Letters of Nahj Albalaqa

ID Book

Letters of Nahj Albalaqa of Imam Ali b. Abitalib

Author: Syed Razzi

English Translator: Moulana Mufti Jafar Husain

Persian Translator: Muhamad Dashti

Published by ( the Arabic text with English translation): Ansariyan Publications / Qum

subject: nahj al balagha; imam ali; hadith

this book contains these titles:


In English

Addressed to the people of Kufah at the time of his march from Medina to Basrah. (1)

From the servant of Allah `Ali the Commander of the faithful to the people of Kufah who are foremost among the supporters and chiefs of the Arabs.

Now I am apprising you of what befell `Uthman so (correct ly) that its hearing may be like its seeing. People criticised him and I was the only man from among the muhdjirun (immigrants) who asked him to seek to satisfy (the Muslims) most and to offend them the least. As for Talhah and az-Zubayr their lightest step about him was hard and their softest voice was strong. `A'ishah too was in a rage with him. Consequently a group overpowered him and killed him. Then people swore allegiance to me not by force or compulsion but obediently and out of free will.

You should know that Medina has been vacated by its residents and they have abandoned it. It is boiling like a huge cooking pot and rebellion is fixed on its axis moving with full force. So hasten towards your amir (commander) and proceed forward to fight your enemy if so wills Allah to Whom belongs Might and Majesty.

p: 1

In Arabic

من کتاب له علیه السلام

إلی أهل الکوفه، عند مسیره من المدینه إلی البصره

مِنْ عَبْدِ اللهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ إلَی أَهْلِ الْکُوفَهِ، جَبْهَهِ (1) الْأَنْصَارِ وَسَنَامِ (2) الْعَرَبِ. أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی أُخْبِرُکُمْ عَنْ أَمْرِ عُثْمانَ حَتَّی یَکُونَ سَمْعُهُ کَعِیَانِهِ (3) : إِنَّ النَّاسَ طَعَنُوا عَلَیْهِ، فَکُنْتُ رَجُلاً مِنَ الْمُهَاجِرِینَ أُکْثِرُ اسْتِعْتَابَه (4) ، وَأُقِلُّ عِتَابَهُ، وَکَانَ طَلْحَهُ وَالزُّبَیْرُ أَهْوَنُ سَیْرِهِمَا فِیهِ الْوَجیِفُ (5) ، وَأَرْفَقُ حِدَائِهِمَا (6) الْعَنِیفُ، وَکَانَ مِنْ عَائِشَهَ فِیهِ فَلْتَهُ غَضَبٍ، فَأُتِیحَ لَهُ قَوْمٌ فَقَتَلُوهُ، وَبَایَعَنِی النَّاسُ غَیْرَ مُسْتَکْرَهِینَ وَلاَ مُجْبَرِینَ، بَلْ طَائِعِینَ مُخَیَّرِینَ. وَاعْلَمُوا أَنَّ دَارَ الْهِجْرَهِ (7) قَدْ قَلَعَتْ بِأَهْلِهَا وَقَلَعُوا بِهَا (8) ، وَجَاشَتْ جَیْشَ (9) الْمِرْجَلِ (10) ، وَقَامَتِ الْفِتْنَهُ عَلَی الْقُطْبِ، فَأَسْرِعُوا إِلَی أَمِیرِکُمْ، وَبَادِرُوا جَهَادَ عَدُوِّکُمْ، إِنْ شَاءَ اللهُ عَزِّوَجَلَّ.

In Persian

به مردم کوفه

افشای سران ناکثین از بنده خدا، علی امیر مومنان، به مردم کوفه، که در میان انصار پایه ای ارزشمند، و در عرب مقامی والا دارند. پس از ستایش پروردگار! همانا شما را از کار عثمان چنان آگاهی دهم که شنیدن آن چونان دیدن باشد، مردم برعثمان عیب گرفتند، و من تنها کسی از مهاجران بودم که او را برای جلب رضایت مردم واداشته، و کمتر به سرزنش او زبان گشودم، اما طلحه و زبیر، آسان ترین کارشان آن بود که بر او بتازند، و او را برنجانند، و ناتوانش سازند، عایشه نیز ناگهان بر او خشم گرفت، عده ای به تنگ آمده او را کشتند، آنگاه مردم بدون اکراه و اجبار، بلکه به اطاعت و اختیار، با من بیعت کردند. آگاه باشید! مدینه مردم را یکپارچه بیرون رانده، و مردم نیز او را برای سرکوبی آشوب فاصله گرفتند، دیگ آشوب به جوش آمده، و فتنه ها بر پایه های خود ایستاد، پس به سوی فرمانده خود بشتابید، و در جهاد با دشمن بر یکدیگر پیشی گیرید، به خواست خدای عزیز و بزرگ

p: 2


(1). Ibn Maythman writes (in Sharh Nahj al-balaghah vol.4 p.338) that when on hearing about the mischief-mongering of Talhah and az-Zubayr Amir al-mu'minin set off for Basrah he sent this letter to the people of Kufah through Imam al-Hasan and `Ammir ibn Yasir from al-Ma' al-`Adhb while Ibn Abi'l-Hadid has written (in Sharh Nahj al-balaghah vol.14 pp.8 16; at-Tabari vol.1 p.3139; and Ibn al-Athir vol.3 p.223) that when Amir al-mu `minin camped at ar-Rabadhah he sent this letter through Muhammad ibn Ja'far ibn Abi Tilib and Muhammad ibn Abi Bakr. In this letter Amir al-mu 'minin has clearly thrown light on the point that the assassination of `Uthman was the result of the efforts of `A'ishah Talhah and az-Zubayr and that it was they who took a prominent part in it. In fact `A'ishah went beyond her bounds and exposed his shortcomings in public meetings and ordered that he should be killed. Thus ash-Shaykh Muhammad `Abdub has written:

Once `Uthman was on the pulpit when Umm al-mu `minin `A'ishah took out the shoes and the shirt of the Prophet (may Allah bless him and his descendants) from under her veil and said: "These are the shoes of the Messenger of Allah and his shirt not yet decayed while you have altered his religion and changed his sunnah." Upon this hot words followed between them when she said "Kill this Na'thal " symbolising him as a long bearded Jew (of that name). (Nahj al-bala- ghah printed in Egypt vol.2 p.3; also see Ansab al-ashraf vol.5 p.88; Abu'l-Fida' vol.1 p.172).

p: 3

People were already displeased with `Uthman so this event increased their boldness and they surrounded him so that he might mend his ways or abdicate from the caliphate. In these circumstances there was serious apprehension that if he did not accept either of the two alternatives he would be killed. All this was observed by `A'ishah but she paid no heed to it and leaving him in the siege decided to leave for Mecca although on this occasion Marwan ibn al-Hakam and `Attab ibn Asid did say to her "If you postpone your departure it is possible his life may be saved and this crowd may disperse" whereupon she said that she had decided to go for hajj (pilgrimage) and that that could not be changed. Then Marwan recited this couplet by way of a proverb:

Qays set fire to my cities and when they came into flames he slipped away saving himself clear of it.

Similarly Talhah and az-Zubayr were (also) in rage against him and they were ever forward in fanning this fire and intensifying the opposition. From this angle they were to a great extent taking part in his assassination and responsible for his blood. Other people also knew them in this perspective and regarded them as his murderers while their supporters too were not able to offer any explanation (for absolving them). Thus Ibn Qutaybah writes that when al-Mughirah ibn Shu'bah met `A'ishah at Awtas he asked her:

"O' Umm al-mu'minin where are you bound for." She replied "I am going to Basrah." He inquired for what purpose and she replied "To avenge `Uthman's blood." He said "But his assassins are with you." Then he turned to Marwan and enquired where he was going. He replied that he too was going to Basrah. He enquired the purpose and the reply was "to avenge `Uthman's blood." Then he said " `Uthman's assassins are with you. These Talhah and az-Zubayr have killed him." (al-Imamah was `siyasah vol.1 p.60)

p: 4

In any case when after laying the blame on Amir al-mu'minin this group who had killed `Uthman reached Basrah Amir al-mu'minin also rose to quell this mischief and wrote this letter to the people of Kufah to seek their support. Upon this their combatants and warriors rose in large numbers and enlisted in his army. They faced the enemy with full courage which Amir al-mu'minin also acknowledged. Thus the letter hereafter is in acknowledgement of this very fact.


In English

Written to the people of Kufah after the victory of Basrah

May Allah reward you townsmen (of Kufah) on behalf of a member of your Prophet's family with the best reward that He bestows on those who act in obedience to Him and on those who thank Him for His bounties. Surely you heard (me) and obeyed and when you were called you promptly responded.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلیهم، بعد فتح البصره

وَجَزَاکُمُ اللهُ مِنْ أَهْلِ مِصْرٍ عَنْ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ أَحْسَنَ مَا یَجْزِی الْعَامِلِینَ بِطَاعَتِهِ، وَالشَّاکِرِینَ لِنِعْمَتِهِ، فَقَدْ سَمِعْتُمْ وَأَطَعْتُمْ، وَدُعِیتُمْ فَأَجَبْتُمْ.

In Persian

قدردانی از اهل کوفه

تشکر از مجاهدان از جنگ برگشته خداوند شما مردم کوفه را از سوی اهل بیت پیامبر (ص) پاداش نیکو دهد، بهترین پاداشی که به بندگان فرمانبردار، و سپاسگزاران نعمتش عطا می فرماید، زیرا شما دعوت ما را شنیدید و اطاعت کردید، به جنگ فرا خوانده شدید و بسیج گردیدید.


In English

Written for Shurayh ibn al-Harith (al-Kindi) Qadi (judge) (at Kufah).

p: 5

It is related that Shurayh ibn al-Harith (al-Kindi) who was Amir al-mu'minin's Qadi (judge) at Kufah during his tenure purchased a house for eighty Dinars. When it became known to Amir al-mu'minin he sent for him and said to him: I have come to know that you have purchased a house for eighty Dinars and

that you have written a document for it and put witnessing on it. Shurayh replied: Yes Amir al-mu'minin it is so. Amir al-mu'minin cast an angry look at him and said to him:

O' Shurayh beware shortly one body (the angel of death) will come to you who will not look at the document nor question you about your evidence hut take you out of it far away and deposit you in your grave quite alone. Look! O' Shurayh if you have purchased this house from money other than yours or paid the price from unlawful source you have incurred loss of this world as well as of the next. If you had come to me at the time

of purchase I would have written for you a document on this paper and then you would not have liked to purchase the house even for one Dirham not to speak of more. That document is this:-

This is about a purchase made by a humble slave (of Allah) from another slave ready to depart (for the next world). He has purchased a house out of houses of deceit in the area of mortals and the place of those liable to perish. This house has four boundaries as follows: The first boundary is contiguous to sources of calamities; the second boundary adjoins the sources of distress; the third boundary adjoins devastating desire; and the fourth boundary adjoins deceitful Satan and towards this opens the door of this house.

p: 6

This house has been purchased by one who has been waylaid by desires from one who is being driven by death at the price of leaving the honour of contentment and entering into the humility of want and submissiveness. If the purchaser encounters some (evil) consequences of this transaction then it is for him who dismantles the bodies of monarchs snatches the lives of despots destroys the domain of Pharaoh like Kisras (1) Caesars (2) Tubba`s (3) and Himyars (4) and all those who amass wealth upon wealth and go on increasing it build high houses and decorate them and collect treasures and preserve them as they claimed according to their own thinking for children to take them to the place of accounting and judgement and the position of reward and punishment. When the verdict will be passed those who stood on falsehood would then be the losers. (Qur'an 40: 78)

This document is witnessed by intelligence when it is free from the shackles of desires and away from the adornments of this world.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

لشریح بن الحارث قاضیه

روی أنّ شریح بن الحارث قاضی أمیرالمؤمنین علیه السلام اشتری علی عهده داراً بثمانین دیناراً، فبلغه ذلک، فاستدعی شریحاً، وقال له:

بَلَغَنِی أَنَّکَ ابْتَعْتَ دَاراً بِثَمانِینَ دِینَاراً، وَکَتَبْتَ لَهَا کِتَاباً، وَأَشْهَدْتَ فِیهِ شُهُوداً.

فقال له شریح: قد کان ذلک یا أمیرالمؤمنین. قال: فنظر إلیه نظر مغضب ثمّ قال له:

یَا شُرَیْحُ، أَمَا إِنَّهُ سَیَأْتِیکَ مَنْ لاَ یَنْظُرُ فِی کِتَابِکَ، وَلاَ یَسْأَلُکَ عَنْ بَیِّنَتِکَ، حَتَّی یُخْرِجَکَ مِنْهَا شَاخِصاً (1) ، وَیُسْلِمَکَ إلَی قَبْرِکَ خَالِصاً. فَانْظُرْ یَا شُرَیْحُ لاَ تَکُونُ ابْتَعْتَ هذِهِ الدَّارَ مِنْ غَیْرِ مَالِکَ، أَوْ نَقَدْتَ الَّثمَنَ مِنْ غَیْرِ حَلاَلِکَ! فَإِذَا أَنْتَ قدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْیَا وَدَارَ الْآخِرَهِ! أَمَا إِنَّکَ لَوْ کُنْتَ أَتَیْتَنِی عِنْدَ شِرَائِکَ مَا اشْتَرَیْتَ لَکَتَبْتُ لَکَ کِتاباً عَلَی هذِهِ النُّسْخَهِ، فَلَمْ تَرْغَبْ فِی شِرَاءِ هذِهِ الدَّارِ بِدِرْهَمٍ فَمَا فَوْقُ.

p: 7

والنسخه هذه: هذَا مَا اشْتَرَی عَبْدٌ ذَلِیلٌ، مِنْ مَیِّتٍ قَدْ أُزْعِجَ لِلرحِیلِ، اشْتَرَی مِنْهُ دَاراً مِنْ دَ ارِ الْغُرُورِ، مِنْ جَانِبِ الْفَانِینَ، وَخِطَّهِ (2) الْهَالِکِینَ، وَتَجْمَعُ هذِهِ الدَّارَ حُدُودٌ أَرْبَعَهٌ: الْحَدُّ الْأَوَّلُ یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْآفَاتِ، وَالْحَدُّ الثَّانِی یَنْتَهِی إِلَی دَوَاعِی الْمُصِیباتِ، وَالْحَدُّ الثَّالِثُ یَنْتَهِی إلَی الْهَوَی الْمُرْدِی، وَالْحَدُّ الرَّابِعُ یَنْتَهِی إِلَی الشَّیْطَانِ الْمُغْوِی، وَفِیهِ یُشْرَعُ (3) بَابُ هذِهِ الدَّارِ. اشْتَرَی هذَا الْمُغْتَرُّ بِالْأَمَلِ، مِنْ هذَا الْمُزْعَجِ بِالْأَجَلِ، هذِهِ الدَّارَ بِالْخُرُوجِ مِنْ عِزِّ الْقَنَاعَهِ، وَالدُّخُولِ فِی ذُلِّ الطَّلَبِ وَالضَّرَاعَهِ (4) ، فَمَا أَدْرَکَ هذَا الْمُشْتَرِی فِیَما اشْتَرَی مِنْهُ مِنْ دَرَکٍ، فَعَلَی مُبَلْبِلِ أَجْسَامِ (5) الْمُلُوکِ، وسَالِبِ نُفُوسِ الْجَبَابِرَهِ، وَمُزِیلِ مُلْکِ الْفَراعِنَهِ، مِثْلِ کِسْرَی وَقَیْصَرَ، وَتُبَّعٍ وَحِمْیَرَ، وَمَنْ جَمَعَ الْمَالَ عَلَی الْمَالِ فَأَکْثَرَ، وَمَنْ بَنَی وَشَیَّدَ (6) ، وَزَخْرَفَ وَنَجَّدَ (7) ، وَادَّخَرَ واعْتَقَدَ (8) ، وَنَظَرَ بِزَعْمِهِ لِلْوَلَدِ، إِشْخَاصُهُمْ (9) جَمِیعاً إِلَی مَوْقِفِ الْعَرْضِ وَالْحِسَابِ، وَمَوْضِعِ الثَّوَابِ وَالْعِقَابِ: إذَا وَقَعَ الْأَمْرُ بِفَصْلِ الْقَضَاءِ (وَخَسِرَ هُنَالِکَ الْمُبْطِلُونَ) شَهِدَ عَلَی ذلِکَ الْعَقْلُ إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَی، وَسَلِمَ مِنْ عَلاَئِقِ الدُّنْیَا.

In Persian

به شریح قاضی

برخورد قاطعانه باخیانت کارگزاران به من خبر دادند که خانه ای به هشتاد دینار خریده ای، و سندی برای آن نوشته ای، و گواهانی آن را امضا کرده اند. (شریح گفت: آری ای امیر مومنان امام (ع) نگاه خشم آلودی به او کرد و فرمود) ای شریح! به زودی کسی به سراغت می آید که به نوشته ات نگاه نمی کند، و از گواهانت نمی پرسد، تا تو را از آن خانه بیرون کرده و تنها به قبر بسپارد. ای شریح! اندیشه کن که آن خانه را با مال دیگران یا با پول حرام نخریده باشی، که آنگاه خانه دنیا و آخرت را از دست داده ای. اما اگر هنگام خرید خانه، نزد من آمده بودی، برای تو سندی می نوشتم که دیگر برای خرید آن به درهمی یا بیشتر، رغبت نمی کردی و آن سند را چنین می نوشتم: هشدار از بی اعتباری دنیای حرام این خانه ای است که بنده ای خوارشده، و مرده ای آماده کوچ کردن، آن را خریده، خانه ای از سرای غرور، که در محله نابودشوندگان، و کوچه هلاک شدگان قرار دارد، این خانه به چهار جهت منتهی می گردد. یک سوی آن به آفتها و بلاها، سوی دوم آن به مصیبتها، و سوی سوم به هوا و هوسهای سست کننده، و سوی چهارم آن به شیطان گمراه کننده ختم می شود، و در خانه به روی شیطان گشوده است. این خانه را فریب خورده آزمند، از کسیکه خود به زودی از جهان رخت برمی بندد، به مبلغی که او را از عزت و قناعت خارج و به خواری و دنیاپرستی کشانده، خریداری نموده است. هرگونه نقصی در این معامله باشد، بر عهده پروردگاری است که اجساد پادشاهان را پوسانده، و جان جباران را گرفته، و سلطنت فرعونها چون (کسری) و (قیصر) و (تبع) و (حمیر) را نابود کرده است. عبرت از گذشتگان و آنان که مال فراوان گرد آوردند، و بر آن افزودند، و آنان که قصرها ساختند، و محکم کاری کردند، طلاکاری نمودند، و زینت دادند، فراوان اندوختند، و نگهداری کردند، و به گمان خود برای فرزندان خود گذاشتند، اما همگی آنان به پای حسابرسی الهی، و جایگاه پاداش و کیفر رانده می شوند، آنگاه که فرمان داوری و قضاوت نهایی صادر شود (پس تبهکاران زیان خواهند دید.) به این واقعیتها عقل گواهی می دهد هرگاه که از اسارت هوای نفس نجات یافته، و از دنیاپرستی به سلامت بگذرد.

p: 8


(1). Kisra is the Arabicised form of "Khusraw" which means a King whose domain of rule extends to a vast area. This was the title of the rulers of Iran.

(2). Ceasar was the title of the rulers of Rome which in Latin means that child whose mother dies before delivery and who is extractedby cutting open her body. Since among the Kings of Rome Augustus was born like this he was known by this name and after that this word was adopted as the title of every ruler.

(3). Tubba' is an appellation of each of the Kings of Yemen who possessed Himyar and Hadramawt. Their names have been mentioned in the holy Qur'an in chaps. 44:37 and 50:14.

(4). Himyar originally an important tribe in the ancient Sabaean kingdom of south-western Arabia; later the powerful rulers of much of southern Arabia from c. 115 BC to c. AD 525. The Himyarites were concentrated in the area known as Dhu Raydan (later called Qataban) on the coast of present-day Yemen; thus they were probably aided in the overthrow of their Sabaean kinsmen by the discovery of a sea route from Egypt to India which deprived the inland Sabaean kingdom of its former importance as a centre for overland trade. The Himyarites (classical Homeritae) inherited the Sabaean language and culture and from their capital at Zafar their power at times extended eastward as far as the Persian Gult and northward into the Arabian Desert. At the beginning of the 4th century AD the Himyar capital was moved northward to San'a and later in that century both Christianity and Judaism gained firm footholds in the area. Internal disorders and changing trade routes caused the kingdom to decline and in 525 after several unsuccessful attempts Abyssinian invaders finally crushed the Himyarites. A Himyar apeal to Persia for aid led to Persian control in 575. (The New Encyclopaedia Britanica [Micropaedia] vol.5 p.49 ed. 1973-1974)

p: 9


In English

To one of the officer of his army

If they (1) return to the umbrella of obedience then this is all that we want. But if the condition of these people points out towards disruption and disobedience then taking with you those who obey you rush upon those who disobey you and while you have those with you who follow you do not worry about those who hold back from you because the absence of a halfhearted man is better than his presence and his sitting down is better than his rising up.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی بعض أُمراء جیشه

فَإِنْ عَادُوا إِلَی ظِلِّ الطَّاعَهِ فَذَاکَ الَّذِی نُحِبُّ، وَإِنْ تَوَافَتِ (1) الْأُمُورُ بِالْقَوْمِ إِلَی الشِّقَاقِ وَالْعِصْیَانِ فَانْهَدْ بِمَنْ أَطاعَکَ إِلَی مَنْ عَصَاکَ، وَاسْتَغْنِ بِمَنِ انْقَادَ مَعَکَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْکَ، فَإِنَّ الْمُتَکَارِهَ (2) مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ مَشْهَدِهِ، وَقُعُودُهُ أَغْنَی مِنْ نُهُوضِهِ.

In Persian

به یکی از فرماندهانش

روش گزینش نیروهای عمل کننده

اگر دشمنان اسلام به سایه اطاعت باز گردند پس همان است که دوست داریم، و اگر کارشان به جدایی و نافرمانی کشید با کمک فرمانبرداران با مخالفان نبرد کن، و از آنان که فرمان می برند برای سرکوب آنها که از یاری تو سر باز می زنند مدد گیر، زیرا آن کس که از جنگ کراهت دارد بهتر است که شرکت نداشته باشد، و شرکت نکردنش از یاری دادن اجباری بهتر است.


(1). When `Uthman ibn Hunayf the Governor of Basrah informed Amir al-mu 'minin of the arrival of Talhah and az-Zubayr in Basrah and of their intentions Amir al-mu 'minin wrote this letter to him wherein he has instructed him that in case the enemy was bent on fighting when facing him he should not enlist on his side those who on the one hand showed consideration for the personalities of `A'ishah Talhah and az-Zubayr and who on the other hand had agreed to fight against them merely by persuasion because such people could not be expected to fight steadfastly nor could they be depended upon. Rather such people would try to dishearten others too. Therefore it was only good to leave aside such people.

p: 10


In English

To al-Ash'ath ibn Qays (al-Kindi) the Governor of Azarbayjan

Certainly your assignment (1) is not a morsel for you but it is a trust round your neck and you have been charged with the protection (of the people) on behalf of your superiors. It is not for you to be oppressive towards the ruled nor to risk yourself save on strong grounds. You have in your hands the funds which is the property of Allah to Whom belongs Might and Majesty and you hold its charge till you pass it on to me. Probably I will not be one of the bad rulers for you and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أشعث بن قیس عامل أذربیجان

وَإِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَهٍ (1) ، وَلکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانهٌ، وَأَنْتَ مُسْتَرْعًی لِمَنْ فَوْقَکَ. لَیْسَ لَکَ أَنْ تَفتَاتَ (2) فِی رَعِیَّهٍ، وَلاَ تُخَاطِرَ إِلاَّ بِوَثِیقَهٍ، وَفی یَدَیْکَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ، وَأَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ (3)

حَتَّی تُسَلِّمَهُ إِلَیَّ، وَلَعَلِّی أَلاَّ أَکُونَ شَرَّ وُلاَتِکَ (4) لَکَ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به اشعث بن قیس

هشدار از استفاده ناروای بیت المال

همانا پست فرمانداری برای تو وسیله آب و نان نخواهد بود، بلکه امانتی است در گردن تو، باید از فرمانده و امامت اطاعت کنی، تو حق نداری نسبت به رعیت استبداد ورزی، و بدون دستور به کار مهمی اقدام نمایی، در دست تو اموالی از ثروتهای خدای بزرگ و عزیز است، و تو خزانه دار آنی تا به من بسپاری، امیدوارم برای تو بدترین زمامدار نباشم، با درود.

p: 11


(1). When Amir al-mu'minin was free from the battle of Jamal he wrote to al-Ash'ath ibn Qays (al-Kindi) who had been the Governor of Azarbayjan from the days of `Uthman to send the revenue and levies of his province. But since he had fears about the future of his position and assignment he intended to swallow all this money like other officers of `Uthman. Therefore when this letter reached him he sent for his chief associates and after mentioning this letter to them said: "I fear that this money will be taken away from me; I therefore intend to join Mu`awiyah." Whereupon those people said that it was a matter of shame to leave kith and kin and seek refuge with Mu'awiyah. Consequently on the advice of these people he postponed his idea to run away but did not agree to part with the money. On getting this information Amir al-mu'minin sent Hujr ibn `Adi al-Kindi to bring him to Kufah. He persuaded him and brought him to Kufah. On reaching there his kit was found to contain four hundred thousand Dirhams out of which Amir al-mu'minin left thirty thousand for him and deposited the rest in the public treasury.


In English

To Mu`awiyah (ibn Abi Sufyan)

Verily those who swore allegiance to Abu Bakr `Umar and `Uthman have sworn allegiance1 to me on the same basis on which they swore allegiance (1) to them. (On this basis) he who was present has no choice (to consider) and he who was absent has no right to reject; and consultation is confined to the muhajirun and the ansar. If they agree on an individual and take him to be Caliph it will be deemed to mean Allah's pleasure. If any one keeps away by way of objection or innovation they will return him to the position from where he kept away. If he refuses they will fight him for following a course other than that of the believers and Allah will put him back from where he had run away. By my life O' Mu'awiyah if you see with your brain without any passion you will find me the most innocent of all in respect of `Uthman's blood and you will surely know that I was in seclusion from him unless you conceal what is quite open to you. Then you may commit an outrage (on me) as you like and that is an end to the matter.

p: 12

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

إِنَّهُ بَایَعَنِی الْقَوْمُ الَّذِینَ بَایَعُوا أَبَا بَکْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمانَ عَلَی مَا بَایَعُوهُمْ عَلَیْهِ، فَلَمْ یَکُنْ لِلشَّاهِدِ أَنْ یَخْتَارَ، وَلاَ لِلغَائِبِ أَنْ یَرُدَّ، وَإنَّمَا الشُّورَی لِلْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنْصَارِ، فَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَی رَجُلٍ وَسَمَّوْهُ إِمَاماً کَانَ ذلِکَ لِلَّهِ رِضیً، فَإِنْ خَرَجَ عَنْ أَمْرِهِمْ خَارِجٌ بِطَعْنٍ أَوْبِدْعَهٍ رَدُّوهُ إِلَی مَاخَرَجَ مِنْهُ، فَإِنْ أَبَی قَاتَلُوهُ عَلَی اتِّبَاعِهِ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ، وَوَلاَّهُ اللهُ مَا تَوَلَّی.

وَلَعَمْرِی، یَا مُعَاوِیَهُ، لَئِنْ نَظَرْتَ بِعَقْلِکَ دُونَ هَوَاکَ لَتَجِدَنِّی أَبْرَأَ النَّاسِ مِنْ دَمِ عُثْمانَ، وَلَتَعْلَمَنَّ أَنِّی کُنْتُ فِی عُزْلَهٍ عَنْهُ، إِلاَّ أَنْ تَتَجَنَّی (1) ; فَتَجَنَّ مَا بَدَا لَکَ! وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به معاویه

علل مشروعیت حکومت امام (ع)

همانا کسانی با من بیعت کرده اند که با ابابکر و عمر و عثمان، با همان شرایط بیعت نمودند، پس آنکه در بیعت حضور داشت نمی تواند خلیفه ای دیگر برگزیند، و آنکه غایب است نمی تواند بیعت مردم را نپذیرد، و همانا شورای مسلمین از آن مهاجرین و انصار است، پس اگر بر امامت کسی گرد آمدند، و او را امام خود خواندند، خشنودی خدا هم در آن است. حال اگر کسی کار آنان را نکوهش کند یا بدعتی پدید آورد، او را به جایگاه بیعت قانونی باز می گردانند، اگر سر باز زد با او پیکار می کنند، زیرا که به راه مسلمانان درنیامده، خدا هم او را در گمراهیش وامی گذارد. بجانم سوگند! ای معاویه اگر دور از هوای نفس، به دیده عقل بنگری، خواهی دید که من نسبت به خون عثمان پاک ترین افرادم، و می دانی که من از آن دور بوده ام، جز اینکه از راه خیانت مرا متهم کنی، و حق آشکاری را بپوشانی، با درود.

p: 13


(1). When all the people of Medina unanimously swore allegiance to Amir al-mu`minin Mu`awiyah refused to acquiesce apprehending danger for his own power and in order to contest Amir al-mu'minin's caliphate he concocted the excuse that it had not been agreed to unaulmously and that there fore after cancelling it there should be another general election although the caliphate from which (the process of) election was started was the result of a timely situation. There was no question of the common vote therein so that it could be called the result of the people's election. However it was imposed on the people and assumed to be their verdict. From then it became a principle that whomever the nobles of Medina elected would be deemed to represent the entire world of Islam and no person would be allowed to question it whether he was present at the time of election or not. In any case after the establishment of the principle Mu`awiyah had no right to propose a re-election nor to refuse allegiance when he had in practice recognized these caliphates which it was alleged had been settled by the important people of Medina.

That is why when he held this election to be invalid and refused allegiance Amir al-mu'minin pointed out to him the (recognized) way of election and demolished his argument. It was a method known as arguing with the adversary on the basis of his wrong premises so as to demolish his argument since Amir al-mu'minin never at any state regarded consultation (with chiefs) or the common vote to be the criterion of validity of the caliphate. Otherwise in connection with the caliphate about which it is alleged that they were based on the unanimity of the muhajirun and the ansar he would have regarded that unanimity of vote as a good authority and held them as valid; but his refusal for allegiance in the very first period which cannot be denied by anyone is a proof of the fact that he did not regard these self-concocted methods as the criterion of (validity of) the caliphate. That is why at all times he continued pressing his own case for the caliphate which was also established on the basis of the Prophet's saying and deeds. However to place it before Mu`awiyah meant opening the door to questions and answers. He therefore attempted to convince him with his own premises and beliefs so that there could be no scope for interpretation or for confusing the matter in fact Mu'awiyah's real aim was to prolong the matter so that at some point his own authority might get support.

p: 14


In English

To Mu'awiyah

I have received from you the packet of unconnected advices and the embellished letter. You have written it because of your misguidance and despatched it because of lack of wisdom. This is the letter of a man who has neither light to show him the way nor a leader to guide him on the right path. Passion prompted him and he responded to it. Misguidance led him and he followed it. Consequently he began to speak nonsense and became reck lessly astray.

A part of the same letter

Because allegiance is once and for all. It is not open to reconsidered nor is there any scope for fresh proceedings of election. He who remains out of it is deemed to be critical of Islam while he who prevaricates upon it is a hypocrite.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلیه أیضاً

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ أَتَتْنی مِنْکَ مَوْعِظَهٌ مُوَصَّلَهٌ (1) ، وَرِسَالَهٌ مُحَبَّرَهٌ (2) ، نَمَّقْتَهَا (3) بِضَلاَلِکَ، وَأَمْضَیْتَهَا بِسُوءِ رَأْیِکَ، وَکِتَابُ امْرِیءٍ لَیْسَ لَهُ بَصَرٌ یَهْدِیهِ، وَلاَ قَائِدٌ یُرْشِدُهُ، قَدْ دَعَاهُ الْهَوَی فَأَجَابَهُ، وَقَادَهُ الضَّلاَلُ فَاتَّبَعَهُ، فَهَجَرَ (4) لاَغِطاً (5) ، وَضَلَّ خَابِطاً.

و منه : لِأَنَّهَا بَیْعَهٌ وَاحِدَهٌ لاَ یُثَنَّی فِیهَا النَّظَرُ (6) ، وَلاَ یُسْتَأْنَفُ فِیهَا الْخِیَارُ. الْخَارِجُ مِنْهَا طَاعِنٌ، وَالْمُرَوِّی (7) فِیهَا مُدَاهِنٌ (8) .

In Persian

به معاویه

افشای چهره نفاق معاویه و مشروعیت بیعت پس از نام خدا و درود! نامه پندآمیز تو به دستم رسید که دارای جملات به هم پیوسته، و زینت داده شده که با گمراهی خود آن را آراسته، و با بداندیشی خاص امضاء کرده بودی، نامه مردی که نه خود آگاهی لازم دارد تا رهنمونش باشد، و نه رهبری دارد که هدایتش کند، تنها دعوت هوسهای خویش را پاسخ گفته، و گمراهی عنان او را گرفته و او اطاعت می کند، که سخن بی ربط می گوید و در گمراهی سرگردان است.

p: 15

(از همین نامه است) همانا بیعت برای امام یک بار بیش نیست، و تجدید نظر در آن میسر نخواهد بود، و کسی اختیار از سرگرفتن آن را ندارد، آن کس که از این بیعت عمومی سر باز زند، طعنه زن و عیبجو خوانده می شود، و آن کس که نسبت به آن دودل باشد منافق است.


In English

To Jarir ibn `Abdillah al-Bajali when Amir al-mu'minin sent him to Mu'awiyah (and there was delay in his return)

Now then when you receive this letter of mine ask Mu'awiyah to take a final decision and to follow a determined course.Then ask him to choose either war that exiles him from home or ignoble peace. If he chooses war leave him alone but if he chooses peace secure his allegiance; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی جریر بن عبدالله البجلی لما أرسله إلی معاویه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِذَا أَتَاکَ کِتَابِی فَاحْمِلْ مُعَاوِیَهَ عَلَی الْفَصْلِ (1) ، وَخُذْهُ بَالْأَمْرِ الْجَزْمِ، ثُمَّ خَیِّرْهُ بَیْنَ حَرْبٍ مُجْلِیَهٍ (2) ، أَوْ سِلْمٍ مُخْزِیَهٍ (3) ، فَإِنِ اخْتَارَ الْحَرْبَ فَانْبِذْ إِلَیْهِ (4) ، وَإِنِ اخْتَارَ السِّلْمَ فَخُذْ بَیْعَتَهُ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به جریر بن عبدالله البجلی

وادار ساختن معاویه به بیعت پس از نام خدا و درود! هنگامی که نامه ام به دستت رسید، معاویه را به یکسره کردن کار وادار، و با او برخوردی قاطع داشته باش، سپس او را آزاد بگذار در پذیرفتن جنگی که مردم را از خانه بیرون می ریزد، یا تسلیم شدنی خوارکننده، پس اگر جنگ را برگزید، امان نامه او را بر زمین کوب، و اگر صلح خواست از او بیعت بگیر، با درود.

p: 16


In English

To Mu`awiyah

Our people (1) (the Quraysh) decided to kill our Prophet and to annihilate our root. They created worries for us behaved with us harshly denied us ease of life exposed us to fear forced us to take refuge in a rugged mountain and ignited for us the flames of war.

Allah then gave us determination to protect His religion and defend His honour. The believers among us expected (heavenly) reward from it and the unbelievers among us gave their support because of kinship. Those who accepted Islam from among the Quraysh were away from the distresses in which we were involved either because of a pledge that protected them or because of the tribe that would rise to support them. They were therefore safe from killing. The way with the Prophet (may Allah bless him and his descendants) was that when fighting became fierce and people began to loose ground he would send forward members of his family and through them protect his companions from the attacks of swords and spears. In this way `Ubaydah ibn al-Harith was killed on the day of Badr Hamzah (ibn `Abd al-Muttalib) on the day of Uhud and Ja'far (ibn Abi Talib) on the day of Mu'tah. One more person whom I can name if I wish desired to seek martyrdom as they did; but their deaths approached while his death had not yet approached.

How strange it is that I am being grouped with him who never evinced briskness of pace like me nor had he to his credit any achievement like mine unless he claims something of which I do not know and which I think Allah too does not know. In any case all praise belongs to Allah.

p: 17

As regards your request to hand over to you the murderers of `Uthman I have thought over this matter and I do not find their handing over to you or to someone else possible for me. By my life if you do not give up your wrong ways and disruptive acts you will surely know them. They will shortly be seeking you and will not give you the trouble of seeking them in land sea mountains or plain. But this search will be painful for you and their visit will not give you happiness. Peace be on those who deserve it.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبِیِّنَا، وَاجْتِیَاحَ أَصْلِنَا (1) ، وَهَمُّوا بِنَا الْهُمُومَ (2) ، وَفَعَلُوا بِنَا الْأَفَاعِیلَ (3) ، وَمَنَعُونَا الْعَذْبَ (4) ، وَأَحْلَسُونَا (5) الْخَوْفَ، وَاضْطَرُّونَا (6) إِلَی جَبَلٍ وَعْرٍ (7) ، وَأَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْبِ، فَعَزَمَ اللهُ لَنَا (8) عَلَی الذَّبِّ عَنْ حَوْزَتِهِ (9) ، وَالرَّمْیِ مِنْ وَرَاءِ حُرْمَتِهِ (10) . مُؤْمِنُنَا یَبْغِی بِذلِکَ الْأَجْرَ، وَکَافِرُنَا یُحَامِی عَنِ الْأَصْلِ، وَمَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَیشٍ خِلْوٌ مِمَّا نَحْنُ فِیهِ بِحِلْفٍ یَمْنَعُهُ، أَوْ عَشِیرَهٍ تَقُومُ دُونَهُ، فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بِمَکَانِ أَمْنٍ.

وَکَانَ رَسُولُ اللهِ-صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ- إذَا احْمَرَّ الْبَأْسُ (11) ، وَأَحْجَمَ النَّاسُ، قَدَّمَ أَهْلَ بَیْتِهِ فَوَقَی بِهِمْ أَصَحَابَهُ حَرَّ السُّیُوفِ (12) وَالْأَسِنَّهِ، فَقُتِلَ عُبَیْدَهُ بْنُ الْحَارِثِ یَوْمَ بَدْرٍ، وَقُتِلَ حَمْزَهُ یَوْمَ أُحُدٍ، وَقُتِلَ جَعْفَرُ یَوْمَ مُؤْتَهَ (13) ، وَأَرَادَ مَنْ لَوْ شِئْتُ ذَکَرْتُ اسْمَهُ مِثْلَ الَّذِی أَرَادُوا مِنَ الشَّهَادَهِ، وَلکِنَّ آجَالَهُمْ عُجِّلَتْ،مَنِیَّتَهُ أُجِّلَتْ. فَیَاعَجَباً لِلدَّهْرِ! إِذْ صِرْتُ یُقْرَنُ بِی مَنْ لَمْ یَسْعَ بِقَدَمِی (14) ، وَلَمْ تَکُنْ لَهُ کَسَابِقَتِی (15) الَّتِی لاَ یُدْلِی أحَدٌ (16) بِمِثْلِهَا، إِلاَّ أَنْ یَدَّعِیَ مُدَّعٍ مَا لاَ أَعْرِفُهُ، وَلاَ أَظُنُّ اللهَ یَعْرِفُهُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی کُلِّ حَالٍ.

p: 18

وَأَمَّا مَا سَأَلْتَ مِنْ دَفْعِ قَتَلَهِ عُثْمانَ إِلَیْکَ، فَإِنِّی نَظَرْتُ فِی هذَا الْأَمْرِ، فَلَمْ أَرَهُ یَسَعُنِی دَفْعُهُمْ إِلَیْکَ وَلاَ إِلَی غَیْرِکَ، وَلَعَمْرِی لَئِنْ لَمْ تَنْزِعْ (17) عَنْ غَیِّکَ وَشِقَاقِکَ (18) لَتَعْرِفَنَّهُمْ عَنْ قَلِیلٍ یَطْلُبُونَکَ، لاَ یُکَلِّفُونَکَ طَلَبَهُمْ فِی بَرٍّ وَلاَ بَحْرٍ، وَلاَ جَبَلٍ وَلاَ سَهْلٍ، إِلاَّ أَنَّهُ طَلَبٌ یَسُوءُکَ وِجْدَانُهُ، وَزَوْرٌ (19) لاَ یَسُرُّکَ لُقْیَانُهُ، وَالسَّلاَمُ لِأَهْلِهِ.

In Persian

به معاویه

افشای دشمنی های قریش و استقامت پیامبر (ص) خویشاوندان ما از قریش می خواستند پیامبرمان (ص) را بکشند، و ریشه ما را برکنند، و در این راه اندیشه ها از سرگذراندند، و هر چه خواستند نسبت به ما انجام دادند، و زندگی خوش را از ما سلب کردند، و با ترس و وحشت به هم آمیختند، و ما را به پیمودن کوه های صعب العبور مجبور کردند، و برای ما آتش جنگ افروختند، اما خدا خواست که ما پاسدار دین او باشیم، و شر آنان را از حریم دین باز داریم، مومن ما در این راه خواستار پاداش بود، و کافر ما از خویشاوندان خود دفاع می کرد، دیگر افراد قریش که ایمان می آوردند و از تبار ما نبودند، یا به وسیله هم پیمانهایشان و یا با نیروی قوم و قبیله شان حمایت شده و در امان بودند، هرگاه آتش جنگ زبانه می کشید، و دشمنان هجوم می آوردند پیامبر اسلام (ص) اهل بیت خود را پیش می فرستاد تا به وسیله آنها، اصحابش را از سوزش شمشیرها و نیزه ها حفظ فرماید، چنانکه عبیده بن حارث در جنگ بدر، و حمزه در احد، و جعفر در موته، شهید گردیدند. کسانی هم بودند که اگر می خواستم نامشان را می آوردم، آنان که دوست داشتند چون شهیدان اسلام، شهید گردند، اما مقدر چنین بود که زنده بمانند، و مرگشان به تاخیر افتاد، شگفتا از روزگار! که مرا همسنگ کسی قرار داده که چون من پیش قدم نبوده، و مانند من سابقه در اسلام و هجرت نداشته است، کسی را سراغ ندارم چنین ادعایی کند، مگر ادعاکننده ای که نه من او را می شناسم و نه فکر می کنم خدا، او را بشناسد، در هر حال خدا را سپاسگزارم.

p: 19

افشای ادعای دروغین معاویه در خونخواهی عثمان اینکه از من خواستی تا قاتلان عثمان را به تو واگذارم، پیرامون آن فکر کردم و دیدم که توان سپردن آنها را به تو یا غیر تو ندارم، سوگند بجان خودم! اگر دست از گمراهی و تفرقه برنداری، به زودی آنها را خواهی یافت که تو را می جویند، بی آنکه تو را فرصت دهند تا در خشکی و دریا و کوه و صحرا زحمت پیدا کردنشان را بر خود هموار کنی. و اگر در جستجوی آنان برآیی بدان که شادمان نخواهی شد، و زیارتشان تو را خوشحال نخواهد کرد، و درود بر اهل آن.


(1). When the Messenger of Allah (may Allah bless him and his descendants) was commanded (by Allah) to call people to (believe in) the Unity of Allah the powers of unbelief and disobedience stood up to block the way of Truthfulness and the tribes of Quraysh decided to quell this voice through pressure and force. The love of their idols was so staunch in the hearts of these unbelievers that they were not prepared to hear a single word against them. The idea of one God was enough to rouse their passions. In addition they were made to hear such epithets about their gods that gave them no better position than lifeless stones. When they saw their principles and beliefs in danger they prepared themselves to trouble the Prophet and got ready to try every means to that end. They adopted such pain-inflicting devices (against the Prophet) that it was impossible for him to step out of his house. Those who had accepted Islam in this period too had to face continuous tribulations. For example these adherents of belief were often laid prostrate on the ground under the sun and beaten with straps and stones till they lost their senses. When the atrocities of the Quraysh rose to this extent the Prophet permitted them to leave Mecca and immigrate towards Abyssinia in the fifth year of his call to Prophethood. The Quraysh followed them there as well but the ruler of Abyssinia refused to hand them over to them and by his fairness and justice did not allow any trouble to befall them.

p: 20

On the other side the Prophet's preaching was continuing and the magnetism and influence of Truth was producing its effect. People were impressed by his teachings and personality and coming into his fold as a result of which the Quraysh felt much perturbed and tried to stop this increasing influence and power. When they could not do anything they decided to sever all connections with Banu Hashim and Banu `Abd al-Mut-talib to have no social contacts with them and to have no transactions with them so that they might be forced to give up supporting the Prophet and then they would deal with him as they wished. Consequently they concluded a mutual agreement about it and a document was written on the subject and kept in deposit. After this agreement although the locality was the same and the inhabitants too were the same yet for Banu Hashim every nook and corner became strange and well-known faces turned as if they had never known each other. All of them turned their faces and stopped mutual meeting and contacts. In these circumstances there was also apprehension that the Prophet might be attacked suddenly in a valley outside the city. For this reason they were forced to take refuge in a place called "shi`b (quarter) of Abi Talib." At this stage those Banu Hashim who had not yet accepted Islam shared these privations on account of lineal unity and offered defence at the hour of need while those who had accepted Islam like Hamzah and Abu Talib were active in protecting the Prophet by way of a religious obligation. In particular Abu Talib had given up all his personal ease and comfort. He spent his days in consoling the Prophet and his nights in changing his bed in this way that if the Prophet used a bed one night the next night `Ali was made to sleep in it so that in case someone attacked then `Ali should suffer the brunt.

p: 21

This was a period of great privation and trouble for Banu Hasim. If they could get leaves of trees to eat that was enough otherwise they had to starve. After the lapse of three years in these hardships Zuhayr ibn Abi Umayyah (whose mother was `Atikah bint `Abd al-Muttalib) Hisham. ibn `Amr ibn Rabi `ah (who had family relationship with Banu Hashim through his mother) al-Mut'im ibn `Adi ibn Nawfal ibn `Abd Manaf Abu'l-Bakhtari al-`As ibn Hisham ibn al-Mughirah and Zama'ah ibn al-Aswad ibn al-Muttalib proposed that this agreement should be abrogated. For a discussion of this issue the Chiefs among the Quraysh assembled in the Ka'bah. No decision has yet been taken when Abu Talib also came out of the Valley and joined them. He said to them My nephew Muhammad has told me that the paper on which this agreement was written has been eaten by white-ants and nothing in it has remained save the name of Allah. So, you should send for the document and see it. If he is correct then you should give up animosity to him; and if he is wrong I am ready to hand him over to you. Consequently the document was sent for and seen. It was a fact that except the words "with Your name O' my Allah" which was written on the top of all documents in those days the rest of it had been eaten away by white-ants. Seeing this al-Mut'im ibn `Adi tore off the writing and thus this agreement was abrogated. At last Banu Hashim got rid of the life of oppression and helplessness; but even after this there was no change in the unbelievers' behaviour towards the Prophet; rather they were so keen in their enmity and malice against him that they started thinking of taking his life as a consequence of which the great event of hijrah (immigration of the Holy Prophet from Mecca to Medina) took place. Although on this occasion Abu Talib was no longer alive `Ali represented him by lying down on the Prophet's bed because it was the lesson taught by Abu Talib through which he managed to protect the Holy Prophet's life.

p: 22

Although these events were not unknown to Mu`awiyah yet by recounting to him the deeds of his precedessors the intention was to awaken his malicious spirit. Therefore his attention has been drawn to the hardships inflicted (on the Holy Prophet and his adherents) by the Quraysh and especially Banu `Abd Shams so that he might see the conduct of each of the followers of truth and the followers of wrong and realize whether he himself was treading on the right path or just following his forefathers.


In English

To Mu'awiyah

What will you do when the coverings of this world in which you are wrapped are removed from you. The world attracted you with its embellishment and deceived you with its pleasure. It called you and you responded to it. It led you and you followed it. It commanded you and you obeyed it. Shortly an informer will inform you of things against which there will be no shield (to protect you). Therefore keep off from this affair take heed of the accounting (on the Day of Judgement) get ready for death that will soon overtake you and do not give your ears to those who have gone astray. If you do not do so I shall recall to you whatever you have forgotten because you are a man living in ease and luxury. (1) Satan has taken you in his clutches has secured his wishes in you and has taken complete control of you like your soul and blood.

p: 23

O' Mu'awiyah when were you all protectors of the ruled and guardians of the affairs of the people? Without any forward step or conspicuous distinction? We seek Allah's protection against the befalling of previous misfortunes and I warn you lest you continue being deceived by desires and your appearance becomes different from your innerself.

You have called me to war. Better to leave the people on one side come out to me and spare both the parties from fighting so that it may be known who of us has a rusted heart and covered eyes. I am Abu'l-Hasan who killed your granfather (2) your brother (3) and your uncle (4) by cutting them to pieces on the day of Badr. The same sword is with me and I meet my adversary with the same heart. I have not altered the religion nor put up any new prophet. I am surely (treading) on that very highway which you had willingly foresaken (in the beginning) and then adopted per force. You think you have come out seeking to revenge 'Uthman's blood. Certainly you know how 'Uthman's blood was shed. If you want to avenge it avenge it there. It is as though I see that when war is cutting you with its teeth you cry like camels crying under a heavy load. And it is as though I see your party bewildered by the incessant striking of swords occurrence of death and falling of bodies after bodies calling me towards the Qur'an (5) although they would themselves be either unbelievers deniers of truth or breakers of allegiance after swearing it. or it is an information through knowledge of the unknown ('ilmu'l -ghayb) which is too most significant and wonderful. However, both cases are in the state of extreme significance and wonderfulness.

p: 24

Ibn Abi'l-Hadid has further quoted the same prophecy from other letters of Amir al-mu'minin to Mu'awiyah. (Sharh Nahj al-balaghah vol.15 pp.83-85)

This prophecy cannot be attributed to imagination guessing or the drawing of inference from events nor can these details be ascertained by wit or far-reaching intelligence. Only he can disclose them whose source of information is either the Prophet's own revelation-bearing tongue or Divine inspiration.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلیه أیضاً

وَکَیْفَ أَنْتَ صَانِعٌ إِذَا تَکَشَّفَتْ عَنْکَ جَلاَبِیبُ (1) مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ دُنْیَا قَدْ تَبَهَّجَتْ بِزِینَتِهَا (2) ، وَخَدَعَتْ بِلَذَّتِهَا، دَعَتْکَ فَأَجَبْتَهَا، وَقَادَتْکَ فَاتَّبَعْتَهَا، وَأَمَرَتْکَ فَأَطَعْتَهَا، وَإِنَّهُ یُوشِکُ أَنْ یَقِفَکَ وَاقِفٌ عَلَی مَا لاَ یُنْجیِکَ مِنْهُ مِجَنٌّ (3) ، فَاقْعَسْ (4) عَنْ هذَا الْأَمْرِ، وَخُذْ أُهْبَهَ (5) الْحِسَابِ، وَشَمِّرْ لِمَا قَدْ نَزَلَ بِکَ، وَلاَ تُمَکِّنِ الْغُوَاهَ (6) مِنْ سَمْعِکَ، وَإِلاَّ تَفْعَلْ أُعْلِمْکَ مَا أَغْفَلْتَ مِنْ نَفْسِکَ، فَإِنکَ مُتْرَفٌ (7) قَدْ أَخَذَ الشَّیْطَانُ مِنْکَ مَأْخَذَهُ، وَبَلَغَ فِیکَ أَمَلَهُ، وَجَرَی مِنْکَ مَجْرَی الرُّوحِ وَالدَّمِ.

وَمَتَی کُنْتُمْ یَا مُعَاوِیَهُ سَاسَهَ الرَّعِیَّهِ (8) ، وَوُلاَهَ أَمْرِ الْأُمَّهِ؟ بِغَیْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ، وَلاَ شَرَفٍ بَاسِقٍ (9) ، وَنَعُوذُ بِاللهِ مِنْ لُزومِ سَوَابِقِ الشَّقَاءِ، وَأُحَذِّرُکَ أَنْ تَکُونَ مُتَمادِیاً فِی غِرَّهِ (10) الْأُمْنِیَّهِ (11) ، مُخْتَلِفَ الْعَلاَنِیَهِ والسَّرِیرَهِ.

وَقَدْ دَعَوْتَ إِلَی الْحَرْبِ، فَدَعِ النَّاسَ جَانِباً وَاخْرُجْ إِلَیَّ، وَأَعْفِ الْفَرِیقَینِ مِنَ الْقِتَالِ، لِتَعْلَمَ أیُّنَا الْمَرِینُ (12) عَلَی قَلْبِهِ،

وَالْمُغَطَّی عَلَی بَصَرِهِ! فَأَنَا أَبُو حَسَنٍ قَاتِلُ جَدِّکَ وَخَالِکَ وأَخِیکَ شَدْخاً (13) یَوْمَ بَدْرٍ،ذلکَ السَّیْفُ مَعِی، وَبِذلِکَ الْقَلْبِ أَلْقَی عَدُوِّی، مَا اسْتَبْدَلْتُ دِیناً، وَلاَ اسْتَحْدَثْتُ نَبِیّاً، وَإنِّی لَعَلَی الْمِنْهَاجِ (14) الَّذِی تَرَکْتُمُوهُ طَائِعِینَ، وَدَخَلْتُمْ فِیهِ مُکْرَهِینَ.

p: 25

وَزَعَمْتَ أَنَّکَ جِئْتَ ثَائراً (15) بِدَمِ عُثْمانَ، وَلَقَدْ عَلِمْتَ حَیْثُ وَقَعَ دَمُ عُثْمانَ فَاطْلُبْهُ مِنْ هُنَاکَ إِنْ کُنتَ طَالباً، فَکَأَنِّی قدْ رَأَیْتُکَ تَضِجُّ مِنَ الْحَرْبِ إِذَا عَضَّتْکَ ضَجِیجَ الْجِمَالِ بِالْأَثْقَالِ، وَکَأَنِّی بِجَمَاعَتِکَ تَدْعُونِی جَزَعاً مِنَ الضَّرْبِ الْمُتَتَابِعِ، وَالْقَضَاءِ الْوَاقِعِ، وَمَصَارِعَ بَعْدَ مَصَارِعَ، إِلَی کِتَابِ اللهِ، وَهِیَ کَافِرهٌ جَاحِدَهٌ، أَوْ مُبَایِعَهٌ حَائِدَهٌ (16) .

In Persian

به معاویه

افشای چهره معاویه چه خواهی کرد، آنگاه که جامه های رنگین تو کنار رود؟ که به زیباییهای دنیا زینت شده بود، دنیا تو را با خوشیهای خود فریب داده، و به دعوت آن پاسخ داده ای، فرمانت داد و اطاعت کردی، همانا به زودی تو را وارد میدان خطرناکی می کند که هیچ سپر نگهدارنده ای نجاتت نمی دهد. ای معاویه از این کار دست بکش، و آماده حساب باش، و آماده حوادثی باش که به سراغ تو می آید، به گمراهان فرومایه، گوش مسپار، اگر چنین نکنی به تو اعلام می دارم که در غفلت زدگی قرار گرفته ای، همانا تو نازپرورده ای می باشی که شیطان بر تو حکومت می کند، و با تو به آرزوهایش می رسد، و چون روح و خون در سراسر وجودت جریان دارد. معاویه! از چه زمانی شما زمامداران امت و فرماندهان ملت بودید؟ نه سابقه درخشانی در دین، و نه شرافت والایی در خانواده دارید، پناه بخدا می برم از گرفتار شدن به دشمنی های ریشه دار، تو را می ترسانم از ینکه به دنبال آرزوها تلاش کنی، و آشکار و نهانت یکسان نباشد.

پاسخ به تهدید نظامی معاویه! مرا به جنگ خوانده ای، اگر راست می گویی مردم را بگذار و به جنگ من بیا، و دو لشکر را از کشتار بازدار، تا بدانی پرده تاریک بر دل کدام یک از ما کشیده، و دیده چه کس پوشیده است؟ من ابوالحسن، کشنده جد و دایی و برادر تو در روز نبرد بدر، می باشم که سر آنان را شکافتم، همان شمشیر با من است، و با همان قلب با دشمنام ملاقات می کنم، نه بدعتی در دین گذاشته، و نه پیامبر جدیدی برگزیده ام، من بر همان راه راست الهی قرار دارم که شما با اختیار رها کرده، و با اکراه پذیرفته بودید.

p: 26

پاسخ به خونخواهی دروغین معاویه خیال کردی به خونخواهی عثمان آمده ای؟ در حالی که می دانی خون او به دست چه کسانی ریخته شده، اگر راست می گویی از آنها مطالبه کن، همانا من تو را در جنگ می نگرم که چونان شتران زیر بار سنگین مانده، فریاد و ناله سرمی دهی، و می بینم که لشکریانت با بی صبری از ضربات پیاپی شمشیرها، و بلاهای سخت، و بر خاک افتادن مداوم تنها، مرا به کتاب خدا می خوانند در حالی که لشکریان تو، کافرند و در انکار، از بیعت کنندگانند و پیمان شکن.


(1). This is in reference to the verse:

We sent no warner into any city except its man who lived at ease

said We disbelieve in the Message you have been sent with.

(Qur'an 34:34).

(2). 'Utbah ibn Rabi'ah.

(3). Hanzalah ibn Abi Sufyan.

(4). al-Walid ibn 'Utbah.

(5). This prophecy of Amir al-mu'minin is about the battle of Siffin. Herein he has depicted the whole picture in very few words. Thus on one side Mu'awiyah was bewildered on account of the attacks of the Iraqis and was thinking to run away and on the other his army was crying under the constant onslaught of death and eventually when there was no way of escape they raised the Qur'an on spears and shouted for peace. By this device the remaining persons saved their lives.

"This prophecy" as lbn Abi'l-Hadid al-Mu'tazili says is either true prophetic keen eye of Amir al-mu'minin which is really a significant power,

p: 27


In English

Given to the contingent sent to

confront the enemy.(1)

When you proceed towards the enemy or he proceeds towards you the position of your force should be on the approaches high ground or on the edges of mountains or the bends of rivers so that it may serve you as a help and a place to return to. Your encounter should be from one side or two sides. Place watchers on the peaks of mountains and the raised sides of the high ground so that the enemy may not approach you from any place whether of danger or safety. And know that the vanguard of an army serves as their eyes and the eyes of the vanguard are their informers. Beware of dispersal. When you halt do so together and when you move you should move together. When night comes fix your spears in a circle and do not sleep except for dosing or napping.

In Arabic

ومن وصیه له علیه السلام

وصّی بها جیشاً بعثه إلی العدو

فَإِذَا نَزَلْتُمْ بِعَدُوًّ أَوْ نَزَلَ بِکُمْ، فَلْیَکُنْ مُعَسْکَرُکُمْ فِی قُبُلِ (1) الْأَشْرَافِ (2) ، أَوْسِفَاحِ (3) الْجِبَالِ، أَوْ أثْنَاءِ (4) الْأَنْهَارِ، کَیْما یَکُونَ لَکُمْ رِدْءاً (5) ، وَدُونَکُمْ مَرَدّاً (6) ، وَلْتَکُنْ مُقَاتَلَتُکُمْ مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ أَو اثْنَیْنِ اجْعَلُوا لَکُمْ رُقَبَاءَ فِی صَیَاصِی الْجِبَالِ، (7) وَمَنَاکِبِ (8) الْهِضَابِ (9) ، لِئَلاَّ یَأْتِیَکُمُ الْعَدُوُّ مِنْ مَکَانِ مَخَافَه أَوْ أَمْن. وَاعْلَمُوا أَنَّ مُقَدِّمَهَ الْقَومِ عُیُونُهُمْ، وَعُیُونَ الْمُقَدِّمَهِ طَلاَئِعُهُمْ. وَإِیَّاکُمْ وَالتَّفَرُّقَ، فَإِذَا نَزَلْتُمْ فَانْزِلُوا جَمِیعاً، وَإِذَا اَرْتحَلْتُمْ فَارْتَحِلُوا جَمِیعاً، وَإِذَا غَشِیکُمُ اللَّیْلُ فَاجْعَلُوا الرِّمَاحَ کِفَّهً (10) ، وَلاَ تَذُوقُوا النَّوْمَ إِلاَّ غِرَاراً (11) أَوْ مَضْمَضَهً (12) .

p: 28

In Persian

به گروهی از سپاهیان

آموزش نظامی به لشکریان هرگاه به دشمن رسیدید، یا او به شما رسید، لشکرگاه خویش را بر فراز بلندیها، یا دامنه کوهها، یا بین رودخانه ها قرار دهید، تا پناهگاه شما، و مانع هجوم دشمن باشد، جنگ را از یک سو یا دو سو آغاز کنید، و در بالای قله ها، و فراز تپه ها، دیده بانهایی بگمارید، مبادا دشمن از جایی که می ترسید یا از سویی که بیم ندارید، ناگهان بر شما یورش آورد، و بدانید که پیشاهنگان سپاه دیدبان لشگریانند، و دیدبانان طلایه داران سپاهند، از پراکندگی بپرهیزید، هر جا فرود می آیید، با هم فرود بیایید، و هرگاه کوچ می کنید همه با هم کوچ کنید، و چون تاریک شب شما را پوشاند، نیزه داران را پیرامون لشکر بگمارید، و نخوابید مگر اندک، چونان آب در دهان چرخاندن و بیرون ریختن.


(1). When Amir al-mu'minin put Ziyad ibn an-Nadr al-Harithi and Shurayh ibn Hani al-Harithi in command of contingents of eight thousand and four thousand strong at the camp of an-Nukhaylah and ordered them to advance towards Syria (ash-Sham) some dispute arose between them about their ranks of which they apprised Amir al-mu'minin and wrote letters of complaints about each other. In reply Amir al-mu'minin wrote to them that when they marched jointly the command of the whole force would be with Ziyad ibn an-Nadr al-Harithi and when they marched separately each would be in command of the force over which he had been placed.

In this letter Amir al-mu'minin also wrote for them certain instructions. Here as-Sayyid ar-Radi has taken down only the portion containing the instructions. These instructions are not only useful as concerns the strategies of fighting of those days but their utility and importance in bringing out the principles of fighting in these days also is undeniable. These instructions are that at the time of encounter with the enemy the forces should be encamped on the tops of mountains and turns of rivers because in this way the low areas of the rivers would serve as trenches and the peaks of mountains as the walls of the fortress and thus it would be possible to feel secure and face the enemy from the other side. Secondly that tile attack should be from one side or at the most from two sides because by distribution of the entire force on several fronts weakness would inevitably arise. Thirdly that the watchers should be put in position on the tops of high ground and the peaks of mountains so that they may give warning before the attack. Sometimes it happens that instead of attacking from the expected side the enemy attacks from a different side. Therefore if watchers are in position in high places they will detect the enemy from the cloud of dust seen from a distance.

p: 29

To clarify the useful aspect of these instructions Ibn Ahi'l-Hadid has recorded (in vol.15 p.91) a historical incident that when Qahtabah (ibn Shabib at-Ta'i) encamped in a village after leaving Khurasan he and Khalid ibn Barmak went and sat on the top of a nearby hill. No sooner had they sat down than Khalid noticed flocks of deer coming running from the forest. On seeing this he said to Qahtabah "O' commander get up and announce to the army that they should at once fall in line and takeup arms." Hearing this Qahtabah was startled and stood up but looking hither and thither said "I do not see the enemy's men anywhere." He replied "O' Amir this is not the time that should be lost in conversation. You see these deer which are proceeding towards the people leaving their abodes. This means that the army of the enemy is marching from their rear." Consequently he ordered his army to get ready. As soon as the army got ready the noise of horses' hoofs was heard and within moments the enemy was on them. Since they had prepared themselves for defence in time they defended themselves against the enemy thoroughly. Now if ( 279 )

Khalid had not been at such a height and had not acted with such sagacity the enemy would have attacked them unawares and annihilated them. Fourthhly that the reconnaissance should be spread here and there so that they can be aware of the movements and intentions of the enemy and thereby foil his plans. Fifthly that when the army camps it should camp together and when it moves it should move together so that the enemy does not attack you in a state of dispersal and overpower you easily. Sixthly that at night the guard should be formed by fixing spears in a circle in the ground so that if the enemy attacks in the night it is possible to prepare for defence by taking up arms at once and if the enemy showers arrows that too can be defied. Seventhly that deep sleep should be avoided lest you remain unaware of the enemy's approach and he succeed in attacking you before you get ready.

p: 30


In English

Given to Ma'qil ibn Qays ar-Riyahi when he was dispatched to Syria at the head of a vanguard contingent three thousand strong.

Fear Allah before Whom attendance is inevitable and with other than Whom there is no meeting. Do not fight except with those who fight you. Travel in the two cool periods (i.e. morning and evening). Let the men have a midday sleep. March easily and do not travel during the early night for Allah has made it for resting and has ordained it for staying nor for journeying. Therefore give rest to your body in the night and let your carrier-beastsalso rest. When you are sure that morning has appeared and whendawn has dawned commence your journey with Allah's blessings. If and when you face the enemy stand in the midst of your comrades. Do not get too near the foe like one who wants to commence the fighting nor remain too distant like one who is afraid of action till you receive my orders. Hatred for them should not lead you to fight before inviting them (to guidance) and exhausting your pleas before them.

In Arabic

ومن وصیه له علیه السلام

وصی بها معقل بن قیس الریاحی حین أنفذه إلی الشام فی ثلاثه آلاف مقدّمهً له:

اتَّقِ اللهَ الَّذِی لاَبُدَّ لَکَ مِنْ لِقَائِهِ، وَلاَ مُنْتَهَی لَکَ دُونَهُ، وَلاَ تُقَاتِلَنَّ إِلاَّ مَنْ قَاتَلَکَ، وَسِرِ الْبَرْدَیْنِ (1) ، غَوِّرْ (2) بِالنَّاسِ، وَرَفِّهْ (3) فِی السَّیْرِ، وَلاَ تَسِرْ أَوَّلَ اللَّیْلِ، فَإِنَّ اللهَ جَعَلَهُ سَکَناً، وَقَدَّرَهُ مُقَاماً لاَ ظَعْناً (4) ، فَأَرِحْ فِیهِ بَدَنَکَ، وَرَوِّحْ ظَهْرَکَ، فَإِذَا وَقَفْتَ حِینَ یَنْبَطِحُ السَّحَرُ (5) ، أَوْ حِینَ یَنْفَجِرُ الْفَجْرُ، فَسِرْ عَلَی بَرَکَهِ اللهِ، فَإِذَا لَقِیتَ الْعَدُوَّ فَقِفْ مِنْ أَصْحَابِکَ وَسَطاً، وَلاَ تَدْنُ مِنَ الْقَوْمِ دُنُوَّ مَنْ یُریِدُ أَنْ یُنْشِبَ الْحَرْبَ، وَلاَ تَبَاعَدْ عَنْهُمْ تَبَاعَدْ مَنْ یَهَابُ الْبَأْسَ، حَتَّی یَأْتِیَکَ أَمْرِی، وَلاَ یَحْمِلَنَّکُمْ شَنَآنُهُمْ (6) عَلَی قِتَالِهِمْ، قَبْلَ دُعَائِهِمْ وَالْإِعْذَارِ (7) إِلَیْهِمْ.

p: 31

In Persian

به معقل بن قیس الریاحی

احتیاطهای نظامی نسبت به سربازان پیشتاز از خدایی بترس که ناچار او را ملاقات خواهی کرد، و سرانجامی جز حاضر شدن در پیشگاه او را نداری، جز با کسی که با تو پیکار کند، پیکار نکن، در خنکی صبح و عصر سپاه را حرکت ده، در هوای گرم لشکر را استراحت ده، و در پیمودن راه شتاب مکن، در آغاز شب حرکت نکن زیرا خداوند شب را وسیله آرامش قرار داده، و آن را برای اقامت کردن، نه کوچ نمودن، تعیین فرموده است پس آسوده باش، و مرکبها را آسوده بگذار، آنگاه که سحر آمد و سپیده صبحگاهان آشکار شد، در پناه برکت پروردگار حرکت کن. پس هر جا دشمن را مشاهده کردی در میان لشکرت بایست، نه چنان به دشمن نزدیک شو که چونان جنگ افروزان باشی، و نه آنقدر دور باش که پندارند از نبرد می هراسی، تا فرمان من به تو رسد، مبادا کینه آنان شما را به جنگ وادارد، پیش از آنکه آنان را به راه هدایت فراخوانید، و درهای عذر را بر آنان ببندید.


In English

To two of the officers in his army

I have placed Malik (1) ibn al-Harith al-Ashtar in command over you and over all those under you. Therefore follow his commands and take him as the armour and shield for yourselves because he is one of those from whom I have no fear of weakness nor any mistake nor laziness where haste is more appropriate nor haste where slackness is expected of him.

In Arabic

p: 32

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أمیرین من أُمراء جیشه

وَقَدْ أَمَّرْتُ عَلَیْکُمَا وَعَلی مَنْ فِی حَیِّزِکُمَا (1) مَالِکَ بْنَ الْحَارثِ الْأَشْتَرَ فَاسْمَعَا لَهُ وَأَطِیعاً، واجْعَلاَهُ دِرْعاً (2) وَمِجَنّاً (3) ، فَإِنّهُ مِمَّنْ لاَ یُخَافُ وَهْنُهُ (4) ، وَلاَ سَقْطَتُهُ (5) ، وَلاَ بُطْؤُهُ عَمَّا الْإِسْرَاعُ إِلَیْهِ أَحْزَمُ (6) ، وَلاَ إِسْرَاعُهُ إِلَی مَا الْبُطْءُ عَنْهُ أَمْثَلُ (7) .

In Persian

به دو نفر از امیران لشگر

رعایت سلسله مراتب فرماندهی من (مالک اشتر پسر حارث) را بر شما و سپاهیانی که تحت امر شما هستند، فرماندهی دادم، گفته او را بشنوید، و از فرمان او اطاعت کنید، او را چونان زره و سپر نگهبان خود برگزینید، زیرا که مالک، نه سستی به خرج داده و نه دچار لغزش می شود، نه در آنجایی که شتاب لازم است کندی دارد، و نه آن جا که کندی پسندیده است شتاب می گیرد.


(1). When Amir al-mu'minin sent a vanguard contingent twelve thousand strong under Ziyad ibn an-Nadr al-Harithi and Shurayh ibn Ham al-Harithi to Syria on the way near Sur ar-Rum they encountered with Abu'l-A'war ('Amr ibn Sulayman) as-Sulami who was camping there with a contingent of the Syrians. Both of them informed Amir al-mu'minin of this through al-Harith ibn Jumhan al-Ju'fi whereupon he sent Malik ibn al-Harith al-Ashtar as the Officer-in-command and wrote this letter to inform them. The brief but comprehensive words in which Amir al-mu'minin has mentioned Malik al-Ashtar in this letter gives an indication of his intelligence sagacity courage daring expanse and versatility in the art of war and his personal greatness and importance.

p: 33


In English

Given to the army before the encounter with the enemy at Siffin (2)

Do not fight them unless they initiate the fighting because by the grace of Allah you are in the right and to leave them till they begin fighting will be another point from your side against them. If by the will of Allah the enemy is defeated then do not kill the runner away do not strike a helpless person do not finish off the wounded and do not inflict pain on women even thoughthey may attack your honour with filthy words and abuse your officers because they are weak in character mind and intelligence. We have been ordered to desist from them although they may beunbelievers. Even in pre-Islamic (al-jdhiliyyah) period if a man struck a woman with a stone or a stick he was rebuked along with his posteriors after him.

In Arabic

ومن وصیّته علیه السلام

لعسکره قبل لقاء العدو بصفّین

لاَ تُقَاتِلُوهُمْ حَتَّی یَبْدُووکُمْ، فَإِنَّکُمْ بِحَمْدِ اُُللهِ عَلَی حُجَّهٍٍ، وَتَرْکُکُمْ إِیَّاهُمْ حَتَّی یَبْدَُووکُمْ حُجَّهٌ أُخْرَی لَکُمْ عَلَیْهِمْ، فَإذَا کَانَتِ الْهَزِیمَهُ بِإِذْنِ اللهِ فَلاَ تَقْتُلُوا مُدْبِراً، وَلاَ تُصیِبُوا مُعْوِراً (1) ، وَلاَ تُجْهِزُوا (2) عَلَی جَرِیحٍ ،لاَ تَهِیجُوا النِّسَاءَ بِأَذیً، وَإِنْ شَتَمْنَ أَعْرَاضَکُمْ، وَسَبَبْنَ أُمَرَاءَکُمْ، فَإِنَّهُنَّ ضَعِیفَاتُ الْقُوَی وَْلأَ نْفُسِ وَالْعُقُولِ، إِنْ کُنَّا لَنُؤْمَرُ بِالْکَفِّ عَنْهُنَّ وَإِنَّهُنَّ لَمُشْرِکَاتٌ، وَإِنْ کَانَ الرَّجُلُ لَیَتَنَاوَلُ الْمَرْأَهَ فِی الْجَاهِلِیَّهِ بِالْفَهْرِ (3) أَوِ الْهِرَاوَهِ (4) فَیُعَیَّرُ بِهَا وَعَقِبُهُ مِنْ بَعْدِهِ.

In Persian

به سپاهیانش

رعایت اصول انسانی در جنگ با دشمن جنگ را آغاز نکنید تا آنها شروع کنند، زیرا سپاس خداوندی را که حجت با شماست، و آغازگر جنگ نبودن، تا آنکه دشمن بجنگ روی آورد، حجت دیگر بر حقانیت شما خواهد بود، اگر به اذن خدا شکست خوردند و گریختند، آن کس را که پشت کرده مکشید، و آن را که دفاع نمی تواند آسیب نرسانید، و مجروحان را نکشید، زنان را با آزار دادن تحریک نکنید هرچند آبروی شما را بریزند، یا امیران شما را دشنام دهند، که آنان در نیروی بدنی و روانی و اندیشه کم توانند، در روزگاری که زنان مشرک بودند مامور بودیم دست از آزارشان برداریم، و در جاهلیت اگر مردی با سنگ یا چوب دستی به زنی حمله می کرد، او و فرزندانش را سرزنش می کردند.

p: 34


(2). The responsibility for the war and fighting that took place between Amir al-mu'minin and Mu'awiyah lies solely on Mu'awiyah because he brought about the war by laying the wrong blame for 'Uthman's blood on Amir al-mu'minin although the real facts about the causes of 'Uthman's killing and by whom he was killed were not unknown to him. But since there was no way for him to achieve his end save by creating an occasion for war he entered into war to retain his authority which was evidently offensive and which cannot by any means be considered as permissible because revolt and rebellion against the rightful Imam is unlawful according to the general consensus of Muslims. Thus Abu Zakariyya Yahya ibn Sharaf an-Nawawi (631/1233-676/1277) writes:

Do not fight against those in authority in matters of governance nor raise objections against them except when you observe them committing things which you know are definitely against Islam. If you see them doing such things regard it bad for them and speak the truth wherever you may be but rising against them or fighting is prohibited by the consensus of Muslims. (Sharh Sahih Muslim vol.2 p.125. In agreement with this view see also al-Qadi Abu Bakr Muhammad ibn at-Tayyib al-Baqillani [338/950 - 403/1013] the Ash'arite great scholar in at- Tamhid p.186; and Sa'du'd-Din Mas'ud ibn 'Umar at-Taftazani [712/1312 - 793/1390] in Sharh al-Maqasid vol.2 p.272)

Muhammad ibn 'Abd al-Karim ash- Shahrastani writes:

Whoever rises against the true Imam by the unanimity of opinion of the (Muslim) community is known as a Kharijite the deviator. The same is the case of rising during the days of the companions against the rightful Imams or even after them against those who followed them in virtue. (al-Milal wa'n-nihal vol.1 p.114)

p: 35

There is no doubt that Mu'awiyah's action was the result of uprising and revolt and to take up arms for the purpose of stopping the advance of the one who revolts is not to be regarded as being against any code of peacefulness or peace-loving. Rather it is a natural right of the oppressed; and if he is deprived of this right then there will remain no way of preventing oppression and tyranny or of safeguarding rights in the world. That is why Allah has permitted taking up arms against rebels. Thus Allah says:

And if two parties of the believers fall into a quarrel (among themselves) restore ye peace between them two; but if one of the two transgresseth against the other (then) fight ye (all against) that which transgresseth until it complieth with the command of Allah; and if it complieth then restore ye peace between the two with justice and act ye justly; Verily Allah loveth the just ones. (Qur'an 49:9)

It was the first plea to which Amir al-mu'minin pointed out by saying By the Grace of Allah you are in the right, but even after exhaustion of this plea he prevented his army from taking the initiative in fighting because he wished that the initiative should not be from his side and that he should take up the sword only in defence. Consequently when all his effort for peace and tranquility proved futile and the enemy took the step towards war this was the second argument in their favour after which Amir al-mu'minin could not be blamed for getting ready to fight nor accused of aggressive action. It was rather an obligation to stop oppression and tyranny that he had to discharge and which Allah has permitted in plain words. Thus Allah's command is that:

p: 36

And fight in the cause of Allah (against) those who fight you but be not aggressive; for verily Allah loveth not the aggressors. (Qu'an 2:190)

Besides fighting against Amir al-mu'minin means fighting against the Prophet as the Prophet's saying: "O' 'Ali your peace is my peace and your war is my war" (Ibn al-Maghazili al-Manaqib p.5; Ibn Abi'l-Hadid vol.18 p.24). In this way whatever punishment should be for fighting against the Prophet should be for fighting against Amir al-mu'minin. For him who wages war against the Prophet Allah has laid down the following punishment.

To recompense of those who war against Allah and His Apostle and strive in the land spreading mischief (therein) is only that they be slain or crucified or their hands and their feet should be cut off from

( 286 )

the opposite sides or be banished from the land; This for them shall be the disgrace in this world and for them in the hereafter shall be a great torment. (Qur'an 5:33)

Apart from this the instructions that Amir al-mu'minin issued in connection with the war namely that no runner away or wounded should be molested are so high from the moral point of view that they can be regarded as a sublime specimen of moral values and the high standard of Islamic fighting. Then these instructions were not confined to mere words but Amir al-mu'minin followed them to the letter and ordered others also to follow them strictly. He did not on any occasion tolerate the chasing of a runner away attack the helpless or molest women in fact on the battlefield of Jamal where the command of the opposite force was with a woman he did not change his principle. After the defeat and vanquishment of the foe he gave proof of his high character and sent 'A'ishah to Medina under guard. Had there been someone other than Amir al-mu'minin he would have proposed the same punishment as that which ought to be awarded for such a step! Thus Ibn Abi'l-Hadid has written:

p: 37

What she did with Amir al-mu'minin if she had done the same with (Caliph) 'Umar and had spread rebellion against him among the people he would after securing victory over her have killed her and cut her into pieces but Amir al-mu'minin was very fore-bearing and large-hearted .(Sharh Nahj al-balaghah vol.17 p.254)


In English

Made by Amir al-mu'minin when he used to face the enemy.

O'my Allah! hearts are getting drawn to You necks are stretching (towards You) eyes are fixed (on You) steps are in motion and bodies have turned lean. O' my Allah! hidden animosity has become manifest and the pots of malice are boiling.

O' my Allah! we complain to You of the absence of our Prophet the numerousness of our enemy and the diffusion of our passions.

Our Lord! Decide between us and between our people with truth and You are the Best of Deciders. (Qur'an 7:89)

In Arabic

و من دعاء له علیه السلام

کان علیه السلام یقول إذا لقی العدوّ محارباً:

اللَّهُمَّ إِلَیْکَ أَفْضَتِ (1) الْقُلُوبُ، وَمُدَّتِ الْأََعْنَاقُ، وَشَخَصَتِ الْأََبْصَارُ، وَنُقِلَتِ الْأََقْدَامُ، وَأُنْضِیَتِ (2) الْأََبْدَانُ. اللَّهُمَّ قَدْ صَرَّحَ مَکْنُونُ الشَّنَآنِ (3) ، وَجَاشَتْ (4) مَرَاجِلُ (5) الْأَضْغَانِ (6) . اللَّهُمَّ إِنَّا نَشْکُوا إِلَیکَ غَیْبَهَ نَبِیِّنَا، وَکَثْرَهَ عَدُوِّنَا، وَتَشَتُّتَ أَهْوَائِنَا (رَبَّنَا افْتَحْ بَیْنَنَا وَبَیْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَیْرُ الْفَاتِحِینَ).

In Persian

راز و نیاز با خدا

نیایش در جنگ خدایا! قلبها به سوی تو روانه شده، و گردنها به درگاه تو کشیده، و دیده ها به آستان تو دوخته، و گامها در راه تو نهاده، و بدن ها در خدمت تو لاغرشده است، خدایا دشمنی های پنهان آشکار، و دیگهای کینه در جوش است، خدایا به تو شکایت می کنیم از اینکه پیامبر (ص) در میان ما نیست، و دشمنان ما فراوان، و خواسته های ما پراکنده است. (پروردگارا! بین ما و دشمنانمان به حق داوری فرما که تو از بهترین داورانی)

p: 38


In English

He used to give to his followers at the time of battle.

The retreat after which return is intended and the withdrawal after which attack is in view should not make you unhappy. Do justice with the swords (allow your swords to do their duties). Keep ready a place for the falling of bodies (of your foe) ; prepare yourselves for hurling strong spears and striking swords with full force and keep your voices down as that keeps off cowardice.

By Him Who broke open the seed (for growing) and created living beings they had not accepted Islam but they had secured safety (by verbally professing it) and had hidden their misbelief. Consequently when they found helpers for their misbelief they disclosed it.

In Arabic

وکان یقول علیه السلام

لأصحابه عند الحرب:

لاَ تَشْتَدَّنَّ عَلَیْکُمْ فَرَّهٌ بَعْدَهَا کَرَّهٌ (1) ، وَلاَ جَوْلَهٌ بَعْدَهَا حَمْلَهٌ، وَأَعْطُوا السُّیُوفَ حُقُوقَهَا، وَوَطِّئُوا لِلْجُنُوبِ مَصَارِعَهَا (2) ، وَاذْمُرُوا (3) أَنْفُسَکُمْ عَلَی الطَّعْنِ الْدَّعْسِیِّ (4) ، وَالضَّرْبِ الطِّلَحْفِیِّ (5) ، وَأَمِیتُوا الْأََصْوَاتَ (6) ، فإِنَّهُ أَطْرَدُ لِلْفَشَلِ، فَوَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّهَ، وَبَرَأَ النَّسَمَهَ، مَا أَسْلَمُوا وَلَکِنِ اسْتَسْلَمُوا، وَأَسَرُّوا الْکُفْرَ، فَلَمَّا وَجَدُوا أَعْوَاناً عَلَیْهِ أَظْهَرُوهُ.

In Persian

به یارانش وقت جنگ

آموزش تاکتیکهای نظامی از عقب نشینی هایی که مقدمه هجوم دیگر است، و از ایستادنی که حمله در پی دارد نگرانتان نسازد، حق شمشیرها را اداء کنید، و پشت دشمن را به خاک بمالید، و برای فرو کردن نیزه ها، و محکم ترین ضربه های شمشیر، خود را آماده کنید، صدای خود را در سینه ها نگهدارید. که در زدودن سستی نقش بسزایی دارد. بخدایی که دانه را شکافت، و پدیده ها را آفرید، آنها اسلام را نپذیرفتند، بلکه به ظاهر تسلیم شدند، و کفر خود را پنهان داشتند، آنگاه که یاورانی یافتند آن را آشکار ساختند.

p: 39


In English

In reply to a letter from Mu'awiyah.(1)

As for your demand to me to (hand over) Syria I cannot give you today what I denied you yesterday. As regards your saying that the war has eaten up Arabia save its last breath you should know that he whom right has eaten up goes to Paradise and he whom wrong has eaten up goes to Hell. As for our equality in (the art of) war and in (numbers of) men certainly you cannot be more penetrating in doubtfulness (of belief) than I am in certainty (of belief) and the people of Syria are not more greedy for this world than the people of Iraq are for the next world.

As for your saying that both of us are sons of 'Abd Manaf it is no doubt so but Umayyah cannot be like Hashim nor Harb like Abd al-Muttalib nor can Abu Sufyan be like Abu Talib. The muhajir (immigrant) cannot be a match for him who was set free (on the day of fall of Mecca) nor can one of pure descent be a match for him who has been adopted nor the pursuer of truth be a match of the adherent to wrong nor a believer be a match for a hypocrite. How bad are the successors who go on following their predecessors who have fallen in the fire of Hell!

Besides that we also have the distinction of prophethood among us by virtue of which we subdued the strong and raised up the down-trodden. When Allah made Arabia enter (the fold of) His religion and the people submitted to it willingly or unwillingly you were among those who entered the religion either from greed or from fear at a time when those who had gone first had preceded and the first muhajirun had acquired their (peculiar) distinction. Now do not allow Satan have a share with you nor let him have his sway over you; and that is an end to the matter.

p: 40

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه، جواباً عن کتابٍ منه إلیه

وَأَمَّا طَلَبُکَ إِلَیَّ الشَّامَ، فَإِنِّی لَمْ أَکُنْ لِأُعْطِیَکَ الْیَوْمَ مَا مَنَعْتُکَ أَمْسِ. وَأَمَّا قَوْلُکَ: إِنَّ الْحَرْبَ قَدْ أَکَلَتِ الْعَرَبَ إِلاَّ حُشَاشَاتِ أَنْفُسٍ بَقِیَتْ، أَلَا وَمَنْ أَکَلَهُ الْحَقُّ فَإِلَی الْجَنَّهِ،مَنْ أَکَلَهُ الْبَاطِلُ فَإِلَی النَّارِ. وَأَمَّا اسْتِوَاؤُنَا فِی الْحَرْبِ والرِّجَالِ، فَلَسْتَ بِأَمْضَی عَلَی الشَّکِّ مِنِّی عَلَی الْیَقِینِ، وَلَیْسَ أَهْلُ الشَّامِ بِأَحْرَصَ عَلَی الدُّنْیَا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَلَی الْآخِرَهِ. وَأَمَّا قَوْلُکَ: إِنَّا بَنُوعَبْدِ مَنَافٍ، فَکَذلِکَ نَحْنُ، وَلکِنْ لَیْسَ أُمَیَّهُ کَهَاشِمَ، وَلاَ حَرْبٌ کَعَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَلاَ أَبُوسُفْیَانَ کَأَبِی طَالِبٍ، وَلاَ المُهَاجرُ (1) کَالطَّلِیقِ (2) ، وَلاَ الصَّرِیحُ (3) کَاللَّصِیقِ (4) ، وَلاَ الْمُحِقُّ کَالْمُبطِلِ، وَلاَ الْمُؤْمِنُ کَالْمُدْغِلِ (5) . وَلَبِئْسَ الْخَلَفُ خَلَفٌ یَتْبَعُ سَلَفاً هَوَی فِی نَارِ جَهَنَّمَ.

وَفِی أَیْدِینَا بعْدُ فَضْلُ النُّبُوَّهِ الَّتِی أَذْلَلْنَا بِهَا الْعَزِیزَ، وَنَعَشْنَا (6) بِهَا الذَّل ِیلَ. وَلَمَّا أَدْخَلَ اللهُ الْعَرَبَ فِی دِینِهِ أَفْوَاجاً، وَأَسْلَمَتْ لَهُ هذِهِ الْأُمَّهُ طَوْعاً وَکَرْهاً، کُنْتُمْ مِمَّنْ دَخَلَ فِی الدِّینِ: إِمَّا رَغْبَهً وَإِمَّا رَهْبَهً، عَلَی حِینَ فَازَ أَهْلُ السَّبْقِ بِسَبْقِهِمْ، وَذَهَبَ الْمُهَاجِرُونَ الْأََوَّلُونَ بِفَضْلِهِمْ. فَلاَ تَجْعَلَنَّ لِلشَّیْطَانِ فِیکَ نَصِیباً، وَلاَ عَلَی نَفْسِکَ سَبِیلاً، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

در پاسخ نامه معاویه

افشای چهره بنی امیه و فضائل اهل بیت (ع) معاویه! اینکه خواستی شام را به تو واگذارم، همانا من چیزی را که دیروز از تو باز داشتم، امروز به تو نخواهم بخشید، و اما سخن تو که جنگ، عرب را جز اندکی، بکام خویش فرو برده است، آگاه باش، آن کس که بر حق بود، جایگاهش بهشت، و آنکه بر راه باطل بود در آتش است. اما اینکه ادعای تساوی در جنگ و نفرات جهادگر کرده ای، بدان، که رشد تو در شک به درجه کمال من در یقین نرسیده است، و اهل شام بر دنیا حریص تر از اهل عراق به آخرت نیستند. فضائل عترت پیامبر (ص) و اینکه ادعا کردی ما همه فرزندان (عبدمناف) هستیم، آری چنین است، اما جد شما (امیه) چونان جد ما (هاشم) و (حرب) همانند (عبدالمطلب) و (ابوسفیان) مانند (ابوطالب) نخواهند بود، هرگز ارزش مهاجران چون اسیران آزادشده نیست، و حلال زاده همانند حرام زاده نمی باشد، و آنکه بر حق است با آنکه بر باطل است را نمی توان مقایسه کرد، و مومن چون مفسد نخواهد بود، و چه زشتند آنان که پدران گذشته خود را در ورود به آتش پیروی کنند. از همه که بگذریم، فضیلت نبوت در اختیار ماست که با آن عزیزان را ذلیل، و خوارشدگان را بزرگ کردیم، و آنگاه که خداوند امت عرب

p: 41

را فوج فوج به دین اسلام درآورد، و این امت در برابر دین یا از روی اختیار یا اجبار تسلیم شد، شما خاندان ابوسفیان، یا برای دنیا و یا از روی ترس در دین اسلام وارد شدید، و این هنگامی بود که نخستین اسلام آورندگان بر همه پیشی گرفتند، و مهاجران نخستین ارزش خود را باز یافتند، پس ای معاویه شیطان را از خویش بهره مند، و او را بر جان خویش راه مده. با درود.


(1). During the battle of Siffin Mu'awiyah thought of again demanding the province of Syria from Amir al-mu'minin and to play such a trick as to succeed in his designs. In this connection he consulted 'Amr ibn al-'As. But the latter did not agree with this idea and said O' Mu'awiyah, think a little, what effect will this writing of yours have on 'Ali? How can he fall in this trap by your persuasion. On this Mu'awiyah said We are all descendants of 'Abd Manaf. What difference is there between 'Ali and me that he may score over me and I may not succeed in deceiving him? 'Amr ibn al-'As said If you think so, then write and see (the outcome). Mu'awiyah therefore wrote a letter to Amir al-mu'minin wherein he made a demand for Syria and also wrote: "We are descendants of 'Abd Manaf. There is no distinction of one over the other among us." Then Amir al-mu'minin wrote this letter in reply and mentioning his own predecessors along with those of Mu'awiyah disproved his contention of equality. Although the origin of both was the same and the paternal chain of both joined at 'Abd Manaf the progeny of 'Abd Shams was the source of all evil in morality and character and was involved in heresy and vice whereas the house of Hashim was the worshipper of one God and kept aloof from idolatory. If the branches growing out of the same root bear both flowers as well as thorns then both cannot be deemed equal. Consequently it does not need any detailed explanation to show that Umayyah and Hashim Harb and 'Abd al-Muttalib and Abu Sufyan and Abu Talib were not match of each other from any angle. This is not denied by any historian nor by any biographer. In fact after this reply even Mu'awiyah did not dare refute it because the fact could be concealed that after 'Abd Manaf it was Hashim alone who possessed conspicuous prestige among the Quraysh and the most important positions with relation to the Ka'bah namely siqayah (i.e. the superintendence of the water-supply especially with a veiw to the needs of pilgrims) and rifadah (provisioning of pilgrims) was assigned to him. As such at the time of hajj caravan after caravan used to come and stay with him and he was such a generous host to them that those who partook of his generosity and benevolence would praise him for long thereafter.

p: 42

The worthy son of this very large-hearted and courageous father was 'Abd al-Muttalib whose name was Shaybah and surname was Sayyidu'l-Batha' (the Chief of the Valley of Mecca). He was the successor to the distinction of Abraham's line and owner of the greatness and chiefdom of Quraysh. The high courage and far-sightedness showed by him before Abraham is a shining star of the family of 'Abd Manaf.'Abd Manaf was a pearl and 'Abd al-Muttalib was the lustre of the pearl.

'Abd al-Muttalib's son was Ahu Talib whose lap served as the cradle for 'Abdullah's orphan child and the training place of the Prophet. He brought up the Prophet in his care and shielded him against his enemies. To compare Abu Sufyan Harb and Umayyah with them or to regard them as their matches is the same as to close one's eyes to the lustre of light and to regard it as darkness.

After recounting this geneological difference the next point of distinction that Amir al-mu'minin has described is that he himself is a muhajir (immigrant from Mecca) while Mu'awiyah is a taliq (i.e. one of those whom the Prophet had spared on the day of fall of Mecca). Therefore when the Prophet entered Mecca victorious he enquired from the Quraysh how they thought he would deal with them and all said that being a generous son of a generous father they expected only good from him whereupon the Prophet said Go away, you have all been spared. That is you did deserve to be detained as slaves but as a mark of obligation you have been left free. These spared ones included Mu'awiyah and Abu Sufyan also. Thus Ibn Abi'l-Hadid and ash-Shaykh Muhammad 'Abduh have recorded the following note in their annotations to this letter "Abu Sufyan and Mu'awiyah both were among the spared ones." (Ibn Abi'l-Hadid vol.17 p.119;'Abduh vol.3 p.17)

p: 43

The third point of distinction is that Amir al-mu'minin's lineage is pure and clear and there is no doubtful point anywhere. As against this for Mu'awiyah he has used to the word "lasiq". Men of letters have given lasiq to mean "One who is attributed to other than his father." In this connection the first doubt that is entertained about Umayyah is whether he was the son of 'Abd Shams or only his slave who began to be known as his son because of having been brought up by him. Thus al-'Allamah al-Majlisi has related from Kamil al-Baha'i that:

Umayyah was a Byzantinian slave of 'Abd Shams. When he found him intelligent and sagacious he freed him and adopted him as hisson as a result of which he began to be called Umayyah son of 'Abd Shams as Zayd (ibn al-Harithah) was called Zayd ibn Muhammad before the verse was revealed (to prohibit it).(Bihar al-anwar 1st ed. vol.8 p.383)

The second doubt in the Umayyad lineage is whether Harb who is known as the son of Umayyah was really his son or a slave brought up by him. In this connection Ibn Abi'l-Hadid has quoted from Abu'l-Faraj al-Isbahani's book that:

Mu'awiyah enquired from the lineage expert Daghfal (Ibn Hanzalah) whether he had seen 'Abd al-Muttalib and he replied in the affirmative.He further enquired how he found him and Daghfal replied He was prestigious, handsome and a man of open forehead, while his face bore the brightness of Prophethood. Then Mu'awiyah enquired whether he had seen Umayyah ibn 'Abd Shams also and he replied that he had seen him too. He enquired how he found him and he replied Weak bodied, bent stature and blind in the eyes. In front of him was his slave Dhakwan who led here and there. Mu'awiyah said it was his son Abu 'Amr (Harb) whereupon he said You say so but the Quraysh only know that he was his slave. (al-Aghani vol.1 p.12; Sharh Nahj al-balaghah vol.17 pp.231-232)

p: 44

In this connection the third doubt is about Mu'awiyah himself. Thus Ibn Abi'l-Hadid has written that:

Mu'awiyah's mother Hind led a life of vileness and immorality. az-Zamakhshari (Abu'l-Qasim Mahmud ibn 'Umar [467/1075- 538/

1144]) has written in his book Rabi'u 'l-abrar that Mu'awiyah's parentage was traced back to four persons who were: Musafir ibn

Abi 'Amr 'Umarah ibn al-Walid ibn al-Mughirah al-'Abbas ibn 'Abd al-Muttalib and as-Sabbah (a singer for 'Umarah). (Sharh Nahj al-balaghah vol.1 p.336)

The fourth point of distinction that Amir al-mu'minin has stated is that he himself was the devotee of right while Mu'awiyah was the devotee of wrong and this fact needs no proof for the whole life of Mu'awiyah was spent in suppressing right and hankering after wrong. No where is his step seen advancing towards right.

The fifth distinction that Amir al-mu'minin has mentioned is that he himself was a believer whereas Mu'awiyah was a mischief-monger and a hypocrite. Just as there can be no doubt about Amir al-mu'minin's belief there can be no doubt about Mu`awiyah's mischief-mongering and hypocricy. Thus Amir al-mu'minin has exposed his hypocricy in the earlier writing in these words.

These people had not accepted Islam but they had secured safety by verbally professing it and had hidden their misbelief. Consequently when they found helpers for their mischief they disclosed it.


In English

To `Abdullah ibn al- `Abbas his Governor of Basrah

You should know that Basrah is the place where Satan descends and mischiefs happen. Keep the people of this place pleased with good treatment and remove the knots of fear from their hearts.

p: 45

I have come to know of your strictness with Banu Tamim (1) and your harshness over them. Banu Tamim are those that if one star sets another one rises for them. They were never exceeded in (the art of) war in pre-Islamic times or after Islam. They have a special kinship with us and a particular relationship. We shall be rewarded if we pay heed to the kinship and be deemed sinful if we disregard it. O' Abu'l-`Abbas may Allah have mercy on you. keep yourself restrained in whatever you say or do good or bad about your people as we are both partners in this (responsibility). Prove yourself according to my good impressions about you and do not prove my opinion (about you) wrong; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عبد الله بن العباس وهو عامله علی البصره

وَاعْلَمْ أَنَّ الْبَصْرَهَ مَهْبِطُ إِبْلِیسَ، وَمَغْرِسُ الْفِتَنِ، فَحَادِثْ أَهْلَهَا بِالْإِِحْسَانِ إِلَیْهِمْ، وَاحْلُلْ عُقْدَهَ الْخَوْفِ عَنْ قُلُوبِهِمْ.

وَقَدْ بَلَغَنِی تَنَمُّرُکَ (1) لِبَنِیٍ تَمِیم، وَغِلْظَتُکَ عَلَیْهِمْ، وَإِنَّ بَنِی تَمِیم لَمْ یَغِبْ لَهُمْس نَجْمٌ (2) إِلاَّ طَلَعَ لَهُمْ آخَرُ (3) ، وَإِنَّهُمْ لَمْ یُسْبَقُوا بِوَغْمٍ (4) فِی جَاهِلِیَّه وَلاَ إِسْلاَمٍ، وَإِنَّ لَهُمْ بِنَا رَحِماً مَاسَّهً، وَقَرَابَهً خَاصَّهً، نَحْنُ مَأْجُورُونَ عَلَی صِلَتِهَا، وَمَأزُورُونَ عَلَی قَطِیعَتِهَا. فَارْبَعْ (5) أَبَا الْعَبَّاسِ، رَحِمَکَ اللهُ، فِیَما جَرَی عَلَی َلِسَانِکَ وَ یَدَکَ مِنْ خَیْر وَشَرّ! فَإِنَّا شَرِیکَانِ فِی ذلِکَ،کُنْ عِنْدَ صَالِحِ ظَنِّی بِکَ، وَلاَ یَفِیلَنَّ (6) رَأَیِی فِیکَ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به عبدالله بن عباس

بدان، که بصره امروز جایگاه شیطان، و کشتزار فتنه هاست، با مردم آن به نیکی رفتار کن، و گره وحشت زا از دلهای آنان بگشای، بدرفتاری تو را با قبیله (بنی تمیم) و خشونت با آنها را به من گزارش دادند، همانا (بنی تمیم) مردانی نیرومندند که هرگاه دلاوری از آنها غروب کرد، سلحشور دیگری جای آن درخشید، و در نبرد، در جاهلیت و اسلام، کسی از آنها پیشی نگرفت، و همانا آنها با ما پیوند خویشاوندی، و قرابت و نزدیکی دارند، که صله رحم و پیوند با آنان پاداش، و گسستن پیوند با آنان کیفر الهی دارد، پس مدارا کن ای ابوالعباس! امید است آنچه از دست و زبان تو از خوب یا بد، جاری می شود، خدا تو را بیامرزد، چرا که من و تو در اینگونه از رفتارها شریکیم. سعی کن تا خوش بینی من نسبت به شما استوار باشد، و نظرم دگرگون نشود، با درود.

p: 46


(1). When Talhah and az-Zubayr reached Basrah it was Banu Tamim who took active part in the movement to avenge `Uthman's blood and werc foremost in fanning this mischief. Therefore when `Abdullah ibn al-Abbas took over as the Governor of Basrah in view of their breach of faith and animosity he thought they deserved harsh treatment and was to some extent severe with them. But in this tribe there were also a few sincere followers of Amir al-mu'minin. When they saw this behaviour of Ibn 'Abbas with their tribe they sent a letter to Amir al-mu'minin through Jariyah ibn Qadamah wherein they complained of Ibn 'Abbas's harsh treatment. Thereupon Amir al-mu'minin wrote this letter to Ibn 'Abbas in which he instructed him to change his ways and to behave well with them and has drawn his attention to the kinship existing between Banu Hashim and Banu Tamim. That kinship was this that Banu Hashim and Banu Tamim join the lineal line at Ilyas ibn Mudar because Hashim is the descendant of Mudrikah ibn Ilyas while Tamim is the descendant of Tabikhah ibn Ilyas.


In English

To one of his officers

Now the cultivators (1) (dahaqin plural of dihqan) of your city have complained of your strictness hard heartedness humiliating treatment and harshness. I thought over it and found that since they are unbelievers they cannot be brought near nor kept away or treated severely because of the pledge with them. Behave with them in between strictness and softness and adopt for them a mingling or remoteness and aloofness with nearness and closeness if Allah so wills.

p: 47

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی بعض عماله

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ دَهَاقِینَ (1) أهْلِ بَلَدِکَ شَکَوْا مِنْکَ غِلْظَهً وَقَسْوَهً، وَاحْتِقَاراً وَجَفْوَهً، وَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلاً لِأََََنْ یُدْنَوْا (2) لِشِرْکِهِمْ، وَلاَ أَنْ یُقْصَواْ (3) وَیُجْفَوْا (4) لِعَهْدِهِمْ، فَالْبَسْ لَهُمْ جِلْبَاباً مِنَ اللِّینِ تَشُوبُهُ (5) بِطَرَفٍ مِنَ الشِّدَّهِ، وَدَاوِلْ (6) لَهُمْ بَیْنَ الْقَسْوَهِ وَالرَّأْفَهِ، وَامْزُجْ لَهُمْ بَیْنَ التَّقْرِیبِ وَالْإِدْنَاءِ، وَالْإِبْعَادِ وَالْإِقْصَاءِ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

In Persian

به یکی از فرماندهان

هشدار از بدرفتاری با مردم پس از نام خدا و درود. همانا دهقانان مرکز فرمانداریت، از خشونت و قساوت و تحقیر کردن مردم و سنگدلی تو شکایت کردند، من درباره آنها اندیشیدم، نه آنان را شایسته نزدیک شدن یافتم، زیرا که مشرکند. و نه سزاوار قساوت و سنگدلی و بدرفتاری هستند زیرا که با ما هم پیمانند، پس در رفتار با آنان، نرمی و درشتی را به هم آمیز. رفتاری توام با شدت و نرمش داشته باش، اعتدال و میانه روی را در نزدیک کردن یا دور نمودن، رعایت کن.


(1). These people were Magians (majus). That is why the treatment of Amir al-mu'minin's officer with them was not the same as with Muslims. Disgusted with this they wrote a letter of complaint to Amir al-mu'minin and spoke of the Officer's harshness. In reply Amir al-mu'minin wrote to his officer that he should meet out treatment to them in which there should be neither harshness nor such leniency which they may exploit to create mischief because if they are let loose they get involved in machinations against the government and disturb the country's administration by creating one mischief or the other while a wholly repressive policy cannot be justified because they are counted among the subjects and their rights as such cannot be ignored.

p: 48


In English

To Ziyad ibn Abih (son of his [unknown] father) when 'Abdullah ibn al-'Abbas was the Governor of Basrah the suburbs of Ahwaz Fars and Kirman while Ziyad was his deputy in Basrah.

I truthfully swear by Allah that if I come to know that you have misappropriated the funds of the Muslims small or big I shall inflict upon you such punishment which will leave you empty handed heavy backed and humiliated; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی زیاد بن أبیه وهو خلیفه عامله عبدالله بن العباس علی البصره، وعبد الله عامل أمیرالمؤمنین علیه السلام یومئذ علیها وعلی کور الأهواز (1) وفارس وکرمان و غیرها:

وَإِنِّی أُقْسِمُ بِاللهِ قَسَماً صَادِقاً، لَئِنْ بَلَغَنی أَنَّکَ خُنْتَ مِنْ فَیْءِ (2) الْمُسْلِمِینَ شَیْئاً صَغِیراً أَوْ کَبِیراً، لَأَََشُدَّنَّ عَلَیْکَ شَدَّهً تَدَعُکَ قَلِیلَ الْوَفْرِ (3) ، ثَقِیلَ الظَّهْرِ (4) ، ضَئِیلَ الْأَمْرِ (5) ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به زیاد بن ابیه

هشدار از خیانت به بیت المال همانا من، براستی بخدا سوگند می خورم، اگر به من گزارش کنند که در بیت المال خیانت کردی، کم یا زیاد، چنان بر تو سخت گیرم که کم بهره شده، و در هزینه عیال، درمانی، و خوار و سرگردان شوی. با درود.


In English

Also to Ziyad

Give up lavishness and be moderate. Every day remember the coming day. Hold back from the funds what you need and send forward the balance for the day of your need.

Do you expect that Allah may give you the reward of the humble while you yourself remain vain in His view? And do you covet that He may give you the reward of those practising charity while you enjoy comforts and deny them to the weak and the widows? Certainly a man is awarded according as he acts and meets what he has sent forward; and that is an end to the matter.

p: 49

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی زیاد أیضاً

فَدَعِ الْإِسْرَافَ مُقْتَصِداً، وَاذْکُرْ فِی الْیَوْمِ غَداً، وَأَمْسِکْ مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ ضَرُورَتِکَ، وَقَدِّمِ الْفَضْلَ (1) لِیَوْمِ حَاجَتِکَ.

أَتَرْجُوا أَنْ یُعْطِیَکَ اللهُ أَجْرَ الْمُتَوَاضِعِینَ وَأَنْتَ عِنْدَهُ مِنَ الْمُتَکَبِّرِینَ! وَتَطْمَعُ وَأَنْتَ مُتَمَرِّغٌ فِی النَّعِیمِ (2) ، تَمْنَعُهُ الضَّعِیفَ والْأََرْمَلَهَ أَنْ یُوجِبَ لَکَ ثَوَابَ الْمتَصَدِّقِینَ؟ وَإِنَّمَا الْمَرْءُ مَجْزِیٌ بَمَا أَسْلَفَ (3) ، وَقَادِمٌ عَلَی مَا قَدَّمَ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

باز هم به زیاد بن ابیه

سفارش به میانه روی ای زیاد، از اسراف بپرهیز، و میانه روی را برگزین، از امروز به فکر فردا باش، و از اموال دنیا به اندازه کفاف خویش نگهدار، و زیادی را برای روز نیازمندیت در آخرت پیش فرست. آیا امید داری خداوند پاداش فروتنان را به تو بدهد در حالی که از متکبران باشی؟ و آیا طمع دارای ثواب انفاق کنندگان را دریابی در حالی که در ناز و نعمت قرار داری؟ و تهیدستان و بیوه زنان را از آن نعمتها محروم می کنی؟ همانا انسان به آنچه پیش فرستاده، و نزد خدا ذخیره ساخته، پاداش داده خواهد شد با درود.


In English

To `Abdullah ibn al-`Abbas. `Abdullah ibn al-'Abbas used to say Apart from the Prophet's sayings I did not derive greater benefit from any saying than this one.

Let it be known to you that sometimes a man gets pleased at securing a thing which he was not going to miss at all and gets displeased at missing a thing which he would not in any case get. Your pleasure should be about what you secure in respect of your next life and your grief should be for what you miss in respect thereof. Do not be much pleased on what you secure from this world nor get extremely grieved over what you miss out of it. Your worry should be about what is to come after death.

p: 50

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عبدالله بن العباس رحمه الله تعالی ، وکان عبدالله یقول: (ما انتفعت بکلام بعد کلام رسول الله کانتفاعی بهذا الکلام!)

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الْمَرْءَ قَدْ یَسُرُّهُ دَرَکُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ (1) ، وَیَسُوؤُهُ فَوْتُ مَا لَمْ یَکُنْ لِیُدْرِکَهُ (2) ، فَلْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا نِلْتَ مِنْ آخِرَتِکَ، وَلْیَکُنْ أَسَفُکَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنْهَا، وَمَا نِلْتَ مِنْ دُنْیَاکَ فَلاَ تُکْثِرْ بِهِ فَرَحاً، وَمَا فَاتَکَ مِنْهَا فَلاَ تَأْسَ عَلَیْهِ جَزَعاً، وَلْیَکُنْ هَمُّکَ فِیَما بَعْدَ الْمَوْتِ.

In Persian

به ابن عباس

سفارش به آخرت گرایی پس از یاد خدا و درود! همانا انسان گاهی خشنود می شود به چیزی که هرگز از دستش نمی رفت، و ناراحت می شود برای از دست دادن چیزی که هرگز به آن نمی رسید. ابن عباس! خوشحالی تو از چیزی باشد که در آخرت برای تو مفید است، و اندوه تو برای از دست دادن چیزی از آخرت باشد، آنچه از دنیا به دست می آوری تو را خوشنود نسازد، و آنچه در دنیا از دست می دهی زاری کنان تاسف مخور، همت خویش را به دنیای پس از مرگ واگذار.


In English

Made shortly before his martyrdom when he had been fatally wounded by a blow from the sword of (`Abd ar.Rahman) Ibn Muljam (the curse of Allah be upon him).

I enjoin upon you as my dying wish not to regard anything by way of partner with Allah not to disregard the sunnah of Muhammad (may Allah bless him and his descendants) establish these two pillars and light these two lamps. You will then be free from evil. Yesterday I was your companion and today I am (just) a lesson for you while tomorrow I shall be leaving you. If I survive I shall be the master of my blood (to avenge or not to avenge it) and if I die then death is a promised event. If I forgive it is for me a means of nearness (to Allah) and for you a good act. Therefore do forgive. What! Love you not that Allah should forgive you? (Qur'an 24:22)

p: 51

By Allah this sudden death is not an event that I dislike nor is it an accident that I hate. I am just like a night traveller who reaches the spring (in the morning) or like or seeker who secures (his aim): And whatever is with Allah is the best for the righteous ones. (Qur'an 3:198)

as-Sayyid ar-Radi says: A part of this utterance has already appeared in the sermons but it was found necessary to record it again because of some additional matter.

In Arabic

ومن کلام له علیه السلام

قاله قبل شهادته علی سبیل الوصیه لمّا ضربه ابن ملجم لعنه الله علیه:

وَصِیَّتِی لَکُمْ: أَنْ لاَ تُشْرِکُوا بِاللهِ شَیْئاً، وَمُحَمَّدٌ - صَلَّی اللهٌ عَلَیْهِ وَآلِهِ- فَلاَ تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ، أَقِیمُوا هذَیْنِ الْعَمُودَینِ، وأَوْقِدُوا هذَیْنِ الْمِصْبَاحَیْنِ وَخَلاَکُمْ ذَمَّ (1)

أَنَا بِالْأََمْسِ صَاحِبُکُمْ، وَالْیَوْمَ عِبْرَهٌ لَکُمْ، وَغَداً مُفَارِقُکُمْ، إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِیُّ دَمِی، وَإِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِیعَادِی، وَإِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِی قُرْبَهٌ، وَهُوَ لَکُمْ حَسَنَهٌ، فَاعْفُوا (أَلاَ تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللهُ لَکُمْ) وَاللهِ مَا فَجَأَنِی مِنَ الْمَوْتِ وَارِدٌ کَرِهْتُهُ، وَلاَ طَالِعٌ أَنْکَرْتُهُ، وَمَا کُنْتُ إِلاَّ کَقَارِب (2) وَرَدَ، وَطَالِبٍ وَجَدَ، (وَمَا عِنْدَ اللهِ خَیْرٌ لِلْأََبْرَارِ).

قال السید الشریف رضی اللهُ عنه: أقول: وقد مضی بعض هذا الکلام فیما تقدّم من الخطب، إلاّ أنّ فیه هاهنا زیاده أوجبت تکریره.

In Persian

پس از آنکه ضربت خورد

پندهای جاودانه سفارش من برای شما آنکه به خدا شرک نورزید، و سنت محمد (ص) را تباه نکنید، این دو ستون دین را برپا دارید، و این دو چراغ را روشن نگهدارید، آنگاه سزاوار هیچ سرزنشی نباشید. من دیروز همراهتان بودم و امروز مایه عبرت شما می باشم، و فردا از شما جدا می گردم، اگر ماندم خود اختیار خون خویش را دارم، و اگر بمیرم، مرگ وعده گاه من است، اگر عفو کنم، برای من نزدیک شدن به خدا، و برای شما نیکی و حسنه است، پس عفو کنید. (آیا دوست ندارید خدا شما را بیامرزد؟) بخدا سوگند! مرگ ناگهان به من روی نیاورده که از آن خشنود نباشم، و نشانه های آن را زشت بدانم، بلکه من چونان جوینده آب در شب که ناگهان آن را بیابد، یا کسی که گمشده خود را پیدا کند، از مرگ خرسندم که: (و آنچه نزد خداست برای نیکان بهتر است.) (شبیه این کلمات در خطبه ها گذشت که جهت برخی مطالب تازه آن را آوردیم.)

p: 52


In English

Amir al-mu' minin's will as to how his property should be dealt with. He wrote it on return from Siffin.

This is what `Ali ibn Abi Talib the slave of Allah has laid down about his property in pursuance of seeking Allah's pleasure so that He may by virtue of it give him entry into Paradise and accord him peace.

A part of the same

It will be administered by Hasan ibn `Ali. He will take from it a suitable portion for his livelihood and spend it on charity. If something happens to Hasan and Husayn survives he will adminster it after Hasan and deal with it accordingly. In the charitable estate of the two sons of Fatimah they have the same rights as the all (other) sons of `Ali. I have laid down the (functions of) administration of the two sons of Fatimah in order to seek the pleasure of Allah and nearness to the Messenger of Allah (may Allah bless him and his descendants) with due regard for his honour and consideration of his kinship. it is obligatory on him who administers it that he retains the estate as it is and spends the usufruct as he has been ordered and instructed. He should not sell the seedlings in the plantations of these villages till the land changes its face by turning them into plants. As for those of my slave girls who were under me if any one of them has a child or is pregnant she will be retained for the sake of the child and will form part of his share. If the child dies and she survives then she is free bondage is removed from her and liberty is given to her.(1)

p: 53

as- Sayyid ar- Radi says: In this will in Amir al-mu' minin's phrase "alla yabi`a min nakhliha wadiyyatan" the word "wadiyyah" means seedling of date-palm and its plural is "wadiyy". And his words "hatta tushkila arduha ghirasan" is one of the most eloquent form of expression and it means that when a number of date plants grow on the land then he who had seen it before the growth would regard it as a different land.

In Arabic

ومن وصیه له علیه السلام

بما یُعمل فی أمواله، کتبها بعد منصرفه من صفین:

هذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُاللهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أمِیرُالْمُؤْمِنِینَ فِی مَالِهِ، ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ، لِیُولِجَهُ (1) بِهِ الْجَنَّهَ، وَیُعْطِیَهُ الْأََمَنَهَ (2) .

منها: فَإِنَّهُ یَقُومُ بِذلِکَ الْحَسنُ بْنُ علِیّ، یأْکُلُ مِنْهُ بِالْمعْروفِ، وَیُنْفِقُ مِنْهُ بِالمَعْروُفِ، فَإِنْ حَدَثَ بِحَسَنٍ حَدَثٌ (3) وَحُسَیْنٌ حَیٌّ، قَامَ بِالْأَمْرِ بَعْدَهُ، وَأَصْدَرَهُ (4) مَصْدَرَهُ.

وَإِنَّ لِإِبْنَیْ فَاطِمَهَ مِنْ صَدَقَهِ عَلِیٍّ مِثْلَ الَّذِی لِبَنِی عَلِیٍّ، وَإِنِّی إِنَّمَا جَعَلْتُ الْقِیَامَ بِذلِکَ إِلَی ابْنَیْ فَاطِمَهَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللهِ، وَقُرْبَهً إِلَی رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ، وَتَکْرِیماً لِحُرْمَتِهِ، وَتَشْرِیفاً لِوُصْلَتِهِ (5) .

وَیَشْتَرِطُ عَلَی الَّذِی یَجْعَلُهُ إِلَیْهِ أَنْ یَتْرُکَ الْمَالَ عَلَی أُصُولِهِ (6) ، وَیُنْقفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَیْثُ أُمِرَ بِهِ وَهُدِیَ لَهُ، أَلاَّ یَبِیعَ مِنْ أَوْلَادِ نَخِیلَ هذِهِ الْقُرَی وَدِیَّهً (7) حَتَّی تُشْکِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً.

وَمَنْ کَانَ مِنْ إِمَائِی اللاَّتِی أَطُوفُ عَلَیْهِنَّ (8) لَهَا وَلَدٌ، أَوْهِیَ حَامِلٌ، فَتُمْسَکُ عَلَی وَلَدِهَا وَهِیَ مِنْ حَظِّهِ، فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَهِیَ حَیَّهٌ فَهِیَ عَتِیقَهٌ، قَدْ أَفْرَجَ عَنْهَا الرِّقُّ، وَحَرَّرَهَا الْعِتْقُ.

قال الشریف: قوله علیه السلام فی هذه الوصیه: "وألا یبیع من نخلها وَدِیَّهً"، الوَدِیَّهُ: الفَسِیلَهُ، وجمعها وَدِیٌّ. وَقوله علیه السلام: "حتی تشکل أرضها غراساً" هو من أفصح الکلام، والمراد به: أن الأرض یکثر فیها غراس النخل حتّی یراها الناظر علی غیر تلک الصفه التی عرفها بها فیشکل علیه أمرها ویحسبها غیرها.

p: 54

In Persian

وصیت درباره دارایی خود

وصیت اقتصادی نسبت به اموال شخصی این دستوری است که بنده خدا علی بن ابیطالب، امیر مومنان نسبت به اموال شخصی خود برای خشنودی خدا، داده است، تا خداوند با آن به بهشتش درآورد، و آسوده اش گرداند. (قسمتی از این نامه است) همانا سرپرستی این اموال بر عهده فرزندم حسن بن علی است، آنگونه که رواست از آن مصرف نماید، و از آن انفاق کند، اگر برای حسن حادثه ای رخ داد و حسین زنده بود، سرپرستی آن را پس از برادرش به عهده گیرد، و کار او را تداوم بخشد. پسران فاطمه از این اموال به همان مقدار سهم دارند که دیگر پسران علی خواهند داشت، من سرپرستی اموالم را به پسران فاطمه واگذارم، تا خشنودی خدا، و نزدیک شدن به رسول الله (ص) و بزرگداشت حرمت او، و احترام پیوند خویشاوندی پیامبر (ص) را فراهم آورم. ضرورت حفظ اموال و با کسی که این اموال در دست اوست شرط می کنم که اصل مال را حفظ نموده تنها از میوه و درآمدش بخورند و انفاق کنند، و هرگز نهالهای درخت خرما را نفروشند، تا همه این سرزمین یکپارچه زیر درختان خرما بگونه ای قرار گیرد که راه یافتن در آن دشوار باشد. و زنان غیر عقدی من که با آنها بودم و صاحب فرزند یا حامله می باشند، پس از تولد

فرزند، فرزند خود را گیرد که او بهره او باشد، و اگر فرزندانش بمیرد، مادر آزاد است، کنیز بودن از او برداشته، و آزادی خویش را باز یابد، (ودیه) به معنی نهال خرما، و جمع آن (ودی) بر وزن (علی) می باشد، و جمله امام نسبت به درختان (حتی تشکل ارضها غراسا) از فصیح ترین سخن است یعنی زمین پردرخت شود که چیزی جز درختان به چشم نیایند)

p: 55


(1). The life of Amir al-mu'minin was that of a labourer or a cultivator. He worked in fields of other persons cultivated barren and untilled lands providing means of irrigating them made them cultivable and planted orchards therein . Since these lands were cultivated by him they were his Property but he never paid heed to property and declaring them a trust gave up his proprietorship; but in consideration of the Prophet's kinship he assigned the management rights of this trust to Imam Hasan and Imam Husayn one after the other. Yet he did not tolerate any additional rights for them but like other children gave them merely the right to take from it only for their livelihood while the balance he ordered to be spent for the common good of the Muslims and for charitable purposes. Thus Ibn Abi'l-Hadid writes:

Everyone knows that in Medina Yanbu' and Suwayqah Amir al-mu'minin had dug several springs from under the land and brought under cultivation many barren and uncultivable lands. Thereafter he gave up rights over them and declared them as trusts for the Muslims. When he left the world nothing was owned by him. (Sharh Nahj al-balaghah vol.15 p.146)


In English

Amir al-mu'minin used to write to whoever he appointed for the the collection of zakat and charities.

ash-Sharif says: We have recorded a few portions of it here to show that he always erected the pillars of right and created examples of justice in all matters small or big delicate or serious.

p: 56

Move on with the fear of Allah Who is One and has no partner. Do not frighten any Muslim. Do not pass over his lands so as to make him feel unhappy. Do not take from him more than Allah's share in his property. When you go to a tribe you should get down at their watering place instead of entering their houses. Then proceed towards them with peace and dignity till you stand among them. Then salute them and do not be remiss in greeting them then say to them O' servants of Allah, the vicegerent of Allah and His caliph has sent me to you to collect from you Allah's share in your properties. Is there anything of His share in your properties? If so, give it to His vicegerent.

If someone among them says "No" then do not repeat the demand. If someone speaks to you in the affirmative then go with him without frightening him threatening him pressuring him or oppressing him. Take what he gives you such as gold or silver (coins). If he has cattle or camels do not enter upon them save with his permission because their major part is his. Therefore when you get there do not enter upon them like one who has full control over them or in a violent manner. Do not scare any animal do not tease anyone and do not let the owner feel grieved about anyone.

Divide the property into two parts and let the owner choose one.When he has chosen do not object to it.Then divide the remaining into two parts and let him choose one and when he has chosen do not raise any objection.Continue like this till only that much remains which is enough to satisfy Allah's dues. Then take Allah's due from it. If he disputes your action allow his views then mix the two (separated) parts and repeat what you had done before till you take Allah's due from his property. Do not take an old decrepit broken-limbed sick or unsound animal. Do not entrust the animals (for custody) except to one whom you trust to take care of Muslims' property till he hands it over to their chief who will distribute it. Do not entrust it to anyone except he who is a well wisher God-fearing trustworthy and watchful and who is not harsh on Muslims' property nor makes them run too much nor tires them nor labours them. Then send to us all that you have collected and we shall deal with it as Allah has ordered.

p: 57

When your trustee takes over (the animal) tell him that he should not separate the she-camel from its young and should not milk all its milk because that would affect its young and also that he should not exert it in riding. In this matter he should behave justly between it and all its companions. He should allow rest to camels (who are tired) and drive with ease those whose hoofs have been rubbed off. When you pass a water spring stay the camels there for drinking and do not take them away from vegetated land to barren paths. He should allow them rest now and then and give them time near water and grass. In this way when they reach us by leave of Allah they will be fat with plenty of marrow and would not be fatigued or distressed. We will then distribute them according to the (commands of) the Book of Allah and the sunnah of His Prophet (peace be upon him and his progeny). Certainly this will be a great source of reward for you and a means to secure guidance if Allah so wills.

In Arabic

ومن وصیه له علیه السلام

کان یکتبها لمن یستعمله علی الصدقات

قال الشریف: و إنما ذکرنا هنا جملاً لیُعلَمَ بها أنه علیه السلام کان یقیم عماد الحق، ویشرع أمثله العدل، فی صغیر الأمور وکبیرها، ودقیقها وجلیلها.

انْطَلِقْ عَلَی تَقْوَی اللهِ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ، وَلاَ تُرَوِّعَنَّ (1) مُسْلِماً، وَلاَ تَجْتَازَنَّ (2) عَلَیْهِ کَارِهاً، وَلاَ تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَکثَرَ مِنْ حَقِّ اللهِ فِی مَالِهِ. فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَی الْحَیِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیَاتَهُمْ، ثُمَّ امْضِ إِلَیْهِمْ بِالسَّکِینَهِ وَالْوَقَارِ، حَتَّی تَقوُمَ بَیْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ، وَلاَ تُخْدِجْ بِالتَّحِیَّهِ لَهُمْ (3) ، ثُمَّ تَقُولَ: عِبَادَ اللهِ، أَرْسَلَنِی إِلَیْکُمْ وَلِیُّ اللهِ وَخَلِیفَتُهُ،لآخُذََ مِنْکُمْ حَقَّ اللهِ فِی أَمْوَالِکُمْ، فَهَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ مِنْ حَقّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَی وَلِیِّهِ؟ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ: لاَ، فَلاَ تُرَاجِعْهُ، وَإِنْ أَنْعَمَ (4) لَکَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخِیفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ أَوْ تَعْسِفَهُ (5) أَوْ تُرْهِقَهُ (6) ، فَخُذْ مَا أَعْطَاکَ مِنْ ذَهَب أَ وْ فِضَّه، فَإنْ کَانَ لَهُ مَاشِیَهٌ أَوْ إِبِلٌ فَلاَ تَدْخُلْهَا إِلاَّ بِإِذْنِهِ، فَإِنَّ أَکْثَرَهَا لَهُ، فَإِذَا أَتَیْتَهَا فَلاَ تَدْخُلْ عَلَیْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّط عَلَیْهِ وَلاَ عَنِیف بِهِ، وَلاَ تُنَفِّرَنَّ بَهِیمَهً وَلاَ تُفْزِعَنَّهَا،وَلاَ تَسُوءَنَّ صَاحِبَهَا فِیهَا، وَاصْدَعِ (7) الْمَالَ , صَدْعَیْنِ، ثُمَّ خَیِّرْهُ (8) ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ، ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقیَ صَدْعَیْنِ، ثُمَّ خَیِّرْهُ، فَإِذَا اخْتَارَ فَلاَ تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَ. فَلاَ تَزَالُ کَذَلِکَ حَتَّی یَبْقَی مَا فِیهِ وَفَاءٌ لِحَقِّ اللهِ فِی مَالِهِ، فَاقْبِضْ حَقَّ اللهِ مِنْهُ. فَإِنِ اسْتَقَالَکَ فَأَقِلْهُ (9) ، ثُمَّ اخْلِطْهُمَا، ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِی صَنَعْتَ أَوَّلاً حَتَّی تَأْخُذَ حَقَّ اللهِ فِی مَالِهِ. وَلاَ تَأْخُذَنَّ عَوْداً (10) ، وَلاَ هَرِمَهً (11) ، وَلاَ مَکْسُورَهً، وَلاَ مَهْلُوسَهً (12) ، وَلاَ ذَاتَ عَوَارٍ (13) وَلاَ تَأْمَنَنَّ عَلَیْهَا إِلاَّ مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ، رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِینَ حَتَّی یُوَصِّلَهُ إِلَ ی وَلِیِّهِمْ فَیَقْسِمَهُ بَیْنَهُمْ, وَلاَ تُوَکِّلْ بِهَا إِلاَّ نَاصِحاً شَفِیقاً وَأَمِیناً حَفِیظاً، غَیْرَ مُعَنِّفٍ وَلاَ مُجْحِفٍ (14) ، وَلاَ مُلْغِبٍ (15) وَلاَ مُتْعِبٍ. ثُمَّ احْدُرْ (16) إِلَیْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ، نُصَیِّرْهُ حَیْثُ أَمَرَ اللهُ بِهِ, فَإِذَا أَخذَهَا أَمِینُکَ فَأَوْعِزْ إِلَیْهِ أَلاَّ یَحُولَ بَیْنَ نَاقَهٍ وَبَیْنَ فَصِیلِهَا (17) ، وَلاَ یَمْصُرَ (18) لَبَنَهَا فَیَضُرَّ ذَلِکَ بِوَلَدِهَا، وَلاَ یَجْهَدَنَّهَا رُکُوباً، وَلْیَعْدِلْ بَیْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِی ذَلِکَ وَبَیْنَهَا، وَلْیُرَفِّهْ عَلَی اللاَّغِبِ (19) ، وَلْیَسْتَأْنِ (20) بِالنَّقِبِ (21) وَالظَّالِعِ (22) ، وَلْیُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ (23) ، وَلاَ یَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَی جَوَادِّ الطُّرُقِ (24) ، وَ لْیُرَوِّحْهَا فِی السَّاعَاتِ، وَلْیُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ (25) وَالْأَعْشَابِ، حَتَّی تَأْتِیَنَا بِإِذْنِ اللهِ بُدَّناً (26) مُنْقِیَاتٍ (27) ، غَیْرَ مُتْعَبَاتٍ وَلاَ مَجْهُودَاتٍ (28) ، لِنَقْسِمَهَا عَلَی کِتَابِ اللهِ وَسُنَّهِ نَبِیِّهِ صَلَّی عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَإِنَّ ذَلِکَ أَعْظَمُ لِأَجْرِکَ، وَأَقْرَبُ لِرُشْدِکَ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

p: 58

In Persian

به مامور جمع آوری مالیات

اخلاق اجتماعی کارگزاران اقتصادی با ترس از خدایی که یکتاست و همتایی ندارد، حرکت کن، در سر راه هیچ مسلمانی را نترسان، یا با زور از زمین او نگذر، و افزون تر از حقوق الهی از او مگیر، هرگاه به آبادی رسیدی، در کنار آب فرود آی، و وارد خانه کسی مشو، سپس با آرامش و وقار به سوی آنان حرکت کن، تا در میانشان قرارگیری، به آنها سلام کن، و در سلام و تعارف و مهربانی کوتاهی نکن. سپس می گویی: (ای بندگان خدا، مرا ولی خدا و جانشین او به سوی شما فرستاده، تا حق خدا را که در اموال شماست تحویل گیرم، آیا در اموال شما حقی است که به نماینده او بپردازید؟) اگر کسی گفت: نه، دیگر به او مراجعه نکن، و اگر کسی پاسخ داد: آری، همراهش برو، بدون آنکه او را بترسانی، یا تهدید کنی، یا به کار مشکلی وادار سازی، هر چه از طلا و نقره به تو رساند برادر، و اگر دارای گوسفند یا شتر بود، بدون اجازه اش داخل مشو، که اکثر اموال از آن اوست. آنگاه که داخل شدی مانند اشخاص سلطه گر، و سختگیر رفتار نکن، حیوانی را رم مده، و هراسان مکن، و دامدار را مرنجان، حیوانات را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند، پس از انتخاب اعتراض نکن، سپس باقیمانده را به دو دسته تقسیم کن و صاحبش را اجازه ده که خود انتخاب کند و بر انتخاب او خرده مگیر، به همین گونه رفتار کن تا باقیمانده، حق خداوند باشد. اگر دامدار از این تقسیم و انتخاب پشیمان است، و از تو درخواست گزینش دوباره دارد همراهی کن، پس حیوانات را درهم کن، و به دو دسته تقسیم نما همانند آغاز کار، تا حق خدا را از آن برگیری و در تحویل گرفتن حیوانات، حیوان پیر و دست و پا شکسته، بیمار و معیوب را به عنوان زکات نپذیر، و به فردی که اطمینان نداری، و نسبت به اموال مسلمین دلسوز نیست، مسپار. تا آن را به پیشوای مسلمین رسانده، در میان آنها تقسیم گردد. حمایت از حقوق حیوانات در رساندن حیوانات آن را به دست چوپانی که خیرخواه و مهربان، امین و حافظ، که نه سختگیر باشد و نه ستمکار، نه تند براند و نه حیوانات را خسته کند، بسپار، سپس آنچه از بیت المال جمع آوری شد برای ما بفرست، تا در نیازهایی که خدا اجازه فرمود مصرف کنیم، هرگاه حیوانات را به دست فردی امین سپردی، به او سفارش کن تا: (بین شتر و نوزادش جدایی نیفکند، و شیر آن را ندوشد تا به بچه اش زیانی وارد نشود، در سوار شدن بر شتران عدالت را رعایت کند، و مراعات حال شتر خسته یا زخمی

p: 59

را که سواری دادن برای او سخت است بنماید، آنها را در سر راه به درون آب ببرید، و از جاده هائی که دو طرف آن علفزار است به جاده بی علف نکشاند و هر چندگاه شتران را مهلت دهد تا استراحت کنند و هرگاه به آب و علفزار رسید، فرصت دهد تا علف بخورند و آب بنوشند.) تا آنگاه که به اذن خدا بر ما وارد شوند، فربه و سرحال، نه خسته و کوفته، که آنها را بر اساس رهنمود قرآن، و سنت پیامبر (ص) تقسیم نماییم، عمل به دستورات یادشده مایه بزرگی پاداش و هدایت تو خواهد شد. انشاءالله.


In English

Given to one of his officers whom he sent for the collection of zakat and charities.

He (Amir al-mu'minin) ordered him to fear Allah in his secret matters and hidden actions where there is no witness except He and no one watches save He. He also orders him that whatever he does in obedience to Allah openly should not be different from what he does secretly. He whose hidden position is not different from his open position and whose action is not different from his words has discharged his obligation and his worship is pure.

He also ordered him that he should not harass them should not be harsh on them and should not turn away from them because of superiority of official position over them because they are brethren in faith and help in the recovery of levies.

Certainly you have a fixed share and a known right in this levy and there are other sharers who are poor weak and starving. We shall discharge your rights. So you should discharge their rights. If you do not do so you will have the largest number of enemies on the Day of Judgement. How wretched is the man whose enemies in the view of Allah are the needy the destitute the beggars the turned away the indebted and (penniless) travellers. He who treats the trust lightly and indulges in treachery and does not keep himself and his faith untarnished by it has certainly secured humiliation in this world and his humiliation and disgrace in the next world will be greater. Surely the greatest treachery is the treachery against the Muslim community and the most ugly deceit is the deceit towards the Muslim leaders; and that is an end to the matter.

p: 60

In Arabic

ومن عهد له علیه السلام

إلی بعض عمّاله، وقد بعثه علی الصدقه

أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللهِ فِی سَرَائِرِ أُمُورِهِ وَخَفِیَّاتِ عَمَلِهِ، حَیْثُ لاَ شَهِیدَ غَیْرُهُ، وَلاَ وَکِیلَ دُونَهُ. وَ أَمَرَهُ أَلاَّ یَعْمَلَ بَشَیْءٍ مِنْ طَاعَهِ اللهِ فِیما ظَهَرَ فَیُخَالِفَ إِلَی غَیْرِهِ فِیَما أَسَرَّ، وَمَنْ لَمْ یَخْتَلِفْ سِرُّهُ عَلاَنِیَتُهُ، وَفِعْلُهُ وَمَقَالَتُهُ، فَقَدْ أَدّی الْأَمَانَهَ، وَأَخْلَصَ الْعِبَادَهَ.

وَأَمَرَهُ أَلاَّ یَجْبَهَهُمْ (1) ، وَلاَ یَعْضَهَهُمْ (2) ، وَلاَ یَرْغَبَ عَنْهُمْ (3) تَفَضُّلاً بِالْإِمَارَهِ عَلَیْهِمْ، فَإِنَّهُمُ الْإِخْوَانُ فِی الدِّینِ، وَ الْأَعْوَانُ عَلَی اسْتِخْرَاجِ الْحُقُوقِ.

وَإِنَّ لَکَ فِی هذِهِ الصَّدَقَهِ نَصِیباً مَفْرُوضاً، وَحَقّاً مَعْلُوماً، وَشُرَکَاءَ أَهْلَ مَسْکَنَه، وَضَعَفَاءَ ذَوِی فَاقَهٍ، إِنَّا مُوَفُّوکَ حَقَّکَ، فَوَفِّهِمْ, حُقُوقَهُمْ، وَإِلاَّ تَفْعَلْ فَإِنَّکَ مِنْ أَکْثَرِ النَّاسِ خُصُوماً یَوْمَ الْقِیَامَهِ، وَبُؤْسی (4) لِمَنْ -خَصْمُهُ عِنْدَ اللهِ - الْفُقَرَاءُ وَالْمَسَاکِینُ وَالسَّائِلُونَ وَالْمَدْفُوعُونَ وَالْغَارِمُونَ وَابْنُ السَّبِیلِ! وَمَنِ اسْتَهَ انَ بِالْأَمَانَهِ، وَرَتَعَ فِی الْخِیَانَهِ، وَلَمْ یُنَزِّهَ نَفْسَهُ وَدِینَهُ عَنْهَا، فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الْذُّلَّ وَالْخِزْیَ (5) فِی الدُّنْیَا، وَهُوَ فِی الْآخِرَهِ أَذَلُّ وَأَخْزَی. وَإِنَّ أَعْظَمَ الْخِیَانَهِ خِیَانَهُ الْأُمَّهِ، وَأَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّهِ، وَالسَّلاَم.

In Persian

به یکی از ماموران زکات

اخلاق کارگزاران مالیاتی او را به ترس از خدا در اسرار پنهانی، و اعمال مخفی سفارش می کنم، آنجا که هیچ گواهی غیر از او، و نماینده ای جز خدا نیست، و سفارش می کنم که مبادا در ظاهر خدا را اطاعت، و در خلوت نافرمانی کند، و اینکه آشکار و پنهانش، و گفتار و کردارش در تضاد نباشد، امانت الهی را اداء، و عبادت را خالصانه انجام دهد. و به او سفارش می کنم با مردم تندخو نباشد، و به آنها دروغ نگوید، و با مردم به جهت اینکه بر آنها حکومت دارد بی اعتنایی نکند، چه اینکه مردم برادران دینی، و یاری دهندگان در استخراج حقوق الهی اند. بدان! برای تو در این زکاتی که جمع می کنی سهمی معین، و حقی روشن است، و شریکانی از مستمندان و ضعیفان داری، همانگونه که ما حق تو را می دهیم، تو هم باید نسبت به حقوق آنان وفادار باشی، اگر چنین نکنی در روز رستاخیز بیش از همه دشمن داری، و وای بر کسی که در پیشگاه خدا، فقرا و مساکین، و درخواست کنندگان و آنان که از حقشان محرومند، و بدهکاران و ورشکستگان و در راه ماندگان، دشمن او باشند و از او شکایت کنند. امانتداری کسی که امانت الهی را خوار شمارد، و دست به خیانت آلوده کند، و خود و دین خود را پاک نسازد،

p: 61

درهای خواری را در دنیا به روی خود گشوده، و در قیامت خوارتر و رسواتر خواهد بود، و همانا! بزرگترین خیانت! خیانت به ملت، و رسواترین دغلکاری، دغلبازی با امامان است، با درود.


In English

Given to Muhammad ibn Abi Bakr (may Allah be pleased with him) when Amir al-mu'minin appointed him as the Governor of Egypt.

Behave humbly with the people keep yourself lenient meet them large-heartedly accord them equal treatment so that the big should not expect injustice from you in their favour and the low should not be despondent of your justice to them. Allah the Sublime will certainly question you O' community of His creatures about your actions small or big open or concealed. If He punishes you it is because you have been oppressive and if He forgives then it is because He is the Most Generous.

Know O' creatures of Allah that the God-fearing have shared the joys of this transient world as well as the next coming world for they shared with the people of this world in their worldly matters while their people did not share with them in the matters of the next world. They lived in this world in the best manner of living and ate the choicest food and consequently they enjoyed herein all that the people with ease of life enjoyed and secured from it what the haughty and the vain secured. Then they departed from it after taking provision enough to take them to the end of their journey and after doing a profitable transaction. They tasted the pleasure of renouncing the world in this world and they firmly believed that on the coming day in their next life they would be neighbours of Allah where their call would not be repulsed nor would their share of pleasure be small.

p: 62

Therefore O' creatures of Allah be afraid of death and its measures and keep ready all that is needed for it.It will come as a big event and a great affair either as a good in which there will never be any evil or an evil in which there will never be any good.Who is nearer to Paradise than he who works towards it and who is nearer to Hell than he who works for it? You are being chased by death. If you stop it will catch you and if you

run away from it it will grip you. It is more attached to you than your reflection. Death is tied to your fore-locks while the world is being wrapped up from behind you. Therefore fear the Fire whose hollow is deep whose flames are severe and whose punishment is novel. It is a place wherein there is no mercy. No call is heard in it. No pain is healed in it. If it is possible for you to have severe fear of Allah and to rest hope in Him then do both these things because every individual can have hope in His Lord to the extent of his fear of His Lord. Certainly the most hopeful person with Allah is he who fears Him most.

O' Muhammad ibn Abi Bakr know that I have given you charge of Egypt which is my biggest force. So you are duty-bound to oppose your passions and serve as a shield against your religion even though you may get only an hour in the world; and do not enrage Allah for pleasing others because (Allah) is such that He may take the place of others but others cannot take the place of Allah. Say prayers at the appointed time. Do not say it earlier for the sake of (available) leisure nor delay it on account of pre-occupation. Remember that every act of yours is dependent on your prayer.

p: 63

A part of the same

The leader of guidance and the leader of destruction cannot be equal nor the friend of the Prophet and the enemy of the Prophet. The Messenger of Allah (p.b.u.h.a.h.p.) has told ( 318 )

me that: "In respect of my people I am afraid neither of a believer nor of an unbeliever. As for the believer Allah will afford him protection because of his belief and as for the unbeliever Allah will humiliate him because of his unbelief. But I am afraid about everyone of you who is a hypocrite in his heart and learned of speech. He speaks what you hold good but does what you dislike."

In Arabic

ومن عهد له علیه السلام

إلی محمد بن أبی بکر - رضی الله عنه - حین قلّده مصر:

فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَکَ، وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ، وَابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ، وَآسِ (1) بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَهِ وَالنَّظْرَهِ، حَتَّی لاَ یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ لَهُمْ (2) ، وَلاَ یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیْهِمْ. فَإنَّ اللهَ تَعَالَی یُسَائِلُکُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ عَنِ الصَّغِیرَهِ مِنْ أَعْمَالِکُمْ وَالْکَبِیرَهِ، وَالظَّاهِرَهِ وَالْمَسْتُورَهِ، فَإِنْ یُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ، وَإِنْ یَعْفُ فَهُوَ أَکْرَمُ.

وَاعْلَمُوا عِبَادَ اللهِ، أَنَّ الْمُتَّقِینَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْیَا وَآجِلِ الْآخِرَهِ، فَشَارَکُوا أَهْلَ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ، وَلَمْ یُشَارِکُو أَهْلُ الدُّنْیَا فِی آخِرَتِهِمْ; سَکَنُوا الدُّنْیَا بَأَفْضَلِ مَا سُکِنَتْ، وَأَکَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُکِلَتْ، فَحَظُوا مِنَ الدُّنْیَا بِمَا حَظِیَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ (3) ، وَأَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ الْجَبَابِرَهُ الْمُتَکَبِّرُونَ، ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ،

وَالْمَتْجَرِ الرَّابِحِ، أَصَابُوا لَذَّهَ زُهْدِ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ، وَت َیَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِیرَانُ اللهِ غَداً فِی آخِرَتِهِمْ، لاَ تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَهٌ، وَلاَ یَنْقُصُ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنْ لَذَّه. فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللهِ الْمَوْتَ وَقُرْبَهُ، وَأَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ، فَإِنَّهُ یَأْتِی بِأَمْرٍ عَظِیم، وَخَطْبٍ جَلِیلٍ، بِخَیْرٍ لاَ یَکُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً، أَوْ شَرٍّ لاَ یَکُونُ مَعَهُ خَیْرٌ أَبَداً، فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَی الْجَنَّهِ مِنْ عَامِلِهَا!

p: 64

وَمَنْ أَقْرَبُ إِلی النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا! وَأَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ، إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخْذَکُمْ، وَإِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَککُمْ، وَهُوَ أَلْزَمُ لَکُمْ مِنْ ظِلِّکُمْ، الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِیکُمْ (4) ، وَالدُّنْیَا تُطْوَی مِنْ خَلْفِکُمْ. فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِیدٌ، وَحَرُّهَا شَدِیدٌ، وَعَذَابُهَا جَدِیدٌ، دَارٌ لَیْسَ فِیها رَحْمَهٌ، وَلاَ تُسْمَعُ فِیهَا دَعْوَهٌ، وَلاَ تُفَرَّجُ فِیهَا کُرْبَهٌ. وَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ یَشْتَدَّ خَوْفُکُمْ مِنَ اللهِ، وَأَنْ یَحْسُنَ ظَنُّکُمْ بِهِ، فَاجْمَعُوا بیْنَهُمَا، فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا یَکُونُ حُسْنُ ظَ نِّهِ بِرَبِّهِ عَلَی قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ، وَإِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ ظَنّاً بِاللهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً لله. وَاعْلَمْ یَا مُحَمَّدُ بْنَ أَبِی بَکْرٍ أَنِّی قَدْ وَلَّیْتُکَ أَعْظَمَ أَجْنَادِی فِی نَفْسِی أَهْلَ مِصْرَ، فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ أَنْ تُخَالِفَ عَلَی نَفْسِکَ (5) ، وَأَنْ تُنَافِحَ (6) عَنْ دِینِکَ، وَلَوْ لَمْ یَکُنْ لَکَ إِلاَّ سَاعَهٌ مِنَ الدَّهْرِ، وَلاَ تُسْخِطِ اللهَ بِرِضَی أَحَد مِنْ خَلْقِهِ، فَإِنَّ فِی اللهِ خَلَفاً مِنْ غَیْرِهِ (7) ، وَلَیْسَ مِنَ اللهِ خَلَفٌ فِی غَیْرِهِ.

صَلِّ الصَّلاَهَ لِوَقْتِهَا الْمُوَقَّتِ لَهَا، وَلاَ تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغ، وَلاَ تُؤْخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لِإِشْتِغَالٍ، وَاعْلَمْ أَنَّ کُلَّ شَیْءٍ مِنْ عَمَلِکَ تَبَعٌ لِصَلاَتِکَ.

ومنه: فَإِنَّهُ لاَ سَوَاءَ، إِمَامُ الْهُدَی وَإِمَامُ الرَّدَی، وَوَلِیُّ النَّبِیِّ وَعَدُوُّ النَّبِیِّ، وَلَقَدْ قَالَ لِی رَسُولُ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ: (إِنِّی لاَ أَخَافُ عَلَی أُمَّتِی مُؤْمِناً وَلاَ مُشْرِکاً، أَمَّا الْمُؤمِنُ فَیَمْنَعُهُ اللهُ بِإِیمَانِهِ، وَأَمَّا الْمُشْرِکُ فَیَقْمَعُهُ (8) اللهُ بِشِرْکِهِ. لکِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ کُلَّ مَنَافِقِ الْجَنَانِ (9) ، عَالِمِ اللِّسَانِ (10) ، یَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ،وَیَفْعَلُ مَا تُنْکِرُونَ).

In Persian

به محمد بن ابوبکر

اخلاق اجتماعی با مردم فروتن باش، نرمخو و مهربان باش، گشاده رو و خندان باش، در نگاههایت، و در نیم نگاه و خیره شدن به مردم به تساوی رفتار کن، تا بزرگان در ستمکاری تو طمع نکنند، و ناتوانها در عدالت تو مایوس نگردند، زیرا خداوند از شما بندگان درباره اعمال کوچک و بزرگ، آشکار و پنهان پرسش می کند، اگر کیفر دهد شما استحقاق بیش از آن را دارید، و اگر ببخشد از بزرگواری اوست.

p: 65

اعتدال گرایی زاهدان آگاه باشید، ای بندگان خدا، پرهیزکاران از دنیای زودگذر به سلامت گذشتند و آخرت جاودانه را گرفتند، با مردم دنیا در دنیاشان شریک گشتند، اما مردم دنیا در آخرت آنها شرکت نکردند، پرهیزکاران در بهترین خانه های دنیا سکونت کردند، و بهترین خوراکهای دنیا را خوردند، و همان لذتهایی را چشیدند که دنیاداران چشیده بودند، و از دنیا بهره گرفتند آنگونه که سرکشان و متکبران دنیا بهره مند بودند. سپس از این جهان با زاد و توشه فراوان، و تجارتی پرسود، به سوی آخرت شتافتند، لذت پارسایی در ترک حرام دنیا را چشیدند، و یقین داشتند در روز قیامت از همسایگان خدایند، جایگاهی که هر چه درخواست کنند، داده می شود، و هر گونه لذتی در اختیارشان قرار دارد. ضرورت یاد مرگ ای بندگان خدا! از مرگ و نزدیک بودنش بترسید، و آمادگیهای لازم را برای مرگ فراهم کنید، که مرگ جریانی بزرگ و مشکلی سنگین به همراه خواهد آورد، یا خیری که پس از آن شری وجود نخواهد داشت، و یا شری که هرگز نیکی با آن نخواهد بود، پس چه کسی از عمل کننده برای بهشت، به بهشت نزدیکتر؟ و چه کسی از عمل کننده برای آتش، به آتش نزدیکتر است؟ شما همه شکار آماده مرگ می باشید، اگر توقف کنید شما را می گیرد، و اگر فرار کنید به شما می رسد، مرگ از سایه شما به شما نزدیک تر است، نشانه مرگ بر پیشانی شما زده شد، دنیا پشت سر شما در حال درهم پیچیده شدن است، پس بترسید از آتشی که ژرفای آن زیاد، و حرارتش شدید، و عذابش نو به نو وارد می شود، در جایگاهی که رحمت در آن وجود ندارد، و سخن کسی را نمی شنوند، و ناراحتیها در آن پایان ندارد، اگر می توانید که ترس از خدا را فراوان، و خوشبینی خود را به خدا نیکو گردانید، چنین کنید، هر دو را جمع کنید، زیرا بنده خدا خوش بینی او به پروردگار باید به اندازه ترسیدن او باشد، و آن کس که به خدا خوش بین است باید بیشتر از همه از کیفر الهی بترسد.

p: 66

اخلاق مدیران اجرایی ای محمد بن ابی بکر! بدان، که من تو را سرپرست بزرگترین لشکرم یعنی لشکر مصر، قرار دادم، بر تو سزاوار است که با خواسته های دل مخالفت کنی، و از دین خود دفاع نمایی، هر چند ساعتی از عمر تو باقی نمانده باشد، خدا را در راضی نگهداشتن مردم به خشم نیاور، زیرا خشنودی خدا جایگزین هر چیزی بوده اما هیچ چیز جایگزین خشنودی خدا نمی شود، نماز را در وقت خودش بجای آر، نه اینکه در بیکاری زودتر از وقتش بخوانی، و به هنگام درگیری و کار آن را تاخیر بیاندازی، و بدان که تمام کردار خوبت در گرو نماز است.

(قسمتی از نامه) امام هدایتگر، و زمامدار گمراهی هیچگاه مساوی نخواهند بود، چنانکه دوستان پیامبر (ص) و دشمنانش برابر نیستند، پیامبر اسلام (ص) به من فرمود: (بر امت اسلام، نه از مومن و نه از مشرک هراسی ندارم، زیرا مومن را ایمانش باز داشته، و مشرک را خداوند به جهت شرک او نابود می سازد، من بر شما از مرد منافقی می ترسم که درونی دوچهره، و زبانی عالمانه دارد، گفتارش دلپسند و رفتارش ناپسند است.


In English

In reply to Mu'awiyah and it is one ot his most elegant writings

Now your letter (1) has reached me wherein you recall that Allah chose Muhammad (p.b.u.h.a.h.p.) for His religion and helped him through those companions who helped him. Strange things about you have remained concealed (by the irony of fate) from us since you have started telling us of Allah's trials for us and His bounties to us through our Prophet. In this matter you are like the person who carries dates to Hajar or who challenges his own master to a duel in archery.

p: 67

You think that so - and- so are the most distinguished persons in Islam. You have said such a thing which if it be true you have nothing to do with it but if it be not so then its defect will not affect you. And what are you to do with the question of who is better and who is worse or who is the ruler and who is the ruled. What have the freed ones and their sons to do with distinguishing between the first muhajirun and determining their position or defining their ranks. What a pity! the sound of an arrow is being produced by what is not a real arrow and he against whom the judgement is to be passed is sitting in judgement. O' man why do you not see your own lameness and remain within bounds and why do not you realize the shortness of your measure and stay back where destiny has placed you. You have no concern with the defeat of the defeated or the victory of the victor.

You are wandering in bewilderment and straying from the right path. Do you not realize it? I am not giving you any news: I am just recounting Allah's bounty namely that a number of people from among the muhajirun (immigrants from Mecca) and ansar (helpers) fell as martyrs in the way of Allah the Sublime and that each of them is distinguished (on that account) but when one of us secured martyrdom he was named the Chief of all martyrs and the Messenger of Allah (p.b.u.h.a.h.p.) gave him the peculiar honour of saying seventy takbir (Allahu akbar) during his funeral prayer. Do you not know that a number of people lost their hands in the way of Allah and that everyone is distinguished (on that account) but when the same thing occurred to one of us he was given the name "the flier in Paradise"; and "the two winged". If Allah had not forbidden self-praise the writer would have mentioned numerous distinctions which the believer knows full well and which the ears of hearers do not wish to forget.

p: 68

Better leave those whose arrows miss the mark. We are the direct recipients of our Lord's favours while others receive favours from us after that. In spite of our old established honour and our well-known superiority over your people we did not stay away from mixing with you and married and got married (among you) like equals although you were not so. And how could you be so when(the position is that) among us is the Prophet while among you is the opposer among us is the lion of Allah while among you is the lion of the opposing groups among us are the two masters of the youth of Paradise (2) while among you are the children of Hell among us is the choicest of all the women of the worlds (3) while among you is the bearer of firewood and many more distinctions on our side and shortcomings on your side. Our Islam is well-known and our (greatness in the) preIslamic period too cannot be denied. Whatever remains has been mentioned in the words of Allah the Glorified the Sublime:

.... And blood relations have the better claim in respect of one to the other according to the Book of Allah... (Qur'an 33:6)

He (Allah) the Sublime also says:

Verily of men the nearest to Abraham are surely those who followed him and this (Our) Prophet (Muhammad)

and those who believe; and verily Allah is the Guardian of the faithful. (Qur'an 3:68)

Thus we are superior firstly because of kinship and secondly because of obedience. When at Saqifah (of Banu Sa'idah) the muhajirun contended kinship with the Messenger of Allah (p.b.u.h.a.h.p.) against the ansar they scored over them. If that success was based on kinship then the right would be ours better than yours. Otherwise the ansar's contention stands.

p: 69

You think that I have been jealous of every caliph and have revolted against them. Even if this be so it is not an offence against you and therefore no explanation is due to you.

This is a matter for which no blame comes to you.

You have said that I was dragged like a camel with a nose string to swear allegiance (to Abu Bakr at Saqifah). By the Eternal Allah you had intended to revile me but you have praised me and to humiliate me but have yourself been humiliated. What humiliation does it mean for a Muslim to be the victim of oppression so long as he does not entertain any doubt in his religion nor any misgiving in his firm belief! This argument of mine is intended for others but I have stated it to you only in so far as it was appropriate. Then you have recalled my position vis-a- vis 'Uthman and in this matter an answer is due to you because of your kinship with him. So (now tell me) which of us was more inimical towards 'Uthman and who did more to bring about his killing; or who offered him his support but he made him sit down and stopped him; or who was he whom he called for help but who turned his face from him and drew his death near him till his fate over took him? No no; by Allah:

Indeed knoweth Allah those who hinder others among you and those who say unto their brethren "Come hitherunto us" and they come not to fight but a little. (Qur'an 33;18)

p: 70

I am not going to offer my excuse for reproving him for (some of) his innovations for if my good counsel and guidance to him was a sin then very often a person who is blamed has no sin and sometimes the only reward a counseller (4) reaps is suspicion (of evil). I desired naught but reform what I am able to (do); and my guidance is not but with Allah; On Him (alone) do I rely and unto Him (alone) do I turn. (Qur'an 11:88)

You have mentioned that for me and for my followers you have only the sword. This makes even a weeping person laugh. Did you ever see the descendants of 'Abd al-Muttalib running away from battle or being frightened by swords Wait a little till Hamal (5) joins the battle" shortly then he whom you are seek-

ing will seek you and he whom you think to be far away will approach near you. I am (shortly) speeding towards you with a force of muhajirun and ansar and those who follow them in virtue. Their number will be great and their dust will spread all round. They will be wearing their shrouds and their most coveted desire is to meet Allah. They will be accompanied by the descendants of those who took part in the battle of Badr and they will have Hashimite swords whose cut you have already seen in the case of your brother maternal uncle your grandfather and your kinsmen. Nor are they far distant from the unjust ones. (Qur'an 11:83)

p: 71

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه جواباً، قال الشریف: وهو من محاسن الکتب.

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ أَتَانِی کِتَابُکَ تَذْکُرُ فِیهِ اصْطِفَاءَ اللهِ مُحَمَّداً صَلََّی الله ُعَلَیْهِ وَآلِهِ لِدِینِهِ، وَتَأْیِیدَهُ إِیَّاهُ بِمَنْ أَیَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْکَ عَجَباً (1) ، إِذْ طَفِقْتَ (2) تُخْبِرُنَا بِبَلاَءِ اللهِ (3) تَعَاَلی عِنْدَنَا. وَنِعْمَتِهِ عَلَیْنَا فِی نَبِیِّنَا، فَکُنْتَ فِی ذلکِ کَنَاقِلِ الَّتمْرِ إِلَی هَجَرَ (4) ، أَوْ دَاعِی مُسَدِّدِهِ (5) إِلَی النِّضَالِ (6) . وَزَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِی الْإِسْلاَمِ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ، فَذَکَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَکَ (7) کُلُّهُ، وَإِنْ نَقَصَ لَمْ یَلْحَقْکَ ثَلْمُهُ (8) ، وَمَا أَنْتَ وَالْفَاضِلَ وَالْمَفْضُولَ، وَالسَّائِسَ وَالْمَسُوسَ! وَمَا لِلطُّلَقَاءِ (9) وَأَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ، وَالتَّمْییزَ بَیْنَ الْمُهَاجِرِینَ الْأَوَّلِینَ، وَتَرْتِیبَ دَرَجَاتِهِمْ، وَتَعْرِیفَ طَبَقَاتِهِمْ! هَیْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ (10) قِدْحٌ لَیْسَ مِنْهَا، وَطَفِقَ یَحْکُمُ فِیهَا مَنْ عَلَیْهِ الْحُکْمُ لَهَا! أَلاَ تَرْبَعُ أَیُّهَا الْإِنْسَانُ عَلَی ظَلْعِکَ (11) ، وَتَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِکَ (12) ، وَتَتَأَخَّرُ حَیْثُ أَخَّرَکَ الْقَدَرُ! فَمَا عَلَیْکَ غَلَبَهُ الْمَغْلُوبِ، وَلاَ لَکَ ظَفَرُ الظَّافِرِ!

وَإِنَّکَ لَذَهّابٌ (13) فِی التِّیهِ (14) ، رَوَّاغٌ (15) عَنِ الْقَصْدِ (16) . أَلاَ تَرَی غَیْرَ مُخْبِر لَکَ، لکِنْ بِنِعْمَهِ اللهِ أُحَدِّثُ أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فی سَبِیلِ اللهِ تَعَالَی مِنَ الْمُهاجِرینَ وَالْأَنْصَارِ, ولِکُلٍّ فَضْلٌ، حَتَّی إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِیدُنَا (17) قِیلَ: سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ، وَخَصَّهُ رَسُولُ اللهِ_ صَلَّی الله ُعَلَیْهِ وَآلِهِ_ بِسَبْعِینَ تَکْبِیرَهً عِنْدَ صَلاَتِهِ عَلَیْهِ! أَوَلاَ تَرَی أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَیْدیِهِمْ فِی سَبِیلِ اللهِ وَلِکُلّ فَضْلٌ حَتَّی إذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا (18) کمَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ، قِیلَ: الطَّیَّارُ فِی الْجَنَّهِ وَذُوالْجَنَاحَیْنِ! وَلَوْ لاَ مَا نَهَی اللهُ عَنْهُ مِنْ تَزْکِیَهِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ، لَذَکَرَ ذَاکِرٌ فَضَائِلَ جَمَّهً (19) ، تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِینَ، وَلاَ تَمُجُّهَا (20) آذَانُ السَّامِعِینَ. فَدَع ْ عَنْکَ مَنْ مَالَتْ بِه الرَّمِیَّهُ (21) ، فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا (22) ، وَالنَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا. لَمْ یَمْنَعْنَا قَدِیمُ عِزِّنَا وَلاَ عَادِیُّ طَوْلِنَا (23) عَلَی قَوْمِکَ أَنْ خَلَطْنَاکُمْ بَأَنفُسِنَا، فَنَکَحْنَا وَأَنْکَحْنا، فِعْلَ الأََکْفَاءِ (24) ، وَلَسْتُمْ هُنَاکَ! وَأَنَّی یَکُونُ ذلِکَ کَذَلِکَ وَمِنَّا النَّبِیُّ وَمِنْکُمُ الْمُکَذِّبُ (25) ، وَمِنَّا أَسَدُ اللهِ (26) وَمِنْکُمْ أَسَدُ الْأََحْلاَفِ (27) ، وَمِنَّا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّهِ (28) وَمِنْکُمْ صِبْیَهُ النَّارِ (29) ، وَمِنَّا خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینِ (30) وَمِنْکُمْ حَمَّالَهُ الْحَطَبِ (31) ، فِی کَثِیٍر مِمَّا لَنَا وَعَلَیْکُمْ!

p: 72

فَإِسْلاَمُنَا مَا قَدْ سُمِعَ، وَجَاهِلِیَّتُنَا لاَ تُدْفَعُ (32) ، وَکِتَابُ اللهِ یَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا، وَهُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَی ( وَأُولُو الاَْرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْض فِی کِتَابِ اللهِ)، وَقَوْلُهُ تَعَالَی: ( إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَاللهُ وَلِیُّ الْمُؤمِنِینَ)، فَنَحْنُ مَرَّهً أوْلَی بِالْقَرَابَهِ، وَتَارَهً أَوْلَی بِالطَّاعَهِ. وَلَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَی الْأَنْصَارِ یَوْمَ السَّقِیفَهِ (33) بِرَسُولِ الله _ صَلَّی الله ُعَلَیْهِ وَآلِهِ_ فَلَجُوا (34) عَلَیْهِمْ, فَإِنْ یَکُنِ الْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَکُمْ، وَإِنْ یَکُنْ بِغَیْرِهِ فَالْأَنْصَارُ عَلَی دَعْوَاهُمْ.

وَزَعَمْتَ أَنِّی لِکُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ، وَعَلَی کُلِّهِمْ بَغَیْتُ، فَإِنْ یَکُنْ ذلِکَ کَذلِکَ فَلَیْستَ الْجِنَایَهُ عَلَیْکَ، فَیَکُونَ الْعُذْرُ إِلَیْکَ.

وَتِلْکَ شَکَاهٌ (35) ظَاهِرٌ عَنْکَ عَارُهَا (36) وَقُلْتَ: إِنِّی کُنْتُ أُقَادُ کَمَا یُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ (37) حَتَّی أُبَایِعَ، وَلَعَمْرُ اللهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ، وَأَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ! وَمَا عَلَی الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَه (38) فِی أَنْ یَکُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ یَکُنْ شَاکّاً فِی دِینِهِ، وَلاَ مُرْتَاباً بِیَقِینِهِ! وَهذِهِ حُجَّتِی إِلَی غَیْرِکَ قَصْدُهَا، وَلکِنِّی أَطْلَقْتُ لَکَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ (39) مِنْ ذِکْرِهَا. ( 325 )

ثُمَّ ذَکَرْتَ مَا کَانَ مِنْ أَمْرِی وَأَمْرِعُثْمانَ، فَلَکَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هذِهِ لِرَحِمِکَ منْهُ (40) ، فَأَیُّنَا کَانَ أَعْدَی لَهُ (41) ، أَ هْدَی إِلَی مَقَاتِلِهِ (42) ! أَمَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ (43) وَاسْتَکَفَّهُ (44) ، أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاَخی عَنْهُ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَیْهِ (45) ، حَتَّی أَتَی قَدَرُهُ عَلَیْهِ، کَلاَّ وَاللهِ لَقَد یَعْلِمَ اللهُ الْمُعَوِّقِینَ (46) مِنْکُمْ وَالْقَائِلِینَ لِإِِِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنَا وَلاَ یَأَتُونَ الْبَأْسَ إِلاَّ قَلیلاً.

وَمَا کُنْتُ لاَِعْتَذِرَ مِنْ أَنِّی کُنْتُ أَنْقِمُ (47) عَلَیْهِ أَحْدَاثاً (48) ، فَإِنْ کَانَ الذَّنْبُ إِلَیْهِ إِرْشَادِی وَهِدَایَتِی لَهُ، فَرُبَّ مَلُومٍ لاَ ذَنْبَ لَهُ.

p: 73

وَقَدْ یَسْتَفِیدُ الظِّنَّهَ (49) الْمُتَنَصِّحُ (50)

وَمَا أَرَدْتُ (إِلاَّ الْإِصْلاَحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِیقِی إِلاَّ بِاللهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ و إلَیْهِ أُنِیبُ)

وَذَکَرْتَ أَنَّهُ لَیْسَ لِی وَلِأَصْحَابِی عِنْدَکَ إِلاَّ السَّیْفُ، فَلَقَدْ أَضْحَکْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَار (51) ! مَتَی أُلْفِیَتْ (52) بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ الْأَعْدَاءِ نَاکِلِینَ (53) ، وبِالسُّیُوفِ مُخَوَّفِینَ؟!

فَ لَبِّثْ (54) قَلِیلاً یَلْحَقِ الْهَیْجَا (55) حَمَلْ (56)

فَسَیَطْلُبُکَ مَنْ تَطْلُبُ، وَیَقْرُبُ مِنْکَ مَا تَسْتَبْعِدُ، وَأَنَا مُرْقِلٌ (57) ( 327 )

نَحْوَکَ فِی جَحْفَل (58) مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنْصَارِ، وَالتَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ، شَدِیدٍ زِحَامُهُمْ، سَاطِعٍ (59) قَتَامُهُمْ (60) ، مُتَسَرْبِلِینَ (61) سَرَابِیلَ الْمَوْتِ، أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَیْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ، قَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّیَّهٌ بَدْرِیَّهٌ (62) ، وَسُیُوفٌ هَاشِمِیَّهٌ، قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِ عَ نِصَالِهَا فِی أَخِیکَ وَخَالِکَ وَجَدِّکَ وَأَهْلِکَ (63) ، (وَمَا هِیَ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِید)

In Persian

در پاسخ معاویه

افشای ادعاهای دروغین معاویه پس از یاد خدا و درود! نامه شما رسید، که در آن نوشتید، خداوند محمد (ص) را برای دینش برگزید، و با یارانش او را تایید کرد، راستی روزگار چه چیزهای شگفتی از تو بر ما آشکار کرده است! تو می خواهی ما را از آن چه خداوند به ما عنایت فرمود، آگاه کنی؟ و از نعمت وجود پیامبر باخبرمان سازی؟ داستان تو کسی را ماند که خرما به سرزمین پرخرمای (هجر) برد. یا استاد خود را به مسابقه دعوت کند، و پنداشتی که برترین انسانها در اسلام فلان کس، و فلان شخص است؟ چیزی را آورده ای که اگر اثبات شود هیچ ارتباطی به تو ندارد، و اگر دروغ هم باشد به تو مربوط نمی شود، تو را با انسانهای برتر و غیر برتر، سیاستمدار و غیر سیاستمدار چه کار است؟ اسیران آزاده و فرزندشان را چه رسد به امتیازات میان مهاجران نخستین، و ترتیب درجات، و شناسایی منزلت و مقام آنان! هرگز! خود را در چیزی قرار می دهی که از آن بیگانه ای، حال کار بدینجا کشید که محکوم حاکم باشد؟ ای مرد چرا بر سر جایت نمی نشینی؟ و کوتاهی کردنهایت را بیاد نمی آوری؟ و به منزلت عقب مانده ات باز نمی گردی؟ برتری ضعیفان، و پیروزی پیروزمندان در اسلام با تو چه ارتباطی دارد؟ تو همواره در بیابان گمراهی سرگردان، و از راه راست روی گردانی. فضائل بنی هاشم آیا نمی بینی؟ (آنچه می گویم برای آگاهاندن تو نیست، بلکه برای یادآوری نعمتهای خدا می گویم)، جمعی از مهاجر و انصار در راه خدا به شهادت رسیدند؟ و هر کدام دارای فضیلتی بودند؟ اما آنگاه که شهید ما (حمزه) شربت شهادت نوشید، او را سیدالشهداء خواندند، و پیامبر (ص) در نماز بر پیکر او بجای پنج تکبیر، هفتاد تکبیر گفت، آیا نمی بینی؟ گروهی که دستشان در جهاد قطع شد، و هر کدام فضیلتی داشتند، اما چون بر یکی از ما ضربتی وارد شد و دستش قطع گردید، طیارش خواندند؟ که با دو بال در آسمان بهشت پرواز می کند! و اگر خدا نهی نمی فرمود که مرد خود را بستاید، فضائل فراوانی را برمی شمردم، که دلهای آگاه مومنان آن را شناخته، و گوشهای شنوندگان با آن آشناست. فضائل بنی هاشم و رسوایی بنی امیه معاویه! دست از این ادعاها بردار، که تیرت به خطا رفته است، همانا ما، دست پرورده و ساخته پروردگار خویشیم، و مردم تربیت شدگان و پرورده های مایند، اینکه با شما طرح خویشاوندی ریختم. ما از طائفه شما همسر گرفتیم، و شما از طایفه ما همسر انتخاب کردید، و برابر با شما رفتار کردیم، عزت گذشته، و فضیلت پیشین را از ما باز نمی دارد، شما چگونه با ما برابرید که پیامبر (ص) از ماست، و دروغگوی رسوا از شما، حمزه شیر خدا (اسدالله) از ماست، و ابوسفیان، (اسدالاحلاف) از شما، دو سید جوانان اهل بهشت از ما، و کودکان در آتش افکنده شده از شما، و بهترین زنان جهان از ما، و زن هیزم کش دوزخیان از شما، از ما این همه فضیلتها و از شما آن همه رسواییهاست.

p: 74

اسلام ما را همه شنیده، و شرافت ما را همه دیده اند، و کتاب خدا برای ما فراهم آورد آنچه را به ما نرسید ه که خدای سبحان فرمود: (خویشاوندان، بعضی سزاوارترند بر بعض دیگر در کتاب خدا.) و خدای سبحان فرمود: (شایسته ترین مردم به ابراهیم کسانی هستند که از او پیروی دارند، و این پیامبر و آنان که ایمان آوردند و خدا ولی مومنان است.) پس ما یک بار به خاطر خویشاوندی با پیامبر (ص) و بار دیگر به خاطر اطاعت از خدا، به خلافت سزاوارتریم، و آنگاه که مهاجرین در روز سقیفه با انصار گفتگو و اختلاف داشتند، تنها با ذکر خویشاوندی با پیامبر (ص) بر آنان پیروز گردیدند، اگر این دلیل برتری است پس حق با ماست نه با شما، و اگر دلیل دیگری داشتند ادعای انصار بجای خود باقی است، معاویه تو پنداری که بر تمام خلفا حسد ورزیده ام؟ و بر همه آنها شورانده ام؟ اگر چنین شده باشد جنایتی بر تو نرفته که از تو عذرخواهی کنم. سوگند بخدا! خواستی نکوهش کنی، اما ستودی، خواستی رسوا سازی که خود را رسوا کرده ای، مسلمان را چه باک که مظلوم واقع شود، مادام که در دین خود تردید نداشته، و در یقین خود شک نکند، این دلیل را آورده ام حتی برای غیر تو که پند گیرند، و آن

را کوتاه آوردم به مقداری که از خاطرم گذشت.

سپس کار مرا با عثمان بیاد آوردی، تو باید پاسخ دهی که از خویشاوندان او می باشی، راستی کدام یک از ما دشمنی اش با عثمان بیشتر بود؟ و راه را برای کشندگانش فراهم آورد؟ آن کس که به او یاری رساند، و از او خواست بجایش بنشیند، و به کار مردم رسد؟ یا آنکه از او یاری خواست و دریغ کرد؟ و به انتظار نشست تا مرگش فرارسد؟ نه، هرگز، بخدا سوگند. (خداوند بازدارندگان از جنگ را در میان شما می شناسد، و آنان را که برادران خود را به سوی خویش می خوانند، و جز لحظه های کوتاهی در نبرد حاضر نمی شوند.) من ادعا ندارم که درمورد بدعتهای عثمان، بر او عیب نمی گرفتم، نکوهش می کردم و از آن عذرخواه نیستم، اگر گناه من ارشاد و هدایت اوست، بسیارند کسانی که ملامت شوند و بی گناهند. و بسیارند ناصحانی که در پند و اندرز دادن مورد تهمت قرار گیرند. (من قصدی جز اصلاح تا نهایت توانایی خود ندارم، و موفقیت من تنها به لطف خداست، و توفیقات را جز از خدا نمی خواهم، بر او توکل می کنم و به سوی او باز می گردم.)

p: 75

پاسخ به تهدید نظامی در نامه ات نوشته ای که نزد تو برای من و یاران من چیزی جز شمشیر نیست! در اوج گریه انسان را به خنده وامی داری! فرزندان عبدالمطلب را در کجا دیدی که پشت به دشمن کنند؟ و از شمشیر بهراسند؟ پس (کمی صبر کن که هماورد تو به میدان آید.) آن را که می جویی به زودی تو را پیدا خواهد کرد، و آنچه را که از آن می گریزی در نزدیکی خود خواهی یافت، و من در میان سپاهی بزرگ، از مهاجران و انصار و تابعان، به سرعت به سوی تو خواهم آمد، لشکریانی که جمعشان به هم فشرده، و به هنگام حرکت، غبار آسمان را تیره و تار می کنند، کسانی که لباس شهادت بر تن، و ملاقات دوست داشتنی آنان ملاقات با پروردگار است، همراه آنان فرزندانی از دلاوران بدر، و شمشیرهای هاشمیان که خوب می دانی لبه تیز آن بر پیکر برادر و دایی و جد و خاندانت چه کرد، می آیند (و آن عذاب از ستمگران چندان دور نیست.)


(1). This letter of Amir al-mu'minin's is in reply to Mu'awiyah's letter which he sent to Kufah through Abu Umamah al-Bahili and it also contains replies to some points which Mu'awiyah had written in the letter sent through Abu Muslim al-Khawlani.

In Abu Umamah's letter Mu'awiyah had mentioned the deputation of the Prophet and his ascension to the position of revelation and wrote in such a manner as though it was a matter not known to or not understood by Amir al-mu'minin and that he was in need of being informed and told of it. This is just like a stranger who may draw the map of a house for the guidance of those who dwell in it and apprise them of things already known to them. That is why Amir al-mu'minin has compared him to the man who

p: 76

carried dates to Hajar which was itself noted for abundant growth of dates.

This is a proverb employed when someone beings to tell a person matters which he already knows better. The basis of this proverb is that a man of Hajar which is a town near Bahrain (Persian Gulf) went to Basrah to sell goods and make purchases. After finishing the sale he looked about the market to make his purchases and found nothing cheaper than dates. He therefore decided to purchase dates and when he reached Hajar with his load of dates their plenty and cheapness there did not leave him any alternative but to store them so as to sell them later when their price had risen. The price however continued to fall day by day till all of them became rotten leaving to him nothing except their stones. In short after referring to the Prophet's ascension to prohphethood Mu'awiyah recounted the distinction and merits of the three Caliphs according to his view and wrote:

The most distinguished among the companions and the most high ranking in the view of the Muslims was the first Caliph who collected all the Muslims under one voice removed their disunity and fought those who were forsaking Islam. After him is the second Caliph who won victories founded cities and humiliated the unbelievers. Then comes the third Caliph who was the victim of oppression. He propagated religion and spread the word of Allah far and wide. (Siffin al-Minqari pp.86-87; al-'Iqd al-farid vol.4 pp.334-335; Sharh Nahj al-balaghah vol.15 p.186)

p: 77

Mu'awiyah's purpose behind in bringing up these pointless warblings was to injur Amir al-mu'minin's feelings and to rouse his temper so as to make him produce such words through his tongue or pen which would so disparage the caliphs that he would instigate the people of Syria and Iraq against him by exploiting them. In fact he had already set it in the minds of these people that Amir al-mu'minin had instigated the people against 'Uthman had got Talhah and az-Zubayr killed had turned 'A'ishah out

from her house and had shed the blood of thousands of Muslims. Being unaware of the real facts they were convinced of these beseless allegations yet to strengthen the opposition he thought it advisable to make them believe that Amir al-mu'minin did not recognize the achievements of the three caliphs and bore enmity and malice towards them and to produce Amir al-mu'minin's writing in evidence and also to use it for rousing the people of Iraq because their majority was much impressed with the environment created by the caliphs and with their greatness. But Amir al-mu'minin guessed his intention and gave him such a reply which put a knot in his tongue and which he could not dare show to anyone. So Amir al-mu'minin exposed his lowness by referring to his enmity towards Islam and his accepting subjugation under force and advised him to keep within his bounds and warned him against fixing grades of distinction among those muhajirun who were in any case superior to him in so far as they had been the preceders in hijrah (immigration from Mecca). Whereas since Mu'awiyah himself was only one of those whose life had been spared (on the day of fall of Mecca) he had not the remotest connection with the muhajirun. Consequently in the matter under discussion Amir al-mu'minin has put Mu'awiyah's position as that of a false arrow among real arrows. This is a proverb which is employed when a man boasts over persons with whom he has no connection. As regards his statement that so - and - so is greater in distinction Amir al-mu'minin has by using the word "you think" shown that it is his personal opinion which has not the remotest connection with fact because this word is used when a false or unreal statement is made.

p: 78

After refuting this claim of being the most distinguished Amir al-mu'minin has referred to these qualities and distinctions of Banu Hashim which show conspicuously the high degree of their attainments. Thus the people who took part in jihad with the Prophet and secured martyrdom attained high positions but the distinction that fell to Hamzah by virtue of his high performance was not secured by anyone else. The Prophet gave him the title of Master of the Martyrs and said his funeral prayer fourteen times whereby the number of takbir (Allahu akbar) rose to seventy. Similarly in various battles the hands of the fighters were cut off. For example in the battle of Badr the hands of Khubayb ibn Isaf al-Ansari and Mu'adh ibn Jabal and in the battle of Uhud those of 'Amr ibn al-Jamuh as-Salami and 'Ubayd ('Atik) ibn at-Tayyihan (brother of Abu'l-Haytham at-Tayyihan) were cut off but when in the battle of Mu'tah the hands of Ja'far ibn Abi Talib were cut off the Prophet singled him out by naming him "the flier in Paradise" and the "two-winged". After recounting the peculiar achievements of Banu Hashim Amir al-mu'minin has referred to his own attainments with which the histories and traditions are replete and which could not be tarnished with doubts and misgivings. Thus traditionists like Ahmad ibn Hanbal (164/780-241/855) Ahmad ibn 'Ali an-Nasa'i (215/830 - 303/915) and others say that:

The number of traditions that have been related through reliable sources in regard to the distinctions of 'Ali ibn Abi Talib have not been related about any other companion of the Prophet. (al-Mustadrak vol.3 p.107; al-Isti'db vol.3 p.1115; Tabaqat al-hanabilah vol.1 p.3l9; al-Kamil vol.3 p.399; Tahdhib at-tahdhib vol.7 p.339; Fath al-bari vol.7 p.57)

p: 79

An important distinction out of these particular distinctions of Ahlu'l-bayt (the Household of the Holy Prophet) is the one to which Amir al-mu'-minin has referred in these words that "We are the direct recipients of Allah's favours while others receive favours from us." This is the height of distinction that even the highest personality cannot reach its sublimity and every other distinction looks small before it. Acknowledging the greatness and supremacy of this sentence Ibn Abi'l-Hadid writes:

Amir al-mu'minin intends to convey that we are not under obligation of any person since Allah has bestowed all blessings on us directly there being no intermediary between us and Allah while all other people are under our obligation and protection being the intermediary between them and Allah the Glorified; this is a high position indeed. Its apparent meaning is what the words show but its real sense is that the Ahlu'l-bayt are the obedient servants of Allah and the people must be their obedient followers. (Sharh Nahj al-balaghah vol.15 p.194)

Now since these people are the first recipients of the bounties of Allah and the source of bounties for the rest of the people no one from among the people can be compared with them nor can anyone be regarded as their equal on the basis of social contacts with them much less than those individuals who were in direct contrast to the attainments and characteristics of these people and used to oppose truth and right on every occasion. Amir al-mu'minin places both the sides of the picture before Mu'awiyah and says:

p: 80

The Prophet was from us while your father Abu Sufyan was foremost in opposing him. Hamzah was from us and the Prophet gave him the title of "Lion of Allah" while your maternal grandfather 'Utbah ibn Rabi'ah was proud of being the "lion of swearers (against the Prophet)."

When in the battle of Badr Hamzah and 'Utbah ibn Rabi'ah came face to face Hamzah said I am Hamzah son of 'Abd al-Muttalib; I am the lion of Allah and the lion of His Prophet, whereupon 'Utbah said I am the lion of swearers (against the Prophet).

In another version the word Asadu'l-ahlaf has been recorded. The meaning is that he was the Chief of the allying parties. The story of swearing is that when Banu 'Abd Manaf acquired a distinct position among the Arab tribes they thought they should take over from Banu 'Abdi'd-Dar the offices relating to the Ka'bah and to depose them from these offices. In this connection Banu 'Abd Manaf allied with themselves the tribes of Banu Asad ibn 'Abdi'l-'Uzza Banu Taym Banu Zuhrah and Banu al-Harith and concluded an agreement with them.In order to solemnize this agreement they drenched their hands in tib (perfume) and swore that they would help each other. For this reason these tribes were called: "Tribes of sworn chaste parties". On the other side the tribes of Banu

'Abdi'd-Dar Banu Makhzum Banu Sahm and Banu 'Adi also swore that they would resist Banu 'Abd Manaf and their allies. These tribes are called the "allies". 'Utbah has deemed himself the head of the allying parties. Some commentators have taken the word Asadu'l-ahlaf to mean Abu Sufyan because he made different tribes swear against the Prophet in the battle of the Trench while some commentators take it to mean Asad ibn 'Abdi'l-'Uzzah but this interpretation does not carry weight because here Amir al-mu'minin is addressing Mu'awiyah and this interpretation does not hit Mu'awiyah since Banu 'Abd Manaf were a party to this alliance. Then Amir al-mu'minin says they have among themselves the masters of the youth of Paradise . Referring to the Prophet's saying al-Hasan and al-Husayn are the masters of the youth of Paradise while the boys of the other side are in Hell. This reference is to the sons of 'Uqbah ibn Abi Mu'ayt about whom the Prophet has said For you and your sons is Hell . Then Amir al-mu'minin says that among them is the chief of all the women of the worlds namely Fatimatu'z-Zahra' (p.b.u.h.) while in the other party is the bearer of the wood which refers to Umm Jamil the sister of Abu Sufyan. This woman used to spread thorns in the path of the Prophet. She has been mentioned in the Qur'an along with Abu Lahab in these words:

p: 81

In the Name of Allah the Beneficent the Merciful May perish both the hands of Abu Lahab may perish (he himself); Shall avail him not his wealth nor what he earneth; Soon shall he burn in the flaming fire; And his wife the bearer of the firewood; Upon her neck shall be a halter of twisted rope. (Qur'an 111)

(2). It is narrated from Amir al-mu'minin 'Umar ibn al-Khattab Hudhayfah ibn Yaman Abu Sa'id al-Khudri Abu Hurayrah etc. that the Holy Prophet (may Allah bless him and his descendants) said:

Verily Fatimah is the Supreme Lady of the women of Paradise and al-Hasan and al-Husayn are the two Supreme Youth of Paradise. But their father ('Ali) is Superior to them. (al-Jami'as -sahih at-Tirmidhi vol.5 pp.656 661; al-Musnad Ahmad ibn Hanbal vol. 3 pp.3 62 64 82; vol.5 pp.391 392; as-Sunan Ibn Majah vol.1 p. 56; al-Mustadrak al-Hakim vol.3 p. 167; Majma' az-zawa'id vol.9 pp. 183 184 201; Kanz al-'ummal al-Muttaqi vol.13 pp. 127 128; al-Isti'ab vol.4 p.1895; Usd al-ghabah vol.5 p.574; Tarikh Baghdad vol.1 p.140; vol.6 p.372; vol.10 p.230; at-Tarikh Ibn 'Asakir vol.7 p.365).

(3). It is narrated from 'Imran ibn al-Husayn and Abu Tha'labah al-Khushni that the Holy Prophet (p.b.u.h.a.h.p.) said to Fatimah (p.b.u.h.):

O' my little daughter, are you not satisfied that you are verily the Supreme Lady of all women in the worlds? She said O' father, then what about Maryam (Mary) daughter of 'Imran? He said She was the Supreme Lady of her age, and you are the Supreme Lady of your age. Truly, by Allah, I married you to one who is the Master in this world and the hereafter. No one hates him save a hypocrite. (Hilyah al-awliya' vol.2 p.92; al-Isti'ab vol.4 p. 1895; al-Isabah vol.4 p.275)

p: 82

Also A'ishah narrated that the Holy Prophet (p.b.u.h.a.h.p.) said:

O' Fatimah will you not be satisfied to be the Supreme Lady of the women of the worlds (or) to be the Supreme Lady of all women of this ummah (community) or of the women believers? (as-Sahih al-Bukhari vol.8 p.79; as-Sahih Muslim vol.7 pp. 142-l44; as-Sunan Ibn Majah vol.1 p.518; al-Musnad Ahmad ibn Hanbal vol.6 p.282; al-Mustadrak 'ala as-sahihayn al-Hakim vol.3 p.156)

(4). The meaning is that the person who goes too far in counselling others will be thought to have his personal ends in so doing even though his counsel may well be based on sincerity of intention and selflessness. This line is used as a proverb on such occasions. The whole couplet runs as follows:

How often a good counsel I offered you but sometimes the only reward a counsellor reaps is suspicion.

(5). This line is of Hamal ibn Badr. The full couplet runs thus:

Wait a bit till Hamal reaches the battlefield; How pretty is death when it comes.

The story behind it is that Malik ibn Zuhayr threatened Hamal ibn Badr with battle and in reply he recited this couplet and then attacked Malik and killed him. When Malik's brother saw this he killed Hamal and his brother Hudhayfah in revenge. Then he described this in his following couplet:

I appeased my heart by killing Hamal ibn Badr and my sword appeased me by killing Hudhayfah.


In English

To the People of Basrah

p: 83

Whatever disunity and schism you have is not hidden to you. I have forgiven your wrong-doers and held back my sword from those who ran away. I received everyone who came to me from among you. If devastating matters and wrong and silly views are prompting you to break the pledge with me and to oppose me then (listen) I have kept ready my horses and put saddles (on my riding camels) and if you force me to advance towards you I shall come down in such a manner that before it the battle of Jamal too would appear like the last licking of the tongue. At the same time I know the high position of the obedient among you and the right of the sincere without confusing the sinless with the offenders or the faithful with the pledge-breakers.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أهل البصره

وَقَدْ کَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِکُمْ (1) وَشِقَاقِکُمْ مَا لَوْ تَغْبَوْا عَنْهُ (2) ، فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِکُمْ، وَرَفَعْتُ السَّیْفَ عَنْ مُدْبِرِکُمْ، وَقَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِکُمْ. فَإِنْ خَطَتْ (3) بِکُمُ الْأُمُورُ الْمُرْدِیَهُ (4) ، وَسَفَهُ (5) الْآرَاءِ الْجَائِرَهِ (6) ، إِلَیُ مُنَابَذَتِی (7) وَخِلاَفِی، فَهَأَنَاذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِیَادِی (8) ، وَرَحَلْتُ (9) رِکَابِی (10) . وَلَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِی إِلَی الْمَسِیرِ إِلَیْکُمْ، لَأُوقِعَنَّ بِکُمْ وَقْعَهً لاَ یَکُونُ یَوْمُ الْجَمَلِ إِلَیْهَا إِلاَّ کَلَعْقَهِ (11) لاَعِقٍ، مَعَ أَنِّی عَارِفٌ لِذِی الطَّاعَهِ مِنْکُمْ فَضْلَهُ، وَلِذِی النَّصِیحَهِ حَقَّهُ، غَیْرُ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَی بَرِیٍّ، وَلاَ ناکِثاً (12) إِلَی وَفیٍّ.

In Persian

به مردم بصره

هشدار به مردم بصره شما از پیمان شکستن، و دشمنی آشکارا با من آگاهید، با این همه جرم شما را عفو کردم، و شمشیر از فراریان برداشتم ، و استقبال کنندگان را پذیرفتم، و از گناه شما چشم پوشیدم، اگر هم اکنون کارهای ناروا، و اندیشه های نابخردانه، شما را به مخالفت و دشمنی با من بکشاند، سپاه من آماده، و پا در رکابند. و اگر مرا به حرکت دوباره مجبور کنید، حمله ای بر شما روا دارم که جنگ جمل در برابر آن بسیار کوچک باشد، با اینکه به ارزشهای فرمانبردارانتان آگاهم، و حق نصیحت کنندگان شما را می شناسم، و هرگز برای شخص متهمی، به انسان نیکوکاری تجاوز روا نمی دارم، و هرگز پیمان وفاداران را نخواهم شکست.

p: 84


In English

To Mu'awiyah

Fear Allah regarding what you have amassed and find out your true right therein and turn to understand for what you will not be excused on the grounds of ignorance. Certainly for (following the path of) obedience there arc clear signs shining ways straight highways and a fixed aim. The shrewd proceed towards them while the mean turn away from them. Whoever turns his face from them deviates from the right and gropes in bewilderment. Allah takes away His bounty from him and afflicts him with His chastisement. Therefore beware of yourself. Allah has already shown you your way and the end where your affairs will terminate. You are speeding towards the aim of loss and the position of unbelief. Your ego has pushed you towards evil thrown you into misguidance conveyed you to destruction and created difficulties in your way.

In Arabic

[ 30 ] ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

فَاتَّقِ اللهَ فِیَما لَدَیْکَ، وَانْظُرْ فی حَقِّهِ عَلَیْکَ، وَارْجِعْ إِلَی مَعْرِفَهِ مَا لاَ تُعْذَرُ بَجَهَالَتِهِ، فَإِنَّ لِلطَّاعَهِ أَعْلاَماً وَاضِحَهً، وَسُبُلاً نَیِّرَهً، وَمَحَجَّهً (1) نَهْجَهً (2) ، وَغَایَهً مُطَّلَبَهً (3) ، یَرِدُهَا الْأَکْیَاسُ (4) ،وَیُخَالِفُهَا الْأَنْکَاسُ (5) ، مَنْ نَکَبَ (6) عَنْهَا جَارَ (7) عَنِ الْحَقِّ، وَخَبَطَ (8) فِی التِّیهِ (9) ، وَغَیَّرَ اللهُ نِعْمَتَهُ، وَأحَلَّ بِهِ نِقْمَتَهُ. فَنَفْسَکَ نَفْسَکَ! فَقَدْ بَیَّنَ اللهُ لَکَ سَبِیلَکَ، وَحَیْثُ تَنَاهَتْ بِکَ أُمُورُکَ، فَقَدْ أَجْرَیْتَ إِلَی غَایَهِ خُسْرٍ (10) ، وَمَحَلَّهِ کُفْرٍ، فَإِنَّ نَفْسَکَ قَدْ أَوْلَجَتْکَ (11) شَرّاً، وَأَقْحَمَتْکَ (12) غَیّاً (13) ، وَأَوْرَدَتْکَ الْمَهَالِکَ، وَأَوْعَرَتْ (14) عَلَیْکَ الْمَسَالِکَ.

p: 85

In Persian

به معاویه

پند و هشدار به معاویه نسبت به آنچه در اختیار داری از خدا بترس، و در حقوق الهی که بر تو واجب است اندیشه کن، و به شناخت چیزی همت کن که در ناآگاهی آن معذور نخواهی بود، همانا اطاعت خدا، نشانه های آشکار، و راههای روشن. و راهی میانه و همیشه گشوده، و پایانی دلپسند دارد که زیرکان به آن راه یابند، و فاسدان از آن به انحراف روند، کسی که از دین سر باز زند، از حق رویگردان شده، و در وادی حیرت سرگردان خواهد شد، که خدا نعمت خود را از او گرفته، و بلاهایش را بر او نازل می کند، معاویه اینک به خود آی، و به خود بپرداز! زیرا خداوند راه و سرانجام امور تو را روشن کرده است. اما تو همچنان به سوی زیانکاری، و جایگاه کفرورزی، حرکت می کنی، خواسته های دل تو را به بدیها کشانده، و در پرتگاه گمراهی قرار داده است، و تو را در هلاکت انداخته، و راههای نجات را بر روی تو بسته است.


In English

He wrote for al-Hasan ibn `Ali (1) (his son - peace be upon them) when Amir al-mu'minin encamped at al-Hadirin on his way back from Siffin.

From the father who is (shortly) to die who acknowledges the hardships of the times who has turned away from life who has submitted himself to the (calamities of) time who realizes the evils of the world who is living in the abodes of the dead and is due to depart from them any day; to the son who yearns for what is not to be achieved who is treading the path of those who have died who is the victim of ailments who is entangled in the (worries of the) days who is a target of hardships a slave of the world a trader of its deception a debtor of wishes a prisoner of mortality an ally of worries a neighbour of griefs a victim of distresses who has been overpowered by desires and who is a successor of the dead. Now (you should know that) what I have learnt from the turning away of this world from me the onslaught of

p: 86

time over me and the advancing of the next world towards me is enough to prevent me from remembering anyone except myself and from thinking beyond myself. But when I confined myself to my own worries leaving the worries of others my intelligence saved me and protected me from my desires. It clarified to me my affairs and led me to seriousness wherein there was no trickery and truth which was not tarnished by falsehood. Here I found you a part of myself rather I found you my whole so much so that if anything befell you it was as though it befell me and if death came to you it was as though it came to me. Consequently your affairs meant to me what my own matters meant to me. So I have written this piece of advice (to you) as an instrument of seeking help through it whether I remain alive for you or cease to exist.

I advise you to fear Allah O' my child to abide by His commands to fill your heart with remembrance of Him and to cling to hope from Him. No connection is more reliable than the connection between you and Allah provided you take hold of it. Enliven your heart with preaching kill it by renunciation energise it with firm belief enlighten it with wisdom humiliate it by recalling death make it believe in mortality make it see the misfortunates of this world make it fear the authority of the time and the severity of some changes during the nights and the days place before it the events of past people recall to it what befell those who were before you and walk among their cities and ruins then see what they did and from what they have gone away and where they have gone and stayed. You will find that they departed from (their) friends and remain in loneliness. Shortly you too will be like one of them. Therefore plan for your place of stay and do not sell your next life with this world.

p: 87

Give up discussing what you do not know and speaking about what does not concern you. Keep off the track from which you fear to go astray because refraining (from moving) when there is fear of straying is better than embarking on dangers. Ask others to do good; you will thus be among the good doers. Desist others from evil with your action as well as your speech and keep off to the best of your ability from he who commits it. Struggle for Allah as is His due; and the reviling of a reviler should not deter you in matters of Allah. Leap into dangers for the sake of right wherever it be. Acquire insight into religious law. Habituate yourself to endure hardships since the best trait of character is endurance in matters of right. In all your affairs resign yourself to your Allah because you will thus be resigning yourself to a secure shelter and a strong protector. You should ask only from your Lord because in His hand is all the giving and depriving. Seek good (from Allah) as much as you can. Understand my advice an do not turn away from it because the best saying is that which benefits. Know that there is no good in that knowledge which does not benefit and if knowledge is not made use of then its acquisition is not justified.

O'my child when I noticed that I was of goodly age and noticed that I was increasing in weakness I hastened with my will for you and wrote down salient points of it lest death overtook me before I divulged to you what I have in my heart or lest my wit be affected as my body has been affected or the forces of passions or the mischiefs of the world overtake you making you like a stubborn camel. Certainly the heart of a young man is like uncultivated land. It accepts whatever is strewn on it. So I hastened to mould you properly before your heart hardened up and your mind became occupied so that you might be ready to accept through your intelligence the results of the experience of others and be saved from going through these experiences yourself. In this way you would avoid the hardship of seeking them and the difficulties of experimenting. Thus you are getting to know what we had experienced and even those things are becoming clear to you which we might have missed.

p: 88

O' my child even though I have not reached the age which those before me have yet I looked into their behaviour and thought over events of their lives. I walked among their ruins till I was as one of them. In fact by virtue of those of their affairs that have become known to me it is as though I have lived with them from the first to the last. I have therefore been able to discern the impure from the clean and the benefit from the harm.

I have selected for you the choicest of those matters and collected for you their good points and have kept away from you their useless points.Since I feel for your affairs as a living father should feel and I aim at giving you training I thought it should be at a time when you are advancing in age and new on the stage of the world possessing upright intention and clean heart and that I should begin with the teaching of the Book of Allah to Whom belongs Might and Majesty and its interpretation the laws of Islam and its commands its lawful matters and unlawful matters and that I should not go beyond these for you. Then I feared lest you should get confused as other people had been confused on account of their passions and (different) views. Therefore in spite of my dislike for you being so warned I thought it better for me to make this position strong rather than leave you in a position where I do not regard you safe from falling into destruction. I hoped that Allah would help you in your straightforwardness and guide you in your resoluteness. Consequently I wrote this piece of my will for you.

p: 89

Know O' my child that what I love most for you to adopt from my will is to fear Allah to confine yourself to what Allah has made obligatory on you and to follow the actions of your forefathers and the virtuous people of your household because they did not fall short in seeing for themselves what you will sec for yourself and they did about their affairs as you would like to think (about your affairs) . Thereafter their thinking led them to discharge the obligations they came to know of and to desist from what they were not required to do. If your heart does not accept this without acquiring knowledge as they acquired it then your search should first be by way of understanding and learning and not by falling into doubts or getting entangled in quarrels.

And before you probe into this you should begin by seeking your Allah's help and turning to Him for competence and keeping aloof from everything that throws you into doubt or flings you towards misguidance.

When you have made sure that your heart is clean and humble and your thoughts have come together and you have only one thought which is about this matter then you will see what I have explained to you; but if you have not been able to achieve that peace of observation and thinking which you would like to have then know that you are only stamping the ground like a blind she-camel and falling into darkness while a seeker of religion should not grope in the dark or create confusion. It is better to avoid this.

p: 90

Appreciate my advice O' my child and know that He Who is the Master of death is also the Master of life that the Creator causes death as well; that He Who destroys is also the restorer of life and that He Who inflicts disease is also the curer. This world continues in the way Allah has made it with regard to its pleasures trials rewards on the Day of Judgement and all that He wishes and you do not know. If anything of this advice is not understood by you then attribute it to your ignorance of it because when you were first born you were born ignorant. Thereafter you acquired knowledge. There are many matters of which you are ignorant and in which your sight first wonders and your eye wanders then after this you see them. Therefore cling to Him Who created you fed you and put you in order. Your worship should be for Him your eagerness should be towards Him and your fear should be of Him.

Know O' my child that no one received messages from Allah the Glorified as the Prophet (may Allah bless him and his progeny) did. Therefore regard him as your forerunner and leader towards deliverance. Certainly I shall spare no effort in giving you advice and surely even if you try you cannot acquire that insight for your welfare as I have for you. Know O' my child that if there had been a partner with your Lord his messengers too should have come to you and you would have seen signs of his authority and power and you should have known his deeds and qualities. But He is only One God as He has described Himself. No one can dispute with Him in His authority. He is from ever and will be for ever. He is before all things without any beginning. He will remain after all things without any end. He is far too great to have His divinity proved by the encompassing heart or eye. When you have understood this then you should do what is done by him who is like you by way of his low position his lack of authority his increasing incapability and his great need of his Lord for seeking His obedience fearing His chastisement and apprehending His anger because He does not command you save for virtue and does not refrain you save from evil.

p: 91

O' my child I have informed you about the world its condition its decay and its passing away and I have informed you of the next world and of what has been provided in it for its people. I have recounted to you parables about it so that you may draw instruction from them and act upon them. The example of those who have understood the world is like those travellers who being disgusted with drought striken places set off for greenery and a fruitful place.

Then they endure difficulties on the way separation from friends hardships of the journey and unwholesome food in order to reach their fields of plenty and place of stay. Consequently they do not feel any pain in all this and do not regard any expenditure to be waste. Nothing is more lovable to them than what takes them near their goal and carries them closer to their place of stay. (Against this) the example of those who are deceived by this world is like the people who were in a green place but they became disgusted with it and went to a drought-stricken place. Therefore for them nothing is more detestable or abominable than to leave the place where they were to go to a place which they will reach unexpectedly and for which they are heading.

O' my child make yourself the measure (for dealings) between you and others. Thus you should desire for others what you desire for yourself and hate for others what you hate for yourself. Do not oppress as you do not like to be oppressed. Do good to others as you would like good to be done to you. Regard bad for yourself whatever you regard bad for others. Accept that (treatment) from others which you would like others to accept from you. Do not talk about what you do not know even though what you know be very little. Do not say to others what you do not like to be said to you.

p: 92

Know that self- admiration is contrary to propriety (of action) and is a calamity for the mind. Therefore increase your striving and do not become a treasurer for (wealth to be inherited by) others. When you have been guided on the right path humble yourself before Allah as much as you can.

Know that in front of you lies a road of long distance and severe hardship and that you cannot avoid seeking it. Take your requirements of provision keeping the burden light. Do not load your back beyond your power lest its weight become a mischief for you. Whenever you come across a needy person who can carry for you your provision to hand it back to you on the Day of Judgement when you will need it then accept him as a good opportunity and get him to carry it. Put in that provision as much-as you are able to for it is likely that if you may need him (afterwards) you may not get hold of him. If a person is willing to borrow from you in the days of your affluence to pay it back to you at the time of your need then make use of this opportunity.

Know that in front of you lies an impassable valley wherein the light-burdened man will be in a better condition than the heavy-burden one and the slow- paced would be in a worse condition than the swift-paced. Your terminating point at the other end of this passage will necessarily be either Paradise or Hell. Therefore reconnoitre for yourself before alighting and prepare the place before getting down because after death there can be no preparation nor return to this world.

p: 93

Know that He Who owns the treasuries of the heavens and of the earth has permitted you to pray to Him and has promised you acceptance of the prayer. He has commanded you to beg from Him in order that He may give you and to seek His mercy in order that He may have mercy on you. He has not placed any thing between you and Him that may veil Him from you. He has not required you to get a mediator for you to Him and if you err He has not prevented you from repentance. He does not hasten with punishment. He does not taunt you for repenting nor does He humiliate you when humiliation is more appropriate for you. He has not been harsh in accepting repentance. He does not severely question you about your sins. He does not disappoint you of His mercy. Rather He regards abstention from sin as a virtue. He counts your one sin as one while He counts your one virtue as ten.

He has opened for you the door of repentance. Therefore whenever you call Him He hears your call and whenever you whisper to Him He knows the whisper. You place before Him your needs unveil yourself before Him complain to Him of your worries beseech Him to remove your troubles seek His help in your affairs and ask from the treasuries of His mercy that which no one else has power to give namely length of life health of body and increase in sustenance. Then He has placed the keys of His treasuries in your hands in the sense that He has shown you the way to ask Him.

p: 94

Therefore wherever you wish open the doors of His favour with prayer and let the abundant rains of His mercy fall on you. Delay in acceptance of the prayer should not disappoint you because the grant of prayer is according to the measure of (your) intention. Sometimes acceptance (of prayer) is delayed with a view to its being a source of greater reward to the asker and of better gifts to the expectant. Sometimes you ask for a thing but it is not given to you and a better thing is given to you later or a thing is taken away from you for some greater good of yours because sometimes you ask for a thing which contains ruin for your religion if it is given to you. Therefore your request should be for things whose beauty should be lasting and whose burden should remain away from you. As for wealth it will not last for you nor will you live for it.

O' my child know that you have been created for the next world not for this world for destruction(in this world) not for lasting and for dying not for living. You are in a place which does not belong to you a house for making preparations and a passage towards the next world. You are being chased by death from which the runner-away cannot escape as it would surely over take him. So be on guard against it lest it overtakes you at a time when you are in a sinful state and you are thinking of repenting but it creates obstruction between you and repentance. In such a case you will ruin yourself.

p: 95

O' my child remember death very much and the place where you have to go suddenly and reach after death so that when it comes you are already on your guard against it and have prepared yourself for it and it does not come to you all of a sudden and surprise you. Beware lest you become deceived by the leanings of the people towards worldly attraction and their rushing upon it. Allah has warned you about it and the world has informed you of its mortal character and unveiled to you its evils.

Surely those (who go) after it are like barking dogs or devouring carnivore who hate each other. The stronger among them eat away the weaker and the big among them tramples over the small. Some are like tied cattle and some like untied cattle who have lost their wits and are running in unknown directions. They are flocks of calamities wandering in rugged valleys. There is no herdsman to detain them nor any tenderer to take them to grazing. The world has put them on the track of blindness and taken away their eyes from the beacons of guidance. They have therefore been perplexed in its bewilderings and sunk in its pleasures. They took it as a god so it played with them. They too played with it and forgot what is beyond it. Darkness is disappearing gradually. Now it is as though travellers have got down and the hasteners will soon meet. Know O' my child that everyone who is riding on the carriage of night and day is being carried by them even though he may be stationary and he is covering the distance even though he is staying and resting.

p: 96

Know with certainty that you cannot achieve your desire and cannot exceed your destined life. You are on the track of those before you. Therefore be humble in seeking and moderate in earning because often seeking leads to deprivation. Every seeker of livelihood does not get it nor is everyone who is moderate in seeking deprived. Keep yourself away from every low thing even though they may take you to your desired aims because you will not get any return for your own respect which you spend. Do not be the slave of others for Allah had made you free. There is no good in good which is achieved through evil and no good in comfort that is achieved through (disgracing) hardship.

Beware lest bearers of greed should carry you and make you descend down to the springs of destruction. If you can manage that there be no wealthy person between yourself and Allah do so because in any case you will find what is for you and get your share. A little received directly from Allah the Glorified is more dignified than that which is more but is received through (the obligation of) His creatures although (really) all is from Allah.

It is easier to rectify what you miss by silence than to secure what you lose by speaking. Whatever is in a pot can be retained by closing the lid. I should prefer you to retain what is in your hands rather to seek what is in other's hands. Bitterness of disappointment is better than seeking from people. Manual labour. with chastity is better than the riches of a vicious life. A man is the best guard of his own secrets. Often a man strives for what harms him. He who speaks much speaks nonsense. Whoever ponders perceives. Associate with people of virtue; you will become one of them. Keep aloof from people of vice; you will remain safe from them. The worst food is that which is unlawful. Oppressing the weak is the worst oppression.

p: 97

Where leniency is unsuitable harshness is lenience. Often cure is illness and illness is cure. Often the ill-wisher gives correct advice while the well-wisher cheats. Do not depend upon hopes because hopes are the mainstay of fools. It is wise to preserve one's experience. Your best experience is that which teaches you a lesson. Make use of leisure before it changes into (the hour of) grief. Every seeker does not achieve (what he seeks); and every departer does not return. To lose provision and to earn evil for the Day of Judgement means ruin. Every matter has a consequence. What is destined for you will shortly come to you. A trader undertakes a risk. Often a small quantity is more beneficial than a large quantity. There is no good in an ignoble helper nor in a suspicious friend. Be compliant with the world as long as it is in your grip. Do not put yourself to risk as regards anything in expectation for more than that. Beware lest the feeling of enmity should overpower you.

Bear yourself towards your brother in such a way that if he disregards kinship you keep to it; when he turns away be kind to him and draw near to him; when he withholds spend for him; when he goes away approach him; when he is harsh be lenient; when he commits wrong think of (his) excuse for it so much so as though you are a slave of him and he is the benevolent master over you. But take care that this should not be done inappropriately and that you should not behave so with an undeserving person. Do not take the enemy of your friend as a friend because you will thus antagonize your friend. Give true advice to your brother be it good or bitter. Swallow your anger because I did not find a sweeter thing than it in the end and nothing more pleasant in consequence. Be lenient to him who is harsh to you for it is likely that he will shortly become lenient to you. Treat your enemy with favours because this is sweeter of the two successes (the success of revenge and the success of doing favour).

p: 98

If you intend to cut yourself off from a friend leave some scope for him from your side by which he may resume friendship if it so occurs to him some day. If anyone has a good idea about you prove it to be true. Do not disregard the interests of your brother depending upon your terms with him for he is not your brother if you disregard his interests. Your household should not become the most miserable people through you. Do not lean towards him who turns away from you. Your brother should not be more firm in his disregard of kinship than you in paying regard to it and you should exceed in doing good to him than is evil to you. Do not feel too much the oppression of a person who oppresses you because he is only busy in harming himself and benefiting you. The reward of him who pleases you is not that you displease him.

Know O' my child that livelihood is of two kinds - a liveli- hood that you seek and a livelihood that seeks you which is such that if you do not reach it it will come to you. How bad it is to bend down at the time of need and to be harsh in riches. You should have from this world only that with which you can adorn your permanent abode. If you cry over what has gone out of your hands then also cry for what has not at all come to you. Infer about what has not yet happened from what has already happened because occurrences are ever similar. Do not be like those whom preaching does not benefit unless you inflict pain on them because the wise take instruction from teaching while beasts learn only from beating.

p: 99

Ward off from yourself the onslaught of worries by firmness of endurance and purity of belief. He who gives up moderation commits excess. A companion is like a relation. A friend is he whose absence also proves the friendship. Passion is a partner of distress. Often the near ones are remoter than the distant ones and often the distant ones are nearer than the near ones. A stranger is he who has no friend. He who transgresses right narrows his own passage. He who stays in his position remains constant upon it. The most trustworthy intermediary is that which you adopt between yourself and Allah the Glorified. He who does not care for your interests is your enemy. When greed leads to ruin deprivation is an achievement. Not every defect can be reviewed and not every opportunity recurs.

Often a person with eyes misses the track while a blind person finds the correct path. Delay an evil because you will be able to hasten it whenever you desire. The disregard of kinship of the ignorant is equal to the regard for kinship of the wise. Whoever takes the world to be safe it will betray him. Whoever regards the world as great it will humiliate him. Every one who shoots does not hit. When authority changes the time changes too. Consult the friend before adopting a course and the neighbour before taking a house. Beware lest you mention in your speech what may rouse laughter even though you may be relating it from others. Do not consult women because their view is weak and their determination is unstable. Cover their eyes by keeping them under the veil because strictness of veiling keeps them for long. Their coming out is not worse than your allowing an unreliable man to visit them. If you can manage that they should not know anyone other than you do so. Do not allow a woman matters other than those about hereself because a woman is a flower not an administrator. Do not pay her regard beyond herself. Do not encourage her to intercede for others. Do not show suspicion out of place because this leads a correct woman to evil and a chaste woman to deflection.

p: 100

For everyone among your servants fix a work for which you may hold him responsible. In this way they will not fling the work one over the other. Respect your kinsmen because they are your wings with which you fly the origin towards which you return and your hands with which you attack. Place your religion and your world at Allah's disposal and beg Him to ordain the best for you in respect of the near and the far this world and the next; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن وصیّته له علیه السلام

للحسن بن علی علیهما السلام، کتبها إلیه "بحاضرین" (1) عند انصرافه من صفّین

مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ، الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ (2) ، الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ، الْمُسْتَسْلِمِ ، لِلدُّنْیَا، السَّاکِنِ مَسَاکِنَ الْمَوْتَی، الظَّاعِنِ عَنْهَا غَداً، إِلَی الْمَوْلُودِ الْمُؤَمِّلِ مَا لاَ یُدْرَکُ، السَّالِکِ سَبِیلَ مَنْ قَدْ هَلَکَ، غَرَضِ (3) الْأََسْقَامِ رَهِینَهِ (4) الْأَیَّامِ، وَرَمِیَّهِ (5) الْمَصَائِبِ، وَعَبْدِ الدُّنْیَا، وَتَاجِرِ الْغُرُور,ِ وَغَرِیمِ الْمَنَایَا، وَأَسِیرِ الْمَوْتِ، وَحَلِیفِ الْهُمُومِ،قَرِینِ الْأَحْزَانِ، وَنُصْبِ الْآفَاتِ (6) ، وَصَرِیعِ (7) الشَّهَوَاتِ، وَخَلِیفَهِ الْأَمْوَاتِ.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ فِیَما تَبَیَّنْتُ مِنْ إِدْبَارِ الدُّنْیَا عَنِّی، وَجُمُوحِ الدَّهْرِ (8) عَلَیَّ، وَإِقْبَالِ الْآخِرَهِ إِلَیَّ، مَا یَزَعُنِی (9) عَنْ ذِکْرِ مَنْ سِوَایَ، وَالْإِهْتَِمامِ بِمَا وَرَائِی (10) ، غَیْرَ أَنِّی حَیْثُ تَفَرَّدَ بِی دُونَ هُمُومِ النَّاسِ هَمُّ نَفْسِی، فَصَدَفَنِی (11) رَأْیِی، وَصَرَفَنِی عَنْ هَوَایَ، وَصَرَّحَ لِی مَحْضُ أَمْرِی (12) ، فَأَفْضَی بِی إِلَی جِدٍّ لاَ یَکُونُ فِیهِ لَعِبٌ، وَصِدْق لا َ یَشُوبُهُ کَذِبٌ. وَوَجَدْتُکَ بَعْضِی، بَلْ وَجَدْتُکَ کُلِّی، حَتَّی کَأَنَّ شَیْئاً لَوْ أَصَابَکَ أَصَابَنِی، وَکَأَنَّ الْمَوْتَ لَوْ أَتَاکَ أَتَانِی، فَعَنَانِی مِنْ أَمْرِکَ مَا یَعْنِینی مِنْ أَمْرِ نَفْسِی، فَکَتَبْتُ إِلیْکَ کِتَابِی هَذا، مُسْتظْهِراً بِهِ (13) إِنْ أَنا بَقِیتُ لَکَ أَوْ فَنِیتُ.

p: 101

فَإِنِّی أُوصِیکَ بِتَقْوَی اللهِ أَیْ بُنیَّ وَلُزُومِ أَمْرِهِ، وَعِمَارَهِ قَلْبِکَ بِذِکْرِهِ، وَالْإِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ، وَأَیُّ سَبَب أَوْثقُ مِنْ سَبَب بَیْنکَ وَبَیْنَ اللهِ عَزّوَجَلَّ إِنْ أَنْتَ أَخَذْتَ بِهِ!

أَحْیِ قَلْبَکَ بِالْمَوْعِظَهِ، وَأَمِتْهُ بِالزَّهَادَهِ، وَقَوِّهِ بِالْیَقِینِ، وَنَوِّرْهُ بِالْحِکْمَهِ، وَذَلِّلْهُ بِذِکْرِ الْمَوْتِ، وَقَرِّرْهُ بِالْفَنَاءِ (14) ، وَبَصِّرْهُ (15) فَجَائِعَ (16) الدُّنْیَا، وَحَذِّرْهُ صَوْلَهَ الدَّهْرِ وَفُحْشَ تَقَلُّبِ اللَّیَالِی وَالْأَیَّامِ، وَاعْرِضْ عَلَیْهِ أَخْبَارَ الْمَاضِینَ، وَذَکِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ مِنَ الْأَوَّلِینَ، وَسِرْ فِی دِیَارِهِمْ وَآثَارِهِمْ، فَانْظُرفیْمَا فَعَلُوا عَمَّا انْتَقَلُوا، وَأَیْنَ حَلُّوا وَنَزَلُوا! فَإِنَّکَ تَجِدُهُمْ قَدِ انْتَقَلُوا عَنِ الْأََحِبَّهِ، وَحَلُّوا دِیَار َالْغُرْبَهِ، وَکَأَنَّکَ عَنْ قَلِیلٍ قَدْ صِرْتَ کَأَحَدِهِمْ. فَأَصْلِحْ مَثْوَاکَ، وَلاَ تَبِعْ آخِرَتَکَ بِدُنْیَاکَ، وَدَعِ الْقَوْلَ فِیَما لاَ تَعْرِفُ، وَالْخِطَابَ فِیَما لَمْ تُکَلَّفْ، وَأَمْسِکْ عَنْ طَرِیقٍ إِذَا خِفْتَ ضَلاَلَتَهُ، فَإِنَّ الْکَفَّ عِنْدَ حَیْرَهِ الضَّلاَلِ خَیْرٌ مِنْ رُکُوبِ الْأَهْوَالِ، وَأْمُرْ بالْمَعْرُوفِ تَکُنْ مِنْ أَهْلِهِ، وَأَنْکِرِ المُنکَرَ بِیَدِکَ وَلِسَانِکَ، وَبَایِنْ (17)

مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِکَ، وَجَاهِدْ فِی اللهِ حَقَّ جَهَادِهِ، وَلاَ تَأْخُذْکَ فِی اللهِ لَوْمَهُ لاَئِمٍ، وَخُضِ الْغَمَرَاتِ (18) لِلحَقِّ حَیْثُ کَانَ، وَتَفَقَّهُ فِی الدِّینِ، وَعَوِّدْ نَفْسَکَ التَّصَّبْرَ عَلَی الْمَکْرُوهِ، وَنِعْمَ الْخُلُقُ التَّصَبُّرُفی الْحَقِّ ! وَأَلْجِیءْ نَفْسَکَ فِی أُمُورکَِ کُلِّهَا إِلَی إِلهِکَ، فَإِنَّکَ تُلجِئُهَا إِلَی کَهْفٍ (19) حَرِیز (20) ، وَمَانِعٍ عَزِیزٍ، وَأَخْلِصْ فِی الْمَسْأَلَهِ لِرَبِّکَ، فَإِنَّ بِیَدِهِ الْعَطَاءَ وَالْحِرْمَانَ، وَأَکْثِرِ الْاِسْتِخَارَهَ (21) ، وَتَفَهَّمْ وَصِیَّتِی، وَلاَ تَذْهَبَنَّ عَنْکَ صَفْحاً (22) ، فَإِنَّ خَیْرَ الْقَوْلِ مَا نَفَعَ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لاَ خَیْرَ فِی عِلْمٍ لاَ یَنْفَعُ، وَلاَ یُنْتَفَعُ بِعِلْمٍ لاَ یَحِقُّ (23) تَعَلُّمُهُ.

أَیْ بُنَیَّ، إِنِّی لَمَّا رَأَیْتُنِی قَدْ بَلَغْتُ سِنّاً (24) ، وَرَأَیْتُنِی أَزْدَادُ وَهْناً (25) ، بَادَرْتُ بِوَصِیَّتِی إِلَیْکَ، وَأَوْرَدْتُ خِصَالاً مِنْهَا قَبْلَ أَنْ یَعْجَلَ بِی أَجَلِی دُونَ أَنْ أُفْضِیَ (26) إِلَیْکَ بِمَا فِی نَفْسِی، أَوْ أَنْ أَنْقُصَ فِی رَأْیِی کَمَا نُقِصْتُ فِی جسْمِی، أَوْ یَسْبِقَنِی إِلَیْکَ بَعْضُ غَلَبَاتِ الْهَوَی وَفِتَنِ الدُّنْیَا، فَتَکُونَ کَالصَّعْبِ (27) النَّفُورِ (28) . وَ إنَّمَا قَلْبُ الْحَدَثِ کَالَْأَرْضِ الْخَالِیَهِ مَا ألْقِیَ فِیهَا مِنْ شَیءٍ قَبِلَتْهُ. فَبَادَرْتُکَ بِالْأَدَبِ قَبْلَ أَنْ یَقْسُو قَلْبُکَ، وَیَشْتَغِلَ لُبُّکَ، لِتَسْتَقْبِلَ بِجِدِّ رَأْیِکَ (29) مِنَ الْأَمْرِ مَا قَدْ کَفَاکَ أَهْلُ التَّجَارِبِ بُغْیَتَهُ (30) وَتَجْرِبَتَهُ، فَتَکُونَ قَدْ کُفِیتَ مَؤُونَهَ الطَّلَبِ، وَعُوفِیتَ مِنْ عِلاَجِ التَّجْرِبَهِ، فَأَتَاکَ مِنْ ذلِکَ مَا قَدْ کُنَّا نَأْتِیهِ، وَاسْتَبَانَ (31) لَکَ مَا رُبَّمَا أَظْلَمَ عَلَیْنَا مِنْهُ.

p: 102

أَیْ بُنَیَّ، إِنِّی وَإِنْ لَمْ أَکُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ کَانَ قَبْلِی، فَقَدْ نَظَرْتُ فِی أَعْمَالِهِمْ، وَفَکَّرْتُ فِی أَخْبَارِهِمْ، وَسِرْتُ فِی آثَارِهِمْ، حَتَّی عُدْتُ کَأَحَدِهِمْ، بَلْ کَأَنِّی بِمَا انْتَهَی إِلَیَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَی آخِرِهِمْ، فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذلِکَ مِنْ کَدَرِهِ، وَنَفْعَهُ مِنْ ضَرَرِهِ، فَاسْتَخْلَصْتُ لَکَ مِنْ کُلِّ أَمْر نَخِیلَتَهُ (32) ،تَوَخَّیْتُ (33) لَکَ جَمِیلَهُ، وَصَرَفْتُ عَنْکَ مَجْهُولَهُ، وَرَأَیْتُ حَیْثُ عَنَانِی مِنْ أَمْرِکَ مَا یَعْنِی الْوَالِدَ الشَّفِیقَ، وَأَجْمَعْتُ عَلَیْهِ (34) مِنْ أَدَبِکَ أَنْ یَکُونَ ذلِکَ وَأَنْتَ مُقْبِلُ الْعُمُرِ مُقْتَبَلُ (35) الدَّهْرِ، ذُونِیَّه سَلِیمَه، وَنَفْس صَافِیَه، وَأَنْ أَبْتَدِئَکَ بِتَعْلِیمِ کِتَابِ اللهِ عَزَّ وَج َلَّ وَتَأْوِیلِهِ، وَشَرَائِعِ الْإِسْلاَمِ وَأَحْکَامِهِ، وَحَلاَلِهِ وَحَرَامِهِ، لاَ أُجَاوُِز (36) ذلِکَ بَکَ إِلَی غَیْرِهِ. ثُمَّ أَشْفَقْتُ (37) أَنْ یَلْتَبِسَ عَلَیْکَ مَا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِیهِ مِنْ أَهْوَائِهِمْ وَآرَائِهِمْ مِثْلَ الَّذِی الْتَبَسَ (38) عَلَیْهِمْ، فَکَانَ إِحْکَامُ ذلِکَ عَلَی مَا کَرِهْتُ مِنْ تَنْبِیهِکَ لَهُ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْ إِسْلاَمِکَ إِلَی أَمْرٍ لاَ آمَنُ عَلَیْکَ بِهِ الْهَلَکَهَ (39) ، وَرَجَوْتُ أَنْ یُوَفِّقَکَ اللهُ فِیهِ لِرُشْدِکَ، وَأَنْ یَهْدِیَکَ لِقَصْدِکَ، فَعَهِدْتُ إِلَیْکَ وَصِیَّتِی هذِهِ.

وَاعْلَمْ یَا بُنَیَّ، أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَیَّ مِنْ وَصِیَّتِی تَقْوَی اللهِ، وَالْإِقْتِصَارُ عَلَی مَا فَرَضَهُ اللهُ عَلَیْکَ، وَالْأََخْذُ بِمَا مَضَی عَلَیْهِ الْأَوَّلُونَ مِنْ آبَائِکَ، وَالصَّالِحُونَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِکَ، فَإِنَّهُمْ لَمْ یَدَعُوا (40) أَنْ نَظَرُوا لِأَنْفُسِهِمْ کَمَا أَنْتَ نَاظِرٌ، وَفَکَّرُوا کَمَا أَنْتَ مُفَکِّرٌ، ثُمَّ رَدَّهُمْ آخِرُ ذلِکَ إِلَی الْأَخْذِ بِمَا عَرَفُوا، والْإِمْسَاک ِ عَمَّا لَمْ یُکَلَّفُوا، فَإِنْ أَبَتْ نَفْسُکَ أَنْ تَقْبَلَ ذلِکَ دُونَ أَنْ تَعْلَمَ کَمَا عَلِمُوا فَلْیَکُنْ طَلَبُکَ ذلِکَ بَتَفَهُّمٍ وَتَعَلُّمٍ، لاَبِتَوَرُّطِ الشُّبُهَاتِ، وَعُلَقِ الْخُصُومَاتِ. وَابْدَأْ قَبْلَ نَظَرِکَ فِی ذلِکَ بِالْإِسْتِعَانَهِ بِإِلهِکَ، وَالرَّغْبَهِ إِلَیْهِ فِی تَوْفِیقِکَ، وَتَرْکِ کُلِّ شَائِبَه (41) أَوْلَجَتْکَ (42) فِی شُبْهَه، أَوْ أَسْلَمَتْکَ إِلَی ضَلاَلَه. فَإنَّ أَیْقَنْتَ أَنْ قَدْ صَفَا قَلْبُکَ فَخَشَعَ، وَتَمَّ رَأْیُکَ وَاجْتَمَعَ، وَکَانَ هَمُّکَ فِی ذلِکَ هَمّاً وَاحِداً، فَانْظُرْ فِیَما فَسَّرْتُ لَکَ، وَإِنْ لَمْ یَجْتَمِعْ لَکَ مَا تُحِبُّ مِنْ نَفْسِکَ، وَفَرَاغِ نَظَرِکَ وَفِکْرِکَ، فَاعْلَمْ أَنَّکَ إِنَّمَا تَخْبِطُ الْعَشْوَاءَ (43) ]، وَتَتَوَرَّطُ (44) الظَّلْمَاءَ، وَلَیْسَ طَالِبُ الدِّینِ مَنْ خَبَطَ أَوْ خَلَّطَ، والْإِمْسَاکُ (45) عَنْ ذلِکَ أَمْثَلُ (46) .

p: 103

فَتَفَهَّمْ یَا بُنَیَّ وَصِیَّتِی، وَاعْلَمْ أَنَّ مَالِکَ الْمَوْتِ هُوَ مَالِکُ الحَیَاهِ، وَأَنَّ الْخَالِقَ هُوَ الْمُمِیتُ، وَأَنَّ الْمُفْنِیَ هُوَ الْمُعِیدُ، وَأَنَّ الْمُبْتَلِیَ هُوَ الْمُعَافِی، وَأَنَّ الدُّنْیَا لَمْ تَکُنْ لِتَسْتَقِرَّ إِلاَّ عَلَی مَا جَعَلَهَا اللهُ عَلَیْهِ مِنْ النَّعْمَاءِ، وَالْاِبْتِلاَءِ، وَالْجَزَاءِ فِی الْمَعَادِ، أَوْ مَاشَاءَ مِمَّا لاَ تعْلَمُ، فَإِنْ أَشْکَلَ عَلَیْکَ شَیْءٌ مِنْ ذلِکَ فَاحْمِلْهُ عَلَی جَهَالَتِکَ ، فَإِنَّکَ أَوَّلُ مَا خُلِقْتَ جَاهِلاً ثُمَّ عَلِمْتَ، وَمَا أَکْثَرَ مَا تَجْهَلُ مِنَ الْأَمْرِ، وَیَتَحَیَّرُ فِیهِ رَأْیُکَ، وَیَضِلُّ فِیهِ بَصَرُکَ ثُمَّ تُبْصِرُهُ بَعْدَ ذلِکَ ! فَاعْتَصِمْ بِالَّذِی خَلَقَکَ وَرَزَقَکَ وَسَوَّاکَ، وَلْیَکُنْ لَهُ تَعَبُّدُکَ، وَإِلَیْهِ رَغْبَتُکَ، وَمِنْهُ شَفَقَتُکَ (47) .

وَاعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ أَحَداً لَمْ یُنْبِیءْ عَنِ اللهِ سُبْحَانَهُ کَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ _ صَلَّی الله عَلَیْهِ وَآلِهِ_ فَارْضَ بِهِ رَائِداً (48) ، وَإِلَی النَّجَاهِ قَائِدَاً، فَإِنِّی لَمْ آلُک (49) نَصِیحَهً. وَإِنَّکَ لَنْ تَبْلُغَ فِی النَّظَرِ لِنَفْسِکَ وَإِنِ اجْتَهَدْتَ مَبْلَغَ نَظَرِی لَکَ. وَاعْلَمْ یَا بُنَیَّ، أَنَّهُ لَوْ ک َانَ لِرَبِّکَ شَرِیکٌ لأََتَتْکَ رُسُلُهُ، وَلَرَأَیْتَ آثَارَ مُلْکِهِ وَسُلْطَانِهِ، وَلَعَرَفْتَ أَفْعَالَهُ وصِفَاتِهِ، وَلکِنَّهُ إِلهٌ وَاحدٌ کَمَا وَصَفَ نَفْسَهُ، لاَ یُضَادُّهُ فِی مُلْکِهِ أَحَدٌ، وَلاَ یَزُولُ أَبَداً وَلَمْ یَزَلْ، أَوَّلٌ قَبْلَ الْأََشْیَاءِ بِلاَ أَوَّلِیَّه، وَآخِرٌ بَعْدَ الْأَشْیَاءِ بِلاَ نِهَایَهٍ. عَظُمَ عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِیَّتُهُ بَإحَاطَهِ قَلْبٍ أَوْ بَصَرٍ. فَإِذَا عَرَفْتَ ذلِکَ فَافْعَلْ کَمَا یَنْبَغِی لِمِثْلِکَ أَنْ یَفْعَلَهُ فِی صِغَرِ خَطَرِهِ (50) ، وَقِلَّهِ مَقْدِرَتِهِ، وَکَثْرَهِ عَجْزِهِ، عَظِیمِ حَاجَتِهِ إِلَی رَبِّهِ، فِی طَلَبِ طَاعَتِهِ، وَالْخَشْیَهِ مِنْ عُقُوبَتِهِ، وَالشَّفَقَهِ مِنْ سُخْطِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ یَأْمُرْکَ إِلاَّ بِحَسَنٍ، وَلَمْ یَنْهَکَ إِلاَّ عَنْ قَبِیحٍ.

یَا بُنَیَّ، إِنِّی قَدْ أَنْبَأْتُکَ عَنِ الدُّنْیَا وَحَالِهَا، وَزَوَالِهَا وَانْتِقَالِهَا، وَأَنْبَأْتُکَ عَنِ الْآخِرَهِ وَمَا اُعِدَّ لِأََهْلِهَا فِیهَا، وَضَرَبْتُ لَکَ فِیهِمَا الْأَمْثَالَ، لِتَعْتَبِرَ بِهَا، وَتَحْذُوَ عَلَیْهَا. إِن َّمَا مَثَلُ مَنْ خَبَرٍ (51) الدُّنْیَا کَمَثَلِ قَوْمٍ سَفْرٍ (52) ، نَبَا (53) بِهِمْ مَنْزِلٌ جَدِیبٌ (54) ، فأَمُّوا (55) مَنْزِلاً خَصِیباً وَجَنَاباً (56) مَرِیعاً (57) ، فَاحْتَمَلُوا وَعْثَاءَ (58) الطَّرِیقِ، وَفِرَاقَ الصَّدِیقِ، وَخُشُونَهَ السَّفَرِ، وَجُشُوبَهَ (59) الْمَطْعَمِ، لِیَأتُوا سَعَهَ دَارِهِمْ، وَمَنْزِلَ قَرَارِهِمْ، فَلَیْسَ یَجِدُونَ لِشَیْءٍ مِنْ ذلِکَ أَلَماً، وَلاَ یَرَوْنَ نَفَقَهً مَغْرَماً، وَلاَ شَیْءَ أَحَبُّ إِلَیْهِمْ مِمَّا قَرَّبَهُمْ مِنْ مَنْزِلِهِمْ، وَأَدْنَاهُمْ مِنْ مَحَلِّهِمْ. وَمَثَلُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا کَمَثَلِ قَوْمٍ کَانُوا بِمَنْزِلٍ خَصِیبٍ، فَنَبا بِهِمْ إِلَی مَنْزِلٍ جَدِیب، فَلَیْسَ شَیْءٌ أَکْرَهَ إِلَیْهِمْ وَلاَ أَفْظَعَ عِنْدَهُمْ مِنْ مُفَارَقَهِ مَا کَانُوا فیِهِ، إِلَی مَا یَهْجُمُونَ عَلَیْهِ (60) ، وَیَصِیرُونَ إِلَیْهِ.

p: 104

یَا بُنَیَّ اجْعَلْ نَفْسَکَ مِیزَاناً فِیَما بَیْنَکَ وَبَیْنَ غَیْرِکَ، فَأَحْبِبْ لِغَیْرِکَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِکَ، وَاکْرَهْ لَهُ مَا تَکْرَهُ لَهَا، وَلاَ تَظْلمِْ کَمَا لاَ تُحِبُّ أَنْ ت ُظْلَمَ، وَأَحْسِنْ کَمَا تُحِبُّ أَنْ یُحْسَنَ إِلَیْکَ، وَ اسْتَقْبِحْ مِنْ نَفْسِکَ مَا تَسْتَقْبِحُهُ مِنْ غَیْرِکَ، وَارْضَ مِنَ النَّاسِ بِمَا تَرْضَاهُ لَهُمْ مِنْ نَفْسِکَ، وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ وَإِنْ قَلَّ مَا تعْلَمُ، وَلاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ یُقَالَ لَکَ.

وَاعْلَمْ، أَنَّ الْإِعْجَابَ (61) ضِدُّ الصَّوَابِ، وَآفَه ُالْأَلْبَابِ (62) . فَاسْعَ فِی کَدْحِکَ (63) ، وَلاَ تَکُنْ خَازِناً لِغَیْرِکَ (64) ، وَإِذَا أَنْتَ هُدِیتَ لِقَصْدِکَ فَکُنْ أَخْشَعَ مَا تَکُونُ لِرَبِّکَ.

وَاعْلَمْ، أَنَّ أَمَامَکَ طَرِیقاً ذَا مَسَافَهٍ بَعِیدَهٍ، وَمَشَقَّهٍ شَدِیدَهٍ، وَأَنَّهُ لاَ غِنَی بِکَ فِیهِ عَنْ حُسْنِ الْإِرْتِیَادِ (65) ، وَقَدْرِ بَلاَغِکَ (66) مِنَ الزَّادِ، مَعَ خِفَّهِ الظَّهْرِ، فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَی ظَهْرِکَ فَوْقَ طَاقَتِکَ، فَیَکُونَ ثِقْلُ ذلِکَ وَبَالاً عَلَیْکَ، وَإِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ الْفَاقَهِ (67) مَنْ یَحْمِلُ لَکَ زَادَکَ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ، فَیُوَافِیکَ بِهِ غَداً حَیْثُ تَحْتَاجُ إِلَیْهِ، فَاغْتَنِمْهُ وَحَمِّلْهُ إِیَّاهُ، وَأَکْثِرْ مِنْ تَزْوِیدِهِ وَأَنْتَ قَادِرٌ عَلَیْهِ، فَلَعَلَّکَ تَطْلُبُهُ فَلاَ تَجِدُهُ، وَاغْتَنِمْ مَنِ اسْتَقْرَضَکَ فی حَالِ غِنَاکَ، لِیَجْعَلَ قَضَاءَهُ لَکَ فی یَوْمِ عُسْرَتِکَ.

وَاعْلَمْ، أَنَّ أمَامَکَ عَقَبَهً کَؤوداً (68) ، الْمُخِفُّ (69) فِیهَا أَحْسَنُ حَالاً مِن الْمُثْقِلِ (70) ، وَالْمُبْطِیءُ عَلَیْهَا أَقْبَحُ حَالاً مِنَ الْمُسْرِعِ، وَأَنَّ مَهْبِطَک بِهَا لاَمَحَالَهََ إِمَّا عَلَی جَنَّه أَوْ عَلَی نَارٍ، فَارْتَدْ (71) لِنَفْسِکَ قَبْلَ نُزُولِکَ، وَوَطِّیءِ الْمنْزِلَ قَبْلَ حُلُولِکَ، فَلَیْسَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُسْتَعْتَبٌ (72) ، وَلاَ إِلَی الدُّنْیَا مُنْصَرَفٌ (73) .

وَاعْلَمْ، أَنَّ الَّذِی بِیَدِهِ خَزَائِنُ السَّموَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ أَذِنَ لَکَ فِی الدُّعَاءِ، وَتَکفَّلَ لَکَ بِالْإِِجَابَهِ، أَمَرَکَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِیُعْطِیَکَ، وَتَسْتَرْحِمَهُ لِیَرْحَمَکَ، وَلَمْ یَجْعَلْ بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ مَنْ یَحْجُبُکَ عَنْهُ، وَلَمْ یُلْجِئْکَ إِلَی مَنْ یَشْفَعُ لَکَ إِلَیْهِ، وَلَمْ یَمْنَعْکَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَهِ، وَلَمْ یُعَاجِلْکَ بَالنِّقْمَهِ، وَلَمْ یُعَیِّرْکَ بِالْإِنَابَهِ (74) ، وَلَمْ یَفْضَحْکَ حَیْثُ الْفَضِیحَهُ بِکَ أَوْلَی، وَلَمْ یُشدِّدْ عَلَیْکَ فِی قَبُولِ الْإِنَابَهِ، وَلَمْ یُنَاقِشْکَ بِالْجَرِیمَهِ،وَلَمْ یُؤْیِسْکَ مِنَ الرَّحْمَهِ، بَلْ جَعَلَ نُزُوعَکَ (75) عَنِ الذَّنْبِ حَسَنهً، وَحَسَبَ سَیِّئَتَکَ وَاحِدَهً، وَحَسَبَ حَسَنَتَکَ عَشْراً، وَفَتحَ لَکَ بَابَ الْمَتَابِ،بَابَ الْاِسْتِعتَابِ؛ فَإِذَا نَادَیْتَهُ سَمِعَ نِدَاک، وَإِذَا نَاجَیْتَهُ عَلِمَ نَجْوَاکَ (76) ، فَأَفْضَیْتَ (77) إِلَیْهِ بِحَاجَتِکَ، وَأَبْثَثْتَهُ (78) ذَاتَ نَفْسِکَ (79) ، وَشَکَوْتَ إِلَیْهِ هُمُومَک، وَاسْتَکْشَفْتَهُ کُرُوبَکَ (80) ، وَاسْتَعَنْتَهُ عَلَی أُمُورِکَ، وَسَأَلْتَهُ مِنْ خَزَائِنِ رَحْمَتِهِ مَا لاَ یَقْدِرُ عَلَی إِعْطَائِهِ غیْرُهُ، مِنْ زِیَادَهِ الْأََعْمَارِ، وَصِحَّهِ الْأَبْدَانِ، وَسَعَهِ الْأَرْزَاقِ. ثُمَّ جَعَلَ فِی یَدَیْکَ مَفاتِیحَ خَزَائِنِهِ بِمَا أَذِنَ لَکَ فِیهِ مِنْ مَسْأَلتِهِ، فَمَتَی شِئْتَ اسْتَفْتَحْتَ بِالدُّعَاءِ أَبْوَابَ نِعَمِهِ، وَاسْتَمْطَرْتَ شآبِیبَ (81) رَحْمَتِهِ، فَلاَ یُقَنِّطَنَّکَ (82) إِبْطَاءُ إِجَابَتِهِ، فَإِنَّ الْعَطِیَّهَ عَلَی قَدْرِ النِّیَّهِ، وَرُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْکَ الْإِجَابَهُ، لِیَکُونَ ذلِکَ أَعْظمَ لِأَجْرِ السَّائِلِ، وَأَجْزَلَ لِعَطَاءِ الْآمِلِ. وَرُبَّمَا سَأَلْتَ الشَّیْءَ فَلاَ تُؤْتاهُ، وَأُوتِیتَ خَیْراً مِنْهُ عَاجِلاً أَوْ آجِلاً، أَوْ صُرِفَ عَنْکَ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَکَ، فَلَرُبَّ أَمْرٍ قَدْ طَلَبْتَهُ فِیهِ هَلاَکُ دِینِکَ لَوْ أُوتِیتَهُ، فَلْتَکُنْ مَسَأَلَتُکَ فِیَما یَبْقَی لَکَ جَمَالُهُ، وَیُنْفَی عَنْکَ وَبَالُهُ، فَالْمَالُ لاَ یَبْقَی لَکَ وَلاَ تَبْقَی لَهُ.

p: 105

وَاعْلَمْ یَا بُنیَّ أَنَّکَ إِنَّمَا خُلِقْتَ لِْآخِرِهِ لاَ لِلدُّنْیَا، وَلِلْفَنَاءِ لاَ لِلْبَقَاءِ، وَلِلْمَوْت لاَ لِلْحَیَاهِ، وَأَنَّکَ فِی قُلْعَهٍ (83) ، وَدَارِ بُلْغَهٍ (84) ، وَطرِیقٍ إِلَی الْآخِرَهِ، وَأَنَّکَ طَریدُ الْمَوْتِ الَّذِی، لاَ یَنْجُو مِنْهُ هَارِبُهُ، وَلاَ یَفُوتُهُ طَالِبُهُ ،وَلاَ بُدَّ أَنَّهُ مُدْرِکُهُ، فَکُنْ مِنْهُ عَلَی حَذرِ أَنْ یُدْرِکَکَ وَأَنْتَ عَلَی حَال سَیِّئَهٍ، قَدْ کُنْتَ تُحَدِّثُ نفْسَکَ مِنْهَا بِالتَّوْبَهِ، فَیَحُولَ بَیْنَکَ وَبَیْنَ ذلِکَ، فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَکْتَ نَفْسَکَ.

ذکر الموت

یَا بُنَیَّ، أَکْثِرْ مِنْ ذِکْرِ الْمَوْتِ، وَذِکْرِ مَا تَهْجُمُ عَلَیْهِ، وَتُفْضِی بَعْدَ الْمَوْتِ إِلَیْهِ، حَتَّی یَأْتِیَکَ وَقَدْ أَخَذْتَ مِنْهُ حِذْرَکَ (85) ، وَشَدَدْتَ لَهُ أَزْرَکَ (86) ، وَلاَ یَأْتِیَکَ بَغْتَهً فَیَبْهَرَکَ (87) . وَإِیَّاکَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَی مِنْ إِخْلاَدِ أَهْلِ الدُّنْیَا (88) إِلَیْهَا، وَتَکَالُبِهِمْ (89) عَلَیْهَا، فَقَدْ نَبَّأَکَ اللهُ عَنْهَا، وَنَعَتْ (90) لَکَ نَفْسَهَا، وَتَکَشَّفَتْ لَکَ عَنْ مَسَاوِیهَا، فَإِنَّمَا أَهْلُهَا کِلاَبٌ عَاوِیَهٌ، وَسِبَاعٌ ضَارِیَهٌ (91) ، یَهِرُّ (92) بَعْضُهَا بَعْضاً،یَأْکُلُ عَزِیزُهَا ذَلِیلَهَا، وَیَقْهَرُ کَبِیرُهَا صَغِیرَهَا، نَعَمٌ (93) مُعَقَّلَهٌ (94) ، وَأُخْرَی مُهْمَلَهٌ، قَدْ أَضَلَّتْ (95) عُقُولَهَا،رَکِبَتْ مَجْهُولَهَا (96) ، سُرُوحُ (97) عَاهَهٍ (98) بِوَادٍ وَعْثٍ (99) ، لَیْسَ لَهَا رَاع یُقیِمُهَا، وَلاَ مُسِیمٌ (100) یُسِیمُهَا، سَلَکَتْ بِهِِمُ الدُّنْیَا طَرِیقَ الْعَمَی، وَأخَذَتْ بِأَبْصَارِهِمْ عَنْ مَنَارِ الْهُدَی، فَتاهُوا فِی حَیْرَتِهَا، وَغَرِقُوا فِی ن ِعْمَتِهَا، وَاتَّخَذُواهَا رَبّاً، فَلَعِبَتْ بِهِمْ وَلَعِبُوا بِهَا، وَنَسُوا مَا وَرَاءَهَا. الترفق فی الطلب

رُوَیْداً یُسْفِرُ (101) الظَّلاَمُ، کَأَنْ قَدْ وَرَدَتِ الْأَظْعَانُ (102) ، یُوشِکُ مَنْ أَسْرَعَ أَنْ یَلْحَقَ! وَاعْلَمْ یَا بُنَیَّ أَنَّ مَنْ کَانَتْ مَطِیَّتُهُ اللَّیْلَ والنَّهَارَ، فَإِنَّهُ یُسَارُ بِهِ وَإِنْ کَانَ وَاقِفاً، وَیَقْطَعُ الْمَسَافَهَ وَإِنْ کَانَ مُقِیماً وَادِعاً (103) .

وَاعْلَمْ یَقِیناً، أَنَّکَ لَنْ تَبْلُغَ أَمَلَکَ، وَلَنْ تَعْدُوَ أَجَلَکَ، وَأَنَّکَ فِی سَبِیلِ مَنْ کَانَ قَبْلَکَ، فَخَفِّضْ (104) فِی الطَّلَبِ، وَأَجْمِلْ (105) فِی الْمُکْتَسَبِ، فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَب قَدْ جَرَّ إِلَی حَرَبٍ (106) ، فَلَیْسَ کُلُّ طَالِبٍ بِمَرْزُوقٍ، وَلاَ کُلُّ مُجْمِلٍ بِمَحْروُمٍ. وَأَکْرِمْ نَفْسَکَ عَنْ کُلِّ دَنِیَّهٍ (107) وَإِنْ سَاقَتْکَ إِلَی الرَّغَائِبِ (108) ، فَإِنَّکَ لَنْ تَعْتَاضَ بِمَا تَبْذُلُ مِنْ نَفْسِکَ عِوَضاً (109) . وَلاَ تَکُنْ عَبْدَ غَیْرِکَ وَقَدْ جَعَلَکَ اللهُ حُرّاً. وَمَا خَیْرُ خَیْرٍ لاَ یُنَالُ إِلاَّ بِشَرٍّ، ویُسْرٍ (110) لاَ یُنَالُ إِلاَّ بِعُسْرٍ (111) ؟!

p: 106

وَإِیَّاکَ أَنْ تُوجِفَ (112) بِکَ مَطَایَا (113) الطَّمَعِ، فَتُورِدَکَ مَنَاهِلَ (114) الْهَلَکَهِ (115) ، وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ یَکُونَ بَیْنَکَ بَیْنَ اللهِ ذُونِعْمَه فَافْعَلْ، فإِنَّکَ مُدْرِکٌ قِسْمَکَ، وَآخِذٌ سَهْمَکَ، وَإِنَّ الْیَسِیرَ مِنَ اللهِ سُبْحَانَهُ أَعْظَمُ وَ أَکْرَمُ مِنَ الْکَثِیرِ مِنْ خَلْقِهِ وَإِنْ کَانَ کُلٌّ مِنْهُ.

وصایا شتّی

وَتَلاَفِیکَ (116) مَا فَرَطَ (117) مِنْ صَمْتِکَ أَیْسَرُ مِنْ إِدْرَاکِکَ مَا فَاتَ (118) مِنْ مَنْطِقِکَ، وَحِفْظُ مَا فِی الْوِعَاءِ بِشَدِّ الْوِکَاءِ (119) ، وَحِفْظُ مَا فِی یَدَیْکَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ طَلَبِ مَا فِی یَدَیْ غَیْرِکَ. وَمَرَارَهُ الْیَأْسِ خَیْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَی النَّاسِ، وَالْحِرْفَهُ مَعَ الْعِفَّهِ خَیْرٌ مِنَ الْغِنَی مَعَ الْفُجُورِ، وَالْمَرْءُ أَحْفَظُ لِسِرِّهِ (120) ، وَرُبَّ سَاعٍِ فِیَما یَضُرُّهُ! مَنْ أَکْثَرَ أَهْجَرَ (121) ، وَمَنْ تَفَکَّرَ أَبْصَرَ، قَارِنْ أهْلَ الْخَیْرِ تَکُنْ مِنْهُمْ، وَبَایِنْ أَهْلَ الشَّرِّ تَبِنْ عَنْهُمْ، بِئْسَ الطَّعَامُ الْحَرَامُ! وَظُلْمُ الضَّعِیفِ أَفْحَشُ الظُّلْمِ، إِذَا کَانَ الرِّفْقُ خُرْقاً (122) کَانَ الْخُرْقُ رِفْقاً. رُبَّمَا کَانَ الدَّوَاءُ دَاءً، وَالدَّاءُ دَوَاءً، وَرُبَّمَا نَصَحَ غَیْرُ النَّاصِحِ، وَغَشَّ الْمُسْتَنْصَحُ (123) . وَإِیَّاکَ وَالْاِتِّکَالَ عَلَی الْمُنَی (124) ، فَإِنَّهَا بَضَائِعُ النَّوْکَی (125) ، وَالْعَقْلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ، وَخَیْرُ مَا جَرَّبْتَ مَا وَعَظَکَ . بَادِرِ الْفُرْصَهَ قَبْلَ أَنْ تَکُونَ غُصَّهً، لَیْسَ کُلُّ طَالِبٍ یُصِیبُ، وَلاَ کُلُّ غَائِب یَؤُوبُ، وَمِنَ الْفَسَادِ إِضَاعَهُ الزَّادِ، وَمَفْسَدَهُ الْمَعَادِ، وَلِکُلِّ أَمْر عَاقِبَهٌ، سَوْفَ یَأْتیِکَ مَا قُدِّرَ لَکَ. التَّاجِرُ مُخَاطِرٌ، وَرُبَّ یَسِیرٍ أَنْمَی مِنْ کَثِیرٍ! لاَ خَیْرَ فِی مُعِینٍ مَهِینٍٍ (126) ، وَلاَ فِی صَدِیقٍ ظَنِینٍ (127) ، سَاهِلِ الدَّهْرَ (128) مَا ذَلَّ لَکَ قَعُودُهُ (129) ، وَلاَ تُخَاطِرْ بِشَیءٍ رَجَاءَ أَکْثَرَ مِنْهُ، وَإِیَّاک أَنْ تَجْمَحَ بِکَ مَطِیَّهُ اللَّجَاجِ (130) .

احْمِلْ نَفْسَکَ مِنْ أَخِیکَ عِنْدَ صَرْمِهِ (131) عَلَی الصِّلَهِ (132) ، وَعِنْدَ صُدُودِهِ (133) عَلَی اللَّطَفِ (134) وَالْمُقَارَبَهِ، وَعِنْدَ جُمُودِهِ (135) عَلَی الْبَذْلِ (136) ، وَعِنْدَ تَبَاعُدِهِ عَلَی الدُّنُوِّ، وَعِنْدَ شِدَّتِهِ عَلَی اللِّینِ، وَعِنْدَ جُرْمِهِ عَلَی الْعُذْرِ، حَتَّی کَأَنَّکَ لَهُ عَبْدٌ، وَکَأَنَّهُ ذُونِعْمَه عَلَیْکَ. وَإِیَّاکَ أَنْ تَضَعَ ذلِکَ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ، أَوْ أَنْ تَفْعَلَهُ بِغَیْرِ أَهْلِهِ، لاَ تَتَّ خِذَنَّ عَدُوَّ صَدِیقِکَ صَدِیقاً فَتُعَادِیَ صَدِیقَکَ، وَامْحَضْ أَخَاکَ النَّصِیحَهَ، حَسَنهً کَانَتْ أَمْ قَبِیحَهً، وَتَجَرَّعِ الْغَیْظَ (137) ، فَإِنِّی لَمْ أَرَ جُرْعَهً أَحْلَی مِنْهَا عَاقِبَهً، وَلاَ أَلَذَّ مَغَبَّهً (138) ، وَلِنْ (139) لِمَنْ غَالَظَکَ (140) ، فَإِنَّهُ یُوشِکُ أَنْ یَلِینَ لَکَ، وَخُذْ عَلَی عَدُوِّکَ بِالْفَضْلِ فإِنَّهُ أَحْلَی الظَّفَرَیْنِ، وَإِنْ أَرَدْتَ قَطِیعَهَ أَخِیکَ فَاسْتَبْقِ لَهُ مِنْ نَفْسِکَ بَقِیَّهً یَرْجِعُ إِلَیْهَا إِنْ بَدَا لَهُ ذلِکَ یَوْماً مَّا، وَمَنْ ظَنَّ بِکَ خَیْراً فَصَدِّقْ ظَّنهُ، وَلاَ تُضِیعَنَّ حَقَّ أَخِیکَ اتِّکَالاً عَلَی مَا بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ، فَإِنَّهُ لَیْسَ لَکَ بِأَخٍ مَنْ أَضَعْتَ حَقَّه، وَلاَ یکُنْ أَهْلُکَ أَشْقَی الْخَلْقِ بِکَ، وَلاَ تَرْغَبَنَّ فِیمَنْ زَهِدَ فِیکَ، وَلاَ یَکُونَنَّ أَخُوکَ أَقْوَی عَلَی قَطِیعَتِکَ مِنْکَ عَلَی صِلَتِهِ، وَلاَ تکُونَنَّ عَلَیالْإِسَاءَهِ أَقْوَی مِنْکَ عَلَی الْإِحْسَانِ. وَلاَ یَکْبُرَنَّ عَلَیْکَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَکَ، فَإِنَّهُ یَسْعَی فِی مَضَرَّتِهِ وَنَفْعِک َ، وَلَیْسَ جَزَاءُ مَنْ سَرَّکَ أَنْ تَسُوءَهُ.

p: 107

وَاعْلَمْ یَا بُنَیَّ، أَنَّ الرِّزْقَ رِزْقَانِ: رِزْقٌ تَطْلُبُهُ، وَرِزْقٌ یَطْلُبُکَ، فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ، مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَهِ، وَالْجَفَاءَ عِنْدَ

الْغِنَی! إِنَّمَا لَکَ مِنْ دُنْیَاکَ، مَا أَصْلَحْتَ بِهِ مَثْوَاکَ (141) ، وَإِنْ کُنْتَ جَازِعاً عَلَی مَا تَفَلَّتَ (142) مِنْ یَدَیْکَ، فَاجْزَعْ عَلَی کُلِّ مَا لَمْ یَصِلْ إِلَیْکَ. اسْتَدِلَّ عَلَی مَا لَمْ یَکُنْ بِمَا قَدْ کَانَ، فَإِنَّ الْأُمُورَ أَشْبَاهٌ، وَلاَ تَکُونَنَّ مِمَّنْ لاَ تَنْفَعُهُ الْعِظَهُ إِلاَّ إِذَا بَالَغْتَ فِی إِیلاَمِهِ، فَإِنَّ الْعَاقِلَ یَتَّعِظُ بِالْآدَبِ، وَالْبَهَائِمَ لاَ تَتَّعِظُ إِلاَّ بِالضَّرْبِ. اطْرَحْ عَنْکَ وَارِدَاتِ الْهُمُومِ بِعَزَائِمِ الصَّبْرِ وَحُسْنِ الْیَقِینِ، مَنْ تَرَکَ الْقَصْدَ (143) جَارَ (144) ، وَالصَّاحِبُ مُنَاسِبٌ (145) ، وَالصَّدِیقُ مَنْ صَدَقَ غَیْبُهُ (146) ، وَالْهَوَی (147) شَرِیکُ الْعَمَی، رُبَّ بَعِیدٍ أَقْرَبُ مِنْ قَرِیبٍ، وَقَرِیبٍ أَبْعَدُ مِنْ بَعِیدٍ، وَالْغَر ِیبُ مَنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ حَبِیبٌ، مَنْ تَعَدَّی الْحَقَّ ضَاقَ مَذْهَبُهُ، وَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَی قَدْرِهِ کَانَ أَبْقَی لَهُ، وَأوْثَقُ سَبَب أَخَذْتَ بِهِ سَبَبٌ بَیْنَکَ وَبَیْنَ اللهِ سُبْحَانَهُ، وَمَنْ لَمْ یُبَالِکَ (148) فَهُوَ عَدُوُّکَ، قَدْ یَکُونُ الْیَأْسُ إِدْرَاکاً، إِذَا کَانَ الطَّمَعُ هَلاَکاً، لَیْسَ کُلُّ عَوْرَهٍ تَظْهَرُ، وَلاَ کُلُّ فُرْصَهٍ تُصَابُ، وَرُبَّمَا أَخْطَأَ الْبَصِیرُ قَصْدَهُ،أَصَابَ الْأَعْمَی رُشْدَهُ.

أَخِّرِ الشَّرَّ، فَإِنَّکَ إِذَا شِئْتَ تَعَجَّلْتَهُ (149) ، وَقَطِیعَهُ الْجَاهِلِ تَعْدِلُ صِلَهَ الْعَاقِلِ، مَنْ أَمِنَ الزَّمَانَ خَانَهُ، وَمَنْ أَعْظَمَهُ (150) أَهَانَهُ، لَیْسَ کُلُّ مَنْ رَمَی أَصَابَ، إِذَا تَغَیَّرَ السُّلْطَانُ تَغَیَّرَ الزَّمَانُ. سَلْ عَنِ الرَّفِیقِ قَبْلَ الطَّرِیقِ، وَعَنِ الْجَارِ قَبْلَ الدَّارِ. إِیَّاکَ أَنْ تَذْکُرَ مِنَ الْکَلاَمِ مَا یَکُونُ مُضْحِکاً، وَإِنْ حَکَیْتَ ذلِکَس عَنْ غَیْرِکَ. الرأی فی المرأه

وَإِیَّاکَ وَمُشَاوَرَهَ النِّسَاءِ، فَإِنَّ رَأَیَهُنَّ إِلَی أَفْنٍ (151) ، وَعَزْمَهُنَّ إِلَی وَهْنٍ (152) . وَاکْفُفْ عَلَیْهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِکَ إِیَّاهُنَّ، فَإِنَّ شِدَّهَ الْحِجَابِ أَبْقَی عَلَیْهِنَّ، وَلَیْسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مَنْ إِدْخَالِکَ مَنْ لاَیُوثَقُ بِهِ عَلَیْهِنَّ، وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَلاَّ یَعْرِفْنَ غَیْرَکَ فَافْعَلْ. وَلاَ تُمَلِّکِ الْمَرْأَهَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا، فَإِنَّ الْمَرْأَهَ رَیْحَانَهٌ، وَلَیْسَتْ بِقَهْرَمَانَهٍ (153) . وَلاَ تَعْدُ (154) بِکَرَامَتِهَا نَفْسَهَا، وَلاَ تُطْمِعْهَا أَنْ تَشْفَعَ لِغَیْرِهَا. وَإِیَّاکَ وَالتَّغایُرَ (155) فِی غَیْرِ مَوْضِعِ غَیْرَهٍ، فَإِنَّ ذلِکَ یَدْعُوالصَّحِیحَهَ إِلَی السَّقَمِ، وَالْبَرِیئَهَ إِلَی الرِّیَبِ. وَاجْعَلْ لِکُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِکَ عَمَلاً تَأْخُذُهُ بِهِ، فَإِنَّهُ أَحْرَی أَلاَّ یَتَوَاکَلُوا (156) فِی خِدْمَتِکَ. وَأَکْرِمْ عَشِیرَتَکَ، فَإِنَّهُمْ جَنَاحُکَ الَّذِی بِهِ تَطِیرُ، وَأَصْلُکَ الَّذِی إِلَیْهِ تَصِیرُ، وَیَدُکَ الَّتی بِهَا تَصُول ُ.

p: 108


أسْتَوْدِعِ اللهَ دِینَکَ وَدُنْیَاکَ، وَأسْأَلُهُ خَیْرَ الْقَضَاءِ لَکَ فِی الْعَاجِلَهِ وَالْآجِلَهِ، وَالدُّنْیَا وَالْآخِرَهِ، وَالْسَّلامُ .

In Persian

به حضرت مجتبی

انسان و حوادث روزگار از پدری فانی، اعتراف دارنده به گذشت زمان، زندگی را پشت سر نهاده، که در سپری شدن دنیا چاره ای ندارد. مسکن گزیده در جایگاه گذشتگان، و کوچ کننده فردا، به فرزندی آزمند چیزی که به دست نمی آید، رونده راهی که به نیستی ختم می شود، در دنیا هدف بیماریها، در گرو روزگار، و در تیررس مصائب، گرفتار دنیا، سوداکننده دنیای فریبکار، وام دار نابودیها، اسیر مرگ، هم سوگند رنجها، همنشین اندوهها، آماج بلاها، به خاک درافتاده خواهشها و جانشین گذشتگان است.

پس از ستایش پروردگار، همانا گذشت عمر، و چیرگی روزگار، و روی آوردن آخرت، مرا از یاد غیر خودم باز داشته و تمام توجه مرا به آخرت کشانده است، که به خویشتن فکر می کنم و از غیر خودم روی گردان شدم، که نظرم را از دیگران گرفت، و از پیروی خواهشها باز گرداند، و حقیقت کار مرا نمایاند، و مرا به راهی کشاند که شوخی بردار نیست، و به حقیقتی رساند که دروغی در آن راه ندارد. و تو را دیدم که پاره تن من، بلکه همه جان منی، آنگونه که اگر آسیبی به تو رسد به من رسیده است، و اگر مرگ به سراغ تو آید، زندگی مرا گرفته است، پس کار تو را کار خود شمردم، و نامه ای برای تو نوشتم، تا تو را در سختی های زندگی رهنمون باشد، من زنده باشم یا نباشم.

p: 109

مراحل خودسازی پسرم! همانا تو را به ترس از خدا سفارش می کنم که پیوسته در فرمان او باشی، و دلت را با یاد خدا زنده کنی، و به ریسمان او چنگ زنی، چه وسیله ای مطمئن تر از رابطه تو با خداست اگر سررشته آن را در دست گیری.

دلت را با اندرز نیکو زنده کن، هوای نفس را با بی اعتنایی به حرام بمیران، جان را با یقین نیرومند کن، و با نور حکمت روشنایی بخش، و با یاد مرگ آرام کن، به نابودی از او اعتراف گیر، و با بررسی تحولات ناگوار دنیا به او آگاهی بخش، و از دگرگونی روزگار، و زشتیهای گردش شب و روز او را بترسان، تاریخ گذشتگان را بر او بنما، و آنچه که بر سر پیشینیان آمده است به یادش آور، در دیار و آثار ویران رفتگان گردش کن، و بیاندیش که آنها چه کرده اند؟ از کجا کوچ کرده، و در کجا فرود آمدند؟ از جمع دوستان جداشده و به دیار غربت سفر کردند، گویا زمانی نمی گذرد که تو هم یکی از آنانی! پس جایگاه آینده را آباد کن، آخرت را به دنیا مفروش، و آنچه نمی دانی مگو، و آنچه بر تو لازم نیست بر زبان نیاور، و در جاده ای که از گمراهی آن می ترسی قدم مگذار. زیر خودداری به هنگام سرگردانی و گمراهی، بهتر از سقوط در تباهی هاست. اخلاق اجتماعی به نیکی ها امر کن و خود نیکوکار باش، و با دست و زبان بدیها را انکار کن، و بکوش تا از بدکاران دور باشی، و در راه خدا آنگونه که شایسته است تلاش کن، و هرگز سرزنش ملامتگران تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد، برای حق درمشکلات و سختی ها شنا کن، شناخت خود را در دین به کمال رسان، خود را برای استقامت برابر مشکلات عادت ده، که شکیبایی در راه حق عادتی پسندیده است، در تمام کارها خود را به خدا واگذار، که به پناهگاه مطمئن و نیرومندی رسیده ای، در دعا با اخلاص پروردگارت را بخوان، که بخشش و محروم کردن به دست اوست، و فراوان از خدا درخواست خیر و نیکی داشته باش. وصیت مرا به درستی دریاب، و به سادگی از آن نگذر، زیرا بهترین سخن آن است که سودمند باشد، بدان علمی که سودمند نباشد فایده ای نخواهد داشت، و دانشی که سزاوار یادگیری نیست سودی ندارد.

p: 110

شتاب در تربیت فرزند پسرم! هنگامی که دیدم سالیانی از من گذشت، و توانایی رو به کاستی رفت، به نوشتن وصیت برای تو شتاب کردم، و ارزشهای اخلاقی را برای تو برشمردم، پیش از آنکه اجل فرا رسد، و رازهای درونم را به تو منتقل نکرده باشم، و در نظرم کاهشی پدید آید چنانکه در جسمم پدید آمد، و پیش از آن که خواهشها و دگرگونی های دنیا به تو هجوم آورند، و پذیرش و اطاعت مشکل گردد، زیرا قلب نوجوان چونان زمین کاشته نشده، آماده پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود. پس در تربیت تو شتاب کردم، پیش از آنکه دل تو سخت شود، و عقل تو به چیز دیگری مشغول گردد، تا به استقبال کارهایی بروی که صاحبان تجربه، زحمت آزمون آن را کشیده اند، و تو را از تلاش و یافتن بی نیاز ساخته اند، و آنچه از تجربیات آنها نصیب ما شد، به تو هم رسیده، و برخی از تجربیاتی که بر ما پنهان مانده بود برای شما روشن گردد.

پسرم! درست است که من به اندازه پیشینیان عمر نکرده ام، اما در کردار آنها نظر افکندم، و در اخبارشان اندیشیدم، و در آثارشان سیر کردم تا آنجا که گویا یکی از آنان شده ام، بلکه با مطالعه تاریخ آنان، گویا از اول تا پایان عمرشان با آنان بوده ام. پس قسمتهای روشن و شیرین زندگی آنان را از دوران تیرگی شناختم، و زندگانی سودمند آنان را با دوران زیانبارش شناسایی کردم، پس از هر چیزی مهم و ارزشمند آنرا، و از هر حادثه ای، زیبا و شیرین آنرا برای تو برگزیدم و ناشناخته های آنان را دور کردم، پس آنگونه که پدری مهربان نیکی ها را برای فرزندش می پسندد، من نیز بر آن شدم تو را با خوبیها تربیت کنم، زیرا در آغاز زندگی قرار داری، تازه به روزگار روی آوردی، نیتی سالم و روحی باصفا داری. روش تربیت فرزند پس در آغاز تربیت، تصمیم گرفتم تا کتاب خدای توانا و بزرگ را همراه با تفسیر آیات، به تو بیاموزم، و شریعت اسلام و احکام آن از حلال و حرام، به تو تعلیم دهم و به چیز دیگری نپردازم، اما از آن ترسیدم که مبادا رای و هوایی که مردم را دچار اختلاف کرد، و کار را بر آنان شبهه ناک ساخت، به تو نیز هجوم آورد، گرچه آگاه کردن تو را نسبت به این امور خوش نداشتم، اما آگاه شدن و استوار ماندنت را ترجیح دادم، تا تسلیم هلاکتهای اجتماعی نگردی، و امیدوارم خداوند تو را در رستگاری پیروز گرداند، و به راه راست هدایت فرماید، بنابراین وصیت خود را اینگونه تنظیم کردم،

p: 111

پسرم! بدان آنچه بیشتر دوست دارم از وصیت من بکارگیری، ترس از خدا، و انجام واجبات، و پیمودن راهی که پدرانت و صالحان خاندانت پیموده اند، می باشد. زیرا آنان آنگونه که تو در امور خویشتن نظر می کنی در امور خویش نظر داشتند و همانگونه که تو درباره خویشتن می اندیشی، نسبت به خودشان می اندیشیدند، و تلاش آنان دراین بود که آنچه را شناختند، انتخاب کنند، و بر آن چه تکلیف ندارند روی گردانند، و اگر نفس تو از پذیرفتن سر باز زند و خواهد چنانکه آنان دانستند بداند، پس تلاش کن تا درخواستهای تو از روی درک و آگاهی باشد، نه آنکه به شبهات روی آوری و از دشمنی ها کمک گیری. و قبل از پیمودن راه پاکان، از خداوند یاری بجوی، و در راه او با اشتیاق عمل کن تا پیروز شوی. و از هر کاری که تو را به شک و تردید اندازد، یا تسلیم گمراهی کند بپرهیز. و چون یقین کردی دلت روشن و فروتن شد، و اندیشه ات گرد آمد و کامل شد، و اراده ات به یک چیز متمرکز شد، پس اندیشه کن در آنچه که برای تو تفسیر می کنم، اگر در این راه آنچه را دوست می داری فراهم نشد، و آسودگی فکر و اندیشه نداری، بدان که راهی را که ایمن نیستی می پیمایی، و در تاریکی ره می سپاری، زیرا طالب

دین نه اشتباه می کند، و نه در تردید و سرگردانی است، که در چنین حالتی خودداری بهتر است.

ضرورت توجه به معنویات پسرم! در وصیت من درست بیاندیش، بدان که در اختیاردارنده مرگ همان است که زندگی در دست او، و پدیدآورنده موجودات است، همو می میراند، و نابودکننده همان است که دوباره زنده می کند، و آنکه بیمار می کند شفا نیز می دهد، بدان که دنیا جاودانه نیست، و آنگونه که خدا خواسته است برقرار است، از عطا کردن نعمتها، و انواع آزمایشها، و پاداش دادن در معاد، و یا آنچه را که او خواسته است و تو نمی دانی. اگر درباره جهان، و تحولات روزگار مشکلی برای تو پدید آمد آن را به عدم آگاهی ارتباط ده، زیرا تو ابتدا با ناآگاهی متولد شدی و سپس علوم را فرا گرفتی، و چه بسیار است آنچه را که نمی دانی و خدا می داند، که اندیشه ات سرگردان، و بینش تو در آن راه ندارد، سپس آنها را می شناسی. پس به قدرتی پناه بر که تو را آفریده، روزی داده، و اعتدال در اندام تو آورده است، بندگی تو فقط برای او باشد، و تنها اشتیاق او را داشته باش، و تنها از او بترس.

p: 112

بدان پسرم! هیچ کس چون رسول خدا (ص) از خدا آگاهی نداده است، رهبری او را پذیرا باش، و برای رستگاری، راهنمایی او را بپذیر، همانا من از هیچ اندرزی برای تو کوتاهی نکردم، و تو هر قدر کوشش کنی، و به اصلاح خویش بیاندیشی، همانند پدرت نمی توانی باشی.

پسرم! اگر خدا شریکی داشت، پیامبران او نیز به سوی تو می آمدند، و آثار قدرتش را می دیدی، و کردار و صفاتش را می شناختی، اما خدا، خدایی است یگانه، همانگونه که خود توصیف کرد، هیچ کس در مملکت داری او نزاعی ندارد، نابودشدنی نیست، و همواره بوده است، اول هر چیزی است که آغاز ندارد و آخر هر چیزی که پایان نخواهد داشت، برتر از آن است که قدرت پرورگاری او را فکر و اندیشه درک کند. حال که این حقیقت را دریافتی، در عمل بکوش آن چنانکه همانند تو سزاوار است بکوشند، که منزلت آن اندک، و تواناییش فعیف، و ناتوانیش بسیار، و اطاعت خدا را مشتاق، و از عذابش ترسان، و از خشم او گریزان است، زیرا خدا تو را جز به نیکوکاری فرمان نداده، و جز از زشتی ها نهی نفرموده است.

ضرورت آخرت گرایی ای پسرم! من تو را از دنیا و تحولات گوناگونش، و نابودی و دست به دست گردیدنش آگاه کردم، و از آخرت و آنچه برای انسانها در آنجا فراهم است اطلاع دادم، و برای هر دو مثالها زدم، تا پند پذیری، و راه و رسم زندگی بیاموزی، همانا داستان آن کس که دنیا را آزمود، چونان مسافرانی است که در سرمنزلی بی آب و علف و دشوار اقامت دارند. و قصد کوچ کردن به سرزمینی را دارند که در آنجا آسایش و رفاه فراهم است پس مشکلات راه را تحمل می کنند، و جدایی دوستان را می پذیرند، و سختی سفر، و ناگواری غذا را با جان و دل قبول می کنند، تا به جایگاه وسیع، و منزلگاه امن، با آرامش قدم بگذارند، و از تمام سختی های طول سفر احساس ناراحتی ندارند، و هزینه های مصرف شده را غرامت نمی شمارند، و هیچ چیز برای آنان دوست داشتنی نیست جز آنکه به منزل امن، و محل آرامش برسند. اما داستان دنیاپرستان همانند گروهی است که از جایگاهی پر از نعمتها می خواهند به سرزمین خشک و بی آب و علف کوچ نمایند، پس در نظر آنان چیزی ناراحت کننده تر از این نیست که از جایگاه خود جدا می شوند، و ناراحتیها را باید تحمل کنند.

p: 113

معیارهای روابط اجتماعی ای پسرم! نفس خود را میزان خود و دیگران قرار ده، پس آنچه را که برای خود دوست داری برای دیگران نیز دوست بدار، و آنچه را که برای خود نمی پسندی، برای دیگران مپسند، ستم روا مدار، آنگونه که دوست نداری به تو ستم شود، نیکوکار باش، آنگونه که دوست داری به تو نیکی کنند، و آن چه را که برای دیگران زشت می داری برای خود نیز زشت بشمار، و چیزی را برای مردم رضایت بده که برای خود می پسندی، آنچه نمی دانی نگو، گرچه آنچه را می دانی اندک است، آنچه را دوست نداری به تو نسبت دهند، درباره دیگران مگو، بدان که خود بزرگ بینی و غرور، مخالف راستی، و آفت عقل است، نهایت کوشش را در زندگی داشته باش، و در فکر ذخیره سازی برای دیگران مباش، آنگاه که به راه راست هدایت شدی، در برابر پروردگارت از هر فروتنی خاضع تر باش.

تلاش در جمع آوری زاد و توشه بدان راهی پرمشقت و بس طولانی در پیش روی داری، و در این راه بدون کوشش بایسته، و تلاش فراوان، و اندازه گیری زاد و توشه، و سبک کردن بار گناه، موفق نخواهی بود، بیش از تحمل خود بار مسوولیتها بر دوش منه، که سنگینی آن برای تو عذاب آور است، اگر مستمندی را دیدی که توشه ات را تا قیامت می برد، و فردا که به آن نیاز داری به تو باز می گرداند، کمک او را غنیمت بشمار، و زاد و توشه را بر دوش او بگذار، و اگر قدرت مالی داری بیشتر انفاق کن، و همراه او بفرست، زیرا ممکن است روزی در رستاخیز در جستجوی چنین فردی باشی و او را نیابی. به هنگام بی نیازی، اگر کسی از تو وام خواهد، غنیمت بشمار، تا در روز سختی و تنگدستی به تو باز گرداند، بدان که در پیش روی تو، گردنه های صعب العبوری وجود دارد، که حال سبکباران به مراتب بهتر از سنگین باران است، و آنکه کند رود حالش بدتر از شتاب گیرنده می باشد، و سرانجام حرکت، بهشت و یا دوزخ خواهد بود، پس برای خویش قبل از رسیدن به آخرت وسائلی مهیا ساز، و جایگاه خود را پیش از آمدنت آماده کن، زیرا پس از مرگ، عذری پذیرفته نمی شود، و راه بازگشتی وجود ندارد.

p: 114

نشانه های رحمت الهی بدان، خدایی که گنجهای آسمان و زمین در دست اوست، به تو اجازه درخواست داده، و اجابت آن را بعهده گرفته است، تو را فرمان داده که از او بخواهی تا عطا کند، درخواست رحمت کنی تا ببخشاید، و خداوند بین تو و خودش کسی را قرار نداده تا حجاب و فاصله ایجاد کند، و تو را مجبور نساخته که به شفیع و واسطه ای پناه ببری، و در صورت ارتکاب گناه در توبه را مسدود نکرده است، در کیفر تو شتاب نداشته، و در توبه و بازگشت، بر تو عیب نگرفته است، در آنجا که رسوایی سزاوار توست، رسوا نساخته، و برای بازگشت بخویش شرائط سنگینی مطرح نفرموده است، در گناهان تو را به محاکمه نکشیده، و از رحمت خویش ناامیدت نکرده، بلکه بازگشت تو را از گناهان نیکی شمرده است. هر گناه تو را یکی، و هر نیکی تو را ده بحساب آورده، و راه بازگشت و توبه را به روی تو گشوده است، هرگاه او را بخوانی، ندایت را می شنود، و چون با او راز دل گویی راز تو را می داند، پس حاجت خود را با او بگوی، و آنچه در دل داری نزد او باز گوی، غم و اندوه خود را در پیشگاه او مطرح کن، تا غمهای تو را برطرف، و در مشکلات تو را یاری رساند.

شرائط اجابت دعا و از گنجینه های رحمت او چیزهایی را درخواست کن که جز او کسی نمی تواند عطا کند، مانند عمر بیشتر، تندرستی بدن، و گشایش در روزی، سپس خداوند کلیدهای گنجینه های خود را در دست تو قرار داده که به تو اجازه دعا کردن فرمود، پس هرگاه اراده کردی می توانی با دعا، درهای نعمت خدا را بگشایی، تا باران رحمت الهی بر تو ببارد. هرگز از تاخیر اجابت دعا ناامید مباش، زیرا بخشش الهی باندازه نیت است، گاه، در اجابت دعا تاخیر می شود تا پاداش درخواست کننده بیشتر و جزای آرزومند کامل تر شود، گاهی درخواست می کنی اما پاسخ داده نمی شود، زیرا بهتر از آنچه خواستی به زودی یا در وقت مشخص، به تو خواهد بخشید، یا به جهت اعطاء بهتر از آنچه خواستی، دعا به اجابت نمی رسد، زیرا چه بسا خواسته هایی داری که اگر داده شود مایه هلاکت دین تو خواهد بود، پس خواسته های تو بگونه ای باشد که جمال و زیبایی تو را تامین، و رنج و سختی را از تو دور کند، پس نه مال دنیا برای تو پایدار، و نه تو برای مال دنیا باقی خواهی ماند.

p: 115

ضرورت یاد مرگ پسرم، بدان تو برای آخرت آفریده شدی نه دنیا، برای رفتن از دنیا، نه پایدار ماندن در آن، برای مرگ، نه زندگی جاودانه در دنیا، که هر لحظه ممکن است از دنیا کوچ کنی، و به آخرت درآیی. و تو شکار مرگی هستی که فرارکننده آن نجاتی ندارد، و هر که را بجوید به آن می رسد، و سرانجام او را می گیرد، پس از مرگ بترس، نکند زمانی سراغ تو را گیرد که در حال گناه یا در انتظار توبه کردن باشی، مرگ مهلت ندهد و بین تو و توبه فاصله اندازد، پس آنگاه خود را تباه کردی.

پسرم! فراوان بیاد مرگ باش، و به یاد آنچه که به سوی آن می روی، و پس از مرگ در آن قرار می گیری، تا هنگام ملاقات با مرگ از هر نظر آماده باش، نیروی خود را افزون، و کمر همت را بسته نگهدار که ناگهان نیاید و تو را مغلوب سازد، مبادا دلبستگی فراوان دنیاپرستان، و تهاجم حریصانه آنان به دنیا، تو را مغرور کند، چرا که خداوند تو را از حالات دنیا آگاه کرده، و دنیا نیز از وضع خود تو را خبر داده و از زشتی های روزگار پرده برداشته است. شناخت دنیاپرستان همانا دنیاپرستان! چونان سگهای درنده، عوعوکنان، برای دریدن صید درشتابند، برخی به برخی دیگر هجوم آورند و نیرومندشان، ناتوان را می خورد، بزرگترها کوچکترها را. و یا چونان شترانی هستند که برخی از آنها پای بسته، و برخی دیگر در بیابان رهاشده، که راه گم کرده و در جاده های نامعلومی در حرکتند، در وادی پر از آفتها، و در شنزاری که حرکت با کندی صورت می گیرد گرفتارند، نه چوپانی دارند که بکارشان برسد، و نه چراننده ای که به چراگاهشان ببرد، دنیا آنها را به کوری کشاند، و دیدگانشان را از چراغ هدایت بپوشاند، در بیراهه سرگردان، و در نعمتها غرق شده اند، که نعمتها را پروردگار خود برگزیدند

p: 116

، هم دنیا آنها را به بازی گرفته، و هم آنها با دنیا به بازی پرداخته اند، و آخرت را فراموش کرده اند، اندکی مهلت ده، بزودی تاریکی برطرف می شود، گویا مسافران به منزل رسیده اند، و آن کس که شتاب کند به کاروان خواهد رسید.

پسرم! بدان. آن کس که مرکبش شب و روز آماده است همواره در حرکت خواهد بود، هر چند خود را ساکن پندارد، و همواره راه می پیماید هرچند در جای خود ایستاده و راحت باشد. به یقین بدان که تو به همه آرزوهای خود نخواهی رسید، و تا زمان مرگ بیشتر زندگی نخواهی کرد، و بر راه کسی می روی که پیش از تو می رفت، پس در به دست آوردن دنیا آرام باش، و در مصرف آنچه به دست آوردی نیکو عمل کن، زیرا چه بسا تلاش بی اندازه برای دنیا که به تاراج رفتن اموال کشانده شد. پس هر تلاشگری به روزی دلخواه نخواهد رسید، و هر مداراکننده ای محروم نخواهد شد، نفس خود را از هرگونه پستی بازدار، هر چند تو را به اهدافت رساند، زیرا نمی توانی باندازه آبرویی که از دست می دهی بهایی به دست آوری، برده دیگری مباش، که خدا تو را آزاد آفرید، آن نیک که جز با شر به دست نیاید نیکی نیست، و آن راحتی که با سختی های فراوان به دست آید، آسایش نخواهد بود. بپرهیز از آنکه مرکب طمع ورزی تو را به سوی هلاکت به پیش راند، و اگر توانستی که بین تو و خدا صاحب نعمتی قرار نگیرد، چنین باش، زیرا تو، روزی خود را دریافت می کنی، و سهم خود برمی داری، و مقدار اندکی که از طرف خدای سبحان به

p: 117

دست می آوری، بزرگ و گرامی تر از فراوانی است که از دست بندگان دریافت می داری، گرچه همه از طرف خداست.

آنچه با سکوت از دست می دهی آسان تر از آن است که با سخن از دست برود، چرا که نگهداری آنچه در مشک است با محکم بستن دهانه آن امکان پذیر است، و نگهداری آنچه که در دست داری، پیش من بهتر است از آنکه چیزی از دیگری بخواهی و تلخی ناامیدی بهتر است از درخواست کردن از مردم است، شغل همراه با پاکدامنی، بهتر از ثروت فراوانی است که با گناهان به دست آید، مرد برای پنهان نگاه داشتن اسرار خویش سزاوارتر است، چه بسا تلاش کننده ای که به زیان خود می کوشد، هر کس پرحرفی کند یاوه می گوید، و آن کس که بیاندیشد آگاهی یابد، با نیکان نزدیک شو و از آنان باش، و با بدان دور شو و از آنان دوری کن، بدترین غذاها، لقمه حرام، و بدترین ستم ها، ستمکاری به ناتوان است، جایی که مدرا کردن درشتی به حساب آید به جای مدارا درشتی کن، چه بسا که دارو بر درد افزاید، و بیماری، درمان باشد، و چه بسا آن کس که اهل اندرز نیست، اندرز دهد، و نصیحت کننده دغل کار باشد، هرگز بر آرزوها تکیه نکن که سرمایه احمقان است، و حفظ عقل، پند گرفتن از تجربه هاست، و بهترین تجربه آنکه تو را پند آموزد، پیش از آنکه فرصت از دست برود، و اندوه ببار آورد، از فرصتها استفاده کن، هر تلاشگری به خواسته های خود نرسد، و هر پنهان شده ای باز نمی گردد، از نمونه های تباهی، نابود کردن زاد و توشه آخرت است، هر کاری پایانی دارد، و به زودی آنچه برای تو مقدر گردیده خواهد رسید، هر بازرگانی خویش را به مخاطره افکند.

p: 118

چه بسا اندکی که از فراوانی بهتر است، نه در یاری دادن انسان پست، و نه دوستی با دوست متهم، خیری وجود دارد، حال که روزگار در اختیار تو است آسان گیر، و برای آنکه بیشتر به دست آوری خطر نکن، از سوار شدن بر مرکب ستیزه جویی بپرهیز. حقوق دوستان چون برادرت از تو جدا گردد، تو پیوند دوستی را برقرار کن، اگر روی برگرداند تو مهربانی کن، و چون بخل ورزد تو بخشنده باش، هنگامی که دوری می گزیند تو نزدیک شو، و چون سخت می گیرد تو آسان گیر، و به هنگام گناهش عذر او بپذیر، چنانکه گویا بنده او می باشی، و او صاحب نعمت تو می باشد. مبادا دستورات یادشده را با غیر دوستانت انجام دهی، یا با انسانهایی که سزاوار آن نیستند بجا آوری، دشمن دوست خود را دوست مگیر تا با دوست دشمنی نکنی، در پند دادن دوست بکوش، خوب باشد یا بد، و خشم را فرو خور که من جرعه ای شیرین تر از آن ننوشیدم، و پایانی گواراتر از آن ندیدم. با آن کس که با تو درشتی کرد. نرم باش که امید است به زودی در برابر تو نرم شود، با دشمن خود با بخشش رفتار کن، زیرا سرانجام شیرین دو پیروزی است (انتقام گرفتن یا بخشیدن) اگر خواستی از برادرت جدا شوی، جایی برای دوستی باقی گذار تا اگر

روزی خواست به سوی تو باز گردد بتواند، کسی به تو گمان نیک برد او را تصدیق کن، و هرگز حق برادرت را با اعتماد دوستی که با او داری ضایع نکن، زیرا آن کس که حقش را ضایع می کنی با تو برادر نخواهد بود، و افراد خانواده ات بدبخت ترین مردم نسبت به تو نباشند، و به کسی که به تو علاقه ای ندارد دل مبند، مبادا برادرت برای قطع پیوند دوستی، دلیلی محکم تر از برقراری پیوند با تو داشته باشد، و یا در بدی کردن، بهانه ای قوی تر از نیکی کردن تو بیاورد، ستمکاری کسی که بر تو ستم می کند در دیده ات بزرگ جلوه نکند، چه او به زیان خود، و سود تو کوشش دارد، و سزای آن کس که تو را شاد می کند بدی کردن نیست.

p: 119

ارزشهای اخلاقی پسرم بدان که روزی دو قسم است، یکی آنکه تو آن را می جویی، و دیگر آنکه او تو را می جوید، و اگر تو به سوی آن نروی، خود به تو خواهد رسید، چه زشت است فروتنی به هنگام نیاز، و ستمکاری به هنگام بی نیازی، همانا سهم تو از دنیا آن اندازه خواهد بود که با آن سرای آخرت را اصلاح کنی، اگر برای چیزی که از دست دادی ناراحت می شوی، پس برای هر چیزی که به دست تو نرسیده نیز نگران باش. با آنچه در گذشته دیده یا شنیده ای، برای آنچه که هنوز نیامده، استدلال کن، زیرا تحولات و امور زندگی همانند یکدیگرند، از کسانی مباش که اندرز سودشان ندهد، مگر با آزردن فراوان، زیرا عاقل با اندرز و آداب پند گیرد، و حیوانات پند نگیرند جز با زدن. غم و اندوه را با نیروی صبر و نیکویی یقین از خود دور ساز، کسی که میانه روی را ترک کند از راه حق منحرف می گردد، یار و همنشین، چونان خویشاوندانند، دوست آن است که در نهان آیین دوستی را رعایت کند، هواپرستی همانند کوری است، چه بسا دور که از نزدیک نزدیکتر، و چه بسا نزدیک که از دور دورتر است، تنها، کسی است که دوستی ندارد، کسی که از حق تجاوز کند، زندگی بر او تنگ می گردد، هرکس قدر و منزلت خویش را

بداند حرمتش باقی است، استوارترین وسیله ای که می توانی به آن چنگ زنی، رشته ای که بین تو و خدای تو قرار دارد، کسی که به کار تو اهتمام نمی ورزد دشمن توست. گاهی ناامیدی رسیدن به هدف است، آنجا که طمع ورزی هلاکت باشد، چنان نیست که هر عیبی آشکار، و هر فرصتی دست یافتنی باشد، چه بسا که بینا به خطا می رود و کور به مقصد رسد، بدیها را به تاخیر اندازد زیرا هر وقت بخواهی می توانی انجام دهی، بریدن با جاهل، پیوستن به عاقل است، کسی که از روزگار ایمن اشد به او خیانت خواهد کرد و کسی که روزگار فانی را بزرگ بشمارد، او را خوار خواهد کرد، چنین نیست که هر تیراندازی به هدف بزند، هر گاه اندیشه سلطان تغییر کند، زمانه دگرگون شود، پیش از حرکت از همسفر بپرس، و پیش از خریدن منزل همسایه را بشناس.

p: 120

از سخنانی بی ارزشی و خنده آور بپرهیز، گرچه آن را از دیگری نقل کرده باشی. جایگاه زن و فرهنگ پرهیز در امور سیاسی کشور از مشورت با زنان بپرهیز، که رای آنان زود سست می شود، و تصمیم آنان ناپایدار است، در پرده حجاب نگاهشان دار، تا نامحرمان را ننگرند، زیرا که سخت گیری در پوشش، عامل سلامت و استواری آنان است، بیرون رفتن زنان بدتر از آن نیست که افراد غیر صالح را در میانشان آوری، و اگر بتوانی بگونه ای زندگی کنی که غیر تو را نشناسند چنین کن، کاری که برتر از توانایی زن است به او وامگذار، که زن گل بهاری است، نه پهلوانی سخت کوش، مبادا در گرامی داشتن زن زیاده روی کنی که او را به طمع ورزی کشانده برای دیگران شفاعت نماید. بپرهیز از غیرت نشان دادن بیجا که درستکار را به بیماردلی، و پاکدامن را به بدگمانی رساند، کار هر کدام از خدمتکارانت را معین کن. که او را در برابر آن کار مسئول بدانی، که تقسیم درست کار سبب می شود کارها را به یکدیگر وانگذارند، و در خدمت سستی نکنند. خویشاوندانت را گرامی دار، زیرا آنها پر و بال تو می باشند، که با آن پرواز می کنی، و ریشه تواند که به آنها باز می گردی، و دست نیرومند تواند که با آن حمله

می کنی. دین و دنیای تو را بخدا می سپارم، و بهترین خواسته الهی را در آینده و هم اکنون، در دنیا و آخرت، برای تو می خواهم، با درود.


(1). Ibn Maytham al-Bahrani (vol.5 p.2) has quoted Abu Ja`far ibn Babawayh al-Qummi to have stated that Amir al-mu'minin wrote this piece of advice in the name of his son Muhammad ibn al-Hanaffiyyah while al-`Allamah as-Sayyid ar-Radi has written that its addressee is Imam al-Hasan (p.b.u.h.). But the fact is that Amir al-mu' minin wrote another piece of advice to Ibn al-Hanafiyyab in brief which included a part of the same which he wrote to al-Imam al-Hasan. (Kashf al-mahajjah Ibn Tawus pp.157- 159; al-Bihar vol.77 pp.196-198)

p: 121

In any case whether the addressee is al-Imam al-Hasan or Muhammad ibn al-Hanafiyyah this manifesto of the Imam is a lesson of guidance to action in which the ways of success and achievement can be opened and the straying caravans of mankind can tread the path of guidance. It contains principles of correcting the matters of this world and the next creating the sense of morality and improving economic and social matters whose like cannot be produced by the epitomes of scholars and philosophers. Its truthful preachings are a strong incentive for recalling to humanity the lessons it has forgotten reviving the dead lines of social dealings and raising the standards of morality.


In English

To Mu'awiyah

You have ruined a large group of people whom you have deceived by your misguidance and have flung them into the currents of your sea where darkness has covered them and misgivings toss them about. As a result they have strayed from the right path and turned on their backs. They turned their backs and pushed forward except those wise ones who came back because they left you after understanding you and ran towards Allah away from your assistance when you put them to troubles and deviated them from the middle path. Therefore O' Mu'awiyah fear Allah about yourself and take away your rein from Satan since this world is shortly to be cut off from you and the next world is near you; and that is an end to the matter.

p: 122

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

وَأَرْدَیْتَ (1) جِیلاً مِنَ النَّاسِ کَثِیراً، خَدَعْتَهُمْ بِغَیِّکَ (2) ، وَأَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجِ بَحْرِکَ، تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ، تَتَلاَطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ، فَجَازُوا (3) عَنْ وِجْهَتِهِمْ (4) ، وَنَکَصُوا (5) عَلَی أَعْقَابِهِمْ، وَتَوَلَّوْا عَلَی أَدْبَارِهِمْ، وَعَوَّلُوا (6) عَلَی أحْسَابِهِمْ، إِلاَّ مَنْ فَاءَ (7) مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ، فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ، وَهَرَبُوا إِلَی اللهِ سُبحانَهُ مِنْ مُوَازَرَتِکَ (8) ، إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَی الصَّعْبِ، وَعَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ. فَاتَّقِ اللهَ یَا مُعَاوِیَهُ فِی نَفْسِکَ، وَجَاذِبِ الشَّیْطَانَ (9) قیَادَکَ (10) ، فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَهٌ عَنْکَ، وَالْآخِرَهَ قَرِیبَهٌ مِنْکَ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به معاویه

افشای سیاست استحماری معاویه ای معاویه! گروهی بسیار از مردم را به هلاکت کشاندی، و با گمراهی خود فریبشان دادی، و در موج سرکش دریای جهالت خود غرقشان کردی، که تاریکیها آنان را فرا گرفت، و در امواج انواع شبهات غوطه ور گردیدند، که از راه حق به بیراه افتادند، و به دوران جاهلیت گذشتگانشان روی آوردند، و به ویژگیهای جاهلی خاندانشان نازیدند، جز اندکی از آگاهان که مسیر خود را تغییر دادند، پس از آنکه تو را شناختند از تو جدا شدند، و از یاری کردن تو به سوی خدا گریختند، زیرا تو آنان را به کار دشوار واداشتی، و از راه راست منحرفشان ساختی. ای معاویه! در کارهای خود از خدا بترس، و اختیارت را از کف شیطان درآور، که دنیا از تو بریده و آخرت به تو نزدیک شده است.


In English

To Qutharn ibn al- 'Abbas his Governor of Mecca

My spy in the West has written (1) to me telling me that some people of Syria have been sent for hajj who are blind of heart deaf of ears and devoid of eyesight. They confound the truth with vanity obey men in disobeying Allah claim the milk of the world in the name of religion and trade in the pleasures of this world by forsaking the rewards of the virtuous and the God- fearing. No one achieves good except he who acts for it and no one is awarded the recompense of evil except he who commits it. Therefore behave yourself in your duties like an intelligent experienced well-wishing and wise man who follows his superior and is obedient to his Imam. You should avoid what you may have to explain. Do not rise up in riches nor lose courage in distress; and that is an end to the matter.

p: 123

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی قُثَمَ بن العبّاس، وهو عامله علی مکّه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ عَیْنِی (1) بِالْمَغْرِبِ (2) کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی المَوْسِمِ (3) أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، الْعُمْیِ الْقُلُوبِ، الصُمِّ الْأَسْمَاعِ، الْکُمْهِ (4) الْأَبْصَارِ، الَّذِینَ یَلْبِسُونَ (5) الْحَقَّ بِالبَاطِلِ، وَیُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَهِ الْخَالِقِ، وَیَحْتَلِبُونَ (6) الدُّنْیَا دَرَّهَا (7) بِالدِّینِ، وَیَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِینَ، وَلَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلاَّ عَامِلُهُ، وَلاَ یُجْزَی جَزَاءَ الشَّرِّ إِلاَّ فَاعِلُهُ. فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ (8) ، وَالنَّاصِحِ اللَّبِیبِ، التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ، الْمُطِیعِ لِإِِمَامِهِ. وَإِیَّاکَ وَمَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ، وَلاَ تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ (9) بَطِراً (10) ، وَلاَ عِنْدَ الْبَأْسَاءِ (11) فَشِلاً (12) ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به قثم بن عباس

هشدار از تبلیغات دروغین یاران معاویه در مراسم حج پس از یاد خدا و درود، همانا مامور اطلاعاتی من در شام به من اطلاع داده که گروهی از مردم شام برای مراسم حج به مکه می آیند، مردمی کوردل، گوشهایشان در شنیدن حق ناشنوا، و دیده هایشان نابینا، که حق را از راه باطل می جویند، و بنده را در نافرمانی از خدا، فرمان می برند، دین خود را به دنیا می فروشند، و دنیا را به بهای سرای جاودانه نیکان و پرهیزکاران می خرند، در حالی که در نیکی ها، انجام دهنده آن پاداش گیرد، و در بدیها جز بدکار کیفر نشود. پس در اداره امور خود هشیارانه و سرسختانه استوار باش، نصیحت دهنده ای عاقل، پیرو حکومت، و فرمانبردار امام خود باش، مبادا کاری انجام دهی که به عذرخواهی روی آوری، نه به هنگام نعمتها شادمان و نه هنگام مشکلات سست باشی. با درود.

p: 124


(1). Mu'awiyah sent some men in the garb of pilgrims to Mecca in order to create sensation in the peaceful atmosphere of the place by taking common men into their confidence by a show of piety and God-fearing and then convincing them that 'Ali ibn Abi Talib has instigated the people against 'Uthman and in the end succeeded in getting him killed. In this way they were to hold him responsible for the killing of 'Uthman and to turn the people against him and also to incline the people towards him (Mu'a- wiyah) by mentioning the greatness of his character the sublimity of his manners and stories of his generosity. But when the men whom Amir al-mu'- minin had put on the job gave him the information he wrote

this letter to Qutham ibn al-'Abbas to keep an eye on their

movements and to put a stop to their mischief - mongerings.


In English

To Muhammad ibn Abi Bakr on coming to know that he had taken over the Position of (Malik) al-Ashtar as Governor of Egypt after the latter had died on his way to Egypt.

I have come to know of your anger at the posting of al-Ash- tar in your place but I did not do so because of any shortcoming on your part or to get you to increase your efforts but when I had taken away what was under your authority I would have placed you at a position which would have been less exacting and more attractive to you.

p: 125

The man whom I have made Governor of Egypt was my well-wisher and very harsh and vengeful towards our enemies. May Allah have mercy on him as he has finished his days and met his death. I am quite pleased with him. May Allah too accord him His pleasure and multiply his reward. Now get ready for your enemy and act according to your intelligence. Prepare for fighting him who fights you and calling to the path of Allah. Seek Allah's help exceedingly. If Allah wills He will assist you in what worries you and help you with what befalls you.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی محمد بن أبی بکر، لما بلغه توجّده (1) من عزله بالاشتر عن مصر، ثم توفی الاشتر فی توجهه إلی هناک قبل وصوله إلیها

أَمَّا بَعْدُ ،فََقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ (2) مِنْ تَسْرِیحِ (3) الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ (4) ، وَإِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الجَهْدِ، وَلاَ ازدِیاداً لَکَ فِی الْجِدِّ، وَلَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ، لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَؤُونَهً، وَأَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلاَیَهً.

إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلاً لَنَا نَاصِحاً، وَعَلَی عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً (5) ، فَرَحِمَهُ اللهُ! فَلَقَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ، وَلاَقَی حِمَامَهُ (6) ، وَنَحْنُ عَنْهُ رَاضونَ، أَوْلَاهُ اللهُ رِضْوَانَهُ، وَضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ. فَأَصْحِرْ (7) لِعَدُوِّکَ، وَامْضِ عَلَی بَصیرَتِکَ، وَشَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ، وَادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ، وَأَکْثِرِالْإِسْتِعَانَهَ بِاللهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ، وَیُعِنْکَ عَلَی مَا یُنْزِلُ بِکَ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

In Persian

به محمد بن ابی بکر

روش دلجویی از فرماندار معزول پس از یاد خدا و درود، به من خبر داده اند که از فرستادن اشتر به سوی محل فرمانداریت، ناراحت شده ای، این کار را انجام ندادم که تو در تلاش خود کند شدی، یا انتظار کوشش بیشتری از تو دارم، اگر تو را از فرمانداری مصر عزل کردم، فرماندار جایی قرار دادم که اداره آنجا بر تو آسان تر، و حکومت تو در آن سامان خوش تر است. همانا مردی را فرماندار مصر قرار دادم، که نسبت به ما خیرخواه، و به دشمنان ما سخت گیر و درهم کوبنده بود، خدا او را رحمت کند، که ایام زندگی خود را کامل و مرگ خود را ملاقات کرد، در حالی که ما از او خشنود بودیم و خداوند خشنودی خود را نصیب او گرداند، و پاداش او را چند برابر عطا کند. پس برای مقابله با دشمن سپاه را بیرون بیاور، و با آگاهی لازم به سوی دشمن حرکت کن، و با کسی که با تو در جنگ است آماده پیکار باش. مردم را به راه پروردگارت بخوان، و از خدا فراوان یاری خواه که تو را در مشکلات کفایت می کند، و در سختیهایی که بر تو فرود می آید یاریت می دهد.

p: 126

ان شاء الله


In English

To 'Abdullah ibn al-'Abbas after Muhammad ibn Abi Bakr had been killed.

Now then Egypt has been conquered and Muhammad ibn Abi Bakr may Allah have mercy on him has been martyred. We seek his reward from Allah. He was a son who was a well - wisher a hard worker a sharp sword and a bastion of defence. I had roused the people to join him and ordered them to reach him to help before this incident. I called to them secretly as well as openly repeatedly. Some of them came half-heartedly some put up false excuses and some sat away leaving me. I ask Allah the Sublime to give me early relief from them for by Allah had I not been yearning to meet the enemy for martyrdom and not prepared myself for death I would not have liked to be with these people for a single day nor ever to face the enemy with them.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عبدالله بن العباس، بعد مقتل محمّد بن أبی بکر

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْر رَحِمَهُ اللهُ قَدِ اسْتُشْهِدَ، فَعِنْدَ اللهِ نَحْتَسِبُهُ (1) ، وَلَداً نَاصِحاً، وَعَامِلاً کَادِحاً (2) ، وَسَیْفاً قَاطِعاً، وَرُکْناً دَافِعاً. وَقَدْ کُنْتُ حَثَثْتُ النَّاسَ عَلَی لَحَاقِهِ، وَأَمَرْتُهُمْ بِغِیَاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَهِ، وَدَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَجَهْراً، وَعَوْداً وَبَدْءاً، فَمِنْهُمُ الْآتِی کَارِهاً، وَمِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ کَاذِباً، وَمِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلاً. أَسْأَلُ اللهَ تَعَالی أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجلاً، فَوَاللهِ لَوْلاَ طَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی الشَّهَادَهِ، وَتَوْطِینِی نَفْسِی عَلَی الْمَنِیَّهِ، لاََحْبَبْتُ أَلاَّ أَلْقَی مَعَ هؤُلاَءِ یَوْماً وَاحِداً، وَلاَ أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَداً.

p: 127

In Persian

به عبدالله بن عباس

علل سقوط مصر پس از یاد خدا و درود! همانا مصر سقوط کرد، و فرماندارش محمد بن ابی بکر (که خدا او را رحمت کند) شهید گردید، در پیشگاه خداوند، او را فرزندی خیرخواه، و کارگزاری کوشا، و شمشیری برنده، و ستونی باز دارنده می شماریم، همواره مردم را برای پیوستن به او برانگیختم، و فرمان دادم تا قبل از این حوادث ناگوار به یاریش بشتابند، مردم را نهان و آشکار، از آغاز تا انجام فرا خواندم، عده ای با ناخوشایندی آمدند، و برخی به دروغ بهانه آوردند، و بعضی خوار و ذلیل بر جای ماندند. از خدا می خواهم به زودی مرا از این مردم نجات دهد. بخدا سوگند اگر در پیکار با دشمن، آرزوی من شهادت نبود، و خود را برای مرگ آماده نکرده بودم، دوست می داشتم حتی یک روز با این مردم نباشم، و هرگز دیدارشان نکنم.


In English

To his brother 'Aqil ibn Abi Talib (1) in reply to his letter which contained a reference to the army Amir al-mu'minin had sent to some enemy.

I had sent towards him a large army of Muslims. When he came to know of it he fled away and retreated repenting. They met him on the way when the sun was about to set. They grappled for a while like nothing. It was about an hour and then he rescued himself half-dead as he had almost been taken by the neck and only the last breath had remained in him. In this way he escaped in a panic.

p: 128

Leave the Quraysh in their rushing into misguidance their galloping in disunity and their leaping over destruction. They have joined together to fight me as they had joined to fight the Messenger of Allah (p.b.u.h.a.h.p.) before me. I wish the Quraysh will get the reward of their treatment of me. For they disregarded my kinship and deprived me of the power due to me from the son of my mother (i.e. the Holy Prophet). ( 376 )

As for your enquiry about my opinion to fight till I die I am in favour of fighting those who regard fighting lawful. The crowd of men around me does not give me strength nor does their dispersal from me cause any loneliness. Surely do not consider the son of your father weak or afraid even though all people have forsaken him bow down submissively before injustice or hand over his reins into the hand of the puller or allow his back to be used by the rider to sit upon. But he is as the man of Banu Salim has said:

If you enquire how I am then listen that I am enduring and strong against the vicissitudes of time. I do not allow myself to be grieved lest the foe feels joyed and the friend feels sorry.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أخیه عقیل بن أبی طالب، فی ذکر جیش أنفذه إلی بعض الأعداء، وهو جواب کتاب کتبه إلیه عقیل

فَسَرَّحْتُ إِلَیْهِ جَیْشاً کَثِیفاً مِنَ الْمُسْلِمِینَ، فَلَمَّا بَلَغَهُ ذلِکَ شَمَّرَ هَارباً، وَنَکَصَ نَادِماً، فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِیقِ، وَقَدْ طَفَّلَتِ (1) الشَّمْسُ لِلْإِِیَابِ (2) ، فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً کَلاَ وَلاَ (3) ، فَمَا کَانَ إِلاَّ کَمَوْقِفِ سَاعَهٍ حَتَّی نَجَا جَرِیضاً (4) بَعْدَمَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ (5) ، وَلَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ (6) ، فَلَأْْیاً بِلَأْیٍ (7) مَا نَجَا. فَدَعْ عَنْکَ قُرَیشاً وَتَرْکَاضَهُمْ (8) فِی الضَّلاَلِ، وَتَجْوَالَهُمْ (9) فِی الشِّقَاقِ (10) ، وَجِمَاحَهُمْ (11) فِی التِّیهِ (12) ، فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَی حَرْبِی کَإِجمَاعِهِمْ عَلَی حَرْبِ رَسوُلِ اللهِ_صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَ سَلّم_َ قَبْلِی، فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی (13) ! فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی، وَسَلَبُونِی سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّی (14) . وَأَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأیِی فِی الْقِتَالِ، فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ الْمُحِلِّینَ (15) حَتَّی أَلْقَی اللهَ، لاَ یَزِیدُنِی کَثْرَهُ النَّاسِ حَوْلِی عِزَّهً، وَلاَ تَفَر ُّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَهً، وَلاَ تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِیکَ وَلَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشِّعاً، وَلاَ مُقِرّاً لِلضَّیْمِ (16) وَاهِناً (17) ، وَلاَ سَلِسَ (18) الزِّمَامِ (19) لِلْقَائِدِ، وَلاَ وَطِیءَ (20) الظَّهْرِ لِلرَّاکِبِ المُقْتَعِدَ (21) وَلکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سُلِیم:

p: 129

فَإِنْ تَسْأَلِینِی کَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی صَبُورٌ عَلَی رَیْبِ الزَّمَانِ صَلِیبُ (22) یَعِزُّ عَلَیَّ (23) أَنْ تُرَی بِی کَآبَهٌ (24) فَیَشْمَتَ عَادٍ (25) أَوْ یُسَاءَ حَبِیبُ.

In Persian

به عقیل

آمادگی رزمی امام (ع) لشکری انبوه از مسلمانان را به سوی بسر بن ارطاه (که به یمن یورش برد) فرستادم، هنگامی که این خبر به او رسید، دامن برچید و فرار کرد، و پشیمان بازگشت، اما در سر راه به او رسیدند و این به هنگام غروب آفتاب بود، لحظه ای نبرد کردند، گویا ساعتی بیش نبود، که بی رمق با دشواری جان خویش از میدان نبرد بیرون برد. برادر! قریش را بگذار تا در گمراهی بتازند، و در جدایی سرگردان باشند، و با سرکشی و دشمنی زندگی کنند، همانا آنان در جنگ با من متحد شدند آنگونه که پیش از من در نبرد با رسول خدا (ص) هماهنگ بودند، خدا قریش را به کیفر زشتی هایشان عذاب کند، آنها پیوند خویشاوندی مرا بریدند، و حکومت فرزند مادرم (پیامبر (ص)) را از من ربودند. اعلام مواضع قاطعانه در جنگ اما آنچه را که از تداوم جنگ پرسیدی، و رای مرا خواستی بدانی، همانا رای من پیکار با پیمان شکنان است تا آنگاه که خدا را ملاقات کنم، نه فراوانی مردم مرا توانمند می کند، و نه پراکندگی آنان مرا هراسناک می سازد، هرگز گمان نکنی مرا توانمند می کند، و نه پراکندگی آنان مرا هراسناک می سازد، هرگز گمان نکنی که فرزند پدرت، اگر مردم او را رها کنند، خود را زار و فروتن خواهد داشت، و یا در برابر ستم سست می شود، و یا مهار اختیار خود را به دست هرکسی می سپارد، و یا از دستور هر کسی اطاعت می کند، بلکه تصمیم من آنگونه است که آن شاعر قبیله بنی سلیم سروده: (اگر از من بپرسی چگونه ای؟ همانا من در برابر مشکلات روزگار شکیبا هستم. بر من دشوار است که مرا با چهره ای اندوهناک بنگرند، تا دشمن سرزنش کند و دوست ناراحت شود.)

p: 130


(1). When after arbitration Mu'awiyah started a campaign of killing and devastation he sent a force of four thousand under ad-Dahhak ibn Qays al-Fihri to attack Amir al-mu'minin's cities. When Amir al-mu'minin came to know of his activities he roused the people of Kufah to put up a defence but they began to offer lame excuses. At last Hujr ibn 'Adi al-Kindi rose with a.force of four thousand men and chasing the enemy overtook him at Tadmur. The two parties had only a few grappings when darkness came in and ad-Dahhak fled away under its cover. This was the time when 'Aqil ibn Abi Talib had come to Mecca for 'umrah. When he came to know that after attacking al-Hirah ad -Dahhak had escaped alive and that the people of Kufah were afraid of war and all their activities had come to a stop he sent a letter to Amir al-mu'minin through 'Abd ar-Rahman ibn 'Ubayd al-Azdi offering his help. In reply to that Amir al-mu'minin wrote this Ietter wherein He complains of the behaviour of the people of Kufah and mentions the flight of ad-Dahhak. No doubt Mu'awiyah wished 'Uthman to be killed so that he should create confusion in the name of his blood and through these disturbances clear the way for allegiance to himself (as Caliph). That is why he neither helped him when he was surrounded nor thought it necessary to trace the murderers of 'Uthman after securing power.


In English

To Muawiyah

Glory be to Allah! How staunchly you cling to innovated passions and painful bewilderment along with ignoring the facts and rejecting strong reasons which are liked by Allah and serve as pleas for the people. As regards your prolonging the question of 'Uthman's (1) murder the position is that you helped 'Uthman when it was really your own help while you forsook him when he was in need of help; and that is an end to the matter.

p: 131

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

فَسُبْحَانَ اللهِ! مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَهِ، وَالْحَیْرَهِ الْمُتَّبَعَهِ (1) ، مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ وَاطِّرَاحِ الْوَثَائِقِ، الَّتِی هِیَ لِلَّهِ طِلْبَهٌ (2) ، وَعَلَی عِبَادِهِ حُجَّهٌ. فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ (3) فِی عُثْمانَ وَقَتَلَتِهِ، فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ، وَخَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به معاویه

افشای ادعای دروغین معاویه پس خدای را سپاس! معاویه تو چه سخت به هوسهای بدعتزا، و سرگردانی پایدار، وابسته ای؟ حقیقتها را تباه کرده، و پیمانها را شکسته ای، پیمانهایی که خواسته خدا و حجت خدا بر بندگان او بود. اما پرگویی تو نسبت به عثمان و کشندگان او را جواب آن است که: تو عثمان را هنگامی یاری دادی که انتظار پیروزی او را داشتی، و آنگاه که یاری تو به سود او بود او را خوار گذاشتی، با درود.


(1). There is no question of denying that Mu'awiyah claimed to help 'Uthman after he had been killed although when he was surrounded and clamoured for his help by writing letter after letter Mu'awiyah never budged an inch. However just to make a show he had sent a contingent towards Medina under Yazid ibn Asad al-Qasri but had ordered it to remain in waiting in the valley of Dhu Khushub near Medina. Eventually 'Uthman was murdered and he went back with his contingent.


In English

To the people of Egypt when he appointed (Malik) al-Ashtar as their Governor.

From the slave of Allah 'Ali Amir al-mu'minin to the people who became wrathful for the sake of Allah when He was disobeyed on His earth and His rights were ignored and oppression had spread its coverings over the virtuous as well as the vicious on the local as well as the foreigner. Consequently no good was acted upon nor any evil was avoided.

p: 132

Now I have sent to you a man from among the servants of Allah who allows himself no sleep in days of danger nor does He shrink from the enemy at critical moments. He is severer on the wicked than a blazing fire. He is Malik ibn al-Harith our brother from (the tribe of) Madhhij. Therefore listen to him and obey his orders that accord with right because he is a sword among the swords of Allah whose edge is not dull and which does not miss its victim. If he orders you to advance advance and if he orders you to stay stay because he surely neither advances or attacks nor puts anyone backward or forward save with my command. I have preferred him for you rather than for myself because of his being your well-wisher and (because of) the severity of his harshness over your enemies.

In Arabic

[ 38 ] ومن کتاب له علیه السلام

إلی أهل مصر، لما ولّی علیهم الأشتر

مِنْ عَبْدِ اللهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤْمِنینَ، إِلَی الْقَومِ الَّذِینَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ، وَذُهِبَ بِحَقِّهِ، فَضَرَبَ الْجَوْرُ (1) سُرَادِقَهُ (2) عَلَی الْبَرِّ (3) وَالْفَاجِرِ، وَالْمُقِیمِ وَالظَّاعِنِ (4) ، فَلاَ مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ (5) ، وَلاَ مُنْکَرٌ یُتَنَاهَی عَنْهُ.

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِاللهِ عَزَّوَجَلَّ، لاَیَنَامُ أَیَّامَ الخَوْفِ، وَلاَ یَنْکُلُ (6) عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ (7) ، أَشَدَّ عَلَی الْفُجَّارِ مِنْ حَرَیقِ النَّارِ، وَهُوَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجٍ (8) ، فَاسْمَعُوا لَهُ أَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیَما طَابَقَ الْحَقَّ، فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللهِ، لاَ کَلِیلُ (9) الظُّبَهِ (10) ، وَلاَ نَابِی (11) الضَّرِیبَهِ (12) : فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فانْفِرُوا، وَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقیِمُوا فَأَقِیمُوا، فَإِنَّهُ لاَ یُقْدِمُ وَلاَ یُحْجِمُ، وَلاَ یُؤَخِّرُ وَلاَ یُقَدِّمُ إِلاَّ عَنْ أَمْرِی، وَقَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ (13) عَلَی نَفْسِی لِنَصِیحَتِ هِ لَکُمْ، وَشِدَّهِ شَکِیمَتِهِ (14) عَلَی عَدُوِّکُمْ.

p: 133

In Persian

به مردم مصر

ویژگیهای بی مانند مالک اشتر از بنده خدا، علی امیر مومنان، به مردمی که برای خدا به خشم آمدند، آن هنگام که دیگران خدا را در زمین نافرمانی کردند، و حق او را نابود نمودند، پس ستم، خیمه خود را بر سر نیک و بد، مسافر و حاضر، و بر همگان، برافراشت، نه معروفی ماند که در پناه آن آرامش یابند، و نه کسی از زشتیها نهی می کرد پس از ستایش پروردگار! من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم، که در روزهای وحشت، نمی خوابد، و در لحظه های ترس از دشمن روی نمی گرداند، بر بدکاران از شعله های آتش تندتر است، او مالک پسر حارث مذحجی است، آنجا که با حق است، سخن او بشنوید، و از او اطاعت کنید، او شمشیری از شمشیرهای خداست، که نه تیزی آن کند می شود، و نه ضربت آن بی اثر است، اگر شما را فرمان کوچ کردن داد، کوچ کنید، و اگر گفت بایستید، بایستید، که او در پیش روی و عقب نشینی و حمله، بدون فرمان من اقدام نمی کند مردم مصر! من شما را بر خود برگزیدم که او را برای شما فرستادم، زیرا او را خیرخواه شما دیدم، و سرسختی او را در برابر دشمنانتان پسندیدم.


In English

To 'Amr ibn al-'As

You have surely made your religion subservient to the worldly seekings of a man whose misguidance is not a concealed affair and whose veil has been torn away. He mars an honourable man with his company and befools those who keep his society. You are following in his footsteps and seeking his favours like the dog that follows the lion looking at his paws and waiting for whatever remnants of his prey fall down to him. In this way you have ruined your world as well as the next life although if you had stuck to the right you would have got what you were after. If Allah grants me power over you and Ibn Abi Sufyan (Mu'awiyah) I shall award you both recompense of what you have done but if you escape and survive then hereafter there is only evil for you both; and that is an end to the matter.

p: 134

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عمروبن العاص

فَإِنَّکَ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبْعاً لِدُنْیَا امْرِیءٍ ظَاهِرٍ غَیُّهُ، مَهْتُوکٍ سِتْرُهُ، یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ، وَیُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ، فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ، وَطَلَبْتَ فَضْلَهُ، اتِّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضِّرْغَامِ (1) ، یَلُوذُ إلَی مَخَالِبِهِ، وَیَنْتَظِرُ مَا یُلْقَی إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ، فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَآخِرَتَکَ! وَلَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ، فَإِنْ یُمَکِّنِّی اللهُ مِنْکَ وَمِنِ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُما، وَإِنْ تُعْجِزَا (2) وَتَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرٌ لَکُمَا، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به عمروعاص

افشای بردگی عمروعاص تو دین خود را پیرو کسی قرار دادی که گمراهیش آشکار است، پرده اش دریده، و افراد بزرگوار در همنشینی با او لکه دار، و در معاشرت با او به سبک مغزی متهم می گردند، تو در پی او می روی، و چونان سگی گرسنه بدنبال پس مانده شکار شیر هستی، به بخشش او نظر دوختی که قسمتهای اضافی شکارش را به سوی تو افکند، پس دنیا و آخرت خود را تباه کردی، در حالی که اگر به حق می پیوستی به خواسته های خود می رسیدی. اگر خدا مرا بر تو و پسر ابوسفیان مسلط گرداند، سزای زشتیهای شما را خواهم داد، اما اگر قدرت آن را نیافتم و باقی ماندید آنچه در پیش روی دارید برای شما بدتر است. با درود.


In English

To one of his officers

Now I have come to know such a thing about you that if you have done so then you have displeased your Lord disobeyed your Imam and betrayed your trust.

I have come to know that you have razed the ground and taken away whatever was under your feet and devoured what ever was in your hands. Send me your account and know that the accounting to Allah will be severer than that to the people; and that is an end to the matter.

p: 135

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی بعض عماله

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ، إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ، وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ، وَأَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ (1) . بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ (2) الْأَرْضَ فأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ، وَأَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ، فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ، وَاعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به یکی از کارگزاران خود

نکوهش یک کارگزار پس از یاد خدا و درود! از تو خبری رسیده است که اگر چنان کرده باشی، پروردگار خود را به خشم آورده، و امام خود را نافرمانی کردی، و در امانت خود خیانت کردی. به من خبر رسیده که کشت زمینها را برداشته، و آن چه را که می توانستی گرفته، و آنچه در اختیار داشتی به خیانت خورده ای، پس هر چه زودتر حساب اموال را برای من بفرست و بدان که حسابرسی خداوند از حسابرسی مردم سخت تر است. با درود.


In English

To one of his officers

Now I had made you a partner in my trust and made you my chief man. And for me no other person from my kinsmen was more trustworthy than you in the matter of sympathizing with me assisting and respecting my trusts. But when you saw that time had attacked your cousin the enemy had waged war the trust of the people was being humiliated and the whole community was trackless and disunited you turned your back against your cousin and forsook him when others forsook him you abandoned him when others abandoned him and you betrayed him when others betrayed him. Thus you showed no sympathy to your cousin nor discharged the trust.

p: 136

It seems as if you do not want (to please) Allah by your jihad and as if you do not stand upon a clear sign from your Lord and as if you have been playing tricks with this ummah (Muslim community) to earn (the pleasure of) this world and watching for the moment of their neglectfulness to usurp their share of the wealth. As soon as it was possible for you to misappropriate the ummah's trust you hastened to turn around and attack (them) and made a swift leap to snatch away whatever you could from their property meant for their widows and their orphans as a wolf snatches a wounded and helpless goat. Then you happily loaded it off to the Hijaz without feeling guilty for having appropriated it. Allah's woe be to your ill-wishers; it was as though you were sending to your family what you had inherited from your father and mother.

Glory be to Allah! Do you not believe in the Day of Judge- ment or do you not fear the exaction of account? O' you who were counted by us among the men possessed of mind how can you enjoy food and drink when you know that you are eating the unlawful and drinking the unlawful. You are purchasing slavemaids and wedding women with the money of the orphans the poor the believers and the participants in jihad to whom Allah had dedicated this money and through whom He had strengthened these cities. Fear Allah and return to these people their properties. If you do not do so and Allah grants me power over you I shall excuse myself before Allah about you and strike you with my sword with which I did not strike anyone but that he went to hell.

p: 137

By Allah even if Hasan and Husayn had done what you did there would have been no leniency with me for them and they could not have won their way with me till I had recovered from them the right and destroyed the wrong produced by their unjust action. I swear by Allah the Lord of all beings that I would not be pleased to regard their money which you have appropriated as lawful for me and to leave it to my successors by way of inheritance. Mind yourself and consider for a while as though you had reached the end of life and had been buried under the earth. Then your actions will be presented before you in the place where the oppressor cries "Alas" while he who wasted his life yearns for return (to the world) but time was none to escape. (Qur'an 38:3)

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی بعض عماله

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی (1) ، وَجَعَلْتُکَ شِعَارِی وَبِطَانَتِی، وَلَمْ یَکُنْ مِنْ أَهْلِی رَجُلٌ أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفَسِی، لِمُوَاسَاتِی (2) وَمُوَازَرَتِی (3) وَأَدَاءِ الْأَمَانَهِ إِلَیَّ. فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَی ابْنِ عَمِّکَ

قَدْ کَلِبَ (4) ، وَالْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ (5) ، وَأَمَانَهَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ (6) ، وَهذهِ الْأَُمَّهَ قَدْ فَنَکَتْ (7) وَشَغَرَتْ (8) ، قَلَبْتَ لِإِبْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الِْمجَنِّ (9) ، فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ، وَخَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ، وَخُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ، فَلاَ ابْنَ عَمِّکَ آسَیْتَ (10) ، وَلاَ الْأَمَانَهَ أَدَّیْتَ. وَکَأَّنکَ لَمْ تَکُنِ اللهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ، وَکَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَی بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّکَ، وَکَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ (11) هذِهِ الْأُمَّهَ عَنْ دُنْیَاهُمْ، وَتَنْوِی غِرَّتَهُمْ (12) عَنْ فَیْئِهِمْ (13) ! فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشِّدَّهُ فِی خِیَانَهِ الْأُمَّهِ، أَسْرَعْتَ الْکَرَّهَ، وَعَاجَلْتَ الْوَثْبَهَ، وَاخْتَطَفْتَ مَا قَدَ رْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَهِ لِأَرَامِلِهِمْ وَأَیْتَامِهِمُ، اخْتِطَافَ الذِّئْبِ الْأَزَلِّ (14) دَامِیَهَ (15) الْمِعْزَی (16) الْکَسِیرَهَ (17) ، فَحَمَلْتَهُ إِلَی الْحِجَازِ رَحیِبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ، غَیْرَ مُتَأَثِّمٍ (18) مِنْ أَخْذِهِ، کَأَنَّکَ لاَ أَبَا لِغَیْرِکَ (19) حَدَرْتَ (20) إِلَی أَهْلِکَ تُرَاثَکَ (21) مِنْ أَبِیکَ وَأُمِّکَ، فَسُبْحَانَ اللهِ! أَمَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ؟ أَوَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ (22) الْحِسَابِ! أَیُّهَا الْمَعْدُودُ کَانَ عِنْدَنَا مِنْ أُولِی الْأَلْبَابَ، کَیْفَ تُسِیغُ (23) شَرَاباً وَطَعَاماً، وَأَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً، وَتَشْرَبُ حَرَاماً، وَتَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَتَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ مَالِ الْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُجَاهِدِینَ، الَّذِینَ أَفَاءَ اللهُ عَلَیْهِمْ هذِهِ الْأَمْوَالَ، وَأَحْرَزَ بِهِمْ هذِهِ الْبِلاَدَ! فَاتَّقِ اللهَ، وَارْدُدْ إِلَی هؤُلاَءِ الْقَوْمِ أمَوَالَهُمْ، فإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللهُ مِنْکَ لَأُعْذِرَنَّ إِلَی اللهِ فِیکَ (24) ، وَلاََضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِی الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلاَّ دَخَلَ النَّارَ! وَ وَاللهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ فعَلاَ مِثْلَ الَّذِی فَعَلْتَ، مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَهٌ (25) ، وَلاَ ظَفِرَا مِنِّی بَإِرَادَه، حَتَّی آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا، وَأُزِیحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا. وَأُقْسِمُ بِاللهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلاَلٌ لِی، أَتْرُکُهُ مِیرَاثاً لِمَنْ بَعْدِی، فَضَحِّ رُوَیْداً (26) ، فَکَأنَّکَ قَدْ بَلَغَتَ الْمَدَی (27) ، وَدُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَی (28) ، وَعُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلِّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَهِ، وَیَتَمَنَّی الْمُضَیِّعُ الرَّجْعَهَ، (وَلاَتَ حِینَ مَنَاصٍ) (29) ! وَالسَّلامُ.

p: 138

In Persian

به یکی از کارگزارانش

علل نکوهش یک کارگزار خیانتکار پس از یاد خدا و درود! همانا من تو را در امانت خود شرکت دادم، و همراز خود گرفتم، و هیچ یک از افراد خاندانم برای یاری و مددکاری، و امانت داری، چون تو مورد اعتمادم نبود، آن هنگام که دیدی روزگار بر پسر عمویت سخت گرفته، و دشمن به او هجوم آورده، و امانت مسلمانان تباه گردیده. و امت اختیار از دست داده، و پراکنده شدند، پیمان خود را با پسر عمویت دگرگون ساختی، و همراه با دیگرانی که از او جدا شدند فاصله گرفتی، تو هماهنگ با دیگران دست از یاریش کشیدی، و با دیگر خیانت کنندگان خیانت کردی، نه پسر عمویت را یاری کردی، و نه امانتها را رساندی. گویا تو در راه خدا جهاد نکردی! و برهان روشنی از پروردگارت نداری، و گویا برای تجاوز به دنیای این مردم نیرنگ می زدی، و هدف تو آن بود که آنها را بفریبی! و غنائم و ثروتهای آنان را در اختیار گیری، پس آنگاه که فرصت خیانت یافتی شتابان حمله ور شدی، و با تمام توان، اموال بیت المال را که سهم بیوه زنان و یتیمان بود، چونان گرگ گرسنه ای که گوسفند زخمی یا استخوان شکسته ای را می رباید، به یغما بردی، و آنها را به سوی حجاز با خاطری آسوده، روانه کردی، بی آنکه در این کار احساس گناهی داشته باشی. نکوهش از سوءاستفاده در بیت المال دشمنت بی پدر باد، گویا میراث پدر و مادرت را به خانه می بری! سبحان الله!! آیا به معاد ایمان نداری؟ و از حسابرسی دقیق قیامت نمی ترسی؟ ای کسی که در نزد ما از خردمندان بشمار می آمدی، چگونه نوشیدن و خوردن را بر خود گوارا نمودی در حالی که می دانی حرام می خوری! و حرام می نوشی! چگونه با اموال یتیمان و مستمندان و مومنان و مجاهدان راه خدا، کنیزان می خری و با زنان ازدواج می کنی؟ که خدا این اموال را به آنان واگذاشته، و این شهرها را به دست ایشان امن فرموده است! برخورد قاطع با خیانتکار پس از خدا بترس، و اموال آنان را باز گردان، و اگر چنین نکنی و خدا مرا فرصت دهد تا بر تو دست یابم، تو را کیفر خواهم نمود، که نزد خدا عذرخواه من باشد، و با شمشیری تو را می زنم که به هر کس زدم وارد دوزخ گردید. سوگند بخدا! اگر حسن و حسین چنان می کردند که تو انجام دادی، از من روی خوش نمی دیدند و به آرزو نمی رسیدند تا آنکه حق را از آنان باز پس ستانم، و باطلی را که به ستم پدید آمده نابود سازم، به پروردگار جهانیان سوگند، آنچه که تو از اموال مسلمانان به ناحق بردی، بر من حلال بود، خشنود نبودم که آن را میراث بازماندگانم قرار دهم، پس دست نگهدار و اندیشه نما، فکر کن که به پایان زندگی رسیده ای، و در زیر خاکها پنهان شده، و اعمال تو را بر تو عرضه داشتند، آنجا که ستمکار با حسرت فریاد می زند، و تباه کننده عمر و فرصتها، آرزوی بازگشت دارد اما راه فرار و چاره مسدود است.

p: 139


In English

To `Umar ihn Abi Salamah al-Makhzumi (foster son of the Holy Prophet from Umm al-mu'minin Umm Salamah) who was Amir al-mu'minin's Governor of Bahrain hut whom he removed and replaced by an- Nu'man ibn Ajlan az-Zuraqi.

Now I have posted an-Nu'man ibn `Ajlan az-Zuraqi at Bahrain and have released you from that position without anything bad from you nor reproach on you because you managed the governorship well and discharged the obligations. Therefore proceed to me when you are neither suspected nor rebuked neither blamed nor guilty. I have just intended to proceed towards the recalcitrant of Syria and desired that you should be with me because you are among those on whom I rely in fighting the enemy and erecting the pillars of religion if Allah wills.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عمر بن أبی سلمه المخزومی وکان عامله علی البحرین، فعزله، واستعمل النعمان بن عجلان الزّرقی مکانه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُعْمَانَ بْنَ عَجْلاَنَ الزُّرَقیَّ عَلَی الْبَحْرَیْنِ، وَنَزَعْتُ یَدَکَ، بِلاَ ذَمٍّ لَکَ، وَلاَ تَثْرِیبٍ (1) عَلَیْکَ، فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلاَیَهَ، وَأَدَّیْتَ الْأَمَانَهَ، فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِینٍ (2) ، وَلاَ مَلُومٍ، وَلاَ مُتَّهَمٍ، وَلاَ مَأْثُومٍ، فَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَ إِلَی ظَلَمَهِ (3) أَهْلِ الشَّامِ، وَأَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی، فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ (4) عَلَی جِهَادِ الْعَدُوِّ، وَإِقَامَهِ عَمُودِ الدِّیِنِ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

In Persian

به عمر بن ابی سلمه

روش دلجویی در عزل و نصبها پس از یاد خدا و درود! همانا من نعمان ابن عجلان زرقی، را به فرمانداری بحرین نصب کردم، و بی آنکه سرزنشی و نکوهشی برای تو وجود داشته باشد تو را از فرمانداری آن سامان گرفتم، که تاکنون زمامداری را به نیکی انجام دادی، و امانت را پرداختی، پس به سوی ما حرکت کن، که تصمیم دارم به سوی ستمگران شام حرکت کنم، دوست دارم در این جنگ با من باشی، زیرا تو از دلاورانی هستی که در جنگ با دشمن، و برپا داشتن ستون دین از آنان یاری می طلبم. ان شاء الله

p: 140


In English

To Masqalah ibn Hubayrah ash-Shaybani the Governor of Ardashir Khurrah (Iran).

I have come to know concerning you a matter which if you have done it you have displeased your Allah and disobeyed your Imam. You are distributing among the Arabs (Bedouins) of your kin who tend towards you the property of the Muslims which they collected by dint of their spears and horses and on which their blood was shed. By-Allah Who germinated the seed and created living beings if this is true you will be humbled in my view and you will become light in weight. Therefore do not treat lightly the obligations of your Lord and do not reform your world by ruining your religion since then you will be among losers by the way of (your) actions.

Know that the right of those Muslims who are around you and those who are around me in this property is equal. For that reason they come to me and take from it.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی مصقله بن هُبَیره الشیبانی وهو عامله علی أردشیر خُرّه (1)

بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرٌ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلهَکَ، وَأَغْضَبْتَ إِمَامَکَ: أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْءَ (2) الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَخُیُولُهُمْ، وَأُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ، فِیمَنِ اعْتَامَکَ (3) مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ، فَوَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّهَ، وَبَرَأَ النَّسَمَهَ (4) ، لَئِنْ کَانَ ذلِکَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَِکَ عَلَیَّ هَوَاناً، وَلَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً، فَلاَ تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ، وَلاَ تُصلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ دِینِکَ، فَتَکُونَ مِنَ الْأَخْسَرِینَ أَعْمَالاً.

أَلاَ وَإِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَکَ (5) وَقِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَهِ هذَا الْفَیْءِ سَوَاءٌ، یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ،یَصْدُرُونَ عَنْهُ، والسَّلامُ.

p: 141

In Persian

به مصقله بن هبیره

سخت گیری در مصرف بیت المال گزارشی از تو به من دادند که اگر چنان کرده باشی، خدای خود را به خشم آوردی، و امام خویش را نافرمانی کردی، خبر رسید که تو غنیمت مسلمانان را که نیزه ها و اسبهاشان گرد آورده، و با ریخته شدن خونهایشان به دست آمده، به اعرابی که خویشاوندان تواند، و تو را برگزیدند، می بخشی. به خدایی که دانه را شکافت، و پدیده ها را آفرید، اگر این گزارش درست باشد، در نزد من خوارشده، و منزلت تو سبک گردیده است، پس حق پروردگارت را سبک مشمار، و دنیای خود را با نابودی دین آباد نکن، که زیانکارترین انسانی، آگاه باش، حق مسلمانانی که نزد من یا پیش تو هستند در تقسیم بیت المال مساوی است، همه باید به نزد من آیند و سهم خود را از من گیرند.


In English

To Ziyad ibn Abih when Amir al-mu'minin had come to know that Mn`awiyah had written to Ziyad to deceive him and to attach him to himself in kinship.

I have learnt that Mu`awiyah has written to you to deceive your wit and blunt your sharpness. You should be on guard against him because he is the Satan who approaches a believer from the front and from the back from the right and from the left to catch him suddenly in the hour of his carelessness and overcome his intelligence.

In the days of `Umar ibn al-Khattab Abu Sufyan (1) happened to utter a thoughtless point which was an evil suggestion of Satan from which neither kinship is established nor entitlement to succession occurs. He who relies on it is like the uninvited guest to a drink-party or like the dangling cup (tied to a saddle).

p: 142

as-Sayyid ar-Radi says: When Ziyad read this letter he said By Allah he has testified to it. This point remained in his mind till Mu`awiyah claimed him (as his brother by his father). Amir al-mu'minin's word "al-waghil" means the man who joins the drinking group so as to drink with them but he is not one of them. He is therefore constantly turned out and pushed off. As for the words "an-nawtu'l-mudhabdhab" it is a wooden cup or a bowl or the like attached to the saddle of the rider so that it dangles when the rider drives the beast or quickens its pace.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی زیاد بن أبیه وقد بلغه أن معاویه کتب إلیه یرید خدیعته باستلحاقه

وَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاویَهَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ (1) لُبَّکَ (2) ، وَیَسْتَفِلُّ (3) غَرْبَکَ (4) ، فاحْذَرْهُ، فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ، وَعَنْ یَمینِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ، لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ (5) ، وَیَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ (6) .

وَقَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَهٌ (7) مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ، وَنَزْغَهٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ، لاَ یَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ، وَلاَ یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ، وَالْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ، وَالنَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ.

فلمّا قرأ زیاد الکتاب قال: شهد بها وربّ الکعبه، ولم یزل فی نفسه حتی ادّعاه معاویهُ.

قال الرضی: قوله علیه السلام: ِ( الواغل)ُ: هوالذی یهجم علی الشّرْب لیشرب معهم وَلیس منهم، فلا یزال مُدفّعاً محاجزاً. و"النّوْط المُذَبْذَب": هو ما یناط برحل الراکب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلک، فهو أبداً یتقلقل إذا حث ظهره واستعجل سیره.

p: 143

In Persian

به زیاد بن ابیه

افشای توطئه معاویه نسبت به زیاد: اطلاع یافتم که معاویه برای تو نامه ای نوشته تا عقل تو را بلغزد، و اراده تو را سست کند، از او بترس که شیطان است، و از پیش رو، و پشت سر، و از راست و چپ به سوی انسان می آید تا در حال فراموشی، او را تسلیم خود سازد، و شعور و درکش را برباید، آری ابوسفیان در زمان عمر بن خطاب ادعایی بدون اندیشه و با وسوسه شیطان کرد که نه نسبی را درست می کند، و نه کسی با آن سزاوار ارث است، ادعاکننده چونان شتری بیگانه است که در جمع شتران یک گله واردشده تا از آبشخور آب آنان بنوشد که او را از خود ندانند و از جمع خود دور کنند. یا چونان ظرفی که بر پالان مرکبی آویزان پیوسته از این سو بدان سو لرزان باشد. (وقتی زیاد نامه را خواند گفت به پروردگار کعبه سوگند که امام (ع) به آنچه در دل من می گذشت گواهی داد تا آنکه معاویه او را به همکاری دعوت کرد. (واغل) حیوانی است که برای نوشیدن آب هجوم می آورد اما از شمار گله نیست و همواره دیگر شتران او را به عقب می رانند، و (نوط مذبذب) ظرفی است که به مرکب می آویزند، که همیشه به این سو و آن سو می جهد، و در حال حرکت لرزان است).


(1). Caliph `Umar sent Ziyad to Yemen for some encounter. When he returned after finishing the job he addressed a gathering which included Amir al-mu `minin `Umar `Amr ibn al-`As and Abu Sufyan. Impressed with the speech `Amr ibn al-`As said:

p: 144

"What a good man! Had he been from the Quraysh he would have led the whole of Arabia with his stick." Whereupon Abu Sufyan said "He is from the Quraysh as I know who is his father." `Amr ibn al-`As enquired "Who was his father?" Abu Sufyan said "It is I." History also conclusively holds that Ziyad's mother Sumayyah who was the slave-maid of al-Harith ibn Kaldah and was married to a slave named `Ubayd used to lead an immoral life in a quarter of at-Ta'if known as Haratu 'l-Baghaya and immoral men used to visit her. Once Abu Sufyan also got to her through Abu Maryam as-Saluli. As a result Ziyad was born. When `Amr ibn al-`As heard this from Abu Sufyan he asked why he had not declared it. Abu Sufyan pointed to `Umar and said that he was afraid of him otherwise he would have declared him his own son. Although he would not have dared to do this when Mu`awiyah acquired power he started correspondence with him because Mu`awiyah was in need of such persons who were intelligent and cunning and expert in machinations. In any case when Amir al-mu 'minin got information about this correspondence he wrote this letter to Ziyad wherein he warned him against Mu`awiyah so that he should not fall in the trap. But he did fall in his trap and joined Mu`awiyah and the latter declared him his brother by attaching him in his kin although the Prophet had declared.

The child goes to the (lawful) husband while the adulterer gets stones.

p: 145


In English

To `Uthman ibn Hunayf al-Ansari who was Amir al-mu' minin's Governor of Basrah when he came to know that the people of that place had invited `Uthman to a banquet and he had attended.

O' Ibn Hunayf I have come to know that a young man of Basrah invited you to a feast and you leapt towards it. Foods of different colours were being chosen for you and big bowls were being given to you. I never thought that you would accept the feast of a people who turn out the beggars and invite the rich. Look at the morsels you take leave out that about which you are in doubt and take that about which you are sure that it has been secured lawfully.

Remember that every follower has a leader whom he follows and from the effulgence of whose knowledge he takes light. Real ize that your Imam has contented himself with two shabby pieces of cloth out of the (comforts of the) world and two loaves for his meal. Certainly you cannot do so but at least support me in piety exertion chastity and uprightness because by Allah I have not treasured any gold out of your world nor amassed plentiful wealth nor collected any clothes other than the two shabby sheets. ( 394 )

Of course all that we had in our possession under this sky was Fadak but a group of people felt greedy for it and the other party withheld themselves from it. Allah is after all the best arbiter. What shall I do: Fadak (1) or no Fadak while tomorrow this body is to go into the grave in whose darkness its traces will be destroyed and (even) news of it will disappear. It is a pit that even if its width is widened or the hands of the digger make it broad and open the stones and clods of clay will narrow it and the falling earth will close its apperture. I try to keep myself engaged in piety so that one the day of great fear it will be peaceful and steady in slippery places.

p: 146

If I wished I could have taken the way leading towards (worldly pleasures like) pure honey fine wheat and silk clothes but it cannot be that my passions lead me and greed take me to choosing good meals while in the Hijaz or in Yamamah there may be people who have no hope of getting bread or who do not have a full meal. Shall I lie with a satiated belly while around me there may be hungry bellies and thirsty livers? Or shall I be as the poet has said?

It is enough for you to have a disease that you lie with your belly full while around you people may be badly yearning for dried leather.

Shall I be content with being called `Amir al-mu 'minin' (The Commander of the Believers) although I do not share with the people the hardships of the world? Or shall I be an example for them in the distresses of life? I have not been created to keep myself busy in eating good foods like the tied animal whose only worry is his fodder or like a loose animal whose activity is to swallow. It fills its belly with its feed and forgets the purpose behind it. Shall I be left uncontrolled to pasture freely or draw the rope of misguidance or roam aimlessly in the paths of bewilderment?

I see as if one of you would say that if this is what the son of Abi Talib eats then weakness must have made him unfit to fight his foes and encounter the brave. Remember that the tree of the forest is the best for timber while green twigs have soft bark and the wild bushes are very strong for burning and slow in dying off. My relation with the Messenger of Allah is that of one branch with another or of the wrist with the forearm. By Allah if the Arabs join together to fight me I will not run away from them and if I get the opportunity I will hasten to catch them by their necks. I shall surely strive to relieve the earth of this man of perverse mind and uncouth body till the bits of earth are removed from the grain.

p: 147

A part of the same which is the end of the letter

Get away from me O' world. Your rein is on your

own shoulders as I have released myself from your

ditches removed myself of your snares and avoided

walking into your slippery places. Where are those whom you have deceived by your jokes? Where are those communities whom you have enticed with your embellishments? They are all confined to graves and hidden in burial places. By Allah if you had been a visible personality aud a body capable of feeling I would have awarded you the penalties fixed by Allah because of the people whom you received through desires and the communities whom you threw into destruction and the rulers whom you consigned to ruin and drove to places of distress ( 398 )

after which there is neither going nor returning. Indeed whoever stepped on your slippery place slipped whoever rode your waves was drowned and whoever evaded your snares received in ward support. He who keeps himself safe from you does not worry even though his affairs may be straitened and the world to him is like a day which is near expiring.

Get away from me for by Allah I do not bow before you so that you may humiliate me nor do I let loose the reins for you so that you may drive me away. I swear by Allah an oath wherein I except the will of Allah that I shall so train my self that it will feel joyed if it gets one loaf for eating and be content with only salt to season it. I shall let my eyes empty themselves of tears like the stream whose water has flown away. Should `Ali eat whatever he has and fall asleep like the cattle who fill their stomachs from the pasture land and lie down or as the goats (who) graze eat the green grass and go into their pen! His eyes may die if he after long years follows loose cattle and pasturing animals.

p: 148

Blessed is he who discharges his obligations towards Allah and endures his hardships allows himself no sleep in the night but when sleep overpowers him lies down on the ground using his hand as a pillow along with those who keep their eyes wakeful in fear of the Day of Judgement whose bodies are ever awav from beds whose lips are humming in remembrance of Allah and whose sins have been erased through their prolonged beseechings for forgiveness. They are the party of Allah; Be it known verily the party of Allah alone shall be the successful ones (Qur'an 58:22). Therefore O Ibn Hunayf fear Allah and be content with your own loaves so that you may escape Hell.

In Arabic

[ 45 ] ومن کتاب له علیه السلام

إلی عثمان بن حنیف الأنصاری و کان عامله علی البصره، وقد بلغه أنه دعی إلی ولیمه قوم من أهلها، فمضی إلیها قوله:

أَمَّا بَعْدُ، یَابْنَ حُنَیْف، فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلاً مِنْ فِتْیَهِ أَهْلِ الْبَصْرَهِ دَعَاکَ إلی مَأْدُبَه (1) ، فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا، تُسْتَطَابُ (2) لَکَ الْأَلْوَانُ (3) ، وَتُنْقَلُ إِلَیْکَ الْجِفَانُ (4) ، وَمَا ظَنَنْتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلی طَعَامِ قَوْمٍ، عَائِلُهُمْ (5) مَجْفُوٌّ (6) ، وَغَنِیُّهُمْ مَدْعُوٌّ. فَانْظُرْ إِلَی مَا تَقْضَمُهُ (7) مِنْ هذَ الْمَقْضَمِ، فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ (8) ، وَمَا أَیْقَنْتَ بِطِیبِ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ. أَلاَ وَإِنَّ لِکُلِّ مَأمُومٍ إِمَاماً، یَقْتَدِی بِهِ، وَیَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ. أَلاَ وَإِنَّ إِمَامَکُمْ قَدِ اکْتَفَی مِنْ دُنْیَاهُ بِطِمْرَیْهِ (9) ، وَمِنْ طُعْمِهِ (10) بِقُرْصَیْهِ (11) . أَلاَ وَإِنَّکُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَی ذلِکَ، وَلکِنْ أَعِینُونی بِوَرَعٍ وَاجْتِهَادٍ، وَعِفَّهٍ وَسَدَادٍ (12) . فَوَاللهِ مَا کَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ تِبْراً (13) ، وَلاَ ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً (14) ، وَلاَ أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً (15) .وَ لاَحُزتُ مِنْ أَرْضِهاَ شِبْراً ،ولاَ أخَذتُ مِنْهُ إلَّا کَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَهٍ (16) ،وَلَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَی وَ أَهْوَنُ مِنْ عَفْصَهٍ مَقِرَهٍ (17) بَلَی! کَانَتْ فی أَیْدِینَا فَدَکٌ مِنْ کلِّ مَا أَظَلَّتْهُ السَّماءُ، فَشَحَّتْ عَلَیْهَا نُفُوسُ قَوْمٍ، وَسَخَتْ عَنْهَا نُفُوسُ قُوْمٍ آخَرِینَ، وَنِعْمَ الْحَکَمُ اللهُ. وَمَا أَصْنَعُ بِفَدَک (18) وَغَیْرِ فَدَک، وَالنَّفْسُ مَظَانُّهَا (19) فِی غَدٍ جَدَثٌ (20) ، تَنْقَطِعُ فِی ظُلْمَتِهِ آثَارُهَا، وَتَغِیبُ أَخْبَارُهَا، وَحُفْرَهٌ لَوْ زِیدَ فِی زِیدَ فِی فُسْحَتِهَا، وَأَوْسَعَتْ یَدَا حَافِرِهَا،لَأَضْغَطَهَا (21) الْحَجَرُ وَالْمَدَرُ (22) ، وَسَدَّ فُرَجَهَا (23) التُّرَابُ الْمُتَرَاکِمُ، وَإِنَّمَا هِیَ نَفْسِی أَرُوضُهَا (24) بِالتَّقْوَی لِتَأْتِیَ آمِنَهً یَوْمَ الْخَوْفِ الْأَکْبَرِ، وَتَثْبُتَ عَلَی جَوَانِبِ الْمَزْلَقِ (25) . وَلَوْ شِئْتُ لاَهْتَدَیْتُ الطَّرِیقَ، إِلَی مُصَفَّی هذَا الْعَسَلِ، وَلُبَابِ هذَا الْقَمْحِ، وَنَسَائِجِ هذَا الْقَزِّ (26) ، وَلکِنْ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ، وَیَقُودَنِی جَشَعِی (27) إِلَی تَخَیُّرِ الْأَطْعِمَهِ وَلَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوِ الْیَمَامَهِ مَنْ لاَطَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ (28) ، وَلاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ أَوْ أَبِیتَ مِبْطَاناً وَحَوْلِی بُطُونٌ غَرْثَی (29) وَأَکْبَادٌ حَرَّی (30) ، أَوْ أَکُونَ کَمَا قَالَ الْقَائِلُ:

p: 149

وَحَسْبُکَ دَاءً أَنْ تَبِیتَ بِبِطْنَهٍ (31) وَحَوْلَکَ أَکْبَادٌ تَحِنُّ إِلَی الْقِدِّ (32) .أَأَقْنَعُ مِنْ نَفْسِی بِأَنْ یُقَالَ: أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ، وَلاَ أُشَارِکُهُمْ فِی مَکَارِهِ الدَّهْرِ، أَوْ أَکُونَ أُسْوَهً لَهُمْ فِی جُشُوبَهِ (33) الْعَیْشِ! فَمَا خُلِقْتُ لِیَشْغَلَنِی أَکْلُ الطَّیِّبَاتِ، کَالْبَهِیمَهِ الْمَرْبُوطَهِ هَمُّهَا عَلَفُهَا، أَوِ الْمُرْسَلَهِ شُغُلُهَا تَقَمُّمُهَا (34) ، تَکْتَرِشُ (35) مِنْ أَعْلاَفِهَا (36) ، وَتَلْهُو عَمَّا یُرَادُ بِهَا، أَوْ أُتْرَکَ سُدیً، أَوْ أُهْمَلَ عَابِثاً، أَوْ أَجُرَّ حَبْلَ الضَّلاَلَهِ، أَوْ أَعْتَسِفَ (37) طَرِیقَ الْمَتَاهَهِ (38) ! وَکَأَنِّی بِقَائِلِکُمْ یَقُولُ: إِذَا کَانَ هذَا قُوتُ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ، فَقَدْ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ عَنْ قِتَالِ الْأَقْرَانِ وَمُنَازَلَهِ الشُّجْعَانِ. أَلاَ وَإِنَّ الشَّجَرَهَ الْبَرِّیَّهَ (39) أَصْلَبُ عُوداً، وَالْرَّوَائِعَ الْخَضِرَهَ (40) أَرَقُّ جُلُوداً، وَالنَّابِتَاتِ العِذْیَهَ (41) أَقْوَی وَقُوداً (42) ، وَأَبْطَأُ خُمُوداً، وَأَنَا مِنْ رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ کَالضَّوءِ مِنَ الضَّوءِ (43) ، وَالذِّرَاعِ مِنَ الْعَضُدِ (44) . وَاللهِ لَوْ تَظَاهَرَتِ الْعَرَبُ عَلَی قِتَالِی لَمَا وَلَّیْتُ عَنْهَا، وَلَوْ أَمْکَنَتِ الْفُرَصُ مِنْ رِقَابِهَا لَسَارَعْتُ إِلَیْهَا،سَأَجْهَدُ (45) فِی أَنْ أُطَهِّرَ الْأَرضَ مِنْ هذَا الشَّخْصِ الْمَعْکُوسِ، وَالْجِسْمِ الْمَرْکُوسِ (46) ، حَتَّی تَخْرُجَ الْمَدَرَهُ (47) مِنْ بَیْنِ حَبِّ الْحَصِیدِ (48) .

ومن هذا الکتاب، و هو آخره:

إِلَیْکَ عَنِّی (49) یَا دُنْیَا، فَحَبْلُکِ عَلَی غَارِبِکِ (50) ، قَدِ انْسَلَلْتُ مِنْ مَخَالِبِکِ (51) ، وَأَفْلَتُّ مِنْ حَبَائِلِکِ (52) ، وَاجْتَنَبْتُ الذَّهَابَ فِی مَدَاحِضِکِ (53) . أَیْنَ الْقُرُونُ الَّذِینَ غَرَرْتِهِمْ بَمَدَاعِبِکَ (54) ! أَیْنَ

الْأَُمَمُ الَّذِینَ فَتَنْتِهِم بِزَخَارِفِکِ! فَهَا هُمْ رَهَائِنُ الْقُبُورِ، وَمَضَامِینُ اللُّحُودِ (55) . وَاللهِ لَوْ کُنْتِ شَخْصاً مَرْئِیّاً، وَقَالَباً حِسِّیّاً، لاََقَمْتُ عَلَیْکِ حُدُودَ اللهِ فِی عِبَاد غَرَرْتِهِمْ بِالْأَمَانِی، وَأُمَم أَلْقَیْتِهِمْ فِی الْمَهَاوِی (56) ، وَمُلُوکٍ أَسْلَمْتِهِمْ إِلَی التَّلَفِ، وَأَوْرَدْتِهِمْ مَوَارِدَ الْبَلاَءِ، إِذْ لاَ وِرْدَ (57) وَلاَ صَدَرَ (58) ! هَیْهَاتَ! مَنْ وَطِیءَ دَحْضَکِ (59) زَلِقَ (60) ، وَمَنْ رَکِبَ لُجَجَکِ غَرِقَ، وَمَنِ ازْوَرَّ (61) عَنْ حَبَائِلِکِ وُفِّقَ، وَالسَّالِمُ مِنْکِ لاَیُبَالِی إِنْ ضَاقَ بِهِ مُنَاخُهُ (62) ، وَالدُّنْیَا عِنْدَهُ کَیَوْم حَانَ (63) انْسِلاَخُهُ (64) .

p: 150

اعْزُبِی (65) عَنِّی! فَوَاللهِ لاَ أَذِلُّ لَکِ فَتَسْتَذِلِّینِی، وَلاَ أَسْلَسُ (66) لَکِ فَتَقُودِینِی. وَایْمُ اللهِ یَمِیناً أسْتَثْنِی فِیهَا بِمَشِیئَهِ اللهِ لَأَرُوضَنَّ نَفْسِی رِیَاضَهً تَهشُّ (67) مَعَها إِلَی الْقُرْصِ إِذَا قَدَرتْ عَلَیْهِ مَطْعُوماً، وَتَقْنَعُ بِالْمِلْحِ مَأْدُوماً (68) ; وَلَأَدَعَنَّ (69) مُقْلَتِی (70) کَعَیْنِ مَاءٍ، نَضَبَ (71) مَعِینُهَا (72) ، مُسْتَفْرِغَهً دُمُوعَهَا. أَتَمْتَلِیءُ السَّائِمَهُ (73) مِنْ رِعْیِهَا (74) فَتَبْرُکَ؟ وَتَشْبَعُ الرَّبِیضَهُ (75) مِنْ عُشْبِهَا فَتَرْبِضَ (76) ؟ وَیَأْکُلُ عَلِیٌّ مِنْ زَادِهِ فَیَهْجَعَ (77) ؟ قَرَّتْ إِذاً عَیْنُهُ (78) إِذَا اقْتَدَی بَعْدَ السِّنِینَ الْمُتَطَاوِلَهِ بِالْبَهِیمَهِ الْهَامِلَهِ (79) ، وَالسَّائِمَهِ الْمَرْعِیَّهِ!

طُوبَی لِنَفْس ٍأَدَّتْ إِلَی رَبِّهَا فَرْضَهَا، وَعَرَکَتْ بِجَنْبِهَا بُؤْسَهَا (80) ، وَهَجَرَتْ فِی اللَّیْلِ غُمْضَهَا (81) ، حَتَّی إِذَا غَلَبَ الْکَرَی (82) عَلَیْهَا افْتَرَشَتْ أَرْضَهَا (83) ، وَتَوَسَّدَتْ کَفَّهَا (84) ، فِی مَعْشَرٍ أَسْهَرَ عُیُونَهُمْ خَوْفُ مَعَادِهِمْ، تَجَافَتْ (85) عَنْ مَضَاجِعِهِمْ (86) جُنُوبُهُمْ، وَهَمْهَمَتْ (87) بِذِکْرِ رَبِّهِم شِفَاهُهُمْ، وَتَقَشَّعَتْ (88) بِطُولِ اسْتِغْفَارِهِم ذُنُوبُهُمْ (أُولئِکَ حِزْبُ الله، أَلاَ إِنَّ حِزْبَ اللهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) فَاتَّقِ اللهَ یَابْنَ حُنَیْفٍ، وَلْتَکْفُفْ أَقْرَاصُکَ (89) ، لِیَکُونَ مِنْ النَّارِ خَلاَصُکَ.

In Persian

به عثمان بن حنیف

ضرورت ساده زیستی کارگزاران: پس از یاد خدا و درود! ای پسر حنیف، به من گزارش دادند که مردی از سرمایه داران بصره، تو را به مهمانی خویش فرا خواند و تو به سرعت به سوی آن شتافتی، خوردنیهای رنگارنگ برای تو آوردند، و کاسه هایی پر از غذا پی در پی جلوی تو می نهادند، گمان نمی کردم مهمانی مردمی را بپذیری که نیازمندانشان با ستم محروم شده، و ثروتمندانشان بر سر سفره دعوت شده اند، اندیشه کن در کجایی؟ و بر سر کدام سفره می خوری؟ پس آن غذایی که حلال و حرام بودنش را نمی دانی دور بیافکن، و آنچه را به پاکیزگی و حلال بودنش یقین داری مصرف کن.

p: 151

امام الگوی ساده زیستی آگاه باش! هر پیروی را امامی است که از او پیروی می کند، و از نور دانشش روشنی می گیرد، آگاه باش! امام شما از دنیای خود به دو جامه فرسوده، و دو قرص نان رضایت داده است، بدانید که شما توانایی چنین کاری را ندارید اما با پرهیزکاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی، مرا یاری دهید. پس سوگند به خدا! من از دنیای شما طلا و نقره ای نیاندوخته، و از غنیمتهای آن چیزی ذخیره نکرده ام، بر دو جامه کهنه ام جامه ای نیفزودم، و از زمین دنیا حتی یک وجب در اختیار نگرفتم و دنیای شما در چشم من از دانه تلخ درخت بلوط ناچیزتر است.

آری از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده، فدک در دست ما بود که مردمی بر آن بخل ورزیده، و مردمی دیگر سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند، و بهترین داور خداست، مرا با فدک و غیر فدک چه کار است؟ در صورتیکه جایگاه فردای آدمی گور است. که در تاریکی آن، آثار انسان نابود و اخبارش پنهان می گردد، گوالی که هر چه بر وسعت آن بیفزایند، و دستهای گورکن فراخش نماید، سنگ و کلوخ آن را پر کرده، و خاک انباشته رخنه هایش را مسدود کند. من نفس خود را با پرهیزکاری می پرورانم، تا در روز قیامت که هراسناکترین روزهاست در امان، و در لغزشگاههای آن ثابت قدم باشد.

من اگر می خواستم، می توانستم از عسل پاک، و از مغز گندم، و بافته های ابریشم، برای خود غذا و لباس فراهم آورم، اما هیهات که هوای نفس بر من چیره گردد، و حرص و طمع مرا وادارد که طعامهای لذیذ برگزینم، در حالی که در (حجاز) یا (یمامه) کسی باشد که به قرص نانی نرسد، و یا هرگز شکمی سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکمهایی که از گرسنگی به پشت چسبیده، و جگرهای سوخته وجود داشته باشد، یا چنان باشم که شاعر گفت: (این درد تو را بس که شب را با شکم سیر بخوابی.) (و در اطراف تو شکمهایی گرسنه و به پشت چسبیده باشد.)

p: 152

آیا به همین رضایت دهم که مرا امیرالمومنین (ع) خوانند؟ و در تلخی های روزگار با مردم شریک نباشم؟ و در سختی های زندگی الگوی آنان نگردم؟ آفریده نشده ام که غذاهای لذیذ و پاکیزه مرا سرگرم سازد، چونان حیوان پرواری که تمام همت او علف، و یا چون حیوان رهاشده که شغلش چریدن و پر کردن شکم بوده، و از آینده خود بی خبر است. آیا مرا بیهوده آفریدند؟ آیا مرا به بازی گرفته اند؟ آیا ریسمان گمراهی در دست گیرم؟ و یا در راه سرگردانی قدم بگذارم؟ گویا می شنوم که شخصی از شما می گوید: (اگر غذای فرزند ابیطالب همین است، پس سستی او را فرا گرفته و از نبرد با هماوردان و شجاعان بازمانده است.) آگاه باشید! درختان بیابانی، چوبشان سخت تر، اما درختان کناره جویبار را پوست نازک تر است، درختان بیابانی که با باران سیراب می شوند آتش چوبشان شعله ورتر و پردوام تر است. من و رسول خدا (ص) چونان روشنایی یک چراغیم، یا چون آرنج به یک بازو پیوسته، به خدا سوگند! اگر اعراب در نبرد با من پشت به پشت یکدیگر بدهند، از آن روی برنتابم، و اگر فرصت داشته باشم به پیکار همه می شتابم، و تلاش می کنم که زمین را از این شخص (معاویه) مسخ شده، و این جسم کج اندیش، پاک

سازم تا سنگ و شن از میان دانه ها جدا گردد. (قسمتی از آخر نامه) ای دنیا از من دور شو، مهارت را بر پشت تو نهاده، و از چنگالهای تو رهایی یافتم، و از دامهای تو نجات یافته، و از لغزشگاههایت دوری گزیده ام، کجایند بزرگانی که به بازیچه های خود فریبشان داده ای؟ کجایند امتهایی که با زور و زیورت آنها را فریفتی؟ که اکنون در گورها گرفتارند! و درون لحدها پنهان شده اند.

p: 153

امام و دنیای دنیاپرستان ای دنیا به خدا سوگند! اگر شخصی دیدنی بودی، و قالب حس کردنی داشتی، حدود خدا را بر تو جاری می کردم، به جهت بندگانی که آنها را با آرزوهایت فریب دادی، و ملتهایی که آنها را به هلاکت افکندی، و قدرتمندانی که آنها را تسلیم نابودی کردی، و هدف انواع بلاها قرار دادی که دیگر راه پس و پیش ندارند، اما هیهات! کسی که در لغزشگاه تو قدم گذارد سقوط کرد، و آن کس که بر امواج تو سوار شد غرق گردید، کسی که از دامهای تو رست پیروز شد، آن کس که از تو به سلامت گذشت نگران نیست که جایگاهش تنگ است، زیرا دنیا در پیش او چونان روزی است که گذشت. از برابر دیدگانم دور شو، سوگند به خدا، رام تو نگردم که خوارم سازی، و مهارم را به دست تو ندهم که هر کجا خواهی مرا بکشانی، به خدا سوگند، سوگندی که تنها اراده خدا در آن است، چنان نفس خود را به ریاضت وادارم که به یک قرص نان، هرگاه بیابم، و به نمک به جای نان خورش قناعت کند، و آنقدر از چشم ها اشک ریزم که چونان چشمه ای خشک درآید، و اشک چشم پایان پذیرد. آیا سزاوار است که چرندگان فراوان بخورند و راحت بخوابند، و گله گوسفندان پس از چرا کردن به آغل رو کنند، و علی نیز از زاد و

توشه خود بخورد و استراحت کند؟ چشمش روشن باد! که پس از سالیان دراز، چهار پایان رهاشده، و گله های گوسفندان را الگو قرار دهد!! خوشا به حال آن کس که مسوولیتهای واجب را در پیشگاه خدا به انجام رسانده، و در راه خدا هرگونه سختی و تلخی را به جان خریده، و به شب زنده داری پرداخته است، و اگر خواب بر او چیره شود بر روی زمین خوابیده، و کف دست را بالین خود قرار می دهد، در گروهی که ترس از معاد خواب را از چشمانشان ربوده، و پهلو از بسترها گرفته، و لبهایشان به یاد پروردگار در حرکت و با استغفار طولانی گناهان را زدوده اند. (آنان حزب خداوندند، و همانا حزب خدا رستگار است.)

p: 154


(1). Fadak was a green fertile village near Medina in the Hijaz and it also had a fortress called ash-Shumrukh. (Mu `jam al-buldan vol.4 p.238; Mu`jam masta`jam al-Bakri vol.3 p.l015; ar-Rawd al-mi`tar al-Himyari p.437; Wafa' al-wafa vol.4 p. 1280). Fadak belonged to the Jews and in the year 7 A. H. its ownership went from them to the Prophet under the terms of a settlement for peace. The reason for this settlement was that when after the fall of Khaybar the Jews realized the real power of the Muslims their martial aspirations were lowered and noting that the Prophet had spared some Jews on their seeking protection they also sent a message of peace to the Prophet and expressed their wish that Fadak might be taken from them and their area should not be made a battlefield. Consequently the Prophet accepted their request and allowed them an amnesty and this land became his personal property wherein no one else had any interest nor could there be any such interest; because the Muslims have a share only in those properties which they might have acquired as booty after jihad while the property acquired without jihad is called fay' and the Prophet alone is entitled to it. No other person has a share in it. Thus Allah says:

And whatever hath Allah bestowed on His Apostle from them ye pricked not against it any horse or a camel but Allah granteth authority unto His apostles against whomsoever He willeth: And Allah over all things is All-powerful. (Qur'an 59:6)

p: 155

No one has ever disputed the fact that Fadak was secured without battle. It was therefore the Prophet's personal property to which no one else had any title. The Historians write:

Fadak was personal to the Prophet as the Muslims did not use their horses or camels for it. (at-Tarikh at-Tabari vol.1 pp.1582-1583 1589; al-Kamil Ibn al-Athir vol.2 pp.224-225;as-Sirah Ibn Hisham vol.3 p.368; at-Tarikh Ibn Khaldum vol.2 part 2 p.40; Tarikh al-khamis ad-Diyar'bakri vol.2 p.58; as-Sirah al-Halabiyyah vol.3 p.50)

The historian and geographical scholar Ahmad ibn Yahya al-Baladhuri (d. 279/892) writes: Fadak was the personal property of the Prophet as the Muslims had not used their horses or camels for it. (Futuh al-buldan vol.1 p.33)

`Umar ibn al-Khattab had himself regarded Fadak as the unshared property of the Holy Prophet when he declared:

The property of Banu an-Nadir was among that which Allah has bestowed on His Messenger; against them neither horses nor camels were pricked but they belonged to the Messenger of Allah especially. (as-Sahih al-Bukhari vol.4 p.46; vol.7 p.82; vol.9 pp.121-122; as-Sahih Muslim vol.5 p.151; as-Sunan Abu Dawud vol.3 pp. 139-141; as-Sunan an-Nasa'i vol.7 p.132; al-Musnad Ahmad ibn Hanbal vol.1 pp.25.48.60 208: as-Sunan al-kubra al-Bayhayqi vol.6 pp.296-299)

It is also proved in the accepted way that the Prophet had in his lifetime given this land (Fadak) to Fatimah as a gift. It is narrated through al-Bazzar Abu Ya`la Ibn Abi Hatim Ibn Marduwayh and others from Abu Sa'id al-Khudri and through Ibn Marduwayh from `Abdullah ibn al-`Abbas that when the verse:

p: 156

"And give to the near of kin his due. . ." (Qur'an 17:26) was revealed the Holy Prophet called Fatimah' and gifted Fadak to her. (ad-Durr al-manthur as-Suyuti vol.4 p.177; Majma` az-zawa'id al-Haythami vol.7 p.46; Kanz al-'ummal al-Muttaqi vol.3 p.439; Ruh al-ma`ani al-Alusi vol.15 p.62)

When Abu Bakr assumed power then in view of some benefits of State he turned out Fatimah from Fadak and took it from her possession. Thus the historians writes:

Certainly Abu Bakr snatched Fadak from Fatimah (p.b.u.h.) (Sharh Nahj al-balaghah Ibn Abi'l-Hadid vol.16 p. 219; Wafa' al-wafa as-Samhudi vol.3 p.1OOO; as-Sawa`iq al-muhriqah Ibn Hajar p.32) Fatimah raised a voice against it. Protesting to Abu Bakr she said "You have taken over possession of Fadak although the Prophet had gifted it to me during his lifetime." On this Abu Bakr asked her to produce witness of the gift. Consequently Amir al-mu'minin and Umm Ayman gave evidence in her favour. (Umm Ayman was the freed bond maid and the dry nurse of

( 403 )

the Holy Prophet. She was the mother of Usamah ibn Zayd ibn al-Harithah. The Holy Prophet used to say "Umm Ayman is my mother after my mother. [al-Mustadrak vol.4 p.63; at-Tabari vol.3 p. 3460; al-Isti`ab. vol.4 p. 1793; Usd al-ghabah vol.5 p.567] The Holy Prophet bore witness that she is among the people of Paradise. [Ibn Sa`d vol.8 p.192; al-Isabah vol.4 p.432]). But this evidence was held inadmissible by Abu Bakr and Fatimah's claim was rejected as being based on false statement. About this al-Baladhuri writes:

p: 157

Fatimah said to Abu Bakr "The Messenger of Allah had apportioned Fadak to me. Therefore give it to me." Then he asked her for another witness than Umm Ayman saying "O' daughter of the Prophet you know that evidence is not admissible except by two men or one man and two women."

After these facts there remains no possibility of denying that Fadak was the personal property of the Prophet and that he had completed its gifting to her by handing over possession in his lifetime. But Abu Bakr took over its possession and dislodged her from it. In this connection he rejected the evidence of `Ali and Umm Ayman on the ground that the requirement of evidence was not completed by the evidence of one man and one woman. Besides them Imam Hasan and Imam Husayn gave evidence in support of Fatimah but their evidence was rejected too on the ground that the evidence of the offspring and minors was not acceptable in favour of their parents. Then Rabah the slave of the Holy Prophet was also produced as a witness in support of the claim of Fatimah but he was rejected too. (Futuh al-buldan al-Baladhuri vol. 1 p.35: at-Tarikh al-Ya`qubi vol.3 p.195; Muruj adh-dhahab al-Mas`udi vol.3 p.237; al-Awa'il Abu Hilal al-`Askari p.209; Wafa' al-wafa vol.3 pp.999 1000-1001; Mu`jam al-buldan Yaqut al-Hamawi vol.4 p.239; Sharh Ibn Abi'l-Hadid vol.16 pp.216 219 - 220 274; al-Muhalla Ibn Hazm vol.6 p.507; as-Sirah al-Halabiyyah vol.3 p.361 ; at-Tafsir al-Fakhr ar-Razi vol.29 p.284).

p: 158

At this stage the question arises that when Fatimah's possession over Fadak is admitted as Amir al-mu 'minin has also clarified in this letter by saying "We had Fadak in our possession " what was the sense in asking Fatimah to produce evidence in support of her claim because the onus of proof does not lie on the person in possession. The onus of proof lies on the person filing a counter claim because possession itself constitutes a proof.

( 404 )

As such it was on Abu Bakr to produce a proof of the lawfulness of his taking over the land and in the case of his being unable to do so Fatimah's possession would mean a proof for her lawful ownership. As such it would be wrong to ask her to produce some more proof or evidence.

It is strange that when other claims of this nature came before Abu Bakr he allowed them in favour of the claimant merely on the basis of the claim and the claimant is neither asked to furnish proof of his claim nor to produce witnesses. In this connection the traditionalists write:

It is related from Jabir ibn `Abdillah al-Ansari that he said that the Messenger of Allah had said that when the booty from Bahrain arrived he would allow him such and such out of it but the booty did not arrive till the Prophet's death. When it arrived in the days of Abu Bakr he went to him and Abu Bakr made the announcement that whoever had a claim against the Messenger of Allah or to whomever he had made a promise should come for his claim. So I went to him and told him that the Prophet had promised to give me such and such property out of the booty from Bahrain whereupon he gave me all that. (as-Sahih al-Bukhari vol.3 pp.119 209 236; vol.4 p.110; vol.5 p.218; as- Sahih Muslim vol.7 pp.75-76; al-Jami' as-sahih at-Tirmidhi vol.5 p.129; al-Musnad Ahmad ibn Hanbal vol.3 pp.307-308; at-Tabaqat al-kabir Ibn Sa'd vol.2 part 2 pp.88-89).

p: 159

In the annotations of this tradition Shihabu'd-Din Ahmad ibn `Ali (Ibn Hajar) al-`Asqalani ash-Shafi`i (773/1372 - 852/1449) and Badru'd- Din Mabmud ibn Ahmad al-`Ayni al-Hanafi (762/1361 - 855/1451) have written:

This tradition leads to the conclusion that the evidence of one just companion can also be admitted as full evidence even though it may be in his own favour because Abu Bakr did not ask jabir to produce any witness in proof of his claim. (Fath al-bari fi sharh sahih al-Bukhari vol.5 p.380; `Umdatu'l-qari fi sharh sahih al-Bukhari vol.12 p.121) If it was lawful to allow property to Jabir on the basis of good impression without calling for witness or evidence then what stopped allowing Fatimah's claim on the basis of similar good impression. If good impression could exist in the case of Jabir to such an effect that he would not benefit

( 405 )

by speaking a lie then why should there not be the good belief about Fatimah that she would not attribute a false saying to the Prophet just for a piece of land. Firstly her admitted truthfulness and honesty was enough for holding her truthful in her claim and the evidence of `Ali and Umm Ayman in her favour was also available besides other evidences. It has been said that the claim could not be decided in favour of Fatimah on the basis of these two witnesses because the holy Qur'an lays down the principle of evidence that:

. . .then call to witness two witnesses from among your men and if there not be two men then (take) a man and two women (Qur'an 2:282)

p: 160

If this principle is universal and general then it should be taken into regard on every occasion but on some occasions it is found not to have been followed; for example when an Arab had a dispute with the Prophet about a camel khuzaymah ibn Thabit al-Ansari gave evidence in favour of the Prophet and this one evidence was deemed to be equal to two because there was no doubt in the honesty and truthfulness of the individual in whose favour the evidence was led. It was for this reason that the Holy Prophet granted him the title of Dhu'sh-Shahadatayn (i.e. one whose evidence is equivalent to the evidence of two witnesses). (al-Bukhari vol.4 p.24; vol.6 p.146; Abu Dawud vol.3 p.308; an-Nasa'i vol.7 p.302; Ahmad ibn Hanbal vol.5 pp.188 189 216; al-Isti`ab vol.2 p.448; Usd al-ghabah vol.2 p.114; al-Isabah vol.1 pp.425 -426; al-Musannaf as-San`ani vol.8 pp.366 - 368).

Consequently neither was the generality of the verse about evidence affected by this action nor was it deemed to be against the cannons of evidence. So if here in view of the Prophet's truthfulness one evidence in his favour was deemed to be equal to two then could not the evidence of `Ali and Umm Ayman be regarded enough for Fatimah in view of her moral greatness and truthfulness? Besides this verse does not show that there can be no other way of establishing a claim other than these two ways. In this connection al-Qadi Nuru'llah al-Mar'ashi at-Tustari (956/1549 - 1019/ 1610) has written in Ihqaq al-haqq chapter on al-Mata`in:

p: 161

The view of the objector that by Umm Ayman's evidence the requirement of evidence remains incomplete is wrong on the grounds that

( 406 )

from certain traditions it is seen that it is lawful to give a decision on the basis of one witness and it does not necessarily mean that the injunction of the Qur'an has been violated because this verse means that a decision can be given on the strength of the evidence of two men or one man and two women and that their evidence is enough. From this it does not appear that if there are some other grounds besides evidence of witnesses that are unacceptable and that verdict cannot be given on its basis unless it is argued that this is the only sense of the verse. But since every sense is not final argument this sense can be brushed aside particularly because the tradition clearly points to a contrary sense and ignoring the sense does not necessarily mean violation of the verse. Secondly the verse allows a choice between the evidence of two men or of one man and two women. If by virtue of the tradition a third choice is added namely that a verdict can be passed by means of other evidence as well then how does it necessitate that the Qur'anic verse should stand violated?

In any case from this reply it is clear that a claimant is not obliged to produce the evidence of two men or one man and two women in support of the claim because if there is one witness and the claimant swears on oath then he can be taken to have legitimacy in his claim and a decision can be given in his favour. In this connection it has been narrated by more than twelve companions of the Holy Prophet that:

p: 162

The Messenger of Allah used to decide cases on the strength of one witness and the taking of oath.

It has been explained by some companions (of the Prophet) and some scholars ofjurisprudence that this decision is specially related to rights property and transactions and this decesion was practised by the three Caliphs Abu Bakr `Umar and `Uthman. (Muslim vol.5 p.128; Abu Dawud vol.3 pp.308-309; at-Tirmidhi vol.3 pp.627-629; Ibn Majah vol.2 p.793; Ahmad ibn Hanbal vol.1 pp.248 315 323 vol.3 p.305; vol.5 p.285; Malik ibn Anas al-Muwatta' vol.2 pp.721-725; al-Bayhaqi as-Sunan al-kubra vol.10 pp.167 - 176;as-Sunan ad-Dar'qutni vol.4 pp.212 - 215; Majma` az-zawa'id vol.4 p.202; Kanz al-'ummal vol.7 p.13) When decisions were passed on the strength of one witness and swearing then even if in Abu Bakr's view the requirement of evidence was in-

( 407 )

complete he should have asked her to swear and given the judgement in her favour. But here the very object was to tarnish the truthfulness of Fatimah so that in future the question of her testimony should not arise.

However when Fatimah's claim was rejected in this manner and Fadak was not accepted as the Prophet's gift to her she claimed it on the basis of inheritance saying:

"If you do not agree that the Prophet had gifted it to me you cannot at least deny that Fadak and the revenues of Khaybar as well as the lands around Medina were the Prophet's personal properties and I am his only successor." But she was deprived of her inheritance on the basis of a tradition related by Abu Bakr himself that the Holy Prophet said We prophets have no successors and whatever we leave behind constitutes charity." (al-Bukhari vol.4 p. 96; vol.5 pp.25 - 26 115 117; vol.8 p.185; Muslim vol.5 pp.153-l55; at-Tirmidhi vol.4 pp.157-158; Abu Dawud vol.3 pp.l42-143; an-Nasa'i vol.7 p.l32; Ahmad ibn Hanbal vol.1 pp.4 6 9 lO; al-Bayhaqi vol.6 p.300; lbn Sa'd vol.2 part2 pp.86-87; at-Tabari vol.1 p.1825; Tarikh al-khamis vol.2 pp.173-174).

p: 163

Besides Abu Bakr no one else had knowledge of this saying which was shown to be a tradition of the Prophet nor had anyone from among the. companions heard it. Thus Jalalu'd-Din `Abd ar-Rahman ibn Abi Bakr as-Suyuti ash-Shafi`i (849/1445-911/1505) and Shihabu'd-Din Ahmad ibn Muhammad (Ibn Hajar) al-Haytami ash-Shafi'i (909/1504-974/ 1567) have written:

After the death of the Prophet there was a difference of view about the inheritance and no one had any information in this matter. Then Abu Bakr said that he had heard the Messenger of Allah saying that: "We prophets leave no successors and whatever we leave behind constitutes charity". (Tarikh al-khulafa' p.73; as Sawa'iq al-muhriqah p. 19) The mind refuses to believe that the Prophet should not tell those individuals who could be deemed his successors that they would not inherit and inform a third party who had not the remotest kinship that there would be no successor to him.Then this story was made public only when the case

( 408 )

for Fadak had been filed in his court and he himself constituted the contesting party. In such circumstances how can his presenting in his own support a tradition which no one else had heard be deemed permissible. If it is argued that this tradition should be relied upon in view of the greatness of position of Ahu Bakr then why cannot Fatimah's claim to the gift be relied upon because of her honesty and truthfulness more so when the evidence of Amir al-mu'minin and Umm Ayman as well as others was also in her favour. If necessity was felt to call more evidence in her case then evidence can also be called for about this tradition particularly since this tradition hits against the general instructions of the Qur'an on succession. How can a tradition which is weak in the manner of its relating and altered and is questioned on the basis of facts be deemed to particularize a generality of the Qur'anic injunction on succession because the question of the inheritance of the prophets is clearly mentioned in the Qur'an. Thus Allah says:

p: 164

And Soloman inherited David . . . (Qur'an 27:16)

At another place it is stated through the words of Prophet Zakariyya:

So grant me from yourselfan heir who shall inherit me and inherit from the family of Jacob. . . (Qur'an 19:5-6)

In these verses succession refers to succession in estate and to take it in its figurative meaning of succession in prophetic knowledge would not only be obtuse but also against facts because knowledge and prophethood are not objects of succession nor do they possess the quality of transmission through inheritance for in that case all the progeny of the prophets would have been prophets. There is no sense in making a distinction that the progeny of some prophets may inherit prophethood while others should remain deprived of it. It is strange that the theory of transmission of prophethood through inheritance is propagated by those who have always laid the objection against the Shi'ahs that they regard the Imamate and the caliphate as an object of inheritance and confined to one family only. Will not prophethood become an object of inheritance by taking succession in this verse to mean succession to the prophethood?

If in Abu Bakr's view by virtue of this tradition there could be no successor of the Prophet then where was this tradition when a document had been written admitting Fatimah's claim for succession? Thus Nuru'd-

( 409 )

Din `Ali ibn Ibrahim al-Halabi ash-Shafi'i (975/1567 - 1044/1635) quoting from Shamsu'd-Din Yusuf (Sibt ibn al-Jawzi) al-Hanafi (581/1185 - 654/ 1256) narrated:

p: 165

Abu Bakr was on the pulpit when Fatimah came to him and said "O' Abu Bakr the Qur'an should allow your daughter to inherit you but I am not to inherit my father!" Abu Bakr started weeping and alighted from the pulpit. Then he wrote for her about Fadak. At that time `Umar arrived and enquired what it was. Abu Bakr replied "It is a document I have written for Fatimah about her inheritance from her father." `Umar said "What will you spend on the Muslims while the Arabs are waging war against you as you see?" Then `Umar took the document and tore it. (as-Sirah al-Halabiyyah vol.3 pp. 361-362)

Every sensible person who remarks this behaviour can easily reach the conclusion that this tradition is concocted and wrong and was fabricated only to secure possession over Fadak and other inheritances. Consequently Fatimah refused to accept it and expressed her anger in this way that she made a will about Abu Bakr and `Umar that the two should not join in her funeral prayer. `A'ishah narrated:

Fatimah (p.b.u.h.) the daughter of the Holy Prophet (p.b.u.h.a.h.p.) sent for Abu Bakr (after he became Caliph after the death of the Holy Prophet) claiming from him her inheritance left by the Messenger of Allah from what Allah had bestowed (especially) upon him at Medina and Fadak and what was left from one-fifth (khums) of the income (annually received) from Khaybar. . . Abu Bakr refused to hand over anything from it to Fatimah. Then Fatimah became angry with Abu Bakr and forsook him and did not talk to him until the end of her life...When she died her husband `Ali ibn Abi Talib buried her at night. He did not inform Abu Bakr about her death and offered the funeral prayer over her himself. . . (al-Bukhari vol.5 p.177; vol.8; p.185; Muslim vol.5 pp.153-155; al-Bayhari vol.4 p.29; vol.6 pp. 300-301; Ibn Sa'd vol.2 part 2 p.86; Ahmad ibn Hanbal vol.1 p.9; at-Tabari vol.1 p.1825; Ibn Kathir at-Tarikh vol.5 pp.285-286; Ibn Abi'l-Hadid vol.6 p.46 and Wafa' al-wafa' vol.3 p.995)

p: 166

In this connection Umm Ja'far the daughter of Muhammad ibn

( 410 )

Ja`far narrated about the request of Fatimah (p.b.u.h.) to Asma' bint `Umays near her death that:

When I die I want you and `Ali to wash me and do not allow anyone to go in to me (in my house).

When she died `A'ishah came to enter Asma' told her "Do not enter." `A'ishah complained to Abu Bakr (her father) saying "This Khath`amiyyah (a woman from the tribe of Kath'am i.e. Asma') intervenes between us and the daughter of the Messenger of Allah . . ." Then Abu Bakr came and stood at the door and said "O' Asma' what makes you prevent the wives of the Prophet from entering in to the daughter of the Messenger of Allah?" Asma' replied "She had herself ordered me not to allow anyone to enter into her . . ." Abu Rakr said "Do what she has ordered you." (Hilyah al-awliya' vol.2 p.43; as-Sunan al-kubra vol.3 p.396; vol.4 p.334; Ansab al-ashraf vol.1 p.405; al-Isti`ab vol.4 pp.1897-1898; Usd al-ghabah vol.5 p.524; al-Isabah vol.4 pp.378-379)

Fatimah (p.b.u.h.) had also made a request to Amir al-mu'minin `Ali that she must be buried at night and that no one should come to her that Abu Bakr and `Umar should not be notified about her death and burial and that Abu Bakr should not be allowed to say the prayer over her body.

When she died `Ali washed and buried her in the quietness of the night not notifying Abu Bakr and `Umar. So these two were not aware of her burial.

p: 167

Muhammad ibn `Umar al-Waqidi (130/747 - 207/823) said:

It has been proved to us that `Ali (p.b.u.h.) performed her funeral prayer and buried her by night accompanied by al-`Abbas (ibn `Abd al-Muttalib) and (his son) al-Fadl and did not notify anyone. it was for this reason that the burial place of Fatimah (p.b.u.h.) was hidden and unknown and no one is sure about it. (al-Mustadrak vol.3 pp.162-163; al-Musannaf vol.4 p.141; Ansab al-ashraf vol.1 pp.402 405. al-Isti`ab vol.4 p.1898; Usd al-ghabah vol.5 pp. 524-525: al-Isabah vol.4 pp.379-380; at-Tabari vol.3 pp.2435-2436; Ibn Sa`d vol.8 pp.19-20; Wafa' al-wafa vol.3 pp.901-902 904 905; Ibn Abi'l-Hadid vol.16 pp.279-281)

( 411 )

To attribute this displeasure of Fatimah to sentiments and thereby to lower its importance does not evince a correct sentiment because if this displeasure had been the result of sentiments then Amir al-mu'minin would have stopped her from this misplaced displeasure but no history shows that Amir al-mu'minin took this displeasure to be misplaced. Besides how could her displeasure be the result of personal feelings or sentiments since her pleasure or displeasure always accord with Allah's will. The Prophet's following saying is a proof of this:

O' Fatimah surely Allah is enraged in your rage and is pleased in your pleasure. (al-Mustadrak vol.3 p.153; Usd al-ghabah vol.5 p.522; al-Isabah vol.4 p.366; Tahdhib at-tahdhib vol.12 p.441; al-Khasa'is al-kubra vol.2 p.265; Kanz al-`ummal vol.13 p.96; vol.16 p.280; Majma` az-zawa'id vol.9 p.203)

A short history of Fadak after the death of Fatimah

The motive which causes us to pursue the history of Fadak and to extract the continuation of events after it for a period of three centuries from the texts of historical books is to clarify three questions:-

p: 168

a. The rule of annulment of inheritance from prophets made by the Holy Prophet in other words that the property of the Holy Prophet is a part of the public treasury and belongs to all Muslims. This was claimed by the first caliph Abu Bakr and was rejected by his successors both by next the two caliphs (Umar and Uthman) and by the Umayyads and the `Abbassids. We must consider that the lawfulness and rightfulness of their caliphate depended upon the correctness and lawfulness of the caliphate of the first Caliph and his actions.

b. Amir al-mu'minin (`Ali p.b.u.h.) and the descendants of Fatimah never had any hesitation regarding the rightfulness and justifiability of their claim. They insisted and confirmed that Fatimah (p.b.u.h.) had always been right and that Abu Bakr's claim had always been rejected and they did not yield to the false claim.

( 412 )

c. Whenever one of the Caliphs made a decision to put into effect Allah's command in regard to Fadak to observe justice and equity and to restore the right to the entitled one in conformity with Islamic rules he used to return hack the Fadak to the descendants of Fatimah (p.b.u.h.) and to hand it over to them.

1. `Umar ibn al-Khattab was the most harsh person in keeping Fatimah (p.b.u.h.) from Fadak and her inheritance as he himself confessed:

When the Messenger of Allah died I came along with Abu Bakr to `Ali ibn Abi Talib and said "What do you say about what has been left by the Messenger of Allah? "He replied "We have the most rights with the Holy Prophet." I (`Umar) said "Even those properties of Khaybar?" He said "Yes even those of Khaybar." I said "Even those of Fadak?" He replied "Yes even those of Fadak." Then I said "By Allah we say no even if you cut our necks with saws." (Majma` az-zawa'id vol.9 pp.39-40)

p: 169

As it has been mentioned before `Umar then took the document of Fadak and tore it up. But when `Umar became Caliph (13/634 - 23/644) he gave back the Fadak to inheritors of the Holy Prophet. Yaqut al-Hamawi (574/1178 - 626/1229) the famous historian and geographer following the event of Fadak said:

...Then when `Umar ibn al-Khattab became caliph and gained victories and the Muslims had secured abundant wealth (i.e. the public treasury satisfied the Caliphate's needs) he made his judgement contrary to that of his predecessor and that was to give it (Fadak) back to the Prophet's heirs. At that time `Ali ibn Abi Talib and `Abbas ibn `Abd al-Muttalib disputed Fadak.

`Ali said that Holy Prophet (p.b.u.h.a.h.p.) had bestowed it on Fatimah during his lifetime. `Abbas denied this and used to say "This was in the possession of the Holy Prophet (p.b.u.h.a.h.p.) and I am sharing with his heirs." They were disputing this* among each other and asked `Umar to settle the case. He refused to judge between them and said "Both of you are more conscious and aware to your problem; but I only give it to you..." (Mu`jam al-buldan vol.4 pp.238-239: Wafa' al-wafa vol.3 p.999; Tahdhib aL-lughah vol.1O p.124; Lisan al-`Arab

( 413 )

vol.10 p.473; Taj al-`arus vol.7 p.166)

The reason that `Umar and Abu Bakr were trying to seize Fadak was an economic and political reason not merely a religious one as the previous episode shows for when the economic and political condition of the caliphate improved and there was no need of the income obtained from Fadak `Umar's judgement changed also.

p: 170

The last part of this historic event has been inserted afterwards to demonstrate the matter of inheritance by the brother of the deceased or the paternal uncle of the deceased when he has no sons. This problem is a matter of dispute between Islamic sects. The judicial and jurisprudencial discussion is separate from our goal. We are only discussing the matter historically.

`Abbas had no claim in this case because he had not shown that he had a share in this property nor did his descendants consider it to be among their own assests even when they had became caliphs and were reigning. They owned this estate either in their position as caliphs or they used to return it to the descendants of Fatimah when they had decided to be just governors.

2. When `Uthman ibn Affan became caliph after the death of `Umar (23/644 - 35/656) he granted Fadak to Marwan ibn al-Hakam his cousin (as-Sunan al-kubra vol.6 p.3O1; Wafa' al-wafa vol.3 p. 1000; Ibn Abi'l- Hadid vol.1 p.198) and this was one of the causes of vindictive feelings among the Muslims towards `Uthman (al-Ma `arif Ibn Qutaybah p. 195; al-`Iqd al-farid vol.4 pp.283 435; at-Tarikh Abu'l-Fida' vol.1 p.168; at-Tarikh Ibn al-Wardi vol.1 p.204) which ended in the revolt against him and his murder. "While previously Fatimah used to claim it. sometimes as her inheritance and sometimes as a gift (from her father) she was driven away from it (Fadak)" as Ibn Abi'l-Hadid said. (Sharh Nahj al-balaghah). In this way Fadak fell into the possession of Marwan. He used to sell its crops and products for at least ten thousand Dinars per year and if in some years its income decreased this drop was not very pronounced. This was its usual profit until the time of the caliphate of `Umar ibn `Abd al- `Aziz (in 100/718). (Ibn Sa`d. vol.5 pp.286 287; Subh al-a`sha vol.4 p.291)

p: 171

( 414 )

3. When Mu`awiyah ibn Abi Sufyan became caliph (41/661 - 60/ 680) he became a partner with Marwan and others in Fadak. He alloted one third to Marwan and one third to `Amr ibn `Uthman ibn `Affan and one third to his son Yazid. This was after the death of al-Hasan ibn `Ali (p.b. u.h.). "To make angry the progeny of the Holy Prophet" al-Ya`qubi states: (at-Tarikh vol.2 p.199)

It was in the possession of the three above mentioned persons until Marwan became caliph (64/684 - 65/685) and he completely took over possession of it. Then he donated it to his two sons `Abd al-Malik and `Abd al-'Aziz. Then `Abd al-`Aziz donated his share to his son (`Umar ibn `Abd al.`Aziz).

4. When `Umar ibn `Abd al-`Aziz became caliph (99/717 - 101/ 720) he delivered a lecture and mentioned that: "Verily Fadak was among the things that Allah had bestowed on His Messenger and no horse nor camel was pricked against it..." and mentioned the case of Fadak during the past caliphates until He said: "Then Marwan gave it (Fadak) to my father and to `Abd al-Malik. It became mine and al-Walid's and Sulayman's (two sons of `Abd al-Malik). When al-Walid became caliph (86/705 - 96/715)I asked him for his share and He gave it to me. I asked also for Sulayman's share and he gave it to me. Then I gathered the three parts and I possess no property more preferable to me than this. Be witness that I returned it to its original state." He wrote this to his governor of Medina (Abu Bakr ibn Muhammad ibn `Amr ibn Hazm) and ordered him to carry out what he had declared in the speech he delivered. Then Fadak came into the possession of the children of Fatimah. "This was the first removal of oppression by returning it (Fadak) to the children of `Ali." (al-Awa'il Abu Hilal al-`Askari p.209). They possessed it during the reign of this caliph.

p: 172

5. When Yazid ibn `Abd al-Malik became caliph (101/720 - 105/ 724) he seized Fadak and they (the children of `Ali) were dispossessed. It fell into the possession of the Banu Marwan as it had been previously. They passed it from hand to hand until their caliphate expired and passed away to the Banu al-Abbas.

6. When Abu'l-`Abbas Abdullah as-Saffah became the first caliph of the `Abbasid dynasty (132/749-136/754) he gave back Fadak to the children of Fatimah and submitted it to`Abdullah ibn al-Hasan ibn al-Hasan ibn `Ali ibn Abi Talib.

( 415 )

7. When Abu Ja`far `Abdullah al-Mansur ad-Dawanaqi (136/754 - 158/775) became caliph he seized Fadak from the children of al-Hasan.

8. When Muhammad al-Mahdi ibn al-Mansur became caliph (158/775 - 169/785) he returned Fadak to the children of Fatimah.

9. Then Musa al-Hadi ibn al-Mahdi (169/785 - 170/786) and his brother Harun ar-Rashid (170/786 - 193/809) seized it from the descendants of Fatimah and it was in the possession of Banu al-`Abbas until the time that al-Ma'mun became caliph (198/813 - 218/833).

10. al-Ma'mun al-`Abbasi gave it back to the descendants of Fatimah (210/826). It is narrated through al-Mahdi ibn Sabiq that:

al-Ma'mun one day sat to hear the complaints of the people and to judge in cases. The first utter of complaint which he received caused him to weep when he looked at it. He asked where the attorney of Fatimah daughter of the Holy Prophet was? An old man stood up and came forth arguing with him about Fadak and al-Ma'mun also argued with him until he overcame al-Ma'mun. (al-Awa'il p.209)

p: 173

al-Ma'mun summoned the Islamic jurisprudents (al-Fuqaha') and interrogated them about the claim of the Banu Fatimah. They narrated to al-Ma'mun that the Holy Prophet gifted Fadak to Fatimah and that after the death of the Holy Prophet Fatimah demanded Abu Bakr to return Fadak to her. He asked her to bring witnesses to her claim regarding this gift. She brought `Ali al-Hasan al-Husayn and Umm Ayman as her witnesses. They witnessed the case in her favour. Abu Bakr rejected their witness. Then al-Ma'mun asked the Islamic jurisprudents: "What is your view about Umm Ayman?" They replied She is a woman to whom the Holy Prophet bore witness that she is an inhabitant of Paradise. al-Ma'mun disputed at length with them and forced them to accept the argument by proofs till they confessed that `Ali al-Hasan al-Husayn and Umm Ayman had witnessed only the truth. When they unanimously accepted this matter he restored Fadak to the descendants of Fatimah. (at-Tarikh al-Ya`qubi vol.3 pp. 195 - 196)

Then al-Ma'mun ordered that the estate (of Fadak) should be registered among the property (of the descendants of Fatimah) and it was

( 416 )

registered and al-Ma'mun signed it.

Then he wrote a letter to his governor in Medina named Qutham ibn ja`far as follows:

"Know that Amir al-mu'minin in exercise of the authority vested upon him by the divine religion as the Caliph successor and the kinsman of the Holy Prophet has considered himself more deserving to follow the precedent of the Holy Prophet (sunnatu'n-nabi) and to carry out his commands. And (the chief is more entitled) to restore to the rightful persons any endowment gifted by the Holy Prophet or thing which the Holy Prophet had gifted to someone. The success and safeguard of Amir al-mu'minin is by Allah and he is particularly anxious to act in a way which will win the pleasure of the Almighty Allah for him.

p: 174

"Verily the Holy Prophet had gifted the estate of Fadak to his daughter Fatimah (p.b.u.h.). He had transferred its ownership to her. It is a clear and established fact. None of the kindred of the Holy Prophet have any difference of view. Fatimah always claimed that which was more deserving (to be justified) than the person (Abu Bakr) whose word was accepted. Amir al-mu'minin considers it right and proper to restore Fadak to the heirs of Fatimah. He would hereby win nearness to Almighty Allah by establishing His justice and right. It would win the appreciation of the Holy Prophet by carrying into effect his commandments. Amir al-mu'minin has commanded that this restoration of Fadak should duly be registered. The commands should he transmitted to all the officials.

"Then if as it was a custom to proclaim on every hajj gathering (every year) following the death of the Holy Prophet that anyone to whom the Holy Prophet had promised (the donation) of a gift or a present should come forward his statement will be accepted and the promise will be fulfilled. Certainly Fatimah (p.b.u.h.) had a superior right to have her statements accepted in the matter of the gifting of Fadak by the Holy Prophet (may Allah bless him and his descendants) to her.

"Verily Amir al-mu'minin has commanded his slave Mubarak at-Tabari to restore Fadak to the descendants of Fatimah the daughter of the holy Prophet with all its borders its rights and all slaves attached thereto. cereal crops and other things.

p: 175

( 417 )

"The same has been restored to Muhammad ibn Yahya ibn al-Hasan ibn Zayd ibn `Ali ibn al-Husayn ibn `Ali ibn Abi Talib and Muhammad ibn `Abdullah ibn al-Hasan ibn `Ali ibn al-Husayn ibn `Ali ibn Abi Talib.

"Amir al-mu'minin has appointed the two of them as the agents representing the owners of the lands - the heirs of Fatimah. Know then this is the view of Amir al-mu'minin and that Allah has inspired him to obey the order of Allah and to win His pleasure and the pleasure of the Holy Prophet. Let also your subordinates know this. Behave towards Muhammad ibn Yahya and Muhammad ibn `Abdillah in the same manner as you used to behave towards Mubarak at-Tabari. Help them both to everything which has to do with its flourishing and prosperity and its improvement in abundance of cereals by Allah's will; and that is an end to the matter."

This is written this Wednesday two nights past Dhu'l-qi'dah the year 210 (15/2/826).

11. During the period of al-Ma'mun's caliphate Fadak was in the possession of Fatimah's descendants and this continued during the caliphate of al-Mu'tasim (218/833 - 227/842) and al-Wathiq (227/842 - 232/ 847).

12. When Ja`far al-Mutawakkil became caliph (232/847 - 247/ 861) the one among them who was marked as an archenemy of the progeny of the Holy Prophet both of those alive and of those dead gave the order to recapture Fadak from the descendants of Fatimah. (He seized it and granted it to Harmalah al-Hajjam or the Cupper) and after the death of al-Hajjam he granted it to al-Bazyar or the Falconer a native of Tabaristan. (Kashf al-ghumnah vol.2 pp.121 - 122; al-Bihar [lst ed.] vol.8. p.108; Safinah al-bihar vol.2 p.351). Abu Hilal al-`Askari- mentioned that his name was `Abdullah ibn `Umar al-Bazyar and added: "And there were in it (Fadak) eleven date-palm trees which the Holy Prophet had planted by his own hands. The descendants of Abu Talib used to gather these dates. When pilgrims (al-Hujjaj) entered Medina they donated the dates to them. Through this they received a considerable ruturn. This news reached al-Mu- tawakkil. He ordered `Abdullah ibn `Umar to cut up the fruits and to squeeze the juice from them. `Abdullah ibn `Umar sent a man named Bishr ibn Umayyah ath-Thaqafi who squeezed the fruits. It was reported that he made it

p: 176

( 418 )

into wine. It had not reached Basrah (on its way to the Caliph) before it decayed and al-Mutawakkil was killed." (al-Awa'il p.209).

13. When al-Mutawakkil was killed and al-Muntasir (his son) succeeded him (247/861 - 248/862) he gave the order to restore Fadak to the descendants of al-Hasan and al-Husayn and delivered the donations of Abu Talib to them and this was in 248/862.

(Ref. for Nos.3-13-Futuh al-buldan vol.1 pp.33-38; Mu`jam al-buldan vol.4 pp.238-240; at-Tarikh al-Ya`qubi vol.2 p.199; vol.3 pp.48 195-196; al-Kamil Ibn al-Athir vol.2 pp. 224-225; vol.3 pp. 457 497; vol.5 p.63; vol.7 p.116; al-`Iqd al-farid vol.4 PP:216 283 435; Wafa' alwafa vol.3 pp.999-1000; at-Tabaqat al-kabir vol.5 pp. 286-287; Tarikh al-Khulafa' pp.231-232 356; Muruj adh-dhahab vol.4 p.82; Sirah `Umar ibn `Abd al-`Aziz Ibn al-Jawzi p.1l0;Subh al-a`sha vol.4 p.291; Jamharah rasa'il al-`Arab vol.2 pp.331-332; vol. 3 pp. 509-510; `Alam an-nisa' vol.3 pp.1211 -1212; Ibn Abi'l-Hadid vol.16 pp.277- 278: al-Awa'il p.209; Kashf al-ghummah vol.2 pp.120-122; al-Bihar vol.8 pp.107-108).

14. It seemed that Fadak was recaptured from the descendants of Fatimah after the death of al-Muntasir (248/862) because Abu'l-Hasan `Ali ibn `Isa al-Irbili (d. 692/1293) mentioned al-Mu`tadid (279/892 - 289/902) returned Fadak to the descendants of Fatimah. Then he mentioned that al-Muqtafi (289/902 - 295/908) seized it from them. It is said also that al-Muqtadir (295/908 - 320/932) returned it to them (the descendants of Fatimah). (Kash al-ghummah vol.2 p.122; al-Bihar vol.8 p.108: Safinah vol.2 p.351).

15. And after this long period of recapturing and restoration Fadak was returned to the possession of the usurpers and their heirs as it seems no further mention was made in history and the curtain fell.

p: 177

Is it (then that) the judgement of (the times of pagan) ignorance they desire? And who (else) can be better than Allah to judge for a people of assured faith. (Qur'an 5:50)


In English

To One of his Officers

Now you are surely one of those whose help I take in establishing religion and with whose help I break the haughtiness of the sinful and guard critical boundaries. You should seek Allah's help in whatever causes you anxiety. Add a little harshness to the mixture of leniency and remain lenient where leniency is more appropriate. Adopt harshness when you cannot do without harshness. Bend your wings (in humbleness) before the subjects. Meet them with your face broad and keep yourself lenient (in behaviour) with them. Treat them equally in looking at them with half eyes or full eyes in signalling and in greeting so that the great should not expect transgression on your part and the weak should not lose hope in your justice; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی بعض عمّاله

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ (1) بِهِ عَلَی إِقَامَهِ الدِّینِ، وَأَقْمَعُ (2) بِهِ نَحْوَهَ (3) الْأَثِیمِ (4) ، وَأَسُدُّ بِهِ لَهَاهَ (5) الثَّغْرِ (6) الْمَخُوفِ (7) . فَاسْتَعِنْ بِاللهِ عَلَی مَا أَهَمَّکَ، وَاخْلِطِ الشِّدَّهَ بِضِغْثٍ (8) مِنَ اللِّینِ، وَارْفُقْ مَا کَانَ الرِّفْقُ أَرْفَقَ، وَاعْتَزِمْ بِالشِّدَّهِ حِینَ لاَ تُغْنِی عَنْکَ إِلاَّ الشِّدَّهُ، وَاخْفِضْ لِلرَّعِیَّهِ جَنَاحَکَ، وَابْسِطْ لَهُمْ وَجْهَکَ وَأَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ، وَآسِ (9) بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَهِ وَالنَّظْرَهِ، وَالْإِشَارَهِ وَالتَّحِیَّهِ، حَتَّی لاَ یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ (10) ، وَلاَ یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ، وَالسَّلاَمُ.

p: 178

In Persian

به یکی از فرماندهان خود

مسوولیت فرمانداری و اخلاق اجتماعی پس از یاد خدا و درود! همانا از تو کسانی هستی که در یاری دین از آنها کمک می گیرم، و سرکشی و غرور گناهکاران را درهم می کوبم، و مرزهای کشور اسلامی را که در تهدید دشمن قرار دارند حفظ می کنم، پس در مشکلات از خدا یاری جوی، و درشتخویی را با اندک نرمی بیامیز، در آنجا که مدارا کردن بهتر است مدارا کن، و در جایی که جز با درشتی کار انجام نگیرد، درشتی کن، پر و بالت را برابر رعیت بگستران، با مردم گشاده روی و فروتن باش، و در نگاه و اشاره چشم، در سلام کردن و اشاره نمودن با همگان یکسان باش، تا زورمندان در ستم تو طمع نکنند، و ناتوانان از عدالت تو مایوس نگردند. با درود.


In English


For Imam al-Hasan and Imam al-Husayn (peace be upon them) when (`Abd ar-Rahman) Ibn Muljam (the curse of Allah be upon him) struck him (fatally with a sword).

I advise you (both) to fear Allah and that you should not hanker after the (pleasures of this) world even though it may run after you. Do not be sorry for anything of this world that you have been denied. Speak the truth and act (in expectation) for reward. Be an enemy of the oppressor and helper of the oppressed. I advise you (both) and all my children and members of my family and everyone whom my writing reaches to fear Allah to keep your affairs in order and to maintain good relations among yourselves for I have heard your grand-father (the Holy Prophet - p.b.u.h.a.h.p.) saying Improvement of mutual differences is better than general prayers and fastings."

p: 179

(Fear) Allah (and) keep Allah in view in the matter of orphaus. So do not allow them to starve and they should not be ruined in your presence.

(Fear)Allah (and) keep Allah in view in the matter of your neighbours, because they were the subject of the Prophet's advice. He went on advising in their favour till we thought he would allow them a share in inheritance.

(Fear) Allah (and) keep Allah in view in the matter of the Qur'an. No one should excel you in acting upon it.

(Fear) Allah (and) keep Allah in view in the matter of prayer, because it is the pillar of your religion.

(Fear) Allah (and) keep Allah in view in the matter of your Lord's House (Ka'bah). Do not forsake it so long as you live, because if it is abandoned you will not be spared.

(Fear) Allah (and) keep Allah in view in the matter of jihad with the help of your property, lives and tongues in the way of Allah.

You should keep to a respect for kinship and spending for others. Avoid turning away from one another and severing mutual relations. Do not give up bidding for good and forbidding from evil lest the mischievous gain positions over you, and then if you will pray, the prayers will not be granted. Then he said: O' sons of `Abd al-Muttalib, certainly I do not wish to see you plunging harshly into the blood of Muslims shouting "Amir al-mu'minin has been killed. Beware do not kill on account of me except my killer.

p: 180

Wait till I die by his (Ibn Muljam's) existing stroke. Then strike him one stroke for his stroke and do not dismember the limbs of the man for I have heard the Messenger of Allah (p.b. u.h.a.h.p.) saying Avoid cutting limbs even though it may be a rabid dog.

In Arabic

ومن وصیه له علیه السلام

للحسن والحسین علیهم السلام لما ضربه ابن ملجم لعنه الله

أُوصِیکُمَا بِتَقْوَی اللهِ، وأَلَّا تَبْغِیَا الدُّنْیَا وَإِنْ بَغَتْکُمَا (1) ، وَلاَ تَأْسَفَا عَلَی شَیْءٍ مِنْهَا زُوِیَ (2) عَنْکُمَا، وَقُولاَ بِالْحَقِّ، وَاعْمَلاَ لِلْأجْرِ، وَکُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً، وَلِلْمَظْلُومِ عَوْناً.

أُوصِیکُمَا، وَجَمِیعَ وَلَدِی وَأَهْلِی وَمَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی، بِتَقْوَی اللهِ، وَنَظْمِ أَمْرِکُمْ، وَصَلاَحِ ذَاتِ بَیْنِکُمْ، فَإِنِّی سَمِعْتُ جَدَّکُمَا صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ یَقُولُ: "صَلاَحُ ذَاتِ الْبَیْنِ أَفْضَلُ مِنْ عَامَّهِ الصَّلاَهِ الصِّیَامِ".

اللهَ اللهَ فِی الأََیْتَامِ، فَلاَ تُغِبُّوا (3) أَفْوَاهَهُمْ، وَلاَ یَضِیعُوا بِحَضْرَتِکُمْ. وَاللهَ اللهَ فِی جِیرَانِکُمْ، فَإِنَّهُمْ وَصِیَّهُ نَبِیِّکُمْ، مَا زَالَ یُوصِی بِهِمْ حَتَّی ظَنَنَّا أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُمْ (4) .

وَاللهَ اللهَ فِی الْقُرْآنِ، لاَ یَسْبِقْکُمْ بِالْعَمَلِ بِهِ غَیْرُکُمْ.

وَاللهَ اللهَ فِی الصَّلاَهِ، فَإِنَّهَا عَمُودُ دِینِکُمْ.

وَاللهَ اللهَ فِی بَیْتِ رَبِّکُمْ، لاَ تُخْلُوهُ مَا بَقِیتُمْ، فَإِنَّهُ إِنْ تُرِکَ لَمْ تُنَاظَرُوا (5) .

وَاللهَ اللهَ فِی الْجِهَادِ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ وَأَلْسِنَتِکُمْ فِی سَبِیلِ اللهِ.

وَعَلَیْکُمْ بِالتَّوَاصُلِ وَالتَّبَاذُلِ (6) ، وَإِیَّاکُمْ وَالتَّدَابُرَ وَالتَّقَاطُعَ. لاَ تَتْرُکُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلَّی عَلَیْکُمْ أَشْرَارُکُمْ، ثُمَّ تَدْعُونَ فَلاَ یُسْتَجَابُ لَکُمْ. ثمّ قال:

یَا بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ، لاَ أُلْفِیَنَّکُمْ (7) تَخُوضُونَ (8) دِمَاءَ الْمُسْلِمِینَ خَوْضاً، تَقُولُونَ: قُتِلَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ. أَلاَ لاَ تَقْتُلُنَّ بِی إِلاَّ قَاتِلِی.

p: 181

انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هذِهِ، فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَهً بِضَرْبَهٍ، وَلاَ یُمَثَّلوُا (9) بِالرَّجُلِ، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَمَ یَقُولُ:( إِیَّاکُمْ وَالْمُثْلَهَ (10) وَلَوْ بَالْکَلْبِ الْعَقُورِ).

In Persian

وصیت به حسن و حسین

پندهای جاودانه شما را به ترس از خدا سفارش می کنم به دنیا روی نیاورید، گرچه به سراغ شما آید، و بر آنچه از دنیا از دست می دهید اندوهناک مباشید، حق را بگویید، و برای پاداش الهی عمل کنید. دشمن ستمگر و یاور ستمدیده باشید. شما را، و تمام فرزندان و خاندانم را، و کسانی را که این وصیت به آنها می رسد، به ترس از خدا، و نظم در امور زندگی، و ایجاد صلح و آشتی در میانتان سفارش می کنم، زیرا من از جد شما پیامبر (ص) شنیدم که می گفت: (اصلاح دادن بین مردم از نماز و روزه یکسان برتر است.) خدا را! خدا را! درباره یتیمان، نکند آنان گاهی سیر و گاه گرسنه بمانند، و حقوقشان ضایع گردد. خدا را! خدا را! درباره همسایگان، حقوقشان را رعایت کنید که وصیت پیامبر (ص) شماست، همواره به خوش رفتاری با همسایگان سفارش می کرد تا آنجا که گمان بردیم برای آنان ارثی معین خواهد کرد. خدا را! خدا را! درباره قرآن، مبادا دیگران در عمل کردن به دستوراتش از شما پیشی گیرند. خدا را! خدا را! درباره نماز همانا که ستون دین شماست. خدا را! خدا را! درباره خانه خدا، تا هستید آن را خالی مگذارید، زیرا اگر کعبه خالی شود مهلت داده نمی شوید. خدا را! خدا را! درباره

p: 182

جهاد با اموال و جانها و زبانهای خویش در راه خدا. بر شما باد به پیوستن با یکدیگر، و بخشش همدیگر، مبادا از هم روی گردانید، و پیوند دوستی را از بین ببرید، امر به معروف و نهی از منکر را ترک کنید که بدان شما بر شما مسلط می گرداند، آنگاه هر چه خدا را بخوانید جواب ندهد. (سپس فرمود).

سفارش به رعایت مقررات عدالت در قصاص ای فرزندان عبدالمطلب: مبادا پس از من دست به خون مسلمین فرو برید و بگویید: امیر مومنان کشته شد، بدانید جز کشنده من کسی دیگر نباید کشته شود. درست بنگرید! اگر من از ضربت او مردم، او را تنها یک ضربت بزنید، و دست و پا و دیگر اعضای او را مبرید، من از رسول خدا (ص) شنیدم که فرمود: (بپرهیزید از بریدن اعضای مرده، هر چند سگ دیوانه باشد.)


In English

To Mu'awiyah

Surely revolt and falsehood abase a man in his religious as well as worldly matters and manifest his shortcomings before his critic. You know that you cannot catch what is destined to remain away from you. Many people had aims other than right (ones) and began to swear by Allah (that they will attain their goal) but He falsified them. Therefore fear the Day when happy is he who made his end happy (by good actions) while repentant is he who allowed Satan to lead him and did not resist him. You called us to a settlement through the Qur'an although you were not a man of the Qur'an and we responded to the Qur'an through its judgement and not to you; and that is an end to the matter.

p: 183

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

وَإِنَّ الْبَغْیَ وَالزُّورَ یُوتِغَانِ (1) الْمَرْءَ فِی دِینِهِ وَدُنْیَاهُ، وَیُبْدِیَانِ خَلَلَهُ عِنْدَ مَنْ یَعِیبُهُ، وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّکَ غَیْرُ مُدْرِکٍ مَا قُضِیَ فَوَاتُهُ (2) ، وَقَدْ رَامَ أَقْوَامٌ أَمْراً بِغَیْرِ الْحَقِّ، فَتَأَوَّلوا (3) عَلَی اللهِ فَأَکْذَبَهُمْ (4) ، فَاحْذَرْ یَوْماً یُغْتَبطُ (5) فِیهِ مَنْ أَحْمَدٍ (6) عَاقِبَهَ عَمَلِهِ، وَیَنْدَمُ مَنْ أَمْکَنٍَ (7) الشَّیْطَانَ مِنْ قِیَادِهِ فَلَمْ یُجَاذِبْهُ. وَقَدْ دَعَوْتَنَا إِلَی حُکْمِ الْقُرْآنِ وَلَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ، وَلَسْنَا إِیَّاکَ أَجَبْنَا، وَلَکِنَّا أَجَبْنَا الْقُرْآنَ إِلی فِی حُکْمِهِ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به معاویه

اندرز دادن دشمن همانا ستمگری و دروغ پردازی، انسان را در دین و دنیا رسوا می کند، و عیب او را نزد عیب جویان آشکار می سازد، و تو می دانی آنچه که از دست رفت باز نمی گردد، گروهی باطل طلبیدند، و خواستند با تفسیر دروغین، حکم خدا را دگرگون سازند، و خدا آنان را دروغگو خواند، معاویه، از روزی بترس که صاحبان کارهای پسندیده خوشحالند، و تاسف می خورند که چرا عملشان اندک است، آن روز کسانی که مهار خویش در دست شیطان دادند سخت پشیمانند. تو ما را به داوری قرآن خواندی، در حالی که خود اهل قرآن نیستی، و ما هم پاسخ مثبت به تو ندادیم، بلکه داوری قرآن را گردن نهادیم. با درود.


In English

To Mu`awiyah

So now this world turns away from the next one. He who is devoted to it achieves nothing from it except that it increases his greed and coveting for it. He who is devoted to it is not satisfied with what he gets from it because of what he has not got. Eventually there is separation from what has been amassed and a breaking of what has been strengthened. If you take a lesson from the past you can be safe in the future; and that is an end to the matter.

p: 184

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه إیضاً

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ الدُّنْیَا مَشْغَلَهٌ عَنْ غَیْرِهَا، وَلَمْ یُصِبْ صَاحِبُهَا مِنْهَا شَیْئاً إِلاَّ فَتَحَتْ لَهُ حِرْصاً عَلَیْهَا، وَلَهَجاً بِهَا (1) ، وَلَنْ یَسْتَغْنِیَ صَاحِبُهَا بِمَا نَالَ فِیهَا عَمَّا لَمْ یَبْلُغْهُ مِنْهَا، وَمِنْ وَرَاءِ ذلِکَ فِرَاقُ مَا جَمَعَ، وَنَقْضُ مَا أَبْرَمَ! لَوِ اعْتَبَرْتَ بِمَا مَضَی حَفِظْتَ مَا بَقِیَ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به معاویه

هشدار به معاویه از دنیاپرستی پس از یاد خدا و درود! همانا دنیا انسان را به خود سرگرم و از دیگر چیزها باز می دارد، دنیاپرستان چیزی از دنیا به دست نمی آورند جز آن که دری از حرص برویشان گشوده، و آتش عشق آنان تندتر می گردد، کسی که به دنیای حرام برسد آنچه به دست آورده راضی نیست، و در فکر آن است که به دست نیاورده، اما سرانجام آن، جداشدن از فراهم آورده ها، و به هم ریختن بافته شده هاست، اگر از آنچه گذشته عبرت گیری، آنچه را که باقی مانده توانی حفظ کرد. با درود.


In English

To the officers of his army

From the servant of Allah `Ali Amir al-mu'minin to the Officer-in-charge of garrisons:

Now it is obligatory on an officer that the distinction he achieves or the wealth with which he has been exclusively endowed should not make him change his behaviour towards those under him and that the riches Allah has bestowed on him should increase him in nearness to his people and kindness over his brethren.

Beware that it is obligatory for you on me that I should not keep anything secret from you except during war nor should I decide any matter without consulting you except the commands of religion nor should I ignore the fulfilment of any of your rights nor desist till I discharge it fully and that for me all of you should be equal in rights. When I have done all this it becomes obligatory on you to thank Allah for this bounty and to obey me and you should not hold back when called nor shirk good acts and you should face harships for the sake of right. If you do not remain steadfast in this there will be no one more humiliated in my view than the one among you who has deviated and then I will increase the punishment for him wherein no one will get any concession from me. Take this (pledge) from your (subordinate) officers and accord to them such behaviour from your side by which Allah may improve your matters; and that is an end to the matter.

p: 185

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إِلی أمرائه علی الجیوش

مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِیِّ بْن أبِی طَالِبٍ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْمَسَالِحِ (1) :

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ حَقّاً عَلَی الْوَالِی أَلاَّ یُغَیِّرَهُ عَلَی رَعِیَّتِهِ فَضْلٌ نَالَهُ، وَلاَ طَوْلٌ (2) خُصَّ بِهِ، وَأَنْ یَزِیدَهُ مَا قَسَمَ اللهُ لَهُ مِنْ نِعَمِهِ دُنُوّاً مِنْ عِبَادِهِ، وَعَطْفاً عَلَی إِخْوَانِهِ.

أَلاَ وَإِنَّ لَکُمْ عِنْدِی أَلاَّ أَحْتَجِزَ (3) دُونَکُمْ سِرّاً إِلاَّ فِی حَرْبٍ، وَلاَ أَطْوِیَ (4) دُونَکُمْ أَمْراً إِلاَّ فِی حُکْمٍ، وَلاَ أُؤَخِّرَ لَکُمْ حَقّاً عَنْ مَحَلِّهِ، وَلاَ أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ (5) ، وَأَنْ تُکُونُوا عِندِی فِی الْحَقِّ سَوَاءً، فَإِذَا فَعَلْتُ ذلِکَ وَجَبَتْ لله عَلَیْکُمُ النِّعْمَهُ، وَلِی عَلَیْکُمُ الطَّاعَهُ، وَأَلاَّ تَنْکُصُوا (6) عَنْ دَعْوَه، وَلاَ تُفَرِّطُوا فِی صَلاَحٍ، وَأَنْ تَخُوضوا الْغَمَرَاتِ (7) إِلَی الْحَقِّ، فَإِنْ أَنْتُمْ لَمْ تَسْتَقِیمُوا لِی عَلَی ذلِکَ لَمْ یَکُنْ أَحَدٌ أَهْوَنَ عَلَیَّ مِمَّنْ اعْوَجَّ مِنْکُمْ، ثُمَّ أُعْظِمُ لَهُ الْعُقُوبَهَ، وَلاَ یَجِدُ عِنْدِی فِیها رُخْصَهً، فَخُذُوا هذَا مِنْ أُمَرَائِکُمْ، وَأَعْطُوهُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ مَا یُصْلِحُ اللهُ بِهِ أ َمْرَکُمْ. وَالسَّلامُ .

In Persian

به امیران سپاه خود

پرهیز از غرورزدگی در نعمتها از بنده خدا، علی بن ابیطالب، امیر مومنان به نیروهای مسلح و مرزداران کشور پس از یاد خدا و درود! همانا بر زمامدار واجب است که اگر اموالی به دست آورد، یا نعمتی مخصوص او شد، دچار دگرگونی نشود، و با آن اموال و نعمتها، بیشتر به بندگان خدا نزدیک، و به برادرانش مهربانی روا دارد. مسوولیتهای رهبری و نظامیان آگاه باشید حق شما بر من آن است که جز اسرار جنگی هیچ رازی را از شما پنهان ندارم، و کاری را جز حکم شرع، بدون مشورت، با شما انجام ندهم، و در پرداخت حق شما کوتاهی نکرده، و در وقت تعیین شده آن بپردازم، و با همه شما بگونه ای مساوی رفتار کنم. پس وقتی من مسوولیتهای یادشده را انجام دهم، بر خداست که نعمتهای خود را بر شما ارزانی دارد، و اطاعت من بر شما لازم است، و نباید از فرمان من سرپیچی کنید، و در انجام آن چه صلاح است سستی ورزید، و در سختیها برای رسیدن به حق تلاش کنید، حال اگر شما پایداری نکنید، خوارترین افراد نزد من انسان کج رفتار است، که او را به سختی کیفر خواهم داد، و هیچ راه فراری نخواهد داشت، پس دستورالعملهای ضروری را از فرماندهانتان دریافت داشته و از فرماندهان خود در آنچه که

p: 186

خدا امور شما را اصلاح می کند، اطاعت کنید، با درود.


In English

To his collectors of (land) tax

From the servant of Allah `Ali Amir al-mu'minin to the tax collectors:

So now he who does not fear where he is going does not send forward for himself that which could protect him. You should know that the obligations laid on you are few while their reward is much. Even if there had been no fear of punishment for revolt and disobedience which Allah has prohibited the reward in keeping aloof from it would be enough (incentive) to abstain from going after it. Behave yourselves justly with the people and act with endurance with regard to their needs because you are the treasurers of the people representatives of the community and the ambassadors of the Imams.

Do not deprive anyone of his needs and do not prevent him from (securing) his requirements.For the collection of tax (kharaj) from the people do not sell their winter or summer clothes nor cattle with which they work nor slaves. Do not whip anyone for the sake of one Dirham. Do not touch the property of any person whether he be one who prays (a Muslim) or a protected unbeliever unless you find a horse or weapons used for attack against Muslims because it is not proper for the Muslims to leave these things in the hands of the enemies of Islam to enable them to have power over Islam.

Do not deny good counsel to yourself good behaviour to the army succour to the subjects and strength to the religion of Allah. Strive in the way of Allah as is obligatory on you because Allah the Glorified desires us and you to be thankful to Him as best as we can and that we should help Him to the best of our power. And there is no power save with Allah the All-high the All - glorious.

p: 187

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عماله علی الخراج

مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ إِلَی أَصْحَابِ الْخَرَاجِ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ یَحْذَرْ مَا هُوَ صَائرُ إِلَیْهِ لَمْ یُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا یُحْرِزُهَا. وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا کُلِّفْتُمْ یَسِیرٌ، وَأَنَّ ثَوَابَهُ کَثِیرٌ، وَلَوْ لَمْ یَکُنْ فِیَما نَهَی اللهُ عَنْهُ مِنَ الْبَغْیِ وَالْعُدْوَانِ عِقَابٌ یُخَافُ لَکَانَ فِی ثَوَابِ اجْتِنَابِهِ مَا لاَ عُذْرَ فِی تَرْکِ طَلَبِهِ. فَأَنْصِفُوا النَّاسَ مِنْ أَنْفُسِکُمْ، وَاصْبِرُوا لِحَوَائِجِهِمْ، فَإِنَّکُمْ خُزَّانُ (1) الرَّعِیَّهِ، وَ وُکَلاَءُ الْأُمَّهِ، وَسُفَرَاءُ الْأَئِمَّهِ. وَلاَ تَحشمُوا (2) أَحَداً عَنْ حَاجَتِهِ، وَلاَتَحْبِسُوهُ عَنْ طَلِبَتِهِ (3) ، وَلاَ تَبِیعُنَّ لِلنَّاسِ فِی الْخَرَاجِ کِسْوَهَ شِتَاءٍ وَلاَ صَیْفٍ، وَلاَ دَابَّهً یَعْتَمِلُونَ عَلَیْهَا (4) ، وَلاَ عَبداً، وَلاَ تَضْرِبُنَّ أَحَداً سَوْطاً لِمَکَانِ دِرْهَمٍ (5) ، وَلاَ تَمَسُّنَّ مَالَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ، مُصَلٍّ وَلاَ مُعَاهَدٍ (6) ، إِلاَّ أَنْ تَجِدُوا فرَساً أَوْ سِلاَحاً یُعْدی بِهِ عَلَی أَهْلِ الْإِسْلاَمِ، فَإِنَّهُ لاَ یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یَدَعَ ذلِکَ فِی أَیْدِی أَعْدَاءِ الْإِسْلاَمِ، فَیَکُونَ شَوْکَهً عَلَیْهِ. وَلاَ تَدَّخِرُوا (7) أَنْفُسَکُمْ نَصِیحَهً، وَلاَ الْجُنْدَ حُسْنَ سِیرَهٍ، وَلاَ الرَّعِیَّهَ مَعُونَهً، وَلاَ دِینَ اللهِ قُوَّهً، وَأَبْلُوا (8) فِی سَبیلِ اللهِ مَا اسْتَوْجَبَ عَلَیْکُمْ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ قَدِ اصْطَنَعَ (9) عِنْدَنَا وَعِنْدَکُمْ أَنْ نَشْکُرَهُ بِجُهْدِنَا، وَأَنْ نَنْصُرَهُ بِمَا بَلَغَتْ قُوَّتُنَا، وَلاَ قُوَّهَ إِلاَّ بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.

In Persian

به ماموران مالیات

اخلاق اجتماعی کارگزاران اقتصادی از بنده خدا علی امیر مومنان به کارگزاران جمع آوری مالیات. پس از یاد خدا و درود، همانا کسی از روز قیامت نترسد، زاد و توشه ای از پیش نخواهد فرستاد. بدانید، مسوولیتی را که به عهده گرفته اید اندک اما پاداش آن فراوان است، اگر برای آنچه که خدا نهی کرد (مانند ستمکاری و دشمنی)، کیفری نبود، برای رسیدن به پاداش در ترک آن نیز عذری وجود نداشت، در روابط خود با مردم انصاف داشته باشید، و در برآوردن نیازهایشان شکیبا باشید همانا شما خزانه داران مردم، و نمایندگان ملت، و سفیران پیشوایان هستید، هرگز کسی را از نیازمندی او باز ندارید، و از خواسته های مشروعی محروم نسازید، و برای گرفتن مالیات از مردم، لباسهای تابستانی یا زمستانی، و مرکب سواری، و برده کاری او را نفروشید، و برای گرفتن درهمی، کسی را با تازیانه نزنید، و دست اندازی به مال کسی (نمازگزار باشد، یا غیر مسلمانی که در پناه اسلام است)، نکنید، جز اسب یا اسلحه ای که برای تجاوز به مسلمانها بکار گرفته می شود، زیرا برای مسلمان جایز نیست آنها را در اختیار دشمنان اسلام بگذارد، تا نیرومندتر از سپاه اسلام گردند. از پند دادن به نفس خویش هیچ گونه کوتاهی نداشته، و از خوش رفتاری با سپاهیان، و کمک به رعایا، و تقویت دین خدا، غفلت نکنید، و از آنچه در راه خدا بر شما واجب است انجام دهید، همانا خدای سبحان از ما و شما خواسته است که در شکرگزاری کوشا بوده، و با تمام قدرت او را یاری کنیم، (و نیروئی جز قدرت خدائی نیست.)

p: 188


In English

To the Governors of various places concerning prayers

Now say the zuhr (noon) prayers with the people when the shade of the wall of the goats' pen is equal to the wall. Say the `asr (afternoon) prayers with them when the sun is still shining in a portion of the day enough for covering the distance of two farsakhs (about six miles). Say the maghrib (sunset) prayers when he who is fasting ends the fast and the pilgrim rushes (from `Arafat) to Mina. Say the `isha' (night) prayers with them when twilight disappears and upto one third of the night. Say the (early) morning prayers with them when a man can recognize the face of his companion. Say the prayers with the people as the weakest of them would do and do not be a source of trouble to them.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أمراء البلاد فی معنی الصلاه

أَمَّا بَعْدُ، فَصَلُّوا بَالنَّاسِ الظُّهْرَ حَتَّی تَفِیءَ (1) الشَّمْسُ مِنْ مَرْبِضِ الْعَنْزِ (2) . وَصَلُّوا بِهِمُ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَیْضَاءُ حَیَّهٌ فِی عُضْوٍ مِنَ النَّهَارِ حِینَ یُسَارُ فِیهَا فَرْسَخَانِ. وَصَلُّوا بِهِمُ الْمَغْرِبَ حِینَ یُفْطِرُ الصَّائِمُ، وَیَدْفَعُ (3) الْحَاجُّ إِلَی مِنًی. وَصَلُّوا بِهِمُ الْعِشَاءَ حِینَ یَتَوَارَی الشَّفَقُ إِلَی ثُلُثِ اللَّیْلِ. وَصَلُّوا بِهِمُ الْغَدَاهَ والرَّجُلُ یَعْرِفُ وَجْهَ صَاحِبِهِ. وَصَلُّوا بِهِمْ صَلاَهَ أَضْعَفِهِمْ (4) ، وَلاَ تَکُونُوا فَتَّانِینَ (5)

In Persian

به فرمانداران شهرها

وقتهای نماز پنجگانه پس از یاد خدا و درود! نماز ظهر را با مردم وقتی بخوانید که آفتاب به طرف مغرب رفته، سایه آن به اندازه دیوار خوابگاه بز گردد، و نماز عصر را با مردم هنگامی بخوانید که خورشید سفید و جلوه دارد، در پاره ای از روز که تا غروب می شود دو فرسخ راه پیمود. و نماز مغرب را با مردم زمانی بخوانید که روزه دار افطار، و حاجی از عرفات به سوی منی کوچ می کند. و نماز عشاء را با مردم وقتی بخوانید که شفق پنهان می گردد تا یک سوم از شب بگذرد و نماز صبح را با مردم هنگامی بخوانید که شخص چهره همراه خویش را بشناسد، و در نماز جماعت در حد ناتوان آنان نماز بگذارید، و فتنه گر مباشید.

p: 189


In English

Written for (Malik) al-Ashtar an-Nakha'i when the position of Muhammad ibn Abi Bakr had become precarious and Amir al-mu'minin had appointed al- Ashtar as the Governor of Egypt and the surrounding areas; it is the longest document and contains the greatest number of beautiful sayings.

In the Name of Allah the Compassionate the Merciful

This is what Allah's servant `Ali Amir al-mu'minin has ordered Malik ibn al-Harith al-Ashtar in his instrument (of appointment) for him when he made him Governor of Egypt for the collection of its revenues fighting against its enemies seeking the good of its people and making its cities prosperous.

He has ordered him to fear Allah to prefer obedience to Him and to follow what He has commanded in His Book (Qur'an) out of His obligatory and elective commands without following which one cannot achieve virtue nor (can one) be evil save by opposing them and ignoring them and to help Allah the Glorified with his heart hand and tongue because Allah whose name is Sublime takes the responsibility for helping him who helps Him and for protecting him who gives Him support.

He also orders him to break his heart off from passions and to restrain it at the time of their increase because the heart leads towards evil unless Allah has mercy.

The qualifications of a governor and his responsibilities

Then know O' Malik that I have sent you to an area where there have been governments before you both just as well as oppressive. People will now watch your dealings as you used to watch the dealings of the rulers before you and they (people) will criticise you as you criticised them (rulers). Surely the virtuous are known by the reputation that Allah circulates for them through the tongues of His creatures. Therefore the best collection with you should be the collection of good deeds. So control your passions and check your heart from doing what is not lawful for you because checking the heart means detaining it just half way between what it likes and dislikes.

p: 190

Habituate your heart to mercy for the subjects and to affection and kindness for them. Do not stand over them like greedy beasts who feel it is enough to devour them since they are of two kinds either your brother in religion or one like you in creation. They will commit slips and encounter mistakes. They may act wrongly wilfully or by neglect. So extend to them your forgiveness and pardon in the same way as you would like Allah to extend His forgiveness and pardon to you because you are over them and your responsible Commander (Imam) is over you while Allah is over him who has appointed you. He (Allah) has sought you to manage their affairs and has tried you through them.

Do not set yourself to fight Allah because you have no power before His power and you cannot do without His pardon and mercy. Do not repent of forgiving or be merciful in punishing. Do not act hastily during anger if you can find way out of it. Do not say: "I have been given authority I should be obeyed when I order because it engenders confusion in the heart, weakens the religion and takes one near ruin. If the authority in which you are placed produces pride or vanity in you then look at the greatness of the realm of Allah over you and His might the like of which might you do not even possess over yourself. This will curb your haughtiness, cure you of your high temper and bring back to you your wisdom which had gone away from you.

p: 191

Beware of comparing yourself to Allah in His greatness or likening yourself to Him in His power for Allah humiliates every claimant of power and disgraces every one who is haughty.

Do justice for Allah and do justice towards the people as against yourself your near ones and those of your subjects for whom you have a liking because if you do not do so you will be oppressive and when a person oppresses the creatures of Allah then instead of His creatures Allah becomes his opponent and when Allah is the opponent of a person He tramples his plea; and he will remain in the position of being at war with Allah until he gives it up and repents. Nothing is more inducive of the reversal of Allah's bounty or for the hastening of His retribution than continuance in oppression because Allah hears the prayer of the oppressed and is on the look out for the oppressors.

Ruling should be in favour of the people as a whole

The way most coveted by you should be that which is the most equitable for the right the most universal by way ofjustice and the most comprehensive with regard to the agreement among those under you because the disagreement among the common people sweeps away the arguments of the chiefs while the disagreement among the chiefs can be disregarded when compared with the agreement of the common people. No one among those under you is more burdensome to the ruler in the comfort of life less helpful in distress more disliking of equitable treatment more tricky in asking favours less thankful at the time of giving less appreciative of reasons at the time of refusal and weaker in endurance at the time of the discomforts of life than the chiefs. It is the common people of the community who are the pillars of the religion the power of the Muslims and the defence against the enemies. Your leanings should therefore be towards them and your inclination with them. The one among the people under you who is furthest from you and the worst of them in your view should be he who is the most inquisitive of the shortcomings of the people because people do have shortcomings and the ruler is the most appropriate person to cover them. Do not disclose whatever of it is hidden from you because your obligation is to correct what is manifest to you while Allah will deal with whatever is hidden from you. Therefore cover shortcomings so far as you can; Allah would cover those of your shortcomings which you would like to remain under cover from your subjects. Unfasten every knot of hatred in the people and cut away from yourself the cause of every enmity. Feign ignorance from what is not clear to you. Do not hasten to second a backbiter because a backbiter is a cheat although he looks like those who wish well.

p: 192

About counsellors

Do not include among those you consult a miser who would keep you back from being generous and caution you against destitution nor a coward who would make you feel too weak for your affairs nor a greedy person who would make beautiful to you the collection of wealth by evil ways. This is because although miserliness cowardice and greed are different qualities yet they are common in having an incorrect idea about Allah.

The worst minister for you is he who has been a minister for mischievous persons before you and who joined them in sins. Therefore he should not be your chief man because they are abettors of sinners and brothers of the oppressors. You can find good substitutes for them who will be like them in their views and influence while not being like them in sins and vices. They have never assisted an oppressor in his oppression or a sinner in his sin. They will give you the least trouble and the best support. They will be most considerate towards you and the least inclined towards others. Therefore make them your chief companions in privacy as well as in public. ( 440 )

Then more preferable among them for you should be those who openly speak better truths before you and who support you least in those of your actions which Allah does not approve in His friends even though they may be according to your wishes. Associate yourself with God-fearing and truthful people; then educate them so that they should not praise you or please you by reason of an action you did not perform because an excess of praise produces pride and drives you near haughtiness.

p: 193

The virtuous and the vicious should not be in equal position before you because this means dissuasion of the virtuous from virtue and persuasion of the vicious to vice. Keep everyone in the position which is his. You should know that the most conducive thing for the good impression of the ruler on his subjects is that he should extend good behaviour towards them lighten their hardships and avoid putting them to unbearable troubles. You should therefore in this way follow a course by which you will leave a good impression with your subjects because such good ideas will relieve you of great worries. Certainly the most appropriate for good impression of you is he to whom your behaviour has not been good.

Do not discontinue the good lives in which the earlier people of this community had been acting by virtue of which there was general unity and through which the subjects prospered. Do not innovate any line of action which injures these earlier ways because (in that case) the reward for those who had established those ways will continue but the burden for discontinuing them will be on you. Keep on increasing your conversations with the scholars and discussions with the wise to stabilize the prosperity of the areas under you and to continue with that in which the earlier people had remained steadfast.

The different classes of people

Know that the people consist of classes who prosper only with the help of one another and they are not independent of one another. Among them are the army of Allah then the secretarial workers of the common people and the chiefs then the dispensers of justice then those engaged in law and order then the payers of head tax (jizyah) and land tax (kharaj) from the protected unbelievers and the common Muslims then there are the traders and the men of industry and then the lowest class of the needy and the destitute. Allah has fixed the share of every one of them and laid down His precepts about the limits of each in His Book (Qur'an) and the sunnah of His Prophet by way of of a settlement which is preserved with us.

p: 194

Now the army is by the will of Allah the fortress of the subjects the ornament of the ruler the strength of the religion and the means of peace. The subjects cannot exist without them while the army can be maintained only by the funds fixed by Allah in the revenues through which they acquire the strength to fight the enemies on which they depend for their prosperity and with which they meet their needs. These two classes cannot exist without the third class namely the judges the executives and the secretaries who pass judgements about contracts collect revenues and are depended upon in special and general matters.

And these classes cannot exist except with the traders and men of industry who provide necessities for them establish markets and make it possible for others not to do all this with their own hands. Then is the lowest class of the needy and the destitute support of and help for whom is an obligation and everyone of them has (a share in) livelihood in the name of Allah. Everyone of them has a right on the ruler according to what is needed for his prosperity. The ruler cannot acquit himself of the obligations laid on him by Allah in this matter except by striving and seeking help from Allah and by training himself to adhere to the right and by enduring on that account all that is light or hard.

1. The Army

Put in command of your forces the man who in your view is the best well - wisher of Allah His Prophet and your Imam. The chastest of them in heart and the highest of them in endurance is he who is slow in getting enraged accepts excuses is kind to the weak and is strict with the strong; violence should not raise his temper and weakness should not keep him sitting.

p: 195

Also associate with considerate people from high families virtuous houses and decent traditions then people of courage valour generosity and benevolence because they are repositories of honour and springs of virtues. Strive for their matters as the parents strive for their child. Do not regard anything that you do to strengthen them as big nor consider anything that you have agreed to do for them as little (so as to give it up) even though it may be small because this will make them your well-wishers and create a good impression of you. Do not neglect to attend to their small matters confining yourself to their important matters because your small favours will also be of benefit to them while the important ones are such that they cannot ignore them. ( 446 )

That commander of the army should have such a position before you that he renders help to them equitably and spends from his money on them and on those of their families who remain behind so that all their worries converge on the one worry for fighting the enemy. Your kindness to them will turn their hearts to you. The most pleasant thing for the rulers is the establishment of justice in their areas and the manifestation of the love of their subjects but the subjects' love manifests itself only when their hearts are clean. Their good wishes prove correct only when they surround their commanders (to protect them). Do not regard their positions to be a burden over them and do not keep watching for the end of their tenure. Therefore be broad-minded in regard to their desires continue praising them and recounting the good deeds of those who have shown such deeds because the mention of good actions shakes the brave and rouses the weak if Allah so wills.

p: 196

Appreciate the performance of every one of them do not attribute the performance of one to the other and do not minimize the reward below the level of the performance. The high position of a man should not lead you to regard his small deeds as big nor should the low position of a man make you regard his big deeds as small.

Refer to Allah and His Prophet the affairs which wory you and matters which appear confusing to you because addressing the people whom Allah the Sublime wishes to guide He said:

O' you who believe! Obey Allah and obey the Prophet and those vested with authority from among you: and then if you quarrel about anything refer it to Allah and the Prophet if you believe in Allah and in the Last Day (of Judgement). . . (Qur'an 4:59)

Referring to Allah means to act according to what is clear in His Book and referring to the Prophet means to follow his unanimously agreed sunnah in regard to which there are no differences.

2. The Chief Judge

For the settlement of disputes among people select him who is the most distinguished of your subjects in your view. The cases (coming before him) should not vex him disputation should not enrage him he should not insist on any wrong point and should not grudge accepting the truth when he perceives it; he should not lean towards greed and should not content himself with a cursory understanding (of a matter) without going thoroughly into it. He should be most ready to stop (to ponder) on doubtful points most regardful of arguments least disgusted at the quarrel of litigants most patient at probing into matters and most fearless at the time of passing judgement. Praise should not make him vain and elation should not make him lean (to any side). Such people are very few.

p: 197

Then very often check his decisions and allow him so much money (as remuneration) that he has no excuse worth hearing (for not being honest) and there remains no occasion for him to go to others for his needs. Give him that rank in your audience for which no one else among your chiefs aspires so that he remains safe from the harm of those around you. You should have a piercing eye in this matter because this religion has formerly been a prisoner in the hands of vicious persons when action was taken according to passion and worldly wealth was sought.

3. Executive Officers

Thereafter look into the affairs of your executives. Give them appointment after tests and do not appoint them according to partiality or favouritism because these two things constitute sources of injustice and unfairness. Select from among them those who are people of experience and modesty hailing from virtuous houses having been previously in Islam because such persons possess high manners and untarnished honour. They are the least inclined towards greed and always have their eyes on the ends of matters.

Give them an abundant livelihood (by way of salary) because this gives them the strength to maintain themselves in order and not to have an eye upon the funds in their custody and it would be an argument against them if they disobeyed your orders or misappropriated your trust. You should also check their activities and have people who report on them who should be truthful and faithful because your watching their actions secretly will urge them to preserve trust with and to be kind to the people. Be careful of assistants. If any one of them extends his hands towards misappropriation and the reports of your reporters reaching you confirm it that should be regarded enough evidence. You should then inflict corporal punishment on him and recover what he has misappropriated. You should put him in a place of disgrace blacklist him with (the charge of) misappropriation and make him wear the necklace of shame for his offence.

p: 198

4. The Administration of Revenues

Look after the revenue (kharaj or land tax) affairs in such a way that those engaged in it remain prosperous because in their prosperity lies the prosperity of all others. The others cannot prosper without them because all people are dependent on revenue and its payers. You should also keep an eye on the cultivation of the land more than on the collection of revenue because revenue cannot be had without cultivation and whoever asks for revenue without cultivation ruins the area and brings death to the people. His rule will not last only a moment.

If they complain of the heaviness (of the revenue) or of diseases or dearth of water or excess of water or of a change in the condition of the land either due to flood or to drought you should remit the revenue to the extent that you hope will improve their position. The remission granted by you for the removal of distress from them should not be grudged by you because it is an investment which they will return to you in the shape of the prosperity of your country and the progress of your domain in addition to earning their praise and happiness for meeting out justice to them. You can depend upon their strength because of the investment made by you in them through catering to their convenience and can have confidence in them because of the justice cxtended to them by being kind to them. After that circumstances may so turn that you may have to ask for their assistance when they will bear it happily for prosperity is capable of hearing whatever you load on it. The ruin of the land is caused hy the poverty of the cultivators while the cultivators become poor when the officers concentrate on the collection (of money) having little hope for continuance (in their posts) and deriving no benefit from objects of warning.

p: 199

5. The Clerical Establishment

Then you should take care of your secretarial workers. Put the best of them in charge of your affairs. Entrust those of your letters which contain your policies and secrets to him who possesses the best character who is not elated by honours lest he dares speak against you in common audiences. He should also not be negligent in presenting the communications of your officers before you and issuing correct replies to them on your behalf and in matters of your receipts and payments. He should not make any damaging argreement on your behalf and should not fail in repudiating an agreement against you. He should not be ignorant of the extent of his own position in matters because he who is ignorant of his own position is (even) more ignorant of the position of others. ( 454 )

Your selection of these people should not be on the basis of your understanding (of them) confidence and your good impression because people catch the ideas of the officers through affectation and personal service and there is nothing in it which is like well-wishing or trustfulness. You should rather test them by what they did under the virtuous people before you. Take a decision in favour of one who has a good name among the common people and is the most renowned in trustworthiness because this will be a proof of your regard for Allah and for him on whose behalf you have been appointed to this position (namely your Imam). Establish one chief for every department of work. He should not be incapable of big matters and a rush of work should not perplex him. Whenever there is a defect in your secretaries which you overlook then you will be held responsible for it.

p: 200

6. Traders and Industrialists

Now take some advice about traders and industrialists. Give them good counsel whether they be settled (shop-keepers) or traders or physical labourers because they are sources of profit and the means of the provision of useful articles. They bring them from distant and far-flung areas throughout the land and sea plains or mountains from where people cannot come and to where they do not dare to go for they are peaceful and there is no fear of revolt from them and they are quite without fear of treason.

Look after their affairs before yourself or wherever they may be in your area. Know along with this that most of them are very narrow-minded and awfully avaricious. They hoard goods for profiteering and fix high prices for goods. This is a source of harm to the people and a blot on the officers in charge. Stop people from hoarding because the Messenger of Allah (p.b.u.h.a.h.p.) has prohibited it. The sale should be smooth with correct weights and prices not harmful to either party the seller or the purchaser; whoever commits hoarding after you prohibit it give him exemplary but not excessive punishment.

7. The Lowest Class

(Fear) Allah and keep Allah in view in respect of the lowest class consisting of those who have few means: the poor the destitute the penniless and the disabled; because in this class are both the discontented and those who beg. Take care for the sake of Allah of His obligations towards them for which He has made you responsible. Fix for them a share from the public funds and a share from the crops of lands taken over as booty for Islam in every area because in it the remote ones have the same shares as the near ones. All these people are those whose rights have been placed in your charge. Therefore a luxurious life should not keep you away from them You cannot be excused for ignoring small matters because you were deciding big problems. Consequently do not be unmindful of them nor turn your face from them out of vanity.

p: 201

Take care of the affairs of those of them who do not approach you because they are of unsightly appearance or those whom people regard as low. Appoint for them some trusted people who are God-fearing and humble. They should infrom you of these people's conditions. Then deal with them with a sense of responsibility to Allah on the day you will meet Him because of all the subjects these people are the most deserving of equitable treatment while for others also you should fulfil their rights so as to render account to Allah.

Take care of the orphans and the aged who have no means (for livelihood) nor are they ready for begging. This is heavy on the officers; in fact every right is heavy. Allah lightens it for those who seek the next world and so they endure (hardships) upon themselves and trust on the truthfulness of Allah's promise to them. And fix a time for complainants wherein you make yourself free for them and sit for them in common audience and feel humble therein for the sake of Allah who created you. (On that occasion) you should keep away your army and your assistants such as the guards and the police so that anyone who like to speak may speak to you without fear because I have heard the Messenger of Allah (p.b.u.h.a.h.p.) say in more than one place The people among whom the right of the weak is not secured from the strong without fear will never achieve purity. Tolerate their awkwardness and inability to speak. Keep away from you narrowness and haughtiness; Allah would on this account spread over you the skirts of His mercy and assign the reward of His obedience for you. Whatever you give give it joyfully but when you refuse do it handsomely and with excuses.

p: 202

Then there are certain matters which you cannot avoid performing yourself. For example replying to your officers when your secretaries are unable to do so or disposing of the complaints of the people when your assistants shirk them. Finish every day the work meant for it because every day has its own work. Keep for yourself the better and greater portion of these periods for the worship of Allah although all these items are for Allah provided the intention is pure and the subjects prosper thereby. Communion with Allah

The particular thing by which you should purify your religion for Allah should be the fulfilment of those obligations which are especially for Him. Therefore devote to Allah some of your physical activity during the night and the day and whatever (worship) you perform for seeking nearness to Allah should be complete without defect or deficiency whatsoever physical exertion it may involve. When you lead the prayers for the people it should be neither (too long as to be) boring nor (too short as to be) wasteful because among the people there are the sick as well as those who have needs of their own. When the Messenger of Allah (p.b.u.h.a.h.p.) sent me to Yemen I enquired how I should offer prayers with them and he replied Say the prayers as the weakest of them would say, and be considerate to the believers.

On the behaviour and action of a Ruler

Then do not keep yourself secluded from the people for a long time because the seclusion of those in authority from the subjects is a kind of narrow-sightedness and causes ignorance about their affairs. Seclusion from them also prevents them from the knowledge of those things which they do not know and as a result they begin to regard big matters as small and small matters as big good matters as bad and bad matters as good while the truth becomes confused with falsehood. After all a governor is a human being and cannot have knowledge of things which people keep hidden from him.

p: 203

No writ is big on the face of truth to differentiate its various expressions from falsehood. Then you can be one of two kinds of men. Either you may be generous in granting rights; and then why this hiding in spite of (your) discharging the obligations and good acts that you perform? Or you are a victim of stinginess; in that case people will soon give up asking you since they will lose hope of generous treatment from you. In spite of that there are many needs of the people towards you which do not involve any hardship on you such as the complaint against oppression or the request for justice in a matter.

Further a governor has favourites and people of easy access to him. They misappropriate things are high-handed and do not observe justice in matters. You should destroy the root of evil in the people by cutting away the causes of these defects. Do not make any land grants to your hangers on or supporters. They should not expect from you the possession of land which may cause harm to adjoining people over the question of irrigation or common services whose burden the grantees place on others. In this way the benefit will be rather theirs than yours and the blame will lie on you in this world and the next.

Allow rights to whomsoever it is due whether near you or far from you. In this matter you should be enduring and watchful even though it may involve your relations and favourites and keep in view the reward of that which appears burdensome on you because its reward is handsome.

p: 204

If the subjects suspect you of high-handedness explain to them your position openly and remove their suspicion with your explanation because this would mean exercise for your soul and consideration to the subjects while this explanation will secure your aim of keeping them firm in truth.

Do not reject peace to which your enemy may call you and wherein there is the pleasure of Allah because peace brings rest to your army and relief from your worries and safety for your country. But after peace there is great apprehension from the enemy because often the enemy offers peace to benefit by your negligence. Therefore be cautious and do not act by wishfulness in this matter.

If you conclude an agreement between yourself and your enemy or enter into a pledge with him then fulfil your agreement and discharge your pledge faithfully. Place yourself as a shield against whatever you have pledged because among the obligations of Allah there is nothing on which people are more strongly united despite the difference of their ideas and variation of their views than respect for fulfiling pledges.Besides Muslims even unbelievers have abided by agreements because they realized the dangers which would come in the wake of violation (thereof). Therefore do not deceive your enemy because no one can offend Allah save the ignorant and the wicked. Allah made His agreement and pledged the sign of security which He has spread over His creatures through His mercy and an asylum in which they stay in His protection and seek the benefit of nearness to Him. Therefore there should be no deceit cunning or duplicity in it.

p: 205

Do not enter into an agreement which may admit of different interpretations and do not change the interpretation of vague words after the conclusion and confirmation (of the agreement). If an agreement of Allah involves you in hardship do not seek its repudiation without justification because the bearing of hardships through which you expect relief and a handsome result is better than a violation whose consequence you fear and that you fear that you will be called upon by Allah to account for it and you will not be able to seek forgiveness for it in this world or the next.

You should avoid shedding blood without justification because nothing is more inviting of Divine retribution greater in (evil) consequence and more effective in the decline of prosperity and cutting short of life than the shedding of blood without jus tification. On the Day of Judgement Allah the Glorified would commence giving His judgement among the people with the cases of bloodshed committed by them. Therefore do not strengthen your authority by shedding prohibited blood because this will weaken and lower the authority moreover destroy it and shift it. You cannot offer any excuse before Allah or before me for wilful killing because there must be the question or revenge in it. If you are involved in it be error and you exceed in the use of your whip or sword or are hard in inflicting punishment as sometimes even a blow by the fist or a smaller stroke causes death then the haughtiness of your authority should not prevent you from paying the blood price to the successors of the killed person.

p: 206

You should avoid self-admiration having reliance in what appears good in yourself and love of exaggerated praise because this is one of the most reliable opportunities for Satan to obliterate the good deeds of the virtuous.

Avoid showing (the existence of) obligation on your subjects for having done good to them or praising your own actions or making promises and then breaking them because showing (the existence of) obligation destroys good self-praise takes away the light of truth and breaking promises earns the hatred of Allah and of the people. Allah the Glorified says:

Most hateful is it unto Allah that you say what you (yourselves) do (it) not. (Qur'an 61:3)

Avoid haste in matters before their time slowness at their proper time insistence on them when the propriety of action is not known or weakens when it becomes clear. Assign every matter its proper place and do every job at the appropriate time.

Do not appropriate to yourself that in which the people have an equal share nor be regardless of matters which have come to light with the excuse that you are accountable for others. Shortly the curtains of all matters will be raised from your view and you will be required to render redress to the oppressed. Have control over (your) sense of prestige any outburst of anger the might of your arm and the sharpness of your tongue. Guard against all this by avoiding haste and by delaying severe action till your anger subsides and you regain your self-control. You cannot withhold yourself from this unless you bear in mind that you have to return to Allah.

p: 207

It is necessary for you to recall how matters went with those who preceded you be it a government or a great tradition or a precedent of our Prophet (may Allah bless him and his descendants) or the obligatory commands contained in the Book of Allah. Then you should follow them as you have seen us acting upon them and should exert yourself in following that I have enjoined upon you in this document in which I have exhausted my pleas on you so that if your heart advances towards its passions you may have no plea in its support.

I ask Allah through the extent of His mercy and the greatness of His power of giving a good inclination that He may prompt me and you to advance a clear plea before Him and His creatures in a manner that may attract His pleasure along with handsome praise among the people good effect in the country an increase in prosperity and a hightening of honour; and that He may allow me and you to die a death of virtue and martyrdom. Surely we have to return to Him. Peace be on the Messenger of Allah - may Allah- shower His blessings and plentyful salutation on him and his pure and chaste descendants; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

کتبه للأشتر النَّخَعی رحمه الله، لمّا ولاه علی مصر وأعمالها حین اضطرب أمرمحمّد بن أبی بکر رحمه الله، وهو أطول عهد کتبه وأجمعه للمحاسن

p: 208

بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم

هذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللهِ عَلِیٌ أَمیِرُالْمُؤْمِنِینَ، مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیْهِ، حِینَ وَلاَّهُ مِصْرَ: جِبْایَهَ خَرَاجِهَا، وَجِهَادَ عَدُوِّهَا، وَاسْتِصْلاَحَ أَهْلِهَا، وَعِمَارَهَ بِلاَدِهَا.

أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللهِ، وَإِیثَارِ طَاعَتِهِ، وَاتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کِتَابِهِ: مِنْ فَرَائِضِهِ وَسُنَنِهِ، الَّتِی لاَ یَسْعَدُ أَحَدٌ إِلاَّ بِاتِّبَاعِهَا، وَلاَ یَشْقَی إِلاَّ مَعَ جُحُودِهَا وَإِضَاعَتِهَا، وَأَنْ یَنْصُرَ اللهَ سُبْحَانَهُ بَیَدِهِ وَقَلْبِهِ وَلِسَانِهِ، فَإِنَّهُ، جَلَّ اسْمُهُ، قَدْ تَکَفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ، وَإِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ.

وَأَمَرَهُ أَنْ یَکْسِرَ نَفْسَهُ مِنْ الشَّهَوَاتِ، وَیَزَعَهَا (1) عِنْدَ الْجَمَحَاتِ (2) ، فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَهٌ بِالسُّوءِ، إِلاَّ مَا رَحِمَ اللهُ.

ثُمَّ اعْلَمْ یَا مَالکُ، أَنِّی قَدْ وَجَّهْتُکَ إِلَی بِلاَدٍ قَدْ جَرَتْ عَلَیْهَا دُوَلٌ قَبْلَکَ، مِنْ عَدْلٍ وَجَوْرٍ، وَأَنَّ النَّاسَ یَنْظُرُونَ مِنْ أُمُورِکَ فِی مِثْلِ مَا کُنْتَ تَنْظُرُ فِیهِ مِنْ أُم ُورِ الْوُلاَهِ قَبْلَکَ، وَیَقُولُونَ فِیکَ مَا کُنْتَ تَقُولُ فِیهِمْ، إِنَّمَا یُسْتَدَلُّ عَلَی الصَّالِحِینَ بِمَا یُجْرِی اللهُ لَهُمْ عَلَی أَلْسُنِ عِبَادِهِ. فَلْیَکُنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَیْکَ ذَخِیرَهُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ، فَامْلِکْ هَوَاکَ، وَشُحَّ بِنَفْسِکَ (3) عَمَّا لاَ یَحِلُّ لَکَ، فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الْإِنْصَافُ مِنْهَا فَیَما أَحْبَبْتَ وَکَرِهْتَ. وَأَشْعِرْ قَلْبَکَ الرَّحْمَهَ لِلرَّعِیَّهِ، وَالْمَحَبَّهَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ، وَلاَ تَکُونَنَّ عَلَیْهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ، وَإمّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ، یَفْرُطُ (4) مِنْهُمُ الزَّلَلُ (5) ، وَتَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ،یُؤْتَی عَلَی أَیْدِیهِمْ فِی الَعَمْدِ وَالْخَطَاءِ، فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِکَ وَصَفْحِکَ مِثْلَ الَّذِی تُحِبُّ أَنْ یُعْطِیَکَ اللهُ مِنْ عَفْوِهِ وَصَفْحِهِ، فَإِنَّکَ فَوْقَهُمْ، وَ وَالِی الْأَمْرِ عَلَیْکَ فَوْقَکَ، وَاللهُ فَوْقَ مَنْ وَلاَّکَ! وَقَدِ اسْتَکْفَاکَ أَمْرَهُمْ (6) ، وَابْتَ لاَکَ بِهِمْ. وَلاَ تَنْصِبَنَّ نَفْسَکَ لِحَرْبِ اللهِ (7) ، فَإِنَّهْ لاَیَدَ لَکَ بِنِقْمَتِهِ (8) ، وَلاَ غِنَی بِکَ عَنْ عَفْوِهِ وَرَحْمَتِهِ. وَلاَ تَنْدَمَنَّ عَلَی عَفْوٍ، وَلاَ تَبْجَحَنَّ (9) بِعُقُوبَه، وَلاَ تُسْرِعَنَّ إِلَی بَادِرَه (10) وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَهً (11) ، وَلاَ تَقُولَنَّ: إِنِّی مُؤَمَّرٌ (12) آمُرُ فَأُطَاعُ، فَإِنَّ ذلِکَ إِدْغَالٌ (13) فِی الْقَلْبِ، وَمَنْهَکَهٌ (14) لِلدِّینِ، وَتَقَرُّبٌ مِنَ الْغِیَرِ (15) . وَإِذَا أَحْدَثَ لَکَ مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ سُلْطَانِکَ أُبَّهَهً (16) أَوْ مَخِیلَهً (17) ، فَانْظُرْ إِلَی عِظَمِ مُلْکِ اللهِ فَوْقَکَ، وَقُدْرَتِهِ مَنْکَ عَلَی مَا لاَ تَقْدرُِ عَلَیْهِ مِنْ نَفْسِکَ، فَإِنَّ ذلِکَ یُطَامِنُ (18) إِلَیْکَ مِنْ طِمَاحِکَ (19) ، وَیَکُفُّ عَنْکَ مِنْ غَرْبِکَ (20) ، یَفِیءُ (21) إِلَیْکَ بِمَا عَزَبَ (22) عَنْکَ مِنْ عَقْلِکَ!

p: 209

إِیَّاکَ وَمُسَامَاهَ (23) اللهِ فِی عَظَمَتِهِ، وَالتَّشَبُّهَ بِهِ فِی جَبَرُوتِهِ، فَإِنَّ اللهَ یُذِلُّ کُلَّ جَبَّارٍ، وَیُهِینُ کُلَّ مُخْتَالٍ.

أَنْصِفِ اللهَ وَأَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِکَ، وَمِنْ خَاصَّهِ أَهْلِکَ، وَمَنْ لَکَ فِیهِ هَویً (24) مِنْ رَعِیَّتِکَ، فَإِنَّکَ إِلاَّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ، وَمَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللهِ کَانَ اللهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ، وَمَنْ خَاصَمَهُ اللهُ أَدْحَضَ (25) حُجَّ تَهُ، وَکَانَ لِلَّهِ حَرْباً (26) حَتَّی یَنْزعَ (27) وَیَتُوبَ. وَلَیْسَ شَیْءٌ أَدْعَی إِلَی تَغْیِیرِ نِعْمَهِ اللهِ وَتَعْجِیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَهٍ عَلَی ظُلْمٍ، فَإِنَّ اللهَ سَمیِعٌ دَعْوَهَ الْمَضْطَهَدِینَ، وَهُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالْمِرْصَادِ.

وَلْیَکُنْ أَحَبَّ الْأُمُورِ إِلَیْکَ أَوْسَطُهَا فِی الْحَقِّ، وَأَعَمُّهَا فِی الْعَدْلِ، وَأَجْمَعُهَا لِرِضَی الرَّعِیَّهِ، فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّهِ یُجْحِفُ (28) بِرِضَی الْخَاصَّهِ، وَإِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّهِ یُغْتَفَرُ مَعَ رِضَی الْعَامَّهِ. وَلَیْسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِیَّهِ، أَثْقَلَ عَلَی الْوَالِی مَؤُونَهً فِی الرَّخَاءِ، وَأَقَلَّ مَعُونَهً لَهُ فِی الْبَلاَءِ، وَأَکْرَهَ لِلْإِنْصَافِ، وَأَسْأَلَ بِالْإِلْحَافِ (29) ، وَأَقَلَّ شُکْراً عِنْدَ الْإِعْطَاءِ، وَأَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ، وَأَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّهِ. وَإِنَّمَا عَمُودُ الدِّینِ، وَجِمَاعُ (30) الْمُسْلِمِینَ، وَالْعُدَّهُ لِلْأَعْدَاءِ، الْعَامَّهُ مِنَ الْأُمَّهِ، فَلْیَکُنْ صِغْوُکَ (31) لَهُمْ ، وَمَیْلُکَ مَعَهُمْ. وَلْیَکُنْ أَبْعَدَ رَعِیَّتِکَ مِنْکَ، وَأشْنَأَهُمْ (32) عِنْدَکَ، أَطْلَبُهُمْ (33) لِمَعَائِبِ النَّاسِ، فإنَّ فی النَّاسِ عُیُوباً، الْوَالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا، فَلاَ تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا، فَإنَّمَا عَلَیْکَ تَطْهِیرُ مَا ظَهَرَ لَکَ، وَاللهُ یَحْکُمُ عَلَی مَا غَابَ عَنْکَ، فَاسْتُرِ الْعَوْرَهَ مَا اسْتَطَعْتَ یَسْتُرِ اللهُ مِنْکَ ما تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِیَّتِکَ. أَطْلِقْ (34) عَنِ النَّاسِ عُقْدَهَ کُلِّ حِقْدٍ، وَاقْطَعْ عَنْکَ سَبَبَ کُلِّ وِتْرٍ (35) ، وَتَغَابَ (36) عَنْ کُلِّ مَا لاَ یَضِحُ (37) لَکَ، وَلاَ تَعْجَلَنَّ إِلَی تَصْدِیقِ سَاعٍ، فَإِنَّ السَّاعِیَ (38) غَاشٌ، وَإِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِینَ.

وَلاَ تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ (39) ، وَیَعِدُکَ الْفَقْرَ (40) ، وَلاَ جَبَاناً یُضعِّفُکَ عَنِ الْأُمُورِ، وَلاَ حَرِیصاً یُزَیِّنُ لَکَ الشَّرَهَ (41) بِالْجَوْرِ، فَإِنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَالْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّی (42) یَجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ.

p: 210

شَرُّ وُزَرَائِکَ مَنْ کَانَ لِلْأَشْرَارِ قَبْلَکَ وَزِیراً، وَمَنْ شَرِکَهُمْ فِی الْآثَامِ، فَلاَ یَکُونَنَّ لَکَ بِطَانَهً (43) ، فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الْأَثَمَهِ (44) ، وَإِخْوَانُ الظَّلَمَهِ (45) ، وَأَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَیْرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَنَفَاذِهِمْ، وَلَیْسَ عَلَیْهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ (46) وَأَوْزَارِهِمْ (47) وَ آثَامِهِمْ، مِمَّنْ لَمْ یُعَاوِنْ ظَالِماً عَلَی ظُلْمِهِ، وَلاَ آثِماً عَلَی إِثْمِهِ: أُولئِکَ أَخَفُّ عَلَیْکَ مَؤُونَهً، وَأَحْسَنُ لَکَ مَعُونَهً، وَأَحْنَی عَلَیْکَ عَطْفاً، وَأَقَلُّ لِغَیْرِکَ إِلْفاً (48) ، فَاتَّخِذْ أُولئِکَ خَاصَّهً لِخَلَوَاتِکَ حَفَلاَتِکَ، ثُمَّ لْیَکُنْ آثَرُهُمْ عِنْدَکَ أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَکَ، وأَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَهً فِیَما یَکُونُ مِنْکَ مِمَّا کَرِهَ اللهُ لِأَوْلِیَائِهِ، وَاقِعاً ذلِکَ مِنْ هَوَاکَ حَیْثُ وَقَعَ. وَالْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَالصِّدْقِ، ثُمَّ رُضْهُمْ (49) عَلَی أَلاَّ یُطْرُوکَ وَلاَ یُبَجِّحُوکَ (50) بِبَاطِلٍ لَمْ تَفْعَلْهُ، فَإِنَّ کَثْرَهَ الْإِطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ (51) ، وَتُدْنِی (52) مِنَ الْعِزَّهِ.

وَلاَ یَکُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَالْمُسِیءُ عِنْدَکَ بِمَنْزِلَهٍ سَوَاءٍ، فَإِنَّ فِی ذلِکَ تَزْهِیداً لِأَهْلِ الْإِحْسَانِ فِی الْإِحْسَانِ، تَدْرِیباً لِأَهْلِ الْإِسَاءَهِ عَلَی الْإِسَاءَهِ، وَأَلْزِمْ کُلاًّ مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَیْسَ شَیْءٌ بِأَدْعَی إِلَی حُسْنِ ظَنِّ رَاعٍ بِرَعِیَّتِهِ مِنْ إحْسَانِهِ إِلَیْهِمْ، وَتَخْفِیفِهِ الْمَؤُونَاتِ عَلَیْهِمْ، وَتَرْکِ اسْتِکْرَاهِهِ إِیَّاهُمْ عَلَی مَا لَیْسَ لهُ قِبَلَهُمْ (53) . فَلْیَکُنْ مِنْکَ فِی ذلِکَ أَمْرٌ یَجَتَمِعُ لَکَ بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِیَّتِکَ، فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ یَقْطَعُ عَنْکَ نَصَباً (54) طَوِیلاً. وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلاَؤُکَ عِنْدَهُ، وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّکَ بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلاَؤُکَ عِنْدَهُ (55) .

وَلاَ تَنْقُضْ سُنَّهً صَالِحَهً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هذِهِ الْأُمَّهِ، وَاجْتَمَعتْ بِهَا الْأُلْفَهُ، وَصَلَحَتْ عَلَیْهَا الرَّعِیَّهُ. وَلاَ تُحْدِثَنَّ سُنَّهً تَضُرُّ بِشَیءٍ مِنْ مَاضِی تِلْکَ السُّنَنِ، فَیَکُونَ الْأَجْرُ بِمَنْ سَنَّهَا، وَالْوِزْرُ عَلَیْکَ بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا.

p: 211

وَأَکْثِرْ مُدَارَسَهَ الَعُلَمَاءِ، وَمُنَاقَشَهَ الْحُکَمَاءِ، فِی تَثْبِیتِ مَا صَلَحَ عَلَیْهِ أَمْرُ بِلاَدِکَ، وَإِقَامَهِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَکَ.

وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّعِیَّهَ طَبَقَاتٌ لاَ یَصْلُحُ بَعْضُهَ ا إلاَّ بِبَعْضٍ، وَلاَ غِنَی بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ: فَمِنْهَا جُنُودُ اللهِ، مِنْهَا کُتَّابُ الْعَامَّهِ وَالْخَاصَّهِ، وَمِنْهَا قُضَاهُ الْعَدْلِ، وَمِنهَا عُمَّالُ الْإِنْصَافِ وَالرِّفْقِ، وَمِنْهَا أَهْلُ الْجِزْیَهِ وَالْخَراجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّهِ وَمُسْلِمَهِ النَّاسِ، وَمِنْهَا التُّجَّارُ وَأَهْلُ الصِّنَاعَاتِ، وَمِنهَا الطَّبَقَهُ السُّفْلَی مِنْ ذَوِی الْحَاجَهِ وَالْمَسْکَنَهِ، وَکُلٌّ قَدْ سَمَّی اللهُ سَهْمَهُ (56) ، وَوَضَعَ عَلَی حَدِّهِ وَفَرِیضَتِهً فِی کِتَابِهِ أَوْ سُنَّهِ نَبِیِّهِ -صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَ سَلَّمَ- عَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً.

فَالْجُنُودُ، بِإِذْنِ اللهِ، حُصُونُ الرَّعِیَّهِ، وَزَیْنُ الْوُلاَهِ، وعِزُّ الدِّینِ، وَسُبُلُ الْأَمْنِ، وَلَیْسَ تَقُومُ الرَّعِیَّهُ إِلاَّ بِهِمْ. ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِلْجُنُودِ إِلاَّ بِمَا یُخْرِجُ اللهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِی یَقْوَوْنَ بِهِ فِی جِهَادِ عَدُوِهِمْ، وَیَعْتَمِدُونَ عَلَیْهِ فِیَما یُصْلَحهُمْ، وَیَکُونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ (57) . ثُمَّ لاَ قِوَامَ لِهذَیْنِ الصّ ِنْفَیْنِ إِلاَّ بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ مِنَ الْقُضَاهِ وَالْعُمَّالِ وَالْکُتَّابِ، لِمَا یُحْکِمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ (58) ، وَیَجْمَعُونَ مِنْ الْمَنَافِعِ، وَیُؤْتَمَنُونَ عَلَیْهِ مِنْ خَوَاصِّ الْأُمُورِ وَعَوَامِّهَا. وَلاَ قِوَامَ لَهُمْ جَمِیعاً إِلاَّ بِالتُّجَّارِ وَذَوِی الصِّنَاعَاتِ، فِیَما یَجْتَمِعُونَ عَلَیْهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ (59) ، وَیُقِیمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ، وَیَکْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ (60) بِأَیْدِیهِمْ ما لاَ یَبْلُغُهُ رِفْقُ غَیْرِهِمْ. ثُمَّ الطَّبَقَهُ السُّفْلَی مِنْ أَهْلِ الْحَاجَهِ وَالْمَسْکَنَهِ الَّذِینَ یَحِقُّ رِفْدُهُمْ (61) وَمَعُونَتُهُمْ. وَفِی اللهِ لِکُلٍّ سَعَهٌ، وَلِکُلٍّ عَلَی الْوَالِی حَقٌ بِقَدْرِ مَا یُصْلِحُهُ. وَلَیْسَ یَخْرُجُ الْوَالِی مِنْ حَقِیقَهِ مَا أَلْزَمَهُ اللهُ مِنْ ذلِکَ إِلاَّ بِالْإِهْتَِمامِ وَالْإِسْتِعَانَهِ بِاللهِ، وَتَوْطِینِ نَفْسِهِ عَلَی لُزُومِ الْحَقِّ. وَالصَّبْرِ عَلَیْهِ فِیَما خَفَّ عَلَیْهِ أَوْ ثَقُلَ. فَوَلِّ مِنْ جُنُودِکَ أَنْصَحَهُمْ فِی نَفْسِکَ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلِإِمَامِکَ، وَأَنْقَاهُمْ جَیْباً (62) ، وَأَفْضَلَهُمْ حِلْماً (63) مِمَّنْ یُبْطِیءُ عَنِ الْغَضَبِ، وَیَسْتَرِیحُ إِلَی الْعُذْرِ، وَیَرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ، وَیَنْبُو عَلَی الْأَقْوِیَاءِ (64) ، وَمِمَّنْ لاَ یُثِیرُهُ الْعُنْفُ، وَلاَ یَقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ.

p: 212

ثُمَّ الْصَقْ بَذَوِی الْمُرُوءَاتِ وَالْأَحْسَابِ، وَأَهْلِ الْبُیُوتَاتِ الصَّالِحَهِ، وَالسَّوَابِقِ الْحَسَنَهِ، ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَهِ وَالشَّجَاعَهِ، وَالسَّخَاءِ وَالسَّماحَهِ، فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ (65) مِنَ الْکَرَمِ، وَشُعَبٌ (66) مِنَ الْعُرْفِ (67) . ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا یَتَفَقَّدُهُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا، وَلاَ یَتَفَاقَمَنَّ (68) فِی نَفْسِکَ شَیْءٌ قَوَّیْتَهُمْ بِهِ، وَلاَ تَحْقِرَنَّ لُطْفاً (69) تَعَاهَدْتَهُمْ بِهِ وَإِنْ قَلَّ، فَإِنَّهُ دَاعِیَهٌ لَهُمْ إِلَی بَذْلِ النَّصِیحَهِ لَکَ، وَحُسْنِ الظَّنِّ بِکَ. وَلاَ تَدَعْ تَفَقُّدَ لَطیِفِ أُمُورِهِمُ اتِّکَالاً عَلَی جَسِیمِهَا، فَإِنَّ لِلْیَسِیرِ مِنْ لُطْفِکَ مَوْضِعاً یَنْتَفِعُونَ بِهِ، وَلِلْجَسِیمِ مَوْقِعاً لاَ یَسْتَغْنُونَ عَنْهُ. وَلْیَکُنْ آثَرُ (70) رُؤوسِ جُنْدِکَ عِنْدَکَ مَنْ وَاسَاهُمْ (71) فِی مَعُونَتِهِ، وَأَفْضَلَ (72) عَلَیْهِمْ مِنْ جِدَتِهِ (73) بِمَا یَسَعُهُمْ یَسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ (74) أَهْلِیهِمْ، حَتَّی یَکُونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِی جِهَادِ الْعَدُوِّ، فَإِنَّ عَطْفَکَ عَلَیْهِمْ یَعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَیْکَ. وَإِنَّ أَفْضَلَ قُرَّهِ عَیْنِ الْوُلاَهِ اسْتِقَامَهُ الْعَدْلِ فِی الْبِلاَدِ، وَظُهُورُ مَوَدَّهِ الرَّعِیَّهِ. وَإِنَّهُ لاَ تَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلاَّ بَسَلاَمَهِ صُدُورِهِمْ، وَلاَ تَصِحُّ نَصِیحَتُهُمْ إِلاّ بِحِیطَتِهِمْ (75) عَلَی وُلاَهِ الْأُمُورِ، وَقِلَّهِ اسْتِثْقَالِ دُوَلِهِمْ، وَتَرْکِ اسْتِبْطَاءِ انْقِطَاعِ مُدَّتِهِمْ. فَافْسَحْ فِی آمَالِهِمْ، وَوَاصِلْ فِی حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَیْهِمْ، وَتَعْدِیدِ مَا أَبْلی ذَوُوالْبَلاَءِ (76) مِنْهُمْ، فَإِنَّ کَثْرَهَ الذِّکْرِ لِحُسْنِ أَفْعَالِهِمْ تَهُزُّ الشُّجَاعَ، وَتُحَرِّضُ النَّاکِلَ (77) ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

ثُمَّ اعْرِفْ لِکُلِّ امْرِیءٍ مِنْهُمْ مَا أَبْلی، وَلاَ تَضُمَّنَّ بَلاَءَ (78) امْرِیءٍ إِلَی غَیْرِهِ، وَلاَ تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَایَهِ بَلاَئِهِ، وَلاَ یَدْعُوَنَّکَ شَرَفُ امْرِیءٍ إِلَی أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کَانَ صَغِیراً، وَلاَضَعَهُ امْرِیءٍ إِلَی أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلاَئِهِ مَاکَانَ عَظیِماً.

وَارْدُدْ إِلَی اللهِ وَرَسُولِهِ مَا یُضْلِعُکَ (79) مِنَ الْخُطُوبِ، وَیَشْتَبِهُ عَلَیْکَ مِنَ الْأُمُورِ، فَقَدْ قَالَ اللهُ سبحانه لِقَوْم أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإنْ تَنَازَعْتُمْ فِی

p: 213

شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللهِ وَالرَّسُولِ)، فَالرَّدُّ إِلَی اللهِ: الْأَخْذُ بِمُحْکَمِ کِتَابِهِ (80) ،وَالرَّدُّ إِلَی الرَّسُولِ: الْأَخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعهِ غَیْرِ الْمُفَرِّقَهِ.

ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ، مِمَّنْ لاَ تَضِیقُ بِهِ الْأُمُورُ، وَلاَ تُمَحِّکُهُ (81) الْخُصُومُ، وَلاَ یَتَمادَی (82) فِی الزَّلَّهِ (83) ، وَلاَ یَحْصَرُ (84) مِنَ الْفَیْءِ (85) إِلَی الْحَقِّ إذَا عَرَفَهُ، وَلاَ تُشْرِفُ (86) نَفْسُهُ عَلَی طَمَعٍ، وَلاَ یَکْتَفِی بِأَدْنَی فَهْمٍ دُونَ أَقصَاهُ (87) ، أَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ (88) ، وَآخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ، وَأَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً (89) بِمُرَاجَعَهِ الْخَصْمِ، وَأَصْبَرَهُمْ عَلَی تَکَشُّفِ الْأُمُورِ، وَأَصْرَمَهُمْ (90) عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ، مِمَّنْ لاَ یَزْدَهِیهِ إطْرَاءٌ (91) ، وَلاَ یَسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ، أُولئِکَ قَلِیلٌ. ثُمَّ أَکْثِرْ تَعَاهُدَ (92) قَضَائِهِ، وافْسَحْ لَهُ فِی الْبَذْلِ (93) مَا یُزیِلُ عِلَّتَهُ، وَتَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَی النَّاسِ، وَأَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَهِ لَدَیْکَ مَا لاَ یَطْمَعُ فِیهِ غَیْرُهُ مِنْ خَاصَّتِکَ، لِیَأْمَنَ بِذلَکَ اغْتِیَالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَکَ. فَانْظُرْ فِی ذلِکَ نَظَراً بِلِیغاً، فَإِنَّ هذَا الدِّینَ قَدْ کَانَ أَسِیراً فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ، یُعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی، وَتُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیَا.

ثُمَّ انْظُرْ فِی أُمُورِ عُمَّالِکَ، فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً (94) ، وَلاَ تُوَلِّهِمْ مُحَابَاهً (95) وأَثَرَهً (96) ، فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ (97) الْجَوْرِ وَالْخِیَانَهِ. وَتوَخَّ (98) مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَهِ وَالْحَیَاءِ، مِنْ أَهْلِ الْبُیُوتَاتِ الصَّالِحَهِ، ( 451 )

وَالْقَدَمِ (99) فِی الْإِسْلاَمِ الْمُتَقَدِّمَهِ، فَإِنَّهُمْ أَکْرَمُ أَخْلاَقاً، وَأَصَحُّ أَعْرَاضاً، وَأَقَلُّ فِی الْمَطَامِعِ إِشْرَافاً، وَأَبْلَغُ فِی عَوَاقِبِ الْأُمُورِ نَظَراً. ثُمَّ أَسْبِغْ (100) عَلَیْهِمُ الْأَرْزَاقَ، فَإِنَّ ذلِکَ قُوَّهٌ لَهُمْ عَلَی اسْتِصْلاَحِ أَنْفُسِهِمْ، وَغِنیً لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَیْدِیهِمْ، وَحُجَّهٌ عَلَیْهِمْ إِنْ خَالَفُوا أَمْرَکَ أَوْ ثَلَمُوا أَمَانَتَکَ (101) . ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ، وَابْعَثِ الْعُیُونَ (102) مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالوَفَاءِ عَلَیْهِمْ، فَإِنَّ تَعَاهُدَکَ فِی السِّرِّ لِأُمُورِهِمْ حَدْوَهٌ لَهُمْ (103) عَلَی اسْتِعْمَالِ الْأَمَانَهِ، وَالرِّفْقِ بِالرَّعِیَّهِ. وَتَحَفَّظْ مِنَ الْأَعْوَانِ، فَإِنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَسَطَ یَدَهُ إِلَی خِیَانَهٍ اجْتَمَعَتْ بِهَا عَلَیْهِ عِنْدَکَ أَخْبَارُ عُیُونِکَ، اکْتَفَیْتَ بِذلِکَ شَاهِداً، فَبَسَطْتَ عَلَیْهِ الْعُقُوبَهَ فِی بَدَنِهِ، وَأَخَذْتَهُ بِمَا أَصَابَ مِنْ عَمَلِهِ، ثُمَّ نَصَبْتَهُ بِمَقَامِ الْمَذَلَّهِ، وَ وَسَمْتَهُ بِالْخِیانَهِ، وَقَلَّدْتَهُ عَارَ التُّهَمَهِ.

p: 214

وَتفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا یُصْلِحُ أَهْلَهُ، فَإِنَّ فِی صلاَحِهِ وَصلاَحِهِمْ صَلاَحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ، وَلاَ صَلاَحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلاَّ بِهِمْ، لِأَنَّ النَّاسَ کُلَّهُمْ عِیَا لٌ عَلَی الْخَرَاجِ وَأَهْلِهِ. وَلْیَکُنْ نَظَرُکَ فِی عِمَارَهِ الْأَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِکَ فِی اسْتِجْلاَبِ الْخَرَاجِ، لِأَنَّ ذلِکَ لاَ یُدْرَکُ إِلاَّ بَالْعِمَارَهِ، وَمَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَیْرِ عِمَارَه أَخْرَبَ الْبِلاَدَ، وَأَهْلَکَ الْعِبَادَ، وَلَمْ یَسْتَقِمْ أَمْرُهُ إِلاَّ قَلِیلاً. فَإِنْ شَکَوْا ثِقَلاً أَوْ عِلَّهً (104) ، أَوِ انْقِطَاعَ شِرْبٍ (105) أَوْ بَالَّهٍ (106) ، أَوْ إِحَالَهَ أَرْضٍ (107) اغْتَمَرَهَا (108) غَرَقٌ، أَوْ أَجْحَفَ (109) بِهَا عَطَشٌ، خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِما تَرْجُو أَنْ یصْلُحَ بِهِ أَمْرُهُمْ، وَلاَ یَثْقُلَنَّ عَلَیْکَ شَیْءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَؤُونَهَ عَنْهُمْ، فَ إِنَّهُ ذُخْرٌ یَعُودُونَ بِهِ عَلَیْکَ فِی عِمَارَهِ بِلادِکَ، وَتَزْیِینِ وِلاَیَتِکَ، مَعَ اسْتِجْلاَبِکَ حُسْنَ ثَنَائِهِمْ، وَ تَبَجُّحِکَ (110) بِاسْتِفَاضَهِ (111) الْعَدْلِ فِیهِمْ، مُعْتَمِداً فَضْلَ قُوَّتِهِمْ (112) ، بِمَا ذَخَرْتَ (113) عِنْدَهُمْ مِنْ إِجْمَامِکَ (114) لَهُمْ، وَالثِّقَهَ مِنْهُمْ بِمَا عَوَّدْتَهُمْ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیْهِمْ وَ رِفْقِکَ بِهِمْ، فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ الْأُمُورِ مَا إِذَا عَوَّلْتَ فِیهِ عَلَیْهِمْ مِنْ بَعْدُ احْتَمَلُوهُ طَیِّبَهً أَنْفُسُهُمْ بِهِ، فَإِنَّ الْعُمْرَانَ مُحْتَمِلٌ مَا حَمَّلْتَهُ، وَإِنَّمَا یُؤْتَی خَرَابُ الْأَرْضِ مِنْ إِعْوَازِ (115) أَهْلِهَا، إِنَّمَا یُعْوِزُ أَهْلُهَا لِإِشْرَافِ أَنْفُسِ الْوُلاَهِ عَلَی الْجَمْعِ (116) ، وَسُوءِ ظَنِّهِمْ بِالْبَقَاءِ، وَقِلَّهِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْعِبَرِ.

ثُمَّ انْظُرْ فِی حَالِ کُتَّابِکَ، فَوَلِّ عَلَی أُمُورِکَ خَیْرَهُمْ، وَاخْصُصْ رَسَائِلَکَ الَّتِی تُدْخِلُ فِیهَا مَکَائِدَکَ وأَسْرَارَکَ بِأَجْمَعِهِمْ لِوُجُودِ صَالِحِ الْأَخْلاَقِ مِمَّنْ لاَ تُبْطِرُهُ (117) الْکَرَامَهُ، فَیَجْتَرِیءَ بِهَا عَلَیْکَ فِی خِلاَف

لَکَ بِحَضْرَهِ مَلاَءِ (118) ، وَلاَ تُقَصِّرُ بِهِ الْغَفْلَهُ (119) عَنْ إِیرَادِ مُکَاتَبَاتِ عُمَّالِکَ عَلَیْکَ، وَإِصْدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَی الصَّوابِ عَنْکَ، وَفِیَما یَأْخُذُ لَکَ وَیُعْطِی مِنْکَ، وَلاَ یُضْعِفُ عَقْداً اعْتَقَدَهُ لَکَ (120) ، وَلاَ یَعْجِزُ عَنْ إِطْلاَقِ مَا عُقِدَ عَلَیْکَ (121) ، وَلاَ یَجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفسِهِ فِی الْأُمُورِ، فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ یَکُونُ بَقَدْرِ غَیْرِهِ أَجْهَلَ. ثُمَّ لاَ یَکُنِ اخْتِیَارُکَ ( 455 )

p: 215

إِیَّاهُمْ عَلَی فِرَاسَتِکَ (122) وَاسْتِنَامَتِکَ (123) وَحُسْنِ الظَّنِّ مِنْکَ، فَإِنَّ الرِّجَالَ یَتَعَرَّفُونَ لِفِرَاسَاتِ (124) الْوُلاَهِ بِتَصَنُّعِهِمْ (125) وَحُسْنِ خِدْمَتِهِمْ، لَیْسَ وَرَاءَ ذلِکَ مِنَ النَّصِیحَهِ وَالْأَمَانَهِ شَیْءٌ، وَلکِنِ اخْتَبِرْهُمْ بِمَاوَلُوا لِلصَّالِحِینَ قَبْلَکَ، فَاعْمِدْ لِأَحْسَنِهِمْ کَانَ فِی الْعَامَّهِ أَثَراً، وَأَعْرَفِهِمْ بِالْأَمَانَهِ وَجْهاً، فَإِنَّ ذلِکَ دَلِیلٌ عَلَی نَصِیحَتِکَ لِلَّهِ وَلِمَنْ وَلِّیتَ أَمْرَهُ. وَاجْعَلْ لِرَأْسِ کُلِّ أَمْرٍ مِنْ أُمُورِکَ رَأْساً مِنْهُمْ، لاَ یَقْهَرُهُ کَبِیرُهَا، وَلاَ یَتَشَتَّتُ عَلَیْهِ کَثِیرُهَا، وَمَهْمَا کَانَ فِی کُتَّابِکَ مِنْ عَیْبٍ فَتَغَابَیْتَ (126) عَنْه أُلْزِمْتَهُ.

ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَذَوِی الصِّنَاعَاتِ، وَأَوْصِ بِهِمْ خَیْراً: الْمُقِیمِ مِنْهُمْ، وَالْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ (127) ، وَالْمُتَرَفِّقِ (128) بِبَدَنِهِ، فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ، وَأَسْبَابُ الْمَرَافِقِ (129) ، وَجُلاَّبُهَا مِنَ الْمَباعِدِ وَالْمَطَارِحِ (130) ، فِی بَرِّکَ وَبَحْرِکَ، وَسَهْلِکَ وَجَبَلِکَ، وَحَیْثُ لاَ یَلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا (131) ، وَلاَ یَجْتَرِئُونَ عَلَیْهَا، فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ (132) لاَ تُخَافُ بَائِقَتُهُ (133) ، وَصُلْحٌ لاَ تُخْشَی غَائِلَتُهُ، وَتَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِکَ وَفِی حَوَاشِی بِلاَدِکَ. وَاعْلَمْ مَعَ ذلِکَ أَنَّ فِی کَثِیٍر مِنْهُمْ ضِیقاً (134) فَاحِشاً، وَشُحّاً (135) قَبِیحاً، وَاحْتِکَاراً (136) لِلْمَنَافِعِ، وَتَحَکُّماً فِی الْبِیَاعَاتِ، وَذلِکَ بَابُ مَضَرَّهٍ لِلْعَامَّهِ، وَعَیْبٌ عَلَی الْوُلاَهِ. فَامْنَعْ مِنَ الْإِحْتِکَارِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ مَنَعَ مِنْهُ. وَلْیَکُنِ الْبَیْعُ بَیْعاً سَمْحاً: بِمَوَازِینِ عَدْلٍ، وَأَسْعَارٍ لاَ تُجْحِفُ بِالْفَرِیقَیْنِ مِنَ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعِ (137) ، فَمَنْ قَارَفَ (138) حُکْرَهً (139) بَعْدَ نَهْیِکَ إِیَّاهُ فَنَکِّلْ بِهِ (140) ، وَعَاقِبْهُ فِی غَیْرِ إِسْرَافٍ (141) .

ثُمَّ اللهَ اللهَ فِی الطَّبَقَهِ السُّفْلَی مِنَ الَّذِینَ لاَ حِیلَهَ لَهُمْ وَالْمَسَاکِینَ وَالْمُحْتَاجِینَ وَأَهْلِ الْبُؤْسَی (142) وَالزَّمْنَی (143) ، فإِنَّ فِی هذِهِ الطَّبَقَهِ قَانِعاً (144) وَمُعْتَرّاً (145) ، وَاحْفَظْ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَکَ (146) مِنْ حَقِّهِ فِیهِمْ، وَاجْعَلْ لَهُمْ قِسمْاً مِنْ بَیْتِ مَالِکَ، وَقِسماً مِنْ غَلاَّتِ (147) صَوَافِی (148) الْإِسْلاَمِ فِی کُلِّ بَلَدٍ، فإِنَّ لِلْأَقْصَی مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِی لِلْأَدْنَی، وَکُلٌّ قَدِ اسْتُرْعِیتَ حَقَّهُ، فَلاَ یَشْغَلنَّکَ عَنْهُمْ بَطَرٌ (149) ، فَإِنَّکَ لاَ تُعْذَرُ بِتَضْیِیعِ التَّافِهَ (150) لِإِحْکَامِکَ الْکَثِیرَ الْمُهِمَّ. فَلاَ تُشْخِصْ هَمَّکَ (151) عَنْهُمْ، وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّکَ لَهُمْ (152) ، وَتَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لاَ یَصِلُ إِلَیْکَ مِنْهُمْ مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُیُونُ (153) ، وَتَحْقِرُهُ الرِّجَالُ، فَفَرِّغْ لِأُولئِکَ ثِقَتَکَ (154) مِنْ أَهْلِ الْخَشْیَهِ وَالتَّوَاضُع، فَلْیَرْفَعْ إِلَیْکَ أُمُورَهُمْ، ثُمَّ اعْمَلْ فِیهِمْ بَالْإِعْذَارِ إِلَی اللهِ تَعَالَی (155) یَوْمَ تَلْقَاهُ، فَإِنَّ هؤُلاَءِ مِنْ بَیْنِ الرَّعِیَّهِ أَحْوَجُ إِلَی الْإِنصَافِ مِنْ غَیْرِهِمْ، وَکُلٌّ فَأَعْذِرْ إِلَی اللهِ تَعَالَی فِی تَأْدِیَهِ حَقِّهِ إِلَیهِ. وَتَعَهَّد ْ أَهْلَ الْیُتْمِ وَذَوِی الرِّقَّهِ فِی السِّنِّ (156) مِمَّنْ لاَحِیلَهَ لَهُ، وَلاَ یَنْصِبُ لِلْمَسْأَلَهِ نَفْسَهُ، وَذلِکَ عَلَی الْوُلاَهِ ثَقِیلٌ، وَالْحَقُّ کُلُّهُ ثَقِیلٌ، وَقَدْ یُخَفِّفُهُ اللهُ عَلَی أَقْوَامٍ طَلَبُوا الْعَاقِبَهَ فَصَبَرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَوَثِقُوا

p: 216

بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللهِ لَهُمْ.

وَاجْعلْ لِذَوِی الْحَاجَاتِ (157) مِنْکَ قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِیهِ شَخْصَکَ، وَتَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً، فَتَتَواضَعُ فِیهِ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَکَ، وَتُقعِدَ عَنْهُمْ جُنْدَکَ وَأَعْوَانَکَ (158) مِنْ أَحْرَاسِکَ (159) وَشُرَطِکَ (160) ، حَتَّی یُکَلِّمَکَ مُتَکَلِّمُهُمْ غَیْرَ مُتَتَعْتِعٍ (161) ، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ یَقُولُ فِی غَیْرِ مَوْطِنٍ (162) : "لَنْ تُقَدَّسَ (163) أُمَّهٌ لاَ یُؤْخَذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِیِّ غَیْرَ مُتَتَعْتِعٍ". ثُمَّ احْتَمِلِ الْخُرْقَ (164) مِنْهُمْ وَالْعِیَّ (165) ، وَنَحِّ (166) عَنْهُمُ الضِّیقَ (167) وَالْأَنَفَ (168) ، یَبْسُطِ اللهُ عَلَیْکَ بَذلِکَ أَکْنَافَ رَحْمَتِهِ (169) ، وَیُوجِبُ لَکَ ثَوَابَ طَاعَتِهِ، وَأَعْطِ مَا أَعْطَیْتَ هَنِیئاً (170) ، وَامْنَعْ فِی إِجْمَالٍ وَإِعْذَارٍ (171) !

ثُمَّ أُمُورٌ مِنْ أُمُورِکَ لاَبُدَّ لَکَ مِنْ مُبَاشَرَتِهَا: مِنْهَا إِجَابَهُ عُمَّالِکَ بِمَا یَعْیَا (172) عَنْهُ کُتَّابُکَ، وَمِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ یَوْمَ وَرُودِهَا عَلَیْکَ مِمَّا تَحْرَجُ (173) بِهِ صُدُورُ أَعْوَانِکَ. وَأَمْضِ لِکُلِّ یَوْمٍ عَمَلَهُ، فإِنَّ لِکُلِّ یَوْمٍ مَا فِیهِ، وَاجْعَلْ لِنَفْسِکَ فِیَما بَیْنَکَ وَبَیْنَ اللهِ أَفْضَلَ تِلْکَ الْمَوَاقِیتِ، وَأَجْزَلَ (174) تِلْکَ الْأَقْسَامِ، وَإِنْ کَانَتْ کُلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلَحَتْ فیهَا النِّیَّهُ، وَسَلِمَتْ مِنْهَا الرَّعِیَّهُ. وَلْیَکُنْ فِی خَاصَّهِ مَا تُخْلِصُ لِلَّهِ بِهِ دِینَکَ: إِقَامَهُ فَرَائِضِهِ الَّتی هِیَ لَهُ خَاصَّهً، فَأَعْطِ اللهَ مِن بَدَنِکَ فِی لَیْلِکَ وَنَهَارِکَ، وَوَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَی اللهِ مِنْ ذلِکَ کَاملاً غَیْرَ مَثْلُومٍ (175) وَلاَ مَنْقُوصٍ، بَالِغاً مِنْ بَدَنِکَ مَا بَلَغَ. وَإِذَا قُمْتَ فِی صَلاَتِکَ لِلنَّاسِ، فَلاَ تَکُونَنَّ مُنَفّرِاً وَلاَ مُضَیِّعاً (176) ، فَإِنَّ فِی النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّهُ وَلَهُ الْحَاجَهُ. وَقَدْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ -صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ- حِینَ وَجَّهَنِی إِلَی الَیمنِ کَیْفَ أُصَلِّی بِهِمْ؟ فَقَالَ: "صَلِّ بِهِمْ کَصَلاَهِ أَضْعَفِهِمْ، وَکُنْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً".

p: 217

وَأَمَّا بَعْدَ ، فَلاَ تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَکَ عَنْ رَعِیَّتِکَ، فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلاَهِ عَنِ الرَّعِیَّهِ شُعْبَهٌ مِنَ الضِّیقِ، وَقِلَّهُ عِلْمٍ بِالْأُمُورِ، وَالْإِحْتِجَابُ مِنْهُمْ یَقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دوُنَهُ فَیَصْغُرُ عِندَهُمْ الْکَبِیرُ، وَیَعْظَُمُ الصَّغِیرُ، وَیَقْبُحُ الْحَسَنُ، وَیَحْسُنُ الْقَبِیحُ، وَیُشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ. وَإِنَّمَا الْوَالِی بَشَرٌ لاَ یَعْرِفُ مَا تَوَارَی عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْأُمُورِ، وَلَیْسَتْ عَلَی الْحَقِّ سِمَاتٌ (177) تُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْکَذِبِ، وَإِنَّمَا أَنْتَ أَحَدُ رَجُلَیْنَِ: إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُکَ بِالْبَذْلِ (178) فِی الْحَقِّ، فَفِیمَ احْتِجَابُکَ مِنْ وَاجِبِ حَقٍّ تُعْطِیهِ، أَوْ فِعْلٍ کَرِیمٍ تُسْدِیهِ، أَوْ مُبْتَلَیً بِالْمَنعِ، فَمَا أَسْرَعَ کَفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْأَلَتِکَ إِذَا أَیِسُوا (179) مِنْ بَذْلِکَ! مَعَ أَنَّ أَکْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَیْکَ مِمَّا لاَ مَؤُونَهَ فِیهِ عَلَیْکَ، مِنْ شَکَاهِ (180) مَظْلِمَهٍ، أَوْ طَلَبِ إِنْصَافٍ فِی مُعَامَلَهٍ.

ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِی خَاصَّهً وبِطَانَهً، فِیهِمُ اسْتِئْثَارٌ وَتَطَاوُلٌ، وَقِلَّهُ إِنْصَافٍ فِی مُعَامَلَهٍ، فَاحْسِمْ (181) مَادَّهَ أُولئِکَ بِقَطْعِ أَسْبَابِ تِلْکَ الْأَحْوَالِ، وَلاَ تُقْطِعَنَّ (182) لِأَحَد مِنْ حَاشِیتِکَ وَحَامَّتِکَ (183) قَطِیعهً، وَلاَ یَطْمَعَنَّ مِنْکَ فِی اعْتِقَادِ (184) عُقْدَهٍ، تَضُرُّ بِمَنْ یَلِیهَا مِنَ النَّاسِ، فِی شِرْبٍ (185) أَوْ عَمَلٍ مُشْتَرَکٍ، یَحْمِلُونَ مَؤُونَتَهُ عَلَی غَیْرِهِمْ، فَیَکُونَ مَهْنَأُ (186) ذلِکَ لَهُمْ دُونَکَ، وَعَیْبُهُ عَلَیْکَ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَهِ. وَأَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِیبِ وَالْبَعِیدِ، وَکُنْ فِی ذلِکَ صَابِراً مُحْتَسِباً، وَاقِعاً ذلِکَ مِنْ قَرَابَتِکَ خَاصَّتِکَ حَیْثُ وَقَعَ، وَابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا یَثْقُلُ عَلَیْکَ مِنْهُ، فَإِنَّ مَغَبَّهَ (187) ذلِکَ مَحْمُودَهٌ.

وَإِنْ ظَنَّتِ الرَّعِیَّهُ بِکَ حَیْفاً (188) ، فَأَصْحِرْ (189) لَهُمْ بِعُذْرِکَ، وَاعْدِلْ (190) عَنکَ ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِکَ، فَإِنَّ فِی ذلِکَ رِیَاضَهً (191) مِنْکَ لِنَفْسِکَ، وَرِفْقاً بِرَعِیَّتِکَ، وَ إِعْذَاراً (192) تَبْلُغُ فِیهِ حَاجَتَکَ مِنْ تَقْوِیمِهِمْ عَلَی الْحَقِّ.

وَلاَ تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاکَ إِلَیْهِ عَدُوُّ کَ لِلَّهِ فِیهِ رِضیً، فإِنَّ فِی الصُّلْحِ دَعَهً (193) لِجُنُودِکَ، وَرَاحَهً مِنْ هُمُومِکَ، وأَمْناً لِبِلاَدِکَ، وَلَکِنِ الْحَذَرَ کُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّکِ بَعْدَ صُلْحِهِ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِیَتَغَفَّلَ (194) ، فَخُذْ بِالْحَزْمِ، وَاتَّهِمْ فِی ذلِکَ حُسْنَ الظَّنِّ. وَإِنْ عَقَدْتَ بَیْنَکَ وَبَیْنَ عَدُوّ لَکَ عُقْدَهً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْکَ ذِمَّهً (195) ، فَحُطْ (196) عَهْدَکَ بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَکَ بِالْأَمَانَهِ، وَاجْعَلْ نَفْسَکَ جُنَّهً (197) دُونَ مَا أَعْطَیْتَ، فَإِنَّهُ لَیْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَیْءٌ النَّاسُ أَشدُّ عَلَیْهِ اجْتَِماعاً، مَعَ تَفْرِیقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشْتِیتِ آرَائِهِمْ، مِنَ تَعْظیمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذلِکَ الْمُشْرِکُونَ فِیَما بَیْنَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِینَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا (198) مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ، فَلاَ تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ، وَلاَ تَخِیسَنَّ بَعَهْدِکَ (199) ، وَلاَ تَخْتِلَنَّ (200) عَدُوَّکَ، فَإِنَّهُ لاَ یَجْتَرِیءُ عَلَی اللهِ إِلاَّ جَاهِلٌ شَقِیٌّ. وَقَدْ جَعَلَ اللهُ عَهْدَهُ وَذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ (201) بَیْنَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ، وَحَرِیماً (202) یَسْکُنُونَ إِلَی مَنَعَتِهِ (203) ، یَسْتَفِیضُونَ إِلَی جِوَارِهِ (204) ، فَلاَ إِدْغَالَ (205) ، وَلاَ مُدَالَسَهَ (206) ، وَلاَ خِدَاعَ فِیهِ، وَلاَ تَعْقِدْ عَقْداً تَجُوزُ فِیهِ الْعِلَلُ (207) ، وَلاَ تُعَوِّلَنَّ عَلَی لَحْنِ القَوْلٍ (208) بَعْدَ التَّأْکِیدِ وَالتَّوْثِقَهِ، وَلاَ یَدْعُوَنَّکَ ضِیقُ أَمْرٍ لَزِمَکَ فِیهِ عَهْدُ اللهِ، إِلَی طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَیْرِ الْحَقِّ، فَإنَّ صَبْرَکَ عَلَی ضِیقِ أَمْرٍ تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَفَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَیْرٌ مِنْ غَدْرٍ تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَأَنْ تُحِیطَ بِکَ مِنَ اللهِ فِیهِ طَلِبَهٌ (209) ، لاَتَسْتَقِیلُ فِیهَا دُنْیَاکَ وَلاَ آخِرَتَکَ.

p: 218

إِیَّاکَ وَالدَّمَاءَ و َسَفْکَهَا بِغَیْرِ حِلِّهَا، فَإِنَّهُ لَیْسَ شَیْءٌ أَدْعَی لِنِقْمَهٍ، وَلاَ أَعْظَمَ لِتَبِعَهٍ، وَلاَ أَحْرَی بِزَوَالِ نِعْمَهٍ، وَانْقِطَاعِ مُدَّهٍ، مِنْ سَفْکِ الدِّمَاءِ بِغَیْرِ حَقِّهَا. وَاللهُ سُبْحَانَهُ مُبْتَدِیءٌ بِالْحُکْمِ بَیْنَ الْعِبَادِ، فِیَما تَسَافَکُوا مِنَ الدِّمَاءِ یَوْمَ الْقِیَامهِ، فَلاَ تُقَوِّیَنَّ سُلْطَانَکَ بِسَفْکِ دَمٍ حَرَامٍ، فَإِنَّ ذلِکَ مِمَّا یُضْعِفُهُ وَیُوهِنُهُ، بَلْ یُزیِلُهُ وَیَنْقُلُهُ، وَلاَ عُذْرَ لَکَ عِنْدَ اللهِ وَلاَ عِنْدِی فِی قَتْلِ الْعَمدِ، لِأَنَّ فِیهِ قَوَدَ (210) الْبَدَنِ، وَإِنِ ابْتُلِیتَ بِخَطَإٍ وَأَفْرَطَ عَلَیْکَ (211) سَوْطُکَ أَوْ سَیْفُکَ أَوْ یَدُکَ بِعُقُوبَه، فَإِنَّ فِی الْوَکْزَهِ (212) فَمَا فَوْقَهَا مَقْتَلَهً، فَلاَ تَطْمَحَنَّ (213) بِکَ نَخْوَهُ سُلْطَانِکَ عَنْ أَنْ تُؤَدِّیَ إِلَی أَوْلِیَاءِ الْمَقْتُول حَقَّهُمْ.

وَإِیَّاکَ وَالْإِعْجَابَ بِنَفْسِکَ، وَالثِّقَهَ بِمَا یُعْجِبُکَ مِنْهَا، وَحُبَّ الْإِطْرَاءِ (214) ، فَإِنَّ ذلِکَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیْطَانِ فِی نَفْسِهِ، لِیَمْحَقَ مَا یَکُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِینَ.

وَإِیَّاکَ وَالْمَنَّ عَلَی رَعِیَّتِکَ بِإِحْسَانِکَ، أَوِ التَّزَیُّدَ (215) فِیَما کَانَ مِنْ فِعْلِکَ، أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَکَ بِخُلْفِکَ، فَإِنَّ الْمَنَّ یُبْطِلُ الْإِحْسَانَ، وَالتَّزَیُّدَ یَذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ، وَالخُلْفَ یُوجِبُ الْمَقْتَ (216) عِنْدَاللهِ وَالنَّاسِ، قَالَ اللهُ سبحانه: (کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لاَ تَفْعَلُونَ)

و إیَّاکَ وَالْعَجَلَهَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا، أَوِ التَّسَاقُطَ (217) فِیهَا عِنْدَ إِمْکَانِهَا، أَوِ الَّلجَاجَهَ فِیهَا إِذا تَنَکَّرَتْ (218) ، أَوِ الْوَهْنَ (219) عَنْهَا إذَا اسْتَوْضَحَتْ، فَضَعْ کُلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ، وَأَوْقِعْ کُلَّ أَمَرٍ مَوْقِعَهُ.

وَإیَّاکَ وَالْإِسْتِئْثَارَ (220) بِمَا النَّاسُ فِیهِ أُسْوَهٌ (221) ، وَالتَّغَابِیَ (222) عَمَّا تُعْنَی بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَحَ لِلْعُیُونِ، فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْکَ لِغَیْرِکَ، وَعَمَّا قَلَیلٍ تَنْکَشِفُ عَنْکَ أَغْطِیَهُ الْأُمُورِ، وَیُنْتَصَفُ مِنْکَ لِلْمَظْلُومِ، امْلِکْ حَمِیَّهَ أَنْفِکَ (223) ، وَسَوْرَهَ (224) حَدِّکَ (225) ، وَسَطْوَهَ یَدِکَ، وَغَرْبَ (226) لِسَانِکَ، وَاحْتَرِسْ مِنْ کُلِّ ذلِکَ بِکَفِّ الْبَادِرَهِ (227) ، وَتَأْخِیرِ السَّطْوَهِ، حَتَّی یَسْکُنَ غَضَبُکَ فَتَمْلِکَ الْإِخْتِیَارَ: وَلَنْ تَحْکُمْ ذلِکَ مِنْ نَفْسِکَ حَتَّی تُکْثِرَ هُمُومَکَ بِذِکْرِ الْمَعَادِ إِلَی رَبِّکَ.

p: 219

وَالْوَاجِبُ عَلَیْکَ أَنْ تَتَذَکَّرَ مَا مَضَی لِمَنْ تَقَدَّمَکَ مِنْ حُکُومَهٍ عَادِلَهٍ، أَوْ سُنَّهٍ فَاضِلَهٍ، أَوْ أَثَرٍ عَنْ نَبِیِّنَا-صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ- أَوْ

فَرِیضَه فِی کِتَابِ اللهِ، فَتَقْتَدِیَ بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِیهَا، وَتَجْتَهِدَ لِنَفْسِکَ فِی اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَیْکَ فِی عهْدِی هذَا، وَاسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ الْحُجَّهِ لِنَفْسِی عَلَیْکَ، لِکَیْلاَ تَکُونَ لَکَ عِلَّهٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِکَ إِلَی هَوَاهَا. وَأَنَا أَسْأَلُ اللهَ بِسَعَهِ رَحْمَتِهِ، وَعَظِیمِ قُدْرَتِهِ عَلَی إِعْطَاءِ کُلِّ رَغْبَهٍ، أَنْ یُوَفِّقَنِی وَإِیَّاکَ لِمَا فیهِ رِضَاهُ مِنَ الْإِقَامَهِ عَلَی الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَیْهِ وَإِلَی خَلْقِهِ، مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِی الْعِبَادِ، وَجَمِیلِ الْأَثَرِ فِی الْبَلاَدِ، ( 471 )

وَتَمَامِ النِّعْمَهِ، وَتَضْعِیفِ الْکَرَامَهِ (228) ، وَأَنْ یَخْتِمَ لِی وَلَکَ بالسَّعَادَهِ وَالشَّهَادَهِ، (إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ)، وَالسَّلاَمُ عَلَی رَسُولِ اللهِ -صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ-الطَیِّبِینَ الطَاهِرِینَ, وَسَلََّمَ تَسْلِیمًا کَثِیراً وَالسَّلَامُ.

In Persian

به مالک اشتر نخعی

به نام خداوند بخشنده مهربان، این فرمان بنده خدا علی امیر مومنان، به مالک اشتر پسر حارث است، در عهدی که با او دارد، هنگامی که او را به فرمانداری مصر برمی گزیند تا خراج آن دیار را جمع آورد، و با دشمنانش نبرد کند، کار مردم را اصلاح، و شهرهای مصر را آباد سازد. ضرورت خودسازی او را به ترس از خدا فرمان می دهد، و اینکه اطاعت خدا را بر دیگر کارها مقدم دارد، و آنچه که در کتاب خدا آمده، از واجبات و سنتها را پیروی کند، دستوراتی که جز با پیروی آن رستگار نخواهد شد، و جز با نشناختن و ضایع کردن آن جنایتکار نخواهد گردید. به او فرمانی می دهد که خدا را با دل و دست و زبان یاری کند، زیرا خداوند پیروزی کسی را تضمین کند که او را یاری دهد، و بزرگ دارد آن کس را که او بزرگ شمارد. و به او فرمان می دهد تا نفس خود را از پیروی آرزوها باز دارد، و به هنگام سرکش رامش نماید، که (همانا نفس همواره به بدی وامی دارد جز آنکه خدا رحمت آورد.)

p: 220

پس ای مالک بدان! من تو را به سوی شهرهایی فرستادم که پیش از تو دولتهای عادل یا ستمگری بر آن حکم راندند، و مردم در کارهای تو چنان می نگرند که تو در کارهای حاکمان پیش از خود می نگری، و درباره تو آن می گویند که تو نسبت به زمامداران گذشته می گویی، و همانا نیکوکاران را به نام نیکی توان شناخت که خدا از آنان بر زبان بندگانش جاری ساخت. پس نیکوترین اندوخته تو باید اعمال صالح و درست باشد، هوای نفس را در اختیار گیر، و از آنچه حلال نیست خویشتن داری بکن، زیرا بخل ورزیدن به نفس خویش، آن است که در آنچه دوست دارد، یا برای او ناخوشایند است، راه انصاف پیمایی. اخلاق رهبری (روش برخورد با مردم) مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده، و با همه دوست و مهربان باش. مبادا هرگز، چونان حیوان شکاری باشی که خوردن آنان را غنیمت دانی، زیرا مردم دو دسته اند، دسته ای برادر دینی تو، و دسته دیگر همانند تو در آفرینش می باشند، اگر گناهی از آنان سر می زند، یا علتهایی بر آنان عارض می شود، یا خواسته و ناخواسته، اشتباهی مرتکب می گردند، آنان را ببخشای و بر آنان آسان گیر، آن گونه که دوست داری خدا تو را ببخشاید و بر تو آسان گیرد. همانا تو

از آنان برتر، و امام تو از تو برتر، و خدا بر آن کس که تو را فرمانداری مصر داد والاتر است، که انجام امور مردم مصر را به تو واگذارده، و آنان را وسیله آزمودن تو قرار داده است، هرگز با خدا مستیز، که تو را از کیفر او نجاتی نیست، و از بخشش و رحمت او بی نیاز نخواهی بود، بر بخشش دیگران پشیمان مباش، و از کیفر کردن شادی مکن، و از خشمی که توانی از آن رها گردی شتاب نداشته باش، به مردم نگو، به من فرمان دادند و من نیز فرمان می دهم، باید اطاعت شود، که این گونه خود بزرگ بینی دل را فاسد، و دین را پژمرده، و موجب زوال نعمتهاست. و اگر با مقام و قدرتی که داری، دچار تکبر یا خود بزرگ بینی شدی به بزرگی حکومت پروردگار که برتر از تو است بنگر، که تو را از آن سرکشی نجات می دهد، و تندروی تو را فرو می نشاند، و عقل و اندیشه ات را به جایگاه اصلی باز می گرداند. پرهیز از غرور و خودپسندی بپرهیز که در بزرگی خود را همانند خداوند پنداری، و در شکوه خداوندی همانند او دانی، زیرا خداوند هر سرکشی را خوار می سازد، و هر خودپسندی را بی ارزش می کند،

p: 221

با خدا و با مردم، و با خویشاوندان نزدیک، و با افرادی از رعیت خود که آنان را دوست داری، انصاف را رعایت کن. که اگر چنین نکنی ستم روا داشتی، و کسی که به بندگان خدا ستم روا دارد خدا بجای بندگانش دشمن او خواهد بود، و آن را که خدا دشمن شود، دلیل او را ستمکاری نعمت خدا را دگرگون نمی کند، و کیفر او را نزدیک نمی سازد، که خدا دعای ستمدیدگان را می شنود، و در کمین ستمکاران است. مردم گرایی، حق گرایی دوست داشتنی ترین چیزها در نزد تو، در حق میانه ترین، و در عدل فراگیرترین، و در جلب خشنودی مردم گسترده ترین باشد، که همانا خشم عمومی مردم خشنودی خواص را از بین می برد، اما خشم خواص را خشنودی همگان بی اثر می کند. خواص جامعه همواره بار سنگینی را بر حکومت تحمیل می کنند زیرا در روزگار سختی یاریشان کمتر، و در اجرای عدالت از همه ناراضی تر، و در خواسته هایشان پافشارتر، و در عطا و بخشش ها کم سپاس تر، و به هنگام منع خواسته ها دیر عذر پذیرتر، و در برابر مشکلات کم استقامت تر می باشند. در صورتیکه ستونهای استوار دین، و اجتماعات پرشور مسلمین، و نیروهای ذخیره دفاعی، عموم مردم می باشند، پس به آنها گرایش داشته و اشتیاق تو با آنان باشد.

ضرورت رازداری از رعیت، آنان که عیبجوترند از خود دور کن، زیرا مردم عیوبی دارند که والی در پنهان داشتن آن از همه سزاوارتر است، پس مبادا آنچه بر تو پنهان است آشکار گردانی، و آنچه که هویداست بپوشانی، که داوری در آنچه از تو پنهان است با خدای جهان می باشد، پس چندان که می توانی زشتی ها را بپوشان، تا آن را که دوست داری بر رعیت پوشیده ماند خدا بر تو بپوشاند، گره هر کینه ای را در مردم بگشای، و رشته هر نوع دشمنی را قطع کن، و از آنچه که در نظر روشن نیست کناره گیر، در تصدیق سخن چین شتاب مکن، زیرا سخن چین گرچه در لباس اندرزدهنده ظاهر می شود اما خیانتکار است. جایگاه صحیح مشورت بخیل را در مشورت کردن، دخالت نده، که تو را از نیکوکاری باز می دارد، و از تنگدستی می ترساند، ترسو را در مشورت کردن دخالت نده، که در انجام کارها روحیه تو را سست می کند. حریص را در مشورت کردن دخالت نده، که حرص را با ستمکاری در نظرت زینت می دهد. همانا بخل و ترس و حرص، غرائز گوناگونی هستند که ریشه آنها بدگمانی به خدای بزرگ است.

p: 222

بدترین وزیران تو، کسی است که پیش از تو وزیر بدکاران بوده، و در گناهان آنان شرکت داشت، پس مبادا چنین افرادی محرم راز تو باشند، زیرا که آنان یاوران گناهکاران، و یاری دهندگان ستمکارانند، تو باید جانشینانی بهتر از آنان داشته باشی که قدرت فکری امثال آنها را داشته اما گناهان و کردار زشت آنها را نداشته باشند. کسانی که ستمکاری را بر ستمی یاری نکرده، و گناهکاری را در گناهی کمک نرسانده باشند، هزینه این گونه از افراد بر تو سبک تر، و یاریشان بهتر، و مهربانیشان بیشتر، و دوستی آنان جز با تو کمتر است، آنان را از خواص، و دوستان نزدیک، و رازداران خود قرار ده، سپس از میان آنان افرادی را که در حق گویی از همه صریح ترند، و در آنچه را که خدا برای دوستانش نمی پسندد تو را مددکار نباشند، انتخاب کن، چه خوشایند تو باشد یا ناخوشایند. اصول روابط اجتماعی رهبران تا می توانی با پرهیزکاران و راستگویان بپیوند، و آنان را چنان پرورش ده که تو را فراوان نستایند، و تو را برای اعمال زشتی که انجام نداده ای تشویق نکنند، که ستایش بی اندازه خودپسندی می آورد، و انسان را به سرکشی وامی دارد.

هرگز نیکوکار و بدکار در نظرت یکسان نباشند. زیرا نیکوکاری در نیکوکاری بی رغبت، و بدکاران در بدکاری تشویق می گردند، پس هر کدام از آنان را بر اساس کردارشان پاداش ده. بدان ای مالک! هیچ وسیله ای برای جلب اعتماد والی به رعیت بهتر از نیکوکاری به مردم، و تخفیف مالیات، و عدم اجبار مردم به کاری که دوست ندارند، نمی باشد، پس در این راه آنقدر بکوش تا به وفاداری رعیت، خوشبین شوی، که این خوشبینی بار سنگین رنج آور مشکلات را از تو برمی دارد، پس به آنان که بیشتر احساس کردی بیشتر خوشبین باش، و به آنان که بدرفتاری نمودی بدگمان تر باش. و آداب پسندیده ای را که بزرگان این امت به آن عمل کردند، و ملت اسلام با آن پیوند خورده، و رعیت با آن اصلاح شدند، بر هم مزن، و آدابی که به سنتهای خوب گذشته زیان وارد می کند، پدید نیاور، که پاداش برای آورنده سنت، و کیفر آن برای تو باشد که آنها را درهم شکستی. با دانشمندان، فراوان گفتگو کن، و با حکیمان فراوان بحث کن، که مایه آبادانی و اصلاح شهرها، و برقراری نظم و قانونی است که در گذشته نیز وجود داشت.شناخت اقشار گوناگون اجتماعی ای مالک بدان! مردم از گروههای گوناگونی می باشند که اصلاح هر یک جز با دیگری امکان ندارد، و هیچ یک از گروهها از گروه دیگر بی نیاز نیست. از آن قشرها، لشگریان خدا، و نویسندگان عمومی و خصوصی، قضات دادگستر، کارگزاران عدل و نظم اجتماعی، جزیه دهندگان، پرداخت کنندگان مالیات، تجار و بازرگانان، صاحبان صنعت و پیشه وران، و طبقه پایین جامعه از نیازمندان و مستمندان می باشند، که برای هر یک خداوند سهمی مقرر داشته، و مقدار واجب آن را در قرآن یا سنت پیامبر (ص) تعیین کرده، که پیمانی از طرف خداست و نگهداری آن بر ما لازم است. پس سپاهیان به فرمان خدا، پناهگاه استوار رعیت، و زینت و وقار زمامداران، شکوه دین، و راههای تحقق امنیت کشورند، امور مردم جز با سپاهیان استوار نگردد، و پایداری سپاهیان جز به خراج و مالیات رعیت انجام نمی شود که با آن برای جهاد با دشمن تقویت گردند، و برای اصلاح امور خویش به آن تکیه کنند، و نیازمندیهای خود را برطرف سازند. سپس سپاهیان و مردم، جز با گروه سوم نمی توانند پایدار باشند، و آن قضات، و کارگزاران دولت، و نویسندگان حکومتند، که قراردادها و معاملات را استوار می کنند، و

p: 223

آنچه به سود مسلمانان است فراهم می آورند، و در کارهای عمومی و خصوصی مورد اعتمادند. و گروههای یادشده بدون بازرگانان، و صاحبان صنایع نمی توانند دوام بیاورند، زیرا آنان وسائل زندگی را فراهم می آورند، و در بازارها عرضه می کنند، و بسیاری از وسایل زندگی را با دست می سازند که از توان دیگران خارج است. قشر دیگر، طبقه پایین از نیازمندان و مستمندانند که باید به آنها بخشش و یاری کرد. برای تمام اقشار گوناگون یادشده، در پیشگاه خدا گشایشی است، و همه آنان به مقداری که امورشان اصلاح شود بر زمامدار حقی مشخص دارند، و زمامدار از انجام آنچه خدا بر واجب کرده است نمی تواند موفق باشد جز آنکه تلاش فراوان نماید، و از خدا یاری بطلبد، و خود را برای انجام حق آماده سازد، و در همه کارها، آسان باشد یا دشوار، شکیبایی ورزد. برای فرماندهی سپاه کسی را برگزین که خیرخواهی او برای خدا و پیامبر (ص) و امام تو بیشتر، و دامن او پاکتر، شکیبایی او برتر باشد، از کسانی که دیر به خشم آید، و عذر پذیرتر باشد، و بر ناتوان رحمت آورد، و با قدرتمندان، با قدرت برخورد نماید، درشتی او را به تجاوز نکشاند، و ناتوانی او را از حرکت باز ندارد. سپس در نظامیان با خانواده های ریشه دار، دارای شخصیت حساب شده، خاندانی پارسا، دارای سوابقی نیکو و درخشان، که دلاور و سلحشور و بخشنده و بلندنظرند، روابط نزدیک برقرار کن، آنان همه بزرگواری را در خود جمع کرده، و نیکی ها را در خود گرد آورده اند، پس در کارهای آنان بگونه ای بیندیش که پدری مهربان درباره فرزندش می اندیشد، و مبادا آنچه را که آنان را نیرومند می کند در دیده ات بزرگ جلوه کند، و نیکوکاری تو نسبت به آنان هرچند اندک باشد را خوار مپندار، زیرا نیکی آنان را به خیرخواهی تو خواند، و گمانشان رانسبت به تو نیکو گرداند، و رسیدگی به امور کوچک آنان را به اعتماد رسیدگی به کارهای بزرگشان وامگذار، زیرا نیکی اندک تو را جایگاهی است که از آن سود می برند و نیکی های بزرگ تو را جایی است که از آن بی نیاز نیستند.

p: 224

برگزیده ترین فرماندهان سپاه تو، کسی باشد که: از همه بیشتر به سربازان کمک رساند، و از امکانات مالی خود بیشتر در اختیارشان گذارد، به اندازه ای که خانواده هایشان در پشت جبهه، و خودشان در آسایش کامل باشند، تا در نبرد با دشمن، سربازان اسلام تنها به یک چیز بیندیشند. همانا مهربانی تو نسبت به سربازان، دلهایشان را به تو می کشاند، و همانا، روشنی چشم زمامداران، برقراری عدل در شهرها و آشکار شدن محبت مردم نسبت به والی است، که محبت دلهای رعیت جز با پاکی قلبها پدید نمی آید، و خیرخواهی آنان زمانی است که با رغبت و شوق پیرامون والی را گرفته، و حکومت بار سنگینی را بر دوش رعیت نگذاشته باشد، و طولانی شدن مدت زمامداری بر ملت ناگوار نباشد. پس آرزوهای سپاهیان را برآور، و همواره از آنان ستایش کن، و کارهای مهمی که انجام داده اند بر شمار، زیرا یادآوری کارهای ارزشمند آنان، شجاعان را برمی انگیزاند، و ترسوها را به تلاش وامی دارد، ان شاءالله.

و در یک ارزشیابی دقیق، رنج و زحمات هر یک از آنان را شناسایی کن، و هرگز تلاش و رنج کسی را به حساب دیگری مگذار، و ارزش خدمت او را ناچیز مشمار، تا شرافت و بزرگی کسی موجب نگردد که کار کوچکش را بزرگ بشماری، یا گمنامی کسی باعث شود که کار بزرگ او را ناچیز بدانی مشکلاتی که در احکام نظامیان برای تو پدید می آید، و اموری که برای تو شبهه ناکند، به خدا، و رسول خدا (ص) بازگردان، زیرا خدا برای مردمی که علاقه داشت هدایتشان کند فرمود. (ای کسانی که ایمان آوردید، از خدا و رسول و امامانی که از شما هستند اطاعت کنید، و اگر در چیزی نزاع دارید، آن را به خدا و رسولش باز گردانید.) پس بازگرداندن چیزی به خدا یعنی عمل کردن به قرآن، و بازگرداندن به پیامبر (ص) یعنی عمل کردن به سنت او که وحدت بخش است، نه عامل پراکندگی. سپس از میان مردم!

p: 225

برترین فرد نزد خود را برای قضاوت انتخاب کن، کسانی که مراجعه فراوان، آنها را به ستوه نیاورد، و برخورد مخالفان با یکدیگر او را خشمناک نسازد، در اشتباهاتش پافشاری نکند، و بازگشت به حق پس از آگاهی برای او دشوار نباشد، طمع را از دل ریشه کن کند، و در شناخت مطالب با تحقیقی اندک رضایت ندهد، و در شبهات از همه بااحتیاط تر عمل کند، و در یافتن دلیل اصرار او از همه بیشتر باشد، و در مراجعه پیاپی شاکیان خسته نشود، در کشف امور از همه شکیباتر، و پس از آشکار شدن حقیقت در فصل خصومت از همه برنده تر باشد، کسی که ستایش فراوان او را فریب ندهد، و چربزبانی او را منحرف نسازد و چنین کسانی بسیار اندکند!! پس از انتخاب قاضی، هر چه بیشتر در قضاوتهای او بیندیش، و آنقدر به او ببخش که نیازهای او برطرف گردد، و به مردم نیازمند نباشد، و از نظر مقام و منزلت آنقدر او را گرامی دار که نزدیکان تو به نفوذ در او طمع نکنند، تا از توطئه آنان در نزد تو درامان باشد. در دستوراتی که دادم نیک بنگر که همانا این دین در دست بدکاران گرفتار آمده بود، که با نام دین به هواپرستی پرداخته، و دنیای خود را به دست می آوردند. سپس در امور کارمندانت بیندیش، و پس از آزمایش به کارشان بگمار، و با میل شخصی، و بدون مشورت با دیگران آنان را به کارهای مختلف وادار نکن، زیرا نوعی ستمگری و خیانت است. کارگزاران دولتی را از میان مردمی باتجربه و باحیا، از خاندانهای پاکیزه و باتقوی، که در مسلمانی سابقه درخشانی داردند انتخاب کن، زیرا اخلاق آنان گرامی تر، و آبرویشان محفوظتر، و طمع ورزیشان کمتر، و آینده نگری آنان بیشتر است. سپس روزی فراوان بر آنان ارزانی دار، که با گرفتن حقوق کافی در اصلاح خود بیشتر می کوشند، و با بی نیازی، دست به اموال بیت المال نمی زنند، و اتمام حجتی است بر آنان اگر فرمانت را نپذیرند یا در امانت تو خیانت کنند.

p: 226

سپس رفتار کارگزاران را بررسی کن، و جاسوسانی راستگو، و وفاپیشه بر آنان بگمار، که مراقبت و بازرسی پنهانی تو از کار آنان، سبب امانتداری، و مهربانی با رعیت خواهد بود. و از همکاران نزدیکت سخت مراقبت کن، و اگر یکی از آنان دست به خیانت زد، و گزارش جاسوسان تو هم آن خیانت را تایید کرد، به همین مقدار گواهی قناعت کرده او را با تازیانه کیفر کن، و آنچه از اموال که در اختیار دارد از او بازپس گیر، سپس او را خوار دار، و خیانتکار بشمار، و طوق بدنامی به گردنش بیافکن.

مالیات و بیت المال را بگونه ای وارسی کن که صلاح مالیات دهندگان باشد، زیرا بهبودی مالیات و مالیات دهندگان، عامل اصلاح امور دیگر اقشار جامعه می باشد، و تا امور مالیات دهندگان اصلاح نشود کار دیگران نیز سامان نخواهد گرفت. زیرا همه مردم نان خور مالیات و مالیات دهندگانند، باید تلاش تو در آبادانی زمین بیشتر از جمع آوری خراج باشد که خراج جز با آبادانی فراهم نمی گردد، و آن کس که بخواهد خراج را بدون آبادانی مزارع به دست آورد، شهرها را خراب، و بندگان خدا را نابود، و حکومتش جز اندک مدتی دوام نیاورد. پس اگر مردم شکایت کردند، از سنگینی مالیات، یا آفت زدگی، یا خشک شدن آب چشمه ها، یا کمی باران، یا خراب شدن زمین در سیلابها، یا خشکسالی، در گرفتن مالیات به میزانی تخفیف ده تا امورشان سامان گیرد، و هرگز تخفیف دادن در خراج تو را نگران نسازد. زیرا آن، اندوخته ای است که در آبادانی شهرهای تو، و آراستن ولایتهای تو نقش دارد، و رعیت تو را می ستایند، و تو از گسترش عدالت میان مردم خشنود خواهی شد، و به افزایش قوت آنان تکیه خواهی کرد، بدانچه در نزدشان اندوختی و به آنان بخشیدی، و با گسترش عدالت در بین مردم، و مهربانی با رعیت، به

p: 227

آنان اطمینان خواهی داشت. آنگاه اگر در آینده کاری پیش آید و به عهده شان بگذاری، با شادمانی خواهند پذیرفت، زیرا عمران و آبادی قدرت تحمل مردم را زیاد می کند. همانا ویرانی زمین به جهت تنگدستی کشاورزان است که به آینده حکومتشان اعتماد ندارند، و از تاریخ گذشتگان عبرت نمی گیرند.

سپس در امور نویسندگان و منشیان به درستی بیندیش، و کارهایت را به بهترین آنان واگذار، و نامه های محرمانه، که دربردارنده سیاستها و اسرار تو است، از میان نویسندگان به کسی اختصاص ده که صالح تر از دیگران باشد، کسی که گرامی داشتن او را به سرکشی و تجاوز نکشاند تا در حضور دیگران با تو مخالفت کند، و در رساندن نامه کارگزارانت به تو، یا رساندن پاسخهای تو به آنان کوتاهی نکند، و در آنچه برای تو می ستاند یا از طرف تو به آنان تحویل می دهد. فراموشکار نباشد. و در تنظیم هیچ قراردادی سستی نورزد، و در برهم زدن قراردادی که به زیان توست کوتاهی نکند، و منزلت و قدر خویش را بشناسد، همانا آنکه از شناخت قدر خویش عاجز باشد، در شناخت قدر دیگران جاهل تر است مبادا در گزینش نویسندگان و منشیان، بر تیزهوشی و اطمینان شخصی و خوش باوری خود تکیه نمایی، زیرا افراد زیرک با ظاهرسازی و خوش خدمتی، نظر زمامداران را به خود جلب می نمایند، که در پس این ظاهرسازی ها، نه خیرخواهی وجود دارد، و نه از امانتداری نشانی یافت می شود. لکن آنها را با خدماتی که برای زمامداران شایسته و پیشین انجام داده اند بیازمای، به کاتبان و نویسندگانی اعتماد داشته باش که در میان مردم آثاری نیکو گذاشته، و به امانتداری از همه مشهورترند، که چنین انتخاب درستی نشان دهنده خیرخواهی تو برای خدا، و مردمی است که حاکم آنانی. برای هر یک از کارهایت سرپرستی برگزین که بزرگی کار بر او چیرگی نیابد، و فراوانی کار او را درمانده نسازد، و بدان که هرگاه در کار نویسندگان و منشیان تو کمبودی وجود داشته باشد که تو بی خبر باشی خطرات آن دامنگیر تو خواهد بود. سپس سفارش مرا به بازرگانان و صاحبان صنایع بپذیر، و آنها را به نیکوکاری سفارش کن، بازرگانانی که در شهر ساکنند، یا آنان که همواره در سیر و کوچ کردن می باشند، و بازرگانانی که با نیروی جسمانی کار می کنند، چرا که آنان منابع اصلی منفعت، و پدیدآورندگان وسایل زندگی و آسایش، و آورندگان وسایل زندگی از نقاط دوردست و دشوار می باشند، از بیابانها و دریاها، و دشتها و کوهستانها، جاهای سختی که مردم در آن اجتماع نمی کنند، یا برای رفتن به آنجاها شجاعت ندارند.

p: 228

بازرگانان مردمی آرامند، و از ستیزه جویی آنان ترسی وجود نخواهد داشت، مردمی آشتی طلبند که فتنه انگیزی ندارند، در کار آنها بیندیش چه در شهری باشند که تو به سر می بری، یا در شهرهای دیگر، با توجه به آنچه که تذکر دادم این را هم بدان که در میان بازرگانان، هستند کسانی که تنگنظر و بدمعامله و بخیل و احتکارکننده اند، که تنها با زورگوئی به سود خود می اندیشند. و کالا را به هر قیمتی که می خواهند می فروشند، که این سودجوئی و گران فروشی برای همه افراد جامعه زیانبار، و عیب بزرگی بر زمامدار است. پس از احتکار کالا جلوگیری کن، که رسول خدا (ص) از آن جلوگیری می کرد، باید خرید و فروش در جامعه اسلامی، به سادگی و با موازین عدالت انجام گیرد، با نرخهایی که بر فروشنده و خریدار زیانی نرساند، کسی که پس از منع تو احتکار کند، او را کیفر ده تا عبرت دیگران شود اما در کیفر او اسراف نکن.

سپس خدا را! خدا را! در خصوص طبقات پایین و محروم جامعه که هیچ چاره ای ندارند، از زمین گیران، نیازمندان، گرفتاران، دردمندان، همانا در این طبقه محروم گروهی خویشتن داری نموده، و گروهی به گدایی دست نیاز برمی دارند، پس برای خدا پاسدار حقی باش که خداوند برای این طبقه معین فرموده است، بخشی از بیت المال، و بخشی از غله های زمینهای غنیمتی اسلام را در هر شهری به طبقات پایین اختصاص ده، زیرا برای دورترین مسلمانان همانند نزدیکترینشان سهمی مساوی وجود دارد و تو مسوول رعایت آن می باشی، مبادا سرمستی حکومت تو را از رسیدگی به آنان بازدارد، که هرگز انجام کارهای فراوان و مهم عذری برای ترک مسوولیتهای کوچک تر نخواهد بود، همواره در فکر مشکلات آنان باش، و از آنان روی برمگردان، به ویژه امور کسانی را از آنان بیشتر رسیدگی کن که از کوچکی به چشم نمی آیند و دیگران آنان را کوچک می شمارند و کمتر به تو دسترسی دارند، برای این گروه از افراد مورد اطمینان خود که خداترس و فروتنند انتخاب کن، تا پیرامونشان تحقیق و مسائل آنان را به تو گزارش کنند. سپس در رفع مشکلاتشان بگونه ای عمل کن که در پیشگاه خدا عذری داشته باشی، زیرا این گروه، در میان

p: 229

رعیت بیشتر از دیگران به عدالت نیازمندند، و حق آنان را بگونه ای بپرداز که در نزد خدا معذور باشی، از یتیمان خردسال، و پیران سالخورده که راه چاره ای ندارند. و دست نیاز برنمی دارند، پیوسته دلجویی کن که مسوولیتی سنگین بر دوش زمامداران است. اگرچه حق، تمامش سنگین است اما خدا آن را بر مردمی آسان می کند که آخرت می طلبند، نفس را به شکیبایی وامی دارند، و به وعده های پروردگار اطمینان دارند.

پس بخشی از وقت خود را به کسانی اختصاص ده که به تو نیاز دارند، تا شخصا به امور آنان رسیدگی نمایی، و در مجلس عمومی با آنان بنشین و در برابر خدایی که تو را آفریده فروتن باش، و سربازان و یاران و نگهبانان خود را از سر راهشان دور کن تا سخنگوی آنان بدون اضطراب در سخن گفتن با تو گفتگو کند، من از رسول خدا (ص) بارها شنیدم که می فرمود: (ملتی که حق ناتوانان را از زورمندان، بی اضطراب و بهانه ای بازنستاند، رستگار نخواهد شد.) پس درشتی و سخنان ناهموار آنان را بر خود هموار کن، و تنگخویی و خود بزرگ بینی را از خود دور ساز تا خدا درهای رحمت خود را به روی تو بگشاید، و تو را پاداش اطاعت ببخشاید، آنچه به مردم می بخشی بر تو گوارا باشد، و اگر چیزی را از کسی باز می داری با مهربانی و پوزش خواهی همراه باشد.

اخلاق اختصاصی رهبری بخشی از کارها بگونه ای است که خود باید انجام دهی، مانند پاسخ دادن به کارگزاران دولتی، در آنجا که منشیان تو از پاسخ دادن به آنها درمانده اند و دیگر، برآوردن نیاز مردم در همان روزی که به تو عرضه می دارند، و یارانت در رفع نیاز آنان ناتوانند، کار هر روز را در همان روز انجام ده، زیرا هر روزی، کاری مخصوص به خود دارد. نیکوترین وقتها و بهترین ساعات شب و روزت را برای خود و خدای خود انتخاب کن، اگرچه همه وقت برای خداست، آنگاه که نیت درست و رعیت در آسایش قرار داشته باشد. از کارهایی که به خدا اختصاص دارد و باید بااخلاص انجام دهی، انجام واجباتی است که ویژه پروردگار است، پس در بخشی از شب و روز، تن را به پرستش خدا اختصاص ده، و آنچه تو را به خدا نزدیک می کند بی عیب و نقصانی انجام ده، اگر چه دچار خستگی جسم شوی. هنگامی که نماز به جماعت می خوانی، نه با طولانی کردن نماز مردم را بپراکنی و نه آنکه آن را تباه سازی، زیرا در میان مردم، بیمار یا صاحب حاجتی وجود دارد، آنگاه که پیامبر (ص) مرا به یمن می فرستاد از او پرسیدم، با مردم چگونه نماز بخوانم؟ فرمود: (در حد توان ناتوانان نماز بگذار و بر مومنان مهربان باش.)

p: 230

هیچگاه خود را فراوان از مردم پنهان مدار، که پنهان بودن والیان، نمونه ای از تنگخویی و کم اطلاعی در امور جامعه می باشد. نهان شدن از رعیت، زمامداران را از دانستن آنچه بر آنان پوشیده است باز می دارد، پس کار بزرگ، اندک، و کار اندک بزرگ جلوه می کند، زیبا زشت، و زشت زیبا می نماید، و باطل به لباس حق درآید، همانا زمامدار، آنچه را که مردم از او پوشیده دارند نمی داند، و حق را نیز نشانه ای نباشد تا با آن راست از دروغ شناخته شود، و تو به هر حال یکی از آن دو نفر می باشی: یا خود را برای جانبازی در راه حق آماده کردی پس نسبت به حق واجبی که باید بپردازی یا کار نیکی که باید انجام دهی ترسی نداری، پس چرا خود را پنهان می داری؟ و یا مردی بخیل و تنگ نظری، پس مردم چون تو را بنگرند مایوس شده از درخواست کردن بازمانند. با اینکه بسیاری از نیازمندیهای مردم رنجی برای تو نخواهد داشت، که شکایت از ستم دارند یا خواستار عدالتند، یا در خرید و فروش خواهان انصافند.

اخلاق رهبری با خویشاوندان همانا زمامداران را خواص و نزدیکانی است که خودخواه و چپاولگرند، و در معاملات انصاف ندارند، ریشه ستمکاریشان را با بریدن اسباب آن بخشکان، و به هیچکدام از اطرافیان و خویشاوندانت زمین را واگذار مکن، و بگونه ای با آنان رفتار کن که قراردادی به سودشان منعقد نگردد که به مردم زیان رساند، مانند آبیاری مزارع، یا زراعت مشترک، که هزینه های آن را بر دیگران تحمیل کنند، در آن صورت سودش برای آنان، و عیب و ننگش در دنیا و آخرت برای تو است. حق را مال هر کس که باشد، نزدیک یا دور بپرداز، و در این کار شکیبا باش، و این شکیبایی را به حساب خدا بگذار، گرچه اجرای حق مشکلاتی برای نزدیکانت فراهم آورد، تحمل سنگینی آن را به یاد قیامت بر خود هموار ساز. و هرگاه رعیت بر تو بدگمان گردد، افشاگری نموده عذر خویش را آشکارا در میان بگذار، و با اینکار از بدگمانی نجاتشان ده، که این کار ریاضتی برای خودسازی تو، و مهربانی کردن نسبت به رعیت است، و این پوزش خواهی تو آنان را به حق وامی دارد.

p: 231

روش برخورد با دشمن هرگز پیشنهاد صلح از طرف دشمن را که خشنودی خدا در آن است رد مکن، که آسایش رزمندگان، و آرامش فکری تو، و امنیت کشور در صلح تامین می گردد. لکن زنهار! زنهار! از دشمن خود پس از آشتی کردن، زیرا گاهی دشمن نزدیک می شود تا غافلگیر کند، پس دوراندیش باش، و خوشبینی خود را متهم کن. حال اگر پیمانی بین تو و دشمن منعقد گردید، یا در پناه خود او را امان دادی، به عهد خویش وفادار باش، و آنچه برعهده گرفتی امانت دار باش، و جان خود را سپر پیمان خود گردان، زیرا هیچ یک از واجبات الهی همانند وفای به عهد نیست که همه مردم جهان با تمام اختلافاتی که در افکار و تمایلات دارند، در آن اتفاق نظر داشته باشند. تا آنجا که مشرکین زمان جاهلیت به عهد و پیمانی که با مسلمانان داشتند وفادار بودند، زیرا که آینده ناگوار پیمان شکنی را آزمودند، پس هرگز پیمان شکن مباش، و در عهد خود خیانت مکن، و دشمن را فریب مده، زیرا کسی جز نادان بدکار، بر خدا گستاخی روا نمی دارد، خداوند عهد و پیمانی که با نام او شکل می گیرد با رحمت خود مایه آسایش بندگان، و پناهگاه امنی برای پناه آورندگان قرار داده است، تا همگان به حریم امن آن روی بیاورند. پس

فساد، خیانت، فریب، در عهد و پیمان راه ندارد، مبادا قراردادی را امضا کنی که در آن برای دغلکاری و فریب راههایی وجود دارد، و پس از محکم کاری و دقت در قرارداد نامه، دست از بهانه جویی بردار، مبادا مشکلات پیمانی که بر عهده ات قرار گرفته، و خدا آن را بر گردنت نهاده، تو را به پیمان شکنی وادارد، زیرا شکیبایی تو در مشکلات پیمانها که امید پیروزی در آینده را به همراه دارد، بهتر از پیمان شکنی است که از کیفر آن می ترسی، و در دنیا و آخرت نمی توانی پاسخ گوی پیمان شکنی باشی.

p: 232

هشدارها اول- هشدار از خون ناحق از خونریزی بپرهیز، و از خون ناحق پروا کن، که هیچ چیز همانند خون ناحق کیفر الهی را نزدیک، مجازات را بزرگ، و نابودی نعمتها را سرعت ، و زوال حکومت را نزدیک نمی گرداند، و روز قیامت خدای سبحان قبل از رسیدگی اعمال بندگان، نسبت به خونهای ناحق ریخته شده داوری خواهد کرد، پس با ریختن خونی حرام، حکومت خود را تقویت مکن. زیرا خون ناحق حکومت را سست، و پست، و بنیاد آن را برکنده به دیگری منتقل سازد، و تو، نه در نزد من، و نه در پیشگاه خداوند، عذری در خون ناحق نخواهی داشت چرا که کیفر آن قصاص است و از آن گریزی نیست، اگر به خطا خون کسی ریختی، یا تازیانه یا شمشیر، یا دستت دچار تندروی شد، که گاه مشتی سبب کشتن کسی می گردد، چه رسد به بیش از آن، مبادا غرور قدرت تو را از پرداخت خونبها به بازماندگان مقتول باز دارد!

دوم- هشدار از خودپسندی مبادا هرگز! دچار خودپسندی گردی! و به خوبیهای خود اطمینان کنی، و ستایش را دوست داشته باشی، که اینها همه از بهترین فرصتهای شیطان برای هجوم آوردن به توست، و کردار نیک، نیکوکاران را نابود سازد. سوم- هشدار از منت گذاری مبادا هرگز! با خدمتهایی که انجام دادی بر مردم منت گذاری، یا آن چه را انجام داده ای بزرگ بشماری، یا مردم را وعده ای داده، سپس خلف وعده نمایی، منت نهادن، پاداش نیکوکاری را از بین می برد، و کاری را بزرگ شمردن، نور حق را خاموش گرداند، و خلاف وعده عمل کردن، خشم خدا و مردم را برمی انگیزاند که خدای بزرگ فرمود: (دشمنی بزرگ نزد خدا آنکه بگویید و عمل نکنید.) چهارم- هشدار از شتابزدگی مبادا هرگز! در کاری که وقت آن فرا نرسیده شتاب کنی، یا کاری که وقت آن رسیده سستی ورزی، و یا در چیزی که روشن نیست ستیزه جویی نمایی و یا در کارهای روشن کوتاهی کنی، تلاش کن تا هر کاری را در جای خود، و در زمان مخصوص به خود، انجام دهی. پنجم- هشدار از امتیازخواهی مبادا هرگز! در آنچه که با مردم مساوی هستی امتیازی خواهی، و از اموری که بر همه روشن است، غفلت نداشته باش، زیرا به هر حال نسبت به آن در

p: 233

برابر مردم مسئولی، و به زودی پرده از کارها یک سو رود، و انتقام ستمدیده از تو باز می گیرند، باد غرورت، جوشش خشمت، تجاوز دستت، تندی زبانت، را در اختیار خود گیر، و با پرهیز از شتابزدگی، و فروخوردن خشم، خود را آرامش ده تا خشم فرونشیند و اختیار نفس در دست تو باشد. و تو بر نفس مسلط نخواهی شد مگر با یاد فراوان قیامت، و بازگشت به سوی خدا.

آنچه بر تو لازم است آن که، حکومتهای دادگستر پیشین، سنتهای باارزش گذشتگان، روشهای پسندیده رفتگان، و آثار پیامبر (ص) و واجباتی که در کتاب خداست، را همواره به یاد آوری، و به آنچه ما عمل کرده ایم پیروی کنی، و برای پیروی از فرامین این عهدنامه ای که برای تو نوشته ام، و با آن حجت را بر تو تمام کرده ام، تلاش کن، زیرا اگر نفس سرکشی کرد و بر تو چیره شد عذری نزد من نداشته باشی.

از خداوند بزرگ با رحمت گسترده، و قدرت برترش در انجام تمام خواسته ها، درخواست می کنیم که به آنچه موجب خشنودی اوست ما و تو را موفق فرماید، که نزد او و خلق او، دارای عذری روشن باشیم، برخوردار از ستایش بندگان، یادگار نیک در شهرها، رسیدن به همه نعمتها، و کرامتها بوده، و اینکه پایان عمر من و تو را به شهادت و رستگاری ختم فرماید، که همانا به سوی او باز می گردیم، با درود به پیامبر اسلام (ص) و اهل بیت پاکیزه و پاک او، درودی فراوان و پیوسته. با درود.


(1). This document which deserves to be called the constitution of Islamic polity was prepared by the person who was the greatest scholar of Divine law and acted upon it more than anyone else. From the study of Amir al-mu 'minin's way of governance in these pages it can be concluded that his aim was only the enforcement of Divine law and the improvement of social conditions and not to disrupt public security or to fill treasures by plunder or to strive to extend the country's boundaries by fair means or foul. Worldly governments generally adopt such constitutions which cater to their utmost benefit and try to change every law which is against that aim or is injurious for their objective. But every article of this constitution serves as a custodian of common interests and protector of collective organization. Its enforcement has no touch of selfishness or any iota of self- interest. It contains such basic principles of the fulfilment of Allah's obligations the protection of human rights without distinction of religion or community the care of the destitute and the poor and the provision of succour to the low and the down-trodden from which full guidance can be had for the propagation of right and justice the establishment of peace and security and the prosperity and well-being of the people.

p: 234

Amir al-mu'minin wrote this instrument for Malik ibn al-Harith al- Ashtar when he was appointed the Governor of Egypt in 38 A. H. Malik al-Ashtar was one of the chief companions of Amir al-mu'minin. He had shown great endurance and steadfastness and perfect confidence and trust in Amir al-mu'minin. He had attained the utmost nearness and attachment to him by moulding his conduct and character after the conduct and character of Amir al-mu'minin. This can be gauged by Amir al-mu'minin's words: "Malik was to me as I was to the Messenger of Allah." (lbn Abi'l-Hadid vol.15 p.98;al-A`lam vol.6 p.131). Malik al-Ashtar too actuated by self- less feelings of service took a very active part in military encounters and proved himself to be Amir al-mu'minin's arm in all battles and encounters. He showed such feats of courage and daring

that his bravery was acknowledged throughout Arabia.

Along with this bravery he was also conspicuous

in endurance and forebearing. In this connection Warram ibn Abi Firas an-Nakha`i has written that once Malik was passing through the market of Kufah with the dress and turban made of gunny-cloth when a shopkeeper finding him in this condition and clothing he threw some rotten leaves upon him but he did not at all mind this dirty behaviour nor did he even look at him. Rather he quietly stepped forward. Then someone said to this shopkeeper Do you know to whom you have been so insolent? He replied that he did not know who he was whereupon he said that it was Malik al-Ashtar the companion of Amir al-mu'minin. Hearing this he lost his senses and at once ran behind him to seek pardon for this insolence and humiliating ti!'tment. While in his search he reached a mosque where Malik was offering prayers. When he finished the prayers this man went forward and fell on his feet and begged pardon with great pertinacity and weeping. Malik raised the man's beard up and said By Allah, I have come to the mosque to pray to Allah to forgive you. I myself had pardoned you that very moment, and I hope Allah too will pardon you. (Tanbihu 'l-khawatir wa nuzhatu 'n-nawazir vol.1 p.2;al-Bihar vol.42 p.157). This is the forgiveness and tolerance of a warrior at who name courage trembled and whose swordsmanship was acknowledged by the brave men of Arabia. And this is the real sign of bravery that a man should exercise self-control during bitterness of anger and rage and endure hardships with patience and calmness. In this connection Amir al-mu'minin's saying is that The bravest of men is he who over-powers his passions.

p: 235

However besides these characteristics and qualities he had a perfect aptitude for organization and administration. Thus when the `Uthmani (al-`Uthmaniyyah) party began to spread the germs of destruction in Egypt and tried to upset the law and order of the country by mischief and revolt then Amir al-mu'minin removed Muhammad ibn Abi Bakr from the govern-ship and decided to appoint Malik al-Ashtar in his place although at that time he was posted as the Governor of Nasibin. However Amir al-mu' minin sent him word that he should name someone as his deputy and come to Amir al-mu'minin. On receipt of this order Malik al-Ashtar appointed Shabib ibn `Amir al-Azdi in his place and himself came to Amir al-mu'minin. Amir al- mu'minin gave him a warrant of appointment and sent him off to Egypt and also sent a written order to Egyptians to obey him. When Mu`awiyah got the news of Malik al-Ashtar's appointment through his spies he was perplexed because he had promised `Amr ibn al-`As

that he would give him the governship of Egypt in

reward of his services and he had hoped that `Amr ibn al-`As would easily defeat Muhammad ibn Abi Bakr and wrest the power from him but could not imagine conquering Egypt by defeating Malik al-Ashtar. He therefore decided to do away with him before he took over the charge. For this he arranged with a landlord of the city of al-`Arish (or al-Qulzum) that when Malik passed through al-`Arish on his way to Egypt he should kill him by some device or other and in reward for this the revenue of his estate would be written off. So when Malik al-Ashtar reached al-`Arish with retinue and force the chief of al-`Arish gave him a good ovation and insisted on having Malik as his guest. Malik agreed and stayed at his place. When he finished the meal the host gave him some syrup of honey to drink in which he had mixed with poison. Soon after drinking it the poison began to show its effect and before the eyes of everyone this great warrior known for his swordsmanship and for putting the rows of the enemy to flight calmly went into the embrace of death.

p: 236

When Mu`awiyah got news of his success of this device he was overjoyed and shouted in merriment Oh, honey is also an army of Allah and then said during a speech:

`Ali ibn Abi Talib had two right hand men. One was chopped off on the day of Siffin and he was `Ammar ibn Yasir and the second has been severed now and he is Malik al-Ashtar.

But when the news of Malik's assassination reached Amir al-mu'minin he was highly grieved and sorrowful then he said:

Malik! who is Malik? If Malik was a stone he was hard and solid; if he was a rock he was a great rock which had no parallel. It seems his death has made me also lifeless. I swear by Allah that his death made the Syrians joyous and insulted the Iraqis.

Then he continued:

Women have become barren to give birth to such as Malik. (at-Tabari vol.1 pp.3392-3395; Ibn al-Athir vol.3 pp.352-353; al-Ya`qubi vol.2 p.194; al-Isti`ab vol.3 p.1366; Ibn Abi'l-Hadid vol.6 pp. 74-77; Ibn Kathir vol.7 pp.313-314; Abu'l-Fida' vol.1 p.179)


In English


To Talhah and az-Zubayr (through `Imran ibn al-Husayn al-Khuza`i (1)). Abu Ja`far al-Iskafi has mentioned this in his "Kitab al-maqamat" on the excellent qualities (manaqib) of Amir al-mu'minin (peace be upon him).

Now both of you know although you conceal it that I did not approach the people till they approached me and I did not ask them to swear allegiance to me till they themselves swore allegiance to me and both of you were among those who approached me and swore me allegiance. Certainly the common people did not swear me allegiance under any force put on them or for any money given to them. If you two swore allegiance to me obediently come back and offer repentance to Allah soon but if you swore allegiance to me reluctantly you have certainly given me cause for action by showing your obedience and concealing your disobedience. (2) By my life you were not more entitled than other muhajirun to conceal and hide the matter. Your refusing allegiance before entering into it would have been easier than getting out of it after having accepted it.

p: 237

You have indicated that I killed `Uthman; then let someone from among the people of Medina who supported neither me nor you decide the matter between me and you. Then one of us shall face (the command of law) according to (their) involvement. You should give up your way now when the great question before you is only one of shame before you face the question of shame coupled with the Hell-fire; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی طلحه والزبیر( مع عمران بن الحصین الخزاعی) ذکره أبوجعفر الإسکافی فی کتاب ( المقامات) فی مناقب أمیر المؤمنین علیه السلام .

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ عَلِمْتُما، وَإِنْ کَتَمْتُما، أَنِّی لَمْ أُرِدِ النَّاسَ حَتَّی أَرَادُونِی، وَلَمْ أُبَایِعْهُمْ حَتَّی بَایَعُونِی. وَإِنَّکُمَا مِمَّنْ أَرَادَنِی وَبَایَعَنِی، وَإِنَّ العَامَّهَ لَمْ تُبَایِعْنِی لِسُلْطَان غَالِبٍ، وَلاَ لِعَرَضٍ (1) حَاضِرٍ، فَإِنْ کُنْتُما بَایَعْتُمانِی طَائِعَیْنِ، فارْجِعَا وَتُوبَا إِلَی اللهِ مِنْ قَرِیبٍ، وَإِنْ کُنْتُما بَایَعْتُمانِی کَارِهَیْنِ، فَقَدْ جَعَلْتُما لِی عَلَیْکُمَا السَّبِیلَ (2) بِإِظْهَارِکُمَا الطَّاعَهَ، وَإِسْرَارِکُمَا الْمَعْصِیَهَ، وَلَعَمْرِی مَا کُنْتُمَا بِأَحَقِّ الْمُهَاجِرِینَ بِالتَّقِیَّهِ وَالْکِتْمانِ، وَإِنَّ دَفْعَکُمَا هذَا الْأَمْرَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَدْخُلاَ فِیهِ، کَانَ أَوْسَعَ عَلَیْکُمَا مِنْ خُرُوجِکُمَا مِنْهُ، بَعْدَ إِقْرَارِکُمَا بِهِ.

وَقَدْ زَعَمْتُما أَنِّی قَتَلْتُ عُثْمانَ، فَبَیْنِی وَبَیْنَکُمَا مَنْ تَخَلَّفَ عَنِّی وَعَنْکُمَا مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَهِ، ثُمَّ یُلْزَمُ کُلُّ امْرِیءٍ بَقَدْرِ مَا احْتَمَلَ. فَارْجِعَا أَیُّهَا الشَّیْخَانِ عَنْ رَأْیِکُمَا، فَإِنَّ الْآنَ أَعْظَمَ أَمْرِکُمَا الْعَارُ، مِنْ قَبْلِ أَنْ یَجْتَمِعَ الْعَارُ وَالنَّارُ،السَّلاَمُ.

In Persian

به طلحه و زبیر

پاسخ به ادعاهای سران جمل پس از یاد خدا و درود! شما می دانید گرچه پنهان می دارید. که من برای حکومت در پی مردم نرفته، آنان به سوی من آمدند، و من قول بیعت نداده تا آنکه آنان با من بیعت کردند، و شما دو نفر از کسانی بودید که مرا خواستید و بیعت کردید. همانا بیعت عموم مردم با من نه از ترس قدرتی مسلط بود، و نه برای به دست آوردن متاع دنیا، اگر شما دو نفر از روی میل و انتخاب بیعت کردید تا دیرنشده باز گردید، و در پیشگاه خدا توبه کنید، و اگر در دل با اکراه بیعت کردید خود دانید، زیرا این شما بودید که مرا در حکومت بر خویش راه دادید، اطاعت از من را ظاهر، و نافرمانی را پنهان داشتید. به جان خودم سوگند! شما از سایر مهاجران سزاوارتر به پنهان داشتن عقیده و پنهان کاری نیستید، اگر در آغاز بیعت کنار می رفتید آسان تر بود که بیعت کنید و سپس به بهانه سر باز زنید. شما پنداشته اید که من کشنده عثمان می باشم، بیایید تا مردم مدینه بین من و شما داوری کنند، آنان که نه به طرفداری من برخاستند نه شما، سپس هر کدام به اندازه جرمی که در آن حادثه داشته، مسوولیت آنرا پذیرا باشد. ای دو پیرمرد، از آن چه در اندیشه دارید باز گردید، هم اکنون بزرگترین مسئله شما عار است، پیش از آنکه عار و آتش خشم پروردگار دامنگیرتان گردد. با درود.

p: 238


(1). `Imran ibn al-Husayn al-Khuza`i was a high ranking companion distinguished in learning and achievements and very cautious in relating traditions. He accepted Islam in the year of Khaybar and participated in jihad with the Prophet. Was honoured with the judicial position at Kufah and died at Basrah in 52 A.H. ( 476 )

One of the genuine traditions related by `Imran ibn al-Husayn about Amir al-mu'minin is:

The Messenger of Allah raised and sent an army under the command of `Ali ibn Abi Talib. From the khums (one-fifth) received by him `Ali set aside a slave girl for himself. This was distasteful to some of his men and four of them decided to complain of this to the Prophet (p.b.u.h.a.h.p). On their return they approached the Prophet and one of them stood up and said: "O' Messenger of Allah! Do you not see that `Ali did so and so?" The Prophet turned away his face from him. Another man stood up and made the same complaint and the Prophet turned away his face from him. Still another man stood up and repeated what his two colleagues had said and met the same reaction. Then the fourth man stood up and spoke like his predecessors. The Prophet (p.b.u.h.a.h.p.) then turned to them with signs of anger on his face and said: "What do you want me to do to `Ali? (repeating thrice). Surely `Ali is from me and I am from him and after me he is the Master of all the believers." (al-Jami` as -sahih at-Tirmidhi vol.5 p.632; al-Musnad Abmad ibn Hanbal vol.4 pp.437-438; al-Musnad Abu Dawud at-Tayalisi p.111;al-Mustadrak al-Hakim vol.3 pp.110-111; Hilyah al-awliya' Abu Nu`aym vol.6 p.294; Tarikh al-Islam adh- Dhahabi vol.2 p.196; at-Tarikh Ibn Kathir vol.7 p.345; Usd al- ghabah Ibn al-Athir vol.4 p.27 al-Isabah Ibn Hajar vol.2 p.509)

p: 239

(2). That is you are men of riches and means having a large tribe and community. What is the need to you to do for this double dealing of concealing the real feelings of the heart showing obedience and swearing allegiance loathsomely and unwillingly. Of course if someone else who was weak and helpless said that he was obliged to swear allegiance his point could be accepted to some extent. But when no one else has expressed his helplessness in the matter why did this helplessness befall you so that you now regard your swearing of allegiance to be the result of your helplessness.


In English

To Mu`awiyah

Now Allah the Glorified has made this world for what is to come hereafter and put its inhabitants to trial as to which of you is good in action and we have not been created for this world nor ordered to strive for it but we have been made to stay in it to stand trial therein. So Allah has tried me with you and tried you with me. He has therefore made either of us a plea for the other.

Now you have leapt on the world by a wrong interpretation of the Qur'an and wanted me to account for what neither my hand nor tongue was responsible but you and the Syrians put the blame on me and your scholar incited against me the ignorant and one who is sitting incited the one who is standing. You should fear Allah- about yourself and not allow Satan to lead you. Turn your face towards the next world because that is our path and your path and fear that Allah may not entangle you in any sudden infliction which may destroy the root as well as cut away the branches. I swear to you by Allah an oath which will not be broken that if destiny brings me and you together I shall steadfastly hold before you: Until Allah judges between us and He is the Best of the judges. (Qur'an 7:87)

p: 240

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا، وَابْتَلَی فِیهَا أَهْلَهَا، لِیَعْلَمَ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً، وَلَسْنَا لِلدُّنْیَا خُلِقْنَا، وَلاَ بِالسَّعْیِ فِیهَا أُمِرْنَا، وَإِنَّمَا وُضِعْنَا فِیها لِنُبْتَلَی بِهَا، وَقَدِ ابْتَلاَنِی اللهُ بِکَ وَابْتَلاَکَ بِی: فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّهً عَلَی الْآخَرِ، فَعَدَوْتَ (1) عَلَی الدُّنْیَا بَتَأْوِیلِ الْقُرْآنِ، فَطَلَبْتَنِی بِمَا لَمْ تَجْنِ یَدِی وَلاَ لِسَانِی، وَعَصَیْتَهُ أَنْتَ وأَهْلُ الشَّامِ بِی، وَأَلَّبَ (2) عَالِمُکُمْ جَاهِلَکُمْ، وَقَائِمُکُمْ قَاعِدَکُمْ، فَاتَّقِ اللهَ فِی نَفْسِکَ، وَنَازِعِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ (3) ، وَاصْرِفْ إِلَی الْآخِرَهِ وَجْهَکَ، فَهِیَ طَرِیقُنَا وَطَرِیقُکَ. وَاحْذَرْ أَنْ یُصِیبَکَ اللهُ مِنْهُ بِعَاجِلِ قَارِعَهٍ (4) تَمَسُّ الْأَصْلَ (5) ، وَتَقْطَعُ الدَّابِرَ (6) ، فَإِنِّی أُولِی لَکَ بِاللهِ أَلِیَّهً (7) غَیْرَ فَاجِرَهٍ، لَئِنْ جَمَعَتْنِی وَإِیَّاکَ جَوَامِعُ الْأَقْدَارِ لاَ أَزَالُ بِبَاحَتِکَ (8) (حَتَّی یَحْکُمَ اللهُ بَیْنَنَا وَهُوَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ).

In Persian

به معاویه

اندرز دادن به دشمن پس از یاد خدا و درود! همانا خداوند سبحان دنیا را برای آخرت قرار داده، و مردم را در دنیا به آزمایش گذاشت، تا روشن شود کدام یک نیکوکارتر است، ما را برای دنیا نیافریده اند، و تنها برای دنیا به تلاش فرمان داده نشدیم، به دنیا آمدیم تا در آن آزمایش گردیم. و همانا خداوند مرا به تو، و تو را با من آزموده، و یکی از ما را بر دیگری حجت قرار داد، تو با تفسیر دروغین قرآن به دنیا روی آوردی، و چیزی از من درخواست می کنی که دست و زبانم هرگز به آن نیالود (قتل عثمان) تو و مردم شام، آن دروغ را ساختید و به من تهمت زدید تا آگاهان شما مردم ناآگاه را، و ایستادگان شما زمینگیرشدگان را بر ضد من تحریک می کنند. معاویه! از خدا بترس! و با شیطانی که مهار تو را می کشد، درآویز، و به سوی آخرت که راه من و تو است باز گرد، و بترس از خدا که بزودی با بلایی کوبنده ریشه ات را برکند، و نسل تو را قطع نماید. همانا برای تو به خدا سوگند می خورم، سوگندی که بر آن وفا دارم، اگر روزگار من و تو را در یکجا گرد آورد، هم چنان بر سر راه تو خواهم ماند. (تا خدا میان ما داوری کند و او بهترین داوران است.)

p: 241


In English


When Amir al-mu'minin placed Shurayh ibn Hani (al- Madhhiji) at the head of the vanguard preceding towards Syria he issued this document of instruction to him.

Fear Allah every morning and evening and remain apprehensive about yourself of this deceitful world and do not regard it safe in any case. Know that if for fear of some evil you do not refrain yourself from things which you love then passions will fling you into a lot of harm. Therefore be for yourself a refrainer and protector and for your anger a suppressor and killer.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

وصیّ به شریح بن هانیء لما جعله علی مقدمته إلی الشام

اتَّقِ اللهَ فِی کُلِّ صَبَاح وَمَسَاءٍ، وَخَفْ عَلَی نَفْسِکَ الدُّنْیَا الْغَرُورَ، وَلاَ تَأْمَنْهَا عَلَی حَالٍ، وَاعْلَمْ أَنَّکَ إِنْ لَمْ تَرْدَعْ نَفْسَکَ عَنْ کَثِیرٍ مِمَّا تُحِبُّ، مَخَافَهَ مَکْرُوهِهٍِ، سَمَتْ (1) بِکَ الْأَهْوَاءُ (2) إِلَی کَثِیرٍ مِنَ الضَّرَرِ. فَکُنْ لِنَفْسِکَ مَانِعاً رَادِعاً، وَلِنَزْوَتِکَ (3) عِنْدَ الْحَفِیظَهِ (4) وَاقِماً (5) قَامِعاً (6) .

In Persian

به شریح بن هانی

اخلاق فرماندهی در هر صبح و شام از خدا بترس، و از فریبکاری دنیا بر نفس خویش بیمناک باش، و هیچگاه از دنیا ایمن مباش، بدان اگر برای چیزهایی که دوست می داری، یا آنچه را که خوشایند تو نیست، خود را باز نداری، هوسها تو را به زیانهای فراوانی خواهند کشید، سپس نفس خود را باز دار و از آن نگهبانی کن، و به هنگام خشم، بر نفس خویش شکننده و حاکم باش.


In English

p: 242

To the people of Kufah at the time of his march from Medina to Basrah

Now I have come out of my city either as an oppressor or as the oppressed either as a rebel or one against whom rebellion has been committed. In any case to whomsoever this letter of mine reaches I appeal to him in the name of Allah that he should come to me and if I am in the right he should help me; but if I am in the wrong then he should try to get me to the right according to his view.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أهل الکوفه عند مسیره من المدینه إلی البصره

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی خَرَجْتُ مِنْ حَیِّیٍ (1) هذَا: إِمَّا ظَالِماً، وَإِمَّا مَظْلُوماً، وَإِمِّا بَاغِیاً، وَإِمَّا مَبْغِیّاً عَلَیْهِ. وَأنی أُذَکِّرُ اللهِ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی هذَا لَمَّا (2) نَفَرَ إِلَیَّ ، فَإِنْ کُنْتُ مُحْسِناً أعَانَنِی، وَإِنْ کُنْتُ مُسْیئاً استَعْتَبَنِی (3) .

In Persian

به مردم کوفه

روش بسیج کردن مردم برای جهاد پس از یاد خدا و درود! من از جایگاه خود مدینه بیرون آمدم، یا ستمکارم یا ستم دیده، یا سرکشی کردم یا از فرمانم سر باز زدند، همانا من خدا را به یاد کسی می آورم که این نامه به دست او رسد، تا به سوی من کوچ کند، اگر مرا نیکوکار یافت یاری کند، و اگر گناهکار بودم مرا به حق باز گرداند.


In English

Written to the people of various localities deseribing what took place between him and the people of Siffin

p: 243

The whole thing began thus that we and the Syrians met in an encounter although we believe in one and the same Allah and the same Prophet and our message in Islam is the same. We did not want them to add anything in the belief in Allah or in acknowledging His Messenger (may Allah bless him and his descendants) nor did they want us to add any such thing. In fact there was complete unity except that we differed on the question of `Uthman's blood while we were uninvolved in it. We suggested to them to appease the situation by calming the temporary irritation and pacifying the people till matters settled down and stabilized when we would gain strength to put matters right.

They however said that they would settle it by war. Thus they refused our offer and consequently war spread its wings and came to stay. Its flames rose and became strong. When the war had bitten us as well as them and pierced its talons into us as well as them they accepted what we had proposed to them. So we agreed to what they suggested and hastened to meet their request. In this way the plea became clear to them and no excuse was left to them. Now whoever among them adheres to this will be saved by Allah from ruin and whoever shows obstinacy and insistence (on wrong) is the reverser whose heart has been blinded by Allah and evils will encircle his head.

In Arabic

p: 244

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أهل الامصار، یقتصّ فیه ما جری بینه وبین أهل صفین

وَکَانَ بَدْءُ أَمْرِنَا أَنَّا الْتَقَیْنَا وَالْقَوْمُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ رَبَّنَا وَاحِدٌ (1) ، وَنَبِیَّنَا وَاحِدٌ، وَدَعْوَتَنَا فِی الْإِِسْلاَمِ وَاحِدَهٌ، لاَ نَسْتَزِیدُهُمْ (2) فِی الْإِیمَانِ باللهِ وَالتَّصْدِیقِ بِرَسُولِهِ، وَلاَ یَسْتَزِیدُونَنَا: الْأَمْرُ وَاحِدٌ، إِلاَّ مَا اخْتَلَفْنَا فِیهِ مِنْ دَمِ عُثْمانَ، وَنَحْنُ مِنْهُ بَرَاءٌ! فَقُلْنَا: تَعَالَوْا نُدَاوِ مَا لاَ یُدْرَکُ الْیَوْمَ بِإِطْفَاءِ النَّائِرَهِ (3) ، وَتَسْکِینِ الْعَامَّهِ، حَتَّی یَشْتَدَّ الْأَمْرُ وَیَسْتَجْمِعَ، فَنَقْوَی عَلَی وَضْعِ الْحَقِّ مَوَاضِعَهُ. فَقَالُوا: بَلْ نُدَاوِیهِ بِالْمُکَابَرَهِ (4) ! فَأَبَوْا حَتَّی جَنَحَتِ (5) الْحَرْبُ وَرَکَدَتْ (6) ، وَوَقَدَتْ (7) نِیرَانُهَا وَحَمِشَتْ (8) . فَلَمَّا ضَرَّسَتْنَا (9) وَإِیَّاهُمْ، وَوَضَعَتْ مَخَالِبَهَا فِینَا وَفِیهِمْ، أَجَابُوا عِنْدَ ذلِکَ إِلَی الَّذی دَعَوْنَاهُمْ إِلَیْهِ، فَأَجَبْنَاهُمْ إِلَی مَا دَعَوْا، وَسَارَعْنَاهُمْ (10) إِلَی مَا طَلَبُوا، حَتَّی اسْتَبَانَتْ عَلَیْهِمُ الْحُجَّهُ، وَانْق َطَعَتْ مِنْهُمُ الْمَعْذِرَهُ. فَمَنْ تَمَّ عَلَی ذلِکَ مِنْهُمْ فَهُوَ الَّذِی أَنْقَذَهُ اللهُ مِنَ الْهَلَکَهِ، وَمَنْ لَجَّ وَتَمَادَی فَهُوَ الرَّاکِسُ (11) الَّذِی رَانَ (12) اللهُ عَلَی قَلْبِهِ، وَصَارَتْ دَائِرَهُ السَّوْءِ عَلَی رَأْسِهِ.

In Persian

درباره جنگ صفین

افشای حوادث جنگ صفین آغاز کار چنین بود ما با مردم شام دیدار کردیم، که در ظاهر پروردگار ما یکی، و پیامبر ما یکی، و دعوت ما در اسلام یکی بود، و در ایمان به خدا و تصدیق کردن پیامبرش، هیچ کدام از ما بر دیگری برتری نداشتیم، و با هم وحدت داشتیم جز در خون عثمان که ما از آن برکناریم، پس به آنان گفتیم: بیایید با خاموش ساختن آتش جنگ، و آرام کردن مردم، به چاره جویی و درمان بپردازیم، تا کار مسلمانان استوار شود، و به وحدت برسند، و ما برای اجرای عدالت نیرومند شویم، اما شامیان پاسخ دادند: (چاره ای جز جنگ نداریم.) پس سر باز زدند، و جنگ درگرفت، و تداوم یافت، و آتش آن زبانه کشید. پس آنگاه که دندان جنگ در ما و آنان فرو رفت، و چنگال آن سخت کارگر افتاد، به دعوت ما گردن نهادند، و بر آنچه آنان را خواندیم، پاسخ دادند. ما هم به درخواست آنان پاسخ دادیم، و آنچه را خواستند زود پذیرفتیم، تا حجت را بر آنان تمام کنیم، و راه عذرخواهی را ببندیم. آنگاه آنکه بر پیمان خود استوار ماند، از هلاکت نجات یافت، و آن کس که در لجاجت خود پا فشرد، خدا پرده ناآگاهی بر جان او کشید، و بلای تیره روزی گرد سرش گردانید.

p: 245


In English

To al-Aswad ibn Qutbah the Governor of Hulwan

Now if the actions of a governor follow the passions he will be greatly hampered in justice. All the people should be equal in right before you because injustice cannot be a substitute for justice. Avoid that thing the like of which you would not like for yourself. Exert yourself in what Allah has made obligatory on you hoping for His reward and fearing His chastisement.

Know that this world is the place of trial. Whoever here wastes any hour of his time will repent it on the Day of Judgement and nothing can ever make you too satisfied as not to need right. One of the rights on you is that you should protect yourself (from sins) and look after the subjects to your best. The benefit that will come to you from this will be greater than that which will accrue (to people) through you; and that is an to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی الاسود بن قُطْبَهَ صاحب جند حُلوان (1)

أَمَّا بَعْدُ، فإِنَّ الْوَالِیَ إِذَا اخْتَلَفَ هَوَاهُ (2) مَنَعَهُ ذلِکَ کَثِیراً مِنَ الْعَدْلِ، فَلْیَکُنْ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَکَ فِی الْحَقِّ سَوَاءً، فَإِنَّهُ لَیْسَ فِی الْجَوْرِ عِوَضٌ مِنَ الْعَدْلِ، فَاجْتَنِبْ مَا تُنْکِرُ أَمْثَالَهُ، وَابْتَذِلْ نَفْسَکَ فِیَما افْتَرَضَ اللهُ عَلَیْکَ، رَاجِیاً ثوَابَهُ، وَمُتَخَوِّفاً عِقَابَهُ.

وَاعْلَمْ أَنَّ الدُّنْیَا دَارُ بَلِیَّهٍ لَمْ یَفْرُغْ صَاحِبُهَا قَطُّ فِیهَا سَاعَهً إِلاَّ کَانَتْ فَرْغَتُهُ (3) عَلَیْهِ حَسْرَهً یَوْمَ الْقِیَامَهِ، أَنَّهُ لَنْ یُغْنِیَکَ عَنِ الْحَقِّ شَیْءٌ أَبَداً، وَمِنَ الْحَقِّ عَلَیْکَ حِفْظُ نَفْسِکَ، وَالْإِحْتسَابُ (4) عَلَی الرَّعِیَّهِ بِجُهْدِکَ، فَإِنَّ الَّذِی یَصِلُ إِلَیْکَ مِنْ ذلِکَ أَفْضَلُ مِنَ الَّذِی یَصِلُ بِکَ، وَالسَّلاَمُ.

p: 246

In Persian

به اسود بن قطبه

مسوولیتهای فرماندهی پس از یاد خدا و درود. اگر رای و اندیشه زمامدار دچار دگرگونی شود، او را از اجرای عدالت بسیار باز می دارد، پس کار مردم در آنچه حق است نزد تو یکسان باشد. زیرا در ستمکاری بهایی برای عدالت یافت نمی شود، از آنچه که همانند آن را بر دیگران نمی پسندی پرهیز کن، و نفس خود را در آنچه خداوند بر تو واجب کرده است، وادار، در حالی که امیدوار به پاداش الهی بوده و از کیفر او هراسناک باشی. و بدان که دنیا سرای آزمایش است، و دنیاپرست ساعتی در آن نمی آساید جز آنکه در روز قیامت از آن افسوس می خورد، و هرگز چیزی تو را از حق بی نیاز نمی گرداند. و از جمله حقی که بر توست آن که، نفس خویش را نگهبان باشی، و به اندازه توان در امور رعیت تلاش کنی، زیرا آنچه در این راه نصیب تو می شود، برتر از آن است که از نیروی بدنی خود از دست می دهی، با درود.


In English

To the officers through whose jurisdiction the army passed

From the servant of Allah `Ali Amir al-mu'minin to all the collectors of revenue and officers of the realm through whose area the army passes.

Now I have sent an army that will pass by you if Allah wills. I have instructed them about what Allah has made obligatory on them namely that they should avoid molestation and evade harm. I hold myself clear before you and those (unbelievers) who are under your protection from any annoyance committed by the army axcept when one is compelled by hunger and there is no other way of satisfying it. If anyone of them takes anything through force you should punish him. None of you should be silly enough to obstruct them or intervene in matters which we have allowed them by way of exception. I am myself within the army. So refer to me their high-handedness and any hardship which is caused by them and which you cannot avert except through Allah and through me. I shall then avert it with the help of Allah if He so wills.

p: 247

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی العمال الذین یطأ الجیش عمَلَهُمْ (1)

مِنْ عَبْدِ اللهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤمِنِینَ إِلَی مَنْ مَرَّ بِهِ الْجَیْشُ مِنْ جُبَاهِ الْخَرَاجِ وَعُمَّالِ الْبِلاَدِ.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی قَدْ سَیَّرْتُ جُنُوداً هِیَ مَارَّهٌ بِکُمْ إِنْ شَاءَ اللهُ، وَقَدْ أَوْصَیْتُهُمْ بِمَا یَجِبُ لِلَّهِ عَلَیْهِمْ مِنْ کَفِّ الْأَذَیٍ، وَصَرْفِ الشَّذَیٍ (2) ، وَأَنَا أَبْرَأُ إِلَیْکُمْ وَإِلَی ذِمَّتِکُمْ مِنْ مَعَرَّهِ (3) الْجَیْش،ِ إِلاَّ مِنْ جَوْعَهِ الْمُضْطَرِّ (4) ، لاَ یَجِدُ عَنْهَا مَذْهَباً إلَی شِبَعِهِ. فَنَکِّلُوا (5) مَنْ تَنَاوَلَ مِنْهُمْ شَیْئاً ظُلْماً عَنْ ظُلْمِهِمْ، وَکُفُّوا أَیْدِیَ سُفَهَائِکُمْ عَنْ مُضَادَّتِهِمْ، وَالتَّعَرُّضِ لَهُمْ فِیما اسْتَثْنَیْنَاهُ مِنْهُمْ، وَأَنَا بَیْنَ أَظْهُرِ الْجَیْشِ، فَارْفَعُوا إِلَیَّ مَظَالِمَکُمْ، وَمَا عَرَاکُمْ مِمَّا یَغْلِبُکُمْ مِنْ أَمْرِهِمْ، وَلاَ تُطِیقُونَ دَفْعَهُ إِلاَّ بِاللهِ وَبِی، فَأَنا أُغَیِّرْهُ بِمَعُونَهِ اللهِ، إِنْ شَاءَ اللهُ.

In Persian

به فرماندارانی که ارتش ...

جبران خسارتها در مانورهای نظامی از بنده خدا! علی امیر مومنان به گردآوران مالیات و فرمانداران شهرهایی که لشکریان از سرزمین آنان می گذرند. پس از یاد خدا و درود! همانا من سپاهیانی فرستادم که به خواست خدا بر شما خواهند گذشت، و آنچه خدا بر آنان واجب کرده به ایشان سفارش کردم، و بر آزار نرساندن به دیگران، و پرهیز از هرگونه شرارتی تاکید کرده ام، و من نزد شما و پیمانی که با شما دارم از آزار رساندن سپاهیان به مردم بیزارم، مگر آنکه گرسنگی سربازی را ناچار گرداند، و برای رفع گرسنگی چاره ای جز آن نداشته باشد، پس کسی را که دست به ستمکاری زند کیفر کنید، و دست افراد سبک مغز خود را از زیان رساندن به لشکریان، و زحمت دادن آنها جز در آنچه استثنا کردم باز دارید. من پشت سر سپاه در حرکتم، شکایتهای خود را به من رسانید، و در اموری که لشکریان بر شما چیره شده اند که قدرت دفع آن را جز با کمک خدا و من ندارید، به من مراجعه کنید، که با کمک خداوند آن را برطرف خواهم کرد. ان شاء الله.

p: 248


In English

To Kumayl ibn Ziyad an-Nakha`i the Governor of Hit expressing displeasure on his inability to prevent the enemy forces that passed through his area from marauding.

Now the neglecting by a man of what he has been made responsible for and doing what is to be done by others is a manifest weakness and a ruinous sight. Certainly your advance on the people of Qarqisiya and your leaving the arsenals over which we had set you without anyone to protect them or to repulse the enemy force savoured of shattered thinking. In this way you served like a bridge for the enemy who came marauding on your allies while your arms were weak you had no awe around you; you could not prevent the enemy from advancing; you could not break his might; you could not defend the people of your area and you could not discharge functions on behalf of your Imam.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی کمیل بن زیاد النخعی، وهو عامله علی هیت، یُنکر علیه ترکه دفع من یجتاز به من جیش العدو طالباً الغاره.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ تَضْیِیعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّیَ، وَتَکَلُّفَهُ مَا کُفِیَ، لَعَجْزٌ حَاضِرٌ، وَرَأْیٌ مُتَبَّرٌ (1) ، وَإِنَّ تَعَاطِیَکَ الْغَارَهَ عَلَی أَهْلِ قِرْقِیسِیَا (2) ، وَتَعْطِیلَکَ مَسَالِحَکَ (3) الَّتی وَلَّیْنَاکَ لَیْسَ بِهَا مَنْ یَمْنعُهَا، وَلاَ یَرُدُّ الْجَیْشَ عَنْهَا لَرَأْیٌ شَعَاعٌ (4) . فَقَدْ صِرْتَ جِسرْاً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَهَ مِنْ أَعْدَائِکَ عَلَی أَوْلِیَائِکَ، غَیْرَ شَدِیدِ الْمَنْکِبِ (5) ، وَلاَ مَهِیبِ الْجَانِبِ، وَلاَ سَادٍّ ثُغْرَهً (6) ، وَلاَ کَاسرٍ لِعَدُوٍّ شَوْکَهً، وَلاَ مُغْنٍ عَنْ (7) أَهْلِ مِصْرِهِ، وَلاَ مُجْزٍ عَنْ أَمیِرِهِ.

p: 249

In Persian

به کمیل بن زیاد

نکوهش از فرمانده شکست خورده پس از یاد خدا و درود! سستی انسان در انجام کارهایی که بر عهده اوست، و پافشاری در کاری که از مسولیت او خارج است، نشانه ناتوانی آشکار، و اندیشه ویرانگر است. اقدام تو به تاراج مردم (قرقیسا) در مقابل رها کردن پاسداری از مرزهایی که تو را بر آن گمارده بودیم و کسی در آنجا نیست تا آنجا را حفظ کند، و سپاه دشمن را از آن مرزها دور سازد، اندیشه ای باطل است. تو در آنجا پلی شده ای که دشمنان تو از آن بگذرند و بر دوستانت تهاجم آورند، نه قدرتی داری که با تو نبرد کنند، و نه هیبتی داری از تو بترسند و بگریزند، نه مرزی را می توانی حفظ کنی، و نه شوکت دشمن را می توانی درهم بشکنی، نه نیازهای مردم دیارت را کفایت می کنی، و نه امام خود را راضی نگه می داری.


In English

To the people of Egypt sent through Malik al-Ashtar when he was made the Governor of that place

Now Allah the Glorified deputed Muhammad (may Allah bless him and his descendants) as a warner for all the worlds and a witness for all the prophets. When the Prophet expired the Muslims quarrelled about power after him. By Allah it never occurred to me and I never imagined that after the Prophet the Arabs would snatch away the caliphate from his Ahlu'l-bayt (the members of his house) nor that they would take it away from me after him but I suddenly noticed people surrounding the man to swear him allegiance.(1)

p: 250

I therefore withheld my hand till I saw that many people were reverting from Islam and trying to destroy the religion of Muhammad (may Allah bless him and his descendants). I then feared that if I did not protect Islam and its people and there occurred in it a breach or destruction it would mean a greater blow to me than the loss of power over you which was in any case to last for a few days of which everything would pass away as the mirage passes away or as the cloud scuds away. Therefore in these happenings I rose till wrong was destroyed and disappeared and religion attained peace and safety. A part of the same letter

By Allah if I had encountered them alone and they had been so numerous as to fill the earth to the brim I would not have worried or become perplexed. I am clear in myself and possess conviction from Allah about their misguidance and my guidance. I am hopeful and expectant that I will meet Allah and get His good reward. But I am worried that silly and wicked people will control the affairs of the entire community with the result that they will grab the funds of Allah as their own property and make His people slaves (2) fight with the virtuous and ally with the sinful. Indeed there is among them he who drank (wine) unlawfully (3) and was whipped by way of punishment fixed by Islam and there is he who did not accept Islam until he had secured financial gain through it. (4) If this had not been so I would not have insisted on gathering you reprehending you mobilizing you and urging you (for jihad) but if you refuse and show weakness I will leave you.

p: 251

Do you not see that the boundaries of your cities have diminished your populated areas have been conquered your possessions have been snatched away and your cities and lands have been attacked. May Allah have mercy on you get up to fight your enemy and do not remain confined to the earth otherwise you will face oppression and suffer ignominy and your fate will be the worst. The warrior should be wakeful because if he sleeps the enemy does not sleep; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أهل مصر، مع مالک الأشتر لما ولاّه إمارَتَها.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً _صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَ سَلَّمَ _ نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ، وَمُهَیْمِناً (1) عَلَی الْمُرْسَلِینَ. فلمَّا مَضی _عَلَیْهِ السَّلَامُ_ تنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ. فَوَاللهِ مَا کَانَ یُلْقَی فِی رُوعِی (2) ، وَلاَ یَخْطُرُ بِبَالِی، أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ _صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَ سَلَّمَ _ عَنْ أَهْلِ بَیْتِهِ، وَلاَ أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّی مِنْ بَعْدِهِ! فَمَا رَاعَنِی (3) إِلاَّ انْثِیَالُ (4) النَّاسِ عَلَی فُلاَنٍ یُبَایِعُونَهُ، فَأَمْسَکْتُ یَدِی (5) حَتَّی رَأیْتُ رَاجِعَهَ (6) النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلاَمِ، یَدْعُونَ إِلَی مَحْقِ دِینِ مُحَمَّدٍ _صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَ سَلَّمَ _ فَخَشِیتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلاَمَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَی فِیهِ ثَلْماً (7) أَوْ هَدْماً، تَکُونُ الْمُصِیبَهُ بِهِ عَلَیَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلاَیَتِکُمُ الَّتِی إِنَّمَا هِیَ مَتَاعُ أَیَّامٍ قَلاَئِلَ، یَزُولُ مِنْهَا مَا کَانَ، کَمَا یَزُولُ السَّرَابُ، أَوْ کَمَا یَتَقَشَّعُ السَّحَابُ، فَنَهَضْتُ فِی تِلْکَ الْأَحْدَاثِ حَتَّی زَاحَ (8) الْبَاطِلُ وَزَهَقَ (9) ، وَاطْمَأَنَّ الدِّینُ وَتَنَهْنَهَ (10) .

p: 252

ومنه: إِنِّی وَاللهِ لَوْ لَقِیتُهُمْ وَاحِداً وَهُمْ طِلاَعُ (11) الْأَرْضِ کُلِّهَا مَا بَالَیْتُ وَلاَ اسْتَوْحَشْتُ، وَإِنِّی مِنْ ضَلاَلِهِمُ الَّذِی هُمْ فِیهِ وَالْهُدَی الَّذِی أَنَا عَلَیْهِ لَعَلی بَصِیرَهٍ مِنْ نَفْسِی وَیَقِینٍ مِنْ رَبِّی. وَإِنِّی إِلَی لِقَاءِ اللهِ لَمُشْتَاقٌ، وَحُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ رَاجٍ، وَلکِنَّنِی آسَی (12) أَنْ یَلِیَ (13) أَمْرَهذِهِ الْأُمَّهِ سُفَهَاؤُهَا وَفُجَّارُهَا، فَیَتَّخِذُوا مَالَ اللهِ دُوَلاً (14) ، وَعِبَادَهُ خَوَلاً (15) ، وَالصَّالِحِینَ حَرْباً (16) ، وَالْفَاسِقِینَ حِزْباً، فَإِنَّ مِنْهُمُ الَّذِی قَدْ شَرِبَ فِیکُمُ الْحَرَامَ (17) ، وَجُلِدَ حَدّاً فِی الْإِسْلاَمِ، وَإِنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ یُسْلِمْ حَتَّی رُضِخَتْ لَهُ عَلَی الْإِسْلاَمِ الرَّضَائِخُ (18) ، فَلَوْلاَ ذلِکَ مَا أَکْثَرْتُ تَأْلِیبَکُمْ (19) وَتَأنِیبَکُمْ، وَجَمْعَکُمْ وَتَحْرِیضَک ُمْ، وَلَتَرَکْتُکُمْ إِذْ أََبَیْتُمْ وَوَنَیْتُمْ (20) .

أَلاَ تَرَوْنَ إِلَی أَطْرَافِکُمْ (21) قَدِ انْتَقَصَتْ (22) ، وَإِلَی أَمْصَارِکُمْ قَدِ افْتُتِحَتْ، وَإِلَی مَمَالِکِکُمْ تُزْوَی (23) ، وَإِلَی بِلاَدِکُمْ تُغْزَی! انْفِرُوا رَحِمَکُمُ اللهُ إِلَی قِتَالِ عَدُوِّکُمْ، وَلاَ تَثَّاقلُوا إِلَی الْأَرْضِ فَتُقِرُّوا (24) بِالْخَسْفِ (25) ، وَتَبُوؤُوا (26) بِالذُّلِّ، وَیَکُونَ نَصِیبُکُمُ الْأََخَسَّ، وَإِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْأََرِقُ (27) ، وَمَنْ نَامَ لَمْ یُنَمْ عنْهُ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به مردم مصر

مظلومیت امام در خلافت پس از یاد خدا و درود! خداوند سبحان محمد (ص) را فرستاد تا بیم دهنده جهانیان، و گواه پیامبران پیش از خود باشد، آنگاه که پیامبر (ص) به سوی خدا رفت، مسلمانان پس از وی در کار حکومت با یکدیگر درگیر شدند، سوگند بخدا نه در فکرم می گذشت، و نه در خاطرم می آمد که عرب خلافت را پس از رسول خدا (ص) از اهل بیت او بگرداند، یا مرا پس از وی از عهده دار شدن حکومت باز دارند، تنها چیزی که نگرانم کرد شتافتن مردم به سوی فلان شخص بود که با او بیعت کردند. من دست باز کشیدم، تا آنجا که دیدم گروهی از اسلام باز گشته، می خواهند دین محمد (ص) را نابود سازند، پس ترسیدم که اگر اسلام و طرفدارانش را یاری نکنم، رخنه ای در آن بینم یا شاهد نابودی آن باشم، که مصیبت آن بر من سخت تر از رها کردن حکومت بر شماست، که کالای چند روزه دنیاست، به زودی ایام آن می گذرد چنانکه سراب ناپدید شود، یا چونان پاره های ابر که زود پراکنده می گردد. پس در میان آن آشوب و غوغا بپا خواستم تا آنکه باطل از میان رفت، و دین استقرار یافته، آرام شد.

p: 253

(بخشی از همین نامه است) شجاعت و دشمن شناسی امام (ع) به خدا سوگند! اگر تنها با دشمنان روبرو شوم، در حالی که آنان تمام روی زمین را پر کرده باشند، نه باکی داشته، و نه می هراسم، من گمراهی آنان و هدایت خود را که بر آن استوارم، آگاهم، و از طرف پروردگارم به یقین رسیده ام، و همانا من برای ملاقات پروردگار مشتاق، و به پاداش او امیدوارم. لکن از این اندوهناکم که بیخردان، و تبهکاران این امت حکومت را به دست آورند، آنگاه مال خدا را دست به دست بگردانند، و بندگان او را به بردگی کشند، با نیکوکاران در جنگ، و با فاسقان همراه باشند، زیرا از آنان کسی در میان شماست که شراب نوشید و حد بر او جاری شد، و کسی که اسلام را نپذیرفت اما به ناحق بخششهایی به او عطا گردید. اگر اینگونه حوادث نبود شما را برنمی انگیختم، و سرزنشتان نمی کردم، و شما را به گردآوری تشویق نمی نمودم، و آنگاه که سر باز می زدید رهاتان می کردم. آیا نمی بینید که مرزهای شما را تصرف کردند؟ و شهرها را گشودند؟ و دستاوردهای شما را غارت کردند؟ و در میان شهرهای شما آتش جنگ را برافروختند؟ برای جهاد با دشمنان کوچ کنید. خدا شما را رحمت کند، در خانه های خود نمانید، که به ستم گرفتار، و به خواری دچار خواهید شد، و بهره زندگی شما از همه پست تر خواهد بود، و همانا برادر جنگ، بیداری و هوشیاری است هر آن کس که به خواب رود، دشمن او نخواهد خوابید. با درود.

p: 254


(1). The Prophet's declarations about Amir al-mu'minin that "This is my brother my vicegerent and my caliph among you" and while returning from his farewell hajj at Ghadir Khum that "For whosoever I am the master `Ali is his master" had settled the issue of his own replacement and succession after which there was no need at all for any new election nor could it be imagined that the people of Medina would feel the need

for an election. But some power-thirsty individuals so

ignored these clear injunctions as if their ears had

never been acquainted with them and considered the election ( 492 )

so necessary that leaving the burial rites of the Prophet they assembled in the Saqifah of Banu Sa`idah and elected Abu Bakr as Caliph with a show of democracy. This was a very critical moment for Amir al-mu'minin. On one side some interested persons declared that he should take up arms and on the other hand he noticed that those Arabs who had accepted Islam by dint of its military strength were leaving it and Musaylimah ibn Thumamah al-Hanafi the liar (al-Kadhdhab) and Tulayhah ibn Khuwaylid al-Asadi (the liar) were throwing tribe after tribe into misguidance. In these circumstances if there had been a civil war and the Muslims had fought against the Muslims the forces of heresy and hypocrisy would have joined together and swept Islam off the surface of the globe. Therefore Amir al-mu'minin preferred to keep quiet rather than to fight and with the purpose of maintaining the solidarity of Islam confined himself to protesting peacefully rather than taking up arms. This was because formal power was not so dear to him as the good and prosperity of the community. For stopping the machinations of the hypocrites and defeating the aims of the mischief-mongers there was no other course but that he should not fan the flames of war by giving up his own claim. This was such a big act for the preservation of Islamic polity that it is acknowledged by all the sects of Islam.

p: 255

(2). This refers to the saying of the Holy Prophet about the children of Umayyah and the children of Abi al-`As ibn Umayyah (the grandfather of `Uthman ibn `Affan and the dynasty of Marwan's caliphs) as related by Abu Dharr al-Ghifari that the Holy Prophet said:

When the number of Banu (children of) Umayyah reaches forty men they will make Allah's people their slaves grab Allah's funds as their own property and make the Book of Allah a cause of corruption. (al-Mustadrak vol.4 p.479; Kanz al-`ummal vol.11 p.149).

About the children of Abi al-`As it is related by Abu Dharr Abu Sa'id al-Khudri Ibn `Abbas Abu Hurayrah and others that the Holy Prophet said:

When the number of Banu (children of) Abi al-`As reaches thirty men they will grab the funds of Allah as their own property make Allah's people their slaves and make the religion of Allah a cause of corruption. (al-Musnad Ahmad ibn Hanbal vol.3 p.80; al-Mustadrak al-Hakim vol.4 p.480; al-Matalib al-`aliyah lbn Hajar vol.4 p.332; Majma`az-zawa'id al-Haytami vol.5 pp.241 243; Kanz al-`ummal al-Muttaqi vol.11 pp.148 149 351 354).

The history of Islam (after the death of the Holy Prophet) has enough evidence to prove this prophecy of the Holy Prophet; and the fear of Amir al-mu'minin for the Muslim community was based on this reason.

(3). The man who drank wine was al-Walid ibn `Uqbah ibn Abi Mu`ayt. He was of the same mother as Caliph `Uthman and his Governor of Kufah. al-Walid on an occasion in a state of intoxication led the morning prayers in the Central mosque of Kufah with four units (raka`ah) instead of the usual two as prescribed by the Holy Prophet. The congregation which consisted of several pious persons like Ibn Mas`ud was much incensed and still more irritated when finishing the four units al-Walid said:

p: 256

What a pleasant morning! I would like to extend the prayers further if you consent.

Repeated complaints had already been made to the Caliph against al-Walid on account of his debauchery but as often dismissed. People now reproached `Uthman for not listening to their grievances and favouring such a scoundrel. By chance they succeeded in taking off the signet ring from the hand of the Governor while he lay senseless from the effects of a debauch and carried it off to Medina. Still the caliph was slow and hesitated to enforce punishment upon his Governor (of the same mother) ; giving cause to be himself reproachfully accused of ignoring the law; though at last he was persuaded to have al-Walid scourged with forty strokes. He was consequently deposed from his office. Sa`id ibn al-`As a cousin of `Uthman was appointed to take his place and this was a matter of great reproach against `Uthman. (Ansab al-ashraf al-Baladhuri vol.5 pp.33-35; al-Aghani; Abu'l-Faraj al-Isfahani vol.4 pp.174- 187; al-Isti`ab vol.4 pp.1554-1557; Usd al-ghabah vol.5 pp.91-92; at-Tabari vol.1 pp.2843-2850; Ibn al-Athir vol.3 pp.1O5-1O7; lbn Abi'l-Hadid vol.17 pp.227-245)

(4). The man who accepted Islam after securing financial gain was Mu`awiyah who was adhering to Islam only for worldly benefits.


In English

To Ahu Musa (`Abdullah ibn Qays) al-Ash`ari the Governor of Kufah when Amir al-mu'minin learned that he was dissuading the people of Kufah from joining in the battle of Jamal when Amir al-mu'minin had called them to fight along with him.

p: 257

From the servant of Allah Amir al-mu'minin to `Abdullah ibn Qays:

Now I have come to know of words uttered by you which go in your favour as well as against you.(1) So when my messenger reaches you prepare yourself and get ready come out of your den and call those who are with you. Then if you are convinced of the truth get up but if you feel cowardice go away. By Allah you will be caught wherever you may be and you will not be spared till you are completely upset and everything about you is scattered and till you are shaken from your seat. Then you will fear from your front as you do from the rear.

What you hope is not a light matter but it is serious calamity. We have to ride its camels overcome its difficulties and level its mountains. Set your mind in order take a grip on your affairs and acquire your (lot and your) share. If you do not like it then go away to where neither you are welcome nor can you escape from it. It is better that you be left alone and lie sleeping. Then no one will enquire where is so-and-so. By Allah this is the case of right with the rightful person and we do not care what the heretics do; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أبی موسی الاشعری وهو عامله علی الکوفه، وقد بلغه عنه تثبیطُه (1) الناسَ عن الخروج إلیه لمّا ندبهم لحرب أصحاب الجمل.

p: 258

مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ إِلَی عَبْدِاللهِ بْنِ قَیْس.

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ قَوْلٌ هُوَ لَکَ وَعَلَیْکَ، فإِذَا قَدِمَ عَلَیْکَ رَسُولِی عَلَیْکَ فارْفَعْ ذَیْلَکَ، واشْدُدْ مِئْزَرَکَ (2) ، واخْرُجْ مِنْ جُحْرِکَ (3) ، وَانْدُبْ (4) مَنْ مَعَکَ، فَإِنْ حَقَّقْتَ فَانْفُذْ (5) ، وَإِنْ تَفَشَّلْتَ (6) فَابْعُدْ! وَایْمُ اللهِ لَتُؤْتَیَنَّ حَیْثُ أَنْتَ، وَلاَ تُتْرَکُ حَتَّی یُخْلَطَ زُبْدُکَ بِخَاثِرِکَ (7) ، وَذَائِبُکَ بِجَامِدِکَ، وَحَتَّی تُعْجَلَ عَنْ قِعْدَتِکَ (8) ، وَتَحْذَرَ مِنْ أَمَامِکَ کَحَذَرِکَ مِنْ خَلْفِکَ، وَمَا هِیَ بِالْهُوَیْنَی (9) الَّتِی تَرْجُو، وَلکِنَّهَا الدَّاهِیهُ الْکُبْرَی، یُرْکَبُ جَمَلُهَا، وَیُذلَّلُّ صَعْبُهَا، وَیُسَهَّلُ جَبَلُهَا. فَاعْقِلْ عَقْلَکَ (10) ، وَامْلِکْ أَمْرَکَ، وَخُذْ نَصِیبَکَ وَحَظَّکَ، فَإِنْ کَرِهْتَ فَتَنَحَّ إِلَی غَیْرِ رَحْبٍ وَلاَ فِی نَجَاهٍ، فَبِالْحَرِیِّ (11) لَتُکْفَیَنَّ (12) وَأَنْتَ نَائِمُ، حَتَّی لاَ یُقَالَ: أَیْنَ فُلاَنٌ؟ وَاللهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مَعَ مُحِقٍّ، وَمَا أُبَالِی مَا صَنَعَ الْمُلْحِدُونَ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به ابوموسی اشعری

بازداشتن ابوموسی از فتنه انگیزی از بنده خدا علی امیر مومنان به عبدالله بن قیس (ابوموسی اشعری) پس از ستایش پروردگار و درود! سخنی از تو به من رسید که هم به سود، و هم به زیان تو است، چون فرستاده من پیش تو آید، دامن همت کمر زن، کمرت را برای جنگ محکم ببند، و از سوراخ بیرون آی، و مردم را برای جنگ بسیج کن، اگر حق را در من دیدی بپذیر، و اگر دودل ماندی کناره گیر، به خدا سوگند هر جا که باشی تو را بیاورند و بحال خویش رها نکنند، تا گوشت و استخوان و تر و خشکت درهم ریزد، و در کنار زدنت از حکومت شتاب کنند، چنانکه از پیش روی خود همانگونه بترسی که از پشت سرت هراسناکی. حوادث جاری کشور آنچنان آسان نیست که تو فکر می کنی، بلکه حادثه بسیار بزرگی است که باید بر مرکبش سوار شد، و سختی های آن را هموار کرد، و پیمودن راه های سخت و کوهستانی آن را آسان نمود، پس فکرت را بکار گیر، و مالک کار خویش باش، و سهم و بهره ات را بردار، اگر همراهی با ما را خوش نداری کناره گیر، بی آنکه مورد ستایش قرارگیری یا رستگار شوی، که سزاوار است تو در خواب باشی و دیگران مسوولیتهای تو را برآورند، و از تو نپرسند که کجا هستی؟ و به کجا رفته ای؟ به خدا سوگند! این راه حق است و به دست مرد حق انجام می گیرد، و باکی ندارم که خداشناسان چه می کنند؟ با درود.

p: 259


(1). When Amir al-mu'minin had the idea of suppressing the

revolt of the people of Basrah he sent this letter through

Imam al-Hasan to Abu Musa(`Abdullah ibn Qays) al-Ash`ari

who had been appointed Governor of Kufah by`Uthman wherein

he has ascolded him for his duplicit and contradictory behaviour and attempted to persuade him to jihad because on one side he used to say that Amir al-mu'minin was the true Imam and allegiance to him was right and on the other he said that to support him in fighting against the Muslims was not right; but it was a mischief and it was necessary to keep off this mischief. Thus Amir al-mu'minin has referred to this contradictory view by the words "huwa laka wa `alayka" (which go in your favour as well as against you). The intention is that when Amir al-mu'minin is the rightful Imam how can fighting his enemy with him be wrong? And if fighting on his side is wrong then what is the meaning of his being the rightful Imam.

In any case in spite of his dissuading from fighting the people of Kufah came out in large numbers to join Amir al-mu'minin's army and took full part in the battle giving such a defeat to the people of Basrah that they never again dared to revolt.


In English

In reply to Mu`awiyah

Now then certainly we and you were on amiable terms as you say but difference arose between us and you the other day when we accepted belief (iman) and you rejected it. Today the position is that we are steadfast (in the belief) but you are creating mischief. Those of you who accepted Islam did so reluctantly and that too when all the chief men had accepted Islam and joined the Messenger of Allah- (may Allah- bless him and his descendants).

p: 260

You have stated that I killed Talhah and az-Zubayr forced `A'ishah out of her house and adopted residence between the two cities (Kufah and Basrah). (1) These are matters with which you have no concern nor do they involve anything against you. Therefore no explanation about them is due to you.

You also state that you are coming to me with a party of muhajirun and ansar but hijrah came. to an end on the day your brother was taken prisoner. If you are in a hurry then wait a bit as I may come to meet you and that would be more befitting as that would mean that Allah has appointed me to punish you. But if you come to me it would be as the poet of Banu Asad said:

They are advancing against summer winds which are hurling stones on them in the highlands and lowlands.

(Remember) I have still the sword with which I dispatched your grandfather your mother's brother and your brother to one and the same place. By Allah I know what you are. Your heart is sheathed and your intelligence is weak. It is better to say that you have ascended to where you view a bad scene which is against you not in your favour because you are searching a thing lost by someone else you are tending someone else's cattle and you are hankering after a thing which is not yours nor have you any attachment with it. How remote are your words from your actions and how closely you resemble your paternal and maternal uncles who were led by their wickedness and love for wrong to oppose Muhammad (may Allah bless him and his descendants) and in consequence they were killed as you know. They could not put up a defence against the calamity and could not protect their place of safety from the striking of swords which abound in the battle and which do not show weakness.

p: 261

You have said a lot about killing of `Uthman. You first join what the people have joined (i.e. allegiance) then seek a verdict about (the accused people) from me and I shall settle the matter between you and them according to the Book of Allah the Sublime. But what you are aiming at is just the fake nipple given to a child in the first days of stopping of nursing. Peace be on those who deserve it.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

کتبه إلی معاویه، جواباً

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّا کُنَّا نَحْنُ وَأَنْتُمْ عَلَی مَا ذَکَرْتَ مِنَ الْأُلْفَهِ وَالْجَمَاعَهِ، فَفَرَّقَ بیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَمْسِ أَنَّا آمَنَّا وَکَفَرْتُمْ، وَالْیَوْمَ أَنَّا اسْتَقَمْنَا وَفُتِنْتُمْ، وَمَا أَسْلَمَ مُسْلِمُکُمْ إِلاَّ کَرْهاً (1) ، وَبَعْدَ أَنْ کَانَ أَنْفُ الْإِسْلاَمِ (2) کُلُّهُ لِرَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیَهِ وَآلِهِ، حِزْباً.

وَذَکَرْتَ أَنِّی قَتَلْتُ طَلْحَهَ وَالزُّبَیْرَ، وَشَرَّدْتُ بِعَائِشَهَ (3) ، وَنَزَلْتُ بَیْنَ الْمِصْرَیْنِ (4) ! وَذلِکَ أَمْرٌ غِبْتَ عَنْهُ، فَلاَ عَلَیْکَ، وَلاَ الْعُذْرُ فِیهِ إِلَیْکَ. وَذَکَرْتَ أَنَّکَ زَائِرِی فِی الْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنْصَارِ، وَقَدِ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَهُ یَوْمَ أُسِرَ أَخُوکَ، فَإِنْ کَانَ فِیکَ عَجَلٌ فَاسْتَرْفِهْ (5) ، فَإِنِّی إِنْ أَزُرْکَ فَذلِکَ جَدِیرٌ أَنْ یَکُونَ اللهُ إِنَّمَا بَعَثَنِی لِلنِّقْمَهِ مِنْکَ! وَإِنْ تَزُرْنِی فَکَمَا قَالَ أَخُو بَنِی أَسَد:

مُسْتَقْبِلِینَ رِیَاحَ الصَّیْفِ تَضْرِبُهُم بِحَاصِبٍ (6) بَیْنَ أَغْوَارٍ (7) وَجُلْمُودْ (8)وَعِنْدِیَ السَّیْفُ الَّذِی أَعْضَضْتُهُ (9) بِجَدِّکَ وَخَالِکَ وَأَخِیکَ فِی مَقَام وَاحِدٍ، وَإِنَّکَ وَاللهِ مَا عَلِمْتُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ (10) ، الْمُقارِبُ الْعَقْلِ (11) ، وَالْأَوْلَی أَنْ یُقَالَ لَکَ: إِنَّکَ رَقِیتَ سُلَّماً أَطْلَعَکَ مَطْلَعَ سُوءٍ عَلَیْکَ لاَ لَکَ، لِأَنَّکَ نَشَدْتَ غَیْرَ ضَالَّتِکَ (12) ، وَرَعَیْتَ غَیْرَ سَائِمَتِکَ (13) ، وَطَلَبْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَلاَ فِی مَعْدِنِهِ، فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَکَ مِنْ فِعْلِکَ!! وَقَرِیبٌ مَا أَشْبَهْتَ مِنْ أَعْمَامٍِ وَأَخْوَالٍ! حَمَلَتْهُمُ الشَّقَاوَهُ، وَتَمَنِّی الْبَاطِلِ، عَلَی الْجُحُودِ بِمُحَمَّدٍ_صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وسَلَّمَ_َ فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ (14) حَیْثُ عَلِمْتَ، لَمْ یَدْفَعُوا عَظِیماً، وَلَمْ یَمْنَعُوا حَرِیماً، بِوَقْعِ سُیُوفٍِ مَا خَلاَ مِنْهَا الْوَغَی (15) ، وَلَمْ تُمَاشِهَا الْهُوَیْنَی (16)

p: 262

. وَقَدْ أَکْثَرْتَ فِی قَتَلَهِ عُثْمانَ، فَادْخُلْ فِیَما دَخَلَ فِیهِ النَّاسُ، ثُمَّ حَاکِمِ الْقُوْمَ إِلَیَّ، أَحْمِلْکَ وَإِیَّاهُمْ عَلَی کِتَابِ اللهِ تَعَالَ ی، وَأَمَّا تِلْکَ الَّتِی تُرِیدُ فَإِنَّهَا خُدْعَهُ (17) الصَّبِیِّ عَنِ اللَّبَنِ فِی أَوَّلِ الْفِصَالِ (18) ، وَالسَّلاَمُ لِأَهْلِهِ.

In Persian

به معاویه

پاسخ تهدیدات نظامی معاویه پس از یاد خدا و درود! چنانکه یادآور شدی، ما و شما دوست بودیم و هم خویشاوند، اما دیروز میان ما و شما بدان جهت جدایی افتاد که ما ایمان آوردیم و شما کافر شدید، و امروز ما در اسلام استوار ماندیم و شما آزمایش گردیدید، اسلام آوردگان شما با ناخشنودی، آن هم زمانی به اسلام روی آوردند که بزرگان عرب تسلیم رسول خدا (ص) شدند، و در گروه او قرار گرفتند. در نامه ات نوشتی که طلحه و زبیر را کشته، و عایشه را تبعید کرده ام، و در کوفه و بصره منزل گزیدم، این امور ربطی به تو ندارد، و لازم نیست از تو عذر بخواهم. و نوشتی که با گروهی از مهاجران و انصار به نبرد من می آیی، هجرت از روزی که برادرت (یزید) در فتح مکه اسیر شد پایان یافت، پس اگر در ملاقات با من شتاب داری، دست نگهدار، زیرا اگر من به دیدار تو بیایم سزاوارتر است، که خدا مرا به سوی تو فرستاده تا از تو انتقام گیرم، و اگر تو با من دیدار کنی چنان است که شاعر اسدی گفت: (تندباد تابستانی سخت می وزد و آنها را با سنگ ریزه ها، و در میان غبار و تخته سنگها، درهم می کوبد.) یادآوری سوابق نظامی در پیروزیها و در نزد من همان شمشیری است که در جنگ بدر بر پیکر جد و دایی و برادرت زدم. به خدا سوگند! می دانم تو مردی بی خرد و دل تاریک هستی، بهتر است درباره تو گفته شود از نردبانی بالا رفته ای که تو را به پرتگاه خطرناکی کشانده، و سودی برای تو نداشته، زیانبار است، زیرا تو غیر گمشده خود را می جویی، و غیر گله خود را می چرانی. منصبی را می خواهی که سزاوار آن نبوده، و در شان تو نیست، چقدر گفتار تو با کردارت فاصله دارد؟ چقدر به عموها و دایی هایت شباهت داری، شقاوت و آرزوی باطل آنها را به انکار نبوت محمد (ص) واداشت، و چنانکه می دانی در گورهای خود غلطیدند، نه برابر مرگ توانستند دفاع کنند، و نه آنگونه که سزاوار بود از حریمی حمایت، و نه در برابر زخم شمشیرها خود را حفظ کردند، که شمشیرها در میدان جنگ فراوان، و سستی در برابر آن شایسته نیست. تو درباره کشندگان عثمان فراوان حرف زدی، ابتدا چون دیگر مسلمانان با من بیعت کن، سپس درباره آنان از من داوری بطلب، که شما و مسلمانان را به پذیرفتن دستورات قرآن وا دارم، اما آنچه را که تو می خواهی، چنان است که به هنگام گرفتن کودک از شیر، او را بفریبند، سلام بر آنان که سزاوار سلامند.

p: 263


(1). Mu`awiyah had written a letter to Amir al-mu'minin in which after recalling mutual unity and amicability he laid on him the blame of killing Talhah and az-Zubayr and ousting `A'ishah from her house and objected to his adopting Kufah as his seat of government in place of Medina. In the end he gave a threat of war and said that he was about to come out with a force of muhajirun and ansar to fight. Amir al-mu'minin wrote this letter in reply to him wherein commenting on Mu`awiyah's claim for unity he says that: "There might have been unity between you and us but with the advent of Islam such a gulf has developed between the two that it is not possible to bridge it and such a separation has occurred which cannot be removed. This was because we responded to the call of the Prophet and hastened towards Islam but your position was that you were still in the state of unbelief and ignorance whereby we and you came to adopt separate ways. But when Islam secured stability and the chiefs of Arabs entered its fold you too were obliged to and secured protection of your lives by putting the covering of Islam on your faces but continued secretly to fan the mischief intended to shatter its foundations. Since we had accepted Islam of our own free will and pleasure we adhered to the right path and at no stage did any faltering occur in our steadfastness. Therefore your acceptance of Islam too could not make us agree with your views."

p: 264

As regards Nlu`awiyah's accusation that Amir al-mu'minin engineered the killing of Talhah and az-Zubayr; then even if this blame is admitted as true is it not a fact that they had openly revolted against Amir al-mu'minin and had risen for war after breaking the allegiance. Therefore if they were killed in connection with the revolt their blood would be wasted and no blame would lie on the killer because the penalty for him who revolts against the rightful Imam is death and fighting against him is permissible without doubt. The fact however is that this accusation has no reality because Talhah was killed by a man of his own party. Thus the historians write:

Marwan ibn al-Hakam shot Talhah with an arrow and turning to Aban ibn `Uthman said: "We have killed a killer of your father and relieved you of revenge." (Ibn Sa`d vol.3 part 1 p.159; Ibn al-Athir vol.3 p.244; al-Isti`ab vol.2 pp.766-769; Usd aI-ghabah vol.3 pp.60 61; al-Isabah vol.2 p.230; Tahdhib at-tahdhib vol.5 p.21).

As for az-Zubayr he was killed by `Amr ibn Jurmuz on his way back from Basrah and there was no prompting by Amir al-mu'minin in it. Similarly `A'ishah herself came out of her house as the head of this rebellious group while Amir al-mu'minin counselled her several times to realize her position and not to step out of her bounds but these things had no effect on her.

Of the same type was his criticism that Amir al-mu'minin left Medina and adopted Kufah as the seat of his government because Medina turns out bad people from itself and throws away dirt. The reply to it is only this that Mu`awiyah himself too always retained Syria as his capital keeping away from Medina.

p: 265

In this way what right can he have to object to Amir al-mu'minin changing his seat. Amir al-mu'minin left Medina because of those rebellions which had cropped up from all sides. To suppress them only the selection of such a place as capital from where military assistance could be mobilized at any time could be useful. Thus Amir al-mu'minin had seen on the occasion of the battle of Jamal that a great majority of the people of Kufah had supported him and that therefore by making it a base for the army defence against the enemy could be easily managed while Medina was not appropriate for military mobilization or for supplies.

Lastly as for Mu'awiyah's threat that he would march with muhajirun and ansar Amir al-mu'minin gave a reply to this point in a very subtle way namely that How would you bring muhajirun now since the door for hijrah was closed the day when your brother Yazid ibn Abi Sufyan was taken prisoner. This man was taken prisoner on the day of the fall of Mecca and there is no question of hijrah after the fall of Mecca so as to enable any one to be called a muhajirun because of the Prophet's saying: "There is no hijrah after the victory over Mecca."


In English

To Mu`awiyah

Now this is the time (1) that you should derive benefit by observing a clear view of the main matters because you have been treading in the path of your forefathers in making wrong claims spreading false and untrue notions claiming for yourself what is far above you and demanding what is not meant for you because you want to run away from right and to revolt against what is more fastened to your flesh and blood namely what has been heard by the depth of your ears and has filled your chest. And after forsaking right there remains nothing except clear misguidance and after disregarding a (clear) statement there is nothing except confusion. You should therefore guard (yourself) against doubts and its ill-effects of confusion because for a long time mischief has spread its veils and its gloom has blinded your eyes.

p: 266

I have received your letter which is full of uncouth utterances which weaken the cause of peace and nonsensical expressions which have not been prepared with knowledge and forbearance. By reason of these things you have become like one who is sinking in a marsh or groping in a dark place. You have raised yourself to a position which is difficult to approach and devoid of any signs (to guide). Even the royal kite cannot reach it. It is parallel to the `Ayyuq (the star Capella) in height. May Allah forbid that you be in charge of people's affairs after my assuming authority as Caliph or that I issue an edict or decument granting you authority over any one of them. Therefore from now onwards you guard yourself and be watchful because if you recalcitrate till the people of Allah (are forced to) rush upon you then matters will be closed for you and whatever can be accepted from you today will not be accepted then; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلیه أیضاً

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ آنَ لَکَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِالَّلمْحِ الْبَاصِرِ (1) مِنْ عِیَانِ الْأُمُورِ (2) ، فَقَدْ سَلَکْتَ مَدَارِجَ أَسْلاَفِکَ بِادِّعَائِکَ الْأَباطِیلَ، وَإقْحَامِکَ (3) غُرُورَ الْمَیْنِ (4) وَالْأَکَاذِیبِ، وَبِانْتِحَالِکَ (5) مَا قَدْ عَلاَ عَنْکَ (6) ، وَابْتِزَازِکَ (7) لِمَا قَدِ اخْتُزِنَ (8) دُونَکَ، فِرَاراً مِنَ الْحَقِّ، وَجُحُوداً لِمَا هُوَ أَلْزَمُ لَکَ مِنْ لَحْمِکَ وَدَمِکَ (9) ، مِمَّا قَدْ وَعَاهُ سَمْعُکَ، وَمُلِیءَ بِهِ صَدْرُکَ، فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاَلُ الْمُبِینُ وَبَعْدَ الْبَیَانِ إِلاَّ الَّلبْسُ (10) ؟ فَاحْذَرِ الشُّبْهَهَ وَاشْتَِمالَهَا عَلَی لَبْسَتِهَا (11) ، فَإِنَّ الْفِتْنَهَ طَالَمَا أَغْدَفَتْ جَلاَبِیبَهَا (12) ، وَأَغْشَتِ (13) الْاَبْصَارَ ظُلْمَتُهَا.

p: 267

وَقدْ أَتَانِی کِتَابٌ مِنْکَ ذُو أَفانِینَ (14) مِنَ الْقَوْلِ ضَعُفَتْ قُوَاهَا عَنِ السِّلْمِ (15) ، وَأَسَاطِیرَ (16) لَمْ یَحُکْهَا (17) مِنْکَ عِلْمٌ وَلاَ حِلْمٌ (18) ، أَصْبَحْتَ مِنْهَا کَالْخَائِضِ فِی الدَّهَاسِ (19) ، وَالخَابِطِ (20) فِی الدِّیمَاسِ (21) ، وَتَرَقَّیْتَ إِلَی مَرْقَبَهٍ (22) بَعِیدَهِ الْمَرَامِ، نَازِحَهِ الْأَعْلاَمِ (23) ، تَقْصُرُ دوُنَهَا الْأَنُوقُ (24) ، وَیُحَاذَی بَهَا الْعَیُّوقُ (25) .وَحَاشَ لِلَّهِ أَنْ تَلِیَ لِلْمُسْلِمِینَ بَعْدِی صَدْراً أَوْ وِرْداً (26) ، أَوْ أُجْرِیَ لَکَ عَلَی أَحَدٍ مِنْهُمْ عَقْداً أَوْ عَهْداً!! فَمِنَ الْآنَ فَتَدَارَکْ نَفْسَکَ، وَانْظُرْ لَهَا، فَإِنَّکَ إِنْ فَرَّطْتَ حَتَّی یَنْهَدَ (27) إِلَیْکَ عِبَادُ اللهِ أُرْتِجَتْ (28) عَلَیْکَ الْأُمُورُ، مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ مِنْکَ الْیَوْمَ مَقْبُولٌ وَالسَّلَامُ .

In Persian

به معاویه

افشای علل گمراهی معاویه پس از یاد خدا و درود! معاویه! وقت آن رسیده است که از حقائق آشکار پند گیری، تو با ادعاهای باطل همان راه پدرانت را می پیمایی، خود را در دروغ و فریب افکندی، و خود را به آنچه برتر از شان تواست نسبت می دهی، و به چیزی دست دراز می کنی که از تو باز داشته اند، و به تو نخواهد رسید، این همه را برای فرار کردن از حق، و انکار آنچه را که از گوشت و خون تو لازم تر است، انجام می دهی، حقائقی که گوش تو آنها را شنیده و از آنها آگاهی داری، آیا پس از روشن شدن راه حق، جز گمراهی آشکار چیز دیگری یافت خواهد شد؟ و آیا پس از بیان حق، جز اشتباه کاری وجود خواهد داشت؟ از شبهه و حق پوشی بپرهیز، فتنه ها دیر زمانی است که پرده های سیاه خود را گسترانده، و دیده هایی را کور کرده است. پاسخ به ادعاهای دروغین معاویه نامه ای از تو به دستم رسید که در سخن پردازی از هر جهت آراسته، اما از صلح و دوستی نشانه ای نداشت، و آکنده از افسانه هایی بود که هیچ نشانی از دانش و بردباری در آن بچشم نمی خورد، در نوشتن این نامه کسی را مانی که پای در گل فرو رفته، و در بیغوله ها سرگردان است، مقامی را می طلبی که از قدر و ارزش تو والاتر

p: 268

است، و هیچ عقابی را توان پرواز بر فراز آن نیست و چون ستاره دوردست (عیوق) از تو دور است. پناه بر خدا که پس از من ولایت مسلمانان را بر عهده گیری، و سود و زیان آن را بپذیری، یا برای تو با یکی از مسلمانان پیمانی یا قراردادی را امضا کنم. از هم اکنون خود را دریاب، و چاره ای بیندیش، که اگر کوتاهی کنی، و برای درهم کوبیدنت بندگان خدا برخیزند، درهای نجات بروی تو بسته خواهد شد، و آنچه را که امروز از تو می پذیرند فردا نخواهند پذیرفت، با درود.


(1). At the end of the battle of the Kharijites Mu`awiyah wrote a letter to Amir al-mu'minin wherein as usual he indulged in mud-throwing. In reply Amir al-mu'minin wrote this letter in which he has tried to draw Mu`awiyah's attention to the clear facts about this very battle of the Kharijites because this battle took place in accordance with the prophecy of the Prophet while Amir al-mu'minin himself too had said before the battle that besides the people of Jamal and Siffin he had to fight against one more group and they were the "deviators" from the religion namely the Kharijites. The occurrence of this battle and the killing of the man with breasts (Dhu'th- thudayyah) was a clear proof of Amir al-mu'minin being in the right. If Mu'awiyah had not been obsessed with self-advertisement and lust for conquests and had not shut his eyes against the right like his forefathers Abu Sufyan and his brother `Utbah he would have seen right and come on its path. But compelled by his natural inclination he always evaded right and truth and kept himself blind to those sayings of the Prophet which threw light on Amir al-mu'minin's Imamate and vicegerency. Because of being with the Prophet in the farewell pilgrimage the Prophet's saying: "Of whomsoever I am the master `Ali is his master" was not hidden from him and neither was the Prophet's saying that: "O' `Ali you are to me as Harun was to Musa" because of his presence on the occasion of the battle of Tabuk. In spite of all this he passed his life in concealing right and encouraging wrong. This was not due to any misunderstanding but it was his lust for power that kept prompting him to suppress and trample truth and justice.

p: 269


In English

To `Abdullah ibn al-`Abbas

(This letter has already been included with a different version)

And then sometimes a person feels joyful about a thing which he was not to miss in any case and feels grieved for a thing which was not to come to him at all. Therefore you should not regard the attainment of pleasure and the satisfaction of the desire for revenge as the best favour of this world but it should be the putting off of the (flame of) wrong and the revival of right. Your pleasure should be for what (good acts) you have sent forward; your grief should be for what you are leaving behind; and your worry should be about what is to befall after death.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عبدالله بن العباس وقد تقدّم ذکره بخلاف هذه الروایه

أَمَّا بَعْدُ، فإِنَّ الْمَرْءَ لَیَفْرَحُ بِالشَّیْءِ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ، وَیَحْزَنُ عَلَی الشَّیْءِ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَهُ، فَلاَ یَکُنْ أَفْضَلَ مَا نِلْتَ فی نَفْسِکَ مِنْ دُنْیَاکَ بُلُوغُ لَذَّهٍ أَوْ شِفَاءُ غَیْظٍ، وَلکِنْ إطْفَاءُ بِاطِلٍ أَوْ إِحْیَاءُ حَقٍّ. وَلْیَکُنْ سُرورُکَ بِمَا قَدَّمْتَ، وَأَسَفُکَ عَلَی مَا خَلَّفْتَ (1) ، وَهَمُّکَ فِیَما بَعْدَ الْموْتِ.

In Persian

به عبدالله بن عباس

ضرورت واقع بینی پس از یاد خدا و درود! همانا انسان از به دست آوردن چیزی خشنود می شود که هرگز آن را از دست نخواهد داد، و برای چیزی اندوهناک است که هرگز به دست نخواهد آورد، پس بهترین چیز در نزد تو در دنیا، رسیدن به لذتها، یا انتقام گرفتن نباشد، بلکه باید خاموش کردن باطل، یا زنده کردن حق باشد، تنها به توشه ای که از پیش فرستادی خشنود باش، و بر آنچه بیهوده می گذاری حسرت خور، و همت و تلاش خود را برای پس از مرگ قرار ده.

p: 270


In English

To Qutham ibn al-`Abbas his Governor of Mecca

Now make arrangements for hajj by the people remind them of the days (to be devoted to) Allah. Sit for giving them audience morning and evening. Explain the law to the seeker teach the ignorant and discuss with the learned. There should be no intermediary between you and the people except your tongue and no guard save your own face. Do not prevent any needy person from meeting you because if the needy is returned unsatisfied from your door in the first instance then even doing it thereafter will not bring you praise.

See what has been collected with you of the funds of Allah (in the public treasury) and spend it over the persons with families the distressed the starving and the naked at your end. Then send the remaining to us for distribution to those who are on this side.

Ask the people of Mecca not to charge rent from lodgers because Allah the Glorified says that: "alike; for the dweller therein as well as the stranger" (Qur'an 22:25). "al-`akif" (the dweller) here means he who is living there while "al-badi" (the stranger) means he who is not among the people of Mecca comes for hajj from outside. May Allah grant us and you promptitude for seeking His love (by doing good acts); and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب کتبه علیه السلام

إلی قُثَمِ بن العباس وهو عامله علی مکه

p: 271

أَمَّا بَعْدُ، فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ، وَذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللهِ (1) ، وَاجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَیْنِ (2) ، فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ، وَعَلِّمِ الْجَاهِلَ، وَذَاکِرِ الْعَالِمَ. وَلاَ یَکُنْ لَکَ إِلَی النَّاسِ سَفِیرٌ إِلاَّ لِسَانُکَ، وَلاَ حَاجِبٌ إِلاَّ وَجْهُکَ، وَلاَ تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَهٍ عَنْ لِقَائِکَ بِهَا، فَإِنَّهَا إِنْ ذِیدَتْ (3) عَنْ أَبْوَابِکَ فی أَوَّلِ وِرْدِهَا (4) لَمْ تُحْمَدْ فیَِما بَعْدُ عَلَی قَضَائِهَا.

وَانْظُرْ إِلَی مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ مِنْ مَالِ اللهِ فَاصْرِفْهُ إِلَی مَنْ قِبَلَکَ (5) مِنْ ذَوِی الْعِیَالِ وَالْمَجَاعَهِ، مُصِیباً بِهِ مَوَاضِعَ الْفَاقَهِ (6) وَالْخَلاَّتِ (7) ، وَمَا فَضَلَ عَنْ ذلِکَ فَاحْمِلْهُ إِلَیْنَا لِنَقْسِمَهُ فِیمَنْ قِبَلَنَا.

وَمُرْ أَهْلَ مَکَّهَ أَلاَّ یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً، فَإِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ: (سَوَاءً الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ) فَالْعَاکِفُ: الْمُقیِمُ بِهِ، وَالْبَادِی: الَّذِی یَحُجُّ إِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهِ. وَفَّقَنَا اللهُ وَإِیَّاکُمْ لَِمحَابِّهِ (8) ، وَالسَّلاَمُ .

In Persian

به قثم بن عباس

رسیدگی به امور حاجیان در مراسم حج پس از یاد خدا و درود! برای مردم حج را به پای دار، و روزهای خدا را به یادشان آور، در بامداد و شامگاه در یک مجلس عمومی با مردم بنشین، آنان که پرسشهای دینی دارند با فتواها آشنایشان بگردان، و ناآگاه را آموزش ده، و با دانشمندان به گفتگو بپرداز، جز زبانت چیز دیگری پیام رسانت با مردم، و جز چهره ات دربانی وجود نداشته باشد، و هیچ نیازمندی را از دیدار خود محروم مگردان، زیرا اگر در آغاز از درگاه تو رانده شود، دیگر تو را نستاید گرچه در پایان حاجت او برآورده شود. در مصرف بیت المالی که در دست تو جمع شده است اندیشه کن، و آن را به عیالمندان و گرسنگان پیرامونت ببخش، و به مستمندان و نیازمندانی که سخت به کمک مالی تو احتیاج دارند برسان، و مازاد را نزد ما بفرست، تا در میان مردم نیازمندی که در این سامان هستند تقسیم گردد. سفارش به رفع نیازهای حجاج به مردم مکه فرمان ده تا از هیچ زائری در ایام حج در مکه اجرت مسکن نگیرند، که خدای سبحان فرمود: (عاکف و بادی در مکه یکسانند.) عاکف، یعنی اهل مکه، و بادی، یعنی زائرانی که از دیگر شهرها به حج می آیند، خدا ما و شما را به آنچه دوست دارد توفیق عنایت فرماید، با درود.

p: 272


In English

To Salman al-Farisi before Amir al-mu'minin's caliphate

Now the example of the world is like that of a snake which is soft in touch but whose poison is fatal. Therefore keep yourself aloof from whatever appears good to you because of its short stay with you. Do not worry for it because of your conviction that it will leave you and that its circumstances are vicissitudes. When you feel most attracted towards it shun it most because whenever someone is assured of happiness in it it throws him into danger; or when he feels secure in it the world alters his security into fear; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی سلمان الفارسی رحمه الله قبل أیام خلافته

أَمَّا بَعْدُ، فإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا مَثَلُ الْحَیَّهِ: لَیِّنٌ مَسُّهَا، قَاتِلٌ سُمُّهَا، فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُکَ فِیهَا، لِقِلَّهِ مَا یَصْحَبُکَ مِنْهَا، وَضَعْ عَنْکَ هُمُومَهَا، لِمَا أَیْقَنْتَ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا، وَ تَصَرَّفِ حَالَاتِها، وَکُنْ آنَسَ مَا تَکُونُ بِهَا (1) أَحْذَرَ مَا تَکُونَ مِنْهَا، فَإِنَّ صَاحِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ فِیهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخْصَتْهُ (2) عَنْهُ إِلیَ مَحْذُورٍ، أوْ إِلَی إِینَاسٍ أَزالَتْهُ عَنْهُ إِلَی إِیحَاش وَالسَّلَامُ.

In Persian

به سلمان فارسی

روش برخورد با دنیا پس از یاد خدا و درود! دنیای حرام چونان مار است، که پوستی نرم، و زهری کشنده دارد، پس از جاذبه های فریبنده آن روی گردان، زیرا زمان کوتاهی در آن خواهی ماند، و اندوه آن را از سر بیرون کن، زیرا که یقین به جدایی آن، و دگرگونی حالات آن داری، و آنگاه که به دنیا خو گرفته ای بیشتر بترس، زیرا که دنیاپرست تا به خوشگذرانی در دنیا اطمینان کرد او را به تلخ کامی کشاند، و هرگاه که به دنیا انس گرفت و آسوده شد، ناگاه به وحشت دچار می گردد.

p: 273


In English

To al-Harith (ibn `Abdillah al.A`war) al-Hamdani

Adhere to the rope of the Qur'an and seek instructions from it. Regard its lawful as lawful and its unlawful as unlawful. Testify the right that has been in the past. Take lesson for the present condition of this world from the past (condition) because its one phase resembles the other and its end is to meet its beginning and the whole of it is to change and depart. Regard the name of Allah as too great to mention Him save in the matter of right. Remember more often death and (what is to come) after death. Do not long for death except on a reliable condition.

Avoid every action which the doer likes for his own self but dislikes for the Muslims in general. Avoid every such action which is performed in secret and from which shame is felt in the open. Also avoid that action about which if the doer is questioned he himself regards it bad or offers excuses for it. Do not expose your honour to be treated as the subject of people's discussions. Do not relate to the people all that you hear for that would amount to falsehood. Do not contest all that the people relate to you for that would mean ignorance. Kill your anger and forgive when you have power (to punish). Show forbearance in the moment of rage and pardon in spite of authority; the eventual end will then be in your favour. Seek good out of every favour that Allah has bestowed on you and do not waste any favour of Allah over you. The effect of Allah's favours over you should be visible on you.

p: 274

Know that the most distinguished among the believers is he who is the most forward of them in spending from himself his family and his property because whatever good you send forward Will remain in store for you and the benefit of whatever you keep behind will be derived by others. Avoid the company of the person whose opinion is unsound and whose action is detestable because a man is judged after his companion.

Live in big cities because they are collective centres of the Muslims. Avoid places of neglectfulness and wickedness and places where there are paucity of supporters for the obedience of Allah. Confine your thinking to matters which are helpful to you. Do not sit in the marketing centres because they are the meeting-places of Satan and targets of mischiefs. Frequently look at those over whom you enjoy superiority because this is a way of giving thanks.

Do not undertake a journey on Friday until you have attended the prayers except when you are going in the way of Allah or in an excusable matter. Obey Allah in all your affairs because Allah's obedience has precedence over all other things. Deceive your heart into worshipping persuade it and do not force it. Engage it (in worshipping) when it is free and merry except as regards the obligations enjoined upon you for they should not be neglected and must be performed at the five times. Be on guard lest death comes down upon you while you have fled away from your Lord in search of worldly pleasure. Avoid the company of the wicked because vice adjoins vice. Regard Allah as great and love His lovers. Keep off anger because it is one large army from Satan's armies; and that is an end to the matter.

p: 275

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی الحارث الهَمْدَانی

وَتَمَسَّکْ بِحَبْلِ الْقُرآنِ، وَاسْتَنْصِحْهُ، وَأَحِلَّ حَلاَلَهُ، وَحَرِّمْ حَرَامَهُ، وَصَدِّقْ بِمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ، وَاعْتَبِرْ (1) بِمَا مَضَی مِنَ الدُّنْیَا لِمَا بَقِی مِنْهَا، فَإِنَّ بَعْضَهَا یُشْبِهُ بَعْضاً، وَآخِرَهَا لاَحِقٌ بِأَوَّلِهَا! وَکُلُّهَا حَائِلٌ (2) مُفَارِقٌ. وَعَظِّمِ اسْمَ اللهِ أَنْ تَذْکُرَهُ إِلاَّ عَلَی حَقّ. وَأَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ وَمَا بَعْدَ الْمَوتِ، وَلاَ تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلاَّ بِشَرْط وَثِیق (3) . وَاحْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یَرْضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفْسِهِ، وَیُکْرَهُ لِعَامَّهِ الْمُسْلِمِینَ، وَاحْذَرْ کُلَّ عَمَلٍِ یُعْمَلُ بِهِ فِی السِّرِّ، وَیُسْتَحَی مِنْهُ فِی الْعَلاَنِیَهِ، واحْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْکَرَهُ أَوِ اعتَذَرَ مِنْهُ. وَلاَ تَجْعَلْ عِرْضَکَ غَرَضاً لِنِبَالِ الْقَوْلِ، وَلاَ تُحَدِّثِ النَّاسَ بِکُلِّ مَا سَمِعْتَ بِهِ، فَکَفَی بِذلِکَ کَذِباً، وَلاَ تَرُدَّ عَلَی النَّاسِ کُلَّ مَا حَدَّثُوکَ بِهِ، فَکَفَی بِذلِکَ جَهْلاً. وَاکْظِمِ الْغَیْظَ، وَتَجاوَزْ عِنْدَ المَقْدِرَهِ، وَاحْلُمْ عِنْدَ الْغَضَبِ، وَاصْفَحْ مَعَ الدَّوْلَهِ (4) ، تَکُنْ لَکَ الْعَاقِبَهُ. وَاسْتَصْلِحْ کُلَّ نِعْمَه أَنْعَمَهَا اللهُ عَلَیْکَ، وَلاَ تُضَیِّعَنَّ نِعْمَهً مِنْ نِعَمِ اللهِ عِنْدَکَ، وَلْیُرَ عَلَیْکَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللهُ بِهِ عَلَیْکَ.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْمُؤْمِنِینَ أَفْضَلُهُمْ تَقْدِمَهً (5) مِنْ نَفْسِهِ وَأَهْلِهِ وَمَالِهِ، فَإِنَّکَ مَا تُقَدِّمْ مِنْ خَیْرٍ یَبْقَ لَکَ ذُخْرُهُ، وَمَا تُؤخِّرْهُ یَکُنْ لِغَیْرِکَ خَیْرُهُ. وَاحْذَرْ صَحَابَهَ مَنْ یَفِیلُ (6) رَأْیهُ، وَیُنْکَرُ عَمَلُهُ، فَإِنَّ الصَّاحِبَ مَعْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ. وَاسْکُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِینَ، وَاحْذَرْ مَنَازِلَ الْغَفْلَهِ وَالْجَفَاءِ وَقِلَّهَ الْأَعْوَانِ عَلَی طَاعَهِ اللهِ، وَاقْصُرْ رَأْیَکَ عَلَی مَا یَعْنِیکَ، وَإِیَّاکَ وَمَقَاعِدَ الْأَسْوَاقِ، فَإِنَّهَا مَحَاضِرُ الشَّیْطَانِ وَمَعَارِیضُ (7) الْفِتَنِ. وَأَکْثِرْ أَنْ تَنْظُرَ إِلَی مَنْ فُضِّلْتَ عَلَیْهِ (8) ، فإِنَّ ذلِکَ مِنْ أَبْوَابِ الشُّکْرِ. وَلاَ تُسَافِرْ فِی یَوْمِ جُمُعَه حَتّی تَشْهَدَ الصَّلاَهَ إِلاَّ فَاصِلاً (9) فِی سَبِیلِ اللهِ، أَوْ فِی أَمْرٍ تُعْذَرُ بِهِ. وَأَطِعِ اللهَ فِی جُمَلِ أُمُورِکَ، فَإِنَّ طَاعَهَ اللهِ فَاضِلَهٌ عَلَی مَا سِوَاهَا. وَخَادِعْ نَفْسَکَ فِی الْعِبَادَهِ، وَارْفُقْ بِهَا وَلاَ تَقْهَرْهَا، وَخُذْ عَفْوَهَا (10) وَنَشَاطَهَا، إِلاَّ مَا کَانَ مَکْتُوباً عَلَیْکَ مِنَ الْفَرِیضَهِ، فَإِنَّهُ لاَ بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وتَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّها. وَإِیَّاکَ أَنْ یَنْزِلَ بِکَ الْمَوْتُ وَأَنْتَ آبِقٌ (11) مِنْ رَبِّکَ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا، وَإِیَّاکَ وَمُصَاحَبَهَ الْفُسَّاقِ، فَإِنَّ الشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلْحَقٌ. وَوَقِّرِ اللهَ، وَأَحْبِبْ أَحِبَّاءَهُ، وَاحْذَرِ الْغَضَبَ، فَإِنَّهُ جُنْدٌ عَظِیمٌ مِنْ جُنُودِ إِبْلِیسَ، وَالسَّلاَمُ.

p: 276

In Persian

به حارث همدانی

اخلاق کارگزاران حکومتی به ریسمان قرآن چنگ زن، و از آن نصیحت پذیر، حلالش را حلال، و حرامش را حرام بشمار، و حقی را که در زندگی گذشتگان بود تصدیق کن، و از حوادث گذشته تاریخ برای آینده عبرت گیر، که حوادث روزگار با یکدیگر همانند بوده، و پایان دنیا به آغازش می پیوندد، و همه آن رفتنی است. نام خدا را بزرگ دار، و جز به حق بر زبان نیاور، مرگ و جهان پس از مرگ را فراوان به یاد آور، هرگز آرزوی مرگ مکن جز آنکه بدانی از نجات یافتگانی، از کاری که تو را خشنود، و عموم مسلمانان را ناخوشایند است بپرهیز، از هر کار پنهانی که در آشکار شدنش شرم داری پرهیز کن، از هر کاری که از کننده آن پرسش کنند، نپذیرد یا عذرخواهی کند، دوری کن، آبروی خود را آماج تیر گفتار دیگران قرار نده، و هر چه شنیدی بازگو مکن، که نشانه دروغگویی است و هر خبری را دروغ مپندار، که نشانه نادانی است. خشم را فرونشان، و به هنگام قدرت ببخش، و به هنگام خشم فروتن باش، و در حکومت مدارا کن تا آینده خوبی داشته باشی، نعمتهایی که خدا به تو بخشیده نیکو دار، و نعمتهایی که در اختیار داری تباه مکن، و چنان باش که خدا آثار نعمتهای خود را در تو آشکارا بنگرد.

اوصاف مومنان و بدان! بهترین مومنان، آنکه جان و خاندان و مال خود را در راه خدا پیشاپیش تقدیم کند، چه آن را که پیش فرستی برای تو اندوخته گردد، و آنچه را که باقی گذاری سودش به دیگران می رسد. از دوستی با بیخردان، و خلافکاران بپرهیز، زیرا هر کس را از آنکه دوست اوست می شناسند، و در شهرهای بزرگ سکونت کن زیرا مرکز اجتماع مسلمانان است، و از جاهایی که مردم آن از یاد خدا غافلند، و به یکدیگر ستم روا می دارند، و بر اطاعت از خدا به یکدیگر کمک نمی کنند، بپرهیز. در چیزی اندیشه کن که یاریت دهد، از نشستن در گذرگاههای عمومی، و بازار پرهیز کن که جای حاضر شدن شیطان، و برانگیخته شدن فتنه هاست، و به افراد پایین تر از خود توجه داشته باش، که راه شکرگزاری تو در برتری است. در روز جمعه پیش از نماز مسافرت مکن، جز برای جهاد در راه خدا، و یا کاری که از انجام آن ناچاری، در همه کارهایت خدا را اطاعت کن، که اطاعت خدا از همه چیز برتر است. روش بکارگیری نفس در خوبیها نفس خود را در واداشتن به عبادت فریب ده، و با آن مدارا کن، و به زور و اکراه بر چیزی مجبورش نساز، و در وقت فراغت و نشاط بکارش گیر، جز در آنچه که بر تو واجب است، و باید

p: 277

آن را در وقت خاص خودش بجا آوری، بپرهیز از آنکه مرگ تو فرا رسد در حالی که از پروردگارت گریزان باشی، و در دنیاپرستی غرق باشی، از همنشینی با فاسقان بپرهیز که شر به شر می پیوندد، خدا را گرامی دار، و دوستان خدا را دوست شمار، و از خشم بپرهیز که لشکر بزرگ شیطان است. با درود.


In English

To Sahl ibn Hunayf al-Ansari his Governor of Medina about certain persons in Medina who had gone over to Mu`awiyah.

Now I have come to know that certain persons from your side are stealthily going over to Mu`awiyah. Do not feel sorry for their numbers so lost to you or for their help of which you are deprived. It is enough that they have gone into misguidance and you have been relieved of them. They are running away from guidance and truth and advancing towards blindness and ignorance. They are seekers of this world and are proceeding to it and are leaping towards it. They have known justice seen it heard it and appreciated it. They have realized that here to us all men are equal in the matter of right. Therefore they ran away to selfishness and partiality. let them remain remote and far away.

By Allah surely they have not gone away from oppression and joined justice. In this matter we only desire Allah to resolve for us its hardships and to level for us its uneveness if Allah wills; and that is an end to the matter.

p: 278

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی سهل بن حُنَیف الانصاری، وهو عامله علی المدینه، فی معنی قوم من أهلها لحقوا بمعاویه

أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رِجَالاً مِمَّنْ قِبَلَکَ (1) یَتَسَلَّلُونَ (2) إِلَی مُعَاوِیَهَ، فَلاَ تَأْسَفْ عَلَی مَا یَفُوتُکَ مِنْ عَدَدِهِمْ، وَیَذْهَبُ عَنْکَ مِنْ مَدَدِهِمْ، فَکَفی لَهُمْ غَیّاً (3) ، وَلَکَ مِنْهُمْ شَافِیاً، فِرَارُهُمْ مِنَ الْهُدَی والْحَقِّ، وَإِیضَاعُهُمْ (4) إِلَی الْعَمَی وَالْجَهْلِ، وَإِنَّمَا هُمْ أَهْلُ دُنْیَا مُقْبِلُونَ عَلَیْهَا، وَمُهْطِعُونَ إِلَیْهَا (5) قَدْ عَرَفُوا الْعَدْلَ وَرَأَوْهُ، وَسَمِعُوه ُووََعَوْهُ، وَعَلِمُوا أَنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا فِی الْحَقِّ أُسْوَهٌ، فَهَرَبُوا إِلَی الْأَثَرَهِ، فَبُعْداً لَهُمْ وَسُحْقاً (6) !!

إِنَّهُمْ وَاللهِ لَمْ یَنْفِرُوا مِنْ جَوْرٍ، وَلَمْ یَلْحَقُوا بِعَدْلٍ، وَإِنَّا لَنَطْمَعُ فِی هَذَا الْأَمْرِ أَنْ یُذَلِّلَ اللهُ لَنَا صَعْبَهُ، یُسَهِّلَ لَنَا حَزْنَهُ (7) ، إِنْ شَاءَ اللهُ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به سهل بن حنیف

روش برخورد با پدیده فرار پس از یاد خدا و درود! به من خبر رسیده که گروهی از مردم مدینه به سوی معاویه گریختند، مبادا برای از دست دادن آنان، و قطع شدن کمک و یاریشان افسوس بخوری! که این فرار برای گمراهیشان، و نجات تو از رنج آنان کافی است، آنان از حق و هدایت گریختند، و به سوی کوردلی و جهالت شتافتند. آنان دنیاپرستانی هستند که به آن روی آوردند، و شتابان در پی آن گرفتند، عدالت را شناختند و دیدند و شنیدند و به خاطر سپردند، و دانستند که همه مردم در نزد ما، در حق یکسانند، پس به سوی انحصارطلبی گریختند دور باشند از رحمت حق، و لعنت بر آنان باد. سوگند به خدا! آنان از ستم نگریختند، و به عدالت نپیوستند، همانا آرزومندیم تا در این جریان، خدا سختی ها را بر ما آسان، و مشکلات را هموار فرماید. ان شاء الله، با درود.

p: 279


In English

To al-Mundhir ibn Jarud al-`Abdi who had misappropriated certain things given into his administrative charge.

Now the good behaviour of your father deceived me about you and I thought that you would follow his way and tread in his path. But according to what has reached me about you you are not giving up following your passions and are not retaining any provision for the next world. You are making this world by ruining your next life and doing good to your kinsmen by cutting yourself off from religion.

If what has reached me about you is correct then the camel of your family and the strap of your shoe is better than yourself. A man with qualities like yours is not fit to close a hole in the ground nor for performing any deed nor for increasing his position nor for taking him as a partner in any trust nor for trusting him against misappropriation. Therefore proceed to me as soon as this letter of mine reaches you if Allah so wills.

as-Sayyid ar-Radi says: al-Mundhir ibn Jarud al-`Abdi is he about whom Amir al-mu'minin (peace be upon him) said that:

He looks very often at his shoulders feels proud in his garments (appearance) and usually blows away (dust) from his shoes.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی المنذر بن الجارود العَبْدی وقد خان فی بعض ما ولاّه من أعماله

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ صَلاَحَ أَبِیکَ غَرَّنِی مِنْکَ، وَظَنَنْتُ أَنَّکَ تَتَّبِعُ هَدْیَهُ (1) ، وَتَسْلُکُ سَبِیلَهُ، فَإِذَا أَنْتَ فِیَما رُقِّی َ (2) إِلَیَّ عَنْکَ لاَتَدَعُ لِهَوَاکَ انْقِیَاداً، وَلَاتُبْقِی لِآخِرَتِکَ عَتَاداً (3) ، تَعْمُرُ دُنْیَاکَ بَخَرَابِ آخِرَتِکَ، وَتَصِلُ عَشِیرَتَکَ بِقَطِیعَهِ دِینِکَ. وَلَئِنْ کَانَ مَا بَلَغَنِی عَنْکَ حَقّاً، لَجَمَلُ أَهْلِکَ وَشِسْعُ (4) نَعْلِکَ خَیْرٌ مِنْکَ، وَمَنْ کَانَ بِصِفَتِکَ فَلَیْسَ بِأَهْلٍ أَنْ یُسَدَّ بِهِ ثَغْرٌ، أَوْ یُنْفَذَ بِهِ أَمْرٌ، أَوْ یُعْلَی لَهُ قَدْرٌ، أَوْ یُشْرَکَ فِی أَمَانَه، أَوْ یُؤْمَنَ عَلَی خِیَانَه (5) . فَأقْبِلْ إِلَیَّ حِینَ یَصِلُ إِلَیْکَ کِتَابِی هذَا إِنْ شَاءَ اللهُ. قال الرضی: وَالمنذر بن الجارود هذا هو الذی قال فیه أمیرالمؤمنین علیه السلام: إنه لنظّارٌ فی عِطْفَیْهِ (6) ، مُختالٌ فی بُرْدَیْه (7) ، تَفّالٌ فی شِرَاکَیْهِ (8) .

p: 280

In Persian

به منذر بن الجارود

سرزنش از خیانت اقتصادی پس از یاد خدا و درود! همانا، شایستگی پدرت مرا نسبت به تو خوشبین، و گمان کردم همانند پدرت می باشی، و راه او را می روی، ناگهان به من خبر دادند، که در هواپرستی چیزی فرو گذار نکرده، و توشه ای برای آخرت خود باقی نگذاشته ای، دنیای خود را با تباه کردن آخرت آبادان می کنی، و برای پیوستن با خویشاوندانت از دین خدا بریدی، اگر آنچه به من گزارش رسیده، درست باشد، شتر خانه ات، و بند کفش تو از تو باارزش تر است، و کسی که همانند تو باشد، نه لیاقت پاسداری از مرزهای کشور را دارد، و نه می تواند کاری را به انجام رساند، یا ارزش او بالا رود، یا شریک در امانت باشد. یا از خیانتی دور ماند پس چون این نامه به دست تو رسد، نزد من بیا. ان شاء الله.


In English

To `Abdullah ibn al-`Abbas

Now you cannot go farther than the limit of your life nor can you be given a livelihood which is not for you. Remember that this life consists of two days - a day for you and a day against you and that the world is a house (changing) authorities. Whatever in it is for you will come to you despite your weakness; and whatever in it turns against you cannot be brought back despite your strength.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی عبدالله بن العباس

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّکَ لَسْتَ بِسَابِقٍ أَجَلَکَ، وَلاَ مَرْزوُقٍ مَا لَیْسَ لَکَ؛ وَاعْلَمْ بِأنَّ الدَّهْرَ یَوْمَانِ: یَوْمٌ لَکَ وَیَوْمٌ عَلَیْکَ، وَأَنَّ الدُّنْیَا دَارُ دُوَلٍ (1) ، فَمَا کَانَ مِنْهَا لَکَ أَتَاکَ عَلَی ضَعْفِکَ، وَمَا کَانَ مِنْهَا عَلَیْکَ لَمْ تَدْفَعْهُ بقُوَّتِکَ.

p: 281

In Persian

به عبدالله بن عباس

انسان و مقدرات الهی پس از یاد خدا و درود! تو از اجل خود پیشی نخواهی گرفت، و آنچه که روزی تو نیست به تو نخواهد رسید، و بدان که روزگار دو روز است، روزی به سود، و روزی به زیان تو می باشد، و همانا دنیا خانه دگرگونیهاست، و آنچه که به سود تو است هر چند ناتوان باشی خود را به تو خواهد رساند، و آنچه که به زیان تو است هر چند توانا باشی دفع آن نخواهی کرد.


In English

To Mu'awiyah

Now (in) exchanging replies and listening to your letters my view has been weak and my intelligence has been erring. When you refer your demands to me and expect me to send you written replies you are like one who is in deep slumber while his dreams contradict him or one who stands perplexed and overwhelmed not knowing whether whatever comes to him is for him or against him. You are not such a man but he is (to some extent) like you (as you are worse than him). I swear by Allah that had it not been for (my) giving you time you would have faced from me catastrophe that would have crushed the bones and removed the flesh. Know that Satan has prevented you from turning to good actions and listening to the words of counsels. Peace be upon those who deserve it.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی عَلَی التَّرَدُّدِ فِی جَوَابِکَ، وَالْإِسْتَِماعِ إِلَی کِتَابِکَ، لَمُوَهِّنٌ (1) رَأْیِی، وَمُخَطِّیءٌ فِرَاسَتی (2) . وَإِنَّکَ إِذْ تُحَاوِلُنِی الْأُمُورَ (3) وَتُرَاجِعُنِی السُّطُورَ (4) ، کَالْمُسْتَثْقِلِ النَّائِمِ تَکْذِبُهُ أَحَلاَمُهُ (5) ، وَالْمُتَحَیِّرِ الْقَائِمِ یَبْهَظُهُ (6) مَقَامُهُ، لاَ یَدْرِی أَلَهُ مَا یَأَتِی أَمْ عَلَیْهِ، وَلَسْتَ بِهِ، غَیْرَ أَنَّهُ بِکَ شَبِیهٌ. وَأُقْسِمُ بِاللهِ لَوْلاَ بَعْضُ الْإِسْتِبْقَاءِ (7) لَوَصَلَتْ إِلَیْکَ مِنِّی قَوَارِعُ (8) ، تَقْرَعُ (9) الْعَظْم ، وَتَهْلِسُ (10) اللَّحْمَ! وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ ثَبَّطَکَ (11) عَنْ أَنْ تُرَاجِعَ أَحْسَنَ أُمُورِکَ، وَتَأْذَنَ (12) لِمَقَالِ نَصِیحَتِکَ، وَالسَّلاَمُ لِأَهْلِهِ.

p: 282

In Persian

به معاویه

افشای سیمای دروغین معاویه پس از یاد خدا و درود! من با پاسخ های پیاپی به نامه هایت، و شنیدن مطالب نوشته هایت، رای خود را سست، و زیرکی خود را به خطا نسبت می دهم، و همانا تو که مدام خواسته هایی از من داری و نامه های فراوان می نویسی، به کسی مانی که خواب سنگینی فرو رفته، و خوابهای دروغینش او را تکذیب می کند، یا چون سرگردانی که ایستادن طولانی بر او دشوار می باشد، و نمی داند، آیا آینده به سود او یا به زیانش خواهد بود؟ گرچه تو آن کس نیستی اما به تو شباهت دارد. بخدا سوگند! اگر پرهیز از خونریزی در مهلت تعیین شده نبود، ضربه کوبنده ای دریافت می کردی که استخوان را خرد، و گوشت را بریزاند، معاویه! بدان، که شیطان تو را نمی گذارد تا به نیکوترین کارت بپردازی، و اندرزی که به سود تو است بشنوی. درود بر آنان که سزاوار درودند.


In English

Written by Amir al-mu'minin as a protocol between the tribes of Rabi`ah and the people of Yemen. Taken from the writing of Hisham ibn (Muhammad) al-Kalbi.

This indenture contains what the people of Yemen including the townsmen and nomads and the tribes of Rabi`ah including the townsmen and nomads have agreed upon: that they will adhere to the Book of Allah will call to it and order according to it and will respond to whoever calls to it and orders according to it.They will not sell it for any price nor accept any alternative for it. They will join hands against anyone who opposes it and abandons it. They will help one another. Their voice will be one. They will not break their pledge on account of the rebuke of a rebuker the wrath of an angry person the humiliating treatment of one group to the other or the use of abusive terms by one party against the other.

p: 283

This pledge is binding on those of them who are present and those of them who are absent; those of them who are forbearing and those of them who are foolish; those of them who are learned and those of them who are ignorant. Along with this the pledge of Allah is also binding on them and the pledge of Allah is to be accounted for.

Written by: `Ali ibn Abi Talib.

In Arabic

وَمن حلْف له علیه السلام

بین ربیعه و الیمن، نُقل من خط هشام بن الکلبی

هَذَا مَا اجْتَمَعَ عَلَیْهِ أَهْل الْیَمَنِ حَاضِرُهَا وَبَادِیهَا، وَرَبِیعَهُ حَاضِرُهَا (1) وَبَادِیهَا (2) أَنَّهُمْ عَلَی کِتَابِ اللهِ یَدْعُونَ إِلَیْهِ، وَیَأْمُرُونَ بِهِ، وَیُجِیبُونَ مَنْ دَعَا إِلَیْهِ وَأَمَرَ بِهِ، لاَ یَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَناً، وَلاَ یَرْضَوْنَ بِهِ بَدَلاً، وَأَنَّهُمْ یَدٌ وَاحِدَهٌ عَلَی مَنْ خَالَفَ ذَلِکَ وَتَرَکَهُ، أَنْصَارٌ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: دَعْوَتُهُمْ وَاحِدَهٌ، لاَیَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ لِمَعْتَبَهِ (3) عَاتِبٍ، وَلاَ لِغَضَبِ غَاضِبٍ، وَلاَ لِإِسْتِذْلاَلِ قَوْمٍ قَوْماً، وَلاَ لِمَسَبَّه ِ قَوْمٍ قَوْماً! عَلَی ذلِکَ شَاهِدُهُمْ وَغَائِبُهُمْ، وَسَفِیهُهُمْ وَعَالِمُهُمْ، وَحَلِیمُهُمْ وَجَاهِلُهُمْ. ثُمَّ إِنَّ عَلَیْهِمْ بِذلِکَ عَهْدَ اللهِ وَمِیثَاقَهُ، ( إنَّ عَهْدَ اللهِ کَانَ مسْؤولاً). و کتب: علی بن أبی طالب.

In Persian

پیمان میان ربیعه و یمن

مبانی صلح و سازش مسلمین این پیمان نامه ای است که مردم (یمن) و (ربیعه) آن را پذیرفته اند، چه آنان که در شهر حضور دارند یا آنان که در بیابان زندگی می کنند، آنان پیرو قرآنند، و به کتاب خدا دعوت می کنند، و به انجام دستورات آن فرمان می دهند، و هر کس که آنان را به کتاب خدا بخواند پاسخ می دهند، نه برابر آن مزدی خواهند، و نه به جای آن چیز دیگری بپذیرند، و در برابر کسی که خلاف این پیمان خواهد، یا آن را واگذارد، ایستادگی خواهند کرد، بعضی بعض دیگر را یاری می دهند، همه متحد بوده و به خاطر سرزنش سرزنش کننده ای، یا خشم خشم گیرنده ای، یا خوار کردن بعضی، یا دشنام دادن قومی، این پیمان را نمی شکنند. بر این پیمان، حاضران و آنها که غایبند، دانایان و ناآگاهان، بردباران و جاهلان، همه استوارند، و عهد و پیمان الهی نیز بر آنان واجب گردیده است که (همانا از پیمان خدا پرسش خواهد شد) و علی بن ابیطالب آن را نوشت.

p: 284


In English

To Mu`awiyah soon after Amir al-mu'minin was sworn in. (Muhammad ibn `Umar) al-Waqidi has mentioned this in his "Kitab al-Jamal"

From the servant of Allah `Ali Amir al-mu'minin to Mu`awiyah son of Abu Sufyan:

Now you are aware of my excuses before you people and my shunning you till that happened which was inevitable and which could not be prevented. The stroy is long and much is to be said. What was to pass has passed and what was to come has come. Therefore secure (my) allegiance from those who are with you and come in a deputation of your people to me; and that is an end to the matter.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی معاویه فی أول ما بویع له بالخلافه ذکره الواقدی فی کتاب الجمل

مِنْ عَبْدِاللهِ عَلِیٍّ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ إِلَی مُعَاوِیَهَ بْنِ أَبِی سُفْیَانَ: أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ عَلِمْتَ إِعْذَارِی (1) فِیکُمْ، وَإِعْرَاضِی عَنْکُمْ، حَتَّی کَانَ مَا لاَبُدَّ مِنْهُ وَلاَ دَفْعَ لَهُ، وَالْحَدِیثُ طَوِیلٌ، وَالْکَلاَمُ کَثِیرٌ، وَقَدْ أَدْبَرَ مَا أَدْبَرَ، وَأَقْبَلَ مَا أَقْبَلَ، فَبَایِعْ مَنْ قِبَلَکَ (2) ، وَأَقْبِلْ إِلَیَّ فِی وَفْدٍ (3) مِنْ أَصْحَابِکَ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به معاویه

فرمان اطاعت به معاویه از بنده خدا علی امیر مومنان، به معاویه بن ابی سفیان. پس از یاد خداو درود! می دانی که من درباره شما معذور، و از آنچه در مدینه گذشت رویگردانم، تا شد آنچه که باید می شد، و بازداشتن آن ممکن نبود، داستان طولانی و سخن فراوان است. و گذشته ها گذشت، و آینده روی کرده است، تو و همراهانت بیعت کنید، و با گروهی از یارانت نزد من بیا، با درود.

p: 285


In English

Given to `Abdullah ibn al-`Abbas at the time of his appoint- ment as his Governor of Basrah.

Meet people with a broad face allow them free audience and pass generous orders. Avoid anger because it is a augury of Satan. Remember that whatever takes you near Allah takes you away from the Fire (of Hell) and whatever takes you away from Allah takes you near the Fire.

In Arabic

ومن وصیه له علیه السلام

لعبد الله بن العباس ،عند استخلافه إیاه علی البصره

سَعِ النَّاسَ بِوَجْهِکَ وَمَجْلِسِکَ وَحُکْمِکَ، وإِیَّاکَ وَالْغَضَبَ فَإِنَّهُ طَیْرَهٌ (1) مِنَ الشَّیْطَانِ. وَ اعْلَمْ أَنَّ مَا قَرَّبَکَ مِنَ اللهِ یُبَاعِدُکَ مِنْ النَّارِ، وَمَا بَاعَدَکَ مِنَ اللهِ یُقَرِّبُکَ مِنَ النَّارِ.

In Persian

به عبدالله بن عباس

اخلاق فرماندهی با مردم، به هنگام دیدار، و در مجالس رسمی، و در مقام داوری، گشاده رو باش، و از خشم بپرهیز، که سبک مغزی، به تحریک شیطان است، و بدان! آن چه تو را به خدا نزدیک می سازد، از آتش جهنم دور می کند، و آنچه تو را از خدا دور می سازد، به آتش جهنم نزدیک می کند.


In English

Given to `Abdullah ibn al-`Abbas at the time of his being deputed to confront the Kharijites.

Do not argue with them by the Qur'an because the Qur'an has many faces. You would say your own and they would say their own; but argue with them by the sunnah because they cannot find escape from it.

In Arabic

ومن وصیته له علیه السلام

p: 286

لعبد الله بن عباس، لما بعثه للإحتجاج علی الخوارج

لاَتُخَاصِمْهُمْ بِالْقُرْآنِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ حَمَّالٌ (1) ذُو وُجُوهٍ، تَقُولُ وَیَقُولُونَ، وَلکِنْ حاجِجْهُمْ بالسُّنَّهِ، فَإِنَّهُمْ لَنْ یَجِدُوا عَنْهَا مَحِیصاً (2) .

In Persian

به عبدالله بن عباس

روش مناظره با دشمن مسلمان به قرآن با خوارج به جدل مپرداز، زیرا قرآن دارای دیدگاه کلی بوده، و تفسیرهای گوناگونی دارد، تو چیزی می گویی، و آنها چیز دیگر، لکن با سنت پیامبر (ص) با آنان به بحث و گفتگو بپرداز، که در برابر آن راهی جز پذیرش ندارند.


In English

To Abu Musa al-Ash`ari in reply to his letter regarding the two arbitrators. Sa`id ibn Yahya al-Umawi has mentioned this in his "Kitab al-maghazi".

Certainly many people have turned away from many a (lasting) benefit (of the next life) for they bent towards the world and spoke with passions. I have been struck with wonder in this matter upon which people who are self-conceited have agreed. I am providing a cure for their wound but I fear lest it develops into a clot of blood (and becomes incurable). Remember that no person is more covetous than I for the unity of the ummah of Muhammad (may Allah bless him and his descendants) and their solidarity. I seek through it good reward and an honourable place to return to.

I shall fulfil what I have pledged upon myself even though you may go back from the sound position that existed when you left me last because wretched is he who is denied the benefit of wisdom and experience. I feel enraged if anyone speaks wrong or if I should worsen a matter which Allah has kept sound. Therefore leave out what you do not understand because wicked people will be conveying to you vicious things; and that is an end to the matter.

p: 287

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

إلی أبی موسی الاشعری، جواباً فی أمر الحکمین

ذکره سعید بن یحیی الاموی فی کتاب المغازی

فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ تَغَیَّرَ کَثِیرٌ مِنْهُمْ عَنْ کَثِیرٍ مِنْ حَظِّهِمْ، فَمَالُوا مَعَ الدُّنْیَا، وَنَطَقُوا بِالْهَوی، وَإِنِّی نَزَلْتُ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْزِلاً مُعْجِباً (1) ، اجْتَمَعَ بِهِ أَقْوَامٌ أَعْجَبَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ،و َأَنَا أُدَاوِی مِنْهُمْ قَرْحاً (2) أَخَافُ أَنْ یَکُونَ عَلَقاً (3) . وَلَیْسَ رَجُلٌ فَاعْلَمْ أَحْرَصَ عَلَی جَمَاعَهِ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و َأُلْفَتِهَا مِنِّی، أَبْتَغِی بِذلِکَ حُسْنَ الثَّوَابِ، وَکَرَمَ الْمَآبِ (4) ، وَسَأَفِی بِالَّذِی وَأیْتُ (5) عَلَی نَفْسِی، وَإِنْ تَغَیَّرْتَ عَنْ صَالِحِ مَا فَارَقْتَنِی عَلَیْهِ، فَإِنَّ الشَّقِیَّ مَنْ حُرِمَ نَفْعَ مَا أُوتِیَ مِنَ الْعَقْلِ وَالتَّجْرِبَهِ، وَإِنِّی لَأَعْبَدُ (6) أَنْ یَقُولَ قَائِلٌ بِبَاطِلٍ،أَنْ أُفْسِدَ أَمْراً قَدْ أَصْلَحَهُ اللهُ، فَدَعْ مَا لاَ تَعْرِفُ، فَإِنَّ شِرَارَ النَّاسِ طَائِرُونَ إِلَیْکَ بِأَقَاویِلِ السُّوءِ، وَالسَّلاَمُ.

In Persian

به ابوموسی اشعری

علل سقوط جامعه همانا بسیاری از مردم دگرگون شدند، و از سعادت و رستگاری بی بهره ماندند، به دنیاپرستی روی آورده، و از روی هوای نفس سخن گفتند، کردار اهل عراق مرا به شگفتی واداشته است، که مردمی خودپسند در چیزی گرد آمدند، می خواستم زخم درون آنها را مدارا کنم، پیش از آنکه غیر قابل علاج گردد. تلاش امام در تحقق وحدت پس بدان در امت اسلام، هیچ کس همانند من وجود ندارد که به وحدت امت محمد (ص) از من حریص تر، و انس او از من بیشتر باشد، من در این کار پاداش نیک و سرانجام شایسته را از خدا می طلبم، و به آنچه پیمان بستم وفا دارم، هر چند تو دگرگون شده، و همانند روزی که از من جدا شدی نباشی. همانا بدبخت کسی است که از عقل و تجربه ای که نصیب او شده است محروم ماند، و من از آن کس که به باطل سخن گوید یا کاری را که خدا اصلاح کرده برهم زند، بیزارم. آنچه را نمی دانی واگذار، زیرا مردان بدکردار، با سخنانی نادرست به سوی تو خواهند شتافت، با درود.

p: 288


In English

To the army officers when Amir al-mu'minin became Caliph.

Now what ruined those before you was that they denied people their rights and then they had to purchase them (by bribes) and they led the people to wrong and they followed it.

In Arabic

ومن کتاب له علیه السلام

لما استُخْلِف، إلی أمراء الأجناد

أَمَّا بَعْدُ، فإِنَّمَا أَهْلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ أَنَّهُمْ مَنَعُوا النَّاسَ الْحَقَّ فَاشْتَرَوْهُ، وَأَخَذُوهُمْ بِالْبَاطِلِ فَاقْتَدَوْهُ (1) .

In Persian

به سرداران سپاه

علل نابودی ملتها پس از یاد خدا و درود! همانا ملتهای پیش از شما به هلاکت رسیدند، بدان جهت که حق مردم را نپرداختند، پس دنیا را با رشوه دادن به دست آوردند، و به راه باطلشان بردند و آنان اطاعت کردند.

About center

In the name of Allah

Are those who know equal to those who do not know?
al-Zumar: 9

Ghaemiyeh Computer Research Institute of Isfahan, from 2007, under the authority of Ayatollah Haj SayyedHasanFaqihImami (God blesses his soul), by sincere and daily efforts of university and seminary elites and sophisticated groups began its activities in religious, cultural and scientific fields.

Ghaemiyeh Computer Research Institute of Isfahan in order to facilitate and accelerate the accessibility of researchers to the books and tools of research, in the field of Islamic science, and regarding the multiplicity and dispersion of active centers in this field
and numerous and inaccessible sources by a mere scientific intention and far from any kind of social, political, tribal and personal prejudices and currents, based on performing a project in the shape of (management of produced and published works from all Shia centers) tries to provide a rich and free collection of books and research papers for the experts, and helpful contents and discussions for the educated generation and all classes of people interested in reading, with various formats in the cyberspace.
Our Goals are:
-propagating the culture and teachings of Thaqalayn (Quran and Ahlulbayt p.b.u.t)
-encouraging the populace particularly the youth in investigating the religious issues
-replacing useful contents with useless ones in the cellphones, tablets and computers
-providing services for seminary and university researchers
-spreading culture study in the publich
-paving the way for the publications and authors to digitize their works

-acting according to the legal licenses
-relationship with similar centers
-avoiding parallel working
-merely presenting scientific contents
-mentioning the sources
It’s obvious that all the responsibilities are due to the author.

Other activities of the institute:
-Publication of books, booklets and other editions
-Holding book reading competitions
-Producing virtual, three dimensional exhibitions, panoramas of religious and tourism places
-Producing animations, computer games and etc.
-Launching the website with this address: www.ghaemiyeh.com
-Fabricatingdramatic and speech works
-Launching the system of answering religious, ethical and doctrinal questions
-Designing systems of accounting, media and mobile, automatic and handy systems, web kiosks
-Holding virtual educational courses for the public
-Holding virtual teacher-training courses
-Producing thousands of research software in three languages (Persian, Arabic and English) which can be performed in computers, tablets and cellphones and available and downloadable with eight international formats: JAVA, ANDROID, EPUB, CHM, PDF, HTML, CHM, GHB on the website
-Also producing four markets named “Ghaemiyeh Book Market” with Android, IOS, WINDOWS PHONE and WINDOWS editions
We would appreciate the centers, institutes, publications, authors and all honorable friends who contributed their help and data to us to reach the holy goal we follow.

Address of the central office:
Isfahan, Abdorazaq St, Haj Mohammad JafarAbadei Alley, Shahid Mohammad HasanTavakkoly Alley, Number plate 129, first floor
Website: www.ghbook.ir
Email: Info@ghbook.ir
Central office Tel: 09132000109
Tehran Tel: 88318722 ـ 021
Commerce and sale: 09132000109
Users’ affairs: 09132000109

Introduction of the Center – Ghaemiyeh Digital Library