بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار المجلد 108

اشاره

سرشناسه: مجلسی محمد باقربن محمدتقی 1037 - 1111ق.

عنوان و نام پدیدآور: بحارالانوار: الجامعه لدرر أخبار الائمه الأطهار تالیف محمدباقر المجلسی.

مشخصات نشر: بیروت داراحیاء التراث العربی [1440].

مشخصات ظاهری: ج - نمونه.

یادداشت: عربی.

یادداشت: فهرست نویسی بر اساس جلد بیست و چهارم، 1403ق. [1360].

یادداشت: جلد108،103،94،91،92،87،67،66،65،52،24(چاپ سوم: 1403ق.=1983م.=[1361]).

یادداشت: کتابنامه.

مندرجات: ج .24. کتاب الامامه. ج.52. تاریخ الحجه. ج67،66،65. الایمان و الکفر. ج.87. کتاب الصلاه . ج. 92،91 .الذکر و الدعا. ج. 94. کتاب السوم. ج.103.فهرست المصادر. ج.108.الفهرست.-

موضوع: احادیث شیعه — قرن 11ق

رده بندی کنگره: BP135/م3ب31300 ی ح

رده بندی دیویی: 297/212

شماره کتابشناسی ملی: 1680946

ص: 1

**[ترجمه]

سرشناسه : مجلسی، محمد باقربن محمدتقی، 1037 - 1111ق.

عنوان قراردادی : بحار الانوار .فارسی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور : ترجمه بحارالانوار/ مترجم گروه مترجمان؛ [برای] نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

مشخصات نشر : تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور، موسسه انتشارات کتاب نشر، 1392 -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره : 978-600-7150-66-5 ؛ ج.1 : 978-600-7150-67-2 ؛ ج.2 : 978-600-7150-68-9 ؛ ج.3 : 978-600-7150-69-6 ؛ ج.4 978-600-715070-2 : ؛ ج.5 978-600-7150-71-9 : ؛ ج.6 978-600-7150-72-6 : ؛ ج.7 978-600-7150-73-3 : ؛ ج.8 : 978-600-7150-74-0 ؛ ج.10 978-600-7150-76-4 : ؛ ج.11 978-600-7150-83-2 : ؛ ج.12 978-600-7150-66-5 : ؛ ج.13 978-600-7150-85-6 : ؛ ج.14 978-600-7150-86-3 : ؛ ج.15 978-600-7150-87-0 : ؛ ج.16:978-600-7150-88-7 ؛ ج.17:978-600-7150-89-4 ؛ ج.18: 978-600-7150-90-0 ؛ ج.19:978-600-7150-91-7 ؛ ج.20:978-600-7150-92-4 ؛ ج.21: 978-600-7150-93-1 ؛ ج.22:978-600-7150-94-8 ؛ ج.23:978-600-7150-95-5

مندرجات : ج.1. کتاب عقل و علم و جهل.- ج.2. کتاب توحید.- ج.3. کتاب عدل و معاد.- ج.4. کتاب احتجاج و مناظره.- ج. 5. تاریخ پیامبران.- ج.6. تاریخ حضرت محمد صلی الله علیه وآله.- ج.7. کتاب امامت.- ج.8. تاریخ امیرالمومنین.- ج.9. تاریخ حضرت زهرا و امامان والامقام حسن و حسین و سجاد و باقر علیهم السلام.- ج.10. تاریخ امامان والامقام حضرات صادق، کاظم، رضا، جواد، هادی و عسکری علیهم السلام.- ج.11. تاریخ امام مهدی علیه السلام.- ج.12. کتاب آسمان و جهان - 1.- ج.13. آسمان و جهان - 2.- ج.14. کتاب ایمان و کفر.- ج.15. کتاب معاشرت، آداب و سنت ها و معاصی و کبائر.- ج.16. کتاب مواعظ و حکم.- ج.17. کتاب قرآن، ذکر، دعا و زیارت.- ج.18. کتاب ادعیه.- ج.19. کتاب طهارت و نماز و روزه.- ج.20. کتاب خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، عقود و معاملات و قضاوت

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

ناشر دیجیتالی : مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

یادداشت : ج.2 - 8 و 10 - 16 (چاپ اول: 1392) (فیپا).

موضوع : احادیث شیعه -- قرن 11ق.

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور، مجری پژوهش

شناسه افزوده : نهاد کتابخانه های عمومی کشور. موسسه انتشارات کتاب نشر

رده بندی کنگره : BP135/م3ب3042167 1392

رده بندی دیویی : 297/212

شماره کتابشناسی ملی : 3348985

ص: 1

**[ترجمه]

مقدّمه الناشر

بسمه تعالی الحمد للّه ربّ العالمین، و الصلاه و السلام علی رسوله و نجیّه محمّد و آله الطاهرین.

و بعد فقد منّ اللّه علینا أن وفّقنا لاحیاء تراث العلم و الدین و نشر آثار علمائنا الأخیار حماه الدین و الشریعه و حمله الحدیث و الفقه، و منها الموسوعه الکبری دائره معارف المذهب بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الأئمّه الاطهار.

فقد عزمنا بإکمال طبعها- تلک الرائقه النفیسه- قبل سنین، فقمنا بأعباء هذه العزمه القویمه، و شمّرنا عن ساق الجد مستمدا من اللّه عزّ و جلّ، حتّی یسّر اللّه لنا بمنّه و کرمه حمل هذا العب ء الثقیل فخرج أجزاء الکتاب متتابعا بصوره بدیعه و صحّه و إتقان یستحسنها کلّ ناظر ثقافیّ.

و لیس فی وسعنا أن نشکر مساعی الفضلاء المحقّقین الّذین وازرونا فی إنجاز هذا المشروع المقدس و تحمّلوا المشاقّ فی سبیل هذه الفکره القیّمه و أتعبوا أنفسهم فی إحقاق هذه الأمنیّه الصالحه.

ص: 5

و منهم الفاضل الشریف الحجه السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ الأصبهانیّ، حیث رتب هذا الفهرس القویم لکتاب بحار الأنوار مرتبا علی أجزاء هذه الطبعه الحدیثه و هو فهرس عام شامل لمواضیع الکتاب عن آخرها، و غرر الأحادیث و نوادرها، بما فیها من استخراج فائده رجالیّه، أو نادره لغویّه، أو مباحث أدبیّه ......

یکون کالسفینه الغوّاصه فی أعماق البحار یختار درره و جواهره، و غرره و بدائعه.

یقع هذا الفهرس الشریف فی ثلاثه أجزاء (الجزء 108 و الجزء 109 و الجزء 110)

مدیر المکتبه الإسلامیه

الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه

ص: 6

**[ترجمه]بسمه تعالی الحمد للّه ربّ العالمین، و الصلاه و السلام علی رسوله و نجیّه محمّد و آله الطاهرین.

و بعد فقد منّ اللّه علینا أن وفّقنا لاحیاء تراث العلم و الدین و نشر آثار علمائنا الأخیار حماه الدین و الشریعه و حمله الحدیث و الفقه، و منها الموسوعه الکبری دائره معارف المذهب بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الأئمّه الاطهار.

فقد عزمنا بإکمال طبعها- تلک الرائقه النفیسه- قبل سنین، فقمنا بأعباء هذه العزمه القویمه، و شمّرنا عن ساق الجد مستمدا من اللّه عزّ و جلّ، حتّی یسّر اللّه لنا بمنّه و کرمه حمل هذا العب ء الثقیل فخرج أجزاء الکتاب متتابعا بصوره بدیعه و صحّه و إتقان یستحسنها کلّ ناظر ثقافیّ.

و لیس فی وسعنا أن نشکر مساعی الفضلاء المحقّقین الّذین وازرونا فی إنجاز هذا المشروع المقدس و تحمّلوا المشاقّ فی سبیل هذه الفکره القیّمه و أتعبوا أنفسهم فی إحقاق هذه الأمنیّه الصالحه.

ص: 5

و منهم الفاضل الشریف الحجه السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ الأصبهانیّ، حیث رتب هذا الفهرس القویم لکتاب بحار الأنوار مرتبا علی أجزاء هذه الطبعه الحدیثه و هو فهرس عام شامل لمواضیع الکتاب عن آخرها، و غرر الأحادیث و نوادرها، بما فیها من استخراج فائده رجالیّه، أو نادره لغویّه، أو مباحث أدبیّه ......

یکون کالسفینه الغوّاصه فی أعماق البحار یختار درره و جواهره، و غرره و بدائعه.

یقع هذا الفهرس الشریف فی ثلاثه أجزاء (الجزء 108 و الجزء 109 و الجزء 110)

مدیر المکتبه الإسلامیه

الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه

ص: 6

**[ترجمه]

تقدمه

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الواحد الأحد، الفرد الصّمد، الّذی لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد، أحمده علی تواتر نعمه و توافر مننه، حمدا ینبغی لکرم جلاله و عظم ربوبیّته و کما هو أهله و مستحقّه.

و الصّلاه و السّلام علی أشرف رسله و أکرم بریّته، الخاتم لما سبق، و الفاتح لما انفلق، و المعلن الحقّ بالحقّ، الدافع جیشات الأباطیل، و الدامغ صولات الأضالیل، الشاهد المشهود، محمّد المحمود، و علی آله الأطهرین و عترته المعصومین مهابط وحی اللّه، و مساکن برکه اللّه، اختارهم اللّه من جمیع بریّته، و أودعهم أسرار حکمته، فأورثهم الکتاب، و آتاهم فصل الخطاب، و جعلهم أئمّه یهدون بالحقّ و إلی طریق مستقیم.

ص: 7

و بعد: فیقول العبد المستکین اللائذ بأبواب أهل بیت الوحی الحاجّ السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ الحسن آبادیّ الجرقوئیّ الأصبهانیّ: إنّه غیر خفیّ علی اولی البصائر النافذه و الأنظار الثاقبه أنّ کتاب بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمّه الأطهار تألیف علم الأعلام، العلامه شیخ الإسلام، غوّاص بحار الحقائق، و مشکاه أسرار الدقائق، مستخرج کنوز الآثار، و کشّاف رموز الأسرار، صاحب الفیض القدسیّ مولانا العلّامه المجلسیّ، تغمّده اللّه برضوانه و أسکنه بحبوحه جنانه، أبدع الجوامع الحدیثیّه ترتیبا و نظما، و أحسنها نضدا و نسقا: متسقه الأبواب و الفصول سهل التناول و الوصول.

لکنه- و للّه درّ مؤلّفه الفذّ العبقریّ البطل- لما کان أکبر موسوعه تبحث عن شتّی فنون العلم و الثّقافه، و أوسع جامع دینیّ احتوی فی طیّه تراث أهل بیت الوحی و العصمه، فأحیی شتات آثارهم الذهبیّه الخالده فی أنواع العلوم و المعارف الدائره، بحیث تربو عدد أبوابها إلی ثلاثه آلاف باب، کان الباحث الطالب و الناظر الثقافی المحصّل بحاجه ماسّه إلی فهرس مفصّل یهدیه و یرشده إلی شتّی مواضیع هذا البحر الزاخر و مدخل ممتّع یحصّله علی نماذج من طرائف لئالیها الحسان و نوادر دررها الجمان و کان بحیث یصعب استخراج الأحادیث و المطالب و القصص المطلوبه لکلّ من یطلب بل و کان من العسیر الوصول عند الحاجه إلیها، لأنّ الأحادیث و القصص متداخل بعضها فی بعضها لمناسبه، و لا توجد فی مظانّها و إن أتعبوا أنفسهم.

و لما رأیت هذا السفر القیّم. و هو بحقّ دائره معارف المذهب و الدین- قد برز إلی المجامع العلمیّه و الدوائر الثقافیّه مطبوعا بصوره رائعه نفیسه، و انتشر نسخها فی أحسن زیّ و أبدع جمال من حیث الطباعه و الصحافه، طفقت أرتأی فی سدّ هذه الخلّه و ترتیب فهرس جامع کالسفینه الغوّاصه فی لجج هذا التیّار الزاخر، لیکون بلغه المحدّث الأریب، و نهایه الطالب الأدیب.

فراجعت سیاده الناشر المحترم- الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه

ص: 8

فأشاروا إلیّ بالجزم فی هذه الفکره الصّالحه و إنفاذ هذه العزمه القویمه فقمت بحول اللّه و قوّته- مستمدا من عنایته و توفیقه و خضت لجج البحار متفحّصا عن فرائده و متتبّعا لنوادر لئالیه و غرر دراریه، حتّی جاء بحمد اللّه جمّه الفوائد طریفه العوائد.

و هو مع کونه فهرسا جامعا بدیعا، کتاب مستقلّ فی ثلاثه أجزاء، یجد فیه الطالب بغیته، و العارف المتألّه طلبته، و الواعظ المحدّث أمنیّته: یروّی الغلیل و یشفی المسقام العلیل.

ففی هذا الجزء الّذی قدّمناه بین یدی القراء الکرام، یری الثلث الأوّل من هذا الفهرس و فی طیّه فهارس سبعه و عشرین جزءا من أجزاء طبعته الحدیثه مع نموذج من طرائفها و غررها و سیأتی فی الجزءین التالیین تتمه الفهارس علی هذا الأسلوب البدیع و اللّه الموفّق و المعین.

الحاجّ السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ

ذو الحجه الحرام 1391 ه ق

ص: 9

ص: 10

**[ترجمه]بسم اللّه الرّحمن الرّحیم الحمد للّه الواحد الأحد، الفرد الصّمد، الّذی لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا أحد، أحمده علی تواتر نعمه و توافر مننه، حمدا ینبغی لکرم جلاله و عظم ربوبیّته و کما هو أهله و مستحقّه.

و الصّلاه و السّلام علی أشرف رسله و أکرم بریّته، الخاتم لما سبق، و الفاتح لما انفلق، و المعلن الحقّ بالحقّ، الدافع جیشات الأباطیل، و الدامغ صولات الأضالیل، الشاهد المشهود، محمّد المحمود، و علی آله الأطهرین و عترته المعصومین مهابط وحی اللّه، و مساکن برکه اللّه، اختارهم اللّه من جمیع بریّته، و أودعهم أسرار حکمته، فأورثهم الکتاب، و آتاهم فصل الخطاب، و جعلهم أئمّه یهدون بالحقّ و إلی طریق مستقیم.

ص: 7

و بعد: فیقول العبد المستکین اللائذ بأبواب أهل بیت الوحی الحاجّ السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ الحسن آبادیّ الجرقوئیّ الأصبهانیّ: إنّه غیر خفیّ علی اولی البصائر النافذه و الأنظار الثاقبه أنّ کتاب بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمّه الأطهار تألیف علم الأعلام، العلامه شیخ الإسلام، غوّاص بحار الحقائق، و مشکاه أسرار الدقائق، مستخرج کنوز الآثار، و کشّاف رموز الأسرار، صاحب الفیض القدسیّ مولانا العلّامه المجلسیّ، تغمّده اللّه برضوانه و أسکنه بحبوحه جنانه، أبدع الجوامع الحدیثیّه ترتیبا و نظما، و أحسنها نضدا و نسقا: متسقه الأبواب و الفصول سهل التناول و الوصول.

لکنه- و للّه درّ مؤلّفه الفذّ العبقریّ البطل- لما کان أکبر موسوعه تبحث عن شتّی فنون العلم و الثّقافه، و أوسع جامع دینیّ احتوی فی طیّه تراث أهل بیت الوحی و العصمه، فأحیی شتات آثارهم الذهبیّه الخالده فی أنواع العلوم و المعارف الدائره، بحیث تربو عدد أبوابها إلی ثلاثه آلاف باب، کان الباحث الطالب و الناظر الثقافی المحصّل بحاجه ماسّه إلی فهرس مفصّل یهدیه و یرشده إلی شتّی مواضیع هذا البحر الزاخر و مدخل ممتّع یحصّله علی نماذج من طرائف لئالیها الحسان و نوادر دررها الجمان و کان بحیث یصعب استخراج الأحادیث و المطالب و القصص المطلوبه لکلّ من یطلب بل و کان من العسیر الوصول عند الحاجه إلیها، لأنّ الأحادیث و القصص متداخل بعضها فی بعضها لمناسبه، و لا توجد فی مظانّها و إن أتعبوا أنفسهم.

و لما رأیت هذا السفر القیّم. و هو بحقّ دائره معارف المذهب و الدین- قد برز إلی المجامع العلمیّه و الدوائر الثقافیّه مطبوعا بصوره رائعه نفیسه، و انتشر نسخها فی أحسن زیّ و أبدع جمال من حیث الطباعه و الصحافه، طفقت أرتأی فی سدّ هذه الخلّه و ترتیب فهرس جامع کالسفینه الغوّاصه فی لجج هذا التیّار الزاخر، لیکون بلغه المحدّث الأریب، و نهایه الطالب الأدیب.

فراجعت سیاده الناشر المحترم- الحاجّ السیّد إسماعیل الکتابچی و إخوانه

ص: 8

فأشاروا إلیّ بالجزم فی هذه الفکره الصّالحه و إنفاذ هذه العزمه القویمه فقمت بحول اللّه و قوّته- مستمدا من عنایته و توفیقه و خضت لجج البحار متفحّصا عن فرائده و متتبّعا لنوادر لئالیه و غرر دراریه، حتّی جاء بحمد اللّه جمّه الفوائد طریفه العوائد.

و هو مع کونه فهرسا جامعا بدیعا، کتاب مستقلّ فی ثلاثه أجزاء، یجد فیه الطالب بغیته، و العارف المتألّه طلبته، و الواعظ المحدّث أمنیّته: یروّی الغلیل و یشفی المسقام العلیل.

ففی هذا الجزء الّذی قدّمناه بین یدی القراء الکرام، یری الثلث الأوّل من هذا الفهرس و فی طیّه فهارس سبعه و عشرین جزءا من أجزاء طبعته الحدیثه مع نموذج من طرائفها و غررها و سیأتی فی الجزءین التالیین تتمه الفهارس علی هذا الأسلوب البدیع و اللّه الموفّق و المعین.

الحاجّ السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ

ذو الحجه الحرام 1391 ه ق

ص: 9

ص: 10

**[ترجمه]

تذکره

المجلد الأول: و هو کتاب العلم یطابق الجزء الأوّل، و الثّانی

المجلد الثانی: کتاب التوحید یطابق الجزء الثّالث، و الرّابع

المجلد الثالث: کتاب المعاد، یطابق الجزء الخامس، و السّادس، و السّابع، و الثّامن.

المجلد الرابع: کتاب الاحتجاجات، یطابق الجزء التّاسع، و العاشر.

المجلد الخامس: کتاب النبوّه، یطابق الجزء الحادی عشر، و الثّانی عشر، و الثّالث عشر، و الرّابع عشر

المجلد السادس: کتاب تاریخ نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله، یطابق الجزء الخامس عشر، و السّادس عشر، و السّابع عشر، و الثّامن عشر، و التّاسع عشر، و الجزء العشرین، و الحادی و العشرین، و الثّانی و العشرین.

المجلد السابع: کتاب الإمامه، یطابق الجزء الثّالث و العشرین، و الرّابع و العشرین، و الخامس و العشرین، و السّادس و العشرین، و السّابع و العشرین.

ص: 11

المجلد الثامن: و هو کتاب الفتن، یطابق الجزء: الثامن و العشرون، و التاسع و العشرون، و الثلاثون، و الحادی و الثلاثون، و الثانی و الثلاثون، و الثالث و الثلاثون، و الرّابع و الثلاثون.

المجلد التاسع: کتاب تاریخ أمیر المؤمنین علیه السّلام، یطابق الجزء: الخامس و الثلاثون و السادس و الثلاثون، و السابع و الثلاثون، و الثامن و الثلاثون، و التاسع و الثلاثون، و الأربعون، و الحادی و الأربعون، و الثانی و الأربعون.

المجلد العاشر: کتاب تاریخ فاطمه و الحسن و الحسین علیهم السّلام، یطابق الجزء:

الثالث و الأربعون، و الرّابع و الأربعون، و الخامس و الأربعون.

المجلد الحادی عشر: کتاب تاریخ علیّ بن الحسین: و محمّد بن علیّ الباقر و جعفر بن محمّد الصّادق، و موسی بن جعفر الکاظم علیهم السّلام، یطابق الجزء:

السّادس و الأربعون، و السّابع و الأربعون، و الثامن و الأربعون.

المجلد الثانی عشر: کتاب تاریخ علیّ بن موسی الرّضا، و محمّد بن علیّ الجواد، و علیّ بن محمّد الهادی، و الحسن بن علیّ العسکریّ علیهم السّلام، یطابق الجزء: التّاسع و الأربعون، و الخمسون.

المجلد الثالث عشر: کتاب الغیبه، أحوال الحجه المنتظر عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف یطابق الجزء: الحادی و الخمسون، و الثّانی و الخمسون، و الثّالث و الخمسون.

المجلد الرابع عشر: کتاب السّماء و العالم، یطابق الجزء: الرابع و الخمسون، و الخامس و الخمسون، و السادس و الخمسون، و السابع و الخمسون، و الثامن و الخمسون، و التاسع و الخمسون، و الستون، و الحادی و الستون، و الثانی و الستون، و الثالث و الستون.

ص: 12

المجلد الخامس عشر: کتاب الإیمان و الکفر و مکارم الأخلاق، یطابق الجزء:

الرابع و الستّون، و الخامس و الستّون، و السادس و الستون، و السابع و الستون، و الثامن و الستون، و التاسع و الستون، و السبعون.

المجلد السادس عشر: کتاب جوامع الحقوق، الآداب و السنن، و الأوامر و النّواهی، و الکبائر، و المعاصی: و أبواب الحدود، یطابق الجزء: الحادی و السبعون، و الثانی و السبعون، و الثالث و السبعون.

المجلد السابع عشر: کتاب الروضه، و فیه المواعظ، و الحکم و الخطب، یطابق الجزء: الرابع و السبعون، و الخامس و السبعون، و السادس و السبعون.

المجلد الثامن عشر: کتاب الطهاره و الصلاه، یطابق الجزء: السابع و السبعون، و الثامن و السبعون، و التاسع و السبعون، و الثمانون، و الحادی و الثمانون، و الثانی و الثمانون، و الثالث و الثمانون، و الرابع و الثمانون، و الخامس و الثمانون، و السادس و الثمانون، و السابع و الثمانون، و الثامن و الثمانون.

المجلد التاسع عشر: کتاب القرآن و الدّعاء، یطابق الجزء: التاسع و الثمانون، و التسعون، و الحادی و التسعون، و الثانی و التسعون.

المجلد العشرون: کتاب الزکاه و الصدقه و الخمس و الصوم و الاعتکاف و أعمال السنه، یطابق الجزء: الثالث و التسعون، و الرابع و التسعون، و الخامس و التسعون.

المجلد الحادی و العشرون: کتاب الحجّ و العمره و شطر من أحوال المدینه و الجهاد و ما یتعلق به، یطابق الجزء: السادس

ص: 13

و التسعون، و ثلث: السابع و التسعون.

المجلد الثانی و العشرون: کتاب المزار، یطابق الجزء: بقیه: السابع و التسعون، و الثامن و التسعون، و التاسع و التسعون.

المجلد الثالث و العشرون: کتاب العقود و الایقاعات، یطابق الجزء: المائه و بعض الحادی و المائه.

المجلد الرابع و العشرون: کتاب الأحکام، یطابق الجزء، بقیه: الحادی و المائه.

المجلد الخامس و العشرون: و السادس و العشرون: کتاب الاجازات، یطابق الجزء الثانی و المائه (و هو کتاب: فیض القدسی، فی ترجمه العلّامه المجلسی قدّس سرّه) و الثالث و المائه (و هو الاساس الأول لتألیف بحار الأنوار، و هو صوره فتوغرافیه بخط المؤلّف رحمه اللّه تعالی و إیانا) و الرابع و المائه، و الخامس و المائه، و السادس و المائه، و السابع و المائه.

و یلحق بکتاب بحار الأنوار ثلاثه: اجزاء کفهرس عام لکتاب بحار الأنوار باسم هدایه الأخیار الی فهرس بحار الأنوار لمؤلّفه فضیله العلامه الحاجّ السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ الأصبهانیّ و الاجزاء هی:

الثامن و المائه، و التاسع و المائه، و العاشر بعد المائه.

ص: 14

**[ترجمه]المجلد الأول: و هو کتاب العلم یطابق الجزء الأوّل، و الثّانی

المجلد الثانی: کتاب التوحید یطابق الجزء الثّالث، و الرّابع

المجلد الثالث: کتاب المعاد، یطابق الجزء الخامس، و السّادس، و السّابع، و الثّامن.

المجلد الرابع: کتاب الاحتجاجات، یطابق الجزء التّاسع، و العاشر.

المجلد الخامس: کتاب النبوّه، یطابق الجزء الحادی عشر، و الثّانی عشر، و الثّالث عشر، و الرّابع عشر

المجلد السادس: کتاب تاریخ نبیّنا صلّی اللّه علیه و آله، یطابق الجزء الخامس عشر، و السّادس عشر، و السّابع عشر، و الثّامن عشر، و التّاسع عشر، و الجزء العشرین، و الحادی و العشرین، و الثّانی و العشرین.

المجلد السابع: کتاب الإمامه، یطابق الجزء الثّالث و العشرین، و الرّابع و العشرین، و الخامس و العشرین، و السّادس و العشرین، و السّابع و العشرین.

ص: 11

المجلد الثامن: و هو کتاب الفتن، یطابق الجزء: الثامن و العشرون، و التاسع و العشرون، و الثلاثون، و الحادی و الثلاثون، و الثانی و الثلاثون، و الثالث و الثلاثون، و الرّابع و الثلاثون.

المجلد التاسع: کتاب تاریخ أمیر المؤمنین علیه السّلام، یطابق الجزء: الخامس و الثلاثون و السادس و الثلاثون، و السابع و الثلاثون، و الثامن و الثلاثون، و التاسع و الثلاثون، و الأربعون، و الحادی و الأربعون، و الثانی و الأربعون.

المجلد العاشر: کتاب تاریخ فاطمه و الحسن و الحسین علیهم السّلام، یطابق الجزء:

الثالث و الأربعون، و الرّابع و الأربعون، و الخامس و الأربعون.

المجلد الحادی عشر: کتاب تاریخ علیّ بن الحسین: و محمّد بن علیّ الباقر و جعفر بن محمّد الصّادق، و موسی بن جعفر الکاظم علیهم السّلام، یطابق الجزء:

السّادس و الأربعون، و السّابع و الأربعون، و الثامن و الأربعون.

المجلد الثانی عشر: کتاب تاریخ علیّ بن موسی الرّضا، و محمّد بن علیّ الجواد، و علیّ بن محمّد الهادی، و الحسن بن علیّ العسکریّ علیهم السّلام، یطابق الجزء: التّاسع و الأربعون، و الخمسون.

المجلد الثالث عشر: کتاب الغیبه، أحوال الحجه المنتظر عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف یطابق الجزء: الحادی و الخمسون، و الثّانی و الخمسون، و الثّالث و الخمسون.

المجلد الرابع عشر: کتاب السّماء و العالم، یطابق الجزء: الرابع و الخمسون، و الخامس و الخمسون، و السادس و الخمسون، و السابع و الخمسون، و الثامن و الخمسون، و التاسع و الخمسون، و الستون، و الحادی و الستون، و الثانی و الستون، و الثالث و الستون.

ص: 12

المجلد الخامس عشر: کتاب الإیمان و الکفر و مکارم الأخلاق، یطابق الجزء:

الرابع و الستّون، و الخامس و الستّون، و السادس و الستون، و السابع و الستون، و الثامن و الستون، و التاسع و الستون، و السبعون.

المجلد السادس عشر: کتاب جوامع الحقوق، الآداب و السنن، و الأوامر و النّواهی، و الکبائر، و المعاصی: و أبواب الحدود، یطابق الجزء: الحادی و السبعون، و الثانی و السبعون، و الثالث و السبعون.

المجلد السابع عشر: کتاب الروضه، و فیه المواعظ، و الحکم و الخطب، یطابق الجزء: الرابع و السبعون، و الخامس و السبعون، و السادس و السبعون.

المجلد الثامن عشر: کتاب الطهاره و الصلاه، یطابق الجزء: السابع و السبعون، و الثامن و السبعون، و التاسع و السبعون، و الثمانون، و الحادی و الثمانون، و الثانی و الثمانون، و الثالث و الثمانون، و الرابع و الثمانون، و الخامس و الثمانون، و السادس و الثمانون، و السابع و الثمانون، و الثامن و الثمانون.

المجلد التاسع عشر: کتاب القرآن و الدّعاء، یطابق الجزء: التاسع و الثمانون، و التسعون، و الحادی و التسعون، و الثانی و التسعون.

المجلد العشرون: کتاب الزکاه و الصدقه و الخمس و الصوم و الاعتکاف و أعمال السنه، یطابق الجزء: الثالث و التسعون، و الرابع و التسعون، و الخامس و التسعون.

المجلد الحادی و العشرون: کتاب الحجّ و العمره و شطر من أحوال المدینه و الجهاد و ما یتعلق به، یطابق الجزء: السادس

ص: 13

و التسعون، و ثلث: السابع و التسعون.

المجلد الثانی و العشرون: کتاب المزار، یطابق الجزء: بقیه: السابع و التسعون، و الثامن و التسعون، و التاسع و التسعون.

المجلد الثالث و العشرون: کتاب العقود و الایقاعات، یطابق الجزء: المائه و بعض الحادی و المائه.

المجلد الرابع و العشرون: کتاب الأحکام، یطابق الجزء، بقیه: الحادی و المائه.

المجلد الخامس و العشرون: و السادس و العشرون: کتاب الاجازات، یطابق الجزء الثانی و المائه (و هو کتاب: فیض القدسی، فی ترجمه العلّامه المجلسی قدّس سرّه) و الثالث و المائه (و هو الاساس الأول لتألیف بحار الأنوار، و هو صوره فتوغرافیه بخط المؤلّف رحمه اللّه تعالی و إیانا) و الرابع و المائه، و الخامس و المائه، و السادس و المائه، و السابع و المائه.

و یلحق بکتاب بحار الأنوار ثلاثه: اجزاء کفهرس عام لکتاب بحار الأنوار باسم هدایه الأخیار الی فهرس بحار الأنوار لمؤلّفه فضیله العلامه الحاجّ السیّد هدایه اللّه المسترحمیّ الأصبهانیّ و الاجزاء هی:

الثامن و المائه، و التاسع و المائه، و العاشر بعد المائه.

ص: 14

**[ترجمه]

[فی تراجم مؤلّفی مصادر الکتاب]

اشاره

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم کلمه الناشر

تصدیر: فی البحار، و ما فیه، و تعریفه 1

**[ترجمه]بسم اللّه الرّحمن الرّحیم کلمه الناشر

تصدیر: فی البحار، و ما فیه، و تعریفه 1

**[ترجمه]

المقدّمه الأولی: فی ترجمه المؤلّف، العلّامه المجلسی (ره) و الثناء علیه، و أقوال العلماء فی حقّه 4

مؤلّفاته و مصنّفاته بالعربیه، و ما فی مجلدات البحار 8

مؤلّفاته بالفارسیه 13

فی ترجمه مجلّدات من البحار 15

مختصرات من البحار 16

مستدرکات البحار 17

ترجمه کتبه 17

أساتذته و مشایخه 19

تلامذته و من روی عنه 23

ولادته و وفاته و مدفنه 29

والده: المجلسی الاوّل رحمه اللّه 30

من روی عنهم 32

العنوان الصفحه

تآلیفه و وفاته و قبره 33

أولاده 34

**[ترجمه]مؤلّفاته و مصنّفاته بالعربیه، و ما فی مجلدات البحار 8

مؤلّفاته بالفارسیه 13

فی ترجمه مجلّدات من البحار 15

مختصرات من البحار 16

مستدرکات البحار 17

ترجمه کتبه 17

أساتذته و مشایخه 19

تلامذته و من روی عنه 23

ولادته و وفاته و مدفنه 29

والده: المجلسی الاوّل رحمه اللّه 30

من روی عنهم 32

العنوان الصفحه

تآلیفه و وفاته و قبره 33

أولاده 34

**[ترجمه]

المقدّمه الثانیه فی تراجم مؤلّفی مصادر الکتاب

اشاره

بقلم الأستاد: الشیخ عبد الرحیم الربانی الشیرازی دام فضله

**[ترجمه]بقلم الأستاد: الشیخ عبد الرحیم الربانی الشیرازی دام فضله

**[ترجمه]

الصدوق و الثناء علیه رحمه اللّه

35

رحلات الصدوق إلی الأمصار و البلدان لاکتساب الفضائل و سماع الأحادیث عن المشایخ العظام 36

مشایخ الصدوق و أساتذته 37

تلامذه الصدوق و الرواه عنه 39

الصدوق و آثاره الثمینه و مؤلّفاته القیمه 40

الصدوق و مرجعیّته فی الفتیا 41

ولاده الصدوق و وفاته و مدفنه 42

**[ترجمه]35

رحلات الصدوق إلی الأمصار و البلدان لاکتساب الفضائل و سماع الأحادیث عن المشایخ العظام 36

مشایخ الصدوق و أساتذته 37

تلامذه الصدوق و الرواه عنه 39

الصدوق و آثاره الثمینه و مؤلّفاته القیمه 40

الصدوق و مرجعیّته فی الفتیا 41

ولاده الصدوق و وفاته و مدفنه 42

**[ترجمه]

ابن بابویه (والد الصدوق) رحمه اللّه

42

ابن بابویه و أساتذته و مشایخه 43

تلامذه ابن بابویه و من روی عنه، و بیته العلمیّه 46

مؤلّفات ابن بابویه 49

مولده و وفاته و مدفنه 51

**[ترجمه]42

ابن بابویه و أساتذته و مشایخه 43

تلامذه ابن بابویه و من روی عنه، و بیته العلمیّه 46

مؤلّفات ابن بابویه 49

مولده و وفاته و مدفنه 51

**[ترجمه]

أبو العباس الحمیری رحمه اللّه

51

مشایخه 52

الراوون عنه 53

**[ترجمه]51

مشایخه 52

الراوون عنه 53

**[ترجمه]

أبو جعفر الحمیری رحمه اللّه

54

الراوون عنه 55

**[ترجمه]54

الراوون عنه 55

**[ترجمه]

الصفار رحمه اللّه

56

ص: 2

مؤلّفاته و مشایخه و من روی عنهم 56

الراوون عنه، و وفاته 58

**[ترجمه]56

ص: 2

مؤلّفاته و مشایخه و من روی عنهم 56

الراوون عنه، و وفاته 58

**[ترجمه]

الشیخ الطوسیّ رحمه اللّه

الطوسیّ و الثناء علیه 58

مؤلّفاته الثمینه القیمه 61

مشایخه و أساتذته 63

تلامذته و من روی عنه 67

مولده و نشؤه و وفاته 69

**[ترجمه]الطوسیّ و الثناء علیه 58

مؤلّفاته الثمینه القیمه 61

مشایخه و أساتذته 63

تلامذته و من روی عنه 67

مولده و نشؤه و وفاته 69

**[ترجمه]

المفید رحمه اللّه

تسمیته بهذا اللقب، و ثقافته، و الثناء علیه 71

أساتذته و مشایخه 74

تلامذته و الراوون عنه 78

آثاره و مآثره 79

ولادته و وفاته و مدفنه 80

**[ترجمه]تسمیته بهذا اللقب، و ثقافته، و الثناء علیه 71

أساتذته و مشایخه 74

تلامذته و الراوون عنه 78

آثاره و مآثره 79

ولادته و وفاته و مدفنه 80

**[ترجمه]

ابن الشیخ الطوسیّ رحمه اللّه

الثناء علیه، و من روی عنه 81

**[ترجمه]الثناء علیه، و من روی عنه 81

**[ترجمه]

ابن قولویه رحمه اللّه

وثاقته 84

مؤلّفاته و مشایخه 85

تلامذته و الراوون عنه 88

وفاته 89

**[ترجمه]وثاقته 84

مؤلّفاته و مشایخه 85

تلامذته و الراوون عنه 88

وفاته 89

**[ترجمه]

البرقی رحمه اللّه

اسمه، و أصله و توثیقه 90

ص: 3

أبوه، و مؤلّفاته الثمینه 91

مشایخه 92

الراوون عنه، و وفاته 94

**[ترجمه]اسمه، و أصله و توثیقه 90

ص: 3

أبوه، و مؤلّفاته الثمینه 91

مشایخه 92

الراوون عنه، و وفاته 94

**[ترجمه]

علی بن إبراهیم القمّیّ رحمه اللّه

جلاله شأنه و وثاقته و مؤلّفاته و مشایخه 95

رواته 96

وفاته 97

محمّد بن علیّ بن إبراهیم بن هاشم رحمه اللّه 97

**[ترجمه]جلاله شأنه و وثاقته و مؤلّفاته و مشایخه 95

رواته 96

وفاته 97

محمّد بن علیّ بن إبراهیم بن هاشم رحمه اللّه 97

**[ترجمه]

العیّاشیّ رحمه اللّه

الثناء علیه و أصله 97

فی أنّه کان فی أوّل الأمر عامیّ المذهب ثمّ تبصّر 98

کتبه و مشایخه 99

تلامذته 100

**[ترجمه]الثناء علیه و أصله 97

فی أنّه کان فی أوّل الأمر عامیّ المذهب ثمّ تبصّر 98

کتبه و مشایخه 99

تلامذته 100

**[ترجمه]

الامام العسکریّ علیه السلام

التفسیر المنسوب إلیه علیه السّلام و اعتباره 100

**[ترجمه]التفسیر المنسوب إلیه علیه السّلام و اعتباره 100

**[ترجمه]

أبو علیّ الفتال رحمه اللّه

الثناء علیه و کونه ثقه 101

مؤلّفاته 102

وفاته 103

**[ترجمه]الثناء علیه و کونه ثقه 101

مؤلّفاته 102

وفاته 103

**[ترجمه]

أمین الإسلام الشیخ أبو علیّ الطبرسیّ رحمه اللّه

الطبرسیّ و مشایخه 103

تلامذته و رواته و مؤلّفاته 104

وفاته، و فی أنّه رحمه اللّه مات مسموما بسبزوار 105

ص: 4

**[ترجمه]الطبرسیّ و مشایخه 103

تلامذته و رواته و مؤلّفاته 104

وفاته، و فی أنّه رحمه اللّه مات مسموما بسبزوار 105

ص: 4

**[ترجمه]

أبو نصر ابن الطبرسیّ رحمه اللّه

فی أنّه کان فاضلا محدثا و له کتاب: مکارم الأخلاق 105

**[ترجمه]فی أنّه کان فاضلا محدثا و له کتاب: مکارم الأخلاق 105

**[ترجمه]

سبط الطبرسیّ رحمه اللّه

فی فضله و جلاله شأنه 106

**[ترجمه]فی فضله و جلاله شأنه 106

**[ترجمه]

أبو منصور الطبرسیّ رحمه اللّه

الثناء علیه و مؤلّفاته 107

**[ترجمه]الثناء علیه و مؤلّفاته 107

**[ترجمه]

ابن شهرآشوب رحمه اللّه علیه

الثناء علیه من الخاصّه و العامّه 108

اقوال العامّه فی حقّه 109

أبوه و جدّه و مؤلّفاته 110

مشایخه العظام 111

تلامذته و وفاته 112

**[ترجمه]الثناء علیه من الخاصّه و العامّه 108

اقوال العامّه فی حقّه 109

أبوه و جدّه و مؤلّفاته 110

مشایخه العظام 111

تلامذته و وفاته 112

**[ترجمه]

الاربلی رحمه اللّه

کان من أکابر محدّثی الشیعه 112

مشایخ روایته و الرواه عنه 113

مؤلّفاته 114

وفاته 115

**[ترجمه]کان من أکابر محدّثی الشیعه 112

مشایخ روایته و الرواه عنه 113

مؤلّفاته 114

وفاته 115

**[ترجمه]

ابن شعبه رحمه اللّه

فی جلالته و توثیق کتابه و الراوون عنه 115

**[ترجمه]فی جلالته و توثیق کتابه و الراوون عنه 115

**[ترجمه]

ابن البطریق رحمه اللّه

فضله و کتبه و مشایخه و الراوون عنه و وفاته 116

**[ترجمه]فضله و کتبه و مشایخه و الراوون عنه و وفاته 116

**[ترجمه]

الخزاز القمّیّ رحمه اللّه

جلالته و کتبه و مشایخه 117

ص: 5

**[ترجمه]جلالته و کتبه و مشایخه 117

ص: 5

**[ترجمه]

ورام بن أبی فراس رحمه اللّه علیه

نسبه و جلالته و کتبه 117

**[ترجمه]نسبه و جلالته و کتبه 117

**[ترجمه]

الحافظ البرسی رحمه اللّه

فی أنّه کان ماهرا فی أکثر العلوم، و کتبه 118

**[ترجمه]فی أنّه کان ماهرا فی أکثر العلوم، و کتبه 118

**[ترجمه]

الشهید الأول رحمه اللّه تعالی

فی أنّه أوّل من اشتهر من العلماء بهذا اللقب 119

تجلیل العلماء عنه، و آثاره العلمیه و مآثره الخالده 120

أشعاره و أساتذته و مشایخه 122

تلامذته و من یروی عنه و مولده الشریف و مقتله 123

**[ترجمه]فی أنّه أوّل من اشتهر من العلماء بهذا اللقب 119

تجلیل العلماء عنه، و آثاره العلمیه و مآثره الخالده 120

أشعاره و أساتذته و مشایخه 122

تلامذته و من یروی عنه و مولده الشریف و مقتله 123

**[ترجمه]

علم الهدی رحمه اللّه تعالی

فی جلاله شأنه 123

اقوال العلماء رحمهم اللّه فی حقّه 124

تآلیفه و تصانیفه الثمینه القیمه 126

مشایخه و من یروی عنه 127

تلامذته و الراوون عنه 128

مآثره و زعامته و ثروته و عرقه للدین ببذل ماله 130

ولادته و وفاته 131

**[ترجمه]فی جلاله شأنه 123

اقوال العلماء رحمهم اللّه فی حقّه 124

تآلیفه و تصانیفه الثمینه القیمه 126

مشایخه و من یروی عنه 127

تلامذته و الراوون عنه 128

مآثره و زعامته و ثروته و عرقه للدین ببذل ماله 130

ولادته و وفاته 131

**[ترجمه]

الشریف الرضی رحمه اللّه تعالی

نسبه الشریف و ما قیل فی حقّه و أنّه شاعر 132

فی جلاله قدره و عظم شأنه 133

تألیفاته و آثاره الثمینه و أساتذته و مشایخه 134

تلامذته و الرواه عنه 135

ولادته و وفاته 136

ص: 6

**[ترجمه]نسبه الشریف و ما قیل فی حقّه و أنّه شاعر 132

فی جلاله قدره و عظم شأنه 133

تألیفاته و آثاره الثمینه و أساتذته و مشایخه 134

تلامذته و الرواه عنه 135

ولادته و وفاته 136

ص: 6

**[ترجمه]

ابنا بسطام علیهما الرحمه

فی أنهما کانا من أکابر علماء الإمامیّه و کتابهما فی الطبّ 137

**[ترجمه]فی أنهما کانا من أکابر علماء الإمامیّه و کتابهما فی الطبّ 137

**[ترجمه]

علی بن الإمام جعفر الصادق علیه السلام

فی أنّه کان جلیل القدر 137

مؤلّفاته و رواته 138

وفاته و مدفنه، و فی بلده قم المشرفه قبه عالیه منسوب إلیه 139

**[ترجمه]فی أنّه کان جلیل القدر 137

مؤلّفاته و رواته 138

وفاته و مدفنه، و فی بلده قم المشرفه قبه عالیه منسوب إلیه 139

**[ترجمه]

قطب الدین الراوندیّ رحمه اللّه

فی جلاله قدره و تبحّره فی العلوم 139

تآلیفه القیّمه و مشایخه العظام و الرواه عنه 140

تلامذته و من روی عنه 141

وفاته، و قبره فی الصحن الکبیر من حضره فاطمه المعصومه علیها السّلام بقم 142

**[ترجمه]فی جلاله قدره و تبحّره فی العلوم 139

تآلیفه القیّمه و مشایخه العظام و الرواه عنه 140

تلامذته و من روی عنه 141

وفاته، و قبره فی الصحن الکبیر من حضره فاطمه المعصومه علیها السّلام بقم 142

**[ترجمه]

ضیاء الدین الراوندیّ رحمه اللّه

فی أنّه کان من أجله السادات و علامه زمانه و أعاظم مشایخ الاجازات، و سرد مؤلّفاته الثمینه 142

مشایخه و تلامذته، و وفاته 143

**[ترجمه]فی أنّه کان من أجله السادات و علامه زمانه و أعاظم مشایخ الاجازات، و سرد مؤلّفاته الثمینه 142

مشایخه و تلامذته، و وفاته 143

**[ترجمه]

ابن طاوس رحمه اللّه

نسبه الشریف من الأب و الأم 143

الثناء علیه من العلماء 144

مؤلّفاته الثمینه القیّمه 145

ولادته و وفاته، و خلفه الصالح 146

**[ترجمه]نسبه الشریف من الأب و الأم 143

الثناء علیه من العلماء 144

مؤلّفاته الثمینه القیّمه 145

ولادته و وفاته، و خلفه الصالح 146

**[ترجمه]

جمال الدین بن طاوس رحمه اللّه

جلاله شأنه و تألیفاته 147

فی من روی عنهم و الراوون عنه و وفاته و قبره 148

ص: 7

**[ترجمه]جلاله شأنه و تألیفاته 147

فی من روی عنهم و الراوون عنه و وفاته و قبره 148

ص: 7

**[ترجمه]

ولده: غیاث الدین رحمه اللّه

فی مناقبه و فضله و ذکائه و حافظته و ولادته و وفاته 148

کتبه و أساتذته و مشایخه 149

**[ترجمه]فی مناقبه و فضله و ذکائه و حافظته و ولادته و وفاته 148

کتبه و أساتذته و مشایخه 149

**[ترجمه]

شرف الدین الحسینی الاسترآبادی

جلاله قدره و کتبه 149

**[ترجمه]جلاله قدره و کتبه 149

**[ترجمه]

ابن أبی جمهور الاحساوی

فیما قیل فی حقّه و مؤلّفاته 150

**[ترجمه]فیما قیل فی حقّه و مؤلّفاته 150

**[ترجمه]

النعمانیّ رحمه اللّه

فی أنّه عظیم القدر و شریف المنزله و سرد کتبه و من روی عنهم. 152

**[ترجمه]فی أنّه عظیم القدر و شریف المنزله و سرد کتبه و من روی عنهم. 152

**[ترجمه]

سعد بن عبد اللّه رحمه اللّه

الثناء علیه 153

تآلیفه و مشایخه و تلامذته و وفاته 154

**[ترجمه]الثناء علیه 153

تآلیفه و مشایخه و تلامذته و وفاته 154

**[ترجمه]

سلیم بن قیس رحمه اللّه

سلیم (1) بن قیس رحمه اللّه

فی ان کتابه أوّل کتاب ظهر للشیعه، و الثناء علیه 155

کتابه، و هو أصل من أصول الشیعه، و أقدم کتاب صنف فی الإسلام، و هذا ممّا أنعم اللّه تعالی علی الطائفه الإمامیّه (و فی ذیل هذا الکتاب بیان شریف لطیف دقیق فی الموضوع) 156

قول الإمام الصّادق علیه السّلام فی حقّ کتاب سلیم 157

**[ترجمه]سلیم - 1. بالتصغیر. - بن قیس رحمه اللّه

فی ان کتابه أوّل کتاب ظهر للشیعه، و الثناء علیه 155

کتابه، و هو أصل من أصول الشیعه، و أقدم کتاب صنف فی الإسلام، و هذا ممّا أنعم اللّه تعالی علی الطائفه الإمامیّه (و فی ذیل هذا الکتاب بیان شریف لطیف دقیق فی الموضوع) 156

قول الإمام الصّادق علیه السّلام فی حقّ کتاب سلیم 157

**[ترجمه]

الصهرشتی رحمه اللّه

توثیقه و مشایخه و من یروی عنهم 159

فی کتبه 160

ص: 8


1- 1. بالتصغیر.

**[ترجمه]توثیقه و مشایخه و من یروی عنهم 159

فی کتبه 160

ص: 8

**[ترجمه]

البیاضی رحمه اللّه

کتبه و رسائله 160

**[ترجمه]کتبه و رسائله 160

**[ترجمه]

عز الدین الحلی رحمه اللّه

الثناء علیه 161

فیمن یروی عنه و الراوون عنه و کتبه 162

**[ترجمه]الثناء علیه 161

فیمن یروی عنه و الراوون عنه و کتبه 162

**[ترجمه]

الحلی رحمه اللّه علیه

الثناء علیه 162

اقوال العلماء فی حقّه 163

مشایخه، و رواته، و مؤلّفاته، و مولده، و مدفنه 164

**[ترجمه]الثناء علیه 162

اقوال العلماء فی حقّه 163

مشایخه، و رواته، و مؤلّفاته، و مولده، و مدفنه 164

**[ترجمه]

الدیلمیّ رحمه اللّه علیه

الثناء علیه، و مؤلّفاته 165

**[ترجمه]الثناء علیه، و مؤلّفاته 165

**[ترجمه]

النجاشیّ رحمه اللّه

جلاله قدره و تبحّره فی تراجم الرجال 166

الثناء علیه 167

مؤلّفاته و مشایخه و الراوون عنه 168

فیمن یروی عنه 171

مولده و وفاته 172

**[ترجمه]جلاله قدره و تبحّره فی تراجم الرجال 166

الثناء علیه 167

مؤلّفاته و مشایخه و الراوون عنه 168

فیمن یروی عنه 171

مولده و وفاته 172

**[ترجمه]

الکشّیّ رحمه اللّه

الثناء علیه و ما قیل فیه، و مؤلّفاته 172

مشایخه 173

الراوون عنه 176

**[ترجمه]الثناء علیه و ما قیل فیه، و مؤلّفاته 172

مشایخه 173

الراوون عنه 176

**[ترجمه]

الطبریّ رحمه اللّه علیه

الثناء علیه 177

مؤلّفاته، و أساتذته و مشایخه فی الروایه 178

ص: 9

تلامذته و من روی عنه 180

**[ترجمه]الثناء علیه 177

مؤلّفاته، و أساتذته و مشایخه فی الروایه 178

ص: 9

تلامذته و من روی عنه 180

**[ترجمه]

الأهوازی علیه الرحمه

فی أنّه کان من أفاخم المصنفین 182

مؤلّفاته الثمینه القیّمه 183

مشایخه و من روی عنهم 184

الراوون عنه و مولده و مدفنه 185

**[ترجمه]فی أنّه کان من أفاخم المصنفین 182

مؤلّفاته الثمینه القیّمه 183

مشایخه و من روی عنهم 184

الراوون عنه و مولده و مدفنه 185

**[ترجمه]

الآمدی رحمه اللّه

فی أنّه عالم محدّث امامیّ شیعیّ، و کتابه 186

**[ترجمه]فی أنّه عالم محدّث امامیّ شیعیّ، و کتابه 186

**[ترجمه]

الکفعمیّ رحمه اللّه

نسبه و الثناء علیه 186

مؤلّفاته الثمینه القیّمه 187

مشایخه و من یروی عنهم، و مولده و وفاته و نموذج من أشعاره 188

**[ترجمه]نسبه و الثناء علیه 186

مؤلّفاته الثمینه القیّمه 187

مشایخه و من یروی عنهم، و مولده و وفاته و نموذج من أشعاره 188

**[ترجمه]

بهاء الدین النیلی رحمه اللّه

نسبه الشریف 189

مؤلّفاته 190

مشایخه و الراوون عنه 192

**[ترجمه]نسبه الشریف 189

مؤلّفاته 190

مشایخه و الراوون عنه 192

**[ترجمه]

ابن همام رحمه اللّه

فی أنّه ولد بدعاء الإمام العسکریّ علیه السّلام و جلاله شأنه 193

مؤلّفاته 194

النظر فی کتاب التمحیص 195

روایته من مشایخ الفقه و الحدیث 196

الراوون عنه 198

ولادته، و وفاته 199

ص: 10

**[ترجمه]فی أنّه ولد بدعاء الإمام العسکریّ علیه السّلام و جلاله شأنه 193

مؤلّفاته 194

النظر فی کتاب التمحیص 195

روایته من مشایخ الفقه و الحدیث 196

الراوون عنه 198

ولادته، و وفاته 199

ص: 10

**[ترجمه]

ابن فهد الحلی رحمه اللّه

الثناء علیه و الأقوال فی حقّه 199

فی کمالاته و منامه الّتی رأی فیه أمیر المؤمنین علیه السّلام و السیّد المرتضی- ره- و أمره السیّد بتألیف کتاب: تحریر المسائل 200

مؤلّفاته الشریفه الثمینه القیّمه 201

أساتذته و من روی عنهم و تلامذته و من روی عنه 202

تولده و وفاته 203

**[ترجمه]الثناء علیه و الأقوال فی حقّه 199

فی کمالاته و منامه الّتی رأی فیه أمیر المؤمنین علیه السّلام و السیّد المرتضی- ره- و أمره السیّد بتألیف کتاب: تحریر المسائل 200

مؤلّفاته الشریفه الثمینه القیّمه 201

أساتذته و من روی عنهم و تلامذته و من روی عنه 202

تولده و وفاته 203

**[ترجمه]

العلّامه الحلّیّ رحمه اللّه علیه

جلاله شأنه و عظم قدره 203

تألیفاته الثمینه القیّمه الممتعه 207

نصرته للمذهب فی یوم المناظره عند السلطان خدابنده 209

الدلیل علی جواز الصلاه علی غیر الأنبیاء 210

مشایخه العظام 211

مشایخه من علماء السنه 212

تلامذته و الراوون عنه 213

فائده أصولیّه فی استصحاب الطهاره، و جوابه باعتراض المعترض 214

نماذج من أشعاره 215

مولده و وفاته و مدفنه 216

**[ترجمه]جلاله شأنه و عظم قدره 203

تألیفاته الثمینه القیّمه الممتعه 207

نصرته للمذهب فی یوم المناظره عند السلطان خدابنده 209

الدلیل علی جواز الصلاه علی غیر الأنبیاء 210

مشایخه العظام 211

مشایخه من علماء السنه 212

تلامذته و الراوون عنه 213

فائده أصولیّه فی استصحاب الطهاره، و جوابه باعتراض المعترض 214

نماذج من أشعاره 215

مولده و وفاته و مدفنه 216

**[ترجمه]

سدید الدین (أب العلامه) رحمه اللّه

جلالته و الثناء علیه 217

سدید الدین و هلاکوخان و خبر من أخبار مغیبات أمیر المؤمنین علیه السّلام و سلامه أهل الکوفه و الحلّه و المشهدین الشریفین من القتل 218

أساتذته و تلامذته 219

ص: 11

**[ترجمه]جلالته و الثناء علیه 217

سدید الدین و هلاکوخان و خبر من أخبار مغیبات أمیر المؤمنین علیه السّلام و سلامه أهل الکوفه و الحلّه و المشهدین الشریفین من القتل 218

أساتذته و تلامذته 219

ص: 11

**[ترجمه]

رضیّ الدین (أخ العلّامه الحلّیّ) رحمه اللّه

الثناء علیه، و کتابه، و من یروی عنه 221

**[ترجمه]الثناء علیه، و کتابه، و من یروی عنه 221

**[ترجمه]

فخر المحققین (ابن العلامه) رحمه اللّه

ثناء العلماء علیه و فی مقدّمهم أبوه: العلامه 222

مؤلّفاته، و أساتذته، و تلامذته 225

مولده و وفاته رحمه اللّه 227

تنبیه: فی مؤلّف کتاب: الاستغاثه فی بدع الثلاثه 227

فهرس الاعلام 228

رموز الکتب الّتی نقل عنها العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی البحار، و خاتمه المقدّمه 230

تصویر العلّامه المجلسی رحمه اللّه 233

***

ص: 12

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

**[ترجمه]ثناء العلماء علیه و فی مقدّمهم أبوه: العلامه 222

مؤلّفاته، و أساتذته، و تلامذته 225

مولده و وفاته رحمه اللّه 227

تنبیه: فی مؤلّف کتاب: الاستغاثه فی بدع الثلاثه 227

فهرس الاعلام 228

رموز الکتب الّتی نقل عنها العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی البحار، و خاتمه المقدّمه 230

تصویر العلّامه المجلسی رحمه اللّه 233

***

ص: 12

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم

**[ترجمه]

فهرس الجزء الأول

خطبه الکتاب

العنوان الصفحه

المجلد الأول من البحار 1

علّه تألیف البحار و مقدّمته 2

استدعاء المؤلّف من المؤمنین 5

علّه تسمیه الکتاب ببحار الأنوار 5

الفصل الأوّل: الکتب المأخوذ منها فی البحار 6

الفصل الثانی: فی بیان الوثوق علی الکتب المذکوره و اختلافها فی ذلک 26

الفصل الثالث: فی بیان رموز الکتاب 46

الفصل الرابع: فی تلخیص الأسانید 48

فی المفردات المشترکه (الألقاب و الکنی و أسامی الرواه) 57

الفصل الخامس: بعض المطالب المذکوره فی مفتتح المصادر 62

فهرس البحار حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه و هو مشتمل علی خمسه و عشرین مجلّدا (1) 79

ص: 13


1- 1. و 110 مجلد حسب تجزئه الناشرین: الآخوندی و الکتابچی.

**[ترجمه]العنوان الصفحه

المجلد الأول من البحار 1

علّه تألیف البحار و مقدّمته 2

استدعاء المؤلّف من المؤمنین 5

علّه تسمیه الکتاب ببحار الأنوار 5

الفصل الأوّل: الکتب المأخوذ منها فی البحار 6

الفصل الثانی: فی بیان الوثوق علی الکتب المذکوره و اختلافها فی ذلک 26

الفصل الثالث: فی بیان رموز الکتاب 46

الفصل الرابع: فی تلخیص الأسانید 48

فی المفردات المشترکه (الألقاب و الکنی و أسامی الرواه) 57

الفصل الخامس: بعض المطالب المذکوره فی مفتتح المصادر 62

فهرس البحار حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه و هو مشتمل علی خمسه و عشرین مجلّدا - 1. و 110 مجلد حسب تجزئه الناشرین: الآخوندی و الکتابچی. - 79

ص: 13

**[ترجمه]

کتاب العقل و العلم و الجهل

[أبواب العقل]

الباب الأوّل: [فی فضل العقل و ذمّ الجهل، و الآیات فیه، و فیه: 53- حدیثا]

العنوان الصفحه

فضل العقل و ذمّ الجهل، و الآیات فیه، و فیه: 53- حدیثا 81

فی جمال الرجال و عقول النساء 82

خمس من لم یکن فیه لم یکن فیه کثیر مستمتع: الدّین، و العقل، و الحیاء، و حسن الخلق، و حسن الأدب 83

معنی حسن الأدب 83

قصه عابد من بنی إسرائیل و قله عقله، و قوله: لو کان لربنا حمار لرعیناه 84

فی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما کلم العباد بکنه عقله قط 85

فی أنّ آدم علیه السّلام اختار العقل بعد أن عرض علیه العقل و الحیاء و الدین- من اللّه عزّ و جلّ 86

وصایه علیّ علیه السّلام إلی الحسن علیه السّلام، و فیها تقسیم الساعات 88

ما خلق أبغض من الأحمق 89

فی دعامه الإنسان، و عقله و سرعه فهمه و ابطائه و الشیخ الجاهل 90

فی أنّ موسی علیه السّلام مرّ علی رجل من بنی إسرائیل یطوّل سجوده و سکوته- و قال: لو کان لربّی حمار 91

فی جهل بنی آدم 93

فی صدر العاقل، و أساس الدین، و حبّ المؤمن 94

ص: 14

**[ترجمه]العنوان الصفحه

فضل العقل و ذمّ الجهل، و الآیات فیه، و فیه: 53- حدیثا 81

فی جمال الرجال و عقول النساء 82

خمس من لم یکن فیه لم یکن فیه کثیر مستمتع: الدّین، و العقل، و الحیاء، و حسن الخلق، و حسن الأدب 83

معنی حسن الأدب 83

قصه عابد من بنی إسرائیل و قله عقله، و قوله: لو کان لربنا حمار لرعیناه 84

فی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ما کلم العباد بکنه عقله قط 85

فی أنّ آدم علیه السّلام اختار العقل بعد أن عرض علیه العقل و الحیاء و الدین- من اللّه عزّ و جلّ 86

وصایه علیّ علیه السّلام إلی الحسن علیه السّلام، و فیها تقسیم الساعات 88

ما خلق أبغض من الأحمق 89

فی دعامه الإنسان، و عقله و سرعه فهمه و ابطائه و الشیخ الجاهل 90

فی أنّ موسی علیه السّلام مرّ علی رجل من بنی إسرائیل یطوّل سجوده و سکوته- و قال: لو کان لربّی حمار 91

فی جهل بنی آدم 93

فی صدر العاقل، و أساس الدین، و حبّ المؤمن 94

ص: 14

**[ترجمه]

الباب الثانی حقیقه العقل و کیفیته و بدو خلقه، و اقباله و ادباره، و فیه: 14- حدیثا

96

النطفه و عجینه بالعقل 97

فی أنّ العقل ملک له رءوس بعدد الخلائق، و بسط الکلام فی ماهیه العقل 99

**[ترجمه]96

النطفه و عجینه بالعقل 97

فی أنّ العقل ملک له رءوس بعدد الخلائق، و بسط الکلام فی ماهیه العقل 99

**[ترجمه]

الباب الثالث احتجاج اللّه تعالی علی الناس بالعقل و أنه یحاسبهم علی قدر عقولهم، و فیه: 5- أحادیث

105

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنا معاشر الأنبیاء نکلم الناس علی قدر عقولهم 106

**[ترجمه]105

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنا معاشر الأنبیاء نکلم الناس علی قدر عقولهم 106

**[ترجمه]

الباب الرابع علامات العقل و جنوده، و فیه: 52- حدیثا

106

فی أنّ المؤمن لا یکون عاقلا حتّی تجتمع فیه عشر خصال 108

جنود العقل و الجهل 109

بیان و تحقیق فی الجنود 112

العقل و هو ما عبد به الرحمن، و فیه النکراء و معناه 116

العقل و ما هو و کیف هو؟ و ما یتشعب منه 117

فی أعلام الجاهل، و علامه الإسلام، و الایمان 119

علامه: العلم، و العمل، و المؤمن، و الصابر، و التائب، و الشاکر، و الخاشع، و الصالح، و الناصح، و الموقن 120

علامه: المخلص، و الزاهد، و البارّ، و التقی، و الظالم 121

ص: 15

علامه: المرائی، و المنافق، و الحاسد، و المسرف، و الغافل، و الکسلان و الکذاب، و الفاسق، و الجائر 122

جواب وساوس الشیطان، و عجب الأشیاء 123

بیان شریف فی شرح الحدیث 124

فی صفه العاقل 129

العاقل من کان یقسم ساعات نهاره باربع ساعات: ساعه یناجی فیها ربّه، و ساعه یحاسب فیها نفسه، و ساعه یأتی أهل العلم الّذین ینصرونه فی أمر دینه و ینصحونه، و ساعه یخلی بین نفسه و لذتها من أمر الدّنیا فیما یحلّ و یحمد 131

إذا أردت أن تختبر عقل الرجل 131

وصیّه موسی بن جعفر علیه السّلام لهشام بن الحکم و وصفه للعقل 132

فی ذمّ الّذین لا یعقلون 134

نصیحه من لقمان لابنه 136

فی أنّ للّه علی النّاس حجّتین 137

قلیل العمل من العاقل 138

لا یجلس فی صدر المجلس إلّا رجل فیه ثلاث خصال 141

أفضل ما تقرّب به العبد إلی اللّه 144

فی قول المسیح علیه السّلام للحواریین 145

ما فی الإنجیل 147

المتکلمون ثلاثه: 149

فی أنّ العبد بئس العبد إذا کان ذا وجهین 150

فی ذمّ الکبر، و أنّ الدّنیا تمثلت للمسیح علیه السّلام فی صوره امرأه 152

فیما أوحی اللّه إلی داود علیه السّلام 154

ص: 16

فی مخالطه الناس و الانس بهم 155

فی التحذیر عن الدّنیا 157

فی جنود العقل و الجهل 158

فی قلب الأحمق 159

العاقل: الذی یضع الشی ء مواضعه 160

**[ترجمه]106

فی أنّ المؤمن لا یکون عاقلا حتّی تجتمع فیه عشر خصال 108

جنود العقل و الجهل 109

بیان و تحقیق فی الجنود 112

العقل و هو ما عبد به الرحمن، و فیه النکراء و معناه 116

العقل و ما هو و کیف هو؟ و ما یتشعب منه 117

فی أعلام الجاهل، و علامه الإسلام، و الایمان 119

علامه: العلم، و العمل، و المؤمن، و الصابر، و التائب، و الشاکر، و الخاشع، و الصالح، و الناصح، و الموقن 120

علامه: المخلص، و الزاهد، و البارّ، و التقی، و الظالم 121

ص: 15

علامه: المرائی، و المنافق، و الحاسد، و المسرف، و الغافل، و الکسلان و الکذاب، و الفاسق، و الجائر 122

جواب وساوس الشیطان، و عجب الأشیاء 123

بیان شریف فی شرح الحدیث 124

فی صفه العاقل 129

العاقل من کان یقسم ساعات نهاره باربع ساعات: ساعه یناجی فیها ربّه، و ساعه یحاسب فیها نفسه، و ساعه یأتی أهل العلم الّذین ینصرونه فی أمر دینه و ینصحونه، و ساعه یخلی بین نفسه و لذتها من أمر الدّنیا فیما یحلّ و یحمد 131

إذا أردت أن تختبر عقل الرجل 131

وصیّه موسی بن جعفر علیه السّلام لهشام بن الحکم و وصفه للعقل 132

فی ذمّ الّذین لا یعقلون 134

نصیحه من لقمان لابنه 136

فی أنّ للّه علی النّاس حجّتین 137

قلیل العمل من العاقل 138

لا یجلس فی صدر المجلس إلّا رجل فیه ثلاث خصال 141

أفضل ما تقرّب به العبد إلی اللّه 144

فی قول المسیح علیه السّلام للحواریین 145

ما فی الإنجیل 147

المتکلمون ثلاثه: 149

فی أنّ العبد بئس العبد إذا کان ذا وجهین 150

فی ذمّ الکبر، و أنّ الدّنیا تمثلت للمسیح علیه السّلام فی صوره امرأه 152

فیما أوحی اللّه إلی داود علیه السّلام 154

ص: 16

فی مخالطه الناس و الانس بهم 155

فی التحذیر عن الدّنیا 157

فی جنود العقل و الجهل 158

فی قلب الأحمق 159

العاقل: الذی یضع الشی ء مواضعه 160

**[ترجمه]

الباب الخامس النوادر، و فیه: حدیثان

العلّه الّتی صارت النّاس یعقلون و لا یعلمون 161

**[ترجمه]العلّه الّتی صارت النّاس یعقلون و لا یعلمون 161

**[ترجمه]

أبواب العلم و آدابه و أنواعه و أحکامه

الباب الأوّل فرض العلم، و وجوب طلبه، و الحث علیه، و ثواب العالم و المتعلم، و الآیات فیه، و فیه: 112- حدیثا

162

ثواب من سلک طریقا یطلب فیه علما 164

فی العلم و ما فیه 166

منهومان لا یشبعان 168

فی قول الصادق علیه السّلام: احبّ أن أری الشاب منکم فی حالین 170

فی أنّ طلب العلم فریضه 171

فی أنّ العالم و المتعلّم فی الأجر سواء 174

فی أنّ کمال الدین فی طلب العلم 175

ص: 17

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله افّ لکلّ مسلم لا یجعل فی کلّ جمعه یوما یتفقّه فیه أمر دینه 176

کلمات قصار من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی طلب العلم 177

فی أنّ قوام الدین باربعه 179

فی أنّ القلوب تملّ 182

کلمات قصار من أمیر المؤمنین علیه السّلام فی طلب العلم 183

فی فضیله العلم علی المال 185

**[ترجمه]162

ثواب من سلک طریقا یطلب فیه علما 164

فی العلم و ما فیه 166

منهومان لا یشبعان 168

فی قول الصادق علیه السّلام: احبّ أن أری الشاب منکم فی حالین 170

فی أنّ طلب العلم فریضه 171

فی أنّ العالم و المتعلّم فی الأجر سواء 174

فی أنّ کمال الدین فی طلب العلم 175

ص: 17

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله افّ لکلّ مسلم لا یجعل فی کلّ جمعه یوما یتفقّه فیه أمر دینه 176

کلمات قصار من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی طلب العلم 177

فی أنّ قوام الدین باربعه 179

فی أنّ القلوب تملّ 182

کلمات قصار من أمیر المؤمنین علیه السّلام فی طلب العلم 183

فی فضیله العلم علی المال 185

**[ترجمه]

الباب الثانی أصناف الناس فی العلم، و فضل حبّ العلماء و فیه: 20- حدیثا

186

بیان من أمیر المؤمنین علیه السّلام لکمیل: بأن الناس ثلاثه 188

**[ترجمه]186

بیان من أمیر المؤمنین علیه السّلام لکمیل: بأن الناس ثلاثه 188

**[ترجمه]

الباب الثالث سؤال العالم، و تذاکره، و اتیان بابه، و الآیات فیه، و فیه: 7- أحادیث

196

العلم خزائن و مفتاحه السؤال 197

**[ترجمه]196

العلم خزائن و مفتاحه السؤال 197

**[ترجمه]

الباب الرابع مذاکره العلم، و مجالسه العلماء، و الحضور فی مجالس العلم و ذمّ مخالطه الجهال، و فیه: 38- حدیثا

198

المؤمن إذا مات و ترک ورقه، تکون یوم القیامه سترا بینه و بین النّار 198

ص: 18

من تذکر مصابنا فبکی، و أبکی، لم تبک یوم تبکی العیون 200

اختر المجالس علی عینک 201

أربعه مفسده للقلوب 203

**[ترجمه]198

المؤمن إذا مات و ترک ورقه، تکون یوم القیامه سترا بینه و بین النّار 198

ص: 18

من تذکر مصابنا فبکی، و أبکی، لم تبک یوم تبکی العیون 200

اختر المجالس علی عینک 201

أربعه مفسده للقلوب 203

**[ترجمه]

الباب الخامس العمل بغیر علم، و فیه: 12- حدیثا

206

فی قول الصادق علیه السّلام قطع ظهری اثنان، عالم متهتّک و جاهل متنسّک 208

المتعبد علی غیر فقه کحمار الطاحونه یدور و لا یبرح 208

**[ترجمه]206

فی قول الصادق علیه السّلام قطع ظهری اثنان، عالم متهتّک و جاهل متنسّک 208

المتعبد علی غیر فقه کحمار الطاحونه یدور و لا یبرح 208

**[ترجمه]

الباب السادس العلوم التی امر الناس بتحصیلها و ینفعهم، و فیه تفسیر الحکمه، و الآیات فیه، و فیه: 62- حدیثا

209

تعلّموا العربیه فانها کلام اللّه الّذی یکلّم به خلقه 212

لیت السیاط علی رءوس أصحابی حتّی یتفقهوا 213

العلوم أربعه: الفقه، الطب، النحو، النجوم 218

إذا مات الفقیه ثلم فی الإسلام ثلمه لا یسدها شی ء 220

**[ترجمه]209

تعلّموا العربیه فانها کلام اللّه الّذی یکلّم به خلقه 212

لیت السیاط علی رءوس أصحابی حتّی یتفقهوا 213

العلوم أربعه: الفقه، الطب، النحو، النجوم 218

إذا مات الفقیه ثلم فی الإسلام ثلمه لا یسدها شی ء 220

**[ترجمه]

الباب السابع آداب طلب العلم و أحکامه، و الآیات فیه، و فیه: 19- حدیثا

221

لا سهر الا فی ثلاث: التهجد، طلب العلم، عروس تهدی إلی زوجها 222

شرائط تحصیل العلم عن الإمام الصّادق علیه السّلام 225

ص: 19

وصیه الخضر علیه السّلام لموسی علیه السّلام فی تعلم العلم و آدابه 227

فی اختلاف امتی رحمه 227

**[ترجمه]221

لا سهر الا فی ثلاث: التهجد، طلب العلم، عروس تهدی إلی زوجها 222

شرائط تحصیل العلم عن الإمام الصّادق علیه السّلام 225

ص: 19

وصیه الخضر علیه السّلام لموسی علیه السّلام فی تعلم العلم و آدابه 227

فی اختلاف امتی رحمه 227

**[ترجمه]

الباب الثامن ثواب الهدایه و التعلیم، و فضلهما، و فضل العلماء، و ذمّ اضلال الناس، و الآیات فیه، و فیه: 92- حدیثا

1تفسیر الآیات 2

أشدّ من یتم الیتیم الّذی انقطع عن إمامه 2

فی امرأه حضرت عند الصّدیقه فاطمه علیها السّلام و سئلت عنها مسائل، ثمّ قالت: لا أشقّ علیک، فقالت فاطمه علیها السّلام: هاتی و سلی 3

فیما أوحی اللّه إلی موسی علیه السّلام: حبّبنی إلی خلقی و حبّب خلقی إلیّ ... 4

وزن القنطار 5

فقیه واحد أشدّ علی إبلیس من ألف عابد 5

الحسن بن علیّ علیهما السّلام و الرّجل الّذی حمل إلیه هدیّته 8

من کان همّه فی کسر النواصب 10

فی أنّ رجلا جاء إلی علیّ بن الحسین علیه السّلام برجل یزعم أنّه قاتل أبیه، و له علیه حق التعلیم 12

فی مداد العلماء 14

کان فیما أوصی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیا علیه السّلام: یا علیّ ثلاث من حقائق الایمان:

الانفاق من الاقتار، و إنصاف الناس من نفسک، و بذل العلم للمتعلّم 15

قیل للعابد فی یوم القیامه: انطلق إلی الجنه، و قیل للعالم: قف تشفّع للناس 16

ص: 20

من علّم خیرا فله بمثل أجر من عمل به 17

فی فضل العالم علی العابد 18

فی أنّ لکلّ شی ء زکاه و زکاه العلم أن یعلّمه أهله، و نوم العالم، و مثل العلماء، و هدیّه المرء 25

**[ترجمه]1تفسیر الآیات 2

أشدّ من یتم الیتیم الّذی انقطع عن إمامه 2

فی امرأه حضرت عند الصّدیقه فاطمه علیها السّلام و سئلت عنها مسائل، ثمّ قالت: لا أشقّ علیک، فقالت فاطمه علیها السّلام: هاتی و سلی 3

فیما أوحی اللّه إلی موسی علیه السّلام: حبّبنی إلی خلقی و حبّب خلقی إلیّ ... 4

وزن القنطار 5

فقیه واحد أشدّ علی إبلیس من ألف عابد 5

الحسن بن علیّ علیهما السّلام و الرّجل الّذی حمل إلیه هدیّته 8

من کان همّه فی کسر النواصب 10

فی أنّ رجلا جاء إلی علیّ بن الحسین علیه السّلام برجل یزعم أنّه قاتل أبیه، و له علیه حق التعلیم 12

فی مداد العلماء 14

کان فیما أوصی به رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علیا علیه السّلام: یا علیّ ثلاث من حقائق الایمان:

الانفاق من الاقتار، و إنصاف الناس من نفسک، و بذل العلم للمتعلّم 15

قیل للعابد فی یوم القیامه: انطلق إلی الجنه، و قیل للعالم: قف تشفّع للناس 16

ص: 20

من علّم خیرا فله بمثل أجر من عمل به 17

فی فضل العالم علی العابد 18

فی أنّ لکلّ شی ء زکاه و زکاه العلم أن یعلّمه أهله، و نوم العالم، و مثل العلماء، و هدیّه المرء 25

**[ترجمه]

[فهرس الجزء الثانی]

[تتمه کتاب العقل و العلم و الجهل]

[تتمه أبواب العلم و آدابه و أنواعه و أحکامه]

الباب التاسع استعمال العلم، و الإخلاص فی طلبه، و تشدید الامر علی العالم، و الآیات فیه، و فیه: 71- حدیثا

26

تفسیر الآیات 27

حق العلم، و بیانه 28

فی خطبه لأمیر المؤمنین علیه السّلام 31

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی داود علیه السّلام فی عالم غیر عامل، و فیه: بیان 32

فی منهومین لا یشبعان 34

تعلّموا القرآن فانّه أحسن الحدیث 36

ما قال علیّ علیه السّلام لکمیل 37

من تعلّم علما لغیر اللّه 38

فی أنّ لموسی بن عمران علیه السّلام کان جلیسا ضاع علمه، و قصّه مسخه قردا 40

**[ترجمه]26

تفسیر الآیات 27

حق العلم، و بیانه 28

فی خطبه لأمیر المؤمنین علیه السّلام 31

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی داود علیه السّلام فی عالم غیر عامل، و فیه: بیان 32

فی منهومین لا یشبعان 34

تعلّموا القرآن فانّه أحسن الحدیث 36

ما قال علیّ علیه السّلام لکمیل 37

من تعلّم علما لغیر اللّه 38

فی أنّ لموسی بن عمران علیه السّلام کان جلیسا ضاع علمه، و قصّه مسخه قردا 40

**[ترجمه]

الباب العاشر حق العالم، و الآیات فیه، و فیه: 20- حدیثا

40

فی ثلاث یشکون إلی اللّه 41

حقّ الأستاد 42

ما روی حارث بن الأعور عن أمیر المؤمنین علیه السّلام من حقّ العالم، و فیه کیفیه

ص: 21

السّؤال عن العالم 43

ما روی عبد اللّه بن الحسن علیه السّلام من حقّ المعلّم علی المتعلّم 44

التملّق فی طلب العلم، من أخلاق المؤمن 45

**[ترجمه]40

فی ثلاث یشکون إلی اللّه 41

حقّ الأستاد 42

ما روی حارث بن الأعور عن أمیر المؤمنین علیه السّلام من حقّ العالم، و فیه کیفیه

ص: 21

السّؤال عن العالم 43

ما روی عبد اللّه بن الحسن علیه السّلام من حقّ المعلّم علی المتعلّم 44

التملّق فی طلب العلم، من أخلاق المؤمن 45

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر صفات العلماء و اصنافهم، و الآیات فیه، و فیه: 42- حدیثا

45

بیان فی معنی: الحلم، و الرفق، و اللین 45

ما روی ابن عبّاس عن علیّ علیه السّلام فی طالب العلم: و أنّهم علی ثلاثه اصناف، و فیه: بیان دقیق 46

صنفان من أمّتی إذا صلحا او فسدا .. 49

عشره یعنّتون أنفسهم و غیرهم 51

ما فی خطبه أبی ذرّ رحمه اللّه 51

عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله: لا تجلسوا عند کلّ داع مدّع یدعوکم من الیقین إلی الشک، و من الإخلاص إلی الریاء، و من التواضع إلی الکبر، و من النصیحه إلی العداوه، و من الزهد إلی الرغبه.

و تقرّبوا إلی عالم یدعوکم من الکبر إلی التواضع، و من الریاء إلی الإخلاص، و من الشک إلی الیقین، و من الرغبه إلی الزهد، و من العداوه إلی النصیحه، و لا یصلح لموعظه الخلق إلّا من خاف هذه الآفات بصدقه، و أشرف علی عیوب الکلام، و عرف الصحیح من السقیم و علل الخواطر و فتن النفس و الهوی 52

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علماء هذه الامّه رجلان ... 54

قصّه رجل بالقاهره (مصر) 58

ص: 22

**[ترجمه]45

بیان فی معنی: الحلم، و الرفق، و اللین 45

ما روی ابن عبّاس عن علیّ علیه السّلام فی طالب العلم: و أنّهم علی ثلاثه اصناف، و فیه: بیان دقیق 46

صنفان من أمّتی إذا صلحا او فسدا .. 49

عشره یعنّتون أنفسهم و غیرهم 51

ما فی خطبه أبی ذرّ رحمه اللّه 51

عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله: لا تجلسوا عند کلّ داع مدّع یدعوکم من الیقین إلی الشک، و من الإخلاص إلی الریاء، و من التواضع إلی الکبر، و من النصیحه إلی العداوه، و من الزهد إلی الرغبه.

و تقرّبوا إلی عالم یدعوکم من الکبر إلی التواضع، و من الریاء إلی الإخلاص، و من الشک إلی الیقین، و من الرغبه إلی الزهد، و من العداوه إلی النصیحه، و لا یصلح لموعظه الخلق إلّا من خاف هذه الآفات بصدقه، و أشرف علی عیوب الکلام، و عرف الصحیح من السقیم و علل الخواطر و فتن النفس و الهوی 52

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علماء هذه الامّه رجلان ... 54

قصّه رجل بالقاهره (مصر) 58

ص: 22

**[ترجمه]

الباب الثانی عشر آداب التعلیم، و فیه: آیه، و فیه: 15- حدیثا

59

ما روی أبو الأسود: إنّ رجلا سأل علیّا علیه السّلام فدخل منزله ثمّ خرج و أجابه، و أنشد علیه السّلام فی الموضوع أشعارا 59

معنی: کیت و کیت، و حاقن و حازق و حاقب 60

فیما قال عیسی علیه السّلام للحواریّین 62

الدّعاء قبل الدرس و بعد الدرس 62

الدعاء مع الجماعه 63

**[ترجمه]59

ما روی أبو الأسود: إنّ رجلا سأل علیّا علیه السّلام فدخل منزله ثمّ خرج و أجابه، و أنشد علیه السّلام فی الموضوع أشعارا 59

معنی: کیت و کیت، و حاقن و حازق و حاقب 60

فیما قال عیسی علیه السّلام للحواریّین 62

الدّعاء قبل الدرس و بعد الدرس 62

الدعاء مع الجماعه 63

**[ترجمه]

الباب الثالث عشر النهی عن کتمان العلم و الخیانه و جواز الکتمان عن غیر أهله، و الآیات فیه، و فیه: 84- حدیثا

64

ترجمه: حسن البصری، و الزّهاد الثمانیه 65

ما قال عیسی بن مریم علیه السّلام لبنی إسرائیل فی تعلیم الحکمه 66

قوام الدّین بأربعه: بعالم، و غنی، و فقیر، و جاهل 67

فی أنّ أمر الأئمه علیهم السّلام لیس بقبوله فقط 68

شکایه جابر عن غلیان الأحادیث فی صدره، لأنّ عنده تسعین ألف حدیث بغیر ما حدّث للنّاس 69

قصّه معلّی بن خنیس 71

فی کتمان العلم حیث یجب اظهاره، و فیه بیان: فی الجمع بین الأخبار 72

فی التقیّه 74

فی حدیث سلمان رضی اللّه تعالی عنه 76

فی أمر الأئمه علیهم السّلام و صونه و ستره 77

ص: 23

فی اجره التفقّه 78

کونوا فی النّاس کالنحل فی الطیر 79

فی بیان أحادیث الأئمّه علیهم السّلام 80

**[ترجمه]64

ترجمه: حسن البصری، و الزّهاد الثمانیه 65

ما قال عیسی بن مریم علیه السّلام لبنی إسرائیل فی تعلیم الحکمه 66

قوام الدّین بأربعه: بعالم، و غنی، و فقیر، و جاهل 67

فی أنّ أمر الأئمه علیهم السّلام لیس بقبوله فقط 68

شکایه جابر عن غلیان الأحادیث فی صدره، لأنّ عنده تسعین ألف حدیث بغیر ما حدّث للنّاس 69

قصّه معلّی بن خنیس 71

فی کتمان العلم حیث یجب اظهاره، و فیه بیان: فی الجمع بین الأخبار 72

فی التقیّه 74

فی حدیث سلمان رضی اللّه تعالی عنه 76

فی أمر الأئمه علیهم السّلام و صونه و ستره 77

ص: 23

فی اجره التفقّه 78

کونوا فی النّاس کالنحل فی الطیر 79

فی بیان أحادیث الأئمّه علیهم السّلام 80

**[ترجمه]

الباب الرابع عشر من یجوز أخذ العلم منه، و من لا یجوز، و ذمّ التقلید و النهی عن متابعه غیر المعصوم فی کل ما یقول، و وجوب التمسک بعروه اتباعهم علیهم السّلام ، و جواز الرجوع الی رواه الاخبار و الفقهاء الصالحین و الآیات فیه، و فیه: 68- حدیثا

81

منزله الشیعی بقدر ما یحسن روایته عن الأئمّه علیهم السّلام 82

فی ذمّ الرّئاسه 83

فی مذمّه أصحاب الرأی 84

فی أنّ من الناس من حسن سمته و یترک الدّنیا للدّنیا، و فیه بیان 84

تفسیر: وَ مِنْهُمْ أُمِّیُّونَ لا یَعْلَمُونَ الْکِتابَ إِلَّا أَمانِیَّ، و فیه معنی. الامیّ و ما قال علماء الیهود 86

فی أنّ اللّه أبی أن یجری الأشیاء الّا بالأسباب 90

فی أنّ العلماء ورثه الأنبیاء علیهم السّلام 92

فی طلب العلم 93

فی أنّ اللّه تعالی أدّب نبیّه علی محبّته، و فیه: توضیح 95

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله غریبتان: کلمه حکم من سفیه فاقبلوها، و کلمه سفه من حکیم فاغفروها، و فیه: بیان 96

إنّ القرآن شاهد الحق و محمّد صلّی اللّه علیه و آله لذلک مستقرّ 98

ص: 24

فی أخذ الحکمه 99

خطبه من أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الطاعه، و المعرفه، و فیه: إیضاح 100

فی أنّ آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله أبواب اللّه و سبله 104

**[ترجمه]81

منزله الشیعی بقدر ما یحسن روایته عن الأئمّه علیهم السّلام 82

فی ذمّ الرّئاسه 83

فی مذمّه أصحاب الرأی 84

فی أنّ من الناس من حسن سمته و یترک الدّنیا للدّنیا، و فیه بیان 84

تفسیر: وَ مِنْهُمْ أُمِّیُّونَ لا یَعْلَمُونَ الْکِتابَ إِلَّا أَمانِیَّ، و فیه معنی. الامیّ و ما قال علماء الیهود 86

فی أنّ اللّه أبی أن یجری الأشیاء الّا بالأسباب 90

فی أنّ العلماء ورثه الأنبیاء علیهم السّلام 92

فی طلب العلم 93

فی أنّ اللّه تعالی أدّب نبیّه علی محبّته، و فیه: توضیح 95

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله غریبتان: کلمه حکم من سفیه فاقبلوها، و کلمه سفه من حکیم فاغفروها، و فیه: بیان 96

إنّ القرآن شاهد الحق و محمّد صلّی اللّه علیه و آله لذلک مستقرّ 98

ص: 24

فی أخذ الحکمه 99

خطبه من أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الطاعه، و المعرفه، و فیه: إیضاح 100

فی أنّ آل محمّد صلّی اللّه علیه و آله أبواب اللّه و سبله 104

**[ترجمه]

الباب الخامس عشر ذم علماء السوء و لزوم التحرز عنهم، و الآیات فیه، و فیه: 25- حدیثا

105

فی أنّ العلماء رجلان: رجل عالم آخذ بعلمه، و عالم تارک لعلمه 106

إنّ فی جهنم رحی تطحن فیها العلماء الفجره، و القرّاء الفسقه، و الجبابره الظّلمه، و الوزراء الخونه، و العرفاء الکذبه. 107

ترجمه: محمّد بن أسلم الجبلیّ، و أنّه فاسد الحدیث 108

إنّ اللّه یعذب ستّه بستّ ... 108

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: سیأتی علی امتی زمان لا یبقی من القرآن الّا رسمه و لا من الإسلام إلّا اسمه، یسمّون به و هم أبعد الناس منه، مساجدهم عامره و هی خراب من الهدی، فقهاء ذلک الزّمان شرّ فقهاء تحت ظلّ السماء، منهم خرجت الفتنه و إلیهم تعود، و فیه: بیان 109

فی خوف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن منافق علیم اللسان 110

**[ترجمه]105

فی أنّ العلماء رجلان: رجل عالم آخذ بعلمه، و عالم تارک لعلمه 106

إنّ فی جهنم رحی تطحن فیها العلماء الفجره، و القرّاء الفسقه، و الجبابره الظّلمه، و الوزراء الخونه، و العرفاء الکذبه. 107

ترجمه: محمّد بن أسلم الجبلیّ، و أنّه فاسد الحدیث 108

إنّ اللّه یعذب ستّه بستّ ... 108

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: سیأتی علی امتی زمان لا یبقی من القرآن الّا رسمه و لا من الإسلام إلّا اسمه، یسمّون به و هم أبعد الناس منه، مساجدهم عامره و هی خراب من الهدی، فقهاء ذلک الزّمان شرّ فقهاء تحت ظلّ السماء، منهم خرجت الفتنه و إلیهم تعود، و فیه: بیان 109

فی خوف رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله عن منافق علیم اللسان 110

**[ترجمه]

الباب السادس عشر النهی عن القول بغیر علم، و الافتاء بالرأی، و بیان شرائطه، و الآیات فیه، و فیه: 50- حدیثا

111

قول أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الإفتاء 113

أوصی علیّ علیه السّلام رجلا بخمس 114

ص: 25

فی قول علیّ بن الحسین علیه السّلام: لیس لک أن تقعد مع من شئت 116

من عمل بالمقاییس فقد هلّک و أهلک 121

فی الافتاء بغیر علم 122

لو سکت من لا یعلم سقط الاختلاف 122

ترجمه: قاسم بن محمّد بن أبی بکر 123

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ من أشدّ الناس عذابا یوم القیامه رجل قتل نبیّا أو قتله نبیّ، او رجل یضل الناس بغیر علم او مصوّر یصور التماثیل 123

**[ترجمه]111

قول أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الإفتاء 113

أوصی علیّ علیه السّلام رجلا بخمس 114

ص: 25

فی قول علیّ بن الحسین علیه السّلام: لیس لک أن تقعد مع من شئت 116

من عمل بالمقاییس فقد هلّک و أهلک 121

فی الافتاء بغیر علم 122

لو سکت من لا یعلم سقط الاختلاف 122

ترجمه: قاسم بن محمّد بن أبی بکر 123

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ من أشدّ الناس عذابا یوم القیامه رجل قتل نبیّا أو قتله نبیّ، او رجل یضل الناس بغیر علم او مصوّر یصور التماثیل 123

**[ترجمه]

الباب السابع عشر ما جاء فی تجویز المجادله و المخاصمه فی الدین و النهی عن المراء، و الآیات فیه، و فیه: 61- حدیثا

124

النهی عن الجدال بغیر الّتی هی أحسن 125

الشجر الأخضر، و مکانه 126

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ أوّل ما نهانی عنه ربّی عزّ و جلّ: عباده الأوثان و شرب الخمر و ملاحات الرجال (أی مقاولتهم و مخاصمتهم) 127

أربع یمتن القلب 128

قیل لأبی عبد اللّه علیه السّلام: أ تری هذا الخلق کلّه من النّاس، فقال علیه السّلام: ألق منهم التارک للسواک، و المتربّع فی موضع الضیق، و الداخل فیما لا یعنیه، و المماری فیما لا علم له به، و المتمرّض من غیر علّه، و المتشعّث من غیر مصیبه، و المخالف علی أصحابه فی الحق و قد اتفقوا علیه، و المفتخر یفتخر بآبائه و هو خلوّ من صالح أعمالهم فهو بمنزله الخلنج یقشّر لحا من لحا حتّی یوصل إلی جوهریته، و هو کما قال اللّه عزّ و جلّ: إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا، و فیه: بیان 129

ص: 26

ترجمه: ابن بزیع 130

وصیّه ورقه بن نوفل لخدیجه علیها السّلام بنت خویلد 130

أورع الناس من ترک ... 131

الخصومه و المراء 134

ما روی أبو الدرداء 138

**[ترجمه]124

النهی عن الجدال بغیر الّتی هی أحسن 125

الشجر الأخضر، و مکانه 126

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ أوّل ما نهانی عنه ربّی عزّ و جلّ: عباده الأوثان و شرب الخمر و ملاحات الرجال (أی مقاولتهم و مخاصمتهم) 127

أربع یمتن القلب 128

قیل لأبی عبد اللّه علیه السّلام: أ تری هذا الخلق کلّه من النّاس، فقال علیه السّلام: ألق منهم التارک للسواک، و المتربّع فی موضع الضیق، و الداخل فیما لا یعنیه، و المماری فیما لا علم له به، و المتمرّض من غیر علّه، و المتشعّث من غیر مصیبه، و المخالف علی أصحابه فی الحق و قد اتفقوا علیه، و المفتخر یفتخر بآبائه و هو خلوّ من صالح أعمالهم فهو بمنزله الخلنج یقشّر لحا من لحا حتّی یوصل إلی جوهریته، و هو کما قال اللّه عزّ و جلّ: إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِیلًا، و فیه: بیان 129

ص: 26

ترجمه: ابن بزیع 130

وصیّه ورقه بن نوفل لخدیجه علیها السّلام بنت خویلد 130

أورع الناس من ترک ... 131

الخصومه و المراء 134

ما روی أبو الدرداء 138

**[ترجمه]

الباب الثامن عشر ذم انکار الحق و الاعراض عنه و الطعن علی أهله، و الآیات فیه، و فیه: 9- أحادیث

140

فیمن یدخل الجنّه و من یدخل النار، و ذمّ الکبر 141

ذمّ الکبر، و معنی، غمص الحقّ 142

**[ترجمه]140

فیمن یدخل الجنّه و من یدخل النار، و ذمّ الکبر 141

ذمّ الکبر، و معنی، غمص الحقّ 142

**[ترجمه]

الباب التاسع عشر فضل کتابه الحدیث و روایته، و فیه: 47- حدیثا

144

ما نقل من الشهید رحمه اللّه 144

فی أنّ رواه الأحادیث خلفاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 145

فی ثواب زیاره أمیر المؤمنین علیه السّلام 147

ترجمه: عیسی بن أبی منصور و عبد اللّه بن المغیره 147

فیما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی خطبته بمنی، و فیه: بیان 148

فی ثواب تألیف الکتاب، و منازل الرجال 150

فی قول الصّادق علیه السّلام: أعربوا کلامنا فانّا قوم فصحاء 151

عن الصّادق علیه السّلام: احتفظوا بکتبکم فانکم سوف تحتاجون إلیها، و ما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لبعض کتّابه فی آداب الکتابه 152

ص: 27

**[ترجمه]144

ما نقل من الشهید رحمه اللّه 144

فی أنّ رواه الأحادیث خلفاء رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 145

فی ثواب زیاره أمیر المؤمنین علیه السّلام 147

ترجمه: عیسی بن أبی منصور و عبد اللّه بن المغیره 147

فیما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی خطبته بمنی، و فیه: بیان 148

فی ثواب تألیف الکتاب، و منازل الرجال 150

فی قول الصّادق علیه السّلام: أعربوا کلامنا فانّا قوم فصحاء 151

عن الصّادق علیه السّلام: احتفظوا بکتبکم فانکم سوف تحتاجون إلیها، و ما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لبعض کتّابه فی آداب الکتابه 152

ص: 27

**[ترجمه]

الباب العشرون من حفظ أربعین حدیثا، و فیه: 10- أحادیث

153

أربعون حدیثا متوالیا عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یلزم حفظه 154

فی عدد الأربعین، و حفظ الأربعین حدیثا 156

کیفیّه الحفظ، و تدوین الحدیث فی المائه الثانیه من الهجره 157

معنی الصحابیّ و التابعیّ 157

**[ترجمه]153

أربعون حدیثا متوالیا عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یلزم حفظه 154

فی عدد الأربعین، و حفظ الأربعین حدیثا 156

کیفیّه الحفظ، و تدوین الحدیث فی المائه الثانیه من الهجره 157

معنی الصحابیّ و التابعیّ 157

**[ترجمه]

الباب الواحد و العشرون آداب الروایه، و فیه: آیه، و فیه: 25- حدیثا

158

الکذب المفترع، و معناه، و فیه: بیان و تحقیق 158

فی الحدیث عن بنی إسرائیل، و فیه: تتمیم 159

فی الکذب علی الأئمه، و الحدیث بکلّ ما یسمع، و قول أمیر المؤمنین علیه السّلام:

علیکم بالدرایات لا بالروایات 160

عن الصّادق علیه السّلام عن أمیر المؤمنین علیه السّلام: إذا حدّثتم بحدیث فاسندوه إلی الّذی حدّثکم 161

علیّ بن الحسین علیهما السّلام و اخباره بالمغیبات، و ترجمه: السیّاریّ 162

فی نقل الحدیث بالمعنی، و تفصیل القول فی ذلک 163

کیفیّه أخذ الحدیث، و فیه: سماع الراوی لفظ الشیخ، أو إسماع الراوی لفظه إیّاه، و الاملاء، و العرض 165

فی استعمال کلمه: حدّثنی، حدّثنا، أخبرنی، أخبرنا، أنبأنا 166

کیفیّه نقل الحدیث، و جواز الروایه و الاجازه 167

فی استعمال کلمه: وجدت، فی نقل الروایه 168

ص: 28

**[ترجمه]158

الکذب المفترع، و معناه، و فیه: بیان و تحقیق 158

فی الحدیث عن بنی إسرائیل، و فیه: تتمیم 159

فی الکذب علی الأئمه، و الحدیث بکلّ ما یسمع، و قول أمیر المؤمنین علیه السّلام:

علیکم بالدرایات لا بالروایات 160

عن الصّادق علیه السّلام عن أمیر المؤمنین علیه السّلام: إذا حدّثتم بحدیث فاسندوه إلی الّذی حدّثکم 161

علیّ بن الحسین علیهما السّلام و اخباره بالمغیبات، و ترجمه: السیّاریّ 162

فی نقل الحدیث بالمعنی، و تفصیل القول فی ذلک 163

کیفیّه أخذ الحدیث، و فیه: سماع الراوی لفظ الشیخ، أو إسماع الراوی لفظه إیّاه، و الاملاء، و العرض 165

فی استعمال کلمه: حدّثنی، حدّثنا، أخبرنی، أخبرنا، أنبأنا 166

کیفیّه نقل الحدیث، و جواز الروایه و الاجازه 167

فی استعمال کلمه: وجدت، فی نقل الروایه 168

ص: 28

**[ترجمه]

الباب الثانی و العشرون ان لکل شی ء حدا، و أنّه لیس شی ء، إلا ورد فیه کتاب أو سنه، و علم ذلک کله عند الامام، و فیه: آیه، و: 13- حدیثا

168

المغیریّه، و ترجمتهم 169

فی قول الصادق علیه السّلام: ما رأیت علیا علیه السّلام قضی قضاء إلّا وجدت له أصلا 171

**[ترجمه]168

المغیریّه، و ترجمتهم 169

فی قول الصادق علیه السّلام: ما رأیت علیا علیه السّلام قضی قضاء إلّا وجدت له أصلا 171

**[ترجمه]

الباب الثالث و العشرون انهم علیهم السّلام عندهم مواد العلم و أصوله، و لا یقولون شیئا برأی و لا قیاس، بل ورثوا جمیع العلوم عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و انهم امناء اللّه علی اسراره، و فیه: آیتان، و: 28- حدیثا

172

فی أن الأئمّه علیهم السّلام لا یفتون برأیهم و لا یقولون بأهوائهم 173

بأیّ شی ء یفتی الإمام 175

بیان فی أنّ علیا علیه السّلام ساهم فی أمر لم یجی ء به کتاب و لا سنّه 177

**[ترجمه]172

فی أن الأئمّه علیهم السّلام لا یفتون برأیهم و لا یقولون بأهوائهم 173

بأیّ شی ء یفتی الإمام 175

بیان فی أنّ علیا علیه السّلام ساهم فی أمر لم یجی ء به کتاب و لا سنّه 177

**[ترجمه]

الباب الرابع و العشرون ان کل علم حقّ هو فی أیدی الناس فمن أهل البیت علیهم السلام وصل الیهم، و فیه: حدیثان

179

ص: 29

**[ترجمه]179

ص: 29

**[ترجمه]

الباب الخامس و العشرون تمام الحجه و ظهور المحجه، و الآیات فیه، و فیه: 4- أحادیث

179

معنی فللّه الحجه البالغه 180

فی أنّ النبیّ إنّما یبعث فی حال اضمحلال الدین و خفاء الحجه 181

**[ترجمه]179

معنی فللّه الحجه البالغه 180

فی أنّ النبیّ إنّما یبعث فی حال اضمحلال الدین و خفاء الحجه 181

**[ترجمه]

الباب السادس و العشرون ان حدیثهم علیهم السّلام صعب مستصعب و ان کلامهم ذو وجوه کثیره و فضل التدبر فی أخبارهم علیهم السّلام و التسلیم لهم و النهی عن رد أخبارهم، و الآیات فیه، و فیه: 116- حدیثا

182

فی أنّ حدیثا تدریه خیر من ألف ترویه 184

عن الرضا علیه السّلام: إنّ فی أخبارنا متشابها کمتشابه القرآن، و محکما کمحکم القرآن فردّوا متشابهها دون محکمها 185

النهی عن تکذیب الحدیث 186

ترجمه: المرجئه، و عقائدهم 187

القدریّه و الخوارج 188

لو علم أبو ذرّ ما فی قلب سلمان لقتله، و أن سلمان کان من العلماء 190

معنی: الصعب المستصعب 194

فی أنّ: لکلام الأئمّه علیهم السّلام سبعین وجها 198

فی المؤمنین المسلّمین 200

قصّه الرجل الذی کان من موالی عثمان و کان شتّاما لعلیّ علیه السّلام 201

ص: 30

فی أنّ المؤمن غریب 204

فی أنّ اللّه فضّل أولی العزم من الرسل بالعلم علی الأنبیاء 205

فی أنّ رواه الکتاب کثیر و رعاته قلیل 206

قصه موسی مع الخضر علیهما السّلام و أحوال الامّه مع الأئمه علیهم السّلام 207

سؤال میثم عن علیّ علیه السّلام عن قوله: إنّ حدیثنا صعب مستصعب 210

النهی عن تکذیب الحدیث الّذی نقل عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أو الأئمّه علیهم السّلام 212

**[ترجمه]182

فی أنّ حدیثا تدریه خیر من ألف ترویه 184

عن الرضا علیه السّلام: إنّ فی أخبارنا متشابها کمتشابه القرآن، و محکما کمحکم القرآن فردّوا متشابهها دون محکمها 185

النهی عن تکذیب الحدیث 186

ترجمه: المرجئه، و عقائدهم 187

القدریّه و الخوارج 188

لو علم أبو ذرّ ما فی قلب سلمان لقتله، و أن سلمان کان من العلماء 190

معنی: الصعب المستصعب 194

فی أنّ: لکلام الأئمّه علیهم السّلام سبعین وجها 198

فی المؤمنین المسلّمین 200

قصّه الرجل الذی کان من موالی عثمان و کان شتّاما لعلیّ علیه السّلام 201

ص: 30

فی أنّ المؤمن غریب 204

فی أنّ اللّه فضّل أولی العزم من الرسل بالعلم علی الأنبیاء 205

فی أنّ رواه الکتاب کثیر و رعاته قلیل 206

قصه موسی مع الخضر علیهما السّلام و أحوال الامّه مع الأئمه علیهم السّلام 207

سؤال میثم عن علیّ علیه السّلام عن قوله: إنّ حدیثنا صعب مستصعب 210

النهی عن تکذیب الحدیث الّذی نقل عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أو الأئمّه علیهم السّلام 212

**[ترجمه]

الباب السابع و العشرون العله التی من أجلها کتم الأئمّه علیهم السّلام بعض العلوم و الاحکام و فیه: 7- أحادیث

212

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: لو لا أن یقع عند غیرکم کما قد وقع غیره لأعطیتکم کتابا لا تحتاجون إلی أحد حتّی یقوم القائم عجّل الله تعالی فرجه الشّریف 213

**[ترجمه]212

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: لو لا أن یقع عند غیرکم کما قد وقع غیره لأعطیتکم کتابا لا تحتاجون إلی أحد حتّی یقوم القائم عجّل الله تعالی فرجه الشّریف 213

**[ترجمه]

الباب الثامن و العشرون ما ترویه العامّه من أخبار الرسول صلّی الله علیه و آله ، و ان الصحیح من ذلک عندهم علیهم السّلام ، و النهی عن الرجوع الی اخبار المخالفین و فیه ذکر الکذابین، و فیه: 14- حدیثا

214

معنی: أنال 214

ثلاثه کانوا یکذبون علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: أبو هریره، و أنس بن مالک، و امرأه (عائشه)، و أسامی الکذّابین علی الأئمّه و ترجمتهم: عبد اللّه بن سبا، و المختار، و الحارث الشامیّ، و بنان، و المغیره بن سعید، و بزیع، و السّری، و أبو الخطاب، و معمّر، و بشار الأشعریّ، و حمزه البربریّ، و صائد النهدیّ 217

فیما روی العامّه فی: أبی بکر، و عمر، و عثمان 218

ص: 31

**[ترجمه]214

معنی: أنال 214

ثلاثه کانوا یکذبون علی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: أبو هریره، و أنس بن مالک، و امرأه (عائشه)، و أسامی الکذّابین علی الأئمّه و ترجمتهم: عبد اللّه بن سبا، و المختار، و الحارث الشامیّ، و بنان، و المغیره بن سعید، و بزیع، و السّری، و أبو الخطاب، و معمّر، و بشار الأشعریّ، و حمزه البربریّ، و صائد النهدیّ 217

فیما روی العامّه فی: أبی بکر، و عمر، و عثمان 218

ص: 31

**[ترجمه]

الباب التاسع و العشرون علل اختلاف الاخبار و کیفیه الجمع بینها و العمل بها و وجوه الاستنباط و بیان أنواع ما یجوز الاستدلال به، و الآیات فیه، و فیه: 72- حدیثا

219

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّما مثل أصحابی فیکم کمثل النجوم 220

الجمع بین الخبرین 224

فی الخبر الّذی وافق کتاب اللّه 227

تفاسیر مختلفه 228

العمل بخلاف ما أفتی الفقیه من أهل السنّه 233

کیف نصنع بالخبرین المختلفین؟ 235

جواب الامام علیه السّلام فی مسئله واحده بخلاف ما أجاب قبله و بعده 236

جمیع أمور الأدیان: أربعه ... و فیه: توضیح 238

کیف اختلف أصحاب النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی المسح علی الخفین؟! 243

ترجمه: الشلمقانی 252

بیان الروایه و أحوال الرواه 253

الخبر المسند و المرسل و أخبار الآحاد 254

**[ترجمه]219

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّما مثل أصحابی فیکم کمثل النجوم 220

الجمع بین الخبرین 224

فی الخبر الّذی وافق کتاب اللّه 227

تفاسیر مختلفه 228

العمل بخلاف ما أفتی الفقیه من أهل السنّه 233

کیف نصنع بالخبرین المختلفین؟ 235

جواب الامام علیه السّلام فی مسئله واحده بخلاف ما أجاب قبله و بعده 236

جمیع أمور الأدیان: أربعه ... و فیه: توضیح 238

کیف اختلف أصحاب النبیّ صلّی اللّه علیه و آله فی المسح علی الخفین؟! 243

ترجمه: الشلمقانی 252

بیان الروایه و أحوال الرواه 253

الخبر المسند و المرسل و أخبار الآحاد 254

**[ترجمه]

الباب الثلاثون من بلغه ثواب من اللّه علی عمل فأتی به، و فیه: 4- أحادیث

256

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: من بلغه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله شی ء من الثواب فعمله کان أجر ذلک له و إن کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لم یقله، و فیه بیان بانّ هذا الخبر

ص: 32

من المشهورات، رواه الخاصّه و العامّه، و الأقوال فیه 256

**[ترجمه]256

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: من بلغه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله شی ء من الثواب فعمله کان أجر ذلک له و إن کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لم یقله، و فیه بیان بانّ هذا الخبر

ص: 32

من المشهورات، رواه الخاصّه و العامّه، و الأقوال فیه 256

**[ترجمه]

الباب الواحد و الثلاثون التوقف عند الشبهات و الاحتیاط فی الدین، و فیه: آیه، و: 17- حدیثا

258

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: حلالی حلال إلی یوم القیامه و حرامی حرام إلی یوم القیامه 260

**[ترجمه]258

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: حلالی حلال إلی یوم القیامه و حرامی حرام إلی یوم القیامه 260

**[ترجمه]

الباب الثانی و الثلاثون البدعه و السنه و الفریضه و الجماعه و الفرقه، و فیه ذکر قله أهل الحق و کثره أهل الباطل، و فیه: 28- حدیثا

261

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لا یقبل قول إلّا بعمل، و لا یقبل قول و عمل إلّا بنیّه، و لا یقبل قول و عمل و نیّه إلّا باصابه السنّه 261

عن الصادق علیه السّلام قال: امر إبلیس بالسجود لآدم، فقال: یا ربّ و عزّتک ان أعفیتنی من السجود لآدم لاعبدنّک عباده ما عبدک أحد قطّ مثلها؟! قال اللّه جلّ جلاله: إنّی أحبّ أن اطاع من حیث أرید 262

قصّه موسی بن عمران علیه السّلام و الرجل الّذی یدعو اللّه و لا یستجاب 263

قیل لمحمّد بن الحنفیّه رضی اللّه عنه: من أدّبک؟ و جوابه 265

معنی: السنّه و البدعه و الجماعه و الفرقه 266

فیمن خلع جماعه المسلمین، و فیه: بیان و توضیح لذلک 267

ص: 33

**[ترجمه]261

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لا یقبل قول إلّا بعمل، و لا یقبل قول و عمل إلّا بنیّه، و لا یقبل قول و عمل و نیّه إلّا باصابه السنّه 261

عن الصادق علیه السّلام قال: امر إبلیس بالسجود لآدم، فقال: یا ربّ و عزّتک ان أعفیتنی من السجود لآدم لاعبدنّک عباده ما عبدک أحد قطّ مثلها؟! قال اللّه جلّ جلاله: إنّی أحبّ أن اطاع من حیث أرید 262

قصّه موسی بن عمران علیه السّلام و الرجل الّذی یدعو اللّه و لا یستجاب 263

قیل لمحمّد بن الحنفیّه رضی اللّه عنه: من أدّبک؟ و جوابه 265

معنی: السنّه و البدعه و الجماعه و الفرقه 266

فیمن خلع جماعه المسلمین، و فیه: بیان و توضیح لذلک 267

ص: 33

**[ترجمه]

الباب الثالث و الثلاثون ما یمکن أن یستنبط من الآیات و الاخبار من متفرقات مسائل أصول الفقه، و الآیات فیه، و فیه: 62- حدیثا

268

فی الرجل الّذی یغمی علیه الیوم أو یومین أو أکثر 272

فی الغسل و الوضوء 274

فی الرّجل الّذی یتزوّج المرأه فی عدّتها بجهاله 275

قصّه سمره بن جندب و اضراره بالانصاریّ فی نخلته 276

هل تحتلم المرأه أم لا 278

العلّه الّتی لا یندرس القرآن 280

فی جواز الصلاه فیما یؤخذ من السوق 281

ما یوجد فی أرض المشرکین 282

**[ترجمه]268

فی الرجل الّذی یغمی علیه الیوم أو یومین أو أکثر 272

فی الغسل و الوضوء 274

فی الرّجل الّذی یتزوّج المرأه فی عدّتها بجهاله 275

قصّه سمره بن جندب و اضراره بالانصاریّ فی نخلته 276

هل تحتلم المرأه أم لا 278

العلّه الّتی لا یندرس القرآن 280

فی جواز الصلاه فیما یؤخذ من السوق 281

ما یوجد فی أرض المشرکین 282

**[ترجمه]

الباب الرابع و الثلاثون البدع و الرأی و المقاییس، و الآیات فیه، و فیه: 84- حدیثا

283

التشنیع علی من یحکم برأیه و عقله 284

قیاسات أبو حنیفه، و سؤال الصادق علیه السّلام عنه عن أعضاء الإنسان 286

إیضاح من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی: القیاس 288

قصّه أبو یوسف و امام الکاظم علیه السّلام 290

قیاس أبو حنیفه 291

ابن شبرمه و أبو حنیفه 292

سؤال الصادق علیه السّلام عن أبی حنیفه 293

ص: 34

بیان الحدیث فی العلل 294

قصّه الرّجل الّذی طلب الدّنیا من حلال و حرام فلم یقدر علیها و دلّه الشیطان إلی ابتداع الدّین 297

فی أدنی ما یکون به العبد کافرا 301

ترجمه: معلّی بن خنیس 302

أصحاب البدع یوم القیامه 303

فی البدعه و أصحاب البدع 308

القیاسات الشرعیّه 310

فی سدّ باب العقل بعد معرفه الإمام 314

خطبه أمیر المؤمنین علیه السّلام فی البدعه 315

**[ترجمه]283

التشنیع علی من یحکم برأیه و عقله 284

قیاسات أبو حنیفه، و سؤال الصادق علیه السّلام عنه عن أعضاء الإنسان 286

إیضاح من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی: القیاس 288

قصّه أبو یوسف و امام الکاظم علیه السّلام 290

قیاس أبو حنیفه 291

ابن شبرمه و أبو حنیفه 292

سؤال الصادق علیه السّلام عن أبی حنیفه 293

ص: 34

بیان الحدیث فی العلل 294

قصّه الرّجل الّذی طلب الدّنیا من حلال و حرام فلم یقدر علیها و دلّه الشیطان إلی ابتداع الدّین 297

فی أدنی ما یکون به العبد کافرا 301

ترجمه: معلّی بن خنیس 302

أصحاب البدع یوم القیامه 303

فی البدعه و أصحاب البدع 308

القیاسات الشرعیّه 310

فی سدّ باب العقل بعد معرفه الإمام 314

خطبه أمیر المؤمنین علیه السّلام فی البدعه 315

**[ترجمه]

الباب الخامس و الثلاثون غرائب العلوم من تفسیر أبجد و حروف المعجم و تفسیر الناقوس و غیرها، و فیه: 6- أحادیث

316

إلی هنا تمّ الجزء الثانی (حسب الطبعه الحدیثه) و به ینتهی المجلّد الأوّل حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و إیّانا 322

ص: 35

**[ترجمه]316

إلی هنا تمّ الجزء الثانی (حسب الطبعه الحدیثه) و به ینتهی المجلّد الأوّل حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و إیّانا 322

ص: 35

**[ترجمه]

فهرس الجزء الثالث

خطبه الکتاب

و هو المجلد الثانی حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه 1

**[ترجمه]و هو المجلد الثانی حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه 1

**[ترجمه]

الباب الأوّل ثواب الموحدین و العارفین، و بیان وجوب المعرفه و علته و بیان ما هو حقّ معرفته تعالی، و فیه: 39- حدیثا

1ترجمه: صاحب کتاب الجعفریات 2

فیمن أقرّ للّه بالربوبیّه و لمحمّد صلّی اللّه علیه و آله بالنّبوه و لعلیّ علیه السّلام بالإمامه و أدّی ما افترض علیه، أسکنه اللّه فی جواره 3

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی حرّم أجساد الموحّدین علی النار 4

فی قول اللّه عزّ و جلّ: لا إله إلّا اللّه حصنی فمن دخله أمن من عذابی 6

حدیث سلسله الذهب 7

فی قول جبرئیل لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: بشّر امّتک أنّه من مات لا یشرک باللّه عزّ و جلّ شیئا دخل الجنّه، قال قلت: یا جبرئیل و إن زنی و إن سرق؟! قال:

نعم و إن شرب الخمر، و فیه بیان للحدیث من المجلسی رحمه اللّه 8

لم أمر اللّه الخلق بالإقرار باللّه و برسله و حججه و بما جاء من عند اللّه عزّ و جلّ 10

العلّه الّتی وجب الإقرار بأنّ اللّه واحد أحد، و لیس کمثله شی ء 11

فی قول اللّه عزّ و جلّ: إنّ رحمتی سبقت غضبی 12

أوّل ما افترض اللّه علی عباده 13

ص: 36

رأس العلم و حقّ معرفه اللّه عزّ و جلّ 14

**[ترجمه]1ترجمه: صاحب کتاب الجعفریات 2

فیمن أقرّ للّه بالربوبیّه و لمحمّد صلّی اللّه علیه و آله بالنّبوه و لعلیّ علیه السّلام بالإمامه و أدّی ما افترض علیه، أسکنه اللّه فی جواره 3

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی حرّم أجساد الموحّدین علی النار 4

فی قول اللّه عزّ و جلّ: لا إله إلّا اللّه حصنی فمن دخله أمن من عذابی 6

حدیث سلسله الذهب 7

فی قول جبرئیل لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: بشّر امّتک أنّه من مات لا یشرک باللّه عزّ و جلّ شیئا دخل الجنّه، قال قلت: یا جبرئیل و إن زنی و إن سرق؟! قال:

نعم و إن شرب الخمر، و فیه بیان للحدیث من المجلسی رحمه اللّه 8

لم أمر اللّه الخلق بالإقرار باللّه و برسله و حججه و بما جاء من عند اللّه عزّ و جلّ 10

العلّه الّتی وجب الإقرار بأنّ اللّه واحد أحد، و لیس کمثله شی ء 11

فی قول اللّه عزّ و جلّ: إنّ رحمتی سبقت غضبی 12

أوّل ما افترض اللّه علی عباده 13

ص: 36

رأس العلم و حقّ معرفه اللّه عزّ و جلّ 14

**[ترجمه]

الباب الثانی عله احتجاب اللّه عزّ و جلّ عن خلقه، و فیه: حدیثان

15

**[ترجمه]15

**[ترجمه]

الباب الثالث اثبات الصانع و الاستدلال بعجائب صنعه علی وجوده و علمه و قدرته و سائر صفاته، و الآیات فیه، و فیه: 29- حدیثا

16

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: و لو فکّروا فی عظیم القدره، و جسیم النعمه لرجعوا إلی الطریق، و خافوا عذاب الحریق، و لکنّ القلوب علیله و الأبصار مدخوله أ فلا ینظرون إلی صغیر ما خلق، انظروا الی النمله، و انظروا الی الشمس و القمر و النبات و الشجر و الماء و الحجر، و اختلاف اللیل و النهار 26

الجراده و خلقته، و بیان الحدیث و لغاته 27

جواب الإمام الصادق علیه السّلام من سؤال الزندیق الّذی سئل عنه: ما الدلیل علی صانع العالم، و فیه إشاره إلی معنی: الرحمن علی العرش استوی 29

بیان لطیف من المجلسی رحمه اللّه فی حقیقه الشیئیّه 30

الزندیق و معناه، و جواب الإمام الصّادق علیه السّلام لعبد اللّه الدیصانی مع البیضه 31

بیان الحدیث 32

الإمام الصّادق علیه السّلام و ابن أبی العوجاء الملحد 33

تفسیر: الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً 35

فی قول الرضا علیه السّلام: إنّ اللّه تبارک و تعالی لا یعرف بکیفوفیّه، و لا بأینونیّه، و لا بحاسّه، و لا یقاس بشی ء 36

ص: 37

بیان الحدیث 38

الدلیل علی حدوث العالم 39

معنی: هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً 40

معنی: اللّه؟ 41

ابن أبی العوجاء، و عبد اللّه بن المقفّع فی المسجد الحرام 42

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: ما خلق اللّه خلقا أصغر من البعوض، و الجرجس أصغر من البعوض، و الّذی یسمّونه الولغ أصغر من الجرجس، و ما فی الفیل شی ء إلّا و فیه مثله، و فضّل علی الفیل بالجناحین و بالرجلین 44

بیان و فی ذیله تحقیق 45

مناظره لابن أبی العوجاء! 46

تنویر و تحقیق 47

فیمن سئل: بم عرفت ربّک؟! 49

فی قول ابن أبی العوجاء: أنا أخلق!! 50

عبد الملک المصری الزندیق الّذی ناظر الإمام الصادق علیه السّلام بمکّه؟! 51

إیضاح: فیه حاصل الاستدلال 52

قال علیّ علیه السّلام فی جواب من سئل عن إثبات الصّانع: البعره تدلّ علی البعیر، و الروثه تدلّ علی الحمیر، و آثار القدم تدلّ علی المسیر، فهیکل علویّ بهذه اللطافه و مرکز سفلیّ بهذه الکثافه کیف لا یدلّان علی اللطیف الخبیر؟! 55

فی أنّ محمّد بن سنان و المفضّل بن عمر من الاجلاء و لیسا بضعیف 56

ص: 38

**[ترجمه]16

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: و لو فکّروا فی عظیم القدره، و جسیم النعمه لرجعوا إلی الطریق، و خافوا عذاب الحریق، و لکنّ القلوب علیله و الأبصار مدخوله أ فلا ینظرون إلی صغیر ما خلق، انظروا الی النمله، و انظروا الی الشمس و القمر و النبات و الشجر و الماء و الحجر، و اختلاف اللیل و النهار 26

الجراده و خلقته، و بیان الحدیث و لغاته 27

جواب الإمام الصادق علیه السّلام من سؤال الزندیق الّذی سئل عنه: ما الدلیل علی صانع العالم، و فیه إشاره إلی معنی: الرحمن علی العرش استوی 29

بیان لطیف من المجلسی رحمه اللّه فی حقیقه الشیئیّه 30

الزندیق و معناه، و جواب الإمام الصّادق علیه السّلام لعبد اللّه الدیصانی مع البیضه 31

بیان الحدیث 32

الإمام الصّادق علیه السّلام و ابن أبی العوجاء الملحد 33

تفسیر: الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضَ فِراشاً 35

فی قول الرضا علیه السّلام: إنّ اللّه تبارک و تعالی لا یعرف بکیفوفیّه، و لا بأینونیّه، و لا بحاسّه، و لا یقاس بشی ء 36

ص: 37

بیان الحدیث 38

الدلیل علی حدوث العالم 39

معنی: هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً 40

معنی: اللّه؟ 41

ابن أبی العوجاء، و عبد اللّه بن المقفّع فی المسجد الحرام 42

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: ما خلق اللّه خلقا أصغر من البعوض، و الجرجس أصغر من البعوض، و الّذی یسمّونه الولغ أصغر من الجرجس، و ما فی الفیل شی ء إلّا و فیه مثله، و فضّل علی الفیل بالجناحین و بالرجلین 44

بیان و فی ذیله تحقیق 45

مناظره لابن أبی العوجاء! 46

تنویر و تحقیق 47

فیمن سئل: بم عرفت ربّک؟! 49

فی قول ابن أبی العوجاء: أنا أخلق!! 50

عبد الملک المصری الزندیق الّذی ناظر الإمام الصادق علیه السّلام بمکّه؟! 51

إیضاح: فیه حاصل الاستدلال 52

قال علیّ علیه السّلام فی جواب من سئل عن إثبات الصّانع: البعره تدلّ علی البعیر، و الروثه تدلّ علی الحمیر، و آثار القدم تدلّ علی المسیر، فهیکل علویّ بهذه اللطافه و مرکز سفلیّ بهذه الکثافه کیف لا یدلّان علی اللطیف الخبیر؟! 55

فی أنّ محمّد بن سنان و المفضّل بن عمر من الاجلاء و لیسا بضعیف 56

ص: 38

**[ترجمه]

الباب الرابع الخبر المشتهر بتوحید المفضل بن عمر، و فیه: حدیث

اشاره

57

**[ترجمه]57

**[ترجمه]

المجلس الأول

فی أنّ المفضّل استأذن عن الصادق علیه السّلام أن یکتب ما یقوله علیه السّلام؟ 59

أوّل العبر و الأدلّه علی الباری جلّ قدسه تهیئه هذا العالم و تألیف أجزائه و نظمها 61

قوله علیه السّلام نبتدئ یا مفضّل بذکر خلق الإنسان و أوّل ما یدبّر به الجنین فی الرحم 62

فائده جریان الدم فی البدن، و الأسنان، و نبت الشعر فی وجه الرجال و من لا ینبت الشعر فی وجهه، و العلّه الّتی لا یکون المولود عاقلا فهما حین الولاده؟! 63

بیان الحدیث 64

منفعه البکاء للأطفال 65

آله الرجل و المرأه 66

فی أعضاء البدن، و فیه إیضاح 67

انظر إلی ما خصّ به الإنسان فی خلقه تشریفا و تفضیلا علی البهائم 68

فی حکمه أعضاء الإنسان 69

حکمه البصر و السمع 70

الأعضاء الّتی خلقت أفرادا و أزواجا، و الصوت و الکلام 71

فی الفؤاد، و الحلق 73

فی المخّ 74

فی المطعم و المشرب، و الشعر و الأظفار 76

فی أنّ آلام البدن تخرج بخروج الشعر و الأظفار 77

ص: 39

فی رطوبه البدن، و الأفعال الّتی جعلت فی الإنسان من الطعم و النوم و الجماع 78

القوی الّتی فی النفس و موقعها من الإنسان (الفکر، و الوهم، و العقل، و الحفظ) 80

فی الحیاء 81

النطق و الکلام، و اعطاء العلم بالانسان 82

العلّه الّتی لا یعلم الإنسان مقدار عمره 83

الأحلام الّتی تراها الإنسان 85

الأشیاء الّتی تراها موجوده فی العالم کالتراب، و الحدید، و الخشب، و الحجر، و النحاس، و الذهب و الفضه، و ... 86

العلّه الّتی لا یتشابه الناس واحد بالآخر کما یتشابه الوحوش و الطیر و غیر ذلک 87

العلّه الّتی تنبت للرجل اللحیه دون المرأه 88

**[ترجمه]فی أنّ المفضّل استأذن عن الصادق علیه السّلام أن یکتب ما یقوله علیه السّلام؟ 59

أوّل العبر و الأدلّه علی الباری جلّ قدسه تهیئه هذا العالم و تألیف أجزائه و نظمها 61

قوله علیه السّلام نبتدئ یا مفضّل بذکر خلق الإنسان و أوّل ما یدبّر به الجنین فی الرحم 62

فائده جریان الدم فی البدن، و الأسنان، و نبت الشعر فی وجه الرجال و من لا ینبت الشعر فی وجهه، و العلّه الّتی لا یکون المولود عاقلا فهما حین الولاده؟! 63

بیان الحدیث 64

منفعه البکاء للأطفال 65

آله الرجل و المرأه 66

فی أعضاء البدن، و فیه إیضاح 67

انظر إلی ما خصّ به الإنسان فی خلقه تشریفا و تفضیلا علی البهائم 68

فی حکمه أعضاء الإنسان 69

حکمه البصر و السمع 70

الأعضاء الّتی خلقت أفرادا و أزواجا، و الصوت و الکلام 71

فی الفؤاد، و الحلق 73

فی المخّ 74

فی المطعم و المشرب، و الشعر و الأظفار 76

فی أنّ آلام البدن تخرج بخروج الشعر و الأظفار 77

ص: 39

فی رطوبه البدن، و الأفعال الّتی جعلت فی الإنسان من الطعم و النوم و الجماع 78

القوی الّتی فی النفس و موقعها من الإنسان (الفکر، و الوهم، و العقل، و الحفظ) 80

فی الحیاء 81

النطق و الکلام، و اعطاء العلم بالانسان 82

العلّه الّتی لا یعلم الإنسان مقدار عمره 83

الأحلام الّتی تراها الإنسان 85

الأشیاء الّتی تراها موجوده فی العالم کالتراب، و الحدید، و الخشب، و الحجر، و النحاس، و الذهب و الفضه، و ... 86

العلّه الّتی لا یتشابه الناس واحد بالآخر کما یتشابه الوحوش و الطیر و غیر ذلک 87

العلّه الّتی تنبت للرجل اللحیه دون المرأه 88

**[ترجمه]

المجلس الثانی:

فکّر یا مفضّل فی أبنیه أبدان الحیوان و أصنافها و عجائب خلقها 90

فی وجه الدابّه 95

الفیل و أعضائه 96

الزرافه و اختلاف أعضائها، و خلق القرد و شبهه بالانسان 97

البهائم، و کیف کسیت أجسامهم 98

الفطن، و الأیّل الّذی یأکل الحیّات 100

السحاب و تنینه، و الذرّه و النمل و الطیر 101

الطائر و خلقته 103

الدجاجه و البیضه 104

الاختلاف الألوان و الأشکال فی الطیر 105

العصافیر و رزقها 106

النحل و احتشاده فی صنعه العسل 108

ص: 40

السمک و ما فی البحار 109

**[ترجمه]فکّر یا مفضّل فی أبنیه أبدان الحیوان و أصنافها و عجائب خلقها 90

فی وجه الدابّه 95

الفیل و أعضائه 96

الزرافه و اختلاف أعضائها، و خلق القرد و شبهه بالانسان 97

البهائم، و کیف کسیت أجسامهم 98

الفطن، و الأیّل الّذی یأکل الحیّات 100

السحاب و تنینه، و الذرّه و النمل و الطیر 101

الطائر و خلقته 103

الدجاجه و البیضه 104

الاختلاف الألوان و الأشکال فی الطیر 105

العصافیر و رزقها 106

النحل و احتشاده فی صنعه العسل 108

ص: 40

السمک و ما فی البحار 109

**[ترجمه]

المجلس الثالث:

السماء و لونه 111

طلوع الشمس و غروبها و ارتفاعها و انحطاطها 112

القمر و انارته 113

النجوم و اختلاف مسیرها و الفلک 114

مقادیر النهار و اللّیل 118

الریح و الهواء 119

الأرض و الزلزله 121

النار و منافعه للناس 123

الصحو و المطر 125

الجبال 127

المعادن و ما یخرج منها من الجواهر 128

النبات و الثمار و الحطب و الخشب، و الریع 129

الحبوب و الاشجار 130

ورق الاشجار 131

العجم و النوی و العلّه فیه، و الرمّان 132

الیقطین 133

النخل و الجذع 134

**[ترجمه]السماء و لونه 111

طلوع الشمس و غروبها و ارتفاعها و انحطاطها 112

القمر و انارته 113

النجوم و اختلاف مسیرها و الفلک 114

مقادیر النهار و اللّیل 118

الریح و الهواء 119

الأرض و الزلزله 121

النار و منافعه للناس 123

الصحو و المطر 125

الجبال 127

المعادن و ما یخرج منها من الجواهر 128

النبات و الثمار و الحطب و الخشب، و الریع 129

الحبوب و الاشجار 130

ورق الاشجار 131

العجم و النوی و العلّه فیه، و الرمّان 132

الیقطین 133

النخل و الجذع 134

**[ترجمه]

المجلس الرابع

الآفات الحادثه فی بعض الأزمان 137

ما أنکرت المعطله و جوابه علیه السّلام 138

علّه التوالد و التناسل 141

ص: 41

بیان لطیف من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی الحدیث 143

فی تکلیف العباد 147

العلّه الّتی استتر اللّه عزّ و جلّ نفسه عن الخلق 148

فی وصایه الإمام الصّادق علیه السّلام للمفضّل 150

**[ترجمه]الآفات الحادثه فی بعض الأزمان 137

ما أنکرت المعطله و جوابه علیه السّلام 138

علّه التوالد و التناسل 141

ص: 41

بیان لطیف من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی الحدیث 143

فی تکلیف العباد 147

العلّه الّتی استتر اللّه عزّ و جلّ نفسه عن الخلق 148

فی وصایه الإمام الصّادق علیه السّلام للمفضّل 150

**[ترجمه]

الباب الخامس الخبر المروی عن المفضل بن عمر فی التوحید المشتهر بالاهلیلجه، و فیه: حدیث

152

الإمام الصّادق علیه السّلام و طبیب من بلاد الهند 153

استدلاله علیه السّلام بمعرفه اللّه بالاهلیلجه 156

شرح الحدیث 165

فی علم النجوم 171

شرح بعض جمل الحدیث 176

فی علم العباد بالأدویه 181

الطبیب الهندی و ایمانه باللّه عزّ و جلّ 192

الرحمه من العباد 196

**[ترجمه]152

الإمام الصّادق علیه السّلام و طبیب من بلاد الهند 153

استدلاله علیه السّلام بمعرفه اللّه بالاهلیلجه 156

شرح الحدیث 165

فی علم النجوم 171

شرح بعض جمل الحدیث 176

فی علم العباد بالأدویه 181

الطبیب الهندی و ایمانه باللّه عزّ و جلّ 192

الرحمه من العباد 196

**[ترجمه]

الباب السادس التوحید و نفی الشریک و معنی الواحد و الاحد و الصمد و تفسیر سوره التوحید، و الآیات فیه، و فیه: 25- حدیثا

اشاره

198

القول بأنّ اللّه عزّ و جلّ واحد علی أربعه أقسام/ 207

فی النور و الظلمه 210

ص: 42

**[ترجمه]198

القول بأنّ اللّه عزّ و جلّ واحد علی أربعه أقسام/ 207

فی النور و الظلمه 210

ص: 42

**[ترجمه]

توضیح و تحقیق

فی مذهب الدیصانیه 211

مذهب المانویه و عقائدهم 212

مذهب المرقوبیه 215

معنی: الصمد، و العلّه الّتی نزلت سوره التوحید 220

فی رؤیا الّتی رآها أمیر المؤمنین علیه السّلام، و فیها رأی الخضر علیه السّلام قبل غزوه بدر بلیله 222

فی کتاب کتب الإمام الحسین بن علیّ علیهما السّلام فی معنی: الصمد 223

تفسیر: الصمد، عن الباقر علیه السّلام 224

الدلیل علی أنّ الصانع واحد لا أکثر 229

بیان: فی براهین التوحید و حلّ الخبر الّذی فیه: إن ادّعیت اثنین فلا بدّ من فرجه بینهما 230

فی أنّ المدبّر واحد 238

فی معنی قول القائل: واحد و اثنان و ثلاثه 240

**[ترجمه]فی مذهب الدیصانیه 211

مذهب المانویه و عقائدهم 212

مذهب المرقوبیه 215

معنی: الصمد، و العلّه الّتی نزلت سوره التوحید 220

فی رؤیا الّتی رآها أمیر المؤمنین علیه السّلام، و فیها رأی الخضر علیه السّلام قبل غزوه بدر بلیله 222

فی کتاب کتب الإمام الحسین بن علیّ علیهما السّلام فی معنی: الصمد 223

تفسیر: الصمد، عن الباقر علیه السّلام 224

الدلیل علی أنّ الصانع واحد لا أکثر 229

بیان: فی براهین التوحید و حلّ الخبر الّذی فیه: إن ادّعیت اثنین فلا بدّ من فرجه بینهما 230

فی أنّ المدبّر واحد 238

فی معنی قول القائل: واحد و اثنان و ثلاثه 240

**[ترجمه]

الباب السابع عباده الأصنام و الکواکب و الاشجار و النیرین و عله حدوثها و عقاب من عبدها أو قرب إلیها قربانا، و الآیات فیه، و فیه: 12- حدیثا

244

تفسیر الآیات 248

فی أنّ أوّل من عبد النار قابیل بن آدم 249

فی أنّ إبلیس اللعین أوّل من صوّر صوره علی مثال آدم علیه السّلام 250

ص: 43

**[ترجمه]244

تفسیر الآیات 248

فی أنّ أوّل من عبد النار قابیل بن آدم 249

فی أنّ إبلیس اللعین أوّل من صوّر صوره علی مثال آدم علیه السّلام 250

ص: 43

**[ترجمه]

الباب الثامن نفی الولد و الصاحبه، و الآیات فیه، و فیه: 3- أحادیث

254

تفسیر الآیات 256

**[ترجمه]254

تفسیر الآیات 256

**[ترجمه]

الباب التاسع النهی عن التفکر فی ذات اللّه تعالی، و الخوض فی مسائل التوحید و اطلاق القول بانه شی ء و فیه: آیات، و: 32- حدیثا

257

فی النهی عن التفکر فی اللّه 259

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ شی ء لا کالأشیاء 262س

**[ترجمه]257

فی النهی عن التفکر فی اللّه 259

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ شی ء لا کالأشیاء 262س

**[ترجمه]

الباب العاشر أدنی ما یجزی من المعرفه فی التوحید، و أنه لا یعرف اللّه الا به، و فیه: 9- أحادیث

اشاره

267

عرض عبد العظیم الحسنی رحمه اللّه دینه للإمام الهادی علیه السّلام 268

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: اعرفوا اللّه باللّه، و الرسول بالرساله 270

بیان من الصدوق رحمه اللّه فی: اعرفوا اللّه باللّه 273

**[ترجمه]267

عرض عبد العظیم الحسنی رحمه اللّه دینه للإمام الهادی علیه السّلام 268

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: اعرفوا اللّه باللّه، و الرسول بالرساله 270

بیان من الصدوق رحمه اللّه فی: اعرفوا اللّه باللّه 273

**[ترجمه]

تبیین و تحقیق

فی: اعرفوا اللّه باللّه من العلّامه المجلسی رحمه اللّه 274

ص: 44

**[ترجمه]فی: اعرفوا اللّه باللّه من العلّامه المجلسی رحمه اللّه 274

ص: 44

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر الدین الحنیف و الفطره و صبغه اللّه و التعریف فی المیثاق، و الآیات فیه، و فیه: 22- حدیثا

276

یوم الذّر و المیثاق 279

معنی: کلّ مولود یولد علی الفطره، و فیه بیان للسیّد المرتضی 281

**[ترجمه]276

یوم الذّر و المیثاق 279

معنی: کلّ مولود یولد علی الفطره، و فیه بیان للسیّد المرتضی 281

**[ترجمه]

الباب الثانی عشر اثبات قدمه تعالی و امتناع الزوال علیه، و فیه: 7- أحادیث

283

فی قول علیّ علیه السّلام: أنا عبد من عبید محمّد صلّی اللّه علیه و آله 283

معنی: هو الأوّل و الآخر 284

**[ترجمه]283

فی قول علیّ علیه السّلام: أنا عبد من عبید محمّد صلّی اللّه علیه و آله 283

معنی: هو الأوّل و الآخر 284

**[ترجمه]

الباب الثالث عشر نفی الجسم و الصوره و التشبیه و الحلول و الاتّحاد و انه لا یدرک بالحواس و الاوهام، و العقول و الافهام و الآیات فیه، و فیه: 47- حدیثا

287

فیما قیل فی: هشام بن الحکم و هشام بن سالم 288

فی أنّ اللّه تعالی: لا جسم و لا صوره و لا یحسّ و لا یجسّ 291

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ: أیّن الأینیه و کیّف الکیفیّه 297

فی من شبّه اللّه بخلقه فهو مشرک 299

فیما سئل یهودیّ یقال له نعثل عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله؟! 303

العلّه الّتی خلق اللّه العباد 306

ص: 45

**[ترجمه]287

فیما قیل فی: هشام بن الحکم و هشام بن سالم 288

فی أنّ اللّه تعالی: لا جسم و لا صوره و لا یحسّ و لا یجسّ 291

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ: أیّن الأینیه و کیّف الکیفیّه 297

فی من شبّه اللّه بخلقه فهو مشرک 299

فیما سئل یهودیّ یقال له نعثل عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله؟! 303

العلّه الّتی خلق اللّه العباد 306

ص: 45

**[ترجمه]

الباب الرابع عشر نفی الزمان و المکان و الحرکه و الانتقال عنه تعالی و تأویل الآیات و الاخبار فی ذلک، و فیه: 47- حدیثا

309

معنی: أو یأتی ربّک 310

الأقوال فی تفسیر: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها 311

معنی: ثمّ دنا فتدلّی فکان قاب قوسین أو أدنی 313

لأیّ علّه عرج اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله إلی السماء 315

معنی: و یحمل عرش ربّک 317

الأقوال فی: و جاء ربّک و الملک صفّا صفّا 319

معنی: ارجع إلی ربّک، و صلوات الخمس 320

تفسیر آیه النجوی 322

قصه یهودیّین کانا صدیقین لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سؤالهما عن خلیفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فارشدا إلی أبی بکر ثمّ عمر ثمّ علیّ علیه السّلام 324

فی أنّ من زعم أنّ اللّه عزّ و جلّ فی شی ء أو من شی ء أو علی شی ء فقد أشرک 326

معنی: الرحمن علی العرش استوی 330

العلّه الّتی لاجلها ترفع الأیادی إلی السماء فی الدعاء 331

معنی: و کان عرشه علی الماء 334

معانی: الاستواء 337

معنی: العرش 338

إلی هنا تمّ فهرس الجزء الثالث من الطبعه الحدیثه

ص: 46

**[ترجمه]309

معنی: أو یأتی ربّک 310

الأقوال فی تفسیر: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها 311

معنی: ثمّ دنا فتدلّی فکان قاب قوسین أو أدنی 313

لأیّ علّه عرج اللّه نبیّه صلّی اللّه علیه و آله إلی السماء 315

معنی: و یحمل عرش ربّک 317

الأقوال فی: و جاء ربّک و الملک صفّا صفّا 319

معنی: ارجع إلی ربّک، و صلوات الخمس 320

تفسیر آیه النجوی 322

قصه یهودیّین کانا صدیقین لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و سؤالهما عن خلیفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فارشدا إلی أبی بکر ثمّ عمر ثمّ علیّ علیه السّلام 324

فی أنّ من زعم أنّ اللّه عزّ و جلّ فی شی ء أو من شی ء أو علی شی ء فقد أشرک 326

معنی: الرحمن علی العرش استوی 330

العلّه الّتی لاجلها ترفع الأیادی إلی السماء فی الدعاء 331

معنی: و کان عرشه علی الماء 334

معانی: الاستواء 337

معنی: العرش 338

إلی هنا تمّ فهرس الجزء الثالث من الطبعه الحدیثه

ص: 46

**[ترجمه]

[فهرس الجزء الرابع]

أبواب تأویل الآیات و الاخبار الموهمه الخلاف ما سبق

الباب الأوّل تأویل قوله تعالی: خلقت بیدی، و جنب اللّه، و وجه اللّه، و یوم یکشف عن ساق، و أمثالها، و فیه: 20- حدیثا

1تفسیر: و الأرض جمیعا قبضته یوم القیمه 2

معنی: کلّ شی ء هالک إلّا وجهه 5

بیان: فی معنی: وجه، و فی ذیل الصفحه بیان للسیّد الرضی رحمه اللّه 6

تفسیر: یوم یکشف عن ساق 7

ما ذکر المفسّرون فی معنی الآیه 8

تفسیر قوله تعالی: ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ 10

**[ترجمه]1تفسیر: و الأرض جمیعا قبضته یوم القیمه 2

معنی: کلّ شی ء هالک إلّا وجهه 5

بیان: فی معنی: وجه، و فی ذیل الصفحه بیان للسیّد الرضی رحمه اللّه 6

تفسیر: یوم یکشف عن ساق 7

ما ذکر المفسّرون فی معنی الآیه 8

تفسیر قوله تعالی: ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ 10

**[ترجمه]

الباب الثانی تأویل قوله تعالی: وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی،* و رُوحٌ مِنْهُ،* و قوله صلّی اللّه علیه و آله: خلق اللّه آدم علی صورته، و فیه: 15- حدیثا

11

معنی: وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی،* و کیفیّه النفخ 11

ما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه فی معنی: إنّ اللّه خلق آدم علی صورته

ص: 47

و فیه بیان من العلّامه المجلسی فی شرح الحدیث 14

**[ترجمه]11

معنی: وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی،* و کیفیّه النفخ 11

ما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه فی معنی: إنّ اللّه خلق آدم علی صورته

ص: 47

و فیه بیان من العلّامه المجلسی فی شرح الحدیث 14

**[ترجمه]

الباب الثالث تأویل آیه النور، و فیه: 7- أحادیث

15

فیما نقل الصدوق رحمه اللّه عن المشبّهه فی تفسیر: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ 16

فی أنّ تأویل آیه النّور: أهل البیت علیهم السّلام 18

تنویر: فی معنی النّور بکیفیّته و کمیّته 20

المثال فی آیه النّور 22

التشبیه و المشبّه به فی آیه النّور، و فیه أقوال 23

**[ترجمه]15

فیما نقل الصدوق رحمه اللّه عن المشبّهه فی تفسیر: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ 16

فی أنّ تأویل آیه النّور: أهل البیت علیهم السّلام 18

تنویر: فی معنی النّور بکیفیّته و کمیّته 20

المثال فی آیه النّور 22

التشبیه و المشبّه به فی آیه النّور، و فیه أقوال 23

**[ترجمه]

الباب الرابع معنی: حجزه اللّه عزّ و جلّ، و فیه: 4- أحادیث

24

الحجزه، و فیه: بیان 25

**[ترجمه]24

الحجزه، و فیه: بیان 25

**[ترجمه]

الباب الخامس نفی الرؤیه و تأویل الآیات فیها، و الآیات فیه، و فیه: 33- حدیثا

26

معنی: و رأته القلوب بحقائق الایمان، و فیه بیان 26

فی قول ذعلب لأمیر المؤمنین علیه السّلام: هل رأیت ربّک 27

ص: 48

تفسیر: وجوه یومئذ ناضره إلی ربّها ناظره، و فیه: وجوه و استدلال 28

معنی: لا تدرکه الأبصار و هو یدرک الأبصار 29

فی قول علیّ علیه السّلام: لم أک بالّذی أعبد من لم أره 32

بیان: فیه استدلال علی عدم جواز الرؤیه 34

بیان: فی تفسیر الآیات: وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَهً أُخْری و: ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی و: لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری و ما قال المفسّرون 36

بیان: فی معنی الحجب و الأنوار 41

تأویل الوان الأنوار، و فیه: وجوه 42

فی أنّ: الشمس جزء من سبعین جزءا من نور الکرسیّ، و الکرسیّ جزء من سبعین جزءا من نور العرش، و العرش جزء من سبعین جزءا من نور الحجاب، و الحجاب جزء من سبعین جزءا من نور السرّ 44

ما قال الصدوق رحمه اللّه فی: ربّ أرنی انظر إلیک 45

قصّه موسی بن عمران علیه السّلام 47

بیان شریف لطیف: فی المنکرین و المثبتین للرؤیه و استدلالهما و احتجاجهما 48

فی معرفه اللّه و معرفه الرسول صلّی اللّه علیه و آله و معرفه الإمام علیه السّلام 55

فی رؤیه اللّه عزّ و جلّ بالعین، و شرح الحدیث مفصّلا 56

فیما ذهبت الإمامیّه و المعتزله فی رؤیه اللّه 59

فیما ذهبت المشبّهه و الکرامیه 60

ص: 49

**[ترجمه]26

معنی: و رأته القلوب بحقائق الایمان، و فیه بیان 26

فی قول ذعلب لأمیر المؤمنین علیه السّلام: هل رأیت ربّک 27

ص: 48

تفسیر: وجوه یومئذ ناضره إلی ربّها ناظره، و فیه: وجوه و استدلال 28

معنی: لا تدرکه الأبصار و هو یدرک الأبصار 29

فی قول علیّ علیه السّلام: لم أک بالّذی أعبد من لم أره 32

بیان: فیه استدلال علی عدم جواز الرؤیه 34

بیان: فی تفسیر الآیات: وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَهً أُخْری و: ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی و: لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری و ما قال المفسّرون 36

بیان: فی معنی الحجب و الأنوار 41

تأویل الوان الأنوار، و فیه: وجوه 42

فی أنّ: الشمس جزء من سبعین جزءا من نور الکرسیّ، و الکرسیّ جزء من سبعین جزءا من نور العرش، و العرش جزء من سبعین جزءا من نور الحجاب، و الحجاب جزء من سبعین جزءا من نور السرّ 44

ما قال الصدوق رحمه اللّه فی: ربّ أرنی انظر إلیک 45

قصّه موسی بن عمران علیه السّلام 47

بیان شریف لطیف: فی المنکرین و المثبتین للرؤیه و استدلالهما و احتجاجهما 48

فی معرفه اللّه و معرفه الرسول صلّی اللّه علیه و آله و معرفه الإمام علیه السّلام 55

فی رؤیه اللّه عزّ و جلّ بالعین، و شرح الحدیث مفصّلا 56

فیما ذهبت الإمامیّه و المعتزله فی رؤیه اللّه 59

فیما ذهبت المشبّهه و الکرامیه 60

ص: 49

**[ترجمه]

أبواب الصفات

الباب الأوّل نفی الترکیب و اختلاف المعانی و الصفات، و انه لیس محلا للحوادث و التغییرات، و تأویل الآیات فیها، و الفرق بین صفات الذات و صفات الافعال، و فیه: 19- حدیثا

62

فی أنّ: غضب اللّه عزّ و جلّ: عقابه، و رضاه: ثوابه 63

تفسیر: لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ، و ما قیل فی تفسیر الآیه 64

فی أنّ للّه عزّ و جلّ رضی و سخط 66

فی نعوت اللّه تبارک و تعالی و ما قال الصدوق رحمه اللّه 70

فی صفات الذّات 71

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ لم یزل یعلم و یسمع و یبصر 72

بیان: فی السمع و البصر و کونهما من صفات الذات 73

**[ترجمه]62

فی أنّ: غضب اللّه عزّ و جلّ: عقابه، و رضاه: ثوابه 63

تفسیر: لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ، و ما قیل فی تفسیر الآیه 64

فی أنّ للّه عزّ و جلّ رضی و سخط 66

فی نعوت اللّه تبارک و تعالی و ما قال الصدوق رحمه اللّه 70

فی صفات الذّات 71

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ لم یزل یعلم و یسمع و یبصر 72

بیان: فی السمع و البصر و کونهما من صفات الذات 73

**[ترجمه]

الباب الثانی العلم و کیفیته و الآیات الوارده فیه، و فیه: 44- حدیثا

74

فی أنّ اللّه تعالی یعلم الشی ء الّذی لم یکن أن لو کان کیف کان 78

معنی: یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی 79

معنی: یَعْلَمُ خائِنَهَ الْأَعْیُنِ 80

فی أنّ عِلْمُ السَّاعَهِ*، و نزول الغیث، و ما فِی الْأَرْحامِ، و ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً و ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ، و أشیاء لم یطلع علیها ملک

ص: 50

مقرّب و لا نبیّ مرسل، و هی من صفات اللّه عزّ و جلّ 82

فی أنّ علم اللّه تعالی لا نهایه له 83

فی أنّ للّه تبارک و تعالی علمین: علما مبذولا، و علما مکفوفا 89

**[ترجمه]74

فی أنّ اللّه تعالی یعلم الشی ء الّذی لم یکن أن لو کان کیف کان 78

معنی: یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی 79

معنی: یَعْلَمُ خائِنَهَ الْأَعْیُنِ 80

فی أنّ عِلْمُ السَّاعَهِ*، و نزول الغیث، و ما فِی الْأَرْحامِ، و ما تَدْرِی نَفْسٌ ما ذا تَکْسِبُ غَداً و ما تَدْرِی نَفْسٌ بِأَیِّ أَرْضٍ تَمُوتُ، و أشیاء لم یطلع علیها ملک

ص: 50

مقرّب و لا نبیّ مرسل، و هی من صفات اللّه عزّ و جلّ 82

فی أنّ علم اللّه تعالی لا نهایه له 83

فی أنّ للّه تبارک و تعالی علمین: علما مبذولا، و علما مکفوفا 89

**[ترجمه]

الباب الثالث البداء و النسخ، و الآیات فیه، و فیه: 70- حدیثا

92

البداء، و معناه، و حقیقته، و تحقیقات حوله فی ذیل الصفحه 92

قصّه امرأه الّتی تصدّقت فی لیلتها الّتی وقعت فیها زفافها، و ما أخبر عیسی بن مریم علیهما السّلام بحالها 94

قصّه نبیّ من الأنبیاء و الملک و ما أوحی اللّه له 95

تفسیر: وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَهٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ، و ما ذکر الرازیّ فی تفسیره من التأویل، و ما قال السیّد الرضی رحمه اللّه فی تلخیص البیان 98

فی نزول الملائکه و الروح و الکتبه إلی سماء الدّنیا فی لیله القدر فیکتبون ما یکون من قضاء اللّه تعالی فی تلک السنه 99

تفسیر: الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ فِی بِضْعِ سِنِینَ، و القصّه فیه، و فیه بیان شریف من العلّامه المجلسی رحمه اللّه 100

قصّه آدم علیه السّلام و مروره علی داود النّبیّ علیه السّلام و عمره 102

تفسیر: ما نَنْسَخْ مِنْ آیَهٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها، و ما قال الإمام الباقر علیه السّلام و الإمام الجواد علیه السّلام فی تفسیر الآیه 104

فی قول الصادق علیه السّلام: ما تنبّأ نبیّ قط حتّی یفرّ للّه تعالی بخمس: بالبداء، و المشیّه، و السجود، و العبودیّه، و الطاعه، و فیه: بیان من الصدوق رحمه اللّه فی معنی البداء 108

ص: 51

قصّه داود علیه السّلام و الشّاب الّذی نظر إلیه ملک الموت 111

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی حزقیل علیه السّلام فی موت الملک 112

تحقیق رشیق فی شرح الأخبار 114

تفسیر: ثُمَّ قَضی أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ، و فیه: بیان فی الأجلین 117

فی یهودیّ الّذی مرّ علی النّبی صلّی اللّه علیه و آله و قال: السّام علیک، و قال صلّی اللّه علیه و آله: علیک، و قصّه صدقته و نجاته عن الموت، و طول العمر و نقصانه 121

بسط کلام لرفع شکوک و أوهام: فی البداء و حقیقته بالتفصیل، و الأقوال فیه 122

ما قال الصدوق رحمه اللّه فی معنی البداء، فی ذیل الصفحه 125

ما ذکره السیّد المرتضی و الشیخ المفید رحمهما اللّه فی البداء فی ذیل الصفحه 126

ما ذکره السیّد الداماد قدّس اللّه روحه فی نبراس الضیاء فی البداء 126

ما ذکره المیرزا رفیعا فی شرحه علی الکافی، و ما قاله العلّامه المجلسی 129

**[ترجمه]92

البداء، و معناه، و حقیقته، و تحقیقات حوله فی ذیل الصفحه 92

قصّه امرأه الّتی تصدّقت فی لیلتها الّتی وقعت فیها زفافها، و ما أخبر عیسی بن مریم علیهما السّلام بحالها 94

قصّه نبیّ من الأنبیاء و الملک و ما أوحی اللّه له 95

تفسیر: وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَهٌ غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ، و ما ذکر الرازیّ فی تفسیره من التأویل، و ما قال السیّد الرضی رحمه اللّه فی تلخیص البیان 98

فی نزول الملائکه و الروح و الکتبه إلی سماء الدّنیا فی لیله القدر فیکتبون ما یکون من قضاء اللّه تعالی فی تلک السنه 99

تفسیر: الم غُلِبَتِ الرُّومُ فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ فِی بِضْعِ سِنِینَ، و القصّه فیه، و فیه بیان شریف من العلّامه المجلسی رحمه اللّه 100

قصّه آدم علیه السّلام و مروره علی داود النّبیّ علیه السّلام و عمره 102

تفسیر: ما نَنْسَخْ مِنْ آیَهٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها، و ما قال الإمام الباقر علیه السّلام و الإمام الجواد علیه السّلام فی تفسیر الآیه 104

فی قول الصادق علیه السّلام: ما تنبّأ نبیّ قط حتّی یفرّ للّه تعالی بخمس: بالبداء، و المشیّه، و السجود، و العبودیّه، و الطاعه، و فیه: بیان من الصدوق رحمه اللّه فی معنی البداء 108

ص: 51

قصّه داود علیه السّلام و الشّاب الّذی نظر إلیه ملک الموت 111

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی حزقیل علیه السّلام فی موت الملک 112

تحقیق رشیق فی شرح الأخبار 114

تفسیر: ثُمَّ قَضی أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّی عِنْدَهُ، و فیه: بیان فی الأجلین 117

فی یهودیّ الّذی مرّ علی النّبی صلّی اللّه علیه و آله و قال: السّام علیک، و قال صلّی اللّه علیه و آله: علیک، و قصّه صدقته و نجاته عن الموت، و طول العمر و نقصانه 121

بسط کلام لرفع شکوک و أوهام: فی البداء و حقیقته بالتفصیل، و الأقوال فیه 122

ما قال الصدوق رحمه اللّه فی معنی البداء، فی ذیل الصفحه 125

ما ذکره السیّد المرتضی و الشیخ المفید رحمهما اللّه فی البداء فی ذیل الصفحه 126

ما ذکره السیّد الداماد قدّس اللّه روحه فی نبراس الضیاء فی البداء 126

ما ذکره المیرزا رفیعا فی شرحه علی الکافی، و ما قاله العلّامه المجلسی 129

**[ترجمه]

الباب الرابع القدره و الإراده، و الآیات فیه، و فیه: 20- حدیثا

134

معنی القدره، و أنّ اللّه تعالی خلق الأشیاء بغیر القدره 136

الإراده من اللّه و من الخلق، و فیه بیان فی شرح الحدیث 137

ما قال الشیخ المفید رحمه اللّه فی الإراده من اللّه عزّ و جلّ 138

قصّه الدیصانی مع هشام، و دخول الدّنیا فی البیضه 140

بیان: فی شرح الحدیث، و فیه: أربع وجوه 141

معنی علم اللّه و مشیئته 144

فی قول الصادق علیه السّلام: خلق اللّه المشیئه بنفسها، ثمّ خلق الأشیاء بالمشیئه، و فیه بیان و شرح و وجوه 145

ص: 52

ما ذکره السیّد الداماد قدّس اللّه روحه و غیره فی المشیئه و معناه 146

**[ترجمه]134

معنی القدره، و أنّ اللّه تعالی خلق الأشیاء بغیر القدره 136

الإراده من اللّه و من الخلق، و فیه بیان فی شرح الحدیث 137

ما قال الشیخ المفید رحمه اللّه فی الإراده من اللّه عزّ و جلّ 138

قصّه الدیصانی مع هشام، و دخول الدّنیا فی البیضه 140

بیان: فی شرح الحدیث، و فیه: أربع وجوه 141

معنی علم اللّه و مشیئته 144

فی قول الصادق علیه السّلام: خلق اللّه المشیئه بنفسها، ثمّ خلق الأشیاء بالمشیئه، و فیه بیان و شرح و وجوه 145

ص: 52

ما ذکره السیّد الداماد قدّس اللّه روحه و غیره فی المشیئه و معناه 146

**[ترجمه]

الباب الخامس انه تعالی خالق کل شی ء، و لیس الموجد و المعدم الا اللّه تعالی و ان ما سواه مخلوق، و فیه: آیات و: 5- أحادیث

147

تفسیر: فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ، و أنّ فی المخلوق خالق کعیسی بن مریم علیه السلام: خلق من الطین کهیئه الطیر باذن اللّه فنفخ فیه فصار طائرا باذن اللّه، و السامری: خلق لهم عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ*، و فیه بیان دقیق 148

**[ترجمه]147

تفسیر: فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ، و أنّ فی المخلوق خالق کعیسی بن مریم علیه السلام: خلق من الطین کهیئه الطیر باذن اللّه فنفخ فیه فصار طائرا باذن اللّه، و السامری: خلق لهم عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ*، و فیه بیان دقیق 148

**[ترجمه]

الباب السادس کلامه تعالی و معنی قوله تعالی: قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً، و فیه: 4- أحادیث

150

معنی: سَبْعَهُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ 151

فی: کلام اللّه عزّ و جلّ، و أنّه تعالی خالق الکلام 152

ص: 53

**[ترجمه]150

معنی: سَبْعَهُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ 151

فی: کلام اللّه عزّ و جلّ، و أنّه تعالی خالق الکلام 152

ص: 53

**[ترجمه]

أبواب أسمائه تعالی و حقائقها و صفاتها و معانیها

الباب الأوّل المغایره بین الاسم و المعنی و ان المعبود هو المعنی، و الاسم حادث، و فیه: 8- أحادیث

153

فی أقوال المتکلّمین فی الاسم: هل هو عین المسمّی أو غیره 155

فی لفظ: اللّه، و اشتقاقه و معناه 157

بیان فی شرح الحدیث (المغایره بین الاسم و المسمّی) 158

فیما قال الصدوق رحمه اللّه فی اسم اللّه عزّ و جلّ 161

فیما قال العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی شرح الحدیث 164

فی: من عبد اللّه بالتوهّم فقد کفر 166

بیان: فی أسماء اللّه عزّ و جلّ 167

**[ترجمه]153

فی أقوال المتکلّمین فی الاسم: هل هو عین المسمّی أو غیره 155

فی لفظ: اللّه، و اشتقاقه و معناه 157

بیان فی شرح الحدیث (المغایره بین الاسم و المسمّی) 158

فیما قال الصدوق رحمه اللّه فی اسم اللّه عزّ و جلّ 161

فیما قال العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی شرح الحدیث 164

فی: من عبد اللّه بالتوهّم فقد کفر 166

بیان: فی أسماء اللّه عزّ و جلّ 167

**[ترجمه]

الباب الثانی معانی الأسماء و اشتقاقها و ما یجوز اطلاقه تعالی و ما لا یجوز، و فیه: 12- حدیثا

172

معنی: اللَّطِیفُ، الْخَبِیرُ* 173

فی سؤال محمّد بن سنان عن الرضا علیه السّلام: هل کان اللّه عارفا بنفسه قبل أن یخلق الخلق؟! 175

معنی: إنّه تعالی قدیم 176

ص: 54

معنی: هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ 182

**[ترجمه]172

معنی: اللَّطِیفُ، الْخَبِیرُ* 173

فی سؤال محمّد بن سنان عن الرضا علیه السّلام: هل کان اللّه عارفا بنفسه قبل أن یخلق الخلق؟! 175

معنی: إنّه تعالی قدیم 176

ص: 54

معنی: هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ 182

**[ترجمه]

الباب الثالث عدد أسماء اللّه تعالی و فضل احصائها و شرحها، و الآیات فیه، و فیه: 6- أحادیث

184

فی أنّ للّه تبارک و تعالی تسعه و تسعین اسما من أحصاها دحل الجنّه 186

معنی: اللّه، الإله، الأحد، الواحد 187

معنی: الصَّمَدُ 188

معنی: الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ و السَّمِیعُ* و الْبَصِیرُ* و الْقَدِیرُ و القاهر 189

معنی: الْعَلِیُّ،* الْأَعْلی ، الباقی، البدیع. 190

فی عقد الأنامل، و معنی: الْبارِئُ 191

معنی: الأکرم، الظَّاهِرُ، الْباطِنُ، الْحَیُّ* 192

معنی: الْحَکِیمُ،* الْعَلِیمُ،* الْحَلِیمُ، الحفیظ، الْحَقُّ،* الحسیب 193

معنی: الْحَمِیدِ*، الحفیّ، الربّ، الرَّحْمنِ،* الرَّحِیمِ* 194

معنی: الذارئ، الرازق، الرقیب، الرءوف، الرائی 195

معنی: السَّلامُ، الْمُؤْمِنُ، و العلّه الّتی سمّی اللّه تعالی: مؤمنا و العبد: مؤمنا، و معنی الْمُهَیْمِنُ 196

معنی: الْعَزِیزُ، الْجَبَّارُ، الْمُتَکَبِّرُ، السیّد 197

معنی: سبّوح، الشهید، الصادق، الصانع 198

معنی: الطاهر، العدل، الْعَفْوَ،* الْغَفُورُ*، الْغَنِیُّ،* الغیاث 199

معنی: الفاطر، الفرد، الفتاح، الفالق، الْقَدِیمِ،* الْمُلْکُ،* القدّوس 200

معنی: الْقَوِیُّ،* القریب، الْقَیُّومُ،* القابض 201

معنی: الباسط، القاضی 202

ص: 55

معنی: الْمَجِیدِ*، الْمَوْلی * المنّان، المحیط، المبین، المقیت، الْمُصَوِّرُ 203

معنی: الْکَرِیمِ،* الْکَبِیرُ*، الکافی، الکاشف، الْوَتْرِ، النُّورِ*، الْوَهَّابُ* 204

معنی: الناصر، الواسع، الْوَدُودُ، الهادی، الوفیّ، الْوَکِیلُ، الْوارِثِ 205

معنی: الْبَرُّ، الباعث، التَّوَّابُ،* الجلیل، الجواد، الْخَبِیرُ* 206

معنی: الْخالِقُ، خیر الناصرین، خیر الراحمین، الدّیّان، الشَّکُورُ، الْعَظِیمِ* 207

معنی: اللَّطِیفُ،* الشافی، و تبارک 208

أسماء اللّه تعالی بأسماء آخر غیر ما مرّ 210

اسم اللّه الأعظم و ما عند الأنبیاء علیهم السّلام و فی الکتب و فی القرآن 211

**[ترجمه]184

فی أنّ للّه تبارک و تعالی تسعه و تسعین اسما من أحصاها دحل الجنّه 186

معنی: اللّه، الإله، الأحد، الواحد 187

معنی: الصَّمَدُ 188

معنی: الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ و السَّمِیعُ* و الْبَصِیرُ* و الْقَدِیرُ و القاهر 189

معنی: الْعَلِیُّ،* الْأَعْلی ، الباقی، البدیع. 190

فی عقد الأنامل، و معنی: الْبارِئُ 191

معنی: الأکرم، الظَّاهِرُ، الْباطِنُ، الْحَیُّ* 192

معنی: الْحَکِیمُ،* الْعَلِیمُ،* الْحَلِیمُ، الحفیظ، الْحَقُّ،* الحسیب 193

معنی: الْحَمِیدِ*، الحفیّ، الربّ، الرَّحْمنِ،* الرَّحِیمِ* 194

معنی: الذارئ، الرازق، الرقیب، الرءوف، الرائی 195

معنی: السَّلامُ، الْمُؤْمِنُ، و العلّه الّتی سمّی اللّه تعالی: مؤمنا و العبد: مؤمنا، و معنی الْمُهَیْمِنُ 196

معنی: الْعَزِیزُ، الْجَبَّارُ، الْمُتَکَبِّرُ، السیّد 197

معنی: سبّوح، الشهید، الصادق، الصانع 198

معنی: الطاهر، العدل، الْعَفْوَ،* الْغَفُورُ*، الْغَنِیُّ،* الغیاث 199

معنی: الفاطر، الفرد، الفتاح، الفالق، الْقَدِیمِ،* الْمُلْکُ،* القدّوس 200

معنی: الْقَوِیُّ،* القریب، الْقَیُّومُ،* القابض 201

معنی: الباسط، القاضی 202

ص: 55

معنی: الْمَجِیدِ*، الْمَوْلی * المنّان، المحیط، المبین، المقیت، الْمُصَوِّرُ 203

معنی: الْکَرِیمِ،* الْکَبِیرُ*، الکافی، الکاشف، الْوَتْرِ، النُّورِ*، الْوَهَّابُ* 204

معنی: الناصر، الواسع، الْوَدُودُ، الهادی، الوفیّ، الْوَکِیلُ، الْوارِثِ 205

معنی: الْبَرُّ، الباعث، التَّوَّابُ،* الجلیل، الجواد، الْخَبِیرُ* 206

معنی: الْخالِقُ، خیر الناصرین، خیر الراحمین، الدّیّان، الشَّکُورُ، الْعَظِیمِ* 207

معنی: اللَّطِیفُ،* الشافی، و تبارک 208

أسماء اللّه تعالی بأسماء آخر غیر ما مرّ 210

اسم اللّه الأعظم و ما عند الأنبیاء علیهم السّلام و فی الکتب و فی القرآن 211

**[ترجمه]

الباب الرابع جوامع التوحید، و الآیات فیه، و فیه، 45- حدیثا

212

بعض خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام فی التوحید، بعد فراغه من جمع القرآن 221

بیان: فی شرح خطبه علیّ علیه السّلام الّتی خطبها فی مسجد الکوفه 223

الخطبه الّتی خطبها علیّ بن موسی الرضا علیهما السّلام 228

بیان: فی شرح بعض الجمل الخطبه 231

الاستدلال بعدم جریان الحرکه و السکون علیه تعالی 245

خطبه عن علیّ علیه السّلام 247

بیان و شرح للخطبه 248

الأقوال فی أنّه لم صارت الجبال سببا لسکون الأرض 250

خطبه اخری 254

بیان و شرح للخطبه 256

خطبه اخری فی التوحید 261

خطبه فی التوحید عن الرضا علیه السّلام 263

ص: 56

خطبه فی التوحید و صفات اللّه عزّ و جلّ 265

بیان: فیه شرح الخطبه 267

خطبه اخری لأمیر المؤمنین علیه السّلام 269

خطبه اخری فی التوحید 274

تبیان: فی شرح الخطبه 278

ما کتب أبو الحسن الرّضا علیه السّلام فی التوحید 284

فیما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی بعض خطبه 287

شرح خطبه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله 288

فیما قال الحسن بن علیّ علیهما السّلام فی التوحید فی جواب السائل 289

فیما قال الإمام موسی بن جعفر علیهما السّلام فی التوحید 296

بیان اخری من الإمام موسی بن جعفر علیهما السّلام 298

خطبه من الإمام الحسین بن علیّ علیهما السّلام 301

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: لا تتجاوزوا بنا العبودیّه ثمّ قولوا ما شئتم و لا تغلوا، و إیّاکم و الغلوّ کغلوّ النصاری فانّی بری ء من الغالین، و بیانه علیه السّلام فی صفه اللّه عزّ و جلّ 303

فی قول علیّ علیه السّلام فی جواب ذعلب حیث قال: هل رأیت ربک 304

و من خطبه له علیه السّلام 306

إیضاح فی شرح الخطبه 307

و من خطبه له علیه السّلام علی ما رواه نوف البکالی 313

بیان فی شرح الخطبه 315

فی وصیّته علیه السّلام للحسن المجتبی علیه السّلام 317

ص: 57

**[ترجمه]212

بعض خطب أمیر المؤمنین علیه السّلام فی التوحید، بعد فراغه من جمع القرآن 221

بیان: فی شرح خطبه علیّ علیه السّلام الّتی خطبها فی مسجد الکوفه 223

الخطبه الّتی خطبها علیّ بن موسی الرضا علیهما السّلام 228

بیان: فی شرح بعض الجمل الخطبه 231

الاستدلال بعدم جریان الحرکه و السکون علیه تعالی 245

خطبه عن علیّ علیه السّلام 247

بیان و شرح للخطبه 248

الأقوال فی أنّه لم صارت الجبال سببا لسکون الأرض 250

خطبه اخری 254

بیان و شرح للخطبه 256

خطبه اخری فی التوحید 261

خطبه فی التوحید عن الرضا علیه السّلام 263

ص: 56

خطبه فی التوحید و صفات اللّه عزّ و جلّ 265

بیان: فیه شرح الخطبه 267

خطبه اخری لأمیر المؤمنین علیه السّلام 269

خطبه اخری فی التوحید 274

تبیان: فی شرح الخطبه 278

ما کتب أبو الحسن الرّضا علیه السّلام فی التوحید 284

فیما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی بعض خطبه 287

شرح خطبه النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله 288

فیما قال الحسن بن علیّ علیهما السّلام فی التوحید فی جواب السائل 289

فیما قال الإمام موسی بن جعفر علیهما السّلام فی التوحید 296

بیان اخری من الإمام موسی بن جعفر علیهما السّلام 298

خطبه من الإمام الحسین بن علیّ علیهما السّلام 301

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: لا تتجاوزوا بنا العبودیّه ثمّ قولوا ما شئتم و لا تغلوا، و إیّاکم و الغلوّ کغلوّ النصاری فانّی بری ء من الغالین، و بیانه علیه السّلام فی صفه اللّه عزّ و جلّ 303

فی قول علیّ علیه السّلام فی جواب ذعلب حیث قال: هل رأیت ربک 304

و من خطبه له علیه السّلام 306

إیضاح فی شرح الخطبه 307

و من خطبه له علیه السّلام علی ما رواه نوف البکالی 313

بیان فی شرح الخطبه 315

فی وصیّته علیه السّلام للحسن المجتبی علیه السّلام 317

ص: 57

**[ترجمه]

الباب الخامس ابطال التناسخ، و فیه: 4- أحادیث

320

تناسخ الأرواح، و الأقوال فیه 320

ما ذکره السیّد الداماد قدّس اللّه روحه فی برهان إبطال التناسخ 321

**[ترجمه]320

تناسخ الأرواح، و الأقوال فیه 320

ما ذکره السیّد الداماد قدّس اللّه روحه فی برهان إبطال التناسخ 321

**[ترجمه]

الباب السادس نادر، فی النفی هل هو شی ء مخلوق أم لا، و فیه: حدیث واحد

322

إلی هنا تمّ الجزء الرابع حسب تجزئه الناشرین و به یتمّ المجلّد الثّانی حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و إیّانا

ص: 58

**[ترجمه]322

إلی هنا تمّ الجزء الرابع حسب تجزئه الناشرین و به یتمّ المجلّد الثّانی حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و إیّانا

ص: 58

**[ترجمه]

فهرس الجزء الخامس

أبواب العدل

الباب الأوّل نفی الظلم و الجور عنه تعالی، و ابطال الجبر و التفویض، و اثبات الامر بین الامرین، و اثبات الاختیار و الاستطاعه، و الآیات فیه، و فیه: 112- حدیثا

2فی أنّ أبا حنیفه خرج ذات یوم من عند الصّادق علیه السّلام فاستقبله الامام موسی الکاظم علیه السّلام، فقال له: یا غلام ممّن المعصیه؟ فقال علیه السّلام: لا تخلو من ثلاثه:

إمّا أن تکون من اللّه عزّ و جلّ و لیست منه فلا ینبغی للکریم أن یعذّب عبده بما لم یکتسبه، و إمّا أن تکون من اللّه عزّ و جلّ و من العبد، فلا ینبغی للشریک القویّ أن یظلم الشریک الضعیف، و إمّا أن تکون من العبد و هی منه فان عاقبه اللّه فبذنبه و إن عفی عنه فبکرمه و جوده 4

کان علیّ بن الحسین علیهما السّلام إذا ناجی ربّه قال: یا ربّ قوّیت علی معصیتک بنعمتک 5

فی ذمّ القدریّ، و عقائد المجوس 6

ص: 59

عقیده المعتزله فی الشیعه 7

اعتقادنا فی الاستطاعه علی ما فی اعتقادات الصدوق 8

فی قول الصادق علیه السّلام: النّاس فی القدر علی ثلاثه أوجه 9

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ اللّه عزّ و جلّ لمّا خلق الجنّه خلقها من لبنتین، لبنه من ذهب، و لبنه من فضّه، و جعل حیطانها الیاقوت، و سقفها الزبرجد و حصبائها اللّؤلؤ، و ترابها الزعفران و المسک الأذفر، فقال لها: تکلّمی، فقالت: لا إله إلّا أنت الحیّ القیّوم، قد سعد من یدخلنی، فقال عزّ و جلّ:

بعزّتی و عظمتی و جلالی و ارتفاعی لا یدخلها مدمن خمر، و لا سکّیر، و لا قتات، و هو النّمام، و لا دیّوث و هو القلطبان، و لا قلّاع و هو الشرطی، و لا زنوق و هو الخنثی، و لا خیّوف و هو النبّاش، و لا عشّار، و لا قاطع رحم و لا قدریّ 10

معنی: وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ 11

معنی: لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین 12

عن ابن عبّاس قال: لمّا انصرف أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام من صفّین، قام إلیه شیخ ممّن شهد الوقعه معه فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن مسیرنا هذا أ بقضاء من اللّه و قدر؟ و قال الرّضا فی روایته عن آبائه، عن الحسین بن علیّ علیهم السّلام دخل رجل من أهل العراق علی أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال:

أخبرنا عن خروجنا إلی أهل الشام بقضاء من اللّه و قدر؟ فقال له أمیر المؤمنین علیه السّلام: أجل یا شیخ فو اللّه ما علوتم تلعه و لا هبطتم بطن واد إلّا بقضاء من اللّه و قدر، فقال الشیخ عند اللّه أحتسب عنائی یا أمیر المؤمنین، فقال: مهلا یا شیخ لعلّک تظنّ قضاء حتما و قدرا لازما، لو کان کذلک لبطل الثّواب و العقاب، و الأمر و النّهی و الزجر، و لسقط معنی الوعد و الوعید، و

ص: 60

لم تکن علی مسی ء لائمه، و لا لمحسن محمده، و لکان المحسن أولی باللائمه من المذنب، و المذنب أولی بالاحسان من المحسن، تلک مقاله عبده الأوثان و خصماء الرحمن، و قدریّه هذه الامّه و مجوسها، یا شیخ إنّ اللّه عزّ و جلّ کلّف تخییرا، و نهی تحذیرا، و أعطی علی القلیل کثیرا، و لم یعص مغلوبا و لم یطع مکرها، و لم یخلق السّماوات و الأرض و ما بینهما باطلا، ذلک ظنّ الّذین کفروا، فویل للذین کفروا من النار، قال: فنهض الشیخ و هو یقول:

أنت الامام الّذی نرجو بطاعته یوم النّجاه من الرحمن غفرانا

أو ضحت من دیننا ما کان ملتبسا جزاک ربّک عنّا فیه إحسانا

فلیس معذره فی فعل فاحشه قد کنت راکبها فسقا و عصیانا

لا لا و لا قابلا ناهیه أوقعه فیها عبدت إذا یا قوم شیطانا

و لا أحبّ و لا شاء الفسوق و لا قتل الولیّ له ظلما و عدوانا

أنّی یحبّ و قد صحّت عزیمته ذو العرش أعلن ذاک اللّه إعلانا

13

بیان هذا الحدیث 14

فی أنّ من قال بالجبر فلا تعطوه من الزکاه و لا تقبلوا لهم شهاده 16

اعتقادنا فی الجبر و التفویض 17

فی أنّ الخلق کیف لم یخلق کلّهم مطیعین موحّدین؟ 18

أفعال العباد، و بیان الشیخ المفید رحمه اللّه فی الموضوع 19

ممّا أجاب به أبو الحسن علیّ بن محمّد العسکریّ علیهما السّلام فی رسالته إلی أهل الأهواز حین سألوه عن الجبر و التفویض 20

فی إبطال الجبر 22

فی إبطال التفویض 23

فی قول اللّه: یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ*، و ما أشبه ذلک 25

ص: 61

عن الکاظم علیه السّلام: إنّ اللّه خلق الخلق فعلم ما هم إلیه صائرون فأمرهم و نهاهم 26

فی سؤال أبو حنیفه عن الکاظم علیه السّلام: أین یضع الغریب حاجته فی بلدتکم 27

أفعال العباد، و إنّ الأعمال علی ثلاثه أحوال 29

القرآن مخلوق أم غیر مخلوق 30

فی استطاعه العباد 34

عن أبی إبراهیم علیه السّلام قال: مرّ أمیر المؤمنین علیه السّلام بجماعه بالکوفه و هم یختصمون بالقدر، فقال لمتکلّمهم: أ باللّه تستطیع؟ أم مع اللّه؟ أم من دون اللّه تستطیع؟! فلم یدر ما یردّ علیه؛ فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام: إن زعمت أنّک باللّه تستطیع فلیس إلیک من الأمر شی ء، و إن زعمت أنّک مع اللّه تستطیع فقد زعمت أنّک شریک معه فی ملکه، و إن زعمت أنّک من دون اللّه تستطیع فقد ادّعیت الربوبیّه من دون اللّه تعالی، فقال: یا أمیر المؤمنین لا بل باللّه أستطیع، فقال:

أمّا إنّک لو قلت غیر هذا لضربت عنقک (و فی ذیله بیان و شرح لطیف) 39

کتابه الحسن البصری إلی أبی محمّد الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیهما السّلام فی القدر و الاستطاعه، و جوابه علیه السّلام له 40

فی أنّ التکلیف أدنی من الطاقه 41

أشعار فی الإراده و المشیّه 44

تحقیق فی سند الخبر الّذی روی زیاد بن أبی الحلال 46

فی أنّ القدریّه ملعون علی لسان سبعین نبیّا 47

فی حدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 48

معنی: وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً 49

قول الطبرسیّ فی معنی الآیه 50

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: من زعم أنّ اللّه تعالی یأمر بالسّوء و الفحشاء فقد کذّب علی اللّه، و من زعم أنّ الخیر و الشرّ بغیر

ص: 62

مشیّه اللّه فقد أخرج اللّه من سلطانه، و من زعم أنّ المعاصی بغیر قوّه اللّه فقد کذّب علی اللّه و من کذّب علی اللّه أدخله اللّه النار (و فی ذیله بیان) 51

فی التشبیه و الجبر 52

فی أنّ الغلاه وضعوا الأخبار التشبیه و الجبر 53

مناظره الإمام الصّادق علیه السّلام و القدریّ بالشام 55

عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّه قال یوما: أعجب ما فی الإنسان قلبه فیه موادّ من الحکمه و أضداد لها من خلافها! فان سنح له الرّجاء ولهه الطمع! و إن هاج به الطمع أهلکه الحرص! و إن ملکه الیأس قتله الأسف! و إن عرض له الغضب اشتدّ به الغیظ! و إن أسعد بالرضا نسی التحفظ! و إن ناله الخوف شغله الحزن و إن أصابته مصیبه قصمه الجزع! و إن وجد مالا أطغاه الغنی! و إن عضّته فاقه شغله البلاء! و إن أجهده الجوع قعد به الضعف! و إن أفرط به الشبع کظّته البطنه! فکلّ تقصیر به مضرّ و کلّ افراط له مفسد.

فقام إلیه رجل ممّن شهد وقعه الجمل فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟ فقال: بحر عمیق فلا تلجه، فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟ فقال بیت مظلم فلا تدخله، فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟

فقال: سرّ اللّه فلا تبحث عنه، فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟ فقال:

لمّا أبیت فانّه أمر بین أمرین لا جبر و لا تفویض، فقال یا أمیر المؤمنین إنّ فلانا یقول بالاستطاعه و هو حاضر! فقال علیّ علیه السّلام علیّ به، فأقاموه فلمّا رآه قال له:

الاستطاعه تملّکها مع اللّه أو من دون اللّه، و إیّاک أن تقول واحده منهما فترتدّ، فقال: و ما أقول یا أمیر المؤمنین؟ قال: قل: أملکها باللّه الّذی أنشأ ملکتها 56

ص: 63

سؤال الحجاج بن یوسف عن الحسن البصری و عمرو بن عبید و واصل بن عطا و عامر الشعبی فی القضاء و القدر، و جوابهم إلیه ما سمعوا عن أمیر المؤمنین علیه السّلام 58

حکایات من المجبّره 59

عن الرّضا عن آبائه علیهم السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: خمسه لا تطفئ نیرانهم و لا تموت أبدانهم: رجل أشرک، و رجل عقّ والدیه، و رجل سعی بأخیه إلی السّلطان فقتله، و رجل قتل نفسا بغیر نفس، و رجل أذنب و حمل ذنبه علی اللّه عزّ و جلّ 60

بیان شریف من السیّد المرتضی قدّس اللّه روحه فی الاستطاعه، و معنی: إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً* 61

معنی: ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ 64

**[ترجمه]2فی أنّ أبا حنیفه خرج ذات یوم من عند الصّادق علیه السّلام فاستقبله الامام موسی الکاظم علیه السّلام، فقال له: یا غلام ممّن المعصیه؟ فقال علیه السّلام: لا تخلو من ثلاثه:

إمّا أن تکون من اللّه عزّ و جلّ و لیست منه فلا ینبغی للکریم أن یعذّب عبده بما لم یکتسبه، و إمّا أن تکون من اللّه عزّ و جلّ و من العبد، فلا ینبغی للشریک القویّ أن یظلم الشریک الضعیف، و إمّا أن تکون من العبد و هی منه فان عاقبه اللّه فبذنبه و إن عفی عنه فبکرمه و جوده 4

کان علیّ بن الحسین علیهما السّلام إذا ناجی ربّه قال: یا ربّ قوّیت علی معصیتک بنعمتک 5

فی ذمّ القدریّ، و عقائد المجوس 6

ص: 59

عقیده المعتزله فی الشیعه 7

اعتقادنا فی الاستطاعه علی ما فی اعتقادات الصدوق 8

فی قول الصادق علیه السّلام: النّاس فی القدر علی ثلاثه أوجه 9

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ اللّه عزّ و جلّ لمّا خلق الجنّه خلقها من لبنتین، لبنه من ذهب، و لبنه من فضّه، و جعل حیطانها الیاقوت، و سقفها الزبرجد و حصبائها اللّؤلؤ، و ترابها الزعفران و المسک الأذفر، فقال لها: تکلّمی، فقالت: لا إله إلّا أنت الحیّ القیّوم، قد سعد من یدخلنی، فقال عزّ و جلّ:

بعزّتی و عظمتی و جلالی و ارتفاعی لا یدخلها مدمن خمر، و لا سکّیر، و لا قتات، و هو النّمام، و لا دیّوث و هو القلطبان، و لا قلّاع و هو الشرطی، و لا زنوق و هو الخنثی، و لا خیّوف و هو النبّاش، و لا عشّار، و لا قاطع رحم و لا قدریّ 10

معنی: وَ تَرَکَهُمْ فِی ظُلُماتٍ لا یُبْصِرُونَ 11

معنی: لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین 12

عن ابن عبّاس قال: لمّا انصرف أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام من صفّین، قام إلیه شیخ ممّن شهد الوقعه معه فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن مسیرنا هذا أ بقضاء من اللّه و قدر؟ و قال الرّضا فی روایته عن آبائه، عن الحسین بن علیّ علیهم السّلام دخل رجل من أهل العراق علی أمیر المؤمنین علیه السّلام فقال:

أخبرنا عن خروجنا إلی أهل الشام بقضاء من اللّه و قدر؟ فقال له أمیر المؤمنین علیه السّلام: أجل یا شیخ فو اللّه ما علوتم تلعه و لا هبطتم بطن واد إلّا بقضاء من اللّه و قدر، فقال الشیخ عند اللّه أحتسب عنائی یا أمیر المؤمنین، فقال: مهلا یا شیخ لعلّک تظنّ قضاء حتما و قدرا لازما، لو کان کذلک لبطل الثّواب و العقاب، و الأمر و النّهی و الزجر، و لسقط معنی الوعد و الوعید، و

ص: 60

لم تکن علی مسی ء لائمه، و لا لمحسن محمده، و لکان المحسن أولی باللائمه من المذنب، و المذنب أولی بالاحسان من المحسن، تلک مقاله عبده الأوثان و خصماء الرحمن، و قدریّه هذه الامّه و مجوسها، یا شیخ إنّ اللّه عزّ و جلّ کلّف تخییرا، و نهی تحذیرا، و أعطی علی القلیل کثیرا، و لم یعص مغلوبا و لم یطع مکرها، و لم یخلق السّماوات و الأرض و ما بینهما باطلا، ذلک ظنّ الّذین کفروا، فویل للذین کفروا من النار، قال: فنهض الشیخ و هو یقول:

أنت الامام الّذی نرجو بطاعته یوم النّجاه من الرحمن غفرانا

أو ضحت من دیننا ما کان ملتبسا جزاک ربّک عنّا فیه إحسانا

فلیس معذره فی فعل فاحشه قد کنت راکبها فسقا و عصیانا

لا لا و لا قابلا ناهیه أوقعه فیها عبدت إذا یا قوم شیطانا

و لا أحبّ و لا شاء الفسوق و لا قتل الولیّ له ظلما و عدوانا

أنّی یحبّ و قد صحّت عزیمته ذو العرش أعلن ذاک اللّه إعلانا

13

بیان هذا الحدیث 14

فی أنّ من قال بالجبر فلا تعطوه من الزکاه و لا تقبلوا لهم شهاده 16

اعتقادنا فی الجبر و التفویض 17

فی أنّ الخلق کیف لم یخلق کلّهم مطیعین موحّدین؟ 18

أفعال العباد، و بیان الشیخ المفید رحمه اللّه فی الموضوع 19

ممّا أجاب به أبو الحسن علیّ بن محمّد العسکریّ علیهما السّلام فی رسالته إلی أهل الأهواز حین سألوه عن الجبر و التفویض 20

فی إبطال الجبر 22

فی إبطال التفویض 23

فی قول اللّه: یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ*، و ما أشبه ذلک 25

ص: 61

عن الکاظم علیه السّلام: إنّ اللّه خلق الخلق فعلم ما هم إلیه صائرون فأمرهم و نهاهم 26

فی سؤال أبو حنیفه عن الکاظم علیه السّلام: أین یضع الغریب حاجته فی بلدتکم 27

أفعال العباد، و إنّ الأعمال علی ثلاثه أحوال 29

القرآن مخلوق أم غیر مخلوق 30

فی استطاعه العباد 34

عن أبی إبراهیم علیه السّلام قال: مرّ أمیر المؤمنین علیه السّلام بجماعه بالکوفه و هم یختصمون بالقدر، فقال لمتکلّمهم: أ باللّه تستطیع؟ أم مع اللّه؟ أم من دون اللّه تستطیع؟! فلم یدر ما یردّ علیه؛ فقال أمیر المؤمنین علیه السّلام: إن زعمت أنّک باللّه تستطیع فلیس إلیک من الأمر شی ء، و إن زعمت أنّک مع اللّه تستطیع فقد زعمت أنّک شریک معه فی ملکه، و إن زعمت أنّک من دون اللّه تستطیع فقد ادّعیت الربوبیّه من دون اللّه تعالی، فقال: یا أمیر المؤمنین لا بل باللّه أستطیع، فقال:

أمّا إنّک لو قلت غیر هذا لضربت عنقک (و فی ذیله بیان و شرح لطیف) 39

کتابه الحسن البصری إلی أبی محمّد الحسن بن علیّ بن أبی طالب علیهما السّلام فی القدر و الاستطاعه، و جوابه علیه السّلام له 40

فی أنّ التکلیف أدنی من الطاقه 41

أشعار فی الإراده و المشیّه 44

تحقیق فی سند الخبر الّذی روی زیاد بن أبی الحلال 46

فی أنّ القدریّه ملعون علی لسان سبعین نبیّا 47

فی حدیث عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 48

معنی: وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً 49

قول الطبرسیّ فی معنی الآیه 50

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: من زعم أنّ اللّه تعالی یأمر بالسّوء و الفحشاء فقد کذّب علی اللّه، و من زعم أنّ الخیر و الشرّ بغیر

ص: 62

مشیّه اللّه فقد أخرج اللّه من سلطانه، و من زعم أنّ المعاصی بغیر قوّه اللّه فقد کذّب علی اللّه و من کذّب علی اللّه أدخله اللّه النار (و فی ذیله بیان) 51

فی التشبیه و الجبر 52

فی أنّ الغلاه وضعوا الأخبار التشبیه و الجبر 53

مناظره الإمام الصّادق علیه السّلام و القدریّ بالشام 55

عن أمیر المؤمنین علیه السّلام أنّه قال یوما: أعجب ما فی الإنسان قلبه فیه موادّ من الحکمه و أضداد لها من خلافها! فان سنح له الرّجاء ولهه الطمع! و إن هاج به الطمع أهلکه الحرص! و إن ملکه الیأس قتله الأسف! و إن عرض له الغضب اشتدّ به الغیظ! و إن أسعد بالرضا نسی التحفظ! و إن ناله الخوف شغله الحزن و إن أصابته مصیبه قصمه الجزع! و إن وجد مالا أطغاه الغنی! و إن عضّته فاقه شغله البلاء! و إن أجهده الجوع قعد به الضعف! و إن أفرط به الشبع کظّته البطنه! فکلّ تقصیر به مضرّ و کلّ افراط له مفسد.

فقام إلیه رجل ممّن شهد وقعه الجمل فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟ فقال: بحر عمیق فلا تلجه، فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟ فقال بیت مظلم فلا تدخله، فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟

فقال: سرّ اللّه فلا تبحث عنه، فقال: یا أمیر المؤمنین أخبرنا عن القدر؟ فقال:

لمّا أبیت فانّه أمر بین أمرین لا جبر و لا تفویض، فقال یا أمیر المؤمنین إنّ فلانا یقول بالاستطاعه و هو حاضر! فقال علیّ علیه السّلام علیّ به، فأقاموه فلمّا رآه قال له:

الاستطاعه تملّکها مع اللّه أو من دون اللّه، و إیّاک أن تقول واحده منهما فترتدّ، فقال: و ما أقول یا أمیر المؤمنین؟ قال: قل: أملکها باللّه الّذی أنشأ ملکتها 56

ص: 63

سؤال الحجاج بن یوسف عن الحسن البصری و عمرو بن عبید و واصل بن عطا و عامر الشعبی فی القضاء و القدر، و جوابهم إلیه ما سمعوا عن أمیر المؤمنین علیه السّلام 58

حکایات من المجبّره 59

عن الرّضا عن آبائه علیهم السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: خمسه لا تطفئ نیرانهم و لا تموت أبدانهم: رجل أشرک، و رجل عقّ والدیه، و رجل سعی بأخیه إلی السّلطان فقتله، و رجل قتل نفسا بغیر نفس، و رجل أذنب و حمل ذنبه علی اللّه عزّ و جلّ 60

بیان شریف من السیّد المرتضی قدّس اللّه روحه فی الاستطاعه، و معنی: إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً* 61

معنی: ما کانُوا یَسْتَطِیعُونَ السَّمْعَ وَ ما کانُوا یُبْصِرُونَ 64

**[ترجمه]

الباب الثانی متمم لباب الأول، و فیه: رساله امام الهادی علیه السّلام فی الرد علی أهل الجبر و التفویض، و اثبات العدل، و فیه: حدیث واحد

68

معنی: لا تجتمع أمّتی علی ضلاله 68

الأخبار الموافق بالکتاب 69

قوله علیه السّلام: النّاس فی القدر علی ثلاثه أوجه 70

فی الجبر و إبطاله 71

فی التفویض و إبطاله 72

مثل الاختبار بالاستطاعه 76

ص: 64

تفسیر صحّه الخلقه 77

شواهد القرآن علی الاختبار و البلوی بالاستطاعه 80

فذلکه: فی نفی الجبر و التفویض و اعتراف بعض المخالفین 82

**[ترجمه]68

معنی: لا تجتمع أمّتی علی ضلاله 68

الأخبار الموافق بالکتاب 69

قوله علیه السّلام: النّاس فی القدر علی ثلاثه أوجه 70

فی الجبر و إبطاله 71

فی التفویض و إبطاله 72

مثل الاختبار بالاستطاعه 76

ص: 64

تفسیر صحّه الخلقه 77

شواهد القرآن علی الاختبار و البلوی بالاستطاعه 80

فذلکه: فی نفی الجبر و التفویض و اعتراف بعض المخالفین 82

**[ترجمه]

الباب الثالث القضاء و القدر و المشیه و الإراده و سائر أسباب الفعل، و الآیات فیه، و فیه: 79- حدیثا

84

تفسیر الآیات 86

عن علیّ علیه السّلام قال: قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله: سبعه لعنهم اللّه و کلّ نبیّ مجاب: المغیر لکتاب اللّه، و المکذّب بقدر اللّه، و المبدّل سنّه رسول اللّه، و المستحلّ من عترتی ما حرّم اللّه عزّ و جلّ، و المتسلّط فی سلطانه لیعزّ من أذلّ اللّه و یذلّ من أعزّ اللّه، و المستحلّ لحرم اللّه، و المتکبّر علی عباده اللّه عزّ و جلّ 88

اعتقاد الشیعه فی الإراده و المشیّه 90

بیان من المفید نوّر اللّه ضریحه فی الإراده و المشیّه 91

اعتقادنا فی القضاء و القدر، علی ما فی الاعتقادات الصدوق 97

شرح من الشیخ المفید رحمه اللّه علی ذلک 98

فی أنّ للّه عزّ و جلّ إرادتین و مشیّتین 101

فی علم اللّه 102

قنبر و حبّه لعلیّ علیه السّلام 104

إنّ القضاء علی عشره أوجه 107

الفتنه علی عشره أوجه 108

أ بقدر یصیب الناس ما یصیبهم أم بعمل 112

معنی: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ* 115

ص: 65

معنی: «وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ»، و حشر القدریّه 119

بیان: أمیر المؤمنین علیه السّلام فی القدر و الاستطاعه 123

قول العلّامه فی شرحه علی التجرید: فی القضاء و القدر 127

بیان السیّد المرتضی فی معنی: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ 128

قوله طیّب اللّه رمسه فی: فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ 132

**[ترجمه]84

تفسیر الآیات 86

عن علیّ علیه السّلام قال: قال النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله: سبعه لعنهم اللّه و کلّ نبیّ مجاب: المغیر لکتاب اللّه، و المکذّب بقدر اللّه، و المبدّل سنّه رسول اللّه، و المستحلّ من عترتی ما حرّم اللّه عزّ و جلّ، و المتسلّط فی سلطانه لیعزّ من أذلّ اللّه و یذلّ من أعزّ اللّه، و المستحلّ لحرم اللّه، و المتکبّر علی عباده اللّه عزّ و جلّ 88

اعتقاد الشیعه فی الإراده و المشیّه 90

بیان من المفید نوّر اللّه ضریحه فی الإراده و المشیّه 91

اعتقادنا فی القضاء و القدر، علی ما فی الاعتقادات الصدوق 97

شرح من الشیخ المفید رحمه اللّه علی ذلک 98

فی أنّ للّه عزّ و جلّ إرادتین و مشیّتین 101

فی علم اللّه 102

قنبر و حبّه لعلیّ علیه السّلام 104

إنّ القضاء علی عشره أوجه 107

الفتنه علی عشره أوجه 108

أ بقدر یصیب الناس ما یصیبهم أم بعمل 112

معنی: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ* 115

ص: 65

معنی: «وَ کُلَّ إِنسانٍ أَلْزَمْناهُ طائِرَهُ فِی عُنُقِهِ»، و حشر القدریّه 119

بیان: أمیر المؤمنین علیه السّلام فی القدر و الاستطاعه 123

قول العلّامه فی شرحه علی التجرید: فی القضاء و القدر 127

بیان السیّد المرتضی فی معنی: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ 128

قوله طیّب اللّه رمسه فی: فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ 132

**[ترجمه]

الباب الرابع الآجال، و الآیات فیه، و فیه: 14- حدیثا

136

تفسیر الآیات و فیه تفسیر: الاذن 137

معنی: و قضی أجلا 138

فی الأجل المحتوم و الموقوف 140

عن جعفر بن محمّد عن أبیه علیهما السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّ المرء لیصل رحمه و ما بقی من عمره إلّا ثلاث سنین فیمدّها اللّه إلی ثلاث و ثلاثین سنه، و إنّ المرء لیقطع رحمه و قد بقی من عمره ثلاث و ثلاثون سنه فیقصّرها اللّه إلی ثلاث سنین أو أدنی 141

فی المقتول لو لم یقتل، و هل العلم مؤثّر أم لا 142

الباب الخامس الارزاق و الاسعار، و الآیات فیه، و فیه: 13- حدیثا

143

تفسیر الآیات 144

عیاده الإمام الصّادق علیه السّلام رجلا من أهل مجلسه و قوله فی غذاء بنات المؤمنین و بنیهم 146

فی أنّ النّوم بعد الفجر مکروه و مشئوم و موجب لتضییق الرزق 147

ص: 66

بیان فی تقدیر الرزق 149

بیان: من الشیخ بهاء الدین قدّس اللّه روحه فی الرزق 150

بیان: من العلّامه المجلسی قدّس سرّه 151

قول العلّامه رحمه اللّه فی شرحه علی التجرید فی معنی: السعر 152

**[ترجمه]136

تفسیر الآیات و فیه تفسیر: الاذن 137

معنی: و قضی أجلا 138

فی الأجل المحتوم و الموقوف 140

عن جعفر بن محمّد عن أبیه علیهما السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: إنّ المرء لیصل رحمه و ما بقی من عمره إلّا ثلاث سنین فیمدّها اللّه إلی ثلاث و ثلاثین سنه، و إنّ المرء لیقطع رحمه و قد بقی من عمره ثلاث و ثلاثون سنه فیقصّرها اللّه إلی ثلاث سنین أو أدنی 141

فی المقتول لو لم یقتل، و هل العلم مؤثّر أم لا 142

الباب الخامس الارزاق و الاسعار، و الآیات فیه، و فیه: 13- حدیثا

143

تفسیر الآیات 144

عیاده الإمام الصّادق علیه السّلام رجلا من أهل مجلسه و قوله فی غذاء بنات المؤمنین و بنیهم 146

فی أنّ النّوم بعد الفجر مکروه و مشئوم و موجب لتضییق الرزق 147

ص: 66

بیان فی تقدیر الرزق 149

بیان: من الشیخ بهاء الدین قدّس اللّه روحه فی الرزق 150

بیان: من العلّامه المجلسی قدّس سرّه 151

قول العلّامه رحمه اللّه فی شرحه علی التجرید فی معنی: السعر 152

**[ترجمه]

الباب السادس السعاده و الشقاوه و الخیر و الشر و خالقهما و مقدرهما، و الآیات فیه، و فیه: 23- حدیثا

152

معنی: غَلَبَتْ عَلَیْنا شِقْوَتُنا 153

شباهه الولد بأخواله و أعمامه، و الولد فی الرحم 155

معنی: الشقیّ من شقی فی بطن أمّه و السّعید من سعد فی بطن أمّه 157

فیما أوحی اللّه إلی موسی علیه السّلام 160

**[ترجمه]152

معنی: غَلَبَتْ عَلَیْنا شِقْوَتُنا 153

شباهه الولد بأخواله و أعمامه، و الولد فی الرحم 155

معنی: الشقیّ من شقی فی بطن أمّه و السّعید من سعد فی بطن أمّه 157

فیما أوحی اللّه إلی موسی علیه السّلام 160

**[ترجمه]

الباب السابع الهدایه و الاضلال و التوفیق و الخذلان، و الآیات فیه، و فیه: 50- حدیثا

162

تفسیر الآیات من البیضاوی و الطبرسیّ و النعمانیّ و الزمخشری 167

فی أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله کان یصلّی فی اللیل جهرا، و علّته 175

معنی: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّهً واحِدَهً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ» و فیه بیان من السیّد المرتضی رحمه اللّه 180

قول الزمخشری فی معنی الآیه 182

معنی: «وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ» و فی ذیله بیان من السیّد الرضی رحمه اللّه 188

ص: 67

اعتقادنا فی الفطره و الهدایه 196

معنی: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ» 200

تفسیر: «ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَهٍ فَمِنَ اللَّهِ» 201

معنی: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ»، و فیه بیان من السیّد المرتضی رضی اللّه عنه 205

فی أنّ الضلاله علی وجوه، و معنی الهدی 208

معنی: لا حول و لا قوّه إلّا باللّه 209

**[ترجمه]162

تفسیر الآیات من البیضاوی و الطبرسیّ و النعمانیّ و الزمخشری 167

فی أنّ النّبی صلّی اللّه علیه و آله کان یصلّی فی اللیل جهرا، و علّته 175

معنی: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّهً واحِدَهً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ» و فیه بیان من السیّد المرتضی رحمه اللّه 180

قول الزمخشری فی معنی الآیه 182

معنی: «وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ» و فی ذیله بیان من السیّد الرضی رحمه اللّه 188

ص: 67

اعتقادنا فی الفطره و الهدایه 196

معنی: «فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ» 200

تفسیر: «ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَهٍ فَمِنَ اللَّهِ» 201

معنی: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ»، و فیه بیان من السیّد المرتضی رضی اللّه عنه 205

فی أنّ الضلاله علی وجوه، و معنی الهدی 208

معنی: لا حول و لا قوّه إلّا باللّه 209

**[ترجمه]

الباب الثامن التمحیص و الاستدراج و الابتلاء و الاختبار، و الآیات فیه، و فیه: 18- حدیثا

210

تفسیر الآیات: عن الطبرسیّ و البیضاوی 212

عن الصادق علیه السّلام: إنّ اللّه تبارک و تعالی إذا أراد بعبد خیرا فأذنب ذنبا أتبعه بنقمه و یذکّره الاستغفار، و إذا أراد بعبد شرّا فأذنب ذنبا أتبعه بنعمه لینسیه الاستغفار و یتمادی بها، و هو قول اللّه عزّ و جلّ: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ»*، بالنّعم عند المعاصی 217

انّ أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه لمّا بویع بعد مقتل عثمان صعد المنبر و خطب بخطبه فیها ... 218

ص: 68

**[ترجمه]210

تفسیر الآیات: عن الطبرسیّ و البیضاوی 212

عن الصادق علیه السّلام: إنّ اللّه تبارک و تعالی إذا أراد بعبد خیرا فأذنب ذنبا أتبعه بنقمه و یذکّره الاستغفار، و إذا أراد بعبد شرّا فأذنب ذنبا أتبعه بنعمه لینسیه الاستغفار و یتمادی بها، و هو قول اللّه عزّ و جلّ: «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ»*، بالنّعم عند المعاصی 217

انّ أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه لمّا بویع بعد مقتل عثمان صعد المنبر و خطب بخطبه فیها ... 218

ص: 68

**[ترجمه]

الباب التاسع ان المعرفه منه تعالی، و الآیات فیه، و فیه: 13- حدیثا

220

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: ستّه أشیاء لیس للعباد فیها صنع: المعرفه، و الجهل، و الرضا، و الغضب، و النوم، و الیقظه 221

فی أنّ معرفه اللّه و معرفه الرسول و الأئمّه علیهم السّلام و سائر العقائد الدینیّه موهبیّه و لیست بکسبیّه، و یمکن حملها علی کمال المعرفه 224

**[ترجمه]220

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: ستّه أشیاء لیس للعباد فیها صنع: المعرفه، و الجهل، و الرضا، و الغضب، و النوم، و الیقظه 221

فی أنّ معرفه اللّه و معرفه الرسول و الأئمّه علیهم السّلام و سائر العقائد الدینیّه موهبیّه و لیست بکسبیّه، و یمکن حملها علی کمال المعرفه 224

**[ترجمه]

الباب العاشر الطینه و المیثاق، و الآیات فیه، و فیه: 67- حدیثا

225

الطینه و عالم الذرّ و أخذ المیثاق 226

فی انّ المؤمن لا یرتکب الکبائر 228

معنی: النذر الأولی 234

علّیّین، و معناه، و المراد منه 235

أوّل ما خلق اللّه 240

فی أنّ الأرواح جنود مجنّده، و أنّ فی المؤمن حدّه 241

العله الّتی یغتمّ الإنسان و یحزن من غیر سبب و یفرح و یسرّ من غیر سبب 242

الحجر الأسود و علّه استلامه 245

العلّه الّتی من أجلها یرتکب المؤمن المحارم و یعمل الکافر الحسنات 246

المکان الّذی اخذ المیثاق من بنی آدم 259

فی أنّ أخبار الطینه من متشابهات الأخبار 260

الأشباح و الأرواح و إخراج الذّریّه من صلب آدم علیه السّلام، و ما ذکره الشیخ

ص: 69

المفید رحمه اللّه فی ذلک 261

فی إخراج الذّریّه من صلب آدم علیه السّلام علی صوره الذرّ 263

فی خلق الأرواح قبل الأجساد بألفی عام 266

ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه فی: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ» 267

**[ترجمه]225

الطینه و عالم الذرّ و أخذ المیثاق 226

فی انّ المؤمن لا یرتکب الکبائر 228

معنی: النذر الأولی 234

علّیّین، و معناه، و المراد منه 235

أوّل ما خلق اللّه 240

فی أنّ الأرواح جنود مجنّده، و أنّ فی المؤمن حدّه 241

العله الّتی یغتمّ الإنسان و یحزن من غیر سبب و یفرح و یسرّ من غیر سبب 242

الحجر الأسود و علّه استلامه 245

العلّه الّتی من أجلها یرتکب المؤمن المحارم و یعمل الکافر الحسنات 246

المکان الّذی اخذ المیثاق من بنی آدم 259

فی أنّ أخبار الطینه من متشابهات الأخبار 260

الأشباح و الأرواح و إخراج الذّریّه من صلب آدم علیه السّلام، و ما ذکره الشیخ

ص: 69

المفید رحمه اللّه فی ذلک 261

فی إخراج الذّریّه من صلب آدم علیه السّلام علی صوره الذرّ 263

فی خلق الأرواح قبل الأجساد بألفی عام 266

ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه فی: «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ» 267

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر من لا ینجبون من الناس، و محاسن الخلقه و عیوبها اللتین تؤثران فی الخلق، و فیه: 15- حدیثا

276

عن الصادق علیه السّلام لا یدخل حلاوه الایمان قلب سندیّ و لا زنجیّ و لا خوزیّ و لا کردیّ و لا بربریّ، و لا نبک الریّ، و لا من حملته أمّه من الزنا 277

ستّه عشر صنفا من الناس لا یحبّون أهل البیت علیهم السّلام 278

عن أمیر المؤمنین علیه السّلام: لا تجد فی أربعین أصلع رجل سوء، و لا تجد فی أربعین کوسجا رجلا صالحا 280

**[ترجمه]276

عن الصادق علیه السّلام لا یدخل حلاوه الایمان قلب سندیّ و لا زنجیّ و لا خوزیّ و لا کردیّ و لا بربریّ، و لا نبک الریّ، و لا من حملته أمّه من الزنا 277

ستّه عشر صنفا من الناس لا یحبّون أهل البیت علیهم السّلام 278

عن أمیر المؤمنین علیه السّلام: لا تجد فی أربعین أصلع رجل سوء، و لا تجد فی أربعین کوسجا رجلا صالحا 280

**[ترجمه]

الباب الثانی عشر عله عذاب الاستیصال، و حال ولد الزنا، و عله اختلاف أحوال الخلق، و الآیات فیه، و فیه: 14- حدیثا

281

تفسیر الآیات 282

الطوفان و قوم نوح علیه السّلام 283

ما ذکره الشیخ بهاء الدین قدّس اللّه روحه: من نسبه التردّد إلی اللّه 284

العلّه الّتی من أجلها لا تدخل ولد الزنا الجنّه 285

بیان فی حال ولد الزنا فی القیامه 287

ص: 70

**[ترجمه]281

تفسیر الآیات 282

الطوفان و قوم نوح علیه السّلام 283

ما ذکره الشیخ بهاء الدین قدّس اللّه روحه: من نسبه التردّد إلی اللّه 284

العلّه الّتی من أجلها لا تدخل ولد الزنا الجنّه 285

بیان فی حال ولد الزنا فی القیامه 287

ص: 70

**[ترجمه]

الباب الثالث عشر الاطفال و من لم یتم علیهم الحجه فی الدنیا، و الآیه فیه، و فیه: 22- حدیثا

288

إذا کان یوم القیامه جمع اللّه الاطفال و أجج لهم نارا و أمرهم أن یطرحوا أنفسهم فیها، فمن کان فی علم اللّه عزّ و جلّ أنّه سعید رمی نفسه فیها و کانت علیه بردا و سلامه، و من کان فی علمه أنّه شقیّ امتنع فیأمر اللّه تعالی بهم إلی النار، فیقولون: یا ربّنا تأمر بنا إلی النار و لم یجر علینا القلم؟! فیقول الجبّار قد أمرتکم مشافهه فلم تطیعونی، فکیف لو أرسلت رسلی بالغیب إلیکم 291

فی أنّ اطفال المؤمنین یتغذّون عند فاطمه علیها السّلام و إبراهیم علیه السّلام و ساره 293

ما ذکره الصدوق علیه الرحمه فی أطفال المؤمنین و المشرکین 295

ما ذکره العلّامه قدّس اللّه روحه 297

**[ترجمه]288

إذا کان یوم القیامه جمع اللّه الاطفال و أجج لهم نارا و أمرهم أن یطرحوا أنفسهم فیها، فمن کان فی علم اللّه عزّ و جلّ أنّه سعید رمی نفسه فیها و کانت علیه بردا و سلامه، و من کان فی علمه أنّه شقیّ امتنع فیأمر اللّه تعالی بهم إلی النار، فیقولون: یا ربّنا تأمر بنا إلی النار و لم یجر علینا القلم؟! فیقول الجبّار قد أمرتکم مشافهه فلم تطیعونی، فکیف لو أرسلت رسلی بالغیب إلیکم 291

فی أنّ اطفال المؤمنین یتغذّون عند فاطمه علیها السّلام و إبراهیم علیه السّلام و ساره 293

ما ذکره الصدوق علیه الرحمه فی أطفال المؤمنین و المشرکین 295

ما ذکره العلّامه قدّس اللّه روحه 297

**[ترجمه]

الباب الرابع عشر من رفع عنه القلم، و نفی الحرج فی الدین، و شرائط صحه التکلیف و ما یعذر فیه الجاهل و أنّه یلزم علی اللّه التعریف، و الآیات فیه، و فیه: 29- حدیثا

298

تفسیر الآیات 299

فی أنّ اللّه یحتجّ علی العباد بالّذی آتاهم و عرّفهم 301

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: رفع عن أمّتی تسعه: الخطاء، و النسیان، و ما اکرهوا علیه، و ما لا یعلمون، و ما لا یطیقون، و ما اضطرّوا إلیه، و الحسد، و الطیره، و التفکّر فی الوسوسه فی الخلق ما لم ینطق بشفه، و فیه

ص: 71

بیان لطیف دقیق و تحقیق رقیق 303

اعتقادنا فی التکلیف 305

**[ترجمه]298

تفسیر الآیات 299

فی أنّ اللّه یحتجّ علی العباد بالّذی آتاهم و عرّفهم 301

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: رفع عن أمّتی تسعه: الخطاء، و النسیان، و ما اکرهوا علیه، و ما لا یعلمون، و ما لا یطیقون، و ما اضطرّوا إلیه، و الحسد، و الطیره، و التفکّر فی الوسوسه فی الخلق ما لم ینطق بشفه، و فیه

ص: 71

بیان لطیف دقیق و تحقیق رقیق 303

اعتقادنا فی التکلیف 305

**[ترجمه]

الباب الخامس عشر عله خلق العباد و تکلیفهم، و العله التی من أجلها جعل اللّه فی الدنیا اللذات و الآلام و المحن، و الآیات فیه، و فیه: 18- حدیثا

309

تفسیر الآیات 310

عن عبد اللّه بن سلام مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: فی صحف موسی بن عمران علیه السّلام:

یا عبادی إنّی لم أخلق الخلق لأستکثر بهم من قلّه، و لا لانس بهم من وحشه، و لا لأستعین بهم علی شی ء عجزت عنه، و لا لجرّ منفعه، و لا لدفع مضرّه، و لو أنّ جمیع خلقی من أهل السماوات و الأرض اجتمعوا علی طاعتی و عبادتی لا یفترون عن ذلک لیلا و لا نهارا ما زاد ذلک فی ملکی شیئا، سبحانی و تعالیت عن ذلک 313

معنی: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ 314

**[ترجمه]309

تفسیر الآیات 310

عن عبد اللّه بن سلام مولی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: فی صحف موسی بن عمران علیه السّلام:

یا عبادی إنّی لم أخلق الخلق لأستکثر بهم من قلّه، و لا لانس بهم من وحشه، و لا لأستعین بهم علی شی ء عجزت عنه، و لا لجرّ منفعه، و لا لدفع مضرّه، و لو أنّ جمیع خلقی من أهل السماوات و الأرض اجتمعوا علی طاعتی و عبادتی لا یفترون عن ذلک لیلا و لا نهارا ما زاد ذلک فی ملکی شیئا، سبحانی و تعالیت عن ذلک 313

معنی: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ 314

**[ترجمه]

الباب السادس عشر عموم التکالیف، و الآیات فیه، و فیه: 3- أحادیث

318

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی قوله تعالی: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ» قال: هی للمؤمن خاصّه 318

عن جمیل بن درّاج قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ*، یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ» قال: فقال: هذه کلّها تجمع الضّلال و المنافقین و کلّ من أقرّ بالدعوه الظاهره 318

ص: 72

ما روی السیّد الرضی رحمه اللّه عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی نهج البلاغه 319

**[ترجمه]318

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام فی قوله تعالی: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ» قال: هی للمؤمن خاصّه 318

عن جمیل بن درّاج قال: سألت أبا عبد اللّه علیه السّلام عن قول اللّه: «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتالُ*، یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ» قال: فقال: هذه کلّها تجمع الضّلال و المنافقین و کلّ من أقرّ بالدعوه الظاهره 318

ص: 72

ما روی السیّد الرضی رحمه اللّه عن أمیر المؤمنین علیه السّلام فی نهج البلاغه 319

**[ترجمه]

الباب السابع عشر ان الملائکه یکتبون أعمال العباد، و الآیات فیه، و فیه: 3- أحادیث

319

تفسیر الآیات 320

الملائکه الموکلین الاعمال و الکتابه و علّته 323

فی أنّ لکلّ إنسان عشرین ملکا 324

اعتقادنا أنّه ما من عبد إلّا و به ملکان موکلان 327

قول الصادق علیه السّلام: إنّ ولیّنا لیعبد اللّه قائما و قاعدا و نائما و حیّا و میّتا 328

کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یصوم الاثنین و الخمیس، فقیل له: لم ذلک؟ فقال صلّی اللّه علیه و آله: إنّ الأعمال ترفع فی کلّ اثنین و خمیس، فأحبّ أن ترفع عملی و إنّی صائم 329

فی سؤال ابن الکوّا عن أمیر المؤمنین علیه السّلام عن البیت المعمور 330

ص: 73

**[ترجمه]319

تفسیر الآیات 320

الملائکه الموکلین الاعمال و الکتابه و علّته 323

فی أنّ لکلّ إنسان عشرین ملکا 324

اعتقادنا أنّه ما من عبد إلّا و به ملکان موکلان 327

قول الصادق علیه السّلام: إنّ ولیّنا لیعبد اللّه قائما و قاعدا و نائما و حیّا و میّتا 328

کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یصوم الاثنین و الخمیس، فقیل له: لم ذلک؟ فقال صلّی اللّه علیه و آله: إنّ الأعمال ترفع فی کلّ اثنین و خمیس، فأحبّ أن ترفع عملی و إنّی صائم 329

فی سؤال ابن الکوّا عن أمیر المؤمنین علیه السّلام عن البیت المعمور 330

ص: 73

**[ترجمه]

الباب الثامن عشر الوعد و الوعید و الحبط و التکفیر، و الآیات فیه، و فیه: 3- أحادیث

331

فی بطلان الإحباط و التکفیر 332

فی عدم خلود أصحاب الکبائر من المؤمنین فی النار 334

اعتقادنا فی الوعید و الوعید، و العدل، و فیه بیان من المفید رحمه اللّه 335

إلی هنا تمّ الجزء الخامس حسب تجزئه الناشر

ص: 74

**[ترجمه]331

فی بطلان الإحباط و التکفیر 332

فی عدم خلود أصحاب الکبائر من المؤمنین فی النار 334

اعتقادنا فی الوعید و الوعید، و العدل، و فیه بیان من المفید رحمه اللّه 335

إلی هنا تمّ الجزء الخامس حسب تجزئه الناشر

ص: 74

**[ترجمه]

فهرس الجزء السادس

[تتمه أبواب العدل]

الباب التاسع عشر عفو اللّه تعالی و غفرانه وسعه رحمته و نعمه علی العباد، و الآیات فیه، و فیه: 17- حدیثا

1عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله أنّه قال: إنّ العبد إذا أذنب ذنبا ثمّ علم أنّ اللّه عزّ و جلّ یطلع علیه غفر له 3

عن أبی جعفر علیه السّلام یقول: إذا دخل أهل الجنّه الجنّه بأعمالهم فأین عتقاء اللّه من النار 5

صاحب الکبیره إذا مات بلا توبه 7

الخلف فی الوعید من اللّه عزّ و جلّ 8

**[ترجمه]1عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله أنّه قال: إنّ العبد إذا أذنب ذنبا ثمّ علم أنّ اللّه عزّ و جلّ یطلع علیه غفر له 3

عن أبی جعفر علیه السّلام یقول: إذا دخل أهل الجنّه الجنّه بأعمالهم فأین عتقاء اللّه من النار 5

صاحب الکبیره إذا مات بلا توبه 7

الخلف فی الوعید من اللّه عزّ و جلّ 8

**[ترجمه]

الباب العشرون التوبه و أنواعها و شرائطها، و الآیات فیه، و فیه: 78- حدیثا

11

تفسیر الآیات من الطبرسیّ رحمه اللّه 14

ما قاله بعض المفسرین 16

فی التوبه النصوح، و الأقوال فیه 17

عن أبی جعفر علیه السّلام قال: إنّ آدم علیه السّلام قال: یا ربّ سلّطت علیّ الشیطان و أجریته منّی مجری الدم فاجعل لی شیئا، فقال: یا آدم جعلت لک أنّ من همّ من ذرّیّتک بسیّئه لم تکتب علیه، فان عملها کتبت علیه سیّئه،

ص: 75

و من همّ منهم بحسنه فان لم یعملها کتبت له حسنه، و إن هو عملها کتبت له عشرا، قال: یا ربّ زدنی، قال: جعلت لک أنّ من عمل منهم سیّئه ثمّ استغفر غفرت له، قال: یا ربّ زدنی، قال: جعلت لهم التوبه و بسطت لهم التوبه حتّی تبلغ النفس هذه، قال: یا ربّ حسبی (و فی ذیله بیان لطیف) 18

فی أنّ من تاب قبل أن یعاین الموت قبل اللّه توبته 19

عن الصادق علیه السّلام: من أعطی أربعا لم یحرم أربعا من اعطی الدعاء لم یحرم الإجابه، و من اعطی الاستغفار لم یحرم التوبه، و من اعطی الشکر لم یحرم الزیاده، و من اعطی الصبر لم یحرم الأجر 21

العلّه الّتی لاجلها اغرق اللّه فرعون و قد آمن به؟! 23

بکاء الشابّ الّذی کان ینابش القبور للأکفان عند الرسول صلّی اللّه علیه و آله 24

الاستغفار اسم یقع لمعان ستّ 27

فی أنّ الذنوب ثلاثه 29

عن جابر، عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله قال: کان إبلیس أوّل من ناح، و أوّل من تغنّی، و أوّل من حدا، قال: لمّا أکل آدم من الشجره تغنّی، قال: فلمّا اهبط حدا به، قال: فلمّا استقرّ علی الأرض ناح فأذکره ما فی الجنّه، فقال آدم: ربّ هذا الّذی جعلت بینی و بینه العداوه، لم أقو علیه و أنا فی الجنّه، و ان لم تعنّی علیه لم أقو علیه، فقال اللّه: السیّئه بالسیّئه، و الحسنه بعشر أمثالها إلی سبع مائه، قال: ربّ زدنی، قال: لا یولد لک ولد إلّا جعلت معه ملکا أو ملکین یحفظانه، قال: ربّ زدنی، قال: التوبه معروضه فی الجسد ما دام فیها الروح، قال ربّ زدنی، قال: أغفر الذنوب و لا ابالی، قال: حسبی 33

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، قال: أ تدرون من التائب؟ قالوا: اللّهمّ لا، قال:

إذا تاب العبد و لم یرض الخصماء فلیس بتائب، و من تاب و لم یزد فی العباده فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر لباسه فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر

ص: 76

رفقاءه فلیس بتائب و من تاب و لم یغیّر مجلسه فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر فراشه و وسادته فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر خلقه و نیّته فلیس بتائب، و من تاب و لم یفتح قلبه و لم یوسّع کفّه فلیس بتائب، و من تاب و لم یقصّر أمله و لم یحفظ لسانه فلیس بتائب، و من تاب و لم یقدم فضل قوته من بدنه فلیس بتائب، و إذا استقام علی هذه الخصال فذاک التائب 36

فی أنّ المؤمن إذا أذنب أجّله اللّه سبع ساعات 38

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ أعطی التائبین ثلاث خصال 39

ختام فیه مباحث رائقه، و فیه: وجوب التوبه 42

فی أنّه هل تتبعّض التوبه أم لا 43

فی العزم علی عدم العود إلی الذنب، و أنواع التوبه 46

فی فوریّه وجوب التوبه، و الأقوال فی سقوط العقاب بالتوبه 48

**[ترجمه]11

تفسیر الآیات من الطبرسیّ رحمه اللّه 14

ما قاله بعض المفسرین 16

فی التوبه النصوح، و الأقوال فیه 17

عن أبی جعفر علیه السّلام قال: إنّ آدم علیه السّلام قال: یا ربّ سلّطت علیّ الشیطان و أجریته منّی مجری الدم فاجعل لی شیئا، فقال: یا آدم جعلت لک أنّ من همّ من ذرّیّتک بسیّئه لم تکتب علیه، فان عملها کتبت علیه سیّئه،

ص: 75

و من همّ منهم بحسنه فان لم یعملها کتبت له حسنه، و إن هو عملها کتبت له عشرا، قال: یا ربّ زدنی، قال: جعلت لک أنّ من عمل منهم سیّئه ثمّ استغفر غفرت له، قال: یا ربّ زدنی، قال: جعلت لهم التوبه و بسطت لهم التوبه حتّی تبلغ النفس هذه، قال: یا ربّ حسبی (و فی ذیله بیان لطیف) 18

فی أنّ من تاب قبل أن یعاین الموت قبل اللّه توبته 19

عن الصادق علیه السّلام: من أعطی أربعا لم یحرم أربعا من اعطی الدعاء لم یحرم الإجابه، و من اعطی الاستغفار لم یحرم التوبه، و من اعطی الشکر لم یحرم الزیاده، و من اعطی الصبر لم یحرم الأجر 21

العلّه الّتی لاجلها اغرق اللّه فرعون و قد آمن به؟! 23

بکاء الشابّ الّذی کان ینابش القبور للأکفان عند الرسول صلّی اللّه علیه و آله 24

الاستغفار اسم یقع لمعان ستّ 27

فی أنّ الذنوب ثلاثه 29

عن جابر، عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله قال: کان إبلیس أوّل من ناح، و أوّل من تغنّی، و أوّل من حدا، قال: لمّا أکل آدم من الشجره تغنّی، قال: فلمّا اهبط حدا به، قال: فلمّا استقرّ علی الأرض ناح فأذکره ما فی الجنّه، فقال آدم: ربّ هذا الّذی جعلت بینی و بینه العداوه، لم أقو علیه و أنا فی الجنّه، و ان لم تعنّی علیه لم أقو علیه، فقال اللّه: السیّئه بالسیّئه، و الحسنه بعشر أمثالها إلی سبع مائه، قال: ربّ زدنی، قال: لا یولد لک ولد إلّا جعلت معه ملکا أو ملکین یحفظانه، قال: ربّ زدنی، قال: التوبه معروضه فی الجسد ما دام فیها الروح، قال ربّ زدنی، قال: أغفر الذنوب و لا ابالی، قال: حسبی 33

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، قال: أ تدرون من التائب؟ قالوا: اللّهمّ لا، قال:

إذا تاب العبد و لم یرض الخصماء فلیس بتائب، و من تاب و لم یزد فی العباده فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر لباسه فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر

ص: 76

رفقاءه فلیس بتائب و من تاب و لم یغیّر مجلسه فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر فراشه و وسادته فلیس بتائب، و من تاب و لم یغیّر خلقه و نیّته فلیس بتائب، و من تاب و لم یفتح قلبه و لم یوسّع کفّه فلیس بتائب، و من تاب و لم یقصّر أمله و لم یحفظ لسانه فلیس بتائب، و من تاب و لم یقدم فضل قوته من بدنه فلیس بتائب، و إذا استقام علی هذه الخصال فذاک التائب 36

فی أنّ المؤمن إذا أذنب أجّله اللّه سبع ساعات 38

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ أعطی التائبین ثلاث خصال 39

ختام فیه مباحث رائقه، و فیه: وجوب التوبه 42

فی أنّه هل تتبعّض التوبه أم لا 43

فی العزم علی عدم العود إلی الذنب، و أنواع التوبه 46

فی فوریّه وجوب التوبه، و الأقوال فی سقوط العقاب بالتوبه 48

**[ترجمه]

الباب الواحد و العشرون نفی العبث و ما یوجب النقص من الاستهزاء و السخریه و المکر و الخدیعه عنه تعالی و تأویل الآیات فیها، و الآیات فیه، و فیه: حدیثان

49

تفسیر الآیات 50

یوم الغدیر و نصب الرسول صلّی اللّه علیه و آله علیّا علیه السّلام، و أمره صلّی اللّه علیه و آله ان یبایعوه بامره المؤمنین 51

معنی: استهزاء اللّه 53

ص: 77

**[ترجمه]49

تفسیر الآیات 50

یوم الغدیر و نصب الرسول صلّی اللّه علیه و آله علیّا علیه السّلام، و أمره صلّی اللّه علیه و آله ان یبایعوه بامره المؤمنین 51

معنی: استهزاء اللّه 53

ص: 77

**[ترجمه]

الباب الثانی و العشرون عقاب الکفّار و الفجار فی الدنیا، و الآیات فیه، و فیه: 9- أحادیث

54

تفسیر الآیات 55

عن السجّاد علیه السّلام: ما من مؤمن تصیبه رفاهیه فی دوله الباطل إلّا ابتلی قبل موته ببدنه أو ماله حتّی یتوفّر حظّه فی دوله الحقّ 57

**[ترجمه]54

تفسیر الآیات 55

عن السجّاد علیه السّلام: ما من مؤمن تصیبه رفاهیه فی دوله الباطل إلّا ابتلی قبل موته ببدنه أو ماله حتّی یتوفّر حظّه فی دوله الحقّ 57

**[ترجمه]

الباب الثالث و العشرون علل الشرائع و الاحکام، و الآیات فیه، و فیه: ثلاثه فصول

اشاره

58

**[ترجمه]58

**[ترجمه]

الفصل الأول، و فیه: حدیث

58

لم کلّف الخلق؟ 58

لم أمر اللّه الخلق بالإقرار باللّه و برسله و حججه و بما جاء من عنده؟ 59

فلم وجب علی الخلق معرفه الرسل؟ 59

فلم جعل أولی الأمر، و أمر بطاعتهم؟ 60

فلم لا یکون إمامان فی وقت واحد؟ 61

فلم لا یجوز أن یکون الامام من غیر جنس الرسول صلّی اللّه علیه و آله؟ 62

علّه الأمر و النهی من اللّه؟ 63

علّه الأمر بالصّلاه و الوضوء؟ 64

علّه وجوب الغسل؟ 65

علّه الاذان؟ 66

علّه القراءه فی الصّلاه و التسبیح فی الرکوع و السجود؟ 68

ص: 78

فلم جعل أصل الصّلاه رکعتین، و التکبیرات الافتتاحیّه؟ 69

الرکوع و السجود و التشهد و التسلیم 70

الجهر فی بعض الصّلاه، و أوقاتها، و صلاه الجماعه 71

رفع الیدین فی التکبیر، و صلاه الجمعه 73

فی صلاه القصر 75

غسل المیت 77

صلاه الآیات 78

صلاه العیدین، و صوم شهر رمضان 79

فلم صارت المرأه تقضی الصّیام و لا تقضی الصّلاه؟ 80

صوم السنّه 81

کفّاره الصوم، و علّه الحجّ 82

فی وقت الحجّ، و علّه الاحرام 84

بیان دقیق و تحقیق رقیق فی شرح الحدیث 85

بحث حول الخطبه فی الصّلاه الجمعه 89

**[ترجمه]58

لم کلّف الخلق؟ 58

لم أمر اللّه الخلق بالإقرار باللّه و برسله و حججه و بما جاء من عنده؟ 59

فلم وجب علی الخلق معرفه الرسل؟ 59

فلم جعل أولی الأمر، و أمر بطاعتهم؟ 60

فلم لا یکون إمامان فی وقت واحد؟ 61

فلم لا یجوز أن یکون الامام من غیر جنس الرسول صلّی اللّه علیه و آله؟ 62

علّه الأمر و النهی من اللّه؟ 63

علّه الأمر بالصّلاه و الوضوء؟ 64

علّه وجوب الغسل؟ 65

علّه الاذان؟ 66

علّه القراءه فی الصّلاه و التسبیح فی الرکوع و السجود؟ 68

ص: 78

فلم جعل أصل الصّلاه رکعتین، و التکبیرات الافتتاحیّه؟ 69

الرکوع و السجود و التشهد و التسلیم 70

الجهر فی بعض الصّلاه، و أوقاتها، و صلاه الجماعه 71

رفع الیدین فی التکبیر، و صلاه الجمعه 73

فی صلاه القصر 75

غسل المیت 77

صلاه الآیات 78

صلاه العیدین، و صوم شهر رمضان 79

فلم صارت المرأه تقضی الصّیام و لا تقضی الصّلاه؟ 80

صوم السنّه 81

کفّاره الصوم، و علّه الحجّ 82

فی وقت الحجّ، و علّه الاحرام 84

بیان دقیق و تحقیق رقیق فی شرح الحدیث 85

بحث حول الخطبه فی الصّلاه الجمعه 89

**[ترجمه]

الفصل الثانی: ما ورد من ذلک بروایه ابن سنان، و فیه: حدیثان

93

غسل الجنابه و العیدین و الجمعه، و علّه الوضوء 95

علّه الزکاه و الحجّ 96

علّه الطواف و استلام الحجر، و لم سمّیت منی منی، و تحریم قتل النفس 97

حرّم: الزنا، و أکل مال الیتیم، و الفرار من الزحف، و التعرّب 98

حرّم: ما اهلّ به لغیر اللّه، و الارنب، و الرّبا 99

حرّم: الخنزیر، و المیته، و الدم، و الطحال 100

ص: 79

علّه المهر و وجوبه علی الرّجال، و علّه تزویج الرّجل أربع نسوه، و تحریم أن تتزوّج المرأه أکثر من واحد 100

علّه تزویج العبد اثنین، و علّه الطلاق ثلاثا، و علّه تحریم المرأه بعد تسع تطلیقات، و طلاق المملوک، و علّه ترک شهاده النساء فی الطلاق، و العلّه فی شهاده أربعه فی الزنا و اثنین فی سائر الحقوق، و علّه تحلیل مال الولد لوالده بغیر إذنه 101

العلّه فی البیّنه، و القسامه، و قطع الیمین من السارق و لم حرّم غصب الأموال، و السرقه، و علّه ضرب الزانی، و ضرب القاذف و شارب الخمر، و علّه القتل بعد إقامه الحدّ فی الثالثه علی الزانی و الزانیه 102

علّه تحریم الذکران للذکران و الاناث للاناث، و لم احلّ اللّه تعالی البقر و الغنم و الإبل، و کره أکل لحوم البغال و الحمیر الأهلیه، و لم حرّم النظر إلی شعور النساء، و علّه اعطاء النساء نصف ما یعطی الرّجال من المیراث، و علّه اخری فی إعطاء الذکر مثلی ما تعطی الأنثی، و العلّه الّتی من أجلها لا ترث المرأه من العقار 103

توضیح و شرح للحدیث 104

**[ترجمه]93

غسل الجنابه و العیدین و الجمعه، و علّه الوضوء 95

علّه الزکاه و الحجّ 96

علّه الطواف و استلام الحجر، و لم سمّیت منی منی، و تحریم قتل النفس 97

حرّم: الزنا، و أکل مال الیتیم، و الفرار من الزحف، و التعرّب 98

حرّم: ما اهلّ به لغیر اللّه، و الارنب، و الرّبا 99

حرّم: الخنزیر، و المیته، و الدم، و الطحال 100

ص: 79

علّه المهر و وجوبه علی الرّجال، و علّه تزویج الرّجل أربع نسوه، و تحریم أن تتزوّج المرأه أکثر من واحد 100

علّه تزویج العبد اثنین، و علّه الطلاق ثلاثا، و علّه تحریم المرأه بعد تسع تطلیقات، و طلاق المملوک، و علّه ترک شهاده النساء فی الطلاق، و العلّه فی شهاده أربعه فی الزنا و اثنین فی سائر الحقوق، و علّه تحلیل مال الولد لوالده بغیر إذنه 101

العلّه فی البیّنه، و القسامه، و قطع الیمین من السارق و لم حرّم غصب الأموال، و السرقه، و علّه ضرب الزانی، و ضرب القاذف و شارب الخمر، و علّه القتل بعد إقامه الحدّ فی الثالثه علی الزانی و الزانیه 102

علّه تحریم الذکران للذکران و الاناث للاناث، و لم احلّ اللّه تعالی البقر و الغنم و الإبل، و کره أکل لحوم البغال و الحمیر الأهلیه، و لم حرّم النظر إلی شعور النساء، و علّه اعطاء النساء نصف ما یعطی الرّجال من المیراث، و علّه اخری فی إعطاء الذکر مثلی ما تعطی الأنثی، و العلّه الّتی من أجلها لا ترث المرأه من العقار 103

توضیح و شرح للحدیث 104

**[ترجمه]

الفصل الثالث: فی نوادر العلل و متفرقاتها، و فیه: 11- حدیثا

107

الخطبه الّتی خطبها فاطمه علیها السّلام 107

فی أنّ الإسلام عشره أسهم 109

ص: 80

**[ترجمه]107

الخطبه الّتی خطبها فاطمه علیها السّلام 107

فی أنّ الإسلام عشره أسهم 109

ص: 80

**[ترجمه]

أبواب الموت و ما یلحقه الی وقت البعث و النشور

الباب الأوّل حکمه الموت و حقیقته، و ما ینبغی أن یعبر عنه، و فیه: آیه، و: 5- أحادیث

116

**[ترجمه]116

**[ترجمه]

الباب الثانی علامات الکبر و أن ما بین الستین الی السبعین معترک المنایا و تفسیر أَرْذَلِ الْعُمُرِ،* و الآیات فیه، و فیه: 9- أحادیث

118

فی أنّ أَرْذَلِ الْعُمُرِ*: خمس و سبعون سنه 119

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: إذا بلغ العبد ثلاثا و ثلاثین سنه فقد بلغ أشدّه، و إذا بلغ أربعین سنه فقد انتهی منتهاه، و إذا بلغ إحدی و أربعین فهو فی النقصان، و ینبغی لصاحب الخمسین أن یکون کمن هو فی النزع 120

ص: 81

**[ترجمه]118

فی أنّ أَرْذَلِ الْعُمُرِ*: خمس و سبعون سنه 119

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: إذا بلغ العبد ثلاثا و ثلاثین سنه فقد بلغ أشدّه، و إذا بلغ أربعین سنه فقد انتهی منتهاه، و إذا بلغ إحدی و أربعین فهو فی النقصان، و ینبغی لصاحب الخمسین أن یکون کمن هو فی النزع 120

ص: 81

**[ترجمه]

الباب الثالث الطاعون و الفرار منه، و فیه: آیه، و فیه: 10- أحادیث

120

سأل بعض أصحابنا أبا الحسن علیه السّلام عن الطاعون یقع فی بلده و أنا فیها، أ تحوّل عنها؟! قال: نعم، قال: ففی القریه و أنا فیها أ تحوّل عنها؟ قال نعم، قال: ففی الدّار و أنا فیها أ تحوّل عنها؟ قال: نعم، قلت: فانّا نتحدث أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: الفرار من الطاعون کالفرار من الزحف؟

قال: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إنّما قال هذا فی قوم کانوا یکونون فی الثغور فی نحو العدوّ، فیقع الطاعون فیخلّون أماکنهم و یفرّون منها، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ذلک فیهم 121

فی قول اللّه عزّ و جلّ: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ» و أنّهم کانوا أهل مدینه من مدائن الشّام، و کانوا سبعین الف بیت 123

**[ترجمه]120

سأل بعض أصحابنا أبا الحسن علیه السّلام عن الطاعون یقع فی بلده و أنا فیها، أ تحوّل عنها؟! قال: نعم، قال: ففی القریه و أنا فیها أ تحوّل عنها؟ قال نعم، قال: ففی الدّار و أنا فیها أ تحوّل عنها؟ قال: نعم، قلت: فانّا نتحدث أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: الفرار من الطاعون کالفرار من الزحف؟

قال: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إنّما قال هذا فی قوم کانوا یکونون فی الثغور فی نحو العدوّ، فیقع الطاعون فیخلّون أماکنهم و یفرّون منها، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله ذلک فیهم 121

فی قول اللّه عزّ و جلّ: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ» و أنّهم کانوا أهل مدینه من مدائن الشّام، و کانوا سبعین الف بیت 123

**[ترجمه]

الباب الرابع حب لقاء اللّه و ذمّ الفرار من الموت، و الآیات فیه، و فیه: 46- حدیثا

اشاره

124

تفسیر الآیات 125

لمّا أراد اللّه تبارک و تعالی قبض روح إبراهیم علیه السّلام 127

حیاه: ام الفضل بنت الحارث و اسمها: لبابه، و أنّها أوّل امرأه أسلمت بعد خدیجه علیها السّلام 128

فی قول الحسن علیه السّلام لرجل: کیف أصبحت؟ 129

ص: 82

ترجمه: العقرقوفی و توثیقه (ذیل الصفحه) 129

فی حقیقه الایمان 130

قصّه الشّابّ الّذی کان یدخل القبر و یناجی اللّه 131

فیما کتب أمیر المؤمنین علیه السّلام لمحمّد بن أبی بکر 132

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: لو أنّ البهائم یعلمون من الموت ما تعلمون أنتم ما أکلتم منها سمینا 133

فیما کتب فی التوراه 136

قول الرجل لأبی ذرّ رحمه اللّه: ما لنا نکره الموت؟! 137

**[ترجمه]124

تفسیر الآیات 125

لمّا أراد اللّه تبارک و تعالی قبض روح إبراهیم علیه السّلام 127

حیاه: ام الفضل بنت الحارث و اسمها: لبابه، و أنّها أوّل امرأه أسلمت بعد خدیجه علیها السّلام 128

فی قول الحسن علیه السّلام لرجل: کیف أصبحت؟ 129

ص: 82

ترجمه: العقرقوفی و توثیقه (ذیل الصفحه) 129

فی حقیقه الایمان 130

قصّه الشّابّ الّذی کان یدخل القبر و یناجی اللّه 131

فیما کتب أمیر المؤمنین علیه السّلام لمحمّد بن أبی بکر 132

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله قال: لو أنّ البهائم یعلمون من الموت ما تعلمون أنتم ما أکلتم منها سمینا 133

فیما کتب فی التوراه 136

قول الرجل لأبی ذرّ رحمه اللّه: ما لنا نکره الموت؟! 137

**[ترجمه]

تحقیق مقام لرفع شکوک و أوهام

فی أنّه: ربّما یتوهّم التنافی بین الآیات و الأخبار الدّاله علی حبّ لقاء اللّه و بین ما یدلّ علی ذمّ طلب الموت، و ما ورد فی الأدعیه من استدعاء طول العمر و بقاء الحیاه، و ما روی من کراهه الموت عن کثیر من الأنبیاء و الأولیاء، و ما ذکره الشهید رحمه اللّه 138

**[ترجمه]فی أنّه: ربّما یتوهّم التنافی بین الآیات و الأخبار الدّاله علی حبّ لقاء اللّه و بین ما یدلّ علی ذمّ طلب الموت، و ما ورد فی الأدعیه من استدعاء طول العمر و بقاء الحیاه، و ما روی من کراهه الموت عن کثیر من الأنبیاء و الأولیاء، و ما ذکره الشهید رحمه اللّه 138

**[ترجمه]

الباب الخامس ملک الموت و أحواله و أعوانه و کیفیه نزعه للروح، و الآیات فیه، و فیه: 18- حدیثا

139

تفسیر الآیات

الآیات الّتی یوهم التناقض، منها: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها»، و: «قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ»، و: «تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا»، و: «تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ طَیِّبِینَ»، و بیانها 140

فی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رأی ملک الموت و کلّمه لیله الاسراء 141

ص: 83

کیف یقبض الأرواح و بعضهم فی المغرب و بعضهم فی المشرق فی ساعه واحده 144

**[ترجمه]139

تفسیر الآیات

الآیات الّتی یوهم التناقض، منها: «اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها»، و: «قُلْ یَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ»، و: «تَوَفَّتْهُ رُسُلُنا»، و: «تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ طَیِّبِینَ»، و بیانها 140

فی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله رأی ملک الموت و کلّمه لیله الاسراء 141

ص: 83

کیف یقبض الأرواح و بعضهم فی المغرب و بعضهم فی المشرق فی ساعه واحده 144

**[ترجمه]

الباب السادس سکرات الموت و شدائده و ما یلحق المؤمن و الکافر عنده، و الآیات فیه، و فیه: 52- حدیثا

145

تفسیر الآیات 147

قول الصّادق علیه السّلام لعقبه بن خالد 148

معنی: «فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ» 149

معنی: «وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ» و ما فیها من الوجوه 150

معنی: «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ» و إنّ النّاس اثنان: واحد أراح، و آخر استراح. 151

حال المؤمن عند اللّه عزّ و جلّ 152

فی صفه الموت للمؤمن و الکافر و الفاجر 153

ما قال الحسین، و علیّ بن الحسین، و محمّد بن علیّ، و موسی بن جعفر علیهم السّلام فی معنی الموت و صفته 155

ما قال محمّد بن علیّ بن موسی علیهم السّلام فی المسلمین الّذین یکرهون الموت 156

فی الذّنب و آثاره المشئومه 157

بیان: فی البدن و نموّه بالرّوح، و فی ذیله بیان شریف 158

أشدّ ساعات ابن آدم: الساعه الّتی یعاین فیها ملک الموت، و الساعه الّتی یقوم فیها من قبره، و الساعه الّتی یقف فیها بین یدی اللّه تبارک و تعالی 159

فی تردّد اللّه تعالی عن قبض روح عبده المؤمن 160

ص: 84

فی حضور: رسول اللّه، و علیّ: و فاطمه، و الحسن، و الحسین و جمیع الأئمّه علیهم الصّلاه و السّلام و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل علیهم السّلام عند المؤمن المحتضر، و ما یقول أمیر المؤمنین علیه السّلام 162

بیان: الاعتقاد فی الموت علی ما فی الاعتقادات الصدوق (ره)، و بیان المفید (ره) فی ذلک 167

فی وجع عینی أمیر المؤمنین علیه السّلام 170

عیسی بن مریم علیه السّلام جاء إلی قبر یحیی بن زکریّا علیهما السّلام، و ما قال له ... 170

عن أبی جعفر علیه السّلام: إنّ فئه من أولاد ملوک بنی إسرائیل کانوا متعبّدین، و احیائهم الموتی و ما قال لهم 171

فی حضور صفّ من الملائکه عند المحتضر 172

**[ترجمه]145

تفسیر الآیات 147

قول الصّادق علیه السّلام لعقبه بن خالد 148

معنی: «فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ» 149

معنی: «وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ» و ما فیها من الوجوه 150

معنی: «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ» و إنّ النّاس اثنان: واحد أراح، و آخر استراح. 151

حال المؤمن عند اللّه عزّ و جلّ 152

فی صفه الموت للمؤمن و الکافر و الفاجر 153

ما قال الحسین، و علیّ بن الحسین، و محمّد بن علیّ، و موسی بن جعفر علیهم السّلام فی معنی الموت و صفته 155

ما قال محمّد بن علیّ بن موسی علیهم السّلام فی المسلمین الّذین یکرهون الموت 156

فی الذّنب و آثاره المشئومه 157

بیان: فی البدن و نموّه بالرّوح، و فی ذیله بیان شریف 158

أشدّ ساعات ابن آدم: الساعه الّتی یعاین فیها ملک الموت، و الساعه الّتی یقوم فیها من قبره، و الساعه الّتی یقف فیها بین یدی اللّه تبارک و تعالی 159

فی تردّد اللّه تعالی عن قبض روح عبده المؤمن 160

ص: 84

فی حضور: رسول اللّه، و علیّ: و فاطمه، و الحسن، و الحسین و جمیع الأئمّه علیهم الصّلاه و السّلام و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل علیهم السّلام عند المؤمن المحتضر، و ما یقول أمیر المؤمنین علیه السّلام 162

بیان: الاعتقاد فی الموت علی ما فی الاعتقادات الصدوق (ره)، و بیان المفید (ره) فی ذلک 167

فی وجع عینی أمیر المؤمنین علیه السّلام 170

عیسی بن مریم علیه السّلام جاء إلی قبر یحیی بن زکریّا علیهما السّلام، و ما قال له ... 170

عن أبی جعفر علیه السّلام: إنّ فئه من أولاد ملوک بنی إسرائیل کانوا متعبّدین، و احیائهم الموتی و ما قال لهم 171

فی حضور صفّ من الملائکه عند المحتضر 172

**[ترجمه]

الباب السابع ما یعاین المؤمن و الکافر عند الموت و حضور الأئمّه علیهم السلام عند ذلک و عند الدفن و عرض الاعمال علیهم علیهم السلام، و فیه: 56- حدیثا

173

قول علیّ علیه السّلام لحارث الهمدانی فی الشیعه 178

قوله علیه السّلام: و ابشّرک یا حارث لتعرفنی عند الممات، و عند الصّراط، و عند الحوض، و عند المقاسمه، و معنی: المقاسمه 179

أشعار أبی هاشم السیّد الحمیری رحمه اللّه فی تضمین الخبر:

یا حار همدان من یمت یرنی من مؤمن أو منافق قبلا

180

فی محبّه علیّ علیه السّلام و أشعار فی ذلک 181

ص: 85

العلّه الّتی من أجلها تدمع عین المیّت عند موته 182

فیما قال الصادق علیه السّلام لمعلّی بن خنیس و عقبه، و بیان الحدیث 185

معنی: «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ» یعنی بذلک محمّدا صلّی اللّه علیه و آله، إنّه لا یموت یهودیّ و لا نصرانیّ أبدا حتّی یعرف أنّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و أنّه قد کان به کافرا. 188

ترجمه البزّاز: حفص بن سلیمان الأسدی الکوفیّ، و ما قیل فی حقّه 189

ترجمه: الشعبی 191

معنی: «لَهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا» 191

عن الحسین بن عون قال: دخلت علی السیّد بن محمّد الحمیریّ عائدا فی علّته الّتی مات فیها، فوجدته یساق به، و وجدت عنده جماعه من جیرانه و کانوا عثمانیّه، و کان السیّد جمیل الوجه، رحب الجبهه، عریض ما بین السالفین، فبدت فی وجهه نکته سوداء مثل النقطه من المداد: ثمّ لم تزل تزید و تنمی حتّی طبّقت وجهه بسوادها، فاغتمّ لذلک من حضره من الشیعه، و ظهر من الناصبه سرور و شماته، فلم یلبث بذلک إلّا قلیلا حتّی بدت فی ذلک المکان من وجهه لمعه بیضاء فلم تزل تزید أیضا و تنمی حتّی اسفرّ وجهه و أشرق و افترّ السیّد ضاحکا مستبشرا فقال:

کذب الزّاعمون أنّ علیّا لن ینجی محبّه من هنات

قد و ربّی دخلت جنّه عدن و عفا لی الإله عن سیّئاتی

فأبشروا الیوم أولیاء علیّ و توالوا الوصیّ حتّی الممات

ثمّ من بعده تولّوا بنیه واحدا بعد واحد بالصفات

ثمّ شهد الشّهادات (التوحید، الرساله، الولایه) ثمّ اغمض عینه و مات رحمه اللّه 192

فی أنّ المؤمن لا یکره الموت 196

ص: 86

تذییل: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی حضور النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الأئمّه علیهم السّلام و کیفیّه حضورهم و جواب المنکرین، و ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه 201

**[ترجمه]173

قول علیّ علیه السّلام لحارث الهمدانی فی الشیعه 178

قوله علیه السّلام: و ابشّرک یا حارث لتعرفنی عند الممات، و عند الصّراط، و عند الحوض، و عند المقاسمه، و معنی: المقاسمه 179

أشعار أبی هاشم السیّد الحمیری رحمه اللّه فی تضمین الخبر:

یا حار همدان من یمت یرنی من مؤمن أو منافق قبلا

180

فی محبّه علیّ علیه السّلام و أشعار فی ذلک 181

ص: 85

العلّه الّتی من أجلها تدمع عین المیّت عند موته 182

فیما قال الصادق علیه السّلام لمعلّی بن خنیس و عقبه، و بیان الحدیث 185

معنی: «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ إِلَّا لَیُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ» یعنی بذلک محمّدا صلّی اللّه علیه و آله، إنّه لا یموت یهودیّ و لا نصرانیّ أبدا حتّی یعرف أنّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، و أنّه قد کان به کافرا. 188

ترجمه البزّاز: حفص بن سلیمان الأسدی الکوفیّ، و ما قیل فی حقّه 189

ترجمه: الشعبی 191

معنی: «لَهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا» 191

عن الحسین بن عون قال: دخلت علی السیّد بن محمّد الحمیریّ عائدا فی علّته الّتی مات فیها، فوجدته یساق به، و وجدت عنده جماعه من جیرانه و کانوا عثمانیّه، و کان السیّد جمیل الوجه، رحب الجبهه، عریض ما بین السالفین، فبدت فی وجهه نکته سوداء مثل النقطه من المداد: ثمّ لم تزل تزید و تنمی حتّی طبّقت وجهه بسوادها، فاغتمّ لذلک من حضره من الشیعه، و ظهر من الناصبه سرور و شماته، فلم یلبث بذلک إلّا قلیلا حتّی بدت فی ذلک المکان من وجهه لمعه بیضاء فلم تزل تزید أیضا و تنمی حتّی اسفرّ وجهه و أشرق و افترّ السیّد ضاحکا مستبشرا فقال:

کذب الزّاعمون أنّ علیّا لن ینجی محبّه من هنات

قد و ربّی دخلت جنّه عدن و عفا لی الإله عن سیّئاتی

فأبشروا الیوم أولیاء علیّ و توالوا الوصیّ حتّی الممات

ثمّ من بعده تولّوا بنیه واحدا بعد واحد بالصفات

ثمّ شهد الشّهادات (التوحید، الرساله، الولایه) ثمّ اغمض عینه و مات رحمه اللّه 192

فی أنّ المؤمن لا یکره الموت 196

ص: 86

تذییل: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی حضور النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و الأئمّه علیهم السّلام و کیفیّه حضورهم و جواب المنکرین، و ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه 201

**[ترجمه]

الباب الثامن أحوال البرزخ و القبر و عذابه و سؤاله و سائر ما یتعلق بذلک، و الآیات فیه، و فیه: 128- حدیثا

202

تفسیر الآیات، و أقوال حول کلمه: «بَلْ أَحْیاءٌ»* 203

فی سؤال القبر و إثابه المؤمن فیه، و عقاب العصاه 204

بحث حول الرّوح علی ما ذکره الرازیّ فی تفسیره 207

فی إثبات عذاب القبر علی ما ذکره الشیخ بهاء الدّین رحمه اللّه 211

العلّه الّتی من أجلها یوضع مع المیّت الجریدتین 215

الزندیق الّذی سئل الصّادق علیه السّلام عن الرّوح و ارتباطه بالبدن 216

لمّا مات سعد شیّعه سبعون ألف ملک، و ما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی حقّه 217

الردّ علی من أنکر الثّواب و العقاب 218

فیما کتب أمیر المؤمنین علیه السّلام لمحمّد بن أبی بکر، و فیه بیان حول کلمه:

«تسعه و تسعین تنّینا» من الشیخ بهاء الدین رحمه اللّه 219

لمّا مات سعد بن معاذ قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لتشییعه و تغسیله 220

فی أنّ عیسی علیه السّلام مرّ بقبر یعذّب صاحبه ثمّ مرّ به من قابل فإذا هو لیس یعذّب، فقال: یا ربّ مررت بهذا القبر عام أوّل فکان صاحبه یعذّب، ثمّ مررت به العام فإذا هو لیس یعذّب؟! فأوحی اللّه عزّ و جلّ إلیه:

ص: 87

یا روح اللّه إنّه أدرک له ولد صالح فأصلح طریقا و آوی یتیما فغفرت له بما عمل ابنه 220

فیمن مات ما بین زوال الشمس یوم الخمیس إلی زوال الشمس من یوم الجمعه من المؤمنین 221

فی المؤمن و الکافر إذا ماتا، و سؤال منکر و نکیر منهما 222

خطبه الامام زین العابدین علیه السّلام 223

عن أمیر المؤمنین علیه السّلام: إنّ ابن آدم إذا کان فی آخر یوم من الدّنیا و أوّل یوم من الآخره مثّل له ماله و ولده و عمله، فیلتفت إلیهم ... 224

فی أنّ الأنبیاء علیه السّلام کانوا رعاه الغنم، و فیه بیان 226

فی أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام أحیی میّتا و هو یقول: رمیکا 230

فی أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام أری رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بابی بکر 231

لمّا ماتت فاطمه بنت أسد ... 232

فی أنّ العبد إذا ادخل حفرته أتاه ملکان اسمهما: منکر و نکیر، و سؤالهما عنه 233

فی أرواح المؤمنین 234

معنی: «یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ»، و هو: لا إله إلّا اللّه، محمّد رسول اللّه 237

فی أنّ علیا علیه السّلام کان قریبا من الجبل بصفّین، و حضره شمعون وصیّ عیسی علیه السّلام و ما قال له 238

ما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لیله المعراج 239

علّه الأحلام، و القصّه فیها 243

فی خیام الأئمّه علیه السّلام علی ما نقله أبو بصیر من إعجاز الصادق علیه السّلام 245

فی قول علیّ علیه السّلام: إنّ ولیّنا ولیّ اللّه 246

ص: 88

فی أنّ معاویه کان بواد یقال له: ضجنان (فی البرزخ) 248

اعتقادنا فی النفوس و الأرواح 249

ما قال لقمان لابنه 250

اعتقادنا فی الأنبیاء و الرسل و الأئمّه علیهم السّلام و أنّ فیهم خمسه أرواح 250

بیان و شرح و جرح و تعدیل من المفید رحمه اللّه علی ما فی اعتقادات الصدوق رحمه اللّه، و فی ذیله بیان من المصحح 251

قوله: إنّ الأرواح مخلوقه قبل الأجسام بألفی عام، و فیه: نظر و تنقیح من المفید رحمه اللّه 252

فی أنّ المؤمن المحض و الکافر المحض یرجعان إلی الدّنیا عند قیام القائم عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف 254

بیان من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی ردّ تشنیع المفید علی الصّدوق علیهما الرّحمه بسبق الأرواح 255

فی زیاره القبور و وقتها 256

فی أنّ المیت یزور أهله 257

فیما یقول عدوّ اللّه إذا حمل علی سریره 259

فی ضغطه القبر، و شکل منکر و نکیر فی القبر 261

فی تجسّم الأعمال 265

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام ما من قبر إلّا و هو ینطق کلّ یوم ثلاث مرّات: أنا بیت التراب، أنا بیت البلی، أنا بیت الدود 266

ما من مؤمن مات فی شرق الأرض و غربها إلّا حشر اللّه روحه إلی وادی السّلام 268

فذلکه: فی أنّ النفس باقیه بعد الموت، و تعلّق الروح بالاجساد 270

ص: 89

فی عذاب القبر و کیفیّته، علی ما ذکره نصیر الملّه و الدین قدس اللّه روحه فی التجرید، و العلّامه الحلّیّ نوّر اللّه ضریحه فی شرحه، و الشیخ المفید رحمه اللّه فی أجوبه المسائل السّرویه، و ما ورد من الأئمّه علیهم السّلام 272

فی حقیقه سؤال منکر و نکیر فی القبر 274

ما قاله الامام الغزّ إلیّ فی الاحیاء فی القبر 275

ما قاله الشیخ بهاء الدّین رحمه اللّه ممّا یتعلّق الأرواح 277

ما قاله الفخر الرازیّ فی نهایه العقول 278

ما قاله صاحب المحجّه البیضاء فی أنّ أهل السنّه اختلفوا فی أنّ الأنبیاء علیهم السّلام

هل یسألون فی القبر أم لا، و کذا فی الأطفال 278

ما قاله الصدوق رحمه اللّه فی الاعتقادات فی المساءله فی القبر 279

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه فی المساءله 280

**[ترجمه]202

تفسیر الآیات، و أقوال حول کلمه: «بَلْ أَحْیاءٌ»* 203

فی سؤال القبر و إثابه المؤمن فیه، و عقاب العصاه 204

بحث حول الرّوح علی ما ذکره الرازیّ فی تفسیره 207

فی إثبات عذاب القبر علی ما ذکره الشیخ بهاء الدّین رحمه اللّه 211

العلّه الّتی من أجلها یوضع مع المیّت الجریدتین 215

الزندیق الّذی سئل الصّادق علیه السّلام عن الرّوح و ارتباطه بالبدن 216

لمّا مات سعد شیّعه سبعون ألف ملک، و ما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی حقّه 217

الردّ علی من أنکر الثّواب و العقاب 218

فیما کتب أمیر المؤمنین علیه السّلام لمحمّد بن أبی بکر، و فیه بیان حول کلمه:

«تسعه و تسعین تنّینا» من الشیخ بهاء الدین رحمه اللّه 219

لمّا مات سعد بن معاذ قام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لتشییعه و تغسیله 220

فی أنّ عیسی علیه السّلام مرّ بقبر یعذّب صاحبه ثمّ مرّ به من قابل فإذا هو لیس یعذّب، فقال: یا ربّ مررت بهذا القبر عام أوّل فکان صاحبه یعذّب، ثمّ مررت به العام فإذا هو لیس یعذّب؟! فأوحی اللّه عزّ و جلّ إلیه:

ص: 87

یا روح اللّه إنّه أدرک له ولد صالح فأصلح طریقا و آوی یتیما فغفرت له بما عمل ابنه 220

فیمن مات ما بین زوال الشمس یوم الخمیس إلی زوال الشمس من یوم الجمعه من المؤمنین 221

فی المؤمن و الکافر إذا ماتا، و سؤال منکر و نکیر منهما 222

خطبه الامام زین العابدین علیه السّلام 223

عن أمیر المؤمنین علیه السّلام: إنّ ابن آدم إذا کان فی آخر یوم من الدّنیا و أوّل یوم من الآخره مثّل له ماله و ولده و عمله، فیلتفت إلیهم ... 224

فی أنّ الأنبیاء علیه السّلام کانوا رعاه الغنم، و فیه بیان 226

فی أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام أحیی میّتا و هو یقول: رمیکا 230

فی أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام أری رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بابی بکر 231

لمّا ماتت فاطمه بنت أسد ... 232

فی أنّ العبد إذا ادخل حفرته أتاه ملکان اسمهما: منکر و نکیر، و سؤالهما عنه 233

فی أرواح المؤمنین 234

معنی: «یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ»، و هو: لا إله إلّا اللّه، محمّد رسول اللّه 237

فی أنّ علیا علیه السّلام کان قریبا من الجبل بصفّین، و حضره شمعون وصیّ عیسی علیه السّلام و ما قال له 238

ما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم لیله المعراج 239

علّه الأحلام، و القصّه فیها 243

فی خیام الأئمّه علیه السّلام علی ما نقله أبو بصیر من إعجاز الصادق علیه السّلام 245

فی قول علیّ علیه السّلام: إنّ ولیّنا ولیّ اللّه 246

ص: 88

فی أنّ معاویه کان بواد یقال له: ضجنان (فی البرزخ) 248

اعتقادنا فی النفوس و الأرواح 249

ما قال لقمان لابنه 250

اعتقادنا فی الأنبیاء و الرسل و الأئمّه علیهم السّلام و أنّ فیهم خمسه أرواح 250

بیان و شرح و جرح و تعدیل من المفید رحمه اللّه علی ما فی اعتقادات الصدوق رحمه اللّه، و فی ذیله بیان من المصحح 251

قوله: إنّ الأرواح مخلوقه قبل الأجسام بألفی عام، و فیه: نظر و تنقیح من المفید رحمه اللّه 252

فی أنّ المؤمن المحض و الکافر المحض یرجعان إلی الدّنیا عند قیام القائم عجّل اللّه تعالی فرجه الشریف 254

بیان من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی ردّ تشنیع المفید علی الصّدوق علیهما الرّحمه بسبق الأرواح 255

فی زیاره القبور و وقتها 256

فی أنّ المیت یزور أهله 257

فیما یقول عدوّ اللّه إذا حمل علی سریره 259

فی ضغطه القبر، و شکل منکر و نکیر فی القبر 261

فی تجسّم الأعمال 265

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام ما من قبر إلّا و هو ینطق کلّ یوم ثلاث مرّات: أنا بیت التراب، أنا بیت البلی، أنا بیت الدود 266

ما من مؤمن مات فی شرق الأرض و غربها إلّا حشر اللّه روحه إلی وادی السّلام 268

فذلکه: فی أنّ النفس باقیه بعد الموت، و تعلّق الروح بالاجساد 270

ص: 89

فی عذاب القبر و کیفیّته، علی ما ذکره نصیر الملّه و الدین قدس اللّه روحه فی التجرید، و العلّامه الحلّیّ نوّر اللّه ضریحه فی شرحه، و الشیخ المفید رحمه اللّه فی أجوبه المسائل السّرویه، و ما ورد من الأئمّه علیهم السّلام 272

فی حقیقه سؤال منکر و نکیر فی القبر 274

ما قاله الامام الغزّ إلیّ فی الاحیاء فی القبر 275

ما قاله الشیخ بهاء الدّین رحمه اللّه ممّا یتعلّق الأرواح 277

ما قاله الفخر الرازیّ فی نهایه العقول 278

ما قاله صاحب المحجّه البیضاء فی أنّ أهل السنّه اختلفوا فی أنّ الأنبیاء علیهم السّلام

هل یسألون فی القبر أم لا، و کذا فی الأطفال 278

ما قاله الصدوق رحمه اللّه فی الاعتقادات فی المساءله فی القبر 279

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه فی المساءله 280

**[ترجمه]

الباب التاسع فی جنه الدنیا و نارها و هو من الباب الأوّل و الآیات فیه، و فیه: 18- حدیثا

282

فی أنّ جنّه آدم علیه السّلام کان جنّه من جنان الدّنیا 284

إعجاز من الصّادق علیه السّلام 287

فی أنّ قتله الحسین علیه السّلام فی جبل یقال له: الکمد، فی طریق مکّه و المدینه (فی عالم البرزخ) 288

فی أنّ شرّ الیهود یهود بیسان و شرّ النّصاری نصاری نجران 289

فی نهر الفرات 290

ص: 90

وادی برهوت 291

إذا کان یوم الجمعه و یوما العیدین، ینادی أرواح المؤمنین ... 292

**[ترجمه]282

فی أنّ جنّه آدم علیه السّلام کان جنّه من جنان الدّنیا 284

إعجاز من الصّادق علیه السّلام 287

فی أنّ قتله الحسین علیه السّلام فی جبل یقال له: الکمد، فی طریق مکّه و المدینه (فی عالم البرزخ) 288

فی أنّ شرّ الیهود یهود بیسان و شرّ النّصاری نصاری نجران 289

فی نهر الفرات 290

ص: 90

وادی برهوت 291

إذا کان یوم الجمعه و یوما العیدین، ینادی أرواح المؤمنین ... 292

**[ترجمه]

الباب العاشر ما یلحق الرجل بعد موته من الاجر، و فیه: 5- أحادیث

293

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: ستّ خصال ینتفع بها المؤمن من بعد موته: ولد صالح یستغفر له، و مصحف یقرأ فیه، و قلیب یحفره، و غرس یغرسه، و صدقه ماء یجریه، و سنّه حسنه یؤخذ بها بعده 294

ص: 91

**[ترجمه]293

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: ستّ خصال ینتفع بها المؤمن من بعد موته: ولد صالح یستغفر له، و مصحف یقرأ فیه، و قلیب یحفره، و غرس یغرسه، و صدقه ماء یجریه، و سنّه حسنه یؤخذ بها بعده 294

ص: 91

**[ترجمه]

أبواب المعاد و ما یتبعه و یتعلق به

الباب الأوّل أشراط الساعه، و قصه یأجوج و مأجوج و الآیات فیه، و فیه: 32- حدیثا

295

تفسیر الآیات 296

فی أنّ یأجوج و مأجوج من ولد یافث بن نوح علیه السّلام 298

فی دابّه الأرض 300

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لا تقوم الساعه حتّی تکون عشر آیات: الدّجال، و الدّخان، و طلوع الشمس من مغربها، و دابّه الأرض، و یأجوج و مأجوج و ثلاثه خسوف: خسف بالمشرق، و خسف بالمغرب، و خسف بجزیره العرب و نار تخرج من قعر عدن تسوق النّاس إلی المحشر تنزل معهم إذا نزلوا، و تقبل معهم إذا أقبلوا 303

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إذا عملت أمّتی خمسه عشر خصله حلّ بها البلاء، قبل: یا رسول اللّه و ما هی؟ قال: إذا کانت المغانم دولا: و الأمانه مغنما

ص: 92

و الزکاه مغرما، و اطاع الرجل زوجته و عقّ أمّه، و برّ صدیقه و جفا أباه، و کان زعیم القوم أرذلهم، و القوم أکرمه مخافه شرّه، و ارتفعت الأصوات فی المساجد، و لبسوا الحریر، و اتخذوا القینات، و ضربوا بالمعازف، و لعن آخر هذه الامّه أوّلها، فلیرتقب عند ذلک ثلاثه: الریح الحمراء، أو الخسف، أو المسخ 304

فی أشراط الساعه علی ما قاله النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لسلمان رضی اللّه عنه 306

فی أوّل أشراط الساعه 311

العلّه الّتی من أجلها صار فی النّاس السودان و الترک و الصقالبه و یأجوج و مأجوج 314

**[ترجمه]295

تفسیر الآیات 296

فی أنّ یأجوج و مأجوج من ولد یافث بن نوح علیه السّلام 298

فی دابّه الأرض 300

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: لا تقوم الساعه حتّی تکون عشر آیات: الدّجال، و الدّخان، و طلوع الشمس من مغربها، و دابّه الأرض، و یأجوج و مأجوج و ثلاثه خسوف: خسف بالمشرق، و خسف بالمغرب، و خسف بجزیره العرب و نار تخرج من قعر عدن تسوق النّاس إلی المحشر تنزل معهم إذا نزلوا، و تقبل معهم إذا أقبلوا 303

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إذا عملت أمّتی خمسه عشر خصله حلّ بها البلاء، قبل: یا رسول اللّه و ما هی؟ قال: إذا کانت المغانم دولا: و الأمانه مغنما

ص: 92

و الزکاه مغرما، و اطاع الرجل زوجته و عقّ أمّه، و برّ صدیقه و جفا أباه، و کان زعیم القوم أرذلهم، و القوم أکرمه مخافه شرّه، و ارتفعت الأصوات فی المساجد، و لبسوا الحریر، و اتخذوا القینات، و ضربوا بالمعازف، و لعن آخر هذه الامّه أوّلها، فلیرتقب عند ذلک ثلاثه: الریح الحمراء، أو الخسف، أو المسخ 304

فی أشراط الساعه علی ما قاله النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لسلمان رضی اللّه عنه 306

فی أوّل أشراط الساعه 311

العلّه الّتی من أجلها صار فی النّاس السودان و الترک و الصقالبه و یأجوج و مأجوج 314

**[ترجمه]

الباب الثانی نفخ الصور و فناء الدنیا و أن کل نفس تذوق الموت، و الآیات فیه، و فیه: 16- حدیثا

316

تفسیر الآیات 318

سئل عن المفید رحمه اللّه ما معنی: «لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ»، و إنّ هذا خطاب منه لمعدوم، و جوابه 325

بیان من المصنّف رحمه اللّه فی الخطاب و المخاطب 326

کیفیّه إماته العوالم 326

ما فی کتاب زید النرسی و جهالته 327

إماته العوالم و ملک الموت 329

ص: 93

فناء الأشیاء و انعدامها و فی ذیله بیان و تحقیق 330

تتمیم، فی فناء جمیع المخلوقات و الأقوال فیه 331

إلی هنا تم الجزء السادس من الطبعه الحدیثه 337

ص: 94

**[ترجمه]316

تفسیر الآیات 318

سئل عن المفید رحمه اللّه ما معنی: «لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ»، و إنّ هذا خطاب منه لمعدوم، و جوابه 325

بیان من المصنّف رحمه اللّه فی الخطاب و المخاطب 326

کیفیّه إماته العوالم 326

ما فی کتاب زید النرسی و جهالته 327

إماته العوالم و ملک الموت 329

ص: 93

فناء الأشیاء و انعدامها و فی ذیله بیان و تحقیق 330

تتمیم، فی فناء جمیع المخلوقات و الأقوال فیه 331

إلی هنا تم الجزء السادس من الطبعه الحدیثه 337

ص: 94

**[ترجمه]

فهرس الجزء السابع بقیه أبواب المعاد و ما یتبعه و یتعلق به

الباب الثالث اثبات الحشر و کیفیته، و کفر من أنکره، و الآیات فیه، و فیه: 31- حدیثا

1تفسیر الآیات 11

عن الصّادق علیه السّلام: إذا أراد اللّه عزّ و جلّ أن یبعث الخلق أمطر السماء أربعین صباحا فاجتمعت الأوصال و نبتت اللحوم 33

تفسیر: «أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَهٍ وَ هِیَ خاوِیَهٌ عَلی عُرُوشِها»، و الاختلاف فی المارّ، هل هو: إرمیا، أو عزیر، أو الخضر، أو نبیّ، أو بعض المعمّرین ممّن شاهده عند موته و احیائه، و أقوال اخری 35

قصّه إبراهیم علیه السّلام و استدعائه من اللّه کیفیّه إحیاء الموتی 36

فی سؤال الزندیق عن الصادق علیه السّلام فی الأکل و المأکول 37

معنی: «کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ» و فیه ذنب الغیر 38

ص: 95

إبراهیم علیه السّلام و رؤیته رجلا یزنی فدعا علیه و مات، حتّی رأی ثلاثه فدعا علیهم فماتوا، و ... 41

فیما وعظ لقمان علیه السّلام لابنه فی شک من الموت و البعث 42

المعاد الجسمانی و الأقوال فیه، و أنّه من ضروریات الدّین 47

ما قاله العلامه الدّوانی فی شرحه علی العقائد فی معاد الجسمانی 48

فی معاد الروحانی 50

فذلکه: فی خلاصه الأقوال 51

ما قاله شارح المقاصد علی حقیقه المعاد، و امام الغزالیّ فی تحقیق المعاد الروحانیّ و بیان أنواع الثواب و العقاب 52

**[ترجمه]1تفسیر الآیات 11

عن الصّادق علیه السّلام: إذا أراد اللّه عزّ و جلّ أن یبعث الخلق أمطر السماء أربعین صباحا فاجتمعت الأوصال و نبتت اللحوم 33

تفسیر: «أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی قَرْیَهٍ وَ هِیَ خاوِیَهٌ عَلی عُرُوشِها»، و الاختلاف فی المارّ، هل هو: إرمیا، أو عزیر، أو الخضر، أو نبیّ، أو بعض المعمّرین ممّن شاهده عند موته و احیائه، و أقوال اخری 35

قصّه إبراهیم علیه السّلام و استدعائه من اللّه کیفیّه إحیاء الموتی 36

فی سؤال الزندیق عن الصادق علیه السّلام فی الأکل و المأکول 37

معنی: «کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ» و فیه ذنب الغیر 38

ص: 95

إبراهیم علیه السّلام و رؤیته رجلا یزنی فدعا علیه و مات، حتّی رأی ثلاثه فدعا علیهم فماتوا، و ... 41

فیما وعظ لقمان علیه السّلام لابنه فی شک من الموت و البعث 42

المعاد الجسمانی و الأقوال فیه، و أنّه من ضروریات الدّین 47

ما قاله العلامه الدّوانی فی شرحه علی العقائد فی معاد الجسمانی 48

فی معاد الروحانی 50

فذلکه: فی خلاصه الأقوال 51

ما قاله شارح المقاصد علی حقیقه المعاد، و امام الغزالیّ فی تحقیق المعاد الروحانیّ و بیان أنواع الثواب و العقاب 52

**[ترجمه]

الباب الرابع أسماء القیامه و الیوم الذی تقوم فیه و أنه لا یعلم وقتها الا اللّه، و الآیات فیه، و فیه: 15- حدیثا

54

ما قاله السیّد الرضی رضی اللّه عنه فی معنی: المرسی (ذیل الصفحه) 54

تفسیر الآیات 55

فی أنّ ظهور القائم عجل اللّه تعالی فرجه الشّریف یوم الجمعه و تقوم القیامه یوم الجمعه 59

فی أنّ: شاهد، یوم الجمعه، و مشهود: یوم عرفه 60

فیما سئل عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 62

ص: 96

**[ترجمه]54

ما قاله السیّد الرضی رضی اللّه عنه فی معنی: المرسی (ذیل الصفحه) 54

تفسیر الآیات 55

فی أنّ ظهور القائم عجل اللّه تعالی فرجه الشّریف یوم الجمعه و تقوم القیامه یوم الجمعه 59

فی أنّ: شاهد، یوم الجمعه، و مشهود: یوم عرفه 60

فیما سئل عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 62

ص: 96

**[ترجمه]

الباب الخامس صفه المحشر، و الآیات فیه، و فیه: 63- حدیثا

62

تفسیر الآیات 67

معنی: «یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً» 68

فی: «إِنَّما یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ» 69

تفسیر قوله تعالی: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ» 71

أین الناس فی یوم تبدّل الأرض 72

فی الشفاعه 74

معنی: «یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ»، و فی ذیله بیان من السیّد الرضی رحمه اللّه 75

فی قوله تعالی: «یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلی شَیْ ءٍ نُکُرٍ» 79

فی قوله عزّ اسمه: «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَهُ» 81

فی قوله عزّ و جلّ: «یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَهٌ»، و المراد من: ثمانیه 83

الأقوال فی معنی: «بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَهٌ» 87

عن البراء بن عازب قال: کان معاذ بن جبل جالسا قریبا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی منزل أبی أیّوب الأنصاریّ و سؤاله عن: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً»، و قوله صلّی اللّه علیه و آله: تحشر عشره أصناف من أمّتی أشتاتا قد میّزهم اللّه تعالی من المسلمین و بدّل صورهم، فبعضهم علی صوره القرده، و هم: القتّات، و بعضهم علی صوره الخنازیر، و هم: أهل السحت، و بعضهم منکسون أرجلهم من فوق و وجوههم من تحت ثمّ یسحبون علیها، و هم: الآکلون الرّبا، و بعضهم عمی یتردّدون، و هم: الجائرون فی الحکم، و بعضهم بکم لا یعقلون، و هم: المعجبون بأعمالهم، و بعضهم یمضغون ألسنتهم

ص: 97

و هم: العلماء و القضاه الّذین خالفت أعمالهم أقوالهم، و بعضهم مقطّعه أیدیهم و أرجلهم، و هم: الّذین یؤذون الجیران، و بعضهم مصلّبون علی جذوع من النار، و هم: السعاه بالناس إلی السلطان، و بعضهم أشدّ نتنا من الجیف، و هم:

الّذین یتمتّعون بالشهوات و اللّذات و یمنعون حقّ اللّه فی أموالهم، و بعضهم یلبسون جبابا سابغه من قطران لازقه بجلودهم، و هم: أهل التجبّر و الخیلاء 89

فی یوم یقوم الروح، و الأقوال فی الروح 90

إنّ أوحش ما یکون هذا الخلق فی ثلاثه مواطن 104

فی أنّ الناس یحشرون فی أکفانهم 109

إنّ فی القیامه لخمسین موقفا 111

**[ترجمه]62

تفسیر الآیات 67

معنی: «یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً» 68

فی: «إِنَّما یُؤَخِّرُهُمْ لِیَوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ» 69

تفسیر قوله تعالی: «یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ» 71

أین الناس فی یوم تبدّل الأرض 72

فی الشفاعه 74

معنی: «یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ»، و فی ذیله بیان من السیّد الرضی رحمه اللّه 75

فی قوله تعالی: «یَوْمَ یَدْعُ الدَّاعِ إِلی شَیْ ءٍ نُکُرٍ» 79

فی قوله عزّ اسمه: «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَهُ» 81

فی قوله عزّ و جلّ: «یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَهٌ»، و المراد من: ثمانیه 83

الأقوال فی معنی: «بَلِ الْإِنْسانُ عَلی نَفْسِهِ بَصِیرَهٌ» 87

عن البراء بن عازب قال: کان معاذ بن جبل جالسا قریبا من رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی منزل أبی أیّوب الأنصاریّ و سؤاله عن: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ أَفْواجاً»، و قوله صلّی اللّه علیه و آله: تحشر عشره أصناف من أمّتی أشتاتا قد میّزهم اللّه تعالی من المسلمین و بدّل صورهم، فبعضهم علی صوره القرده، و هم: القتّات، و بعضهم علی صوره الخنازیر، و هم: أهل السحت، و بعضهم منکسون أرجلهم من فوق و وجوههم من تحت ثمّ یسحبون علیها، و هم: الآکلون الرّبا، و بعضهم عمی یتردّدون، و هم: الجائرون فی الحکم، و بعضهم بکم لا یعقلون، و هم: المعجبون بأعمالهم، و بعضهم یمضغون ألسنتهم

ص: 97

و هم: العلماء و القضاه الّذین خالفت أعمالهم أقوالهم، و بعضهم مقطّعه أیدیهم و أرجلهم، و هم: الّذین یؤذون الجیران، و بعضهم مصلّبون علی جذوع من النار، و هم: السعاه بالناس إلی السلطان، و بعضهم أشدّ نتنا من الجیف، و هم:

الّذین یتمتّعون بالشهوات و اللّذات و یمنعون حقّ اللّه فی أموالهم، و بعضهم یلبسون جبابا سابغه من قطران لازقه بجلودهم، و هم: أهل التجبّر و الخیلاء 89

فی یوم یقوم الروح، و الأقوال فی الروح 90

إنّ أوحش ما یکون هذا الخلق فی ثلاثه مواطن 104

فی أنّ الناس یحشرون فی أکفانهم 109

إنّ فی القیامه لخمسین موقفا 111

**[ترجمه]

الباب السادس مواقف القیامه و زمان مکث الناس فیها، و أنه یؤتی بجهنم فیها، و الآیات فیه، و فیه: 11- حدیثا

121

تفسیر الآیات 122

فی أنّ الصراط أدق من حدّ السیف 125

فیما قالت فاطمه علیها السّلام یوم القیامه، و قتله الحسین علیه السّلام 127

اعتقادنا فی العقبات اللّاتی علی طریق المحشر 128

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی معنی العقبات 129

ص: 98

**[ترجمه]121

تفسیر الآیات 122

فی أنّ الصراط أدق من حدّ السیف 125

فیما قالت فاطمه علیها السّلام یوم القیامه، و قتله الحسین علیه السّلام 127

اعتقادنا فی العقبات اللّاتی علی طریق المحشر 128

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی معنی العقبات 129

ص: 98

**[ترجمه]

الباب السابع ذکر کثره امه محمد صلّی الله علیه و آله فی القیامه، و عدد صفوف الناس فیها، و حمله العرش فیها، و فیه: 6- أحادیث

130

عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله: إنّ فی الجنّه عشرین و مائه صفّ، أمّتی منها ثمانون صفا 130

فی حمله العرش و صورهم و عددهم 131

**[ترجمه]130

عن النّبی صلّی اللّه علیه و آله: إنّ فی الجنّه عشرین و مائه صفّ، أمّتی منها ثمانون صفا 130

فی حمله العرش و صورهم و عددهم 131

**[ترجمه]

الباب الثامن أحوال المتقین و المجرمین فی القیامه، و الآیات فیه، و فیه: 148- حدیثا

131

تفسیر الآیات 139

فی قوله تعالی: «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ» 140

الأقوال فی: «من قبل أن نطمس وجوها» 141

فی: «لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ» 142

فی الخلود فی الجنّه و النّار و ذبح الموت 149

فی أنّ الحسنه: حبّ أهل البیت علیهم السّلام، و السیئه: بغضهم 154

ترجمه السدیّ (ذیل الصفحه) 158

ترجمه الزجاج (ذیل الصفحه) 159

من عجائب أمور الآخره 161

ترجمه: الفرّاء (ذیل الصفحه) 167

ما قیل فی: «إِلی رَبِّها ناظِرَهٌ» 167

الشمس و القمر، و من یعبدهما، و الإیضاح فیه 177

ص: 99

فی أنّ علیّا علیه السّلام و شیعته علی منابر من نور فی جوانبی العرش 178

فی قول الصادق علیه السّلام: یخرج شیعتنا من قبورهم ... 184

فی حشر شهر رمضان 190

فی أعین باکیه و غیر باکیه فی القیامه 195

حدیث أبو الدرداء 199

فی تلقین الموتی بکلمه: لا إله إلّا اللّه 200

فی ثواب قراءه سوره البقره 208

ترجمه: الوشاء (ذیل الصفحه) 212

فیمن نسی القرآن 222

فیما قاله: المصحف، و المسجد، و العتره، یوم القیامه 223

فی حشر علماء الشیعه 225

فی تجسّم الأعمال 228

فی حدیث قیس بن عاصم المنقریّ، و موعظه النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و فی ذیل الصفحه ترجمته و أشعار الصلصال بن الدلهمس 228

فی الحیّات و العقارب فی القبر و القیامه 229

القول باستحاله انقلاب الجوهر عرضا و العرض جوهرا 229

**[ترجمه]131

تفسیر الآیات 139

فی قوله تعالی: «یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ» 140

الأقوال فی: «من قبل أن نطمس وجوها» 141

فی: «لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ» 142

فی الخلود فی الجنّه و النّار و ذبح الموت 149

فی أنّ الحسنه: حبّ أهل البیت علیهم السّلام، و السیئه: بغضهم 154

ترجمه السدیّ (ذیل الصفحه) 158

ترجمه الزجاج (ذیل الصفحه) 159

من عجائب أمور الآخره 161

ترجمه: الفرّاء (ذیل الصفحه) 167

ما قیل فی: «إِلی رَبِّها ناظِرَهٌ» 167

الشمس و القمر، و من یعبدهما، و الإیضاح فیه 177

ص: 99

فی أنّ علیّا علیه السّلام و شیعته علی منابر من نور فی جوانبی العرش 178

فی قول الصادق علیه السّلام: یخرج شیعتنا من قبورهم ... 184

فی حشر شهر رمضان 190

فی أعین باکیه و غیر باکیه فی القیامه 195

حدیث أبو الدرداء 199

فی تلقین الموتی بکلمه: لا إله إلّا اللّه 200

فی ثواب قراءه سوره البقره 208

ترجمه: الوشاء (ذیل الصفحه) 212

فیمن نسی القرآن 222

فیما قاله: المصحف، و المسجد، و العتره، یوم القیامه 223

فی حشر علماء الشیعه 225

فی تجسّم الأعمال 228

فی حدیث قیس بن عاصم المنقریّ، و موعظه النّبی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و فی ذیل الصفحه ترجمته و أشعار الصلصال بن الدلهمس 228

فی الحیّات و العقارب فی القبر و القیامه 229

القول باستحاله انقلاب الجوهر عرضا و العرض جوهرا 229

**[ترجمه]

الباب الآخر و هو من الباب الثامن فی ذکر الرکبان یوم القیامه، و فیه: 9- أحادیث

230

إنّ الرّکبان أربعه أنفار: النبیّ صلّی اللّه علیه و آله علی البراق، و: صالح علیه السّلام علی ناقه اللّه الّتی عقرها قومه، و: فاطمه علیها السّلام علی ناقه العضباء، و: علیّ علیه السّلام علی

ص: 100

ناقه الجنّه 230

فی صوره البراق 235

**[ترجمه]230

إنّ الرّکبان أربعه أنفار: النبیّ صلّی اللّه علیه و آله علی البراق، و: صالح علیه السّلام علی ناقه اللّه الّتی عقرها قومه، و: فاطمه علیها السّلام علی ناقه العضباء، و: علیّ علیه السّلام علی

ص: 100

ناقه الجنّه 230

فی صوره البراق 235

**[ترجمه]

الباب التاسع أنه یدعی الناس بأسماء امهاتهم الا الشیعه، و أن کل سبب و نسب منقطع یوم القیامه الا نسب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و صهره و الآیات فیه، و فیه: 12- حدیثا

237

تفسیر الآیات 239

فی أنّ الشیعه یدعی فی القیامه بأسماء آبائهم، و غیرهم بأسماء امّهاتهم سترا من اللّه 240

**[ترجمه]237

تفسیر الآیات 239

فی أنّ الشیعه یدعی فی القیامه بأسماء آبائهم، و غیرهم بأسماء امّهاتهم سترا من اللّه 240

**[ترجمه]

الباب العاشر المیزان، و الآیات فیه، و فیه: 10- أحادیث

242

تحقیق و بیان و توضیح فی المیزان- ذیل الصفحه 242

فی کیفیّه وزن الأعمال 243

ما قال الرازیّ فی وزن الأفعال 244

فی کیفیّه الرجحان 246

فی أنّ محبّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أهل بیته علیهم السّلام نافع فی سبعه مواطن 248

اعتقادنا فی الحساب و المیزان 251

ما قال الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه 252

ما قال العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی ذلک 252

ص: 101

**[ترجمه]242

تحقیق و بیان و توضیح فی المیزان- ذیل الصفحه 242

فی کیفیّه وزن الأعمال 243

ما قال الرازیّ فی وزن الأفعال 244

فی کیفیّه الرجحان 246

فی أنّ محبّه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و أهل بیته علیهم السّلام نافع فی سبعه مواطن 248

اعتقادنا فی الحساب و المیزان 251

ما قال الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه 252

ما قال العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی ذلک 252

ص: 101

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر محاسبه العباد و حکمه تعالی فی مظالمهم و ما یسألهم عنه و فیه حشر الوحوش، و الآیات فیه، و فیه: 51- حدیثا

253

تفسیر الآیات 254

معنی: سریع الحساب 254

تفسیر قوله تعالی: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» 257

أوّل ما یسأل عنه العبد: حبّ أهل البیت 260

ترجمه: النهشلیّ، و معروف بن خرّبوذ (ذیل الصفحه) 261

فیما یفتح للعبد یوم القیامه 262

تفسیر قوله تعالی: «فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً» و فیه بیان فی معنی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: کلّ محاسب معذّب، و ما رواه مسلم فی صحیحه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 263

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إذا جمع اللّه الخلائق یوم القیامه فدخل أهل الجنّه الجنّه و أهل النار النار نادی مناد من تحت العرش: تتارکوا المظالم بینکم فعلیّ ثوابکم 264

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: إنّ الذّنوب ثلاثه 264

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام. ثلاثه أشیاء لا یحاسب العبد المؤمن علیهنّ: طعام یأکله، و ثوب یلبسه، و زوجه صالحه تعاونه و یحصن بها فرجه 265

تفسیر قوله تعالی: «وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ» 266

فی محبّه علیّ علیه السّلام 267

عن أبی جعفر علیه السّلام: انّما یداقّ اللّه العباد فی الحساب یوم القیامه علی قدر ما آتاهم من العقول فی الدنیا 267

فی أوّل ما یحاسب به العبد 267

ص: 102

فی أوّل هول من أهوال یوم القیامه 268

فی مظلمه المؤمن علی الکافر و کیفیّه أخذ المظالم فی القیامه 270

فی قول علیّ علیه السّلام: انّ الظلم علی ثلاثه 271

تفسیر قوله تعالی: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» 272

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: الدواوین یوم القیامه ثلاثه 273

فی تفسیر: «إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ» 274

تفسیر: «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» و هو: ولایه علیّ علیه السّلام 275

فی قوله تعالی: «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» و فائده حشر الحیوانات 276

**[ترجمه]253

تفسیر الآیات 254

معنی: سریع الحساب 254

تفسیر قوله تعالی: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» 257

أوّل ما یسأل عنه العبد: حبّ أهل البیت 260

ترجمه: النهشلیّ، و معروف بن خرّبوذ (ذیل الصفحه) 261

فیما یفتح للعبد یوم القیامه 262

تفسیر قوله تعالی: «فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً» و فیه بیان فی معنی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: کلّ محاسب معذّب، و ما رواه مسلم فی صحیحه عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 263

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إذا جمع اللّه الخلائق یوم القیامه فدخل أهل الجنّه الجنّه و أهل النار النار نادی مناد من تحت العرش: تتارکوا المظالم بینکم فعلیّ ثوابکم 264

فی قول أمیر المؤمنین علیه السّلام: إنّ الذّنوب ثلاثه 264

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام. ثلاثه أشیاء لا یحاسب العبد المؤمن علیهنّ: طعام یأکله، و ثوب یلبسه، و زوجه صالحه تعاونه و یحصن بها فرجه 265

تفسیر قوله تعالی: «وَ یَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ» 266

فی محبّه علیّ علیه السّلام 267

عن أبی جعفر علیه السّلام: انّما یداقّ اللّه العباد فی الحساب یوم القیامه علی قدر ما آتاهم من العقول فی الدنیا 267

فی أوّل ما یحاسب به العبد 267

ص: 102

فی أوّل هول من أهوال یوم القیامه 268

فی مظلمه المؤمن علی الکافر و کیفیّه أخذ المظالم فی القیامه 270

فی قول علیّ علیه السّلام: انّ الظلم علی ثلاثه 271

تفسیر قوله تعالی: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» 272

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام: الدواوین یوم القیامه ثلاثه 273

فی تفسیر: «إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ» 274

تفسیر: «وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» و هو: ولایه علیّ علیه السّلام 275

فی قوله تعالی: «وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» و فائده حشر الحیوانات 276

**[ترجمه]

الباب الثانی عشر السؤال عن الرسل و الأمم، و الآیات فیه، و فیه: 9- أحادیث

277

تفسیر الآیات 277

فی قوله تعالی: «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ» 278

الجمع بین الآیات: «وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ»، و: «فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ»، و: «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ»، و: «فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» 278

فی تفسیر قول اللّه عزّ و جلّ: «یَوْمَ یَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا» 280

أوّل من یدعا للمساءله فی یوم القیامه 281

فی سؤال الصادق علیه السّلام عن ابن أبی یعفور 284

ص: 103

**[ترجمه]277

تفسیر الآیات 277

فی قوله تعالی: «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ وَ لَنَسْئَلَنَّ الْمُرْسَلِینَ» 278

الجمع بین الآیات: «وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ»، و: «فَیَوْمَئِذٍ لا یُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ»، و: «فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ»، و: «فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ» 278

فی تفسیر قول اللّه عزّ و جلّ: «یَوْمَ یَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ فَیَقُولُ ما ذا أُجِبْتُمْ قالُوا لا عِلْمَ لَنا» 280

أوّل من یدعا للمساءله فی یوم القیامه 281

فی سؤال الصادق علیه السّلام عن ابن أبی یعفور 284

ص: 103

**[ترجمه]

الباب الثالث عشر ما یحتج اللّه به علی العباد یوم القیامه، و فیه: 3- أحادیث

285

معنی: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّهُ الْبالِغَهُ» 285

فی قول الصادق علیه السّلام: إنّ الرجل منکم لیکون فی المحلّه فیحتجّ اللّه یوم القیامه علی جیرانه 285

فی المرأه الّتی افتتنت فی حسنها یوم القیامه 285

یجاء فی یوم القیامه صاحب البلاء الّذی قد أصابته الفتنه فی بلائه 286

**[ترجمه]285

معنی: «قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّهُ الْبالِغَهُ» 285

فی قول الصادق علیه السّلام: إنّ الرجل منکم لیکون فی المحلّه فیحتجّ اللّه یوم القیامه علی جیرانه 285

فی المرأه الّتی افتتنت فی حسنها یوم القیامه 285

یجاء فی یوم القیامه صاحب البلاء الّذی قد أصابته الفتنه فی بلائه 286

**[ترجمه]

الباب الرابع عشر ما یظهر من رحمته تعالی فی القیامه، و فیه: آیتان، و: 9- أحادیث

286

ما قاله البیضاوی فی تفسیر: «لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا» 286

ما قاله الطبرسیّ رحمه اللّه فی قوله تعالی: «فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» 286

فی قول الصادق علیه السّلام: إذا کان یوم القیامه نشر اللّه تبارک و تعالی رحمته حتّی یطمع إبلیس فی رحمته 287

فی حسن الظنّ باللّه تعالی 288

فی وقوف المؤمن بین یدی اللّه عزّ و جلّ 289

فی العبد الّذی یؤتی به یوم القیامه و لیست له حسنه 290

ص: 104

**[ترجمه]286

ما قاله البیضاوی فی تفسیر: «لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا» 286

ما قاله الطبرسیّ رحمه اللّه فی قوله تعالی: «فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ» 286

فی قول الصادق علیه السّلام: إذا کان یوم القیامه نشر اللّه تبارک و تعالی رحمته حتّی یطمع إبلیس فی رحمته 287

فی حسن الظنّ باللّه تعالی 288

فی وقوف المؤمن بین یدی اللّه عزّ و جلّ 289

فی العبد الّذی یؤتی به یوم القیامه و لیست له حسنه 290

ص: 104

**[ترجمه]

الباب الخامس عشر الخصال التی توجب التخلص من شدائد القیامه و أهوالها، و فیه: 79- حدیثا

290

فیما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی منامه من امّته 290

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: أرض القیامه نار ما خلا ظلّ المؤمن فانّ صدقته تظلّه 291

عن أبی جعفر علیه السّلام یقول: من زار أبی بطوس غفر اللّه له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخّر، فإذا کان یوم القیامه نصب له منبر بحذاء منبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتّی یفرغ اللّه تعالی من حساب عباده 291

فیمن کان علی عرش اللّه عزّ و جلّ فی القیامه 292

فی فضیله سوره: البقره، و آل عمران 292

فی قراءه سوره الأعراف، و سوره یونس، و هود، و یوسف، و الرعد 293

فی قراءه: سوره الکهف، و مریم، و طه، و الفرقان، و السّجده، و الأحزاب، و یس 294

فی قراءه سوره: حم السجده، و: حم عسق، و الدخان، و الأحقاف، و الفتح 295

فی قراءه سوره: ق، و الرّحمن، و الوالعه، و التغابن، و الطلاق، و التحریم، و الملک، و المعارج، و لا اقسم، 296

فی قراءه سوره: النّازعات، و ویل للمطفّفین، و البروج، و الطارق، و الأعلی، و الغاشیه، و البلد، و الشمس، و و اللیل، و أ لم نشرح 297

فی قراءه سوره: و العادیات، و القارعه، و العصر، و الفیل، و لایلاف قریش، و أ رأیت الّذی یکذّب بالدین، و الکوثر، و الجحد، و التوحید 298

فی صوم شهر رجب المرجّب 300

ص: 105

فیمن مات فی أحد الحرمین أو دفن فی الحرم 302

فی فضیله حسن الخلق 303

فیمن قرء القرآن و هو شابّ 305

**[ترجمه]290

فیما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی منامه من امّته 290

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: أرض القیامه نار ما خلا ظلّ المؤمن فانّ صدقته تظلّه 291

عن أبی جعفر علیه السّلام یقول: من زار أبی بطوس غفر اللّه له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخّر، فإذا کان یوم القیامه نصب له منبر بحذاء منبر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله حتّی یفرغ اللّه تعالی من حساب عباده 291

فیمن کان علی عرش اللّه عزّ و جلّ فی القیامه 292

فی فضیله سوره: البقره، و آل عمران 292

فی قراءه سوره الأعراف، و سوره یونس، و هود، و یوسف، و الرعد 293

فی قراءه: سوره الکهف، و مریم، و طه، و الفرقان، و السّجده، و الأحزاب، و یس 294

فی قراءه سوره: حم السجده، و: حم عسق، و الدخان، و الأحقاف، و الفتح 295

فی قراءه سوره: ق، و الرّحمن، و الوالعه، و التغابن، و الطلاق، و التحریم، و الملک، و المعارج، و لا اقسم، 296

فی قراءه سوره: النّازعات، و ویل للمطفّفین، و البروج، و الطارق، و الأعلی، و الغاشیه، و البلد، و الشمس، و و اللیل، و أ لم نشرح 297

فی قراءه سوره: و العادیات، و القارعه، و العصر، و الفیل، و لایلاف قریش، و أ رأیت الّذی یکذّب بالدین، و الکوثر، و الجحد، و التوحید 298

فی صوم شهر رجب المرجّب 300

ص: 105

فیمن مات فی أحد الحرمین أو دفن فی الحرم 302

فی فضیله حسن الخلق 303

فیمن قرء القرآن و هو شابّ 305

**[ترجمه]

الباب السادس عشر تطایر الکتب، و إنطاق الجوارح، و سائر الشهداء فی القیامه، و الآیات فیه، و فیه: 22- حدیثا

306

تفسیر الآیات 307

فائده بعث الشهداء فی القیامه مع علم اللّه سبحانه 308

فی شهاده شهر: رجب و شعبان و رمضان 316

إذا تاب العبد توبه نصوحا 317

فی أنّ مکان الصّلاه یشهد لصاحبه 318

فی أنّ القرآن یأتی یوم القیامه فی أحسن صوره 319

فی أنّ القرآن یتکلّم 321

فی أنّ الأیّام یشهدون علیّ بن آدم 325

**[ترجمه]306

تفسیر الآیات 307

فائده بعث الشهداء فی القیامه مع علم اللّه سبحانه 308

فی شهاده شهر: رجب و شعبان و رمضان 316

إذا تاب العبد توبه نصوحا 317

فی أنّ مکان الصّلاه یشهد لصاحبه 318

فی أنّ القرآن یأتی یوم القیامه فی أحسن صوره 319

فی أنّ القرآن یتکلّم 321

فی أنّ الأیّام یشهدون علیّ بن آدم 325

**[ترجمه]

الباب السابع عشر الوسیله و ما یظهر من منزله النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و أهل بیته علیهم السّلام فی القیامه، و الآیات فیه، و فیه: 35- حدیثا

326

درجه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یوم القیامه 326

فی مفاتیح الجنّه و مقالید النار 327

ص: 106

مقام النبیّ و إبراهیم و علیّ و إسماعیل و الحسن و الحسین و فاطمه علیهم السّلام و شیعتهم فی القیامه 328

فیما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لعلیّ علیه السّلام 333

فی أنّ: «أَلْقِیا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ»، خطاب للنبیّ و علی علیهما السّلام 335

علّه استلام الحجر الأسود و الرکن الیمانیّ، و فیه: توضیح من والد العلّامه المجلسی رضوان اللّه علیه 340

إلی هنا تمّ الجزء السابع من الطبعه الحدیثه 341

ص: 107

**[ترجمه]326

درجه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله یوم القیامه 326

فی مفاتیح الجنّه و مقالید النار 327

ص: 106

مقام النبیّ و إبراهیم و علیّ و إسماعیل و الحسن و الحسین و فاطمه علیهم السّلام و شیعتهم فی القیامه 328

فیما قال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لعلیّ علیه السّلام 333

فی أنّ: «أَلْقِیا فِی جَهَنَّمَ کُلَّ کَفَّارٍ عَنِیدٍ»، خطاب للنبیّ و علی علیهما السّلام 335

علّه استلام الحجر الأسود و الرکن الیمانیّ، و فیه: توضیح من والد العلّامه المجلسی رضوان اللّه علیه 340

إلی هنا تمّ الجزء السابع من الطبعه الحدیثه 341

ص: 107

**[ترجمه]

فهرس الجزء الثامن [بقیه أبواب المعاد و ما یتبعه و یتعلق به

الباب الثامن عشر اللواء، و فیه: 12- أحادیث

1فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ أمّتی أوّل الأمم یحاسبون یوم القیامه 1

فی منزله علیّ علیه السّلام عند اللّه 2

أوّل من دخل الجنّه علیّ علیه السّلام و اللّواء بیده 5

**[ترجمه]1فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ أمّتی أوّل الأمم یحاسبون یوم القیامه 1

فی منزله علیّ علیه السّلام عند اللّه 2

أوّل من دخل الجنّه علیّ علیه السّلام و اللّواء بیده 5

**[ترجمه]

الباب التاسع عشر أنه یدعی فیه کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ، و الآیات فیه، و فیه: 19 حدیثا

7تفسیر الآیات 8

الأقوال فی: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» 8

الأقوال فی: «مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَهِ» 9

فی قول علیّ علیه السّلام: الإسلام بدء غریبا و سیعود غریبا 12

ص: 108

**[ترجمه]7تفسیر الآیات 8

الأقوال فی: «یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» 8

الأقوال فی: «مَنْ کانَ فِی هذِهِ أَعْمی فَهُوَ فِی الْآخِرَهِ» 9

فی قول علیّ علیه السّلام: الإسلام بدء غریبا و سیعود غریبا 12

ص: 108

**[ترجمه]

الباب العشرون صفه الحوض و ساقیه صلوات الله علیه، و فیه: آیه، و: 33- حدیثا

16

فی صفه الکوثر 23

اعتقادنا فی الحوض 27

**[ترجمه]16

فی صفه الکوثر 23

اعتقادنا فی الحوض 27

**[ترجمه]

الباب الواحد و العشرون الشفاعه، و الآیات فیه، و فیه: 86- حدیثا

29

تفسیر الآیات 30

فیمن لم یحسن وصیّته 31

فی أنّ الشفاعه لأهل الکبائر 34

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اعطیت خمسا لم یعطها أحد قبلی 38

انّ للجنّه ثمانیه أبواب 39

شفاعه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لمکرم ذریّته 49

حضور فاطمه علیها السّلام فی المحشر 53

العالم و العابد فی القیامه و فرقهما و شفاعه العالم 56

اعتقادنا فی الشفاعه 58

الدعاء لقضاء الحاجه 59

شیعه علیّ علیه السّلام 60

إثبات الشفاعه و الأقوال فیه 61

ص: 109

**[ترجمه]29

تفسیر الآیات 30

فیمن لم یحسن وصیّته 31

فی أنّ الشفاعه لأهل الکبائر 34

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله اعطیت خمسا لم یعطها أحد قبلی 38

انّ للجنّه ثمانیه أبواب 39

شفاعه النبیّ صلّی اللّه علیه و آله لمکرم ذریّته 49

حضور فاطمه علیها السّلام فی المحشر 53

العالم و العابد فی القیامه و فرقهما و شفاعه العالم 56

اعتقادنا فی الشفاعه 58

الدعاء لقضاء الحاجه 59

شیعه علیّ علیه السّلام 60

إثبات الشفاعه و الأقوال فیه 61

ص: 109

**[ترجمه]

الباب الثانی و العشرون الصراط، و فیه: آیه، و: 19- حدیثا

64

فی الصراط، و أنّه: أدق من الشعره، و أحدّ من السیف 65

إنّ فوق الصراط عقبه طولها ثلاثه آلاف عام 66

مرور فاطمه علیها السّلام فی المحشر 68

اعتقادنا فی الصراط و فیه شرح و بیان من المفید رحمه اللّه 70

**[ترجمه]64

فی الصراط، و أنّه: أدق من الشعره، و أحدّ من السیف 65

إنّ فوق الصراط عقبه طولها ثلاثه آلاف عام 66

مرور فاطمه علیها السّلام فی المحشر 68

اعتقادنا فی الصراط و فیه شرح و بیان من المفید رحمه اللّه 70

**[ترجمه]

الباب الثالث و العشرون الجنه و نعیمها، رزقنا اللّه و سائر المؤمنین و حورها و قصورها و حبورها و سرورها، و الآیات فیه، و فیه: 217- حدیثا

71

تفسیر الآیات 81

الأقوال فی: «طُوبی لَهُمْ» 87

شغل أهل الجنّه 94

لکلّ واحد من أهل الجنّه قوّه مائه رجل 102

فی امرأه مؤمنه فی الجنّه 105

النساء الآدمیّات فی الجنّه 110

صفه بناء الجنّه 116

ریح الجنّه 120

ص: 110

أوّل ما یأکلون أهل الجنّه 122

فی ثواب صلاه اللّیل 126

أربعه أنهار من الجنّه 130

فیمن لا یدخل الجنّه 132

معنی: «لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً وَ لا تَأْثِیماً» 134

کلّما اکل من ثمره الجنّه عادت کهیئتها الأولی 136

فی أنّ للجنّه إحدی و سبعین بابا 139

فی طیور الجنّه 141

عتاب عائشه لتقبیل الرسول صلّی اللّه علیه و آله فاطمه علیها السّلام 142

فی فناء أهل الجنّه 143

أربع کلمات مکتوب فی أبواب الجنّه 144

فی عرض أنهار الجنّه 146

فی أنّ ابن أبیّ سمّ طعاما و دعا النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أصحابه لیقتلهم فدفع اللّه عنهم 147

فی سوق الجنّه، و شجره طوبی 148

فی نور أهل الجنّه 149

فی غرف الجنّه 158

فی تهنیه اللّه علی المؤمن فی الجنّه 158

فی أنّ الخیر اسم نهر من أنهار الجنّه 162

فی أثر التقوی 163

الدلیل علی أنّ الجنان فی السماء 164

من صام فی رجب سبعه أو ثمانیه أیّام 170

ص: 111

فی أنّ کبد الحوت أوّل شی ء یأکله أهل الجنّه 173

ثواب التهلیلات فی عشر ذی الحجّه 176

الردّ علی من أنکر خلق الجنّه و النّار 176

أفضل نساء الجنّه 178

فیمن مسح یده برأس یتیم رفقا به 179

ثواب من قال: لا إله إلّا اللّه 183

العلّه الّتی من أجلها سمّیت الجنّه جنّه 188

من قرء سوره الزمر 191

من أدمن قراءه سوره حمعسق، و إنّا أرسلنا، و هل أتی 192

من تولّی أذان المسجد 193

فیمن لا یشمّ رائحه الجنّه 193

لا یکون فی الجنّه من البهائم سوی حماره بلعم، و ناقه صالح، و ذئب یوسف و کلب أهل الکهف 195

فی درجات الجنّه 196

أدنی أهل الجنّه 198

اعتقادنا فی الجنّه 200

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه علی اعتقادات الصدوق رحمه اللّه 201

الایمان بالجنّه و النّار 205

فیما قاله المحقّق الطوسیّ رحمه اللّه فی التجرید، فی الثواب و العقاب 206

فی قبض روح المؤمن 207

ان أهل الجنّه یحیون و یستیقظون و یستغنون و یفرحون و یضحکون و یکرمون و ... 220

ص: 112

**[ترجمه]71

تفسیر الآیات 81

الأقوال فی: «طُوبی لَهُمْ» 87

شغل أهل الجنّه 94

لکلّ واحد من أهل الجنّه قوّه مائه رجل 102

فی امرأه مؤمنه فی الجنّه 105

النساء الآدمیّات فی الجنّه 110

صفه بناء الجنّه 116

ریح الجنّه 120

ص: 110

أوّل ما یأکلون أهل الجنّه 122

فی ثواب صلاه اللّیل 126

أربعه أنهار من الجنّه 130

فیمن لا یدخل الجنّه 132

معنی: «لا یَسْمَعُونَ فِیها لَغْواً وَ لا تَأْثِیماً» 134

کلّما اکل من ثمره الجنّه عادت کهیئتها الأولی 136

فی أنّ للجنّه إحدی و سبعین بابا 139

فی طیور الجنّه 141

عتاب عائشه لتقبیل الرسول صلّی اللّه علیه و آله فاطمه علیها السّلام 142

فی فناء أهل الجنّه 143

أربع کلمات مکتوب فی أبواب الجنّه 144

فی عرض أنهار الجنّه 146

فی أنّ ابن أبیّ سمّ طعاما و دعا النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و أصحابه لیقتلهم فدفع اللّه عنهم 147

فی سوق الجنّه، و شجره طوبی 148

فی نور أهل الجنّه 149

فی غرف الجنّه 158

فی تهنیه اللّه علی المؤمن فی الجنّه 158

فی أنّ الخیر اسم نهر من أنهار الجنّه 162

فی أثر التقوی 163

الدلیل علی أنّ الجنان فی السماء 164

من صام فی رجب سبعه أو ثمانیه أیّام 170

ص: 111

فی أنّ کبد الحوت أوّل شی ء یأکله أهل الجنّه 173

ثواب التهلیلات فی عشر ذی الحجّه 176

الردّ علی من أنکر خلق الجنّه و النّار 176

أفضل نساء الجنّه 178

فیمن مسح یده برأس یتیم رفقا به 179

ثواب من قال: لا إله إلّا اللّه 183

العلّه الّتی من أجلها سمّیت الجنّه جنّه 188

من قرء سوره الزمر 191

من أدمن قراءه سوره حمعسق، و إنّا أرسلنا، و هل أتی 192

من تولّی أذان المسجد 193

فیمن لا یشمّ رائحه الجنّه 193

لا یکون فی الجنّه من البهائم سوی حماره بلعم، و ناقه صالح، و ذئب یوسف و کلب أهل الکهف 195

فی درجات الجنّه 196

أدنی أهل الجنّه 198

اعتقادنا فی الجنّه 200

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه علی اعتقادات الصدوق رحمه اللّه 201

الایمان بالجنّه و النّار 205

فیما قاله المحقّق الطوسیّ رحمه اللّه فی التجرید، فی الثواب و العقاب 206

فی قبض روح المؤمن 207

ان أهل الجنّه یحیون و یستیقظون و یستغنون و یفرحون و یضحکون و یکرمون و ... 220

ص: 112

**[ترجمه]

الباب الرابع و العشرون النار، أعاذنا اللّه و سائر المؤمنین من لهبها و حمیمها و غساقها و غسلینها و عقاربها و حیاتها و شدائدها و درکاتها بمحمّد سید المرسلین و أهل بیته الطاهرین صلوات اللّه علیهم أجمعین، و الآیات فیه، و فیه: 102- حدیثا

222

تفسیر الآیات 235

فی تفسیر قوله تعالی: «رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ»، و الأقوال فیه 261

قوله تعالی «طَعامُ الْأَثِیمِ» و معناه 264

معنی: الأحقاب 275

تفسیر: «سَیَصْلی ناراً ذاتَ لَهَبٍ» 279

منافخ النّار 280

العلّه الّتی من أجلها یعبّر الزمان بالیوم و بالسنه 282

فی أنّ للنّار سبعه أبواب، و فیه: بیان 285

فی أنّ کلام أهل الجنّه بالعربیه و کلام أهل النار بالمجوسیّه 286

فی أنّ نار الدّنیا جزء من سبعین جزءا من نار جهنّم 288

أسامی درکات جهنّم 289

سمع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج صوتا أفزعه 291

ص: 113

تفسیر: «یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ» 292

أهون الناس عذابا یوم القیامه 295

من معجزات النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 297

تفسیر: «اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ»، و معنی: الاستهزاء و عذاب الکافرین و المعاندین لعلیّ علیه السّلام 298

مواعظ علیّ علیه السّلام 306

العلّه الّتی من أجلها یصام یوم الأربعاء 307

ما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج من أشباح نساء امّته 309

فی أصناف العلماء 310

إنّ فی جهنم رحی تطحن خمسا: العلماء الفجره، و القرّاء الفسقه، و الجبابره الظلمه، و الوزراء الخونه، و العرفاء الکذبه 311

انّ أشدّ النّاس عذابا یوم القیامه لسبعه نفر (أنفار) 313

إذا أراد اللّه قبض الکافر 317

بیان الحدیث 323

اعتقادنا فی النار 324

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرح الاعتقادات 325

تتمیم و تحقیق فیما یتعلّق بالجنّه و النّار 326

الجنّه و النّار و الثّواب و العقاب فی مذهب الحکماء 327

ما ذکره الشیخ أبو علیّ سیناء رحمه اللّه 328

ص: 114

**[ترجمه]222

تفسیر الآیات 235

فی تفسیر قوله تعالی: «رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ»، و الأقوال فیه 261

قوله تعالی «طَعامُ الْأَثِیمِ» و معناه 264

معنی: الأحقاب 275

تفسیر: «سَیَصْلی ناراً ذاتَ لَهَبٍ» 279

منافخ النّار 280

العلّه الّتی من أجلها یعبّر الزمان بالیوم و بالسنه 282

فی أنّ للنّار سبعه أبواب، و فیه: بیان 285

فی أنّ کلام أهل الجنّه بالعربیه و کلام أهل النار بالمجوسیّه 286

فی أنّ نار الدّنیا جزء من سبعین جزءا من نار جهنّم 288

أسامی درکات جهنّم 289

سمع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج صوتا أفزعه 291

ص: 113

تفسیر: «یَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ» 292

أهون الناس عذابا یوم القیامه 295

من معجزات النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 297

تفسیر: «اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ»، و معنی: الاستهزاء و عذاب الکافرین و المعاندین لعلیّ علیه السّلام 298

مواعظ علیّ علیه السّلام 306

العلّه الّتی من أجلها یصام یوم الأربعاء 307

ما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج من أشباح نساء امّته 309

فی أصناف العلماء 310

إنّ فی جهنم رحی تطحن خمسا: العلماء الفجره، و القرّاء الفسقه، و الجبابره الظلمه، و الوزراء الخونه، و العرفاء الکذبه 311

انّ أشدّ النّاس عذابا یوم القیامه لسبعه نفر (أنفار) 313

إذا أراد اللّه قبض الکافر 317

بیان الحدیث 323

اعتقادنا فی النار 324

ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرح الاعتقادات 325

تتمیم و تحقیق فیما یتعلّق بالجنّه و النّار 326

الجنّه و النّار و الثّواب و العقاب فی مذهب الحکماء 327

ما ذکره الشیخ أبو علیّ سیناء رحمه اللّه 328

ص: 114

**[ترجمه]

الباب الخامس و العشرون الأعراف و أهلها، و ما یجری بین أهل الجنه و أهل النار، و الآیات فیه، و فیه: 23- حدیثا

329

تفسیر الآیات 330

الأعراف سور بین الجنّه و النّار 331

فی سؤال ابن الکوّاء عن علیّ علیه السّلام 332

فی أنّ علیّا علیه السّلام یعسوب المؤمنین، و أوّل السّابقین، و خلیفه رسول ربّ العالمین، و قسیم الجنّه و النّار، و صاحب الأعرف 336

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لعلیّ علیه السّلام 337

تفسیر قوله تعالی: «وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ» 338

فی أنّ الأعراف، هم: الأئمّه علیهم السّلام 339

اعتقادنا فی الأعراف، و ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه، و أنّه مکان لیس من الجنّه و لا من النّار 340

**[ترجمه]329

تفسیر الآیات 330

الأعراف سور بین الجنّه و النّار 331

فی سؤال ابن الکوّاء عن علیّ علیه السّلام 332

فی أنّ علیّا علیه السّلام یعسوب المؤمنین، و أوّل السّابقین، و خلیفه رسول ربّ العالمین، و قسیم الجنّه و النّار، و صاحب الأعرف 336

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله لعلیّ علیه السّلام 337

تفسیر قوله تعالی: «وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ» 338

فی أنّ الأعراف، هم: الأئمّه علیهم السّلام 339

اعتقادنا فی الأعراف، و ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه فی شرحه، و أنّه مکان لیس من الجنّه و لا من النّار 340

**[ترجمه]

الباب السادس و العشرون ذبح الموت بین الجنه و النار، و الخلود فیهما، و علته، و الآیات فیه، و فیه: 12- حدیثا

341

الأقوال فی الخلود 341

الکلام فی الاستثناء فی قوله تعالی: «إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ»* 342

فی ذبح الموت 345

ص: 115

العلّه الّتی من أجلها خلّد أهل الجنّه فی الجنّه و أهل النّار فی النّار 347

القول فی الخلود أهل الجنّه فی الجنّه و أهل النّار فی النّار، و ما قاله شارح المقاصد و الجاحظ و القسریّ 350

أطفال الّذین ماتوا فی الجاهلیّه، و أحوال أولاد الکفّار 350

**[ترجمه]341

الأقوال فی الخلود 341

الکلام فی الاستثناء فی قوله تعالی: «إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ»* 342

فی ذبح الموت 345

ص: 115

العلّه الّتی من أجلها خلّد أهل الجنّه فی الجنّه و أهل النّار فی النّار 347

القول فی الخلود أهل الجنّه فی الجنّه و أهل النّار فی النّار، و ما قاله شارح المقاصد و الجاحظ و القسریّ 350

أطفال الّذین ماتوا فی الجاهلیّه، و أحوال أولاد الکفّار 350

**[ترجمه]

الباب السابع و العشرون فی ذکر من یخلد فی النار و من یخرج منها، و فیه: 41- حدیثا

351

تفسیر: «ما لَنا لا نَری رِجالًا کُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ» 354

فی أنّ المتکبّر لا یدخل الجنّه 355

فیمن یخرج من النّار 361

فیمن مات و لا یعرف إمامه 362

تذییل: فی مقتضی الجمع بین الأخبار 363

ما قاله العلّامه رحمه اللّه فی شرحه علی التجرید 364

القول بخروج غیر المستضعفین 365

اعتقادنا فیمن قاتل علیا علیه السّلام، و ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه، و المحقّق الطوسیّ رحمه اللّه 366

فیما قاله الشهید الثّانی رفع اللّه درجته 367

فی کفر أهل الخلاف، و من حارب أمیر المؤمنین علیه السّلام 368

فی أئمّه الجور 369

فیمن ارتکب الکبیره من المؤمنین و مات قبل التوبه، و ما قاله شارح المقاصد فی مذهب المعتزله و المرجئه 370

ص: 116

ترجمه: مقاتل بن سلیمان بن بشیر الأزدی الخراسانیّ البلخیّ 370

احتجاج المعتزله 372

**[ترجمه]351

تفسیر: «ما لَنا لا نَری رِجالًا کُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ» 354

فی أنّ المتکبّر لا یدخل الجنّه 355

فیمن یخرج من النّار 361

فیمن مات و لا یعرف إمامه 362

تذییل: فی مقتضی الجمع بین الأخبار 363

ما قاله العلّامه رحمه اللّه فی شرحه علی التجرید 364

القول بخروج غیر المستضعفین 365

اعتقادنا فیمن قاتل علیا علیه السّلام، و ما قاله الشیخ المفید رحمه اللّه، و المحقّق الطوسیّ رحمه اللّه 366

فیما قاله الشهید الثّانی رفع اللّه درجته 367

فی کفر أهل الخلاف، و من حارب أمیر المؤمنین علیه السّلام 368

فی أئمّه الجور 369

فیمن ارتکب الکبیره من المؤمنین و مات قبل التوبه، و ما قاله شارح المقاصد فی مذهب المعتزله و المرجئه 370

ص: 116

ترجمه: مقاتل بن سلیمان بن بشیر الأزدی الخراسانیّ البلخیّ 370

احتجاج المعتزله 372

**[ترجمه]

الباب الثامن و العشرون ما یکون بعد دخول أهل الجنه الجنه و أهل النار النار، و فیه: 4- أحادیث

374

إذا ادخل أهل الجنّه الجنّه و ادخل أهل النّار النّار، إن أراد اللّه تعالی أن یخلق خلقا فیخلق و یخلق لهم دینا 375

إلی هنا ینتهی الجزء الثّامن من الطبعه الحدیثه و به یختم المجلّد الثالث حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و إیّانا بفضله و منّه و کرمه 376

ص: 117

**[ترجمه]374

إذا ادخل أهل الجنّه الجنّه و ادخل أهل النّار النّار، إن أراد اللّه تعالی أن یخلق خلقا فیخلق و یخلق لهم دینا 375

إلی هنا ینتهی الجزء الثّامن من الطبعه الحدیثه و به یختم المجلّد الثالث حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و إیّانا بفضله و منّه و کرمه 376

ص: 117

**[ترجمه]

فهرس الجزء التاسع

خطبه الکتاب

و أنّه المجلّد الرابع 2

**[ترجمه]و أنّه المجلّد الرابع 2

**[ترجمه]

الباب الأوّل احتجاج اللّه تعالی علی أرباب الملل المختلفه فی القرآن الکریم، و الآیات فیه، و فیه: 161

2معنی: الْأُمِّیَّ* (ذیل الصفحه) 3

معنی: غُلْفٌ*، و اشتقاقه (ذیل الصفحه) 4

معنی: یَنْعِقُ (ذیل الصفحه) 6

تفسیر الآیات 64

فی أنّ: «یا أَهْلَ الْکِتابِ»* خطاب للیهود و النصاری 78

ترجمه النسطوریّه (ذیل الصفحه) 79

الأقوال فی: «غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ» 81

الأقوال فی: «ثالث ثلاثه» 82

فی تفسیر قوله تعالی: «فَإِنَّهُمْ لا یُکَذِّبُونَکَ»، و الأقوال فیه 86

ص: 118

فی تفسیر قوله تعالی: فَلا یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ، و الأقوال فیه 94

فی تفسیر قوله تعالی: قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ 97

فی تفسیر قوله تعالی: إِنَّمَا النَّسِی ءُ زِیادَهٌ فِی الْکُفْرِ، و البحث فیه 98

معنی: قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ، و العلّه الّتی تحدّی مرّه بعشر سور، و مرّه بسوره، و مرّه بحدیث مثله 104

الأقوال فی: «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» 106

معنی: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» 107

المراد ب مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ 111

تأویل: «الشجره الطیبه» 112

قصّه امرأه الّتی نقضت غزلها، و هی امرأه ممقاء من قریش و اسمها ریطه 117

فی قوله تعالی: «وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ» 120

معنی قوله: «حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً» 121

المراد بقوله: «وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً» 122

معنی قوله: «وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ»، و فیه وجوه 124

ما قال البیضاوی فی تفسیر: «وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبِینَ» 125

تأویل: «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ» 126

فی نصره اللّه تعالی لرسوله صلّی اللّه علیه و آله 127

دعاء الرّسول صلّی اللّه علیه و آله علی المشرکین 128

ما قاله الطبرسیّ رحمه اللّه فی نزول: «وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ» 129

فیمن أعان النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 130

تحقیق فی قوله «کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ» 131

معنی زبر الأوّلین 132

ص: 119

فی أنّ: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ»، نزل فی النضر بن الحارث، کان یتّجر فیخرج إلی فارس فیشتری أخبار الأعاجم و یحدّث بها قریشا، و یقول لهم: إنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله یحدّثکم بحدیث عاد و ثمود، و أنا احدّثکم بحدیث رستم و اسفندیار و أخبار الأکاسره فیستملحون حدیثه و یترکون استماع القرآن 135

قال الطبرسیّ رحمه اللّه فی تفسیره: (مجمع البیان) روی السّدّی عن مصعب ابن سعد عن أبیه قال: لمّا کان یوم فتح مکّه أمّن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله النّاس إلّا أربعه نفر، قال: اقتلوهم و إن وجدتموهم متعلّقین بأستار الکعبه: عکرمه ابن أبی جهل و عبد اللّه بن أخطل، و قیس بن سبابه، و عبد اللّه أبی سرح

فامّا عکرمه فرکب البحر فأصابه ریح عاصفه فعهد علی الإسلام فنجا و جاء و أسلم 137

فی أنّ قوله: «وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ»، ردّ لقولهم: إنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله شاعر، أی ما علّمناه الشعر بتعلیم القرآن فانّه غیر مقفّی و لا موزون، و لیس معناه ما یتوخّاه الشعراء من التخیّلات المرغّبه و المنفره «وَ ما یَنْبَغِی لَهُ» و ما یصحّ له الشعر و لا یتأتی له إن أراد قرضه علی ما اختبرتم طبعه نحوا من أربعین سته، و قوله:

أنا النبیّ لا کذب و أنا ابن عبد المطّلب

و قوله:

هل أنت إلّا إصبع دمیت و فی سبیل اللّه ما لقیت

اتّفاقیّ من غیر تکلّف و قصد منه إلی ذلک 140

انّ أشراف قریش أتوا أبا طالب، و قالوا: أنت شیخنا و کبیرنا و قد أتیناک تقضی بیننا و بین ابن أخیک، فانّه سفّه أحلامنا، و شتّم آلهتنا!!

ص: 120

فقال صلّی اللّه علیه و آله: أ تعطوننی کلمه واحده تملکون بها العرب و العجم؟ فقال له أبو جهل: للّه أبوک نعطیک ذلک و عشر أمثالها، فقال صلّی اللّه علیه و آله: قولوا: لا إله إلّا اللّه، فقاموا و قالوا: «أَ جَعَلَ الْآلِهَهَ إِلهاً واحِداً» 143

معنی قوله: «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ» 144

فیما قال أبو جهل لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 146

فی قوله: «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ» 147

فی قوله: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ»، و الأقوال فی المشار إلیهما 149

فیما روی جابر بن عبد اللّه الأنصاری عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 150

فی قوله تعالی: «وَ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلًا»، و فیه: أربعه أوجه 151

فیما قاله البیضاوی فی تفسیر قوله تعالی: «قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ ...» 152

فی الأصنام 157

فی تفسیر قوله تعالی: «أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی»، و قیل نزلت فی عثمان بن عفّان کان یتصدّق و ینفق ماله، فقال له اخوه من الرضاعه عبد اللّه سعد بن أبی سرح:

ما هذا الّذی تصنع!؟ یوشک أن لا یبقی لک شی ء، فقال عثمان: إنّ لی ذنوبا و إنّی اطلب بما أصنع رضی اللّه و أرجو عفوه، فقال له عبد اللّه: أعطنی ناقتک برحلها و أنا أتحمّل عنک ذنوبک کلّها، فاعطاه و أشهد علیه و أمسک عن الصدقه فنزلت: أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی.

و قیل: نزلت فی الولید بن المغیره، و کان قد اتبع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی دینه فعیّره المشرکون

و قیل: نزلت فی العاص بن وائل السهمی

و قیل: نزلت فی رجل یرید النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم 158

فی تفسیر قوله تعالی: «أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ» 160

ص: 121

تفسیر قوله تعالی: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ» 162

تفسیر: «ن وَ الْقَلَمِ»، و المراد منه 164

فی تفسیر قوله تعالی: «ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً»، و القصّه فیه 166

سبب نزول: «إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی 170

فی تفسیر قوله تعالی: «أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ» 171

فی أنّ سوره الجحد نزلت فی نفر من قریش 172

فی قدوم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بالمدینه 174

فی أمثال القرآن 177

فی قول الیهود و النّصاری 184

فی لحم الجمل و عرق النساء 191

فی نزول عیسی علیه السّلام 195

فی الصبر و الجزع 202

فی تفسیر: «الم،* و: المص» 209

قصّه قابیل و عطشه و عذابه 215

فی أنّ المستهزئین کانوا خمسه من قریش 219

تأویل الرّوح 220

عبد اللّه بن أبی امیّه (أخی أمّ سلمه رحمه اللّه علیها) و إسلامه و قصّته 222

فی تأویل و تفسیر الآیه «أُولئِکَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ هُمْ لَها سابِقُونَ»، و کان المسارع علیّ بن أبی طالب علیه السّلام 225

فی أنّ قوله تعالی: «وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا»، نزلت فی أمیر المؤمنین علیه السّلام و عثمان، و ذلک أنّه کان بینهما منازعه فی حدیقه، فقال:

أمیر المؤمنین علیه السّلام ترضی برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، فقال عبد الرّحمن بن عوف لعثمان: لا تحاکمه إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فانه یحکم له علیک و لکن حاکمه

ص: 122

إلی ابن شیبه الیهودی

فقال عثمان لأمیر المؤمنین علیه السّلام: لا أرضی إلّا بابن شیبه الیهودی، فقال ابن شیبه لعثمان: تأتمنون محمّدا علی وحی السماء و تتّهمونه فی الأحکام 227

قصّه ولید بن المغیره 244

لمّا مات أبو طالب علیه السّلام نادی أبو جهل و الولید علیهما لعائن اللّه، هلمّ فاقتلوا محمّدا فقد مات الّذی کان ناصره، و سبب نزول آیه: «فَلْیَدْعُ نادِیَهُ» 252

سبب نزول و تکرار آیات سوره الجحد 254

**[ترجمه]2معنی: الْأُمِّیَّ* (ذیل الصفحه) 3

معنی: غُلْفٌ*، و اشتقاقه (ذیل الصفحه) 4

معنی: یَنْعِقُ (ذیل الصفحه) 6

تفسیر الآیات 64

فی أنّ: «یا أَهْلَ الْکِتابِ»* خطاب للیهود و النصاری 78

ترجمه النسطوریّه (ذیل الصفحه) 79

الأقوال فی: «غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ» 81

الأقوال فی: «ثالث ثلاثه» 82

فی تفسیر قوله تعالی: «فَإِنَّهُمْ لا یُکَذِّبُونَکَ»، و الأقوال فیه 86

ص: 118

فی تفسیر قوله تعالی: فَلا یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ، و الأقوال فیه 94

فی تفسیر قوله تعالی: قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ 97

فی تفسیر قوله تعالی: إِنَّمَا النَّسِی ءُ زِیادَهٌ فِی الْکُفْرِ، و البحث فیه 98

معنی: قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ، و العلّه الّتی تحدّی مرّه بعشر سور، و مرّه بسوره، و مرّه بحدیث مثله 104

الأقوال فی: «وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» 106

معنی: «إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ» 107

المراد ب مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ 111

تأویل: «الشجره الطیبه» 112

قصّه امرأه الّتی نقضت غزلها، و هی امرأه ممقاء من قریش و اسمها ریطه 117

فی قوله تعالی: «وَ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ» 120

معنی قوله: «حَتَّی تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ یَنْبُوعاً» 121

المراد بقوله: «وَ کانَ الْإِنْسانُ قَتُوراً» 122

معنی قوله: «وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ»، و فیه وجوه 124

ما قال البیضاوی فی تفسیر: «وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبِینَ» 125

تأویل: «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ» 126

فی نصره اللّه تعالی لرسوله صلّی اللّه علیه و آله 127

دعاء الرّسول صلّی اللّه علیه و آله علی المشرکین 128

ما قاله الطبرسیّ رحمه اللّه فی نزول: «وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ» 129

فیمن أعان النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 130

تحقیق فی قوله «کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ» 131

معنی زبر الأوّلین 132

ص: 119

فی أنّ: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ»، نزل فی النضر بن الحارث، کان یتّجر فیخرج إلی فارس فیشتری أخبار الأعاجم و یحدّث بها قریشا، و یقول لهم: إنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله یحدّثکم بحدیث عاد و ثمود، و أنا احدّثکم بحدیث رستم و اسفندیار و أخبار الأکاسره فیستملحون حدیثه و یترکون استماع القرآن 135

قال الطبرسیّ رحمه اللّه فی تفسیره: (مجمع البیان) روی السّدّی عن مصعب ابن سعد عن أبیه قال: لمّا کان یوم فتح مکّه أمّن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله النّاس إلّا أربعه نفر، قال: اقتلوهم و إن وجدتموهم متعلّقین بأستار الکعبه: عکرمه ابن أبی جهل و عبد اللّه بن أخطل، و قیس بن سبابه، و عبد اللّه أبی سرح

فامّا عکرمه فرکب البحر فأصابه ریح عاصفه فعهد علی الإسلام فنجا و جاء و أسلم 137

فی أنّ قوله: «وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ»، ردّ لقولهم: إنّ محمّدا صلّی اللّه علیه و آله شاعر، أی ما علّمناه الشعر بتعلیم القرآن فانّه غیر مقفّی و لا موزون، و لیس معناه ما یتوخّاه الشعراء من التخیّلات المرغّبه و المنفره «وَ ما یَنْبَغِی لَهُ» و ما یصحّ له الشعر و لا یتأتی له إن أراد قرضه علی ما اختبرتم طبعه نحوا من أربعین سته، و قوله:

أنا النبیّ لا کذب و أنا ابن عبد المطّلب

و قوله:

هل أنت إلّا إصبع دمیت و فی سبیل اللّه ما لقیت

اتّفاقیّ من غیر تکلّف و قصد منه إلی ذلک 140

انّ أشراف قریش أتوا أبا طالب، و قالوا: أنت شیخنا و کبیرنا و قد أتیناک تقضی بیننا و بین ابن أخیک، فانّه سفّه أحلامنا، و شتّم آلهتنا!!

ص: 120

فقال صلّی اللّه علیه و آله: أ تعطوننی کلمه واحده تملکون بها العرب و العجم؟ فقال له أبو جهل: للّه أبوک نعطیک ذلک و عشر أمثالها، فقال صلّی اللّه علیه و آله: قولوا: لا إله إلّا اللّه، فقاموا و قالوا: «أَ جَعَلَ الْآلِهَهَ إِلهاً واحِداً» 143

معنی قوله: «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ» 144

فیما قال أبو جهل لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 146

فی قوله: «شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ» 147

فی قوله: «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ»، و الأقوال فی المشار إلیهما 149

فیما روی جابر بن عبد اللّه الأنصاری عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 150

فی قوله تعالی: «وَ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلًا»، و فیه: أربعه أوجه 151

فیما قاله البیضاوی فی تفسیر قوله تعالی: «قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ ...» 152

فی الأصنام 157

فی تفسیر قوله تعالی: «أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی»، و قیل نزلت فی عثمان بن عفّان کان یتصدّق و ینفق ماله، فقال له اخوه من الرضاعه عبد اللّه سعد بن أبی سرح:

ما هذا الّذی تصنع!؟ یوشک أن لا یبقی لک شی ء، فقال عثمان: إنّ لی ذنوبا و إنّی اطلب بما أصنع رضی اللّه و أرجو عفوه، فقال له عبد اللّه: أعطنی ناقتک برحلها و أنا أتحمّل عنک ذنوبک کلّها، فاعطاه و أشهد علیه و أمسک عن الصدقه فنزلت: أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی تَوَلَّی.

و قیل: نزلت فی الولید بن المغیره، و کان قد اتبع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله علی دینه فعیّره المشرکون

و قیل: نزلت فی العاص بن وائل السهمی

و قیل: نزلت فی رجل یرید النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم 158

فی تفسیر قوله تعالی: «أَ لَمْ یَأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ» 160

ص: 121

تفسیر قوله تعالی: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ» 162

تفسیر: «ن وَ الْقَلَمِ»، و المراد منه 164

فی تفسیر قوله تعالی: «ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً»، و القصّه فیه 166

سبب نزول: «إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی 170

فی تفسیر قوله تعالی: «أَ رَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ» 171

فی أنّ سوره الجحد نزلت فی نفر من قریش 172

فی قدوم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله بالمدینه 174

فی أمثال القرآن 177

فی قول الیهود و النّصاری 184

فی لحم الجمل و عرق النساء 191

فی نزول عیسی علیه السّلام 195

فی الصبر و الجزع 202

فی تفسیر: «الم،* و: المص» 209

قصّه قابیل و عطشه و عذابه 215

فی أنّ المستهزئین کانوا خمسه من قریش 219

تأویل الرّوح 220

عبد اللّه بن أبی امیّه (أخی أمّ سلمه رحمه اللّه علیها) و إسلامه و قصّته 222

فی تأویل و تفسیر الآیه «أُولئِکَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ وَ هُمْ لَها سابِقُونَ»، و کان المسارع علیّ بن أبی طالب علیه السّلام 225

فی أنّ قوله تعالی: «وَ یَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا»، نزلت فی أمیر المؤمنین علیه السّلام و عثمان، و ذلک أنّه کان بینهما منازعه فی حدیقه، فقال:

أمیر المؤمنین علیه السّلام ترضی برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله، فقال عبد الرّحمن بن عوف لعثمان: لا تحاکمه إلی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فانه یحکم له علیک و لکن حاکمه

ص: 122

إلی ابن شیبه الیهودی

فقال عثمان لأمیر المؤمنین علیه السّلام: لا أرضی إلّا بابن شیبه الیهودی، فقال ابن شیبه لعثمان: تأتمنون محمّدا علی وحی السماء و تتّهمونه فی الأحکام 227

قصّه ولید بن المغیره 244

لمّا مات أبو طالب علیه السّلام نادی أبو جهل و الولید علیهما لعائن اللّه، هلمّ فاقتلوا محمّدا فقد مات الّذی کان ناصره، و سبب نزول آیه: «فَلْیَدْعُ نادِیَهُ» 252

سبب نزول و تکرار آیات سوره الجحد 254

**[ترجمه]

أبواب احتجاجات الرسول صلّی اللّه علیه و آله

الباب الأوّل ما احتج صلّی الله علیه و آله به علی المشرکین و الزنادقه و سائر أهل الملل الباطله، و فیه: 6- أحادیث

255

النّهی عن الجدال بغیر الّتی هی أحسن 256

معنی الجدال بالّتی هی أحسن 257

کیف صار عزیر ابن اللّه دون موسی علیه السّلام 258

فی قول النصاری: إنّ القدیم اتّحد بالمسیح 259

فی قولنا: إبراهیم خلیل اللّه 260

احتجاجه صلّی اللّه علیه و آله علی الدّهریّه 261

احتجاجه صلّی اللّه علیه و آله علی مشرکی العرب 263

بیان الحدیث 267

ص: 123

مجادله المشرکین مع الرسول صلّی اللّه علیه و آله بانّک مثلنا تأکل و تمشی فی الأسواق 269

جواب الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم للمشرکین 272

جواب: أو تکون لک جنّه من نخیل 276

جواب: أو یکون لک بیت من زخرف 277

احتجاجه صلّی اللّه علیه و آله مع أبی جهل حیث قال: أ لست زعمت أنّ قوم موسی احترقوا بالصاعقه لمّا سألوه أن یراهم اللّه جهره 278

فی سؤال الأعرابی عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله: عن الصلیعاء و القریعاء، و أوّل دم وقع علی وجه الأرض و عن خیر بقاع الأرض و شرّها 281

**[ترجمه]255

النّهی عن الجدال بغیر الّتی هی أحسن 256

معنی الجدال بالّتی هی أحسن 257

کیف صار عزیر ابن اللّه دون موسی علیه السّلام 258

فی قول النصاری: إنّ القدیم اتّحد بالمسیح 259

فی قولنا: إبراهیم خلیل اللّه 260

احتجاجه صلّی اللّه علیه و آله علی الدّهریّه 261

احتجاجه صلّی اللّه علیه و آله علی مشرکی العرب 263

بیان الحدیث 267

ص: 123

مجادله المشرکین مع الرسول صلّی اللّه علیه و آله بانّک مثلنا تأکل و تمشی فی الأسواق 269

جواب الرسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم للمشرکین 272

جواب: أو تکون لک جنّه من نخیل 276

جواب: أو یکون لک بیت من زخرف 277

احتجاجه صلّی اللّه علیه و آله مع أبی جهل حیث قال: أ لست زعمت أنّ قوم موسی احترقوا بالصاعقه لمّا سألوه أن یراهم اللّه جهره 278

فی سؤال الأعرابی عن النبیّ صلّی اللّه علیه و آله: عن الصلیعاء و القریعاء، و أوّل دم وقع علی وجه الأرض و عن خیر بقاع الأرض و شرّها 281

**[ترجمه]

الباب الثانی احتجاج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله علی الیهود فی مسائل شتّی، و فیه: 19- حدیثا

283

فی ذمّ الیهود و بغضهم لجبرئیل 284

الولد من الرجل أو من المرأه؟ 287

خرج من المدینه أربعون رجلا من الیهود 289

فضل النّبی صلّی اللّه علیه و آله علی الأنبیاء علیهم السّلام 290

فی بناء الکعبه مربّعه 294

فی أسماء النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و علله 295

أوقات الصلاه 296

علّه الوضوء و الغسل 297

أوّل ما فی التوراه 298

فضل الرجال علی النساء، و أجر من صام شهر رمضان 299

ص: 124

علّه الجماعه، و الجمعه، و الاجهار فی الصلاه 301

العلّه الّتی من أجلها لم یتکلّم النبیّ صلّی اللّه علیه و آله حین خرج من بطن أمّه کما تکلّم عیسی علیه السّلام 303

لم سمّی الفرقان فرقانا 304

لم سمّیت القیامه قیامه، و أوّل یوم خلق اللّه، و سمّی آدم آدما 305

خلقه الحواء، و وادی المقدّس 306

شباهه الولد بالأب و الامّ 307

تفسیر قوله تعالی: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ 312

فی شهاده الجبل 315

فی قوله تعالی: وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ 320

فی الیهودیّ الّذی عرض نفسه لبلاء الجذام و البرص 324

اسلام: عبد اللّه بن سلام، و ما قالت الیهود فی حقّه 326

تفسیر: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا» 331

جواب ما الواحد؟ و ما الاثنان؟ إلی: المائه 339

کم لعبد من الملائکه، و تفسیر القلم، و اللوح المحفوظ 342

فی أنّ هبوط: آدم علیه السّلام کان بالهند، و حوّا بجدّه، و إبلیس بأصفهان 342

أوّل رکن وضع اللّه تعالی فی الأرض، و من سکن الأرض قبل آدم، و حج آدم و حلق رأسه 343

**[ترجمه]283

فی ذمّ الیهود و بغضهم لجبرئیل 284

الولد من الرجل أو من المرأه؟ 287

خرج من المدینه أربعون رجلا من الیهود 289

فضل النّبی صلّی اللّه علیه و آله علی الأنبیاء علیهم السّلام 290

فی بناء الکعبه مربّعه 294

فی أسماء النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و علله 295

أوقات الصلاه 296

علّه الوضوء و الغسل 297

أوّل ما فی التوراه 298

فضل الرجال علی النساء، و أجر من صام شهر رمضان 299

ص: 124

علّه الجماعه، و الجمعه، و الاجهار فی الصلاه 301

العلّه الّتی من أجلها لم یتکلّم النبیّ صلّی اللّه علیه و آله حین خرج من بطن أمّه کما تکلّم عیسی علیه السّلام 303

لم سمّی الفرقان فرقانا 304

لم سمّیت القیامه قیامه، و أوّل یوم خلق اللّه، و سمّی آدم آدما 305

خلقه الحواء، و وادی المقدّس 306

شباهه الولد بالأب و الامّ 307

تفسیر قوله تعالی: ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ 312

فی شهاده الجبل 315

فی قوله تعالی: وَ قالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ 320

فی الیهودیّ الّذی عرض نفسه لبلاء الجذام و البرص 324

اسلام: عبد اللّه بن سلام، و ما قالت الیهود فی حقّه 326

تفسیر: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَقُولُوا راعِنا» 331

جواب ما الواحد؟ و ما الاثنان؟ إلی: المائه 339

کم لعبد من الملائکه، و تفسیر القلم، و اللوح المحفوظ 342

فی أنّ هبوط: آدم علیه السّلام کان بالهند، و حوّا بجدّه، و إبلیس بأصفهان 342

أوّل رکن وضع اللّه تعالی فی الأرض، و من سکن الأرض قبل آدم، و حج آدم و حلق رأسه 343

**[ترجمه]

الباب الثالث نادر، و فیه: حدیث

344

إلی هنا تمّ الجزء التاسع حسب تجزئه الطبعه الحدیثه

ص: 125

**[ترجمه]344

إلی هنا تمّ الجزء التاسع حسب تجزئه الطبعه الحدیثه

ص: 125

**[ترجمه]

فهرس الجزء العاشر أبواب احتجاجات أمیر المؤمنین علیه السّلام و ما صدر عنه من جوامع العلوم

الباب الأوّل احتجاجه علیه السلام علی الیهود فی کثیر من العلوم، و مسائل شتّی، و فیه: 14- حدیثا

1

سؤال الیهود عن أبی بکر عن: الواحد و الاثنین، إلی: المائه، و هو لا یردّ جوابا 2

أسئله الیهودیّ عن علیّ علیه السّلام و جوابه علیه السّلام 3

شمائل النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 4

الیهودیّان و اسلامهما 5

قوم من الیهود و سؤالهم عن عمر،: أقفال السماوات و قبر سار بصاحبه و ...، و قوله لهم: سألتم عمّا لیس له به علم 7

أجوبه المسائل من علیّ علیه السّلام للیهود 8

فی سؤال الیهودیّ عن علیّ علیه السّلام: عمّا لیس للّه، و عمّا لیس عند اللّه، و عمّا لا یعلمه اللّه 11

قرار الأرض و شبه الولد أعمامه و أخواله؟ و من أیّ النطفتین یکون الشعر

ص: 126

و اللحم و العظم و العصب؟ و لم سمّیت السماء سماء؟ و لم سمّیت الدّنیا دنیا؟

و لم سمّیت الآخره آخره؟ و لم سمّی آدم آدم؟ و لم سمّیت حوّاء حوّاء؟

و لم سمّی الدرهم درهما؟ و لم سمّی الدینار دینارا 12

تفسیر: الم* 14

کان لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله صدیقان یهودیّان 18

أقبل أربعه أملاک: ملک من المشرق و ملک من المغرب و ملک من السماء و ملک من الأرض، من عند اللّه 19

أوّل حجر وضع علی وجه الأرض، و أوّل شجره نبتت علی وجه الأرض، و أوّل عین نبعت علی وجه الأرض 21

فی عدد الأئمه علیهم السّلام 22

ترجمه: عمر بن أبی سلمه ربیب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله (ذیل الصفحه) 23

أوّل حرف کلّم اللّه تعالی نبیّه صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج 24

الملک الّذی زحم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 25

الیهودیّ و سؤاله عن علیّ علیه السّلام 26

فی قول أبی بکر لعلیّ علیه السّلام: یا کاشف الکربات 27

**[ترجمه]1

سؤال الیهود عن أبی بکر عن: الواحد و الاثنین، إلی: المائه، و هو لا یردّ جوابا 2

أسئله الیهودیّ عن علیّ علیه السّلام و جوابه علیه السّلام 3

شمائل النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 4

الیهودیّان و اسلامهما 5

قوم من الیهود و سؤالهم عن عمر،: أقفال السماوات و قبر سار بصاحبه و ...، و قوله لهم: سألتم عمّا لیس له به علم 7

أجوبه المسائل من علیّ علیه السّلام للیهود 8

فی سؤال الیهودیّ عن علیّ علیه السّلام: عمّا لیس للّه، و عمّا لیس عند اللّه، و عمّا لا یعلمه اللّه 11

قرار الأرض و شبه الولد أعمامه و أخواله؟ و من أیّ النطفتین یکون الشعر

ص: 126

و اللحم و العظم و العصب؟ و لم سمّیت السماء سماء؟ و لم سمّیت الدّنیا دنیا؟

و لم سمّیت الآخره آخره؟ و لم سمّی آدم آدم؟ و لم سمّیت حوّاء حوّاء؟

و لم سمّی الدرهم درهما؟ و لم سمّی الدینار دینارا 12

تفسیر: الم* 14

کان لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله صدیقان یهودیّان 18

أقبل أربعه أملاک: ملک من المشرق و ملک من المغرب و ملک من السماء و ملک من الأرض، من عند اللّه 19

أوّل حجر وضع علی وجه الأرض، و أوّل شجره نبتت علی وجه الأرض، و أوّل عین نبعت علی وجه الأرض 21

فی عدد الأئمه علیهم السّلام 22

ترجمه: عمر بن أبی سلمه ربیب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله (ذیل الصفحه) 23

أوّل حرف کلّم اللّه تعالی نبیّه صلّی اللّه علیه و آله لیله المعراج 24

الملک الّذی زحم رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 25

الیهودیّ و سؤاله عن علیّ علیه السّلام 26

فی قول أبی بکر لعلیّ علیه السّلام: یا کاشف الکربات 27

**[ترجمه]

الباب الثانی فی احتجاجه صلوات اللّه علیه علی بعض الیهود بذکر معجزات النبیّ صلّی اللّه علیه و آله، و فیه: حدیث واحد

28

فی أنّ یهودیّا من یهود الشام و أحبارهم جاء إلی مجلس (بالمدینه) فیه أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و فیهم علیّ علیه السّلام، فقال: یا أمّه محمّد ما ترکتم لنبیّ درجه و لا لمرسل فضیله إلّا نحلتموها نبیّکم فهل تجیبونی 28

أسجد اللّه تعالی ملائکته لآدم علیه السّلام و أعطی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل منه 29

ص: 127

دعا نوح ربّه بالطوفان، و اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله أفضل منه ... 30

قد انتصر اللّه عزّ و جلّ هودا علیه السّلام من اعدائه بالریح، و أعطی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله أفضل منه یوم الخندق ... 31

حجب إبراهیم علیه السّلام عن نمرود، و کذلک حجب محمّدا صلّی اللّه علیه و آله ... 32

إنّ یعقوب علیه السّلام أعظم فی الخیر نصیبه و ... 33

یوسف علیه السّلام حبس فی السجن و کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله ... 34

أعطی اللّه عزّ و جلّ موسی بن عمران علیه السّلام التوراه الّتی فیها حکم، و اعطی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل منه 34

لقد أوحی اللّه إلی أمّ موسی علیه السّلام، و کذلک لطف اللّه لامّ محمّد صلّی اللّه علیه و آله 35

اعطی موسی بن عمران علیه السّلام العصا فکانت تتحوّل ثعبانا، و کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله اعطی ما هو أفضل من هذا 37

اعطی موسی بن عمران علیه السّلام الید البیضاء، و ضرب له فی البحر طریق، و اعطی الحجر فانبجست منه اثنتا عشره عینا، و کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله اعطی ما هو أفضل من هؤلاء 38

اعطی موسی بن عمران المنّ و السّلوی و ظلّل علیه الغمام، و اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل من هذا 39

بکی داود علیه السّلام علی خطیئته حتّی سارت الجبال معه لخوفه، و اعطی سلیمان علیه السّلام ملکا لا ینبغی لأحد من بعده، و اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل منهما 40

معراج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و ما جری فی ذلک بینه و بین اللّه عزّ و جلّ 41

اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل ممّا اعطی یحیی بن زکریّا علیهما السّلام 44

تکلّم عیسی بن مریم علیهما السّلام فی المهد صبیّا، و لقد کان کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله 45

فی أنّ عیسی علیه السّلام کلّم الموتی، و کان لمحمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو اعجب من هذا 47

فی زهد عیسی علیه السّلام و محمّد صلّی اللّه علیه و آله و أنّه کان أزهد الأنبیاء علیهم السّلام 48

ص: 128

إیضاح: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی شرح لغات و جمل الحدیث 49

**[ترجمه]28

فی أنّ یهودیّا من یهود الشام و أحبارهم جاء إلی مجلس (بالمدینه) فیه أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و فیهم علیّ علیه السّلام، فقال: یا أمّه محمّد ما ترکتم لنبیّ درجه و لا لمرسل فضیله إلّا نحلتموها نبیّکم فهل تجیبونی 28

أسجد اللّه تعالی ملائکته لآدم علیه السّلام و أعطی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل منه 29

ص: 127

دعا نوح ربّه بالطوفان، و اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله أفضل منه ... 30

قد انتصر اللّه عزّ و جلّ هودا علیه السّلام من اعدائه بالریح، و أعطی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله أفضل منه یوم الخندق ... 31

حجب إبراهیم علیه السّلام عن نمرود، و کذلک حجب محمّدا صلّی اللّه علیه و آله ... 32

إنّ یعقوب علیه السّلام أعظم فی الخیر نصیبه و ... 33

یوسف علیه السّلام حبس فی السجن و کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله ... 34

أعطی اللّه عزّ و جلّ موسی بن عمران علیه السّلام التوراه الّتی فیها حکم، و اعطی محمّدا صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل منه 34

لقد أوحی اللّه إلی أمّ موسی علیه السّلام، و کذلک لطف اللّه لامّ محمّد صلّی اللّه علیه و آله 35

اعطی موسی بن عمران علیه السّلام العصا فکانت تتحوّل ثعبانا، و کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله اعطی ما هو أفضل من هذا 37

اعطی موسی بن عمران علیه السّلام الید البیضاء، و ضرب له فی البحر طریق، و اعطی الحجر فانبجست منه اثنتا عشره عینا، و کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله اعطی ما هو أفضل من هؤلاء 38

اعطی موسی بن عمران المنّ و السّلوی و ظلّل علیه الغمام، و اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل من هذا 39

بکی داود علیه السّلام علی خطیئته حتّی سارت الجبال معه لخوفه، و اعطی سلیمان علیه السّلام ملکا لا ینبغی لأحد من بعده، و اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل منهما 40

معراج النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و ما جری فی ذلک بینه و بین اللّه عزّ و جلّ 41

اعطی محمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو أفضل ممّا اعطی یحیی بن زکریّا علیهما السّلام 44

تکلّم عیسی بن مریم علیهما السّلام فی المهد صبیّا، و لقد کان کذلک محمّد صلّی اللّه علیه و آله 45

فی أنّ عیسی علیه السّلام کلّم الموتی، و کان لمحمّد صلّی اللّه علیه و آله ما هو اعجب من هذا 47

فی زهد عیسی علیه السّلام و محمّد صلّی اللّه علیه و آله و أنّه کان أزهد الأنبیاء علیهم السّلام 48

ص: 128

إیضاح: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی شرح لغات و جمل الحدیث 49

**[ترجمه]

الباب الثالث احتجاجات أمیر المؤمنین علیه السّلام علی النصاری، و فیه: 5- أحادیث

52

فی وفد الراهب من رهبان النصاری من الرّوم علی عهد أبی بکر، و قوله: أیّکم خلیفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 52

فی اقبال الرّاهب بوجهه إلی علیّ علیه السّلام و سؤاله عن اسمه علیه السّلام: عند الیهود و النصاری، و عند والده و أمّه، و إسلام الرّاهب 53

لمّا قبض النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و تقلّد أبو بکر الأمر قدم المدینه جماعه من النصاری و فیهم جاثلیق لهم 54

وفد الاسقف النجرانیّ علی عمر بن الخطّاب 58

إذا کانت الجنّه عرضها السماوات و الأرض، فأین تکون النار؟ 58

قصّه ارتداد حارث بن سنان، و سؤال قیصر عن تفسیر سوره الحمد و غیره 60

قصّه دیرانیّ کان بین الشام و العراق 62

الراهب الّذی مضی من عمره مائتان و ثلاثون سنه 63

ما قال سهل بن حنیف 67

قصّه قلع الصخره و إسلام الراهب، و ما قال السیّد الحمیری 68

ص: 129

**[ترجمه]52

فی وفد الراهب من رهبان النصاری من الرّوم علی عهد أبی بکر، و قوله: أیّکم خلیفه رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله 52

فی اقبال الرّاهب بوجهه إلی علیّ علیه السّلام و سؤاله عن اسمه علیه السّلام: عند الیهود و النصاری، و عند والده و أمّه، و إسلام الرّاهب 53

لمّا قبض النبیّ صلّی اللّه علیه و آله و تقلّد أبو بکر الأمر قدم المدینه جماعه من النصاری و فیهم جاثلیق لهم 54

وفد الاسقف النجرانیّ علی عمر بن الخطّاب 58

إذا کانت الجنّه عرضها السماوات و الأرض، فأین تکون النار؟ 58

قصّه ارتداد حارث بن سنان، و سؤال قیصر عن تفسیر سوره الحمد و غیره 60

قصّه دیرانیّ کان بین الشام و العراق 62

الراهب الّذی مضی من عمره مائتان و ثلاثون سنه 63

ما قال سهل بن حنیف 67

قصّه قلع الصخره و إسلام الراهب، و ما قال السیّد الحمیری 68

ص: 129

**[ترجمه]

الباب الرابع احتجاجه صلوات اللّه علیه علی الطبیب الیونانی و ما ظهر منه علیه السّلام من المعجزات الباهرات، و فیه: حدیث واحد

70

فیما جری بین علیّ علیه السّلام و الطبیب الیونانیّ 71

**[ترجمه]70

فیما جری بین علیّ علیه السّلام و الطبیب الیونانیّ 71

**[ترجمه]

الباب الخامس أسئله الشامیّ عن علیّ علیه السلام فی مسجد الکوفه، و فیه: حدیث واحد

75

سؤاله عن: سماء الدّنیا، و طول الشمس و القمر و عرضهما، و طول الکواکب و عرضه، و ألوان السماوات و أسمائها، و الثور ما باله غاض طرفه و لا یرفع رأسه إلی السماء، و المدّ و الجزر، و اسم أبی الجنّ، و اسم إبلیس، و العلّه الّتی من أجلها صار المیراث للذکر مثل حظّ الانثیین 76

سؤاله: عمّن خلق اللّه من الأنبیاء مختونا، و عمر آدم علیه السّلام، و أوّل من قال الشعر 77

سؤاله: عن أوّل من کفر و أنشأ الکفر، و سفینه نوح علیه السّلام و طولها و عرضها 78

سؤاله: عن أوّل بقعه بسطت من الأرض أیّام الطوفان، و أکرم واد علی وجه الأرض، و شرّ واد علی وجه الأرض، و أوّل امرأه جرّت ذیلها، و أوّل من جرّ ذیله من الرجال، و أوّل من لبس النعلین 79

سؤاله: عن ستّه من الأنبیاء علیهم السّلام لهم اسمان، و أوّل من مات فجأه، و أربعه لا یشبعن من أربعه، و أوّل من وضع سکک الدنانیر و الدراهم، و أوّل من عمل عمل قوم لوط، و کنیه البراق، و العلّه الّتی لاجلها سمی- تبّع تبّعا؟ 80

ص: 130

سؤاله: عن الماعز ما بالها مرفوعه الذنب، و کلام أهل الجنّه و کلام أهل النار 81

الوقائع اللاتی وقعت فی یوم الأربعاء 81

سؤاله: عن الأیّام و ما یجوز فیها من العمل 82

**[ترجمه]75

سؤاله عن: سماء الدّنیا، و طول الشمس و القمر و عرضهما، و طول الکواکب و عرضه، و ألوان السماوات و أسمائها، و الثور ما باله غاض طرفه و لا یرفع رأسه إلی السماء، و المدّ و الجزر، و اسم أبی الجنّ، و اسم إبلیس، و العلّه الّتی من أجلها صار المیراث للذکر مثل حظّ الانثیین 76

سؤاله: عمّن خلق اللّه من الأنبیاء مختونا، و عمر آدم علیه السّلام، و أوّل من قال الشعر 77

سؤاله: عن أوّل من کفر و أنشأ الکفر، و سفینه نوح علیه السّلام و طولها و عرضها 78

سؤاله: عن أوّل بقعه بسطت من الأرض أیّام الطوفان، و أکرم واد علی وجه الأرض، و شرّ واد علی وجه الأرض، و أوّل امرأه جرّت ذیلها، و أوّل من جرّ ذیله من الرجال، و أوّل من لبس النعلین 79

سؤاله: عن ستّه من الأنبیاء علیهم السّلام لهم اسمان، و أوّل من مات فجأه، و أربعه لا یشبعن من أربعه، و أوّل من وضع سکک الدنانیر و الدراهم، و أوّل من عمل عمل قوم لوط، و کنیه البراق، و العلّه الّتی لاجلها سمی- تبّع تبّعا؟ 80

ص: 130

سؤاله: عن الماعز ما بالها مرفوعه الذنب، و کلام أهل الجنّه و کلام أهل النار 81

الوقائع اللاتی وقعت فی یوم الأربعاء 81

سؤاله: عن الأیّام و ما یجوز فیها من العمل 82

**[ترجمه]

الباب السادس نوادر احتجاجاته علیه السّلام و بعض ما صدر عنه من جوامع العلوم، و فیه: 8- أحادیث

83

فی قوله علیه السّلام من شک فی ولایتی فقد شکّ فی إیمانه 83

معنی: لا شی ء، و إشاره إلی کتاب کتب ملک الروم إلی معاویه 84

عصا موسی علیه السّلام 85

فی: واحد لا ثانی له، و ثان لا ثالث له، إلی: مائه 86

فی کتاب کتب صاحب الروم إلی معاویه یسأله عن عشر خصال، فبعث راکبا إلی علیّ علیه السّلام و جوابه علیه السّلام 88

**[ترجمه]83

فی قوله علیه السّلام من شک فی ولایتی فقد شکّ فی إیمانه 83

معنی: لا شی ء، و إشاره إلی کتاب کتب ملک الروم إلی معاویه 84

عصا موسی علیه السّلام 85

فی: واحد لا ثانی له، و ثان لا ثالث له، إلی: مائه 86

فی کتاب کتب صاحب الروم إلی معاویه یسأله عن عشر خصال، فبعث راکبا إلی علیّ علیه السّلام و جوابه علیه السّلام 88

**[ترجمه]

الباب السابع ما علمه صلوات اللّه علیه من أربعمائه باب مما یصلح للمسلم فی دینه و دنیاه، و فیه: حدیث واحد

89

لا تلبسوا السّواد فانّه لباس فرعون 93

جهاد المرأه حسن التّبعّل، و ادفعوا أمواج البلاء بالدعاء 99

باب التوبه مفتوح لمن أرادها 102

ذکر أهل البیت علیهم السّلام شفاء من العلل 104

باللّسان کبّ أهل النار بالنار 113

ص: 131

**[ترجمه]89

لا تلبسوا السّواد فانّه لباس فرعون 93

جهاد المرأه حسن التّبعّل، و ادفعوا أمواج البلاء بالدعاء 99

باب التوبه مفتوح لمن أرادها 102

ذکر أهل البیت علیهم السّلام شفاء من العلل 104

باللّسان کبّ أهل النار بالنار 113

ص: 131

**[ترجمه]

الباب الثامن ما تفضل علیه السّلام به علی الناس بقوله: سلونی قبل ان تفقدونی، و فیه بعض جوامع العلوم و نوادرها، و فیه: 7- أحادیث

117

عمر الدنیا، و کم مقدار ما لبث عرش اللّه علی الماء قبل خلق السماء و الأرض 127

**[ترجمه]117

عمر الدنیا، و کم مقدار ما لبث عرش اللّه علی الماء قبل خلق السماء و الأرض 127

**[ترجمه]

الباب التاسع مناظرات الحسن و الحسین علیهما السّلام و احتجاجاتهما، و فیه: 5- أحادیث

129

بین الحقّ و الباطل أربع اصابع 130

الحسن بن علیّ علیهما السّلام و یزید عند ملک الروم و تماثیل الأنبیاء علیهم السّلام 132

**[ترجمه]129

بین الحقّ و الباطل أربع اصابع 130

الحسن بن علیّ علیهما السّلام و یزید عند ملک الروم و تماثیل الأنبیاء علیهم السّلام 132

**[ترجمه]

الباب العاشر مناظرات علیّ بن الحسین علیهما السّلام و احتجاجاته، و فیه: 3- أحادیث

145

**[ترجمه]145

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر نادر فی احتجاج أهل زمانه علی المخالفین، و فیه: حدیث واحد

147

ص: 132

**[ترجمه]147

ص: 132

**[ترجمه]

الباب الثانی عشر مناظرات محمّد بن علی الباقر و احتجاجاته علیه السّلام و فیه: 14- حدیثا

149

کم بین عیسی علیه السّلام و محمّد صلّی اللّه علیه و آله؟ 161

**[ترجمه]149

کم بین عیسی علیه السّلام و محمّد صلّی اللّه علیه و آله؟ 161

**[ترجمه]

الباب الثالث عشر احتجاجات الصادق علیه السّلام علی الزنادقه و المخالفین و مناظراته معهم، و فیه: 23- حدیثا

163

سؤال الزندیق منه علیه السّلام فی اثبات نبوّه الأنبیاء و رساله المرسلین علیهم السّلام 164

قصّه مانی و مذهبه و المجوس و زردشت و مذهبه و کتابه 179

حرمه الدّم و الغدد و المیته و الزّنا و إتیان البهیمه 181

الروح و جوهر الریح 185

الإمام الصّادق علیه السّلام و أبو حنیفه 212

**[ترجمه]163

سؤال الزندیق منه علیه السّلام فی اثبات نبوّه الأنبیاء و رساله المرسلین علیهم السّلام 164

قصّه مانی و مذهبه و المجوس و زردشت و مذهبه و کتابه 179

حرمه الدّم و الغدد و المیته و الزّنا و إتیان البهیمه 181

الروح و جوهر الریح 185

الإمام الصّادق علیه السّلام و أبو حنیفه 212

**[ترجمه]

الباب الرابع عشر ما بین علیه السّلام من المسائل فی أصول الدین و فروعه، و فیه: حدیث واحد

222

الأغسال و الصّلوات الواجبه و المندوبه 223

الکبائر من الذنوب 229

ص: 133

**[ترجمه]222

الأغسال و الصّلوات الواجبه و المندوبه 223

الکبائر من الذنوب 229

ص: 133

**[ترجمه]

الباب الخامس عشر احتجاجات أصحابه علیه السّلام علی المخالفین، و فیه: 3- أحادیث

230

مؤمن الطاق و أبو حنیفه 230

**[ترجمه]230

مؤمن الطاق و أبو حنیفه 230

**[ترجمه]

الباب السادس عشر احتجاجات موسی بن جعفر علیهما السّلام علی أرباب الملل و الخلفاء، و بعض ما روی عنه علیه السّلام من جوامع العلوم، و فیه: 17- حدیثا

234

موسی بن جعفر علیهما السّلام و الرشید و سؤاله: بم صار علیّ أولی بمیراث الرّسول 242

**[ترجمه]234

موسی بن جعفر علیهما السّلام و الرشید و سؤاله: بم صار علیّ أولی بمیراث الرّسول 242

**[ترجمه]

الباب السابع عشر ما وصل الینا من أخبار علیّ بن جعفر عن أخیه موسی علیه السّلام و فیه: حدیث واحد

249

**[ترجمه]249

**[ترجمه]

الباب الثامن عشر احتجاجات أصحابه علی المخالفین، و فیه: 6- أحادیث

292

هشام مع الخوارج 294

لم فضّلت علیّا علیه السّلام علی أبی بکر و اللّه یقول: ثانی اثنین إذ هما فی الغار؟! 297

ص: 134

**[ترجمه]292

هشام مع الخوارج 294

لم فضّلت علیّا علیه السّلام علی أبی بکر و اللّه یقول: ثانی اثنین إذ هما فی الغار؟! 297

ص: 134

**[ترجمه]

الباب التاسع عشر مناظرات علیّ بن موسی الرضا علیهما السّلام و احتجاجه علی أرباب الملل و الأدیان فی مجلس المأمون و غیره، و فیه: 13- حدیثا

299

الرضا علیه السّلام مع الجاثلیق 301

سلیمان المروزی و سؤاله عن الرضا علیه السّلام فی مسئله البداء 329

فی سؤال المأمون عن الرضا علیه السّلام بأکبر فضیله کان لأمیر المؤمنین علیه السّلام 350

**[ترجمه]299

الرضا علیه السّلام مع الجاثلیق 301

سلیمان المروزی و سؤاله عن الرضا علیه السّلام فی مسئله البداء 329

فی سؤال المأمون عن الرضا علیه السّلام بأکبر فضیله کان لأمیر المؤمنین علیه السّلام 350

**[ترجمه]

الباب العشرون ما کتبه علیه السّلام للمأمون من محض الإسلام و شرایع الدین، و سائر ما روی عنه علیه السّلام من جوامع العلوم، و فیه: 24- حدیثا

352

ما أملاه علیه السّلام لفضل بن سهل 360

**[ترجمه]352

ما أملاه علیه السّلام لفضل بن سهل 360

**[ترجمه]

الباب الواحد و العشرون مناظرات أصحابه و أهل زمانه علیه السّلام و فیه: 10- أحادیث

370

قال علیّ بن میثم لنصرانیّ: علّق حمارا فی عنقک لأنّ عیسی أحبّ حماره و کره الصلیب 372

ص: 135

العلّه الّتی من أجلها صلّی أمیر المؤمنین علیه السّلام خلف القوم 373

**[ترجمه]370

قال علیّ بن میثم لنصرانیّ: علّق حمارا فی عنقک لأنّ عیسی أحبّ حماره و کره الصلیب 372

ص: 135

العلّه الّتی من أجلها صلّی أمیر المؤمنین علیه السّلام خلف القوم 373

**[ترجمه]

الباب الثانی و العشرون احتجاجات أبی جعفر الجواد و مناظراته علیه السّلام و فیه: حدیثان

381

**[ترجمه]381

**[ترجمه]

الباب الثالث و العشرون احتجاجات علیّ بن محمّد النقی علیهما السّلام و أصحابه علی المخالفین، و فیه: 4- أحادیث

386

**[ترجمه]386

**[ترجمه]

الباب الرابع و العشرون احتجاج أبی محمّد الحسن بن علیّ العسکریّ علیهما السّلام ، و فیه: حدیث واحد

392

**[ترجمه]392

**[ترجمه]

الباب الخامس و العشرون فیما املی الصدوق (ره) علی المشایخ من مذهب الإمامیّه و فیه: حدیث واحد

393

**[ترجمه]393

**[ترجمه]

الباب السادس و العشرون الاحتجاجات و مناظرات العلماء فی زمن الغیبه و فیه: 19- حدیثا

406

السیّد المرتضی و أبو العلاء المعرّی الملحد 406

الدلائل علی فساد إمامه أبی بکر 411

ص: 136

علّه مشاوره النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 414

المراد: بأنزل اللّه سکینته علیه 420

لم یبایع علیّ علیه السّلام أبا بکر 427

زیاره قبر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بحیث لا یجوز ترکه 441

کان علیّ علیه السّلام أعلم الصحابه 449

إمامه زید بن علیّ بن الحسین علیهما السّلام و إبطاله 451

إلی هنا انتهی الجزء العاشر حسب الطبعه الحدیثه

ص: 137

**[ترجمه]406

السیّد المرتضی و أبو العلاء المعرّی الملحد 406

الدلائل علی فساد إمامه أبی بکر 411

ص: 136

علّه مشاوره النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 414

المراد: بأنزل اللّه سکینته علیه 420

لم یبایع علیّ علیه السّلام أبا بکر 427

زیاره قبر النبیّ صلّی اللّه علیه و آله بحیث لا یجوز ترکه 441

کان علیّ علیه السّلام أعلم الصحابه 449

إمامه زید بن علیّ بن الحسین علیهما السّلام و إبطاله 451

إلی هنا انتهی الجزء العاشر حسب الطبعه الحدیثه

ص: 137

**[ترجمه]

فهرس الجزء الحادی عشر

کتاب النبوّه

الباب الأوّل معنی النبوّه و عله بعثه الأنبیاء و بیان عددهم و اصنافهم و جمل أحوالهم و جوامعها علیهم السّلام و الآیات فیه، و فیه: 70- حدیثا

1سؤال الزّندیق عن الصادق علیه السّلام: من أین اثبتّ أنبیاء و رسلا؟ 29

عدد الأنبیاء علیهم السّلام 32

معنی اولی العزم 34

الرّسول و النّبیّ و المحدّث و کیفیّه الوحی 54

**[ترجمه]1سؤال الزّندیق عن الصادق علیه السّلام: من أین اثبتّ أنبیاء و رسلا؟ 29

عدد الأنبیاء علیهم السّلام 32

معنی اولی العزم 34

الرّسول و النّبیّ و المحدّث و کیفیّه الوحی 54

**[ترجمه]

الباب الثانی نقش خواتیمهم و أشغالهم و أمزجتهم و أحوالهم فی حیاتهم و بعد موتهم، و فیه: 29- حدیثا

62

أعمار بعض الأنبیاء علیهم السّلام 65

ص: 138

**[ترجمه]62

أعمار بعض الأنبیاء علیهم السّلام 65

ص: 138

**[ترجمه]

الباب الثالث عله المعجزه و أنّه لم خص اللّه کلّ نبیّ بمعجزه خاصّه، و فیه: حدیثان

70

**[ترجمه]70

**[ترجمه]

الباب الرابع عصمه الأنبیاء، و تأویل ما یوهم خطأهم و سهوهم، و فیه: 16- حدیثا

72

ص: 139

**[ترجمه]72

ص: 139

**[ترجمه]

أبواب قصص آدم و حواء علیهما السّلام و أولادهما

الباب الأوّل فضل آدم و حوا، و علل تسمیتهما، و بعض أحوالهما و بدء خلقهما، و سؤال الملائکه فی ذلک، و الآیات فیه، و فیه: 58- حدیثا

97

علّه الطواف بالبیت؟ 110

بحث و بیان فی عصمه الملائکه 124

طول قامه آدم علیه السّلام 127

**[ترجمه]97

علّه الطواف بالبیت؟ 110

بحث و بیان فی عصمه الملائکه 124

طول قامه آدم علیه السّلام 127

**[ترجمه]

الباب الثانی سجود الملائکه و معناه و مده مکثه علیه السّلام فی الجنه و أنّها أیه جنه کانت، و معنی تعلیمه الأسماء، و الآیات فیه، و فیه: 31- حدیثا

130

أ یصلح السّجود لغیر اللّه؟ 138

جنّه آدم علیه السّلام هل کانت فی الأرض أم فی السماء؟ 143

هل کان إبلیس من الملائکه أم لا؟ 144

ص: 140

**[ترجمه]130

أ یصلح السّجود لغیر اللّه؟ 138

جنّه آدم علیه السّلام هل کانت فی الأرض أم فی السماء؟ 143

هل کان إبلیس من الملائکه أم لا؟ 144

ص: 140

**[ترجمه]

الباب الثالث ارتکاب ترک الأولی و معناه و کیفیته و کیفیه قبول توبته و الکلمات التی تلقاها من ربّه، و الآیات فیه، و فیه: 52- حدیثا

155

الشجره الّتی أکل منها آدم و حواء 164

أیّام البیض و سبب تسمیتها 171

ملاقات موسی علیه السّلام مع آدم علیه السّلام و سؤاله عنه 188

معنی: «وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ»، و ذنوبه الأنبیاء علیهم السّلام و الأقوال فیه 198

**[ترجمه]155

الشجره الّتی أکل منها آدم و حواء 164

أیّام البیض و سبب تسمیتها 171

ملاقات موسی علیه السّلام مع آدم علیه السّلام و سؤاله عنه 188

معنی: «وَ عَصی آدَمُ رَبَّهُ»، و ذنوبه الأنبیاء علیهم السّلام و الأقوال فیه 198

**[ترجمه]

الباب الرابع کیفیه نزول آدم علیه السّلام من الجنه و حزنه علی فراقها و ما جری بینه و بین إبلیس و فیه 31: حدیثا

204

الحرث و الزّرع و الغرس 215

**[ترجمه]204

الحرث و الزّرع و الغرس 215

**[ترجمه]

الباب الخامس تزویج آدم و حواء و کیفیه بدء النسل منهما و قصه هابیل و قابیل و سائر أولادهما و فیه: 44- حدیثا

218

کیفیّه تزویج أولاد آدم علیه السّلام 223

ص: 141

**[ترجمه]218

کیفیّه تزویج أولاد آدم علیه السّلام 223

ص: 141

**[ترجمه]

الباب السادس تأویل قوله تعالی: جَعَلا لَهُ شُرَکاءَ فِیما آتاهُما و فیه: 4- أحادیث

249

فی أولاد آدم علیه السّلام و عددهم و أسمائهم، و تحقیق فی هذا المقام 252

**[ترجمه]249

فی أولاد آدم علیه السّلام و عددهم و أسمائهم، و تحقیق فی هذا المقام 252

**[ترجمه]

الباب السابع ما أوحی الی آدم علیه السّلام و فیه: 3- أحادیث

257

**[ترجمه]257

**[ترجمه]

الباب الثامن عمر آدم و وفاته و وصیته الی شیث و قصصه علیه السّلام و فیه: 19- حدیثا

258

قصّه آدم و عمر داود علیهما السّلام 258

کیفیّه قبض آدم و غسله و دفنه علیه السّلام 267

بیان الاختلاف فی عمر آدم علیه السّلام 268

**[ترجمه]258

قصّه آدم و عمر داود علیهما السّلام 258

کیفیّه قبض آدم و غسله و دفنه علیه السّلام 267

بیان الاختلاف فی عمر آدم علیه السّلام 268

**[ترجمه]

الباب التاسع قصص إدریس علیه السّلام و الآیات فیه، و فیه: 13- حدیثا

270

فی أنّ مسجد السهله کان بیت إدریس علیه السّلام 280

ص: 142

**[ترجمه]270

فی أنّ مسجد السهله کان بیت إدریس علیه السّلام 280

ص: 142

**[ترجمه]

أبواب قصص نوح و هود و صالح علیهم السّلام و قصه شداد

الباب الأوّل مده عمره و ولادته و وفاته و علل تسمیته و نقش خاتمه و جمل أحواله علیه السّلام و فیه: 13- حدیثا

285

**[ترجمه]285

**[ترجمه]

الباب الثانی مکارم أخلاقه و ما جری بینه و بین إبلیس و أحوال أولاده و ما أوحی إلیه و صدر عنه من الحکم و الأدعیه و غیرها، و فیه: 9- أحادیث

290

الترک و الصقالبه و یأجوج و مأجوج و علّه الأبیض و الأسود 291

**[ترجمه]290

الترک و الصقالبه و یأجوج و مأجوج و علّه الأبیض و الأسود 291

**[ترجمه]

الباب الثالث بعثه نوح علیه السّلام علی قومه و قصه الطوفان، و الآیات فیه، و فیه: 82- حدیثا

294

معنی: إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ 313

علّه تسمیه النجف بالنجف 321

علّه الحیض 326

ص: 143

**[ترجمه]294

معنی: إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ 313

علّه تسمیه النجف بالنجف 321

علّه الحیض 326

ص: 143

**[ترجمه]

الباب الرابع قصه هود علیه السّلام و قومه عاد، و الآیات فیه، و فیه: 27- حدیثا

343

الرّیح العقیم 355

مساکن قوم عاد 364

**[ترجمه]343

الرّیح العقیم 355

مساکن قوم عاد 364

**[ترجمه]

الباب الخامس قصه شداد و ارم ذات العماد، و فیه: 3- أحادیث

366

عبد اللّه بن قلابه و رؤیته مدینه إرم فی زمن معاویه 367

**[ترجمه]366

عبد اللّه بن قلابه و رؤیته مدینه إرم فی زمن معاویه 367

**[ترجمه]

الباب السادس قصه صالح علیه السّلام و قومه: و الآیات فیه، و فیه: 16- حدیثا

370

کیفیّه هلاک قوم صالح علیه السّلام 377

عقر ناقه صالح علیه السّلام بامرأتین 392

إلی هنا انتهی الجزء الحادی عشر حسب تجزئه الطبعه الجدیده

ص: 144

**[ترجمه]370

کیفیّه هلاک قوم صالح علیه السّلام 377

عقر ناقه صالح علیه السّلام بامرأتین 392

إلی هنا انتهی الجزء الحادی عشر حسب تجزئه الطبعه الجدیده

ص: 144

**[ترجمه]

فهرس الجزء الثانی عشر أبواب قصص إبراهیم علیه السّلام

الباب الأوّل علل تسمیته و سنته و فضائله و مکارم أخلاقه و سننه و نقش خاتمه علیه السلام، و الآیات فیه، و فیه: 43- حدیثا

1تفسیر الآیات 2

فی أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أوّل من یدعی به یوم القیامه ثمّ یدعی بابراهیم علیه السّلام 3

العلّه الّتی من أجلها اتّخذ اللّه إبراهیم خلیلا، و العلّه الّتی من أجلها سمّی إبراهیم إبراهیم، و إنّه علیه السّلام أوّل من أضاف الضیف 4

فی أنّ إبراهیم أوّل من حوّل له الرّمل دقیقا، و العلّه فیه 5

تفسیر قوله عزّ اسمه: «إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّهً قانِتاً لِلَّهِ حَنِیفاً» و الحنیفیّه العشره الّتی جاء بها إبراهیم علیه السّلام و هی خمسه فی الرّأس و خمسه فی البدن 7

ص: 145

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام أوّل من ابیضّ رأسه و لحیته 8

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام أوّل من قاتل فی سبیل اللّه 10

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی اتخذ إبراهیم علیه السّلام عبدا، ثمّ: نبیّا، ثمّ: رسولا، ثمّ: خلیلا، ثمّ: إماما. 12

**[ترجمه]1تفسیر الآیات 2

فی أنّ النبیّ صلّی اللّه علیه و آله أوّل من یدعی به یوم القیامه ثمّ یدعی بابراهیم علیه السّلام 3

العلّه الّتی من أجلها اتّخذ اللّه إبراهیم خلیلا، و العلّه الّتی من أجلها سمّی إبراهیم إبراهیم، و إنّه علیه السّلام أوّل من أضاف الضیف 4

فی أنّ إبراهیم أوّل من حوّل له الرّمل دقیقا، و العلّه فیه 5

تفسیر قوله عزّ اسمه: «إِنَّ إِبْراهِیمَ کانَ أُمَّهً قانِتاً لِلَّهِ حَنِیفاً» و الحنیفیّه العشره الّتی جاء بها إبراهیم علیه السّلام و هی خمسه فی الرّأس و خمسه فی البدن 7

ص: 145

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام أوّل من ابیضّ رأسه و لحیته 8

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام أوّل من قاتل فی سبیل اللّه 10

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی اتخذ إبراهیم علیه السّلام عبدا، ثمّ: نبیّا، ثمّ: رسولا، ثمّ: خلیلا، ثمّ: إماما. 12

**[ترجمه]

الباب الثانی قصص ولادته علیه السّلام الی کسر الأصنام، و ما جری بینه و بین فرعونه، و بیان حال أبیه، و الآیات فیه، و فیه: 38- حدیثا

14

تفسیر الآیات 17

فی أوّل منجنیق صنعت: و فیما قال الرازیّ: فی أنّ النّار کیف برّدت، و نقل ثلاثه أوجه 23

فی قول الصادق علیه السّلام: لما اجلس إبراهیم فی المنجنیق و أرادوا أن یرموا به فی النّار أتاه جبرئیل علیه السّلام و قال: أ لک حاجه؟ فقال أمّا إلیک فلا، و دعاؤه علیه السّلام 24

تفسیر قوله تعالی: «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ»، و فیه: ای من شیعه نوح یعنی أنّه علی منهاجه و سنّته فی التوحید و العدل و اتباع الحقّ، و قیل:

من شیعه محمّد صلّی اللّه علیه و آله 26

معنی: «وَ جَعَلَها کَلِمَهً باقِیَهً فِی عَقِبِهِ» 27

فی أنّ آزر کان منجّما لنمرود بن کنعان، و ما قال فی إبراهیم علیه السّلام 29

کیف قال إبراهیم علیه السّلام للقمر و الشمس: هذا رَبِّی* 30

إبراهیم علیه السّلام و کسر الأصنام 32

ص: 146

فی أنّ اللّه تعالی لمّا قال للنّار: «کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً»، لم تعمل النّار فی الدّنیا ثلاثه أیّام 33

فی احتجاج إبراهیم علیه السّلام 34

فی أنّ: ملک الأرض کلّها أربعه: مؤمنان و کافران، فامّا المؤمنان: فسلیمان ابن داود، و ذو القرنین، و الکافران: نمرود، و بخت نصّر 36

إنّ أشدّ النّاس عذابا یوم القیامه لسبعه نفر: و هم: قابیل، و نمرود، و اثنان فی بنی إسرائیل و فرعون و اثنان فی هذه الامّه 37

فی أمّ إبراهیم و لوط، و کانت ساره صاحبه ماشیه کثیره و أرض واسعه 45

قصّه ساره و إبراهیم و الملک الّذی کان فی عهده 46

فی والد إبراهیم علیه السّلام 48

الأخبار الدالّه علی إسلام آباء النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 49

معنی قول إبراهیم علیه السّلام: هذا رَبِّی*، و فی تأویله وجوه 50

فیما ذکره الرازیّ فی معنی: الافول 51

معنی: «بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ»، و ما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه 53

الکذب فی الإصلاح 55

**[ترجمه]14

تفسیر الآیات 17

فی أوّل منجنیق صنعت: و فیما قال الرازیّ: فی أنّ النّار کیف برّدت، و نقل ثلاثه أوجه 23

فی قول الصادق علیه السّلام: لما اجلس إبراهیم فی المنجنیق و أرادوا أن یرموا به فی النّار أتاه جبرئیل علیه السّلام و قال: أ لک حاجه؟ فقال أمّا إلیک فلا، و دعاؤه علیه السّلام 24

تفسیر قوله تعالی: «وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیمَ»، و فیه: ای من شیعه نوح یعنی أنّه علی منهاجه و سنّته فی التوحید و العدل و اتباع الحقّ، و قیل:

من شیعه محمّد صلّی اللّه علیه و آله 26

معنی: «وَ جَعَلَها کَلِمَهً باقِیَهً فِی عَقِبِهِ» 27

فی أنّ آزر کان منجّما لنمرود بن کنعان، و ما قال فی إبراهیم علیه السّلام 29

کیف قال إبراهیم علیه السّلام للقمر و الشمس: هذا رَبِّی* 30

إبراهیم علیه السّلام و کسر الأصنام 32

ص: 146

فی أنّ اللّه تعالی لمّا قال للنّار: «کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً»، لم تعمل النّار فی الدّنیا ثلاثه أیّام 33

فی احتجاج إبراهیم علیه السّلام 34

فی أنّ: ملک الأرض کلّها أربعه: مؤمنان و کافران، فامّا المؤمنان: فسلیمان ابن داود، و ذو القرنین، و الکافران: نمرود، و بخت نصّر 36

إنّ أشدّ النّاس عذابا یوم القیامه لسبعه نفر: و هم: قابیل، و نمرود، و اثنان فی بنی إسرائیل و فرعون و اثنان فی هذه الامّه 37

فی أمّ إبراهیم و لوط، و کانت ساره صاحبه ماشیه کثیره و أرض واسعه 45

قصّه ساره و إبراهیم و الملک الّذی کان فی عهده 46

فی والد إبراهیم علیه السّلام 48

الأخبار الدالّه علی إسلام آباء النبیّ صلّی اللّه علیه و آله 49

معنی قول إبراهیم علیه السّلام: هذا رَبِّی*، و فی تأویله وجوه 50

فیما ذکره الرازیّ فی معنی: الافول 51

معنی: «بَلْ فَعَلَهُ کَبِیرُهُمْ»، و ما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه 53

الکذب فی الإصلاح 55

**[ترجمه]

الباب الثالث إراءته علیه السّلام ملکوت السماوات و الأرض و سؤاله احیاء الموتی و الکلمات التی سئل ربّه و ما اوحی إلیه و صدر عنه من الحکم، و الآیات فیه، و فیه: 29- حدیثا

56

تفسیر قوله تعالی: «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ»، و فیه الحنیفیّه العشره 56

ص: 147

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام أوّل من: أضاف الضیف، و اختتن، و قصّ شاربه، و رأی الشیب، و قاتل فی سبیل اللّه، و أخرج الخمس، و اتخذ النعلین، و اتخذ الرایات 57

فی تفسیر قوله تعالی: «فَخُذْ أَرْبَعَهً مِنَ الطَّیْرِ»، 58

فی قول إبراهیم علیه السّلام: «رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی : و الطیور الأربعه 62

فی تفسیر و تأویل قوله تعالی: «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ» 66

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی سمّی عیسی علیه السّلام من ذریّه إبراهیم علیه السّلام و کان ابن ابنته من بعده 69

تفسیر قوله عزّ اسمه: «وَ إِبْراهِیمَ الَّذِی وَفَّی»، و دعاؤه علیه السّلام إذا أصبح و أمسی 70

فیما کان فی صحف إبراهیم و موسی علیهما السّلام 71

معنی: الجزء 73

إبراهیم علیه السّلام و ملاقاته مع ملک الموت 74

**[ترجمه]56

تفسیر قوله تعالی: «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ»، و فیه الحنیفیّه العشره 56

ص: 147

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام أوّل من: أضاف الضیف، و اختتن، و قصّ شاربه، و رأی الشیب، و قاتل فی سبیل اللّه، و أخرج الخمس، و اتخذ النعلین، و اتخذ الرایات 57

فی تفسیر قوله تعالی: «فَخُذْ أَرْبَعَهً مِنَ الطَّیْرِ»، 58

فی قول إبراهیم علیه السّلام: «رَبِّ أَرِنِی کَیْفَ تُحْیِ الْمَوْتی : و الطیور الأربعه 62

فی تفسیر و تأویل قوله تعالی: «وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ» 66

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی سمّی عیسی علیه السّلام من ذریّه إبراهیم علیه السّلام و کان ابن ابنته من بعده 69

تفسیر قوله عزّ اسمه: «وَ إِبْراهِیمَ الَّذِی وَفَّی»، و دعاؤه علیه السّلام إذا أصبح و أمسی 70

فیما کان فی صحف إبراهیم و موسی علیهما السّلام 71

معنی: الجزء 73

إبراهیم علیه السّلام و ملاقاته مع ملک الموت 74

**[ترجمه]

الباب الرابع جمل أحواله و وفاته علیه السّلام ، و فیه: 12- حدیثا

76

فی أنّ أوّل اثنین تصافحا علی وجه الأرض، ذو القرنین و إبراهیم علیه السّلام و أوّل شجره علی وجه الأرض: النخله، و لمّا أراد اللّه تعالی قبض روح إبراهیم علیه السّلام 78

فی موت إبراهیم و إسماعیل علیهما السّلام 79

فی رؤیته علیه السّلام شیخا کبیر السنّ 80

ص: 148

**[ترجمه]76

فی أنّ أوّل اثنین تصافحا علی وجه الأرض، ذو القرنین و إبراهیم علیه السّلام و أوّل شجره علی وجه الأرض: النخله، و لمّا أراد اللّه تعالی قبض روح إبراهیم علیه السّلام 78

فی موت إبراهیم و إسماعیل علیهما السّلام 79

فی رؤیته علیه السّلام شیخا کبیر السنّ 80

ص: 148

**[ترجمه]

الباب الخامس أحوال أولاده و ازواجه علیه السّلام و بناء البیت و الآیات فیه، و فیه: 59- حدیثا

82

تفسیر الآیات، و فیها دلاله ظاهره علی نبوّه إبراهیم علیه السّلام و إشاره إلی ثلاثه أحجار نزلت من الجنّه: مقام إبراهیم، و حجر بنی إسرائیل، و حجر الأسود 84

فی أنّ إسماعیل علیه السّلام أوّل من شقّ لسانه بالعربیّه، و تفسیر: وَ تُبْ عَلَیْنا، فی قول إبراهیم علیه السّلام و الوجوه الّتی قیل فیه 87

تفسیر قوله تعالی: «وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا» و هم أحد عشر ملکا 88

البشاره باسحاق 89

تفسیر قوله تعالی: «وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ» و الاختلاف فی المخاطب به 91

فی إبراهیم و إسماعیل و جبرئیل علیهم السّلام و حجّهم 93

فی بناء الکعبه و تزویج إسماعیل علیه السّلام 94

فی کتاب کتب إبراهیم علیه السّلام لإسماعیل علیه السّلام و علّه الهدی. 95

فی أنّ إسماعیل علیه السّلام تزوّج أربع نسوه فولد له من کلّ واحده أربعه غلمان، و موت إبراهیم علیه السّلام 96

اغتمّت ساره لانّه لم یکن لها ولد، و ذلک بعد ولاده إسماعیل، و کانت تؤذی إبراهیم فی هاجر، فأوحی اللّه عزّ و جلّ إلیه: إنّما مثل المرأه مثل الطّلع العوجاء إن ترکتها استمتعت بها، و إن أقمت بها کسرتها، و قصّه هاجر و إسماعیل و نزولهم الحرم 97

فی عطش إسماعیل علیه السّلام و قصّه زمزم 98

فی الختان و السنّه فیه 101

ص: 149

علّه رمی الجمرات 102

تفسیر قوله تعالی: «وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَهً» 103

فی أنّ إبراهیم و إسماعیل علیهما السّلام أخذ الجیاد 104

فی نداء إبراهیم علیه السّلام بالحج 105

فی أنّ أوّل من رکب الخیل إسماعیل علیه السّلام و کانت وحشیه 107

العلّه الّتی من أجلها سمّیت منی بمنی و عرفات بعرفات 108

العلّه الّتی سمّیت الطائف بالطائف 109

فی أنّ أوّل من رمی الجمار آدم علیه السّلام 110

قصّه إسماعیل علیه السّلام و تزویجه امرأه من العمالقه 111

تزوّج إسماعیل امرأه من جرهم، و مات و هو ابن مائه و عشرین سنه 113

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام صعد أبا قبیس و نادی بالحجّ بعد بناء البیت 115

فی حجر إسماعیل علیه السّلام و أنّه بیته. 117

ما نقله السیّد ابن طاوس رحمه اللّه فی کتاب سعد السعود من التوراه المترجم فی قصّه ساره و هاجر 118

بئر سبع، و التحقیق حول الکلمه 121

**[ترجمه]82

تفسیر الآیات، و فیها دلاله ظاهره علی نبوّه إبراهیم علیه السّلام و إشاره إلی ثلاثه أحجار نزلت من الجنّه: مقام إبراهیم، و حجر بنی إسرائیل، و حجر الأسود 84

فی أنّ إسماعیل علیه السّلام أوّل من شقّ لسانه بالعربیّه، و تفسیر: وَ تُبْ عَلَیْنا، فی قول إبراهیم علیه السّلام و الوجوه الّتی قیل فیه 87

تفسیر قوله تعالی: «وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا» و هم أحد عشر ملکا 88

البشاره باسحاق 89

تفسیر قوله تعالی: «وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ» و الاختلاف فی المخاطب به 91

فی إبراهیم و إسماعیل و جبرئیل علیهم السّلام و حجّهم 93

فی بناء الکعبه و تزویج إسماعیل علیه السّلام 94

فی کتاب کتب إبراهیم علیه السّلام لإسماعیل علیه السّلام و علّه الهدی. 95

فی أنّ إسماعیل علیه السّلام تزوّج أربع نسوه فولد له من کلّ واحده أربعه غلمان، و موت إبراهیم علیه السّلام 96

اغتمّت ساره لانّه لم یکن لها ولد، و ذلک بعد ولاده إسماعیل، و کانت تؤذی إبراهیم فی هاجر، فأوحی اللّه عزّ و جلّ إلیه: إنّما مثل المرأه مثل الطّلع العوجاء إن ترکتها استمتعت بها، و إن أقمت بها کسرتها، و قصّه هاجر و إسماعیل و نزولهم الحرم 97

فی عطش إسماعیل علیه السّلام و قصّه زمزم 98

فی الختان و السنّه فیه 101

ص: 149

علّه رمی الجمرات 102

تفسیر قوله تعالی: «وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ نافِلَهً» 103

فی أنّ إبراهیم و إسماعیل علیهما السّلام أخذ الجیاد 104

فی نداء إبراهیم علیه السّلام بالحج 105

فی أنّ أوّل من رکب الخیل إسماعیل علیه السّلام و کانت وحشیه 107

العلّه الّتی من أجلها سمّیت منی بمنی و عرفات بعرفات 108

العلّه الّتی سمّیت الطائف بالطائف 109

فی أنّ أوّل من رمی الجمار آدم علیه السّلام 110

قصّه إسماعیل علیه السّلام و تزویجه امرأه من العمالقه 111

تزوّج إسماعیل امرأه من جرهم، و مات و هو ابن مائه و عشرین سنه 113

فی أنّ إبراهیم علیه السّلام صعد أبا قبیس و نادی بالحجّ بعد بناء البیت 115

فی حجر إسماعیل علیه السّلام و أنّه بیته. 117

ما نقله السیّد ابن طاوس رحمه اللّه فی کتاب سعد السعود من التوراه المترجم فی قصّه ساره و هاجر 118

بئر سبع، و التحقیق حول الکلمه 121

**[ترجمه]

الباب السادس قصه الذبح و تعیین الذبیح، و الآیات فیه، و فیه: 17- حدیثا

121

تفسیر: «وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» و إنّ المذبوح: الکبش الّذی تقبّل من هابیل حین قرّبه 122

ص: 150

فیما ذکره الصدوق رحمه اللّه من أنّ الذبیح إسماعیل أو إسحاق علیهما السّلام و التحقیق فی ذلک. 123

العلّه الّتی من أجلها سمّیت الترویه ترویه 125

سبعه أشیاء خلقها اللّه لم ترکض فی رحم 129

العلّه الّتی من أجلها صارت الطحال حراما 130

تحقیق و بیان فی تعیین الذبیح و أدله القائلین بأنّه إسماعیل علیه السّلام دون إسحاق علیه السّلام 132

فیما قاله العلّامه الطبرسیّ و العلّامه المجلسی رحمهما اللّه 134

فی أنّ إسماعیل علیه السّلام أکبر من إسحاق علیه السّلام بخمس سنین 136

الأقوال فی مشروعیّه ذبح الولد 137

ما قاله العلّامه المجلسی رحمه اللّه 139

**[ترجمه]121

تفسیر: «وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» و إنّ المذبوح: الکبش الّذی تقبّل من هابیل حین قرّبه 122

ص: 150

فیما ذکره الصدوق رحمه اللّه من أنّ الذبیح إسماعیل أو إسحاق علیهما السّلام و التحقیق فی ذلک. 123

العلّه الّتی من أجلها سمّیت الترویه ترویه 125

سبعه أشیاء خلقها اللّه لم ترکض فی رحم 129

العلّه الّتی من أجلها صارت الطحال حراما 130

تحقیق و بیان فی تعیین الذبیح و أدله القائلین بأنّه إسماعیل علیه السّلام دون إسحاق علیه السّلام 132

فیما قاله العلّامه الطبرسیّ و العلّامه المجلسی رحمهما اللّه 134

فی أنّ إسماعیل علیه السّلام أکبر من إسحاق علیه السّلام بخمس سنین 136

الأقوال فی مشروعیّه ذبح الولد 137

ما قاله العلّامه المجلسی رحمه اللّه 139

**[ترجمه]

الباب السابع قصص لوط علیه السّلام و قومه، و الآیات فیه، و فیه: 35- حدیثا

140

تفسیر الآیات، و نسب لوط علیه السّلام 143

فی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و الأئمه علیهم السّلام یتعوّذون من البخل فی کلّ صباح و مساء، و قصّه قوم لوط 147

فی تعدّد البشاره لإبراهیم علیه السّلام 149

تفسیر قوله عزّ اسمه: «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ»

ص: 151

و أنّ ستّه من أخلاق قوم لوط 151

فی قوم لوط و کیفیّه هلاکهم 152

تفسیر قوله تعالی: «وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری 153

تفسیر قوله تعالی: «هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ» 157

تفسیر قوله عزّ اسمه: «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْها حِجارَهً» 159

الأقوال فی عرض البنات فی قول لوط علیه السّلام 161

فی أنّ قوم لوط کانوا أفضل قوم خلقهم اللّه عزّ و جلّ فطلبهم إبلیس لعنه اللّه ففعلوا ما فعلوا 164

فی اللّواط 167

**[ترجمه]140

تفسیر الآیات، و نسب لوط علیه السّلام 143

فی أنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و الأئمه علیهم السّلام یتعوّذون من البخل فی کلّ صباح و مساء، و قصّه قوم لوط 147

فی تعدّد البشاره لإبراهیم علیه السّلام 149

تفسیر قوله عزّ اسمه: «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ»

ص: 151

و أنّ ستّه من أخلاق قوم لوط 151

فی قوم لوط و کیفیّه هلاکهم 152

تفسیر قوله تعالی: «وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری 153

تفسیر قوله تعالی: «هؤُلاءِ بَناتِی هُنَّ أَطْهَرُ لَکُمْ» 157

تفسیر قوله عزّ اسمه: «وَ أَمْطَرْنا عَلَیْها حِجارَهً» 159

الأقوال فی عرض البنات فی قول لوط علیه السّلام 161

فی أنّ قوم لوط کانوا أفضل قوم خلقهم اللّه عزّ و جلّ فطلبهم إبلیس لعنه اللّه ففعلوا ما فعلوا 164

فی اللّواط 167

**[ترجمه]

الباب الثامن قصص ذی القرنین، و الآیات فیه، و فیه: 34- حدیثا

172

تفسیر الآیات 173

فی أنّ اسم ذی القرنین کان: عیّاشا، و کان أوّل الملوک بعد نوح علیه السّلام و ما سئل عنه 175

فیما سئل عن أمیر المؤمنین علیه السّلام عن ذی القرنین 178

عین الحیاه 179

فیما ذکره الصّدوق رحمه اللّه تعالی فی ذی القرنین، و أنّه کان عبدا صالحا أحبّ اللّه فاحبّه اللّه، و نصح للّه فنصحه اللّه 181

فی أنّ ذا القرنین کان رجلا من أهل الاسکندریه، و ما رأی فی منامه 183

ص: 152

فی المسجد الّذی بناه ذو القرنین 184

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ علی ذی القرنین 186

فی مشیه علی الظلمه 187

قصّه ذی القرنین عن أمیر المؤمنین علیه السّلام 198

فیما ذکره الرازیّ فی ذی القرنین من الأقوال 207

العلّه الّتی من أجلها سمّی ذو القرنین بذی القرنین، و ما ذکره أبو ریحان البیرونی 209

فی أنّ ذا القرنین هل هو الاسکندر أم لا؟ و التحقیق فی ذلک 211

ما ذکره الطبرسیّ رحمه اللّه فی یأجوج و مأجوج 212

ما رأی الواثق باللّه فی المنام 213

**[ترجمه]172

تفسیر الآیات 173

فی أنّ اسم ذی القرنین کان: عیّاشا، و کان أوّل الملوک بعد نوح علیه السّلام و ما سئل عنه 175

فیما سئل عن أمیر المؤمنین علیه السّلام عن ذی القرنین 178

عین الحیاه 179

فیما ذکره الصّدوق رحمه اللّه تعالی فی ذی القرنین، و أنّه کان عبدا صالحا أحبّ اللّه فاحبّه اللّه، و نصح للّه فنصحه اللّه 181

فی أنّ ذا القرنین کان رجلا من أهل الاسکندریه، و ما رأی فی منامه 183

ص: 152

فی المسجد الّذی بناه ذو القرنین 184

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ علی ذی القرنین 186

فی مشیه علی الظلمه 187

قصّه ذی القرنین عن أمیر المؤمنین علیه السّلام 198

فیما ذکره الرازیّ فی ذی القرنین من الأقوال 207

العلّه الّتی من أجلها سمّی ذو القرنین بذی القرنین، و ما ذکره أبو ریحان البیرونی 209

فی أنّ ذا القرنین هل هو الاسکندر أم لا؟ و التحقیق فی ذلک 211

ما ذکره الطبرسیّ رحمه اللّه فی یأجوج و مأجوج 212

ما رأی الواثق باللّه فی المنام 213

**[ترجمه]

الباب التاسع قصص یعقوب و یوسف علیهما السلام، و الآیات فیه و فیه، 148- حدیثا

216

أسامی النجوم الّذی رآه یوسف علیه السّلام فی المنام 217

أسماء إخوه یوسف علیه السّلام 219

ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه فی کتاب تنزیه الأنبیاء: کیف صبر یوسف علیه السّلام علی العبودیّه و لم ینکرها 223

تفسیر قوله عزّ اسمه: «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ» 225

تفسیر قوله تعالی: «وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها» 226

ص: 153

ما رأی الملک فی الرؤیا 232

فی أنّ بین یوسف و أبیه علیهما السّلام ثمانیه عشر یوما، و قصّه اخوته 236

معنی: «وَ ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ» 243

فی کتاب کتب عزیز مصر إلی یعقوب، و ما کتب یعقوب علیه السّلام فی جوابه 244

فی قمیص یوسف علیه السّلام، و هو قمیص إبراهیم علیه السّلام الّذی أتی به جبرئیل علیه السّلام لما أو قدت له النار 248

ملاقات یوسف و یعقوب علیهما السّلام و ما جری فی ذلک 251

فی أنّ یوسف علیه السّلام مرّ فی موکبه علی امرأه العزیر و ما قالها له علیه السّلام 254

فی دعاء یوسف علیه السّلام فی الجبّ، و دعاء لامام الصّادق علیه السّلام و أمر علیه السّلام بهذا الدّعاء عند الکرب العظام 256

ما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه فی جواب من قال: ما الوجه فی طلب یوسف علیه السّلام أخاه من إخوته ثمّ حبسه، و العلّه الّتی من أجلها لم یعلم یوسف أباه علیه السّلام بخبره لتسکن نفسه 261

تفسیر قوله تعالی: «قالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ»، و الحکم و القصّه فی ذلک 262

أسماء الکواکب الّتی رآها یوسف علیه السّلام فی المنام 263

فی البکّائین 264

معنی: یعقوب، و إسرائیل 265

فی النهی عن تزویج امرأه عاقره 266

العلّه الّتی من أجلها قبل الولایه علیّ بن موسی الرّضا علیهما السّلام، و معنی قول یوسف علیه السّلام: «اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ» 267

کتاب کتب یعقوب علیه السّلام إلی یوسف علیه السّلام 269

فیما جری بین یوسف علیه السّلام و زلیخا 270

ص: 154

العلّه الّتی من أجلها امتحن اللّه یعقوب علیه السّلام و ابتلاه بیوسف علیه السّلام علی ما رواه أبو حمزه الثمالی عن علیّ بن الحسین علیهما السّلام 271

معنی قول یوسف علیه السّلام: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ»، و معنی قول یعقوب علیه السّلام: «اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ» 277

العلّه الّتی من أجلها عرف یوسف إخوته و لم یعرفوه لمّا دخلوا علیه 280

ولد لیوسف علیه السّلام من زلیخا: أفرائیم، و میشا، و رحیمه امرأه أیوب علیه السّلام 282

فی أنّ للقائم عجل اللّه تعالی فرجه الشریف سنّه من یوسف علیه السّلام 283

فی أنّ یعقوب علیه السّلام کان عالما بحیاه یوسف علیه السّلام 286

عدد أولاد بنیامین و أسمائهم 289

الأشیاء اللاتی باع یوسف علیه السّلام بالطعام 292

رجل کان من بقیّه قوم عاد 297

لمّا حبس یوسف علیه السّلام فی السجن، ألهمه اللّه علم تأویل الرؤیا فکان یعبّر لأهل السجن رؤیاهم 301

فی أن بنی یعقوب إذا غضبوا اشتدّ غضبهم حتّی تقطّر جلودهم دما أصفر 308

کتاب یعقوب إلی عزیز مصر 312

قصّه قمیص یوسف علیه السّلام 317

فیما ذکره الرّازی فی مفاتیح الغیب من أنّهم: اختلفوا فی مقدار المدّه بین هذا الوقت و بین وقت الرؤیا، فقیل: ثمانون سنه، و قیل: سبعون، و قیل:

أربعون سنه، و هو قول الاکثرین، و لذلک یقولون: إنّ تأویل الرّؤیا ربّما صحّت بعد أربعین سنه، و قیل: ثمانیه عشر سنه،

و عن الحسن أنّه: القی فی الجبّ ابن سبع عشره سنه، و بقی فی العبودیّه و السجن و الملک ثمانین سنه، ثمّ وصل إلی أبیه و أقاربه و عاش بعد ذلک ثلاثه و عشرین سنه، فکان عمره مائه و عشرین سنه 318

ص: 155

فی حل ما یورد من الاشکال بالآیات و الإخبار فی قصه یعقوب و یوسف علیهما السّلام 321

الجواب فی تفضیل یعقوب علیه السّلام لیوسف علیه السّلام علی إخوته 322

فیما قاله العلّامه المجلسی رحمه اللّه 323

لم أرسل یعقوب علیه السّلام یوسف علیه السّلام مع إخوته مع خوفه علیه منهم، و أسرف فی الحزن و التهالک و ترک التماسک حتّی ابیضّت عیناه من البکاء 324

فیما قاله العلّامه المجلسی رحمه اللّه 325

فیما قیل فی حقّ یوسف علیه السّلام 326

بیان فی: لو لا، الواقعه فی: «لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ» 330

تحقیق حول: و «هَمَّ بِها» 331

بیان و تحقیق فی: سجودهم، و معنی: «وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» 336

**[ترجمه]216

أسامی النجوم الّذی رآه یوسف علیه السّلام فی المنام 217

أسماء إخوه یوسف علیه السّلام 219

ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه فی کتاب تنزیه الأنبیاء: کیف صبر یوسف علیه السّلام علی العبودیّه و لم ینکرها 223

تفسیر قوله عزّ اسمه: «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ» 225

تفسیر قوله تعالی: «وَ شَهِدَ شاهِدٌ مِنْ أَهْلِها» 226

ص: 153

ما رأی الملک فی الرؤیا 232

فی أنّ بین یوسف و أبیه علیهما السّلام ثمانیه عشر یوما، و قصّه اخوته 236

معنی: «وَ ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ» 243

فی کتاب کتب عزیز مصر إلی یعقوب، و ما کتب یعقوب علیه السّلام فی جوابه 244

فی قمیص یوسف علیه السّلام، و هو قمیص إبراهیم علیه السّلام الّذی أتی به جبرئیل علیه السّلام لما أو قدت له النار 248

ملاقات یوسف و یعقوب علیهما السّلام و ما جری فی ذلک 251

فی أنّ یوسف علیه السّلام مرّ فی موکبه علی امرأه العزیر و ما قالها له علیه السّلام 254

فی دعاء یوسف علیه السّلام فی الجبّ، و دعاء لامام الصّادق علیه السّلام و أمر علیه السّلام بهذا الدّعاء عند الکرب العظام 256

ما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه فی جواب من قال: ما الوجه فی طلب یوسف علیه السّلام أخاه من إخوته ثمّ حبسه، و العلّه الّتی من أجلها لم یعلم یوسف أباه علیه السّلام بخبره لتسکن نفسه 261

تفسیر قوله تعالی: «قالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ»، و الحکم و القصّه فی ذلک 262

أسماء الکواکب الّتی رآها یوسف علیه السّلام فی المنام 263

فی البکّائین 264

معنی: یعقوب، و إسرائیل 265

فی النهی عن تزویج امرأه عاقره 266

العلّه الّتی من أجلها قبل الولایه علیّ بن موسی الرّضا علیهما السّلام، و معنی قول یوسف علیه السّلام: «اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ» 267

کتاب کتب یعقوب علیه السّلام إلی یوسف علیه السّلام 269

فیما جری بین یوسف علیه السّلام و زلیخا 270

ص: 154

العلّه الّتی من أجلها امتحن اللّه یعقوب علیه السّلام و ابتلاه بیوسف علیه السّلام علی ما رواه أبو حمزه الثمالی عن علیّ بن الحسین علیهما السّلام 271

معنی قول یوسف علیه السّلام: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ»، و معنی قول یعقوب علیه السّلام: «اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ» 277

العلّه الّتی من أجلها عرف یوسف إخوته و لم یعرفوه لمّا دخلوا علیه 280

ولد لیوسف علیه السّلام من زلیخا: أفرائیم، و میشا، و رحیمه امرأه أیوب علیه السّلام 282

فی أنّ للقائم عجل اللّه تعالی فرجه الشریف سنّه من یوسف علیه السّلام 283

فی أنّ یعقوب علیه السّلام کان عالما بحیاه یوسف علیه السّلام 286

عدد أولاد بنیامین و أسمائهم 289

الأشیاء اللاتی باع یوسف علیه السّلام بالطعام 292

رجل کان من بقیّه قوم عاد 297

لمّا حبس یوسف علیه السّلام فی السجن، ألهمه اللّه علم تأویل الرؤیا فکان یعبّر لأهل السجن رؤیاهم 301

فی أن بنی یعقوب إذا غضبوا اشتدّ غضبهم حتّی تقطّر جلودهم دما أصفر 308

کتاب یعقوب إلی عزیز مصر 312

قصّه قمیص یوسف علیه السّلام 317

فیما ذکره الرّازی فی مفاتیح الغیب من أنّهم: اختلفوا فی مقدار المدّه بین هذا الوقت و بین وقت الرؤیا، فقیل: ثمانون سنه، و قیل: سبعون، و قیل:

أربعون سنه، و هو قول الاکثرین، و لذلک یقولون: إنّ تأویل الرّؤیا ربّما صحّت بعد أربعین سنه، و قیل: ثمانیه عشر سنه،

و عن الحسن أنّه: القی فی الجبّ ابن سبع عشره سنه، و بقی فی العبودیّه و السجن و الملک ثمانین سنه، ثمّ وصل إلی أبیه و أقاربه و عاش بعد ذلک ثلاثه و عشرین سنه، فکان عمره مائه و عشرین سنه 318

ص: 155

فی حل ما یورد من الاشکال بالآیات و الإخبار فی قصه یعقوب و یوسف علیهما السّلام 321

الجواب فی تفضیل یعقوب علیه السّلام لیوسف علیه السّلام علی إخوته 322

فیما قاله العلّامه المجلسی رحمه اللّه 323

لم أرسل یعقوب علیه السّلام یوسف علیه السّلام مع إخوته مع خوفه علیه منهم، و أسرف فی الحزن و التهالک و ترک التماسک حتّی ابیضّت عیناه من البکاء 324

فیما قاله العلّامه المجلسی رحمه اللّه 325

فیما قیل فی حقّ یوسف علیه السّلام 326

بیان فی: لو لا، الواقعه فی: «لَوْ لا أَنْ رَأی بُرْهانَ رَبِّهِ» 330

تحقیق حول: و «هَمَّ بِها» 331

بیان و تحقیق فی: سجودهم، و معنی: «وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» 336

**[ترجمه]

الباب العاشر قصص أیوب علیه السلام و الآیات فیه، و فیه: 25- حدیثا

339

تفسیر الآیات 340

العلّه الّتی ابتلی بها أیوب علیه السّلام 344

مدّه ابتلاء أیوب علیه السّلام 347

فیما قاله السیّد المرتضی رحمه اللّه فی ابتلاء أیّوب علیه السّلام 349

أقوال فی امرأه أیّوب علیه السّلام 352

فیما قاله السیّد قدّس سرّه فیما وقع علی أیّوب علیه السّلام و له بیان فی معنی: «أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ» 343

بیان و تحقیق من العلّامه المجلسی قدّس سرّه 355

ص: 156

تکمله: فی بیان قصّه أیّوب علیه السّلام مفصّلا و نسبه و مسقط رأسه 356

فیما روی عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی أیوب علیه السّلام 367

الأنبیاء و الأوصیاء الّذین کانوا بین یوسف و شعیب علیهم السّلام 372

**[ترجمه]339

تفسیر الآیات 340

العلّه الّتی ابتلی بها أیوب علیه السّلام 344

مدّه ابتلاء أیوب علیه السّلام 347

فیما قاله السیّد المرتضی رحمه اللّه فی ابتلاء أیّوب علیه السّلام 349

أقوال فی امرأه أیّوب علیه السّلام 352

فیما قاله السیّد قدّس سرّه فیما وقع علی أیّوب علیه السّلام و له بیان فی معنی: «أَنِّی مَسَّنِیَ الشَّیْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ» 343

بیان و تحقیق من العلّامه المجلسی قدّس سرّه 355

ص: 156

تکمله: فی بیان قصّه أیّوب علیه السّلام مفصّلا و نسبه و مسقط رأسه 356

فیما روی عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی أیوب علیه السّلام 367

الأنبیاء و الأوصیاء الّذین کانوا بین یوسف و شعیب علیهم السّلام 372

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر قصص شعیب علیه السّلام و الآیات فیه، و فیه: 14- حدیثا

373

تفسیر الآیات، و نسب شعیب علیه السّلام أبا و امّا 375

هل یجوز أن یکون النبیّ أعمی؟! 379

فی بکاء شعیب علیه السّلام 380

أوّل من عمل المکیال و المیزان شعیب علیه السّلام 382

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی شعیب بعذاب قومه و أنّه کان لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر 386

تتمیم: فی نسب شعیب علی ما نقله صاحب کامل التواریخ 387

إلی هنا تم فهرس الجزء الثانی عشر من بحار الأنوار حسب الطبعه الحدیثه

ص: 157

**[ترجمه]373

تفسیر الآیات، و نسب شعیب علیه السّلام أبا و امّا 375

هل یجوز أن یکون النبیّ أعمی؟! 379

فی بکاء شعیب علیه السّلام 380

أوّل من عمل المکیال و المیزان شعیب علیه السّلام 382

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی شعیب بعذاب قومه و أنّه کان لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر 386

تتمیم: فی نسب شعیب علی ما نقله صاحب کامل التواریخ 387

إلی هنا تم فهرس الجزء الثانی عشر من بحار الأنوار حسب الطبعه الحدیثه

ص: 157

**[ترجمه]

فهرس الجزء الثالث عشر أبواب قصص موسی و هارون علی نبیّنا و آله و علیهما السلام

الباب الأوّل نقش خاتمهما، و علل تسمیتهما، و فضائلهما و سننهما، و بعض أحوالهما، و الآیات فیه، و فیه: 20- حدیثا

1تفسیر الآیات 2

موسی علیه السّلام و نسبه الشریف من الأب و الامّ 4

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ اللّه اختار من الأنبیاء أربعه للسیف: إبراهیم، و داود، و موسی، و أنا 6

العلّه الّتی من أجلها اصطفی اللّه عزّ و جلّ موسی علیه السّلام لکلامه دون خلقه 7

ص: 158

فی احتباس الوحی عن موسی علیه السّلام أربعین صباحا، و قول بنی إسرائیل فی حقّه علیه السّلام: لیس لموسی ما للرجال 8

معنی: «کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسی ، و الاختلاف فیما اوذی به، و الأقوال فیه 9

العلّه الّتی من أجلها سمّیت التلبیه تلبیه 10

فی أنّ هارون علیه السّلام مات قبل موسی علیه السّلام 11

الرجل الغمّاز الّذی کان فی عسکر موسی علیه السّلام، و إشاره إلی: شمائل موسی و هارون علیهما السّلام 12

**[ترجمه]1تفسیر الآیات 2

موسی علیه السّلام و نسبه الشریف من الأب و الامّ 4

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله: إنّ اللّه اختار من الأنبیاء أربعه للسیف: إبراهیم، و داود، و موسی، و أنا 6

العلّه الّتی من أجلها اصطفی اللّه عزّ و جلّ موسی علیه السّلام لکلامه دون خلقه 7

ص: 158

فی احتباس الوحی عن موسی علیه السّلام أربعین صباحا، و قول بنی إسرائیل فی حقّه علیه السّلام: لیس لموسی ما للرجال 8

معنی: «کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسی ، و الاختلاف فیما اوذی به، و الأقوال فیه 9

العلّه الّتی من أجلها سمّیت التلبیه تلبیه 10

فی أنّ هارون علیه السّلام مات قبل موسی علیه السّلام 11

الرجل الغمّاز الّذی کان فی عسکر موسی علیه السّلام، و إشاره إلی: شمائل موسی و هارون علیهما السّلام 12

**[ترجمه]

الباب الثانی أحوال موسی علیه السلام من حین ولادته الی نبوّته، و الآیات فیه، و فیه: 21- حدیثا

13

تفسیر الآیات 14

ترجمه: فرعون موسی، و هو أوّل من خضب بالسواد 15

ترجمه: آسیه بنت مزاحم 16

تفسیر قوله تعالی: «وَ دَخَلَ الْمَدِینَهَ عَلی حِینِ غَفْلَهٍ مِنْ أَهْلِها» 17

تفسیر قوله تعالی: «فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ» 19

قصّه موسی و شعیب علیهما السّلام 20

عصا موسی علیه السّلام و أنّها کانت قضیب آس من الجنّه 22

تفسیر قوله تعالی: «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً» 23

فی تفاخر بقاع الأرض و فضیله کربلا 25

فی أنّ موسی علیه السّلام کان عقیما 27

قصّه موسی و شعیب علیهما السّلام و الأغنام 29

ص: 159

سؤال المأمون عن الرّضا علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: «فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ» 32

تفسیر قوله تعالی: «فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ»، و ما ذکره الرازیّ فی احتجاج الطاعنین بعصمه الأنبیاء علیهم السّلام بهذه الآیه 33

ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه فی جواب الطاعنین 34

جواب من قال: کیف یجوز لموسی علیه السّلام أن یقول لرجل من شیعته یستصرخه:

إنّک لغوی مبین؟ 35

یوسف الصدیق علیه السّلام و اخباره بالمغیبات 36

عن أبی جعفر علیه السّلام أنّه قال: ما خرج موسی حتّی خرج قبله خمسون کذّابا من بنی إسرائیل کلّهم یدّعی أنّه موسی بن عمران 38

فیما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه فی معنی الثعبان و الجانّ 43

معنی قول شعیب علیه السّلام: «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ» 44

عصا موسی علیه السّلام و کانت لآدم علیه السّلام و هی عند الأئمّه علیهم السّلام واحدا بعد واحد، إلی أن صارت عند القائم عجل اللّه تعالی فرجه الشریف 45

قصّه موسی علیه السّلام و فرعون و لحیته 46

معنی قوله تعالی: «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی 49

قصّه التابوت، و صانعه خربیل مؤمن آل فرعون 52

قصّه النّجار و أمّ موسی علی ما نقله ابن عبّاس 54

قصّه بنت فرعون 54

ثلاثه لم یکفروا باللّه طرفه عین: خربیل مؤمن آل فرعون، و حبیب النّجار صاحب یاسین، و علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و هو أفضلهم 58

اسم أب امرأه موسی علیه السّلام یثرون صاحب مدین ابن أخی شعیب علیه السّلام 58

اسامی عصا موسی علیه السّلام و ما فعل بها 60

ص: 160

**[ترجمه]13

تفسیر الآیات 14

ترجمه: فرعون موسی، و هو أوّل من خضب بالسواد 15

ترجمه: آسیه بنت مزاحم 16

تفسیر قوله تعالی: «وَ دَخَلَ الْمَدِینَهَ عَلی حِینِ غَفْلَهٍ مِنْ أَهْلِها» 17

تفسیر قوله تعالی: «فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ» 19

قصّه موسی و شعیب علیهما السّلام 20

عصا موسی علیه السّلام و أنّها کانت قضیب آس من الجنّه 22

تفسیر قوله تعالی: «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً» 23

فی تفاخر بقاع الأرض و فضیله کربلا 25

فی أنّ موسی علیه السّلام کان عقیما 27

قصّه موسی و شعیب علیهما السّلام و الأغنام 29

ص: 159

سؤال المأمون عن الرّضا علیه السّلام عن قول اللّه عزّ و جلّ: «فَوَکَزَهُ مُوسی فَقَضی عَلَیْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ» 32

تفسیر قوله تعالی: «فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّینَ»، و ما ذکره الرازیّ فی احتجاج الطاعنین بعصمه الأنبیاء علیهم السّلام بهذه الآیه 33

ما ذکره السیّد المرتضی رحمه اللّه فی جواب الطاعنین 34

جواب من قال: کیف یجوز لموسی علیه السّلام أن یقول لرجل من شیعته یستصرخه:

إنّک لغوی مبین؟ 35

یوسف الصدیق علیه السّلام و اخباره بالمغیبات 36

عن أبی جعفر علیه السّلام أنّه قال: ما خرج موسی حتّی خرج قبله خمسون کذّابا من بنی إسرائیل کلّهم یدّعی أنّه موسی بن عمران 38

فیما قال السیّد المرتضی رحمه اللّه فی معنی الثعبان و الجانّ 43

معنی قول شعیب علیه السّلام: «إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ» 44

عصا موسی علیه السّلام و کانت لآدم علیه السّلام و هی عند الأئمّه علیهم السّلام واحدا بعد واحد، إلی أن صارت عند القائم عجل اللّه تعالی فرجه الشریف 45

قصّه موسی علیه السّلام و فرعون و لحیته 46

معنی قوله تعالی: «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ اسْتَوی 49

قصّه التابوت، و صانعه خربیل مؤمن آل فرعون 52

قصّه النّجار و أمّ موسی علی ما نقله ابن عبّاس 54

قصّه بنت فرعون 54

ثلاثه لم یکفروا باللّه طرفه عین: خربیل مؤمن آل فرعون، و حبیب النّجار صاحب یاسین، و علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و هو أفضلهم 58

اسم أب امرأه موسی علیه السّلام یثرون صاحب مدین ابن أخی شعیب علیه السّلام 58

اسامی عصا موسی علیه السّلام و ما فعل بها 60

ص: 160

**[ترجمه]

الباب الثالث معنی قوله تعالی: فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ و قول موسی علیه السّلام وَ احْلُلْ عُقْدَهً مِنْ لِسانِی، و انه لم سمی الجبل طور سیناء، و فیه: 5- أحادیث

64

بیان: فی أنّ المفسّرین اختلفوا فی سبب الأمر بخلع النعلین و معناه علی أقوال 65

العلّه الّتی من أجلها سمّی الواد المقدّس مقدّسا 66

**[ترجمه]64

بیان: فی أنّ المفسّرین اختلفوا فی سبب الأمر بخلع النعلین و معناه علی أقوال 65

العلّه الّتی من أجلها سمّی الواد المقدّس مقدّسا 66

**[ترجمه]

الباب الرابع بعثه موسی و هارون صلوات اللّه علیهما علی فرعون، و أحوال فرعون و أصحابه و غرقهم، و ما نزل علیهم من العذاب قبل ذلک و ایمان السحره و أحوالهم، و الآیات فیه، و فیه: 61- حدیثا

67

تفسیر الآیات 75

فی أنّ السحره کانوا اثنین و سبعین رجلا، و قیل ثمانین ألفا 78

قصّه الطوفان فی آیات موسی علیه السّلام 81

قصّه: الجراد، و القمل (و هو السوس الّذی یخرج من الحبوب) 82

قصّه: الضَّفادِعَ، وَ الدَّمَ، و الطاعون 83

تفسیر: «فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَهً» 86

تسع آیات 87

نداء اللّه تعالی لموسی علیه السّلام 88

بیان فی لفظ: أکاد، و معناه 89

ص: 161

معنی: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی، وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی» 91

بیان فی الوحی إلی أمّ موسی علیه السّلام 92

معنی: «وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ» 102

أوّل ما خلق اللّه من القمّل فی زمان موسی علیه السّلام 112

القمّل و معناه و المراد منه 113

قصّه الضفادع 114

قصّه الجراد، و معنی: «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ»، و الطاعون 115

إیضاح: فی: وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَهً 116

فی ایمان فرعون 117

اجتماع السحره علی موسی علیه السّلام 121

ایمان السحره 122

بیان: فی قول فرعون: وَ ما رَبُّ الْعالَمِینَ 123

ستّه لم یرکضوا فی رحم 126

إنّ أشدّ الناس عذابا یوم القیامه لسبعه نفر: 128

إنّ اللّه تبارک و تعالی أوحی إلی موسی علیه السّلام أن یحمل عظام یوسف علیه السّلام، و قصّه عجوز الّتی تعلم قبره 130

لأیّ علّه أغرق اللّه فرعون و قد آمن به و أقرّ بتوحیده 130

الأقوال فی سبب عدم قبول توبه فرعون 131

معنی: ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسی و منعه رشدته 132

یوم الأربعاء، و ما وقع فیه 133

تأویل قوله تعالی: «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً» 134

فی التقیّه، و أنّه من سنّه إبراهیم الخلیل علیه السّلام 135

معنی: «وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتادِ» 136

ص: 162

فی أنّ فرعون بنی سبع مدائن 137

لمّا دخل موسی و هارون علیهما السّلام علی فرعون شرطا له إن أسلم یبقی ملکه و و یدوم عزّه 141

فلمّا وقف موسی علیه السّلام عند فرعون دعا اللّه بکلمات الفرج 144

عدد السحره الّذین جمعهم فرعون علی موسی علیه السّلام 147

اعمال السحره 149

فی خروج موسی علیه السّلام و تبعه فرعون و جنوده 152

کیف جاز لموسی علیه السّلام أن یأمر السحره بإلقاء الحبال 155

فی أنّ موسی علیه السّلام لا یلقی العصا إلّا بوحی 156

**[ترجمه]67

تفسیر الآیات 75

فی أنّ السحره کانوا اثنین و سبعین رجلا، و قیل ثمانین ألفا 78

قصّه الطوفان فی آیات موسی علیه السّلام 81

قصّه: الجراد، و القمل (و هو السوس الّذی یخرج من الحبوب) 82

قصّه: الضَّفادِعَ، وَ الدَّمَ، و الطاعون 83

تفسیر: «فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَهً» 86

تسع آیات 87

نداء اللّه تعالی لموسی علیه السّلام 88

بیان فی لفظ: أکاد، و معناه 89

ص: 161

معنی: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی، وَ یَسِّرْ لِی أَمْرِی» 91

بیان فی الوحی إلی أمّ موسی علیه السّلام 92

معنی: «وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ» 102

أوّل ما خلق اللّه من القمّل فی زمان موسی علیه السّلام 112

القمّل و معناه و المراد منه 113

قصّه الضفادع 114

قصّه الجراد، و معنی: «رَبَّنَا اطْمِسْ عَلی أَمْوالِهِمْ»، و الطاعون 115

إیضاح: فی: وَ اجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَهً 116

فی ایمان فرعون 117

اجتماع السحره علی موسی علیه السّلام 121

ایمان السحره 122

بیان: فی قول فرعون: وَ ما رَبُّ الْعالَمِینَ 123

ستّه لم یرکضوا فی رحم 126

إنّ أشدّ الناس عذابا یوم القیامه لسبعه نفر: 128

إنّ اللّه تبارک و تعالی أوحی إلی موسی علیه السّلام أن یحمل عظام یوسف علیه السّلام، و قصّه عجوز الّتی تعلم قبره 130

لأیّ علّه أغرق اللّه فرعون و قد آمن به و أقرّ بتوحیده 130

الأقوال فی سبب عدم قبول توبه فرعون 131

معنی: ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسی و منعه رشدته 132

یوم الأربعاء، و ما وقع فیه 133

تأویل قوله تعالی: «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَیِّناً» 134

فی التقیّه، و أنّه من سنّه إبراهیم الخلیل علیه السّلام 135

معنی: «وَ فِرْعَوْنَ ذِی الْأَوْتادِ» 136

ص: 162

فی أنّ فرعون بنی سبع مدائن 137

لمّا دخل موسی و هارون علیهما السّلام علی فرعون شرطا له إن أسلم یبقی ملکه و و یدوم عزّه 141

فلمّا وقف موسی علیه السّلام عند فرعون دعا اللّه بکلمات الفرج 144

عدد السحره الّذین جمعهم فرعون علی موسی علیه السّلام 147

اعمال السحره 149

فی خروج موسی علیه السّلام و تبعه فرعون و جنوده 152

کیف جاز لموسی علیه السّلام أن یأمر السحره بإلقاء الحبال 155

فی أنّ موسی علیه السّلام لا یلقی العصا إلّا بوحی 156

**[ترجمه]

الباب الخامس أحوال مؤمن آل فرعون و امرأه فرعون، و الآیات فیه، و فیه: 7- أحادیث

157

تفسیر الآیات 158

فی أنّ مؤمن آل فرعون یدعو الناس إلی توحید اللّه، و نبوّه موسی علیه السّلام 160

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: خیر نساء الجنّه: مریم بنت عمران، و خدیجه بنت خویلد، و فاطمه بنت محمّد، و آسیه بنت مزاحم امرأه فرعون 162

قصّه ماشطه آل فرعون 163

قتل فرعون آسیه باسلامها، و قصّتها 164

ص: 163

**[ترجمه]157

تفسیر الآیات 158

فی أنّ مؤمن آل فرعون یدعو الناس إلی توحید اللّه، و نبوّه موسی علیه السّلام 160

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: خیر نساء الجنّه: مریم بنت عمران، و خدیجه بنت خویلد، و فاطمه بنت محمّد، و آسیه بنت مزاحم امرأه فرعون 162

قصّه ماشطه آل فرعون 163

قتل فرعون آسیه باسلامها، و قصّتها 164

ص: 163

**[ترجمه]

الباب السادس خروجه علیه السلام من الماء مع بنی إسرائیل و أحوال التیه، و الآیات فیه، و فیه: 21- حدیثا

165

تفسیر الآیات 166

فی ردّ الشمس لیوشع 170

کیف یجوز علی عقلاء کثیرین أن یسیروا فی فراسخ یسیره فلا یهتدوا للخروج منها (التیه) 171

الأقوال فی تفسیر قوله تعالی: «وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ» 172

فی أنّ قوم موسی علیه السّلام تاهوا فی أربعه فراسخ أربعین سنه، فهلکوا فیها أجمعین إلّا رجلین: یوشع بن نون و کالب بن یوفنا 177

معنی: «وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً»* 178

تفسیر: «یا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَهَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ» 180

فی قول الصّادق علیه السّلام: نوم الغداه مشومه، تطرد الرزق، و تصفرّ اللّون و تغیّره و تقبّحه، و هو نوم کلّ مشوم، إنّ اللّه تعالی یقسّم الأرزاق ما بین طلوع الفجر إلی طلوع الشمس، و إیّاکم و تلک النومه 182

إنّ القائم عجل اللّه تعالی فرجه إذا قام بمکّه و أراد أن یتوجه إلی الکوفه نادی منادیه: ألا لا یحمل أحد منکم طعاما و لا شرابا، و یحمل حجر موسی بن عمران علیه السّلام 185

عوج بن عناق و طول قامته 186

نوح علیه السّلام و عوج بن عناق 187

فی النعم التی أنعم اللّه تعالی علی بنی إسرائیل فی التیه 190

فی السّلوی، و أنّه طائر 191

ص: 164

حجر موسی علیه السّلام، و ما هو؟ و ما قیل فیه 192

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی أوحی إلی موسی علیه السّلام أن یتّخذ مسجدا لجماعتهم، و بیت المقدّس للتوراه و لتابوت السکینه، و قبابا للقربان، و أن یجعل لذلک المسجد سرادقات من جلود ذبائح القربان 192

**[ترجمه]165

تفسیر الآیات 166

فی ردّ الشمس لیوشع 170

کیف یجوز علی عقلاء کثیرین أن یسیروا فی فراسخ یسیره فلا یهتدوا للخروج منها (التیه) 171

الأقوال فی تفسیر قوله تعالی: «وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّهٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ» 172

فی أنّ قوم موسی علیه السّلام تاهوا فی أربعه فراسخ أربعین سنه، فهلکوا فیها أجمعین إلّا رجلین: یوشع بن نون و کالب بن یوفنا 177

معنی: «وَ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً»* 178

تفسیر: «یا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَهَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ» 180

فی قول الصّادق علیه السّلام: نوم الغداه مشومه، تطرد الرزق، و تصفرّ اللّون و تغیّره و تقبّحه، و هو نوم کلّ مشوم، إنّ اللّه تعالی یقسّم الأرزاق ما بین طلوع الفجر إلی طلوع الشمس، و إیّاکم و تلک النومه 182

إنّ القائم عجل اللّه تعالی فرجه إذا قام بمکّه و أراد أن یتوجه إلی الکوفه نادی منادیه: ألا لا یحمل أحد منکم طعاما و لا شرابا، و یحمل حجر موسی بن عمران علیه السّلام 185

عوج بن عناق و طول قامته 186

نوح علیه السّلام و عوج بن عناق 187

فی النعم التی أنعم اللّه تعالی علی بنی إسرائیل فی التیه 190

فی السّلوی، و أنّه طائر 191

ص: 164

حجر موسی علیه السّلام، و ما هو؟ و ما قیل فیه 192

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی أوحی إلی موسی علیه السّلام أن یتّخذ مسجدا لجماعتهم، و بیت المقدّس للتوراه و لتابوت السکینه، و قبابا للقربان، و أن یجعل لذلک المسجد سرادقات من جلود ذبائح القربان 192

**[ترجمه]

الباب السابع نزول التوراه، و سؤال الرؤیه، و عباده العجل و ما یتعلق بها، و الآیات فیه، و فیه: 51- حدیثا

195

تفسیر الآیات 198

معنی: «رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ» 199

أقوال فی معنی: «رَبِّ أَرِنِی»* 202

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی حقّ موسی علیه السّلام 204

فی ولایه أهل البیت علیهم السّلام 207

فی أنّ موسی علیه السّلام همّ بقتل السامریّ، فأوحی اللّه إلیه: لا تقتله فإنّه سخیّ 208

السامریّ و العجل و التراب 209

فی إخراج موسی علیه السّلام العجل و إحراقه بالنار و إلقائه فی البحر 210

العلّه الّتی من أجلها قال هارون علیه السّلام لموسی علیه السّلام، یَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی 211

کیف یجوز أن یکون موسی علیه السّلام لا یعلم أنّ اللّه تعالی لا یجوز علیه الرؤیه حتّی یسأله هذا السؤال 218

العلّه الّتی من أجلها قال هارون لموسی علیهما السّلام: یَا بْنَ أُمَّ و لم یقل یا بن أبی 219

فیما قال الصدوق رحمه اللّه فی معنی: لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی 220

ص: 165

فیما قال السیّد الرضی رحمه اللّه فی تفسیر: «وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ» 220

بیان من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فیما ذکره الصدوق رحمه اللّه 222

تفسیر: «فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ» 223

الکرّوبیین و معناه 224

فی ألواح التوراه 225

فی احتجاج الرضا علیه السّلام علی أرباب الملل 226

فیما ناجی موسی علیه السّلام ربّه فی العجل و خواره 229

تفسیر: «وَ إِذْ واعَدْنا مُوسی أَرْبَعِینَ لَیْلَهً» 230

بیان: فی الاختلاف بین الخاصّه و العامّه فی أنّ موسی علیه السّلام هل وعدهم ثلاثین لیله أو وعدهم أربعین لیله، و الأقوال فیه 232

قصّه العجل و من یعبده 234

فی أنّ التوراه نزلت لستّ مضین من شهر رمضان 237

العلّه الّتی من أجلها سمّی الفرقان فرقانا 237

تفسیر: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَکُمُ الطُّورَ»* 238

فیما قال موسی علیه السّلام فی خاتم النبیّین صلّی اللّه علیه و آله 240

السامریّ، و اسمه، و أنّه کان من أهل کرمان، و ما قال لبنی إسرائیل، و ما فعل بحلیّهم، و قصّه العجل 244

فی أنّ عجل السامریّ خار و مشی، و مدینه أنطاکیه 245

فی أنّ بنی إسرائیل لمّا ندموا و استغفروا، أمرهم موسی علیه السّلام إن یقتل البری ء المجرم، فکان من قتل منهم شهیدا و من بقی مکفّرا عنه ذنبه 246

معنی: الصاعقه 247

ص: 166

**[ترجمه]195

تفسیر الآیات 198

معنی: «رَبِّ أَرِنِی أَنْظُرْ إِلَیْکَ» 199

أقوال فی معنی: «رَبِّ أَرِنِی»* 202

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی حقّ موسی علیه السّلام 204

فی ولایه أهل البیت علیهم السّلام 207

فی أنّ موسی علیه السّلام همّ بقتل السامریّ، فأوحی اللّه إلیه: لا تقتله فإنّه سخیّ 208

السامریّ و العجل و التراب 209

فی إخراج موسی علیه السّلام العجل و إحراقه بالنار و إلقائه فی البحر 210

العلّه الّتی من أجلها قال هارون علیه السّلام لموسی علیه السّلام، یَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَ لا بِرَأْسِی 211

کیف یجوز أن یکون موسی علیه السّلام لا یعلم أنّ اللّه تعالی لا یجوز علیه الرؤیه حتّی یسأله هذا السؤال 218

العلّه الّتی من أجلها قال هارون لموسی علیهما السّلام: یَا بْنَ أُمَّ و لم یقل یا بن أبی 219

فیما قال الصدوق رحمه اللّه فی معنی: لا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی 220

ص: 165

فیما قال السیّد الرضی رحمه اللّه فی تفسیر: «وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ» 220

بیان من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فیما ذکره الصدوق رحمه اللّه 222

تفسیر: «فَلَمَّا تَجَلَّی رَبُّهُ لِلْجَبَلِ» 223

الکرّوبیین و معناه 224

فی ألواح التوراه 225

فی احتجاج الرضا علیه السّلام علی أرباب الملل 226

فیما ناجی موسی علیه السّلام ربّه فی العجل و خواره 229

تفسیر: «وَ إِذْ واعَدْنا مُوسی أَرْبَعِینَ لَیْلَهً» 230

بیان: فی الاختلاف بین الخاصّه و العامّه فی أنّ موسی علیه السّلام هل وعدهم ثلاثین لیله أو وعدهم أربعین لیله، و الأقوال فیه 232

قصّه العجل و من یعبده 234

فی أنّ التوراه نزلت لستّ مضین من شهر رمضان 237

العلّه الّتی من أجلها سمّی الفرقان فرقانا 237

تفسیر: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ وَ رَفَعْنا فَوْقَکُمُ الطُّورَ»* 238

فیما قال موسی علیه السّلام فی خاتم النبیّین صلّی اللّه علیه و آله 240

السامریّ، و اسمه، و أنّه کان من أهل کرمان، و ما قال لبنی إسرائیل، و ما فعل بحلیّهم، و قصّه العجل 244

فی أنّ عجل السامریّ خار و مشی، و مدینه أنطاکیه 245

فی أنّ بنی إسرائیل لمّا ندموا و استغفروا، أمرهم موسی علیه السّلام إن یقتل البری ء المجرم، فکان من قتل منهم شهیدا و من بقی مکفّرا عنه ذنبه 246

معنی: الصاعقه 247

ص: 166

**[ترجمه]

الباب الثامن قصه قارون، و الآیات فیه، و فیه: 5- أحادیث

249

تفسیر الآیات 249

سبب هلاک قارون 250

فی أنّ قارون کان من قوم موسی، و کان ابن عمّه، و هو یعمل الکیمیاء 252

قصّه قارون و یونس علیه السّلام 253

موسی علیه السّلام و وجوب الزکاه، و امتناعه قارون 256

فی اتّهام قارون موسی علیه السّلام بالفجور 257

فی تکلّم یونس علیه السّلام و قارون فی البحر 258

**[ترجمه]249

تفسیر الآیات 249

سبب هلاک قارون 250

فی أنّ قارون کان من قوم موسی، و کان ابن عمّه، و هو یعمل الکیمیاء 252

قصّه قارون و یونس علیه السّلام 253

موسی علیه السّلام و وجوب الزکاه، و امتناعه قارون 256

فی اتّهام قارون موسی علیه السّلام بالفجور 257

فی تکلّم یونس علیه السّلام و قارون فی البحر 258

**[ترجمه]

الباب التاسع قصه ذبح البقره، و الآیات فیه، و فیه: 7- أحادیث

259

العلّه الّتی من أجلها ذبح البقره 262

بیان: فی التکلیف علی ذبح البقره 263

قصّه امرأه الّتی کثر خطّابها 267

اعتراض بنی إسرائیل علی موسی علیه السّلام 268

الرؤیا الّتی رآها الشابّ الّذی کان عنده البقر، و رأی فیها محمّدا و علیّا و طیّبی ذرّیّتهما علیهم السّلام 269

فی إحیاء المقتول 270

لو تاب القاتل بما فعل و توسّل بمحمّد و آله لمّا فضح 271

بیان: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه 273

ص: 167

قصّه المقتول، و کان اسمه عامیل، و سبب قتله 274

کان فی بنی إسرائیل رجل صالح له ابن کان بارا بوالدته، و کان یقسّم اللیله ثلاثه أثلاث: یصلّی ثلثا، و ینام ثلثا، و یجلس عند رأس أمّه ثلثا، فإذا أصبح انطلق و احتطب علی ظهره، و قصّه عجله 275

قصّه الفتی و عجله و إبلیس 276

فیما روی عن أبی جعفر الباقر علیه السّلام فی تفسیر: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَهً»، و قصّه المقتول 277

**[ترجمه]259

العلّه الّتی من أجلها ذبح البقره 262

بیان: فی التکلیف علی ذبح البقره 263

قصّه امرأه الّتی کثر خطّابها 267

اعتراض بنی إسرائیل علی موسی علیه السّلام 268

الرؤیا الّتی رآها الشابّ الّذی کان عنده البقر، و رأی فیها محمّدا و علیّا و طیّبی ذرّیّتهما علیهم السّلام 269

فی إحیاء المقتول 270

لو تاب القاتل بما فعل و توسّل بمحمّد و آله لمّا فضح 271

بیان: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه 273

ص: 167

قصّه المقتول، و کان اسمه عامیل، و سبب قتله 274

کان فی بنی إسرائیل رجل صالح له ابن کان بارا بوالدته، و کان یقسّم اللیله ثلاثه أثلاث: یصلّی ثلثا، و ینام ثلثا، و یجلس عند رأس أمّه ثلثا، فإذا أصبح انطلق و احتطب علی ظهره، و قصّه عجله 275

قصّه الفتی و عجله و إبلیس 276

فیما روی عن أبی جعفر الباقر علیه السّلام فی تفسیر: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَهً»، و قصّه المقتول 277

**[ترجمه]

الباب العاشر قصه موسی علیه السلام حین لقی الخضر، و سائر قصص الخضر علیه السّلام و أحواله، و الآیات فیه، و فیه: 55- حدیثا

278

تفسیر الآیات عن القمّیّ رحمه اللّه 278

فی العالم الّذی أتاه موسی علیه السّلام، و أیّهما کان أعلم؟ و هل یجوز أن یکون علی موسی علیه السّلام حجّه فی وقته، و هو حجّه اللّه علی خلقه، و ما روی عن الرضا علیه السّلام فی ذلک 279

قصّه: السفینه و الغلام و الجدار 280

فی أنّ موسی الّذی طلب الخضر هل هو موسی بن عمران أو موسی بن میشا بن یوسف؟ 281

الخضر و اسمه علیه السّلام 283

أهل قریه، و المراد منها 284

العلّه الّتی من أجلها سمّی الخضر خضرا 286

قصّه موسی و الخضر علیهما السّلام علی ما نقلها الصدوق رحمه اللّه فی العلل 287

ص: 168

بیان: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی شرح الحدیث 289

فیما نقل الصدوق رحمه اللّه فی العلل عن محمّد بن عبد اللّه بن طیفور الدامغانیّ الواعظ بفرغانه فی: خرق الخضر علیه السّلام السفینه و قتل الغلام و إقامه الجدران 291

فضائل علیّ علیه السّلام و أفعاله من عبد اللّه بن العباس 292

فیما أوصی به الخضر علیه السّلام موسی بن عمران علیه السّلام 294

تفسیر: «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» و انّه لوح کتب فیه ... 295

فی انّ الخضر علیه السّلام کان من أبناء الملوک فآمن و قصّه تزویجه 296

الخضر و ذو القرنین علیهما السّلام 298

فی أنّ الخضر شرب من ماء الحیات فهو حیّ لا یموت حتّی ینفخ فی الصور 299

العلّه الّتی من أجلها سمّی ذو القرنین ذا القرنین 300

ما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی لیله المعراج 302

فی أنّ الخضر علیه السّلام کان أطول الآدمیّین عمرا 303

فی قول الصّادق علیه السّلام: إنّما مثل علیّ و مثلنا من بعده من هذه الامّه کمثل موسی النّبیّ علیه السّلام و العالم حین لقیه 304

ما رواه صاحب تفسیر العیّاشیّ رحمه اللّه 306

فی قول الصادق علیه السّلام: إنّ اللّه لیحفظ ولد المؤمن إلی ألف سنه، و إنّ الغلامین کان بینهما و بین أبویهما سبعمائه سنه 310

فی الرجل الّذی ولدت له جاریه 311

فی قول الصادق علیه السّلام إنّ اللّه لیفلح بفلاح الرجل المؤمن ولده و ولد ولده 312

جواب السیّد المرتضی رحمه اللّه فی کتابه: تنزیه الأنبیاء فمن قال: کیف یجوز أن یتّبع موسی علیه السّلام غیره و یتعلّم منه، و کیف یجوز أن یقول له: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً»* 313

تفسیر: «وَ لا أَعْصِی لَکَ أَمْراً» 315

تفسیر: «لا تُؤاخِذْنِی بِما نَسِیتُ» و الأقوال فیه 316

ص: 169

معنی: «أَمَّا السَّفِینَهُ فَکانَتْ لِمَساکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ» 318

فی أنّ الخضر و إلیاس علیهما السّلام یجتمعان فی کلّ موسم 319

فی أنّ بیت إبراهیم علیه السّلام کانت فی زاویه المسجد السهله 320

قصّه الخضر و المسکین الّذی باعه بأربعمائه درهم 321

**[ترجمه]278

تفسیر الآیات عن القمّیّ رحمه اللّه 278

فی العالم الّذی أتاه موسی علیه السّلام، و أیّهما کان أعلم؟ و هل یجوز أن یکون علی موسی علیه السّلام حجّه فی وقته، و هو حجّه اللّه علی خلقه، و ما روی عن الرضا علیه السّلام فی ذلک 279

قصّه: السفینه و الغلام و الجدار 280

فی أنّ موسی الّذی طلب الخضر هل هو موسی بن عمران أو موسی بن میشا بن یوسف؟ 281

الخضر و اسمه علیه السّلام 283

أهل قریه، و المراد منها 284

العلّه الّتی من أجلها سمّی الخضر خضرا 286

قصّه موسی و الخضر علیهما السّلام علی ما نقلها الصدوق رحمه اللّه فی العلل 287

ص: 168

بیان: من العلّامه المجلسی رحمه اللّه فی شرح الحدیث 289

فیما نقل الصدوق رحمه اللّه فی العلل عن محمّد بن عبد اللّه بن طیفور الدامغانیّ الواعظ بفرغانه فی: خرق الخضر علیه السّلام السفینه و قتل الغلام و إقامه الجدران 291

فضائل علیّ علیه السّلام و أفعاله من عبد اللّه بن العباس 292

فیما أوصی به الخضر علیه السّلام موسی بن عمران علیه السّلام 294

تفسیر: «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» و انّه لوح کتب فیه ... 295

فی انّ الخضر علیه السّلام کان من أبناء الملوک فآمن و قصّه تزویجه 296

الخضر و ذو القرنین علیهما السّلام 298

فی أنّ الخضر شرب من ماء الحیات فهو حیّ لا یموت حتّی ینفخ فی الصور 299

العلّه الّتی من أجلها سمّی ذو القرنین ذا القرنین 300

ما رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله فی لیله المعراج 302

فی أنّ الخضر علیه السّلام کان أطول الآدمیّین عمرا 303

فی قول الصّادق علیه السّلام: إنّما مثل علیّ و مثلنا من بعده من هذه الامّه کمثل موسی النّبیّ علیه السّلام و العالم حین لقیه 304

ما رواه صاحب تفسیر العیّاشیّ رحمه اللّه 306

فی قول الصادق علیه السّلام: إنّ اللّه لیحفظ ولد المؤمن إلی ألف سنه، و إنّ الغلامین کان بینهما و بین أبویهما سبعمائه سنه 310

فی الرجل الّذی ولدت له جاریه 311

فی قول الصادق علیه السّلام إنّ اللّه لیفلح بفلاح الرجل المؤمن ولده و ولد ولده 312

جواب السیّد المرتضی رحمه اللّه فی کتابه: تنزیه الأنبیاء فمن قال: کیف یجوز أن یتّبع موسی علیه السّلام غیره و یتعلّم منه، و کیف یجوز أن یقول له: «إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً»* 313

تفسیر: «وَ لا أَعْصِی لَکَ أَمْراً» 315

تفسیر: «لا تُؤاخِذْنِی بِما نَسِیتُ» و الأقوال فیه 316

ص: 169

معنی: «أَمَّا السَّفِینَهُ فَکانَتْ لِمَساکِینَ یَعْمَلُونَ فِی الْبَحْرِ» 318

فی أنّ الخضر و إلیاس علیهما السّلام یجتمعان فی کلّ موسم 319

فی أنّ بیت إبراهیم علیه السّلام کانت فی زاویه المسجد السهله 320

قصّه الخضر و المسکین الّذی باعه بأربعمائه درهم 321

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر ما ناجی به موسی علیه السّلام ربه و ما أوحی إلیه من الحکم و المواعظ و ما جری بینه و بین إبلیس لعنه اللّه، و فیه بعض النوادر، و الآیات فیه، و فیه: 80- حدیثا

323

تفسیر الآیات 323

فی قول موسی علیه السّلام: إلهی ما جزاء من شهد أنّی رسولک و نبیّک و أنّک کلّمتنی؟ 327

ما فی التوراه 328

فیما کان ناجی اللّه عزّ و جلّ به موسی بن عمران علیه السّلام 329

أوصی اللّه تعالی موسی بن عمران علیه السّلام بالامّ 330

مناجاه اللّه عزّ و جلّ لموسی بن عمران علیه السّلام 332

موسی بن عمران علیه السّلام و مناجاته و إبلیس 338

تمنّی موسی علیه السّلام أن یکون من أمّه محمّد صلّی اللّه علیه و آله 338

ما فی التوراه الّتی لم تغیّر 342

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إنّ اللّه عزّ و جلّ ناجی موسی بن عمران علیه السّلام بمائه ألف کلمه و أربعه و عشرین ألف کلمه فی ثلاثه أیّام و لیالیهنّ 344

قصّه الصیّادین الّذین کان واحدا منهما مؤمن و الآخر کافر 349

ص: 170

سئل موسی علیه السّلام عن إبلیس لعنه اللّه: أخبرنی بالذنب الّذی إذا أذنبه ابن آدم استحوذت علیه؟ قال: ذلک إذا أعجبته نفسه، و استکثر عمله، و صغّر فی نفسه ذنبه، و قال: یا موسی لا تخل بامرأه لا تحلّ لک فانّه لا یخلو رجل بامرأه لا تحلّ له إلّا کنت صاحبه 350

قصّه الملک الجبّار و العبد الصالح 351

فی الرجل الّذی کان نمّاما فی أمّه موسی علیه السّلام 353

فی أجر من عاد مریضا، أو غسّل میّتا، أو شیّع جنازه، أو عزّی الثکلی 354

فی أنّ الوحی حبس عن موسی علیه السّلام ثلاثین صباحا، و فیه العلّه الّتی اختاره اللّه لکلامه 357

فی أنّ اسم اللّه الأعظم ثلاثه و سبعون حرفا، اعطی موسی علیه السّلام منها أربعه أحرف 358

فی أنّ موسی علیه السّلام حجّ و ثواب من حجّ بلا نیّه صادقه و لا نفقه طیّبه، و ثواب من حجّ بنیّه صادقه و نفقه طیّبه. 359

الفقیر، و المریض، و الغریب، و ما أوحی اللّه تعالی إلی موسی علیه السّلام 361

معنی: «وَ ما کُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَیْنا» 362

**[ترجمه]323

تفسیر الآیات 323

فی قول موسی علیه السّلام: إلهی ما جزاء من شهد أنّی رسولک و نبیّک و أنّک کلّمتنی؟ 327

ما فی التوراه 328

فیما کان ناجی اللّه عزّ و جلّ به موسی بن عمران علیه السّلام 329

أوصی اللّه تعالی موسی بن عمران علیه السّلام بالامّ 330

مناجاه اللّه عزّ و جلّ لموسی بن عمران علیه السّلام 332

موسی بن عمران علیه السّلام و مناجاته و إبلیس 338

تمنّی موسی علیه السّلام أن یکون من أمّه محمّد صلّی اللّه علیه و آله 338

ما فی التوراه الّتی لم تغیّر 342

عن رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إنّ اللّه عزّ و جلّ ناجی موسی بن عمران علیه السّلام بمائه ألف کلمه و أربعه و عشرین ألف کلمه فی ثلاثه أیّام و لیالیهنّ 344

قصّه الصیّادین الّذین کان واحدا منهما مؤمن و الآخر کافر 349

ص: 170

سئل موسی علیه السّلام عن إبلیس لعنه اللّه: أخبرنی بالذنب الّذی إذا أذنبه ابن آدم استحوذت علیه؟ قال: ذلک إذا أعجبته نفسه، و استکثر عمله، و صغّر فی نفسه ذنبه، و قال: یا موسی لا تخل بامرأه لا تحلّ لک فانّه لا یخلو رجل بامرأه لا تحلّ له إلّا کنت صاحبه 350

قصّه الملک الجبّار و العبد الصالح 351

فی الرجل الّذی کان نمّاما فی أمّه موسی علیه السّلام 353

فی أجر من عاد مریضا، أو غسّل میّتا، أو شیّع جنازه، أو عزّی الثکلی 354

فی أنّ الوحی حبس عن موسی علیه السّلام ثلاثین صباحا، و فیه العلّه الّتی اختاره اللّه لکلامه 357

فی أنّ اسم اللّه الأعظم ثلاثه و سبعون حرفا، اعطی موسی علیه السّلام منها أربعه أحرف 358

فی أنّ موسی علیه السّلام حجّ و ثواب من حجّ بلا نیّه صادقه و لا نفقه طیّبه، و ثواب من حجّ بنیّه صادقه و نفقه طیّبه. 359

الفقیر، و المریض، و الغریب، و ما أوحی اللّه تعالی إلی موسی علیه السّلام 361

معنی: «وَ ما کُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَیْنا» 362

**[ترجمه]

الباب الثانی عشر وفاه موسی و هارون علیهما السلام و موضع قبرهما، و بعض أحوال یوشع بن نون علیه السّلام ، و فیه: 22- حدیثا

363

فی أنّ الامام یغسّله الامام 364

فی وفاه موسی علیه السّلام و کیفیّه وفاته و أقواله مع ملک الموت 365

قصّه یوشع و أنّه خرج علیه رجلان من منافقی قوم موسی بصفوراء بنت شعیب

ص: 171

امرأه موسی علیه السّلام فی مائه الف رجل فقاتلوا یوشع بن نون فغلبهم و قتل منهم مقتله عظیمه، و هزم الباقین باذن اللّه تعالی، و أسر صفوراء بنت شعیب، و قال لها: قد عفوت عنک فی الدّنیا إلی أن نلقی نبیّ اللّه موسی فأشکو ما لقیت منک و من قومک، فقالت: وا ویلاه، و اللّه لو ابیحت لی الجنّه لاستحییت أن أری فیها رسول اللّه و قد هتکت حجابه و خرجت علی وصیّه بعده 366

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إذا متّ یغسّلنی علیّ علیه السّلام و أنّه یعیش ثلاثین سنه، و أن ابنه أبی بکر ستخرج علیه 367

قصّه أربعه نفر من بنی إسرائیل 370

مده عمر موسی و هارون علیهما السّلام 370

فی أنّ اللّه تعالی بعث یوشع بن نون بن إفرائیم بن یوسف بن یعقوب بن إسحاق ابن إبراهیم علیهم السّلام نبیّا إلی بنی إسرائیل بعد وفاه موسی علیه السّلام 372

قصّه بلعم بن باعورا، و أنّه من ولد لوط النبیّ علیه السّلام 373

فی أنّ رجل من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وجد صحیفه من یوشع بن نون 376

**[ترجمه]363

فی أنّ الامام یغسّله الامام 364

فی وفاه موسی علیه السّلام و کیفیّه وفاته و أقواله مع ملک الموت 365

قصّه یوشع و أنّه خرج علیه رجلان من منافقی قوم موسی بصفوراء بنت شعیب

ص: 171

امرأه موسی علیه السّلام فی مائه الف رجل فقاتلوا یوشع بن نون فغلبهم و قتل منهم مقتله عظیمه، و هزم الباقین باذن اللّه تعالی، و أسر صفوراء بنت شعیب، و قال لها: قد عفوت عنک فی الدّنیا إلی أن نلقی نبیّ اللّه موسی فأشکو ما لقیت منک و من قومک، فقالت: وا ویلاه، و اللّه لو ابیحت لی الجنّه لاستحییت أن أری فیها رسول اللّه و قد هتکت حجابه و خرجت علی وصیّه بعده 366

فی قول رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله إذا متّ یغسّلنی علیّ علیه السّلام و أنّه یعیش ثلاثین سنه، و أن ابنه أبی بکر ستخرج علیه 367

قصّه أربعه نفر من بنی إسرائیل 370

مده عمر موسی و هارون علیهما السّلام 370

فی أنّ اللّه تعالی بعث یوشع بن نون بن إفرائیم بن یوسف بن یعقوب بن إسحاق ابن إبراهیم علیهم السّلام نبیّا إلی بنی إسرائیل بعد وفاه موسی علیه السّلام 372

قصّه بلعم بن باعورا، و أنّه من ولد لوط النبیّ علیه السّلام 373

فی أنّ رجل من أصحاب رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله وجد صحیفه من یوشع بن نون 376

**[ترجمه]

الباب الثالث عشر تمام قصه بلعم بن باعور، و قد مضی بعضها فی الباب السابق، و الآیات فیه، و فیه: 3- أحادیث

377

تفسیر: «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا» 377

تفسیر: «وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها» 380

ص: 172

**[ترجمه]377

تفسیر: «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا» 377

تفسیر: «وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها» 380

ص: 172

**[ترجمه]

الباب الرابع عشر قصه حزقیل علیه السّلام ، و الآیه فیه، و فیه: 9- أحادیث

381

تفسیر: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ» 381

قصّه حزقیل و الملک 382

یوم النیروز هو الیوم الّذی أحیا اللّه فیه القوم الّذین خرجوا من دیارهم 386

فی أنّ الیسع و حزقیل علیهما السّلام صنعا مثل ما صنع عیسی علیه السّلام من إحیاء الموتی 386

**[ترجمه]381

تفسیر: «أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ» 381

قصّه حزقیل و الملک 382

یوم النیروز هو الیوم الّذی أحیا اللّه فیه القوم الّذین خرجوا من دیارهم 386

فی أنّ الیسع و حزقیل علیهما السّلام صنعا مثل ما صنع عیسی علیه السّلام من إحیاء الموتی 386

**[ترجمه]

الباب الخامس عشر قصص إسماعیل الذی سماه اللّه صادق الوعد و بیان أنّه غیر إسماعیل بن إبراهیم، الآیات فیه، و فیه: 7- أحادیث

388

فی أنّ إسماعیل کان رسولا نبیّا، و قصّته علیه السّلام و العابد الّذی قال له: لا تبرح حتّی أرجع إلیک فسها عنه، فبقی إسماعیل إلی الحول 389

فی أنّ إسماعیل بن إبراهیم علیه السّلام غیر إسماعیل صادق الوعد 390

**[ترجمه]388

فی أنّ إسماعیل کان رسولا نبیّا، و قصّته علیه السّلام و العابد الّذی قال له: لا تبرح حتّی أرجع إلیک فسها عنه، فبقی إسماعیل إلی الحول 389

فی أنّ إسماعیل بن إبراهیم علیه السّلام غیر إسماعیل صادق الوعد 390

**[ترجمه]

الباب السادس عشر قصه الیاس، و الیا، و الیسع علیهم السلام، و الآیات فیه، و فیه: 10- أحادیث

392

قصّه إلیاس 393

الاختلاف فی إلیاس، هل هو إدریس، و قصّه ذو الکفل، و الخضر، و الیسع 397

إذا أردت أن یؤمنک اللّه من الغرق و الحرق و السرق فادع بهذا الدعاء 399

قصّه ملک بنی إسرائیل 400

ص: 173

فی أنّ الیسع علیه السّلام قد صنع مثل ما صنع عیسی علیه السّلام مشی علی الماء و إحیاء الموتی و أبرأ الاکمه و الابرص 401

أربعه من الأنبیاء حیّ و هم: إدریس و عیسی علیهما السّلام فی السماء، و إلیاس و الخضر علیهما السّلام فی الأرض 402

تزوّج و إیّاک و النساء الأربع، و هنّ: الناشزه، و المختلعه، و الملاعنه، و المبارأه 403

**[ترجمه]392

قصّه إلیاس 393

الاختلاف فی إلیاس، هل هو إدریس، و قصّه ذو الکفل، و الخضر، و الیسع 397

إذا أردت أن یؤمنک اللّه من الغرق و الحرق و السرق فادع بهذا الدعاء 399

قصّه ملک بنی إسرائیل 400

ص: 173

فی أنّ الیسع علیه السّلام قد صنع مثل ما صنع عیسی علیه السّلام مشی علی الماء و إحیاء الموتی و أبرأ الاکمه و الابرص 401

أربعه من الأنبیاء حیّ و هم: إدریس و عیسی علیهما السّلام فی السماء، و إلیاس و الخضر علیهما السّلام فی الأرض 402

تزوّج و إیّاک و النساء الأربع، و هنّ: الناشزه، و المختلعه، و الملاعنه، و المبارأه 403

**[ترجمه]

الباب السابع عشر قصص ذی الکفل علیه السّلام ، و الآیات فیه، و فیه:- حدیثان

404

فی أنّ ذا الکفل نبیّ مرسل 405

فیما قال الطبرسیّ فی ذی الکفل، و العلّه الّتی من أجلها سمّی ذو الکفل ذا الکفل 406

قصّه بشر بن أیوب الصابر، و روم بن عیص بن إسحاق بن إبراهیم علیه السّلام 407

**[ترجمه]404

فی أنّ ذا الکفل نبیّ مرسل 405

فیما قال الطبرسیّ فی ذی الکفل، و العلّه الّتی من أجلها سمّی ذو الکفل ذا الکفل 406

قصّه بشر بن أیوب الصابر، و روم بن عیص بن إسحاق بن إبراهیم علیه السّلام 407

**[ترجمه]

الباب الثامن عشر قصص لقمان و حکمه و مواعظه، و الآیات فیه، و فیه: 27- حدیثا

408

تفسیر الآیات 408

تفسیر: «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ» و أنّ لقمان کان رجلا قویّا فی أمر اللّه، متورّعا فی اللّه، ساکتا، سکینا، عمیق النظر، طویل الفکر، حدید النظر، مستغن بالعبر، لم ینم نهارا قطّ، و لم یره أحد من الناس علی بول و لا غائط و لا اغتسال لشدّه تستّره 409

ص: 174

تفسیر: «وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ» 411

نصائح لقمان لابنه 412

کان فیما أوصی به لقمان ابنه ناتان 413

کان فیما وعظ به لقمان ابنه 414

علامه الدین، و الایمان، و العالم، و العامل، و المتکلّف، و الظالم، و المنافق، و الاثم، و المرائی، و الحاسد، و المسرف، و الکسلان، و الغافل 415

فیما قال لقمان لابنه فی الدّنیا 416

فیما قال لقمان لابنه فی الآخره و الشکّ فی البعث 417

کان فیما وعظ به لقمان ابنه فی الأدب 419

قیل للقمان: أیّ الناس أفضل؟ فقال: 421

کان فیما وعظ به لقمان ابنه: یا بنیّ کذب من قال: إنّ الشرّ یطفأ بالشرّ، و إنّما یطفئ الخیر الشرّ کما یطفئ الماء النار 421

فیما قال لقمان لابنه فی المسافره 422

فی أنّ لقمان هل هو: نبیّ، أو: حکیم، و شمائله 423

فیما قال لقمان فی طول الجلوس علی الحاجه 424

سئل عن لقمان أیّ الناس شرّ؟ فقال: 425

کان فیما وعظ به لقمان ابنه: لأن یضربک الحکیم فیؤذیک خیر من أن یدهنک الجاهل بدهن طیب 426

العلّه الّتی من أجلها بلغ لقمان ما بلغ 426

ما نقله المجلسی الأوّل قدّس سرّه من مواعظ لقمان 427

فی التجبّر و التکبّر و الفخر 429

فی أنّ النساء أربع ثنتان صالحتان و ثنتان ملعونتان 429

من حکم لقمان علی ما فی کنز الفوائد للکراجکیّ 432

أوّل ما ظهر من حکم لقمان 433

ص: 175

قصّه لقمان و ولده و معهما بهیمه و رکوبهما واحدا بعد واحد و معا و ما قال الناس فی حقّه 434

**[ترجمه]408

تفسیر الآیات 408

تفسیر: «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ» و أنّ لقمان کان رجلا قویّا فی أمر اللّه، متورّعا فی اللّه، ساکتا، سکینا، عمیق النظر، طویل الفکر، حدید النظر، مستغن بالعبر، لم ینم نهارا قطّ، و لم یره أحد من الناس علی بول و لا غائط و لا اغتسال لشدّه تستّره 409

ص: 174

تفسیر: «وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یا بُنَیَّ لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ» 411

نصائح لقمان لابنه 412

کان فیما أوصی به لقمان ابنه ناتان 413

کان فیما وعظ به لقمان ابنه 414

علامه الدین، و الایمان، و العالم، و العامل، و المتکلّف، و الظالم، و المنافق، و الاثم، و المرائی، و الحاسد، و المسرف، و الکسلان، و الغافل 415

فیما قال لقمان لابنه فی الدّنیا 416

فیما قال لقمان لابنه فی الآخره و الشکّ فی البعث 417

کان فیما وعظ به لقمان ابنه فی الأدب 419

قیل للقمان: أیّ الناس أفضل؟ فقال: 421

کان فیما وعظ به لقمان ابنه: یا بنیّ کذب من قال: إنّ الشرّ یطفأ بالشرّ، و إنّما یطفئ الخیر الشرّ کما یطفئ الماء النار 421

فیما قال لقمان لابنه فی المسافره 422

فی أنّ لقمان هل هو: نبیّ، أو: حکیم، و شمائله 423

فیما قال لقمان فی طول الجلوس علی الحاجه 424

سئل عن لقمان أیّ الناس شرّ؟ فقال: 425

کان فیما وعظ به لقمان ابنه: لأن یضربک الحکیم فیؤذیک خیر من أن یدهنک الجاهل بدهن طیب 426

العلّه الّتی من أجلها بلغ لقمان ما بلغ 426

ما نقله المجلسی الأوّل قدّس سرّه من مواعظ لقمان 427

فی التجبّر و التکبّر و الفخر 429

فی أنّ النساء أربع ثنتان صالحتان و ثنتان ملعونتان 429

من حکم لقمان علی ما فی کنز الفوائد للکراجکیّ 432

أوّل ما ظهر من حکم لقمان 433

ص: 175

قصّه لقمان و ولده و معهما بهیمه و رکوبهما واحدا بعد واحد و معا و ما قال الناس فی حقّه 434

**[ترجمه]

الباب التاسع عشر قصه اشمویل علیه السّلام و طالوت و جالوت و تابوت السکینه و الآیات فیه، و فیه: 22- حدیثا

435

تفسیر الآیات 435

فی أنّ طالوت من ولد بنیامین، و العلّه الّتی من أجلها سمّی طالوت طالوتا 436

فی التابوت الّذی فیه السکینه 438

فی أنّ بنی إسرائیل بعد موسی علیه السّلام عملوا بالمعاصی و غیّروا دین اللّه و عتوا عن أمر ربّهم 439

تفسیر: «إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ» 440

تفسیر: «إِذْ قالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ» و الاختلاف فی ذلک النبیّ 441

تفسیر: «ابْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» و سبب سؤالهم 442

معنی: السکینه 444

یوشع و صفراء بنت شعیب و داود 445

استخلف داود سلیمان علیهما السّلام بأمر اللّه عزّ و جلّ 446

دانیال و بخت النّصر 448

داود علیه السّلام و شمائله 451

فیما قال صاحب الکامل 452

قصّه إشمویل بن بالی 453

فی أنّ المسجد السهله کان بیت إدریس علیه السّلام 456

إلی هنا تمّ الجزء الثالث عشر حسب تجزئه الناشرین

ص: 176

**[ترجمه]435

تفسیر الآیات 435

فی أنّ طالوت من ولد بنیامین، و العلّه الّتی من أجلها سمّی طالوت طالوتا 436

فی التابوت الّذی فیه السکینه 438

فی أنّ بنی إسرائیل بعد موسی علیه السّلام عملوا بالمعاصی و غیّروا دین اللّه و عتوا عن أمر ربّهم 439

تفسیر: «إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ» 440

تفسیر: «إِذْ قالُوا لِنَبِیٍّ لَهُمُ» و الاختلاف فی ذلک النبیّ 441

تفسیر: «ابْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ» و سبب سؤالهم 442

معنی: السکینه 444

یوشع و صفراء بنت شعیب و داود 445

استخلف داود سلیمان علیهما السّلام بأمر اللّه عزّ و جلّ 446

دانیال و بخت النّصر 448

داود علیه السّلام و شمائله 451

فیما قال صاحب الکامل 452

قصّه إشمویل بن بالی 453

فی أنّ المسجد السهله کان بیت إدریس علیه السّلام 456

إلی هنا تمّ الجزء الثالث عشر حسب تجزئه الناشرین

ص: 176

**[ترجمه]

فهرس الجزء الرابع عشر

أبواب قصص داود علیه السّلام

الباب الأوّل عمره و وفاته و فضائله و ما أعطاه اللّه و منحه، و علل تسمیته و کیفیه حکمه و قضائه، و الآیات فیه، و فیه: 29- حدیثا

1فی أنّ اللّه تبارک و تعالی اختار من الأنبیاء أربعه للسیف: إبراهیم، و داود، و موسی، و محمّد علیهم السّلام 2

الأنبیاء الّذین ولدوا مختونا 2

معنی: داود 2

حدود مملکه: ذی القرنین، و داود، و سلیمان، و یوسف علیهم السّلام 2

فی قول الصّادق علیه السّلام: اطلبوا الحوائج یوم الثلثاء فانّه الیوم الّذی ألان اللّه فیه الحدید لداود علیه السّلام 3

ص: 177

تفسیر: «وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ» 4

تفسیر: «وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ» 5

فی أنّ داود علیه السّلام سأل ربّه أن یریه قضیّه من قضایا الآخره 6

الشیخ و الشاب فی مجلس قضاء داود علیه السّلام 7

فی رجلین اختصما إلی داود علیه السّلام فی بقره 7

قصّه السلسله الّتی کانت فی زمن داود علیه السّلام و یتحاکم الناس إلیها 8

فی ذریّه آدم علیه السّلام 9

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی عرض علی آدم أسماء الأنبیاء، و قصّه عمر داود علیه السّلام 10

حکم علیّ علیه السّلام بقضاء داود علیه السّلام فی شابّ خرج أبوه مع جماعه و لم یرجع 11

قصّه غلام اسمه مات الدین 12

عن الصّادق علیه السّلام قال: أوحی اللّه تعالی إلی داود علیه السّلام: إنّک نعم العبد لو لا أنّک تأکل من بیت المال و لا تعمل بیدک شیئا 13

بناء بیت المقدّس 14

فی أنّ لداود علیه السّلام تسعه عشر ولدا، و کان عمره مائه، و کانت مدّه ملکه أربعین سنه 15

فی قول داود علیه السّلام: لأعبدنّ اللّه الیوم عباده و لأقرأنّ قراءه لم أفعل مثلها، و قصّته مع ضفدع 16

قصّه داود علیه السّلام و دوده حمراء صغیره 17

ص: 178

**[ترجمه]1فی أنّ اللّه تبارک و تعالی اختار من الأنبیاء أربعه للسیف: إبراهیم، و داود، و موسی، و محمّد علیهم السّلام 2

الأنبیاء الّذین ولدوا مختونا 2

معنی: داود 2

حدود مملکه: ذی القرنین، و داود، و سلیمان، و یوسف علیهم السّلام 2

فی قول الصّادق علیه السّلام: اطلبوا الحوائج یوم الثلثاء فانّه الیوم الّذی ألان اللّه فیه الحدید لداود علیه السّلام 3

ص: 177

تفسیر: «وَ سَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ» 4

تفسیر: «وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِیدَ» 5

فی أنّ داود علیه السّلام سأل ربّه أن یریه قضیّه من قضایا الآخره 6

الشیخ و الشاب فی مجلس قضاء داود علیه السّلام 7

فی رجلین اختصما إلی داود علیه السّلام فی بقره 7

قصّه السلسله الّتی کانت فی زمن داود علیه السّلام و یتحاکم الناس إلیها 8

فی ذریّه آدم علیه السّلام 9

فی أنّ اللّه تبارک و تعالی عرض علی آدم أسماء الأنبیاء، و قصّه عمر داود علیه السّلام 10

حکم علیّ علیه السّلام بقضاء داود علیه السّلام فی شابّ خرج أبوه مع جماعه و لم یرجع 11

قصّه غلام اسمه مات الدین 12

عن الصّادق علیه السّلام قال: أوحی اللّه تعالی إلی داود علیه السّلام: إنّک نعم العبد لو لا أنّک تأکل من بیت المال و لا تعمل بیدک شیئا 13

بناء بیت المقدّس 14

فی أنّ لداود علیه السّلام تسعه عشر ولدا، و کان عمره مائه، و کانت مدّه ملکه أربعین سنه 15

فی قول داود علیه السّلام: لأعبدنّ اللّه الیوم عباده و لأقرأنّ قراءه لم أفعل مثلها، و قصّته مع ضفدع 16

قصّه داود علیه السّلام و دوده حمراء صغیره 17

ص: 178

**[ترجمه]

الباب الثانی قصه داود علیه السّلام و اوریا و ما صدر عنه من ترک الأولی و ما جری بینه و بین حزقیل علیه السّلام و الآیات فیه، و فیه: 8- أحادیث

19

تفسیر الآیات، و معنی: «وَ فَصْلَ الْخِطابِ» 19

الثناء علی الأنبیاء علیهم السّلام و قصّه داود علیه السّلام و اوریا بن حنّان و امرأته علی ما نقله علیّ بن إبراهیم القمّیّ رحمه اللّه فی تفسیره 20

فیما سئل أبو الصلت الهرویّ عن الرّضا علیه السّلام فی داود علیه السّلام 23

فی قول الرّضا علیه السّلام: إنّ المرأه فی أیّام داود کانت إذا مات بعلها أو قتل لا تتزوّج بعده أبدا، و أوّل من أباح اللّه عزّ و جلّ أن یتزوّج بامرأه قتل بعلها داود علیه السّلام فتزوّج بامرأه اوریا لمّا قتل و انقضت عدّتها منه. 24

داود علیه السّلام و الزبور و حزقیل علیه السّلام 25

فی قول الصّادق علیه السّلام: ما بکی أحد بکاء ثلاثه: آدم، و یوسف، و داود علیه السّلام 26

دعاء داود علیه السّلام فی السجده 27

فیما فعل داود علیه السّلام عند قبر اوریاء 29

الأقوال و الاختلاف فی استغفار داود علیه السّلام و علّته 30

فیما قال المجلسی رحمه اللّه فی داود علیه السّلام 32

ص: 179

**[ترجمه]19

تفسیر الآیات، و معنی: «وَ فَصْلَ الْخِطابِ» 19

الثناء علی الأنبیاء علیهم السّلام و قصّه داود علیه السّلام و اوریا بن حنّان و امرأته علی ما نقله علیّ بن إبراهیم القمّیّ رحمه اللّه فی تفسیره 20

فیما سئل أبو الصلت الهرویّ عن الرّضا علیه السّلام فی داود علیه السّلام 23

فی قول الرّضا علیه السّلام: إنّ المرأه فی أیّام داود کانت إذا مات بعلها أو قتل لا تتزوّج بعده أبدا، و أوّل من أباح اللّه عزّ و جلّ أن یتزوّج بامرأه قتل بعلها داود علیه السّلام فتزوّج بامرأه اوریا لمّا قتل و انقضت عدّتها منه. 24

داود علیه السّلام و الزبور و حزقیل علیه السّلام 25

فی قول الصّادق علیه السّلام: ما بکی أحد بکاء ثلاثه: آدم، و یوسف، و داود علیه السّلام 26

دعاء داود علیه السّلام فی السجده 27

فیما فعل داود علیه السّلام عند قبر اوریاء 29

الأقوال و الاختلاف فی استغفار داود علیه السّلام و علّته 30

فیما قال المجلسی رحمه اللّه فی داود علیه السّلام 32

ص: 179

**[ترجمه]

الباب الثالث ما أوحی إلیه علیه السّلام و صدر عنه من الحکم، و فیه: آیه، و: 34- حدیثا

33

تفسیر: «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ» و معنی الزبور، و نزوله 33

العلّه الّتی من أجلها سمّی الفرقان فرقانا 33

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی داود علیه السّلام فی سعه رحمته 34

فیما قال داود علیه السّلام لسلیمان علیه السّلام 35

فی مؤمن سعی فی حاجه أخیه المسلم 36

فی أنّ الزّبور کان بالعبرانیّه و کان مائه و خمسین سوره، و ثلاثه أثلاث، فالثلث الأوّل فیه: ما یلقون من بخت نصّر و ما یکون من أمره فی المستقبل، و فی الثلث الثّانی: ما یلقون من أهل الثّور، و فی الثلث الثالث: مواعظ و ترغیب لیس فیه أمر و لا نهی و لا تحلیل و لا تحریم 37

قصّه داود علیه السّلام و شابّ الّذی کان عنده و نظر إلیه ملک الموت، و قال:

إنّی امرت بقبض روحه إلی سبعه أیّام فی هذا الموضع، فرحمه داود علیه السّلام و قصّه تزویجه، و تأخیر أجله إلی ثلاثین سنه 38

فی التواضع و التکبّر 39

فی المذنبین و الصدّیقین و الشکر 40

فی أنّ العاقل یجعل ساعاته أربع ساعات 41

قصّه عابد مراء، و شهاده خمسین رجلا له فغفر اللّه 42

ما روی السیّد ابن طاوس قدّس سرّه فی کتاب سعد السعود ما رای فی الزبور 43

ص: 180

فی ذمّ الدّنیا 44

فی عاقبه أمر الظالم الّذی رفعته الدّنیا 45

فی قساوه قلب ابن آدم 46

العلّه الّتی من أجلها مسخت بنی إسرائیل فجعلت منهم القرده و الخنازیر 47

ما فی السوره الخامسه و الستین 48

**[ترجمه]33

تفسیر: «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ» و معنی الزبور، و نزوله 33

العلّه الّتی من أجلها سمّی الفرقان فرقانا 33

فیما أوحی اللّه عزّ و جلّ إلی داود علیه السّلام فی سعه رحمته 34

فیما قال داود علیه السّلام لسلیمان علیه السّلام 35

فی مؤمن سعی فی حاجه أخیه المسلم 36

فی أنّ الزّبور کان بالعبرانیّه و کان مائه و خمسین سوره، و ثلاثه أثلاث، فالثلث الأوّل فیه: ما یلقون من بخت نصّر و ما یکون من أمره فی المستقبل، و فی الثلث الثّانی: ما یلقون من أهل الثّور، و فی الثلث الثالث: مواعظ و ترغیب لیس فیه أمر و لا نهی و لا تحلیل و لا تحریم 37

قصّه داود علیه السّلام و شابّ الّذی کان عنده و نظر إلیه ملک الموت، و قال:

إنّی امرت بقبض روحه إلی سبعه أیّام فی هذا الموضع، فرحمه داود علیه السّلام و قصّه تزویجه، و تأخیر أجله إلی ثلاثین سنه 38

فی التواضع و التکبّر 39

فی المذنبین و الصدّیقین و الشکر 40

فی أنّ العاقل یجعل ساعاته أربع ساعات 41

قصّه عابد مراء، و شهاده خمسین رجلا له فغفر اللّه 42

ما روی السیّد ابن طاوس قدّس سرّه فی کتاب سعد السعود ما رای فی الزبور 43

ص: 180

فی ذمّ الدّنیا 44

فی عاقبه أمر الظالم الّذی رفعته الدّنیا 45

فی قساوه قلب ابن آدم 46

العلّه الّتی من أجلها مسخت بنی إسرائیل فجعلت منهم القرده و الخنازیر 47

ما فی السوره الخامسه و الستین 48

**[ترجمه]

الباب الرابع قصه أصحاب السبت، و الآیات فیه، و فیه: 15- حدیثا

49

تفسیر الآیات 49

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ مسخ طائفه من بنی إسرائیل، فأخذ منهم: بحرا، و أخذ منهم: برّا 50

تفسیر: «وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَهِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَهَ الْبَحْرِ» و ما فعل أصحاب السبت 51

قصّه أصحاب السبت فی کتاب علیّ علیه السّلام 52

توضیح من العلّامه المجلسیّ رحمه اللّه 53

فی أنّ أصحاب السبت کانوا ثلاث فرق 54

معجزه من أمیر المؤمنین علیه السّلام 56

فیما قال علیّ بن الحسین علیهما السّلام فی أصحاب السبت 56

فی قول علیّ بن الحسین علیهما السّلام: إنّ اللّه مسخ أصحاب السبت لاصطیادهم السّمک، فکیف تری عند اللّه عزّ و جلّ حال من قتل أولاد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هتک حرمته؟! 58

ص: 181

تفسیر: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ»، و أنّ أصحاب السبت بقوا ثلاثه أیّام لم یأکلوا و لم یشربوا و لم یتناسلوا، ثمّ اهلکهم اللّه تعالی 59

کیفیّه الصید 60

تفسیر: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 62

فی المسخ و فی أیّ زمان وقع، و فیه بیان من العلّامه المجلسیّ رحمه اللّه 63

ص: 182

**[ترجمه]49

تفسیر الآیات 49

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ مسخ طائفه من بنی إسرائیل، فأخذ منهم: بحرا، و أخذ منهم: برّا 50

تفسیر: «وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَهِ الَّتِی کانَتْ حاضِرَهَ الْبَحْرِ» و ما فعل أصحاب السبت 51

قصّه أصحاب السبت فی کتاب علیّ علیه السّلام 52

توضیح من العلّامه المجلسیّ رحمه اللّه 53

فی أنّ أصحاب السبت کانوا ثلاث فرق 54

معجزه من أمیر المؤمنین علیه السّلام 56

فیما قال علیّ بن الحسین علیهما السّلام فی أصحاب السبت 56

فی قول علیّ بن الحسین علیهما السّلام: إنّ اللّه مسخ أصحاب السبت لاصطیادهم السّمک، فکیف تری عند اللّه عزّ و جلّ حال من قتل أولاد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و هتک حرمته؟! 58

ص: 181

تفسیر: «وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِینَ اعْتَدَوْا مِنْکُمْ فِی السَّبْتِ»، و أنّ أصحاب السبت بقوا ثلاثه أیّام لم یأکلوا و لم یشربوا و لم یتناسلوا، ثمّ اهلکهم اللّه تعالی 59

کیفیّه الصید 60

تفسیر: «لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا» 62

فی المسخ و فی أیّ زمان وقع، و فیه بیان من العلّامه المجلسیّ رحمه اللّه 63

ص: 182

**[ترجمه]

أبواب قصص سلیمان بن داود علیهما السّلام

الباب الخامس فضله و مکارم أخلاقه و جمل أحواله، و الآیات فیه، و فیه: 29- حدیثا

65

بناء بیت المقدّس و أنّه کانت بید داود علیه السّلام و علّه بنائه 77

فی عسکر سلیمان علیه السّلام و أنّه کان مائه فرسخ 80

**[ترجمه]65

بناء بیت المقدّس و أنّه کانت بید داود علیه السّلام و علّه بنائه 77

فی عسکر سلیمان علیه السّلام و أنّه کان مائه فرسخ 80

**[ترجمه]

الباب السادس معنی قول سلیمان: هَبْ لِی مُلْکاً لا یَنْبَغِی لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِی، و فیه: حدیثان

85

**[ترجمه]85

**[ترجمه]

الباب السابع قصه مروره علیه السّلام بوادی النمل و تکلمه معها و سائر ما وصل إلیه من اصوات الحیوانات و الآیات فیه، و فیه: 4- أحادیث

90

فی قول النمله لسلیمان علیه السّلام: هل علمت لم سمّی أبوک داود بداود، و الأقوال فیه 93

ص: 183

قصّه العصفور و زوجته 95

**[ترجمه]90

فی قول النمله لسلیمان علیه السّلام: هل علمت لم سمّی أبوک داود بداود، و الأقوال فیه 93

ص: 183

قصّه العصفور و زوجته 95

**[ترجمه]

الباب الثامن تفسیر قوله تعالی: فَطَفِقَ مَسْحاً، و قوله: و ألقینا علی کرسیه جسدا: و الآیات فیه، و فیه:- حدیث

98

فی معنی: «فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ»، و الأقوال فیه 101

فی معنی: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ»، و الاختلاف فی فتنته و زلّته 105

فی جسد الّذی القی علی کرسیه 106

**[ترجمه]98

فی معنی: «فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ»، و الأقوال فیه 101

فی معنی: «وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ»، و الاختلاف فی فتنته و زلّته 105

فی جسد الّذی القی علی کرسیه 106

**[ترجمه]

الباب التاسع قصته علیه السّلام مع بلقیس، و الآیات فیه، و فیه: 14- حدیثا

109

الهدیّه الّتی أهدی بها بلقیس 119

الأقوال فی السبب الّذی خصّ العرش بالطلب 122

بطانه بلقیس 125

**[ترجمه]109

الهدیّه الّتی أهدی بها بلقیس 119

الأقوال فی السبب الّذی خصّ العرش بالطلب 122

بطانه بلقیس 125

**[ترجمه]

الباب العاشر ما اوحی إلیه و صدر عنه من الحکم، و فیه قصه نفش الغنم، و الآیات فیه، و فیه: 9- أحادیث

130

فی عدم جواز الاجتهاد و الرأی علی الأنبیاء علیهم السّلام 133

ص: 184

**[ترجمه]130

فی عدم جواز الاجتهاد و الرأی علی الأنبیاء علیهم السّلام 133

ص: 184

**[ترجمه]

الباب الحادی عشر وفاته علیه السّلام و ما کان بعده، و الآیات فیه و فیه: 9- أحادیث

135

عمر سلیمان و مدّه ملکه علیه السّلام 142

**[ترجمه]135

عمر سلیمان و مدّه ملکه علیه السّلام 142

**[ترجمه]

الباب الثانی عشر قصه قوم سباء و أهل الثرثار، و الآیات فیه، و فیه: 3- أحادیث

143

**[ترجمه]143

**[ترجمه]

الباب الثالث عشر قصه أصحاب الرس و حنظله، و الآیات فیه، و فیه: 7- أحادیث

148

شهور العجم و أسامیهنّ 150

موضع نهر الرسّ 157

**[ترجمه]148

شهور العجم و أسامیهنّ 150

موضع نهر الرسّ 157

**[ترجمه]

الباب الرابع عشر قصه شعیا و حیقوق علیهما السلام، و فیه: 3- أحادیث

161

**[ترجمه]161

**[ترجمه]

الباب الخامس عشر قصص زکریا و یحیی علیهما السلام، و الآیات فیه، و فیه: 42- حدیثا

163

یعظ زکریّا علیه السّلام فی غیبه یحیی علیه السّلام 166

تأویل: کهیعص 178

کیفیّه شهاده زکریّا علیه السّلام 179

ص: 185

**[ترجمه]163

یعظ زکریّا علیه السّلام فی غیبه یحیی علیه السّلام 166

تأویل: کهیعص 178

کیفیّه شهاده زکریّا علیه السّلام 179

ص: 185

**[ترجمه]

أبواب قصص عیسی علیه السّلام و أمه و أبویها

الباب السادس عشر قصص مریم و ولادتها و بعض أحوالها و أحوال أبیها، و الآیات فیه، و فیه: 33- حدیثا

191

فی أنّ حنّه امرأه عمران و حنانه امرأه زکریّا کانتا اختین 202

**[ترجمه]191

فی أنّ حنّه امرأه عمران و حنانه امرأه زکریّا کانتا اختین 202

**[ترجمه]

الباب السابع عشر ولاده عیسی علیه السّلام و الآیات فیه، و فیه: 32- حدیثا

206

لم یعش مولود لستّه أشهر غیر الحسین و عیسی علیهما السّلام 207

مکان ولاده عیسی علیه السّلام 216

لم خلق اللّه عیسی من غیر أب 218

معنی: المسیح، و العلّه الّتی من أجلها سمّی عیسی علیه السّلام بالمسیح 221

معنی: یا أُخْتَ هارُونَ 227

ص: 186

**[ترجمه]206

لم یعش مولود لستّه أشهر غیر الحسین و عیسی علیهما السّلام 207

مکان ولاده عیسی علیه السّلام 216

لم خلق اللّه عیسی من غیر أب 218

معنی: المسیح، و العلّه الّتی من أجلها سمّی عیسی علیه السّلام بالمسیح 221

معنی: یا أُخْتَ هارُونَ 227

ص: 186

**[ترجمه]

الباب الثامن عشر فضله و رفعه شأنه و معجزاته و تبلیغه و مده عمره و نقش خاتمه و جمل احواله، و الآیات فیه، و فیه: 56- حدیثا

230

قصّه رسولان فی أنطاکیّه 240

انّ أوحش ما یکون هذا الخلق فی ثلاثه مواطن 246

فی المائده و الاختلاف فیه 262

**[ترجمه]230

قصّه رسولان فی أنطاکیّه 240

انّ أوحش ما یکون هذا الخلق فی ثلاثه مواطن 246

فی المائده و الاختلاف فیه 262

**[ترجمه]

الباب التاسع عشر ما جری بینه علیه السّلام و بین إبلیس لعنه اللّه، و فیه: 4- أحادیث

270

**[ترجمه]270

**[ترجمه]

الباب العشرون حواریه و أصحابه و أنهم لم سموا حواریین و سمی النصاری نصاری، و الآیات فیه، و فیه: 12- حدیثا

272

عیسی علیه السّلام و شابّ الّذی خطب بنت الملک 280

**[ترجمه]272

عیسی علیه السّلام و شابّ الّذی خطب بنت الملک 280

**[ترجمه]

الباب الواحد و العشرون مواعظه و حکمه و ما أوحی إلیه علیه السّلام ، و الآیات فیه، و فیه: 74- حدیثا

283

فی أنّ أناجیل الموجوده غیر إنجیل عیسی علیه السّلام 332

ص: 187

**[ترجمه]283

فی أنّ أناجیل الموجوده غیر إنجیل عیسی علیه السّلام 332

ص: 187

**[ترجمه]

الباب الثانی و العشرون تفسیر الناقوس، و فیه: حدیث واحد

334

**[ترجمه]334

**[ترجمه]

الباب الثالث و العشرون رفعه الی السماء، و الآیات فیه، و فیه: 15- حدیثا

335

فی معنی: «إِذْ قالَ اللَّهُ یا عِیسی إِنِّی مُتَوَفِّیکَ» 343

**[ترجمه]335

فی معنی: «إِذْ قالَ اللَّهُ یا عِیسی إِنِّی مُتَوَفِّیکَ» 343

**[ترجمه]

الباب الرابع و العشرون ما حدث بعد رفعه و زمان الفتره بعده و نزوله من السماء و قصص وصیه شمعون بن حمون الصفا، و الآیه فیه، و فیه: 13- حدیثا

345

**[ترجمه]345

**[ترجمه]

الباب الخامس و العشرون قصص ارمیا و دانیال و عزیر و بخت نصر و الآیات فیه، و فیه: 25- حدیثا

351

ما رأی بخت نصّر فی نومه 357

قتل بخت نصّر بید غلام من أهل فارس 359

ملک الأرض کلّها: سلیمان، و ذو القرنین، و نمرود، و بخت نصّر 362

کان دانیال معبّرا للرؤیا 371

قصّه امرأه جمیله کانت لرجل صالح، و قاضیان، و قضاوه دانیال 375

فی إکرام الخبز و قصّه فی ذلک 377

ص: 188

**[ترجمه]351

ما رأی بخت نصّر فی نومه 357

قتل بخت نصّر بید غلام من أهل فارس 359

ملک الأرض کلّها: سلیمان، و ذو القرنین، و نمرود، و بخت نصّر 362

کان دانیال معبّرا للرؤیا 371

قصّه امرأه جمیله کانت لرجل صالح، و قاضیان، و قضاوه دانیال 375

فی إکرام الخبز و قصّه فی ذلک 377

ص: 188

**[ترجمه]

الباب السادس و العشرون قصص یونس و أبیه متی علیهما السلام، و الآیات فیه، و فیه: 17- حدیثا

379

مدّه لبث یونس فی بطن الحوت 383

ما آمن بیونس بعد ثلاث و ثلاثین سنه إلّا روبیل العالم و تنوخا العابد 392

إنّ اللّه تعالی أرسل یونس إلی أهل نینوی من أرض الموصل 404

**[ترجمه]379

مدّه لبث یونس فی بطن الحوت 383

ما آمن بیونس بعد ثلاث و ثلاثین سنه إلّا روبیل العالم و تنوخا العابد 392

إنّ اللّه تعالی أرسل یونس إلی أهل نینوی من أرض الموصل 404

**[ترجمه]

الباب السابع و العشرون قصه أصحاب الکهف و الرقیم، و الآیات فیه، و فیه: 15- حدیثا

407

معنی: الرَّقِیمِ 408

أبو بکر و عمر و عثمان، زاروا أصحاب الکهف مع علیّ علیه السّلام 420

**[ترجمه]407

معنی: الرَّقِیمِ 408

أبو بکر و عمر و عثمان، زاروا أصحاب الکهف مع علیّ علیه السّلام 420

**[ترجمه]

الباب الثامن و العشرون قصه أصحاب الاخدود، و الآیات فیه، و فیه: 5- أحادیث

438

ملک المجوس وقع علی أخته و أمّه؟ و قال: هذا حلال؟! 439

**[ترجمه]438

ملک المجوس وقع علی أخته و أمّه؟ و قال: هذا حلال؟! 439

**[ترجمه]

الباب التاسع و العشرون قصه جرجیس علیه السّلام ، و فیه: حدیث واحد

445

ص: 189

**[ترجمه]445

ص: 189

**[ترجمه]

الباب الثلاثون قصه خالد بن سنان العبسی علیه السلام و فیه: 4- أحادیث

448

**[ترجمه]448

**[ترجمه]

الباب الواحد و الثلاثون ما ورد بلفظ نبی من الأنبیاء و بعض نوادر أحوالهم و أحوال اممهم و فیه ذکر نبی المجوس و الآیات فیه، و فیه: 39- حدیثا

451

تفسیر الآیات، و معنی: الربّیّون، و الإملاء 454

تفسیر: «هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْیاً» 455

قصّه نبیّ من الأنبیاء علیهم السّلام الّذی بعثه اللّه عزّ و جلّ إلی قومه فبقی فیهم أربعین سنه فلم یؤمنوا به، فکان لهم عید فی کنیسه فأتبعهم ذلک النبیّ، فقال لهم: آمنوا باللّه، قالوا له: إن کنت نبیّا فادع لنا اللّه أن یجیئنا بطعام علی لون ثیابنا، و کانت ثیابهم صفراء، فجاء بخشبه یابسه فدعا اللّه عزّ و جلّ علیها فاخضرّت و أینعت و جاءت بالمشمش حملا، فأکلوا، فکلّ من أکل و نوی أن یسلم علی ید ذلک النبیّ خرج ما فی جوف النوی من فیه حلوا، و من نوی أنّه لا یسلم خرج ما فی الجوف النوی من فیه مرّا 456

فیما أوحی اللّه تبارک و تعالی إلی نبیّ من أنبیائه: إذا أصبحت فأوّل شی ء یستقبلک فکله، و الثّانی فاکتمه، و الثالث فاقبله، و الرابع فلا تؤیسه، و الخامس فاهرب منه 457

ص: 190

فیما أوحی اللّه تبارک و تعالی إلی نبیّ من أنبیائه، و قصّه رجل کان تحت حائط 458

فی قول الصّادق علیه السّلام: شکا نبیّ من الأنبیاء علیهم السّلام إلی اللّه عزّ و جلّ الضعف، فقیل له: اطبخ اللّحم باللّبن فإنّها یشدّان الجسم، و شکایه نبیّ إلی اللّه من الضعف و قلّه الجماع 459

فی شکایه نبیّ من الأنبیاء علیهم السّلام إلی اللّه تبارک و تعالی من قلّه النسل، و شکایه نبیّ من قسوه القلب و قلّه الدمعه، و شکایه نبیّ من الغمّ 460

ما فعل ملک المجوس بابنته 461

فی قصّه المجوس و زردشت، و أنّ العرب فی الجاهلیّه کانت أقرب إلی الدین الحنیفیّ من المجوس، و أنّ کیخسرو ملک المجوس فی الدّهر الأوّل قتل ثلاث مائه نبیّ 462

فی القوم الّذین قالوا لنبیّ لهم: ادع لنا ربک یرفع عنّا الموت، فدعا، فرفع اللّه عنهم الموت حتّی ضاقت علیهم المنازل و کثره النسل 463

فی قول الباقر علیه السّلام: صلّی فی مسجد الخیف سبعمائه نبیّ 464

الخطبه الّتی خطبها علیّ علیه السّلام 465

النهی من طاعه کبراء الّذین تکبّروا 467

فیما أمر اللّه تعالی آدم علیه السّلام و ولده 470

فی الناکثین، و القاسطین، و المارقین 475

بیان و شرح و توضیح الخطبه 477

العلّه الّتی من أجلها جعلت الأحلام و الرّؤیا 484

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ أوحی إلی نبیّ من الأنبیاء فی الزمن الأوّل: إنّ لرجل فی امّته دعوات مستجابه، فأخبر به ذلک الرجل، فانصرف من عنده إلی بیته فاخبر زوجته بذلک، فألحّت علیه أن یجعل دعوه لها فرضی، فقال:

ص: 191

سل اللّه أن یجعلنی أجمل نساء الزّمان، فدعا الرّجل فصارت کذلک، ثمّ إنّها لمّا رأت رغبه الملوک و الشبان المتنعّمین فیها متوفّره زهدت فی زوجها الشیخ الفقیر و جعلت تغالظه و تخاشنه، و هو یداریها و لا یکاد یطیقها، فدعا اللّه أن یجعلها کلبه، فصارت کذلک، ثمّ أجمع أولادها یقولون: یا أبه إنّ النّاس یعیّرونا أنّ امّنا کلبه نائحه و جعلوا یبکون و یسألونه أن یدعو اللّه أن یجعلها کما کانت، فدعا اللّه تعالی فصیّرها مثل الّتی کانت فی الحاله الأولی فذهبت الدعوات الثلاث ضیاعا 485

**[ترجمه]451

تفسیر الآیات، و معنی: الربّیّون، و الإملاء 454

تفسیر: «هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْیاً» 455

قصّه نبیّ من الأنبیاء علیهم السّلام الّذی بعثه اللّه عزّ و جلّ إلی قومه فبقی فیهم أربعین سنه فلم یؤمنوا به، فکان لهم عید فی کنیسه فأتبعهم ذلک النبیّ، فقال لهم: آمنوا باللّه، قالوا له: إن کنت نبیّا فادع لنا اللّه أن یجیئنا بطعام علی لون ثیابنا، و کانت ثیابهم صفراء، فجاء بخشبه یابسه فدعا اللّه عزّ و جلّ علیها فاخضرّت و أینعت و جاءت بالمشمش حملا، فأکلوا، فکلّ من أکل و نوی أن یسلم علی ید ذلک النبیّ خرج ما فی جوف النوی من فیه حلوا، و من نوی أنّه لا یسلم خرج ما فی الجوف النوی من فیه مرّا 456

فیما أوحی اللّه تبارک و تعالی إلی نبیّ من أنبیائه: إذا أصبحت فأوّل شی ء یستقبلک فکله، و الثّانی فاکتمه، و الثالث فاقبله، و الرابع فلا تؤیسه، و الخامس فاهرب منه 457

ص: 190

فیما أوحی اللّه تبارک و تعالی إلی نبیّ من أنبیائه، و قصّه رجل کان تحت حائط 458

فی قول الصّادق علیه السّلام: شکا نبیّ من الأنبیاء علیهم السّلام إلی اللّه عزّ و جلّ الضعف، فقیل له: اطبخ اللّحم باللّبن فإنّها یشدّان الجسم، و شکایه نبیّ إلی اللّه من الضعف و قلّه الجماع 459

فی شکایه نبیّ من الأنبیاء علیهم السّلام إلی اللّه تبارک و تعالی من قلّه النسل، و شکایه نبیّ من قسوه القلب و قلّه الدمعه، و شکایه نبیّ من الغمّ 460

ما فعل ملک المجوس بابنته 461

فی قصّه المجوس و زردشت، و أنّ العرب فی الجاهلیّه کانت أقرب إلی الدین الحنیفیّ من المجوس، و أنّ کیخسرو ملک المجوس فی الدّهر الأوّل قتل ثلاث مائه نبیّ 462

فی القوم الّذین قالوا لنبیّ لهم: ادع لنا ربک یرفع عنّا الموت، فدعا، فرفع اللّه عنهم الموت حتّی ضاقت علیهم المنازل و کثره النسل 463

فی قول الباقر علیه السّلام: صلّی فی مسجد الخیف سبعمائه نبیّ 464

الخطبه الّتی خطبها علیّ علیه السّلام 465

النهی من طاعه کبراء الّذین تکبّروا 467

فیما أمر اللّه تعالی آدم علیه السّلام و ولده 470

فی الناکثین، و القاسطین، و المارقین 475

بیان و شرح و توضیح الخطبه 477

العلّه الّتی من أجلها جعلت الأحلام و الرّؤیا 484

فی أنّ اللّه عزّ و جلّ أوحی إلی نبیّ من الأنبیاء فی الزمن الأوّل: إنّ لرجل فی امّته دعوات مستجابه، فأخبر به ذلک الرجل، فانصرف من عنده إلی بیته فاخبر زوجته بذلک، فألحّت علیه أن یجعل دعوه لها فرضی، فقال:

ص: 191

سل اللّه أن یجعلنی أجمل نساء الزّمان، فدعا الرّجل فصارت کذلک، ثمّ إنّها لمّا رأت رغبه الملوک و الشبان المتنعّمین فیها متوفّره زهدت فی زوجها الشیخ الفقیر و جعلت تغالظه و تخاشنه، و هو یداریها و لا یکاد یطیقها، فدعا اللّه أن یجعلها کلبه، فصارت کذلک، ثمّ أجمع أولادها یقولون: یا أبه إنّ النّاس یعیّرونا أنّ امّنا کلبه نائحه و جعلوا یبکون و یسألونه أن یدعو اللّه أن یجعلها کما کانت، فدعا اللّه تعالی فصیّرها مثل الّتی کانت فی الحاله الأولی فذهبت الدعوات الثلاث ضیاعا 485

**[ترجمه]

الباب الثانی و الثلاثون نوادر أخبار بنی إسرائیل، و الآیات فیه، و فیه: 39- حدیثا

486

تفسیر الآیات و قصّه برصیصا العابد 486

عن أبی جعفر علیه السّلام قال: کان فی بنی إسرائیل عابد یقال له: جریح، و کان یتعبّد فی صومعه، فجاءته أمّه و هو یصلّی فدعته فلم یجبها، فانصرفت، ثمّ أتته و دعته فلم یلتفت إلیها فانصرفت ثمّ أتته و دعته فلم یجبها و لم یکلّمها فانصرفت و هی تقول: أسأل إله بنی إسرائیل أن یخذلک، فلمّا کان من الغد جاءت فاجره و قعدت عند صومعته قد أخذها الطلق فادّعت أنّ الولد من جریح، ففشا فی بنی إسرائیل أنّ من کان یلوم الناس علی الزّنا قد زنی، و أمر الملک بصلبه، فأقبلت أمّه إلیه تلطم وجهها، فقال لها: اسکنی إنّما هذا لدعوتک، فقال النّاس لمّا سمعوا ذلک منه: و کیف لنا بذلک؟ قال:

هاتوا الصبیّ فجاءوا به فأخذه فقال: من أبوک؟ فقال: فلان الراعی لبنی فلان، فبیّن کذب الّذین قالوا ما قالوا فی جریح، فحلف جریح ألّا یفارق أمّه و یخدمها 487

ص: 192

قصّه الملک الّذی بنی مدینه و هو یزعم أنّها لا عیب لها 487

فی قول الباقر علیه السّلام: کان فی بنی إسرائیل رجل و کان له بنتان فزوجهما من رجلین: واحد زرّاع، و آخر یعمل الفخّار، ثمّ إنّه زارهما فبدأ بامرأه الزرّاع، فقال لها: کیف حالک؟ قالت: قد زرع زوجی زرعا کثیرا، فإن جاء اللّه بالسماء فنحن أحسن بنی إسرائیل حالا، ثمّ ذهب إلی اخری فسألها عن حالها، فقالت: قد عمل زوجی فخارا کثیرا، فإن أمسک اللّه السماء عنّا فنحن أحسن بنی إسرائیل حالا، فانصرف و هو یقول: اللّهمّ أنت لهما 488

قصّه الرجل الّذی کان فی بنی إسرائیل و هو یکثر أن یقول: الحمد للّه ربّ العالمین و العاقبه للمتّقین، فغاظ إبلیس و قال له: العاقبه للأغنیاء، و ما جری بینهما 488

قصّه القاضی الّذی کان فی بنی إسرائیل تقطع دوده من منخره، و علّه ذلک 489

قصّه قوم من بنی إسرائیل کانوا زرّاعا و سئلوا عن نبیهم أن یمطر علیهم إذا أرادوا، فلمّا حصدوا لم یجدوا شیئا 489

الصدقه و فائدته و الرجل الّذی تصدّق و نجی من الهلکه 490

قصّه الرّجل الّذی دعا اللّه أن یرزقه غلاما فی ثلاث و ثلاثین سنه، فلا یستجاب و أتاه آت فی منامه، فقال له: إنّک تدعوا للّه بلسان بذیّ، و قلب غیر تقیّ، و نیّه غیر صادقه 490

قصّه الرّجل العاقل الّذی کان له مال کثیر و ثلاث بنین من زوجه عفیفه و زوجه غیر عفیفه 490

قصّه ثلاث إخوه و کان أصغرهم أکهل صوره بسبب زوجته 491

قصّه الرّجل الصالح الّذی کان فی بنی إسرائیل و له زوجه صالحه، فرأی فی النوم أنّ اللّه تعالی قد جعل نصف عمرک فی سعه و النصف الآخر فی ضیق، و شاور زوجته فی ذلک 491

ص: 193

قصّه العابد الّذی خرجت إلیه امرأه بغیّه 492

قصّه الرّجل الّذی کان فی بنی إسرائیل و کان محتاجا 493

الرجل الّذی لم یغث الضعیف المسکین المقهور 493

الرجل الّذی بنی قصرا مشیّدا 493

فی قول أبی جعفر علیه السّلام: نعم الأرض الشام، و بئس القوم أهلها، و بئس البلاد مصر 494

قصّه العابد الّذی کان فی بنی إسرائیل و مثّل له شیطان لیضلّه، و امرأه البغیّه الّتی انصرفه و ماتت فی لیلتها فغفرت و اوجبت لها الجنّه 496

قصّه العابد الّذی تصدّق 497

قصّه العالم الّذی کان له ابن و لم یکن له رغبه فی علم أبیه و لا یسأله عن شی ء، و کان له جار یأتیه و یسأله و یأخذ عنه، و رؤیا الّتی رآها الملک، و زمان الذئب، و زمان الکبش، و زمان المیزان 499

عن أبی الحسن علیه السّلام یقول: إنّ رجلا فی بنی إسرائیل عبد اللّه أربعین سنه، ثمّ قرّب قربانا فلم یقبل منه، فقال لنفسه: و ما اوتیت إلّا منک، و ما الذنب إلّا لک، قال: فاوحی اللّه تبارک و تعالی إلیه: ذمّک لنفسک أفضل من عبادتک أربعین سنه 500

قصّه فتیه من أولاد ملوک بنی إسرائیل، و إحیاء میت بعد تسعه و تسعین سنه من موته 501

قصّه الرّجل الّذی تصدّق فنجا من الموت 502

قصّه الغلام الّذی نظر إلی شیخ کبیر ضعیف فرحمه و دعاه و اطعمه فنجا من الموت 502

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: کان رجل شیخ ناسک یعبد اللّه فی بنی إسرائیل، فبینما هو یصلّی و هو فی عبادته إذ بصر بغلامین صبیّین قد أخذا دیکا و هما ینتفان ریشه، فأقبل علی ما هو فیه من العباده و لم ینههما عن ذلک، فاوحی اللّه إلی

ص: 194

الأرض: أن سیخی بعبدی، فساخت به الأرض 502

قصّه امرأه کانت صالحه عفیفه و ابتلت بالقاضی الّذی دعاها إلی نفسه فأبت 502

حتّی رجمها، و ظنّ أنّها ماتت فترکها و کان بها رمق فتحرّکت و خرجت من المدینه، و قصّتها مع الدیرانیّ، و قصّتها فی الرّجل الّذی کان مصلوبا بعشرین درهما فباعها بعد نجاته، و قصّتها فی السفینه و الجزیره، ثمّ أتاها الملک و زوجها و القاضی و الدیرانی و المصلوب 503

فی أن الثواب علی قدر العقل، و قصّه العابد الّذی قال: لو کان لربّنا حمار لرعیناه، فإنّ هذا الحشیش یضیع 506

قصّه امرأه الّتی کانت عفیفه و رکبت السفینه مع زوجها 507

قصّه العابد الذی قال: یا ربّ ما حالی عندک؟ 509

الرّجل الّذی ترحّم الناس علی أبیه 510

فیما أصاب بعمّال معاویه 512

**[ترجمه]486

تفسیر الآیات و قصّه برصیصا العابد 486

عن أبی جعفر علیه السّلام قال: کان فی بنی إسرائیل عابد یقال له: جریح، و کان یتعبّد فی صومعه، فجاءته أمّه و هو یصلّی فدعته فلم یجبها، فانصرفت، ثمّ أتته و دعته فلم یلتفت إلیها فانصرفت ثمّ أتته و دعته فلم یجبها و لم یکلّمها فانصرفت و هی تقول: أسأل إله بنی إسرائیل أن یخذلک، فلمّا کان من الغد جاءت فاجره و قعدت عند صومعته قد أخذها الطلق فادّعت أنّ الولد من جریح، ففشا فی بنی إسرائیل أنّ من کان یلوم الناس علی الزّنا قد زنی، و أمر الملک بصلبه، فأقبلت أمّه إلیه تلطم وجهها، فقال لها: اسکنی إنّما هذا لدعوتک، فقال النّاس لمّا سمعوا ذلک منه: و کیف لنا بذلک؟ قال:

هاتوا الصبیّ فجاءوا به فأخذه فقال: من أبوک؟ فقال: فلان الراعی لبنی فلان، فبیّن کذب الّذین قالوا ما قالوا فی جریح، فحلف جریح ألّا یفارق أمّه و یخدمها 487

ص: 192

قصّه الملک الّذی بنی مدینه و هو یزعم أنّها لا عیب لها 487

فی قول الباقر علیه السّلام: کان فی بنی إسرائیل رجل و کان له بنتان فزوجهما من رجلین: واحد زرّاع، و آخر یعمل الفخّار، ثمّ إنّه زارهما فبدأ بامرأه الزرّاع، فقال لها: کیف حالک؟ قالت: قد زرع زوجی زرعا کثیرا، فإن جاء اللّه بالسماء فنحن أحسن بنی إسرائیل حالا، ثمّ ذهب إلی اخری فسألها عن حالها، فقالت: قد عمل زوجی فخارا کثیرا، فإن أمسک اللّه السماء عنّا فنحن أحسن بنی إسرائیل حالا، فانصرف و هو یقول: اللّهمّ أنت لهما 488

قصّه الرجل الّذی کان فی بنی إسرائیل و هو یکثر أن یقول: الحمد للّه ربّ العالمین و العاقبه للمتّقین، فغاظ إبلیس و قال له: العاقبه للأغنیاء، و ما جری بینهما 488

قصّه القاضی الّذی کان فی بنی إسرائیل تقطع دوده من منخره، و علّه ذلک 489

قصّه قوم من بنی إسرائیل کانوا زرّاعا و سئلوا عن نبیهم أن یمطر علیهم إذا أرادوا، فلمّا حصدوا لم یجدوا شیئا 489

الصدقه و فائدته و الرجل الّذی تصدّق و نجی من الهلکه 490

قصّه الرّجل الّذی دعا اللّه أن یرزقه غلاما فی ثلاث و ثلاثین سنه، فلا یستجاب و أتاه آت فی منامه، فقال له: إنّک تدعوا للّه بلسان بذیّ، و قلب غیر تقیّ، و نیّه غیر صادقه 490

قصّه الرّجل العاقل الّذی کان له مال کثیر و ثلاث بنین من زوجه عفیفه و زوجه غیر عفیفه 490

قصّه ثلاث إخوه و کان أصغرهم أکهل صوره بسبب زوجته 491

قصّه الرّجل الصالح الّذی کان فی بنی إسرائیل و له زوجه صالحه، فرأی فی النوم أنّ اللّه تعالی قد جعل نصف عمرک فی سعه و النصف الآخر فی ضیق، و شاور زوجته فی ذلک 491

ص: 193

قصّه العابد الّذی خرجت إلیه امرأه بغیّه 492

قصّه الرّجل الّذی کان فی بنی إسرائیل و کان محتاجا 493

الرجل الّذی لم یغث الضعیف المسکین المقهور 493

الرجل الّذی بنی قصرا مشیّدا 493

فی قول أبی جعفر علیه السّلام: نعم الأرض الشام، و بئس القوم أهلها، و بئس البلاد مصر 494

قصّه العابد الّذی کان فی بنی إسرائیل و مثّل له شیطان لیضلّه، و امرأه البغیّه الّتی انصرفه و ماتت فی لیلتها فغفرت و اوجبت لها الجنّه 496

قصّه العابد الّذی تصدّق 497

قصّه العالم الّذی کان له ابن و لم یکن له رغبه فی علم أبیه و لا یسأله عن شی ء، و کان له جار یأتیه و یسأله و یأخذ عنه، و رؤیا الّتی رآها الملک، و زمان الذئب، و زمان الکبش، و زمان المیزان 499

عن أبی الحسن علیه السّلام یقول: إنّ رجلا فی بنی إسرائیل عبد اللّه أربعین سنه، ثمّ قرّب قربانا فلم یقبل منه، فقال لنفسه: و ما اوتیت إلّا منک، و ما الذنب إلّا لک، قال: فاوحی اللّه تبارک و تعالی إلیه: ذمّک لنفسک أفضل من عبادتک أربعین سنه 500

قصّه فتیه من أولاد ملوک بنی إسرائیل، و إحیاء میت بعد تسعه و تسعین سنه من موته 501

قصّه الرّجل الّذی تصدّق فنجا من الموت 502

قصّه الغلام الّذی نظر إلی شیخ کبیر ضعیف فرحمه و دعاه و اطعمه فنجا من الموت 502

عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: کان رجل شیخ ناسک یعبد اللّه فی بنی إسرائیل، فبینما هو یصلّی و هو فی عبادته إذ بصر بغلامین صبیّین قد أخذا دیکا و هما ینتفان ریشه، فأقبل علی ما هو فیه من العباده و لم ینههما عن ذلک، فاوحی اللّه إلی

ص: 194

الأرض: أن سیخی بعبدی، فساخت به الأرض 502

قصّه امرأه کانت صالحه عفیفه و ابتلت بالقاضی الّذی دعاها إلی نفسه فأبت 502

حتّی رجمها، و ظنّ أنّها ماتت فترکها و کان بها رمق فتحرّکت و خرجت من المدینه، و قصّتها مع الدیرانیّ، و قصّتها فی الرّجل الّذی کان مصلوبا بعشرین درهما فباعها بعد نجاته، و قصّتها فی السفینه و الجزیره، ثمّ أتاها الملک و زوجها و القاضی و الدیرانی و المصلوب 503

فی أن الثواب علی قدر العقل، و قصّه العابد الّذی قال: لو کان لربّنا حمار لرعیناه، فإنّ هذا الحشیش یضیع 506

قصّه امرأه الّتی کانت عفیفه و رکبت السفینه مع زوجها 507

قصّه العابد الذی قال: یا ربّ ما حالی عندک؟ 509

الرّجل الّذی ترحّم الناس علی أبیه 510

فیما أصاب بعمّال معاویه 512

**[ترجمه]

الباب الثالث و الثلاثون بعض أحوال ملوک الأرض، و الآیات فیه، و فیه: 6- أحادیث

513 العلّه الّتی من أجلها سمّی تبّع تبّعا 513

فیما روی عن سلمان رضی اللّه عنه فی ملک من ملوک فارس یقال له: روذین، و کان جبّارا عنیدا 514

قصّه أشبخ بن أشجان و هو ملک من ملوک الأرض، و ملک مأتین و ستّا و ستّین سنه ففی سنه احدی و خمسین من ملکه بعث اللّه عیسی بن مریم علیهما السّلام 515

فی وصایه عیسی علیه السّلام إلی شمعون بن حمون الصفا، و مده ملک أردشیر بن أشکان (بابکان- زازکان) و سابور بن أردشیر 516

ص: 195

بخت نصّر بن ملتنصر بن بخت نصّر، و مدّه ملکه و قتل من الیهود سبعین ألف و بعثه العزیز، و مدّه ملک مهرویه بن بخت نصّر، و قصه حبس دانیال و أصحابه و شیعته من المؤمنین 517

مکیخا بن دانیال و أنّه کان وصیّا لأبیه، و مدّه ملک هرمز، و بهرام، و بهرام ابن بهرام، و أنشو ابن مکیخا، و أن الفتره بین عیسی علیه السّلام و بین محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أربعمائه و ثمانین سنه، و مدّه ملک سابور بن هرمز، و هو أوّل من عقد التاج و بنی السوس و جندیسابور، و بعثه أصحاب الکهف، و مدّه ملک یزدجرد ابن سابور 518

فی مدّه ملک بهرام جور، و فیروز بن یزدجرد بن بهرام، و فلاس بن فیروز، و قباد بن فیروز، و جاماسف، و کسر بن قباد، و هرمز بن کسری، و کسری بن هرمز أبرویز،

فعند ذلک: انقطع الوحی، و استخفّ بالنعم، و استوجب الغیر، و درس الدین، و ترکت الصلاه، و اقتربت الساعه، و کثرت الفرق، و صار الناس فی حیره و ظلمه، و أدیان مختلفه، و أمور متشتّته، و سبل ملتبسه 519

فی رساله خاتم الأنبیاء و المرسلین محمّد المصطفی صلّی اللّه علیه و آله 520

قصّه سربایک ملک الهند، و أنّه عاش أکثر من تسعمائه و خمس و عشرین سنه، و بدّل أسنانه عشرین مرّه 521

إلی هنا تمّ الجزء الرابع عشر حسب تجزئه الناشرین فی الطبعه الحدیثه و به یتمّ المجلّد الخامس حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و بتمامه تمّ کتاب النّبوه و قصص الأنبیاء علیهم السّلام الّذین کانوا قبل نبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله

ص: 196

**[ترجمه]513 العلّه الّتی من أجلها سمّی تبّع تبّعا 513

فیما روی عن سلمان رضی اللّه عنه فی ملک من ملوک فارس یقال له: روذین، و کان جبّارا عنیدا 514

قصّه أشبخ بن أشجان و هو ملک من ملوک الأرض، و ملک مأتین و ستّا و ستّین سنه ففی سنه احدی و خمسین من ملکه بعث اللّه عیسی بن مریم علیهما السّلام 515

فی وصایه عیسی علیه السّلام إلی شمعون بن حمون الصفا، و مده ملک أردشیر بن أشکان (بابکان- زازکان) و سابور بن أردشیر 516

ص: 195

بخت نصّر بن ملتنصر بن بخت نصّر، و مدّه ملکه و قتل من الیهود سبعین ألف و بعثه العزیز، و مدّه ملک مهرویه بن بخت نصّر، و قصه حبس دانیال و أصحابه و شیعته من المؤمنین 517

مکیخا بن دانیال و أنّه کان وصیّا لأبیه، و مدّه ملک هرمز، و بهرام، و بهرام ابن بهرام، و أنشو ابن مکیخا، و أن الفتره بین عیسی علیه السّلام و بین محمّد صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أربعمائه و ثمانین سنه، و مدّه ملک سابور بن هرمز، و هو أوّل من عقد التاج و بنی السوس و جندیسابور، و بعثه أصحاب الکهف، و مدّه ملک یزدجرد ابن سابور 518

فی مدّه ملک بهرام جور، و فیروز بن یزدجرد بن بهرام، و فلاس بن فیروز، و قباد بن فیروز، و جاماسف، و کسر بن قباد، و هرمز بن کسری، و کسری بن هرمز أبرویز،

فعند ذلک: انقطع الوحی، و استخفّ بالنعم، و استوجب الغیر، و درس الدین، و ترکت الصلاه، و اقتربت الساعه، و کثرت الفرق، و صار الناس فی حیره و ظلمه، و أدیان مختلفه، و أمور متشتّته، و سبل ملتبسه 519

فی رساله خاتم الأنبیاء و المرسلین محمّد المصطفی صلّی اللّه علیه و آله 520

قصّه سربایک ملک الهند، و أنّه عاش أکثر من تسعمائه و خمس و عشرین سنه، و بدّل أسنانه عشرین مرّه 521

إلی هنا تمّ الجزء الرابع عشر حسب تجزئه الناشرین فی الطبعه الحدیثه و به یتمّ المجلّد الخامس حسب تجزئه المصنّف رحمه اللّه تعالی و بتمامه تمّ کتاب النّبوه و قصص الأنبیاء علیهم السّلام الّذین کانوا قبل نبیّنا محمّد صلّی اللّه علیه و آله

ص: 196

**[ترجمه]

فهرس الجزء الخامس عشر و هو المجلد السادس من البحار

اشاره

المشتمل علی تاریخ سیّد الأبرار، و نخبه الأخیار، زین الرساله و النبوّه، و ینبوع الحکمه و الفتوّه، نبیّ الأنبیاء و صفیّ الأصفیاء، نجیّ اللّه و نجیبه، و خلیل اللّه و حبیبه، محمول الأفلاک، و مخدوم الأملاک صاحب المقام المحمود، و غایه إیجاد کلّ موجود أبی القاسم محمّد بن عبد اللّه خاتم النبیّین، صلوات اللّه علیه و علی أهل بیته الأطهرین.

**[ترجمه]المشتمل علی تاریخ سیّد الأبرار، و نخبه الأخیار، زین الرساله و النبوّه، و ینبوع الحکمه و الفتوّه، نبیّ الأنبیاء و صفیّ الأصفیاء، نجیّ اللّه و نجیبه، و خلیل اللّه و حبیبه، محمول الأفلاک، و مخدوم الأملاک صاحب المقام المحمود، و غایه إیجاد کلّ موجود أبی القاسم محمّد بن عبد اللّه خاتم النبیّین، صلوات اللّه علیه و علی أهل بیته الأطهرین.

**[ترجمه]

الباب الأوّل بدء خلقه