمید بن محمد «ابن ابی الحدید المعتزلی»

الشیخ الکامل الادیب المورخ عز الدین عبد الحمید بن ابی الحسین بهاء الدین محمد بن محمد بن الحسین بن ابی الحدید المداینی الحکیم الاصولی المعتزلی المعروف بابن ابی الحدید(1)

صاحب «شرح نهج البلاغه» المشهور، هو من أکابر الفضلاء المتتبّعین، و أعاظم النّبلاء المتبحّرین، موالیا لأهل بیت العصمه و الطّهاره، و إن کان فی زیّ أهل السّنّه و الجماعه، منصفا غایه الإنصاف فی المحاکمه بین الفریقین، و معترفا فی ذلک المصاف بأنّ الحقّ یدور مع والد الحسنین، رأیته بین علماء العامّه بمنزله عمر بن عبد العزیز الأموی بین خلفائهم، فکما ورد فی حدیث الشّیعه انّه یحشر یوم القیامه امّه واحده فکذلک یبعث هذا الرّجل إنشاء اللّه بهیئه علی حدّه، غیر هیئه الملاحده، و حسب الدّلاله علی علوّ منزلته فی الدّین، و غلوّه فی ولایه أمیر المؤمنین علیه السّلام، شرحه الشّریف الجامع لکلّ نفیسه و غریب، و الحاوی لکلّ نافحه ذات طیب، من الأحادیث النّادره، و الأقاصیص الفاخره، و المعارف الحقّانیه، و العوارف الایمانیه، و کذلک الکلمات الألف الّتی جمعها من أحادیث أمیر المؤمنین علیه السّلام، و ألحقها بشرحه المذکور المتین، و القصائد السّبع التی أنشدها فی فضائله و مدائحه، و أشیر فیما سبق إلی ذکر بعض من شرحها من العلماء الأعلام.

و ذکر بعض متأخّری علمائنا الأماجد إنّ شرح ابن أبی الحدید علی مذاق المتکلّمین، مع ضغث من التّصوّف و ضغث من الحکمه، و شرح المیثم علی مذاق الحکماء

ص: 20


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 13: 199؛ تلخیص معجم الآداب 4: 190 ریحانه الادب 7: 333؛ الفخری 337، فوات الوفیات 1: 248؛ الکنی و الالقاب 1: 193.

و أهل العرفان، و شرح المیرزا علاء الدّین الحسینی الإصفهانی الملقّب بگلستانه علی مذاق الأخباریین، و قال أیضا انّ ابن ابی الحدید متکلّم کتب علی طرز الکلام و أبن میثم حکیم کتب علی قانون الحکمه، و کثیرا ما یسلّط ید التّأویل علی الظّواهر حتّی فیما لا مجال للتاویل فیه، و ابن ابی الحدید مع تسنّنه قد یتوهم من شرحه تشیعه و ابن المیثم بالعکس انتهی.

و ظاهر کثیر من أهل السنّه أیضا إنکار تسنّن الرّجل رأسا بعد تشبّث الشّیعه فی اسکاتهم و الالزام علیهم بکلماته المفیده، و انصافاته المجیده، و اعترافاته المکرّره الحمیده.

هذا و قد ذکره الشّیخ عبد الرّزاق بن احمد بن محمّد بن أبی المعالی الشّیبانی الفوطی الادیب المؤرّخ المشهور بنسبه الّذی تصدر به العنوان الی قولنا الأصولی.

ثمّ قال بعد ذلک کان من أعیان العلماء الأفاضل، و أکابر الصّدور و الأماثل، حکیما فاضلا، و کاتبا کاملا، عارفا باصول الکلام، یذهب مذهب المعتزله، و خدم فی الولایات الدّیوانیه، و الخدم السّلطانیه، و کان مولده فی غرّه ذی الحجّه سنه ستّ و ثمانین و خمسمأه، و اشتغل و حصّل و صنّف و ألّف، فمن تصانیفه «شرح نهج البلاغه» عشرین مجلدا، و قد احتوی هذا الشّرح علی ما لم یحتو علیه کتاب من جنسه، صنّفه لخزانه کتب الوزیر مؤید الدّین محمّد بن العلقمی رحمه اللّه، و لمّا فرغ من تصنیفه أنفذه علی ید أخیه موفّق الدّین أبی المعالی فبعث له بمأه ألف دینار، و خلعه سنیه و فرس، فکتب إلی الوزیر هذه الابیات:

ایا ربّ العباد رفعت ضبعی***وطلت بمنکبی و بللت ریقی

و زیغ الأشعری کشفت عنّی***فلم أسلک بنیات الطّریق

احبّ الإعتزال و ناصریه***ذوی الألباب و النّظر الدّقیق

فأهلّ العدل و التّوحید أهلی***و نعم فریقهم أبدا فریقی

و شرح النّهج لم أدرکه إلّا***بعونک بعد مجهده و ضیق

* * *

ص: 21

تمثّل إذ بدأت به لعینی***هناک کذروه الطّود السّحیق

فتمّ بحسن عونک و هو أنأی***من العیوق أو بیض الأنوق

بآل العلقمیّ ورت زنادی***و قامت بین أهل الفضل سوقی

فکم ثوب أنیق نلت منهم***و نلت بهم و کم طرف عتیق

أدام اللّه دولتهم و أنحی***علی اعدائهم بالخنفقیق (1)

* * *

و من تصانیفه أیضا کتاب «العبقری الحسان» و هو کتاب غریب الوضع و قد اختار فیه قطعه وافره من الکلام و التّواریخ و الأشعار، و أودعه شیئا من إنشائه و ترسّلاته و منظوماته، و من تصانیفه کتاب «الإعتبار علی کتاب الذّریعه فی اصول الشّریعه» للسید المرتضی قدّس اللّه روحه، و هو ثلاث مجلّدات، و منها کتاب «الفلک الدّائر علی المثل السّائر» لابن الاثیر الجزری و منها کتاب «شرح المحصّل» للإمام فخر الدّین الرّازی، و هو یجری مجری النقّص له، و منها کتاب «نقض المحصول فی علم الاصول» له أیضا. و منها «شرح مشکلات الغرر» لأبی الحسن البصری فی اصول الکلام، و منها «شرح الیاقوت» لابن نوبخت و غیر ذلک (2) انتهی.

و قال صاحب «مجمع البحرین» و ابن ابی الحدید فی الأصل معتزلی یستند الی المعتزله مدّعیا انّهم یستندون إلی شیخهم أمیر المؤمنین علیه السّلام فی العدل و التّوحید، و من کلامه فی أوّل «شرح النّهج»: الحمد للّه الّذی قدّم المفضول علی الافضل لمصلحه اقتضاها التّکلیف قال بعض الأفاضل: کان ذلک قبل رجوعه إلی الحقّ، لأنّا نشهد من کلامه الإقرار له علیه السّلام، و التّبرّی من غیره ممّن تقدّم علیه، و ذلک قرینه واضحه علی ما قلناه انتهی.

و قال بعض اخر و هذا الّذی ذکره الرّجل و جماعه من المعتزله کلام غیر مقبول، و وجهه انّه یقبح من اللّطیف الخبیر أن یقدّم المفضول المحتاج إلی التّکمیل

ص: 22


1- الخنفقیق: الداهیه.
2- تلخیص معجم الاداب 4: 190

علی الکامل الفاضل عقلا و نقلا، سواء جعلناه منوطا باختیار اللّه تعالی أو باختیار الأمّه، لأنه یقبح فی العقول أیضا تقدیم المفضول علی الفاضل، کما أشرنا إلیه فی النّبوّه؛ و لکن الرّجل إنّما أراد الأوّل لأنّه نسب هذا التّقدیم إلی اللّه عزّ و جلّ، و هذا القول فی غایه ما یکون من السّخف، لأنّه نسب ما هو قبیح عقلا إلی اللّه عزّ و جلّ، مع انه عدلی المذهب، فقد خالف مذهبه، فلهذا حمل الشّکایات الوارده عن علیّ علیه السّلام من الصّحابه، و التّظلّم منهم فی الخطبه الموسوم بالشّقشقیه علی ذلک انتهی.

و حکی السید نعمه اللّه الجزائری رحمه اللّه فی «مقاماته» قال: قال ابن ابی الحدید المعتزلی: سمعت فی عصرنا من قال- یعنی من المجسّمه- فی قوله تعالی و تری الملائکه حافّین من حول العرش انّهم قیام علی رأسه بسیوفهم و اسلحتهم فقال له آخر علی سبیل التهکم به یحرسونه من المعتزله ان یفتکوا به فغضب و قال هذا إلحاد تمّ کلامه.

و فی إجازه الشّیخ ابراهیم القطّیفی نقلا عن اجازه فخر المحقّقین ابن العلّامه للشّیخ شمس الدّین محمّد بن صدقه انّه قال فیها و أجزت له روایه جمیع ما صنّفه ابن ابی الحدید شارح «نهج البلاغه» عنّی عن والدی عن جدّی سدید الدّین یوسف عنه و منه یظهر انّ والد العلّامه رحمهما اللّه تعالی کان قد قرء علیه أو یروی عنه بالإجازه، مثل جماعه آخرین من علماء العامّه الّذین ینتهی روایتنا عنهم، إلی هذا الشّیخ، و إلی السید فخار بن معد الموسوی غالبا، کما استفید لنا من کتب إجازات الأصحاب فلیلاحظ.

و قد ذکره شیخنا المحدّث الفقیه الأوحدی ابن أبی جمهور الاحسائی الآتی ذکره و ترجمته فی باب المحامده إنشاء اللّه، فقال رحمه اللّه فی رسالته الّتی کتبوها فی صوره مناظرته مع الملّا الهروی السنّی فی مباحث الإمامه بعد جمله کلام له فی ذلک المقام: ثمّ انّی أسهل علیک الطّریق، ألم تعتقد أنّ امیر المؤمنین علیا علیه السّلام کان فی غایه ما یکون من الصّفات المحموده و العداله المطلقه؟ و أنّه لیس لطاعن علیه

ص: 23

سبیل؟ فقال الملّا بل اعتقد ذلک و ادین اللّه تعالی به، فقال له الشیخ: ما تقول فی شکایته و تظلمه منهم، و نسبتهم إلی غصب حقّه و التغلب علیه ألیس ذلک قادحا فی عدالتهم، و مبطلا لخلافتهم، لانّه لا تصحّ له التّظلّم و الشّکایه ممن لم یفعل معه ما یوجب ذلک.

ثمّ قال قد نقل عن امیر المؤمنین علیه السّلام نقلا متواترا لا اختلاف فیه یکفیک فیه الوقوف علی کتاب «نهج البلاغه» الّذی شاع ذکره عند جمیع العلماء و المدرّسین فی الخطبه الموسومه بالشّقشقیه بروایه ابن العبّاس و غیره.

فقال الملّا إنّی لم أسمعها، قال له الشّیخ: أ تحبّ أن أسمعک؟ فقال نعم، فقال له: السید الرّضی رحمه اللّه روی فی «نهج البلاغه» مرفوعا إلی ابن العبّاس، أنّه قال: کنت مع علی علیه السّلام برحبه الجامع فی الکوفه، فتذاکرنا الخلافه و تقدّم من تقدّم علیه فیها، فتنفّس الصّعداء، فقال: أما و اللّه لقد تقمّصها ابن أبی قحافه، و أنّه لیعلم أنّ محلّی منها محلّ القطب من الرّحا ینحد رعنّی السّیل و لا یرقی إلیّ الطّیر فسدلت دونها ثوبا و طویت عنها کشحا، و طفقت أرتئی بین أن أصول بید جذّاء، أو اصبر علی طخیه عمیاء یهرم فیها الکبیر و یشیب فیها الصّغیر، و یکدح فیها مؤمن حتّی یلقی ربّه، فرأیت أنّ الصّبر علی هاتا احجی، فصبرت و فی العین قذی، و فی الحلق شجا، أری تراثی نهبا، حتّی مضی الاوّل لسبیله، فأدلی بها إلی فلان بعده.

و حکی الشّیخ للملّا الخطبه إلی آخرها، فقال له من یعرف من أصحابنا انّ هذه الخطبه من لفظ أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام؟ فقال الشّیخ: عبد الحمید بن أبی الحدید قد شرح نهج البلاغه و صحّح هذه الخطبه، و روی انّه من کلام علیّ علیه السّلام، و شرحها و تکلّم علی من أنکر، و قال: انّها من کلام غیره علیه السّلام، او قال انّها من لفظ السید الرّضیّ رحمه اللّه، بکلام یعلم منه انّها من کلام علیّ علیه السّلام؛ و قال انّ الکلام الرّضی لا یبلغ هذا الحدّ، و قال انّ مشایخنا من المعتزله و غیرهم قد رووا هذا الخطبه عن علیّ

ص: 24

علیه السّلام، و اثبتوها فی مصنّفاتهم، قبل أن یکون الرضیّ موجودا (1) إلی أن قال: فقال له الملّا إنّ ابن ابی الحدید لیس منّا بل من الشّیعه، فقال الشّیخ هذا یدل علی عدم اطلاعک باحوال الرّجال، فانّ ابن ابی الحدید مشهور بالإعتزال و هو من مشایخ المعتزله و مشاهیرهم، و له مصنّفات حکی فیها مذهبه و أشعار کذلک، فاعترف الملّا بانّ ابن أبی الحدید معتزلیّ.

ثمّ قال دعنی حتّی اتروی فی هذه الخطبه فأخذ الشّیخ «نهج البلاغه» و أخرج له الخطبه، فطالع فیها ساعه، ثمّ قال: إنّی لا أترک مذهبی، و لا غیر اعتقادی فی هؤلاء الثّلاثه بمجرّد هذا اللّفظ، فقال له الشّیخ إذن أنت مکابر الحقّ، فقال للشّیخ: فما ظنّک فی مثل الشّیخ فخر الدّین الرّازی، و أمین الدّین الأبهری، و جار اللّه العلّامه الزّمخشری، و سعد الدّین التّفتازانی، و السّمرقندی، و الأصفهانی، و غیرهم من العلماء المتبحرّین و المدرّسین الممارسین الّذین ملأت مصنّفاتهم الآفاق، کلّهم کانوا علی ضلال؟! لو لا انّ لهم علی ما ذهبوا إلیه دلائل ثابته و براهین واضحه لمّا ثبتوا علی هذه المذاهب و لا اعتقدوا فی هؤلاء الثّلاثه، فقال له الشّیخ إذن أنت مقلّد لهم فقد خرجت من حیز الإستدلال المعتبر فی هذا المجال، إلی حیز التّقلید الّذی ذمّ اللّه تعالی فاعله و وبّخه بقوله إنّا وجدنا آبائنا علی أمّه و إنّا علی آثارهم مقتدون و غیر ذلک فقال له الملّا: نعم التّقلید فی هذه المسأله جائز، لأنّ مسأله الإمامه لیست من الأصول بل هی عندنا من الفروع و الفروع یصحّ التّقلید فیها و لا قلّد فیها و اترک الاستدلال، فقال له الشّیخ: لا یصحّ ذلک امّا أوّلا فلأنّ مسأله الأمامه لیست من الفروع بل هی من أعظم أصول الدّین و أجلّ أرکان الإیمان، لأنّها قائمه مقام النّبوّه فی حفظ الشّریعه و انتظام امور العالم و لهذا قال رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله: من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیه.

و النبوّه من الأصول اتّفاقا، فکذا القائم مقامها من غیر فرق، و امّا ثانیا فلأنّا

ص: 25


1- شرح نهج البلاغه 1: 205

لو سملّنا انّها من الفروع عندکم لم یصحّ لک التّقلید فیها أیضا، لانّ التّقلید فیها انّما یسوغ لمن لا یقدر علی الإجتهاد لعجزه عن الإستدلال، و انت قادر علی الإجتهاد، و متمکن من إقامه الدّلیل، فلا یسوغ لک التّقلید.

و مع ذلک، فقد قام لک الدّلیل علی بطّلان خلافه هؤلاء الثّلاثه، فیجب علیک المصیر الیه، لأنّه لم یعرض لک ما ینقضه و لم یعارضه، فکیف یسوغ التّقلید بعد قیام الدلیل و معرفتک به و عدم حصول ما ینقضه او یعارضه، فکیف تترکه و ترجع إلی التقلید و هذا شی ء لم یقله أحد و لم یسوغه عالم مع انّی أقول إن کنت من المقلّدین فلم رجّحت تقلید هؤلاء المشایخ دون غیرهم من أمثالهم، فانّ فی مذهبنا من العلماء و المصنّفین و المدرّسین مثل ما ذکرت بل أزید، کالإمام نصیر الدین الطّوسی الّذی سمّی بالمحقّق، و الشّیخ فخر الدّین الرّازی بالمشکک، و کذلک السید المرتضی الموسوی الّذی أفحم کلّ من ناظره فی جمیع العلوم، و الشّیخ المفید محمّد بن نعمان البغدادی الّذی سمّی به لکثره الإستفاده الخلق من علومه، و الشّیخ أبو الفضائل الطّبرسی الّذی احیی علوم القرآن فی جمیع البلدان، و الشّیخ أبو جعفر الطّوسی الّذی اشتهر عند الخاصّ و العامّ، و الشّیخ جمال الدّین الحلّی الّذی ملأت مصنّفاته جمیع الأمصار و السید الشّریف الحسینی الجرجانی الّذی درس فی جمیع بلاد العجم، و السید رکن الدّین الجرجانی، و نصیر الدّین الکاشی، و غیرهم من العرب و العجم، فانّ مصنّفاتهم قد ملأت العالم، و ذکرهم قد شاع فی جمیع الأقطار، و قد أبطلوا فی مصنّفاتهم جمیع الأدلّه الّتی ذکرها علماؤکم، و قابلوها بالجوابات المسکته؛ و صنّفوا فی الإمامه کتبا و مصنّفات ضخمه ذکروا فیها أدلّه کثیره علی صحه إمامه امیر المؤمنین علی علیه السّلام بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله بلا فصل، و أبطلوا إمامه غیره حتّی انّ الشّیخ جمال الدین بن المطهر الحلّی صنّف کتابا سمّاه بکتاب «الألفین» ذکر فیه ألف دلیل علی إمامه أمیر المؤمنین علیه السّلام، و الف دلیل علی إبطال إمامه غیره بعد الرّسول صلی اللّه علیه و اله، فما وجه التّرجیح فی هؤلاء، فسکت و لم یجب انتهی و اللّه لا یهدی القوم الفاسقین و إنّما نقلت هذه الجمله

ص: 26

بطولها مع أنّ أکثرها خارج عن المقصود لما فیها من الفوائد الخارجه و الدّاخله، و النّکت الشّریفه و المطالب النّادره، فلیغتنم المطلع علی ذلک کلّه و لا یغفل.

و قد تقدّم الکلام علی معنی المعتزله و الأشاعره فی ذیل ترجمه ابراهیم النظام فلیراجع. و أمّا المدائنی بالألف المتخلله بین الدّال المهمله و الیاء المثناه التحتانیه قبل النّون، فهو نسبه إلی المدائن الّذی هو کما فی «تلخیص الآثار» عباره عن مدن سبع کانت من بناء أکاسره العجم علی طرف دجله بغداد سکنها ملوک بنی ساسان إلی زمن عمر بن الخطّاب.

فلمّا ملک العرب دیار الفرس و اختطت البصره و الکوفه انتقل النّاس إلیهما، ثمّ لمّا اختط الحجّاج واسطا و کان دار الإماره انتقل النّاس إلیها، فلما اختط المنصور بغداد انتقل اکثر النّاس إلیها، و أمّا الآن فهی شبه قریه فی جانب الغربی من دجله، اهلها فلّاحون شیعه إمامیه، من عادتهم ان نسائهم لا یخرجن نهارا أصلا، و فی الجانب الشّرقی منها مشهد سلمان الفارسی رضی اللّه عنه، و له موسم فی منتصف شعبان، و مشهد حذیفه بن الیمان، و کان للأکاسره هناک قصر کان باقیا إلی زمن المکتفی، فأمر بنقضه و بناء التّاج الّذی بدار الخلافه بغداد و ترکوا منه ایوان کسری، ذکر انّه من بناء أنوشیروان من أعظم الأبنیه و اعلاها، و الآن بقی منه طاق الإیوان و جناحا وازجه قد بنی بآجر طوال عرّاض بقاؤه إلی زماننا هذا من نتائج عدله کما قال الشّاعر:

جزای حسن عمل بین که روزگار هنوز***خراب می نکند بارگاه کسری را

* * *

و ذکر أیضا صاحب «المجمع» فی ذیل مادّه بهقذان البهقیاذات بالباء الموحدّه ثمّ الهاء، ثمّ القاف، ثمّ الألف، بعد یاء مثنّاه تحتانیه، ثم دال معجمه، ثمّ الف، ثمّ تاء، فی الآخر، رستاق من رساتیق المدائن، مملکه کسری، دفن فیها سلمان الفارسی و عن ابن السّمعانی انّها بلده قدیمه مبنیه علی دجله و کانت دار ملکه الأکاسره علی

ص: 27

سبعه فراسخ من بغداد، و قیل انّها سمّیت بصیغه الجمع لکبرها، و فیه انّ التّسمیه قد کانت علی حقیقتها کما قد عرفت فلیتفطّن. هذا و امّا النّسبه إلی مدین شعیب الّذی ذکره اللّه فی محکم التنزیل و بناها مدین بن ابراهیم جدّ شعیب النّبی و هی تجاه تبوک بین المدینه و الشّام، و قد یقال أنها کفر منده الّتی هی من أعمال طبریه فهی مدینی بفتح الیاء المثنّاه التحتانیه، کما انّ النّسبه إلی مدینه الرّسول علی مشرّفها أکمل الصّلوات هی المدنی بفتح الدّال المهمله فلا تغفل.

432- عبد الرحمان بن اسحاق الزجاجی

الشیخ ابو القاسم عبد الرحمان بن اسحاق الصیمری الاصل البغدادی الاشتغال الشامی المسکن و الخاتمه الملقب بالزجاجی(1)بفتح الزّاء و تشدید الجیم نسبه الی شیخه المتقدّم أبی اسحاق الزّجّاج المشار الی ترجمته فی باب ابراهیم. قال صاحب «البغیه» اصله من صیمر، و نزل بغداد، و لزم الزّجاج حتی برع فی النّحو، ثمّ سکن طبریه، و أملی و حدّث بدمشق عن الزجّاج و نفطویه و ابن درید و أبی بکر بن الأنباری و الأخفش الصّغیر و غیرهم. روی عنه أحمد بن شرام النّحوی و أبو محمّد بن ابی نصر.

و صنّف: «الجمل» فی النّحو بمکه- و کان إذا فرغ بابا طاف اسبوعا، و کتاب «الإیضاح» و کتاب «الکافی» و هما ایضا فی النّحو، و «شرح کتاب الالف و اللّام» للمازنی و «شرح خطبه ادب الکاتب» و کتاب «اللّامات» و کتاب «المخترع فی القوافی» و کتاب «الامالی» وقفت علیها.

توفّی بطبریه فی رجب سنه تسع و ثلاثین و ثلاثمأه، إلی أن قال: اسندنا حدیثه

ص: 28


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 160، الانساب 272، بغیه الوعاه 2: 77؛ تلخیص ابن مکتوم 104، شذرات الذهب 2: 357، طبقات الزبیدی 129؛ اللباب 1:497 المزهر 2: 421، نزهه الالباء 306، وفیات الاعیان 317

فی الطّبقات الکبری، و ذکرنا فیها جمله من فوائده و فتاویه النحویه و تکررّ فی جمع الجوامع انتهی (1).

و تقدّم ذکر نفطویه النّحوی و الأخفش الصّغیر، و سیأتی الاشاره أیضا إلی ترجمه المذکورین بینهما انشاء اللّه. و کتاب «جمله» المشار إلیه مشهور بین أهل العربیه بمنزله «جمل» الشّیخ عبد القاهر و ما فوقه، و قد تعرض لشرحه جمع کثیر من العلماء یأتی الیهم الإشاره فی تضاعیف أبواب هذا الکتاب، منهم: الشّیخ أبو الحسین عبید اللّه بن أحمد المعروف بابن أبی الرّبیع القرشی، و شرحه کبیر جدّا فی عشر مجلّدات لم یشذ عنه مسأله فی العربیه. و منهم: ابنا خروف و الصّایغ الآتی إلیهما الإشاره فی مادّه علی إنشاء اللّه. و من جمله من کتب فی «شرح مشکل الجمل» المذکور: هو خلف بن فتح بن جودی القیسی البابری النّحوی الرّاوی عن الشّیخ أبی طالب المکی، و له أیضا ذکر فی «جمع الجوامع» فی باب أبنیه المصدر و ذکره الزّیبدی و ابن الزّبیر المورّخ و غیره کما فی طبقات النّحاه و مات فی سنه أربع و ثلاثین و أربعمأه، و قد عرفت ممّا ذکره صاحب «البغیه» فی ذیل ترجمه داود بن عمر بن ابراهیم الشّاذلی الإسکندری أنّه صنّف «مختصر الجمل» للزّجاجی بدیع.

و ذکر أیضا فی ترجمه محمّد بن حجّاج بن ابراهیم الحضرمی أبی عبد اللّه الوزیر المعروف بابن مطرف الإشبیلی نزیل مکه، النّحوی الولیّ العارف باللّه، ذو الکرامات الشّهیره، و کان قرأ النّحو علی الشّلوبین و کان یحفظ کتاب سیبویه، و له تقیید علی جمل الزّجاجی. و توفّی کما ذکره الفارسی لیله الخمیس ثالث شهر رمضان سنه ستّ و سبعمأه.

و قال فی ترجمه فضیل بن محمّد بن عبد العزیز المعافری المقری النّحوی الإشبیلی أیضا قال ابن عبد الملک کان مقرئا مجوّدا محقّقا بالعربیه، ذا حظّ صالح من الأدب و له تعلیق حسن علی جمل الزّجاجی، دلّ علی فهمه و نبله.

ص: 29


1- بغیه الوعاه 2: 77

و قال أیضا فی ذیل ترجمه عبد الکریم بن عطایا بن عبد الکریم امین الدّین ابن عطایا القرشیّ الزّهری و کان عارفا بالعربیه و اللّغه و الشّعر؛ و صنّف کتابا فی «شرح أبیات الجمل» فی النّحو، و کتابا فی «زیاره قبور الصّالحین» بقرافتی مصر، و حدّث فسمع منه جماعه.

433- عبد الرحمان بن محمد «ابو البرکات الانباری»

الامام الهمام المتوحد القمقام عبد الرحمان بن محمد بن عبید اللّه بن ابی سعید ابو البرکات کمال الدین الانباری النحوی المفنن(1)

الزّاهد الورع، صاحب المصنّفات الکثیره جدّا المتکرّر ذکرها فی تضاعیف الکتب، هو ابن الأنباری الثّانی العلم الإمام المشهور و نسبته إلی الأنبار الّذی هو بفتح الهمزه و سکون النّون و فتح الباء الموحّده قبل الألف و الرّاء، و هی اسم بلده قدیمه بعراق العرب، واقعه علی شاطی ء الفرات، خرج منها جماعه من العلماء، و الفرق بینه و بین أبی بکر ابن الأنباری الأوّل اللّغوی المشهور الّذی یأتی ترجمته فی باب المحمّدین إنشاء اللّه انّه کان منحصر البراعه فی فنون اللّغه و العربیه بخلاف هذا، فانّه الإمام البارع السید المبرّز فی فنون شتّی کما أشار إلیه صاحب «البغیه» أیضا فی ذیل ترجمته، فقال قدم بغداد فی صباه، و قرأ الفقه علی سعید بن الرّزاز حتّی برع، و حصل طرفا صالحا من الخلاف، و صار معتمدا للنّظامیه، و کان یعقد مجلس الوعظ.

ثمّ قرأ الأدب علی أبی منصور الجوالیقی؛ و لازم ابن الشجریّ حتّی برع، و صار من المشار الیهم فی النّحو و تخرّج به جماعه، و سمع بالأنبار من أبیه و ببغداد من عبد

ص: 30


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 169 البدایه و النهایه 12: 310، بغیه الوعاه 2: 86، تلخیص ابن مکتوم: 106 ریحانه الادب 7: 394، شذرات الذهب 4: 258، طبقات الشافعیه 7:155، العبر 4: 231، الکنی و الالقاب 1: 219، فوات الوفیات 1: 335، مرآه الجنان 3:408، نامه دانشوران 5: 280، النجوم الزاهره 6: 90، وفیات الاعیان 2، 320.

الوهّاب الانماطی، و حدّث بالیسیر لکن روی الکثیر من کتب الأدب و من مصنّفاته و کان إماما ثقه صدوقا فقیها مناظرا غزیر العلم، ورعا زاهدا عابدا، تقیا عفیفا، لا یقبل من أحد شیئا، خشن العیش و المأکل لم یتلبّس من الدّنیا بشی ء؛ و دخل الأندلس، فذکره ابن الزّبیر فی الصّله.

و له المؤلّفات المشهوره، منها «الانصاف فی مسائل الخلاف بین البصریین و الکوفیین» «الإغراب فی جدل الاعراب» «میزان العربیه» «حواشی الایضاح» «مسأله دخول الشّرط علی الشّرط» «نزهه الالباء فی طبقات الادباء» «تصرّفات لو» «حلیه العربیه» «الاضداد» «النّوادر» «تاریخ الانبار» «هدایه الذاهب فی معرفه المذاهب» «بدایه الهدایه» «الداعی إلی الإسلام فی علم الکلام» «النّور اللّایح فی اعتقاد السّلف الصالح» «اللباب المختصر» «منثور العقود فی تجرید الحدود» «التّنقیح فی مسلک التّرجیح» «الجمل فی علم الجدل» «الاختصار فی الکلام علی ألفاظ تدور بین النّظار» «نجده السّؤال فی عمده السّؤال» «عقود الاعراب» «منثور الفوائد» «مفتاح المذاکره» «کتاب کلا و کلتا» «کتاب کیف» «کتاب الألف و اللّام» «کتاب فی یعفون» «لمع الادلّه» «شفاء السّائل فی بیان رتبه الفاعل» «الوجیز فی التّصریف» «البیان فی جمع افعل أخفّ الاوزان» «المرتجل فی إبطال تعریف الجمل» «جلاء الاوهام و جلاء الأفهام فی متعلّق الظّرف فی قوله تعالی: أُحِلَّ لَکمْ لَیلَهَ الصِّیامِ» «غریب اعراب القرآن» «رتبه الانسانیه فی المسائل الخراسانیه» «مقترح السّائل فی ویل امه» «الزّهره فی اللّغه» «الاسمی فی شرح الأسما» «کتاب حیص و بیص» «حلیه العقود فی الفرق بین المقصور و الممدود» «دیوان اللّغه» «زینه الفضلاء فی الفرق بین الضّاد و الظّاء» «البلغه فی الفرق بین المذکر و المؤنث» «فعلت و أفعلت» «الألفاظ الجاریه علی لسان الجاریه» «قبسه الادیب فی اسماء الذّیب» «الفایق فی أسماء المائق» «البلغه فی أسالیب اللّغه» «قبسه الطّالب فی شرح خطبه ادب الکاتب» «تفسیر غریب المقامات الحریریه» «شرح دیوان المتنبّی» «شرح الحماسه» «شرح السبع الطّوال» «شرح مقصوره ابن درید» «المقبوض

ص: 31

فی العروض» شرحه «الموجز فی القوافی» «اللّمعه فی صنعه الشّعر» «الجوهره فی نسب النّبی صلی اللّه علیه و اله و اصحابه العشره» «نکت المجالس فی الوعظ» «اصول الفصول فی التصوف» «التّفرید فی کلمه التّوحید» «نقد الوقت» «بغیه الوارد» «نسمه العبیر فی التّعبیر».

توفّی لیله الجمعه تاسع شعبان سنه و سبعین و خمسمأه و دفن بباب ابرزبتربه الشّیخ ابی اسحاق الشّیرازی و من شعره:

إذا ذکرتک کاد الشّوق یقتلنی***و أرّقتنی أحزان و أوجاع

و صار کلّی قلوبا فیک دامیه***للسّقم فیها و للآلام إسراع

فإن نطقت فکلّی فیک ألسنه***و إن سمعت فکلّی فیک أسماع

* * *

و فی أواخر الکتاب المنقول لک عنه أیضا، انّ ابن الأنباری جماعه، أشهرهم القاسم بن بشّار، و ولده ابو بکر محمّد، و الکمال أبو البرکات عبد الرّحمن بن محمّد بن عبید اللّه، ثمّ قال و قاضی الانبار احمد بن علیّ النّحوی.

قلت و هو أبو المعالی بن علیّ بن قدامه الملقّب بقاضی الانبار، و کان أحد العلماء بهذا الشّان» المعروفین المشهورین به صنّف کتابا فی النّحو، و آخر فی القوافی. مات فی شوّال سنه ستّ و ثمانین و اربعمأه کما ذکره ایضا صاحب الکتاب.

و قال صاحب «قاموس اللّغه» و الأنبار بیت التّاجر ینضد فیه المتاع، الواحد: بز بالکسر، و بلد بالعراق قدیم و اکداس الطّعام، و مواضع بین البرّ و الرّیف، و قریه ببلخ منها محمّد بن علیّ الأنباری المحدث و سکه الانبار بمرو منها محمّد بن الحسین بن عبد ربّه الانباری، و وهم جماعه فنسبوه إلی البلد القدیم انتهی.

و یأتی ترجمه ابن الانباری المشهور أواخر باب المحمّدین انشاء اللّه.

ص: 32

434- عبد الرحمان بن محمد الاندلسی

القاضی ابو القاسم عبد الرحمان بن محمد بن عبد اللّه بن یوسف بن ابی عیسی القاضی ابو القاسم بن حبش الانصاری الاندلسی المرسی(1)

نزیل مرسیه، و هی بالضمّ و التّخفیف مدینه بارض المغرب کثیره المناره و البساتین، و ما أظنّ کونها من بلاد جزیره الأندلس المتقدّم ذکرها فی باب الاحمدین، قال الصّفدی فیما نقل عنه السّیوطی فی «طبقات النّحاه» عند ذکره لهذا الرّجل: برع فی النّحو، و ولی القضاء بجزیره شقر ثمّ بمرسیه، و کان أحد الائمّه بالأندلس فی الحدیث و غریبه و لغته، و له المغازی، مجلّدات.

و مات فی اربع عشر صفر سنه أربع و ثمانین و خمسمأه بمرسیه عن سنّ عالیه، و کاد النّاس یهلکون من الزّحمه علی قبره انتهی.

و هو غیر ابی القاسم عبد الرحمان بن محمد بن عبد الرحمان الاموی الاشبیلی الّذی هو أیضا من أساتید العربیه بالأندلس، کان قد أخذ عن ابن الطّراوه و ابن الأخضر المتقدّم ذکرهما ضمنا، و مات کهلا فی سنه إحدی و أربعین و خمسمأه.

و کذلک هو غیر الأستاد ابی القاسم عبد الرحمان بن محمد بن عبد الرحمان المعروف بابن رحمون المصمودی النّحوی الاندلسی الذی هو من تلامذه ابن خروف المتقدّم ذکره أیضا. فی الضمن، و مات بمدینه سبته من بلاد اندلس فی صفر سنه تسع و أربعین و ستمأه.

و غیر ابی القاسم عبد الرحمان بن عمر بن محمد اللّغوی القزدیری المهدئیّ و صاحب کتاب «بدعه الخاطر و متعه الناظر» فی المکاتبات الجاریه نظما و نثرا کما نقل عن خطّ ابن مکتوم.

ص: 33


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 85.

و غیر عبد الرحمان بن محمد بن محمد السلمی الاندلسی ابی محمّد المعروف بالمکناسیّ، نسبه الی مکناس الّذی هو حصن بالاندلس مثل السّهیل، و یمکن أن یکون السّلمی أیضا تصحیفا للسّهیلی، أو رسم خطّ للسّالمی الّذی هو نسبه إلی مدینه سالم الّتی هی ایضا من بلاد الأندلس، أو نسبه الی بنی سلمه الّذینهم بطن من الأنصار، أو إلی سلمه غیرها، فانّ سلمه محرّکه اسم لأربعین صحابیا و ثلاثین محدّثا کما فی «القاموس» و بالجمله فقد ذکر ابن الزّبیر فی ترجمه هذا الرّجل علی ما نقل عنه: انّه کان عارفا بضروب الآداب و اللّغات، ذاکرا لأیام العرب و فرسانها، کاتبا بارع الکتابه، جید النّظم حلو الأغراض، ینشی ء الرّسائل اللّزومیه، و بلغ فی اللّزوم مبلغا اعجز منه غیره و تأدّب علی اشیاخ مرسیه و غیرها.

و له رسائل جلیله، و مفاخره بین السّیف و الرّمح.

مات بمراکش عند قدومه إلیها لادراک صحبه ابی سعد بن أبی عبد المؤمن آخر سنه احدی و تسعین و خمسمأه.

و مراکش مدینه من أعظم مدن بلاد المغرب کما ذکره صاحب «تلخیص الآثار» قال و هو الیوم سریر ملک بنی عبد المؤمن و هی فی البرّ الاعظم، بینها و بین البحر عشره أیام فی وسط بلاد البربر. و إنّها کثیره الجنان و البساتین، و بها بستان عبد المؤمن بن علیّ طوله ثلاثه فراسخ.

أقول و ارض المغرب واسعه کبیره جدّا و من اقالیمها المشهوره بلاد الأندلس المتقدّم إلیها الإشاره و منها بلاد مملکه إفریقیه، و بلاد بربر، و بلده فاس المتکرّر ذکره فی هذا الکتاب، و مدینه غانه الواقعه فی جنوب بلاد المغرب، و هی متّصله ببلاد التبر، یجتمع إلیها التّجار و منها یدخلون بلاد التبر، و هی اکثر بلاد اللّه ذهبا، لأنّها بقرب معدنه، و اکثر لباس اهلها جلد النمر، و منها مدینه غدامس، و هی ایضا فی جنوب المغرب ضاربه فی بلاد السّودان، و منها مدینه کالدم و هی ایضا فی جنوبی البحر متأخمه لبلاد السّودان، و منها قاهره و هی اسم مدینتین متقابلتین باقصی المغرب

ص: 34

احدیها قدیم و الاخری حدیث، و بها کثیره الأمطار و الانداء و الضاب و شدّه البرد قلّ ما تری الشّمس بها، اهلها موصوف بالحمق، و سفرجلها فوق سفرجل الآفاق، طعما و حسنا. و کلّ ذلک أیضا ذکره صاحب کتاب «تلخیص الآثار» و جرّتنا المناسبه الی نقلها فی هذه السّفینه تذکره لأخواننا الأخیار و عبره کامله لاولی البصائر و الأبصار.

435- عبد الرحمان بن علی البغدادی، ابن الجوزی

الشیخ الحافظ الواعظ المتفنن المفضال جمال الدین ابو الفرج عبد الرحمان بن علی بن محمد بن علی الحنبلی البغدادی الصدیقی الملقب بابن الجوزی(1)بفتح الجیم نسبه الی قرضه الجوز الّذی هو موضع مشهور فی بغداد، و قیل:

إلی مشرعه الجوز الّذی هو مکان منها کان یسکنه بعض أجداده، ینتهی نسبه بستّ عشره واسطه الی قاسم بن محمّد بن ابی بکر کما ذکره ابن خلّکان، ولد سنه عشر و خمسمأه و توفّی سنه سبع و تسعین و خمسمأه، سنه وفات العماد الکاتب محمّد بن عبد اللّه بن حامد الإصفهانی، صاحب التّصانیف، و کتاب «خریده القصر و جریده العصر» و «البرّ و الشّافی» و غیر ذلک.

و نقل عن صلاح الدّین الصّفدی انّه قال لم ینل أحد بعده ما ناله من الوعظ، بمعنی أنّه لم یأت أحد فی الموعظه مثله، و کان متعصّبا فی مذهبه غایته، کما یظهر من کلماته المنقوله عنه فی کتب الاصحاب.

و له مصنّفات کثیره منها کتاب «صفه الصّفوه» یذکر فیه کثیرا من فضائل أهل بیت العصمه علیهم السلام و غیرهم، و کتاب «المدهش فی الوقایع العجیبه» و کتاب «تقویم غلط اللّسان» علی سیاق کتاب «درّه الغواص فی اغلاط الخواص» و کتاب «المنتظم فی

ص: 35


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 13: 28، تاریخ ابن الوردی 2: 118 ریحانه الادب 7: 452؛ شذرات الذهب 4: 329، العبر 4: 297؛ الکنی و الالقاب 1: 247، نامه دانشوران 2: 25، وفیات الاعیان 2: 321.

تاریخ الملوک و الأمم» ینقل عنه صاحب کتاب «بحار الانوار» و صاحب کتاب «التبر المذاب» و له ایضا کتاب «اعمار الاعیان» نظیر کتاب «تاریخ ابن خلّکان» و کتاب «منتخب تاریخ بغداد» للخطیب البغدادی؛ و کتاب «النّور فی فضائل الایام و الشّهور» نقل عنه صاحب «بحار الانوار» کیفیه نوح الجنّ علی ابی عبد اللّه الحسین علیه السّلام، و کتاب «الرّد علی المتعصّب العنید المانع من لعن یزید» و کتاب «الوفا» ینقل عنه القاضی عیاض فی «الشّفاء» کثیرا و کتاب «التّلقیح» و کتاب «الموضوعات من الأخبار» و کتاب «شذوذ العقود» و کأنّه أیضا فی نوادر الحکایات و الآثار، و کتاب «الازکیاء» و کتاب «مواعظ الملوک» و کتاب «الالقاب» یذکر فیه منشأ تلقّب الملقّبین بما لقّبوا به؛ و کتاب «الفصول المأه» فی المواعظ المرصّعه بالأشعار الفائقه و الحکایات الرّائقه، و کتاب «تذکره الخواص» و کتاب «تلبیس ابلیس» فی تفصیل انواع المحرّمات، و کتاب «تنویر الغبش فی تفسیر أحوال الأعیان من الحبش» یذکر فیه طرائف حکایات لقمان الحکیم و من بعده من فضلاء السّودان و کتاب اخبار بشر الحافی سمّاه «بستان العارفین» تقدّمت الإشاره الیه فی ذیل ترجمه بشر المذکور، و من جمله ما ذکره فی هذا الکتاب انّه رای بشرا فی منامه، و هو قاعد فی بستان، و بین یدیه مائده، و هو یأکل منها، فقال یابا نصر ما فعل اللّه بک؟ قال: رحمنی و غفر لی و اباحنی الجنّه بأسرها، و قال کل من جمیع ثمارها، و تمتّع بجمیع ما فیها کما کنت تحرم نفسک الشهوات، و منها کتاب «الملتقط» و کتاب «مثیر الغرم السّاکن إلی اشرف الاماکن» نقل عنه صاحب کتاب «الفصول المهمّه» حکایه ملاقاه الشّقیق البلخی موسی بن جعفر الکاظم علیه السّلام، فی طریق مکه المعظّمه، و اطّلاعه منه علی آیات ظاهره و معجزات متظافره، و نقل عن کتاب ألقابه أنّه قال: و ممّا یمتحن بالحفّاظ أن یقال: أتعرفون فی الصّحابه رجلا یقال له أسد بن عبد مناف بن شیبه بن عمرو بن المغیره بن زید، و هو علی بن أبی طالب علیه السّلام لقبه حیدره و الحیدره الاسد، و عبد مناف هو أبو طالب، و شیبه اسمه عبد المطّلب، و عمرو اسم هاشم، و المغیره اسم عبد مناف، و زید اسم قصی انتهی کلامه.

ص: 36

ولکن قال صاحب «مقامع الفضل» فی جواب من سأله عن مراد النّحاه من مثالهم المشهور ضرب زید عمروا، و علّه اختصاص هذین الأسمین بذکرهم، أنّ المشهور بین العوام فی توجیه ذلک مقدّمه القاضی زاده و خلاصه تلک الحکایه أنّ عمروا؛ لمّا سرق من داود الواو فی رسم الخطّ، أدّبه زید، و إلیه أشار صاحب المثنوی بقوله:

گفت نحوی زید عمرا قد ضرب***گفت چونش کرد بی جرمی أدب

عمرو را جرمش چه بُد کان زید خام***بیگناه او را بزد همچه غلام

گفت این بی مایه و معنی بود***گندمش بستان که بی مایه است ورد

عمرو زید از بهر إعرابست و ساز***گر دروغ است آن تو با إعراب ساز

* * *

إلی آخر ما ذکره و امّا ما یمرّ بالخاطر القاصر، فهو انّ المراد بزید هو مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام، و بعمرو هو عمرو بن عبدود المشرک المشهور، الّذی ضربه فی غزوه الأحزاب، و قال فی حقّه رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله: ضربه علیّ یوم الخندق أفضل من عباده الثّقلین.

قلت: و ذکر أیضا فی موضع آخر من کتابه المذکور، أن مراد نساء العجم من قولهنّ: (لولو آمد) اذا أردن أن یخوّفن أولادهنّ، هو ابو لؤلؤ، لاشتهاره بینهم لما قتل الخلیفه الثانی، و وقوع رعبه بذلک فی قلوب الکبار و الصّغار، ثمّ صار بکثره الإستعمال لولو و لا یبعد ما ذکره عن الإعتبار.

هذا ثمّ قال فی تحقیق المطلب الأوّل و بیان هذا المدّعی، انّ لعلی علیه السّلام اسماءا من جملتها زید، کما روی شیخنا الصّدوق رحمه اللّه فی کتاب «الامالی» انّه علیه السّلام قال یوما علی المنبر فی جامع البصره، انسبونی و الّا قلت لکم نسبی: أنا زید بن عبد مناف بن عامر بن مغیره بن زید بن کلاب، فقام ابن کوا من المجلس و قال انّا لا نعرفک إلّا بعلّی بن أبی طالب بن عبد المطّلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب فقال یالکع ان أبی سمّانی زیدا باسم جدّه قصّی الی آخر الحدیث.

ثمّ قال و یؤید ما ذکرناه انّ لهم مثالین آخرین أیضا کلاهما یتعلّق بهذا الامام

ص: 37

علیه السّلام، أحدهما قولهم قضیه و لا أبا حسن لها، و المراد بابی الحسن فیه لیس إلّا هو باجماع الکلّ، و الثّانی قولهم لو لا علیّ لهلک عمر، و هو الّذی قاله عمر بن الخطّاب مرارا فی حقّ أمیر المؤمنین علیه السّلام، فلیکن هذا الّذی هو محل الکلام ایضا ثالث الثلاثه، بمقتضی ما اشتهر علی الألسنه، انّ لکلّ ثان ثالثا فلیلاحظ.

و من نوادر اخبار الرّجل فیما ذکره صاحب «الخزائن» و غیره انّه کان یعظ یوما علی المنبر إذ قام إلیه بعض الحاضرین و قال ایها الشّیخ ما تقول فی امرأه بهاداء الابنه فانشد علی الفور فی جوابه:

یقولون لیلی بالعراق مریضه***فیا لیتنی کنت طبیبا مداویا

* * *

و نقل أیضا انّ ابن الجوزی کان یعظ فی بغداد فانجرّ کلامه فی التّصوّف حتّی انشد هذین البیتین:

اصبحت صبّا اذا مرّ النّسیم علی***زهر الریاض یکاد الوهم یولینی

من کلّ معنی لطیف احتسی قدحا***و کلّ ناطقه فی الکون تطرینی

* * *

فقال له بعض الحاضرین یا شیخ فان کان النّاطق حمارا فقال له ابن الجوزی أقول له یا حمار اسکت، و نظیر هذه الحکایه بالفارسیه عن الجامی.

و لا یبعد کون ابن الجوزی شیعیا فی المعنی، و ان کان یظهر التسنّن لمصلحه زمانه، و دلیله أوّلا تحدیثه روایته ردّ الشّمس علی مولانا امیر المؤمنین علیه السّلام علی المنبر، بتفصیل ذکره أرباب السّیر، و فیه ذکر کرامه له أیضا ببرکه حدیث معجزه المولی علیه السّلام، و ثانیا ما رواه الجمهور انّه سئل ابن الجوزی المذکور بحضور أهل المذهبین:

ابو بکر افضل أم علیّ؟ قال: من کان بنته تحته، و قیل من کان بنته فی بیته، و نقل أیضا فی «رجال المحدّث النّیشابوری» انّه سئل عن عدد الائمه فقال إلی کم أقول: أربعه أربعه أربعه، و قیل أیضا انّه سئل ابن الجوزی کیف ینسب قتل الحسین علیه السّلام الی یزید و هو بالشّام، و الامام علیه السّلام بالعراق؛ فانشد قول الرّضی رضی اللّه عنه:

منهم اصاب و راسه بذی سلم***من بالعراق لقد ابعدت مرماک

* * *

ص: 38

نعم یأبی عن ذلک ما اشتهر عنه من الحکایه و صرّح به الشّیخ زین الدّین علیّ بن یونس العاملی فی کتابه الموسوم ب «الصّراط المستقیم» و هو من مشاهیر ما کتب فی الامامه بهذه العباره: و ممّا سمعناه مذاکره انّ ابن الجوزی قال علی المنبر سلونی قبل أن تفقدونی فسألته أمراه عمّا روی انّ علیا سار فی لیله الی سلمان فجهّزه و رجع فقال روی ذلک قالت و عثمان تمّ ثلاثه ایام منبوذا فی مزابل البقیع و علیّ حاضر قال نعم قالت فقد لزم الخطاء لاحدهما فقال ان کنت خرجت من بیتک بغیر اذن بعلک فعلیک لعنه اللّه و إلّا فعلیه، فقالت: خرجت عایشه إلی حرب علی علیه السّلام باذن النّبی صلی اللّه علیه و اله اولا؟ فانقطع و بهت، و لم یجد جوابا و نزل من المنبر، و لکن هذه الحکایه أیضا ممّا یقبل الحمل علی التقیه من المخالفین، فانّ ما یقوله الرّجل فوق المنابر، و خصوصا ان کان من جمله المعاریف و الاکابر، غیر ما یعتقده فی مکنون الضّمیر، أو یخاطب به المأمومین من الضّرر و التّزویر.

هذا و نقل شیخنا البهائی قدّس سرّه فی کتاب «الکشکول» عن کتابه «المدهش» فی حوادث سنه إحدی و أربعین و مأتین ماجت النّجوم و تطایرت شرقا و غربا کالجراده من قبل غروب الشّمس إلی الفجر و فی السّنه الّتی بعدها رجمت السّویدا و هی ناحیه من نواحی مصر بحجاره فوزن فیها حجر، فکان عشره أرطال و زلزلت الرّی و جرجان و طبرستان و نیشابور و اصفهان و قم و کاشان و دامغان فی وقت واحد فهلک فی دامغان خمسه و عشرون الفا و تقطعت جبال و دنت بعضها من بعض، حتّی سار جبل بالیمن و علیه مزارع قوم فاتی مزارع قوم آخرین، و وقع طایر ابیض بحلب و صاح أربعین صوتا یا ایها النّاس اتّقوا ربّکم ثمّ طار و أتی من الغد و فعل ذلک ثمّ ما رؤی بعدها. و مات رجل فی بعض اکوار الاهواز فسقط طایر علی جنازته و صاح بالفارسیه انّ اللّه قد غفر لهذا المیت و من حضر جنازته انتهی (1).

و قد وقع مثل هذه الواقعه ایضا فی سنه تناثر النّجوم المشهوره بین اصحابنا و

ص: 39


1- الکشکول 371

هی سنه تسع و عشرین و ثلاثمأه و ذلک کما ذکره غیر واحد منهم انّه تهافتت النّجوم فی لیله من لیالی تلک السّنه و ترامت الشّهب الغیر المحصوره من الجوانب فاوّلوا ذلک بموت العلماء و صار ایضا کذلک فانّ فیها توفّی شیخنا الکلینی و علیّ بن بابویه القمّی و جماعه کثیره من اعاظم العلماء و النّبلاء و لا یبعد کونها بعینها هی السّنه الّتی ذکرها فی «المدهش» و ان یکون قد وقع له اشتباه فی الضّبط أو لاحد من النّسّاخ فی رموزها الهندسیه فلا تغفل.

ثمّ انّی لم أر منذ بضع و خمسین سنه مرّت من عمری البائر مثل ذینک التناثرین و لا ظفرت بحکایه نظیر منهما فی شی ء من کتب السّیر و التّواریخ حتّی أن دخل رجب هذه السّنه الّتی هی الثالثه و الثّمانین و المأتین بعد الالف من الهجره المطهّره، فاتّفق أن خرجت من حجرتی الّتی کنت قائما فیها قبیل طلوع الفجر من لیله الأربعاء السّادس للشّهر المذکور و جعلت انظر الی آفاق السّماء للتّشخیص وقت الطّلوع و الأشتغال باذان الصّبح فاذا انا بالسّماء کما ذکرها صاحب «المدهش» کان نجومها تموج بعضها فی بعض، و تتساقط و تتناثر من الطّول و العرض، و تطیر شرقا و غربا بعدد لا تحصی، کانّما قد ملات الهوآء و السّماء، ففزعت ممّا رأیت کثیرا، و شککت من شدّه غرابه ما رأیت فی کون هذه الواقعه الهایله فی الیقظه او المنام، و کان ذلک یزاید و لا ینقص، إلی أن طلعت الشّمس المنیره، و خفی کلّ ما رایناه تحت الشّعاع، و لما تعالی النّهار و تواترت الأخبار، بوقوع هذه الواقعه من جمیع الأقطار، صار النّاس یتحیرون و عن حقیقه ذلک الامر یستفسرون، فلا یهتدون الی وجه ذلک سبیلا، و لا یجدون إلی علم ما هنالک دلیلا، و امّا العبد فاعوذ بربّی الواحد الأحد من شرّ ما بدا، و لا اجد من دونه ملتحدا، و انّا لا ندری اشرّ ارید بمن فی الارض ام أراد بهم ربّهم رشدا.

ثمّ انّ فی کتاب «الکشکول» ایضا حکایه کثیر من نوادر الامور عن کتب ابن الجوزی المذکور منها ما نقله عن کتابه «تقویم غلط اللّسان» بهذه العباره جواب لا یجمع و قول العامّه أجوبه کتبی و جوابات غلط و الصّحیح جواب کتبی حاجات و حاج جمع

ص: 40

حاجه و حوائج غلط حمیت المریض لا حمیته یقال للقائم اقعدو للنّائم اجلّس و العکس غلط، یقال الحمد للّه کان کذا العروس یقال للرّجل و المرأه لا للمرأه فقط قلت و نظیره النّطفه فانّها اسم لمائی الرّجل و المرأه جمیعا، فاطلاقه علی مطلق المنی لاحد منهما غلط، لا یقال کثرت عیلته، انّما یقال کثرت عیاله؛ و العیله الفقر المصطکی بفتح المیم و الضّم غلط فلیلاحظ و قد عرفت تاریخ مولد الرّجل و وفاته و أمّا مدفنه فهو بباب الحرب فی مدینه السّلام بغداد معروف عند المخالفین و المؤالفین بالوجه الحسن و القبیح و یظهر من کتاب «ذیل الوفیات» لصلاح الدّین الصّفدی انّ لأبی الفرج المذکور ولدا یسمّی بعلیّ بن عبد الرّحمان و یلقّب بعلیشه اسمعه والده الکثیر فی أیام صباه من کثیر من المحدّثین و العلماء؛ و عقد فی مجلس الوعظ فی صباه میاومه مع والده لکنّه غلب علیه اللّهو و اللّعب و عشره المفسدین، فابعده والده و هجره إلی أن مات، و کان یتکلّم فی أبیه، و کتب الحفاظ عنه، توفّی سنه ثلاثین و ستمأه هذا و کثیرا ما ینقل صاحب «الوفیات» عن کتاب ابی المظفّر سبط ابن الجوزی و اسمه یوسف بن قزاغلی البغدادی صاحب التّاریخ و کان تاریخ وفاته سنه اربع و خمسین و ستّمأه کما فی «تاریخ حبیب السّیر» و کان هو أیضا من العلماء و الوعّاظ و المحدّثین الحفاظ و کنیته ابو المظفّر و لقبه شمس الدّین، و مذهبه حنفیّ، و له الکتاب المشهور فی مآثر الائمّه الاثنی عشر علیهما السّلام سمّاه «تذکره خواص الامّه فی ذکر خصائص الائمّه» و کتاب فی التّفسیر کبیر و تاریخ کبیر یشتمل علی اربعین مجلّدا سمّاه «مرآت الزّمان» کما فی تاریخ ابن خلّکان، و قزاغلی بضمّ القاف و الزّای قبل الالف ثمّ الغین المعجمه کلمتان ترکبتا و معناه بالفارسیه دخترزاده کما افید.

ص: 41

436- عبد الرحمان بن اسماعیل الشافعی «ابو شامه»

الامام المتفنن العلام شهاب الدین عبد الرحمان بن اسماعیل بن ابراهیم بن عثمان الدمشقی الشافعی المعروف بابی شامه(1)

لشامه کبیره کانت علی حاجبه الأیسر قال صاحب «البغیه» ولد سنه تسع و تسعین و خمسمأه بدمشق، و قرأ القراءات علی العلم السّخاوی، و سمع بالإسکندریه من عیسی بن عبد العزیز و غیره، و اعتنی بالحدیث و الفقه و درّس و أفتی، و برع فی الغربیه، و ولی شیخه دار الحدیث بالاشرفیه و الإقراء بالتربه الاشرفیه، و کان متواضعا مطّرحا للتّکلّف، أخذ عنه الشّرف الفزاری و غیره.

و صنّف نظم «المفصّل» للزّمخشری و «مقدّمه فی النّحو» و کتاب «البسمله» و کتاب «مفردات القراء» و کتاب «الباعث علی انکار الحوادث» و «مختصر تاریخ ابن عساکر» و غیر ذلک.

و من تصانیفه غیر ما ذکر «شرح الشّاطبیه» و «شرح القصائد النبویه» للسّخاوی مجلّد، و کتاب «الرّوضتین فی أخبار الدّولتین: النّوریه و الصّلاحیه» و کتاب «الذیل علیهما» و کتاب «شرح الحدیث المقتضی فی مبعث المصطفی» و کتاب «الضّوء السّاری إلی معرفه رؤیه الباری» و کتاب «المحقّق من الأصول فیما یتعلّق بافعال الرّسول» و «مختصر کتاب السّواک» و کتاب «الکشف عن حال بنی عبید» و کتاب «الوصول» و کتاب «الوجیز فی اشیاء من الکتاب العزیز» و کتاب «شیوخ البیهقی» و له مسوّدات کثیره لم یفرغها.

و دخل علیه اثنان فی صوره مستفتیین، فضرباه ضربا مبرّحا کاد یتلف منه، و لم یدری به احد و لا أغاثه، فقال:

ص: 42


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 13: 250، بغیه الوعاه 2: 77، غایه النهایه 1: 365 فوات الوفیات 1: 252، طبقات الشافعیه، العبر 2: 280.

قلت لمن قال ألا تشتکی***ممّا جری فهو عظیم جلیل

یقیض اللّه تعالی لنا***من یأخذ الحقّ و یشفی الغلیل

إذا توکلنا علی اللّه کفی***فحسبنا اللّه و نعم الوکیل

* * *

توفّی فی تاسع عشری شهر رمضان سنه خمس و ستّین و ستمأه و له فی نظم حدیث سبعه یظلّهم اللّه یوم لا ظلّ الّا ظلّه.

و قال النّبی المصطفی إنّ سبعه***یظلّهم اللّه العظیم بظلّه

محبّ عفیف ناشی ء متصدّق***و باک مصلّ و الإمام بعدله

* * *

انتهی (1).

و هو غیر عبد الرحمان بن اسماعیل الازدی أبی القاسم بن الحداد التونسی النحوی المتوفّی فی حدود أربعین و ستّمأه کما عن ابن الابّار (2).

و غیر عبد الرحمن بن اسماعیل بن عبد اللّه بن سلیمان الخولانی العروضی أبو عیسی المصریّ الشّاعر الّذی توفّی فی سنه ستّ و ستین و ثلاثمأه کما عن تاریخ صلاح الدّین المذکور (3).

ثمّ إنّ المراد بالعلم السّخاوی الّذی قرأ علیه صاحب التّرجمه هو علیّ بن محمّد بن عبد الصّمد الآتی ذکره و ترجمته انشاء اللّه.

کما انّ المراد بالشّرف الفزّاری هو أحمد بن ابراهیم الصعیدی ثمّ الدّمشقی المقری النّحوی الخطیب بالجامع الاموی و مشیخه دار الحدیث الظّاهریه و کان مولده فی شهر رمضان سنه ثلاثین و ستمأه و وفاته فی شوّال سنه خمس و سبعمأه و سمع هو أیضا من السّخاوی المشار الیه و من ابن عبد الدائم و ابن أبی الیسر و جماعه و أخذ عنه النّجم القحفازی کما فی طبقات النّحاه (4).

ص: 43


1- بغیه الوعاه 2: 77.
2- نفس المصدر 2: 78.
3- بغیه الوعاه 2: 78.
4- بغیه الوعاه 1: 292.

و امّا البیهقی الّذی صنّف الرّجل کتابا فی شیوخه فالمراد به الفقیه الکامل المحدّث ابو بکر احمد بن الحسین بن علیّ الشّافعی المتقدّم ذکره علی التّفصیل صاحب کتاب «السنن الکبیر و الصّغیر» فلیتبصّر.

437- عبد الرحمان بن عبد اللّه السهیلی النحوی

الشیخ المتبحر الامام عبد الرحمان ابن ابی الحسین عبد اللّه بن احمد بن اصبغ بن حبیش بن سعدون بن رضوان بن فتوح الاندلسی المالقی المکنی بابی القاسم السهیلی الخثعمی النحوی اللغوی الحافظ(1)

قال ابن الزّبیر- فیما نقل عنه صاحب «الطّبقات»: کان عالما بالعربیه و اللغه و القراءات، بارعا فی ذلک، جامعا بین الرّوایه و الدّرایه، نحویا متقدّما، أدیبا؛ عالما بالتفسیر و صناعه الحدیث، حافظا للرّجال و الأنساب، عارفا بعلم الکلام و الأصول، حافظا للتّاریخ، واسع المعرفه، غزیر العلم، نبیها ذکیا، صاحب اختراعات و استنباطات تصدّر للإقراء و التّدریس و بعد صیته، و روی عن ابن العربی و أبن طاهر و ابن الطّراوه و عنه الرّوندی و ابنا حوط اللّه و أبو الحسن الغافقیّ و خلق، و کفّ بصره و هو ابن سبع عشره سنه، و استدعی إلی مراکش و حظی بها، و دخل غرناطه.

و صنّف «الرّوض الأنف فی شرح السّیره» و «شرح الجمل» لم یتمّ «التّعریف و الإعلام بما فی القرآن من الأسماء و الأعلام» «مسأله السرّ فی عور الدّجال» «مسأله رؤیه اللّه و النّبی فی المنام».

ص: 44


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 162، البدایه و النهایه 12: 318، بغیه الوعاه 2: 81 تذکره الحفاظ 4: 137، تلخیص ابن مکتوم 104؛ ریحانه الادب 3: 101؛ شذرات الذهب 4: 271؛ مرآه الجنان 2: 422، المغرب 1: 488، النجوم الزاهره 2: 272، نفح الطیب 4: 370، نکت الهمیان 187، وفیات الاعیان 2: 323.

توفی لیله الخمیس خامس عشری سوّال سنه احدی و ثمانین و خمسمأه بمراکش و من شعره:

یا من یری ما فی الضّمیر و یسمع***أنت المعدّ لکلّ ما یتوقّع

یا من یرجّی للشّدائد کلّها***یا من إلیه المشتکی و المفزع

یا من خزائن رزقه فی قول کن***امنن فانّ الخیر عندک أجمع

مالی سوی فقری إلیک وسیله***فبالإفتقار إلیک ربّی أضرع

مالی سوی قرعی لبابک حیله***فلئن رددت فایّ باب أقرع

و من الّذی أدعوا و اهتف باسمه***إن کان فضلک عن فقیرک یمنع

حاشا لمجدک إن تقنّط عاصیا***الفضل اجزل و المواهب أوسع

* * *

رأیت بخط القاضی عزّ الدّین ابن جماعه: وجد بخطّ الشّیخ محیی الدّین النّواویّ ما نصّه: ما قرء أحد هذه الأبیات دعا اللّه عقیبها بشی ء إلّا استجیب له انتهی (1).

و کتاب «الاعلام» کتاب ظریف فی شأنه، بدیع فی طریقته، و عنوانه یفید الطّالب للعلم و الأدب کثیرا، و یجعله بطرائف ما یستدعیه أرباب الطّلب عارفا و بصیرا، عندنا منه نسخه یقول فیها بعد البسمله: أخبرنی الفقیه الشّیخ الإمام عماد الدّین زکریا بن یحیی بن مهدی الاسکندری اجازه، قال أخبرنا الشّیخ الفقیه الإمام الأمین نظام الدّین أبو علیّ الحسین بن یوسف بن الحسین الکاتب بثغر الاسکندریه، فیما أذن لی بالرّوایه عنه.

قال اخبرنا الفقیه الإمام العلّامه أبو القاسم عبد الرّحمان بن عبد اللّه السّهیلی الخثعمی اجازه، قال الحمد للّه الّذی علّم آدم الأسماء إلی آخر الخطبه، و بعد فأنی قصدت أن أذکر فی هذا المختصر الوجیز، ما تضمنّه کتاب اللّه العزیز، من ذکر من لم یسمّه فیه باسم العلم، من نبیّ أو ولی أو غیرهما من آدمی، أو ملک، أو جنّی، أو بلد،

ص: 45


1- بغیه الوعاه 1: 81.

أو شجر، أو کوکب، أو حیوان، له اسم علم قد عرف عند نقله الاخبار إلی أن قال: فمن سوره الحمد قوله تعالی: الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیهِمْ- هم الّذین ذکرهم فی سوره النّساء حین قال: فَأُولئِک مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ مِنَ النَّبِیینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ- الآیه فأنظر إلی قوله تعالی: وَ حَسُنَ أُولئِک رَفِیقاً و اجمع بینه و بین قوله صِراطَ الَّذِینَ أَنْعَمْتَ عَلَیهِمْ- تجده شرحا له لأنّ الصّراط: الطّریق و من شأن سلّاک الطّریق، الحاجه إلی الرفیق، فلذلک قال تعالی: وَ حَسُنَ أُولئِک رَفِیقاً؛ و لذلک قال علیه السّلام خیر الرفقاء أربعه نجده نظرا إلی قوله سبحانه من النبیین و الصّدّیقین و الشّهداء و الصّالحین و حسن أولئک رفیقا فذکر اربعه.

ثمّ قال فصل، و من ذلک قوله تعالی: غَیرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ، هم الیهود و النّصاری، جاء ذلک مفسّرا عن النّبیّ صلی اللّه علیه و اله فی حدیث عدی بن حاتم، و قصّه إسلامه و اشهد لهذا التّفسیر قوله تعالی فی الیهود: وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ،* و قال تعالی فی حقّ النّصاری: قَدْ أَضَلُّوا کثِیراً و اضلّوا عن سواء السّبیل، و سمّیت الیهود بیهودا ابن یعقوب انتسبوا إلیه عند بعض الملوک بسبب یطول ذکره، ثمّ عرّبته العرب بالدّال. و سمّیت النّصاری بناصره قریه بالشّام کان اصل دینهم منها، و اللّه اعلم.

و من سوره البقره قوله تعالی فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ،* أوّل من سجد من الملائکه اسرافیل، فذلک جوزی بولایه اللّوح المحفوظ قال محمّد بن الحسن النقّاش و کان اسم ابلیس قبل ان یبتلس من رحمه اللّه عزازیل، و قال النّقاش و کنیته ابو کردوس، و قوله تعالی اسْکنْ أَنْتَ وَ زَوْجُک الْجَنَّهَ*، زوجه حوّا، و أوّل من سمّاها بذلک آدم علیه السّلام حین خلقت من ضلعه، و قیل له من هذه قال امرأه قیل: و ما اسمها قال حوّا قیل: و لم قال لانّها خلقت من حیّ و کنیته الّتی کنّته به الملائکه أبو البشر، و قیل أبو محمّد أی أبو محمّد خاتم الأنبیاء، و اهبط آدم بسرندیب من الهند بجبل یقال له بودا، و اهبطت حوّا بجدّه، و اهبط ابلیس بالابّله، و اهبط الحیه ببستان، و قیل: بسجستان؟ و سجستان اکثر بلاد اللّه حیات، و لو لا العربد و ما یأکلها و یفنی کثیرا منها لا خلیت سجستان من

ص: 46

اجل الحیات قاله ابو الحسین المسعودی. و الشّجره الّتی نهی عنها هی الکرم، و من قال بهذا یقول الخمر منها، و لذلک حرم، و قیل السّنبله، و من قال هذا یقول لما تاب إلی اللّه و تاب اللّه علیه جعلت غذاء لذریته، و منهم من یقول هی شجره التین؛ و لذلک تعبّر فی الرّؤیا بالنّدامه لأجل ندامه آدم علیه السّلام علی اکلها.

و قوله تعالی یا بَنِی إِسْرائِیلَ* هو یعقوب بن اسحاق، و سمّی اسرائیل لأنّه أسری ذات لیله حین هاجر إلی اللّه سبحانه، فسمّی اسرائیل ای اسری الی اللّه او نحو هذا فیکون بعض الاسم عبرانیا و بعضه موافقا للعرب و کثیرا ما یقع الاتّفاق بین السّریانی و العربی و یقاربه فی اللّفظ، الا تری إنّ ابراهیم تفسیره أب راحم، لرحمته بالأطفال، و لذلک جعل هو و زوجته ساره بنت هاران بن تارخ کافلین لاطفال المؤمنین الّذین یموتون صغارا الی یوم القیامه، إلی أن قال: و هاران أخو ابراهیم و هو والد لوط علیه السّلام، و قال الطّبری ساره هی بنت هاران بن قاحو یعنی هاران الاکبر، عمّ هاران الأصغر، و هی بنت عمّ ابراهیم و بها سمیت مدینه حران.

ثم إلی ان قال فی تفسیر قوله تعالی وَ إِذْ قالَ إِبْراهِیمُ لِأَبِیهِ آزَرَ: اسم ابیه تارخ بن ناحورا و آزر اسم صنم کان یعبده أی دع آزر.

و قیل ایضا انّ آزر کلمه معناها الزجر و التّعنیف و قیل ایضا انّه اسم أبیه، إلی أن قال: قوله عزّ و جلّ فی سوره التّوبه حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِیفاً فَمَرَّتْ بِهِ، الآیه، هی حوا و الحمل اسمه عبد الحارث، و روی عن النّبیّ صلی اللّه علیه و اله انّه قال: لما حملت حوّا طاف بها ابلیس لعنه اللّه، فکان لا یعیش لها ولد، فقال سمّیه عبد الحارث، فعاش ذلک و کان ذلک من وحی الشّیطان، و ذکر الطّبری عن ابن اسحاق انّه قال ولدت حوّا أربعین بطنا؛ فی کلّ بطن ذکر و انثی آخرهم عبد المغیب، و امه المغیب ثمّ إلی أن قال فی قوله تعالی من سوره الرّعد: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکلِّ قَوْمٍ هادٍ، و روی ابن الاعرابی من طریق سعید بن جبیر عن عبد اللّه قال لمّا نزلت هذه الآیه قال: رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله و سلّم أنا المنذر و أنت یا علیّ هاد بک یا علیّ اهتدی المهتدون.

ص: 47

ثمّ الی ان قال فی قوله تعالی من سوره النّحل وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَینِ أَحَدُهُما أَبْکمُ لا یقْدِرُ عَلی شَی ءٍ: هو أبو جهل و اسمه عمرو بن هشام المخزومی و الّذی یأمر بالعدل عمّار بن یاسر العنسی، و کان حلیفا لبنی مخزوم، و ابوجهل یعذبه علی الإسلام، و یعذّب امّه سمیه و کانت مولاه لابی جهل، و قال لها ذات یوم انّما آمنت بمحمّد لانّک تحبینه لجماله، ثمّ طعنها بالرّمح فی قلبها، فهی اوّل شهید فی الإسلام من کتاب «النقّاش» و غیره.

و من جمله ما ذکر فیه بمناسبات الآیات أسماء خضر النّبیّ و إلیاس و ذی القرنین الّذی هو عباره عن رجلین، و اصحاب الکهف و الرّقیم و امّ موسی الّتی ورد انّه من الأسماء العظیمه الّتی تفتح به المقفلات من الأمور؛ و قال انّه رتارحا و قیل ایادخت و و اخته اسمها مریم بنت عمران مثل مریم امّ عیسی علیه السّلام و قد روی انّ اسمها کلثوم جاء ذلک فی حدیث رواه الزّبیر بن بکار و قال فی باب أبی لهب اسمه عبد العزی، و لمّا کان کاذبا من حیث اضیف الی العزی ذکره اللّه عزّ و جلّ بالکنیه، فان قیل ان کنیته أبو لهب، و اللّهب لیس بابن له، و الجواب انّ اللّه تعالی خلقه للهّب و إلیه مصیره، و العرب یکنّی بالإبن و الأب مالصق بالمکنی و لزمه، کقول النّبیّ صلی اللّه علیه و اله فی علیّ ابو تراب و فی ابی هریره ابو هریره» لهرّه کانت معه تلازمه، و لانس ابو جمره لبقله کان یجتنیها و هی الحرف و العرب و تقول للاحمق أبو ادراص للعبه بالادراص، و هی جمع درص و الدّرص: ولد الکلبه، أو ولد الهرّه و نحو ذلک، تقول للذّئب: أبو جعده و الجعده: الحروفه، لانّه یحثها و یطلبها و القرآن نزل بلسان القوم.

هذا و من جمله ما ذکره فی ذیل قوله تعالی لها سبعه أبواب قوله: و قد أفردنا فی ذکر أبوابها و أبواب الجنّه و ذکر جهنّم و سقر أعاذنا اللّه منها، و ما فی اختصاص العدد فیها بالسّبعه، و فی الجنّه بالثّمانیه الأبواب و فائده تسمیه خزنتها و ذکر عددهم کتابا إلی آخر ما ذکره.

و امّا نحن فقد اشرنا إلی کثیر من هذه المراتب المستنبطه من هذه المقالات

ص: 48

فی تضاعیف کتابنا هذا بمناسبات المقامات.

ثمّ انّ مرادهم بالسّهیلی المطلق، هو هذا الرّجل و نسبته إلی سهیل الّذی علی وزن زبیر، و هو حصن بالاندلس المتکرّر ذکر مدنها و حصونها فی هذا الکتاب، مثل شمیط، و سلماس، و یحضب، أسماء لثلاثه حصون أخر فیها، نعم قد تطلق هذه النّسبه أیضا علی أحمد بن محمد بن عبد اللّه بن یوسف السهیلی الادیب أبی الفضل القرطبی الصفّار الشّافعی، و هو کما نقل عن ذیل تاریخ نیسابور الّذی کتبه عبد الغافر الفارسی کان شیخ أهل الادب فی عصره حدث عن الاصمّ و ابی منصور الأزهری و الطّبقه، و تخرج به جماعه من الأئمّه، منهم الواحدی المفسّر الآتی ذکره و ترجمته قریبا، أنفق عمره فی خدمه الکتب و مطالعه العلوم، و تدریس مؤدبی نیسابور، ولد سنه أربع و ثلاثین و ثلاثمأه، و مات بعد سنه ست عشر و أربعمأه.

438- عبد الرحمان بن احمد «عضد الدین الایجی»

القاضی عضد الدین عبد الرحمان بن أحمد بن عبد الغفار الفارسی المشتهر بالعضد الایجی الشافعی الاصولی المتکلم و الحکیم المشهور(1)

صاحب «شرح مختصر الاصول» و متن «المواقف» و مؤلّفات جمّه فی الأدب و الکلام و الحکمه و غیر ذلک.

کان فی عالی مرتبه من مراتب التّصرّف و التّحقیق، و قاضی درجه من مدارج التّعمّق و التّدقیق؛ عدیم النّظیر فی أفنانه، و فقید البدیل فی أمثاله و أقرانه، و کان من علماء دوله السّلطان الجایتو محمّد المعروف بشاه خدابنده، المغولی التّتاری، و

ص: 49


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 75، تاریخ گزیده 699، الدرر الکامنه 2: 429، ریحانه الادب 4: 144، شذرات الذهب 6: 174، طبقات الشافعیه 6: 108 ط- ق- فارسنامه 2: 138؛ الکنی و الالقاب 2: 472

مقرّبا فی تلک الحضره المعظّمه السّلطانیه کما اشیر الیه فی ذیل ترجمه العلّامه اعلی اللّه مقامه.

و یقال انّ أصله من بیت العلم و التّدریس و الرئاسه، و تولّی القضاء بدیار فارس المحمیه، إلی أن سلّم له لقب أقضی القضاه فی مدینه شیراز مع نهایه الاعزاز، إلا ان بغضه و عداوته مع أهل الحقّ و تعصّبه الشّدید فی امر الباطل أیضا فی درجه الکمال و من جمله ما تضرب به الأمثال، و قد شارکه فی تألیف «شرح المختصر» جماعه من علماء مذهبه الّذین اشیر إلی جمله من اسمائهم فی تضاعیف ما سبق من أبواب هذا الکتاب.

و قد ذکره صاحب «مجالس المؤمنین» فی مواضع من کتابه علی وجه یلیق ببابه و ینبغی الملأ رکابه، و من جمله ما نقله فی ذلک الکتاب، فی حقّ هذا الجناب، انّه اجتمع فی بعض مجالس العامّه مع رجل من فضلاء الشّیعه، یقال له: ملا پادشاه البیا بانکی الیزدی، و کان الرّجل المذکور صغیر الجثّه فی الغایه، مشغولا فی ذلک المجلس بالکتابه، و بین یدیه دواه عظیم، و کان العضدی بعکس ذلک الرّجل ذا بدن جسیم، و جسد سمین فخیم، فاتّفق أن وقع بینهما کلام علمیّ و أخذ الرّجل یصاول علیه فی المناظره و الجدل، فلم یلتفت الیه مدّه، ثمّ رفع رأسه و قال فی نهایه العظمه و الدّلال:

ما هذه الأصوات الّتی ترتفع من وراء الدّواه، معرضا بهذا القول علی غایه صغر جثته و قصور قدره و مرتبته، عن مناظره مثله، فأجابه الرّجل ارتجالا و من بدیهه نفسه الملهمه بها من جانب الغیب، نعم یا مولانا انّ النّطفه الواحده لا تصیر أکثر من هذا، فخجل العضدی کثیرا بعد ما تنبّه علی مفهوم هذا الکلام، و خرج منفعلا ممّا فعله به ابّد الحق إلی یوم القیام.

هذا و فی اجازه شمس الائمّه محمّد بن یوسف القرشی الشّافعی الکرمانی الآتی ترجمته إنشاء اللّه تعالی لشیخنا الشّهید الاوّل حسب ما نقله مولانا المجلسی الثّانی فی المجلّده الاخیره من البحار ذکر لهذا الرّجل أیضا مع الاشاره إلی بعض حالاته و تصنیفاته بهذه العباره من بعد الفراغ من الخطبه: و بعد فقد استجاز المولی الأعظم الأعلم

ص: 50

صاحب الفضلین مجمع المناقب و الکمالات الفاخره، جامع علوم الدّین و الآخره شمس الملّه و الدّین، محمّد بن الشّیخ العالم جمال الدّین بن مکی بن شمس الّدین محمّد الدّمشقی، رزقه اللّه فی اولاه و اخراه ما هو أولاه و أخراه، روایه مالی فیه حقّ الرّوایه، لا سیما الکتب الثلاثه الّتی صنّفها استاد الکلّ فی الکلّ عضد الملّه و الدّین عبد الرحمان بن المولی السّعید زین الدّین أحمد بن عماد الدّین عبد الرّحمان الإیجی روح نفسه و قدّس نفسه «المواقف السلطانیه» «و الفوائد الغیاثیه» و «شرح مختصر المنتهی» و شروح ثلثها الثّلاثه الّتی الّفها خصوصا هذا الکتاب المسمّی ب «الکواشف فی شرح المواقف» فاستخرت اللّه و أجزت إلی أخر ما ذکره و له أیضا کتاب «عیون الجواهر و العقائد العضدیه، کما وجدته فی بعض الاجازات و أشعار باهره وجدتها فی بعض المواضع المعتبره منها قوله:

خذ العفو و أمر بعرف کما أمر***ت و أعرض عن الجاهلین

و لن فی الکلام لکلّ الأنام***فمستحسن من ذوی الجاه لین

* * *

و منها قوله:

فلمّا نهانی والدی عن خلاعتی***و انّی إلی طاعاته لیسوق

اشارت و قالت غمزه الورد لا تطع***فهذا زمان طاب فیه عقوق

* * *

و منها قوله:

تصاممت اذ نطقت ظبیه***قصید الأسود بالحاظها

و ما بی وقر و لکنّنی***أردت اعاده الفاظها

* * *

هذا و قد ذکره ایضا الحافظ السّیوطی فی طبقات النّحاه فقال قال فی «الدّرر» یعنی مصنّفه المتقدّم ذکره أحمد بن الحجر: کان اماما فی المعقول، قائما بالأصول و المعانی و العربیه، مشارکا فی الفنون، کریم النفس، کثیر المال جدا، کثیر الانعام علی الطّلبه، ولد بعد السّبعمأه، و أخذ عن مشایخ عصره، و لازم الشّیخ زین الدّین الهنکیّ تلمیذ البیضاوی و غیره، و ولّی قضاء الممالک، و أنجب تلامذه عظاما اشتهروا

ص: 51

فی الآفاق، منهم الشّیخ شمس الدّین الکرمانی و التّفتازانی و الضّیاء القرمی.

و صنّف: «شرح مختصر ابن الحاجب» و «المواقف» و «الفوائد الغیاثیه فی المعانی و البیان» و «رساله فی الوضع» و جرت له محنه مع صاحب کرمان، فحبسه بالقلعه، فمات مسجونا سنه ست و خمسین و سبعمأه.

ذکرنا فی الطّبقات الکبری ما کتبه لمستفتی أهل عصره، فیما وقع فی «الکشاف» فی قوله تعالی: فَأْتُوا بِسُورَهٍ مِنْ مِثْلِهِ، و ما کتبه الجاربردی علیه، و ما کتبه هو علی جواب الجاربردی و اطلنا الکلام فی ذلک انتهی. (1)

و قد اشیر إلی ما ذکره من المحنه للرّجل مع زیاده ظریفه أخری فی ذیل ترجمه أحمد بن الحسن الجاربردی المذکور فلیراجع إلیه انشاء اللّه.

و امّا شرحه المذکور علی «مختصر الاصول» فهو لکثره اشتهاره بین علماء الأمّه و اکباب طلبته الاعصار علیه مستغن عن التّوصیف و التّعریف، و هو من أحسن شروح هذا الکتاب المنیف، و إن شارکه فی تنقیح ذلک الشّرح جماعه آخرین. و من جمله من شرحه أیضا فی کمال التنقیح: هو الشّیخ بهاء الدّین السّبکی، و الفاضل الاصبهانی و قطب الدّین الشّیرازی الآتی ذکرهما و ترجمتهما فی باب المحامده انشاء اللّه. و منهم الشّیخ شمس الدّین، محمّد بن مظفّر الخطیبی الخلخالی، المتفّرد فضله فی المعقول و المنقول، صاحب «شرح مصابیح البغوی» و «مفتاح السّکاکی»، و «شرح التّلخیص» و غیر ذلک، و کان من علماء أوائل المأه الثّامنه، و منهم: الشّیخ شمس الدّین الکرمانی المتقدّم ذکره، الّذی کان من تلامذه نفسه، و امّا کتاب «المواقف» فهو المتن الجلیل المعتبر الکلامی، الّذی شرحه المیر سید شریف المتقدّم ذکره، بشرحه المشهور، و قد کتبه باسم الأمیر شیخ ابو اسحاق الّذی صار صاحب الخطبه و السکه فی شیراز المحروسه سنه اربع و اربعین و سبعمأه کما یشیر إلیه الخواجه حافظ الشّیرازی بقوله:

ص: 52


1- بغیه الوعاه 2: 75 و راجع الدرر الکامنه 2: 429

بعهد سلطنت شاه شیخ ابو اسحاق***به پنج شخص عجب بود ملک فرس آباد

نخست پادشهی همچو او ولایت بخش***که کام خلق روا کرد و داد عیش بداد

دیگر بزرگ چه قاضی عضد که در تصنیف***بنای کار مواقف بنام شاه نهاد

* * *

إلی آخر ما أتاه ثمّ انّ الایجی نسبه إلی إیج بکسر الهمزه و سکون الیاء المثنّاه التّحتانیه، ثمّ الجیم المفتوحه، و هی من غیر هاء فی الآخر بلد بفارس، کما فی «القاموس» و مع الهاء قریه کبیره من قری ناحیه روی دشت اصفهان، خرج منها جماعه من علمائنا الأعیان منهم الفاضل الهندی، و المولی محمّد شریف الرّویدشتی الّذی هو من تلامذه العلّامه المجلسی و المولی علی اکبر الایجی المتقدّم ذکره فی اوائل هذا الباب و کان العضدی المذکور من الأوّل و ان کان یحتمل اتّحادهما أیضا فی الحقیقه بأن یکون اختلاف النّسبه فیها باعتبار اختلاف سلاطین الاوقات فی جعلها من توابع احدی المملکتین فلیلاحظ.

***

ص: 53

439- عبد الرحمان بن ابی بکر «جلال الدین السیوطی»

الشیخ الفاضل المتبحر الادیب جلال الدین ابو الفضل عبد الرحمان السیوطی الخضیری الشافعی ابن کمال الدین ابی بکر بن ناصر الدین محمد بن سابق الدین ابی بکر بن فخر الدین عثمان بن ناصر الدین محمد بن سیف الدین خضر بن نجم الدین أیوب بن ناصر الدین محمد بن الشیخ العارف باللّه همام الدین(1)

نسبه الأصیل کما عرفت لانّه الّذی أنا من عیون تفصیل نفسه فی ترجمه أبیه الفاضل الکامل المصنّف فی النّحو و القرائه و الفقه و الاصول و غیر ذلک قد اغترفت، و منه یظهر انّه کان قد ورث العلم و الأدب و الفضل الوافر و سائر المحامد و المفاخر کابرا عن کابر، و امّا قراءته و أخذه و روایته فی مراتب المعقول و المنقول، فقد انتهت إلی جماعه کثیره لم یعهد مثلها لأحد من الفحول، بحیث ذکر بعضهم أنّه قد أخذ عن غالب علماء العصر، و بلغ معجم شیوخه نحو ثلاثمأه شیخ، ثلاثه منهم: قاضی القضاه علم الدّین البلقینی، و شرف الدّین المناوی، و الإمام العلّامه محیی الدین الکافجی، و قس علیهم الباقین، و ستأتی الإشاره إلی طائفه منهم إنشاء اللّه تعالی فی باب المحمّدین، و أمّا سبکه و سیاقه و طریقته و مذاقه، فهی کما یستفاد من مصنّفاته الموجوده بین ظهرانینا، مشبهه طرائق الظّاهریین، و أدبائنا الأخباریین، فی روایه الکثیر و جبایه الغفیر، و فصاحه التقریر، و متانه التّحریر، و رشاقه التّعبیر، مع زیاده مهاره له فی الإیجاز، و حسن الألغاز، کما تظهر من بعض عباراته الرابیه علی حدّ الإعجاز، و الحاکیه عن الفهم الممتاز.

ص: 54


1- له ترجمه فی: البدایع الدهور 4: 83، حسن المحاضره 1: 335، ریحانه الادب 3:148، شذرات الذهب 8: 51، الضوء اللامع 4: 65، الکواکب السائر 15: 226، مفاکهه الخلان 1: 301. هدیه العارفین 1: 532

و أمّا تصانیفه الباهره فهی کثیره لا تحصی، و غفیره لا تستقصی، فی فنون شتّی، و مراتب لا تستوطی، منها فی التّفسیر کتابه الکبیر المسمّی ب «مجمع البحرین» و تفسیره الآخر الّذی قد اختصره من ذلک البین، و کتابه المسمّی ب «الاتقان فی علوم القرآن» رأیت مجلّدته الاولی فی خصوص مقدّمات علوم التّفسیر، و رسوم التّنزیل، بأکمل تفصیل، و أطول تذییل، و منها فی الحدیث کتاب «جامعه الکبیر و جامعه الصّغیر» و کتاب «المسلسلات» و کتاب «الکلم الطیب» و کتاب «الدّرر فی الادعیه و الاحراز» و امثال ذلک و کتاب کبیر فی معجزات النّبیّ صلی اللّه علیه و اله و خصائصه بدلائلها کما ذکره فی مفتتح کتاب آخر له، لخصّه منه، و سمّاه «انموذج اللّبیب فی خصائص الحبیب» و کتاب «ذخائر العقبی فی مناقب اولی القربی» و کتاب «الدّرر المنتشره فی الاحادیث المشتهره» ینقل سمّینا المجلسی رحمه اللّه عنه، و عمّا سبق علیه کثیرا، و منها فی العربیه و النّحو کتاب «مظهر اللّغه» و کتاب «جمع الجوامع» و شرحه الکبیر علیه المسمّی ب «همع الهوامع» و کتاب شرح الالفیه المشهور المسمّی ب «البهجه المرضیه» و کتاب حاشیه علی شرح کتبه ابن عقیل علی الألفیه سمّاها ب «السّیف الصّقیل علی عنق ابن عقیل» و کتاب ارجوزته فی تلخیص مفتاح السّکاکی و «مختصر نهایه ابن الأثیر» و کتاب «التّذکره» و کتاب «المقامات» علی حدّ ما صنعه الحریری فی کتابه المشهور، و «حاشیته علی شرح شذور ابن هشام» و کتاب له فی اصول النّحو، علی طرز ما رسموه فی اصول الفقه، نادر فی معناه، ظریف جدّا، و کأنه مأخوذ من القیاس علی اصول النّحو الّذی صنّفه عیسی بن مروان الکوفی، و کتاب شرحه الکبیر علی «شواهد المغنی» و فیه من المطالب الخارجه أیضا ما لا یحصی، و من تراجم الشّعراء مقام اقصی، و کتاب حاشیته علی المغنی ایضا سمّاه ب «الفتح القریب» و منها فی السّیر و التّواریخ و أخبار الأوائل و غیرها، کتاب «تاریخ الخلفاء و الملوک» یوجد عنه النّقل فی کتب السّیر کثیرا، و کتاب «التذکره» و کتاب «الوسائل إلی معرفه الاوائل» نقلنا عنه فی ترجمه ظالم بن عمرو المکنّی بأبی الاسود الدّئلی کثیرا من الاولیات؛ و کتاب «القول الجلی فی طور

ص: 55

الولی» و کتاب «طبقات النّحاه الکبری» فی مجلدات، و کتاب «الطّبقات الصغری» فی مجلّده واحده یکثر عنه النّقل فی کتابنا هذا، و من جمله ما ذکره فی فواتح ذلک الکتاب، و یحقّ علینا ذکره فی هذا الباب، أنّه قال بعد عدّه لما یربوا علی خمسین کتابا من المعاجم و التّواریخ المتقدّمه الکبیره و غیرها الّتی یکون فی جملتها ما یدخل فی حیز خمسین مجلّدا.

فجمعت کلّ ما تضمّنته هذه الکتب المذکوره من ترجمه نحویّ، طالت أو قصرت خفیت أخباره أو اشتهرت. و أوردت من فوائدهم و أخبارهم و مناظراتهم و أشعارهم و مرویاتهم و مفرداتهم ما لم یجتمع فی کتاب، بحیث بلغت المسوّده سبع مجلّدات، فلمّا حللت بمکه المشرّفه سنه تسع و ستّین و ثمانمأه، وقف علیه صدیقنا الحافظ نجم الدّین بن فهد جزاه اللّه تعالی أحسن الجزاء، و حباه أبلغ الحباء فأشار علیّ بان ألخص منها طبقات فی مجلّده تحتوی علی المهمّ من التّراجم، و تجری مجری ما الّفه النّاس من المعاجم، فحمدت رأیه، و شکرت لذلک سعیه، و لخصت منها اللّباب فی هذا الکتاب، و ترکت تلک المسوّده علی حالها مدّه من الزّمان، و أنا أعلم انّه لا همّه لأحد فی تحصیلها، و لا الإحاطه بجملتها و تفصیلها.

فلمّا کتبت علی «مغنی اللّبیب» الحاشیه المسمّاه ب «الفتح القریب» و کان من الامور الّتی اودعها البدر الدّمامینی و شیخنا الشّیخ الامام تقی الدّین الشمنی حاشیتیهما الکلام علی یسیر من الشّواهد و تراجم یسیره من النّحاه، خشیت إن أنا أودعت ذلک الحاشیه أن تطول، و الإنسان سئوم و ملول، فاقتصرت فی الحاشیه علی المسائل النّحویه، و أبیات المحدّثین المرویه، و أفردت للشّواهد العربیه کتابا حافلا، و شرحا بأعباء جمیعها کافلا.

ثمّ أفردت کتابا ثالثا لتراجم من فیه من النّحاه، مبسوطه التّراجم لمن انتحاه، فأخذت فیه ثلث تلک المسودّه، و الثلث کثیر، و أوردت فیه الدّرر تتری ما بین نظیم و نثیر، و ما لم یدخل فیه الفوائد و الفرائد، و الألغاز و الزّوائد، و المناظرات و المحاورات

ص: 56

و الفتاوی الواقعات و الغرر اللامعات، افردت لها کتاب الاشباه و النّظائر النّحویه.

فلم یضع بحمد اللّه شی ء من تلک المسودّه الحاویه المحویه، و ألغی عنها الاسم الأول و صار الاعتماد فی الطّبقات الجامعه علی هذه و المعول، و سمّیتها «بغیه الوعاه فی طبقات اللغویین و النّحاه» و اللّه اسأل الإعانه و السّداد، و الهدایه الی سبیل الرّشاد انتهی (1) و کتابه «الأشباه و النّظائر» کتاب لطیف طریف ذو فوائد کثیره یشتمل علی فنون سبعه، لکلّ من أبوابها السّبعه دیباجه علی حده و هدایه فی فنون العربیه إلی جدید فائده، و فی العلوم الأدبیه إلی جمیل قاعده و عائده، فجعل أوّل تلک الأبواب فی بیان القواعد و الأصول الّتی ترد إلیها الجزئیات و الفروع و هو مرتّب علی حروف المعجم و هو معظم الکتاب و مهمّه.

و یذکر فیه قواعد منها: قاعده الإتباع، و یقول فیه قالوا: کلّ فعل علی فعل بکسر العین و عینه حرف حلق یجوز فیه کسر الفاء اتباعا لکسر العین، نحو نعم و بئس و منه اتباع حرکه فاء کلمه لحرکه فاء أخری لکونها قرنت معها و سکون عین کلمه لسکون عین أخری أو حرکتها لحرکتها کذلک إلی آخر ما ذکره، و منها قاعده الاتّساع فی الظّروف و غیرها، و قاعده الثقل و الخفّه، و قاعده الجواز، و قاعده الضّروره، و أمثالها، و قال فی طیّ هذه القاعده: قال ابو حیان: لم یفهم ابن مالک معنی قول النحویین فی ضروره الشّعر، فقال فی غیر موضع لیس هذا البیت بضروره، لان قائله متمکن من أن یقول کذا، ففهم انّ الضّروره فی اصطلاحهم هو الإلجاء إلی الشّی ء، فقال انّهم لا یلجاؤن إلی ذلک إذ یمکن أن یقولوا:

کذا، فعلی زعمه لا توجد ضروره أصلا إذ ما من ضروره إلّا و یمکن إزالتها و نظم ترکیب آخر غیر ذلک الترکیب.

و انّما یعنون بالضّروره إنّ ذلک من تراکیبهم الواقعه فی الشّعر المختصّه به، و لا یقع فی کلامهم النّثری، و انّما یستعملون ذلک فی الشّعر خاصّه، دون الکلام النّثری، و لا یعنی النّحویون بالضروره انّه لا مندوحه عن النّطق بهذا اللّفظ، و انّما یعنون ما ذکره

ص: 57


1- بغیه الوعاه 1: 5- 6.

و إلّا کان لا توجد ضروره، لأنّه ما من لفظ إلّا و یمکن الشّاعر أن یغیره انتهی.

و قال ابن جنّی فی الخصائص سألت أبا علی هل یجوز لنا فی الشّعر من الضروره ما جاز للعرب أولا؟ فقال: کما جاز أن نقیس منثورنا علی منثورهم، فکذلک یجوز لنا أن نقیس شعرنا علی شعرهم، فما اجازته الضروره لهم اجازته لنا و ما حظرته علیهم حظرته علینا، إلی آخر ما ذکره.

و منها قاعده ما یجوز تعدّده و ما لا یجوز، و قال: و فیه فروع الأوّل خبر المبتدأ و فیه خلاف، فمنهم من أجازه مطلقا، و جزم به ابن مالک، و منهم من منعه، و أوجب العطف نحو زید قائم و منطلق، إلّا أن یراد اتصافه بذلک فی حین واحد، فیجوز نحو هذا حلو حامض أی مرّ، و هذا أعسر أیسر أی اضبط؛ الثّانی الحال و فیه خلاف، قال فی «الارتشاف»: ذهب الفارسی و جماعه إلی أنّه لا یجوز تعدّده، و یجعلون نحو قولک جاء زید مسرعا ضاحکا الحال الاوّل فقط و ضاحکا صفه مسرعا أو حالا من الضّمیر المستکن، و ذهب ابن جنی إلی جواز ذلک، إلی أن قال: الثّالث المستثنی، و الجمهور علی انّه لا یستثنی بأداه واحده دون عطف شیئان، و اجازه قوم نحو ما أخذ أحد إلّا زید درهما، و ما ضرب القوم إلّا بعضهم بعضا، و قس علی هذا سائر قواعده و أصوله.

و جعل الفنّ الثّانی منها فی القواعد الخاصّه و الضّوابط و الاستثناءات و التّقسیمات ثمّ ذکر منها ضابطه فی علامات الإسم و قال تتّبعنا جمیع ما ذکره النّاس من علامات الإسم فوجدناها فوق ثلاثین علامه، و هی الجرّ و حروفه، و التّنوین، و النّداء، وال، و الإسناد إلیه، و الإضافه إلیه، و الإشاره الی مسمّاه، و عود ضمیر إلیه، و ابدال اسم صریح منه، و الاخبار به مع مباشره الفعل، و موافقه تأنیث الإسمیه فی لفظه او معناه، هذا ما فی کتب ابن مالک و نعته و جمعه تصحیحا و تکثیره و تصغیره، ذکر هذه الاربعه ابن حاجب فی وافیته، و تثنیته، و تذکیره، و تأنیثه، و لحوق یاء النّسبه له، ذکر هذه الأربعه صاحب «اللبّ و اللّباب» و کونه فاعلا، أو مفعولا، ذکرهما أبو البقاء العکبری فی «اللّباب». و کونه عباره عن شخص، و دخول لام الابتداء، و واو الحال، ذکر هذه ابن

ص: 58

فلاح فی «مغنیه»، و ذکر ابن القواس فی «شرح ألفیه ابن معط» لحوق ألف النّدبه و ترخیمه، و کونه مضمرا، أو علما، أو معرّفا، أو منکرا، أو تمیزا منصوبا، أو حالا.

و منها ضابطه أخری فی الکلمات الّتی تأتی اسما و فعلا و حرفا بتتبّعها، فوصلت ثمانی عشره کلمه، أشهرها علی، فانّها تکون حرف جرّ و إسما تجرّ بمن، قال الشّاعر: غدت من علیه بعد ما تمّ ظمؤها. و فعلا ماضیا من العلوّ، و منه إنّ فرعون علا فی الأرض.

و من تکون حرف جرّ و اسما قال الزّمخشری فی قوله تعالی فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَکمْ،* إذا کانت من للتّبعیض فهی فی موضع المفعول به، و رزقا مفعول لأجله؛ قال الطیبی: و اذا قدرت من مفعولا کانت اسما کعن کقوله: من عن یمینی مرّه و امامی؛ و تکون فعل أمر من مان یمین، و فی تکون حرف جرّ و اسما بمعنی الفم فی حاله الجرّ، و منه: حتّی ما تجعل فی امراتک، و فعل أمر من و فی یفی، و الهمزه تکون حرف استفهام، و فعل أمر من و أی، و اسما فی قول بعضهم إنّ حروف النّداء أسماء أفعال، و الهاء المفرده تکون اسما ضمیرا نحو ضربته و مررته، و حرفا فی إیاه، و فعل أمر و هی یهی، و لمّا تکون حرف نفی جازم بمعنی لم: و ظرفا نحو لمّا جآء زید اکرمته، و فعلا ماضیا متصلا بضمیر الغایبین من لم، و هل تکون حرف استفهام و اسم فعل نحو حی هل و فعل أمر من و هل یهل و ها تکون حرف تنبیه و اسم فعل بمعنی خذ و زجر للابل یمد و یقصر، و فعل أمر من هاء یهاء، و حاشا تکون حرف استثناء و اسما مصدرا بمعنی التّنزیه، نحو: حاشا للّه، و لهذا قرأ بتنوینه، و فعلا ماضیا بمعنی استثنی یقال:

حاشی یحاشی، ثمّ عد من ذلک ربّ بفتح الرّاء، و النّون، و الکاف المفردتین، و علّ و بلی و ان و إلّا و خلاولات مع بیانات شافیه و نظم له فی اسماء تلک العشره و الثمانیه.

و منها ضابطه أخری یقول فیها کلّ الأفعال متصرّفه إلّا ستّه: نعم؛ و بئس،

ص: 59

و عسی، و لیس، و فعل التّعجّب، و حبّذا، و قیل عشره بزیاده: قلمّا، و یذر، و یدع و تبارک اللّه، و منها ضابطه أخری یقول فیها: قال ابن فلاح فی المغنی: عدّه الحروف سبعون حرفا، ثمّ عدّها، و قس علی هذا سائر قواعده.

و من جمله ما ذکره فی هذا الفنّ أیضا هی مسائل الخلاف بین البصریین و الکوفیین، و قد نقلها عن کمال الدین بن الانباری- الآتی ترجمته فی باب المیم- الی تمام مأه و أثنتین من المسائل النّحویه المختلف فیها بین الفریقین، و قصدی أن أورد جمله هذه العدّه فی ذیل ترجمه ابن الانباری انشاء اللّه تتمیما لمنفعه هذا الکتاب، و جعل الفنّ الثالث منها فی بناء المسائل بعضها علی بعض، مثل بناء القول ببناء فعل الأمر الحاضر، کما علیه البصریون، او اعرابه باللّام الجازمه المحذوفه کما علیه الکوفیین، علی انّ الاعراب هل هو أصل فی الفعل، کما هو أصل فی الإسم أم لا، و علی أمرین آخرین ذکرهما أیضا، و هکذا. و جعل الفنّ الرّابع فی الجمع و الفرق مثل کون الفرق بین البدل و النّصب فی قولک ما قام أحد إلّا زید و زیدا، أنّک إذا نصبت جعلت معتمد الکلام النفی و صار المستثنی فضله فتنصب کما تنصب المفعول به و اذا ابدلته منه کان معتمد الکلام إیجاب القیام لزید، و کان ذکر الأوّل کالتّوطیه، کما ترفع الخبر لانّه معتمد الکلام، إلی غیر ذلک من نظائره الکثیره.

و جعل الفنّ الخامس فی الألغاز النّحویه و الاحاجی و المطارحات و مسائل الأمتحان لقرائح اولی الاذهان و قال فیه من بعد الخطبه و سمیته الطّراز فی الالغاز، قال الشّیخ جمال الدّین بن هشام فی کتابه «موقظ الوسنان و موقد الاذهان» اعلم انّ اللّغز النّحوی قسمان: أحدهما ما تطلب به تفسیر المعنی، و الآخر؛ ما یطلب به وجه الإعراب، فالأوّل کقول الحریری: و ما العامل الّذی یتّصل آخره بأوّله، و یعمل معکوسه مثل عمله، و تفسیره: «یا» فی النّداء، فانّه عامل النّصب فی المنادی، و هو حرفان فآخره متصل باوله و معکوسه و هو أی حرف نداء أیضا، و کقوله أیضا و ما منصوب أبدا علی الظّرف لا یخفضه سوی حرف، و جوابه لفظه عند تقول جلست عنده و اتیت من عنده، و لا یکون إلّا منصوبا علی

ص: 60

الظّرفیه، أو مخفوضا بمن خاصّه، فامّا قول العامّه سرت إلی عنده فخطاء، إلی أن قال:

و الثّانی توجیه لا بیان المعنی کقول الشّاعر:

حاءک سلمان ابو هاشما***فقد عدا سیدها الحارث

* * *

شرحه: جاء فعل ماض، کسلمان جار و مجرور، و علامه الجرّ الفتح، لانّه لا ینصرف، و انّما أفردت الکاف فی الخطّ لیأتی الالغاز، أبوها فاعل جاء، و الضّمیر لامرأه و قد عرف من السّیاق، شما فعل أمر من شام البرق یشیمه و نونه للتّوکید کتبت بالألف علی قیاس، سیدها نصب بشم کما تقول انظر سیدها، و الحارث فاعل غدا انتهی کلام ابن هشام.

و قال ابن هشام فی «المغنی» مسأله یحاجی بها، فیقال ضمیر مجرور لا یصحّ أن یعطف علیه اسم مجرور اعدت الجار ام لم تعده، و هو الضّمیر المجرور بلو لا نحو لولای و موسی لا یقال: انّ موسی فی محلّ الجرّ، لانّه لا یعطف علی الضّمیر المجرور من غیر اعاده الجار، و لا یصّح اعاده الجار هنا، لانّ لو لا لاتجرّ للظّاهر، فلو اعیدت لم تعمل الجرّ، بل یحکم للمعطوف و الحاله هذه بالرّفع، لانّ لو لا محکوم لها بحکم الحروف الزّائده، و الزّائده لا تقدح فی کون الاسم مجرّدا عن العوامل اللفظیه فکذا ما أشبه الزائد.

ثمّ ذکر الغاز الحریری الّتی ذکر فی مقاماته مثل قوله ما کلمه ان شئتم هی حرف محبوب، او اسم لما فیه حرب حلوب و أ هی اسم تردّد بین فرد جازم، و جمع ملازم؟ و ایه هاء اذا التّحقت أماطت الثّقل، و اطلقت المعتقل، و این تدخل السّین فتعزل العامل؛ من غیر ان تجامل، و ای مضاف اخلّ من عری الإضافه بعروه، و اختلف حکمه بین مساء و غدوه، و ایّ عامل نائبه ارحب منه و کرا و اعظم منه مکرا، و اکثر اللّه تعالی ذکرا، و این یجب حفظ المراتب علی المضروب و الضّارب، و ایّ وصف إذا أردت بالنون نقص من العیون، و قوّم بالدّون و خرج من الزّبون و تعرّض للهون، مع تفسیر المصنّف لها بقوله أراد بالاوّل نعم، و بالثّانی سراویل و بالثّالث هاء التّأنیث

ص: 61

الدّاخله علی الجمع المتناهی، نحو؛ زنادقه، و صیاقله، و تبایعه، و بالرّابع باب ان المخففه من المثقّله و بالخامس لدی و بالسّادس باء القسم و نائبه الواو و بالسّابع نحو کلّم موسی عیسی و بالاخیر نحو ضیف تدخل علیه النّون فیقال ضیفن و هو الطّفیلی و، للزّمخشری کتاب الاحاجی منثور و شرحه علم الدّین السّخاوی بشرح سمّاه «تنویر الدّیاجی فی تفسیر الاحاجی» و اتبعه باحاجی له منظومه، و أنا الخصّ الجمیع هنا، إلی هنا کلام صاحب العنوان.

ثمّ انّه اتبع ذلک بذکر أحاجی الزّمخشری مع تفسیر انّها منثوره، و قال بعد ذلک هذا آخر أحاجی الزّمخشری و نعقبها باحاجی السّخاوی قال الشّیخ علم الدّین السّخاوی نظما:

و ما اسم جمعه منه کالفعل***و ما اسم فاعل منه کفعل

له و زنان یفترقان جمعا***و یتّحدان فیه بغیر فصل

* * *

قال:

و ما فاء تداولها***ثلاثه أحرف عدّا

و ما عین لها حرفان***یعتور انها ابدا

و لا مات لها حرفان***أیضا مثلها وجدا

و ما عینان مع لام***ین لفظهما قد اتّحدا

هما فی کلمتین هما***لمعنی واحد وردا

و ما ضدّان و صفا***و لو لا الفاء ما انفردا

* * *

الاوّل قولهم فی دواء السمّ دریاق و تریاق و طریاق و الثّانی نعق الغراب و نغق و معافیر مغافیر و الثّالث جدث و جدف و لازم و لازب و الرّابع الجداد و الجذاذ، بالدّال المهمله و المعجمه، اتّحد فی کلّ منهما لفظ العین و اللّام، و الکلمتان لمعنی واحد و هو صرام النّخل، و الخامس الأری و الشّری، فالاری العسل، و الشّری الحنظل، و لو لا الفاء ما افترقا، انّما فرّقت الفاء بین لفظیهما، یقال له طعمان اری و شری، تمّ

ص: 62

أورد مناظم أخر بأوزان شتّی، فی ألغاز علم الدّین المذکور، إلی أن قال: و قال المعرّی ملغزا فی کاد:

أنحویّ هذا العصر ما هی لفظه***جرت بلسانی جرهم و ثمود

إذا استعملت فی صوره الجحد أثبتت***و إن اثبتت قامت مقام جحود

* * *

و أجاب عنه الشّیخ جمال الدّین ابن مالک بقوله:

نعم هی کاد المرء إذ یرد الحمی***فتأتی لإثبات و نفی ورود

فی عکسها ما کاد أن یرد الحمی***فخذ نظمها، فالعلم غیر بعید

* * *

و قال أیضا قال بعض النّحاه:

سلّم علی شیخ النّحاه، و قل له***هذا سؤال من یجبه یعظّم

أنا إن شککت وجدتمونی جازما***فاذا جزمت فإنّنی لم أجزم

* * *

جوابه:

هذا سؤال غامض فی کلمتی***شرط و ان، و اذا مراد مکلّمی

إن إن نطقت بها فانّک جازم***و إذا إذا تأتی بها لم تجزم

و إذا لما جزم الفتی بوقوعه***بخلاف إن فافهم أخی و تفهم

* * *

و قال أیضا قال الخوارزمی:

ما تابع لم یتّبع متبوعه***فی لفظه و محلّه یا ذا الثّبت

ماذا بعلم غیر علم نافع***بالغت فی إتقانه حتّی ثبت

* * *

قال و العجب انّ هذّا اللّغز فی أبیاته صوره المسأله، و هو ماذا بعلم غیر علم نافع، و لمّا عرضه علی الزّمخشری قال له لقد جئت شیئا إدّا أی عجبا، و قال: قال العلّامه جمال الدّین ابن الحاجب:

ایها العالم بالتّصر***یف لازلت تحیی

قال قوم ان یح***یی ان یصغّر فیحیی

و اتی قوم فقالوا***لیس هذا الرّای حیا

* * *

ص: 63

انّما کان صوابا***لو أجابوا بیحیی

کیف قد ردّوا یحیی***و الّذی اختاروا یحیا

أتراهم فی ضلال***ام تری وجها یحیا

* * *

ثمّ نقل تفسیره عن صاحب «المغنی» باتمّ تفصیل، و ذکر بعد ذلک منظومه طویله لبعضهم فی احاجی کثیره، مع شرحه الطّویل، و جعل الفنّ السّادس منها فی بیان الافراد و الغرائب، مثل ما نقل عن أبی حیان انّه قال زاد أبو جعفر بن صابر علی أقسام الکلمه الثّلاثه الإجماعیه قسما رابعا سمّاه الخالفه، و هو اسم الفعل و مثل ما نقل الزّجّاج انّ التّثنیه و الجمع مبنیان، و عن المبرّد انّ حرف التّعریف الهمزه المفتوحه، و ضمّ إلیها اللّام لئلّا یشبه بالإستفهام، و عن ابن الطّراوه: انّ ظرف الزّمان یجیی ء خبرا عن المصادر و الجثث، مثل ظرف المکان، و مثل ما نقل عن أبی سعید السّیرافی أنّه زاد علی المفاعیل الخمسه سادسا سمّاه المفعول منه، و جعل منه قوله تعالی: وَ اخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلًا، أی من قومه مع ما أورد علیه بأنّه یلزم من ذلک أن یکون زید فی قولک نظرت إلی زید مفعولا إلیه، و فی قولک انصرفت عن زید مفعولا عنه، و مثل ما نقل عن ابن مالک انّ حتّی الابتدائیه جارّه، و انّ بعدها مضمره، و عن ابن اللاذهینه انّ بل تکون حرف جرّ، و عن الخوارزمی انّ بل لیست من حروف العطف، إلی غیر ذلک من غرائب فتاوی النّحاه المخالفه لاجماعهم.

و جعل الفنّ السّابع منها فی المناظرات و المجالسات و القصص الواقعه بین النّحاه فی کثیر من المشکلات و المعضلات، مثل المسأله الزّنبوریه الّتی وقعت المناظره المعروفه فیها، المذکوره فی کتاب «المغنی» و غیره، بین الکسائی و سیبویه النحوی؛ و یذکر فی هذا الضمن أیضا وجوه اعراب جمله من الألفاظ المتداوله بین أهل اللّسان، مثل قولهم فضلا عن کذا، و قولهم قلّ ما یتّفق هذا، و قولهم ساروا سریعا، و قولهم خلافا لفلان، و سقیا له، و قولهم أیضا، و قولهم هلّم جرّا و امثال ذلک،

ص: 64

فبالجمله فکتابه المذکور کتاب مفید فی معناه، متفرّد فی جدواه و فیه تکمیل للادیب و تنبیه للغریب، و تبصره فی وجوه الاعاریب، فهو مهمّ فی الغایه لکلّ عاقل لبیب، و طالب للعلم بأوفر نصیب، و الفوز بدرجات المصیب، فلیلاحظ بتمام فنونه الموصوفه انشاء اللّه.

ثمّ انّ له أیضا شرح کتاب «الکواکب الوقاد» فی اصول الدّین لعلم الدّین السّخاوی، و کتاب «کشف اللّبس فی حدیث ردّ الشّمس» و قال فیه بناءا علی ما نقل عنه المحدّث النیشابوری، انّ حدیث ردّ الشّمس معجزه لنبینا صلی اللّه علیه و آله صحّه الإمام أبو- جعفر الطّحاوی و غیره، و أفرط الحافظ أبو الفرج بن الجوزی فاورده فی کتاب الموضوعات انتهی.

و أمّا تلامذه مدرسه و رجال مجلسه و رواه أخباره و مصنّفاته، فهم ایضا جماعه کثیرون و فضلاء بصیرون، منهم الشّیخ حسن الدیحهنی المسند المشهور، و منهم الشّیخ المحدّث أبو عبد اللّه محمّد بن یوسف الدّمشقی الصالحی، صاحب کتاب «مزیل اللّبن فی حدیث ردّ الشّمس» کتبه علی حذو کتاب شیخه جلال الدّین السّیوطی المذکور، و قال فیه کما وقع فی کتاب رجال المحدث المتقدّم ذکره أیضا: اعلم أنّ هذا الحدیث رواه الطّحاوی فی کتابه «شرح مشکل الآثار» عن أسماء بنت عمیس من طریقین و قال هذان الحدیثان ثابتان، و رواتهما ثقات، و نقله القاضی عیاض فی الشّفاء، و الحافظ بن سید الناس فی «بشری اللبیب» و الحافظ علاء الدّین فی کتابه «الزّهر الباسم» و صحّه الحافظ أبو الفتح الأسدی، و حسّنه الحافظ أبو ذرعه بن العراقی، و شیخنا الحافظ جلال الدّین فی «الدّرر المنتشره فی الأحادیث المشتهره» و قال الحافظ أحمد بن صالح و ناهیک به لا ینبغی لمن سبله العلم التّخلّف عن حدیث أسماء؛ لانّه من اجلّ علامات النبوّه، و قد أنکر الحفاظ علی ابن الجوزی لمراده الحدیث فی کتاب «الموضوعات» فقال الحافظ أبو الفضل بن حجر فی باب قول النّبی صلی اللّه علیه و آله احلّت لکم الغنائم من «فتح الباری» بعد أن أورد الحدیث أخطأ ابن الجوزی بایراده له فی الموضوعات انتهی کلام المنقول عن عبارتهما جمیعا.

ص: 65

و أمّا مذهبه و دینه فالظّاهر انّه فی الأصول سنّی أشعری و فی الفروع علی نحله الشّافعی المطلّبی، إلا أنّ المنقول عن السید الفقیه العالم المحدّث الأمیر بهاء الدّین محمّد الحسینی المختاری- الاتی ذکره و ترجمته انشاء اللّه- فی حاشیته علی کتاب «الاشباه و النّظائر» أنّه قال و سمعت عن السید السّند الفاضل الکامل العالم العامل، الامام العلّامه السید علیخان المدنی- اطال اللّه بقاءه فی سنه ستّ عشر و مأه و ألف من الهجره باصبهان حرّسها اللّه من الحدثان، انّ السّیوطی مصنّف الکتاب کان شافعیا لکنّه رجع عن التّسنّن و استبصر، و قال بامامه الائمّه الاثنی عشر علیهم السّلام، فصار شیعیا إمامیا و ختم اللّه له بالحسنی، قال السید طوّل اللّه عمره: رأیت کتابا من مصنّفات السّیوطی، ذکر فیه رجوعه إلی الحقّ، و استدلّ فیه علی إمامه علیّ بن ابیطالب علیه السّلام بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله بلا فصل، رزقنی اللّه الفوز به انتهی کلام النّاقل و المنقول عنه، و لا- یبعد کون تألیفه فی مناقب أولی القربی مشعرا بصحّه هذه النّسبه الجلیله إلیه، مضافا إلی ما نقلناه من کلامه المتین، فی تقویه حدیث ردّ الشّمس لأمیر المؤمنین علیه السّلام.

و أمّا موطنه و بلده فهو کما وقع فی نسبه المشهوره سیوط علی وزن ثبوت کما ذکره نفسه فی باب الکنی و الألقاب: اسیوط علی وزن اخدود، و هی علی کلّ من صیغتها المضمومتین قریه بصعید مصر، کما ذکره صاحب «القاموس» أو بلد به کما نقل عن تصریح غیره و یشهد بضبطه الأوّل قول ابن السّاعاتی الشّاعر المشهور:

للّه یوم فی سیوط و لیله***خلف الزّمان باختها لا یغلط

بتنا بها و النّیل فی علوانه***و له بنور البدر فرع أشمط

فالظّل فی سلک الغصون کلؤلوء***رطب تصافحه النّسیم فتسقط

و الطّیر یقرأ و الغدیر صحیفه***و الرّیح یکتب و الغمام ینقط

* * *

هذا و قد ذکر نفسه فی باب الالقاب و الکنی من کتابه «البغیه» ان الاسیوطی بالهمزه رجلان: أحدهما شمس الدّین محمّد بن الحسن و الآخر والدی الکامل أبو بکر بن محمّد.

ص: 66

و مراده بالأوّل هو الشّیخ شمس الدّین السّیوطی النّحوی الّذی یقول فی حقّه فی موضع آخر من کتابه المذکور کان عالما بالعربیه. عارفا بعدّه فنون، انتفع به جماعه، و کان یعلّم بالاجره، و یقری کلّ بیت من الألفیه بدرهم، و له فی ذلک وقایع عجیبه تنبئ عن دناءه شدیده و شح مفرط، مات سنه ثمان و ثمانمأه.

و امّا الثّانی فهو والده الفاضل المتقدّم المتّصف فی ترجمته له فی الکتاب المذکور بابی المناقب المدعوّ بابی بکر بن محمّد الفقیه الاصولیّ المقری الحاسب النّحوی المنطقی.

و له الحاشیه الکبیره علی شرح ابن النّاظم علی الألفیه فی مجلّدین و «حاشیه شرح العضدی علی مختصر الاصول» و «حاشیه علی ارشاد ابن المقری» و «کتاب فی القراءات» و «کتاب فی صناعه التّوقیع» و غیر ذلک و توفّی فی خامس صفر سنه خمس و خمسین و ثمان مأه و دفن بالقرافه قریبا من الشّمس الأصفهانی، و القرافه اسم لمقبرتین صغری و کبری واقعتین بقاهره مصر، دفن فی احدیهما الإمام الشّافعی، و فیهما منابر جماعه من علماء الجمهور، بحیث کتب الشّیخ عبد الکریم بن عطایا القرشی النّحوی شارح أبیات الجمل فی النّحو و غیره کتابا فی زیاره قبور الصّالحین المدفونین بقرافتی المصر المذکورتین، و امّا وفاته علیه ما تبتغیه و صفاته، فکانت کما ذکره خاتمه النّحاه، احمد بن محمّد بن علیّ المشتهر بابن المنلا، سنه عشر و تسعمأه من الهجره المبارکه، و أمّا نوادر رسومه و آثاره، و جواهر علومه و افکاره، فهی أیضا کثیره جدّا لا یتحمّلها مثل هذه العجاله عدّا، ولکننی لعدم خلو العریضه، یعجبنی اهداء قصبه من تلک الغیضه، تهدیک إلی نهایه مهارته فی الفنون، و بصارته فی تحلیه الکلام الموزون. و هی انّه قد ذکر نفسه فی کتابه «البغیه» فی ذیل ترجمه محمّد بن الحسین بن عمر الیمنی، أبی عبد اللّه النّحوی، انّه کان مقیما بمصر، صنّف أخبار النّحویین و مضاهاه امثال «کلیله و دمنه» و مات سنه اربعماه، و من شعره، و زعم انّه لیس لقافیته خامس:

أسقمنی حبّ من هویت فقد***صرت بحبه فی الهوی آیه

* * *

ص: 67

یا غایه فی الجمال صوّره اللّه***أما لهذا الصّدور من غایه!

ترکتنی بالسّقام مشتهرا***أشهر فی العالمین من رایه

أحبّ جیرانکم من اجلکم***بحجّه الطّفل تشبع الدّایه

* * *

ثمّ قال قلت: قد ذیلت علیها بخامس:

اودّ أن لو أبیت جارکم***و لو بماوی الجمال فی الثّایه

* * *

و اقول و ذیلت أنا علیها ایضا ارتجالا فی زمن هذه الکتابه بسادس لیس یوجد معه سابع تابع یقینا و هو:

إن أبیتم اظل من نقب الجمال***فوق الرّمال کالطّایه

* * *

و له ایضا غیر ذلک من الأشعار الفاخره فی معان شتّی تقدّمت الاشاره الی بعضها فی تضاعیف ما مضی و لا سیما فی ذیل ترجمه شیخه الشمنی شارح کتاب المغنی.

440- عبد الرحمان بن احمد «نور الدین الجامی»

الحبر السامی و البحر الطامی و المشتهر فی اهل مذهبه بسمه الشیخ الاسلامی نور الدین عبد الرحمان بن نظام الدین احمد بن محمد الدشتی الفارسی الملقب بالمولی الجامی(1)

نسبه إلی بلده خرجی و جام من بلاد ماوراء النّهر المیمونه لانّه کان قد ولد بها، کما وجدنا التّصریح به فی مواضع غیر موهونه، و ذلک فی الثالث و العشرین من شعبان المعظّم، سنه سبع عشره و ثمان مأه، و یقال: أنّ أصله من دار

ص: 68


1- له ترجمه فی: احسن التواریخ 11: 638؛ تحفه سامی 85، تذکره دولتشاه 182 حبیب السیر 4: 3482، الذریعه 9: 189 رشحات عبن الحیاه، ریاض العارفین 66، ریحانه الادب 1: 385، قاموس الاعلام 3: 1759 لطائف الطوائف، مجالس النفائس 152؛ مرآت الخیال 76؛ و انظر« الجامی» لعلی اصغر حکمت.

السّلطنه اصفهان، و کان عهد ارادته مع الخواجه عبد اللّه الأنصاری، صاحب «منازل السّائرین» و به یتّصل سلسله الصّوفیه النّقش بندیه، من فرقهم البالغه إلی عدد الخمس و العشرین؛ و کان من أعاظم علماء النّحو، و الصّرف، و الحدیث، و التّفسیر، و العروض و المعمّی، و علوم الأوایل؛ و غیر ذلک. شاعرا مجیدا بالعربیه، و الفارسیه، و ملمّعاته الملفّقه من اللّغتین، معروفه بالإمتیاز و الإختصاص، بین العوام و الخواص، و کان تخلّصه فی أشعاره أیضا عین نسبته المذکوره، کما یشیر إلی ذلک فی مضمون رباعیته المشهوره:

مولدم جام و رشحه قلمم***جرعه جام شیخ الاسلامیست

لاجرم در جریده أشعار***بدو معنی تخلّصم جامیست

* * *

و له من المؤلّفات و الآثار، سوی دیوان غزله المعروف بین شعراء الأقطار، دیوان له فی القصائد الکبار، و المناظیم المشتمله علی معان أبکار، و کتابه المسمّی ب «هفت اورنک» المشتهر بسبعه جامی، و کتاب «اللّوایح القمریه» الّتی ینبی ء عن فضله السامی، و کتاب «نفحات القدس فی ذکر الطّبقات الخمس» یعنی من طوائف الصّوفیه بالخصوص، و کتاب شرحه الفارسی علی کتاب «الفصوص»، و کتاب «الدّره الفاخره فی تفصیل مذاهب الحکماء و المتصوّفه» و کتاب «شواهد النبوّه فی فضایل النّبی و الائمّه» و کتاب شرحه المشهور علی «کافیه» ابن الحاجب النّحویه، سمّاه الفوائد الضیائیه کتبه باسم ولده ضیاء الدّین، و هو من أحسن ما کتب علیها، و ادقّها نظرا، و ابلغها تقریرا، و اتمّها تهذیبا. و تحریرا، و أجمعها للنّکات و الدّقایق و التّحقیقات.

و نقل انّ المولی میرزا محمّد الشّروانی الفاضل العلّامه الآتی ترجمته إنشاء اللّه کان یقول انّی درست هذا الشّرح خمسا و عشرین مرّه، و صار اعتقادی فی کلّ مرّه انّی لم استوف حقّ فهمه و معرفته، فی المرّه السّابقه، و له أیضا فی التّفسیر کتاب طریف اوصله بعد الفراغ من المقدّمات و إتمام سوره الفاتحه إلی قوله تعالی فَإِیای فَارْهَبُونِ من سوره البقره، و قیل انّ له من الکتب و الرّسائل سبعه و ثلاثین مصنّفا فلیلاحظ.

ص: 69

و امّا فی الطّریقه و المذهب فالظّاهر انّه کان حنفیا أشعریا، بل سنیا ناصبیا کما هو الغالب علی أهل بلاده التّرکستان و ماوراء النّهر، و لذا بالغ فی التشنیع علیه القاضی نور اللّه التّستری رحمه اللّه؛ مع کونه معروفا بکثره التزکیه و التّشنیع، و إن کان من جمله قصائده المشهوره ما یقول فی مطلعه:

اصبحت زائرا لک یا شحنه النّجف***بهر نثار مرقد تو نقد جان بکف

* * *

و له أیضا غیر ذلک ممّا بظاهره ینافی هذه النّسبه إلی ان بعد تدقیق النّظر فی مؤلّفات العامّه، و نهایه ارتفاع اشعار شعرائهم فی مراتب الولایه، و مدیح أهل بیت الرّساله علیهم السّلام؛ کما انّ من جمله ربّاعیاته المشهوره:

ای مغبچه دهر بده جام میم***کآمد ز نزاع سنی و شیعه قیم

گویند که جامیا چه مذهب داری***صد شکر که سک سنی و خر شیعه نیم

* * *

ینقدح انّ بروز أمثال ذلک منهم قهری، و من جانب اللّه سبحانه، إتماما للحجّه علی الأعداء، و إتماما للنّعمه علی الأحبّاء و الأولیاء و الایراد أعمّ من الإعتقاد، کما انّ الإرشاد أعمّ من الرّشاد، و اللّه بصیر بالعباد، و کان إلی ما ذکرناه یرشد کلام صاحب «مقامع الفضل» و هو مولانا الآقا محمّد بن سمّینا العلّامه المروّج البهبهانی رحمه اللّه علیهما، فی جواب من سألّه عن حال المولی عبد الرّحمان الجامی و غیره بالفارسیه، أمّا ملّا جامی پس ظاهرا سنّی ناصبی صوفیست، زیرا که مذاهب و أحوال گذشتگان بر متأخّران ظاهر نمیشود، مگر از شهرت و شیاع و معروفیت در أرباع و أصقاع، یا بشهادت مؤلّفات و مصنّفات مشهوره ایشان، یا شهادت و حکم ثقات و عدول فریقان بآن، و با تعارض رجوع بترجیح میان جارح و معدل چنانکه در کتب اصولیه است لازم، و أخذ بارجح و أظهر متحتّم است، و آنچه در باب ملّا عبد الرحمان جامی مشهور، معروف و مشهور و بر ألسنه مذکور، و در مؤلّفاتش مثل نفحات و غیره مسطور است، خصوصا از گفتگوئیکه در مرض الموت با بعضی از شاگردان شیعیان خود نموده، همانست که گفتیم، و این شعر نیز از اوست:

ص: 70

سک کاشی به از أکابر قم***با وجود اینکه سک به از کاشی است

* * *

و جمعی از مهرء فن، و ثقات طرفین بر آن شهادت داده اند، و حکم فرموده اند مثل قاضی المتبحّر قاضی نور اللّه تستری رحمه اللّه، که در «مجالس المؤمنین» از فاضل قاضی میر حسین میبدی شافعی شارح دیوان مرتضوی نقل کرده، و در طعن او چنین گفته:

آن امام بحق ولی خدا***کاسد اللّه غالبش نامی

دو کس او را بجان بیازردند***یکی از ابلهی دیگر خامی

هر دو را نام عبد رحمان است***آن یکی ملجم دگر جامی است

* * *

و دیگر محقّق متّقی آخوند ملّا محمّد تقی مجلسی رحمه اللّه، که در شرح من لا یحضر فرموده که شخصی در مجلس ملّا جامی نقل کرده که زنی فرزدق شاعر را در خواب دید، و از حال او پرسید، فرزدق گفت که حقتعالی مرا آمرزید بسبب آن قصیده که در حضور هشام، در مدح علیّ بن الحسین علیه السّلام گفتم، پس آخوند مجلسی گفته باین مضمون که پس ملّا جامی با آن ناصبیتش گفت سزاوار است که حق تعالی جمیع عالمیان را ببرکت آن بیامرزد انتهی.

پس بروز بعضی از مدائح ائمّه و کلمات موهمه خوبی او، از قبیل سایر مدایح، بلکه بسیاری از عبارات و اعترافاتیست که بر زبان بسیاری از علماء و أعیان سنّیان، از قبیل فقهاء اربعه، و ارباب صحاح ستّه، و فخر رازی، و ابن حجر، و زمخشری، و غزالی، و غیرهم جاری گشته، از جهه إتمام حجّت، و اکمال لطف و رأفت، بر فرقه محقّه إمامیه و شهادت جماعه مذکوره که مقارب عصر او بعضی مؤالف و بعضی مخالف او بوده اند از أدّل دلائلست بر کمال ظهور نصب و عداوت که قابل توجیه و تأویل نبوده زیرا که قاضی نور اللّه مذکور نظر بمعارضه در مذهب که با میرزا مخدوم شریفی ناصبی داشت بنابر مصلحتی که دیده اکثر اعیان سنّیان و صوفیان را داخل شیعیان گردانیده و بمفهومات ضعیفه و احتمالات بعیده سخیفه استدلال بر تشیع ایشان نموده، و مع ذلک از أعیان صوفیان کسیرا که برای سنّیان بجا گذاشته شیخ عبد القادر گیلانی،

ص: 71

و ملّا عبد الرّحمان جامی است، و همچنین آخوند مجلسی قدّس سرّه اکثر ضعفاء و مجاهیل را مدح و تعدیل نموده، مانند سکونی؛ و سهل بن زیاد، و ابن سنان، و هم چنین بسیاری از مشایخ صوفیه را نظر بمقتضای وقت بخوبی ذکر فرموده، و حال فاضل محقّق ماهر خلف صدق او آخوند ملّا محمّد باقر مجلسی رحمه اللّه در کتب خود، خصوصا در عقاید تبرئه ذمّه و الدماجد خود را از تصوّف فرموده، و أهل البیت أدری بما فی البیت انتهی کلام صاحب «المقامع» بتفصیله التّمام.

نعم ذکره سیدنا الأمیر محمّد حسین الحسینی الخاتون آبادی المتقدم ذکره الشّریف، سبط مولانا المجلسی قدّس سرّه المنیف، فی طیّ مقاله له یفصّل فیها أسماء من رجع من علماء العامّه العمیاء، إلی نور الحقّ و تمام الضّیاء، و الاعتصام بحبل ولاء الائمّه الاصفیاء، فقال أعلی اللّه مقامه: و منهم النّحریر المحقّق عبد الرحمان الجامی و هو و إن کان ظاهرا من علماء المخالفین، حتّی عدّه السید المحقّق القاضی نور اللّه رفع اللّه درجته من المتعصّبین منهم، بل من أشدّ النّواصب، مع انّ اعتقاده فی أکثر علمائهم التّشیع، فعدّ کثیرا منهم کالسید الشّریف، و الفاضل الدّوانی، و السید السّند، و غیرهم، من علماء الشیعه، مع اشتهار تألیفاتهم المحتویه علی إثبات الخلفاء الثلاث کشرحی «المواقف» و «العقائد» و غیرهما؛ و مع ذلک عدّ الفاضل الجامی من أشدّ النّصاب، و الحقّ انّه کان ظاهرا من المخالفین، و فی الباطن من الشّیعه الخالصین؛ و لم یبرز ما فی قلبه تقیه و یدل علیه بیته المشهور فی کتابه المسمّی بسبحه الابرار:

پنجه درکن اسد اللّهی را***بیخ بر کن دو سه روباهی را

* * *

و لقد أخبرنی جدّی العلّامه، عصمه اللّه من أهوال یوم الطامّه، عن والده عن جدّه یعنی به ظاهرا المولی درویش محمّد بن الحسن النطتزی، الّذی هو من جمله مشایخ الإجازات، راویا عن الشّیخ علیّ بن عبد العالی رحمه اللّه، انّه قال: کنت مرافقا مع الفاضل الجامی، فی سفر زیاره الغریّ، علی مشرّفه أفضل الصّلوات، و کنت اتقیه، و لم أبرز عنده التّشیع حتّی وصلنا إلی بغداد و ذهبنا إلی ساحل الشطّ جلسنا

ص: 72

فیه للتنزّه، فجاء درویش قلندر، و قرأ قصیده غرّاء بلیغه فی مدح مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام، و لمّا سمعها الفاضل الجامی بکی، ثمّ سجد و بکی فی سجوده، ثمّ طلب القاری و اعطاه جائزه نامیه، ثمّ قال لم لم تسألنی عن سبب البکاء و السّجود، و اعطّاء الجائزه للقاری، فقلت لظهور الوجه فیه إذ امیر المؤمنین رابع الخلفاء، و یجب تعظیمه، فقال لم یکن رابعهم بل أوّلهم، و ینبغی الآن إرتفاع حجاب التّقیه بینی و بینک، لخلوص المودّه بیننا، و رفع الخوف و الإظهار عند المخالف، و اعلم انّی من خاص الشّیعه الامامیه، و لکن التّقیه واجبه، و لذلک لم أبرز ما فی قلبی و سترت مذهبی، و هذه القصیده منّی أنشدتها بلا ذکر اسم قائلها فی آخرها کما هو عاده الشّعراء تقیه من الاعداء، و أمرت بنشرها جماعه من الاحبّاء، فصارت بحمد اللّه مرضیه للطّباع، مقبوله للأسماع، محفوظه للاذهان، بحیث یقرأها القاری فی هذا المکان، و کلّ ذلک علامه للوصول، إلی درجه القبول، فبکیت و سجدت و أعطیت الجائزه شکرا لتلک النّعمه الفاضله.

و أخبرنی أیضا بعض من الأفاضل الثقات نقلا ممّن یثق به الی أن انتهی إلی جماعه من خدمه و أصحابه و اهل بیته. انّ کل من کان فی داره من الخدم و العیال و العشیره، علی مذهب الامامیه الاثنی عشریه، و نقلوا عنه انّه کان یبالغ فی الوصیه، بأعمال التقیه، سیما إذا أراد سفرا، و أنت خبیر بانّه بعد ذلک یزول الشّک فی تشیعه فرحمه اللّه و ضاعف أجره و رفع درجته و قدره، انتهی.

و مع ذلک کلّه فی جمیع ما ذکره کلام و اللّه العالم بحقایق اساریر الأنام، ثمّ انّ نوادر أخبار الرّجل کثیره جدّا لا یتحمّلها أمثال هذه العجالات، منها ما حکی انّه أنشد یوما بحضره جماعه من الظّرفاء هذا البیت لنفسه:

بسکه در جان فکار و چشم بیدارم توئی***هر که از دور پیدا میشود پندارم توئی

* * *

فقال رجل منهم بالفارسیه: بلکه خری پیدا شود؟ ای فلعلّ من ظهر کان حمارا فقال باز پندارم توئی، و فی ذلک من اللّطیفه ما لا یخفی، و من جمله أشعاره الرّائقه

ص: 73

أیضا قوله:

دل نمیخواست جدائی ز تو أمّا چکنم***دور أیام نه بر قاعده دل خواه است

* * *

و منها هذه الرباعیه الملمّعه:

فارقت و لا حبیب لی إلّا انت***أحباب چنین کنند أحسنت أحسنت

ظنّ می بردم که در فراقم بکشی***و اللّه لقد فعلت ما کنت ظننت

* * *

441- عبد الرحیم بن علی «القاضی الفاصل»

القاضی الفاضل محیی الدین ابو علی عبد الرحیم بن علی بن الحسین بن احمد بن المفرج اللخمی(1) العسقلانی المولد، البیسانی المنشأ، المصری المقام، قال الفاضل الشمنّی- المتقدّم ذکره فی باب الاحمد بن- فی حاشیته علی «المغنی» عند بلوغ الکلام إلی دکر القاضی الفاضل: هو عبد الرّحیم بن علی بن الحسین إلی أن قال کانت ولادته فی خامس- عشر جمادی الآخر سنه تسع و عشرین و خمس مأه، بمدینه عسقلان، قلت: و هی ما قدّمناه ذکره فی ذیل ترجمه أحمد بن حجر.

و تولّی أمور القضاء بمدینه بیسان، و لذلک ینسب إلیها و بیسان بالباء الموحّده المفتوحه ثمّ الیاء المثنّاه التحتانیه السّاکنه قریبه بالشّام، منها القاضی الفاضل عبد الرّحیم بن علیّ، و قریه بمرو، و قلعه بالیمامه، کما ذکره صاحب «القاموس».

رجعنا إلی تتّمه کلام الشّمنی، قال: ثمّ قدم الدیار المصریه و تعلّق بالانشاء، ثمّ تنقلت به الأحوال، إلی أن صار صاحب دیوان الانشاء فی دوله السّلطان صلاح

ص: 74


1- له ترجمه فی: تاریخ ابن الوردی 2: 166، حسن المحاضره 1: 564، الروضتین 2: 242 ریحانه الادب 4: 418، العبر 4: 293، الکنی و الالقاب 3: 54، النجوم الزاهره 6: 156 نهایه الارب 1: 1، وفیات الاعیان 2: 333

الدّین یوسف بن ایوب، و بعد وفاته استمرّ علی ما کان علیه ولده الملک العزیز، و لما توفّی الملک العزیز استمرّ کذلک عند الافضل نور الدّین، و لم یزل کذلک إلی أن وصل العادل و أخذ الدّیار المصریه، فعند دخوله القاهره توفّی القاضی الفاضل، و ذلک فی لیله الأربعاء سابع عشر ربیع الاوّل سنه ستّ و تسعین و خمسمأه بالقاهره، و کان من محاسن الزّمان انتهی.

و قال صاحب «الوفیات» فی ذیل ترجمه ابی سلیمان داود الملقّب بالملک الزّاهر مجیر الدّین ابن السّلطان صلاح الدّین یوسف بن ایوب کان صاحب قلعه البیره الّتی علی شاطی ء الفرات، و کان یحبّ العلماء و أهل الادب، و یقصدونه من البلاد، و لما ولد بمدینه القاهره کان السّلطان صلاح الدّین بالشّام، و کان الثانی عشر من اولاده، فکتب الیه القاضی الفاضل رساله یبشّره بولادته، من جملتها «و هذا الولد المبارک هو الموفی لاثنی عشر ولدا، بل لاثنی عشر نجما متقدا، فقد زاد اللّه سبحانه فی أنجمه عن انجم یوسف نجما، ورآهم مولانا یقظه و رأی یوسف تلک الانجم حلما ورآهم یوسف ساجدین له، و رأینا الخلق لهم سجودا، و هو تعالی قادر أن یزید جدود المولی، إلی أن یراهم آباء و جدودا (1).

و قال أیضا فی ترجمه أبی العبّاس أحمد بن [عبد الغنی] بن أحمد بن عبد الرحمان بن خلف بن مسلم اللخمی، المالکی، الفقیه، و المؤرّخ، الشّاعر، الادیب الملقّب بالنّفیس القطرسی- بالقاف المضمومه و سکون الطاء المهمله و قد رأیت القاضی الفاضل یثنی علیه، و وجدت له قصیده کتبها من مصر إلیه (2) و یظهر انّه کان من أعاظم علماء زمانه جدا تمّ کلامه و قد یوجد فی کلماتهم أیضا الملقّب ب «القاضی الاکرم» و هو غیر هذا الرّجل، بل اسمه علی بن یوسف بن ابراهیم الحارثی ابو الحسن القفطی

ص: 75


1- وفیات الاعیان 2: 28.
2- وفیات الاعیان 1: 149 و نقلهما هو ایضا من کتاب السیل لعماد الاصفهانی و قال توفی فی الرابع و العشرین من شهر ربیع الاول سنه ثلاث و ستمأه بمدینه قوص.

و من جمله ما ینسب إلیه کتاب «تاریخ النّحاه» و کتاب «اصلاح الصّحاح» و «کتاب الضاد و الظّاء» و غیر ذلک، و کان علّامه متبحّرا فی أغلب الفنون، حسن الاخلاق و السّیاق، کما أشیر إلیه فی ذیل ترجمه صاحب «صحاح اللّغه» أیضا و ولد کما عن تاریخ «معجم الادباء» سنه ثمان و ستّین و خمسمأه بقفط، و هی بالکسر بلده بصعید مصر، موقوفه علی العلویین من أیام أمیر المؤمنین علیه السّلام، کما ذکره فی «القاموس».

442- عبد الرحیم بن الحسن «جمال الدین الاسنوی»

الفقیه الاوحد و الادیب الامجد جمال الدین ابو محمد عبد الرحیم بن الحسن بن علی بن عمر بن علی بن ابراهیم الاموی الاسنوی(1)

شارح «منهاج» القاضی ناصر الدّین البیضاوی کان فاضلا ملیا و فقیها اصولیا و متکلّما نحویا و متأدّبا عروضیا و مذهبه شافعیا، و هو فی درجه جمال الدّین بن هشام المشهور و له تلامذه و صدور، ذکره ابن حجر الهیثمی المکی، فیما نقل عن «درره الکامنه» فقال: ولد فی العشر الأخیر من ذی الحجّه سنه أربع و سبعمأه بإسنا، و قدم القاهره سنه إحدی و عشرین، و قد أخذ العربیه عن أبی الحسن النّحوی والد ابن الملقّن و أبی حیان و غیرهما، و کتب له ابو حیان: بحث علیّ الشّیخ فلان کتاب التّسهیل، ثمّ قال له لم أشیخ أحدا فی سنّک، و ذکر هو فی کتابه الکوکب انّه کان لا یعرف إلّا بالنّحو فی أوّل مرّه، حتّی اقرأه و له نحو العشرین سنه.

و أخذ عن القطب السّنباطیّ و الجلال القزوینی و القونویّ و التقیّ السّبکی و و المجد السّنکلومی و البدر التّستری و غیرهم، و برع فی الفقه و الاصلین و العربیه و انتهت الیه ریاسه الشّافعیه، و صار المشار إلیه بالدّیار المصریه، و درّس و أفتی،

ص: 76


1- له ترجمه فی: البدر الطالع 1: 352، بغیه الوعاه 2: 92 حسن المحاضره 1: 429 الدرر الکامنه 2: 463، شذرات الذهب 6: 198، طبقات ابن هدایه اللّه 91، النجوم الزاهره 11: 114.

و ازدحمت علیه الطّلبه، و انتفعوا به و کثرت تلامذته، و کانت أوقاته محفوظه مستوعبه للأشتغال و التّصنیف، و کان ناصحا فی التّعلیم، مع البرّ و الدّین و التّواضع و التّودّد ...

إلی أن قال: و کان سمع الحدیث من الدبوسی و عبد المحسن الصّابونی و جماعه، و حدث بالقلیل.

روی عنه الجمال بن ظهیره و الحافظ أبو الفضل العراقی، و أفرد له ترجمه فی کرّاسه و درس بالمالکیه و الاقبغادیه و الفاضلیه و التّفسیر بالجامع الطّولونی و ولی الحسبه و وکاله بیت المال، ثمّ عزل نفسه من الحسبه لکلام وقع بینه و بین الوزیر ابن قزوینه سنه اثنین و ستّین و سبعمأه و استقر عوضه البرهان الاخنائی، ثمّ عزل نفسه من الوکاله.

و تصانیفه فی الفقه مشهوره کالمهمات علی الرّوضه و «شرح الرّافعی» و «الهدایه إلی أوهام الکفایه» و «الجواهر» و شرح منهاج الفقه وصل فیه إلی المساقات و احکام الخنائی و الفروق و الجوامع و الاشباه و النظائر و الالغاز و غیر ذلک و له فی الاصول «شرح منهاج البیضاوی و الزّیادات علیه» و التّمهید فی تنزیل الفروع علی الاصول.

و فی النحو «الکواکب الدریه فی تنزیل الفروع» «الفقهیه علی القواعد النّحویه» و «شرح الألفیه» لم یکمل. و «شرح عروض ابن الحاجب».

توفی لیله الأحد الثامن و العشرین من جمادی الاولی سنه اثنتین و سبعین و سبعمأه و له سبع و ستّون سنه و نصف، و کانت جنازته مشهوده تنطق له بالولایه انتهی.

و شرحه المذکور علی «منهاج الأصول» کتاب مشهور، مقدّم علی سائر شروح «المنهاج» الّتی کتبها جماعه من أعاظم علماء الجمهور، مثل الجاربردی و العبری و الابلی و السّبکی و غیاث الدّین محمّد بن محیی الدّین الشّافعی الواسطی العاقولی، صاحب کتاب «شرح غایه القصوی» و «شرح المصابیح» و غیر ذلک. و کثیرا ما ینقل السّیوطی أیضا فی تراجم العلمآء عن الاسنوی فی طبقاته، مع انّه لم یذکر فی جمله مصنّفاته فلیلاحظ.

ص: 77

ثمّ لیعلم انّ نسبه الاسنوی قد تأتی فی جماعه آخرین غیر هذا الرّجل من علمائهم أیضا، فمنهم سمیه الفاضل الکامل عبد الرّحیم بن فخر الدّین علیّ بن هبه اللّه الاسنائی الصّوفی النّحوی الأدیب المتعبّد، له نظم فی النّحو سمّاه «المفید» و مات باسنا فی الثّانی و العشرین من رمضان سنه تسع و سبعمأه، و قد اسنّ کما عن الادفوی و منهم القاضی نور الدّین ابراهیم بن هبه اللّه الاسنوی المتقدّم ذکره، و اسنا بکسر الهمزه و قد یفتح بلد بصعید مصر، و الصعید بلاد بمصر مسیره خمسه عشر یوما طولا کما ذکرهما صاحب «القاموس».

443- عبد الصمد بن ابراهیم «قاری الحدیث»

الحافظ النبیل و الحائز التفضیل جمال الدین ابو احمد عبد الصمد ابن ابراهیم بن الخلیل البغدادی(1)

الملقّب من قبل نفسه بقاری الحدیث النّبوی، هو أحد المشایخ الأربعین الّذین یروی عنهم شیخنا الشّهید الأوّل- قدّس سرّه- مصنّفات العامّه، و مرویاتهم، بالمکه و المدینه، و بغداد، و مصر، و بیت المقدّس، و مقام الخلیل علیه السّلام کما استنبطه ولد شیخنا الشّهید الثّانی رحمه اللّه من بعض الإجازات المنسوبه إلیه فانّه قال و قد رأیت إجازته له بخطّ المجیز، و هو فی الجوده و الحسن فی الغایه، و کان هذا الشّیخ جلیل القدر واسع الرّوایه، فاحببت إیراد نبذه من کلامه، قال بعد الحمد و الصّلوه: یقول العبد الفقیر المحتاج إلی الرحمه عبد الصّمد بن الخلیل بن ابراهیم بن الخلیل قاری الحدیث النّبوی ببغداد، قد أجزت للشّیخ العلّامه البارع الورع، الفاضل النّاسک الزّاهد، شمس الدّین أبی عبد اللّه محمّد بن مکی بن محمّد کاتب الاستدعاء بخطّه الشّریف زاده اللّه تعالی توفیقا، و نهج له إلی محجه الفوز طریقا، أن یروی عنّی جمیع

ص: 78


1- له ترجمه فی: الدرر الکامنه 2: 476 و فیه انه مات فی رمضان سنه 765 ببغداد؛ ریحانه الادب 4: 399، شذرات الذهب 6: 204 النجوم الزاهره؛ هدیه العارفین 1: 574

ما یجوز لی، و عنّی روایه ممّا قرأته، و سمعته بقول او نولته او اخبرت لی روایته او کتب إلیّ او وجدته او وضعته من کتاب او نظمته من شعرا و انشأته من خطبه او رساله او فصل و عظی او مقامه و کلما صح و یصح عنده انّه ممّا یجوز روایته عنّی فله روایته عنّی و قد تلفظت له بذلک و ممّا صنّفته «الإکسیر فی التّفسیر» و هو مختصر «رموز الکنوز» و «عیون العین فی الاربعین» و «کمال الامال فی بیان حال المال» و «زین القصص فی تفسیر احسن القصص» فسّرت فیه سوره یوسف باستقصاء إلی أن قال بعد إیراده ذکر جمله أخری من مصنّفاته، و نظمت فی مدح النّبیّ نحوا من ستّین قصیده، منها ما یزید علی مأه بیت.

ثمّ أخذ فی بیان طرقه إلی أن قال: و اجاز لی جمع کثیر من اهل بلدنا، و اهل دمشق، و اهل الکوفه، و غیرهم، و من اجلّ مشایخی الشّیخ العلّامه نادره الزمان سیبویه العصر، اثیر الدّین أبو حیان محمّد بن یوسف بن حنان الأندلسی نزیل مصر، لقیته بمنی الشّریفه، و سمعت من لفظه شیئا من مصنّفاته، و سمعت شیئا منها یقرأ علیه و قرأت انا علیه شیئا من مصنّفاته، و قصیده من نظمه فی مدح النّبی صلی اللّه علیه و آله و جزء ابن عرفه بسماعه علی اصحاب ابن کلیب، و أجاز لی أن أروی عنه ما یجوز عنه روایته بلفظه، و کتب لی بذلک خطّه فی سنه اربع و ثلاثین و سبعمأه ثم قال و لو ذکرت کلّ من أجاز لی بنسبه مستوفی و ما سمعته بطرقه اطال الخطب انتهی.

و سیأتی ترجمه ابی حیان النّحوی المذکور مع بیان الفرق بینه و بین ابی حیان التّوحیدی المشهور فی باب ذکر المحامده من هذا الکتاب انشاء اللّه.

ص: 79

444- عبد العزیز بن علی «صفی الدین الحلّی»

الشیخ صفی الدین عبد العزیز بن علی بن الحسین الشهیر بابن السرایا الحلی(1)

کان عالما فاضلا منشئا أدیبا من تلامذه المحقّق نجم الدّین جعفر بن الحسن الحلّی؛ له القصیده البدیعیه مأه و خمسه و أربعون بیتا، یشتمل علی مأه و خمسین نوعا من أنواع البدیع، و له شرحها و دیوان شعر کبیر، و دیوان صغیر، و له قصائد محبوکات الطّرفین جیده، ثمان و عشرون بیتا و من شعره قوله:

و لیس صدیقا من إذا قلت لفظه***توهّم من اثناء موقعها أمرا

ولکنّه من إن قطعت بنانه***تیقّنه قصدا لمصلحه أخری

* * *

و قوله:

سوابقنا و النّقع و السّمر و الظّبی***و أحسابنا و الحلم و البأس و البرّ

هبوب الصّبا و اللّیل و البرق و القضا***و شمس الضحی و الطّود و النّار و البحر

* * *

و قوله:

لا یمتطی المجد من لا یرکب الخطرا***و لا ینال العلی من قدّم الحذرا

و من أراد العلی عفوا بلا تعب***قضی و لم یقض من إدراکها وطرا

لابدّ للشّهد من نحل یمنّعه***لا یجتنی النّفع من لا یحمل الضّررا

* * *

و له مدائح کثیره فی أهل البیت علیهم السلام منها قوله:

یا عتره المختار یا من بهم***یفوز عبد یتولّاهم

أعرف فی النّاس بحبّی لکم***إذ یعرف النّاس بسیماهم

* * *

ص: 80


1- له ترجمه فی اعیان الشیعه 38: 48، امل الامل 2: 149، البدر الطالع 1:358، الدرر الکامنه 2: 479؛ الذریعه 9: 615؛ ریحانه الادب 3: 462، سفینه البحار 2: 37 شعراء الحله 3: 270، فوات الوفیات 1: 279، الکنی و الالقاب 2: 421، النجوم الزاهره 10: 238، نزهه الجلیس 2: 201

و قوله:

فو اللّه ما اختار الإله محمّدا***حبیبا و بین العالمین له مثل

کذلک ما اختار النّبیّ لنفسه***علیا وصیا و هو لابنته بعل

و صیره وزن الأنام أخاله***و صنوا و فیهم من له دونه الفضل

* * *

کذا فی «امل الآمل (1)» و کان ما نسبه إلیه من القصیده البدیعیه مأخوذه من قصیده علیّ بن عثمان الإربلی الآتی ذکره و ترجمته إنشاء اللّه، مع تمام قصیدته الّتی نقلها عنه صلاح الّدین الصّفدی فی هذا المعنی، أو هی مأخوذه من هذه القصیده فلیلاحظ و قد تکرّر ذکر صفی الّدین المذکور فی تضاعیف کتابنا هذا باعتبارات شتّی، و یظهر من ترجمه علیّ بن النّبیه و غیره، انّ له ترجمه بالخصوص فی کتاب «الوافی بالوفیات»، إلّا انّ مجلّده العبادله منه لمّا کانت غائبه عنّی زمن بلوغی إلی هذا المرام فاتتنی فائده النّقل عنه، و قد کان رحمه اللّه من کبار شعراء الشّیعه، و مسلّما بین الفریقین فضله و نبالته و إفلاقه، إلّا أنّ صاحب «الامل» قد أنکر علیه کثیرا فی کثره تغزّله بالغلام الأمرد، و فی وصف الخمر، و أنشد قطعه فاخره فی ردّ ذلک علیه، مع انّ لذلک عندهم تأویلات، و له «شرح علی البدیعیه» الّتی هی فی علوم الفصاحه کما نسبه إلیه شارح «الصّحیفه» و له أیضا شرح علیها و سمّه ب «انوار الرّبیع فی انواع البدیع» فلیتفطّن و قد نسب إلیه شیخنا البهائی قدّس سرّه هذه الأبیات الرّائقه فی شاب جمیل نام فی المجلس فسقطت الشّمعه فأحرقت شفته:

و ذی هیف زارنی لیله***فأضحی به الهمّ فی معزل

فمالت لتقبیله شمعه***و لم تخش من ذلک المحفل

فقلت لصحبی و قد حکمت***صوارم لحظیه فی مقتلی

أتدرون شمعتنا لم هوت***لتقبیل ذاک الرّشا الأکحل

* * *

ص: 81


1- امل الآمل 1: 151

درت أن ریقته شهده***فحنّت إلی إلفها الأوّل (1)

* * *

و نسب إلیه هذین البیتین:

لحی اللّه الطبیب فقد تعدّی***و جاء لقلع ضرسک بالمحال

أعاق الظّبی عن کلتا یدیه***و سلّط کلبتین علی الغزال

* * *

و له أیضا کما فی خزائن مولانا النّراقی من جمله البدیع التّصغیری و التصنّع الشّعری:

نقیط من مسیک فی ورید***خویلک ام و شیم فی خدید

و ذیاک اللویمع فی الضّحیا***جبیهک (2) ام قمیر فی سعید

ظبّی بل صبّی فی قبیّ***مریهیب السّطیوه کالاسید

معیشیق (3) الحریکه و المحیا***مهیشیق التّویلف و القدید

معیسیل اللّمی له ثغیر***رویقته خمیر فی شهید

رمانی من مقیلته نبیل***مویقعه افیلا ذا لکبید

رویدک بالنبی قلی قلیب***مسیلیب المهیجه و الجلید

جفینی من هجیرک فی سهیر***اطیول من مطیلک بالوعید

* * *

أقول: و لابن الحجه أیضا نظیر هذه القطعه فی الجمع بین المصغّرات قوله:

طریفی من لییلات الهجیر***مقیریح الجفین من السّهیر

نویرک فی الخدید (4) کوی قلیبی***نضحت من الحریق یا نویری

مسیبیل الشّعیر علی کفیل***یذکرنا مویجات البحیر

حویجیه القویس له سهیم***مریض فی القلیب بلا نکیر

* * *

ص: 82


1- الکشکول 64
2- فی الکشکول: وجیهک
3- فی الکشکول ممیشیق السویلف
4- فی الکشکول: نویری الخدید

لثمت خدیده فجری دمیعی***فما أحلی الزّهیر علی النّهیر

(1) رقیق خضیره و له قلیب***شدید قسیوه مثل الحجیر

شهیر وصیله عندی یویم***یویم هجیره مثل الشهیر (2)

* * *

هذا، و من جمله لطیف شعر صفیّ الدّین المذکور قوله:

لیلی و لیلی نفی نومی اختلافهما***بالطّول یا طوبی لو اعتدلا

یجود بالطّول لیلی کلّما بخلت***بالطّول لیلی و أن جادت به بخلا

* * *

و قال بعضهم لحقه مجد الدّین الفیروز آبادی سنه سبع و أربعین و سبع مأه و اطری علی نظمه فلیتفطّن.

445- عبد العزیز بن زید بن جمعه الموصلی النحوی

الشیخ عبد العزیز بن زید بن جمعه الموصلی النحوی(3)

ذکره الحافظ السّیوطی بهذه النّسبه و النّسب فی «طبقات النّحاه» ثمّ قال: قال ابن رافع: شرح الالفیه و الانموذج قرأ علیه أبو الحسن بن السّباک، قلت هو المشهور بابن القواس، شارح «الفیه» ابن معط و کافیه» ابن الحاجب إنتهی.

و هو غیر عبد العزیز بن محمد بن احمد المعروف بابی مسلم الشیرازی النّحوی الأدیب الّذی روی عن الإمام القشیری الآتی ترجمته عن قریب و کان من أفراد الدّهر و أعیانه، متفنّنا نحویا لغویا فقیها متکلّما مترسّلا شاعرا حافظا للتّواریخ، و له مصنّفات فی کلّ فنّ کما عن الصّلاح الصّفدی فی أحد تاریخیه، و أمّا عبد العزیز بن أبی الغنائم أحمد بن ابی الفضائل الکاشی الذّی له «شرح المفصّل» لجار اللّه الزمخشری فهو غیر الرجلین جمیعا، و عندنا نسخه من کتابه المذکور، ینیف علی ثلاثین ألف بیت، یکثر فیه

ص: 83


1- فی الکشکول: بلا وتیر
2- و انظر الکشکول 451
3- له ترجمه فی بغیه الوعاه 2: 99.

النّقل عن ابن الحاجب، و کان هذا الرّجل معاصرا للمولی عبد الرّزاق الکاشی المتقدّم ذکره، فی ذیل ترجمه سمیه المتکلّم اللّاهیجی.

و قد نقل عنه بحثا علی قول الزمخشری، فی کتابه «المفصّل» الکلمه هی اللفظه الدّالّه علی معنی مفرد بالوضع بما صورته هکذا: قال المولی کمال الملّه و الدین عبد الرّزاق الکاشی أدام اللّه ظله: إن کان مراده باللّفظه الواحده منها کالضّربه، سواء کانت معینه أو غیر معینه، فهو غیر مستقیم لوجهین، أحدهما إنّ المعرّف یجب أن یطابق المعرّف فیلزم أن یکون الکلمه أیضا کذلک، أمّا واحده معینه أو غیر معینه و التّعریف الحدّی أو الرّسمی لا یکون إلّا للمائیه المطلقه، لا لفرد من أفرادها، الثّانی أنّه یناقض قوله: و هی جنس تحته ثلاثه أنواع لأن الواحد لا یکون جنسا لوجوب اشتراک الجنس، بین أنواعه، و امتناع اشتراک الواحد الشّخصی کذلک، أمّا الواحد المعین فظاهر، و أمّا غیر المعین فلأنّ المراد منه فرد من أفراد المهیه لا علی التّعیین؛ فهو یقع علی جمیع الأفراد علی سبیل البدل، أی یقع علی کلّ واحد منها بشرط أن لا یقع علی آخر، و الجنس یقع علی کلّ واحد منها مع وقوعه علی الباقی، فهو شامل و ذلک غیر شامل و إن کان مراده ما یتلفّظ به مطلقا، فهو عین ما أراد به ابن الحاجب رحمه اللّه، و ذلک أخف و أدل قال ثمّ قال اللّام فی الکلمه للمهیه لا للاستغراق، کما فی قولک الرّجل خیر من المرأه، و التّاء لمجرّد التّأنیث، کما فی الغرفه و الظلمه و المعده، أو لتاکید الجنسیه کما فی الجماعه و الذّکوره لا للفرق بین المذکر و المؤنّث کما فی القائمه و الرّجله، و لا للواحده کما فی النّخله و التمره، کما ذکرناه انتهی.

ثمّ لیعلم إنّ صاحب کتاب «لغات هذیل» و «صفات الجبال و الأودیه و اسمائها» غیر الرّجلین جمیعا، و قد کان هو من قدماء أهل العربیه، و اسمه عزیز بن الفضل بن فضاله بن مخراق بن عبد الرحمان الهذلی المعروف بابن الاشعث النحوی اللغوی الاخباری، کما عن معجم الأدباء.

ص: 84

446- عبد القادر الجیلانی

الشیخ عبد القادر الجیلانی الاصل البغدادی المنشاء و المقام حیأ و میتا(1)

هو إمام الفرقه القادریه، من طوائف الصوفیه، و قدوه أقطاب السالکین طریقته الفقر و الفنا و العزله من السنیه، و کان له فی الأصول مشرب الأشعریه، و فی الفروع مذهب المالکیه، و فی الأنساب داعیه شرافه الهاشمیه و سیاده الحسنیه العلویه الفاطمیه، کما یستفاد من نصّ نفسه فی فواتح کتابه الموسوم ب «المواهب الرحمانیه و الفتوح الرّبانیه» فی مراتب الأخلاق السنیه و المقامات العرفانیه، و ذلک إنّ عبارته فیما هنالک تؤل إلی نمط هذا المقول، یقول الغوث الاعظم، و باز اللّه الأشهب الأفخم أبو محمّد محیی الدّین عبد القادر بن السید أبی صالح، الملقّب بجنگی دوست موسی بن عبد اللّه بن یحیی الزاهد ابن محمّد بن داود بن موسی بن عبد اللّه بن موسی بن عبد اللّه بن الحسن المثنی ابن الامام الهمام الحسن بن علیّ بن ابی طالب علیه السّلام، إلی آخر ما ذکره من الکلام، و طبقته و طریقته قریبتان من شریکه فی اللّقب و السّیاق، محیی الدّین بن العربی الآتی ذکره و ترجمته، فی باب المحامده إنشاء اللّه ولکنّه الآن قد وضعته العامّه العمیا فی أرفع مکان و فتحوا له فی سوق التصنّع و المخادعه للعوام دکانا فوق کلّ دکان، و نسبوا إلیه خوارق عادات عجیبات لا تنسبها عوض إلی أحد من الأنبیاء الأرکان، و لم یصدفها قط إلّا من کان من جمله البلد او الالکان، بل جعلوا مکمن جسده کصنم من الأصنام العظام یعکف لدیه و یستکان، و مسکن حدثه کحرم من الأحرام الکرام یعطف إلیه الرّکبان علی حسب الإمکان، بید أن لهم فی ذلک المراح من الأطوار

ص: 85


1- له ترجمه فی: تاریخ ابن الوردی 2: 98؛ ریحانه الادب 5: 252، شذرات الذهب 4:198، طبقات الشعرانی 1: 108، العبر 4: 175، فوات الوفیات 2: 2، الکامل فی التاریخ 11 121، مجمل فصیحی 2: 256، معجم الشیوخ 1: 52، المنتظم 10: 219، النجوم الزاهره 5:371، هدیه العارفین 1: 596.

القباح قبال مراسم عباد اللّه الصالحین فی اطائب الاسکان، مکاء و تصدیه و رکضا و تغنیه و رقصا و تحجیه و جدا و طربا و هزلا و رفثا و لهوا و لعبا و أمثال ذلک من أباطیل الرّعکان ثمّ نهیقا و صهیلا، و عشوه و ذمیلا، و نزوه و الیلا، و مرحا طویلا، و صفاحا و تجویلا و صقابا و تقبیلا، و کشفا بعد ذلک و کرامه لمن کان هنالک من الأمارد و الغلمان إلی أن یبلغوا زمن الإسکان، و یتلاقوا حاله الإستمکان و ظاهر أن جزاء کلّ ذلک عاید یوم الجزاء إلی ایّ سمح و وری هنالک فتان فکان ام ای همج من الزّائرین له أو السکان.

هذا و کان لعدول الرّجل عن دائره العدل بعد أن ظهر فیه الشّرکان؛ و غفوله عن قاعده الشّرع غب ما شرع فی الهدایه أو الأرکان، خلّی مکان ذکره و ترجمته فی تاریخ ابن خلّکان، اذ غایه ما رأیت فیه من الکلام علیه هو ما ذکره فی ذیل ترجمه شهاب الدین السّهروردی المتقدّم فی باب الشّین المعجمه حقّ الإشاره إلیه، من أنّه صحب عمّه أبا النّجیب، و الشّیخ أبا محمّد عبد القادر بن ابی صالح الجیلی انتهی.

و نقل الحافظ الدّمیری فی وجه تسمیته بباز اللّه باسناده المتّصل عن أحمد المعروف بخادم الشّیخ حماد أنّنا قال: دخل الشّیخ عبد القادر المذکور علی الشّیخ حماد الدّباس یزوره خ فنظر إلیه الشّیخ و کان قد رأی أنّه قد اصطاد بازیا؛ فاثرت نظره الشّیخ فیه، فخرج من عنده و تجرّد عن أسبابه و کان من أکابر أصحابه، و لهذا کان الشّیخ عبد القادر یقول:

أنا بلبل الأفراح أملأ دوحها***طربا و فی العلیاء باز أشهب (1)

* * *

قلت: و المذکور علی ألسنه بعض النّاس فی وجه هذه النکته غیر ذلک ممّا هو غیر غریب عن تلبیسات هذه الطائفه و اعتقاد حقّیته یوجب القول بالتّناسخ و الخروج عن الدّین القوم، و العیاذ باللّه العظیم.

و قال الفاضل الدّمیری أیضا فی ذیل ترجمته لاحوال الحلّاج و قد ذکر الامام

ص: 86


1- حیاه الحیوان 109.

قطب الوجود حجّه الاسلام الغزالی فی کتاب «مشکوه الأنوار و مصفاه الاسرار» فصلا طویلا فی أمره و اعتذر عن اطلاقاته کقوله أنا الحقّ و ما فی الجبّه إلّا اللّه تعالی خ و حملها کلّها علی محامل حسنه، و قال هذا من فرط المحبّه و شدّه الوجد، و هو مثل قول القائل:

أنا من أهوی و من أهوی أنا***فاذا ابصرتنی ابصرتنا

* * *

و حسبک هذا مدحه و تزکیه، إلی أن قال: و یحکی عن شیخ العارفین قطب الزّمان عبد القادر الگیلانی، انّه قال: عثر الحلّاج و لم یکن له من یأخذ بیده، و لو أدرکت زمانه لأخذت بیده، و ذکر أیضا فی ذیل ترجمته لأحوال الجنّ: تتمه فی مناقب الشّیخ عبد القادر الگیلانی، ثمّ أورد حکایه رساله منه فی حقّ بعض المشتکین إلیه من ضرر أجلافهم علی تمام تفصیل، لو کان یصحّ لما کان فیه دلاله إلّا علی کون الرّجل عنده تسخیر الجنّ، و لا کرامه له فی بصارته بهذا الفنّ، لما تراه انّه قد وجد فی کثیر من أهل الباطل، و لم یوجد فی کثیر من أهل الباطل فلا تغفل. و من جمله دعاویه الواهیه، مثل دعاوی سهیمه فی اللّقب و الطّریقه و الدّاعیه، قوله فی مجلس درسه بروایه تلمیذه المتقدّم إلیه الإشاره فی کتاب «العوارف» کلّ ولیّ علی قدم نبی و أنا علی قدم جدّی ما رفع المصطفی قد ما الّا وضعت قدمی فی الموضع الذی وقع قدما من أقدام النبوّه، فانّه لا سبیل إلی أن یناله غیر نبی، و قوله اعطّیت الان سبعین بابا من العلم اللّدنی، سعه کلّ باب ما بین السّماء و الارض، و قوله أنا من وراء امور الخلق و عقولهم، و قوله: سلّمت لی الارض شرقا و غربا سکنی و غیر سکنی برا و بحرا سهلا و جبلا، و کلّهم یخاطبونی بالقطبیه، و لا یخفی علی المسلم العاقل انّ هذه المقوله من الکلام الملحون، أمّا حماقه أو جنون، لما انّ الجنون فنون، أو عمایه عن دین الحق بارابه الشیطان الملعون، و ارائته الخیالات الفاسده فی ملابس المشاهده بالعیون، و حواصل الملاحظه بالجفون، کما انّ حصول هذه الکیفیات محسوس بالنّسبه إلی الملعونین المستعملین للحشیشه و البنج و الافیون، و انّ الشیاطین

ص: 87

لیوحون إلی اولیائهم لیجادلوکم و ان أطعتموهم إنّکم لمشرکون، و لیلبسوا علیهم دینهم و لو شاء اللّه ما فعلوه فذرهم و ما یفترون، فماذا بعد الحقّ إلّا الضّلال فأنّی تصرفون، ثمّ إنّ المستفاد من کتاب «مقامع الفضل» حسب ما مرّ فی ذیل ترجمه عبد الرحمان الجامی انّه و هذا الرّجل ممّا لا شبهه لأحد من محقّقی هذه الطّائفه فی کونهما من أهل الضّلال، کما أشیر إلی ذلک فی ترجمته، قلت: و کان من هذه الجهه ترک هذا الرّجل فی کتب المسلمین بالمرّه، حتّی من کان من جمله أمثاله فی المذهب أو الطّریقه و لم یعباء العلماء بشی ء من أقواله و کلماته، مثل سائر مشایخهم العظام، بل لم یبق له غیر أراذل مبطلین من العوام کالانعام، الحمد للّه علی لطیف الانعام.

و کانت ولادته فی سنه أربعماه و سبعین من الهجره المقدّسه، مطابقا لعدد لفظ «عشق»، و وفاته فی سنه ستّین و خمسمأه، بزیاده لفظ «کمل» علیه، فیکون علی هذا مبلغ عمره تسعین سنه، و ینسب إلیه أیضا ثلاثه أبناء کبار بقوا من بعده و ورثوا شأنه و طریقته، و کان بعضهم وصیه و حامل سرّه، و أسماء اولئک عبد الوهّاب، و عبد العزیز، و عبد الجبّار، کما وجدت هذه الجمله علی ظهر کتابه المذکور، بخطّ عتیق و اللّه ولیّ التّوفیق.

تتمّه قال صاحب کتاب «شجره الأولیاء» و هو السید الفاضل المتبّحر النّسابه، أحمد بن محمد الحسینی، عند عدّه لموسی بن الجون بن عبد اللّه المحض، من شجره الحسن المثنّی ابن مولانا الحسن المجتبی علیه السّلام، ما یکون نصّه بعد التّرجمه هکذا: اعلم انّ معتقد بعض الناس، انّ عبد القادر الجیلانی الّذی هو مدفون ببغداد، و العامّه یزعمونه صاحب مقامات و کرامات، بل من جمله الواصلین إلی الحقّ، و اشتهر عندهم بعلم الشّرق؛ قد کان من جمله اولاد محمّد بن داود بن موسی بن عبد اللّه بن موسی الجون، مستدلّا علی ذلک ببیت شعر یرویه عنه رجل نصرانی، و مضمون ذلک البیت: أنا من ولد خیر الحسنین و قد أنکره جمهور علمآء الأنساب،

ص: 88

و قالوا لم یصحّ عن أحد النّقل بکون الرّجل من جمله السّادات؛ بل قال بعضهم انّ الرّجل نفسه أیضا لم یدّع ذلک، و لا ادّعاه بالنسبه إلیه أحد غیره مدّه حیاته، و انّ أوّل من أظهر هذه الدّعوی الباطله، هو نصر بن أبی بکر بن الشیخ عبد القادر المذکور انتهی. و قال السید الأجلّ الأفضل فی هذه الصّناعه، أحمد بن علیّ بن الحسین الحسینی فی کتابه الموسوم «بعمده الطّالب فی انساب آل أبی طالب» فی طیّ ذکره لعقب عبد اللّه المحض بن الحسن المثنّی، الشّیخ الجلیل الباز الأشبهت، صاحب الخطرات، محیی الدّین عبد القادر الگیلانی رحمه اللّه، فقالوا هو عبد القادر محمّد بن جنکی دوست بن عبد اللّه بن محمّد الملقّب بالوارد، لم یدّع الشّیخ عبد القادر هذا النّسب، و لا أحد من أولاده و إنّما ابتدأ بها ولد ولده القاضی أبو صالح نصر بن أبی بکر بن عبد القادر، و لم یقم علیها بینه، و لا عرفها له أحد، علی انّ عبد اللّه بن یحیی رجل حجازی، لم یخرج من الحجاز و هذا الإسم أعنی جنگی دوست اعجمی صریح، کما تراه، و مع ذلک، فلا طریق فی إثبات هذا النّسب إلّا بالبینه العادله، و قد اعجزت القاضی أبا صالح، و اقترن بها عدم موافقه جدّه الشّیخ عبد القادر و لا اولاده له، و اللّه اعلم. تمّ کلامه فلیتفطّن و لا یغفل.

447- عبد القاهر بن عبد الرحمان الجرجانی النحوی

الشیخ البارع المتقدم الادیب عبد القاهر بن عبد الرحمان الجرجانی النحوی الامام المشهور (1)

قال صاحب «البغیه»: أخذ النّحو عن ابن اخت الفارسیّ، و لم یأخذ عن غیره

ص: 89


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 188؛ بغیه الوعاه 2: 106، ریحانه الادب 1:401، شذرات الذهب 3: 340، طبقات الشافعیه 5: 149، العبر 3: 277، مرآه الجنان 3: 101، مفتاح السعاده 1: 143، النجوم الزاهره 5: 108 نزهه الالباء 353، هدیه العارفین 1: 606

لانّه لم یخرج عن بلده، کان من کبار أئمّه العربیه و البیان، شافعیا، أشعریا، صنّف «المغنی فی شرح الإیضاح» و «المقتصد» فی شرحه، و «إعجاز القرآن، الکبیر و الصغیر و «الجمل» و «العوامل المأه» و «العمده فی التّصریف» و غیر ذلک. مات سنه إحدی- و قیل أربع- و سبعین و أربعمأه و من شعره:

کبرّ علی العلم یا خلیلی***و مل إلی الجهل میل هائم

و یحش حمارا تعیش سعیدا***فالسّعد فی طالع البهائم (1)

* * *

أنتهی و تقدّم عنه أیضا القول بانحصار أخذ الرّجل فیمن ذکره فی ذیل ترجمه أبی علیّ الفارسی و هو غریب منه، لانّ هذا الاحقر مع قله بضاعته فی هذه الصّناعه، قد اطّلع علی شیخین آخرین له فی قرائه النّحو و غیره، أحدهما هو ابن جنی المشهور الآتی ذکره و ترجمته عما قریب؛ و الثّانی هو الصّاحب بن عبّاد الوزیر المتقدّم ذکره الشّریف فی الباب الأوّل من هذا الکتاب، فلیتفطّن و ینسب إلیه أیضا من الشّعر قوله:

تذلّل لمن إن تذللت له***یری ذاک للفضل لا للبله

و جانب صداقه من لا یزال***علی الأصدقاء یری الفضل له

* * *

و له أیضا تلامذه فضلاء ماهرون منهم الشیخ أحمد بن عبد اللّه المهابادی الضریر النحوی الّذی له «شرح لمع» ابن جنّی کما عن صاحب «معجم الادباء».

و قال صاحب «تلخیص الآثار» فی ترجمه بلده جرجان مدینه عظیمه مشهوره بقرب طبرستان بناها یزید بن مهلبّ بن أبی صفره، و هی أقلّ ندی و مطرا من طبرستان یجری بینهما نهر تجری فیها السّفن، بها فواکه الصرود و الجروم، و هی بین السّهل و الجبل و البرّ و البحر، بها النّخل البلح و الزّیتون و الجوز و الرّمان و الاترج و قصب السّکر، و هی مجمع طین (2) البرّ و البحر ولکن هواء هاردی ء بها مشهد لبعض أولاد علیّ الرّضا، و العجم یسمّونه گور سرخ [النذر له یفضی إلی قضاء الحاجه] (3) و هذا

ص: 90


1- بغیه الوعاه 2: 106.
2- فی آثار البلاد: طیر.
3- الزیاده من آثار البلاد.

امر مشهور ینسب إلیها الإمام عبد القاهر کان فاضلا عارفا بعلم البیان، له کتاب فی «إعجاز القرآن» فی غایه الحسن، و القاضی أبو الحسن علیّ بن عبد العزیز، کان ذا نظم و نثر عدیم النّظیر، و ینسب إلیها القاضی فخر الدّوله الدّیلمی، و السید الحکیم ابو ابراهیم اسماعیل بن محمّد بن الحسین صاحب کتاب «الذّخیره الخوارزمشاهیه» انتهی.

و قد ذکر أیضا ترجمه أخری بعنوان الجرجانیه بزیاده الیاء و الهاء و قال: قصبه ناحیه خوارزم، و هی مدینه عظیمه مشهوره علی شاطی ء نهر جیحون، من امّهات المدن أهلها کلّهم معتزله، و الغالب علیهم ممارسه علم الکلام، حتّی فی الأسواق و الدّروب، یناظرون من غیر تعصّب، و من عجائبها زراعه البطّیخ، فان المدینه تحیط بها الرمّال السیاله ثمانون فرسخا، فی مثلها مثل الرّمال الّتی دون دیار المصر، ینبت شوکا طویل الإبر و هو شوک الجمال الّذی یقع علیه التّرنجبین بارض خراسان، فاذا کان اوان زرع البطّیخ یذهب أهل خوارزم و یحجّر کلّ واحد قطعه من الارض لا ملک لأحد فیها، و یشقّ اصول هذا الشّوک، و قضبانه و یدع فیها بذر البطیخ و یترکها، و البذر ینبت فیها بنداوه الشّوک، و لا یحتاج الی السّقی و لا إلی شی ء من الاعمال، فاذا کان أوان البطّیخ ذهبوا إلیها و رأواوجه الارض ممتلیه من البطّیخ الّذی لا یوجد مثله فی البلاد حلاوه و طیبا، و قد یقدر و یحمل إلی البلاد للهدایا، الی آخر ما ذکره.

و قد تحقّق من کلامه السّابق و غیره، انّ الرّجل، إنّما هو من المدینه الأولی، الخالیه عن الزّیاده فی حروف الإسم، و هی التی یعبر عنها أیضا باستراباد، کما ذکره صاحب «مجالس المؤمنین» و إن کان قد یحتمل راجحا، بل یستفاد من بعض کلماته أیضا أن یکون جرجان اسما لمجموع النّاحیه المعینه المشتمله علی المدینه المدعوه بالاستراباد و غیرها، مثل المصر، و القاهره، و العراق؛ و الکوفه، و دمشق، و الشّام و أمثال ما ذکر کثیره جدّا فلیلاحظ. (1)

و قد کتب الحافظ ابو القاسم حمزه بن یوسف السّهمی کتابا فی «تاریخ جرجان»

ص: 91


1- فی آثار البلاد! یقال له بالعجمیه اشترغاز.

المذکور بخصوصه و جمع فیه أسماء من خرج منه من الفضلآء و الأعیان، کما ذکره ابن خلّکان قلت: و کان من جملتهم القاضی أبو الحسن علیّ بن عبد العزیز الجرجانی الفقیه نسب إلیه هذه الأبیات:

ما تطعمت لّذه العیش حتّی***صرت للبیت و الکتّاب جلیسا

لیس عندی شی ء أعزّ من العلم***فما أتبغی سواه أنیسا

إنّما الّذلّ فی مخالطه النّاس***فدعهم و عش عزیزا رئیسا

* * *

و لقد أجاد فیما أفاد.

و نقل عن صاحب «معجم البلدان» انّها واقعه بین طبرستان و خراسان، و قیل انّها من الأوّل، و قیل من الثّانی، و خرج منها جماعه من أهل السرّ و السّخا، منهم العمرکی الّذی صاحب المامون العبّاسی، و فی هواها اختلاف عظیم، و لذا أنشد الصّاحب بن عبّاد فی مذمّته شعرا:

نحن و اللّه من هوائک یا جرجان***فی خطر و کرب شدید

حرّها ینضج الجلود فإن***هبت شمال تکدّرت برکود

کحبیب منافق کلّما هم***بوصل أجاذ له بالصّدود

* * *

و قال أیضا صاحب «المجالس» أهل جرجان بالتّشیع مشهورون و علی ألسنه الجمهور بالتّصلّب فی مذهبهم المذکور مذکورون، و یؤید ذلک ما یحکونه عن المولی عبد الرحمان الجامی انّه لقی فی بعض الأیام رجلا غریبا لم یعرفه، فسأله عن حاله و نسبه، فقال أنا سید علوی طالب للعلم من أهل استراباد، فقال الجامی ینبغی الاختصار فی الکلام قل کافر مطلق و لا تجهد علی نفسک و لا علینا انتهی.

و کأنّه من هذه الجهه قال بشیعیه السید الشّریف، مع انّه فی نظر الإنصاف تالی تلومولاهم الجامی المنقول عنه هذه الحکایه فی العناد، مع أهل هذا المذهب، کما أشیر إلی ذلک فی ترجمته فلا تغفل. ثمّ لیعلم انّ من جمله من شرح کتاب «العوامل» الجرجانی المذکور سوی نفسه هو ابن الخشّاب النّحوی البغدادی الآتی ذکره و

ص: 92

ترجمته عن قریب، و من قدماء الإمامیه مولانا القطب الراوندی، و من المتأخّرین منهم المولی محسن المعروف، و المرحوم الفاضل الهندی، و قد نظمه أیضا بعض النّحاه، ثمّ شرحه بعض آخر، و لیعلم فی مثل هذا الموضع أیضا إنّی لم اظفر بعد صاحب العنوان علی رجل آخر من العلمآء یسمّی بهذا الاسم، غیر الشّیخ ابی منصور عبد القاهر بن طاهر بن محمد البغدادی، و کان هو أیضا من الماهرین بعلم النّحو و الأدب مضافا إلی الفقه و الأصول و الحدیث و الحساب و العروض و غیر ذلک، و قد ذکر فی حقّه صاحب «البغیه» انّه کان ذا ثروه فأنفق ماله علی العلم حتّی أفتقر، و لم یکتسب بعلمه مالا. صنّف فی العلوم، و أربی علی أقرانه فی الفنون، و درس سبعه عشر علما، و أملی الحدیث، و کان کثیر الشّیوخ، سخیّ النّفس، طیب الاخلاق، و مات باسفرانین سنه تسع و عشرین و أربعمأه، و غیر السید ابی الفرج عبد القاهر بن عبد اللّه الحسینی الحلبی النّحوی المعروف بالوأواء و کان اصله من مراغه (1) بحلب، و تردد الی دمشق، و اقرأ بها النّحو، و کان حاذقا فیه. شرح «دیوان المتنبّی» و مات بحلب فی شوّال سنه إحدی و خمسین و خمسمأه، و من شعره:

طال فکری فی جهول***و ضمیری فیه حائر

یستفید القول منّی***و هو فی زیّ مناظر

* * *

و غیر عبد القاهر بن فرج بن هذیل القرادی الغرناطی النّحوی اللّغوی الادیب الفقیه الکاتب المجید، الذی توفّی فی حدود تسعین و خمسمأه، کما عن صله ابی جعفر بن زبیر.

ص: 93


1- فی البغیه: بزاعه.

448- عبد الکریم بن هوازن القشیری الصوفی

الشیخ العارف الامام و المرشد الهمام زین الاسلام ابو القاسم عبد الکریم بن هوازن بن عبد الملک القشیری الاشعری الشافعی الصوفی(1)

المتقدّم المشهور، صاحب الرساله الکبیره البهیه، إلی طوائف العرفاء و الصوفیه، و هی المسمّاه ب «القشیریه» نسبته فی الأصل إلی قشیر بن کعب بن ربیعه، و هو کزبیر أبو قبیله من العرب، کما ذکره صاحب «القاموس»، و قد کان هو کما ذکره ابن خلّکان علّامه فی الفقه، و التّفسیر، و الحدیث، و الاصول، و الأدب، و الشّعر، و الکتابه، و علم التّصوّف، جمع بین الشّریعه و الحقیقه، أصله من ناحیه استوا بضمّ الهمزه و التّاء من نواحی نیسابور، و من العرب الّذین قدموا خراسان، و هم قبیله کبیره من العرب، ینتهی نسبهم إلی قشیر بن کعب، بصیغه التّصغیر، و توفّی أبوه و هو صغیر، و قرأ الأدب فی صباه.

و کانت له قریه ثقیله الخراج بنواحی استوا، فرأی من الرأی أن یحضر إلی نیسابور یتعلّم طرفا من الحساب، لیتولّی الإستیفاء، و یحمی قریته من الخراج، فحضر نیسابور علی هذا العزم، فاتّفق حضوره مجلس الشّیخ أبی علیّ الحسن بن علیّ النیسابوری المعروف بالدّقاق، و کان إمام وقته، فلمّا سمع کلامه أعجبه، و وقع فی قلبه؛ فرجع عن ذلک العزم، و سلک طریقه الاراده، فقبله الدّقاق، و أقبل علیه، و تفرّس فیه النّجابه، فجذبه بهمّته، و أشار علیه بالإشتغال بالعلم، فخرج إلی درس أبی بکر محمّد بن أبی بکر الطّوسی، و شرح فی الفقه حتّی فرغ من تعلیقه، ثمّ اختلف

ص: 94


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 193، الانساب 453، البدایه و النهایه 12:107، تاریخ بغداد 11: 83، شذرات الذهب 3: 319، طبقات الشافعیه 5: 153، اللباب 2: 264؛ المختصر 2: 199، المنتظم 8: 280؛ النجوم الزاهره 5: 91، وفیات الاعیان 2: 375.

إلی الاستاد أبی بکر بن فورک، فقرأ علیه حتّی أتقن علم الأصول، ثمّ تردد إلی الأستاد أبی اسحاق الاسفراینی، و قعد یسمع درسه أیاما، فقال الاستاد هذا العلم لا یحصل بالسّماع، و لا بدّ من الضّبط بالکتابه، فاعاد علیه جمیع ما سمعه منه فی تلک الأیام، فاعجب منه، و عرف محلّه فاکرمه، و قال له ما یحتاج إلی درس بل یکفیک أن تطالع مصنّفاتی، فقعد و جمع بین طریقته و طریقه ابن فورک، ثمّ نظر فی کتب القاضی أبی بکر الباقلانی، و هو مع ذلک یحضر مجلس أبی علیّ الدقّاق، و زوّجه ابنته مع کثره أقاربها، و بعد وفاه أبی علی سلک سبیل المجاهده و التّجرید، و أخذ فی التّصنیف و صنّف التّفسیر الکبیر قبل سنه عشر و أربعمأه و سمّاه: «التیسیر فی علم التّفسیر» و هو من أجود التّفاسیر، و صنّف «الرساله فی رجال الطّریقه» و خرج إلی الحجّ فی رفقه فیها الشّیخ أبو محمّد الجوینی والد إمام الحرمین، و أحمد بن الحسین البیهقی و جماعه من المشاهیر، فسمع معهم الحدیث ببغداد و الحجاز؛ و کان له فی الفروسیه و استعمال الصّلاح ید بیضاء، و أمّا مجالس الوعظ و التذکیر فهو إمامها، و عقد لنفسه مجلس الإملاء فی الحدیث سنه سبع و ثلاثین و أربعماه.

أقول و فی عین هذه السّنه شرع فی تصنیف رسالته المذکوره، لما انّه یذکر فیها بعد الخطبه ما هو بهذه الصوره: هذه رساله کتبها الفقیر إلی اللّه عبد الکریم بن هوازن القشیری، إلی الجماعه الصوفیه، ببلدان الاسلام، سنه سبع و ثلاثین و أربع مأه.

رجعنا إلی کلام ابن خلّکان و ذکره ابو الحسن علیّ الباخرزی فی کتاب «دمیه القصر» و بالغ فی الثناء علیه، و قال فی حقّه لو قرع الصّخر بصوت تحذیره لذاب، و لو ربط إبلیس فی مجلسه لتاب.

و ذکره الخطیب فی تاریخه و قال قدم علینا إلی بغداد فی سنه ثمان و أربعین و أربعمأه، و حدث ببغداد و کتبنا عنه و کان ثقه، حسن الوعظ، ملیح الإشاره، کان یعرف الاصول علی مذهب الأشعری، و الفروع علی مذهب الشّافعی، و ذکره عبد الغافر الفارسی فی تاریخه و قال ابو عبد اللّه محمّد بن الفضل الغراوی أنشدنا عبد الکریم بن هوازن

ص: 95

القشیری لنفسه.

سقی اللّه وقتا کنت اخلو بوجهکم***و ثغر الهوا فی روضه الأنس ضاحک

اقمت زمانا و العیون قریره***و اصبحت یوما و الجفون سوافک

* * *

و قال أبو الفتح محمّد بن محمد بن علی الواعظ الغراوی، و کان أبو القاسم القشیری کثیرا ما ینشد قول بعضهم:

لو کنت ساعه بنینا ما بنینا***و شهدت کیف نکرّر التّودیعا

ایقنت أنّ من الدّموع محدّثا***و علمت أنّ من الحدیث دموعا

* * *

ولد فی شهر ربیع الأوّل سنه ست و سبعین و ثلاثمأه و توفّی صبیحه یوم الأحد قبل طلوع الشّمس سادس عشر ربیع الاخر سنه خمس و ستین و أربعمأه بمدینه نیسابور و دفن بالمدرسه تحت شیخه أبی علیّ الدّقاق رحمهما اللّه تعالی، و رأیت فی کتابه الّذی سمّاه الرساله بیتین اعجبانی فاحببت ذکرهما هنا و هما:

و من کان فی طول الهوی ذاق سلوه***فانّی من لیلی لها غیر ذائق

و أکثر شیی ء نلته من وصالها***امانی لم تصدق کخطفه بارق

* * *

أقول: و عندنا نسخه عتیقه من رسالته المذکوره و هی بخطّ شیخهم الشّهید مجد الدّین ابن المؤید البغدادی؛ و تاریخ الفراغ من کتابتها سنه اثنین و ثمانین و خمسمأه، و علی ظهرها سلسله السّند إلیها بخطّ شیخهم الشّهید نجم الدّین الکبری المتقدّم ذکره فی باب الاحمدین- بهذه الصوره: أخبرنی شفاها اجازه الشّیخ الإمام الأدیب أبو الفضل محمّد بن یتیمان بن یوسف الهمدانی؛ سنه ثمان و ستین و خمسمأه قال: أخبرنا الشّیخ أبو نصر عبد الرحیم بن عبد الکریم بن هوازن القشیری، قال:

ص: 96

أخبرنا والدی الاستاد الامام أبو القاسم عبد الکریم بن هوازن القشیری قدّس اللّه روحه کتب أبو عبد اللّه أحمد بن عمر الصّوفی بخطّه انتهی و قد رتّب الرساله المذکوره علی فصول فی خصوص المقدّمات یذکر فیها عقاید هذه الطّائفه فی اصولهم و فروعهم، و تفسیر ألفاظ تدور بینهم، و هی من جمله مصطلحاتهم و رموزهم، مع تراجم جماعه من رجال طریقتهم المتقدّمین، و نبذه من طرائف سیرهم و أخبارهم و لطائف حکمهم و آثارهم، تمّ علی خمسین بابا یذکر فیها أخلاق المحسنین، و سیاق المجاهدین، و منازل السائرین، و مقامات العارفین، مفتتحا فیها بباب التّوبه، و مختتما بباب ذکر کرامات أکابر الصوفیه الحقّه، و من جمله ما ذکره فی المقدّمات من بعد الإشاره إلی طرف من أحوال مشایخهم الکابرین، مثل إبراهیم بن الأدهم، و بشر الحافی، و ذی النّون المصری و أبی یزید البسطامی، و السّری السّقطی، و العارف الشبلی، و شقیق البلخی، و معروف الکرخی، و جنید البغدادی، و فضیل بن عیاض الخراسانی، و الحارث بن اسد المحاسبی، و حاتم بن عنوان البصری، و سهل بن عبد اللّه التستری، و خیر النّساج، و ابراهیم الخواص، و غیر اولئک من الصّافین المکرمین، هو قوله هذا: ذکر جماعه من شیوخ هذه الطّائفه کان الغرض من ذکرهم فی هذا الموضع التّنبیه علی انّهم مجمعون علی تعظیم الشّریعه، متّصفون بسلوک طریق الرّیاضه، مقیمون علی متابعه السّنه، غیر مخلّین بشی ء من آداب الدّیانه، متّفقون علی أنّ من خلا من المعاملات و المجاهدات، و لم یبن أمره علی أساس الورع و التّقوی، کان مفتریا علی اللّه سبحانه فیما یدعیه، مفتونا هلک فی نفسه، و أهلک من اغترّ به، ممّن رکن إلی أباطیله، و لو تقصّینا ما ورد عنهم من ألفاظهم و حکایاتهم، و وصف سیرهم، و ما یدلّ علی أحوالهم لطال به الکتاب و حصل منه الملال، و فی هذا القدر الّذی لوّحنا به فی تحصیل المقصود غنیه، و باللّه التّوفیق.

ثمّ من جمله ما ذکره فی خاتمه الکتاب بعد نقله جمله من کرامات مشایخهم

ص: 97

الأقطاب هو قوله فان قیل کیف یجوز إظهار هذه الکرامات الزائده فی المعانی علی معجزات الرسل، و هل یجوز تفصیل الاولیاء علی الانبیاء علیهم السلام قیل هذه الکرمات لاحقه بمعجزات نبینا صلی اللّه علیه و اله لانّ کلّ من لیس بصادق فی الإسلام لا یظهر علیه الکرامه، فکلّ نبیّ ظهرت کرامته علی واحد من امّته فهی معدوده من جمله معجزاته اذ لو لم یکن ذلک الرّسول صادقا لم یظهر علی ید من تابعه الکرامه، فامّا رتبه الاولیاء فلا تبلغ رتبه الأنبیاء علیهم السلام، للاجماع المنعقد علی ذلک؛ و هذا أبو یزید البسطامی سئل عن هذه المسأله فقال:

مثل ما حصل للانبیاء کمثل زق فیه عسل ترشّح منه قطره، فتلک القطره مثل ما لجمیع الاولیاء، و ما فی الظرف مثل ما لنبینا علیه و آله الصّلوه و السلام (1) انتهی.

و الحقّ فی الجواب کما نبّهناک علیه کثیرا فی تضاعیف هذا الکتاب؛ أنّ جمله ما نسبوه إلی أمثال هؤلاء محض إدّعاء، و مثلها کمثل سراب بقیعه یحسبه الظّمأن ساقیه ماء، حتّی إذا جاء لم یجده شیئا، و لم یلقه الأشجار فیئا، و لو سلم فی بعض أعاظم مرتاضیهم الإثبات شی ء یشبه خوارق العادات، فهو أعمّ من کون صاحبه صاحب حزم و دین، أو من جمله المرده و المقتدین او المجزمین فی العاجل بلوازم سعیهم المهین، کما قد أحسن ذلک بالنسبه إلی کثیر من الملحدین المبعدین، و کفره الهنود و المشعبدین، قال اللّه تعالی فی محکم کتابه المبین: و من یرد حرث الدّنیا نؤته منها و هو فی الآخره من الخاسرین، و سیأتی الکلام علی تحقیق هذا المرام مع نقل نصوص بعض علمائنا الأعلام الوارده فی تنقیح هذا المرام، فی ذیل ترجمه محیی- الدین بن العربی إنشاء اللّه.

ثمّ لیعلم انّه قد اختصر رسالته المذکوره شیخهم الإمام المفتی، علاء الدّین أبو الحسن علیّ بن عثمان الحنفی المعروف بابن التّرکمانی، و له أیضا «مختصر المحصّل» فی الکلام، و «مختصر الهدایه» کذلک، و کتاب «المنتخب فی علوم الحدیث» و کتاب «الردّ علی الحافظ البیهقی» و کتاب «المؤتلف و المختلف» و کتاب «الضّعفاء و المتروکین و غیر ذلک، کما ذکره صلاح الدّین الصّفدی. و قال صاحب «القاموس» و قوله بالضمّ لقب

ص: 98


1- الرساله القشریه 159.

ابن خورشید شیخ أبی القاسم القشیری انتهی.

و من جمله ما یناسب ذکره لهذا المقام هو ما ذکره ابن خلّکان المورّخ فی ذیل ترجمه الحافظ أبی الحسن عبد الغافر بن اسماعیل بن عبد الغافر الفارسی، صاحب «تاریخ نیسابور» و هو قوله کان اماما فی الحدیث و العربیه، و قرأ القرآن الکریم، و لقّن الإعتقاد بالفارسیه، و هو ابن خمس سنین، و تفقّه علی امام الحرمین أبی المعالی الجوینی صاحب «نهایه المطلب فی درایه المذهب و الخلاف» و لازمه مدّه أربع سنین، و هو سبط الامام ابی القاسم عبد الکریم القشیری- المتقدّم ذکره- و سمع علیه الحدیث الکثیر و علی جدّته فاطمه بنت ابی علی الدّقاق، و علی خالیه أبی سعید و ابی سعد ولدی أبی القاسم عبد الکریم القشیری، و والده أبی عبد اللّه اسماعیل بن عبد الغافر و والدته امه الرحیم بنت ابی القاسم القشیری و جماعه کثیره سواهم.

ثمّ خرج من نیسابور إلی خوارزم، و لقی بها الأفاضل، و عقد له المجلس، ثم خرج إلی غزنه، و منها إلی الهند، و روی الحدیث؛ و قرء علیه لطایف الاشارات بتلک النّواحی، ثمّ رجع إلی نیسابور و ولی الخطابه بها، و املی بها فی مسجد عقیل أعصار یوم الاثنین سنین، ثمّ صنّف کتبا عدیده منها «المفهم لشرح غریب صحیح مسلم» و «السیاق» لتاریخ نیسابور: و فرغ منه فی أواخر ذی القعده سنه ثمان عشره و خمسمأه، و کتاب «مجمع الغرائب» فی غریب الحدیث و غیر ذلک من الکتب المفیده، و کانت ولادته فی شهر ربیع الاخر سنه إحدی و خمسین و أربعمأه و توفّی فی سنه احدی و عشرین و خمسمأه بنیسابور رحمهم اللّه انتهی و قد تقدّم الکلام علی ترجمه نیسابور مع ذکر من انتسب الیها من علماء الجمهور فی ذیل ترجمه نظام الدّین حسن النیسابوری المفسّر المشهور.

ص: 99

449- عبد الکریم بن محمد المروزی الشافعی «السمعانی»

الحافظ الفقیه قوام الدین بن تاج الاسلام ابو سعد عبد الکریم بن ابی بکر محمد بن ابی المظفر المنصور بن محمد بن عبد الجبار التمیمی المروزی الشافعی المشتهر بالسمعانی(1)

صاحب کتب «الانساب» و «فضایل الصّحابه» و التّواریخ المشهوره الّتی ینقل عنها ابن خلّکان المورّخ کثیرا، نقل عن الشّیخ عزّ الدّین أبی الحسن علیّ بن الاثیر الجزری انّه ذکر هذا الرّجل فی أوّل مختصره فقال: کان أبو سعد واسطه عقد البیت السمعانی، و عینهم الباصره، و یدهم الباطشه و الیه انتهت ریاستهم، و به کملت سیادتهم، رحل فی طلب العلم و الحدیث إلی شرق البلاد و غربها و شمالها و جنوبها، و لقی العلماء و أخذ منهم و جالسهم، و روی عنهم، و اقتدی بأفعالهم الجمیله، و آثارهم الحمیده و کان عدّه شیوخه تزید علی اربعه آلاف شیخ، و صنّف التّصانیف الحسنه الغزیره الفائده، فمن ذلک «تذییل تاریخ بغداد» الّذی صنّفه الحافظ ابو بکر الخطیب، و هو نحو خمسه عشر مجلّدا، و من ذلک «تاریخ مرو» یزید علی عشرین مجلّدا، و کذلک الأنساب نحو ثمان مجلّدات، و هو الّذی اختصره عزّ الدین المذکور و استدرک علیه، و هو فی ثلاث مجلّدات، و المختصر هو الموجود بایدی النّاس و الاصل قلیل الوجود.

قال ابن خلکان ذکر ابو سعد السمعانی فی ترجمه والده انّ اباه حجّ فی سنه، سبع و تسعین و أربعمأه ثمّ عاد إلی بغداد، و سمع بها الحدیث من جماعه من المشایخ و کان یعظ النّاس بالمدرسه النّظامیه، و یقرأ علیه الحدیث، و یحصّل الکتب، و أقام

ص: 100


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 12: 175، بغیه الوعاه 2: 63، تذکره الحفاظ 4:107، ریحانه الادب 3: 75، شذرات الذهب 4: 205، طبقات الشافعیه 7: 180، العبر 4: 178 الکامل 11: 149، اللباب 1: 9، مرآه الجنان 4: 317، المنتظم 10: 224، النجوم الزاهره 5: 475؛ وفیات الاعیان 2: 378.

علی ذلک مدّه، ثمّ رحل إلی إصبهان، فسمع بها من جماعه کثیره، ثمّ رجع الی خراسان، فاقام بمرو إلی سنه تسع و خمسمأه، و خرج الی نیسابور، [قال ابو سعد] (1) و حملنی و اخی إلیها، و سمعنا الحدیث من ابی بکر عبد الغفّار بن محمّد الشیرازی و غیره من المشایخ، و عاد إلی مرو و أدرکته المنیه، و هو شاب ابن ثلاث و أربعین سنه.

و کانت ولاده أبی سعد المذکور بمرو یوم الاثنین الحادی و العشرین من شهر شعبان سنه ستّ و خمسمأه و توفّی بمرو لیله غرّه ربیع الاوّل سنه اثنتین و ستین و خمسمأه.

و کان أبوه محمّد اماما فاضلا مناظرا محدّثا فقیها شافعیا حافظا، و له الاملاء الّذی لم یسبق إلی مثله، تکلّم علی المتون و الأسانید، و أبان مشکلاتها، و له عدّه تصانیف و کان له شعر غسله قبل موته، و کانت ولادته فی سنه ستّ و ستّین و أربعمأه، و توفّی فی عشر و خمسمأه، و دفن عند والده ابی المظفّر بسفحوان إحدی مقابر مرو.

و کان جده المنصور امام عصره بلا مدافعه، و کان حنفیا، فانتقل إلی مذهب الشّافعی، و صار إمام الشّافعیه یدرس و یفتی، و صنّف تصانیف کثیره، منها «منهاج اهل السّنه و «الانتصار» و «الرّد علی القدریه» و غیرها، و صنّف فی الاصول «القواطع» و فی الخلاف «البرهان» یشتمل علی قریب من ألف مسأله خلافیه، و «الاوسط» و «الاصطلام» ردّ فیه علی ابی زید الدّبوسی، و له «تفسیر القرآن العزیز» و هو کتاب نفیس و جمع فی الحدیث ألف حدیث عن مأه شیخ، و تکلّم علیها فاحسن، و له وعظ مشهور بالجوده، و کانت ولادته فی سنه ستّ و عشرین و أربعمأه، و توفّی بمرو سنه تسع و ثمانین و أربعمأه.

و السّمعانی بفتح السین و قد یسمع بکسره نسبه إلی سمعان، و هو بطن من تمیم انتهی و الظّاهر ان أجیال العرب؛ کانت فی ذلک الزمان منتشره فی دیار العجم، فبقی کثیر منهم هناک متوطّنین متناسلین غیر راجعین إلی دیارهم الاصلیه، کما قد استفید لک ایضا من التّرجمه السابقه فلیلاحظ.

ص: 101


1- الزیاده من الوفیات.

450- عبد اللّه بن هارون التوزی

الشیخ الادیب الکامل ابو محمد عبد اللّه بن هارون التوزی(1)بفتح المثنّاه و تشدید الواو المفتوحه و بالزّای، مولی قریش، کان من أکابر أئمّه اللّغه، و قال صاحب «البغیه» بعد توصیفه بعین هذه الصّفه: قال السّیرافی: قرأ علی الجرمی «کتاب سیبویه» و کان أعلم من الرّیاشی و المازنی، و اکثرهم روایه عن أبی عبیده، و قد قرأ أیضا علی الأصمعی و غیره انتهی و صنّف «کتاب الخیل» و «کتاب الامثال» و «کتاب الاضداد» و مات سنه ثلاث و ثلاثین و مأتین، و هجاه بعضهم بقوله:

یا من یزید تمقّتا***و تبغّضا فی کلّ لحظه

و اللّه لو کنت الخلیل***لمّا کتبنا عنک لفظه

* * *

تمّ کلامه البغیه (2) و هو غیر عبد اللّه بن محمد بن هانی ابی عبد الرحمان النیسابوری الثّقه کما عن الخطیب البغدادی و صاحب الأخفش الاوسط؛ و مصنّف کتاب «نوادر العرب و غریب ألفاظها» المتوفّی فی سنه ستّ و ثلاثین و مأتین، کما عن تاریخ الحاکم ابی عبد اللّه النیسابوری. و غیر ابی محمّد عبد اللّه بن محمد بن عیسی الاندلسی الفقیه النّحوی المعروف بابن الأسلمیّ صاحب کتاب «تفقیه الطّالبین» و «الإرشاد الی إصابه الصواب» و شرح کتاب «الواضح» للزّبیدی، فانّه من علماء أواسط المأه الخامسه تقریبا (3)، و غیر ابی محمّد عبد اللّه بن محمد النحوی القیروانی الملقب بالمکفوف صاحب کتاب «العروض» المتوفّی فی سنه ثمان و ثلاثمأه، و هو الّذی هجاه اسحاق بن خنیس فأجابه:

إنّ الخنیسی یهجونی لأرفعه***اخسأ خنیس فإنّی لست أهجوکا

لم تبق مثلبه تحصی إذا جمعت***من المثالب إلّا کلّها فیکا (4)

* * *

ص: 102


1- له ترجمه فی: اخبار النحویین 85، انباه الرواه 2: 126 بغیه الوعاه 2: 61.
2- بغیه الوعاه 2: 61
3- بغیه الوعاه 2: 95
4- بغیه الوعاه 2: 63.

451- عبد اللّه بن المعتز باللّه العباسی

الامیر الکبیر و الادیب النحریر ابو العباس عبد اللّه بن المعتز باللّه ابن المتوکل ابن المعتصم ابن هارون الرشید(1)

هو الشّاعر المشهور، و الناعر المغرور، المعروف بین شعراء الجمهور بابن المعتز العبّاسی، و کان ذا نصب و عداوه شدیده مع أهل بیت النّبی، و سلسله ابن عمّه الولیّ الوصیّ بمقتضی نسبه الّدنی الردی، و أصله الغیر المرضی، و قد ذکره ابن خلکان المؤرّخ علی سبیل الاجمال، و لم یزد فی مرحله بیان أحواله و ترجمه صفات کماله علی أن قال: کان أدیبا بلیغا، شاعرا مطبوعا، مقتدرا علی الشّعر، قریب المأخذ، سهل اللّفظ، جید القریحه، حسن الابداع للمعانی، مخالطا للعلمآء و الادباء معدودا من جملتهم، إلی أن جرت له الکائنه فی خلافه المقتدر، و اتّفق معه جماعه من رؤساء الاجناد و وجوه الکتّاب فخلعوا المقتدر، و بایعوا عبد اللّه المذکور، و لقبوه المرتضی باللّه، فاقام یوما و لیله، ثمّ إنّ أصحاب المقتدر تحزبوا و تراجعوا، و حاربوا اعوان ابن المعتز و شتّتوهم، و قتلوا ابن المعتز خنقا، و اعادوا المقتدر إلی دستبه و ذلک فی ثانی ربیع الاوّل سنه ستّ و تسعین و مأتین، و دفن فی خرابه بازاء داره، و مولده فی شعبان سنه سبع و اربعین و مأتین، و القضیه مشهوره و فیها طول، و هذه خلاصتها.

و له من التصانیف کتاب «الزّهر و الرّیاض» و کتاب «البدیع» و کتاب «مخاطبات الاخوان بالشّعر» (2) و کتاب «الجوارح و الصّید» و کتاب «السّرقات» و کتاب «اشعار الملوک» و کتاب «الاداب» و کتاب «حلی الاخبار» و کتاب «طبقات الشّعراء» و کتاب

ص: 103


1- له ترجمه فی: الاغانی 9: 140، تاریخ بغداد 10: 95؛ شذرات الذهب، فوات الوفیات 1: 241، معاهد التنصیص 2: 38 النجوم الزاهره 3: 164، وفیات الاعیان 2: 263.
2- الوفیات: مکاتبات الاخوان بالشعر.

«الجامع فی الغناء» و کتاب فیه ارجوزه فی ذمّ الصّبوح، و من کلامه البلاغه البلوغ الی المعنی، و لم یطل سفر الکلام، و کان یقول:

لو قیل لی: ما أحسن شعر تعرفه؟ لقلت: قول العبّاس بن الاحنف:

قد سحب النّاس أذیال الظّنون بنا***و فرّقّ النّاس فینا قولهم فرقا

فکاذب قد رمی بالظنّ غیرکم***و صادق لیس یدری إنه صدقا

* * *

انتهی و من المجرّب فی حقّ النّواصب المبغضین لآل محمّد المظلومین علیهم السّلام، سوء المنقلب، و خزی الدّنیا، و میته السّوء و العاقبه الرّدیه، و صیرورتهم عبره للعالمین، و من أبی فلیجرّب و من جرّب فلا یکذب، و قد مرّت الاشاره إلی نظیر قصّه هذا الرّجل، بل الوجه فی شیوع أمثال ذلک، فی ذیل ترجمه سیدنا المرتضی رضی اللّه تعالی عنه فلیتفطّن و لیشکر اللّه علی هذه الکرامه العظمی، و اللطّف الخفی من اللّه العلیّ الأعلی، و سوف یأتی فی ترجمه القاضی أبی القاسم التّنوخی الشّاعر الشّیعی إنشاء اللّه تعالی، ما ردّ به علی قصیده ابن المعتز المذکور، فی تفضیل بنی العبّاس علی آل أبی طالب المنتجبین، و أشعاره الرّائقه فی هذا المعنی، و قال الصّفدی فی ذیل ترجمه علیّ بن مهدی ابی الحسن الأصبهانی المعروف بالکسروی: کان أدیبا شاعرا راویه للأخبار، عارفا بکتاب العین خاصّه، روی عن ابیه و عن الجاحظ و دیک الجنّ، و روی عنه علیّ بن یحیی بن المنجّم و أبو علی الکوکبی، و توفّی فی خلافه المعتضد و له کتاب «الخصال» و هو حکم و أمثال و أشعار و کتاب «الاعیاد و النّواریز» و «مراسلات الاخوان، و محاورات الخلان» إلی أن قال کتب إلیه ابن المعتز باللّه:

أبا حسن أنت ابن مهدیّ فارس***فرفقا بنا لست ابن مهدی هاشم

و أنت أخ فی یوم لهو و لذّه (1)***و لست أخا عند الامور العظائم

* * *

فأجاب ابن مهدی:

أیا سیدی إنّ ابن مهدیّ فارس***فداء و من یهوی لمهدی هاشم

ص: 104


1- فی الدیوان: و انت اخی فی یوم کاس و لذه و لست اخی فی النائباخ العظائم

بلوت أخا فی کلّ أمر تحبّه***و لم تبله عند الامور العظائم

و إنّک لو نبّهته لملّمه***لأنساک صولات الاسود الضّراغم

* * *

و بینه و بین ابن المعتزّ باللّه مراجعات کثیره و من شعر الکسروی:

قم سل لنفسی بالمدام***ففیه هم قد امضّه

أو ما تری بدر السّماء***کانّه تعویذ فضّه

فاذا به المحاق***اذا به فکانه آثار غصّه

* * *

اقول و من جمله ما ینسب الی ابن المعتزّ قوله:

یموت الفتی من عثره بلسانه***و لیس یموت المرء من عثره الرّجل

فعثرته من فیه ترمی برأسه***و عثرته بالرّجل بتی و علی مهل

* * *

452- عبد اللّه بن مسلم بن قتیبه الدینوری

الشیخ الامام المتقدم الادیب ابو محمد عبد اللّه بن مسلم بن قتیبه الدینوری(1)

و قیل المروزی اللغوی النّحوی صاحب کتاب «المعارف» و «ادب الکاتب» قال ابن خلّکان المورّخ بعد ذکره بهذه الصّوره: کان فاضلا ثقه، سکن بغداد، و حدّث بها عن اسحاق بن راهویه و أبی اسحاق الزّیادی و أبی حاتم السّجستانی و تلک الطّبقه، و روی عنه ابنه أحمد و ابن درستویه الفارسی، و تصانیفه کلّها مفیده، منها ما تقدّم ذکره، و منها «غریب القرآن الکریم» و «غریب الحدیث» و «عیون الاخبار» و «مشکل القرآن» و «مشکل الحدیث

ص: 105


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 143، الانساب 443، البدایه و النهایه 11: 48، بغیه الوعاه 2: 53، تاریخ بغداد 10: 670، تذکره الحفاظ 2: 187 تهذیب الاسماء و اللغات 2:ریحانه الادب 8: 152، شذرات الذهب 2: 169، الفهرست 77، اللباب 2: 242، لسان المیزان 3: 358 مرآه الجنان 3: 291، میزان الاعتدال 3: 503؛ النجوم الزاهره 3: 75؛ وفیات الاعیان 3: 246.

و «طبقات الشّعراء» و «الاشربه» و «إصلاح الغلط» و «کتاب التّفقیه» و «کتاب الخیل» و «کتاب اعراب القرآن» و «کتاب الانواء» و «کتاب المسائل و الجوابات» و «کتاب المیسر و القداح» و غیر ذلک، و اقرأ کتبه ببغداد إلی حین وفاته، و قیل انّ اباه مروزی، و أمّا هو فمولده ببغداد، و قیل بالکوفه، و أقام بالدینور مدّه قاضیا فنسب الیها.

و کانت ولادته سنه ثلاث عشره و مأتین، و توفّی فی منتصف رجب سنه ستّ و سبعین و مأتین، و کانت وفاته فجأه، صاح صیحه سمعت من بعد، ثمّ اغمی علیه و مات و قیل: غیر ذلک.

و کان ولده أبو جعفر أحمد بن عبد اللّه المذکور فقیها، و روی عن ابیه کتبه المصنّفه کلّها، و تولّی القضاء بمصر، و قدمها فی جمادی الآخره سنه إحدی و عشرین و ثلاثمأه، و توفّی بها فی ربیع الاوّل سنه بعدها، و هو علی القضاء، و مولده ببغداد.

و النّاس یقولون: أنّ أکثر أهل العلم یقولون: انّ «أدب الکاتب» خطبه بلا کتاب و «اصلاح المنطق» کتاب بلا خطبه، و هذا نوع تعصّب علیه، فانّ أدب الکاتب قد حوی من کلّ شی ء و هو مفنّن، و ما اظن حملهم علی هذا القول الّا ان الخطبه طویله، و الإصلاح بغیر خطبه، و قد شرح هذا الکتاب ابو محمّد بن السید البطلیوسی الآتی ذکره انشاء اللّه تعالی شرحا مستوفی، و نبّه علی مواضع الغلط منه، و فیه دلاله علی کثره اطلّاع الرّجل و سمّاه «الاقتضاب فی شرح ادب الکاتب» انتهی (1).

و تقدّمت الإشاره و تأتی أیضا فی تضاعیف کتابنا هذا إلی جماعه من شرّاح أدب الکاتب المذکور، و شرح خطبته بالخصوص، و مضی فی ترجمه أحمد بن محمّد المعروف بالنّحاس، انّ له أیضا کتاب «ادب الکاتب» کما یأتی انشاء اللّه فی ترجمه ابن درید اللّغوی، و أبی بکر بن الأنباری، و ابی بکر الصّولی، انّ لکلّ منهم أیضا کتابا بهذه التسمیه.

هذا و من جمله ما نقله بعض أعاظم فضلاء الأصحاب عن کتاب «ادب الکاتب» و

ص: 106


1- وفیات الاعیان 2: 246- 247

یناسب لنا ذکره فی هذا الباب تتمیما لمنفعه هذا الکتاب، قوله یقال لولد کلّ سبع جرو، و لولد کلّ ذی ریش فرخ، و لولد کلّ وحشیه طفل، و لولد الفرس مهر و فلو، و لولد الحمار جحش و عیفو و لولد البقره عجل و الانثی عجله، و لولد الضّان ذکرا کان او انثی سخله، و بهمه فاذا بلغ اربعه اشهر فهو حمل و خروف و الانثی خروفه و لولد الماعزه سخله و بهمه، فاذا بلغ اربعه اشهر فهو جفر و الانثی جفره ثمّ جدی و الانثی عناق و لولد الاسد شبل، و لولد الضّبع فرعل، و لولد الدّب دیسم، و لولد الغزال خشف و طلا، و لولد الخنزیر خنوص، و لولد الذّئبه و الکلبه و الهره و الجرذ «درس» و لولد الثعلب هجرس. و نقل ایضا عن کتاب ادب الکاتب قوله یذهب النّاس إنّ الظلّ و الفی ء واحد و لیس کذلک، لانّ الظّل یکون من اوّل النّهار ألی آخره، و معنی الظلّ السّر، و الفی ء لا یکون إلّا بعد الزّوال، لانّه ظلّ فاء من جانب الی جانب و الفی ء الرجوع قال اللّه تعالی: حَتَّی تَفِی ءَ إِلی أَمْرِ اللَّهِ ای ترجع انتهی.

فانظر إلی سعه دائره لغات العرب و کثره شقوقها، و تصاریفها، ثمّ اعتبر سیاق أدب الکاتب و اغتنم بفوائد تألیفها.

و أمّا اصلاح المنطق الّذی ذکره فی مقابله هذا الکتاب فهو أیضا لرجلین أدیبین کاملین أحدهما، و هو الأشهر الأقدم المنصرف إلیه إطلاق کلمات أهل العلم فی هذه النسبه هو الامام المتقدّم یعقوب بن السکیت الإمامی اللّغوی المعروف الآتی ذکره و ترجمته انشاء اللّه.

و الآخر لتلمیذه الرّشید احمد بن داود بن ونند بالنّونین المشتهر بأبی حنیفه الدّینوری، و کان هو أیضا کما ذکره صاحب «البغیه» نحویا لغویا مع الهندسه و الحساب، راویه ثقه ورعا زاهدا، أخذ عن البصریین و الکوفیین، و أکثر عن ابن السکیت.

و صنّف «کتاب الباه» و «کتاب لحن العامّه» و کتاب «الشّعر و الشّعراء» و کتاب «الانواء» و «کتاب النّبات» لم یؤلف مثله فی معناه و «تفسیر القرآن» و کتاب «اصلاح المنطق» المشار إلیه، و کتاب «الفصاحه» و کتاب «الجبر و المقابله» و کتاب «البلدان» و کتاب «الرّد علی لغزه» المتقدّم ذکره فی باب الاحمدین و غیر ذلک و کان من نوادر الرّجال، ممّن جمع بین بیان آداب العرب و حکم الفلاسفه.

ص: 107

مات فی جمادی الأولی سنه إحدی او اثنتین و ثمانین، و قیل سنه تسعین و مأتین نعم یحتمل أن یکون فیما هو عندنا من نسخ کتاب «البغیه» إسقاط کلمه، اصلاح آخر عند نسبه اصلاح المنطق الی ابی حنیفه المذکور بتصرّف من الناسخین، فیقدر الصّحیح و کتاب «اصلاح اصلاع المنطق» متکرّره فیه هذه الکلمه فلا تغفل.

و قد تقدّم الکلام علی ضبط دینور الّذی ینسب إلیه صاحب العنوان مع الإشاره إلی ذکر جماعه العلماء المنتسبین الیه، فی ذیل ترجمه الحسین بن موسی بن هبه اللّه النّحوی الملقّب بالجلیس، و نکتفی هنالک مضافا إلی ما ذکرناه هنالک بما قاله صاحب «توضیح الاشتباه» و هو انّ دینور بکسر الدّال و فتح النون و الواو قریه ما بین همدان و بغداد، و هی إلی همدان أقرب انتهی.

و مضی ایضا فی ذیل ترجمه ثعلب النّحوی الإشاره إلی ذکر ختنه أبی علی الدینوری، و نزیدک هنا فی حقّه ما ذکره صاحب «البغیه» فی ذیل ترجمه محمد بن ولاد التمیمی النّحوی أبی الحسین بهذه الصّوره: قال یاقوت: أخذ بمصر عن أبی علیّ الدینوری ختن ثعلب، ثمّ رحل إلی العراق، و أخذ عن المبرّد و ثعلب، و کان جید الخطّ و الضّبط، و به عرج و غلب علیه الشّیب، و تزوّج الدّینوری امّه. و له کتاب سمّاه «المنمّق» لم یصنع فیه شیئا، إلی أن بلغ إلی قوله: مات سنه ثمان و تسعین و مأتین بمصر، و قد بلغ خمسین سنه انتهی (1) و امّا دیوان الأدب الّذی یذکر هو ایضا فی عداد الکتابین المتقدمین، فهو للشّیخ أبی سعید محمّد بن جعفر بن محمّد الغوری، و قد کان من ائمّه فنّ اللّغه أیضا و کتابه المذکور فی عشر مجلّدات ضخمات، کما نقلوه عن صاحب «معجم الادباء» و هو یاقوت المذکور.

ص: 108


1- بغیه الوعاه 1: 259

453- عبد اللّه بن جعفر بن درستویه النحوی

الشیخ الفاضل البارع المسدد ابو محمد عبد اللّه بن جعفر بن درستویه بن المرزبان الفارسی الفسوی النحوی(1)المعروف بابن درستویه بضمّ الأولین و الرّابع و سکون السّین المهمله و فتح الیاء المثنّاه من تحتها و بعدها الهاء الساکنه، کما عن السّمعانی. أو بفتح الدّال و الرّاء و الواو، کما عن ابن ماکولا فی «الاکمال» قال ابن خلّکان المؤرّخ فی وصف حاله: کان عالما فاضلا، أخذ فنّ الأدب عن ابن قتیبه یعنی صاحب العنوان المتقدّم علی هذا و عن المبرّد و غیرهما ببغداد، و اخذ عنه جماعه من الأفاضل.

و کانت ولادته فی سنه ثمان و خمسین و مأتین، و توفّی فی یوم الاثنین لتسع بقین من صفر سنه سبع و أربعین و ثلاثمأه، ببغداد، انتهی.

و الفارسی و الفسوی قد تقدّم الکلام علیهما فی باب ما أوّله الحاء المهمله فلیلاحظ و أمّا تصانیف الرّجل فهی أیضا کثیره و فی غایه الجوده و الإتقان، منها «تفسیر کتاب الجرمی» المتقدّم ذکره فی باب السّین، و کتاب «الارشاد» فی النّحو و «کتاب غریب الحدیث» و «کتاب معانی الشّعر» و «کتاب الحیّ و المیت» و «کتاب التوسّط بین الاخفش و ثعلب فی تفسیر القرآن» و کتاب خبر قسّ بن ساعده» و «کتاب الاضداد» و «کتاب أخبار النحویین» و «کتاب الردّ علی الفرّاء فی المعانی» و له عدّه کتب شرع فیها و لم یکملها (2) و قال صاحب البغیه: أخذ عن الدّار قطنی و غیره، و کان شدید الانتضار للبصریین فی النّحو و اللّغه، و ثقّه ابن منده و غیره، و ضعفه هبه اللّه اللّالکائی، و قال: بلغنی انّه

ص: 109


1- له ترجمه فی انباه الرواه 2: 113: البدایه و النهایه 11: 233، بغیه الوعاه 2:36 تاریخ بغداد 9: 429، ریحانه الادب 7: 517، العبر 2؛ 276 الفهرست 99، و فیه انه توفی سنه نیف و ثلاثین و ثلاثمأه، النجوم الزاهره 3: 321، نزهه الالباء 383، وفیات الاعیان 2: 247 هدیه العارفین 1: 446
2- وفیات الاعیان 2: 247- 248.

قیل له حدّث عن عباس الدوری حدیثا و نعطیک درهما، ففعل، و لم یکن سمعه منه قال الخطیب البغدادی: و هذا باطل، لانّه کان أرفع قدرا من أن یکذب (1).

ثمّ ذکر من جمله تصنیفاته «الارشاد» و «شرح الفصیح» و کتاب «الردّ علی المفضل فی الردّ علی الخلیل» و کتاب غریب الحدیث، و کتاب «المقصور و الممدود» و «معانی الشّعر» و «اخبار النحاه» (2) و لم یذکر الستّه الباقیه و کأنّه لعدم کون تاریخ ابن خلّکان عنده، کما استفید لنا من سائر المواضع أیضا، و تقدّمت بقیه کلام یکون علی لفظه ویه المختتم بها کثیرا من اسماء الأجناس، فی ذیل ترجمه نفطویه النّحوی، کما سوف یأتی فی ترجمه سیبویه المشهور أیضا الاشاره إلی ذلک إنشاء اللّه.

454- عبد اللّه بن احمد الشافعی «القفال المروزی»

الفاضل الفقیه و الکامل النبیه ابو بکر عبد اللّه بن احمد بن عبد اللّه الشافعی الملقب بالقفال المروزی(3)

هو الإمام المتفقّه المعروف، المعتنی به، المشار إلی فتاویه المتفرّد بها فی مصنّفات الفریقین، و کان کما ذکره ابن خلّکان وحید زمانه فقها و حفظا و ورعا و زهدا، قال و له فی مذهب الإمام الشّافعی رضی اللّه عنه من الآثار ما لیس لغیره من ابناء عصره، و تخاریجه کلّها جیده، و الزاماته لازمه، و اشتغل علیه خلق کثیر، و انتفعوا به منهم الشّیخ أبو علی السّنجی و القاضی حسین بن محمّد، و قد تقدّم ذکرهما و الشّیخ أبو محمّد الجوینی

ص: 110


1- تاریخ بغداد 9: 429
2- بغیه الوعاه 2؛ 36.
3- له ترجمه فی ریحانه الادب 4: 482، شذرات الذهب 3؛ 207، طبقات ابن هدایه اللّه 45، طبقات الشافعیه 5: 53 د طبقات العبادی 105، العبر؛ 3؛ 124، الکنی و الالقاب 3: 78 المختصر فی اخبار البشر 2؛ 163، النجوم الزاهره 4؛ 265، وفیات الاعیان 2، 249.

والد الإمام الحرمین و غیرهم، و کلّ واحد من هؤلاء صار إماما یشار إلیه، و لهم التّصانیف النّافعه، و نشروا علمه فی البلاد، و أخذه عنهم أئمّه کبار أیضا، و کان ابتداء اشتغاله بالعلم علی کبر السنّ بعد ما افنی شبیبته فی عمل الأقفال، و لذلک قیل له القفّال و کان ماهرا فی عملها، و یقال إنّه لما شرع فی الفقه کان عمره ثلاثین سنه، و شرح فروع أبی بکر محمّد بن الحدّاد المصری و اجاد فی شرحها، و شرحها أیضا أبو علیّ السّنجی المذکور، و القاضی أبو الطیب الطبری؛ و هو کتاب مشکل مع صغر حجمه، و فیه مسائل عویصه و غریبه، و المبرّز من الفقهاء الذی یقدر علی حلّها و فهم معانیها، و سیأتی ذکر مصنّفها فی حرف المیم انشاء اللّه (1).

و قال صاحب «تلخیص الآثار» فی ذیل ترجمه بلده مرو الّتی ینسب إلیها هذا الرّجل، هی من اشهر مدن خراسان و اقدمها، و اکثرها خیرا و احسنها منظرا و أطیبها مخبرا بناها ذو القرنین، و قهندرها اقدم منها قیل انّها من بناء طهمورث لیس لها عیب إلّا ان غرق المدینین یعتری لاهلها و هی الآن خراب ینسب إلیها عبد اللّه بن مبارک الامام العالم العابد قدّس اللّه روحه ولد سنه مأه و عشرین و توفّی سنه مأه واحدی و ثمانین و ینسب الیها الامام ابو بکر عبد اللّه بن احمد القفّال المروزی کان وحید زمانه فقها ابتدأ التّعلیم بعد ما أفنی شبابه فی صناعه الاقفال و کان ماهرا فیها یقال انّه کان یصنع القفل بالاله من اربع جناب من حدید توفّی سنه سبع و عشرین و اربعمأه انتهی.

و عبد اللّه بن المبارک المذکور، کان من أقران ابراهیم بن الأدهم المشهور و ذی النّون المصری، و مالک بن دینار البصری، و شقیق البلخی و أمثال هؤلاء من العرفاء الکابرین و کلماته الباهره، و حکایاته النّادره، مذکوره فی کتب الأخلاق و المواعظ، و اخبار الزاهدین، و هو غیر الخواجه عبد اللّه الأنصاری الهروی الحکیم الزّاهد العارف المتقدّم المشهور ذکره، صاحب کتاب «منازل السّائرین» و المناجاه الفارسیه العرفانیه المعروفه و غیرها، فانّه أبو إسماعیل عبد اللّه بن محمّد بن علیّ المنتهی

ص: 111


1- وفیات الاعیان 2: 249.

نسبه بستّ وسائط إلی أبی أیوب المدنی الصّحابی، و کان فی طبقه أمثال جنید البغدادی و السرّی السّقطی، و یروی عن جماعه، منهم حمزه بن محمّد بن عبد اللّه الحسینی، و عنه أیضا جماعه منهم: أبو الفتح بن أبی القاسم الهروی، و ابو الوقت عبد الاوّل بن عیسی السنجری الصّوفی، و فی «تاریخ ابن خلّکان» انّه توفّی أبو بکر القفّال فی بعض شهور سنه سبع عشره و أربعمأه مع زیاده قوله و هو ابن تسعین سنه و دفن بسجستان و قبره معروف بها یزار فلیلاحظ انتهی.

ثمّ لیعلم فی مثل هذا الموضع المناسب انّ هذا القفّال غیر الشّیخ ابی بکر محمد بن علی بن اسماعیل القفال الشاشی الفقیه الشّافعی الّذی ذکره ابن خلّکان المذکور أیضا فی عنوان علیحده فقال فی وصفه إمام عصره بلا مدافعه، کان فقیها محدّثا اصولیا لغویا شاعرا، لم یکن بماوراء النّهر للشّافعیین مثله فی وقته، أخذ الفقه عن ابن سریج، و له مصنّفات کثیره، و هو اوّل من صنّف الجدل الحسن من الفقهاء، و له «کتاب فی أصول الفقه» و له «شرح الرساله» و روی عن محمّد بن جریر الطّبری و اقرانه، و روی عنه الحاکم ابو عبد اللّه، و أبو عبد اللّه بن منده و جماعه کثیره، و هو والد القاسم صاحب کتاب «التّقریب» الّذی ینقل عنه فی «النّهایه» و «الوسیط و البسیط» و قد ذکره الغزالی فی الباب الثانی من کتاب الرّهن، لکنّه قال «ابو القاسم» و هو غلط، و قال العجلی فی «شرح مشکلات الوجیز و الوسیط» فی الباب الثّالث من باب التیمم إن صّاحب «التّقریب» هو أبو بکر القفّال، و قیل: انّه ابنه القاسم؛ فلهذا یقال: صاحب التقریب علی الابهام.

و هذا «التّقریب» غیر «التقریب» الّذی لسلیم الرازی، و توفی القفّال هذا کما فی «طبقات الفقهآء» سنه ثلاثین و ثلاثمأه و نسبته إلی الشّاش بالشّینین معجمتین بینهما ألف و هی مدینه بماورآء النّهر. خرج منها جماعه من العلماء انتهی (1)

و قال ایضا فی ترجمه أبی عبد اللّه محمّد بن مسعود بن أحمد الفقیه الشّافعی إمام فاضل مبرّز من أهل مرو، تفقّه علی أبی بکر القفّال المروزی، و شرح مختصر المزنی،

ص: 112


1- وفیات الاعیان 3: 338- 339.

و أحسن فیه و روی قلیلا من الحدیث عن استاده القفّال، و حکی عنه الغزالی فی کتاب «الوسیط» فی الایمان فی الباب الثّالث فیما یقع به الحنث مسأله لطیفه فقال: فرع لو حلف رجل أن لا یأکل بیضا، ثمّ إنتهی إلی رجل: فقال: و اللّه لاکلن ما فی کمک، فاذا هو بیض، فسئل القفّال عن هذه المسأله و هو علی الکرسیّ، فلم یحضره الجواب فقال المسعودی تلمیذه: یتّخذ منه الناطف، و یأکله، فیکون قد أکل ما فی کمه، و لم یأکل البیض، فاستحسن ذلک منه، و هذه الحیله من لطائف الحیل. (1) و قال أیضا فی ترجمه أبی عبد اللّه بن محمّد بن أحمد المروزی الخضری الفقیه الشّافعی، صحب أبا بکر الفارسی، و کان من أعیان تلامذه أبی بکر القفّال المروزی، إلی أن قال: و ذکر أبو الفتوح العجلی فی «شرح مشکلات الوجیز و الوسیط» انّ الشّیخ أبا عبد اللّه المذکور، سئل عن قلامه ظفر المرأه: هل یجوز للرّجل الاجنبی النّظر إلیها، فاطرق الشیخ طویلا ساکتا، و کانت إبنه الشّیخ أبی علیّ الشبوی تحته، فقالت له لم تتفکر و قد سمعت أبی یقول فی جواب هذه المسأله إن کانت من قلامه أظفار الیدین جاز النّظر إلیها و إن کانت من قلامه أظفار الرّجلین لم یجز، لان یدها لیست بعوره، بخلاف ظفر القدم، ففرج الخضری و قال: لو لم استفد من اتّصالی بأهل العلم إلّا هذه المسأله لکانت کافیه،

ثمّ قال ابن خلّکان قلت انّ هذا التفصیل بین الیدین و الرجلین فیه نظر، فانّ اصحابنا قالوا: الیدان لیستا بعوره فی الصلاه، فاما بالنسبه إلی نظر الأجنبی فما نعرف بینهما فرقا فلینظر (2).

ص: 113


1- وفیات الاعیان 3: 350
2- وفیات الاعیان 3: 351- 252.

455- عبد اللّه بن ابراهیم بن عبد اللّه الخبری

الشیخ الفاضل القدیم ابو حکیم عبد اللّه بن ابراهیم بن عبد اللّه بن حکیم الخبری(1)

بفتح الخاء المعجمه و سکون الباء الموحّده کما فی «طبقات النّحاه» کان کما ذکره أیضا صاحب الکتاب: متمکنا من علوم الآداب، و یکتب الخطّ الحسن تفقّه علی الشّیخ أبی إسحاق الشّیرازی، و برع فی الفرایض و الحساب؛ و صنّف فیهما، و شرح الحماسه و «دیوان البحتری» و عدّه دواوین، و سمع الحدیث من أبی محمّد الجوهری، و جماعه، و حدّث بالیسیر.

و کان مرضیّ الطّریقه دینا صدوقا، روی عنه سبطه أبو الفضل بن ناصر، و ذکر انّه کان یکتب یوما و هو مستند فوضع القلم من یده؛ و قال و اللّه انّ هذا موت مهنّأ طیب، ثمّ مات، و ذلک یوم الثلاثاء ثانی عشر ذی الحجه سنه ستّ و سبعین و أربعمأه (2) کما عن الصّلاح الدّین الصّفدی فی تاریخه الکبیر.

و هو غیر عبد اللّه بن ابراهیم بن اسماعیل العبدری المقری النحوی الّذی یروی عن أبی علی الصّدفی و غیره و غیر ابی محمد عبد اللّه بن ابراهیم الحصین الکندی الفقیه النّحوی اللّغوی الّذی شرح کتاب الکافی للصغار، فی النّحو و سمّاه «الدّرر» و انتفع به النّاس کثیرا کما عن تاریخ الیمن للخزرجی.

ص: 114


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 98، الانساب 188، البدایه و النهایه 12: 153، بغیه الوعاه 2: 29، شذرات الذهب 3: 353، طبقات الشافعیه 5: 62؛ اللباب 1: 343 معجم- الادباء 4: 286، المنتظم 9: 99، النجوم الزاهره 5: 159.
2- بغیه الوعاه 2: 29.

456- عبد اللّه بن محمد «الخواجه عبد اللّه الانصاری»

شیخ مشایخ الاسلام و قدوه الاتقیاء من الانام ابو اسماعیل الخواجه عبد اللّه الانصاری ابن الشیخ ابی منصور محمد الانصاری(1)

کان کما ذکره صاحب «تاریخ حبیب السّیر» من أحفاد أبی أیوب الأنصاری الصّحابی و ولد فی یوم الجمعه الثّانی من شعبان سنه سبع و تسعین و ثلاثمأه بقهندر مصر و نقل من کلام نفسه انّه قال أرسلنی أبی إلی المکتب و أنا ابن أربع سنین، فلمّا تمّ إلیّ التّسع کنت أحسن أقول الشّعر یحسدنی قرنائی و کان فی دبیرستاننا غلام فی غایه الحسن و الصّباحه یدعی ابا أحمد فقیل لی أما تنشد فی هذا الغلام شیئا؟ فنظمت فیه بدیهه و ارتجالا:

لابی أحمد وجه***قمر اللّیل غلامه

و له لحظ غزال***رشق القلب سهامه

* * *

و نقل عنه أیضا انّه قال أوتیت حفظا کان لا یجری قلمی علی شی ء إلّا و کنت أحفظه و إنّی أحفظ عن ظهر القلب ثلاثمأه ألف حدیث بألف ألف أسناد و قسیت نفسی فی بعض الأوقات فوجدتنی أحفظ ما یزید علی سبعین ألفا و عنه رحمه اللّه أیضا انّه قال: قال کنت امشی فی کلّ بکره إلی المقابر؛ فاقرأ هناک ما تیسّر لی من القرآن، ثمّ ارجع فاحضر المدرس، و اکتب علی سته وجوه من الاوراق، و أحفظ کلّ ما أکتب، ثمّ اقرأ الدّرس علی المؤدّب، و اکتب و أحفظ إلی آخر ما نقل عنه، ثم قال و مزاره المکرّم فی بقعه گازرگاه هراه و شرح صفاء تلک البقعه المنزّهه أجلّ من أن یکتب بالقلم و البنان، و

ص: 115


1- له ترجمه فی: حبیب السیر 2: 314 الذریعه 9: 305، ریاض العارفین 37 ریحانه الادب 2: 169، مجالس العشاق 56، مجمع الفصحاء 1: 65، مجمل فصیحی 2: 110 و 198، نفحات الانس 331، هدیه الاحباب 128.

کانت وفاته فی حدود سنه إحدی و ثمانین و أربعمأه فلیلاحظ (1).

أقول و هذا الشّیخ هو صاحب رساله المناجاه الفارسیه، و کلمات الحکمه المشهوره التی یقول فی جملتها:

إلهی هر که را عقل دادی چه ندادی؟ و هر که را عقل ندادی چه دادی؟ إلهی اگر کاسنی تلخست از بوستان است! و اگر عبد اللّه مجرم است از دوسان است

قیل: و قد صحب هذا الرّجل جماعه من الأکابر، منهم الشیخ ابو عبد اللّه الطائی محمّد بن فضل بن محمد، المتبحّر فی علوم الرسمیه و المعنویه، و المتوفّی فی غرّه صفر سنه تسع و أربعمأه فلیتامّل و لا یغفل.

ثم لیعلم انّ هذا الرّجل غیر عبد اللّه بن المبارک الزاهد المشهور اسمه و کلماته أیضا فی کتب الاخبار و المواعظ؛ صاحب روایه حدیث معجزه سیدنا السجاد علیه السّلام زمن تشرّفه بخدمته العلیا فی طریق مکه المعظّمه، و حکایه إعانته الامرأه العلویه المسکینه بزاد کان قد هیأه لطریق الحجّ، و ما بلغه من الکرامه بعد ذلک؛ کما ذکر تفصیلها فی کتاب «کشف الیقین» لامامنا العلّامه و غیرها، فلا تغفل و سوف یجئی الإشاره إلی جماعه من ارباب الحافظه العجیبه فی ذیل ترجمه محمّد بن القاسم الملقّب بابن الانباری انشاء اللّه.

ص: 116


1- قیل فی تاریخ وفاته بالفارسیه هکذا: ز چار حرف وفات ارتو شش برون آری وفات پیر هرات است شیخ انصاری

457- عبد اللّه بن عبد العزیز «ابو عبید البکری»

الشیخ ابو مصعب عبد اللّه بن عبد العزیز بن ابی مصعب الاندلسی النحوی ابو عبید البکری(1)

هو کما ذکره صاحب «البغیه» کان إماما لغویا اخباریا، متفننا، امیرا بساحل کوره لبله، و کان لا یصحوا من الخمر ابدا، صنّف «شرح نوادر القالی» و «شرح أمثال أبی عبید» و «اشتقاق الاسماء» و «معجم ما استعجم من البلاد و المواضع» و جمع کتابا فی أعلام نبوّه نبینا صلی اللّه علیه و آله أخذه النّاس عنه، و مات فی شوّال سنه سبع و ثمانین و أربعمأه.

و هو غیر عبد اللّه بن عبد العزیز البغدادی المعروف بابی موسی الضریر النحوی مصنف «کتاب الفرق» و «کتاب الانشاء» و غیر ذلک. و کان هذا یؤدّب ولد المهتدی، و سکن مصر و حدّث بها عن أحمد بن جعفر الدّینوری المتقدّم ذکره فی ذیل ترجمه صهره و سمیه ثعلب النّحوی المشهور، و روی عنه یعقوب بن یوسف النّجیرمی.

و هو ایضا غیر عبد اللّه الانصاری الاندلسی الأدیب اللّغوی الّذی قرأ علی أبی محمّد بن زیدان المکی اللّغوی و صنّف کتابا سمّاه «ریّ الظّمآن فی متشابه القرآن» فانّ اسم أبی هذا عبد الرّحمان و کنیته أبو محمّد، و وفاته فی سنه أربع و ثلاثین و ستّ مأه کما فی طبقات النّحاه (2)

ص: 117


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 49، ریحانه الادب 1: 275، الصله لابن بشکوال 1:287؛ طبقات الاطباء 500؛ القلائد 191، المغرب فی حلی المغرب 347
2- بغیه الوعاه 2: 48

458- عبد اللّه بن محمد بن السید النحوی

الفاضل السدید ابو محمد عبد اللّه بن محمد بن السید. علی وزن العید(1)

هو الامام المقدّم اللّغوی النّحوی البلنسی البطلیوسی المغربی المتکرّر ذکره و الإشاره إلی فتاویه النادره فی کتب الفقه و اللّغه، و قد ذکره الفاضل الشّمنی فی «حاشیه المغنی» فقال فی ذیل قول المصنّف فی باب حتی (و زعم ابن السید): و السّید بکسر المهمله و سکون المثنّاه التّحتانیه، من أسماء الذّئب، و ابن السّید هو أبو محمّد عبد اللّه بن السید البطلیوسی، سکن مدینه بلنسیه، و کان حسن التعلیم، جلیل التصنیف، من تصانیفه «المثلّث» فی مجلّدین ولد سنه أربع و أربعین و أربعمأه بمدینه بطلیوس، من جزیره الأندلس و توفّی سنه إحدی و عشرین و خمسمأه بمدینه بلنسیه من جزیره الاندلس انتهی.

و تقدّم الکلام علی سائر مصنّفاته و تتمّه أحواله فی ذیل ترجمه إبراهیم بن قاسم البطلیوسی المشتهر بابن الأعلم، و کذا الإشاره إلی ذکر أخیه الأکبر أبی الحسن علیّ بن محمّد بن السید اللّغوی النّحوی الّذی یعرف بالخیطال، و قد أخذ عنه أبو محمّد کثیرا من کتب الأدب و غیرها، و مات معتقلا بقلعه رباح سنه ثمان و ثمانین و أربعمأه (2).

ثمّ لیعلم انّ الرجلین کلیهما غیر الامام اللّغوی الماهر المتقدّم المشتهر بابن سید بصیغه التّنکیر صاحب کتاب «المعالم فی اللّغه» فی مأه مجلّده فانّ اسمه

ص: 118


1- له ترجمه فی: ازهار الریاض 3: 101، انباه الرواه 2: 141، بغیه الوعاه 2: 55 تلخیص ابن مکتوم 99، الدیباج المذهب 140، ریحانه الادب 7: 577، شذرات الذهب 4: 64، الصله لابن بشکوال 1: 287، قلائد العقیان 193، مرآه الجنان 3: 228، وفیات الاعیان 2: 282.
2- ترجمته فی بغیه الوعاه 2: 189

احمد بن ابان و یعرف بصاحب الشرطه ایضا و تقدّم ذکره و ترجمته فی باب الاحمدین.

و غیر عبد العزیز بن احمد بن السید الشاعر النحوی اللّغوی المتقدم ذکره ایضا فی ذیل بعض تراجم ذلک الباب. و أمّا ابن سیده بصیغه التّأنیث فهو کنیه شیخ الحافظ المتقن ابی الحسن علی بن اسماعیل المرسی المغربی الاندلسی المشار إلی أقواله و فتاویه أیضا فی کتاب «مغنی اللبیب» و غیره، و قد ذکره القاضی ابن خلّکان و ضبط کنیته المذکوره بکسر السّین المهمله و سکون الیاء المثنّاه التحتانیه، و قال کان: إماما فی اللّغه و العربیه، حافظا لهما، و قد جمع من ذلک جموعا، من ذلک کتاب «المحکم» فی اللّغه، و هو کتاب جامع کبیر مشتمل علی أنواع اللّغه، و کتاب «المخصّص» فی اللّغه أیضا، و هو کتاب کبیر و کتاب «الانیق» فی شرح الحماسه فی ستّ مجلّدات، و غیر ذلک من المصنّفات النّافعه. و کان ضریرا، و أبوه ضریرا أیضا، و کان أبوه قیما بعلم اللّغه، و علیه اشتغل ولده فی أوّل أمره، ثمّ علی ابی العلاء صاعد البغدادی المقدّم ذکره، و قرأ أیضا علی أبی عمر الطلمنکی، قال الطّلمنکی: دخلت مرسیه فتشبّث بی أهلها یسمعون علیّ «غریب المصنّف» فقلت لهم انظروا إلی من یقرء لکم و امسک أنا کتابی، فأتونی برجل اعمی یعرف بابن سیده، فقرأه علیّ من أوّله إلی آخره من حفظه (1) و کان له فی الشّعر حظّ و تصرّف. و توفّی بحضره دانیه- من بلاد الاندلس- عشیه یوم الأحد لاربع بقین من شهر ربیع الآخر سنه ثمان و خمسین و أربعمأه و عمره ستون سنه (2).

ص: 119


1- فی الوفیات: فقرأه علی من اوله الی آخره فتعجبت من حفظه
2- وفیات الاعیان 3: 17- 18

459- عبد اللّه بن محمد «شرف الدین بن عصرون»

الشیخ ابو سعید عبد اللّه بن ابی السری محمد بن هبه اللّه التمیمی الحدیثی ثم الموصلی الفقیه الشافعی الملقب شرف الدین بن عصرون(1)

و نسبته الی حدیثه الموصل و هی بلیده علی دجله بغداد بالجانب الشّرقی فی قرب الزاب الاعلی، و هی غیر الحدیثه الّتی علی الفرات کما ذکره ابن خلّکان و کان هو کما ذکره ایضا فی ذیل ترجمه أحواله من أعیان الفقهاء و فضلاء عصره، و ممّن سار ذکره و انتشر أمره قرء فی صباه القرآن الکریم بالعشر علی أبی الغنائم السّلمی السّروجی و البارع أبی عبد اللّه بن الدّباس و ابی بکر المزرفی و غیرهم، و تفقّه أولا علی القاضی المرتضی أبی محمّد عبد اللّه بن القاسم الشّهرزوری والد القاضی کمال الدّین، و أخذ الاصول عن أبی الفتح بن برهان الاصولی و قرأ الخلاف، إلی أن قال بعد ذکر جمله من تنقّلاته فی البلاد من جهه زیاده التحصیل و زیاده أدله التکمیل: ثمّ رجع إلی حلب، و أقام بها و صنّف کتبا کثیره فی المذهب منها «صفوه المذهب من نهایه المطلب» فی سبع مجلّدات، و کتاب «الانتصار» فی أربع مجلّدات، و کتاب «المرشد» فی مجلّدین و کتاب «الذّریعه فی معرفه الشریعه» و صنّف «التیسیر» فی الخلاف أربعه اجزأء و کتابا سماه «الارشاد المعرب فی نصره المذهب» و لم یکمّله و ذهب فیما نهب له بحلب، و اشتغل علیه خلق کثیر، و انتفعوا به، و تعین بالشّام، و تقدّم عند نور الدّین صاحب الشّام، و بنی له المدارس بحلب و حماه و حمص و بعلبک و غیرها، و تولّی القضاء بسنجار

ص: 120


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 12: 333، تذکره الحفاظ 4: 1357، خریده القصر 2: 351؛( قسم الشعراء الشام) شذرات الذهب 4: 283، طبقات الشافعیه 7، 132، طبقات القراء 1: 455، العبر 4: 256، الکامل 12: 20، النجوم الزاهره 6: 109، نکت الهمیان 185، وفیات الاعیان 2: 256

فی سنه ثلاث و سبعین (1).

ثمّ عمی فی آخر عمره و هو باق علی القضاء، و صنّف جزءا لطیفا فی جواز قضاء الاعمی، و هو علی خلاف مذهب الشّافعی، و رأیت فی کتاب «الزّوائد» تألیف أبی الخیر العمرانی صاحب «البیان» وجها انّه یجوز، و هو غریب لم أره فی غیر هذا الکتاب، و رأیت فی کتاب جمیعه (2) بخطّ السّلطان صلاح الدّین رحمه اللّه قد کتبه من دمشق الی القاضی الفاضل- یعنی به عبد الرّحیم بن علی المتقدّم ذکره عن قریب- و هو بمصر و فیه فصول من جملتها حدیث الشّیخ شرف الدّین المذکور، و ما حصل له من العمی؛ و انّه یقول: انّ قضاء الاعمی جائز، و انّ الفقهاء قالوا: انّه غیر جایز، فتجتمع بالشّیخ أبی طاهر بن عوف الاسکندرانی تسأله عمّا ورد من الأحادیث فی قضاء الاعمی، هل یجوز أم لا؟ و بالجمله فلا شک فی فضله.

و قد ذکره الحافظ ابو القاسم بن عساکر فی تاریخ دمشق، و ذکره العماد الکاتب فی کتاب «الخریده» و اثنی علیه، و قال: ختمت به الفتاوی و ذکر له من الشّعر:

اؤمّل ان احیی و فی کلّ ساعه***تمرّ بی الموتی تهز لغوشها

و هل أنا إلّا مثلهم غیر انّ لی***بقایا لیال فی الزّمان أعیشها

* * *

و کانت ولادته سنه اثنین و تسعین و أربعمأه بالموصل و توفّی فی حادیعشر رمضان سنه خمس و ثمانین و خمسمأه بمدینه دمشق و دفن فی مدرسه الّتی انشأها داخل البلد، و هی معروفه به، و زرت قبره مرارا رحمه اللّه انتهی.

و هو غیر امامهم المشهور عبد اللّه بن اسعد الیمانی أبی محمّد المعروف بالیافعی

ص: 121


1- الوفیات: و تولی القضاء بسنجار و نصیبین و حران و غیرها من دیار بکر ثم عاد الی دمشق فی سنه سبعین و خمسمأه و تولی القضاء بها فی سنه ثلاث و سبعین عقیب انفصال القاضی ضیاء الدین ابی الفضائل القاسم بن تاج الدین یحیی بن عبد اللّه بن القاسم الشهرزوری حسبما شرحته فی ترجمه القاضی کمال الدین ابی الفضل بن محمد الشهرزوری.
2- فی الوفیات: و وقع لی کتاب جمیعه ...

المتکرّر ذکره فی هذا الکتاب و النّقل بالواسطه عن تاریخه الکبیر الّذی هو ایضا یسمّی ب «الارشاد» (1) فانّه مقدّم علی هذا الرّجل بکثیر فلیلاحظ.

460- عبد اللّه بن احمد «ابن الخشاب النحوی»

الشیخ المتبحر الامام عبد اللّه بن احمد بن احمد بن احمد بن عبد اللّه بن نصر بن الخشاب ابو محمد النحوی اللغوی المعروف بابن الخشاب(2)

قال جلال الدین السّیوطی فی «طبقات النّحاه»: قال القفطی. کان أعلم زمانه بالنّحو حتی یقال: انّه کان فی درجه الفارسی، و کانت له معرفه بالحدیث، و التّفسیر، و اللغه، و المنطق، و الفلسفه، و الحساب، و الهندسه و ما من علم من العلوم إلّا و کانت له فیه ید حسنه.

قرأ الأدب علی أبی منصور الجوالیقی و غیره، و الحساب و الهندسه علی أبی بکر بن عبد الباقی الأنصاری، و الفرائض علی أبی بکر بن المرزوقی، و سمع الحدیث من أبی الغنائم النّیرسی و أبی القاسم بن الحصین، و أبی العز بن کادش و جماعه، و لم یزل یقرأ حتی علا علی أقرانه، و اقرا العالی و النّازل، و کان یکتب الخطّ ملیحا، و حصّل کتبا کثیره جدّا؛ و قرأ علیه النّاس، و انتفعوا به، و تخرّج به جماعه و روی کثیرا من الحدیث.

سمع منه أبو سعد السّمعانی و ابو احمد بن سکینه، و أبو محمّد بن الأخضر، و کان ثقه فی الحدیث، صدوقا نبیلا حجه إلّا أنّه لم یکن فی دینه بذلک و کان بخیلا مبتذلا

ص: 122


1- کذا فی الاصل، و الصحیح« مرآه الجنان»
2- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 99 بغیه الوعاه 2: 29، تلخیص ابن مکتوم 87، خریده القصر 1: 82، ریحانه الادب 7: 500 طبقات ابن قاضی شهبه 2: 17؛ الفلاکه و المفلوکین 104 الکنی و الالقاب 1: 276، مجمل فصیحی 2: 259، مرآه الجنان 3: 381، معجم الادباء 4: 286، المنتظم 10: 238، نامه دانشوران 2: 19، النجوم الزاهره 6: 65، وفیات الاعیان 2: 288.

فی ملبسه و عیشه؛ قلیل المبالاه بحفظ ناموس العلم، یلعب بالشّطرنج مع العوام علی قارعه الطریق، و یقف فی الشوارع علی حلق المشعبذین و اللّاعبین بالقرود و الدّباب کثیر المزاح و اللّعب، طیب الأخلاق، سأله شخص و عنده جماعه من الحنابله، أ عندک کتاب الجبال؟ فقال: یا أبله أما تراهم حولی: و سأله آخر عن القفاء یمدّ أو یقصر؟

فقال له: یمدّ ثمّ یقصر قرأ علیه بعض المعلمین قول العجاج:

اطربا و أنت قنّسریّ***و إنّما یأتی الصّبا الصبّی

* * *

فقال: «و انّما یاتی الصبیّ الصبیّ» فقال: هذا عندک فی المکتب، و أمّا عندنا فلا، فاستحیی المعلّم و قام.

و کان یتعمّم بالعمامه، فتبقی مدّه علی حالها حتّی تسوّد ممّا یلی رأسه و تتقطع من الوسخ و ترمی علیها الطّیور ذرقها، و لم یتزّوّج و لا تسرّی، و کان إذا حضر سوق الکتب و أراد شراء کتاب غافل النّاس و قطع منه ورقه، و قال انه مقطوع، لیأخذه بثمن بخس، و اذا استعار من أحد کتابا و طالبه به، قال دخل بین الکتب فلا أقدر علیه، صنّف «شرح الجمل للجرجانی» و «شرح اللمعه» لابن جنی؛ لم یتمّ «الردّ علی ابن بابشاذ فی شرح الجمل» و «الردّ علی التبریزی فی تهذیب الاصلاح» و «شرح مقدّمه الوزیر ابن هبیره فی النّحو» یقال إنّه وصله علیها بألف دینار؛ «الرّد علی الحریری فی مقاماته».

توفّی عشیه الجمعه ثالث رمضان سنه سبع و ستّین و خمسمأه، و وقف کتبه علی أهل العلم، ورئی بعد موته بمدّه فی النّوم علی هیئه حسنه فقیل له: ما فعل اللّه بک؟ قال غفر لی، قیل: و دخلت الجنّه؟ قال: نعم إلّا أنّ اللّه أعرض عنّی خ قیل و أعرض عنک؟

قال: نعم، و عن کثیر من العلماء ممّن لا یعمل. اسندنا حدیثه فی «الطبقات الکبری» انتهی.

و یروی العلّامه الحلّی اعلی اللّه مقامه مصنّفات ابن الخشّاب المذکور عن السید رضی الدین بن طاوس عن الشّیخ تاج الدّین الحسن بن الدّربی عن أحمد بن شهریار الخازن

ص: 123

عنه جزاه اللّه بما هو أهله و هو غیر ابی محمد عبد اللّه بن احمد بن اسعد بن ابی الهیثم الفقیه الفاضل العارف بالفقه و القراءات و النّحو و اللّغه مصنّف کتاب «الایضاح فی القراءات» و «التبصره فی النّحو» کما عن تاریخ الیمن للخزرجی (1).

و غیر عبد اللّه بن احمد الانصاری القرمونی المعروف بابن الأخرش النّحوی احد مشایخ أبی حیان.

و غیر ابی محمد عبد اللّه بن احمد المالقی الّذی کان بارعا فی العربیه، حافظا للغه راویه عدلا ضابطا متقنا جمع اللّه له العلم و العمل آخر الورعین بالاندلس و کان بعکس ذلک الرّجل الاوّل شدید الورع و التّقوی و العمل لا یأکل الّا ممّن تحقّق کسبه، و لا سیما بعد حدوث الفتن، فانّه قطع أکل اللّحم، و کان یختم القرآن فی کلّ جمعه منقبضا عن النّاس، لا یجلس إلیهم إلّا فی الاثنین و الخمیس، ولد فی سنه ثلاث و سبعین و خمسمأه و مات یوم السبت خامس جمادی الآخره فی سنه ثمان و أربعین و ستمأه و اللّه العالم (2).

461- عبد اللّه بن بری «ابن بری النحوی»

الشیخ الفاضل الادیب ابو محمد عبد اللّه بن بری بن عبد الجبار المقدسی المصری اللغوی النحوی المعروف بابن بری(3)

قال صاحب البغیه شاع ذکره، و اشتهر، و لم یکن فی الدّیار المصریه مثله، قرأ کتاب سیبویه علی محمّد بن عبد الملک الشنترینیّ؛ و تصدر للاقراء بجامع عمرو، و کان

ص: 124


1- بغیه الوعاه 2: 31.
2- بغیه الوعاه 2: 33.
3- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 110، البدایه و النهایه 12: 319، بغیه الوعاه 2: 34، تلخیص ابن مکتوم 91 حسن المحاضره 1: 228؛ شذرات الذهب 4: 273، الفلاکه و المفلوکین مرآه الجنان 3: 424، معجم الادباء 4: 288 النجوم الزاهره 6:103 وفیات الاعیان 2: 292

مع علمه و غزاره فهمه ذا غفله، یحکی عنه حکایات عجیبه، منها انّه جعل فی کمّه عنبا، فجعل یعبث به و یحدث شخصا معه، حتّی نقّط علی رجلیه، فقال لرفیقه: تحسّ المطر؟ فقال: لا، فقال فما هذا الذی ینقط علیّ؟ فقال له: هذا من العنب فخجل و مضی.

و کان قیما بالنّحو و اللّغه و الشّواهد، ثقه قرأ علیه الجزولیّ، و أجاز لاهل مصره و کان له تصفح فی دیوان الانشاء.

و صنف «اللباب فی الرد علی ابن الخشّاب» فی ردّه علی الحریریّ، و کتاب «الردّ علی الحریری فی درّه الغوّاص» و حواش علی الصّحاح، قال الصفدی: لم یکملها، بل وصل إلی «وقش» و هو ربع الکتاب، فاکملها الشّیخ عبد اللّه بن محمّد البسطی.

مات فی لیله السّبت السّابعه و العشرین من شوّال سنه ثنتین و ثمانین و خمسمأه.

اسندنا حدیثه فی «الطبقات الکبری» و ذکر فی جمع الجوامع انتهی (1).

و له تلامذه فضلاء منهم سلیمان بن بنین بن خلف المصری الدقیقی المتقدّم ذکره، و منهم عبد المنعم بن صالح بن احمد بن محمّد ابو محمّد القرشی صاحب کتاب «النّوادر و الغرائب» و هو غیر صاحب کتاب أحکام القرآن، فانّه عبد المنعم بن محمّد- ابن عبد الرحیم الخزرجی الغرناطی المعروف بابن الفرس اللّغوی النّحوی.

ثمّ انّ المقدسی علی وزن المجلسی نسبه إلی بیت المقدس الّذی هو أیضا علی وزن المجلس، و قد یشدد بصیغه المفعول من التّقدیس، و قد یعبّر عنه أیضا بالقدس بالضمّه الواحده أو الضمّتین، فیقال فی النّسبه إلیه حینئذ القدسی کما وقع فی تراجم کثیر ممن سبق، و هی المدینه الّتی کانت محلّ الانبیاء، و قبله الشّرایع، و مهبط الوحی، و کانت قبله أهل الإسلام أیضا قبل نزول الآیه فَلَنُوَلِّینَّک قِبْلَهً تَرْضاها.

بناها داود النّبی علیه السّلام، و فرغ منها ولده الجلیل سلیمان علیه السّلام، و لکیفیه بنائهما إیاه شرح یطول، و یطلب من کتب التّفاسیر، و من عجائب ما اتّخذ فیها قبه فیها سلسله معلّقه ینالها المحقّ و لا ینالها المبطل، و قد ارتفعت لخیانه اتّفقت فیها من أحد

ص: 125


1- بغیه الوعاه 2: 34

متخاصمین. و منها انّه بنی فیها بیتا و احکمه و صقّله فاذا دخله الورع و الفاجر کان حیال الورع فی الحائط ابیض و حیال الفاجر اسود، و بها المسجد الاقصی فی الطّرف الشّرقی من المدینه، طوله سبعماه ذراع، و عرضه أربعمأه و خمسه و خمسون ذراعا، و عدّه ما فیه من العمد ستّمأه و أربع و ثمانون، و انّه فی غایه الحسن و الاحکام، مبنی علی أعمده الرّخام الملوّنه و الفسیفساء الّذی لیس فی شی ء من البلاد، و فی صحن المسجد مصطبّه کبیره فی ارتفاع خمسه اذرع یصعد الیه من عدّه مواضع بالدّرج، و فی وسط المصبطته قبّه عظیمه مشبّنه علی أعمده الرّخام مسقفه بالرّصاص متنمقه من داخل و خارج بالفسیفساء مطبقه بالرّخام الملوّن و فی وسطها الصّخره الّتی تزار و تحتها مغاره تنزل إلیها بعده درج یصلّی فیها، و للقبّه أربعه أبواب و فی شرقیها خارج القبّه قبّه اخری، علی أعمده حسنه علی المصطبه، و داخل الصّخره ثمانون عمودا، و قبّه الصّخره ملبّسه بصفائح الرصاص، علیها ثلاثه آلاف صفیحه و اثنان و تسعون، و من فوق ذلک صفائح النحاس، مطلیه بالذهب و فی سقوف المسجد أربعه آلاف خشبه، و علی السّقوف خمسه و أربعون ألف صفیحه رصاص و حجر الصّخره ثلاثه و ثلاثون ذراعا فی سبعه و عشرین، و المغاره الّتی تحت الصّخره تسع تسعا و ستین نفسا و تسرج فی المسجد ألف و خمسأه قندیل، و تسرج فی الصّخره أربعمأه و ستّون قندیلا.

و لنعم ما قیل فی حقیقه تلک الصخره انّها صخره عجیبه غریبه، معلّقه فی وسط المسجد منقطعه من جوانبها السته لا یمسکها إلّا الّذی یمسک السماء أن تقع علی الأرض، و فی أعلاها من طرف الجنوب موضع قدم رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله، تأثّر فیها لیله المعراج لمّا أراد أن یرکب البراق، و هو واقف علیها؛ و لها میل إلی تلک الجهه أیضا، حفظا منها دون رتبه حضرته المجلّله؛ و فی طرفها الآخر أثر أصابع الملائکه الّذین أمسکوها بأیدیهم فی تلک اللّیله المبارکه کلّ ذلک عین ما ذکره صاحب کتاب «الفرائد» و «تلخیص الآثار» فلیلاحظ. و قد جاء فی الأخبار أنّ صخره بیت المقدّس أقرب جمیع مواضع الأرض إلی السّماء بثمانیه عشر میلا، و هی المقصوده بالمکان

ص: 126

القریب الّذی قال اللّه سبحانه و تعالی فی شأنه: فاستمع یوم ینادی المناد من مکان قریب یوم یسمعون الصیحه بالحقّ، ذلک یوم الخروج، إلی آخر السوره، کما ذکره أرباب التّفسیر.

و عن أبّی بن کعب انّه قال لمّا فرغ داود النبی علیه السّلام من بناء بیت المقدس اوحی اللّه تعالی إلیه ان یا داود اقترح علیّ ما ترید فی جزاء ما مسّک من التّعب فی هذا البناء؛ فقال: یا ربّ أسألک ان تغفر بذلک ذنوبی، فقال قد فعلت، سلنی غیر ذلک، فقال:

اجعل لی أن لا یدخل أحد هذا المسجد فیصلّی فیه رکعتین ثمّ یخرج إلّا و لم یبق له ذنب و یکون مثل یوم ولدته امّه، فقال: قد أجیب لک هذا، فاسألنی غیره، قال: اجعل لی أن لا یدخله مسکین إلّا و قد استغنی قال: نعم سلنی غیره، قال: و لا دخله مریض إلا برئ فاجابه أیضا إلی ذلک و عن ابن عبّاس انّ بیت المقدس بنته الأنبیاء و سکنته الانبیاء و ما فیه موضع شبر إلّا و صلّی فیه نبیّ، أو قام فیه ملک.

و ذکر محمّد بن احمد البشاری المقدّسی فی کتاب «اخبار بلدان الاسلام» بعد ما وصفه باعتدال الهواء و کثره ما فیه من ثمرات الصحاری و الجبال و فواکه بلاد الحرّ و البرد، فقال إلّا انّ فیها عیب ذکره اللّه تعالی فی التوراه حیث وصفها بانّها طست ذهب مملوّ من العقارب، و قلّ فیها من العلماء، و کثر فیها من النّصاری، و لا یوجد للمظلومین فیها نصیر، و فیها المسجد الأقصی الّذی ذکره اللّه تعالی فی کتابه المجید بالتّمجید و فیها قبّه النّبیّ، و مربط البراق، و محراب مریم علیها السلام، و محراب زکریا علیه السّلام، و کرسی سلیمان، و کنیته قمامه الّتی لا توصف کیفیه بنائه، و ما یوجد فیه من القطعات و الأموال و هی فی وسط المدینه، و النصاری یقولون انّ فیها قندیل ینزل نوره من السماء فی یوم معلوم، و فیها أیضا عین السّلوان الّتی من شرب فیها مسلی عن همومه و اخوانه، و علیها ضرب المثل المشهور لو اشرب السلوان ما سلبت انتهی.

و عن شیخنا الشّهید الاوّل علیه الرحمه انّ فی الحدیث و کانّ مراده حدیث الشّیعه الامامیه: إنّ من زار عالما من العلماء فکأنّما زار بیت المقدّس، و فی النّبوی المرسل

ص: 127

انّ للّه ملکا علی بیت المقدّس ینادی کلّ لیله من أکل حراما لم یقبل منه صرف و لا عدل، و فسّر الصرف بالنّافله، و العدل بالفریضه. هذا.

و یأتی انشاء اللّه تعالی ترجمه ابن عبد البرّ المشهور صاحب کتاب «الاستیعاب» فی الباب الآخر من هذا الکتاب، و لا دخل له بابن البرّی المذکور. و لا بابن عبد البرّ السّبکی الشافعی النّحوی الّذی سوف یأتی ذکره و ترجمته ایضا أواخر باب المحامده انشاء اللّه.

462- عبد اللّه بن سلیمان الاندلسی «ابن حوط اللّه»

الشیخ الماهر اللبیب و الوافر النصیب ابو محمد عبد اللّه بن سلیمان بن داود بن عبد الرحمان بن سلیمان بن عمر بن حوط اللّه الحارثی الاندی الاندلسی المعروف بابن حوط اللّه(1)بفتح الحاء المهمله و سکون الواو منقولا عن مصدر حاط یحوط مضافا إلی اللّه کما نقله صاحب «طبقات النّحاه» عن ابن عبد الملک أو معدولا بکثره الإستعمال عن أصله الّذی هو حوطله، و هی مصغّر حوت علی لغه شرق الاندلس، لکونهم یفتحون أوّل الکلمه فی نحو الحوت و العود، و ینطقون بالتاء طاء: و یلحقون آخر المصغّر لاما مشدّده مفتوحه فی المؤنث، مضمومه فی المذکر، و هاء ساکنه، فیقولون فی حوت:

حوطله، و حوطله کما نقله عن شیخه أبی الحکم مع تنظّر فیه من جهه مخالفته لرسم کتابه الأفاضل إیاه بطریق الإضافه إلی اسم اللّه، قال فی النّضار کما نقله أیضا صاحب «الطبقات»: کان عبد اللّه المذکور فقیها جلیلا اصولیا نحویا أدیبا شاعرا کاتبا، ورعا، دینا، حافظا ثبتا، مشهورا بالفضل و العقل، معظّما عند الملوک، بارع الخط یکتب بیده الیسری لتعذّر الیمنی، و لم یکن یخرجها من ثوبه، و لم یعرف أحد عذرها، تمیل إلی الاجتهاد، و یغلب علیه طریقه الظّاهر تردّد فی أقطار الأندلس، هو و اخوه

ص: 128


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 44 ریحانه الادب 7: 486.

سلیمان؛ و سمعا فی عدّه بلاد، و حصّلا من السماع ما لم یحصل لأحد من أهل المغرب؛ و ولّی عبد اللّه قضاء إشبیلیه و قرطبه و مرسیه و غیرها و تظاهر بالعدل و صنّف.

مولده بانده یوم الأربعاء ثانی رجب سنه تسع و أربعین و خمسمأه، و مات بغرناطه یوم الخمیس ثانی ربیع الاوّل سنه اثنتی عشره و ستّمأه انتهی (1)

و أقول قدّ تکرّر ذکر ابن حوط اللّه المذکور فی تضاعیف ما سبق؛ و کان من مشاهیر أهل العلم و الأدب، و اکابر علماء دیار المغرب الّتی قد مضت الإشاره إلی اسماء عمدها فی باب الاحمدین، و منها هذه الخمسه المتوالیه علیک أذکارها هاهنا.

و هو غیر استاذ شارح کتاب «التّیسر فی القراءات العشر» فانّ اسمه عبد الرحمان بن حوط اللّه. و تلمیذه المذکور یدعی أبا محمّد عبد الواحد بن محمد بن علی بن ابی السداد الاموی المالقی الاندلسی المعروف بالبائع و له أیضا کتاب فی الفقه (2).

و کذلک هو غیر عبد اللّه بن سلیمان بن منذر الاندلسی القرطبی النّحوی الملقّب بدرود علی وزن جعفر أو دریود تصغیر هذه اللّفظه؛ فانّه کان من قدماء أهل العربیه و الشّعر و الادب، و توفّی فی رجب سنه خمس و عشرین و ثلاثمأه کما فی البغیه و کان أعمی، شرح کتاب الکسائی و له شعر کثیر منها.

تقول من للعمی بالجمیل قلت لها***کفی عن اللّه فی تصدیقه الخبر

القلب یدرک ما لا عین تدرکه***و الحسن ما استحسنته النّفس لا البصر

و ما العیون الّتی تعمی إذا نظرت***بل القلوب الّتی یعمی بها النّظر (3)

ص: 129


1- بغیه الوعاه 2: 44.
2- انظر. تاریخ بغداد 11: 7.
3- بغیه الوعاه 2: 44؛ جذوه المقتبس 262.

463- عبد اللّه بن الحسین البغدادی «ابو البقاء العکبری»

الامام الکامل المتین محب الدین ابو البقاء عبد اللّه بن الحسین بن عبد اللّه ابن الحسین العکبری البغدادی الضریر النحوی الحنبلی(1)

المعروف المبرز المتمیز من بین جمیع الامثال و الاقران، صاحب کتاب «التّبیان فی إعراب القرآن»، و هو المعروف فی اصطلاح هذه الأواخر بترکیب أبی البقاء، و عندنا منه نسخه عتیقه، کتب علی حواشیها جمیع إعراب القرآن الّذی هو لابی إسحاق السّقاقسی النّحوی الملقّب بالقیسی، ولکن الاوّل منها ممّا لا یقاس به الثّانی، فی الاعتماد و القبول و التهذیب؛ و کثره بیان محتملات الترکیب، و اعمال نهایه التحقیق، فی مقام التّرجیح و الإشاره، إلی ما هو الوجه الحسن و الحمل الصحیح.

و قد کتب من قبل هذین أیضا فی هذا المعنی جماعه من علماء الفریقین منهم:

ابن قتیبه المتقدّم ذکره قریبا، و ابن خالویه المتقدّم قبله فی باب الحاء، و ابو زید اللّغوی، و نفطویه النّحوی، و المبرّد، و البصری؛ و ابن السحنانی؛ و الحوفی البلقینی الآتی ترجمته عن قریب. و منهم عبد الملک بن حبیب بن مرداس السّلمی شیخ ابن وضاح و صاحب کتاب «طبقات الفقهاء» و «الواضحه» و «غریب الحدیث» و غیره، و منهم المکی بن حمّوش بن محمّد بن مختار ابو محمّد القیسی الاوّل المتقدّم ذکره فی ذیل ترجمه القیسی المشهور من باب ما أوّله حرف الهمزه، و بالبال انّ لبعض أعاظم النّحاه أیضا کتابا فی اعراب القرآن فی تسع مجلّدات، و یستفاد ذلک أیضا من تضاعیف ما اسلفناه، و ما سوف ننبّه علیه فیما عبر انشاء اللّه، أسماء جماعه آخرین من المصنّفین،

ص: 130


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 116، البدایه و النهایه 13: 85، بغیه الوعاه 2:38، تلخیص ابن مکتوم 92؛ ریحانه الادب 7: 38، شذرات الذهب 5: 67، الکنی و الالقاب 1: 20، مرآه الجنان 4: 32؛ نامه دانشوران 4: 1، النجوم الزاهره 6: 246 نکت الهمیان 178، وفیات الاعیان 2: 286

فی اعراب کتاب اللّه المبین.

هذا و العکبری بضمّ العین المهمله و سکون الکاف، و فتح الباء الموحدّه من قبل الراء، فهی نسبه إلی بلیده عکبرا الّتی هی علی شاطی ء دجله بغداد، واقعه فوق مدینه دار السّلام بعشره فراسخ، خرج منها جماعه من العلمآء الاعیان، کما ذکره ابن خلّکان و لکن فی «القاموس» ان عکبرا بفتح الباء و بقصر قریه؛ و النّسبه عکبراویّ و عکبریّ، و عبد اللّه بن عکبر کجعفر محدّث انتهی.

و سوف یأتی فی ترجمه شیخنا المفید قدّس سرّه انّه کان من أهل عکبرا ثمّ انحدر و هو صبیّ مع أبیه إلی بغداد و ینقدح من لفظه الانحدار منه أیضا الفوقیه فیه بالنسبه إلی بغداد، و علیه فأمّا أن تکون هذه الفوقیه من جهه وقوعه فی طرف الشّمال الّذی ینحدر منه ماء بغداد، أو من جهه ارتفاع قرار اصل هذه القریه؛ و کونها واقعه علی شبه تل من الارض، کما هو الاظهر، بل الظاهر أیضا انّ نسبه هارون بن موسی التلعکبری الّذی هو من جمله أعاظم مشایخ الشّیعه و أفاضل محدّثیهم إلی عین هذا الموضع، لبعد التعدّد بین المتقاربین فی الصّفه و العلامات بهذه المثابه.

قال صاحب «توضیح الاشتباه» و عکبر بضمّ العین و سکون الکاف و ضمّ الموحده قبل الراء المهمله اسم رجل من الاکابر، و قیل من الاکراد و اضیف إلیه التلّ فقیل تلّ عکبر نسبه إلیه، کذا قاله بعض الأعلام ثم حکی عن الشهید الثّانی انّه قال: وجدت بخطّ الشهید: خفف لام التلعکبری فی النّسب، قال ای الشهید الثّانی: و رأیت ضبطه فی الخلاصه بالتشدید و هو المشهور، کما هو الأصل تمّ کلامه. و قد عرفت من «القاموس» ان علم الآدمیّ منه أیضا بالفتح فلیتأمّل و قال صاحب منتهی المقال بعد نقله عباره الشهید رحمه اللّه أقول فی (ضح) یعنی به «ایضاح العلّامه» رحمه اللّه: التلعکبری بالمثناه من فوق و اللّام المشّدّده و العین المهمله المضمومه و الکاف الساکنه و الباء الموحّده المضمومه و الرّاء ثقه، وجدت بخطّ الشّیخ صفیّ الدّین بن معد الموسوی حدّثنی برهان الدّین القزوینی وفّقه اللّه: قال حدّثنی السید فضل اللّه الراوندی؟ قال:

ص: 131

ورد أمیر یقال له عکبر، فقال أحدنا هذا عکبر بفتح العین، فقال فضل اللّه: بل بالضمّ، و قال قریه من قری همدان یقال لها و رشید اولاد عکبر هذا و منهم اسکندر بن دربیس بن عکبر هذا الامیر الصالح و قد رأی القائم علیه السّلام کرات ثمّ قال عن فضل اللّه رحمه اللّه عکبر مأویّ جماعه هؤلاء أمراء الشّیعه بالعراق و وجههم و متقدّمیهم و من یعقد علیه الخناصر اسکندر المتقدّم انتهی.

ثمّ لیعلم انّ من جمله من تعرّض لبیان صاحب التّرجمه هو تقی الدّین الشّمنی فقال فی حاشیته علی المغنی عند مروره بذکر الرجل فی عباره المصنّف بعنوان أبی البقاء هو عبد اللّه بن أبی عبد اللّه الحسین بن أبی البقآء العکبری الاصل البغدادی المولد و الدّار الفقیه الحنبلی النّحوی العروضی الضّریر أخذ النّحو عن ابن الخشّاب و غیره ولد سنه ثمان و أربعین و خمسمأه، و توفّی سنه ستّ عشره و ستمأه ببغداد و العکبری بضمّ المهمله و فتح الموحّده نسبه إلی عکبرا بلیده علی دجله فوق بغداد بعشره فراسخ.

و منهم صاحب «البغیه» فقال بعد ذکره للرّجل باسمه و نسبه و نسبته قال القفطی:

أصله من عکبرا، و قرأ بالروایات علی ابی الحسن البطائحی، و تفقّه بالقضاء عند ابی یعلی الفراء و لازمه حتّی برع فی المذهب و الخلاف و الاصول، و قرأ العربیه علی یحیی بن نجاح و ابن الخشّاب، حتّی حاز قصب السّبق، و صار فیها من الرؤسآء المتقدّمین إلی أن قال: و کان ثقه صدوقا غزیر الفضل کامل الاوصاف، کثیر المحفوظ دینا، حسن الاخلاق متواضعا، و له تردّد إلی الرّؤساء لتعلیم الادب اضرّ فی صباه بالجدری فکان اذا اراد التصنیف احضرت إلیه مصنّفات ذلک الفنّ، و قرئت علیه فاذا حصل ما یریده فی خاطره املاه، و کان لا تمضی علیه ساعه من لیل أو نهار الّا فی العلم؛ سأله جماعه من الشّافعیه أن ینتقل إلی مذهب الشّافعیّ، و یعطوه تدریس النّحو بالنظامیه فقال: لو اقمتمونی و صببتم علیّ الذّهب حتّی واریتمونی ما رجعت عن مذهبی.

صنّف: «إعراب القرآن» «اعراب الحدیث» «اعراب الشّواذ» «التّفسیر» «التعلیق فی الخلاف» «الملقح فی الجدل» «النّاهض «البلغه» التّلخیص» و الثّلاثه فی الفرائض

ص: 132

«شرح الفصیح» «شرح الحماسه» «شرح المقامات» «شرح خطب ابن نباته» «شرح الایضاح و التّکمله» «شرح اللّمع» «لباب الکتاب» «شرح ابیات الکتاب» «ایضاح المفصّل» «اللّباب فی علل البناء و الاعراب» «الترصیف فی التّصریف» «الاشاره» «التّلخیص» «التّلقین» «التّهذیب» و الاربعه فی النّحو «ترتیب اصلاح المنطق» علی حروف المعجم «الاستیعاب فی الحساب» و اشیاء کثیره.

ولد فی أوائل سنه ثمان و ثلاثین و خمسمأه ببغداد؛ و مات لیله الاحد ثامن ربیع الآخر سنه ستّ عشره و ستّ مأه، و له یمدح الوزیر ابن مهدی و لم یقل غیرها:

بک اضحی جید الزّمان محلّی***بعد أن کان من علاه مخلّی

لا یجاریک فی نجاریک خلق***أنت أعلی قدرا و أعلی محلّا

دمت تحیی ما قد أمیت من الفض***ل و تنفی فقرا و تطرد محلا

* * *

انتهی. و هو غیر عبد اللّه بن الحسن بن احمد بن یحیی بن عبد اللّه الانصاری اللّغوی النّحوی القرطبی المالقی الاندلسی الخطیب بدیاره الّذی روی عن ابیه و القاسم بن رحمان و السّهیلی المتقدم ذکره قریبا، و جری بینه و بین ابی علی عمر بن عبد المجید الزیدی الاستاد النّحوی منازعات ألّف فیها کلّ منهما؛ و له تصانیف فی العروض و القراءات، و روی عنه ابو القاسم بن الطیلسان و غیره، ولکنّه کان من جمله معاصریه و علماء طبقته، ولد فی سنه ستّ و خمسین و خمسمأه، و مات فی سنه إحدی عشره و ستمأه من شعره:

سهرت أعین و نامت عیون***لأمور تکون أولا تکون

فاطرد الهمّ ما استطعت عن النّف***س فحمّلانک الهموم جنون

إنّ ربّا کفاک بالأمس ما کا***ن، سیکفیک فی غد ما یکون

* * *

ص: 133

464- عبد اللّه بن عمر «القاضی ناصر الدین البیضاوی»

القاضی ناصر الدین ابو الخیر عبد اللّه بن عمر بن محمد بن علی الفارسی البیضاوی الاشعری الشافعی(1)

المفسّر الاصولی المتکلّم المشهور، صاحب التّفسیر المعتمد علیه عند علماء الجمهور، کان کما نقل عن تاریخ صلاح الدّین الصّفدی المعاصر له إماما علّامه عارفا بالفقه و التفسیر و الأصولین و العربیه و المنطق، نظارا صالحا متعبّدا شافعیا صنّف «مختصر الکشّاف» و کتاب «المنهاج فی الاصول» و شرحه أیضا و «شرح مختصر ابن الحاجب» فی الاصول و «شرح المنتخب فی الاصول» للامام فخر الدّین و «شرح المطالع» فی المنطق و کتاب «الایضاح فی اصول الدین» و «الغایه القصوی» فی الفقه، و «الطّوالع» فی الکلام و «شرح الکافیه» لابن الحاجب و غیر ذلک مات سنه خمس و ثمانین و ستّ مأه، و قال السبکی سنه إحدی و تسعین بتبریز انتهی.

و مراد الصّفدی «بمختصر الکشّاف» انّما هو کتاب تفسیره المتقدّم إلیه الإشاره و قد سمّی ب «انوار التنزیل و اسرار التّأویل» و هو فی الحقیقه تهذیب «الکشّاف» و تنقیحه، و احتصار ما فیه من دنائس المعتزله کما قیل، و قد صار هذا الکتاب منشأ ترقیاته فی العالم، و سبب تقرّبه عند سلطان العصر، و اختصاصه بمنصب قضاوه القضاه، و ذلک أنّه کان قد بعث إلیه بکتاب تفسیره المذکور، فاستحسنه منه، و أشار الیه بأن یطلب من الحضره السّلطانیه؛ باداء هذا العمل السّدید کلّما یرید، فقال أرید قضاء البیضاء؛ لکی أترفّع به بین أهل دیاری الّذین کانوا ینظرون الیّ بعین التّحقیر.

و یحکی انّ من جهه کثره الإزدحام فی معسکر السلطان، و هو ارغو خان المغولی

ص: 134


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 13: 309؛ بغیه الوعاه 2: 51، تاریخ گزیده 706، ریحانه الادب 1: 308؛ فارسنامه ناصری 2: 18، مجمل فصیحی 2: 365، مفتاح السعاده 1: 436، نامه دانشوران 8: 136، نزهه الجلیس 2: 87

الچنگیزی، لم یقدر علی التّشرّف بحضوره ابتداء، فنصب نسخه الکتاب علی علم طویل، و جعل یجول فی اطراف المعسکر، و یجوس خلال ذلک المنظر، إلی ان اتّفق وقوع نظر السّلطان إلیه، فبلغ الأمر إلی ما بلغ.

و قیل انه قد استند فی انجاح هذا المقصد بذیل همّه العارف الأوحد خواجه محمّد الکیخانی، الّذی کان قد أعطاه ذلک الملک ید الاراده، حتّی یبلغ إلی سمعه الأرفع معروضه، فوعده ان یفعل ذلک فی حقّه فی بعض لیالی الجمعات المبارکات، لما کان یأتیه الملک فیها بقصد الزیاره و الاستفاضه، فلمّا اتّفق لهما الخلوه فی بعض تلک اللّیالی، عرض علیه ذلک الشّیخ العارف أن استدعائی من حضره الملک فی هذه اللیله أن یقطع قطعه من رباع جهنّم لشخص کان یتوقّعها من جنابک، فاستکشف الملک عن حقیقه مراد الشیخ، فقال نعم إنّ فلانا أمله فیک أن تمنحه منشور قضاء مملکه فارس، فاجابه الملک إلی مسئوله الموصوف من غیر فتور؛ و أمر من فوره باصدار ذلک المنشور، ولکن القاضی المزبور، لمّا سمع بکلام العارف المذکور مع حضره السّلطان المبرور، و تأمّل فی حقیقه تنبه من رقدته و تندم علی ما کان من طلبته، فاخذ مدّه من الزّمان فی القیام بخدمه ذلک الشّیخ الملان، و سلوک طریقه اهل الذّوق و العرفان، إلی آخر ما ذکره صاحب القول بالفارسیه، و أنا ترجّمته لک بالعربیه.

و قد یقال إنّه کتب تفسیره المعروف علی نمط تفسیر «الکشّاف» المألوف، فما وجد فیه من خلل فی الألفاظ أصلحه، أو من خطل فی المعانی صحّحه، أو من تطویل فی العباره لخّصه و خلّصه، فمن جمله ذلک ما فعله فی تفسیر سوره الضّحی عند بلوغه إلی کریمه: و وجدک عائلا فاغنی حیث اتبعها بقوله بمال التّجاره و حسب، و أسقط منها ما فی عباره «الکشّاف» من زیاده فقره: أو الغنائم، معلّلا إیاه بأنّ هذه السوره مکیه و قد نزلت من قبل نزول فریضه الجهاد، و احلال الغنیمه هذا ثمّ انّ له من المصنّفات الرائقه مضافا إلی ما قدّمناه کتاب «شرح مصابیح البغوی» فی الحدیث، کما نسبه إلیه صاحب «ریاض السالکین» و کتاب «نظام التّواریخ» و کتاب «شرح الفصول» فصول الخواجه

ص: 135

نصیر الدین الطوسی کما ذکره الشیخ ابو القاسم الکازرونی المتکلم الحکیم فی کتابه سلم السماوات موردا اسم الرّجل فیه ایضا بعنوان القاضی ناصر الدین بن القاضی امام الدین ابی القاسم و ذاکرا فی حقه انه کان قبل القاضی عضد الدین آلایجی و صحب الخواجه نصیر الدین بها و الشّیخ شهاب الدّین السهروردی، إلی ان قال: و توفّی فی سنه خمس و ثمانین و ستّمأه، و قیل فی إحدی و تسعین، و دفن فی چرنداب تبریز علی شرقی تربه الخواجه ضیاء الدّین یحیی انتهی.

و فی «کشکول» شیخنا البهائی و «اللؤلؤه» انّ وفاته کانت فی سنه اثنتین و تسعین و ستمأه فلیلاحظ.

و قال صاحب «تلخیص الآثار» بیضاء مدینه کبیره بارض الفارس بناها العفاریت من الحجر الأبیض لسلیمان علیه السّلام فیما یقال و بها قهندزیری من بعید، و هی مدینه طیبه وافره الغلّات، صحیحه الهواء، عذبه الماء، لا یدخلها الحیات و العقارب، بها عنب کل حبه منها عشره مثاقیل، و تفّاح دورته شبران، ینسب إلیها الحسین بن منصور الحلّاج، صاحب الایات و العجائب، حبسه فی عهد المقتدر باللّه، و صلبه و أحرقه، و ذلک فی سنه تسع و ثلاثمأه، و ینسب إلیها الإمام القاضی ناصر الدّین عبد اللّه صاحب کتاب «الطّوّالع» و «المنهاج» مدفون بتبریز و فی «عجائب البلدان» ان فرعون موسی کان من أهل بیضاء.

اقول و قد تقدّم فی ذیل ترجمه مولانا العلّامه الحلّی قدّس سرّه، أنّه قد جری بین هذا الرّجل و بینه مکاتبه فی مسأله الإستصحاب، محتویه علی غایه رعایه الادب، و التّعظیم من کلّ منهما لصاحبه فلیراجع و امّا طریقنا إلی مصنّفات الرّجل و مرویاته، فإنّما نرویها بأسانیدنا المعتبره، عن شیخنا البهائی رحمه اللّه، عن محمّد بن محمّد بن محمّد بن أبی اللّطیف القرشی الاشعری الشّافعی، عن عدّه من مشایخه، منهم: والده عن زکریا بن محمد الأنصاری المقرئ، و محمّد بن أبی الشّریف المقدّسی، عن أبی الفضل بن حجر العسقلانی، عن المیدانی، عن عمر بن إلیاس المراغی، عن القاضی ناصر الدّین المذکور ثمّ انّ من جمله کلماته الرشیقه التی تنبئ عن غایه ارتفاعه فی طریقه الباطن، و إدراکه اللبّ الواقعی، قوله فی ذیل تفسیره لآیات ذبح بقره بنی اسرائیل و انّ من أراد أن یعرف

ص: 136

اعدا عدوّه السّاعی فی اماتته الموت الحقیقی، فطریقه أن یذبح بقره نفسه الّتی هی القوّه الشهویه، حین زال عنها شرّه الصبی، و لم یلحقها ضعف الکبر، و کانت معجبه رائقه المنظر غیر مذلله فی طلب الدّنیا مسلّمه عن دنسها، لاسمه بها عن مقابحها، بحیث یصل أثره إلی نفسه، فتحیا حیاه طیبه، و تعرب عمّا به ینکشف الحال، و یرتفع ما بین العقل و الوهم من التداری و النّزاع.

465- عبد اللّه بن یوسف الانصاری «ابن هشام النحوی»

الرکن العماه و السند الاستناد جمال الدین ابو محمد عبد اللّه بن یوسف بن احمد بن عبد اللّه بن هشام المصری الانصاری الحنبلی(1)

المعروف بابن هشام النّحوی صاحب کتاب «المغنی» عدّه ابن الحجر فیما نقل عن کتابه «الدّرر الکامنه» من أعیان المأه الثّامنه، و قال فیه من بعد التّرجمه: ولد فی ذی القعده سنه ثمان و سبعمأه، و لزم الشّهاب عبد اللّطیف بن المرحل، و تلا علی ابن السّراج، و سمع علی أبی حیان دیوان زهیر بن أبی سلمی، و لم یلازمه و لا قرأ علیه، و حضر دروس التّاج التبریزی، و قرأ علی التاج الفاکهانی شرح الإشاره له إلّا الورقه الأخیره، و تفقّه للشافعی؛ ثم تحنبل، فحفظ «مختصر الخرقی» فی دون أربعه أشهر و ذلک قبل موته بخمس سنین و أتقن العربیه، ففاق الأقران بل الشّیوخ، و حدّث عن ابن جماعه بالشّاطبیه و تخرّج به جماعه من أهل مصر و غیرهم، و تصدّر لنفع الطالبیین، و انفرد بالفوائد الغریبه، و المباحث الدقیقه، و الاستدراکات العجیبه، و التّحقیق البارع و الاطّلاع المفرط و الاقتدار علی التصرّف فی الکلام، و الملکه الّتی کان یتمکن من التّعبیر بها عن مقصوده بما یرید مسهبا و موجزا مع التّواضع و البرّ و الشّفقه و دماثه الخلق و رقّه القلب.

قال ابن خلدون: ما زلنا و نحن بالمغرب فسمع انّه ظهر بمصر عالم بالعربیه

ص: 137


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 68 حسن المحاضره 1: 536 الدرر الکامنه 2: 415، ریحانه الادب 8: 273 شذرات الذهب 6: 191 الکنی و الالقاب 1: 451 مفتاح السعاده 1: 159 النجوم الزاهره 10، 336

یقال له ابن هشام أنحی من سیبویه انتهی.

و قال صاحب «البغیه» بعد نقله لهذه الجمله: و کان کثیر المخالفه لأبی حیان؛ شدید الإنحراف عنه، صنّف «مغنی اللّبیب؛ عن کتب الأعاریب» اشتهر فی حیاته و اقبل النّاس علیه، و قد کتبت علیه حاشیه و شرحا لشواهده و «التّوضیح علی الالفیه» مجلّد أقول. و هو الّذی کتب علیه خالد الأزهری شرحه المشهور المسمّی ب «التّصریح»- و کتاب «رفع الخصاصه عن قراء الخلاصه» أربع مجلّدات، و کتاب «عمده الطّالب فی تحقیق تصریف ابن الحاجب» مجلّدان، و کتاب «التّحصیل و التّفصیل لکتاب التّذییل و التّکمیل» عدّه مجلّدات، و «شرح التّسهیل» مسوّده، و «شرح الشّواهد الکبری» و «شرح الصّغری» و «القواعد الکبری» و «الصّغری» و کتاب «شذور الذّهب» و شرحه و قد کتبت علیه حاشیه لمّا قرئ علی و کتاب «قطر الندا» و شرحه، و «کتاب الجامع الکبیر» و «الجامع الصغیر» و «شرح اللمحه» لابی حیان و «شرح قصیده بانت سعاد».

قلت: و المراد به شرحه علی قصیده کعب بن زهیر الإسلامی فی مدیح النّبی الامّی صلی اللّه علیه و اله و هی الّتی یقول فی مطلعها:

بانت سعاد فقلبی الیوم مبتول***متیمّ إثرها لم یحز مکبول

* * *

و إلّا فقد نقل عن التّرمذی فی «طبقات النّحاه»: انّه ذکران بندر الاصبهانی کان یحفظ تسعمأه قصیده أوّل کلّ منها بانت سعاد (1) و کان منها قصائد الأعشی، و النّابغه و الأخطل، و عدی بن الرّقاع، و ربیعه الضبی، المعروفات إلی هذا الزّمان، ثمّ انّ شرحه المذکور محتو علی فوائد جمّه و قواعد مهمّه، قلّ ما یوجد نظیرها فی شی ء من الکتب فلیلاحظ قال: و «شرح قصیده البرده» و کتاب «التّذکره» خمسه عشر مجلّدات و کتاب «المسائل السفریه فی النّحو» و غیر ذلک، و له عدّه حواش علی «الالفیه» و «التّسهیل» و قد ذکرت منها جمله فی «الطّبقات الکبری» و من شعره:

ص: 138


1- بغیه الوعاه 1: 476.

و من یصطبر للعلم یظفر بنیله***و من یخطب الحسناء یصبر علی البذل

و من لا یذلّ النّفس فی طلب العلا***یسیرا یعش دهرا طویلا أخاذل

* * *

قلت: و لبعض الشّعراء أیضا فی هذا المعنی قوله:

و کأنه أرفع و أهنی.

نیل المعالی و حبّ الأهل و الوطن***ضدّان ما اجتمعا للمرء فی قرن

إن کنت تطلب عزّا فادّرع تعبا***أو فارض بالذّل و اختر راحه البدن

* * *

هذا و إلی هذا المعنی الطّریف، یشیر ما نقل فی «الکشکول» عن بعض الحکماء أنّه یقول: من جلس فی صغره حیث یحبّ، یجلس فی کبره حیث یکره، و من کلمات ابن عبّاس المشهور رضی اللّه عنه أیضا ذللت طالبا، فعززت مطلوبا، رجعنا إلی کلام صاحب «البغیه» و له ایضا:

سوء الحساب أن یؤاخذ الفتی***بکلّ شی ء فی الحیاه قد أتی

* * *

توفّی لیله الجمعه خامس ذی القعده سنه إحدی و ستّین و سبعمأه.

ورثاه ابن نباته بقوله:

سقی ابن هشام فی الثّری نوء رحمه***یجرّ علی مثواه ذیل غمام

سأروی له من سیره المدح مسندا***فما زلت أروی سیره بن هشام (1)

* * *

انتهی. و من جمله ما ذکره ایضا فی خاتمه کتابه المذکور، هو انّ ابن هشام

ص: 139


1- بغیه الوعاه 2: 68- 70

لقب جماعه کثیره، أشهرهم ثمانیه: الاوّل عبد الملک بن هشام- یعنی به ابن هشام بن بن ایوب الحمیری المعافری ابا محمّد البصری النّحوی نزیل مصر صاحب کتاب «السّیره» و «شرح ما وقع فی اشعار السّیر من الغریب، و کتاب «انساب حمیر و ملوکها» و توفّی سنه ثمانی عشره و مأتین. و الثّانی محمد بن یحیی بن هشام الخضزاوی صاحب کتاب الافصاح و الثّالث محمد بن هشام الاتی ذکره مع ذکر السّابق علیه إنشاء اللّه

و الرّابع محمّد بن هشام بن عوف التّمیمی.

و الخامس جمال الدّین (عبد اللّه) (1) بن یوسف بن هشام الحنبلیّ المتأخر صاحب «المغنی» و غیره، قلت و العجب انّ مغنی ابن هشام هذا أیضا، فی علم النّحو، و کثیرا ما یشتبه الأمر فی الکتابین المذکورین من اتّحاد سمتهما بهذه المثابه (2)

و السادس ولد صاحب العنوان و هو محبّ الدّین محمّد بن عبد اللّه النّحوی ابن النّحوی، و کان من جمله مشایخ ابن حجر المکی، و قیل انّه کان انحی من أبیه، قرأ علی والده و غیره، و أجاز له السّبکی، و ابن جماعه، و ابن عقیل المتعقب ذکره فی هذا الباب، و مات فی رجب سنه تسع و تسعین و سبعمأه و السّابع حفیده احمد بن عبد الرّحمان بن عبد اللّه بن هشام المذکور صاحب حاشیه التّوضیح لجده، و الثّامن ابن بنته شمس الدّین محمّد بن عبد الماجد العجمی النّحوی الفقیه الاصولی، و کان من مشایخ الشّمنی المحشی للمغنی و أخذ عن خاله الشّیخ محبّ الدّین و غیره.

أقول: و رأیت أیضا فی بعض المواضع المعتبره ان ابن هشام علم لخمسه عشر رجلا من العلمآء النّحویین و غیرهم، و الظّاهران من جمله اولئک: الشّیخ ابا العبّاس احمد بن عبد العزیز بن هشام الفهری، الاستاد النّحوی العروضی المتقدّم ذکره، و الشّیخ أبا جعفر أحمد بن أحمد بن هشام السلمی النّحوی المعروف بجده، و کان معاصرا لصاحب العنوان توفّی سنه خمسین و سبعمأه، و أبا البقاء حیان بن عبد اللّه بن محمّد بن هشام الانصاری الاوسی البلنسی المقرّی اللّغوی النّحوی المتأدّب بابی الحسن

ص: 140


1- الزیاده من البغیه
2- هو بعینه صاحب العنوان

ابن سعد الخیروری، و المتوفّی سنه تسع و ستّمأه. و الحکم بن هشام بن عبد الرحمان أبا العاص القرطبی الفصیح النّحوی، و عبد اللّه بن عمر بن هشام أبا مروان الخضرمی الاشبیلی، مصنّف «الإفصاح فی اختصار المصباح» و «شرح الدّریدیه» و المتوفّی سنه خمسین و خمسمأه إلّا انّ ابن هشام المطلق فی کلمات علماء هذه الأزمان، لا ینصرف إلّا إلی صاحب العنوان کما انّ کتاب «المغنی» أیضا لا ینصرف إلّا إلی کتابه المتسم «بمغنی اللّبیب عن کتب الأعاریب» و هو کتاب لطیف طریف کامل فی معناه کافل لما هو بعینه الطّالب و مناه، مشحون بالقوائد الکلیه، و الفوائد الخارجیه و الدّاخلیه، و التحقیقات الرشیقه، و التدقیفات الأنیقه و العمیقه؛ و لنعم ما أنشدنا سیدنا الصّدر العاملی قدّس سرّه، فی صفه هذا الکتاب الطّریف، من لطیفه طبعه الشّریف:

مغنی اللّبیب تصفّح و تتبّع***و تفکر و تذکر و تدبّر

فاجعل لها مغنی اللبیب ذریعه***و لشرح بدر الدّین شأن اکبر

* * *

هذا و قد مرّه الإشاره أیضا، إلی جمله من شروحه المشهوره، فی ذیل ترجمه الشّمنی، و احمد بن المنلا، إلّا أن أکمل ما کتب علیه و لم تذکره فیما قد تقدّم، هو شرح الشّیخ الامام شمس الدّین أبی یاسر محمّد بن عمار بن محمّد بن أحمد المالکی النّحوی؛ الّذی هو من تلامذه التّنوخی و السّویداوی و التاج بن الفصیح، و کان کما ذکره صاحب «البغیه» صاحب فنون، حسن المحاضره، محبّا فی الصّالحین، ولیّ تدریس المسلمیه بمصر سنه ثلاث و ثمانمأه، و له مجامیع کثیره و شرح التّسهیل سماه «جلاب الموائد» و «ألفیه الحدیث» و «العمده» و اختصر کثیرا من المطوّلات، و حصل له عرق جذام، ثمّ استحکم به، فمات سنه أربع و أربعین و ثمانمأه و شرحه المذکور علی المفتر فی ثمان مجلّدات سمّاه «الکافی» «المغنی».

ثمّ لیعلم انّ من جمله من کتب فی النحو کتابا سمّاه «المغنی» هو الشّیخ تقی الدّین منصور بن فلاح بن محمّد الیمنی النّحوی المعروف بابن فلاح، و له أیضا کتاب سمّاه «الکافی» یدلّ علی معرفته باصول الفقه کما افید، و کانت وفاته کما فی «البغیه» فی

ص: 141

حدود ثمانین و ستّمأه، و قد تقدّم فی ترجمه أحمد بن الحسن الجاربردی انّ له أیضا رساله فی النّحو سماها «المغنی» و کذا فی ترجمه الشّیخ عبد القاهر الجرجانی انّ له کتاب «المغنی فی شرح الایضاح» و عن تاریخ الزبیدی انّ لمحمّد بن اسحاق بن أسباط الکندی ابی نصر المصری النّحوی المنطقی، صاحب کتاب «العیون و النّکت» فی النّحو و کتاب «الموقظ و التّلقین» و غیر ذلک کتابا فی النّحو سمّاه «المغنی» قلت و کانّه أوّل کتاب نحوی سمّی بهذا الاسم من ابا نصر المذکور، کان من جمله رجال الزّجاج المتقدم ذکره فی باب ما اوّله الهمزه.

و فی تاریخ حبیب السیر انّ فی سنه عشرین و ستمأه توفّی عبد اللّه بن أحمد بن محمّد بن قدامه المقدّسی صاحب کتاب «المغنی» (1) و غیره من التّصانیف فلیلاحظ.

466- عبد اللّه بن اسعد الیافعی المکی

الشیخ ابو السعادات عفیف الدین عبد اللّه بن اسعد التمیمی الیافعی المکی(2)

الموصّف بنزیل الحرمین الشّریفین؛ و مصنّف کتاب التاریخ المشهور بین أعیان الفضلاء من الفریقین، کان کما نقل عن «نفحات» الجامی، من کبار مشایخ وقته، عالما بالعلوم الظاهریه و الباطنیه، صاحب مصنّفات جمّه؛ أحدها کتاب تاریخه المذکور سمّاه «مرآه الجنان و عبره الیقظان فی معرفه حوادث الزمان» و منها کتاب «روض الریاحین فی حکایات الصّالحین» و کتاب «الدرّ النظیم فی فضایل القرآن العظیم» و غیر ذلک و له أیضا أشعار لطیفه و مقامات شریفه، ذکر جمله منها صاحب الکتاب المذکور إلی أن قال: و قال یعنی صاحب التّرجمه: کنت فی أوائل أمری متردّدا فی الإشتغال بتحصیل العلم الّذی هو موجب

ص: 142


1- و هو شرح لمختصر الخرقی فی فقه المالکیه.
2- له ترجمه فی: الدرر الکامنه 2: 353، ریحانه الادب 6: 386 شذرات الذهب 6: 210 طبقات الشافعیه( الطبعه الاولی) 6 103 الکنی و الالقاب 3: 294 مفتاح السعاده 1: 217، المنهل الصافی، النجوم الزاهره 11: 93 نفحات الانس 585.

لنیل المعالی، و ادراک الفضائل و المراتب العوالی، أو الاجتهاد فی العمل و العباده، و الإکتفاء بالورع و الزّهاده، طلبا للعافیه من اعیاء الرّجال، و السلامه من آفات القیل و القال، و کان عند ذلک بیدی کتاب اطیل فیه النّظر و استفید بمطالعته غالبا، فلمّا رأیت طول الحیره فی مقام التکلیف، و اشتمال أنواع الملاله من أجل ما ذکر علی القلب الضّعیف، تفألت بما ینکشف علیّ من ذلک الکتاب، و فتحته علی اسم اللّه الملک العزیز الوهّاب، فاذا أنا بورقه فیه لم أعهدها منه قبل هذه المقدّمه، و فیها أبیات من الشّعر لم أسمعها قطّ من أحد؛ و لا وجدتها فی شی ء من الدّواوین، و هی هکذا:

کن عن همومک معرضا***و کلّ الامور إلی القضاء

فلربّما اتّسع المضیق***و ربّما ضاق القضاء

و لربّ أمر متعب***لک فی عواقبه رضاء

اللّه یفعل ما یشاء***فلا تکن متعرّضا

أی کن راضیا بما یفعله***بمشیته تکن متعرّضا

للفوز بما تزیده م***ن الوان المواهب و العطاء

* * *

فلمّا اتیت إلی آخر الأبیات بطریق القراءه، و تامّلت فیما أراد بی اللّه من هذه الارائه صرت کأنمّا نشطت من عقال، و افرغ علی قلبی الهائم من الماء الزّلال، ثمّ إلی أن قال بعد ذکر طائفه أخری من أمثال هذا المقال، و لم اظفر إلی الآن بتاریخ وفات الرّجل فی شی ء من المعاجم و کتب الرّجال غیر انّ الشّیخ محمّد الجزری قال فی آخر کتابه الموسوم «ببدایه النّهایه» عند جرّه الکلام إلی ذکر وفیات جمله من العلماء الأعلام، و فی سنه ثمان و ستّین و سبعمأه کانت وفات الامام العارف أبی محمد عبد اللّه بن أسعد الیافعی المکی صاحب المصنّفات انتهی.

و عن الأسنوی الأصولی انّه قال لم یمت الیافعی إلّا و قد قطب، و هو من القطب او التّفصیل منه؛ و الظّاهر کون المراد انّه لم یتهلل وجهه فی حاله الموت بنیل ما کان یسره، بل انقبض وجهه إذ ذاک من ملاحظه ما کان یسؤه، نعوذ باللّه من سوء العاقبه و

ص: 143

خسران المنقلب و سیئات الأعمال.

ثمّ لیعلم انّ هذا الرّجل غیر الإمام العلّامه عفیف الدّین الموصلی النّحوی فانّ اسمه علی بن عدلان بن حماد بن علی ابو الحسن الربعی بالتّحریک نسبه إلی قبیله ربیعه مثل المدنی فی المدنیه، و الصّحفی فی صحیفه، و هی بضمّتین لحن؛ کما قاله فی القاموس و ان فرضت النّسبه إلی صحف الّتی هی بصیغه الجمع، فانّ ذلک أیضا بعد الردّ إلی صیغه المفرد، کما تقرّر فلیتبصّر، و انّما غیرو اکسره ما بعد الاوّل من أمثال هذه النّسبه، لإستثقالهم توالی الکسرتین مع یاء النّسبه، کما یقال فی النّسبه إلی نمر نمری بفتح المیم، و إلی دئل الّذی هو بکسره الهمزه دءلی بالفتح، قاعده مطرده فی باب النّسب فلیتعاهه، و کان مولد هذا الشّیخ سنه اثنین و ثمانین و خمسمأه و وفاته سنه ستّ و ستّین و ستمأه؛ و قد ذکره الصفدی فی ذیله علی تاریخ ابن خلّکان، فقال و کان هذا الرّجل علّامه فی الأدب من ازکیاء بنی آدم، انفرد بالبراعه فی حلّ المترجم و الالغاز، و له فی ذلک تصانیف منها کتاب «عقله المجتاز فی حلّ الالغاز»، ثمّ نقل عنه انّه قال کتب إلیّ المعلّم السّخاوی قول الحسین بن عبد السّلام فی المعمّی:

ربّما عالج القوافی رجال***فی القوافی فتلتوی و تلین

طاوعتهم عین و عین و عین***و عصتهم نون و نون و نون

* * *

و عمّاهما لی هکذا فانه کتب ع و ع و ع هکذا، فصعبا علیّ و حلّلتهما فی مقدار ساعتین، و قلت له: کیف یحلّ لک ان تعمل لغزا مترجما، و تعمل حروف الهجاء بدلا من الکلمات هذه؟ کما قال اللّه تعالی ظلمات بعضها فوق بعض، فقال لی ما سمعت هذا الشّعر قبل هذا، فقلت لا و اللّه، فقال و اللّه لو أخبرنی بهذا الّذی رأیته منک أحد ما صدّقته، و معنی البیتین انّ المواد تکون حاصله، و لا یتأتی نظم و لا نثر و لا فقد، فالعین الأولی عین العربیه: و هی النّحو خاصّه، و الثّانیه عین العروض و الثّالثه لها عین العباره، و هی الالفاظ المخیره، أو العین الّتی هی الذّهب، و نقل عنه أیضا انّه قال و من أعجب ما وقع أن إنسانا أنشد فی قول سیف الدّین علیّ بن قزل:

ص: 144

و ما فئه فی النّاس تأکل قلبها***و لیس لها فی ذاک وجه و لا رأس

مصحفّها طیر صغیر و عکسه***مصحفّه حقّ و یعرفه النّاس

فحللته فی ثوم و قلبها لبها***و ثوم تحیفه یوم و عکسه

* * *

مصحفا موت و هو حقّ و یکرهه النّاس، فقال قد نزلته و ما هو هذا ثم خطر لی ذکره بعد مدّه تأکل قلبها میته ای عکسها، و عکس تصحیفها منیه، قلت کذا وجدته و لیس بالأوّل و لا بالثّانی لانّه قال الشّاعر: و ما فئه و الفئه لیست ثوما مفردا، و انّما هی الجماعه، و الملغّز إنّما هو فی هتیم و هم العرب الّذین سکنوا البریه الفقراء، لانّهم یأکلون المیته لمجاعتهم، و میته قلب هتیم و نقل عنه أیضا انّه قال کتب لی بعض العوام لغزا و هو.

یا حاسبا قد قلت اقلیدسا***لم یحظ فی شکل من أشکاله

إسمع مقالا حاز ذو اللبّ فی***إیضاح معناه و أشکاله

فایّ شی ء عشره نصفه***و نصفه تسعه أمثاله

و لیس یخفی ذاک عن***حاسب یشهد للّه بأفعاله

* * *

فاجبته علی اللّزوم:

یا ملغزا حسبان أمواله***فی عزّه دام و إجلاله

سألتنی عن اسم شخص غدت***ربوعه قطر کأطلاله

کانت له فیها تجاراته***و هو غنّی بعد إقلاله

و اسمه مندوله اطلس***قد وقع الشی ء بحلّاله

و هکذا القرآن شانیه قد***عاجله اللّه بأذلاله

* * *

کان عندنا بالموصل من تجار الدّنابله من اسمه مندو و من جمله بضایعه اطلس، و جمل کلّ واحد من مندو و اطلس مأه، فمیم و نون تسعون، و هما نصفه، و دال و واو عشره، و هما نصفه، و ألف و طاء عشره، و هما نصفه، و لام و سین تسعون، و هما نصفه، و کلّ واحد من النصفین عشر، و النّصفان الآخران تسعه أمثالهما هذا و قال أیضا و

ص: 145

اجتمع ابن عدلان یوما هو و أبو الحسین الجزار فقال أبو الحسین عندی تفصیله صوف عرسی و بالغ فی وصفها بالحسن فقال له ابن عدلان: اعطنها، فلما عاد الجزار الی منزله سیرها إلیه و کتب معها:

لو انّها عرسی لأرسلتها***فکیف بالتّفصیله العرسی

و لا تقل لیس له غیره***فانت مأمون علی عرسی

* * *

فلمّا اجتمعا بعد ذلک قال له العفیف: کیف تقول فانت مأمون، فقال الجزار من وجهین: أحدهما انّ لقبک عفیف الدّین، و الثّانی انّک من الموصل، فقلت قد نسخت بالکلام الثّانی حکم الاوّل.

467- عبد اللّه بن عبد الرحمان الآمدی «ابن عقیل النحوی»

الشیخ بهاء الدین قاضی القضاه عبد اللّه بن عبد الرحمان بن عبد اللّه بن محمد بن محمد بن عقیل القرشی الهاشمی العقیلی الهمدانی الاصل ثم البالسی الامدی المصری الشافعی(1)

الفقیه الاصولی، الأدیب النّحوی المشهور المعروف بابن عقیل أحد الأعاظم من شرّاح الفیه ابن مالک الآتی إلی أعلام أشخاصهم الإشاره فی ذیل ترجمه صاحب الکتاب إنشاء اللّه. کان من اولاد عقیل بن أبی طالب أخی أمیر المؤمنین علی علیه السّلام و ساکنا بالدّیار المصریه، معروفا بالنّباله و السبق فی النّحو و العربیه، علی سائرّ البریه، و قد ذکره الأسنوی المتقدّم ذکره قریبا فی طبقاته، کما فی طبقات جلال الدّین السیوطی، فقال: و کان إماما فی العربیه و البیان، و تکلّم فی الاصول و الفقه کلاما حسنا؛ و کان غیر محمود التّصرفات المالیه، حادّ الخلق، جوادا مهیبا لا یتردّد إلی أحد. و لمّا

ص: 146


1- له ترجمه فی: البدر الطالع 1: 386، بغیه الوعاه 2: 47، حسن المحاضره 1: 537 الدرر الکامنه 2: 372، ریحانه الادب 8: 121؛ شذرات الذهب 6: 214، غایه النهایه 1: 428، مفتاح السعاده 1: 439

تولّی جاءه ابن جماعه فهنّأه؛ ثمّ راح هو إلیه بعد ذلک، و جلس بین یدیه، و قال انا نائبک و عرّف النّاس فی مدّه ولایته اللّطیفه مقدار ما بینه و بین ابن جماعه. انتهی- و قد غمز علیه بعضهم فیما ذکره فی حقّ الرّجل فقال: ما أنصف الشّیخ جمال الدّین الأسنوی ابن عقیل، و فی کلامه تحامل علیه، لانّ ابن عقیل کان لا ینصفه فی البحث فی مجلس أبی حیان، و ربّما خرج علیه. تمّ کلامه.

و قال ابن حجر المکی و صلاح الدّین الصّفدی- فیما نقل عنهما أیضا- ولد ابن عقیل المذکور یوم الجمعه تاسع المحرّم سنه ثمان و تسعین و ستمأه و أخذ القراءات عن التّقیّ الصّائغ و الفقه عن الزّین الکتّانیّ، و لازم العلماء القونویّ فی الفقه و الاصلین و الخلاف و العربیه و المعانی و التّفسیر و العروض؛ و به تخرّج و انتفع، ثمّ لازم الجلال القزوینیّ و أبا حیان، و تفنّن فی العلوم، و سمع من الحجّار و وزیره و حسن بن عمر الکردیّ و الشّرف بن الصّابونی و الوانی و غیرهم، و ناب فی الحکم عن القزوینی بالحسینیه و عن العز بن جماعه بالقاهره، و وقع بینهما تناوب فی ولایه القضاء بأمر بعض سلاطین تلک الحدود، و کان قویّ النّفس، یتیه علی أرباب الدّوله و هم یخضعون له یعظّمونه؛ و درّس بالقطبیه و الخشّابیه و الجامع النّاصریّ بالقلعه، و التّفسیر بالجامع الطّولونی بعد شیخ أبی حیان.

و له تصانیف منها التّفسیر، وصل فیه إلی أواخر سوره آل عمران، «و مختصر الشّرح الکبیر» و «الجامع النّفیس فی الفقه» جامع للخلاف و الأوهام الواقعه للنوویّ و ابن الرفعه و غیرهما، مبسوط جدّا لم یتمّ، و المساعد فی شرح التّسهیل و املی علیه مثلّا، و علی الألفیه شرحا أملاه علی اولاد قاضی القضاه جلال الدّین القزوینی، قال جلال الدّین السّیوطی فی البغیه بعد جرّه الکلام الی حکایه شرح الالفیه و قد کتبت علیه حاشیه سمّیتها ب «السّیف الصّقیل».

قرأ علیه شیخ الاسلام سراج الدّین البلقینیّ و تزوّج بابنته فأولدها قاضی القضاه جلال الدین و أخاه بدر الدین.

ص: 147

روی عنه سبطه جلال الدّین و الجمال بن ظهیره و الشّیخ ولیّ الدّین العراقی و مات بالقاهره لیله الاربعاء ثالث عشری ربیع الأوّل سنه تسع و ستین و سبعمأه، و دفن بالقرب من الإمام الشّافعی و من شعره:

قسما بما أولیتم من فضلکم***للعبد عند قوارع الأیام

ما فاض ماء وداده و ثنائه***بل ضاعفته سحائب الأنعام

* * *

انتهی و قال الفاضل الشّمنی فی «حاشیه المغنی» عند قول المصنّف بعض من عاصرنا: هو قاضی القضاه بهاء الدین أبو محمّد عبد اللّه بن عبد الرحمن بن عقیل الآمدی المصری ولد سنه سبع و تسعین و ستمأه، و لازم الشّیخ أبا حیان إثنتی عشره سنه، إلی أن قال فی حقه: ما تحت أدیم السّماء انحی من ابن عقیل، قال الشّیخ ولیّ الدّین بن العراقی:

أخبرنی الشّیخ سراج الدّین البلقینی أنّه سمع الشّیخ أبا حیان یقول ذلک. و ناب فی الحکم بباب الفتوح عن القزوینی، ثم بمصر عن ابن جماعه ثمّ وقع بینهما فاستمر معزولا إلی أن ولّی قضاء القضاه بالدّیار المصریه، فصرف ابن جماعه عنه، ثمّ درس بالخشّابیه بعد وفاه ابن جماعه، و کان رحمه اللّه کریما، و لذلک لمّا مات وجد علیه دین توفّی سنه تسع و ستّین و سبعمأه إلی آخر ما ذکره.

ثمّ لیعلم انّ علم ابن عقیل قد یطلق أیضا علی أبی الوفاء علی بن محمد بن عقیل البغدادی الحنبلی الفقیه المقری؛ و هو الّذی قال فی حقّه الصّلاح الصفدی فی کتابه.

«الوافی»: درّس و أفتی، و ناظر و صنّف کتبا فی الاصول و الفروع و الخلاف و جمع کتابا سماه «الفنون» قال محبّ الدّین بن النجّار یشتمل علی ثلاثمأه مجلّده أو أکثر، و حشاه شیئا کثیرا طالعت أکثره قال الشّیخ شمس الدین: روی منه المجلّد الفلانی بعد الأربعمأه إلی أن قال: مولده سنه إحدی و ثلاثین و أربعمأه، و وفاته سنه ثلاث عشره و خمسمأه. أقول و مرّ نظیر هذا التّألیف الکبیر من ابن عساکر المشهور فی باب الأحمدین فلیراجع.

ص: 148

468- عبد الملک بن قریب «الاصمعی»

الرکن العمید و الحبر الفرید ابو سعید عبد الملک بن قریب بن عبد الملک بن علی بن اصمع اللغوی البصری الملقب بالاصمعی(1)

هو أحد أئمّه اللّغه؛ و الغریب، و الاخبار، و الملح، و النّوادر، و کان معاصرا لأبی عبیده اللغوی، و أبی زید، و من مشایخ الرّیاشی النّحوی، و أبی عبیده، و کثیر من المتقدّمین علی طبقه ابن درید علیّ بن المغیره أبی الحسن الاثرم المعروف بصاحب اللّغه، مصنّف کتاب «غریب الحدیث» و غیره، و کان ملک أقالیم النّظم و النّثر، و مالک ازلیم ادباء أهل العصر، بحیث ذکر فی حقه الإمام الشّافعی فیما نقل عنه؟ انّه ما عبّر أحد من العرب باحسن من عباره الأصمعی، و قال هو نفسه لو کانت العبره بقول المدّعی أحفظ ستّه عشر ألف أرجوزه من أشعار العرب، فضلا عن غیرها، و قال الرّاغب فی «محاضراته» قال الاصمعی: أحفظ اثنی عشر ألف أرجوزه فقال رجل: البیت و البیتان فقال و منها المأه و الماتأن، إلّا انّه قد ینکر علیه بأنّه لیس بذلک من الصّدق و الوثاقه.

و کان یرتجل کثیرا من الأخبار المضحکه و الأقاصیص المستغربه فی مجلس الرّشیدین و غیرهما، لینال بذلک إلی بغیه منهم، و کان مطایبا ظریفا مقوالا مفاکها، خفیف الرّوح، ملیح الطّبع، لا یتمکن من نفسه الغموم و الهموم و الأحزان، و من هذه الجهه یقال: إنّه لم یظهر فیه أثر الشّیبه إلی أن بلغ ستین سنه، و لم یمت حتّی ناهز عمره التّسعین.

ص: 149


1- له ترجمه فی: اخبار النحویین 58، انباه الرواه 2: 198، الانساب 52، بغیه الوعاه 2: 112؛ تاریخ بغداد 10: 410، تهذیب التهذیب 6: 415 ریحانه الادب 1: 4 14: شذرات الذهب 2: 36، اللباب 1: 56، مرآه الجنان 2: 64، المزهر 2: 404 المعارف 236، النجوم الزاهره 2: 190، نزهه الالباء 112، نور القبس 125؛ وفیات الاعیان 2: 344

و یستفاد من کتاب «تجارب السّلف» انّه کان فی أوائل أمره مع جمیع ما کان فیه من الفضائل معسرا شدید الفاقه و الاحتیاج، فأتی باب الرّشید، و کان یحتال هناک لإدراک صحبته، فلا یتیسّر له، و کان بعض الخدم یعده إلی زمان الفرصه؛ فاتّفق فی لیله أن غلب علی الرّشید السهر، فخرج خادم یطلب من کان علی باب الخلیفه من الشّعراء لمسامرته فقال ذلک المصاحب له من الخدم: هذا هو الزّمن الّذی واعدتک، فان دخلت و وقعت فی قلب الخلیفه استغنیت عن جمیع الخلق، فلمّا دخل و سلّم و عرف قدره و منزلته جعل یسائله فی بعض أبیات الشّعراء القدیمه، فیتمه الأصمعی إلی آخر القصیده مع تفصیل من القول فی ذلک، و کان ینادمه بأحسن ما یرید إلی أن ظهرت تباشیر الصّباح، فقام الرّشید و أمر له بثلاثین ألف درهم.

ثمّ ذهب إلی منزل الوزیر و کأنّه یحیی البرمکی أم ولده جعفر، فجلس معه أیضا سویعات اخر، فاستحسنه أیضا مثل الرّشید، ثمّ أمر له بتسعه و عشرین ألف درهم، و قال لو لا حرمه الأمیر لامرت لک أیضا بثلاثین، فاصبح و قد ملک ما ینیف علی ستّین ألف درهم، و استغنی عن الخلق فی لیله واحده، و أخذ فی جمع الأموال و شراء الممالیک و العقار، و صار أمره یرتفع یوما فیوما، و یشتهر صیته فی الآفاق، و کان صاحب اللّغه و الأخبار، و سمع من ابن عوف، و قره، و شعبه، و روی عنه أبو عبید، و ابو حاتم السّجستانی، و الرّیاشی، و الصّنعانی و غیرهم، کما ذکره تقی الدّین الشّمنی فی حاشیته علی «المغنی».

و قال أیضا فی موضع آخر من کتابه المذکور بشی ء من التّقریب، نقلت عن خطّ الشّیخ کمال الدین الدّمیری الشّافعی، نقلا عن کتاب الخالدیین، قال حدث عن أبیه عن أبی سالم قال: قال الأصمعی: لقیت صبیا من الاعراب فی بعض الفلوات ما أظنّه ناهز عشرین فجاورته، فاذا هو من أفصح النّاس، فقلت متعنّنا هل تقول الشّعر؟ فقال و أبیک انّی لأقوله و أنا دون الفصال! یعنی الفطام، فاخرجت درهما و قلت امدحنی و خذه، فقال من ایّ العرب أنت؟ فقلت من باهله فقال: سواه امدح باهلیا، فقلت

ص: 150

اهجنی و خذه! فقال: و اللّه انّی محتاج إلیه ولکن کلفتنی شططا فزدنی معرفه فقلت أنا الأصمعی فقال:

الاقل لباغی القوم حیث لقیته***علیک علیک الباهلی ابن اسمعا

متی تلق یوما اصمعیا تجد له***من اللّؤم سربالا جدیدا و برقعا

* * *

اقذف الدرهم لا آخذه من ید لئیم

فقذفته فأخذ انتهی. و نوادر اخبار الاصمعی کثیره جدّا لا تتحملها أمثال هذه الأرقام بید انی أسمعک شر ذمه منها فی عجز هذا المقام علی حسب ما ینجر الکلام الی الکلام تذکره للانام و تتمیما للاکرام و إدخالا للسّرور فی أفئده أولی الأفهام و اعلی الاقحام، فمن جمله ذلک ما وجدته فی «کشکول» شیخنا البهائی رحمه اللّه حکایه عن نصّ نفس الرّجل بهذه العباره: قال الاصمعی؛ دخلت البادیه و معی کیس فأودعته امرأه منهم، فلمّا طلبته أنکرته فقدّمتها إلی شیخ من الأعراب، فاقامت علی انکارها، فاحلفها فحلفت، فقال قد علمت انّها صادقه و لیس علیها شی ء، فقلت: کانّک لم تسمع بهذه الآیه:

و لا تقبل لسارقه یمینا***و لو حلفت بربّ العالمینا

* * *

فقال صدقت، ثمّ تهددها فاقرّت؛ و ردّت إلیّ مالی، ثمّ التفت إلیّ الشّیخ، فقال:

و فی أیّ سوره هذه الآیه؟ قلت فی سوره.

الاهبی بصحنک فاصبحینا***و لا تبقی خمورا لاندرینا

* * *

فقال سبحان اللّه انّی ظننت انّها فی سوره انّا فتحنا لک فتحا مبینا (1).

أقول و ما اشبه هذه الحکایه بما نقله السّیوطی فی ذیل ترجمه عبد اللّه بن رواحه الأنصاری الصّحابی الشّاعر المشهور عن «تاریخ ابن عساکر» المتقدّم ذکره استطرادا فی باب الاحمدین، عن عبد العزیز ابن اخی الماجشون، انّه قال بلغنا انّه کان لعبد اللّه بن رواحه جاریه یستسرها سرا عن أهله، فبصرت به امرأته یوما قد خلابها، فقالت لقد اخترت امتک علی حرتک، فجاهدها علی ذلک قالت: فان کنت صادقا فاقرأ آیه من القرآن فقال:

ص: 151


1- الکشکول 404 و الخزائن 5

شهدت بانّ وعد اللّه حقّ***و انّ النار مثوی الکافرینا

* * *

قالت: فزدنی آیه أخری فقال:

و انّ العرش فوق الماء طاف***و فوق العرش ربّ العالمینا

* * *

فقالت: زدنی آیه أخری فقال:

و تحمله ملائکه کرام***ملائکه الإله مقرّبینا

* * *

فقالت آمنت باللّه و کذبت بصری، فاتی ابن رواحه رسول اللّه فحدّثه فضحک و لم یغیر علیه.

و فی روایه انّه کان مضطجعا إلی جنب امرأته فخرج إلی الحجره، فواقع جاریه له فاستیقظت المرأه و لم تره، فخرجت فاذا هو علی بطن الجاریه، فرجعت فأخذت الشّفره فلقیها و معها الشّفره، فقال لها مهیم فقالت مهیم اما انّی لو وجدتک حیث کنت لو جأتک بها قال و این کنت؟ قالت: علی بطن الجاریه، قال، ما کنت، قالت بلی، قال:

فانّ رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله نهی أن یقرأ أحدنا القرآن و هو جنب، فقالت اقرأه، فقرأ علیها أبیاتا من الشّعر، فسکت و صدقت؛ و قالت ما قالت إلی أن قال فغدوت إلیه فاخبرته فضحک حتّی بدت نواجده، هذا.

و فی بعض السّفائن المعتبره انّه قال الأصمعی رأیت جاریه وجیهه فی وجهها خال و فی رجلها خلخال، فقلت ما اسمک؟ قالت: کعبه، فقلت: ما هذه النقطه؟ فقالت:

الحجر الاسود، قلت ائذنی أن أقبّل الحجر الاسود قالت: إلا بشقّ الأنفس، فاعطیتها کیسا من دراهم، فقالت الآن ان شئت طف و إن شئت فقبّل الحجر الاسود، و ان شئت فادخل المسجد الحرام انتهی و لو قالت و ان شئت فادخل الحرم کان أوفق و أحسن فلیتفطّن.

و منها ایضا بنقل صاحب «الکشکول» و غیره انّه قال الاصمعی مرّبنا اعرابی ینشد ابنا له، فقلنا له صفه لنا فقال کانّه ذمیر، فقلنا له لم نره، فلم یلبث أن جاء بصغیر اسید کأنّه جعل قد حمله علی عنقه؛ قلنا له: لو سألتنا عن هذا لأرشدناک، فانّه ما زال

ص: 152

الیوم بین أیدینا ثمّ أنشد الاصمعی:

نعم ضجیع الفتی اذا برد اللّیل***سحیرا و قرقف الصّرد

زینها اللّه فی الفؤاد کما***زین فی عین والد ولد

* * *

و منها ایضا بنقل صاحب «الکشکول» انّه قال الأصمعی سمعت اعرابیا یقول اللهمّ اغفر لامّی، فقلت: مالک لا تذکر أباک؟ فقال انّ أبی رجل یحتال لنفسه، و انّ امّی امرأه ضعیفه (1)، و منها أیضا بنقل غیره انّه قال الأصمعی رأیت بالبصره شیخا له منظر حسن؛ و علیه ثیاب فاحزه، و حوله حاشیه هرج، و عنده دخل و خرج، فاردت ان اختبر عقله فقلت له ما کنیه سیدنا، فقال ابو عبد الرحمان الرحیم مالک یوم الدّین.

قال الاصمعی: فضحکت منه و علمت قلّه عقله، و کثره جهله، و لم یدفع ذلک غزاره دخله و خرجه، أقول و کانّ استنباطه خفّه عقل الرّجل ناظر إلی حدیث مولانا الصادق علیه السّلام: یعتبر عقل الرّجل فی ثلاث: فی طول لحیته، و فی نقش خاتمه، و فی کنیته، و منها أیضا بنقل سیدنا الجزائری فی کتاب «المقامات» انّه قال الأصمعی طلعت من جامع البصره، فطلع علیّ اعرابی، فقال من الرّجل؛ قلت: من بنی أصمع، قال من أین أقبلت قلت من موضع یتلی فیه من آیات الرحمن، قال: اتل علیّ، فتلوت. و الذاریات، فلمّا بلغت قوله: و فی السّماء رزقکم و ما توعدون، قال حسبک، فقام إلی ناقته فنحرها، و قسمها علی من أقبل و أدبر، و عمد إلی قوسه و سیفه و کسرهما، و ولّی، فلمّا حججت مع الرشید طفقت أطوف، فاذا أنا بمن تهیف بصوت رقیق، فالتفت فاذا أنا بالاعرابی قد نحل و اصفر، فسلّم علیّ و استقرأ السّوره؛ فلما بلغت الآیه صاح و قال قد وجدنا ما وعدنا ربّنا حقا، ثمّ قال و هل غیر هدا فقرأت: فو ربّ السّماء و الأرض انّه لحقّ، فصاح و قال یا سبحان اللّه من الّذی اغضب الجلیل حتّی حلف لم یصدّقوه بقوله حتّی الجاؤه إلی الیمین، قالها ثلاثا و خرجت معها نفسه.

و منها أیضا بنقل غیره انّه قال الأصمعی کنت اقرأ و السّارق و السّارقه

ص: 153


1- الکشکول 269.

فاقطعوا أیدیهما جزاء بما کسبا نکالا من اللّه و اللّه غفور رحیم و بجنبی أعرابی فقال کلام من هذا؟ فقلت کلام اللّه، قال أعد، فاعدت، فقال لیس هذا کلام اللّه، فانتبهت فقرأت و اللّه عزیز حکیم، فقال أصبت هذا کلام اللّه، فقلت أتقرأ القرآن؟ قال: لا، فقلت: فمن أین علمت؟ فقال: یا هذا عزفحکم فقطع، و لو غفر و رحم لما قطع.

و بنقل غیرهما أنّه قال الاصمعی مررت بأعرابی جالس مع امرأته فی سنه مجاعه علی قارعه الطّریق و هو یقول:

یا ربّ انّی جالس کما تری***و زوجتی قاعده کما تری

و البطن منّا جائع کما تری***فما تری فیمن تری فیما تری

* * *

و بنقل غیرهما أیضا انه قال دخلت علی الخلیل و هو جالس علی حصیر صغیر فاشار علیّ بالجلوس، فقلت اضیق علیک، فقال مه الدّنیا بأسرها لا تسع متباغضین؛ و انّ شبرا فی شبر یسع متحابّین.

و بنقل غیرهما أیضا انّه کان الاصمعی یخترع بعض الحکایات عن الاعراب، و یحدّث بها الرّشید لیضحکه، فدخل علی الرشید یوما، و کان الرشید منقبضا، فقال حدّثنی بشی ء رأیته، فحدثه بحکایه مضحکه، فلما فرغ منها و ضحک الرشید کثیرا قال له: من أین حکیت هذه الحکایه، فقال و اللّه بین البابین، و قال سیدنا الشّارح للصّحیفه الکامله رحمه اللّه رأی الاصمعی کنّاسا یکنس کنیفا و هو ینشد:

و اکرم نفسی انّنی ان اهنتها***و حقک لم تکرم علی احد بعدی

* * *

قال فقلت: یا هذا انک و اللّه لم تترک من الهوان شیئا إلّا و قد فعلته بنفسک مع هذه الحرفه؟ فقال بلی و اللّه انّنی صنتها عمّا هو أعظم من هذا من الهوان قلت: و أیّ شی ء هو قال سؤال مثلک، قال فانصرفت عنه و أنا أخزی النّاس.

و منها أیضا بنقل الورّام بن ابی فراس النّخعی فی مجموعه انّه قال الاصمعی:

حدّثنی من أثق به، قال غزونا البحر سنه، فمالت بنا السّفینه إلی جزیره، فاذا قصر شاهق و للقصر بابان و إلی جنبه قبر، و بین القبر و القصر عسیل لم أر شیئا أحسن منه، و علی

ص: 154

القبر مکتوب:

یؤمّل دنیا لتبقی له***فمات المؤمّل قبل الأمل

و بات یروی اصول العسیل***فعاش العسیل و مات الرّجل

* * *

و علی وجه القصر مکتوب:

و فتی کان جبینه بدر الدّجی***قامت علیه نوائح و روامس

غرس العسیل مؤمّلا لبقائه***فبقی العسیل و مات عنه الغارس

* * *

قال فبکیت ساعه علی الغارس حیث لم یبلغ أمله؛ قال الورّام و لو کان للرّاوی بصیره لکان بکاؤه علی نفسه أولی و أحری انتهی.

و من ملح حکایاته أیضا قال: دخلت علی جعفر بن یحیی البرمکی یوما، فقال لی یا أصمعی هل لک زوجه؟ قلت لا. قال فجاریه؟ قلت: لابل جاریه للمهنه، قال: فهل لک أن أهب لک جاریه لطیفه قلت: انّی محتاج إلی ذلک، فأمر باخراج جاریه إلی مجلسه، فخرجت جاریه فی غایه الحسن و الکمال و الظرافه، فقال لها: قد وهبتک لهذا الرّجل، و قال یا أصمعی خذها، فبکت الجاریه شدیدا، و قالت یا سیدی تدفعنی إلی هذا الشّیخ مع ما أری من قبح منظره، فقال یا أصمعی هل لک أن أعوضک عنها ألف دینار؟ و فی روایه ألفی دینار؟ فقلت: ما اکره ذلک فأمر لی بألف دینار، و دخلت الجاریه فقال: یا أصمعی أنی انکرت علی هذه الجاریه أمرا فاردت عقوبتها، ثمّ فاشتریتها ثمّ رحمتها منک، فقلت: أیها الأمیر فلم لا اعلمتنی قبل ذلک حتّی سرّحت لحیتی و أصلحت عمّتی، و لو عرفت الخبر لحضرت علی هیئه خلقنی اللّه، فو اللّه لو رأتنی کذلک لما عاودت شیئا تنکره منها ابدا ما بقیت، فعجب الوزیر من کلامه و أمر له بالف آخر.

هذا، و العجب انّ أغلب أرباب الأدب و الکمال، فی غیر زیّ أصحاب الصّباحه و الجمال، فکأن الحکیم العادل لم یقسّم کلا الأمرین إلّا لأوحدی یوجد فی البین، و سیأتی قریبا أنّ جاحظ اللّغوی المشهور الّذی یذکر هو أیضا فی عداد هذا الرّجل و أمثاله کان ضرب المثل فی قبح المنظر و رثاثه الهیئه فلا تغفل.

ص: 155

و من جمله ما نقل عنه أیضا قال غدوت ذات یوم إلی زیاره صدیق لی، فلقینی أبو عمرو بن العلا، فقال لی إلی أین یا أصمعی؟ فقلت: إلی صدیق لی، فقال إن کان لفائده أو مائده، و إلّا فلا، و قیل انّ الاصمعی مرّ علی وادیه فرأی مکتوبا علی حجر:

ألا معشر العشّاق باللّه خبرّوا***إذا اشتدّ عشق بالفتی کیف یصنع

* * *

فکتب تحته:

یداری هواه غم یکتم سرّه***و یصر فی کلّ الامور و یخشع

* * *

فلمّا أتی البارحه رأی مکتوبا علیه:

و کیف یداری و الهوی قاتل الفتی***و فی کلّ یوم دوحه تتقطّع

* * *

فکتب أیضا تحته:

إذا لم یطق صبرا و کتمان سرّه***فلیس له شی ء سوی الموت ینفع

* * *

ثمّ لمّا جاء الغد رأی شابا ملیحا واضعا رأسه علی الحجر مغشیا علیه من الموت و رأی مکتوبا علی الحجر أیضا:

سمعنا اطعنا ثمّ متنا فبلّغوا***سلامی علی من کان للوصل یمنع

* * *

فکتب الأصمعی تحته:

هنیئا لأرباب النّعیم نعیمهم***و للعاشق المسکین ما یتجرّع

* * *

و نقل أیضا من جمله أحاجیه و ألغازه انّه أنشد یوما:

لم ینالوا مثل الّذی نلت منهم***و سواء ما نلت منهم و نالوا

* * *

ثمّ قال لأصحابه کیف أوجب فی آخر البیت ما نفی فی أوّله؟ فقالوا لا ندری، فقال أجلتکم شهرا فیه فقالوا لو اجّلتنا فیه سنه ما علمنا، فقال انّما هو ملی ترخیم لمیاء، ثمّ قال قالوا مثل الّذی فهو ایجاب انّهم قد قالوا و لیس ینفی علی ما یتوهّم سامعه.

و نقل أیضا أنّه قال مررت بامرأه فی کمّها سفرجله فسألها رجل ما فی کمّک؟

فقالت الکمهدله، قال و ما الکمهدله؟ قالت: الملتفحه، قال و ما الملتفحه؟ قالت:

الوزیره، قال: و ما الوزیره؟ قالت: السّفرجله، قال الأصمعی عرفت ان العربیه

ص: 156

بحر لا یدری قعره.

و قال علیّ بن نصر الجهضمی بما نقله عنه الدّمیری دخلت علی المتوکل فاذا هو یمدح الرّفق، فقلت یا أمیر المؤمنین أنشدنی الأصمعی:

لم ار مثل الرّفق فی لینه***اخرج للغدراء من خدرها

من یستعن بالرّفق فی أمره***یستخرج الحیه من حجرها

* * *

فقال: یا غلام الدواه و القرطاس، فاتی بهما، فکتبهما، و أمر لی بجائزه سنیه، و قال «صاحب الخزائن» قال الاصمعی جاء رجل الی جاریه امرء القیس و سأل عنها صاحبها، فقالت الجاریه: فاء إلی الفیفآء لیفیی ء الفیی ء فاذا فاء الفیی ء یفیی ء معناه انّه ذهب إلی البیداء لیرجع القافله، فاذا رجع ظلّ الشمس رجع هو أیضا.

هذا و قد رأیت من ظرائف حکایاته النازله لأهل الحقّ فی قولهم بأنّ الذّبیح المذکور قصّته فی القرآن الکریم هو اسماعیل بن ابراهیم دون أخیه اسحاق کما هو مذهب أهل الخلاف و الشّقاق، انّه قال سألت أبا عمرو بن العلا عن الذّبیح اسماعیل أم اسحاق؟ فقال لی: یا أصیمع أین ذهب عقلک؟ و متی کان اسحاق بمکه؟ و انّما کان بمکه اسماعیل و هو بنی البیت مع أبیه و النّحر بمکه لا شک فیه انتهی.

و قد ذکره الحافظ السّیوطی فی «طبقات النّحاه» فقال بعد ما ساق نسبه الفخیم بتسع عشره واسطه إلی مضر بن نزار بن معدّ بن عدنان، و وصفه أیضا بالباهلی الأصمعی البصری اللّغوی، أحد ائمه اللغه و الغریب و الاخبار و الملح و النّوادر، روی عن أبی عمرو بن العلاء، و قرّه بن خالد، و نافع بن أبی نعیم، و شعبه و حمّاد بن سلمه، و خلق.

قال عمر بن شبه: سمعته یقول حفظت ستّه عشر ألف أرجوزه. و قال الشّافعی ما عبّر أحد من العرب بمثل عباره الأصمعی، و قال ابن معین: و لم یکن ممّن یکذب، و کان من أعلم النّاس فی فنّه، و قال أبو داود: صدوق، و کان یتّقی ان یفسّر الحدیث، کما یتّقی أن یفسّر القرآن و کان بخیلا و یجمع أحادیث البخلاء. و تناظر هو و سیبویه؛ فقال یونس: الحقّ مع سیبویه، و هذا یغلبه بلسانه، و کان من أهل السّنه؛ و لا یفتی إلّا فیما

ص: 157

أجمع علیه علماء اللّغه، و یقف عمّا ینفردون عنه، و لا یتخیر إلّا أفصح اللّغات، و عنه انّه قال: حضرت أنا و أبو عبیده عند الفضل بن الرّبیع؛ فقال لی: کم کتابک فی الخیل، فقلت: مجلّد واحد، فسأل أبا عبیده عن کتابه، فقال: خمسون مجلّدا، فقال له قم إلی هذا الفرس، و امسک عضوا عضوا منه. و سمّه، فقال لست بیطارا، و انّما هذا شی ء أخذته من العرب، فقال: قم یا أصمعیّ، و أفعل ذلک، فقمت و امسکت ناصیته و جعلت اذکر عضوا عضوا، واضع یدی علیه، و انشد ما قالته العرب إلی أن بلغت حافره، فقال خذه فاخذت الفرس و کنت إذا أردت أن اغیضه رکبته و اتیته.

صنّف «غریب القرآن» «خلق الانسان» «الاجناس» «الانواء» «الهمزه» «المقصور و الممدود» و «الصّفات» «خلق الفرس» «الابل» «الخیل» «الشّاه» «المیسر و القداح» «الامثال» «فعل و أفعل» «الاشتقاق» و «ما اتّفق لفظه و اختلف معناه» «کتاب الفرق بین الاخبیه» «کتاب الوحوش» «کتاب الاضداد» «کتاب الالفاظ» «کتاب السلاح» «کتاب اللّغات» «کتاب میاه العرب» «کتاب النّوادر» «کتاب اصول الکلام» «کتاب القلب و الابدال» کتاب جزیره العرب «کتاب معانی الشعر» «کتاب المصادر» «کتاب الاراجیز» «کتاب النّخله» «کتاب النّبات» «کتاب نوادر الاعراب» و غیر ذلک. و لم تبیض لحیته إلّا لمّا بلغ ستین سنه، روی له أبو داود و التّرمذی، و مات سنه ستّ عشره و قیل خمس عشره. و مأتین عن ثمان و ثمانین سنه ذکر فی جمع الجوامع. و من شعره فی جعفر بن عبد الملک البرمکی:

إذا قیل: من للنّدی و العلی***من النّاس؟ قیل الفتی جعفر

و ما إن مدحت فتی قبله***و لکن بنی جعفر جوهر (1)

* * *

انتهی و ذکره قبل ذلک أیضا ابن خلّکان المورّخ فقال بعد التّرجمه و ذکر تاریخ ولادته: قال ابو العینا: کنّا فی جنازه الاصمعی، فحدّثنی أبو قلابه حبیش بن عبد الرحمان الجرمی الشّاعر فأنشدنی لنفسه:

لعن اللّه أعظما حملوها***نحو دار البلی علی خشبات

* * *

ص: 158


1- بغیه الوعاه 2: 112- 113

أعظما تبغض النبیّ و أهل ال***بیت و الطّیبین و الطّیبات

* * *

قال: و حدّثنی أبو العالیه الشّامی و أنشدنی، بقوله:

لا درّ درّ نبات الأرض إذ فجعت***بالأصمعیّ لقد أبقت لنا اسفا

عش ما بدالک فی الدّنیا فلست تری***فی النّاس منه و لا من علمه خلفا

* * *

قال: فعجبت من اختلافهما فیه انتهی.

و قال أیضا قبل ذلک و کان جدّه علیّ بن اصمع سرق بسفوان- و هو کصفوان اسم موضع بین البصره و البحرین- فأتوا به علیّ بن أبی طالب علیه السّلام فقال: جیؤنی بمن یشهد انّه اخرجها من الرّجل، قال: فشهد بذلک عبده، فامر بقطع یده من أشاجعه، فقیل له: یا أمیر المؤمنین ألا قطعته من زنده، فقال: یا سبحان اللّه! کیف یتوکأ؟ کیف یصلی؟ کیف یأکل، فلما قدم الحجاج بن یوسف البصره أتاه علیّ بن اصمع فقال:

أیها الأمیر إن ابویّ عقّانی فسمیانی علیا، فسمّنی أنت، فقال ما أحسن ما توسّلت به، قد ولّیتک سمک البارجاه، و أجریت لک فی کلّ یوم دانقین فلوسا، و اللّه لئن تعدیتهما لاقطعنّ ما أبقاه علی من یدک.

أقول و نظیر هذا النّاصب الخبیث الخنزیر، فی أبناء الزّناء و أولاد الادعیاء کثیر، و فی طیّ کتابنا هذا إلی ذکر جماعه من اولئک الارجاس الخبیثه النّطف أومی و أشیر، و أخبث من سمعت به منهم: هو حریز بن عثمان الرّحبی الملعون فقد ذکر فی حقّه ابن الاثیر الجزری الشّافعی فیما نقل عن کتابه الکامل انّه کان ناصبیا یبغض علیا علیه السّلام و یشتمه کل یوم سبعین مرّه بکره، و سبعین مرّه عشیا، و کأنّه اقتدی فی ذلک بامام أولاد الزّنا معاویه، حیث کان یلعن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی قنوتاته، و یظهر البراءه منه فی خطبه و محاوراته؛ و یبذل الجهد فی تخطئته و تخفیفه، بحیث نقل عن ابن ابی الحدید المعتزلی المدائنی انّه ذکر فی شرحه علی نهج البلاغه أنّ معاویه

ص: 159

بذل لسمره بن جندب مأه الف درهم حتّی یروی أنّ هذه الآیه نزلت فی علیّ علیه السّلام: و من النّاس من یعجبک قوله فی الحیاه الدّنیا و یشهد اللّه علی ما فی قلبه و هو الدّ الخصام و إذا تولّی سعی فی الأرض لیفسد فیها و یهلک الحرثّ و النّسل و اللّه لا یحبّ الفساد و انّ الآیه الثانیه فی ابن ملجم و هی قوله: و من النّاس من یشری نفسه ابتغاء مرضات اللّه و اللّه رؤف بالعباد، فلم یقبل فبذل مأتی الف درهم فلم یقبل فبذل له ثلاثمأه ألف فلم یقبل، فبذل له أربعمأه ألف فقبل (1) و قد تقدّم فی ذیل ترجمه أحمد بن الحسین النّحوی المعروف بابن الخبّار انّ شیخنا الصّدوق رحمه اللّه قال ما رأیت أنصب من أحمد بن الحسین الضبی و بلغ من نصبه انّه کان یقول: اللهمّ صلّ علی محمّد فردا، و یمتنع من الصّلاه علی آله فانظر ما إلی مقتضیات النّطف الخبیثه و الشّجره الملعونه، و اعتبروا یا اولی الأبصار، ثمّ انّ من جمله ما یشتبه حکایه تبرّی علی بن أصمع الاصمعی الملعون عن اسمه المیمون فی محضر مخدومه المابون هو ما نقل عن کتاب «حلیه الاولیاء» للحافظ أبی نعیم الأصبهانی فی حقّ مخدوم مخدومه الملک الجبّار الدّعی الشقی عبد الملک بن مروان الاموی، و هو أنّه لما قدم علیه علیّ بن عبد اللّه بن العبّاس، الّذی سمّاه أمیر المؤمنین علیه السّلام باسمه، و کناه بکنیته فی أوّل یوم من ولادته و ذلک حیث لم یحضر أبوه صلاه الظّهر، فسأله علیّ علیه السّلام عنه؛ فقالوا له: ولد له ولد، فلمّا صلّی علیّ علیه السّلام، قال امضوا بنا إلیه فاتاه فهنأه فقال شکرت الواهب، و بورک لک فی الموهوب، ما سمّیته فقال أو یجوز لی ان أسمیه حتّی تسمیه أنت فأمر به فاخرج إلیه فاخذه فحنّکه و دعی له، ثمّ ردّه إلیه. و قال له خذ اتیک أبا الاملاک قد سمّیته علیا و کنیته أبا الحسن، فبقی له ذلک إلی ان قام معاویه خلیفه، فقال لابن عبّاس اکتم اسمه و کنیته و قد کنیته أبا محمّد فجرت علیه، هکذا قال له عبد الملک غیر اسمک و کنیتک فلا صبر لی علی اسمک و کنیتک فقال: أمّا الاسم فلا، و امّا الکنیه فاکتنی بأبی محمّد، فغیر کنیته (2) و قال صاحب «الذّیل لتاریخ ابن خلّکان» فی ذیل

ص: 160


1- شرح نهج البلاغه 4: 73.
2- حلیه الاولیاء 3: 207.

ترجمه علیّ بن ریاح اللّحمی المصری قال الشّیخ شمس الدّین اسمه علیّ لکنه صغر قال ابو عبد الرّحمن المقری کانت بنو امیه اذا سمعوا بمولود اسمه علیّ قتلوه فبلغ ذلک ریاحا فقال. هو علیّ بالتصغیر.

هذا و من جمله ماجرتنا المناسبه أیضا إلی إیراده فی اثر هذا المقام، و فیه فیض تامّ و نفع عامّ، لکونه من ذکری أهل بیت الرساله علیهم السّلام، هو ما وجدته قد روی فی بعض معتبرات الأوراق، عن الاصمعی بطریق الاطلاق، أنّه قال: کنت أطوف لیلا اذا رأیت الإمام زین العابدین علیه السّلام، تعلّق بأستار الکعبه، و هو یقول.

یا من یجیب دعاء العبد فی الظّلم***یا کاشف الضّر و البلوی من السّقم

قد نام و فدک حول البیت قاطبه***و عین مجدک یا قیوم لم تنم

انت الغفور فهب لی منک مغفره***و اعطف علی رواه الجود و الکرم

أدعوک ربّی کما یدعوک ذو سقم***فارحم بکائی بحقّ الرّکن و الحرم

* * *

فقلت: أنت علیّ بن الحسین زین العابدین، ابوک شهید کربلا؛ و جدّک علیّ المرتضی، و امّک فاطمه الزّهراء، و جدّتک خدیجه الکبری، و جدّک الأعلی محمّد المصطفی، و أنت تقول مثل هذا! فقال: ألم تقرأ قوله تعالی: فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَینَهُمْ یوْمَئِذٍ وَ لا یتَساءَلُونَ ألم تسمع قول جدّی خلقت الجنّه للمطیع و إن کان حبشیا؛ و خلقت النّار للعاصی و إن کان قرشیا هذا تمام الحدیث، و هو غریب لمنافاته طبقه الأصمعی المذکور المشهور، کما عرفت من تاریخ ولادته الّتی کانت بعد وفاه السجّاد بکثیر، إلّا أن یکون المراد رجلا آخر

ص: 161

من قدماء قبیلته المنسوبین إلی جدّه الأعلی أصمع، و من المستبعد جدّا اراده ابیه قریب الّذی هو بصیغه التصغیر کما ذکره ابن خلّکان المورّخ، فانّه ذکر فی حقّه أیضا بعد النصّ علی کونه من أعاظم فضلاء عصره، و کون اسمه عاصما، و کنیته أبا بکر، أنّ مولده سنه ثلاث و ثمانین، فیکون إدراکه لأواخر زمن السّجاد فی زمن صباه، و عدم بلوغ أوان مکالمته إیاه، لأنّ رحلته من الدّنیا کانت فی أواخر محرّم الحرام، من سنه خمس و تسعین من الهجره المقدّسه بلا کلام، نعم قد أورد المحدّث النّیسابوری فی کتاب رجاله ترجمه بالخصوص لمحمّد بن اسحاق الاصمعی و قال هو رجل معروف من علماء الفقه و الادب، و کان عامیا ناصبیا، روی منقبه للسّجّاد علیه السّلام فلیتأمّل و لا یغفل.

469- عبد الملک بن محمد «ابو منصور الثعالبی»

الامام المتبحر المشهور ابو منصور عبد الملک بن محمد بن اسماعیل الثعالبی الفراء(1) النّیسابوری الأدیب اللّغوی صاحب التّصانیف الفاخره السائره الدائره مثل کتاب «یتیمه الدّهر» و کتاب «فقه اللّغه» و کتاب «سحر البلاغه و سرّ البراعه» فی طریق الکتابه إلی الأشخاص المختلفه و کتاب «من غاب عنه المطرب» یشتمل علی محاسن الألفاظ الدّعجه و بدائع المعانی الأرجه من الرّبیعیات و الغزلیات و الخمریات و الاخوانیات و المدیح و ما ینضاف إلیها و کتاب «سرّ الأدب» فی دقائق اللّغات العربیه، و الألفاظ المترادفه و المعانی المتقاربه و أمثال ذلک.

ذکره الدّمیری فی «حیاه الحیوان» فقال: و یقال للإمام العلّامه أبی منصور عبد الملک النّیسابوری رأس المؤلّفین، و امام المصنّفین الإمام الأدیب؛ صاحب التّصانیف

ص: 162


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 12: 44. تاریخ ابن الوردی 1: 479، ریحانه الادب 1: 365، شذرات الذهب 3: 246، الکنی و الالقاب 2: 128، مرآه الجنان 3: 53، معاهد التنصیص 3: 266؛ مفتاح السعاده 1: 187، نزهه الالباء 365، هدیه العارفین 1: 625.

الفائقه، و الآداب الرّائقه کثمار القلوب و «فقه اللّغه» و «یتیمه الدّهر فی محاسن أهل العصر» و غیر ذلک من التّصانیف، و الثعالبی منسوب لخیاطه جلود الثّعالب و عملها، لانّه کان فراء و «یتیمه الدهر» هی أکبر کتبه و أحسنها، و فیه یقول أبو الفتوح نصر اللّه بن فلاقس الإسکندرانی:

أبیات أشعار الیتیمه***أبکار أفکار قدیمه

ماتوا و عاشت بعدهم***فلذلک سمیت الیتیمه

* * *

قال: و من شعر أبی منصور الثّعالبی:

یا سیدا بالکرمات ارتدی***و انتقل العیوق و الفرقدا

مالک لا تجری علی مقتضی***مودّه طال علیها المدی

إن غبت لم اطلب هذا سل***یمان بن داود نبیّ الهدی

تفقّد الطّیر علی شغله***فقال مالی لا أری الهدهدا

* * *

توفّی فی سنه تسع و عشرین، و قیل سنه ثلاثین و أربعمأه انتهی (1) و قد ذیل الشّیخ الأدیب الماهر و الشّاعر الکابر، أبو الحسن علیّ بن الحسن بن أبی الطیب الباخرزی من تلامذه إمام الحرمین المشهور- المذکور بعد هذه التّرجمه إنشاء اللّه- کتاب «الیتیمه» بکتاب طریف یکثر عنه النقل فی کتب المتأخّرین سمّاه «دمیه القصر» بضمّ الدّال فی الأول، و فتح القاف فی الثانی، ثمّ علّق علی ذیل ترجمه هذا الرّجل، سمیه الشّیخ أبو الحسن علی بن زید البیهقی؛ کتابه الموسوم ب «وشاح الدّمیه».

هذا. و من لطائف أشعار صاحب «الدّمیه» ما یخاطب به شیخه إمام الحرمین، و کان قد تألم ضرسه بقوله:

حلّ الإمام الحبر عن علّه***فی ضرسه لم تک معتاده

لسانه فتّت أسنانه***و السّیف قد یأکل أغماده

* * *

و منها قوله:

ص: 163


1- حیاه الحیوان 1: 163- 164.

کم راکب لم یترجل ماشیا***و عقله دون عقول الماشیه

تعجبه عاشیه تحملها***أمامه فی السّوق بعض الحاشیه

لم یأتنی حدیثه قبل فهل***أتاک یا صاح حدیث الغاشیه

* * *

و منها قوله:

إنسان عینی قطّ ما یرتوی***من ماء وجه ملحت عینه

کذلک الإنسان ما یرتوی***من شرب ماء ملحت عینه

* * *

و منها قوله:

قالت و قد ناقشت عنها کلّ من***لاقیته من حاضر أو بادی

أنا فی فؤادک فارم طرفک نحوه***تربی فقلت لها و این فؤادی

و لکم تمنیت الفراق مغالطا***و احتلت فی استثمار غرس ودادی

و طمعت منها بالوصال لأنّها***تقضی الأمور علی خلاف مرادی

* * *

أقول و من جمله ذلک قوله:

ساری الدّیم بذی سلم و هناک الم فلم یتم***حتّی النّیم فیه ازدحم فلا جرم صافح ثم

نعمی النّعم غنم الغنم بکی الرهم حتی ابتسم***فهوادم قم یا صنم عذب الشّیم و اسبق فلم

یبق الم و لا ارتکم غمام غم لما بغم***ظبی ظلم بدر الظّلم بالملتثم ...

* * *

و هی طویله خرج منها إلی المدیح کما ذکره الصّفدی ثمّ قال قلت: أقصر ما صنع القدماء من الرّجز ما کان علی جزئین کقول درید یوم هوازن:

یا لیتنی فیها جذع***أحبّ فیها و أضع

* * *

ص: 164

حتّی صنع أبو النّجم أرجوزه علی جزء واحد هی مشهوره أوّلها:

طیف الم بذی سلم.

و له أیضا أرجوزه ملیحه علی جزو واحد کما انّ لبعضهم الأرجوزه علی جزوین و إن کان المشهور منها علی ثلاثه أجزاء، و قد تقدّم بیان المراد بالأرجوزه مع الإشاره الکامله إلی سائر بحور الشّعر أیضا فی ضمن ترجمه رؤبه الشّاعر فلیراجع.

و نقل فی کیفیه وفاته انّه بعد ما سافر کثیرا و تعزب و رأی عجائب قتل آخرا بباخزر نیسابور و ذهب دمه هدرا سنه سبع و ستّین و أربعمأه فی مجلس انس و اللّه العالم.

470- عبد الملک بن عبد اللّه الجوینی «امام الحرمین»

العالم المشهور و مسلم الجمهور ضیاء الدین ابو المعالی عبد الملک بن الشیخ ابی محمد عبد اللّه بن یوسف بن عبد اللّه الجوینی الشافعی الملقب امام الحرمین(1)

استاد الإمام الغزالی و غیره فی الفقه و الأدب و الاصولین، نقل ابن خلّکان المصری عن أبی سعید السّمعانی انّه قال بعد الإطاله فی الثّناء علی هذا الرّجل، و الإشاره الی تنقلاته فی البلاد من جهه تحصیل المراد و خرج إلی بغداد و صحب العمید الکندری وزیر طغلر بک السلجوقی و اخی السّلطان الب ارسلان المشهور مدّه یطوف معه و یلتقی فی حضرته بالاکابر من العلماء و یناظرهم و یحتک بهم حتّی تهذب فی النّظر و شاع ذلک و ذکر شیخنا ابن الاثیر فی تاریخه فی سنه ستّ و خمسین و أربعمأه و قال انّ الوزیر المذکور کان شدید التّعصّب علی الشّافعیه کثیر الوقیعه فی الشّافعی، حتّی بلغ من تعصّبه

ص: 165


1- له ترجمه فی: الانساب 144؛ تبیین کذب المفتری 278، دمیه القصر 196؛ ریحانه الادب 1: 170، شذرات الذهب 3: 358، طبقات ابن هدایه اللّه 61، طبقات السبکی 5: 165، العبر 3: 291، الکنی و الالقاب 2: 54، مفتاح السعاده 1: 440؛ المنتظم 9: 18، النجوم الزاهره 5: 121. وفیات الاعیان 2: 341

انّه خاطب السّلطان ألب أرسلان السّلجوقی فی لعن الرافضه علی منابر خراسان، و أضاف إلیهم الأشعریه، فأنف ذلک ائمّه خراسان منهم: ابو القاسم القشیری، و امام الحرمین الجوینی، ففارقوا خراسان و أقام إمام الحرمین أربع سنین بمکه یدرّس، و یفتی، فلهذا لقّب إمام الحرمین، فلمّا جاءت الدّوله النّظامیه احضر من انتزج منهم و أکرمهم، و أحسن الیهم (1) انتهی.

و المراد بالدّوله النّظامیه زمن وزاره نظام الملک الحسن بن علیّ الخراسانی، المتقدّم ذکره فی باب الحاء- للسّلطان ألب أرسلان المذکور، و ولده ملک شاه المشهور هذا و قد ذکره القاضی ابن خلّکان المورّخ أیضا فی ذیل ترجمته للسّلطان المتأخّر، فقال ان المقتدی بأمر اللّه الخلیفه العبّاسی جهّز الشّیخ أبا إسحاق الشّیرازی الفیروز آبادی صاحب «التّنبیه» و «المهذّب» و غیرهما إلی نیسابور سفیرا له فی خطبه ابنه الملک جلال الدوله، فنجّز الشّغل، و ناظر إمام الحرمین هناک، فلمّا أراد الإنصراف من نیسابور خرج إمام الحرمین إلی وداعه، و أخذ برکابه، حتّی رکب ابو اسحاق بغلته و ظهر له فی خراسان منزله عظیمه، و کانوا یأخذون من التّراب الّذی وطئته بغلته، فیتبرکون به (2)، و کان إماما عالما عابدا ورعا زاهدا، و توفّی فی سنه ستّ و سبعین و أربعمأه و توفّی إمام الحرمین فی سنه ثمان و سبعین و أربعمأه، و غلقت الأسواق یوم موته، و کسر منبره بالجامع، و کانت تلامذته قریبا من أربعمأه نفر، فکسروا محابرهم و أقلامهم؛ و أقاموا علی ذلک عاما کاملا انتهی (3).

و ذکره ایضا صاحب «تلخیص الآثار» فی ذیل ترجمه جوین فقال هی ناحیه بین خراسان و قهستان، کثیره الخیرات، وافره الغلّات؛ و هی أربعمأه قریه علی أربعماه قنات منشأها من مرتفع من الأرض؛ و القری علی مستسفل احدیهما بجنب الأخری.

ص: 166


1- الکامل فی التاریخ 10: 33.
2- وفیات الاعیان 4: 375.
3- وفیات الاعیان 2: 341- 343.

ینسب إلیها أبو المعالی عبد الملک بن أبی محمّد إمام الحرمین مارأت العیون مثله فی غزاره العلم، و فصاحه اللّسان، صنّف نهایه المطلب عشرین مجلّدا توفّی سنه ثمان و ثمانین و اربعمأه (1) أقول و قد عرفت تاریخ وفاته الحقّ من کتاب ابن خلّکان المعتبر الموثّق فلا فرق.

و امّا کتاب «نهایه» المذکور فهو فی فقه المذهب، و له أیضا کما فی «الوفیات» و غیره مختصر منه سمّاه «تلخیص نهایه المطلب» و کتاب آخر سمّاه «الشّامل فی اصول الدّین» و کتاب سمّاه «البرهان فی اصول الفقه» و کتاب «تلخیص التّقریب» و کتاب «اللّمع» و کتاب «الارشاد» و کتاب «غیاث الامم فی الامامه» و «الورقات» فی جمع تقریرات دروسه و مجالسه و «مدارک العقول» و «العقیده النّظامیه» و هی آخر مصنّفاته و غیر ذلک. و قد یقال انّه أتی علی جمیع المصنّفات من والده، فتصرّف فیها حتّی زاد علیه فی التّحقیق و التّدقیق، و کان معظم قرائته أیضا علیه فی الفقه و غیره، ثمّ قرأ بعد موته و تفویض أمر المدرسه إلی نفسه، علی الشّیخ أبی القاسم الاسکافی الاصولی الإسفراینی بمدرسه البیهقی و غیره، و کان والده المذکور أیضا من أعاظم علماء وقته و إماما فی التّفسیر و الاصول و العربیه و الأدب، کما عن تاریخ السّمعانی المتقدّم ذکره و قال أیضا فیما نقل عن تاریخه الّذی هو ذیل علی تاریخ الخطیب البغدادی، المتقدّم ذکره فی باب الاحمدین- قرأ الأدب أوّلا علی أبیه یوسف بجوین، ثمّ قدّم نیسابور و اشتغل بالفقه علی المفتی ابن المفتی أبی الطیب سهل بن محمّد بن سلیمان الصّعلوکی النیسابوری الفقیه الشافعی، ثمّ انتقل إلی أبی بکر القفّال المروزی- المذکور قبله- و اشتغل علیه بمرو و انتفع به و اتقن علیه المذهب و الخلاف، فلما تخرج علیه عاد إلی نیسابور سنه سبع و اربعمأه، و تصدّر للتّدریس، و الفتوی و تخرج علیه خلق کثیر منهم ولده إمام الحرمین؛ و کان مهیبا لا یجری بین یدیه إلا الجدّ، و صنّف «التّفسیر الکبیر» المشتمل علی أنواع العلوم. و صنّف فی الفقه «التبصره» و «التّذکره» و «مختصر المختصر» و

ص: 167


1- راجع آثار البلاد 352.

«الجمع» و «السّلسله» و «موقف الامام و المأموم» و غیر ذلک من التّعالیق و سمع الحدیث الکثیر، و توفّی فی ذی القعده سنه ثمان و ثلاثین و أربعمأه (1).

471- عبد الملک بن علی البابی الحلبی الشافعی

الامام العلامه بزعم علماء العامه جمال الدین عبد الملک بن علی بن ابی المنی البابی الحلبی الشافعی(2)

الفقیه المقری الضّریر المعروف بعبید النّحوی، قال صاحب «البغیه» بعد التّرجمه بهذه النّسبه: ولد فی حدود سنه ستّ و ستّین و سبعمأه، و رأیت بخط صاحبنا المحدّث شمس الدین السّخاوی: تلا بالسّبع علی العز الحاضری، و تخرّج به، و أخذ عنه النّحو و غیره، و أخذ الفقه عن الشّرف الأنصاری، و سمع علیّ بن صدیق الصحیح و ناب عنه فی الخطابه و الإمامه بالجامع الاموی بحلب، و جلس للإقراء بها؛ و انتفع به النّاس، و کان إماما عالما بالعربیه و القراءات، متقدّما فیهما، فاضلا بارعا، خیرا دینا، صالحا منجما عن النّاس قلیل الرّغبه فی معالطتهم، عفیفا لا یقبل من أحد شیئا، جمع کتابا فی الفقه مما لیس فی الروضه و أصلها و «المنهاج» و مات فی جمادی الاخره سنه تسع و ثلاثین و ثمانماه، و کانت جنازته حافله انتهی.

و هو غیر عبد الملک بن علی الهروی الادیب اللغوی الّذی نقل فی حقّه عن الصّفدی انّه کان مؤدّبا بهراه، قرأ علیه أکثر فضلائها و صنّف «المحیط فی اللّغه» و کتاب «المنتخب فی تفسیر الرمانی و کتاب «الصّفات و الأدوات الّتی یبتدی ء بها الأحداث» (3) فانّه من قدماء العلماء و مات سنه تسع و ثمانین و أربعمأه»؛ ثمّ المراد بالرّمانی هو علیّ بن عیسی الورّاق الآتی ذکره و ترجمته انشاء اللّه.

ص: 168


1- الانساب.
2- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 111 الضوء اللامع 5: 87.
3- بغیه الوعاه 2: 111.

472- عبد الواحد بن احمد الملیحی الهروی اللغوی

اللافظ الحلوی و الحافظ اللغوی ابو عمر عبد الواحد بن احمد بن ابی القاسم بن محمد بن داود بن ابی حاتم الملیحی الهروی(1)

قال صاحب «البغیه» فی ذیل ترجمته بهذه النّسبه: قال الصفدی: من أهل الادب و الحدیث، أخذ عن صاحب الغریبین- یعنی به احمد بن محمّد الهروی المشهور المتقدّم ذکره علی التّفصیل- و صنّف: «الردّ علی أبی عبید فی غریب القرآن» و کتاب «الرّوضه»، فیها ألف حدیث صحیح، و ألف غریب، و ألف حکایه؛ و ألف بیت شعر، مات سنه ثلاث و ستّین و أربعمأه انتهی.

و المراد «بغریب القرآن» و «غریب الحدیث» المتکرّر ذکرهما فی هذه الأبیان: هو ما یکون من غریب اللّفظ، و غریب الفقه، و یمکن أن یتأتی فی ضمن کلّ من الأقسام الأربعه للحدیث أو الثّلاثه، بناء علی خروج الموثّق منها، کما هو معتقد علماء الجمهور، فمن القبیل الاوّل: ما جاء فیه من غامض بعید الفهم، قلیل الإستعمال و دقیق المعنی، بعید الغور، و قد أکثروا التّصنیف فیه، و أوّل من صنّفه النضر بن شمیل البصری- المتقدّم إلی ذکره الإشاره- فی ذیل ترجمه خلیل بن أحمد النّحوی، و قیل:

أبو عبیده اللّغوی، و هو معمّر بن المثنی التمیمی البصری، ثمّ أبو عبید الّذی هو من غیر هاء، و اسمه القاسم بن سلّام بتشدید اللّام، و کان هو أیضا من اللغویین الأعلام، ثمّ ابن قتیبه الدّینوری- المتقدم ذکره فی هذا الباب- ثمّ الخطّابی السّابق إلیه الإشاره فی أواخر باب الحاء، ثمّ جار اللّه الزّمخشری صاحب «الکشّاف» ثمّ الجزری المشهور، صاحب «النّهایه الأثیریه» فی معانی الأخبار، کما ذکره الفاضل الطیبی بهذا التّرتیب فی شرحه علی «مصابیح البغوی» فی ذیل ترجمه غریب اللّفظ و الفقه من أقسام الحدیث، ثمّ أنّه قال: و نرجوا أن یکون الکشف عن حقایق السّنن، و هو اسم شرحه المذکور،

ص: 169


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 119، ریحانه الادب 6: 362.

و قد أجاز فی القبیلین الغریب اللّفظ و الفقه، و أنعم فی المعانی و الدّقائق، و أجود ما جاء مفسّرا فی روایه أخری، و من القبیل الثّانی ما تضمّنه من الأحکام و الآداب المستنبطه منه، و هو من دأب أئمّه کما لک، و أبی حنیفه: و الشّافعی، و أحمد، و فیه مصنّفات ک «معالم السّنن» للخطابی و «التّمهید» لابن عبد البرّ.

473- عبد الواحد بن محمد التمیمی الآمدی

القاضی ناصح الدین ابو الفتح عبد الواحد بن محمد بن عبد الواحد التمیمی الآمدی(1)

صاحب کتاب «الغرر و الدّرر» الجامع الکلم المنسوبه إلی سیدنا أمیر المؤمنین علیه السلام ذکره سمینا العلّامه المجلسی فی مقدّمات «بحار الانوار» فی ضمن الإشاره إلی أسماء المصنّفین فی الأخبار من جمله علمائنا الأخیار؛ و عدّ کتابه المشار إلیه أیضا من جمله الکتب المعتبره الّتی ینقل عنها فی «البحار» فقال عند عدّه للکتب و کتاب «العیون و المحاسن» لمّا کان مقصورا علی الحکم و المواعظ لا یضرنا جهاله مصنّفه، و عندنا منه نسخه مصحّحه قدیمه، و هو مشتمل علی غرر الحکم، و زاد علیه کثیرا من درر الکلم، الّتی لم یعثر علیها الآمدی، و یظهر ممّا سننقل عن ابن شهر آشوب انّ الآمدی کان من علمائنا، و أجاز له روایه هذا الکتاب، ثمّ قال: و قال یعنی ابن شهر آشوب المذکور فی «معالم العلماء»: عبد الواحد بن محمّد بن عبد الواحد الآمدی التّمیمی له «غرر الحکم و درر الکلم» یذکر فیه أمثال أمیر المؤمنین علیه السلام و حکمه (2) انتهی.

و تقدّم الکلام علی ترجمه آمد فی ذیل ترجمه الحسن بن بشر الآمدی النّحوی

ص: 170


1- له ترجمه فی: الذریعه 16: 38 و فیه انه توفی سنه 510، ریاض العلماء خ، ریحانه الادب 1: 62، فوائد الرضویه 259، الکنی و الالقاب 2: 7، مستدرک الوسائل 3: 491، معالم العلماء 72؛ و انظر مقدمه شرح الغرر و الدرر
2- بحار الانوار 1: 34

و فی «القاموس» انّه بلد بالثّغور و المشهور أنّه بمدّ الأوّل و ضمّ الثّانی، و إن احتمل کونه بالفتح و عن صاحب کتاب «تقویم البلدان» أنّه قال آمد بمدّ الالف و کسر المیم و فی آخرها دال مهمله من بلاد الجزیره، بین دجله و الفرات من دیار بکر، من الأقلیم الرّابع، کثیره الشّجر و الزرع؛ علیها سور علی غایه الحصانه.

هذا و أمّا کتاب «غرر الحکم» فهو موضوع علی ترتیب حروف المعجم، یذکر فیه الکلمات الجامعه المرتضویه، الّتی شواهد صحّه صدورها معها، و من کلّ موضونه جمعها، و هو فیما یزید علی أربعه آلاف بیت کتابه، و علی عشره أضعاف منها فقره و عباره، مع انّها غیر الکلمات المأه المشهوره نسبتها إلیه، و غیر ألف کلمه جمعها ابن ابی الحدید المعتزلیّ، فی کتاب شرحه علی «نهج البلاغه» قرب الختام، تذییلّا علی ما جمعه منها صاحب «النّهج» فی أواخر الکتاب، مضافا إلی سائر ما جمعه فضلاء الفریقین فی هذا الباب، بحیث ذکر قطب الدّین الکیدری الآتی ذکره و ترجمته إنشاء اللّه تعالی- فی باب المحمّدین- فی شرحه علی «النّهج» أیضا، نقلا عن صاحب کتاب «المنهاج، انّه قال: سمعت بعض العلماء بالحجاز، ذکر انّه وجد بمصر مجموعا من کلام أمیر المؤمنین علیه السلام، فی نیف و عشرین مجلّدا، قلت: و لا بدع فی ذلک لمن کان باب مدینه علم الرّسول و حکمته، بل ناطقا عن اللّه سبحانه و تعالی فی بریته، کما قال فی محکم کتابه الکریم: و لو انّ ما فی الارض من شجره أقلام و البحر یمدّه من بعده سبعه أبحر ما نفدت کلمات اللّه إنّ اللّه عزیز حکیم: ثم أنّ صاحب التّرجمه، بعد ما ذکر فی أوائل کتابه المذکور، انّ أبا عثمان الجاحظ المشهور، قد جمع مأه کلمه من الکلمات المختصره البلیغه له علیه السّلام، قال و أنا جمعت ألف ضعف علیه إلی آخر الکلام، و قد مرّ فی ترجمه مولانا الآقا جمال الدین الخوانساری رحمه اللّه أنّ له شرحا بالفارسیه علی هذا الکتاب، ینتظم فی ضمن مجلّدتین کبیرتین کتبه باشاره ملک وقته الشّاه سلطان حسین فلیلاحظ.

بقی الکلام فی کتاب «الشّهاب» الّذی کثر عنه النّقل أیضا فی کتب الأصحاب،

ص: 171

و متضمّن لألف کلمه کامله من الحکم و الاداب؛ فنقول لیس هو من جمع کلمات أمیر المؤمنین فی شی ء، بل هو من تألیفات القاضی أبی عبد اللّه محمّد بن سلامه بن جعفر القضاعی المغربی، و فی جمع کلمات النبی صلی اللّه علیه و آله و خصوص الحدیث المصطفوی و مؤلفه المذکور من اعاظم علماء العامه و افاضل قدماء الامه قال السید الفقیه حسین بن السید حیدر الکرکی فی اواخر بعض اجازاته الفاخره و یروی العلامه رحمه اللّه کتاب الشهاب فی الحکم و الاداب عن رسول اللّه (ص) تألیف القاضی ابی عبد اللّه محمد بن سلامه القضاعی المغربی و سائر مصنّفاته و روایاته، عن والده عن السید فخار بن معد الموسوی، عن القاضی أبی الفتح محمّد بن أحمد المندائی، عن أبی القاسم بن الحصین، عن القاضی أبی عبد اللّه القضاعی، و هذا الکتاب شرحه جماعه من علمائنا، منهم: الشّیخ قطب الدّین الراوندی و منهم السید أفضل الدّین الحسن بن علیّ الماهابآدی صاحب «شرح اللّمع» و کتاب آخر فی الاعراب، و دیوان الشّعر و غیرها، و هو شیخ روایه سمیه الشّیخ الأدیب أفضل الدّین الحسن بن فادار القمی الّذی هو من مشایخ الشّیخ منتجب الدّین، و منهم الشّیخ الإمام أبو الفتوح الحسین بن علیّ الخزاعی الرّازی، و منهم الشّیخ برهان الدّین محمّد بن أبی الخیر الحمدانی، قلت: و منهم السید فضل اللّه الراوندی- الآتی ذکره و ترجمته انشاء اللّه- و هو کتاب جید کما ذکره الشّیخ حسن بن الشّهید الثّانی. و شرحه من العامه أیضا جماعه منهم عبید اللّه بن احمد الکاتب- الآتی ترجمته عنقریب- و المراد بالشّیخ برهان الدّین المذکور، هو العالم المفسّر المشهور، أبو الحارث محمّد بن علیّ بن أبی سلیمان الحمدانی القزوینی، الّذی نسب إلیه أیضا الشّیخ منتجب الدّین القمیّ فی فهرسته لعلماء الإمامیه کتاب «مفتاح التّفسیر» و «دلائل القرآن» و «عین الاصول» و نروی أیضا کتاب «الشّهاب» المذکور بأسانید أخری، منها عن السید محیی الدّین بن زهره الحسینی الحلبی، عن عمّه السید حمزه بن علیّ الحسینی عن علیّ بن جراده، عن محمّد بن أحمد الدّیباجی، عن القاضی أبی عبد اللّه الحسین بن مفرح، عن مؤلّفه الشّیخ ابی عبد اللّه المذکور؛ و أمّا کتاب صاحب الترجمه، فلم أجد إلیه إلی الآن فی کتب علمائنا الأعیان سندا ینتهی إلی مؤلّفه المذکور. و کان المؤلّف من جمله معاصری

ص: 172

شیخنا الطّوسی، و سیدنا المرتضی و الرّضی رحمهم اللّه تعالی فلیلاحظ- و هو غیر الآمدی الاصولی، صاحب کتاب «الاحکام» و غیره فانّ اسمه علیّ بن محمّد بن سالم التغلبی الآمدی، و سوف تأتی ترجمته بالتّفصیل مع تتمّه کلام فیها یتعلّق بهذا المقیل انشاء اللّه، هذا. و قد یطلق الامدی أیضا نادرا علی عبد اللّه بن عقیل النّحوی، کما عرفته من نسبه أبی العبّاس الشّمنی فلیلاحظ.

474- عبد الوهاب بن ابراهیم «عز الدین الزنجانی»

الفاضل الادیب عبد الوهاب بن ابراهیم الملقب بعز الدین الزنجانی(1)

صاحب کتاب التّصریف الّذی شرحه العلّامه التفتازانی فی أوائل أمره و مبادی عمره، کان عزیز العلم، جید التصرف، سدید التألیف. حصین القول، مبین الکلام ذکره صاحب «تلخیص الآثار» فی ضمن ترجمته لزنجان الّذی هو من بلاد آذربایجان فقال مدینه مشهوره بارض الجبال، بین أبهر و خلخال، جاده الرّوم و خراسان، أهلها أحسن النّاس ظرافه، فی جبالها معادن الحدید، و إذا وقع بها جدب فلا یبیعون الخبز إلّا مع الحدید، ینسب إلیها الإمام الفاضل عبد الوهّاب بن إبراهیم الملقّب بعزّ الدّین الزّنجانی کان عزیز العلم.

475- عبید اللّه بن محمد بن جرو الاسدی

الشیخ الفاضل العالم ابو القاسم عبید اللّه بن محمد بن جرو الاسدی(2)

النّحوی العروضی المعتزلی قال صاحب «البغیه» قال یاقوت: من أهل الموصل قدم بغداد و قرأ علی شیوخها، و سمع من أبی عبید اللّه المرزبانی، و أخذ الأدب عن الفارسی و الرّمّانی و السّیرافی، و کان ذکیا حاذقا، جید الخطّ، صحیح الضبط، عازما بالقراءات و العربیه، امّ لعضد الدّوله و کان یلثغ بالرّأ غینا، فقال له الفارسی ضع ذبابه القلم تحت لسانک لتدفعه بها، و اکثر مع ذلک تردید اللّفظ بالرّاء؛ ففعل فاستقام له اخراج الرّاء من مخرجها.

ص: 173


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 122، ریحانه الادب 2: 386
2- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 128، معجم الادباء 5: 5.

صنّف «تفسیر القرآن»- ذکر فی بسم اللّه الرحمن الرحیم مأه و عشرین وجها «الموضّح فی العروض» «المفصّح فی القوافی» الأمد فی علوم القراءات مات یوم الثلاثاء لاربع بقین من رجب سنه سبع و ثمانین و ثلاثمأه انتهی (1).

و هو غیر القاضی عبید اللّه بن محمد بن ابی البرده النّحوی اللّغوی المعتزلی أبی محمد القصری: من قصر الزّیت؛ بالبصره مصنّف کتاب الانتصار السّیبویه علی المبرّد، و مسائل سألها أبا عبد اللّه البصری فی إعجاز القرآن و غیر ذلک.

و هو أیضا غیر عبید اللّه بن محمد بن جعفر بن محمد الازدی ابی القاسم النحوی الرّاوی عن ابن قتیبیه و ابن ابی الدّنیا، و عنه المعافی بن زکریا و غیره- و ضعّف و له «کتاب الاختلاف» و کتاب النّطق» مات سنه ثمان و أربعین و ثلاثمأه.

و هو أیضا غیر أبی محمد عبید اللّه بن محمّد بن علیّ بن شاه مردان، صاحب کتاب «خلائق الآداب فی اللّغه» کما عن یاقوت.

476- عبید اللّه بن احمد القرشی الاشبیلی

الشیخ المتبحر الامام عبید اللّه بن احمد بن عبید اللّه بن محمد بن عبد اللّه ابو الحسین بن ابی الربیع القرشی الاموی العثمانی الاشبیلی(2)

إمام أهل النّحو فی زمانه، ذکره جلال الدّین السّیوطی بهذه النّسبه، ثمّ قال:

ولد فی رمضان سنه تسع و تسعین و خمسمأه و قرأ النّحو علی الدبّاج و الشّلوبین، و أذن له أن یتصدّر لاشغاله، و صار یرسل إلیه الطّلبه الصّغار، و یحصل له منهم ما یکفیه، فإنّه کان لا شی ء له، و أخذ القراءات عن محمّد بن أبی هارون التمیمی، و سمع من القاسم بن بقی و غیره.

و جاء الی سبته لمّا استولی الفرنج علی اشبیلیه، و اقرأ بها النّحو دهره، و لم

ص: 174


1- بغیه الوعاه 2: 128.
2- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 125.

یکن فی طلبه الشّلوبین أنجب منه؛ أخذ عنه محمّد بن عبیده الإشبیلی، و ابراهیم الغافقی و خلق؛ و روی عنه جماعه، منهم بالإجازه أبو حیان.

و صنّف «شرح الإیضاح» «الملخص القوانین» کلاهما فی النّحو، «شرح سیبویه» «شرح الجمل» عشر مجلّدات لم یشذّ عنه مسأله فی العربیه، مات سنه ثمان و ثمانین و ستّ مأه، و خلفه فی حلقته تلمیذه أبو إسحاق بن أحمد الغافقی اسندنا حدیثه فی الطبقات الکبری و ذکر فی جمع الجوامع (1) انتهی و هو غیر عبید اللّه بن احمد بن ابی الفتح النحوی المعروف بجخجخ بالجیم المفتوحه، و الخاء المعجمه الساکنه، مرّتین من تلامذه البغوی، و ابن درید، و کان ثقه صحیح الکتابه! صنّف «مجالسات العلماء» و کتاب «العزله و الانفراد» و کتاب اخبار جحظه و غیر ذلک کما عن معجم الادباء (2).

و کذلک هو غیر عبید اللّه بن احمد بن الحسین النردشیری الکاتب العارف باللّغه و الآداب صاحب «المختصر فی النّحو و الصّرف» و «عفود المرجان فی شواهد الکشف و البیان» و «شرح شهاب» القضاعی المتقدّم ذکره قریبا و «دیوان الشّعر» و کتاب «شعله القابس فی فنون من العلم» (3).

و هو ایضا غیر عبید اللّه بن احمد البلدی النحوی الّذی ذکره ایضا صاحب «البغیه» و قال: کان أعور، فاعتلت عینه الصّحیحه، حتّی أشرف منها علی العمی، فأنشد بیتین لا استطیع ذکرهما:

للحسن فی وجهه شهود***تشهد أنّا له عبید

کأنّما خدّه وصال***و صدغه فوقه صدود

یا من جفانی بغیر جرم***أقصر فقد نلت ما ترید

إن کان قد رقّ ثوب صبری***عنک فثوب الهوی جدید

* * *

و نسبته إلی البلده علی وزن البصره، و هی من جمله بلاد اندلس المتقدّم ذکرها

ص: 175


1- بغیه الوعاه 2: 125- 126
2- معجم الادباء.
3- بغیه الوعاه 2: 126

فی باب الاحمدین (1).

و منها سعید بن محمد البلدی الذی هو من شیوخ المعتزله کما فی «القاموس» و تقدّم أیضا فی ترجمه أبی علیّ الفارسی ذکر عبید اللّه بن أحمد الفزاری الّذی کان قاضی القضاه بشیراز المحروسه فلیراجع و امّا ابو بکر الخیاط الاصفهانی النّحوی، المسمّی هو أیضا بعبید اللّه، فلم یتحقّق إلی الآن إسم أبیه و کان من قدماء أهل العربیه، حافظا للدّواوین، متصرّفا فی کتب النّحو تصرّفا قویا، قدّم له یوما الوزیر أبو الفضل ابن العمید استاد الصّاحب بن عبّاد المتقدّم ذکره نعله، فاستسرف من ذلک، فقال أبو الفضل:

أالام علی تعظیم رجل ما قرأت علیه شیئا من الطّبایع للجاحظ إلّا عرف دیوان قائله، و قرأ القصیده من أوّلها إلی آخرها حتّی ینتهی إلیه، و له تألیفان فی النّحو مبسوط و مختصر و لمّا مات رثاه النّاس کما فی «طبقات النّحاه».

477- عثمان بن جنی النحوی الموصلی

الشیخ المتقدم الامام ابو الفتح عثمان بن جنی النحوی(2)الموصلی المولد و المنشأ، و البغدادی المسکن و الخاتمه، کان فی طبقه سیدینا المرتضی و الرّضی، بل من جمله مشایخ سیدنا الرّضی رضوان اللّه علیه، و قرأ علی أبی علیّ الفارسی؛ و قرأ دیوان المتنبی علی صاحبه، و شرحه، و کان أبوه جنّی مملوکا

ص: 176


1- بغیه الوعاه 2: 126.
2- له ترجمه فی: اعیان الشیعه 39: 209، انباه الرواه 2: 235، البدایه و النهایه 11: 337، بغیه الوعاه 2: 132، تاریخ بغداد 11: 311، تأسیس الشیعه 142؛ تلخیص ابن مکتوم 165، دمیه القصر 297، الفهرست لابن الندیم 134، الکنی و الالقاب 1: 246 مرآه الجنان 2: 445، معجم الادباء 5: 15، المنتظم 7: 220، نامه دانشوران 1: 277 النجوم الزاهره 4: 205، هدیه العارفین 1: 651، وفیات الاعیان 2: 410، یتیمه الدهر 1: 124.

رومیا لسلیمان بن فهد الأزدی، کما ذکره الشّمنی فی «حاشیه المغنی» و إلی هذا أشار فی قوله شعرا:

و إن أصبح بلا نسب***فعلمی فی الوری نسبی

علی إنّی أؤول إلی***قروم ساده نجب

قیاصره إذا نطقوا***إرم الدّهر ذو الخطب

أولاک دعا النّبیّ لهم***کفی شرفا دعاء نبیّ

* * *

ارم بمعنی سکت، و له أشعار حسنه و یقال انّه کان أعور و فی ذلک یقول:

صدودک عنّی و لا ذنب لی***یدلّ علی نیه فاسده

فقد و حیاتک ممّا بکیت***خشیت علی عینی الواحده

و لو لا مخافه ان لا أراک***لما کان فی ترکها فائده

* * *

و قال صاحب «البغیه» انّه ولد- جنّی بسکون الیاء معرّب کنّی- و کان من أحذق أهل الأدب و أعلمهم بالنّحو و التّصریف، و علمه بالتّصریف أقوی و أکمل من علمه بالنّحو، و سببه أنّه کان یقرأ النّحو بجامع الموصل، فمرّ به أبو علیّ الفارسیّ فسأله عن مسأله فی التّصریف، فقصّر فیها، فقال له أبو علیّ: زبیت قبل أن عصرم فلزمه من یومئذ مدّه أربعین سنه، و اعتنی بالتّصریف، و لمّا مات أبو علیّ تصدّر ابن جنّی مکانه ببغداد، و أخذ عنه الثّمانینیّ و عبد السّلام البصریّ، و أبو الحسن السمسیّ.

و قال أیضا: قال فی «دمیه القصر»: و لیس لأحد من أئمّه الأدب فی فتح المقفلات و شرح المشکلات ماله، سیما فی علم الإعراب، و کان یحضر عند المتنبّی و یناظره فی شی ء من النّحو من غیر أن یقرأ علیه شیئا من شعره، أنفه و إکبارا لنفسه، و کان المتنبّی یقول فیه: هذا رجل لا یعرف قدره کثیر من النّاس (1)، صنّف: «الخصائص فی النّحو» «سرّ الصّناعه» «شرح تصریف المازنی» «شرح مستغلق الحماسه» «شرح

ص: 177


1- دمیه القصر 297 مع اختصار و تصرف.

المقصور و الممدود» «شرحین علی دیوان المتنبّی» «اللّمع فی النّحو» جمعه من کلام شیخه الفارسی، «المذکر و المؤنث» «محاسن العربیه» «المحتسب فی اعراب الشواذ» «شرح الفصیح» و غیر ذلک.

مولده قبل الثّلاثین و ثلاثمأه؛ و مات للیلتین بقیتا من صفر سنه اثنتین و تسعین و ثلاثمأه انتهی (1) و دفن بالشّونیزی الّذی هو من جمله مقابر بغداد عند قبر استاده الشّیخ أبی علیّ کما وجد بخطّ شیخنا الشهید رحمه اللّه، و کتاب لمعه المذکور کتاب فی النّحو مشهور، شرحه جماعه من الأعلام الصّدور، منهم الخطیب التبریزی، المفتتح بذکره فی ذیل ترجمه الخطیب البغدادی، و ابن الخشّاب النّحوی- المتقدّم عنوانه قریبا- و الشّیخ أبو بکر الخفاف الخدامی المالقی- المسبق بیانه فی باب الباء و الشّیخ بدر الدّین العینی الآتی إلی ترجمته الإشاره فی باب المیم، و الشّیخ أبی الحسن علیّ بن الحسن بن عنتر بن ثابت المعروف بشمیم الحلّی الشّیعی الآتی إلیه الإشاره فی ذیل ترجمه سمیه الملقب بکراع النّمل إنشاء اللّه، و السید أبی البرکات عمر الشّریف اللّغوی النّحوی ابن ابی علیّ ابراهیم بن محمّد بن محمد العلوی الزّیدی الکوفی، و هو المحدّث الفقیه اللّغوی النّحوی، الّذی قال فی حقّه صاحب «البغیه» قال یوسف بن مقلد قرأت علیه جزءا فمرّ بی ذکر عایشه فترضیت عنها، فقال أتدعو لعدوّ علی علیه السّلام، فقلت حاشا و کلّا، ما کانت عدوّته (2) إلی غیر اولئک من الفضلاء الکابرین.

ثمّ لا یذهب علیک انّ هذا الکتاب هو غیر «اللّمع الجلالیه فی کیفیه التحدّث فی علم العربیه» فانّه تصنیف سمیه الاستاد القاضی عثمان بن محمّد بن یحیی بن محمّد بن منظور القیسی المالقی ابی عمر و المشتهر بابن منظور النّحوی.

هذا. و من جمله ما ینسب إلی ابن جنّی المذکور هو قوله باصاله المجاز فی

ص: 178


1- بغیه الوعاه 2: 132
2- بغیه الوعاه 2: 215

الإستعمال فی صوره العلم بالمراد من اللّفظ، مع الشّک فی الموضوع له، قبال قول السید المرتضی فیها باصاله الحقیقه، و قول الجمهور بکون الإستعمال أعمّ من الحقیقه هنا؛ بل الظّاهر من إطلاق ما ینقل من کلامه القول بذلک فی صوره العلم بما وضع له اللّفظ أیضا، مع انّه خلاف إجماع العقلاء و أرباب اللّسان، و عمل أهل الحل و العقد من جمیع الادیان؛ فانّ المرجع عندهم فیها إلی إصاله الحقیقه بلا کلام، و إلّا لانتفت ثمره الاوضاع بالتمام، و انسدّت أبواب المحاورات، و اختّل النّظام، و قد استدلّ علیه باغلبیه المجاز من الحقیقه، مع کون المدار فی مباحث الألفاظ علی الغلبه و الظّهور، و العمل بمقتضی الظّنّ المطلق فی امثال هذه الامور، قال أمّا الکبری فهی مسلّمه لا شک فیه، و أمّا الصّغری فمن جهه انّک إذا قلت مثلا: قام زید اقتضی الفعل إفاده الجنس؛ و هو یتناول جمیع الأفراد، فیلزم وجود کلّ فرد من أفراد القیام من زید و هو معلوم البطلان، و إذا قلت: ضربت زیدا کان مجازا من حیث انّک ضربت بعضه لا جمیعه، بل لو قلت: ضربت رأسه لم یکن قد ضربت من جمیع جوانبه، و ههنا مجاز آخر، فانّک إذا قلت: رأیت زیدا أو ضربته فزید لیس إشاره إلی هذه الجمله لمشاهده لتطرق الزّیاده و النّقصان و التبدّل علیها، و انّما هو أجزاء اصلیه لا یعتورها شی ء من ذلک، و لعلّ تلک الأجزاء لم یقع علیها الرؤیه و لا الضّرب انتهی.

و قد جنح إلی هذا المذهب ایضا من أصحابنا الإمامیه مولانا المحقّق جمال الدّین الخوانساری، بمقتضی الدّلیل المذکور و فیه انّ مرادهم بالحقیقه هو ما یشتمل جمیع ما مثّل به؛ و بالمجاز ما هو خلاف ذلک، و هو فی جنب المستعملات الحقیقیه قلیل، کما صرّح بافکار غلبته المعظم. بل نقل عن تصریح ابن التلمسانی فی «شرح المعالم» انّ الغالب هو الحقیقه، بل المنقول عن جماعه من القدماء انّهم یستحیلون غیرها، و عن أبی علی الفارسی و جماعه انّهم ینکرون وقوعه فی اللّغه، و عن الظّاهریه إنکار وقوعه فی القرآن، و عن أبی بکر بن داود الإصفهانی إنکار وقوعه فی السنّه. ممّا کان حاله کذلک، فکیف یظنّ إلحاق المشکوک فیه به، و إن فرضنا التجّوز

ص: 179

فی جمیع ما مثل به، و خصوصا بعد ملاحظه اساس الوضع و حکمته، و استقراء مکالمات کلّ صاحب لسان و طریقته، نعم المجاز باب واسع فی جمیع لغات العرب و العجم، و خالف منکروه البدیهه و الأمر المحسوس لأهل العالم، بل قد صنّف فی أنواع المجازات و الاستعارات الواقعه جماعه من الأعیان، و سوف یأتی فی ذیل ترجمه سیدنا الرّضی إنشاء اللّه انّ له کتابا فی خصوص «مجازات القرآن» و کتابا آخر فی «مجازات الآثار النبویه» و کلاهما باقیان الی هذا الزّمان، و ذکر صاحب «البغیه» فی ذیل ترجمه محمّد بن طاهر بن علیّ بن عیسی أبی عبد اللّه الانصاری الدانی الاندلسی النحوی الوسواسی الّذی کان من اوائل المأه السّادسه انّ له کتابا سمّاه «تحصیل عین الذّهب من معدن جوهر الادب فی علم مجازات العرب» و مع ذلک کلّه فهو اعمّ من الإفاده لهذا المطلب فلا تتعب. و انّما لقب هذا الرّجل بالوسواسی الّذی هو نسبه إلی الأمر الخنّاسی، لشدّه ما وجد فیه من هذه الرّذیله، بحیث نقل إنّه کان من شدّه الوسواس یمکث أیاما لا یصلّی لأنّه لم یتهیأ له الوضوء علی الوجه الّذی یریده.

ثمّ إنّا نروی جمیع مصنّفات ابن جنّی المذکور، باسنادنا المحفوظ المحصور عن إمامنا العلّامه علی الإطلاق، عن أبیه یوسف بن المطهّر، عن الشّیخ مهذّب الدّین ابن کرم، عن أبی الفرج بن الجوزی عن أبی منصور الجوالیقی، عن الخطیب التّبریزی، عن عمر بن ثابت الثّمانینی، عن ابن جنّی. ثمّ عن ابن جنّی جمیع مصنّفات شیخه أبی علیّ الفارسی، ثمّ عنه جمیع مصنّفات شیخه أبی بکر ابن السّراج، ثمّ عنه جمیع مصنّفات الزّجاج، ثمّ عنه جمیع مصنّفات المبرّد، ثمّ عنه جمیع مصنّفات أبی عثمان المازنی، ثمّ عنه جمیع مصنّفات أبی الحسن الاخفش، ثمّ عنه جمیع مصنّفات سیبویه، ثمّ عنه جمیع مصنّفات الخلیل الجلیل، و ینبغی لک محافظه هذا التّطویل.

ص: 180

478- عثمان بن سعید القرطبی «ابو عمرو الدانی»

الشیخ الجلیل و العالم النبیل امام المقرین فخر المغربیین عثمان بن سعید بن عثمان القرطبی الاندلسی ابو عمرو الدانی(1)المقری المشهور صاحب «التّیسیر فی القراءات السبع» السّاطعه النّور فی جمیع الدّهور، کان من أعاظم علماء الجمهور، و فی طبقه شیخ طائفتنا المرحوم المبرور، اسناد القرائه إلیه و عنه فی اغلب کتب إجازاتنا مذکور، و فی مسند معظم روایاتنا مسطور، قال الشّیخ حسن بن شیخنا الشّهید الثانی، فی إجازته الکبیره المشهوره الّتی کتبها للسید نجم الدّین بن السید محمّد الحسینی، فی ضمن ذکره لطرق مولانا الإمام العلّامه، أعلی اللّه مقامها و مقامه، إلی مصنّفات علماء العامّه، و یروی جمیع تصانیف أبی عمرو عثمان بن سعید القرطبی الدّانی، الّذی من جملتها کتاب «التّیسیر» عن السید محیی الدّین بن زهره الحلبی، عن الشّیخ الإمام المقری، أبی الفتح محمّد بن یوسف بن محمّد العلیمی قراءه علیه، فی مدّه آخرها النّصف من شهر رمضان، سنه سبع و تسعین و ستّ مأه، عن الشّیخ المقرئ أبی عبد اللّه محمّد بن عبد الرحمان ابن اقبال؛ عن الشّیخ الفقیه المقری الخضر بن عبد الرحمان بن سعید القیسی عن الشیخ المقری أبی داود سلیمان بن نجاح، عن أبی عمرو الدّانی مصنّف کتاب «التّیسر» و قال أیضا فی موضع آخر من اجازته المذکوره، و ذکر والدی رحمه اللّه أنّه یروی کتاب «التّیسیر» فی القراءات السّبع للشّیخ أبی عمرو الدّانی بطرقه السّالفه، عن الشّهید الأوّل رحمه اللّه، عن السید تاج الدّین ابن معیه، عن الشّیخ جمال الدّین یوسف بن حماد، عن السید رضی الدّین ابن قتاده، عن الشّیخ

ص: 181


1- له ترجمه فی: بغیه الملتمس 399، جذوه المقتبس 305؛ الدیباج المذهب 188، ریحانه الادب 8: 71؛ شذرات الذهب 3: 272، الصله لابن بشکوال 2: 405، العبر 3: 207، غایه النهایه 1: 503، الکنی و الالقاب 1: 126، مفتاح السعاده 1: 386، نامه دانشوران 6: 393 النجوم الزاهره 5: 54، نفح الطیب 3: 135.

أبی حفص عمر بن معن الزبری الضّریر إمام مسجد رسول اللّه صلی اللّه علیه و اله، عن الشّیخ أبی عبد اللّه محمّد بن عمر بن یوسف القرطبی، عن الشّیخ أبی الحسن علیّ بن محمّد بن احمد الحذامی الضریر المالقی عن الشّیخ ابی محمد عبد اللّه بن سهل، عن الشّیخ أبی عمرو الدّانی إلی أن قال: و ذکر والدی رحمه اللّه انّه یروی أیضا کتاب «الموجز فی القراءات» و «الرّعایه فی التّجوید» و باقی کتب مکی ابن أبی طالب المقری، باسناده عن أبی حفص الزبری، عن القاضی بهاء الدّین ابن رافع، عن یحیی بن سعدون القرطبی، عن عبد الرّحمان بن عتاب، عن الإمام أبی محمّد مکی بن أبی طالب المقرئ انتهی.

و من جمله من کتب منهم أیضا فی القراءات السّبع: هو الشّیخ جمال الدّین أحمد بن موسی بن مجاهد، و منهم الشّیخ مکی بن محمّد بن مختار القیسی القیروانی بکتاب سمّاه «التّبصره فیما اختلف فیه القرّاء السّبعه» و منهم الشّیخ أبو عبد اللّه الحسین بن عبد الواحد القنشرینی، بکتاب سمّاه «التّهذیب» و منهم: الشّیخ أبو الحسن علیّ بن أحمد بن عبد اللّه المقرئ بکتاب سمّاه «التّذکار فی قرائه ائمّه الامصار» و منهم:

الشّیخ أبو عبد اللّه بن شریح بکتاب سمّاه «التذکیر» و کتب الشّیخ أبو معشر عبد الکریم بن عبد الصّمد المقرئ کتابا سمّاه «التّلخیص فی القراءات الثّمان» و الشّیخ أبو محمّد عبد اللّه بن علیّ بن أحمد المقری ء کتابا سمّاه «المنهاج فی القراءات السّبع المکمله بقراءات ابن محیصن و الأعمش و خلف و یعقوب، ثمّ إنّ لأبی عمر و الدّانی المذکور کتابا آخر فی «الوقف و الإبتداء» نظیر کتاب الشّیخ شمس الدّین محمّد بن بشار الأنباری، فی خصوص هذا المعنی، و له أیضا کتاب «طبقات القرّاء و المقرین» فی تراجم أحوالهم و تاریخ موالیدهم و آجالهم، و قد ذکر فیه أحوال کلّ من قصد للإقراء من عند رسول اللّه إلی سنه خمس و ثلاثین و أربعمأه، فظهر منه أیضا تاریخ زمن نفس الرّجل کما لا یخفی.

ص: 182

479- عثمان بن عیسی بن منصور البلیطی

الفاضل المهین غیر المتین تاج الدین ابو الفتح عثمان ابن عیسی بن منصور بن محمد البلیطی(1)

بصیغه التّصغیر قال صاحب «معجم الادباء» فیما نقل عن کتابه المذکور: کان عالما إماما لغویا أخباریا مورّخا شاعرا عروضیا؛ و کان یخلط المذهبین؛ و کان خلیعا ماجنا شرابا للخمر، منهمکا فی اللّذات، و أقام بدمشق برهه، ثمّ انتقل إلی مصر، لمّا فتحت؛ فحظی بها، و رتب له الصّلاح بن ایوب علی جامع راتبا یقرئ به النّحو و القراءات، و کان أخذ النّحو عن أبی نزار و سعید بن الدّهان، و کان یتطیلس و لا یدیر الطّیلسان علی عنقه بل یرسله، و کان یلبس فی الصّیف الثّیاب الکثیره، و یختفی فی الشّتاء و کان یقال له: أنت من حشرات الارض و یدخل الحمّام و علی رأسه مبطّنه، لا یرفعها إلا إذا سکب الماء علی رأسه، ثمّ یلبسها حتّی یملأ السّطل.

و حضر عنده مغنّ فغنّاه صوتا أطربه، فبکی و بکی المغنی، فقال له: أمّا أنا فبکیت من الطّرب، فما الّذی أبکاک؟ فقال المغنّی: تذکرت والدی، فانّه کان إذا سمع هذا الصّوت بکی، فقال له البلیطی: فانت و اللّه إذن ابن اخی، و خرج؛ فأشهد علی نفسه جماعه من عدول مصر بأنّه ابن أخیه، و لا وارث له سواه، و لم یزل یعرف بابن اخی البلیطی و صنّف النّیر فی العربیه، العروض الکبیر، العروض الصغیر، علم أشکال الخط، أخبار المتنبّی، و غیر ذلک و له قصیده یحسن فی قوافیها الرّفع و النّصب و الخفض مات فی آخر صفر سنه تسع و تسعین و خمسمأه، و مکث فی بیته ثلاثه ایام لا یعلم بموته أحد.

ص: 183


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 135، الخریده« شعراء مصر» فوات الوفیات 2: 31، لسان المیزان 4: 150، معجم الادباء 5: 48.

480- عثمان بن عمر «ابن الحاجب الکردی»

الشیخ البارع العلامه جمال الدین ابو عمرو عثمان بن عمر بن ابی بکر بن یونس المشتهر بابن الحاجب الکردی الدوینی الاصل الاسنوی المولد المقری ء النحوی المالکی الاصولی الفقیه(1)

صاحب التّصانیف المنقّحه، ذکره صاحب «البغیه»، بهذه النّسبه، ثمّ قال ولد فی سنه سبعین أو إحدی و سبعین و خمسمأه باسنا من الصّعید، قال الذّهبی: و کان أبوه جندیا کردیا حاجبا للأمیر عزّ الدّین الصّلاحیّ فاشتغل أبو عمرو فی صغره بالقاهره و حفظ القرآن؛ و أخذ بعض القراءات عن الشّاطبیّ و سمع منه «التّیسیر» و قرأ بالسّبع علی ابن أبی الجود، و سمع من البوصیریّ و جماعه، و تفقّه علی أبی منصور الابیاری و غیره، و تأدّب علی الشّاطبی و ابن البنّاء، و لزم الإشتغال حتّی برع فی الأصول و العربیه و کان من أزکیاء العالم، ثمّ قدّم دمشق، و درّس بجامعها فی زاویه المالکیه، و أکبّ الفضلاء علی الأخذ عنه، و کان الأغلب علیه النّحو. و صنّف فی الفقه «مختصرا»، و فی الأصول «مختصرا»، و آخر أکبر منه سمّاه «المنتهی» و فی النّحو: «الکافیه» و شرحها و نظمها، «الوافیه» و شرحها، و فی التّصریف «الشّافیه» و شرحها، و فی العروض قصیده، و فی نظمه بلاغه، و «شرح المفصّل» شرحا سمّاه «الایضاح» و له الأمالی فی النّحو مجلّد ضخم فی غایه التّحقیق، بعضها علی آیات و بعضها علی مواضع من «المفصّل» و مواضع من کافیته و أشیاء نثریه، و مصنّفاته فی غایه الحسن. و قد خالف النّحاه فی مواضع، و أورد علیهم إشکالات و إلزامات مفحمه یعسر الجواب عنها، و کان فقیها مناظرا مفتیا مبرّزا فی عدّه علوم، متبحرّا ثقه دینا، ورعا متواضعا، مطرّحا للتکلیف

ص: 184


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 134، تاریخ ابن الوردی 2: 257، حسن المحاضره 1: 456؛ ریحانه الادب 7: 461، شذرات الذهب 5: 234، الطالع السعید 352، العبر 4: 189؛ غایه النهایه 1: 508، مرآه الجنان 4: 114، مفتاح السعاده 1: 117 هدیه العارفین 1: 654؛ وفیات الاعیان 2: 413

ثمّ دخل مصر هو و الشّیخ عزّ الدّین بن عبد السلام و تصدّر هو بالفاضلیه و لازم الطّلبه.

قال ابن خلّکان و کان من أحسن خلق اللّه ذهنا، و جائنی مرارا بسبب أداء شهادات، سألته عن مواضع فی العربیه مشکله، فأجاب عنها أبلغ جواب بسکون کثیر و تثبت تام، انتقل إلی الإسکندریه لیقیم بها فلم تطل مدّته و مات بها فی ضاحی نهار الخمیس السادس و العشرین من شوّال، سنه ستّ و أربعین و ستمأه، و دفن خارج باب البحر، و کان مولده فی أواخر سنه سبعین و خمس مأه، بأسنا و هی بلیده بالصّعید الأعلی من مصر، و حدّث عنه المندری و الدّمیاطی، و أخذ عنه العربیه الرّضی القسطنطینی، و رزقت تصانیفه قبولا تاما بحسنها و جزالتها انتهی (1).

و نحن نروی مصنّفات هذا الرّجل باسنادنا الجلیّ عن العلّامه الحلّی، عن الشّیخ جمال الدّین حسین بن أبان النّحوی، عن شیخه سعد الدّین احمد بن احمد المغربی عنه، و ذکر أیضا صاحب «البغیه» فی غیر کتابه المذکور انّه یروی مصنّفات هذا الشّیخ عن الشّیخ العلّامه الکافیجی، عن الحسین بن أبان النّحوی، عن شیخه سعد الدّین أحمد ابن أحمد المغربی عنه.

ثمّ انّ من جمله المواضع المشکله الّتی سأله عنها القاضی ابن خلّکان، حسب ما ذکره فی کتاب تاریخه الموسوم «وفیات الأعیان» هی مسأله اعتراض الشّرط علی الشّرط فی قولهم: «إن أکلت إن شربت فأنت طالق» لم تعین تقدیم الشّرب علی الأکل بسبب وقوع الطّلاق حتّی لو أکلت ثمّ شربت لا تطلق، قال فسألته عنها- و سألته عن بیت أبی الطیب المتنبی فی قوله:

لقد تصبرت حتّی لات مصطبر***فالآن أقحم حتّی لات مقتحم

* * *

ما السبب الموجب لخفض مصطبر و مقتحم، و لات لیس من أدوات الجرّ؟ فأطال الکلام فیهما، و أحسن الجواب عنهما، و لو لا التطویل لذکرت ما قاله. قلت: و قد ذکر الفاضل الدّمامینی فی شرحه علی «المغنی» جوابه عن السّؤال الأوّل، و أمّا

ص: 185


1- وفیات الاعیان 2: 413

الثّانی فکان مرجعه إلی تقدیر من الجاره، مثل ما یقدّرونه قبل لا التبریه قیاسا، و إن کان الجرّ بالحرف المقدّر نادرا، فانّ الضّرورات الشّعریه تنیح المحظورات، فکیف بغیرها الموجود فی مواقع کثیره من المنثورات، و ذکر ایضا من شعره الرّائق قوله:

أی غد مع ید دد ذی حروف***طاوعت فی الرویّ و هی عیون

و دواه و الحوت و النّون نونا***ت عصتهم و أمرها مستبین

* * *

و هو جواب عن البیتین المشهورین المتقدّم إلیهما الإشاره، فی ذیل ترجمه عبد اللّه بن أسعد الیافعی، فی طیّ جمله من الألغاز و المعمیات المذکوره هناک و هما:

ربّما عالج القوافی رجال***فی القوافی فتلتوی و تلین

طاوعتهم عین و عین و عین***و عمتهم نون و نون و نون

* * *

فیعنی بقوله عین و عین و عین نحو غد و ید و دد فانّ وزن کلّ منها فع إذ أصل غد غد و وید یدی و دد ددن و بقوله: نون و نون و نون، الدّواه، و الحوت، و النّون الّذی هو الحرف؛ و أمّا المراد بقصیدته فی العروض فهو لامیته الموسومه بالعقد الجلیل، و من جمله ما ینسب إلیه من الشّعر الرّائق أیضا هذان البیتان:

یا اهل مصر رأیت أیدیکم***من بسطها بالنّوال منقبضه

مذ جئتکم نازلا بأرضکم***أکلت کتبی کأنّنی أرضه

* * *

و من جمله أشعاره الرائقه أیضا فی جمع المؤنّثات السّماعیه قوله:

نفسی الفداء لسائل و أفانی***بمسائل فاحت کغصن البان

أسماء تأنیث بغیر علامه***هی یا فتی فی عرفهم ضربان

قد کان منها ما یؤنث ثمّ ما***هو ذو خیار لاختلاف معان

أمّا الّتی لا بدّ من تانیثها***ستّون منها العین و الاذنان

و النفس، ثمّ الدّار، ثمّ الدّلو من***اعدادها و السن و الکتفان

و جهنّم، ثمّ السّعیر و عقرب***و الأرض، ثم الإست، و العضدان

ثمّ الجحیم و نارها ثمّ العصا***و الرّیح منها و اللّظی و یدان

* * *

ص: 186

و الغول و الفردوس و الفلک الّتی***فی البحر- تجری و هی فی القرآن

و عروض شعر و الذراع و ثعلب***و الملح ثمّ الفاس و الورکان

و القوس ثمّ المنجنیق و ارنب***و الخمر ثمّ البئر و الفخذان

و کذلک فی ذهب و فهر حکمهم***ابدا و فی ضرب بکلّ معان

و العین و الینبوع و الدّرع الّتی***هی من حدید قطّ و القدمان

و کذلک فی کبد و فی کرش و فی***سقر و منها الحرب و النعلان

و کذاک فی فرس و کأس ثمّ فی***افعی و منها الشمس و العقبان

و العنکبوت تدب و الموسی معا***ثمّ الیمین و اصبع الإنسان

و الرّجل منها و السراویل التی***فی الرّجل کانت زینه العریان

و کذا الشّمال من الاناث و مثلها***ضبع و منها الکفّ و السّاقان

* * *

***

امّا الّذی قد کنت فیه مخیرا***هو کان سبعه عشر فی التّبیان

السّلم ثم المسک ثم القدر فی***لغه و منها الحال کلّ اوان

و اللیث منها و الطّریق و کالسّری***و یقال فی عنق کذا و لسان

و کذا السّماء و السّبیل مع الضحی***ثمّ السلاح لقاتل الطعان

و الحکم هذا فی القفا ابدا و فی***رحم و فی السکین و السّلطان

فقصیدتی تبقی و انی اکتسی***ثوب الفناء و کلّ شی ء فان

* * *

هذا و قد ذکره أیضا شیخنا سلیمان بن عبد اللّه البحرانی: فقال بعد عدّه لتصانیفه المنیفه، و له أیضا غیر ذلک من الکتب الشّریفه؛ و قد اشتهر بین الناس انّه قتل ببغداد فی واقعه هلاکو، و لم اقف علیه إلّا فی کتاب «تحفه الابرار» للفاضل الجلیل الحسن بن علی الطبرسی، صاحب «الکامل» و هو من علماء أصحابنا و ناهیک به مع انّه قریب العهد بابن الحاجب لانّه صنّف «الکامل» للخواجه الاعظم بهاء الدّین صاحب الدیوان، و هو معاصر لملوک الطائفه الایلخانیه، و فی حواشی العلّامه عصام الدّین التی علی شرح الجامی ما یساعد علی ذلک فانّه ذکر انّه قتل شابّا

ص: 187

و قصّه قتله مذکوره فی «تحفه الابرار» و انّه قتل فی جم غزیر من علماء العامّه خذلهم اللّه تعالی باقتضاء المحقّق العلّامه نصیر الدّین الطّوسی، و له من الشّعر الرائق قوله:

لم یعرف الدّهر قدری حیث کنت به***و کیف یعرف قدر اللؤلؤ الصّدف

* * *

انتهی و هذه الحکایه و ان کانت من جمله المشهورات بین أهل العلم و غیرهم و ساعد صحّتها موافقه طبقته مع زمان الواقعه المذکوره ایضا جدّا، إلا ان الظّاهر وقوعها منها فی طرف ما لا اصل له أصلا، و لا واقعیه له رأسا لما عرفت من تصریح الضّابطین المعظّمین الّذین هما أعرف بحقیقه أحوال الرّجل من جهات شتّی، یکون وفاته فی بلده مصر القدیمه الموسومه بالإسکندریه، و علی هذا، فیحتمل اشتباه فیه بمشارک له فی هذه الکنیه؛ بان یکون فی تلک الطّبقه ابن حاجب آخر من علماء اهل السنّه، قاطنا بمدینه السّلام بغداد، أو مشخّصا إلیها مقتولا باشاره خواجه نصیر الدّین المذکور، أو مهتدی إلیه بمعونه الرّمل الصّحیح الّذی کان عند الخواجه رحمه اللّه، بعد احتیاله العجیب فی تعمیه موضعه منها، بالجلوس علی کرسیه، جعلها فی وسط طشت من الدّم، حذرا من ظفره به بذلک العلم، ثمّ مقتولا باشاره ذلک القمقام، مع طویل من الکلام، کما یوجد فی بعض تواریخ الأعجام، ثمّ إنّی قد اشبعت الإشاره إلی أسماء المتعرضین لشرح مختصره الّذی هو تلخیص من کتاب «أحکام الآمدی» فی ذیل ترجمه القاضی عضد الدّین الأیجی فلیراجع، و قال صلاح الدّین الصّفدی نقلا عن شیخه عزّ الدّین بن عبد السّلام انّه قال: سمعت الإمام جمال الدّین أبا عمر و عثمان بن أبی بکر المالکی المعروف بابن الحاجب، یقول: ما صنّف فی أصول الفقه، مثل کتاب سیف الدّین الآمدی «الاحکام فی اصول الاحکام» و من محبّته له اختصره.

ص: 188

481- عطاء اللّه بن فضل اللّه الدشتکی الشیرازی

السید الفاضل المحدث السنی جمال الدین میرزا عطاء اللّه ابن الامیر فضل اللّه الشیرازی الدشتکی الملقب بجمال الحسینی(1)

صاحب کتاب «روضه الاحباب فی سیره النّبیّ و الآل و الاصحاب» ذکره صاحب «مجالس المؤمنین» بعد ترجمه عمّه الأجّل الأکمل الأمیر أصیل الدّین عبد اللّه الحسینی الدشتکی الشیرازی صاحب کتاب «درج الدّرر فی احوال سید البشر صلی اللّه علیه و اله» و «رساله مزارات هراه» و غیرهما و نقله عن کتب السّیر انّ وفاته کان فی سابع عشر شهر ربیع الأوّل من سنه ثلاث و ثمانمأه، و اعترافه بأنّ هذه السّلسله الرّفیعه لم یزل کانوا یدرّسون کتب أحادیث أهل السنه من شدّه مراعاتهم التقیه، إلی ان رأی واحد من أکابرهم النّبی صلی اللّه علیه و اله فی منامه أنّه أراه کتاب المشکوه، و سأله عن صحّه أحادیثه و ضعفها، فأخذه النّبی من یده و تصفحه ورقه ورقه و ضرب علی موضوعات أحادیثه أنامل الردّ و المحو، بحیث بقی علی نسخه کتابه المذکور أثر محو الحضره النبویه إلی هذا الزّمان، و هی بعینها أیضا موجوده فی هذه السّلسله العالیه یزورونها بعد تقدیم مراسم الطّهاره و الحمد و الصّلاه و نحوها، و أوّل من ترک مطالعه أحادیث هذه الفرقه الغاویه من هذه السّلسله ببرکه ذلک المنام، و اشتغل بالحکمه و الکلام، هو الأمیر صدر الدّین محمّد الحسینی الدشتکی الشیرازی، والد الأمیر غیاث الدّین منصور کما سیأتی فی ترجمته إنشاء اللّه؛ و الآخرون منهم کانوا یتوسّلون بمباحثه أخبار هؤلاء عند أکابرهم، و یتنعّمون بهذه الوسیله من فوائد عاجلهم، فقال فی ذیل ترجمته بالفارسیه ما یؤدی هذا المعنی: کان الأمیر جمال الدّین عطاء اللّه المذکور من جمله

ص: 189


1- له ترجمه فی: اعیان الشیعه 41: 20، امل الامل 2: 170، حبیب السیر 4:358، الذریعه 11: 285، ریاض العلماء- خ- فارسنامه ناصری 2: 91، مجالس المؤمنین 2: 527، هدیه العارفین 1: 664 و فیه انه توفی سنه 926 نقلا عن خلاصه الافکار

مصادیق علماء أمّتی کأنبیاء بنی اسرائیل، و ممّن ورد فی شأنه: العلماء ورثه الأنبیاء علی سبیل التّعظیم و لتبجیل، حداه التّأیید و التّوفیق إلی تحقیق أحوال الأخبار و الأحادیث مع کمال التّنسیق، فصرف نقد عمره الشریف فی تتبّع أقوال النّبیّ المصطفی صلی اللّه علیه و اله و أفعاله، إلی أن صارت صحاح کلماته المنتشره فی العالم و حسانها تحفه الأصحاب، و ریاض سیره و شمائله المطبوعات روضه الاحباب، و أصبحت سدته السنیه کما ذکره صاحب «حبیب السّیر» ملاذ طوائف أشراف الأنام، و عتبته العلیه مجمع أعاظم السّادات المنتجبین الأعلام، و قد صار مثل عمّه الماجد الأمیر سید أصیل الدّین فریدا فی علم الحدیث، بسعیه المتین، و ماهرا فی سائر أقسام العلوم الدینیه، و انواع الفنون الیقینیه، و کان اشتغاله بالتّدریس و الإفاده فی المدرسه السلطانیه، فی قبّه فیها مقبره الخاقان المنصور، و کذا فی الخانقاه الإخلاصیه، و کان یذهب فی کلّ أسبوع مرّه إلی الجامع الأعظم من مدینه هراه، و یقوم هناک بحقّ الإرشاد و الهدایه إلی ما فیه النّجاه. و لکنّه الآن علی خلاف السابق، معتکف فی زاویه العزله عن الخلائق، و مشتغل بادّخار المثوبات الأخرویه علی الوجه اللّائق، و لذا تری سلاطین الایام، و سائر الأکابر و الحکام، یظهرون کمال الإراده إلیه، و یتبرّکون بنیل صحبته الماجده لإدراک بعض ما وجدوه لدیه، من جمله مؤلّفات حضرته العلیا کتاب «روضه الأحباب فی سیره النّبی صلی اللّه علیه و آله و الآل و الأصحاب» سار فی الإشتهار بین جمیع الأقطار کمثل الشّمس فی رابعه النّهار، و الإنصاف إنّ الاتبان بمثله من قبل الاقدام علی الامر المحال.

و کان ولده الامجد المشتهر بالامیر نسیم الدین محمد الملقّب بمیرکشاه أیضا فی تکمیل العلوم و الفنون و لا سیما علم الحدیث وحید زمانه و فرید أقرانه، و قد قام مقام والده المعظّم فی المقبره المنوّره المذکوره، مشتغلا بالافاده و التّدریس بمقتضی تعیین الواقف المؤسّس لهذا التّأسیس انتهی.

و یقول المؤلّف انّ لصوره عقیده الامیر جمال الدّین المذکور فی کتابه الموسوم

ص: 190

ب «تحفه الاحبّاء» الّذی کتبه باسم الخواجه مظفّر الدّین الاستر آبادی و غیره ظهورا تامّا، و لذا أمر مخدوم الملک اللّارهوی باحراق بعض نسخ ذلک الکتاب، و أمّا خلفه الصالح الامیر نسیم الدّین الشّهیر بمیر کشاه، و إن لم یکن ظهر منه تصنیف یرشد فیه إلی عقیدته، إلّا أنّ الموجود فی بعض نسخ کتاب «المیزان» للذّهبی الدمشقی الّذی مرّ علی نظر هذا المیر الکبیر اعتراضات علی کلمات ذلّک النّاصب المردود، تدلّ علی تشیعه الصّائب الّذی قلّ ما یوجد نظیره فی غیره، و انّه لم یحم أبدا حول أحادیث أهل السنّه، منها أنّه کتب تحت ما ذکره الذّهبی ذهب اللّه بنوره فی ذیل ترجمه إبراهیم بن عبد اللّه الصّاعدی أنّه روی عن ذی النّون المصری عن مالک بن أنس المشهور خبرا باطلا، متنه: إذا نصب الصّراط لم یجز أحد إلّا من کانت معه براه بولایه علیّ انتهی بهذه الصّوره: بل الباطل هو النّحاس النجس الذهبی النّاصبی علیه ما یستحقّه و کتب أیضا تحت ما نقله فی ذیل ترجمه ابراهیم بن یعقوب الجوزجانی عن بعض نقده الرّجال انّ الجوزجانی المذکور کان شدید المیل إلی مذهب أهل دمشق فی التّحامل علی علیّ علیه السّلام، ثمّ أنکر ذلک علیه بقوله قلت: قد کان النّصب مذهبا لاهل دمشق فی وقت کما کان الرّقص مذهبا لهم فی وقت، و هو فی دوله بنی عبید، ثم عدم و للّه الحمد النّصب، و بقی الرّفض خفیا خاملا. قلت: کلّا بل جمیع أهل الشّام ناصبیون، و لم یعدم إلی یوم القیامه، و کتب أیضا تحت ما ذکره فی ذیل ترجمه أربد التّمیمی أنّه نقل باسناده عن ابن عبّاس، أنّه قال کنّا نتحدّث انّ النّبیّ عهد إلی علیّ علیه السّلام سبعین عهدا لم یعهدها إلی غیره، ثمّ قال انّ هذا حدیث منکر لا یعرفه، قلت انّ کلام الذّهبی منکر جدّا فی هذا المقام یدلّ علی شدّه انحرافه و نصبه جزاه اللّه شرا، و کتب أیضا تحت قوله فی ترجمه أزهر بن عبد اللّه الحرازی الحمصی: انّه تابعی حسن الحدیث ینال من علی رضی اللّه عنه، أقول: لیس رجل ینال من علیّ علیه السّلام حسن الحدیث، بل هو من اکذب النّاس و افسقهم، فعلیه لعنه اللّه إلی یوم القیامه، و کتب أیضا تحت ما نقله فی ذیل ترجمه حلیس الکلبی باسناده عن أبی هریره؛ أنّه قال: قال رجل: یا رسول اللّه

ص: 191

زوّجت بنتی و أنا أحبّ أن تعیننی بشی ء، فقال! ما عندی شی ء، و لکن ائتنی بقاروره و عوده شجره قال: فأتاه، فجعل یسلت العرق من ذراعیه حتّی امتلأت القاروره، قال:

خذها، و مر ابنتک أن تغمس هذا العود فی القاروره، فتطیب به فکانت إذا تطیبت شمّ أهل المدینه رایحه ذلک الطیب فسموا بیوت المتطیبین ثمّ قال هذا ینکر جدّا، قلت: المنکر هو الذّهبی حیث حکم بنکاره هذا الحدیث فی طیب ریح النبیّ صلی اللّه علیه و اله، و ما وجه نکاره هذا الحدیث، و قد أخرجه ابو یعلی و الطّبرانی بأسانید متعدّده کما یفهم من کلام الشّیخ ابن الحجر فی شرح صحیح البخاری، و لم أر أحدا ضعّفه غیره و اللّه انّی لاجد ریحا منکره من الذّهبی و من کتابه هذا، کانّه ریح أهل السّقر، إلی آخر ما عدّه صاحب المجالس من خطوط سیدنا المذکور المسعود، تحت کلمات الذّهبی المطرود المردود، ثمّ قال یقول المؤلّف لا یخفی انّ الذّهبی من جمله أکابر علماء حدیث أهل السنّه، و نقّاد رجالهم؛ فإذا کان اعتقاد جناب المیر المعظّم إلیه فی حقّه ما عرفت، یظهر انّ اعتقاده فی سائر کتب احادیث هؤلاء أیضا من هذا القبیل، و منه یظهر انّ توجّه هذه السّلسله العلیه لنشر أخبارهم، و درس أحادیثهم و آثارهم؛ انّما هو من باب رعایه کمال التّقیه و التّوسّل بذلک إلی نیل الأمانی منهم و الانتفاع بهم و السّلامه من شرورهم من دون اعتقاد لصدقها و صحّتها کما لا یخفی ذلک علی کلّ من کان له قلب أو ألقی السّمع و هو شهید انتهی کلام صاحب «مجالس المؤمنین».

و أقول إنّ من طالع بعین الإمعان کتاب «روضه الأحباب» الّذی هو لصاحب العنوان، و قد وضعه فی مجلّدات ثلاث، و جعل له ثلاثه مقاصد، أوّلها فی ترجمه أحوال النّبیّ المصطفی من البدایه إلی النّهایه، و ثانیها فی بیان أحوال رجال أصحاب النّبیّ صلی اللّه علیه و اله و نسائهم، و یذکر فی ضمنها أحوال أهل البیت المنتجبین علیهم السلام، و ثالثها فی بیان أحوال التّابعین و تابعی التّابعین و مشاهیر ائمّه الحدیث لا یرتاب أبدا فی کون مؤلّفه المذکور؛ من جمله علماء الجمهور و المنحرفین عن الحقّ المنصور، و المعتقدین لفرض طاعه الأربعه و حرمه اللّعن علی الغاصبین للخلافه، و قد کتبه بأمر الأمیر علی

ص: 192

شیر المشهور ملک الهراه و ما والاها فی ذلک الزّمان، و من جمله ما ذکره فی مقدّمه کتابه المذکور انّ الملک المزبور ذکر لی فی بعض مجالس تشرّفی بخدمته السّامیه، ان خاطری قد تعلّق إلی کتاب یشتمل علی جمیع سیر النّبیّ صلی اللّه علیه و اله، و مشاهیر آله و أصحابه و التّابعین لهم و تابعی تابعیهم باللّغه الفارسیه، خال عن تکلّفات العباره قریب إلی أذهان الخاصّه و العامه، و لم یسمع منّی التّعلیل و الاستعفاء عن تألیف مثل ذلک الکتاب، بل کان یکرّر إلیّ التأکید فی هذا الخصوص کلّما کنت أتشرف بتقبیل عتبه ذلک الجناب إلی أن انحصر یدیّ فی الإمتثال فشرعت بعد إلاستخاره من اللّه تعالی و الإستمداد من الحضره النبویه، و الإستشاره من مخدومی و عمّی و استادی و سیدی و سندی و مولای و اعتمادی المخدوم علی الإطلاق، و المتبوع فی المعنی و الصوره بتمام الإستحاق، السید السند المؤید من عند اللّه أصیل الحقّ و الشّریعه و التّقوی و الدّین؛ عبد اللّه متّع اللّه المسلمین بطول بقائه، لانّی کلّما وجدته من شی ء، فهو من برکات انفاسه، و کلّما بلغته من قدر فهو من ثمرات خدمه مجلسه و جلاسه.

لقاطه سخن اوست هر چه میگویم***ز باغ چیده بود هر چه باغبان دارد

* * *

إلی آخر ما ذکره، و قد رأیت مشرب هذا الرّجل قریبا من مشرب معین الدّین الجوینی، و تألیفه المذکور أیضا مشابها لتألیفه الّذی هو بین أهل المنبر و العلم معروف مشهور، و هو کتاب «معارج النبوّه» فی مجلّدات جمه؛ إلّا انّه زاد فی الطّنبور باظهاره التصوّف و فی سائر مصنّفاته نغمه بعد نغمه، هذا. و فی کتاب «امل الآمل» ترجمه بالخصوص بعنوان السید عطاء اللّه بن فضل اللّه الحسینی، ذاکرا فی صفته عالم فاضل له کتاب «الاربعین» و غیره، و لا یبعد کون مراده منه هذا الرّجل بعینه، و علیه فهو شهاده بشیعیته و إمامیته، کما مرّ نظیر ذلک من المنقول عن الفاضل الهندی رحمه اللّه، فی ذیل ترجمه السید جمال الدّین بن عبد اللّه الحسینی الجرجانی، صاحب «شرح تهذیب العلّامه» و غیره، و سوف یأتی فی ذیل ترجمه الأمیر غیاث الدّین منصور بن الأمیر

ص: 193

صدر الشیرازی الدشتکی الحسینی، ما یزیدک بصیره بحقیقه أحوال صاحب هذه التّرجمه إنشاء اللّه.

482- علی بن حمزه الکوفی «الکسائی»

الشیخ المتقدم الامام المشهور ابو الحسن علی بن حمزه بن عبد اللّه بن فیروز الاسدی مولاهم الکوفی المقری النحوی اللغوی المشتهر بالکسائی

482 الشیخ المتقدم الامام المشهور ابو الحسن علی بن حمزه بن عبد اللّه بن فیروز الاسدی مولاهم الکوفی المقری النحوی اللغوی المشتهر بالکسائی (1)

هو أحد القرّاء السّبعه المعظّمین، المقروّ علی قرائتهم القرآن المجید، و المقدّم علی أسمائهم الإشاره فی ذیل ترجمه ثلاثه منهم حمزه و أبی عمرو بن العلا و عاصم بن أبی النجود الکوفی، مع نهایه التّنقیح و التّجوید، و کان کما ذکره جماعه من الأرکان إمام الکوفیین فی النّحو و اللّغه و الأدب و الشّعر و غیر ذلک من الافنان، أصله من الکوفه، و ینتهی نسبه إلی بهمن بن فیروز الّذی هو من موالی بنی أسدهم المعروفه و قد استوطن بغداد، و تلمّذ بها فی القرائه علی حمزه الزیات، ثمّ اختار لنفسه قراءه، و لمّا کان هو إذ ذاک یلفّ نفسه فی کساء، و یحضر المجلس ذکره أصحاب حمزه بنسبه الکسائی، فبقیت له. و نقل عن نصّ نفسه انّه أحرم فی کساء؛ فانتسب إلیه و قیل أنّه أدرک أیضا فی جمله من الأیام صحبه مولانا الإمام جعفر بن محمّد الصادق علیه السّلام، و أخذ من الأعمش، و سلیمان بن أرقم، و ابی بکر بن عیاش و جماعه و فی «حاشیه الشّمنی»

ص: 194


1- له ترجمه فی: اعیان الشیعه 41: 235، انباه الرواه 2: 256؛ الانساب 482، البدایه و النهایه 11: 201، بغیه الوعاه 2: 162، تاریخ بغداد 11: 403، تاسیس الشیعه 347 تلخیص ابن مکتوم 137، تنقیح المقال 2: 286، تهذیب التهذیب 7: 313 ریحانه الادب 5: 52، ریاض العلماء- خ-، شذرات الذهب 1: 321، طبقات الزبیدی 88، طبقات القراء 1:535، العبر 1: 302، الفهرست 239 اللباب 3: 40، مرآه الجنان 1: 421، المزهر 2: 407 المعارف 237، معجم الادباء 5: 183 معجم الشعراء 137، النجوم الزاهره 2: 130؛ نزهه الالباء 67، نور القبس 283، الورقه 26، وفیات الاعیان 2: 457، هدیه العارفین 1: 668.

عند ذکره لیونس النّحوی المعمّر، هو أبو عبد اللّه بن حبیب من أهل جبل بلیده علی دجله بین بغداد و واسط، أخذ الأدب عن أبی عمرو بن العلا، و حمّاد بن سلمه، و کان النّحو أغلب علیه؛ و سمع من العرب، و روی عنه سیبویه کثیرا، و سمع منه الکسائی و الفراء، إلی آخر ما ذکره، و فی الحاشیه المذکوره أیضا نقلا عن حرمله انّه قال: سمعت الشّافعی یقول: من أراد أن یتبحّر فی النّحو، فهو عیال علی الکسانی.

و قال ابن الانباری کان واحد النّاس فی القراءات یکثرون علیه فیجمعهم و یجلس علی کرسی و یتلو و هم یسمعون و یضبطون عنه حتی المقاطع و المبادی.

و قال الخطیب البغدادی فیما نقل عن تاریخه الکبیر: تعلّم النّحو علی کبر سنّه و سببه انّه قد جاء إلی قوم و قداعیی؛ فقال قد عییت بالتّشدید بغیر الهمزه، فقالوا له تجالسنا و أنت تلحن! قال: و کیف لحنت؟ قالوا إن کنت أردت من انقطاع الحیله، فقل عییت مخفّفا و إن أردت من التعب فقل اعیت فأنف من هذه الکلمه، و قام من فوره، و سأل عن من یعلم النّحو، فارشدوه إلی معاذ الهراء فلزمه حتّی أنفذ ما عنده، ثمّ خرج إلی البصره فلقی الخلیل و جلس فی حلقته، فقال له رجل من الأعراب: ترکت أسد الکوفه و تمیمها و عندهما الفصاحه، و جئت إلی البصره! فقال للخلیل من أین أخذت علمک هذا؟ فقال من بوادی الحجاز، و نجد، و تهامه، فخرج و رجع و قد انفذ خمس عشره قنینه حبرا فی الکتابه عن العرب سوی ما حفظه فلم یکن همّه غیر الخلیل، فقدّم البصره فوجد الخلیل قد مات، و فی موضعه یونس، فجرت بینهما مسائل أقرّ له فیها یونس و صدّره فی موضعه انتهی (1).

و قال صاحب «البغیه» و قال ابن الأعرابی: کان الکسائی أعلم النّاس، ضابطا عالما بالعربیه؛ قارئا صدوقا، إلّا أنّه کان یدیم شرب النبیذ و یأتی الغلمان، و أدّب ولد الرّشید، و جری بینه و بین أبی یوسف القاضی مجالس حکیناها فی «الطبقات

ص: 195


1- تاریخ بغداد 11: 404.

الکبری» (1).

أقول: و من جمله ذلک ما ذکره یاقوت الحموی فیما نقل عن کتابه «معجم الأدباء» قال: اجتمع أبو یوسف القاضی و الکسائی عند الرّشید، فسأل الکسائی أبا یوسف لو قتل غلامک؛ فقال ان رجل أنا قاتل غلامک بالإضافه، و قال آخر أنا قاتل غلامک بالتّنوین فایهما کنت تأخذ به، فقال القاضی کنت أخذهما جمیعا، فقال له الرّشید أخطأت إنّما یؤخذ بالقتل الّذی جرّ دون الّذی نصب، و الوجه فیه ان اسم الفاعل المضاف بمعنی الماضی؛ فیکون إقرارا و غیر المضاف یحتمل الحال و الإستقبال أیضا، فلا یکون إقرارا (2).

و من نوادر حکایاته أیضا المسأله الزّنبوریه الواقعه بینه و بین سیبویه: کما سوف نشیر إلیه فی ذیل ترجمه ذاک الرّجل انشاء اللّه، و الظاهر کون المخطئ هو الکسائی دون الرّشید فلیلاحظ.

و یروی عنه أیضا فی القرائه جماعه من العلماء، منهم لیث بن خالد الصّیرفی، و حفص بن عمرو الدّوری، و أبو حمدون الذّهلی، و قتیبه بن مهران الازادانی، و حمدون بن میمون الزجّاج، و نصر بن یوسف النّحوی، و یحیی بن زیاد الفراء و غیرهم و قد نقل عن یحیی الفراء انّه قال: قال لی رجل: ما اختلافک إلی الکسائی و انت مثله فی النّحو، فاعجبنی نفسی فأتیته؛ فناظرته مناظره الاکفاء، فکأنّی کنت طائرا یغرف بمنقاره من البحر، و عنه أیضا أنّه قال: مات الکسائی و هو لا یحسن حد نعم و بئس و انّ المفتوحه و الحکایه قال: و لم یکن الخلیل یحسن حدّ النداء، و لا سیبویه یدری حدّ التعجّب.

و عن الأصمعی أنّه قال: أخذ الکسائی اللّغه عن اعراب من الحطمه ینزلون قطربّل فلمّا نظر سیبویه استشهد بلغتهم علیه، فقال أبو محمّد الیزیدی:

ص: 196


1- بغیه الوعاه 2: 163.
2- معجم الادباء 5: 188 مع تصرف و اختصار.

کنّا نقیس النّحو فیما مضی***علی لسان العرب الأوّل

فجاء أقوام یقیسونه***علی لغی أشیاخ قطربلّ

فکلّهم یعمل فی نقض ما***به یصاب الحقّ لا یأتلی

إنّ الکسائیّ و أصحابه***یرقون فی النّحو إلی إسفل

و قال فیه: افسد النّحو الکسا***ئی و ثنّی بن غزاله

و أری الأحمر تیسا***فاعلفوا التیس النّخاله

* * *

و قال ابن درستویه: کان الکسائی یسمع الشّاذ الّذی لا یجوز إلّا فی الضروره، فیجعله أصلا و یقیس علیه فأفسد بذلک النّحو.

صنّف «معانی القرآن» مختصرا فی النّحو، «القراءات» «النّوادر الکبیر» الاوسط، الاصغر؛ العدد، الهجاء، «المصادر» «الحروف» أشعار المعایاه و غیر ذلک و مات بالرّی هو و محمّد بن الحسن فی یوم واحد، و ذلک فی سنه اثنتین أو ثلاث- و قیل تسع و ثمانین و مأه- و قیل اثنتین و تسعین.

أقول و فی ذیل تاریخ ابن خلّکان لصلاح الدّین الصّفدی انّه مات فی موکب الرّشید فی قریه رنبویه من قری الرّی، و مات معه محمّد بن الحسن، فقال الرّشید لما عاد إلی العراق دفنت النّحو و الفقه برنبویه و ذلک سنه تسع و ثمانین و مأه هذا. و من شعره:

أیها الطّالب علما نافعا***اطلب النّحو و دع عند الطّمع

إنّما النّحو قیاس یتّبع***و به فی کلّ علم ینتفع

* * *

فی أبیات آخر:

و إذا ما أبصر النّحو الفتی***مرّ فی المنطق مرّا فاتّسع

* * *

انتهی. و من کبار تلامذه الکسائی هذا، هو علیّ بن المبارک، و قیل ابن الخازن أبو الحسن اللحیانی، أخذ عن الکسائی و أبی زید، و أبی عمر و الشّیبانی و الأصمعی و أبی عبیده و عمدته علی الکسائی، و أخذ عنه أبو عبید القاسم بن سّلام الآتی ذکره و ترجمته إنشاء اللّه، و له «النّوادر المشهوره» کما فی «طبقات النّحاه».

ص: 197

483- علی بن عبیده الریحانی

امام الادباء و حسام الخطباء علی بن عبیده الریحانی اللغوی الاوحدی(1)

قال فی حقّه صلاح الدین الصّفدی فی ذیله علی تاریخ ابن خلّکان المصری:

أحد البلغاء الفصحآء، و من النّاس من فضلّه علی الجاحظ فی البلاغه و حسن التصنیف، و کان له اختصاص بالمأمون یسلک فی تصانیفه طریق الحکمه، و کان یرمی بالزندقه، و له مع المأمون أخبار إلی أن قال: و له من الکتب کتاب «المصون» کتاب التدرج» «کتاب زاید الردّ» «کتاب المخاطب» «کتاب الطّارف» «کتاب الهاشمی» «کتاب النّاشی» «کتاب الموشّح» «کتاب الحدّ» «کتاب شمل الالفه» «کتاب الزّمام» «کتاب المتحلّی» «کتاب الصّبر» «کتاب صفه الجنّه» «کتاب الانواع» «کتاب صفه الدّنیا» ثمّ ذکر سائر کتبه فی فنون الأدب و الفقه و الفضائل و غیرها، و عدّ بعد ثلاثین کتابا اخر منها «کتاب النّکاح» «کتاب الإیقاع» ثمّ نقل عنه أنّه قال حضرنی ثلاثه تلامیذ، فجری لی کلام حسن، فقال أحدهم: حقّ هذا الکلام أن یکتب بالغوالی علی خدود الغوالی، و قال الآخر: بل حقّه أن یکتب بأنامل الحور علی صفحه النّور، و قال الآخر: بل حقّه أن یکتب بقلم الشّکر علی ورق النعم.

و قال أیضا أتیت الحسن بن سهل، فأقمت ببابه ثلاثه أشهر لا احظی منه بطائل فکتبت إلیه:

مدحت ابن سهل ذا الایادی و ماله***بذاک ید عندی و لا قدم بعد

و ما ذنبه و النّاس إلّا اقلّهم***عیال له إن کان لم یک لی جدّ

سأحمده للنّاس حتّی إذا بدا***له فیّ رأی عادلی ذلک الحمد

* * *

فبعث إلیّ باب السّلطان یحتاج إلی ثلاث خلال مال و عقل و صبر فقلت

ص: 198


1- له ترجمه فی: تاریخ بغداد 12: 18، ریحانه الادب 2: 349، الفهرست 179، معجم الادباء 5، 268، النجوم الزاهره 2: 231« حوادث سنه 219»

للواسطه: قل له عنّی لو کان لی مال لأغنانی عن الطّلب منک، أو صبر لصبرت علی الذلّ ببابک، او عقل لاستدللت به علی النّزاهه عن رفدک فأمرلی بثلاثین ألف درهم.

484- علی بن محمد «ابو الحسن المدائنی»

الشیخ المتقدم الخبیر علی بن محمد بن عبد اللّه بن ابی سیف البصری ابو الحسن المدائنی الاخباری(1)

صاحب کتب الاخبار و التّواریخ الکثیره الّتی تزید علی مأتی کتاب منها «کتاب خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام» و «کتاب من قتل من الطالبیین» و «کتاب الفاطمیات» و «کتاب الدّوله العبّاسیه» فی عدّه مجلّدات، و کتب جمّه فی فتوحات الاسلام، و کتب کثیره فیما تنیف علی ثلاثین مصنّفا کلّها فی أحوال النّبیّ صلی اللّه علیه و اله و غیر ذلک. قال صلاح الدّین الصّفدی: بصریّ سکن المدائن و انتقل إلی بغداد و توفّی بها سنه خمس و عشرین و مأتین، و ولد سنه خمس و ثلاثین و مأه سرد الصّوم قبل وفاته بثلاثین سنه و کان قد قارب المأه.

قیل له فی مرضه الذی مات فیه: ما تشتهی؟ قال: اشتهی أن أعیش! و کان قد اتّصل باسحاق ابن إبراهیم الموصلی، و کان لا یفارقه و فی منزله توفّی، و کان ثقه إذا حدث عن الثّقات، و تصانیفه کثیره جدّا، کتبه فی أخبار النّبیّ صلی اللّه علیه و اله «کتاب امّهات النّبیّ» «کتاب صفات النّبیّ صلی اللّه علیه و اله» «کتاب اخبار المنافقین» «کتاب عمود النّبیّ صلی اللّه علیه و اله»، «کتاب الّذین یؤذون النّبیّ صلی اللّه علیه و اله و المستهزئین» «کتاب رسائل النّبیّ صلی اللّه علیه و اله الی الملوک» «کتاب آیات النّبیّ صلی اللّه علیه و اله» «کتاب اقطاع النبی (ص)» «کتاب فتوح النبی (ص)» «کتاب صلح النّبیّ صلی اللّه علیه و اله» «کتاب خطب النّبی صلی اللّه علیه و اله» إلی ان قال بعد عدّه ما یربو علی المأتین: «کتاب خبر أصحاب الکهف»

ص: 199


1- له ترجمه فی: تاریخ بغداد 12: 140، ریحانه الادب 5: 266؛ شذرات الذهب 2: 54؛ العبر 1: 391: الفهرست لابن الندیم 153، الکامل فی التاریخ 6: 516 الکنی و الالقاب 3: 168، معجم الادباء 5: 309، نور القبس 182، هدیه العارفین 1: 680

«کتاب خطبه واصل» «کتاب اصلاح المال» «کتاب أدب الاخوان» «کتاب النّحل» «کتاب المقطّعات المتحیرات» «کتاب أخبار ابن سیرین» «کتاب الرساله إلی ابن ابی داود» «کتاب النوادر» «کتاب المدینه» «کتاب المکه» «کتاب المحتضرین» «کتاب المراعی و الجراد» و یحتوی علی الکور و الطّاسیج و جبایاتها انتهی.

و کان معنی قوله: و کان ثقه إذا حدث عن الثّقات انّه لا قدح فیه إلّا من جهه کثره روایته عن غیرهم، و علی ذلک فهو فی حدّ ذاته ثقه، و فی روایته تأمّل کما هو شأن کثیر من رجال أصحابنا أیضا حیث انّهم یروون عن المجاهیل و غیرهم کثیرا، ولکن الحقّ أنّ اعتبار ذلک قد یکون قادحا فی وثاقه نفس الرّجل أیضا بخلاف وقوعه نادرا؛ و إلّا فلا یبقی لکون الرّجل ممّن اجمعت العصابه علی تصحیح ما یصحّ عنه فائده زائده؛ وجهه خصوصیه فیه غیر التّوثیق المطلق الّذی یوجد فی غیر أولئک أیضا إجماعا فلیتامّل.

ثمّ انّ أبا الحسن المداینی هذا هو الّذی یوجد عنه النّقل فی «شرح ابن ابی الحدید» المعتزلی و غیره کثیرا، و هو من جمله مشاهیر حمله الأخبار المطّلعین علی طوائف الآثار، و هو غیر أبی الحسن المداینی البصری الفقیه المحدّث الّذی ینتهی إلیه روایه صحیح البخاری عن مؤلّفه، فانّ اسمه علیّ بن عبد اللّه بن جعفر بن نجییح السّعدی؛ و سیأتی الاشاره إلیه فی ذیل ترجمه شیخه محمّد بن اسماعیل البخاری إنشاء اللّه، و قد تقدّمت الإشاره منها أیضا إلی ترجمه المدائن فی ذیل ترجمه ابن ابی الحدید فی أوائل القسم الثّانی. من هذا الباب فلیراجع إنشاء اللّه.

ص: 200

485- علی بن العباس «ابن الرّومی الشاعر»

الشاعر الماهر الباهر المشهور ابو الحسن علی بن العباس بن جریح البغدادی المشتهر بابن الرومی(1)

کان کما ذکره الصفدی فی ذیل تاریخ ابن خلّکان: شاعر وقته ببغداد، مذکورا فی مقابله ابن البختری الاستاد، و کان أصلع أسبخ (2) شدید التّطیر، منهوما فی الاکل جعلیا (3) فکان یغلق أبوابه و لا یخرج إلی أحد خوفا من التطیر، فاراد بعض أصحابه أن یحضر إلیهم فی یوم أنس، فسیروا إلیه غلاما نظیف الثّوب طیب الرّائحه، حسن الوجه، فتوجّه إلیه، فلما طرق الباب علیه و خرج له أعجبه حاله، ثمّ سأله عن اسمه فقال له إقبال، فقال إقبال مقلوبه لا بقاء؛ و دخل و أغلق الباب، و کان کثیر الهجاء للأخفش الصّغیر علیّ بن سلیمان- المتقدّم ذکره فی ذیل ترجمه أوّل الأخافشه، احمد بن عمران بن سلامه الالهانی النّحویّ بمقتضی قاعده کتابنا هذا فی جمع المناسبات- و ذلک انّه لمّا کان کثیر الطیره، و کان الأخفش کثیر المزاح، فکان یباکره قبل کلّ أحد، و یطرق الباب علیه، فیقول: من بالباب، فیقول الأخفش: حرب بن مقاتل و ما أشبه ذلک، فقال له: اختر علی أیّ قافیه ترید أن أهجوک فقال: علی روی قصیده دعبل الشّینیه، فقال:

ألا قل لنحویک الأخفش***انست فقصّر و لا توحش

ص: 201


1- له ترجمه فی: اعیان الشیعه 41: 281، تاریخ بغداد 12: 22، تأسیس الشیعه 211، الذریعه 9: 24؛ ریحانه الادب 7: 537، شذرات الذهب 2: 188؛ الغدیر 3: 29، الفهرست 241، الکامل فی التاریخ 6: 281، مرآه الجنان 2: 198، معاهد التنصیص 1: 108، معجم الشعراء 145، وفیات الاعیان 3: 42.
2- الاسبخ: کث اللحیه منفوشها.
3- تشبیه بالجعل. ای شدید السواد الذمیم

و ما کنت من غیه مقصرا***و اسلاء امّک لم تنبش

* * *

إلی أن قال بعد أبیات:

أما و القریض و نقاده***و نجشک فیه مع النجش

و دعواک عرفان نقّاده***بفضل النّقی علی الأنمش

لئن جئت ذا بشر حالک***لقد جئت ذا نسب أبرش

و ما واحد جاء من أمّه***بأعجب من ناقد أخفش

کأن سنا الشّتم فی عرضه***سنا الفجر فی السّحر الأغبش

اقول و قد جاءنی امّه***تنوش هجائی مع النّوش

اذا عکس الدّهر أحکامه***سطا أضعف القوم بالأبطش

و ما کلّ من أفجشت امّه***تعرّض للمقذع الأفحش-

* * *

و هی طویله، فلما سار هجاؤه جمع أصحابه و کان له جماعه أصحاب من الرؤساء، و دخلوا علی ابن الرّومی، فکفّ عن هجائه (1) و سألوه أن یمدحه فقال:

ذکر الاخفش القدیم فقلنا***انّ للاخفش الحدیث لفضلا

فاذا ما حکمت و الرّوم قومی***فی کلام معرب کان عدلا

* * *

إلی آخر القصیده، و قال أیضا بعد إیراد فقرات بلیغه فی بیان تملّکه لأزمّه المعانیّ، و تسلّطه علی إیراد المطلب الواحد فی أثواب من الألفاظ و المبانیّ، و قد بالغ ابن سناء الملک رحمه اللّه حیث أجاب القاضی الفاضل و قد أمره باختیار شعر ابن الرّومی، فقال و أمّا ما أمر به فی شعر ابن الرّومی فما المملوک من أهل اختیاره، و لا من الغوّاصین الّذین یستخرجون الدرّ من بحاره، لأنّ بحاره زخّاره، و أسوده زآره؛ و معدن تبره مردوم بالحجاره، و علی کلّ عقیله منه ألف نقاب بل ألف ستّاره، یطمع و یؤیس، و یوحش و یؤنس، و ینیر و یظلم، و یصیح و یغیم، شذره و بعره و درّه و

ص: 202


1- فی المعجم: و لما سار هجاؤه فی الاخفش جمع الاخفش جماعه من الرؤساء و کان کثیر الصدیق فسألوا ابن الرومی ان یکف عنه فأجابهم الی الصفح عنه ...

آجره، و قبله بجانبها البسه و حرّه بجوارها ضرّه، و ورده قد حفّ بها الشّوک، و براعه قد غطی علیها النّوک، لا یصل الإختیار إلی الرّطبه حتّی ینحرج بالسّلا؛ و لا یقول عاشقها هذه الملح قد اقبلت حتّی یری الحسن قد تولّی، فما المملوک من جهابذته، و کیف و قد تغلس فیه الوزیر، و لا من صیارفته و نقاده و لو اختاره جریر لأعیاه تمییز الخیش من الوشی، و الوبر من الحریر، حکی ابن رشیق و غیره ان لائما لام ابن الرّومی فقال له لم لا تشبّه کتشبیهات ابن المعتزّ و أنت أشعر منه؟ قال له: انشدنی شیئا من قوله الّذی استعجز تنی عن مثله، فأنشده قوله فی الهلال:

انظر إلیه کزورق من فضّه***قد اثقلته حموله من عنبر

* * *

فقال له زدنی فأنشده قوله:

کأنّ اذریونها و الشّمس فیها کالیه***مداهن من ذهب فیها بقایا غالیه

* * *

فصاح وا غوثاه لا یکلّف اللّه نفسا إلّا وسعها، ذاک انّما یصف ماعون بیته لانّه ابن خلیفه، و أنا ایّ شی ء أصف، ولکن انظروا إذ أنا وصفت ما أعرف أین یقع قولی من النّاس هل لأحد قطّ مثل قولی فی الغمام و انشد:

و ساق صبیح للصّبوح دعوته***فقام و فی أجفانه سنه الغمض

یطوف بکاسات العقار کأنجم***فمن بین منقضّ علینا و منفضّ

و قد نشرت أیدی الحبوب مطارفا***علی الجود کنّا و الحواشی علی الأرض

یطرّزها فوس السّحاب بأخضر***علی أحمر فی أصفر فوق مبیض

کأذیال خود أقبلت فی غلائل***مصبّغه و البعض أقصر من بعض

* * *

و قولی فی صانع الرقاق:

لا انس انس خبازا مررت به***یدحو الرّقاقه مثل اللّمح بالبصر

ما بین رؤیتها فی کفّه کره***و بین رؤیتها قوراء کالقمر

إلّا بمقدار ما تنداح دائره***فی صفحه الماء یلقی فیه بالحجر

* * *

انتهی و توفّی ابن الرّومی فی حدود التّسعین و مأتین، و نقل فی سبب موته انّ

ص: 203

الوزیر أبا الحسن القاسم بن عبد اللّه خاف هجوه و فلتات لسانه بالفحش فدّس علیه إبن فراش فأطعمه خشکنانجه مسمومه و هی فی مجلسه فلمّا أکلها أحس بالسمّ، فقام فقال له الوزیر إلی أین تذهب، فقال إلی الموضع الّذی بعثتنی إلیه، فقال له سلّم علی والدی، فقال ما طریقی علی النّار، و خرج من عنده و أتی منزله؛ و أقام به أیاما و مات و نقل الفاضل الصّفدی أیضا فی کتابه الوافی عن علیّ بن عبد اللّه بن وصیف المشتهر بابی الحسین الحلا و النّاشی الاکبر و کان من متکلّمی الشیعه الإمامیه الفضلاء و له شعر مدوّن؛ و روی عن ابن المعتز، و المبرد، و روی عنه ابن فارس اللّغوی، و عبد اللّه بن احمد بن محمّد بن روزبه الهمدانی و غیرهما انّه قال: کان إبن الرّومی یجلس فی دکان أبی و هو عطّار، و یلبس الدّرأعه، و ثیابه و سخه، و أنا لا أعرفه: فانقطع مدّه، فسألت أبی عنه: ما فعل ذلک الشّیخ؟ فقال: ویلک ذاک ابن الرّومی، و قد مات، فندمت إذ لم أکن أخذت عنه شیئا.

486- علی بن الحسن «کراع النّمل»

الحبر العماد و اللغوی الاستاد ابو الحسن علی بن الحسن الهنائی المعروف بکراع النمل(1)بضمّ الکاف قال یاقوت الحموی فیما نقل عن کتابه «المعجم»: وجدت خطّه علی «المنضد» من تصنیفه و قد کتبه فی سنه سبع و ثلاثمأه، ذکره محمّد بن اسحاق بن الندیم فقال هو من أهل مصر و کان کوفیا و أخذ عن البصریین و یعرف بالرّواسی قبیله من الأزد و کتبه موجوده بمصر مرغوب فیها و له کتاب «المنضد» أورد فیه لغه کثیره مستعمله وحوشیه، و رتبه علی حروف «المعجم» ثمّ اختصره فی «کتاب المجرد» ثمّ اختصره فی کتاب «المنجد» و له «کتاب أمثله الغریب علی أوزان الأفعال» أورد فیه غریب اللّغه

ص: 204


1- له ترجمه فی انباه الرواه 2: 240 بغیه الوعاه 2: 158، تلخیص ابن مکتوم 131 طبقات ابن قاضی شهبه 2: 146، الفهرست 130 معجم الادباء 5: 112.

و کتاب «المصحف» و کتاب «المنظّم» انتهی (1).

و الکراع من الدواب مادون الکعب، و مع الإنسان مادون الرّکبه، کما عن «ابن الفارس» و منه قوله صلی اللّه علیه و اله لو دعیتالی کراع لاجبت؛ فکان الرّجل لقب به من جهه غایه هزاله و قصره فلیلاحظ.

و هو غیر علی بن الحسن بن عنتره المعروف بشمیم (2) کزبیر أبی الحسن الحلّی الشّیعی النّحوی الشّاعر، صاحب المصنّفات الجمّه فی مطالب مهمّه مثل کتاب «النکت المعجمات فی شرح المقامات» و «کتاب الحماسه» من نظمه و کتاب شرح لمع ابن جنی المسمّی «بالمخترع» و کتاب «المنایح فی المدایح» و کتاب «مناقب الحکم و مثالب الأمم» و کتاب «الملماسه فی شرح الحماسه» و کتاب «اللّزوم» و کتاب «الفصول المرّکبه» و کتاب «المختصر فی شرح المختصر» و غیر ذلک من الکتب الکثیره، و هو الّذی قال فی حقّه الصّفدی فی ذیله علی تاریخ ابن خلّکان: توفی بالموصل عن سنّ عالیه، سنه إحدی و ستّمأه، قال یاقوت: و أظنّه قرأ علی ملک النّحاه أبی نزار قال إنّ الأوائل جمعوا أقوال غیرهم و أشعارهم، و بوّبوها، و أنا فکلّما عندی من نتایج أفکاری، و کلّما رأیت النّاس مجمعین علی استحسان کتاب فی نوع من الأدب أنشات من جنسه ما ادحض به المتقدّمین، من ذلک انّ أبا تمام جمع أشعار العرب فی حماسته، و عملت أنا حماسه من أشعاری، ثمّ سبّ ابا نواس و شتمه، ثمّ رأیت النّاس مجمعین علی تفضیل أبی نواس فی خمریاته؛ فعملت کتاب «الخمریات» من شعری و لو عاش ابو نواس لاستحیی أن یذکر شعر نفسه معها، و رأیت النّاس مجمعین علی خطب ابن نباته فصنّفت «کتاب الخطب»، فلیس للنّاس الیوم اشتغال إلّا بخطبی قال یاقوت ثمّ أنشدنی:

ص: 205


1- معجم الادباء 5: 112.
2- له ترجمه فی انباه الرواه 2: 243؛ البدایه و النهایه 13: 41، بغیه الوعاه 2: 156 تلخیص ابن مکتوم 133، الذیل علی الروضتین 53، شذرات الذهب 5: 4، الفلاکه و المفلوکین 119 النجوم الزاهره 6: 188، معجم الادباء 5: 129.

امزج بمسبوک اللجین***دما حکته دموع عینی

لمّا نعی ناعی الفراق***ببین من اهوی و بینی

کانت و لم یقدر لشی***ء قبلها ایجاب کون

و أحالها التشبیه لم***ا شبهت بدم الحسین

خفقت لنا شمسان من***لالائها فی الخافقین

و بدت لنا فی کأسها***من لونها فی حلّتین

فاعجب هداک اللّه من***کون اتّفاق الضّرتین

* * *

فاستحسنت ذلک، فغضب و قال لی ویلک ما عندک غیر الإستحسان قلت له: فما اصنع یا مولانا، فقال لی تصنع هکذا، ثمّ قام یرقص و یصفق إلی أن تعب ثم جلس، و هو یقول: ما أصنع و قد ابتلیت ببهائهم لا یفرقون بین البعر و الدّرّ و الیاقوت و الحجر، فاعتذرت إلیه و سألته أن ینشدنی شیئا آخر، فقال لی قد صنّفت کتابا سمیته «انیس الجلیس فی التجنیس» فی مدح صلاح الدین لما رأیت استحسان النّاس. لقول: البستی فانا انشدک منه ثمّ انشدنی لنفسه:

لیت من طوّل بالشّا***م نواه و ثوی به

جعل العود إلی الزّو***راء من بعض ثوابه

* * *

إلی ان قال و أنشدنی غیر ذلک، ثمّ سألته عمن تقدّم من العلماء، فلم یحسن الثّناء علی أحد منهم، فلمّا ذکرت له المعری نهرنی، و قال: ویلک کم تسی ء الأدب بین یدی من ذلک الکلب الأعمی حتّی یذکر فی مجلسی، قلت یا مولانا ما أراک أن ترضی عن أحد ممّن تقدّم، فقال کیف أرضی عنهم و لیس لهم ما یرضینی. قلت فما فیهم أحد قطّ جاء بما یرضیک، فقال لا أعلمه إلّا أن یکون المتنبّی فی مدیحه خاصّه، و ابن نباته فی خطبه، و ابن الحریری فی «مقاماته» فهؤلاء لم یقصروا، قلت له: یا مولای قد عجبت إذ لم تصنّف مقامات تدحضّ بها مقامات الحریری، فقال یا بنّی إعلم أنّ الرّجوع إلی الحقّ خیر من التّمادی علی الباطل، عملت مقامات مرّتین فلم ترضینی

ص: 206

فغسلتها، و ما أعلم إنّ اللّه خلقنی ء الّا لا ظهر فضل ابن الحریری، ثمّ شطح فی الکلام و قال: لیس فی الوجود خالق إلّا واحد فی السّماء، و واحد فی الإرض فالّذی فی السّماء هو اللّه، و الذی فی الأرض أنا ثمّ [التفت إلیّ و] (1) قال هذا الکلام لا یحتمله العامّه لکونهم لا یفهمونه أنا لا أقدر علی خلق شی ء إلّا خلق الکلام، فأنا أخلقه إلی آخر ما ذکره و هو أیضا غیر أبی الحسن علی بن الحسن بن علی الرمیلی الشافعی النّحوی اللّغوی الفقیه الاصولی صاحب التعلیقه فی الخلاف و توفّی سنه ست و تسعین و خمسمأه و له الحظّ البدیع علی طریقه ابن البواب کما عن تاریخ الذّهبی فلیلاحظ و لا یغفل (2).

487- علی بن اسماعیل «ابو الحسن الاشعری»

امام الاشاعره و همام الاقاتره ابو الحسن علی بن اسماعیل بن اسحاق بن سالم بن اسماعیل بن عبد اللّه بن موسی بن بلال بن ابی برده بن موسی الاشعری الصحابی المقدم یوم تحکیمه بصفین معاویه علی علی علیه السلام(3)

هو أبو الحسن الأشعری المشهور، من سلاله أبی موسی المذکور، و قدوه المجبره من طوائف الجمهور؛ کان بصری المولد و الورود، و بغدادی المنشأ و الخمود موصوفا فی الألسنه بصاحب الاصول، و القائم بنصره أهل السنّه فی المثول، شهرته بین الفریقین تغنینا عن الإشاره إلی مقام اجتهاده و مرحله کمال استعداده، و یکفیه ما قالوا إنّ القاضی أبا بکر الباقلانی ناصر مذهبه و مؤید اعتقاده، و قد صنّف الحافظ

ص: 207


1- الزیاده من معجم الادباء. و فیه انه مات بالموصل سنه 601 عن سن عالیه
2- بغیه الوعاه 2: 156.
3- له ترجمه فی: الانساب 39، البدایه و النهایه 11: 187، تاریخ بغداد 11: 346، الجواهر المضیئه 1: 353، ریحانه الادب 1: 133، شذرات الذهب 2؛ 303، طبقات الاسنوی 1: 72، طبقات السبکی 3: 347، العبر 2: 202، الکامل فی التاریخ 8: 392، مجمل فصیحی 2: 52 مفتاح السعاده 2: 22، النجوم الزاهره 3: 259، وفیات الاعیان 2: 446 و انظر تبیین کذب المفتری.

أبو القاسم بن عساکر مجلّدا فی محامد صفاته، کما ذکره ابن خلّکان المؤرّخ فی وفیاته [و قال الخطیب البغدادی فیما نقل عن تاریخه الکبیر عند ذکره لهذا الرّجل]: (1) کان أوّلا عدلیا معتزلیا ثمّ تاب من القول بالعدل و خلق القرآن فی المسجد الجامع بالبصره یوم الجمعه، ورقی کرسیا و نادی باعلی صوته من عرفنی فقد عرفنی؛ و من لم یعرفنی فأنا أعرفه بنفسی؛ أنا فلان بن فلان، کنت أقول بخلق القرآن، و أنّ اللّه لا تراه الأبصار، و انّ أفعال الشرّ أنا أفعلها، و أنا تائب مقلع، معتقد للردّ علی المعتزله، مخرج لفضایحهم و معایبهم، و کان فیه دعابه و مزاح کثیر و له من الکتب کتاب «اللمع» و کتاب «الموجز» و کتاب «ایضاح البرهان» و کتاب «التبیین عن اصول الدّین» و کتاب «الشّرح و التّفصیل فی الردّ علی أهل الإفک و التّضلیل» و هو صاحب الکتب فی الردّ علی الملاحده و غیرهم من المعتزله و الرافضیه و الجهمیه و الخوارج، و سایر أصناف المبتدعین، و دفن فی مشرع الروایا فی تربه إلی جانبها مسجد، و بالقرب منه حمّام و هی عن یسار المارّ من السّوق إلی دجله انتهی (2) و عن أبی بکر الصّیر فی أنّه قال: کانت المعتزله قد رفعوا رؤسهم حتّی أظهر اللّه الأشعری، فحجزهم فی أقماع السّمسم و قال شیخنا الطّریحی قدّس سرّه البهی فی کتابه «المجمع» و الأشاعره فرقه معروفه، مرجعهم فی العلم علی ما نقل إلی أبی الحسن الأشعری، و هو تلمیذ أبی علی الجبائی، قلت:

و سوف تأتی ترجمه أبی علی المذکور فی أواخر باب المیم إنشاء اللّه تعالی مع الإشاره إلی بعض ما وقع بینهما من المناظره فی الکلام، و کان یقول بأزلیه صفات الباری تعالی و عدم الفرق بینها و بین صفات الفعل فی عدم العینیه، کما یقوله المشبّهه و الکرامیه الّذین هم من جمله فرق الصّفاتیه؛ و ذکر بعضهم أنّه قد جری بین الأشعری و بین أستاده مناظره فی مسأله من مسائل الصّلاح و الأصلح فتخاصما، و إنحاز الأشعری إلی هذه

ص: 208


1- و الظاهر ان هذه النسبه- الی الخطیب- غیر صحیحه لانها لم توجد فی تاریخه و لکن سردها ابن خلکان فی وفیاته.
2- الوفیات 2: 447

الطّایفه، فأید مقالتهم بمناهج کلامیه، و صار ذلک مذهبا لأهل السّنه و الجماعه، و انتقلت سمه الصّفاتیه إلی الأشعریه.

و قال صلاح الدّین الصّفدی فی کتابه «الوافی بالوفیات» بعد ما نقل عن غلامه بندار انّه قال کانت غله أبی الحسن من ضیعه وقفها جدّهم بلال بن أبی برده علی عقبه و کانت نفقته فی السّنه سبعه عشر درهما، و کان فی حداثته تلمیذا لأبی علیّ الجبائی، قرأ علیه و تمذهب بمذهبه، فانّ أبا علی کان زوج امّه، فاتّفق انّه جری بینهما مناظره فی وجوب الأصلح أو الصّلاح علی اللّه تعالی، فقال له الشّیخ أبو الحسن: أتوجب علی اللّه رعایه الصّلاح أو الأصلح فی حقّ عباده؟ فقال: نعم، ما تقول فی ثلاثه صبیه اخوه اخترم اللّه تعالی أحدهم قبل البلوغ، و بقی اثنان خ فاسلم أحدهما و کفر الآخر، ما العلّه فی اخترام الصّغیر؟ فقال له لو انّه سأله فقال یا ربّ اخترمتنی دون أخری؟! فقال أبو علیّ انّما اخترمه لأنّه علم انّه لو بلغ لکفر. و کان الأصلح له اخترامه، فقال له الشّیخ أبو الحسن فقد أحیی اللّه أحدهما و کفر، فهلّا اخترمه عملا بالأصلح له، فقال أبو علیّ انّما أحیاء لیعرضه لا علی المراتب کما فعل بأخیه، فقال له الشّیخ أبو الحسن:

فهلّا فعل بالصّغیر الّذی اخترمه مثل ما فعله بأخیه، إذ قلت انّه الأصلح له، فانقطع أبو علی و لم یحرجوا باثم قال للشّیخ أبی الحسن أو سوست: فقال الشّیخ أبو الحسن ما وسوست ولکن وقف حمار الشّیخ علی القنطره، ثمّ فارقه و خالفه و خالف سائر فرق المعتزله.

و سأله الشّیخ ابو الحسن، فقال له: ما حقیقه الطّاعه؟ قال: هی موافقه الإراده فقال:

هذا یوجب أن یکون اللّه تعالی مطیعا لعبده اذا اعطاه الاراده فقال: نعم یکون مطیعا؛ فخالف الإجماع بإطلاق هذه اللّفظه علی اللّه تعالی، و لو جاز أن یطلق علیه کونه مطیعا لعبده لجاز أن یطلق علیه کونه خاضعا و خاشعا له و هذا کفر انتهی.

و قال ابن الهمدانی فی ذیل «تاریخ الطّبری» علی ما نقل عنه أیضا صاحب «الوافی»

ص: 209

کان مولده بالبصره سنه سبعین و قیل ستّین و مأتین و نیف و مات: أربع و ثلاثین- و قیل:

ثلاثین و ثلاثمأه فجاءه، و دفن بین الکرخ و باب البصره (1).

و الأشعری نسبه إلی رجل یقال له أشعر و اسمه نیت بن أردد لأن امّه ولدته و الشّعر علی بدنه، کما عن تاریخ السّمعانی، و الأشعر کان أبا قبیله بالیمن منهم أبو موسی الاشعری و یقولون جائتک الاشعرون بحذف یاء النّسب کما ذکره صاحب القاموس، و قال أبو الفتح الشهرستانی المتکلّم علی مذهب الأشعری فی کتاب «الملل و النّحل»: الأشعریه أصحاب ابی الحسن علیّ بن اسماعیل الأشعری، المنتسب إلی أبی موسی الاشعری (رض) و سمعت من عجیب الإتفاقات انّ أبا موسی الأشعری کان یقرر مذهبه بعینه ما یقرّره الاشعری فی مذهبه، و قد جرت مناظره بین عمرو بن العاص و بینه، فقال عمرو إن أجد أحدا أخاصم إلیه ربّی، فقال أبو موسی أنا ذلک المتحاکم إلیه، قال عمرو: ایقدّر علیّ- شیئا، ثمّ یعذّبنی علیه قال نعم، قال عمرو: و لم قال لانّه لا یطلمک، فسکت عمرو و لم یحرجوا باثم اخذ فی ذکر مذاهبه المخصوصه به فی مراتب الاصول و الفروع و جعل اوّلها القول بثبوت المعانی فی حقّ الواجب تعالی و انّ له صفات زائده علی ذاته الأقدس تجری علیها افعالعه و قال و الزم منکری الصّفات الزاما لا محیص لهم عنه و هو انکم و اقفتمونا أو أقام الدّلیل علی کونه عالما قادرا فلا یخلو إمّا أن یکون المفهومان من الصّفتین واحدا او زائدا فیجب أن یعلم بقادریته و یقدر بعالمیته و یکون من علم الذّات مطلقا علم کونه عالما قادرا و لیس الامر کذلک فعرف انّ الاعتبارین مختلفان فلا یخلو أمّا أن یکون مرجع الإختلاف إلی مجرّد اللّفظ، أو إلی الحال، أو إلی الصّفه و بطل رجوعه إلی اللّفظ المجرّد، فانّ العقل یقضی باختلاف مفهومین معقولین لو قدر عدم

ص: 210


1- جاء فی التکمله هکذا: و فی هذه السنه( 330) توفی ابو الحسن علی بن اسماعیل بن بشر الاشعری المتکلم، و ولد سنه( 260) و دفن فی مشرعه الروایا فی تربه الی جانبها مسجد و بالقرب منها حمام علی یسار المار من السوق الی دجله اخبر بذلک الخطیب عن ابن برهان، و عمرها ابو سعید الصوفی فی زماننا.

الألفاظ رأسا من کلّ أرباب العقل فیما تصوّره، و بطل رجوعه إلی الحال، فانّ إثبات صفه لا یوصف لا بالوجود و لا بالعدم إثبات واسطه بین الوجود و العدم، و الإثبات و النّفی و ذلک محال، فتعین الرّجوع إلی صفه قائمه بالذّات، و ذلک مذهبه علی أنّ القاضی أبا بکر الباقلانی من أصحاب الأشعری قد ردّ قوله فی إثبات الحال و نفیها و تقرّر رأیه علی الإثبات و معنی ذلک انّه أثبت للصّفات معانی قائمه به لا احوالا و قال الحال الّذی اثبته أبو هاشم هو الّذی یسمّیه صفه خصوصا لا انّه اثبت حاله اوجبت تلک الصّفات، ثمّ قال: قال ابو الحسن: الباری تعالی عالم بعلم قادر بقدره حیّ بحیاه مرید باراده، متکلّم بکلام، سمیع بسمع، بصیر ببصر، و له فی البقاء إختلاف رأی، قال و هذه صفات أزلیه قائمه بذاته تعالی لا یقال هی هو و لا هی غیره، و لا هی هو و لا غیره، إلی أن قال: قال:

و علمه واحد یتعلّق بجمیع المعلومات؛ و قدرته واحده تتعلّق بجمیع ما یصحّ وجوده، و إرادته واحده تتعلّق بجمیع ما یقبل الإختصاص، و کلامه واحد هو أمر و نهی، و خبر و استخبار و وعد و وعید، و هذه الوجوه ترجع إلی اعتبارات فی کلامه لا إلی نفس الکلام و الالفاظ المنزله علی لسان الملائکه إلی الانبیاء دلالات علی الکلام الأزلی، و الدّلاله مخلوقه محدثه، و المدلول قدیم، و الفرق بین القراءه و المرؤ و التّلاوه و المتلوّ، کالفرق بین الذکر و المذکور، فالذّکر محدث و المذکور قدیم، و خالف الأشعری بهذا التدقیق جماعه من الحشویه إذ قضوا بکون الحروف و الکلمات قدیمه، إلی أن قال: و من مذهب الأشعری انّ کلّ موجود فیصحّ أن یری فانّ المصحّح للرؤیه إنّما هو الوجود و الباری تعالی موجود، فیصحّ أن یری و قد ورد المسمع بأن المؤمنین یرونه فی الأخره. قال اللّه تعالی وُجُوهٌ یوْمَئِذٍ ناضِرَهٌ إِلی رَبِّها ناظِرَهٌ و له قولان فی مهیه الرؤیه، أحدهما أنّه علم مخصوص و یعنی بالخصوص انّه یتعلّق بالوجود دون العدم و الثّانی انّه ادراک وراء العلم لا یقتضی تأثیرا فی المدرک و لا تاثیرا عنه و اثبت السمع و البصر للباری تعالی صفتین ازلّیتین هما ادراکان وراء العلم یتعلّقان بالمدرکات الخاصّه بکلّ

ص: 211

واحد بشرط الوجود و اثبت الیدین و الوجه صفات جبریه فیقول ورد بذلک السّمع فیجب الاقرار به کما ورد و مذهبه فی الوعد و الوعید و الاسماء و الاحکام و السّمع و العقل مخالف للمعتزله من کلّ وجه، قال: الایمان هو التّصدیق، و امّا القول باللّسان و العمل بالارکان فروعه، فمن صدّق بالقلب صحّ ایمانه حتّی لو مات علیه فی الحال کان مؤمنا ناجیا و لا یجوز ان یخلد صاحب الکبیره فی النّار مع الکفّار لمّا ورد به السّمع من الاخراج من النّار من کان فی قلبه مثقال ذرّه من الایمان و قال و لو مات لا اقول انّه یجب علی اللّه تعالی قبول توبته بحکم العقل اذ هو الموجب فلا یوجب علیه شی ء و هو المالک لخلقه یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید فلو ادخل الخلایق باجمعهم الجنّه لم یکن حیفا و لو ادخلهم النار لم یکن جورا، اذ الظّلم هو التّصرّف فیما لا یملکه المتصرّف او وضع الشی ء فی غیر موضعه و هو المالک المطلق فلا یتصوّر منه ظلم و لا ینسب الیه جور. قال الواجبات کلّها سمعیه و العقل لیس یوجب شیئا و لا یقضی تحسینا و تقبیحا فمعرفه اللّه تعالی بالعقل یحصل و بالسّمع یجب، قال اللّه تعالی وَ ما کنَّا مُعَذِّبِینَ حَتَّی نَبْعَثَ رَسُولًا، و کذلک شکر المنعم و اثابه المطیع و عقاب العاصی یجب بالسّمع دون العقل و لا یجب علی اللّه تعالی شی ء بالعقل لا الصّلاح و لا الاصلح و لا اللّطف و کلّ ما یقتضیه العقل من الحکمه الموجبه فیقتضی نقیضه من وجه آخر، و اصل التّکلیف لم یکن واجبا علی اللّه تعالی اذ لم یرجع به الیه نفع و لا اندفع به عنه ضرّ، و انبعاث الرّسل من القضایا الجائزه لا الواجبه و لا المستحیله و لکن بعد الانبعاث تأییدهم بالمعجزات و عصمتهم من الموبقات من جمله الواجبات اذ لا بدّ من طریق للتّسمع تسلکه فیعرف به الصدق و المدّعی و لا بدّ من ازاحه العلل فلا یقع فی التّکلیف تناقض، و المعجزه فعل خارق للعاده مقترن بالتّحدی، سلیم عن المعارضه و الإیمان و الطاعه بتوفیق اللّه تعالی و الکفر و المعصیه تجد لانه و التّوفیق عنده خلق القدره علی الطاعه، و الخذلان خلق القدره علی المعصیه.

و قال الإمامه تثبت بالاختیار و الإتّفاق دون النّص و التّعیین إذ لو کان ثمّ نصّ

ص: 212

لما خفی و الدّواعی تتوفر علی نقله، و اتّفقوا فی سقیفه بنی ساعده علی ابی بکر، ثمّ اتّفقوا بعد تعیین أبی بکر علی عمر، و اتّفقوا بعد الشّوری علی عثمان، و اتّفقوا بعده علی علیّ رضی اللّه عنه، و هم یترتبون فی الفضل ترتّبهم فی الامامه.

و قال لا یقول فی عایشه و طلحه و الزّبیر إلّا أنّهم رجعوا عن الخطاء، و لا یقول فی معاویه و عمرو بن العاص إلّا إنّهما بغیا علی الإمام الحقّ، فقاتلهم علیّ رضی اللّه عنه مقاتله أهل البغی، و امّا أهل النّهروان، فهم الشّراه المارقون علی الدّین بخبر النّبیّ صلی اللّه علیه و اله و سلّم، و لقد کان علیّ رضی اللّه عنه علی الحقّ فی جمیع أحواله یدور الحقّ معه حیث دار انتهی.

و من جمله ما ذکره ایضا صاحب «الوافی» بعد التّرجمه له بطرف ممّا قدّمناه الشّیخ أبو الحسن المتکلّم رئیس الأشاعره و إلیه ینسبون، صاحب التّصانیف الکلامیه فی الاصول و الملل و النّحل، ولد سنه ستّین و مأتین، و توفّی سنه أربع و عشرین و ثلاثمأه، سمع من زکریا السّاجی، و ابی خالد الجمجی الی و سهل بن نوح و محمّد بن یعقوب المقری، و عبد الرّحمان بن خلف الضبی البصری، و روی عنه فی تفسیره کثیرا، ثمّ أخذ فی عدّ ما ذکره الشّهرستانی من مذاهبه الموصوفه و غیرها، إلی ان، قال: و أقول:

انّ اهل النّهروان هم الشّراه المارقون عن الدّین، لخبر النّبیّ و أقول انّ علیا کان علی الحقّ فی جمیع أحواله، و الحقّ معه حیث دار.

فهذه جمله مختصره من اعتقاد الشّیخ أبی الحسن الأشعری، و الأشاعره یسمّون الصّفاتیه لإثباتهم صفات اللّه تعالی القدیمه، و افترقت الصّفاتیه فی الألفاظ الّتی وردت فی القرآن و السنّه کالإستواء، و النّزول، و الاصبع، والید، و القدم، و الصّوره، و الجنب و المجی ء: علی فرقتین، فرقه تأولت جمیع الألفاظ الّتی وردت فی القرآن علی وجوه محتمله للفظ، و فرقه لم یتعرّضوا للتّأویل و لا صاروا إلی التّشبیه، و هؤلائهم الأشعریه الاثریه؛ قلت: و هی عباره أخری عن الأخباریه الّتی یوجد نظیرها بین أصحابنا أیضا قال: فالفرقه الأولی قالوا: هذه الألفاظ لا یمکن إجزاؤها علی ظاهرها، فانّه کفر،

ص: 213

و لا یمکن التّوقّف فیها، فلا بدّ من تأویلها بما یحتمله اللّفظ، و هذا الصّحیح من مذهب الأشعری من أحد قولیه، و هو مذهب أصحابه عبد اللّه بن سعید الکلابی، و أبی العبّاس القلانسی و غیرهما، و هؤلائهم ضدّ الحشویه مثل مضر و کهمس، و احمد الهجیمی و غیرهم، فان أبا الحسن الأشعری حکی عن محمّد بن عیسی بن غوث عنهم: انّهم أجازوا علی ربّهم المصافحه و الملامسه، و انّ المخلصین من المسلمین إذا بلغوا فی الرّیاضه إلی حدّ الإخلاص تعانقوه فی الدّنیا و الآخره؛ و حکی الکعبی عن بعضهم أنّه قال:

یزورونه و یزورهم تعالی اللّه عن ذلک.

و الفرقه الثّانیه قالوا قد عرفنا بمقتضی العقل إنّ اللّه تعالی لیس کمثله شی ء، فلا یشبهه شی ء، و لا یشبه شیئا، و نحن غیر مکلّفین بمعرفه هذه الألفاظ الّتی وردت بتأویلها، بل نحن مکلّفون باعتقاد أنّه لیس کمثله شی ء، و تکل علم ذلک إلی اللّه، و هؤلاء هم السّلف الصّالح، کالإمام مالک، و الشّافعی، و احمد، و سفیان الثوری، و داود و غیرهم، و هذا أحد قولی الشّافعی انتهی.

و قد مرّ فی ترجمه داود الظّاهری الإشاره إلی معنی الحشوی و الأخباری و کذا فی ترجمه المولی أمین الاسترابادی المتقدّم ذکره فی الباب الأوّل من الکتاب و اللّه اعلم بالصّواب.

488- علی بن عیسی بن داود الجراح

الوزیر الکبیر و الدبیر النحریر علی بن عیسی بن داود الجراح(1)

أبو الحسن البغدادی الکاتب، وزیر المقتدر و القاهر، کان علی الحقیقه غنیا شاکرا صدوقا دینا خیرا صالحا عالما من خیار الوزراء، و هو کثیر البرّ، و المعروف و الصّلاه، و الصّیام، و مجالس العلماء، توفّی سنه أربع و ثلاثین و ثلاثمأه، وزر للمقتدر

ص: 214


1- له ترجمه فی: تاریخ بغداد 12: 14؛ تجارب الامم 6: 104، دول الاسلام 1: 164 المنتظم 6: 351.

مرّتین. له کتاب «جامع الدّعاء» کتاب «معانی القرآن» و تفسیره أعانه علیه أبو الحسین الواسطی، و أبو بکر بن مجاهد، و کتاب «ترسّله» و کان یستغلّ ضیاعه فی السّنه سبعمأه ألف دینار، یخرج منها فی وجوه البرّ ستّمأه ألف دینار؛ و ستین ألف دینار، و ینفق أربعین ألف دینار علی خاصّته، و کانت غلّته عند عطلته و لزوم بیته نیفا و ثمانین ألف دینار ینفق علی نفسه و خاصته ثلاثین ألف دینار و یصرف الباقی فی وجوه البرّ کذا فی ذیل الصّفدی «علی تاریخ ابن خلّکان» و نقل أیضا عن الصّولی أنّه قال: و أشار علی المقتدر زمن نکبته أن یقف عقاره ببغداد علی الحرمین و الثّغور و غلّتها ثلاثه عشر ألف دینار فی کلّ شهر، و الضّیاع الموروثه له بالسّواد، و غلّتها نیف و ثمانون ألف دینار، ففعل ذلک و أشهد علی نفسه و أفرد لهذه الوقوف دیوانا و سمّاه دیوان البرّ، و خدم السّلطان سبعین سنه لم یزل فیها نعمه عن أحد، و احصی له أیام وزارته نیف و ثلاثون ألف توقیع من الکلام السّدید، و لم یقتل أحدا و لا سعی فی دمه، و کان علی خاتمه للّه صنع خفی فی کلّ أمر نخاف، و کان یجری علی خمسه و أربعین ألف إنسان جرایات تکفیهم، و نقل القشیری فی رسالته المشهوره باسناده المتّصل إلی أبی عمر الأنماطی قال رکب علیّ بن عیسی الوزیر فی موکب عظیم، فجعل الغرباء یقولون من هذا؟ فقالت امراه قائمه علی الطّریق إلی متی تقولون من هذا هذا عبد سقط من عین اللّه، فابلاه اللّه بما ترون! فسمع علیّ بن عیسی ذلک و رجع إلی منزله و استعفی من الوزاره و ذهب إلی مکه، و جاور بها و قد غلط من نسب هذه الحکایه إلی شیخنا المحدّث الجلیل علیّ بن عیسی الإربلی المتقدّم ذکره الشّریف فی القسم الأوّل من هذا الباب، صاحب کتاب «کشف الغمّه» و غیره فلیلاحظ.

ص: 215

489- علی بن محمد «ابو القاسم التنوخی»

العالم الماهر و الناظم الناثر علی بن محمد بن داود بن ابراهیم القاضی المعروف بابی القاسم التنوخی البغدادی(1)

قال صلاح الدّین الصّفدی: قدّم بغداد و تفقّه علی مذهب أبی حنیفه، و کان حافظا للشّعر ذکیا، و له عروض بدیع، ولیّ القضاء بعدّه بلدان، و توفّی سنه إثنتین و أربعین و ثلاثمأه، و هو جدّ القاضی التّنوخی علیّ بن المحسّن؛ و هو والد أبی علیّ الحسن التّنوخی صاحب کتاب «نشوار المحاضره» و غیره.

و کان أبو القاسم هذا بصیرا بعلم النّجوم، قرأ علی الکسائی المنجّم، و یقال:

أنّه کان یقوم بعشره علوم، و کان یحفظ للطّایین سبعمأه قصیده و مقطوعه، سوی ما یحفظ لغیرهم من المحدّثین و غیرهم، و کان یحفظ من النّحو و اللّغه شیئا کثیرا، و کان فی الفقه و الفرائض و الشّروط غایه، و اشتهر بالکلام و المنطق و الهندسه، و کان فی الهیئه قدوه، إلی أن قال و من شعره فی ملیح جسیم:

من أین أستر جسمی (2) و هو منهتک***ما للمتیم فی فتک الهوی درّک؟

قالو: عشقت عظیم الجسم، قلت لهم:***الشّمس أعظم جرم حازه الفلک

ص: 216


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 11: 227، تاریخ بغداد 12: 77، تأسیس الشیعه 90 تنقیح المقال 2: 302، ریحانه الادب 1: 353، شذرات الذهب 2: 342 الغدیر 3: 377 فوات الوفیات 2: 68، الکنی و الالقاب 2: 123، لسان المیزان 4: 256، مجالس المؤمنین 255، مرآه الجنان 2: 335، معاهد التنصیص 2: 12، معجم الادباء 5: 332، النجوم الزاهره 3: 310؛ وفیات الاعیان 3: 48، یتیمه الدهر 2: 336.
2- فی الیتیمه: وجدی

و منه:

تخیر اذا ما کنت فی الأمر مرسلا***فمبلغ آراء الرّجال رسولها

و ردّد و فکر فی الکتاب فانّما***بأطراف أقلام الرّجال عقولها

* * *

أقول: و هذا المضمون بعینه مأثور فی أحادیث أهل البیت علیهم السّلام، و یأتی نظیر هذا المعنی أیضا فی ترجمه أبی حیان النّحوی، فی أواخر باب المیم إنشاء اللّه، قال: و قال منصور الخالدی: کنت لیله عند التّنوخی فی ضیافه فاغفی اغفائه، فخرجت منه ریح؛ فضحک بعض القوم، فأنتبه بضحکه، و قال: لعلّ ریحا، فسکتنا من هیبته فسکت ساعه ثمّ قال:

إذا نامت العینان من متیقظ***تراخت بلا شک نشاریج فقحته

فمن کان ذا عقل فیعذر نائما***و من کان ذا جهل ففی جوف لحیته

* * *

و قال التّنوخی رادّا علی ابن المعتزّ النّاصبی و هو عبد اللّه المتقدّم ذکره قریبا فی قصیدته الّتی یفخر فیها ببنی العبّاس، علی آل أبی طالب و أوّلها:

ابی اللّه إلّا ما ترون فما لکم***غضابا علی الأقدار یا آل طالب؟!

* * *

هذه الأبیات فی مقابلتها:

من ابن رسول اللّه و ابن وصیه***إلی مدغل فی عقده الدین ناصب

نشابین طنبور و دف و مزهر***و فی حجر شاد أو علی صدر ضارب

و من ظهر سکران إلی بطن قینه***علی شبه فی ملکها و شوائب

* * *

إلی أن قال بعد عدّه أبیات آخر منها:

و قلت: بنو احرب کسوکم عمائما***من الضّرب فی الهامات حمر الذّوائب

صدقت منایانا السّیوف و إنّما***تموتون فوق الفرش موت الکواعب

و نحن الأولی لا یسرح الذّم بیننا***و لا تدّری أعراضنا بالمعایب

إذا ما انتدوا کانوا شموس ندیهم***و إن رکبوا کانوا بدور الرّکائب

و إن عبسوا یوم الوغی ضحک الرّدی***و إن ضحکوا بکوا عیون النوانب

* * *

ص: 217

و ما للغوانی و الوغی فتعّودا***بقرع المثانی عن قراع الکتائب

و یوم حنین قلت: حزنا فخاره***و لو کان یدری عدّها فی المثالب

ابوه مناد و الوصی مضارب***فقل فی مناد صیت و مضارب

و جئتم مع الاولاد تبغون إرثه***فأبعد محجوب بأحجب حاجب

و قلتم: نهضنا ثائرین شعارنا***بثارات زید الخیر عند التّحارب

فهلّا بابراهیم کان شعارکم***فترجع دعواکم تعلّه خائب

* * *

ثمّ إلی أن قال: و منه فی صفه شراب:

و راح من الشّمس مخلوقه***بدت لک فی قدح من نهار

هواء، و لکنّه ساکن***و ماء، و لکنّه غیر جاری

إذا ما تأمّلتها و هی فیه***تأمّلت نورا محیطا بنار

فهذا النّهایه فی الأبیضاض***و هذا النّهایه فی الإحمرار

و ما کان فی الحکم أن یوحدا***لفرط التّنافی و فرط النّفار (1)

ولکن تجانس معناهما ال***بسیطان فاتفقا فی الجوار

کأن المدیر لها بالیمین***إذا قام للسّقی أو بالیسار

تدرّع ثوبا من الیاسمین***له فردکم من الجلّنار

* * *

ثمّ إلی أن قال: و کان التّنوخی من جمله القضاه الذّین ینادمون الوزیر المهلّبی، و یجتمعون عنده فی الأسبوع لیلتین علی اطرّاح الحشمه و التّبسط فی القصف و الخلاعه، و هم ابن قریعه و ابن معروف و القاضی الایذجی و غیرهم، و ما منهم إلّا أبیض اللّحیه طویلها و کذلک کان المهلّبی، فإذا طابو و أخذ الشّراب منهم (2) وهبوا ثوب الوقار للعقار، و أخذ کلّ منهم طاس ذهب من ألف مثقال مملوّا شرابا قطر بلیا او

ص: 218


1- فی الیتیمه: و ما کان فی الحق ان یجمعا لبعد التدانی و فرط النفار.
2- فی الیتیمه: فاذا تکامل الانس و طاب المجلس و لذ السماع و اخذ الطرب منهم مأخذه.

عکبریا، فیغمس لحیته فیها بل ینقعها، [حتی تتشرب اکثره] (1) ثمّ یرش بها بعضهم بعضا، و یرقصون جمیعا و علیهم المصبّغات و مخانق المنثور، و إیاهم عنی السّری بقوله:

مجالس ترقص القضاه بها***إذا انتشوا من مخانق البرم

* * *

إلی آخر ما ذکره من الأبیات.

و وفد التّنوخی علی سیف الدّوله کثیرا، مع انّه کان من المرتفعین فی ولایه أهل البیت علیهم السّلام انّه من الشّیعه الامامیه کما یشهد به أیضا الردّ الّذی أنشده علی ابن المعتز الناصبی المتقدّم ذکره فی تفضیله بنی العبّاس علی بنی علیّ، مضافا إلی حفیده الّذی أشیر إلیه فی صدر العنوان، و هو أبو القاسم الثّانی علیّ بن المحسّن ابن علیّ القاضی التنوخی، مصنّف کتاب الفرج بعد الشّدّه الّذی ینقل عنه فی «البحار» کثیرا کان من خواص أصحاب سیدنا المرتضی رضی اللّه عنه کما مرّ فی ترجمته، و عدّه الفاضل الصّفدی أیضا من جمله علماء الشّیعه، حیث قال بعد ما ذکر انّه سمع أبا الحسن علیّ بن أحمد بن کیسان النّحوی، و اسحاق بن سعد النّسوی، و انّه ولد سنه خمس و ثلاثین و ثلاثمأه، و توفّی سنه سبع و أربعین و أربعمأه، و انّه ما زال یشهد من سنه أربع و ثمانین و ثلاثمأه إلی أن توفّی، و ما وقف له علی زلّه قطّ، کان شیعیا معتزلیا، ثقه فی الحدیث، متحفّظا فی الشّهاده؛ محتاطا صدوقا و تقلّد قضاء عدّه نواحی، منها المدائن و أعمالها؛ و هو رنجان و البرذان و قرمیسین.

ثمّ إنّ الصفدی المذکور ذکر من جمله مطایبات هذا التّنوخی و مفاکهاته انّه وقّع إلیه رجل رقعه و هو راکب، فلمّا ففتحها وجد فیها:

انّ التّنوخی به ابنه***کأنّه یسجد للفیش

له غلامان ینیکانه***بعلّه التّرویج فی الخیش

* * *

فقال ردوا زوج القحبه فردّوه، فقال یا کشحان یا قرنان یا زوج ألف قحبه هات

ص: 219


1- الزیاده من معجم الادباء.

زوجتک و اختک و أمّک الی داری و انظر ما یکون منّی الیهم و بعد ذلک احکم بما حکمت به قفاه فقاه فصفعوه الی أن قال: و هذا ابو القاسم من اهل بیت کلّهم فضلاء، و سیأتی ذکر أبیه المحسن فی حرف المیم انشاء اللّه.

و ذکر أیضا فی ذیل ترجمه علی بن محمّد الوزان النّحوی أبی الحسن الحلبی أنّه سمع منه أبو القاسم علیّ بن المحسّن التنوخی، و له کتاب فی العروض انتهی.

و قد مرّ الکلام علی التّنوخی و بیان حقیقه هذه النّسبه و ضبطها اللّفظی فی ذیل ترجمه أبی العلاء المعرّی من باب الاحمدین فلیراجع انشاء اللّه.

490- علی بن الحسین «ابو الفرج الاصفهانی»

الشیخ المتفنن الجلیل و الحبر المتتبع النبیل علی بن الحسین بن محمد بن احمد بن الهیثم بن عبد الرحمن القرشی الاموی المروانی ابو الفرج الاصفهانی(1)

صاحب کتاب «الأغانی» و مالک أغنّه الألفاظ و المعانی ذکره مولانا العلّامه الحلّی رحمه اللّه فی خلاصته فی القسم الثّانی، فقال انّه شیعیّ زیدی و أورده صاحب «الأمل» أیضا فی عداد علماء الشّیعه، و قال هو اصبهانی الأصل بغدادی المنشأ، من أعیان الادباء، و کان عالما روی عن کثیر من العلماء، و کان شیعیا خبیرا بالاغانی و الآثار و الأحادیث المشهوره، و المغازی و علم الجوارح و البیطره، و الطبّ، و النّجوم

ص: 220


1- له ترجمه فی: امل الامل 2: 181، البدایه و النهایه 11: 263، تاریخ ابن الوردی 1: 407، تاریخ بغداد 11: 398، جامع الرواه 1: 574، ریحانه الادب 7: 236، الذریعه 1: 249، شذرات الذهب 3: 19، العبر 2: 305، الفهرست 172، الکامل فی التاریخ 8:581، مرآه الجنان 2: 359؛ معجم الادباء 5: 149؛ المنتظم 7؛ 40، نامه دانشوران 4:44، النجوم الزاهره 4: 15، وفیات الاعیان 2: 468 یتیمه الدهر 3: 114.

و الاشربه، و غیر ذلک له تصانیف ملیحه منها «الاغانی» و حمله إلی سیف الدّوله بن حمدان، فاعطاه ألف دینار و اعتذر، و کان الصاحب بن عباد یستصحب فی سفره ثلاثین جملا من الکتب للمطالعه، فلمّا وجد کتاب «الاغانی» لم یستصحب سواه، و کان منقطعا إلی الوزیر المهلبی، و له فیه مدایح انتهی. (1)

و کان اشتهار تشیعه بین جماعه من أصحابنا من جهه مداناه مذهب الشیعه مع الزیدیه! و مشارکتهما فی القول بانّ الإمامه غیر خارجه عن الفاطمیه، و فی دعوی کلّ منها الولایه لأمیر المؤمنین و عترته الهادیه المهدیه، أفضل الصّلوه و التّحیه، و من جهه اشعار یوجد بذلک فی بعض کلماته و أشعاره، و کلاهما لیس بشی ء یعوّل علیه فی إثبات هذا المرام، حیث انّ الزیدیه إنّما صاروا منشأ تسمیه الشیعه بالرافضیه حیث رفضوا رئیسهم المذکور لما نهاهم عن الطّعن فی الصحابه، و لم یظهر البرائه عن الشّیخین. و أمّا ما وجد فی کلماته من المدیح، ففیه أوّلا أنّه غیر صریح؛ و لو سلّم، فهو محمول علی قصد التّقرّب إلی أبواب ملوک ذلک العصر، المظهرین لولایه أهل البیت علیهم السلام غالبا، و الطّمع فی جوائزهم العظیمه بالنّسبه إلی مادحیهم کما هو شأن کثیر من شعراء ذلک الزّمان، فانّ الإنسان من عبید الإحسان، مع إنّی تصفّحت کتاب اغانیه المذکور إجمالا، فلم ار فیه إلّا هزلا أو ضلالا أو بقصص أصحاب الملاهی إشتغالا و عن علوم أهل بیت الرّساله اعتزالا، و هو فیما ینیف علی علی ثمانین ألف بیت تقریبا مضافا إلی کون الرّجل من الشّجره الملعونه فی القرآن و داخلا فی سلسله بنی أمیه و آل مروان، فکیف یمکن وجود رجل من أهالی الإیمان فی قوم توجّه إلی قاطبتهم الالعان، علی أیّ لسان، و من أیّ إنسان، و فی بعض کتب التّراجم نقلا عن أبی علی التّنوخی انّه قال صنّف أبو الفرج لبنی امیه أقار به ملوک الأندلس تصانیف و سیرها إلیهم رجاء الانعام علی ذلک، نعم نقل عن صاحب تاریخ مصر المحروسه انّه قال بعد وصف الرّجل بالإمام العلّامه أبی الفرج الإصفهانی الکاتب

ص: 221


1- خلاصه الرجال.

مصنّف کتاب «الاغانی» سمع الحدیث، و تفقّه و برع، و استوطن بغداد من صباه، و کان من أعیان أدبائها کان أخباریا نسّابه ظاهر التّشیع.

و وصفه أیضا الیافعی المتقدّم ذکره قریبا بالشیعیه، مع انّه من أعاظم علماء أهل السنّه، فقال فیما نقل عن کتاب تاریخه المشهور بعد ذکر اسمه و نسبه و انتسابه باصفهانی الأصل بغدادی المنشأ و من العجائب انّ مروانیا صار شیعیا؛ أدرک صحبه کثیر من العلماء. إلی أن صار علّامه زمانه، و کان ماهرا فی التّواریخ و الأنساب و الکتابه و الشّعر، و یحفظ من الأغانی و الأشعار و السّیر و الأخبار و الأحادیث المسنده و غیرها ما لم یر مثله فی أحد؛ و قد بلغ الکمال أیضا فی فنون اخر مثل النّحو و اللّغه و المغازی و الموسیقی و علمی الجوارح و البیطره و الطبّ و النّجوم و غیرها، و کان شعره جامعا لإتقان العلماء و جزاله الشّعراء الظرفاء، و له مصنّفات کثیره مثل کتابه «الاغانی» الّذی اتّفقوا علی انّه لم یکتب مثله فی بابه، و قیل انّه صنّفه فی عرض خمسین سنه، و لما ثمّ أتحفه إلی مجلس السّلطان سیف الدّوله بن حمدان المعروف أمیر الشّام؛ فوصله بألف دینار، و قیل: انّه کان یحمل فی أسفاره معه ثلاثین جملا من کتب الأدب، فلمّا ظفر بکتاب الأغانی اکتفی به عن حمل سائر الکتب معه؛ و نقل الحافظ الصّفدی فی کتاب ذیله علی تاریخ ابن خلّکان المصری عن ابن عرس الموصلی أنه قال کتب إلیّ أبو مهلب بن ناصر الدّوله، یأمرنی بابتیاع کتاب «الاغانی» فابتعته له بعشره آلاف درهم، فلمّا حملته إلیه و وقف علیه قال لقد ظلم ورّاقه المسکین، و انّه لیساوی عشره آلاف دینار، و لو فقدت ما قدرت علیه الملوک إلّا بالرّغائب و أمر أن یکتب له نسخه اخری و ابیعت مسودّات «الاغانی» و أکثرها فی ظهور الکتب بخطّ التّعلیق، فاشتریت لأبی أحمد بن محمّد بن حفص بأربعه آلاف درهم، و اهدی أبو الفرج به نسخه لسیف الدّوله بن حمدان، فأعطاه ألف دینار، و بلغ ذلک الصاحب بن عبّاد، فقال لقد قصر سیف الدّوله، و انّه یستاهل اضعافها، و اطنب فی وصفه، ثمّ قال و لقد اشتملت خزانتی علی مأتی ألف مجلّد ما منها ما هو سمیری غیره و لا راقنی منها سواه، و لم یکن

ص: 222

کتاب الاغانی یفارق عضد الدّوله فی سفر و لا حضر، و قال أبو الفرج جمعته فی خمسین سنه، و کتبت به نسخه واحده، و هی الّتی اهدیت لسیف الدّوله، قال یاقوت: کتبت منه نسخه بخطّی فی عشر مجلّدات انتهی.

و قال أیضا بعد ما نقل عن الشّیخ شمس الدّین ابن خلّکان و غیره انّه ولد سنه أربع و ثمانین و مأتین، و توفّی سنه ستّ و خمسین و ثلاثمأه: قلت قال کثیر من النّاس انّه مات فی هذه السّنه عالمان أبو علیّ القالی، و صاحب «الاغانی» و ثلاثه ملوک: معزّ الدّوله، و کافور، و سیف الدّوله، و سمع أبو الفرج من جماعه لا یحصون، و روی عنه الدّار قطنی و غیره، استوطن بغداد، و کان من أعیان أدبائها، و افراد مصنّفیها؛ و کان أخباریا نسّابه، شاعرا، ظاهر التّشیع، إلی آخر ما ذکره.

و فی «مجالس المؤمنین» انّ کثیرا من المؤرّخین من أهل السنّه مثل الیافعی؛ و ابن خلّکان؛ و ابن کثیر الشّامی، و غیرهم، ذکروه مع غایه التبجیل له و لجمیل أشعاره و آثاره إلّا أنّهم أظهروا الحسره و ألاسف علی کونه مع جمیع هذه الفضائل علی مذهب الشّیعه، هذا. و من جمله مصنّفاته أیضا کتاب مجرّد «الاغانی» و کتاب «مقاتل الطّالبیین» و کتاب «تفصیل ذی الحجّه» و کتاب «ادب الغرباء» و کتب جمه اخری فی الأخبار و السیر المتفرّقات و الأنساب الخاصّه و الملح و النّوادر الغیر المشروعات، و کان کما ذکره الصّفدی أیضا من خواص أصحاب الوزیر أبی محمّد المهلبی قال و کان وسخا فی نفسه، قذر فی ثوبه، لم یکن یغسل دراعه یلبسها إلی أن تبلی، و کان له قطّ اسمه یقق مرض ذلک القط بقولنج فحقنه بیده و خرج ذلک الغایط علی یدیه و قد طرق الباب علیه بعض أصحابه الرّؤساء؛ فخرج إلیهم و هو بتلک الحال لم یغسل یدیه و اعتذر إلیهم بشغله عنهم بأمر القط.

و کان یوما علی مائده الوزیر المذکور فقدمت سکباجه فوافقت من ابی الفرج سعله، فبدرت من فمه قطعه من بلغم وقعت فی وسط السّکباجه، فقال الوزیر إرفعوها و هاتوا من هذا اللّون بعینه فی غیر هذه الغضاره، و لم یبین علّته؛ و لا ظهر فی

ص: 223

وجهه إنکار؛ و لا داخل أبا الفرج استحیاء و لا انقباض، مع انّ الوزیر کان من الصّلف بحیث إذا أراد أکل شی ء بملعقه وقف من الجانب الأیمن غلام معه ثلاثون ملعقه زجاجا مجرودا، فیاخذ ملعقه و یأکل بها لقمه واحده، و ناولها لغلام آخر واقف علی یساره، ثمّ یتناول ملعقه اخری جدیده و یأکل بها لقمه واحده، ثمّ یدفعها إلی الغلام الّذی علی یساره، حتّی لا یدخل الملعقه فی فمه مرّه اخری، و کان مع هذه الحاله یصر علی مؤاکله أبی الفرج، و یحتمله لأدبه و محادثته، و کان أبو القاسم الجهنی المحتسب علی فضله، فاحش الکذب، کان فی بعض الأیام فی مجلس فیه أبو الفرج، فجری حدیث النّعنع و إلی أیّ حدّ یطول، فقال الجهنی فی البلد الفلانی نعنع یتشجّر حتّی یعمل من خشبه السّلالیم؛ فاغتاظ أبو الفرج من ذلک، فقال نعم عجائب الدّنیا کثیره و لا یدفع هذا و لا یستبعد، و عندی ما هو أعجب من هذا و أغرب؛ و هو زوج حمام راعبی یبیض فی کلّ نیف و عشرین یوما بیضتین، فانتزعهما من تحته واضع تحتهما صنجه مأه و صنجه خمسین، فاذا انتهت مدّه الحضان تفقست الصنجحتان عن طست و ابریق أو سطل و کرنیب، فعم أهل المجلس الضّحک فطن الجهنی و انقبض عن کثیر ممّا یحکیه انتهی.

و نوادر اخبار الرّجل کثیره لا تتحملّها أمثال هذه العجالات إلّا أنّ أغلبها ممّا لا طائل تحته دینا و لا دنیا، فالاجتناب عن تسوید هذه الصّحایف بها أولی و أقرب الی رضوان اللّه سبحانه و تعالی انشاء اللّه.

ثمّ لیعلم انّ هذا الرّجل غیر ابی الفرج علی بن الحسین بن هندو الرازی الکاتب الادیب الشّاعر الطبیب أحد کتّاب الإنشاء فی دیوان عضد الدّوله، صاحب کتاب «مفتاح الطّبّ» و «المقاله المسبوقه فی المدخل إلی علم الفلسفه» و کتاب «الکلم الرّوحانیه من الحکم الیونانیه» و «دیوان شعر» کبیر و غیر ذلک. و ان توافقا فی الأسم و الکنیه و النّسب و الشّأن، و تقاربا فی السّبک و المنهج و الطّبقه و المکان.

و قد ذکره الصّفدی أیضا فی ذیل کتابه الذّیل قریبا من هذا المنوال، إلی أن قال

ص: 224

فی ضمن وصفه لأحوال الرّجل بعد ما قال و قال أبو الفضل البندیجی، هو من أهل الرّی شاهدته بجرجان فی سنی بضع عشره و أربعمأه، کاتبا بها و کان به ضرب من السّوداء و کان قلیل القدره علی شرب النّبیذ، فاتّفق انّه کان یوما عند أبی الفتح بن أبی علیّ کاتب قابوس بن وشمگیر و أنا معه، فدخل أبو علی إلی الموضع و نظر فیما بین أیدینا من الکتب و تناشد هو و ابن هند و الأشعار و حضر الطّعام، فأکلنا و أنتقلنا إلی مجلس الشّراب فلم یطق ابن هند و المساعده علی ذلک، فکتب فی رقعه رفعها إلیه:

قد کفانی من المدام شمیم***صالحتنی النّهی و تاب الغریم

هی جهد العقول سمّی راحا***مثل ما قیل للدّیغ سلیم

ان تکن جنّه النّعیم ففیها***من اذی السّکر و الخمار جحیم

* * *

فلمّا قرأها ضحک و اعفاه من الشّرب، و من شعره أیضا:

أری الخمر نارا و النّفوس جواهرا***فان شربت أبدت طباع الجواهر

فلا تفضحن النّاس یوما بشربها***اذا لم تثق منها بحسن السّرائر

* * *

و منه و هو من أبکار المضامین

ما للمعیل و للمعالی انّما***یسمو الیهنّ الوحید الفارد

فالشّمس تنجاب السّماء فریده***و ابو نبات النّعش فیها راکد

* * *

و منه:

عابوه لما التحی فقلنا***عبتم و غبتم عن الجمال

هذا غزال و لا عجیب***ان یظهر المسک من الغزال

* * *

إلی أن قال: و مدح أبو الفرج منوچهر بن قابوس بقصیده فائق فیها و انشده؛ ایاها، فلم یفهمها و لا اثابه علیها فقال:

یا ویح فضلی اما فی النّاس من رجل***یحنو علیّ اما فی الارض من ملک

لاکر منّک یا فضلی بترکهم***و استهینن بالایام و الفلک

* * *

فقیل لمنوچهر انّه قد هجاک لانّه کان یلقّب فلک المعالی، فطلبه لیقتله فهرب

ص: 225

الی نیسابور انتهی.

و لیس هو بقائل هذه الرباعیه.

و قائل ما الملک؟ قلت الغنی***فقال: لا بل راحه القلب

وصون ماء الوجه عن بذله***فی نیل ما ینفذ عن قرب

* * *

و لا بقائل هذه المقطّعه:

یا من یدلّس بالخضاب مشیبه***إنّ المدلّس لا یزال مریبا

هب یا سمین الشّیب عاد بنفسجا***أیعود عرجون القوام قضیبا

* * *

و لا بقائل هذین الفردین:

یا طاعنا بعتاب کان ینفذنی***لو لم أکن لابسا درعا من الأهل

اخلع علی جدیدا من رضاک فقد***رقعت بالعدد ما خرقت بالدّلل

* * *

و لا بقائل هذین البیتین:

الروض من انهاره و بهاره***فی المصمت الفضی و الدّیباج

تعلو رعیته ملوک عضونه***هذا باکلیل و ذاک بتاج

* * *

فانّ هذه الأبیات جمیعا لسمیه علی بن الحسین بن حیدره العقیلی الهاشمی أبی الحسن المغربی و کان ایضا من الشّعراء المشاهیر، مذکورا فی کتاب الصّفدی المذکور فی عنوان بالخصوص و قد قال فی حقّه مع کونه من ائمّه فنون الادب و الکمال، و مصدقا فیما قال ذکره ابن سعید المغربی فی کتاب «المغرب» و ساق له قطعا کثیره من شعره، و أمّا أنا فما رأیت أحدا من شعراء المتقدّمین من أجاد الإستعاره مثله، و قد وقفت علی دیوانه و أکثره مقاطیع، و قد ختمه بار جوزه طویله ناقض فیها ابن المعتزّ فی أرجوزته الّتی ذم فیها الصبوح و مدح الغبوق و من شعره:

قم فانحر الرّاح یوم النّحر بالماء***و لا تضحّ ضحی إلّا بصهباء

أدرک حجیج الندامی قبل نفرهم***إلی منی قصفهم مع کلّ هیفاء

و عج علی مکه الرّوحاء مبتکرا***و طف بها حول رکن العود و النّاء

* * *

ص: 226

491- علی بن عبد اللّه بن وصیف «ابو الحسن الحلاء»

الفاضل العفیف، و الشاعر المنیف، علی بن عبد اللّه بن وصیف(1) ابو الحسین الحلاء بالحاء المهمله و اللام المشدده

قال صاحب کتاب «الوافی بالوفیات» کان یعمل حلیه المداخن و المقدمات، و یعمل الصفر و یخرمه، و له فیه صنعه بدیعه و کان یعرف بالنّاشی ء الاکبر [الصغیر] بالنون و بعد الالف شین معجمه و کان من متکلمی الشّیعه الامامیه الفضلاء، و له شعر مدوّن و روی عن ابن المعتزّ و المبرّد؛ و روی عنه ابن فارس اللّغوی و عبد اللّه بن أحمد بن محمّد بن روزبه الهمدانی و غیرهما.

و قال: کان ابن الرّومی یجلس فی دکان أبی و هو عطّار و یلبس الدّراعه و ثیابه و سخه و أنا لا أعرفه، و انقطع مدّه، فسألت أبی عنه ما فعل ذلک الشّیخ؟ فقال: ویلک ذاک ابن الرّومی و قدمات؛ فندمت إذ لم أکن أخذت منه شیئا، و أشعار النّاشی ء لا تحصی کثره فی مدح أهل البیت حتّی عرف بهم، أی لقّب بشاعر أهل البیت علیهم السلام، و قصد کافور الاخشیدی و مدحه، و مدح الوزیر ابن خزابه و نادمه، و مدح سیف الدّوله و ابن العمید و عضد الدّوله.

و کان مولده سنه إحدی و سبعین و مأتین، و توفّی سنه ستّ و ستّین و ثلاثمأه، و قیل کان یمیل إلی الأحداث و لا یشرب النّبیذ، و له فی المجون طبقه عالیه، و عنه أخذ مجان باب الطّاق کلّهم هذه الطّریقه.

ص: 227


1- له ترجمه فی اعیان الشیعه 41: 329، امل الامل 2: 208، الانساب 551، تأسیس الشیعه 211، تنقیح المقال 2: 272، جامع الرواه 2: 607، ریاض العلماء- خ- ریحانه الادب 6: 93؛ شهداء الفضیله 17، الغدیر 4: 28، الفهرست 119، الکامل فی التاریخ 8: 688، الکنی و الالقاب 2 ر 229، لسان المیزان 4: 238، مجالس المؤمنین 2: 142 مجمع الرجال 4: 233، مجمل فصیحی 2: 81، معالم العلماء 148، معجم الادباء 5: 235 نوابغ الرواه 190؛ وفیات الاعیان 3: 51 یتیمه الدهر 1: 248.

قال الخالع کانت للنّاشی ء جاریه سوداء تخدمه، فدخل یوما إلی دار اخته و أنا معه، فرای صغیرا أسود، فقال لها من هذا؟ فسکتت، فالحّ علیها، فقالت ابن بشاره، فقال ممّن، فقالت من أجل ذلک امسکت، فاستدعی الجاریه و قال لها هذا الصّبیّ من أبوه، فقالت ماله أب: فالتفت إلیّ و قال سلّم علی المسیح علیه السّلام إذا، إلی أن قال: و ناظر یوما علیّ بن عیسی الرّمانی فی مسأله، فانقطع الرّمانی، فقال اعاود النّظر، و ربما کان فی أصحابی من هو أعلم منّی بهذه المسأله، فان ثبت الحقّ معک وافقتک علیه، فاخذ یتدرّ به، فدخل علیهما علیّ بن کعب الأنصاری المعتزلی، فقال فی أیّ شی ء أنتما یا أبا الحسن، فقال فی ثیابنا، فقال دعنا من مجونک و اعد المسأله فلعلّنا أن نقدح فیها، فقال کیف تقدح و حراقک رطب! و ناظر أشعریا فصفعه، فقال ما هذا یا أبا الحسین؟ فقال هذا فعله اللّه بک فلم تقتضب منّی، فقال ما فعله غیرک و هذا سوء أدب و خارج عن المناظره، فقال ناقضت ان أقمت علی مذهبک فهو من فعل اللّه و إن انتقلت فخذ العوض؛ فانقطع المجلس بالضّحک و صارت نادره، و قال یاقوت فی «معجم الادباء» لو کان الأشعری ماهرا لقام إلیه و صفعه أشدّ من تلک، ثمّ یقول له صدقت تلک من فعل اللّه بی و هذه من فعل اللّه بک، فتصیر النّادره علیه لاله.

و قال کنت بالکوفه سنه خمس و عشرین و ثلاثمأه، و أنا أملی شعری فی المسجد الجامع و النّاس یکتبونه عنّی و کان المتنبّی إذ ذاک یحضر معهم و هو بعد لم یعرف و لم یلقب بالمتنبّی، فاملیت القصیده الّتی أوّلها:

بآل محمّد عرف الصّواب***و فی أبیتاتهم نزل الکتاب

* * *

و قلت منها:

کانّ سنان ذابله ضمیر***فلیس عن القلوب له ذهاب

و صارمه کبیعته بخمّ***مقاصدها من الخلق الرقاب

* * *

فلمحته یکتب هذین البیتین و منهما أخذ ما أنشد تمونی الآن له من قوله:

ص: 228

کأنّ الهام فی الهیجاء عیون***و قد طبعت سیوفک من رقاد

و قد صغت الاسنه من هموم***فما یخطرن إلّا فی الفؤاد

* * *

492- علی بن حمزه «ابو نعیم البصری اللغوی»

الامام الاقدم و العماد الاقوم علی بن حمزه ابو نعیم البصری اللغوی(1)

قال صلاح الدّین الصّفدی فی کتابه «الوافی» کان من أعیان الفضلاء العارفین بصحیح اللّغه و سقیمها، له ردود علی جماعه من أهل اللّغه، کابن درید، و ابن الأعرابی و الأصمعی، و غیرهم؛ و لمّا ورد أبو الطیب إلی بغداد کان بها و فی داره نزل، توفّی سنه خمس و سبعین و ثلاثمأه، و من تصانیفه کتاب «الردّ علی أبی زیاد الکلابی» کتاب «الردّ علی أبی عمرو الشّیبانی فی نوادره» کتاب «الردّ علی أبی حنیفه الدّینوری فی کتاب النبات» کتاب «الردّ علی أبی عبید القاسم بن سلام فی المصنّف» کتاب «الردّ علی بن السّکیت فی اصلاح المنطق» کتاب «الردّ علی ابن ولاد فی المقصور و الممدود» کتاب «الردّ علی الجاحظ فی کتاب الحیوان» کتاب «الردّ علی ثعلب فی الفصیح» قال یاقوت رایت هذه الکتب کلّها بمصر انتهی.

و هو غیر علی بن حمزه بن عماره بن حمزه أبی الحسن الاصبهانی الّذی ذکر الصّفدی أیضا أنه کان أحد الادبآء المشهورین بالعلم و الفضل و الشّعر، شایع الذّکر، صنّف کتبا منها کتاب «الشّعر» کتاب «فقر البلغاء» کتاب «قلائد الشّرف فی مفاخر اصبهان» انتهی.

و قد تقدّم الکلام منّا علی مفاخر اصبهان و خصائصها من الإشاره إلی أسماء کثیر من علمائها الأعیان، فی أوّل ترجمه من کتابنا هذا، بما لا مزید علیه، و کذا فی

ص: 229


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 165؛ معجم الادباء 5: 202

ذیل ترجمه إسماعیل بن عبّاد الوزیر الملقّب بالصاحب بن عبّاد. و هو أیضا غیر علیّ بن حمزه المکنی بأبی الحسن الادیب مصنّف رساله «الحماویه» فانّه شامیّ أخذ عنه علی بن عبد السّلام الصّوری؛ و توفّی بمدینه طرابلس سنه ثلاثین و أربعمأه، و تقدّم ذکر سمّیهم الأفضل الأفخم علیّ بن حمزه الکسائی النّحوی المقریّ المشهور أیضا قبیل هذه التّرجمه، فلیراجع إنشاء اللّه.

493- علی بن عیسی «ابو الحسن الرمانی الاخشیدی»

الحبر العماد و المتمهر الاستاد علی بن عیسی بن علی بن عبد اللّه ابو الحسن الرمانی الواسطی الاخشیدی النحوی المشهور(1)

المذکور اسمه فی کتب العربیه کثیرا و المعروف بینهم بأبی الحسن الورّاق أیضا، قال صاحب «البغیه» بعد التّرجمه له قریبا من هذا العنوان. قال ابن خلّکان یجوز أن یکون نسبه إلی الرّمان و بیعه، أو أن یکون إلی قصر الرّمان، و هو قصر بواسط معروف، و هو بالرمانی أشهر، کان إماما فی العربیه، علّامه فی الأدب فی طبقه الفارسی و السیرافی، معتزلیا ولد سنه ستّ و سبعین و مأتین، و أخذ عن الزجّاج و ابن السّراج و ابن درید، قال: قال ابو حیان التّوحیدی: لم یر مثله قطّ علما بالنّحو و غزاره بکلام؛ و بصرا بالمقالات، و استخراجا للعویص؛ و ایضاحا للمشکل؛ مع تأله و تنزّه و دین و فصاحه، و عفاف و نظافه، و کان یمزج النّحو بالمنطق، حتّی قال الفارسّی.

ص: 230


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 294، الانساب 34، البدایه و النهایه 11: 314 بغیه الوعاه 2: 180، تاریخ بغداد 12: 16، تلخیص ابن مکتوم 145، ریحانه الادب 2: 330، شذرات الذهب 3: 109، اللباب 1: 475، مرآه الجنان 2: 42، معجم الادباء 5: 280، میزان الاعتدال 3: 149، النجوم الزاهره 4: 168، نزهه الالباء، 318، وفیات الاعیان 2: 461

إن کان النّحو ما یقوله الرّمانی فلیس معنا منه شی ء، و إن کان النّحو ما نقوله نحن، فلیس معه منه شی ء.

قلت النّحو ما یقوله الفارسیّ، و متی عهد النّاس أنّ النّحو یمزج بالمنطق، و هذه مؤلّفات الخلیل و سیبویه و معاصریهما و من بعدهما بدهر لم یعهد فیه شی ء من ذلک.

و له من التّصنیفات کتاب «التّفسیر» کتاب «الحدود الاکبر» کتاب «الحدود الأصغر» «شرح اصول ابن السّراج» «شرح موجزه» «شرح سیبویه» «شرح مختصر الجرمی» «شرح الالف و اللّام للمازنی» «شرح المقتضب» «شرح الصّفات» کتاب «معانی الحروف» و غیر ذلک.

مات فی حادیعشر جمادی الاولی سنه اربع و ثمانین و ثلاثمأه تکرّر فی جمع الجوامع.

و ینقل انّه سئل انّ لکل کتاب ترجمه فما ترجمه القرآن؟ فقال: هذا بلاغ للنّاس و لینذروا به و تقدّم قبل هذه التّرجمه بواسطه واحده، حدیث مناظرته مع أبی الحسین الحلّاء، و فیه أیضا من الحلاوه ما لا یخفی، ثمّ انّ المستفاد من «البغیه» أیضا أنّه قد یطلق لقب الرّمانی نادرا علی سمیه و کنیه أبی الحسن علی بن عبد اللّه (1) بن محمد بن علی بن رمان الرمانی التونسی، الاستاد النّحوی المقری ء الذی یروی عنه الحافظ محبّ الدّین ابن رشید صاحب کتاب «الرّحله» و أخذ هو عن ابن عصفور المشهور الآتی ترجمته عنقریب، و انّه قد یطلق أیضا علی احمد بن علی بن محمد ابی عبد اللّه الرمانی النّحوی المعروف بابن الشّرابی و هو الّذی سمع من عبد الوهاب بن حسن الکلابی، و حدث بالإصلاح لابن السّکیت عن أبی جعفر الجرجانی، و روی عنه أبو طلاب الخطیب و مات سنه خمس عشره و أربعمأه.

ص: 231


1- فی البغیه: عبد بن محمد

494- علی بن عمر البغدادی «الدار قطنی»

الجامع الفقیه و الحافظ النبیه ابو الحسن علی بن عمر بن احمد بن مهدی البغدادی الدار قطنی(1)

نسبه الی دار القطن الّتی هی محلّه کبیره ببغداد، کان کما ذکره ابن خلّکان عالما فاضلا حافظا فقیها علی مذهب الإمام الشّافعی، أخذ الفقه عن أبی سعید الإصطخری الفقیه الشّافعی، و القرائه عرضا و سماعا عن محمد بن الحسن النّقاش و غیره و سمع من أبی بکر بن مجاهد و هو صغیر، و انفرد بالإمامه فی علم الحدیث فی عصره، فلم، ینازعه فی ذلک أحد من نظرائه، و تصدّر فی آخر أیامه و للإقراء فی بغداد، کان عارفا باختلاف الفقهاء و یحفظ کثیرا من دواوین العرب، منها دیوان السید الحمیری، فنسب إلی التّشیع لذلک، و روی عنه الحافظ أبو نعیم الاصبهانی صاحب کتاب «حلیه الاولیاء»، و جماعه کثیره، و قبل القاضی ابن معروف شهادته، فی سنه ستّ و تسعین و ثلاثمأه، فندم علی ذلک، و قال: کان یقبل قولی علی رسول اللّه بانفرادی، فصار لا یقبل قولی علی نقلی إلّا مع آخر.

و صنّف کتاب «السّنن» و «المؤتلف و المختلف» و غیرهما.

و قد نقل عن الحافظ عبد الغنی انّه قال: احسن النّاس کلاما علی حدیث رسول اللّه ثلاثه: علیّ بن المدینی فی وقته، و موسی بن هارون فی وقته، و الدّار قطنی فی وقته.

ص: 232


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 11: 317، تاریخ بغداد 12. 34؛ تذکره الحفاظ 3: 186، ریحانه الادب 2: 204، شذرات الذهب 3: 116، طبقات الاسنوی 1: 508، طبقات الشافعیه 3: 462، طبقات القراء 1: 558، العبر 3: 28، اللباب 1: 404، المختصر فی اخبار البشر 2: 130؛ مفتاح السعاده 2: 14، المنتظم 7: 183، النجوم الزاهره 4: 172، وفیات الاعیان 2: 459

و سأله یوما بعض أصحابه: هل رأی الشّیخ مثل نفسه؟ فامتنع من جوابه، و قال قال اللّه تعالی فَلا تُزَکوا أَنْفُسَکمْ، فالحّ علیه، فقال: إن کان فی فنّ واحد فقد رأیت من هو افضل منّی، و إن کان من اجتمع فیه مثل ما اجتمع فیّ فلا، و کان متفننا فی علوم کثیره، إماما فی علم القرآن.

و کانت ولادته سنه ستّ و ثلاثمأه و توفّی فی ذی الحجّه سنه خمس و ثمانین و ثلاثمأه ببغداد، و صلّی علیه الشّیخ أبو حامد الاسفراینی الفقیه المتقدّم ذکره، و دفن فی مقبره باب الحرب قریبا من معروف الکرخی رحمه اللّه.

495- علی بن سهل الاصفهانی

الشیخ العارف الربانی ابو الحسن علی بن سهل الاصفهانی(1)

قال المحدّث المتأخّر النیسابوری فی کتاب رجاله الکبیر بعد التّرجمه له بمثل هذا التّقریر: کان عارفا من شیوخ الصّوفیه، و کان ینفق ماله علی الفقراء و یحسن إلیهم فدخل علیه جماعه منهم و لم یکن عنده شی ء فذهب إلی بعض أصدقائه و التمس منه شیئا للفقراء فاعطاه شیئا من الدّراهم و اعتذر له من قلّتها و قال له انّی مشغول ببناء دار و احتاج إلی خرج کثیر فاعذرنی، فقال له الشّیخ و کم یصیر خرج هذه الدار، فقال لعلّه یبلغ خمسمأه درهم، فقال له الشّیخ إدفعها إلیّ لانفقها علی الفقراء، و أنا اسلّمک دارا فی الجنّه، و اعطیک خطیّ و عهدی، فقال الرّجل یا أبا الحسن إنّی لم أسمع منک خلافا فان ضمنت ذلک فانّی أفعل، فقال انی ضمنت و کتب علی نفسه

ص: 233


1- له ترجمه فی: حلیه الاولیاء 10: 404؛ ذکر اخبار اصفهان 2: 14، الرساله القشیریه 23، صفه الصفوه 4: 66، طبقات الشعرانی 1: 140، طبقات الصوفیه 233؛ المنتظم 6: 155، نتائج الافکار القدسیه 1: 171

کتابا بضمان دار له فی الجنّه، فدفع إلیه الرّجل خمسمأه درهم، و أخذ الکتاب بخطّ الشّیخ، و أوصی أنّه إذا مات أن یجعل ذلک الکتاب فی کفنه، فمات فی تلک السّنه، و فعل ما أوصی به، فدخل الشّیخ یوما إلی مسجد لصلاه الغداه، فوجد ذلک الکتاب بعینه فی المحراب، علی ظهره مکتوب بالخضره قد أخرجناک من ضمانک و سلّمنا الدّار فی الجنّه إلی صاحبها؛ و کان ذلک الکتاب عند الشّیخ برهه من الزّمان یستشفی به المرضی من أهل اصفهان و غیرهم، و کان بین کتب الشّیخ فسرق صندوق کتبه و و سرق ذلک معها انتهی (1).

و لا عجب من أهل إصفهان فی سرعه ارتکانهم إلی من کان، و کثره انخداعهم من أولیاء الشّیطان، کما تراهم دائما أهجم الهمج علی تشیع الأباطیل، و أعجم أهل العوج فی مقام القیام بحقوق من علیه التّعویل، و کان ذلک لعدم رسوب اصولهم فی مکان صلیب، و قدم قصورهم عن الوصول الی درجه التّمییز بین المخطی و المصیب، و حسب الدّلاله علی قلّه مبالاتهم و وفائهم فی أمور الدّین، و شدّه اقتفائهم لآثار الملحدین و حدّه اعتنائهم بآراء المفندین و المفسدین حدیث مولانا و سیدنا امیر المؤمنین سلام اللّه الملائکه و النّاس اجمعین انّهم فاقدون لخمس خصال هی من محامد صفات الابطال حسب ما اوردناه فی أوّل ترجمه من هذه العجاله علی الکمال. بلا مطال، نعم إن کان عجب فهو فیما اظهره اللّه علی یدیه من الکرامه العظیمه بایقافه ایاه کتاب له کان بخطّ نفسه مع عدم امکان ذلک عاده فی حقّه من جهه عدم سقوط قوّه لمسه و استحاله أن یکون عنده من اللّون الأخضر أیضا ما یکتب به علی ظهر ذلک الکتاب؛ ما یختطف به أفئده المریدین و الاصحاب، و أعجب من کلّ ما ذکر انّ کلّ ما زبر بقلم الغیب علی معتقد ذلک الشّیخ کیف لم یحفظ بخزانه کتبه الشّریفه من کیدی السّارقین، و أیدی المارقین، کما کان یحفظ من قبل ذلک نفوس مرضی المریدین المتوسّلین به فی کلّ حین کما ابین، بل لم یکتف بهذه المرحله حتّی انّه لم یحفظ نفسه المحترمه أیضا من شرّ ذلک السّارق الملعون؛ مع انّ ذلک الشّیخ کان یخلص

ص: 234


1- راجع الکشکول 107

دائما بنفس نفسه نفوس الخلایق من ریب المنون، إلّا ان یکون الشّیخ قد سمع بما صدر عن ائمتّنا المعصومین علیهم السلام من قبیل هذه المعجزه فی مقامات برخصه حضره المنزل إلی بیت رسالتهم الایات و الدّلالات فحسب أنّ ذلک من جمله ما یمکن أیضا فی حقّ غیر المعصوم؛ و من لیس دخول الجنّه فی حقّ نفسه بمعلوم، بل بموهوم، فنام علی حسره ذلک الأمر المحال، بالنّسبه إلی أبدال الرّجال، فضلا عن الانذال؛ فتجسّمت أضغاث أحلامه فی دائره ذلک الخیال، حتّی رأی فی منامه صوره تلک الواقعه علی صفه ما طال، هذا إذا کان سند أصل هذه الحکایه مأمونا من الإختلال، و الاعتلال و الّا فالطّعن یرجع إلی الواضعین لأمثال هذه المفتریات من الأعمال بإراده الإضلال و اللّه اعلم بحقیقه الأحوال.

و قد أشار إلی ذکر هذا الرّجل أیضا شیخنا البهائی رحمه اللّه فقال رأیت فی بعض التّواریخ الموثوق بها انّ الشّیخ کان معاصرا للجنید و کان تلمیذا للشّیخ محمّد بن یوسف البناء کتب الجنید الیه سل شیخک ما الغالب علی أمره فسأل ذلک منه، فقال اکتب إلیه و اللّه غالب علی أمره ثمّ قال: یقول کاتب هذه الاحرف محمّد المشتهر ببهاء الدّین عفی اللّه عنه: رأیت فی المنام أیام إقامتی باصبهان کأنّی ازور إمامیّ و سیدی و مولای الرّضا علیه السّلام، و کانت قبتّه و ضریحه علیه السّلام کقبّه الشیخ علی بن سهل و ضریحه فلمّا اصبحت نسیت المنام و اتفق ان بعض الأصحاب کان نازلا فی بقعه الشیخ فجئت لزیارته ثم بعد ذلک دخلت إلی زیاره الشیخ و لمّا رأیت قبته و ضریحه خطر المنام بخاطری [و زاد فی الشیخ اعتقادی] انتهی (1)

و قال الفاضل العارف القشیری فی «رسالته» الی جماعه الصّوفیه عند ذکر مشایخهم المعظّمین و منهم ابو الحسن علیّ بن سهل الاصفهانی من أقران الجنید قصده عمرو بن عثمان المکی فی دین رکبه، فقضاه عنه و هو ثلاثون ألف درهم لقی أبا تراب النّنخشبی

ص: 235


1- الکشکول 107 و الزیادات منه

و الطّبقه، سمعت محمّد بن الحسین یقول سمعت: ابا بکر محمّد بن عبد اللّه الطّبری یقول: سمعت علیّ بن سهل یقول: المبادره إلی الطّاعات من علامات التّوفین و التّقاعد عن المخلاقات من علامات حسن الرعایه؛ و مراعات الأسرار من علامات التیقظ، و اظهار الدّعاوی من رعونات البشریه، و من لم تصح مبادی ارادته لم یسلم فی منتهی عواقبه (1).

و قال أیضا فی باب بیان أحوال المشایخ عند خروجهم من الدّنیا و یحکی عن علی بن سهل الاصفهانی انّه قال ترون أنّی أموت کما یموت النّاس، مرض و عیاده إنّما أدعی فیقال لی یا علیّ فاجیب، و کان یمشی یوما فقال لبّیک و مات انتهی.

و مدفنه الشّریف فی خیابان باب الطّوقچی الواقع علی شمال دار السّلطنه اصفهان، قریبا من مرقد الصّاحب بن عبّاد الوزیر، المتقدّم ذکره فی القسم الثّانی من الباب الاوّل من هذا الکتاب، و بالجمله و هو غیر ابی الحسن علی بن سهل بن زین الطبری الطبیب صاحب کتاب «فردوس الحکمه» فی سبعه انواع کلّ نوع فی ثلاثین مقاله، فی ثلاثمأه و ستّین بابا، و کتاب «ارفاق الحیاه» و کتاب «تحفه الملوک» و کتاب «منافع الاطعمه» و کتاب «حفظ الصّحه» و کتاب «ترتیب الأغذیه» و غیر ذلک و من کلامه: الطبیب الجاهل مستحث الموت. (2)

496- علی بن محمد «ابو الفتح البستی»

الشاعر المعروف الکاتب و المکنوف علی بن محمد المشتهر بابی الفتح البستی(3)

ذکره صلاح الدّین الصّفدی فی کتابه «الوافی بالوفیات» و قال له طریق معروف

ص: 236


1- الرساله القشیریه 23
2- نفس المصدر 140
3- له ترجمه فی: الانساب 80؛ البدایه و النهایه 11: 278، الذریعه 9: 46، ریحانه الادب 1: 262، شذرات الذهب 3: 159، طبقات الشافعیه 5: 293، العبر 3: 75 الکنی و الالقاب 822 لباب الالباب 64؛ مجمل فصیحی 2: 114؛ مرآه الجنان 3: 4، معالم العلماء 141، معاهد التنصیص 3: 212، مفتاح السعاده 1: 299؛ المنتظم 7: 72، نامه دانشوران 4: 173، یتیمه الدهر 4: 302.

و اسلوب مشهور، کما فی التجنیس، سمع الکثیر من أبی حاتم بن حیان، و توفّی سنه إحدی و أربعمأه و من شعره:

لم تر عینی مثله کاتبا***لکلّ شی ء شاء أو شاء

یبدع فی الکتب و فی غیرها***بدایعا إن شاء إنشاء

* * *

و ذکر أیضا من شعره:

العمر ما عمّرت فی ظلّ السّرور مع الأحبّه***فمنی نایت عن الأحبّه لم یسا و العمر حبّه

* * *

و منه:

یا مغرما بوصال عیش ناعم***ستصّد عنه طائعا أو کارها

إنّ الحوادث تزعج الآساد عن***ساحاتها و الطّیر عن أو کارها

* * *

و منه:

و قالوا أرض نفس الحرون و کفّها***تعدّل و الزمها أداء الفرائض

و إن لم ترضها أنت وحدک مصلحا***وجدت لها من دهرها ألف رائض

* * *

و منه:

عدوّک إمّا معلن أو مکاتم***فکلّ بان یخشی و ان یتّقی فمن

فکن حذرا ممن سیکتم أمره***فلیس الذی یرمیک جهرا کمن ابن

* * *

انتهی و من جمله اشعار ابی الفتح المذکور ایضا هذه الرباعیه.

إذا خدمت الملوک فالبس***من التوقی اعز ملبس

و أدخل إذا ما دخلت أعمی***و اخرج إذا ما خرجت أخرس

* * *

و هو غیر علی بن محمد الشاعر المشهور المعروف بأبی الحسن التهامی الّذی ذکر فی حقّه الصّفدی أیضا انّه من الشّعراء المحسنین المجیدین أصحاب الغوض مولده و منشاؤه بالیمن، و طرأ علی الشّام، و سافر منها إلی العراق، و إلی الجبل، و لقی الصّاحب بن عبّاد، و قرأ علیه، و انتحل مذهب الإعتزال، و أقام ببغداد، و روی بها شعره، ثمّ عاد إلی

ص: 237

الشّام، و تنقل فی بلادها، و تقلّد الخطافه بالرّمله، و تزوّج بها، و کانت نفسه تحدثه بمعالی الأمور، و کان یکتم نسبه؛ فیقول تاره انّه من الطّالبیین؛ و تاره من بنی امیه، و لا یتظاهر بشی ء من الأمرین، و کان متورّعا، سلف النّفس، منقشعا، یطلب الشی ء من وجهه و لا یریده من جلّه، إلی أن صار استناده باظهار خلاف الواقع بعد انکشاف ذلک لبعضهم منشأ وباله و اعتقاله، لیظهر صدق مقاله رسول إلهنا الحقّ: إنّ النّجاه فی الصّدق، ثمّ قتل سرّا فی سجنه، و ذلک فی قاهره مصر سنه عشره و أربعمأه، إلی أن قال: و کان أصفرّ اللّون، و رؤی بعد موته فی المنام، فقیل له ما فعل اللّه بک، قال: غفر لی قیل له: بأیّ الأعمال، قال: بقولی فی مرثیه ولدی صغیر و هو:

جاورت أعدائی و جاور ربّه***شتّان بین جواره و جواری

* * *

أقول و هو من جمله قصیدته الرّائیه المشهوره الّتی رثی بها ابنه و قد سارت مسیر الشّمس و هی:

حکم المنیه فی البریه جار***ما هذه الدّنیا بدار قرار

بینا یری الإنسان فیها مخبرا***حتّی یری خبرا من الأخبار

طبعت علی کدر و أنت تریدها***صفوا من الأقذار و الأکدار

و مکلّف الأیام ضدّ طباعها***متطلّب فی الماء جذوه نار

و إذا رجوت المستحیل فإنّما***تبنی الرجآء علی شفیر هار

فالعیش نوم و المنیه یقظه***و المرء بینهما خیال سار

فاقضوا مآربکم عجالا إنّما***أعمارکم سفر من الأسفار

و تراکضوا خیل الشّباب و بادروا***أن تسترد فإنّ هنّ عوار

فالدّهر یخدع بالمنی و یغص إن***هنّا و یهدم ما بنی ببوار

لیس الزّمان و إن حرصت مسالما***خلق الزّمان عداوه الأحرار

إنّی وترت بصارم ذی رونق***أعددته لطلابه الأوتار

أثنی علیه بإثره و لو أنّه***لم یغبط أثنیت بالآثار

* * *

ص: 238

یا کوکبا، ما کان أقصر عمره***و کذاک عمر کواکب الأسحار

و هلال أیام مضی لم یستدر***بدرا و لم یمهل لوقت سرار

عجل الخسوف علیه قبل أوانه***فغطاه قبل مظنّه الإبدار

و استلّ من أقرانه ولداته***کالمقله استلت من الأشفار

فکان قلبی قبره و کأنّه***فی طیه سرّ من الأسرار

إن یحتقر صغرا فربّ مقمّم***یبدو صئیل الشّخص للنّظار

إنّ الکواکب فی علو محلّها***لتری صغارا و هی غیر صغار

ولد المغرّی بعضه فإذا مضی***بعض الفتی فالکلّ فی الآثار

أیکیه ثمّ أقول معتذرا له***وفقت حین ترکت ألأم دار

جاورت أعدائی و جاور ربّه***شتّان بین جواره و جواری

أشکو بعارک لی و أنت بموضع***لو لا الردّی لسمعت فیه سراری

ما الشّرق نحو الغرب أبعد شقه***من بعد تلک الخمسه الأشبار

هیهات قد علقتک أسباب الردّی***و أباد عمرک قاصم الأعمار

و لقد جریت کما جریت لغایه***فبلغتها و أبوک فی المضمار

فاذا نطقت فأنت أوّل منطقی***و إذا سکتّ فأنت فی اضماری

* * *

إلی تمام ثمانیه و خمسین بیتا اخر یقول فی ثلاثتها الأواخر:

ذهب التکرّم و الوفاء من الوری***و تصرّما کذا من الأشعار

و فشت خیانات الثقات و غیرهم***حتّی اتهمنا رؤیه الأبصار

و لربّما أعضد الحلیم بجاهل***لا خیر فی یمنی بغیر یسار

* * *

هذا و من جمله أشعاره الرّائقه أیضا.

قلت لخلّی وز هور الربّا***مبتسمات و ثغور الملاح

أیهما أحلی تری منظرا***فقال لا أعلم کلّ أقاح

* * *

قیل ذکر و هذا النّوع فقال:

ص: 239

الم و لیلی بالکواکب أشب***خیال علی بعد المدی یتاوب

المّ و فی جفنی و جفن مهندی***عزاران ذا قوم و ذاک مشطب

* * *

497- علی بن عبید اللّه الدقاق «الدقیقی»

الشیخ الفاضل العالم ابو القاسم علی بن عبید اللّه الدقاق(1)المشتهر بالدقیقی النّحوی، قال یاقوت الحموی فیما نقل عن معجمه الکبیر، هو أحد الأئمّه فی هذا الشأن، أخذ عن الفارسیّ و الرّمانی، و السّیرافی تخرّج به خلق کثیرون لحسن خلقه، و برکه تعلیمه، و له «شرح الإیضاح» و «شرح الجرمی» «و کتاب العروض» و «کتاب المقدّمات» ولد سنه خمس و أربعین و ثلاثمأه و مات فی صفر خمس عشره و أربعمأه انتهی:

و هو غیر علی بن عبید اللّه بن عبد الغفار أبی الحسن السّمسی، و یقال السمسانی اللّغوی الّذی ذکر فی حقّه صاحب «البغیه» بعد عنوانه لترجمه الأوّل: أنّه کان جید المعرفه بفنون العربیه و اللّغه؛ صحیح الخطّ، ثقه متطیرا، قرأ علی الفارسیّ و السّیرافی، و مات سنه خمس عشر و أربعمأه (2).

هذا و قد مرّ قریبا بیان المراد بالمتطیر فی ذیل ترجمه سمیه ابن الرّومی فلیلاحظ امّا ابن الدقاق الإشبیلی الأندلسی النّحوی، فهو ابو الحسن علی بن القاسم بن یونش بالشّین المعجمه، نزیل الجزیره، خطب برأس عین، و سکن دمشق، و شرح الجمل و الّف «مفردات القرآن» و مات سنه خمس و ستمأه (3).

و هو غیر ابی الحسن علی بن القاسم السنجانی الّذی هو صاحب کتاب «مختصر العین» کما فی طبقات النّحاه (4).

ص: 240


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 178، ریحانه الادب 2: 224، الکنی و الالقاب 2: 229 مجمل فصیحی 2: 128، معجم الادباء 5: 271.
2- بغیه الوعاه 2: 178.
3- بغیه الوعاه 2: 184.
4- بغیه الوعاه 2: 184.

498- علی بن عیسی بن الفرج «ابو الحسن الربعی»

الماهر اللسن ابو الحسن علی بن عیسی بن الفرج بن الصالح الربعی النحوی(1)الشیرازی الاصل، البغدادی المنزل و المقام، کان کما ذکره صاحب الطّبقات عالما إماما فی النحو متقنا، له «شرح إیضاح أبی علیّ الفارسی» و أجاز فیه، و اشتغل فی بغداد علی السّیرافی، ثمّ خرج إلی شیراز فقرأ علی أبی علیّ الفارسی، عشرین سنه، ثمّ رجع إلی بغداد، و قال ابو علی قولوا لعلیّ البغدادی لو سرت من الشّرق إلی الغرب لم تجد انحی منک، و قال أبو علی أیضا لمّا انفصل عنه ما بقی له شی ء یحتاج أن یسأل عنه، و له عدّه توالیف فی النّحو، منها «شرح مختصر الجرمی» و انتفع بالإشتغال علیه خلق کثیر، و ذکره ابن الانباری فی «طبقات الادباء» و کانت ولادته سنه ثمان و عشرین و ثلاثمأه، و توفّی فی سنه عشرین و أربعمأه ببغداد.

و الرّبعی بفتح الرّاء نسبه إلی ربیعه مثل الصّحفی إلی صحیفه و غلط من زعمه نسبه إلی الجمع فقرأه بالضّم کما نصّ علیه المحقّقون و تقدّم الکلام علی ذلک إیضا قریبا فی ذیل ترجمه عفیف الدّین النّافعی فلیراجع.

ص: 241


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 29، البدایه و النهایه 12: 27، بغیه الوعاه 2: 181 تاریخ بغداد 12: 17، تلخیص ابن مکتوم 146، ریحانه الادب 2: 301، معجم الادباء 5: 283 النجوم الزاهره 4: 271.

499- علی بن ابراهیم البلقینی الحوفی

الفاضل الکبیر و امام النحو و التفسیر ابو الحسن علی بن ابراهیم بن اسعد البلقینی الحوفی(1)

نسبه إلی الحوف بالمهمله المفتوحه من نواحی مصر المعموره کان کما ذکره ابن خلّکان عالما بالعربیه و تفسیر القرآن، و صنّف فی النّحو مصنّفا کبیرا، و صنّف فی اعراب القرآن کتابا فی عشر مجلّدات، و له تصانیف کثیره یشتغل بها النّاس، و توفّی سنه ثلاثین و أربعمأه.

هذا و قد یشتبه لقب هذا الرّجل بسهیمه فی الاسم و الکنیه و الجهه و الفن أبی الحسن علیّ بن محمّد بن علیّ الاشبیلی المغربی المعروف بابن خروف، و قد قدّمنا الإشاره إلی شی ء من ترجمه أحواله فی ذیل ترجمه أحمد بن عبد الرّحمان القرطبی، و تأتی بعید- هذه الترجمه أیضا إنشاء اللّه الإعاده لبعض ذلک مع التّنبیه علی تتّمه أحوال الرّجل بعنوان التّفصیل، فی عنوانه الأصیل، لسهوله التّحصیل.

500- علی بن محمد «ابو الحسن الماوردی»

اقضی القضاه ابو الحسن علی بن محمد بن حبیب البصری المعروف بالماوردی(2)

الفقیه الشّافعی کان من وجوه الفقهاء الشّافعیه و کبارهم، أخذ الفقه عن أبی القاسم

ص: 242


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 140، حسن المحاضره 1: 532، العبر 3: 172؛ معجم الادباء 5: 80؛ وفیات الاعیان 2: 1461.
2- له ترجمه فی: الانساب 504، البدایه و النهایه 12: 80، تاریخ بغداد 12: 102، ریحانه الادب 5: 161، شذرات الذهب 3: 285، طبقات الشافعیه 5: 267، طبقات الشیرازی 110، طبقات المفسرین 25، العبر 3: 223، الکامل فی التاریخ 9: 229، اللباب 3: 90؛ لسان المیزان 4: 260؛ المختصر فی اخبار البشر 2: 179، مرآه الجنان 3: 72، معجم الادباء 5: 407 مفتاح السعاده 2: 19، المنتظم 8: 199، میزان الاعتدال النجوم الزاهره 5: 64 وفیات الاعیان 2: 444.

الصّیمری بالبصره و عن الشّیخ أبی حامد الاسفراینی ببغداد، و کان حافظا للمذهب و له فیه کتاب «الحاوی» الّذی لم یطالعه احد الّا و شهد له بالتبحّر و المعرفه التامّه بالمذهب و قیل فوّض إلیه القضاء ببلدان کثیره و استوطن بغداد فی درب الزعفران و روی عنه الخطیب ابو بکر صاحب تاریخ بغداد و قال کان ثقه و له من التّصانیف غیر «الحاوی» تفسیر القرآن الکریم و «النّکت و العیون» و «ادب الدّین و الدّنیا» و «الاحکام السّلطانیه» و قانون الوزاره و الرّیاسه و سیاسه الملک و الاقناع فی المذهب و هو مختصر و غیر ذلک و صنّف فی اصول الفقه و الادب، و انتفع به النّاس و قیل انّه لم یظهر شیئا من تصانیفه فی حیاته و انّما جمعها کلّها فی موضع فلّما دنت وفاته قال لشخص یثق به: الکتب الّتی فی المکان الفلانی کلّها تصنیفی و انّما لم اظهرها لانّی لم اجدنیه خالصه للّه لم یشبها کدر، فاذا طاینت الموت و وقعت فی النّوع فاجعل یدک فی یدی فان قبضت علیها و عصرتها فاعلم انّها لم یقبل منّی شی ء منها فأعدا لی الکتب فالقها فی الدّجله لیلا و ان بسطت یدی و لم اقبض علی یدک فاعلم انّها قد قبلت و انّی قد ظفرت بما کنت ارجوه من النّیه الخالصه قال ذلک الشّخص: فلمّا قارب الموت وضعت یدی فی یده فبسطها و لم یقبض علی یدی فعلمت انّها علامه القبول فاظهرت کتبه بعده و ذکر الخطیب فی اوّل تاریخ بغداد عن الماوردی المذکور: قال کتب الیّ اخی من البصره و انا ببغداد هذه الابیات:

طیب الهواء ببغداد یشوقنی***قد ما الیها و ان عاقت مقادیر

فکیف صبری عنها الّا إن ذجمعت***طیب الهواءین ممدود و مقصور

* * *

و قال ابو العزّ احمد بن عبید اللّه بن کادش: انشدنی ابو الحسن الماوردی قال انشدنی ابو الخیر الکاتب الواسطی بالبصره لنفسه:

جری قلم القضاء بما یکون***فسیان التحرک و السّکون

جنون منک ان تسعی لرزق***و یرزق فی غشاوته خ الجنین

* * *

و یقال انّ ابا الحسن الماوردی لما خرج من بغداد راجعا الی البصره کان ینشد أبیات العبّاس بن أحنف المتقدّم ذکره و هی ب

ص: 243

اقمنا کارهین لها فلمّا***ألفناها خرجنا مکرهینا

و ما حبّ البلاد بنا ولکن***امرّ العیش فرقه من هوینا

خرجت اقرّ ما کانت لعینی***و خلّفت الفؤاد بها رهینا

* * *

و انّما قال ذلک لانّه من أهل البصره و ما کان یؤثر مفارقتها، فدخل بغداد کارها لها، ثمّ طابت له بعد ذلک و نسی البصره و اهلها فشقّ علیه فراقها و قد قیل انّ هذه الابیات لابی محمّد المزنی السّاکن بماوراء النّهر

و توفّی یوم الثّلثاء سلخ شهر ربیع الاوّل سنه خمسین و اربعمأه و دفن من الغد بمقبره باب حرب ببغداد و عمره ستّ و ثمانون سنه و الماوردی نسبه الی بیع ماء الورد هکذا قاله الحافظ السّمعانی کذا ذکره ابن خلّکان

501- علی بن احمد الواحدی النیسابوری

الشیخ المفسر المتبحر المشهوری ابو الحسن علی بن احمد بن محمد بن علی الواحدی النیسابوری(1)

قال بلدیه الشّیخ عبد الغافر المشهور، فیما نقل عن کتاب «سیاقه» الّذی جعله فی تاریخ نیسابور؛ بعد ذکر أصله و نسبه علی الطّریق المزبور، إمام مصنّف مفسّر نحویّ، استاد عصره؛ و واحد دهره، أنفق شبابه فی التحصیل، فاتقن الاصول علی الائمّه، و طاف علی أعلام الامه فتلمذ لابی الفضل العروضیّ، و قرأ علی أبی الحسن الضریر القهندری النّحوی، و سافر فی طلب الفوائد، و لازم مجالس الثّعلبی فی تحصیل التّفسیر، و أدرک أصحاب الأصم، و قعد للتّدریس سنین، و تخرّج به طائفه من الأئمّه، و کان نظام الملک یکرمه و یعظّمه، و کان حقیقا بالإحترام و الإعظام، لو لا ما کان فیه

ص: 244


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 223؛ البدایه و النهایه 12: 114، بغیه الوعاه 2:145، دمیه القصر 203 شذرات الذهب 30 ر 3، طبقات الشافعیه 5: 240، العبر 3: 267؛ الکامل فی التاریخ 10: 35، المختصر فی اخبار البشر 2: 192، مرآه الجنان 2: 96 معجم الادباء 5، النجوم الزاهره 5: 104، وفیات الاعیان 2: 464.

من إزرائه علی الأئمّه المتقدّمین، و بسط اللّسان فیهم بما لا یلیق.

صنّف «البسیط و الوسیط» و «الوجیز فی التّفسیر» «اسباب النّزول» «شرح دیوان المتنبیّ» «الإعراب فی علم الاعراب» و غیر ذلک.

و فیه قیل:

قد جمع العالم فی واحد***عالمنا المعروف بالواحدی

* * *

مات سنه ثمان و ستین و اربعمأه انتهی (1).

و قال ابن خلّکان: و منه أخذ أبو حامد الغزالی أسماء کتبه الثّلاثه، و له کتاب «أسباب نزول القرآن» و التجبیر فی شرح اسماء اللّه الحسنی» و توفّی عن مرض طویل فی جمادی الآخره سنه ثمان و ستّین و أربعمأه بنیسابور (2) أقول: و کانت عندنا نسخه واحده من تفسیره الثّلاثه، و هی علی مقدار تفسیر استاده الثعلبی المتقدم ذکره فی باب الاحمدین، و کأنّه تفسیره الوجیز، و الغالب علیه الحمود علی ذکر أخبار المناسبه للآیات، کما هو طریقه شیخه المشار الیه فلیلاحظ.

و قد نبّه سمّینا العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی مقدّمات «البحار» عند عدّه لأسماء کتب مخالفینا الّتی ینقل فیه عنها: علی تفسیریه الأولین، مع کتابه الّذی هو فی خصوص «أسباب النّزول».

و أمّا الکلّام علی بلده نیسابور مع الإشاره إلی من کان من علماء الجمهور بالنّسبه إلیها مشهور، فقد تقدّم فی ذیل ترجمه نظام الدّین حسن بن علیّ النّیسابوری بما لا مزید علیه، و کان من جمله أولئک سمّی هذا الرّجل و تلمیذه الفاضل أبو الحسن علی بن سهل بن العباس المفسّر النیسابوری، و قد ذکره صاحب السّیاق فیما نقل عن کتابه و ذکر انه مات فی سنه إحدی و تسعین و أربعمأه، و منهم الشّیخ المساهم مع صاحب الترجمه، فی الاسم و الکنیه، و اسمّی الأب و الجدّ و النسبه

ص: 245


1- بغیه الوعاه 2: 145.
2- وفیات الاعیان 2: 464- 465.

و غیرهما، و هو ابو الحسن علی بن احمد بن محمد بن الغزال النیسابوری النّحوی المقری الّذی نقل فی حقه عن صاحب السّیاق انّه إمام فی النّحو و ما یتعلّق به من العلل و إلیه الفتوی فیه و لازم أبا نضر الرّامشی، حتّی تخرّج به، و لزم طریق التصوّف و الزّهد، و صنّف فی النّحو و القراءات تصانیف مفیده و اختلّ بآخره ثمّ أصابه مرض طویل؛ حتّی سقطت قوّته و مات فی شعبان سنه ستّ عشر و خمسمأه.

502- علی بن فضال الفرزدقی القیروانی

احد افراد العلم و الکمال ابو الحسن المجاشعی علی بن فضال بن علی بن غالب الفرزدقی القیروانی اللغوی النحوی(1)

صاحب کتاب «تفسیر العمیدی» فی عشرین مجلّدا، و کتاب «النکت فی القرآن و کتاب «شرح بسم اللّه الرحمن الرحیم» فی مجلّده کبیره، و کتاب «اکسیر المذهب فی النّحو» خمس مجلّدات، و کتاب «العوامل و الهوامل» فی الحروف خاصّه و کتاب «الفصول فی معرفه الاصول» و کتاب «الاشاره فی تحسین العباره» و کتاب «المذمّه فی النّحو» و کتاب «العروض» و کتاب «شرح معانی الحروف» و کتاب «الدّول فی التاریخ» فی أکثر من ثلاثین مجلّدا و غیر ذلک و قال الحافظ الصّفدی فی کتابه «الوافی» کان إماما فی اللّغه و النّحو و التّفسیر، و له نظم و مصنّفات سافر ما بین العراق و خراسان و دخل غزنه، و أقام بها مدّه، و صارف قبولا بها و صنّف عدّه مصنّفات باسماء أکابرها، ثمّ عاد إلی العراق و اتّصل بالوزیر نظام الملک، و توفّی ببغداد سنه تسع و سبعین و أربعمأه و حدث ببغداد عن شیوخه بالغرب، إلی أن قال بعد عدّه الکتب المتقدّمه و کتاب «شجره الذّهب» فی معرفه ائمّه الادب» و قیل انّه صنّف کتابا فی «تفسیر القرآن» فی خمسه و ثلاثین مجلّدا سمّاه

ص: 246


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 299، البدایه و النهایه 12: 132، بغیه الوعاه 2: 183، شذرات الذهب 3: 363، مرآه الجنان 3: 132، معجم الادباء 5: 289، النجوم الزاهره 5: 124.

کتاب «الاکسیر فی علم التّفسیر» و کتاب «معارف الادب» نحو ثمانیه مجلّدات و له غیر ذلک و من شعره:

و اللّه انّ اللّه رب العباد***و خالص النیه و الاعتقاد

ما زادنی صدّک إلّا هوی***و سوء أفعالک إلّا وداد

و إنّنی منک لفی لوعه***اقل ما فیها یذیب الجماد

فکن کما شئت فانت المنی***فاحکم بما شئت فانت المراد

و ما عسی تبلغه طاقتی***و انّما بین ضلوعی و فؤاد

* * *

و منه قوله:

ما هذه الألف الّتی قد زدنم***فدعوتم الخوان بالإخوان

* * *

و زاد علی ذلک الحافظ شمس الدّین عبد الرّحمان بن وهبان

ما صحّ لی أحد فاجعله اخا***فی اللّه محضا أو ففی الشّیطان

اما موّل عن ودادی ماله***وجه و امّا من له و جهان

* * *

و منه ایضا بنقل السّیوطی فی طبقات النّحاه:

و إخوان حسبتهم دروعا***فکانوها ولکن للأعادی

و خلتهم سهاما صائبات***فکانوها ولکن فی فؤادی

و قالوا قد صفت منّا قلوب***لقد صدقوا ولکن عن ودادی

* * *

و هو غیر أبی الحسن علیّ بن الفضل المزنی النّحوی الاستاد المتقدّم الّذی صنّف فی النّحو و الصّرف کتبا نافعه و له أیضا کتاب فی علم البسمله فلیلاحظ انشاء اللّه.

ص: 247

503- علی بن جعفر الاغلبی «ابن القطاع»

الشیخ ابو القاسم علی بن جعفر بن عبد اللّه الاغلبی السعدی الصقلی(1)المشتهر بابن القطّاع، الکاتب اللّغوی النّحویّ، قال صلاح الدّین الصّفدی، برع فی النّحو، و صنّف و نزع عن صقلیه، و قدم مصر فی حدود الخمسمأه، فبالغوا فی إکرامه؛ و احسنت الدّوله إلیه، و له کتاب «الأفعال» من أجود الکتب إلا إنّ کتاب أفعال الحمار خیر منه، و هو هذّب فیه «افعال ابن ظریف» و القوطبه و له کتاب «ابنیه الاسماء» جمع فیه فأوعب، و له مصنّفات فی العروض، و له کتاب «الدرّه الخطیره فی المختار من شعراء الجزیره» اشتمل علی مأه و سبعین شاعرا، و عشرین ألف بیت، و کتاب «لمح لملح» و له تاریخ صقلیه، و کتاب «الشّذور» و کان نقّاد المصریین نسبوه إلی التّساهل فی الرّوایه، و ذلک لانّه لما قدم مصر سألوه عن کتاب «صحاح الجوهری» فذکر انّه لم یصل إلیهم، ثمّ انّه لما رأی اشتغالهم به رکب له اسنادا، و أخذه النّاس عنه مقلّدین له، توفّی سنه خمس عشره و خمسمأه، و من شعره:

فی الثغ و شادن فی لسانه عقد***حلّت عقودی و اوهنت جلدی

عابوه جهلا بها فقلت لهم:***أما سمعتم بما للنفث فی العقد

* * *

انتهی و غلط من نسب إلیه هذه الأبیات.

زماننا دازمان سوء***لا خیر فیه و لا صلاحا

هل یصبر المبلسون فیه***للیل أحزانهم صباحا

فکلّهم منه فی عناء***طوبی لمن مات فاستراحا

ص: 248


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 236، بغیه الوعاه 2: 153، تلخیص ابن مکتوم 130، حسن المحاضره 1: 532، ریحانه الادب 8: 156، شذرات الذهب 4: 45؛ لسان المیزان 4:209، مرآه الجنان 2: 212 معجم الادباء 5: 107، وفیات الاعیان 3: 11

فانّها من سمیه و معاصره علیّ بن احمد الفنجکردی من قری نیسابور، و کان کما نقل عن کتاب تاریخها «السّیاق» صاحب النّظم و النثر الجاریین فی سلک السّلامه، و قرأ اللّغه علی یعقوب بن أحمد الأدیب و أحکمها؛ و مات فی ثلاث عشر من رمضان سنه ثلاث عشر و خمسمأه، ثمّ انّ المراد بالجزیره الّتی جمع صاحب العنوان أسماء شعرائها الممتازین هی جزیره أندلس المغرب المشار إلی أسماء أکثر بلادها فی باب الاحمدین، و قد کتب سمیه علیّ بن الحسین بن علّان الحرّانی ابو الحسن الحافظ الثقه النبیل کتابا کبیرا فی تاریخ الجزیره المذکوره، و هو من قدماء الحفّاظ، و توفّی سنه خمس و خمسین و ثلاثمأه، کما ذکره فی ذیل کتاب وفیات الاعیان.

504- علی بن محمد بن علی النحوی «الفصیح»

الشیخ الفاضل الادیب ابو الحسن علی بن ابی زید محمد بن علی النحوی(1)الشّیعی الامامی الإسترابادی، الملقّب بالفصیح؛ لتکراره علی کتاب «الفصیح فی النّحو» لثعلب المشهور المتقدّم ذکره فی باب الأحمدین قال صاحب «البغیه» قرأ النّحو علی عبد القاهر الجرجانی، و قرأ علیه ملک النّحاه، و درّس النّحو بالنّظامیه بعد الخطیب التبریزی، ثمّ اتّهم، بالتّشیع، فقیل له فی ذلک، فقال لا اجحد، أنا متشیع من المفرق إلی القدم، فاخرج و رتّب مکانه أبو منصور الجوالیقی، فکان یقصده التّلامذه للقرائه علیه، فیقول لهم: منزلی الآن بالکراء، و ذهب الخیر بالشّر (2) و انتم تدّخرون، اذهبوا إلی من عزلنا به روی عنه السّلفی و جالسه.

توفّی یوم الأربعاء ثالث عشر ذی الحجّه سنه ستّ عشره و خمسمأه ببغداد، و من شعره و قد عوقب علی الوحده:

ص: 249


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 306، بغیه الوعاه 2: 197، تلخیص ابن مکتوم 152 ریحانه الادب 4: 343، الکنی 3: 31، معجم الادباء 5: 415، وفیات الاعیان 3: 24.
2- فی البغیه: و الخبز بالشراء.

اللّه أحمد شاکرا***فبلاؤه حسن جمیل

أصبحت مستورا معا***فا بین أنعمه أجول

خلوا من الأحزان خف ال***ظّهر یقنعنی القلیل

حرّا فلا من لمخ***لوق علیّ و لا سبیل

لم یشقنی حرص علی الد***نیا و لا أمل طویل

سیان عندی ذو الغنی ال***متلاف و الرّجل البخیل

و نفیت بالیأس المنی***عنّی فطاب لی المقیل

و النّاس کلّهم لمن***خفّت مؤونته خلیل

* * *

انتهی (1).

و قد ذکر شیخنا أبو الفتح الخزاعی الرازی رحمه اللّه فیما نقل عن تفسیره الکبیر المسمّی «بروح الجنان» فی ذیل آیه: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَ (2) انّ ابن سکره النّحوی اللّغوی البغدادی أنشد فی الطّعن علی الشیعه من جهه تحلیلهم المتعه و قولهم بعدم الحاجه إلی المحلّل فی التّطلیقات الواقعه فی مجلس واحد، و لو بلغت سبعین طلاقا هذه الأبیات:

یا من یری المتعه من دینه***حلّا و إن کانت بلا مهر

و لا یری سبعین تطلیقه***تبین منه ربّه الخدر

من هاهنا طابت موالیدکم***فاجتهدوا فی الحمد و الشّکر

* * *

فأجابه ابن أبی زید الفصیحی المذکور بهذه الأبیات:

بناتکم یا منکری متعه الأولی***رأو هارضا فی دینهم غیر منکره

إماء و انتم إن معضتم مقولتی***عبید لهم فیما یرون مسخّره

و فعلی سکر لاست کلّ مصوّب***لما قاله فی الطّاهرین ابن سکره (3)

ص: 250


1- بغیه الوعاه 2: 97.
2- النساء: 24
3- روح الجنان 3: 361، 362.

ثم لیعلم انّ هذا الرّجل غیر ابی الحسن علی بن محمد بن محمد بن علی السکونی الحلی اللّغوی النّحوی الشّیعی الإمامی الّذی نقل فی حقّه عن «معجم الادباء» أنّه کان عارفا بالنّحو و اللّغه، حسن الفهم، جید النّقل، حریصا علی تصحیح الکتب، لم یضع قط فی طرسه إلّا ما وعاه قلبه و فهمه و لبّه، و کان یجید قول الشّعر، و کان نصیریا، و له تصانیف و مات فی حدود سنه ستّ و ستّمأه (1).

505- علی بن الحسین الضریر «الجامع الباقولی»

الشیخ ابو الحسن علی بن الحسین بن علی الضریر النحوی(2)الملقّب بالجامع الباقولی، قال البیهقی فیما نقل عن کتابه «الوشاح»: هو فی النّحو و الإعراب کعبه، لها أفاضل العصر سدنه و للفضل بعد خفائه به أسوه حسنه، بعث إلی خراسان فی سنه خمس و ثلاثین و خمسمأه ببیت الفرزدق:

و لیست خراسان التی کان خالد***بها أسدا إذ کان سیفا أمیرها

* * *

و کتب کلّ فاضل لهذا البیت شرحا فاستدرک هذا علی أبی الحسن الفسوی و عبد القاهر، و له هذه الرّتبه.

صنّف «شرح الجمل» و کتاب «الجواهر» و کتاب «المجمل» و کتاب «الاستدراک علی أبی علیّ» و کتاب «البیان فی شواهد القرآن» و کتاب «علل القرائه» (3) و له:

أحبب النّحو من العلم فقد***یدرک المرء به أعلی الشّرف

إنّما النّحوی فی مجلسه***کشهاب ثاقب بین السّدف

یخرج القرآن من فیه کما***تخرج الدرّه من جوف الصّدف

ص: 251


1- معجم الادباء 5: 204.
2- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 247، بغیه الوعاه 2: 160، تلخیص ابن مکتوم 133، معجم الادباء 5: 182، نکت الهمیان 211.
3- فی البغیه: القراءات.

انتهی.

و هو غیر علی بن الحسین بن القاسم بن منصور بن علی زین الدین الموصلی الفقیه الاصولی المعروف بابن شیخ العوینه من جهه انّ جدّه علیا کان منقطعا بزاویه بالموصل و الماء بعید منها. فرای رؤیا فحفر فی الزّاویه، فنبع منها عین لطیفه کما ذکره صاحب «البغیه» و قال أیضا قال فی «الدّرر»: ولد زین الدّین هذا بالموصل سنه إحدی و ثمانین و ستّمأه، و قرأ القراءات علی الواسطی الضّریر، و الفقه و الاصول علی السید رکن الدّین الاسترابادیّ، و النّحو علی الشّمس المعبد و الشّمس بن فضل اللّه الحجریّ التبریزی و مهذّب الدّین النّحویّ ببغداد، و سمع بعض «جامع الاصول» علی التاج بن بلوجی النّحوی، و أجار له، و حجّ، و قدم دمشق فاخذ عن فضلائها، و سمع المزّی و زینب بنت الکمال، و کان حسن المحاضره، جمیل الهیئه متواضعا متوددا خیرا، صنّف: «شرح المفتاح» «شرح التّسهیل» «مختصر شرح ابن الحاجب» «شرح البدایع لابن السّاعاتی» و کتاب «نظم الحاوی الصّغیر» مات بالموصل فی رمضان سنه خمس و خمسین و سبعین مأه (1).

506- علی بن محمد الخوارزمی «ابو الحسن العمرانی»

حجه الافاضل و فخر المشایخ علی بن محمد بن علی بن احمد الخوارزمی ابو الحسن العمرانی(2)

ذکره صلاح الدّین الصّفدی فی کتابه «الوافی» فقال مات سنه ستّین و خمسمأه تقریبا، قرأ الأدب علی الزّمخشری، و صار من أکبر أصحابه لا یشقّ له غبار فی حسن الخطّ و اللّفظ، سمع من الزّمخشری و الإمام عمر التّرجمانی و الحسن بن سلیمان الخجندی و عبد الواحد الباقرجی و غیرهم و کان ولوعا بالسّماع کسوبا، و کان مع العلم العزیز الوافر، فیه دین و صلاح و زهاده، و کان یذهب مذهب الرّأی و العدول،

ص: 252


1- بغیه الوعاه 2، 161، الدرر الکامنه 3، 113.
2- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 195، اللباب 2: 151، معجم الادباء 5: 413

و من تصانیفه کتاب «المواضع و البلدان» و کتاب «اشتقاق الأسماء» و کتاب «تفسیر القرآن» و من شعره:

رأیتک تدعی علم العروض***کأنّک لست منها فی عروض

فکم تزری بشعر مستقیم***صحیح فی موازین العروض

کأنّک لم تحط مذ کنت علما***بمجنون الضّروب و لا العروض

* * *

و منه قصیده مدح بها رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

أضاء برق و سجف اللّیل مدول***کما یهز الیمانی و هو مصقول

* * *

هذا و هو غیر أبی الحسن الخزرجی الفقیه المشهور، فانّ اسمه علی بن محمد بن ابراهیم بن موسی، و کان اشبیلیا من المغاربه، و هو کما ذکره الصّفدی المتقدّم کان إماما فاضلا کثیر التّصنیف، فی اصول الفقه، و له کتاب فی النّاسخ و المنسوخ و کتاب سمّاه «البیان فی تنقیح البرهان» و «ارجوزه فی اصول الدّین» شرحها فی أربع مجلّدات؛ و کتاب «تقریب المدارک» اختصر فیه بعض کلمات التمهید لابن عبد البرّ، توفّی سنه إحدی عشره و ستّمأه.

507- علی بن ثروان بن زید «ابو الحسن الکندی»

الفاضل الادیب المتفضل المندی جمال الدین علی بن ثروان بن زید(1)ابو الحسن النّحوی الکندی ابن عمّ تاج الدّین الکندی، ذکره صلاح الدّین الصفدی، فقال ولد ببغداد و نشأ بها، و قرأ الادب علی أبی منصور الجوالیقی و غیره، حتّی برع و کان یکتب ملیحا؛ و یضبط صحیحا، لقی القبول عند نور الدّین الشّهید، و صار من خاصّته، و روی عنه الحسن بن هبه اللّه، و هبه اللّه بن عساکر کتاب «المعرّب» لابن الجوالیقی، ولد سنه خمس مأه أو قبلها و توفی سنه خمس و ستّین و خمسمأه

ص: 253


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 235، بغیه الوعاه 2: 152، تلخیص ابن مکتوم 129، ریحانه الادب 5: 95؛ معجم الادباء 5: 105

بدمشق، و هو الّذی أفاد تاج الدّین، ذکره ابن القفطی فی «تاریخ النّحاه» إلی أن قال:

و قصد جمال الدّین حجا ابن عمّه، فلم یصادفه، فکتب علی باب الدّار حضرا بالسّکین:

حضر الکندی مغناکم فلم***یرکم من بعد کدّ و تعب

لؤرآکم لتجلّی همّه***و أنثنی عنکم بحسن المنقلب

* * *

و من شعره:

هتک الدّمع بصوب هتن***کلّما أضمرت من سرّ خفی

یا أخلّائی علی الخیف أما***تتّقون اللّه فی حیث المطی

* * *

قلت: شعره متوسط انتهی.

و یأتی قریبا فی ترجمه سمیه المتبحّر الأدیب ابن أبی اصیبعه الطّبیب أنّه قرأ الادب علی الکندی فلیلاحظ. و هو غیر علی بن زید القاشانی أبی الحسن النّحوی، أحد أصحاب ابن جنی، و کذلک هو غیر أبی بکر الکندی النّحوی المتقدّم المشهور، المعروف بسیبویه الثّانی، الآتی إلی ذکره الإشاره فی ترجمه سیبویه المشهور فی أواخر هذا الباب إنشاء اللّه.

508- علی بن موسی بن علی «ابن النقرات»

الشیخ الفاضل الحمیز و صاحب العلم العزیز بل کنز الحریز ابو الحسن علی بن موسی بن علی بن موسی الانصاری السالمی الاندلسی الجبائی المشتهر بابن النقرات(1)

صاحب کتاب «شذور الذهب» فی صنعه الکیمیا، توفّی کما فی «الوافی بالوفیات» سنه ثلاث و تسعین و خمسمأه، و لم ینظم أحد فی الکیمیا مثل نظمه بلاغه معان و فصاحه ألفاق و عذوبه تراکیب، حتّی قیل فیه: ان لم یعلّمک صنعه الذّهب، فقد علّمک صنعه

ص: 254


1- له ترجمه فی: ریحانه الادب 8: 255، غایه النهایه 1: 581، فوات الوفیات 2: 91، نفح الطیب 3: 605

الأدب.

و هذا دلیل هی الشّمس إلا انّها قمریه***هی البدر إلّا انّها کامن الشّهب

إذا الفلک النّاری اطّلع شهبها***علی الذّروه العلیا من الغصن الرّطب

نرائت عروسا برزه الوجه تبتغی***زفافا، و کانت خلف ألف من الحجب

فزوّجها بکرا أخاها لأمّها***أبوها رجاء فی المودّه و القرب

فعاد صاحبا و کان فراقها له***سببا إن مات من شدّه الحبّ

فجنّ هری لما استجنت بنفسه***و طار فقالت بعد جهل له حسبی

و لما ثنته عن طبیعته الّتی***بدت عنه إلّا انّ یباعلها قلبی

تعالی عن الاشباه لونا و جوهرا***و جلّ فلم ینسب إلی طینه التّرب

* * *

ثم قال فی «الوافی» قلت عدد أبیات الشّذور ألف و أربعمأه و تسعون بیتا جمیعها من هذه المادّه، و هذا فنّ لا یقدر غیره علیه و لا أعرف لاحد مثل هذا.

509- علی بن القاسم بن یونش الزقاق

الحبر الملی علی بن القاسم بن یونش الاشبیلی الاندلسی ابی الحسن بن الزقاق النحوی(1)

قال الحافظ الصّفدی ابن یونش بالیاء آخر الحروف و بعد الواو و نون و شین معجمه نزیل الجزیره خطب برأس عین مدّه، و سکن دمشق؛ و شرح الجمل فی اربع مجلّدات، و الّف «مفردات القراءات»؛ و کان أبوه من کبار القرّاء، توفّی سنه خمس و ستّمأه انتهی و هو غیر ابن یونس الحافظ صاحب الزّیج فان کنیته بالسّین المهمله و صفته ما عرفت و نسبته صدفی مصریّ و تاریخ وفاته سنه تسع و تسعین و ثلاثمأه کما قاله الصّفدی أیضا. و قال الشّیخ شمس الدین ابن خلکان فیما نقل عنه بعد ما ذکر انّه صنّف

ص: 255


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 304، بغیه الوعاه 2: 184 تاج العروس 4:369، تلخیص ابن مکتوم 150؛ ریحانه الادب 7: 547.

الزّیج للحاکم فی اربع مجلّدات بسط القول فیه و العمل و ما اقصر فیه حرّره و لم ار فی الازیاج مثله و لا اطول فیها منه علی کثرتها و ذکر ان الّذی امره بعمله العزیز فابتدأه له و کان مختصّا بعلم النّجوم متصرّفا فی سائر العلوم بارعا فی الشّعر و خلف ولد امتخلفا باع کتبه و جمیع تصانیفه بالارطال فی الصابونیین، و کان قد افنی عمره فی الرّصد و التسییر للموالید و کان یقف للکواکب قال المسبحی اخبرنی ابو الحسن المنجّم الطّبرانی انّه طلع معه الی الجبل المقطم و قد وقف للزّهره فنزع ثوبه و عمامته و لیس ثوبا نسائیا احمر و مقنعه حمراء و تقنع بها و اخرج عودا فضرب و البخور بین یدیه فکان عجبا من العجائب و کان ابله مغفلا یعتم علی طرطور و یجعل ردائه فوق العمامه و کان طویلا فاذا رکب ضحک النّاس منه و مع هذه الحاله کانت له اصابه بدیعه غریبه فی النّجامه لا یشارکه فیها غیره، و کان احد الشّهود عدله القاضی ابو عبد اللّه محمّد بن النعمان سنه ثمان و ثلاثین، و کان یضرب بالعود علی سبیل التّادیب الی آخر ما ذکره و امّا یونس النّحوی المتکرّر ذکره و فتواه فی کتب العربیه فهو من قدماء اهل هذه الصّناعه جدّا و کان معاصرا للخلیل و شیخنا السیبویه و الکسائی و الفراء و ابی عبیده و تلمیذا لابی عمرو بن العلا و غیره و مات سنه اثنتین و ثمانین و مأه عن ثمان و ثمانین سنه و اللّه العالم.

510- علی بن محمد الاشبیلی «ابن خروف»

استاد العربیه و عماد البلاد المغربیه نظام الدین ابو الحسن علی بن محمد بن علی ابن محمد الاشبیلی الاندلسی المعروف بابن خروف(1)بفتح الخاء المعجمه، و الرّاء المضمومه المخفّفه؛ اسم جنس للذکر من أولاد الضّأن، و عباره أخری عن الحمل بالتّحریک الّذی هو ولدها مطلقا، أو هو

ص: 256


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 203 و فیه خلط مع سمیه ابن خروف الشاعر، جذوه الاقتباس 307، فوات الوفیات 2: 79؛ مرآه الجنان 4: 20، معجم الادباء 5: 420، نفح الطیب 2: 640 وفیات الاعیان 3: 22

الجذع من أولادها فما دونه کما فی «القاموس» تقدّم ذکره فی هذا الکتاب فی ذیل ترجمه أحمد بن عبد الرّحمن اللّخمی القرطبی بمناسبه انّه ناقضه فی کتابه الموسوم «بتنزیه القرآن عمّا لا یلیق بالبیان» بکتاب له سمّاه «بتنزیه أئمّه النّخو عما نسب إلیهم من الخطاء و السّهو» مع الإشاره إلی انّ له أیضا شرحا علی کتاب سیبویه، المشتهر أمره، و شرحا علی جمل الشّیخ عبد القاهر المتقدّم ذکره، و انّه صار مجنونا بادی العوره فی أواخر عمره، و نزیدک هنا بیانا علی سائر مصنّفاته و أخباره، بانّ له أیضا کتابا فی الفرائض ردّا علی أبی زید السّهیلی، و علی جماعه فی العربیه، و أنّ شرحه لکتاب سیبویه جلیل الفائده، حمله إلی صاحب الغرب فأعطاه ألف دینار، و توفّی سنه تسع و ستّمأه، و قیل سنه خمس و ستّمأه، فصارت الأقوال فی تاریخ وفاته ثلاثه، و إنّ من جمله أشعاره الرائقه قوله فی صبیّ جمیل الصّوره حبسه الحاکم فی دمشق الشّام:

أقاضی المسلمین حکمت حکما***أتی (1) وجه الزّمان به عبوسا

حبست علی الدّراهم ذا جمال***و لم تسجنه إذ سلب النّفوسا

* * *

و منها ما کتبه علی یدی شهاب الدّین القوصی صاحب «المعجم» و کان من تلامیذ حضرته مثل أبی حیان النّحوی المشهور؛ الآتی ترجمته فی باب المحامده إنشاء اللّه، إلی قاضی القضاه محیی الدّین بن الزّکی؛ یستقبله من مشارفه البیمارستان النّوری، و کان بوّابه یسمّی السید، و هو فی اللّغه الذئب:

مولای مولای أجرنی فقد***أصبحت فی دار الأسی و الحتوف

و لیس لی صبر علی منزل***بوّابه السید و جدّی خروف

* * *

و منها أیضا بنقل شهاب الدین المذکور انّه أنشده لنفسه و قد دعاه نجم الدّین بن اللّهیب إلی طعامه فلم یجبه و قال:

ابن اللّهیب دعانی دعاء غیر بنیه***ان سرت یوما إلیه فوالدی فی أبیه

ص: 257


1- فی نفح الطیب: غدا

و منها ایضا فیه بنقله:

یابن اللهیب جعلت مذهب مالک***یدعوا الأنام إلی أبیک و مالک

یبکی الهدی ملاء الجفون و انّما***ضحک الفساد من الصّلاح الهالک

* * *

و منها أیضا فیه بنقله:

لابن اللّهیب مذهب فی کلّ غیّ قد ذهب***یتلو الّذی یبصّره تبّت یدا أبی لهب

* * *

و منها ایضا بنقله انّه کتب الی القاضی بهاء الدین ابن شداد فی طلب فروه خروف

بهاء الدّین و الدّنیا و نور المجد و الحسب***طلبت مخافه الانواء من نعماک جلد أبی

و فضلک عالم ابی خروف بارع الادب***حلیت الدّهر اسطره و فی حلب صفا حلبی

* * *

و منها ایضا بنقله من اللغز فی باب المعمی:

و اشربوا کلّ صباح لبنا***و اشربوا کلّ اصیل عسلا

و اعکسوا ذاک الی أعدائکم***من قسیی النیل اورقش الفلا

* * *

و منها ایضا بنقله:

و قد ترشّح به الاناء بما فیه***کما هو شأن اکثر اهل مذهبه و مذاهبه

لا ترجّون لمثلی من هذه الراح***توبه فانّما هی لیلی و انّما انا توبه

* * *

کما ذکر جمیع ذلک الحافظ الصّفدی فی کتابه الوافی الی ان قال شهاب الدین القوصی وقع ابن خروف فی جبّ لیلا فمات رحمه اللّه.

511- علی بن عبد الحمید بن اسماعیل «ابن الصباغ»

علی بن عبد الحمید بن اسماعیل الزاهد العارف الکبیر ابو الحسن الشهیر یابن الصباغ(1)

توفّی بقنا من صعید مصر سنه اثنتی عشره و ستّمأه، و دفن برباطه، لقی المشایخ و الصّالحین، و انتفع به جماعه، و ظهرت برکاته علی الذین صحبوه، و هدی اللّه به خلقا

ص: 258


1- له ترجمه فی: جامع کرامات الاولیاء 2: 162، حسن المحاضره 1: 237، دول الاسلام 2: 87، ریحانه الادب 8: 65، شذرات الذهب 5: 52، الطالع السعید 383 العبر 5: 42 مرآه الجنان 4: 24، النجوم الزاهره 6: 215.

کثیرا، و کانت له أحوال و مقامات، و عنه أخذ مشایخ إقلیم الصّعید، و لو لم یکن من أصحابه إلّا الشّیخ أبو یحیی بن شافع لکفاه؛ قرأ القرآن علی الفقیه ناشی، و سمع من الشّیخ أبی عبد اللّه محمّد بن عمر القرطبی، و من کلامه: العقل القامع قلّ من یؤتاه و قال: یرزق العبد من الیقین بقدر ما یرزق من العقل و سئل عن التّوحید. فقال: إثبات الذّات بنفی الجهه، و إثبات الصّفات بنفی التّشبیه، و من شعره من قصیده طویله.

تجرّدت من دنیای و السّیف لم یکن***لیبلغ نجح السعی حتّی تجرّدا

* * *

و من شعره أیضا:

علیک هذا بعلم الواحد الأحد***تجنی ثمار جنان الخلد للأبد

و اجمع همومک فیه لا تفرّقها***لعلّ أنّک تخطی منه بالرّشد

* * *

کذا فی کتاب «الوافی بالوفیات» و هو غیر ابن الصباغ المکی المالکی صاحب کتاب «الفصول المهمّه فی معرفه الائمّه» من أهل بیت العصمه، المذکور دائما فی مقابله کتاب «مطالب السّؤل فی مناقب آل الرسول» الّذی ألّفه الفاضل الاوحد أبو سالم محمّد بن طلحه بن الحسن بن محمّد الشّافعی، و فرغ من تألیفه فی رجب سنه خمس و ستّمأه بحلب المحروسه، فانّ اسم ابن الصّباغ هذا هو صالح بن عبد اللّه بن جعفر الاسدی الکوفی و لقبه محیی الدّین کما ذکره المحدّث النّیسابوری فلیلاحظ.

512- علی بن خلیفه «ابن ابی اصیبعه»

الطبیب اللبیب و الحکیم الادیب رشید الدین علی بن خلیفه بن یونس بن ابی القاسم الخزرجی الانصاری المصری المعروف بابن ابی اصیبعه الطبیب(1)

قال صلاح الدّین الصّفدی فی کتابه «الوافی» بعد وصفه بالعلّامه رشید الدّین الأنصاری: نشاء بالقاهره یعنی بهادار الملک دیار مصر المحروسه و برع فی الطّب و الحکمه، و کان رأسا فی الموسیقی و لعب العود، و کان طیب الصوت و قرأ الادب علی

ص: 259


1- له ترجمه فی: ریحانه الادب 8: 326 العبر 5: 85 عیون الانباء 736

الکندی، و اشتغل بالطبّ و له خمس و عشرون سنه، و حظی عند اولاد العادل، و توفّی سنه ستّ عشره و ستّمأه و هو شاب له سبع و ثلاثون سنه، و کان یتکلّم بالتّرکی و العجمی و ینظم بالعجمی، و یشعر و یترسل، و لبس خرقه التصوّف من شیخ الشّیوخ صدر الدّین ابن حمویه بدمشق، و له کتاب «الموجز المفید» فی الحساب «أربع مقالات» وضعه للملک الأمجد، کتاب «المساحه» «کتاب فی الطّب» کتاب «طبّ السّوق» ألّفه لبعض تلامیذه، «مقاله فی نسبه النّبض و موازنته للحرکات الموسیقاریه» «مقاله فی السّبب الّذی خلقت له الجبال» کتاب «الاسطقسّات» تعالیق و تجارب فی الطبّ، و طوّل ابن أبی اصیبعه ترجمته فی «تاریخ الأطباء» انتهی.

و قد ظهر من ذلک انّ له أیضا کتاب التّاریخ المذکور و هو الّذی ذکره الصّفدی فی کثیر من مواضع کتابه «الوافی» و نقل عنه احوال جماعه من الأطبّاء و الحکماء (1) منها ما ذکره فی ذیل ترجمه سمیه ابی الحسن علی بن سلیمان الطبیب فقال: قال ابن أبی اصیبعه: کان طبیبا فاضلا متفنّنا للحکمه و العلوم الریاضیه، متمیزا فی صناعه الطبّ أوحدیا فی أحکام النّجوم، و کان فی زمن العزیز و ولده الحاکم و لحق أیام الظاهر، و له من الکتب «اختصار الحاوی» فی الطبّ؛ کتاب الامثله و التّجارب و النّکت و الاخبار و الخواص الطّبیه المنتزعه من کتب ابقراط و جالینوس و کتاب «التعلیقات الفلسفیه» و غیر ذلک (2) و منها ما ذکره فی ذیل ترجمه سمیه الآخر ابی الحسن علی بن سلیمان الزهراوی فقال قال ابن ابی اصیبعه کان عالما بالعدد و الهندسه معینا بعلم الطبّ، و له کتاب شریف فی المعاملات علی طریق البرهان و هو المسمی ب «کتاب الارکان» و کان قد أخذ کثیرا من العلوم الریاضیه، عن أبی القاسم المجریطی و صحبه انتهی.

و قد تقدّم ذکر الکندی النّحوی الّذی هو شیخ عربیه صاحب الترجمه، و سمیه

ص: 260


1- خلط رحمه اللّه بین صاحب الترجمه و بین ابن أخیه احمد بن القاسم بن خلیفه الذی مر ترجمته فی ج 1: 313 فلیلاحظ
2- عیون الانباء فی طبقات الاطباء 550.

أیضا فی عین هذا الباب کما قد سبق أیضا ذکر شیخ طریقته فی باب الأبارهه من هذا الکتاب.

ثمّ لیعلم فی ذیل هذه التّرجمه انّ صاحبها علیّ بن خلیفه المصری المذکور غیر علی بن خلیفه النحوی المشهور، صاحب کتاب «المعونه فی النّحو» فانّه أبو الحسن الموصلی المعروف بابن المنقی، و توفی فی سنه ثلاث و تسعین و خمسمأه (1) و هو الّذی ذکر فی حقّه أیضا صاحب «الوافی»: انّه کان زاهدا ورعا مقداما، ذا سوره و غضب دخل إلیه رجل، فقال له من این اقبلت؟ قال من عند علّامه الدنیا، یعنی به سعید بن المبارک النّحوی الملقّب بابن الدّهان، فقال ارتجالا:

و قالوا الأعور الدّهان خیر***یفوق النّاس فی أدب و کیس

فقلت بحیس خیر منه علما***فانّ الکلب خیر من بحیس

* * *

و قال: و قد طلب منه ملک النّحاه حلاوه بعد کلام جری بینهما فی مجلس تاج الدّین ابن الشّهر زوری:

عندی للشّیخ ملیک النحاه***ریح شناج سکنت فی خصاه

لا عسل عندی و لا سکر***فلیعذر الشّیخ و یأکل خراه

* * *

و قال و قد عتب علیه جمال الدین الاصبهانی الوزیر فی ترک التردّد إلیه: فجاءه بعد ذلک فمنعه البوّاب من غیر أن یعرفه:

إنّی اتیتک زائرا و مسلّما***کیما أقول ببعض حقّ الواجب

فاذا ببابک حاجب متبرطم***و عمود دارک فی حرّم الحاجب

و لئن رأیتک راضیا بفعاله***فجمیع ذلک فی حرّم الصاحب (2)

* * *

و کذلک هو غیر الطّبیب المصری المطلق فی کلماتهم المشتهر أیضا برئیس الأطبّاء فانّ اسمه علی بن رضوان بن علی بن جعفر ابو الحسن المصری و هو صاحب کتاب

ص: 261


1- فی معجم الادباء: سنه 562.
2- انظر ترجمته فی معجم الادباء 5: 206.

«تفسیر ناموس الطبّ» لأبقراط الحکیم؛ و کتاب «المعاجین و الأشربه» و کتاب «الادویه المفرده» و الرّسائل الکثیره فی مطالب جمّه، من الطبّ و الحکمه، مثل «عدد الحمیات» و «علاج داء الفیل» و «توحید الفلاسفه» و «اثبات النبوّه الخاصّه من التّوراه و الفلسفه و «الردّ علی محمّد بن زکریا الرّازی فی العلم الإلهی» و «التنبیه علی حیل المنجمین» و «مدد حمیات الاخلاط» و «ابطال طریقه ابن بطلان» المشهور و غیر ذلک.

و قد تکرّر ذکره فی کتاب «التّحفه» الحکیم مؤمن التّنکابنی و غیره، و من جمله ما ذکره فی حقّه أیضا صاحب «الوافی» انّه لم یکن له معلّم فی صناعه الطّب ینسب إلیه، و له مصنّف فی إنّ التعلّم من الکتب أوفق منه من المعلّمین، و ردّ علیه ابن ابن بطلان المذکور هذا الرّأی و غیره فی کتاب مفرد، و ذکر فصلا فی العلل الّتی من أجلها صار التّعلّم من أفواه الرجال أفضل من التعلّم من الصّحف إذا کان قبولها واحدا إلی أن قال: و أنا اتیتک ببیان سائغ (1) اظنّه مصدّقا لما عندک، و هو ما قاله المفسّرون فی الاعتیاض عن السالبه البسیطه بالموجبه المعدوله، فانّهم مجمعون علی أنّ هذا الفصل لو لم یسمعه من أرسطو تلمیذه اثامسطیوس و ازدیموس (2) لما فهم قطّ من کتاب انتهی کلام ابن بطلان.

قلت: و لهذا قال العلمآء لا تأخذوا العلم من صحفی بالفتح و لا مصحفی یعنی لا یقراء القرآن علی من قرأ من المصحف و لا الحدیث و غیره علی من أخذ ذلک من الصّحف و حسبک بما جری الحمّاد الراویه لمّا قرأ فی المصحف و ما صحفه و قد وقع لابن حزم و ابن الجوزی أوهام و تصحیفات معروفه عند أهلها، و هذا الرّئیس أبو علی ابن سینا و هو ما هو لما استبدّ بنفسه فی الادویه المفرده إتکالا علی ذهنه لما سلم من سوء الفهم لم یسلم من التّصحیف، فانّه اثبت البنّطا قلن و هو بتقدیم الباء علی النّون و معناه ذو خمس أوراق فی حرف النّون تمّ کلام صاحب الوافی و سیجی ء الإشاره أیضا إلی بعض ما اشتبه علی

ص: 262


1- فی العیون: سابع.
2- فی العیون: تاؤوفرسطس و أوذیموس.

علی الرّئیس المذکور فی ذیل ترجمه شیخنا البهائی إنشاء اللّه.

513- علی بن محمد المصری «ابن النبیه الشاعر»

الشیخ کمال الدین ابو الحسن علی بن محمد بن الحسن بن یوسف بن یحیی المصری(1)

هو الشّاعر الماهر الباهر، المشتهر بابن النّبیه، صاحب الشّعر الفائق الحسن و الدّیوان الرائق الوجیه، قال فی حقّه صلاح الدّین الصّفدی فی کتابه «الوافی»: مدح بنی أیوب و اتصل بالملک الأشرف موسی، و کتب له الإنشاء و سکن نصیبین، توفّی فی حادیعشر من جمادی الأولی سنه تسع عشره و ستّمأه بنصیبین، و هذا دیوانه المشهور أظنّ هو الّذی جمعه من شعره و انتفاه لأنّه کلّه منفیّ منقّح الدّره و أظنّها، و إلّا فما هذا شعر من لا نظم له إلّا هذا الدّیوان الصّغیر، نقلت من خطّ شهاب الدّین القوصی فی معجمه، قال: أنشدنی لنفسه بدمشق فی صبی یشتغل بعلم الهندسه:

و بی هندسیّ الشّکل یسبک لحظه***و خال و خدّ بالعذار مطرّز

و مذحطّ برکار الجمال عذاره***کقوس علمنا إنّما الحال مرکز

* * *

و نقلت منه قال: أنشدنی فی صبیّ یهودی رآه بدمشق فأحبّه:

من آل إسرائیل لی علقه***اسقنی بالصّد النبه

قد أنزل السّلوی علی قلبه***و أنزل المنّ علی فیه

* * *

و قال: دخلت أنا و هو علی الصّاحب الوزیر صفیّ الدّین بن شکر رحمه اللّه، و قد حمّ بقشعر بره فی بعض أمراضه فانشده:

تبّا لحماک الّتی***اصنت فؤادی و لها

هل سألتک حاجه***فانت تهتزّ لها

ص: 263


1- له ترجمه فی: حسن المحاضره 1: 566، ریحانه الادب 5: 87، شذرات الذهب 5: 85، فوات الوفیات 2: 71، الکنی و الالقاب 1: 437

فکانت جائزه هذین البیتین استخدامه علی دیوان أوقاف الجامع المعمور بجرایه وافره و جار موفور، قال: و أنشدنی لنفسه من قصیده اشرقیه:

برزنا إلی الرمی فی حلیه***حسان الوجوه خفاف المضارب

بنادقهم فی عیون القسی***کأحداقهم تحت قوس الحواجب

فتلک لها طائر فی السّماء***و هذی لها طائر القلب واجب

* * *

إلی أن قال: و نقلت من خطّه، قال: أنشدنی لنفسه قصیدته الرقطاء یعجم منها حرف و یطلق حرف و سمّاها مضمار الخواطر یمدح بها الوزیر علم الدّین یحیی بن الصّاحب صفیّ الدّین المذکور و هی:

قد فاز عندی رجل یحبّه یستعجل***ریم غریر نافر شویدن مخلخل

أضلّنا فلا تری بمرشد یسبلّ***فویح قلب صبّه قلب مشوق وجل

لیس یطیع قلبه فلا تلّخ عذّل***قم یا ندیم نرتوی من کفّ ریم یرقل

ابلج حیانا بصبح تحت لیل یسیل***بکفّه قد شعشعت کبرق لبل یعجل

جلّ فلا یدخل غمّ قطّ قلبا تدخل***یحیای کن لی انّ هذا زمن مزلزل

لا خوف من آفاته بربّ عزم یکفل***هذا قصید لک قد جلّ فلا یمثل

* * *

ثمّ إلی أن قال: و قال: أنشد الصّاحب صفی الدّین بحضوری هذه الأبیات:

قمت لیل الصّدود إلّا قلیلا***ثم رتّلت ذکرکم ترتیلا

و وصلت السّهاد أقبح وصل***و هجرت الرّقاد هجرا جمیلا

مسمعی کلّ من کلام عذولی***حین ألقی علیه قولا ثقیلا

و فؤادی قد کان بین ضلوعی***أخذته الأحداق (1) أخذا و بیلا

قل لرامی الجفون أنّ لعینی***فی بحار الدّموع سبحا طویلا

ماس عجبا کأنّه مار أعص***سنا طلیحا و لا کثیبا مهیلا

و حمی عن محبّه کأس ثغر***حین أضحی مزاجها زنجبیلا

* * *

ص: 264


1- انوار الربیع 2: 250: الاحباب

بان عنّی فصحت فی اثر العی***س أرحمونی و امهلّوهم قلیلا

أنا عبد للفاضل بن علی***قد تبتلت بالثّنا تبتیلا

لا تسمه و عدا بغیر نوال***إنّه کان وعده مفعولا

راع أعداءه بصفر البراءات***فأنسی صریرهنّ صهیلا

و اذا کان خصمک الدّهر و ال***حکم إلی اللّه فأتّخذه وکیلا

إنّ مدحی له أشدّ و طاء***و قریضی أقوی و أقوم قیلا

جلّ عن سائر البریه قدرا***فاخترعنا لمدحه التّنزیلا (1)

* * *

ثمّ إلی أنّ قال و منه من قصیده:

و فی الکله الحمراء بیضاء طفله***بزرق عیون السمر یحمی احوارها

اثار لها نفع الجیاد سرادقا***به دون ستر الخدر عنّا استتارها

لها طلعه من شعرها و جبینها***تعانق فیها لیلها و نهارها

* * *

و منه:

سوای فی سلوته یطمع***فعنفوا إن شئتم أودعوا

اوضحتم الرّشد فمن یهتدی***و قلتم الحقّ فمن یسمع

فی ضیق العین و ان اطنبوا***فی الحدق البخل و ان أوسعوا

الیل من شعرته مسبل***و الشّمس من طلعته تطلع

* * *

و منه:

أمانا أیها القمر المطل!***ففی جفینک أسیاف تسلّ

یزید جمال وجهک کلّ یوم***ولی جسد یذوب و یضمحل

و ما عرف السّقام طریق جسمی***ولکن دلّ من أهوی یدلّ

یمیل بطرفه التّرکی عنّی***صدقتم انّ ضیق العین بخل

إذا نشرت ذوائبه علیه***تری ماء یرف علیه ظلّ

ص: 265


1- انوار الربیع 2: 250 خزانه ابن حجه 442.

قلت: أخذت هذا المعنی من الرّابع و قلت:

اترک هوی الأتراک إن شئت إن***لا نبتلی فیهم بهمّ و ضیر

و لا ترجّ الجود من وصلهم***ما ضائت الاعین منهم لخیر

* * *

و من شعر ابن النّبیه:

جدّ و جدی بحبّ لاه واودی***بفؤادی تذکاره و هو ناس

من بنی التّرک لین العطف قاسی***القلب سهل القیاد صعب المراس

ضیق العین و هی من صفه البخل***فان جاد کان ضدّ القیاس

* * *

و من شعره أیضا:

یا ساکنی السّفح کم عین بکم سفحت***نزحتم فهی بعد البعد قد تزحت

لهفی لطیبه انس منکم نفرت***لا بل هی الشّمس زالت بعد ما جنحت

بیضاء حجبّها الواشون حین سرت***عنّی فلو لمحت صبغ الدّجی لمحت

یقتصّ من وجنیتها قلب عاشقها***ان ضرّجت قلبه باللخط او جرحت

یهتزّ بین و شاحیها قضیب نقا***حمایم الحلّ فی افتانه صدحت

و اسود الخال فی محمّر و جنتها***کمسکه نفحت فی جمره لفحت

لها جفون و اعطاف عجبت لها***بالسّقم صحّت و بالسّکر السّدید صحت

و روضه و جنات الورد قد خجلت***فیها ضحی و عیون النّرجس اتقحت

تشاجر الطیر فی اشجارها سحرا***و مالت القضب للتعنیق و اصطلحت

و القطر قد رشّ ثوب الدّوح حین رای***مجامر الزّهر من اذیاله نفحت

باکرتها و حمام الرّوض نافره***عن البروج بکفّ الصّبح اذ وضحت

ما بین عذران ماء کاللجبین طفت***و اکوس کنضار ذائب طفحت

بکر اذا من سماء مسّها لبست***ثوب الحباب حیاء منه و السّحت

تشعشعت فی ید السّاقی و قد مزجت***کانّها بنصال الماء قد ذبحت

یسعی بها اهیف خفت معاطفه***لکن روادفه من ثقلها رجحت

* * *

ص: 266

للحسن مآء و مرعی فوق و جنته***ربیع عینی فیه کلّما سرحت

قالوا تعشق سوی هذا فقلت لهم:***لی همّه لدنّی قلّ ما طمحت

فی أحسن الناس أشعاری إذا نسبت***و فی أجلّ ملوک الأرض قد مدحت

* * *

قلت: و فی ترجمه صفی الدّین عبد العزیز بن سرایا الحلّی، قصیده علی وزن هذه ذکرتها هناک، و هذه أصنع، و لی قصیده فی هذا الوزن، و علی هذا الرّوی، أستحیی أن أذکرها بعد هذه، ولکن فتنه الإنسان بکلامه اوجبت إیرادها، و هی:

و فی لها الحسن طوعا بالّذی اقترحت***فلوراتها بدور التم لافتضحت

کانّها البدر فی لیل الذوائب قد***تقلّدت بالنّجوم الزّهر و اتشحّت

تفری حشای و تفنیها لو اخطا***ما ضرّ تلک الصّفاح البیض لو صفحت

بذلت فی وصلها روحی فقد خسرت***تجارت الحبّ فی روحی و ما ربحت

* * *

إلی تمام ستّه عشر بیتا ذکرها ثمّ قال: و قال ابن النّبیه:

خدمت بدیوان المحبّه ناظرا***علی عزّه یا لیتنی فیه عامل

و حاسب فرط السّقم جسمی***فلم یکن یوافیه إلّا أعظم و مفاصل

* * *

و قال ابن النبیه بیتا أبدع فیه تقرأه کلّ کلمتین منه مقلوبا و هو:

لبق اقبل فیه هیف***کلّ ما أملک إن غنا هبه

* * *

إلی تمام ما ذکره الصّفدی من أشعار الرّجل و قد تقدم منه ایضا فی ذیل ترجمه سمی هذا الرجل ابی الحسن علیّ بن محمّد رستم الشّاعر الشّامی المعروف بابن السّاعاتی انّه قال: و دیوانه کبیر ثلاث مجلّدات کبار، و هو عند اکثر النّاس، شاعر عظیم و أنا ما أراه یدانی ابن النّبیه، و إن کان ابن السّاعاتی مکثارا طویل النّفس، و قیل: انّه قال له یوما و هو فی حداثته ابن منقذأجی و احدثکم فقال له ابن السّاعاتی مرویک و کلاهما أراد التّصحیف قال ابن منقذاجی واحدتکم فقال ابن السّاعاتی مرؤتک و هذا لطف منه رجعنا إلی تتّمه کلامه فی صاحب التّرجمه و لما مات رثاه شهاب الدّین أبو الخطّاب الرّبعی النیلی بهذه الأبیات.

شعراء الزّمان إنّ المعانی و***المعالی تبکی علی ابن النّبیه

* * *

ص: 267

مات روح القریض و اخترم***الفضل و حسن البدیع و التّتبیه

کان عند الانشاد آیه موسی***فالقوا فی من بعده فی التیه

* * *

514- علی بن محمد بن سالم «سیف الدین الآمدی»

الامام الرئیس و قوام التدریس ابو الحسن علی بن ابی علی محمد بن سالم بن محمد سیف الدین الامدی الاصولی الحنبلی(1)ثمّ الشّافعی التغلبی الأصل، ثمّ البغدادی، ثمّ المصری، ثمّ الدّمشقی صاحب کتاب «الإحکام فی أصول الأحکام» و المصنّفات الکثیره فی الأصول و الحکمه و المنطق و الکلام، ذکره شمس الدّین بن خلّکان فی تاریخه الکبیر الموسوم «بوفیات الاعیان» و أشار إلی شطر من أحواله و کیفیه تنقلاته فی البلاد، و تغیر انه فی المذهب و الإعتقاد، إلی أن قال: ثمّ انتقل إلی الدّیار المصریه، و تولّی الإعاده بالمدرسه المجاوره لضریح الإمام الشّافعی، و تصدر بالجامع الظّافری بالقاهره مدّه، و اشتغل علیه النّاس و اشتهر بها، ثمّ حسده جماعه من فقهاء البلاد، و نسبوه إلی فساد العقیده و القول بالتّعطیل و مذهب الفلاسفه و الحکمآء؛ و کتبوا فی ذلک محضرا و وضعوا فیه خطوطهم بما یستباح به الدّم، و بلغنی عن رجل منهم فیه عقل و معرفه انّه لما رأی افراط تعصّبهم علیه، کتب فی المحضر و قد حمل إلیه لیکتب فیه مثل ما کتبوا، فکتب شعرا:

حسدوا الفتی إذ لم ینالوا سعیه***فالقوم أعداء له و خصوم

کضرائر الحسناء قلن لوجهها***حسدا و بغضا إنّه الدمیم

* * *

کتبه فلان بن فلان، و لمّا رأی سیف الدّین تألّبهم علیه ترک البلاد و خرج منها مستخفیا، و تواصل إلی الشّام، و استوطن مدینه حماه المحروسه.

و صنّف فی اصول الدّین، و الفقه، و المنطق، و الحکمه؛ و الخلاف. و کلّ تصانیفه مفیده إلی ان قال بعد عدّه لجمله منها: و له مقدار عشرین تصنیفا، ثمّ تعرّض

ص: 268


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 13: 140، تاریخ ابن الوردی 2: 230، تاریخ الحکماء 240، حسن المحاضره 1: 541، ریحانه الادب 1: 62، شذرات الذهب 5: 144؛ طبقات الاسنوی 1: 122، العبر 5: 124، عیون الانباء 650، الکنی و الانقاب 2: 8، المختصر فی احبار البشر 3: 155، مرآه الخبان 4: 73 مفتاح السعاده 2: 49، وفیات الاعیان 2: 455.

بعد جمله کلام له لترجمه هذه النّسبه فقال: و الامدی بالهمزه الممدوده، و المیم المکسوره، و الدّال المهمله، نسبه إلی آمد، و هی مدینه کبیره فی دیار بکر مجاوره لبلاد الرّوم، قلت: و دیار بکر هی المملکه الوسیعه الواقعه علی شمال بغداد، و أکبر بلادها موصل و حرّان، و قد تقدّم ذکرهما فی باب الأحمدین علی التّفصیل.

و قال صاحب «الوافی بالوفیات»: قال قاضی القضاه شمس الدّین بن خلّکان فی بعض تعالیقه: ما عسی أن یقال فی أعجوبه الدّهر، و إمام العصر، و قد ملأت تصانیفه الاسماع و وقع علی تقدّمه و فضله الإجماع، إمام علم الکلام، و من اقرّ له فیه الخاص و العامّ، و صاحب المصنّفات المشهوره، و التّعالیق المذکوره، من أکبر جهابذه الإسلام و من یرجع إلی قوله فی الحلّ و الإبرام و الحلال و الحرام.

إذا قالت حذام فصدّقوها***فان القول ما قالت حذام

* * *

ولد بآمد سنه إحدی و خمسین و خمسمأه، و لمّا بلغ أربع عشره سته انحدر إلی بغداد و اشتغل علی الإمام أبی الفتح نصر بن فتیان الحنبلی فی الخلاف علی مذهبه، ثمّ انتقل إلی مذهب الشّافعی، و صحب الشّیخ أبا القاسم بن فضلان، و اشتغل علیه فی علم الخلاف، و تمیز فیه، و حفظ طریقه الشّریف و الزّوائد الاسعد المیهنی و حفظ أربعین جدلا علی ما قیل.

و قدم إلی حلب و اجتمع بالشّهاب السّهروردی الحکیم المقتول، و حکی عنه أنّه قال رأیت کأنّی شربت البحر، ثمّ دخل مصر و اسکندریه و اشتغل علیه الطّلبه، و عقد له مجلس المناظره، و استدلّ بالتّعیین، ثمّ انتقل إلی حماه فارغبه صاحبها و أحسن إلیه و أعطاه مدرسه، فاقام بها مدّه ثمّ کتب إلیه الملک الأشرف عیسی بن العادل صاحب دمشق یستدعیه، فأجابه و خرج إلیه مستخفیا، فولّاه المدرسه العزیزیه؛ و ارتفع أمره کثیرا، و دخل إلیه الطّلبه من جمیع الآفاق، و کان خیر الطّماع، سلیم القلب، حسن الاعتقاد، قلیل التّعصّب؛ رأیت عنده جماعه من أصحاب الإمام أحمد و مالک و أبی حنیفه یشتغلون علیه و هو فی غایه الإکرام لهم، حتّی قیل لهم: یا مولانا نراک تؤثر

ص: 269

الحنابله و تزید فی الإحسان إلیهم، فقال علی سبیل المزاح: المرتد لا یحبّ کسر المسلمین؟ و اخبرنی بعض أصحابه إن بعض الفضلاء المشهورین، حضر درسه و جعل رأیه الإستماع و الأنتفاع و ترک الجدل و القیل و القال، فقال له الإمام سیف الدّین:

یا فلان الدّین لم لا تشرفنا و تشنّف أسماعنا بفوائدک و فرائدک فکان جوابه أن أنشد:

و فی حینا نحن المولی لأهله***و فی حیّ لیلی نحن بعض عبیدها

* * *

فدعی له سیف الدّین و بجلّه و کرّمه و سألت شیخنا الامام العلامه عزّ الدّین ابن عبد السلام عن درس الإمام سیف الدّین فقال ما سمعت أحدا یلقی الدّرس أحسن منه کأنّه یخطب و اذا غیر لقظا من الوسیط کان لفظه امسّ بالمعنی من لفظ صاحبه و کفاک به جلاله نبلا انّ الإمام عزّ الدّین من أصحابه و من کبار طلّابه ملازما لدرسه و أیضا طریقته مع خبره علانیته و لقد سمعته یوما یقول ما عرفنا قواعد البحث إلّا بعد الشّیخ سیف الدّین أو ما هذا معناه و کان یعظّمه و یجلّله و یبجّله، و سمعت عنه انّه قال لو ردّ علی الإسلام متکلّم، أو مشکک أو ما هذا معناه لتعین الإمام سیف الدّین لمناظرته لاجتماع اهلیه ذلک فیه او کما قال و سمعت الامام جمال الدین المالکی المعروف بابن الحاجب یقول ما صنّف فی اصول الفقه مثل کتاب سیف الدین الآمدی الاحکام فی اصول الاحکام و من محبّته له اختصره.

و لمّا مات الشّیخ سیف الدّین أخبرنی صاحبنا زین الدّین الأنصاری المقدّسی، قال: أخبرنی بعض الفضلاء أنّه رأی الشّیخ سیف الدّین فی المنام بعد موته؛ فقال له یا مولانا ما فعل اللّه بک؟ فقال: اجلسنی بین یدیه، و قال له استدلّ علی وحدانیتی بین ملائکتی، فقلت الحوادث اقتضت تعلقّا بمحدّث لتخرج عن حدّ الإستحاله، فکان لا بدّ من محدّث، ثمّ کان القول بالاثنتین مثل القول بالثلاثه، و الأربعه إلی ما لا یتناهی، فلم یترجّح منها شی ء، فسقط ماوراء الواحد و بقی الواحد صحیحا، أو کما قال: ثمّ ادخلنی الجنّه.

و کان صاحب آمد الملک المسعود رکن الدّین بن محمود قد رغب أن یکون الشّیخ سیف الدّین فی آمد و کاتبه و وعده أن یجعله قاضی القضاه، و یقطعه جاریا کبیرا، و کان أصحاب الشّیخ یؤثرون ذلک لیتّسع الرزق علیهم، فانّ الشّیخ کان یؤثر الرّاحه و القناعه،

ص: 270

و یحبّ سکنی دمشق، فلمّا تکرّر طلبه وعد بالإجابه، و جعل یدافع من وقت إلی وقت، فلمّا أخذ الملک الکامل آمد من صاحبها، و رتّب فیها النّواب، أراد أن یولّی فیها قاضیا من جهته، فاجری الحدیث فی ذلک، و السّلطان الملک الأشرف ابن العادل حاضر و صاحب آمد یسمع، فقال صاحب آمد یا مولانا کان الملوک قد کاتب الشّیخ سیف الدّین الآمدی فی أن یجعله قاضیا فی آمد و أجاب إلی ذلک و أراد أن ینفع الشّیخ بهذا القول؛ فنظر الکامل إلی الأشرف کالمنکر علیه أن یکون فی بلده مثل هذا الرّجل، و قد عزم علی مفارقتها و هو یکاتب ملکا آخر، فبقیت فی نفس الأشرف إلی أن ورد دمشق، فاخذ المدرسه العزیزیه منه، و وقّع بها لمحیی الدّین بن الزّکی، و قطع جاریه و أمره أن یلزم بیته فبقی علی هذا الحال، إلی أن مات رحمه اللّه، فانشدنی نجم الدّین بن اسرائیل لنفسه فی ذلک:

قد عزل السّیف و ولّی القراب***و هو قضی فینا بغیر الصّواب

فاضحک علی الدّهر و أربابه***و ابک علی الفضل و فصل الخطاب

* * *

و حضرنا فی بستان للشّیخ بارض المزه بدمشق بعد موته مع جماعه من أصحابه و فینا نجم الدّین المذکور، فکتب علی ساریه تحت عریش کان کثیرا ما یجلس الشّیخ إلیها حین یقرء علیه العلم:

یا مربعا قلبی له مربع***جاءک غیث ابدا یهمع

عهدی بمغناک و فی افقه***شمس المعالی و الحجی تطلع

و کنت غمد السّیف حتّی قضی***و الغمد بعد السّیف لا یقطع

* * *

و أنشدنی نجم الدّین بن اسرائیل أیضا لنفسه من أبیات یرثی بها الشّیخ سیف الدّین و قد کان جادت السّماء عند دفنه بمطر عظیم:

بکت السّماء علیه عند وفاته***بمدامع کاللّؤلوء المنثور

و أظنّها فرحت بمصعد روحه***لمّا سمعت و تعلّقت بالنّور

ا و لیس دمع الغیث یهمی باردا***و کذا تکون مدامع المسرور

* * *

ص: 271

و توفّی لیله الإثنین وقت صلاه المغرب ثانی صفر سنه إحدی و ثلاثین و ستمأه بدمشق، و دفن یوم الإثنین بسفح قاسیون، و لمّا مات توقّف الأکابر و العلماء بدمشق عن حضور جنازته خوفا من الملک الأشرف، إذ کان متغیرا علیه، فخرج الإمام عزّ الدّین فی جنازته و جلس تحت قبّه النّسر حتّی صلّی علیه، فلمّا رأی النّاس ذلک بادروا إلیه و صلّوا علیه.

تصانیفه «أبکار الإبکار فی اصول الدّین» ثلاث مجلّدات «منایح القرایح» مجلّد لطیف فی اصول الفقه «الإحکام فی اصول الأحکام» فی مجلّدین، کتاب «منتهی السّؤل فی الاصول» مجلّد، کتاب «رموز الکنوز» مجلّد، «لباب الألباب» مجلّد فی المنطق، «فرائد الفوائد فی الحکمه» مجلّد، «الغرائب و کشف العجائب فی الاقترانات الشّرطیه» مجلّد «شرح جدل الشّریف» مجلّد «غایه الامل فی الجدل» «الباهر فی محکم الزّواهر» ثلاث مجلّدات، «غایه الاکرام فی علم الکلام» مجلّدتان ثلاث تعالیق خلاف «کشف التّمویهات علی الاشارات و التّنبیهات» مجلّده کبیره «مأخذ علی المحصول» مجلّده «المواخذ الحلبیه فی المؤآخذات الجدلیه» جزء انتهی ما نقلته من کلام القاضی شمس الدّین ابن خلّکان:

و قال غیره أقرأ العقلیات بالجامع الظّافری بمصر، و أعاد بمدرسه الشّافعی، و تخرج به جماعه، فقاموا علیه، و نسبوه إلی اختلال العقیده، و کتبوا محضرا و وضعو خطوطهم فیه بما یستباح به دمه.

و یحکی عنه أنّه ماتت له قطّه بحماه، فدفنها و لمّا جاء إلی دمشق نقل عظامها فی کیس و دفنها فی کیس بقاسیون، و من تلامیذه القاضی صدر الدّین بن سنی الدّوله، و القاضی محیی الدّین بن الزّکی و غیرهما انتهی.

و حکایه نقل عظام قطّته المذکوره تناسب حکایه معالجه سمیه أبی الفرج الاصبهانی قطّته المریضه بتلک الفضیحه الّتی عرفتها فی عنوانه المتقدّم، و إن کانتا بمنزله صلوه اللّیل بالنّسبه إلی أفاعیل سمیها القاضی التّنوخی المتقدم علیهما ذکره فلیراجع و لیتأمّل فی

ص: 272

سائر شواهد حقیه جماعه من المنتحلین لدین الإسلام هؤلاء علماؤهم و لیلتفت إلی بقیه قواعد أقوام من المخالفین هؤلاء ساداتهم و رؤساؤهم، ثمّ لیشکر اللّه سبحانه و تعالی علی نعمه اهتداء اتباع أهل بیت الرّساله علیهم السّلام إلی العدل و التّقوی و الورع و الوقار و التمکین و الحمد للّه رب العالمین.

تتّمه قال الحافظ السّیوطی فی شرح «شواهد المغنی» عند بلوغ کلامه إلی ذکر الأعشی الشّاعر المتقدّم میمون بن قیس القیسی، قال الآمدی فی «شرح دیوان الاعشی» کان الأعشی جاهلیا کبیر السنّ، و عاش حتی أدرک الإسلام فی آخر عمره، و دخل إلی النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم من الیمامه لیسلم، فقیل انّه یحرم الخمر و الزّنا، فقال أتمتّع منهما سنه ثمّ أسلم، فمات قبل ذلک بقریه من قری الیمامه، و قیل إنّ خروجه إلی النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کان فی عام الحدیبیه، فمرّ بأبی سفیان بن حرب، فسأله عن وجهه الّذی قدم منه؛ فعرفه ثم سأله أین یقصد، فقال أرید محمّدا فقال أنه یحرّم علیک الزّنا و الخمر و القمار، فقال له أمّا الزّنا فقد ترکنی و لم أترکه و أما الخمر فقد قضیت منها وطرا، و أما القمار فلعلّی أن اصیب منه خلقا قال فهل لک إلی خیر قال: و ما هو قال بیننا و بینه هدته، فزجع علیک و تأخذ مأه ناقه حمراء، فان ظهر أتیته و إن ظهرنا کنت قد أصبت عوضا من رحلتک قال لا أبالی، فانطلق به أبو سفیان إلی منزله، و جمع له أصحابه و قال یا معشر قریش هذا اعشی بنی قیس بن ثعلبه و قد عرفتم شعره، و لئن وصل إلی محمّد صلّی اللّه علیه و آله لیضربن علیکم العرب بشعره، فجمعوا له مأه ناقه و انصرف، فلمّا کان بناحیه الیمامه ألقاه بعیره، فوقصه فمات.

و الظّاهر انّ مراده بالآمدی هذا هو الحسن بن بشر النّحوی الشّاعر المشهور، المتقدّم ذکره فی مقامه دون صاحب هذه الترجمه الّذی لم یعدّوا من جمله تصانیفه هذا الشرح و لا عهد منه بصیره فی هذه المراتب، دون الآمدی المتقدّم ذکره قریبا صاحب کتاب «الغرر و الدّرر» و غیره، و إن کان وصف الآمدی ینصرف الی أحد هذین عند الإطلاق

ص: 273

فلتتبصّر و لا یغفل.

ثمّ لیعلم إنّ المراد بسیف الدّین المشد صاحب کتاب «الدّیوان» المشهور، هو غیر صاحب التّرجمه و إن کان مساهما له فی الإسم و اللّقب و الفضل و الأدب و البلد و الطّبقه و غیر ذلک، فانّه کما ذکره صاحب «الوافی» علی بن عمر بن قزل بن جلدک الیاروقی الترکمانی، و کان من جمله الأمراء و أهل الدّیوان ولد سنه اثنتین و ستّمأه، و توفّی سنه ستّ و خمسین و ستمأه اشتغل فی صباه، و قال الشّعر الرّائق، و تولی شدّ الدواوین بدمشق للنّاصر مدّه، و کان ظریفا طیب العشره، تام المرؤه، و هو ابن اخ الأمیر فخر الدّین عثمان استاد دار الملک الکامل؛ و نسیب الأمیر جمال الدّین بن یغمور، روی عنه الدّمیاطی، و الفخر اسماعیل بن عساکر، و لما مات رثاه الکمال العبّاسی و کانت وفاته یوم تاسوعا:

ایام عاشورا جعلت مصیبته***لفقد کریم أو عظیم مبجّل

و قد کان فی قتل الحسین کفایه***فقد جلّ بالرّزء المعظم فی علیّ

* * *

و من شعر ابن قزل:

هی قامه أم صعده سمراء***و ذوایه ام حیه سوداء

و إذا نظرت إلی اللحاظ وجدتها***هنّ السّهام و رشقها الایماء

ان انکرت بخل العیون جراحتی***فدلیل قلبی انّها بخلاء

و بمهجتی من لو سری متبرقعا***فی ظلمه لأناره الظّلماء

بدر جعلت القلب اخیبه له***کیلا یراه رقیبه القواء

خلعت علیه الشّمس رونق حسنها***و حبته رونق ثغره الجوزاء

فی نمل عارضه و نور جبینه***تتنافس الاحزاب و العشراء

فنجدّه الزاهی نهیم صبابه***و بصدغه یتغزل الواواء

* * *

و منه فی مطرب:

تری ابن سیناء فی یدیه***اقلّ ملعوبه الغناء

* * *

ص: 274

قانونه المرتضی نجاه***کلّ اشاراته شفاء

* * *

و منه:

رام رمت فأصبن قلبی***سهام الحاظه قوس الحواجب

فلا تهدر دمی فدمی جلیل***و عقلی طائر و القلب واجب

* * *

و منه:

لئن تفرّقنا و لم نجتمع***و زادت الفرقه عن وقتها

فهذه العینان مع قربها***الا تنظر العین إلی أختها

* * *

و منه:

اقصی مرادی فی الهوی بان تخلوا***ساحتی فی قدح انظره فی راحتی

* * *

و منه:

اقسمت من دمعی بالذاریات***و من دموع العین بالمرسلات

انّی علی الاخلاص فی حبّکم***حتّی تری روحی فی النّازعات

* * *

و منه بیت بدیع کلّ کلمته منها قلب نفسها و هو:

لیل اضآء هلاله***انّی یضی ء بکوکب

* * *

الی ان قال و منه:

یا جیره الحیّ من جرعاء کاظمه***طرفی لبعدکم ما التذ بالنّظر

لا تسألوا عن حدیث الدّمع کیف جری***فقد کفی ما جری منه علی بصری

* * *

قلت: هذا المعنی تداوله المتاخّرون کثیرا ولی فیه عدّه مقاطیع منها قولی:

ان عینی مذغاب شخصک عنها***یامر السّهر فی کراها و ینهی

بدموع کانّهنّ الغوادی***لا تسل ما جری علی الخدّ منها

* * *

و منه:

کانّما ثغرها حباب***اطاف من ریقها بخمر

مقرّها فی صمیم قلبی***و الشمس تجری لمستقرّ

* * *

ص: 275

و منه:

وافی الیّ و کاس الرّاح فی یده***فخلت من لفظه انّ النّسیم سری

لا تدرک الرّاح شیئا من شمائله***و الشّمس لا ینبغی ان تدرک القمر

* * *

و منه فی ملیح نصرانی:

و بی عزیز یحاکی الظّبی ملتفتا***اغنّ احور عقلی فیه قد حارا

یصبوا الجناب الی تقبیل مبسمه***و یکتسی الرّاح من خدیه انوارا

من آل عیسی یری بعدی تقرّبه***و لم یخیف فی دم العشّاق اوزارا

لاجله اصبح الرّاووق منعکفا***علی الصّلیب و شد الکاس زنّارا

* * *

و منه:

و غزال قلت ما الا***سم حبیبی قال مالک

قلت صف لی وجهک***الزّاهی وصف حسن اعتدالک

قال کالبدر و کالغ***صن و ما اشبه ذلک

* * *

و منه:

کاتب ذاک الخدّ قوّمه اذ مشقه***نسخ مجاز خضره سرته المحققه

حبّرنی حاجبه بنوره المعرّفه***و عقرب الصدغ الذی بواوه معلقه

* * *

و منه لغز فی هروت:

ما اسم اذا صحّفته فهو نبیّ مرسل***و هو اذا عکسته کتابه المنزل

* * *

و منه:

لعبت بالنرد مع رشیق***مهفهف لین القوام

قال تمامی فقلت مهلّا***ما احسن البدر فی التّمام

* * *

و منه:

الحمد للّه فی حلّی و مرتحلی***علی الّذی نلت من علم و من عمل

بالامس کنت الی الدّیوان منتسبا***و الیوم اصبحت و الدّیوان ینسب لی

* * *

و منه:

انّی و ان اصبحت سنّیها***أحبّ آل المصطفی الهاشمی

* * *

ص: 276

فی حاله السّخط أو الی الرّضا***و اقتدی فی الغیظ بالکاظم

* * *

و منه یمدح الملک النّاصر:

شمت فی الکاس لؤلؤا منثورا***حین اضحی مزاجها کافورا

و توسمت حائل الکاس فی اللّیل***هذا لایحا و سراجا منیرا

بدرتم ما زاله یهدی لقلبی***و لعینی نضره و سرورا

تجتلی النّفس دائما من عذاریه***و صدغیه جنّه و حریرا

و سقانی من ریقه البارد العذب***کؤسا حوت شرابا طهورا

بقواریر فضّه من ثنایا***قدّروها بلؤلؤ تقدیرا

و غیوم مثل الجنان فما تنظر***فیها شمسا و لا زمهریرا

نصب روض مشی النّسیم علیه***فانبری سعیه به مشکورا

أیها الحاسد المفنّد امّا***إن تری شاکرا و أمّا کفورا

کیف تجفوا الّتی یطیر بها الهمّ***و إن کان شرّه مستطیرا

عبد إحسان یوسف الملک الناصر***أفدیه سیدا و حصورا

منهل الواردین ذخر الیتامی***کم فقیرا أغنی و فک أسیرا

ملک ما تراه یوما عبوسا***عند بذل النّدی و لا قمطریرا

و إذا ما استشاط فی الحرب غیظا***کان یوما علی العداه عسیرا

یا ملیکا أفاده اللّه علما***و نعیما جمّا و ملکا کبیرا

لم یکن قبل خدمتی و دعائی***لک شیئا، و لم اکن مذکورا

اسمعنی نعماک بل بصرتنی***فسمیتها سمیعا بصیرا

عش سعیدا و انحر أعادیک و اسلم***کلّ عبد مؤیدا منصورا

* * *

أقول و تقدّم فی العنوان السّابق عن ابن النّبیه الشّاعر المتقدّم المجید نظیر هذه القصیده الملمّعه بالقرآن المجید علی وزنها الحمید، و کان هذه مأخوذه منها، و مقوله فی معارضتها، و لکنّها بمنزله عمل الاستاد، و هذا بمثابه عمل التّلمیذ، و أهل التّقلید.

ص: 277

515- علی بن محمد بن عبد الصمد «علم الدین السخاوی»

الشیخ الامام البارع الکامل ابو الحسن علی بن محمد بن عبد الصمد الملقب علم الدین السخاوی(1)النحوی المقری الشافعی قال ابن فضل اللّه فیما نقل عن کتاب مسالکه فی التاریخ:

کان إماما مقریا محققا مجوّدا بصیرا بالقراءات و عللها، إماما فی النّحو و اللّغه و التّفسیر، عارفا بالفقه و أصوله، طویل الباع فی الأدب، مع التواضع و الدّین و المروّه و حسن الأخلاق، من أفراد العالم و ازکیاء بنی آدم، ملیح المحاوره، حلو النادره، حاد القریحه، مطرح التّکلّف أخذ عن الشّاطبی و التّاج الکندی، و لم یسند عنه القراءات فقیل: إنّ الشّاطبی قال له: إذا مضیت إلی الشّام فاقرأ علی الکندی، و لا ترو عنه، و قیل: انّه رأی الشّاطبی فی النوم فنهاه أن یقرء بغیر ما أقرأه، و کان یفتی علی مذهب الشّافعی، و تصدّر للإقراء بجامع دمشق، و ازدحم علیه الطّلبه، و تنافسوا فی الأخذ عنه، و قصدوه من البلاد.

قال ابن خلّکان: رأیته بدمشق و النّاس یزدحمون علیه فی الجامع لأجل القراءه و لا تقع لواحد منه نوبه إلّا بعد زمان، و رأیته مرارا راکبا بهیمه إلی الجبل (2) و حوله إثنان و ثلاثه یقرؤن علیه فی أماکن مختلفه دفعه واحده، و هو یردّ علی الجمیع؛ و کان اقعد بالعربیه و القراءات من الکندی و محاسنه کثیره و کانت حلقته عند قبر زکریا علیه السّلام قلت و مرادهم بالکندی النّحوی هو علیّ بن ثروان أبو الحسن ابن عمّ تاج الدّین الکندی البغدادیّ، و من تلامذه أبی منصور الجوالیقی متولّدا سنه خمسمأه أو

ص: 278


1- له ترجمه فی: انباه الرواه 2: 311، البدایه و النهایه 13: 17، بغیه الوعاه 192، حسن المحاضره 1: 412 خزانه الادب 2: 529 ریحانه الادب 2: 448، شذرات الذهب 5: 22 طبقات الشافعیه 5: 126 طبقات القراء 1: 568، غایه النهایه 1: 568 الکنی و الالقاب 2: 310، المختصر فی اخبار البشر 3: 174، مرآه الجنان 4: 11، مرآه الزمان 8: 758 معجم الادباء 5: 414، النجوم الزاهره 6: 354 وفیات الاعیان 3: 27.
2- فی الوفیات: یرکب بهیمه و هو یصعد الی جبل الصالحیه.

قبلها، و متوفیا سنه خمس و ستّین و خمسمأه.

هذا و قد ذکر الفاضل السّیوطی أیضا ترجمه السّخاوی المذکور فی طبقاته الصّغری الموسومه «ببغیه الوعاه» فقال بعد ما قال و شرح من تلک الأحوال: و له من التّصانیف:

شرحان علی المفصّل «سفر السّعاده و سفیر الإفاده» جلیل «شرح احاجی الزّمخشری النحویه» و التزم فیه أن یعقب کلّ احجیتین للزّمخشری بلغزین من نظمه «شرح الشّاطبیه» شرح الرّائیه «الکوکب الوقاد فی اصول الدّین» و غیر ذلک و نظمه فی الطّبقه العلیا.

مولده سنه ثمان و خمسین و خمسمأه، و مات بدمشق سنه ثلاث و أربعین و ستّمأه لیله الاحد و ثانی عشر جمادی الآخره و من ألغازه:

ما اسم ینّوّن لکن***قد أوجبوا منع صرفه؟

و ما الّذی حقّه النّو***ن حین جاؤا بحذفه

* * *

إلی أن قال بعد ذکر عدّه أخر من أحاجیه المنظومه و منها:

و ما خبر أتی فردا***لمبتدإ أتی جمعا

و جاء عن المثنّی و ه***و فرد کافیا قطعا

و یا من یطلب النّحو***و فی أبوابه یسعی

أیجمع نعت أفراد؟***أجبنا محسنا صنعا

و هل للنّعت دون الوص***ف معنی مفرد یرعی

* * *

و منها:

هل تعرفنّ مؤنّثا***یحکی بصیغته المذکر

و معرّفا لا شک فی***ه و لفظه لفظ المنکر

و مصدّرا باللّام لا***هی عرّفته و لا تنکر

* * *

و منها و هو فی آخر الکتاب:

و ما فرد یراد به المثنّی***کتثنّیه ذکرناها لفرد

* * *

ص: 279

أفذنا و هی خاتمه الأحاجی***فمن أفتیت منقلب برشد (1)

* * *

انتهی و قد مضی فی ذیل ترجمه نفس السّیوطی الإشاره الی جمله من احاجی هذا الرّجل و غیره فلیراجع.

و قال صاحب «الوافی» بعد التّرجمه له بعنوان علیّ بن محمّد بن عبد الصّمد العلّامه علم الدّین ابو الحسن الهمدانی السّخاوی المصری شیخ القرّاء بدمشق و بیان مولده و مماته و لما حضرته الوفاه أنشد لنفسه:

قالوا غدا نأتی دیار الحمی***و نترک الرّکب بمغناهم

و کلّ من کان مطیعا لهم***أصبح مسرورا بلقیاهم

قلت- فلی ذنب فما حیلتی***بأیّ وجه أتلقاهم

قالوا أ لیس العفو من شأنهم؟***لا سیما عمن ترجّاهم

* * *

إلی أن قال و من تصانیفه «شرح الشّاطبیه» فی مجلّدین و «شرح الرّائیه» فی مجلّد و کتاب «جمال القراء و تاج الاقراء» و کتاب «منیر الدّیاجی فی شرح الاحاجی» و کتاب «التّفسیر» إلی الکهف فی أربع مجلّدات و کتاب «المفضل فی شرح المفصّل» و له قصیده سمّاها ذات الخلل و هی علی طریق اللّغز و شرحها فی مجلّد و کتاب «تحفه الفرائض و طرفه المرتاض» و «کتاب فی متشابهات» و ارجوزه تسمّی «الکوکب الوقاد فی تصحیح الاعتقاد» و له القصیده «النّاصره لمذهب الأشاعره» فائیه و «عروس السّمر فی منازل القمر» نونیه، و له مدایح فی النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم انتهی.

و من جمله ما یناسب المقام و یکون دلاله علی تشیع الرّجل باطنا مثل الفصیحی و المازنی، و البیهقی، و کثیر من المنسلکین فی سلک علمائهم الأعلام، هو ما ذکره الفاضل المبتحّر الشّیخ علیّ بن الشّیخ محمّد العاملی من أحفاد شیخنا الشّهید الثّانی فی الجزء الثّالث من کتابه الموسوم ب «الدّرّ المنثور من المأثور و غیر المأثور» فقال قدّس سرّه: و من ذلک ما رأیته بخطّ جدّی المبرور الشّیخ زین الدّین قدّس اللّه روحه:

ص: 280


1- بغیه الوعاه 2: 192- 194.

بسم اللّه الرحمن الرحیم قال الشّیخ الإمام علم الدّین السّخاوی رحمه اللّه تعالی: هذه قصیده فی الأسماء المؤنّثه بغیر علامه:

نفسی الفداء العالم و أفانی***بمسائل فاحت کغصن البان

* * *

ثمّ ذکر جمیع الأبیات التی نقلنا ما عن ابن الحاجب فی ذیل ترجمته فی باب عثمان إلی قوله:

و قصیدتی تبقی و انّی اکتسی***ثوب الفناء و کلّ شی ء فان

* * *

و زاد بعد ذلک قوله:

و اقمت ذکر الرّبّ أرجوا عفوه***و اللّه یغفر زلّه الإنسان

* * *

ثمّ قال و بخطّه رحمه اللّه أیضا فائده الوجع الضّرس.

و للضّرس فاکتب فی الجدار بشفره***بما جمعه جبر صلاء و عملا

و مره علی الموجوع یجعل اصبعا***وضع انت مسمارا علی الحرف اولا

و دق خفیفا ثمّ سله تری به***سکونا نعم ان قال بلّغه موصلا

و ان قال لا فافعله ثانی حرفه***و فی کلّ حرف مثل ما قلت فافعلا

و فی سوره الفرقان تقرء ساکنا***کذا آیه الانعام فاتل مرتلا

و تنزل ذا المسمار فی الحیط مثبتا***مدی الدّهر فالأسقام تذهب بالبلاء

فخذها احی کنز الدیک محرّرا***ذخیره أهل الفضل من خیره الملا

* * *

و بخطّه قدّس اللّه روحه أیضا ما صورته فی قوله تعالی فی سوره طه و لا تمدّن عینیک إلی قوله تعالی: وَ الْعاقِبَهُ لِلتَّقْوی خاصیتها من کتبها و علّقها علیه ان کان عزبا تزوّج و إن کان کثیر النّسیان فانّه لا ینسی، و إن کان مریضا شفی، و إن کان فقیرا استغنی، و إن کان ینقص من العمل اجتهد فی العمل و عمل لدنیاه و اخرته إنشاء اللّه تعالی انتهی:

و انّما نقلت هذا الکلام بتامه مع خاتمیه الأخیرتین اللّتین لا دخل لهما بالمقام تیمنّا بترقیم ما وجد بخطّ ذلک الرّجل العظیم الشّأن و تتمیما لمنفعه هذا البنیان

ص: 281

بالإستطراف له من کلّ مکان و الاستطراد فیه علی اثر کلّ عنوان لعلّ النّاظر فیه بعین المعرفه و الاستصواب ذکرنی بدعائه الصّمیم و انارهین التّراب، و إلیه منّی المرجع و المآب.

ثمّ لیعلم ان السّخاوی نسبته إلی سخا بالفتح اتّفاقا من النّاس علی خلاف القیاس فانّ القیاس فی النّسبه إلی سخاسخوی و هی بلده بالغربیه من أعمال مصروفی القاموس انّها کوره بمصر منها المقریّ المشهور و آخرون و مراده بالمقری المشهور هو علم الدّین المذکور و بالاخرین أیضا جماعه منهم: القاضی شرف الدّین ابو الحسن علی بن اسماعیل بن حیاره السخاوی المالکی و کان هو أیضا کما عن الذّهبی ادیبا نحویا شاعرا زکیا مشهور الاصاله مذکورا بالعداله و کان من ائمه العلمأ اقرأ النّحو و تلبس بخدمه السّلطان ثمّ کف فی آخر عمره و حدّث عن السّلفی و غیره؛ و له دیوان شعر و «نظم الدرّ فی نقد الشّعر»، مولده سنه أربع و خمسین و خمسمأه، و مات بالقاهره سنه اثنین و ثلاثین و ستّمأه، و منهم الحسین بن حیون المصری ابو عبد اللّه عمّاد الدّین المعروف باللغوی النّحوی الادیب الشاعر القرشی، و کان حسن الأخلاق لطیف المحاضره، حسن النّظم و النّثر، کتب عنه المنذری من نظمه، ولد بسخافی سنه أربع و ستّین و خمسمأه، و مات بمصرفی سنه اثنتین و ثلاثین و ستّمأه، و من شعره:

ما سمعنا من الفضائل طرّا***فی قدیم الأخبار او فی الحدیث

فهو وقف علی الصّحابه ماض***منتهاه إلی رواه الحدیث

* * *

ص: 282

516- علی بن مؤمن النحوی «ابن عصفور»

الشیخ السند الامام المشهور ابو الحسن علی بن مؤمن بن محمد بن علی النحوی الحضرمی الاشبیلی المشتهر بابن عصفور(1)حامل لواء العربیه فی زمانه بمملکه الأندلس المتقدّم ألی ذکر حدودها الإشاره فی باب الاحمدین، قال صاحب «البغیه» قال ابن الزّبیر، أخذ عن الدّباج و الشّلوبین، و لازمه مدّه، ثمّ کانت بینهما منافره و مقاطعه، و تصدّر للإشتغال مدّه بعدّه بلاد، و جال بالاندلس، و أقبل علیه الطّلبه، و کان أصبر النّاس علی المطالعه، لا یملّ من ذلک، و لم یکن عنده ما یؤخذ عنه غیر النّحو، و لا تأهّل لغیر ذلک.

قال الصّفدی: و لم یکن عنده ورع، و جلس فی مجلس شراب، فلم یزل یرجم بالنّارنج ألی أن مات فی أربع و عشر من ذی القعده سنه ثلاث و قیل تسع- و ستّین و ستّمأه عن اثنتین و سبعین سنه و صنّف: «الممتع» فی التّصریف، کان أبو حیان لا یفارقه، و «المقرب» و شرحه لم یتمّ، و «شرح الجزولیه» و «مختصر المحتسب» و ثلاثه شروح علی الجمل و شرح الأشعار الستّه و غیر ذلک.

و من شعره:

لمّا تدنّست بالتّفریط فی کبری***و صرت معزیّ بشرب الراح و اللّعس

أیقنت أن خضاب الشّیب استرلی***إنّ البیاض قلیل الحمل للدّنس

* * *

قلت: و یناسب هذا المعنی اللّطیف أبیات ظریفه نسبها النّوفلی؛ فیما نقله عنه الصّفدی، إلی مولانا الرّضا علیّ بن موسی علیهما السلام و هی:

رایت الشّیب مکروها و فیه***و قار لا یلیق به الذّنوب

إذا رکب الذّنوب اخو مشیب***فما أحد یقول متی یتوب

ص: 283


1- له ترجمه فی: البستانی 1: 605، بغیه الوعاه 2: 210، ریحانه الادب 8: 116، شذرات الذهب 5: 330، العبر 5: 292، فوات الوفیات 2: 93، الکنی و الالقاب 1: 356

و داء الغاینات بیاض رأسی***و من مدّ البقاء له یشیب

سأصحبه بتقوی اللّه حقّ***یفرّق بیننا الأجل القریب

* * *

فاعتبروا یا أولی الأبصار، و انظروا بعین الإنصاف إلی درجه الفرق ما بین مقولی علیّ الّذی هو إمام الشّیعه الحقه؛ و علیّ الّذی هو من کبار علماء أهل السنّه، و انّ أناء کلّ منها کیف یترشّح بما فیه، و إنّ أیّ الفریقین أقرب إلی الحقّ و أهدی إلی سواء السّبیل، رجعنا إلی کلام صاحب البغیه و رثاه القاضی ناصر الدّین بن المنیر بقوله:

اسند النّحو إلینا الدّئلی***عن أمیر المؤمنین البطل

بدأ النّحو علیّ و کذا***قل بحقّ ختم النّحو علیّ

* * *

تکرّر فی جمع الجوامع انتهی (1)

و الدّباج بفتح المهمله، و تشدید الموحّده، و بالجیم، لقب سمیه الإمام أبی الحسن علیّ بن جابر بن علیّ الإشبیلی اللخمی المقرّی النّحوی الّذی هو من تلامذه ابن خروف المتقدّم ذکره قریبا و غیره، و روی عنه ابن ابی الاحوص و غیره، و مات فی شعبان ستّ و اربعین و ستّمأه.

و اما الشّلوبین، فهو علم رجلین من النّحویین، تقدّم إلیهما الإشاره باعتبار اشتهارهما بهذا اللّقب فی باب الشّین، و سوف یتجدّد ذکرهما فی باب العمرین ایضا مع زیاده بیان لکثره طلب الرّاغبین إیاهما من ذلک العنوان.

ص: 284


1- بغیه الوعاه 2: 210

517- علی بن عثمان الاربلی الصوفی الشاعر

الشیخ امین الدین السلیمانی علی بن عثمان بن علی بن سلیمان الاربلی الصوفی الشاعر(1)

کان کما ذکره الصّفدی فی کتابه «الوافی» من أعیان شعراء الملک النّاصر کان جندیا فتصوف، و صار فقیرا، توفّی بالفیوم، و هو فی معترک المنایا سنه سبعین و ستّمأه و له هذه القصیده الفاخره الّتی فی کلّ بیت منها نوع من البدیع و هی:

بعض هذا الدّلال و الإدلال***حال بالهجر و التجنب حالی

* * *

فی الجناس اللّفظی:

حرت اذ خرت ربع قلبی و اذ***لالی صبر اکثّرت من إذلالی

* * *

فی الجناس الخطّی:

رق یا قاسی الفؤاد لا جفان***قصار اسری لیال طوال

* * *

فی الطباق:

شارحات بدمعها مجمع البحرین***فی حبّ مجمع الامثال

* * *

فی الاستعاره:

نفت النّوم فی هواک قصاصا***حیث ادنی منها خداع الخیال

* * *

فی المقابله:

انا بین الرّجاء و الخوف فی***حبّک ما بین صحّه و اعتلال

* * *

فی التّفسیر:

لست أنفک فی هواک ملوما***فی معاد یسوءنی او موال

ص: 285


1- له ترجمه فی: تاریخ الادب العربی فی العراق 1: 212؛ الذریعه 3: 77، ریحانه الادب 1: 182، فوات الوفیات 2: 118، النجوم الزاهره 7: 236، هدیه العارفین 1: 712

فی التّقسیم:

عمر ینقضی الایام و ایام***بالهجر و اللّیال اللیال

* * *

فی الإشاره:

لیس ذنبی سوی مخالفه***اللاحین فیه و اخیبه العذال

* * *

فی الأرداف:

سائل بزتی و ما هی الّا***لعمری رفقا بهذه الاثمال

* * *

فی المماثله:

طلب دونه منال الثّریا***و هویّ دونه زوال الجبال

* * *

فی الغلو:

و غرام اقله یذهل الآساد***فی خیسها عن الأشبال

* * *

فی المبالغه:

انا اخفی هواک صونا و ان بتّ***طعین القنا جریح النّبال

* * *

فی الکنایه و التّعریض:

فشمالی لم تستعن بیمینی***و یمینی لم تستعن بشمالی

* * *

فی العکس:

لذطول المطال منک و لو لا***الحبّ ما لذمنک طول المطال

* * *

فی التّذییل:

خنت عهدی فدام وجدی فهل***تکتب ضدّی یوما بطیب الوصال

* * *

فی الترصیع:

لک ألحاظ مقلتین سباها***کالحسام الهندی غب القتار

* * *

فی الأفعال:

کلمت وصفها بمدح علیّ***فی علی ربّ الحجی و الکمال

* * *

فی التوشیح:

ص: 286

ماجد بعض فضله بذله المال***و قلّ الّذی یجود بمال

* * *

فی ردّ العجز إلی الصّدر:

یفعل المکرمات طبعا فان***جوّد أفنی رغائب الآمال

* * *

فی التتمیم و التّکمیل:

طال شکری نداه حتّی لقد***افحم فضل الازال ذا افضال

* * *

فی الألتفات:

هو ما لم یزل و ذلک ابقی***عضمه المزملین ذی الأطفال

* * *

فی الاعراض:

ذو وداد للاصفیاء بعید عن زوال***و هل به من زوال

أ اقراب الانواء تخصب منه***الارض ام سیب جوده الهطال

* * *

فی تجاهل العارف:

جاد حتی للمکتفین فاثروا***فنداه کالمال فی سیمال

* * *

فی الاستطراد:

جامع العلم و الفصاحه و الحلم***و حسن الاخلاق و الافعال

* * *

فی جمع المؤتلف و المختلف:

لا یعد الفعل الجمیل لدنیاه***ولکن تعده للمال

* * *

فی السّلب و الایجاب:

لیس عیب به یعدّده الحساد***الّا العطاء قبل السؤال

* * *

فی الاستثناء:

عالم انّ من یعیش کمن زال***و ان دام و الوری فی زوال

* * *

فی المذهب:

الکلامی یجتلی وجهه الکریم من الحب***و یغضی عینه من الاجلال

* * *

فی التّشطیر:

ص: 287

أیها الصاحب الّذی نلت منه***ما ارجی فالیوم حالیّ حالیّ

* * *

فی المحاوره:

عاین النّاظمون شعری فلا یذهب***فضل المعنی بلبس النّصال

* * *

فی الاستشهاد و الاحتجاج:

هی ال للمدح فی مجدک السّامی***المعانی و غیرها لمع ال

* * *

فی التّعطف:

رب یوم تهنا بالخیر فی***ربعک یحکی نوالک المتوالی

* * *

فی المضاعف:

فلک المدح دائما و لشانیک***القطوعان منصلی و نصالی

* * *

فی التّطریر:

اعجز الواصفون فضلک فاجعل***شین شکری فیه کسین بلال

* * *

ثمّ ما أنشده فی مدیح إمام الامّه، و أبی الأئمّه و مولی الجمیع، و فی ضمن کلّ فرد منه الإشاره إلی نوع من إنواع البدیع، و هو فی إنشائه بدیع، و فی أبداعه رفیع، و لمنشده یوم القیامه شفیع، و من جمله شعره الرّائق أیضا قوله:

اضیف الدّجی معنی الی لیل شعره***فطال و لو لا ذاک ماخص بالجر

و حاجبه نون الوقایه ما وفت***علی شرطها فعل الجفون من الکسر

* * *

و له ایضا:

تموّج تحت الخضر اسود شعره***فایاک و الحیات فی کتب الرّمل

و لو لم یقم بالحسن مرسل صدغه***لما نزلت فی خده سوره النّمل

* * *

و الظّاهر انّه من الشّیعه الامامیه المجذوبه فی ولایه امیر المؤمنین و الائمّه المعصومین صلوات اللّه علیهم أجمعین.

ص: 288

518- علی بن محمد الکتامی «ابن الضائع»

الحبر البارع و الفضل القارع ابی الحسن علی بن محمد بن علی بن یوسف الکتامی الاشبیلی الاندلسی المغربی المعروف بابن الضائع(1)

بتقدیم المعجمه علی المهمله کما ذکره السّیوطی فی «طبقات النّحاه» قال ابن الزّبیر المؤرّخ فیما نقله أیضا عنه: بلغ الغایه فی فنّ النّحوی، و لازم الشّلوبین، وفاق أصحابه بأسرهم، و له فی مشکلات الکتاب یعنی «کتاب سیبویه» المشهور عجایب، و قرأ ببلده أیضا ألأصلین، و کان متقدّما فی هذه العلوم الثّلاثه، و أمّا العربیه و الکلام، فلم یکن فی وقته من یقاربه فیهما، و أمّا فهمه و تصرّفه فی کتاب سیبویه، فما أراه سبقه إلی ذلک أحد، أملی علی ایضاح الفارسیّ و ردّ اعتراضات ابن الطراوه علی الفارسیّ و اعتراضاته علی سیبویه، و اعتراضات البطلیوسیّ علی الزّجاجی، و کان بالجمله إماما فی هذه کلّه لا یجاری و ردّ علی ابن عصفور معظم اختیاراته، و کان إذا أخذ فنّ اتی بالعجائب، ثمّ قال السیوطی: و قال فی «التّضار» له «شرح الجمل» «شرح کتاب سیبویه» جمع فیه بین شرحی السّیرافی و ابن خروف باختصار حسن، مات فی خامس عشری ربیع الآخر سنه ثمانین و ستّمأه، و قد قارب سبعین ذکر فی جمع الجوامع (2) انتهی.

و أمّا ابن الصائغ بتقدیم المهمله فهو لقب جماعه یأتی إلی اسمائهم الإشاره فی ذیل ترجمه أشهرهم بهذا اللّقب محمّد بن عبد الرحمان الحنفی إنشاء اللّه.

ص: 289


1- له ترجمه فی: بغیه الوعاه 2: 204.
2- بغیه الوعاه 2: 204.

519- علی بن ابی الحزم «علاء الدین بن النفیس»

الجوهر النفیس و الماهر النقریس علی بن ابی الحزم القرشی الدمشقی الحکیم المنطقی الطبیب الاوحدی الملقب علاء الدین بن النفیس(1)

قال صلاح الدّین الصفدی فی کتابه «الوافی» بعد وصفه بالإمام الفاضل الحکیم العلّامه: اخبرنی العلّامه اثیر الدّین أبو حیان، قال: نشأ المذکور بدمشق، و اشتغل بها فی الطّبّ علی مهذب الدین الدّخوار، و کان الدّخوار منجّما تخرّج علیه منهم الرّحبی و ابن قاضی بعلبک و شمس الدین الکلی.

و کان علآء الدّین إماما فی علم الطّب اوحد لا یضاهی فی ذلک و لا یدانی استحضارا و لا استنباطا و اشتغل علی کبر، و له فیه التصانیف الفائقه و التّوالیف الرائقه، ضنّف کتاب الشامل فی الطب یدلّ فهرسته علی انّه یکون فی ثلاثمأه سفر هکذا ذکر لی بعض أصحابه و بیض منها ثمانین سفرا و هی الآن وقف بالبیمارستان المنصوری بالقاهره، و کتب «المهذّب فی الکحل» و «شرح القانون لابن سینا» فی عدّه أسفار و غیر ذلک فی الطّب، و هو کان الغالب علیه و أخبرنی من رآه یصنّف أنّه کان یکتب من صدره من غیر مراجعه حال التّصنیف، و له معرفه بالمنطق، و صنّف فیه مختصرا، و «شرح الهدایه لابن سینا فی المنطق» و کان لا یمیل فی هذا الفنّ الّا إلی طریقه المتقدّمین الخویخی و الأثیر الأبهری، قرأت علیه من کتابه الهدایه لابن سیناء جمله و کان یقرّرها أحسن تقریر، و سمعت علیه من علم الطّب و صنّف فی اصول الفقه، و الفقه، و العربیه، و الحدیث، و علم البیان و غیر ذلک و لم یکن فی هذه العلوم بالمتقدّم إنّما کان له فیها مشارکه ما و قد احضر من تصنیفه کتابا فی سفرین ابدی فیه عللّا تخالف کلام أهل الفنّ و لم یکن قرأ فی هذا الفنّ سوی الانموزج للزمخشری قرأه علی الشّیخ بهاء

ص: 290


1- له ترجمه فی: تاریخ ابن الوردی 2: 334، حسن المحاضره 1: 542، دول الاسلام 2: 143، ریحانه الادب 8: 254، شذرات الذهب 5: 401، طبقات الشافعیه( الطبعه الاولی) 5: 129؛ الکنی و الالقاب 1: 441، مفتاح السعاده 1: 269، النجوم الزاهره 7: 377 هدیه العارفین: 714.

الدّین بن النّحاس، و تجاسر به، علی ان صنّف فی هذا العلم و علیه و علی شیخنا عماد الدّین النابلسیّ تخرج الأطبّاء بمصر و القاهره، و کان شیخا طوالا أسیل الخدین نحیفا ذا مروّه، و اخبرت انّه فی علّته الّتی توفی فیها أشار علیه بعض أصدقائه الأطبّاء بتناول شی ء من الخمر، إذ کانت علّته تناسب أن یتداوی بها علی ما زعموا، فأبی أن یتناول شیئا من ذلک، و قال لا ألقی اللّه تعالی و فی باطنی شی ء من الخمر.

و کان قد ابتنی دارا بالقاهره و فرشها بالرّخام حتّی ایوانها، و ما رأیت ایوانا مرخما فی غیر هذه الدار؛ و لم یکن منزوجا، و وقف داره هذه و کتبه علی البیمارستان المنصوری، و کان یبغض کلام جالینوس، و کان علاء الدّین قد تولّی تدریس المسروریه بالقاهره فی الفقه، و ذکروا انه شرح من اوّل التّنبیه إلی باب السّهو شرحا حسنا رحمه اللّه ستّه ایام أوّلها یوم الأحد.

و توفّی سحر یوم الجمعه الحادی و العشرین من ذی القعده سنه سبع و ثمانین و ستّمأه بالقاهره، و أنشدنی الصّفی یوحنّا بن صلیب بن مزجی بن موهوب النصرانی لنفسه یرثی علاء الدّین بن النّفیس:

و مسائل هل عالم أو فاضل***أو ذو محلّ فی العلاء بعد العلی

فاجبت و النّیران تضرم فی الحشا***اقصر فمذمات العلامات العلی

* * *

انتهی کلام اثیر الدّین.

أخبرنی الإمام العلّامه الشّیخ برهان الدّین إبراهیم الرشیدی قال: کان العلاء ابن النّفیس إذا أراد التّصنیف توضع له الأقلام مبریه؛ و یدیر وجهه إلی الحائط، و یأخذ فی التّصنیف إملاء من خاطره، و یکتب مثل السّیل إذا نحدر، فاذا أکل القلم و حفی رمی به و تناول غیره لئلّا یضیع علیه الزّمان فی برئ القلم.

و اخبرنی الشّیخ نجم الدّین الصّفدی رحمه اللّه انّ الشّیخ بهاء الدّین بن النّحاس کان یقول لا أرضی بکلام أحد فی القاهره فی النّحو غیر کلام علاء الدّین ابن النّفیس،

ص: 291

أو کما قال و قد رأیت له کتابا صغیرا عارض به رساله حیّ بن یقظان لابن سیناء و وصفه بکتاب فاضل بن ناطق، و انتصر فیه لمذهب الاسلام و آرائهم فی النّبوّات و الشّرائع و البعث الجسمانی و خراب العالم، و لعمری لقد أبدع فیه و دلّ ذلک علی قدرته و صحّه ذهنه و تمکنه فی العلوم العقلیه.

و اخبرنی السّدید الدمیاطی الحکیم بالقاهره و کان من تلامیذه قال: اجتمع لیله هو و القاضی جمال الدّین ابن واصل و انا نائم عندهما، فلمّا فرغا من صلاه العشاء الاخره شرعا فی البحث، و انتقلا من علم إلی علم، و الشّیخ علاء الدّین فی کلّ ذلک لا یبحث بریاضه و لا انزعاج، و امّا القاضی جمال الدّین، فانّه ینزعج و یعلوّ صوته و تحمّر عیناه و تنتفخ عروق رقبته، و لم یزالا کذلک إلی أن أسفر الصّبح، فلمّا انفصل الحال، قال القاضی جمال الدّین: یا شیخ علاء الدّین أمّا نحن فعندنا مسائل و نکت و قواعد، و أمّا أنت فعندک خزائن علوم، و قال أیضا قلت: یا سیدی لو شرحت الشّفا لابن سینا کان خیرا من شرح القانون لضروره النّاس إلی ذلک، فقال الشّفاء علیّ فیه مواضع ترید تسویدا انتهی.

قلت یرید انّه ما فهم تلک المواضع، لأنّ عباره الرّئیس فی الشّفاء غلقه، و أخبرنی آخر قال دخل الشّیخ علاء الدّین مرّه إلی الحمّام الّتی فی باب الزّهومه، فلمّا کان فی بعض تغسیله خرج إلی مسلخ الحمّام و استدعی بدواه و قلم و ورق، و أخذ فی تصنیف مقاله فی النّبض إلی أنهاها، ثمّ عاد دخل الحمّام و کمل تغسیله، و قیل أنّه قال لو لم أعلم انّ تصانیفی تبقی بعدی عشره آلاف سنه ما وضعتها، العهده فی ذلک علی من نقله عنه، و علی الجمله فکان إماما عظیما، و کثیر من الأفاضل قال: هو ابن سیناء الثّانی.

و نقلت من ترجمته فی مکان لا أعرف من هو الّذی وضعها قال شرح القانون فی عشرین مجلّده شرحا حلّ فیه المواضع الحکمیه، و رتّب فیه القیاسات النمطقیه، و بین فیه الإشکالات الطبیه، و لم یسبق إلی هذا الشّرح، لان قصاری کلّمن شرحه أن

ص: 292

یقتصر علی فسر الکلیات إلی نبض الخبالی و لا یجری فیه ذکر الطبّ إلّا نادرا، و شرح کتب الفاضل بقراط کلّها، و لأکثرها شرحان مطوّل و مختصر، و «شرح الإشارات» و کان یحفظ کلیات «القانون» و کان یعظم کلام بقراط، و لا یشیر علی مشتغل بغیر القانون، و هو الّذی جسّر النّاس علی هذا الکتاب» و کان لا یحجب نفسه عن الإفاده لیلا و لا نهارا؛ و کان یحضر مجلسه فی داره جماعه من الامراء، و مهذّب الدّین بن حلیقه رئیس الاطبّاء، و شرف الدّین بن صغیر، و أکابر الأطبّاء، و یجلس النّاس علی طبقاتهم، و من تلامیذه الأعیان بدر الدّین حسن رئیس الأطباء، و أمین الدّوله ابن القف و السّدید ابو الفضل ابن کوشک، و أبو الفتوح الإسکندری.

اقول و کتابه المعروف «بالموجز لقانون ابن سینا» کتاب نفیس فی الطّبّ، متداول بین أهل الفنّ، کافل لجمیع أبوابه و مقدّماته، ینیف علی ثمانیه آلاف بیت و لم أظفر بغیره من مؤلّفات الرّجل إلی هذا الزّمان.

520- علی بن المظفر «علاء الدین الکندی الوداعی»

الادیب البارع علی بن المظفر الملقب علاء الدین الکندی الاسکندرانی ثم الدمشقی المعروف بالوداعی(1)

قال صلاح الدین الصّفدی فی ذیل تاریخ ابن خلّکان: کان هذا الرّجل شیعیا، و دخل دیوان الإنشاء بدمشق سنه إحدی عشره و سبعمأه تقریبا، و هو صاحب التّذکره الکندیه الموقوفه بالشّمیساطیه فی خمسین مجلّدا، فیها عده فنون، و له ذاوبتان بیضاء ان إلی أن مات و نقلت من خطّه:

ص: 293


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 14: 78، البدر الطالع 1: 498، الدرر الکامنه 3: 204، ریحانه الادب 4: 162، شذرات الذهب 6: 39، فوات الوفیات 2: 87، الکنی و الالقاب 2: 477، لسان المیزان 4: 263، النجوم الزاهره 9: 235، هدیه العارفین 1: 717.

یا عائبا منّی بقاء ذوابتی***مهلّا فقد أفرطت فی تعییبها

قد واصلتنی فی زمان شبیبتی***فعلام أقطعها زمان مشیبها

* * *

إلی أن قال: و قال:

ذکرت شوقا و عندی ما یصدّقه***قلب تقلّبه الذّکری و تقلقه

هذا علی قرب دارینا و لا عجب***فالطّرف للطّرف جار لیس ترمقه

* * *

و قال:

عجبا لمن قتل الحسین و أهله***جری الجوانح یوم عاشوراء

أعطاهم الدّنیا أبوه و جدّه***و علیه قد بخلوا بشربه ماء

* * *

و قال:

سمعت بانّ الکحل للعین قوّه***فکحلت فی عاشور مقله ناظری

لتقوی علی سحّ الدموع علی الّذی***اذا قوه دون الماء حرّ البواتر

* * *

521- علی بن عبد الکافی «السبکی الشافعی»

أوحد المجتهدین، سیف المناظرین، فرید المتکلمین؛ حبر الامه، قدوه الائمه حجه الفضلاء، قاضی القضاه، ابو الحسن علی بن عبد الکافی بن علی بن تمام الانصاری الخزرجی المصری السبکی الشافعی الاشعری(1)المفسّر المقری المحدّث الاصولی الفقیه المنطقی الخلافی النّحوی اللّغوی الملقّب تقی الدّین السّبکی.

قال تلمیذه الرّشید صلاح الدّین الصّفدی الشّامی صاحب «شرح لامیه العجم» المشهور و غیره، عند ذکره فی کتابه «الوافی بالوفیات» الّذی جعله ذیلا علی تاریخ

ص: 294


1- له ترجمه فی: البدایه و النهایه 14: 295، بغیه الوعاه 2: 176، حسن المحاضره 1: 321، الدرر الکامنه 3: 134، ریحانه الادب 2: 435، شذرات الذهب 6: 221 طبقات الشافعیه( الطبعه الاولی) 6: 146، غایه النهایه 1: 551، النجوم الزاهره 1: 108

ابن خلّکان المعروف بعد التّرجمه له بجمیع هذا الموصوف، مع مزید من الکلام؛ و عظیم من الإکرام، و ختم ألقابه الفاخره بالحاکم بالشّام: أمّا التّفسیر فیا امساک ابن عطیه، و وقوع الرّازی معه فی رذیه، و أمّا القراءات فیا بعد الدّانی و نجل السّخاوی باتقان السّبع المثانی، و أمّا الحدیث فیا هزیمه ابن عسا