عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار و الاقوال فی الطب العلاجی االمجلد 37

اشاره

سرشناسه: بحرانی/ شیخ عبدالله بحرانی/قرن 11 ق

عنوان و نام پدید آور: عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار و الاقوال فی الطب العلاجی شیخ عبدالله بحرانی

مشخصات نشر: قم _ مؤسسه الامام المهدی (عج)، عطر عترت

مشخصات ظاهری: 632 صفحه

وضعیت فهرست نویسی: فیبا

یادداشت: عربی

موضوع: احادیث - احادیث طبی - دعا.

شناسه افزوده: ج1/37 چاپ اول

شماره کتابشناسی ملی: 56-483

هویّه الکتاب

الکتاب: عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآیات و الاخبار فی الطب العلاجی الجزء: 37/1.

المؤلّف: العلاّمه الشیخ عبدالله بن نور الله البحرانی

من اعلام تلامذه شیخ الاسلام العلاّمه المجلسی.

التحیق و نشر: مؤسّسه الامام المهدی علیه السلام /قم المقدّسه.

المستدرکات: سماحه السیّد محمدباقر الموحد الابطحی الاصفهانی.

الاشراف الفنی: المهندس کریم ماهان.

الطبعه: الاولی - ذی الحجه - 1433.

المطبعه: اعتماد. الناشر: عطر عترت.

العدد: 2000 نسخه. سعر الدوره: 22000 تومان.

شابک 3-066-243-600-978.

باهتمتام الحاج مرتضی بن الحاج عبدالحسین کمالی

(مؤسس جامعه علوم القرآن - اصفهان - دولت آباد)

و اخیه الحاج حسن بن الحاج عبدالحسین کمالی

التوزیع: قم - شارع انقلاب - فرع 6 رقم 153- تلفکس: 7713293-0251

حقوق الطبع محفوظه.

الطب العلاجی

الجزء 37/1

ص:1

الجزء الاول

اشاره

ص:2

ص:3

ص:4

الاهداء

بسم الله الرحمن الرحیم

الی سید الانبیاء و طبیب الاطباء الذی قال فی وصفه امیرالمؤمنین (علیه السلام): طبیب ادوار بطبه.

و الی سید الوصیین و وارث علم النبیین و طبیب قلوب المؤمنین علی بن ابی طالب (علیه السلام) و الی ولده الائمه الهادین المهدیین الذین اذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیراً.

و الی کل ذی عله بدنیه او روحیه یلتمس الشفاء نهدی الیهم هذا الجهد المتواضع.

ص:5

دلیل کتاب الطب

و فیه اربعه اجزاء:

1- الطب العلاجی 1-568.

2- الطب الشفائی: 1-272.

3- الرساله الذهبیه: 273-345.

4- أحوال النباتات: 369-632.

ص:6

بسم الله الرحمن الرحیم

المقدمه:

الحمدالله «الشافی» کما تجلت صفته هذه علی لسان خلیله فی قوله تعالی:

(و اذا مرضت فهو یشفین) (1) الذی خلق الخلق و قدره و علم ما تقوم به ابدانهم و ما یصلحهم فاحله، و ما یضرهم فحرمه، و اباح منه للمضطر قدر البلغه و ما لا یکاد یبین.

والصلاه و السلام علی طبیب القلوب، الدوار بطبه و قد احکم مراهمه، و احمی مواسمه، یضع ذلک حیث الحاجه الیه، و المتتبه بدوائه مواضع الغفله و مواطن الحیره (2)... ابی القاسم محمد (صلی الله علیه و اله) خاتم الانبیاء و سیدالمرسلین.

و علی آله اهل الذکر الذین امر الله بمسالتهم، و اقامهم حججاً علی خلقه، و هداهً تنبه علی امره، و توضح ما اشکل علی عباده، و تبین ما کانوا مختلفین فیه، و باباً للمعجزات التی یعجز عنها غیره؛

و جعل قلوبهم مکامن الارادته، و عقولهم مناصب لامره و نهیه، و السنتهم تراجم لسنته، رحمه لخلقه، و لطفاً بعباده، و حناناً علی بریته:

الائمه الاثنی عشر الطاهرین المعصومین صلوات الله علیهم اجمعین.

لمحه سریعه عن علاقه الانسان بالطب:

لعل اول ما تجدر الاشاره الیه هو ان المشکلات الصحیه و الآفات الجسدیه، و الآلام و الاوجاع و الامراض - روحیه کانت ام بدنیه - التی تصیب الانسان، کانت منذ بدء الحیاه و لا تزال شغله الشاغل فی التخلص منها و الابتعاد عنها،

ص:7


1- الشعراء:80 .
2- اقتباس من خطبه المولی امیرالمؤمنین (علیه السلام): منم نهج البلاغه:108.

و هذا یعکس حقیقه حبه للبقاء، و حرصه و سعیه فی الحفاظ علی ذاته و صیانه نفسه، و رغبته فی العیش بسلامه و عافیه؛

فکان یتوسل بالالهه التی ینتخبها للعباده باعتبارها رمزاً للقوه، و لقدرتها - حسب اعتقاده - علی رعایته و حفظه، و دفع البلاء و المرض عنه، او تحصینه من کل سوء قد یتعرض له او یصابه؛

و لذلک و علی امتداد التاریخ، فانه منم الممکن ان تجد - ایها القاری الفاضل - مدینه بلا قصور، او بلا مصانع، او بلا اسوار، ولکن یندر - ان لم یکن محالاً - ان تجد مدینه تخلو من معبد، او مکان مقدس یاوی الیه الانسان و یلجا له اذا اصیب ببلاء او تعرض لمرض رجاء للشفاء، و املاً فی الوقایه او التخلص منه.

فظهرت بذلک طبقه من الناس کان معظمهم من رجال الدین و الکهنه و القائمین باعمال و خدمه المعابد اخذت علی عاتها مسؤولیه التوسط لعلاج المرضی و المصابین، و واصلت هذه الطبقه سعیها فی البحث - جیلاً بعد جیل - لایجاد افضل السبل و الحلول للوقایه، و انجع الادویه للعلاج و الشفاء، فکانت العلوم الطبیه نتیجه و ثمره لتلک لجهود و الابحاث.

ویری المتتبع انّ الشعوب و الحضارات القدیمه قد شمرت عن ساعد الجدّ بکل ما اوتیت من وسائل للوصول و الحصول علی ادویه و عقاقیر تشفی و تقی من الامراض، و تنجی من الآفات، فکان لکل امه اسلوبها و منهجها الخاصّ بالعلاج کما نری ذلک واضحاً فیما اشتهر فی طریق التداوی قدیماً عند الفرس و الروم و الیونان و اهل الصین و غیرهم.

ثمّ جاء الاسلام بعلمیته و واقعیته و قیمه السامیه، و ما یتمتع به من خصائص و امتیازات، فاسهم بشکل فاعل و جادّ فی دفع عجله الطبّ، حیث وضع لهذا العلم قواعد و اصول _ للطیب و المطبب _ لابد من مراعاتها للوصول إلی المبتغی المطلوب.

ص:8

النبیّ الاعظم (صلی الله علیه و آله و سلم) و نشره لعلوم الاسلام:

لمّا انبشق فجر الاسلام، و عمّ نور علمه _ الما حق لدیاجیر الجهل _ المعموره، لم یدع جانباً من جوانب الحیاه الا قنه، و لا امراً من امور المعیشه الا برمجه، و لا حاله من حالات الانسان الا نظمها، و لا مرضاض اجتماعیاً کان او فردیاً الا عالجه.

فصدع رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بما امر، و نشر علوم الاسلام و ما تضمنته من تعالیم و انظمه و قوانین متنوعه، و شرع الاحکام و السنن وصولاً لبناء مجتمع کامل متکامل یکفل حقوق الجمیع، و ینظّم حیاه الانسان، و یؤمّن له المعیشه و الحیاه الطیبه، و یضمن له السلامه و العافیه فی امور دینه و دنیاه و آخرته.

لقد بلغ (صلی الله علیه و آله و سلم) رساله ربه کما اراد تبارک و تعالی ربّ السماوات و الارضین الذی افصح جلیاً عن مام رسوله و قدسیه منزلته، فقال عزّ من قائل:

(و ما ینط عن الهوی * ان هو الا وحی یوحی) (1)

(... لیهلک من هلک عن بینه و یحیی من حی عن بینه...) (2)

و من اجل مواصله المسیره الالهیه، حتی لا تبقی الامه بلا راع، فقد اوصی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بالولایه من بعده لعلی بن ابی طالب (علیه السلام) فی اکثر من مرّه، کان خاتمه مسکها حدیث غدیر خمّ المتواتر المشهور، ثم لولدیه الحسن و الحسین (علیهم السلام) ثم لتسعه ائمّه معصومین من ذریّه الحسین (علیه السلام) یاخذ کل امام علمه من الامام الذی یسبقه، کما تواتر و اشتهر فی النصوص علی الائمّه الاثنی عشر (علیهم السلام).

فنحن - و الحاله هذه - امام کنز من العلوم و تراث لا یقدر بثمن - کما سیتبین - لو قیضت له العقول الکفوءه لنهلت منه و من عدله و قرینه - اعنی القرآن المجید مختلف الآداب و العلوم فی شتی المجالات، ولکن للاسف الشدید اذ طاله الاحقاد البدریّه و الضغائن الخیبریّه، فاضاعت و غیّرت الکثیر منه.

ص:9


1- النجم: 3.
2- الانفال:42

اهتمام الرسول الخاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) بعلم الطبّ:

لقد حرص رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) - رغم انشغاله بارساء دعائم الدین الاسلامی و نشر مبادئه - علی ضروره رفد الرعیل الاوّل من الصحابه بمختلف العلوم لیمارسوا دورهم فی تثقیف و توعیه و ارشاد المجتمع الغارق یومئذ بالجهل؛

فصنف رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) العلم بقوله: «العلم علمان: علم الادیان، و علم الابدان» موضحاً للناس انّ الاّول یختصّ بسلامه الروح، و العلم الثانی یتعلق بسلامه البدن، و کلاهما من لوازم الحیاه الطیبه للفرد المسلم؛

فحث رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) علی ضروره تلقّی العلوم بانواعها، قائلاً:

«اطلبوا العلم من المهد الی اللحد» و جعل تعلم علم الطب من الفروض الکفائیه، فلابد للامه المسلمه من طبیب معالج.

و امر (صلی الله علیه و آله و سلم) بالتداوی قائلاً: «ان الله انزل الداء و الدواء، و جعل لکل داء دواء، فتداووا، و لا تتداووا بحرام» (1)

و یلمس کل من طالع احادیث الطب النبوی انه (صلی الله علیه و آله و سلم) مارس مهنه الطب و معالجه المرضی بنفسه، و ذلک من خلال نصیحه یقدمها (صلی الله علیه و آله و سلم) لمن یشتکی الماً بتناول نوع خاص من الطعام، او توجیهه لاداء عمل معین، او ارشاده الی مراجعه طبیب مختص؛

روی ابو داود فی سننه (2) عن سعد [بن ابی وقاص] قال:

مرضت مرضاً، فاتانی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یعودنی، فوضع یده بین ثدیی حتی وجدت بردها فی فؤادی، فقال:

إنک رجل مفؤد، ائت الحارث بن کلده اخا ثقیف، فإنه رجل یتطبب (3)

ص:10


1- سنن ابی داود: باب الادویه المکروهه ج4 ص7 ح 3874.
2- ج4 ص7ح3875.
3- الحارث بن کلده الثقفی، کان طبیباً فی العصر الجاهلی، و ادرک رسول (صلی الله علیه و آله و سلم)، و قد ذاع صیته فی الجزیره العربیه و نال شهره، راجع طبقات الاطباء لابن جلجل ص54.

فلیأخذ سبع تمرات من عجوه المدینه، فلیجاهن (1) بنواهن، ثم لیلدک (2) بهن.

و کان لرسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) نظره الثاقب، ورایه السدید فی علوم الطب، و کانت له اقوال صائبه، و مواقف رائعه مع اطباء زمانه، سجلها التاریخ باحرف ساطعه و نور بها صفحاته، الیک بعضها:

روی ابو نعیم فی الطب النبوی (3) باسناده عن أبی ورمثه (4)، قال: انطلقت مع ابی نحو رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فنظر ابی الی مثل السلعه (5) بین کتفیه، فقال: یا رسول الله! انی کاطب الرجال، الا اعالجها؟ فقال ،(صلی الله علیه و آله و سلم): «طبیبها الذی وضعها»!

و فی روایه «لست بطبیب و لکنک رفیق، طبیبها...».

و روی ابن حجر فیث الاصابه (6) ان شمردل بن قباب الکعبی النجرانی، قدم المدینه ضمن و فد نصاری نجران الذین اسلموا، و اخبر النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) بانه کان طبیباً فی الجاهلیه، و کان یداوی النساء، و ساله عن انّه هل، و الی ای حدّ یجوز له مداواتهن؟ فوصاه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) ببعض التوصیات الطبیه، فقال شمردل:

یا رسول الله - و الذی بعثک بالحق - انک لاحسن الاصباء علماً.

و یستفاد من المصادر التاریخیه ایضاً انّه کان لرسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) خیمه قرب مسجده تعرف «خیمه رفیده» نسبه الی رفیده الانصاریه، و قیل: الاسلمیه، فقد روی ابن الاثیر فی اسد الغابه (7) قال:

و کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) حین اصاب سعد [بن معاذ] السهم بالخندق، قال لقومه: «اجعلوه فی خیمه رفیده حتی اعوده من قرب...»

ص:11


1- بفتح الیاء و الجیم ای: فلیکسرهن و یدقهن.
2- من اللدد، و هو صب الدواء فی الفم.
3- ج1/193-194 ح40-43 باسناده من طرق متعدده و الفاظ مختلفه.
4- هو رفاعه ابو رمثه التمیمی، جاء الی المدینه کی یسلم، و کان والده طبیباً ایضاً. راجع طبقات الاطباء لابن جلجل ص57.
5- هی غده تظهر بین الجلد و اللحم.
6- ج155/2.
7- ج453/5.

و کانت امراه من اسلم فی مسجده، و کانت تداوی الجرحی. (1)

وروی ابو نعیم الاصفهانی فی الطبّ النبوی (2) باسناده عن ابن عباس انّ رجلاً من ازد شنوءه یقال له «ضماد» و کان یعالج من الارواح، فقدم مکّه، فسمعهم یقولون للنبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «ساحر» و «کاهن» و «مجنون»!!

فقال: لو اتیت هذا الرجل لعل الله ان یعافیه علی یدی، فقلت: یا محمد! ان الله لیشفی علی یدی!

فقال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): «الحمدلله نحمده و نستعینه و نؤمن به و نتوکل علیه، من یهد الله فلا مضل له، و من یضلل فلا هادی له، و اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شریک له، و ان محمداً عبده و رسوله، اما بعد...».

فقال: اعد علی قولک! فاعاد النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قوله ثلاثاً،

فقال: والله، لقد سمعت قول الکهنه، و سمعت قول السحره، و سمعت قول الشعراء، فما سمعت مثل هذه الکلمات، و لقد بلغن قاموس البحر، فمد یدک فبایعنی.

فمد النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) یده فبایعه.. الخبر.

و الی جانب ذلک، فقد اکد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) علی ضروره المام و معروفه الطبیب بمهنته، و قدرته علی اذاء واجبه کما ینبغی و الا فهو مسؤول عن تقصیره؛ روی ابو نعیم فی الطب النبوی (3) باسناده عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) انه قال:

«من تطبب و لم یعلم منه طبّ قبل ذلک فهو ضامن».

و ساکتفی بهذا النموذج من الاحادیث - اخی القاری - لتبیان مدی اهتمامه (صلی الله علیه و آله و سلم) بهذا العلم. (4)

ص:12


1- الظاهر ان هذه الخیمه هی عین ما یسمی الیوم: مستوصف او مستشفی. راجع سیره ابن هشام: ج25/3.
2- ج195/1 ح44، مسند احمد: 302/1.
3- ج 192/1 ح39.
4- و للوقوف - اخی القاری - علی تلک الحقیقه، و للاطلاع علی ما رشح عنه (صلی الله علیه و آله و سلم) من توصیات و نصائح و وصفات طیبه مراجعه الکتب المؤلفه فی الطب النبوی، الذکر منها ما اورده الکتانی فی الرساله المستطرفه: کتاب الطب و الامراض لابن ابی العاصم ابی بکر احمد بن عمروبن نبی (المتوفی سنه 287) و کان قد تولی القضاء باصفهان. کتاب الطب النبوی الاحمدبن محمد الدینوری الشهیر یابن السنی (المتوفی سنه 363) و قد اختصر کتابه هذا استجابه لطلب تلامیذه. کتاب الطب النبوی لابی نعیم الاصفهانی (المتوفی سنه430). کتاب الطب النبوی لابی العباس جعفربن محمد المستغفری (المتوفی سنه 432). و قد ذکر حاجی خلیفه فی «کشف الظنون» و اسماعیل باشا البغدادی فی «هدایه العارفین» و الدکتور مصطفی خضر عند تحقیق کتاب «الطب النبوی» لابی نعیم، و العلامه آقا بزرگ الطهرانی فی موسوعته «الذریعه» العدید من کتب الطب النبوی، فراجع.

اهتمام الائمه المعصومین (علیهم السلام) بالثقافه الصحیه و العلوم الطبیه:

و بعد رحیله (صلی الله علیه و آله و سلم) تصدی الائمه المعصومون (علیهماالسلام) لنشر العلوم و الاخذ بید الفرد المسلم الی جاده الصواب و الصراط المستیم، و انقاذه من برائن الجهل و الامراض، سیما بعد اتّساع رقعه الخلافه الاسلامیه، فاکد امیرالمؤمنین وصی رسول رب العالمین حدیث النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) - المتقدم آنفاً - بقوله (علیهماالسلام):

:«العلوم اربعه: الفقه للادیان، و الطب للابدان، و النحو للسان، و النجوم لمعرفه الازمان» و یبدو واضحاً انه (علیهم السلام) وسع من قاعده العلم و ارضیته تماشیاً مع توسع المجتمع الاسملامی، و استجابه لتلبیه حاجات الانسان المتزایده، و لجلب انتباهه لهذه العلوم و تعریفه بها.

و لما جاء بعده الائمه (علیهما السلام) ما رسوا دورهم الالهی فی علاج المشاکل التی تخص المجتمع الاسلامی، و منها صحه و سلامه افراده، فدرسوا و علموا و وجهوا و نصحوا و بینوا ما یخص جمیع العلوم الطبیه،

مهیبین بکل مسلم علی ضروره مراعاه شروط و مستلزمات الصحه و السلامه، مشرین الی ان الذی خلق الادواء - تعالی شانه العزیز - جعل لها دواء، فینبغی علی الانسان - اذا مرض - ان یسعی و یبحث عن دوائه.

ص:13

و ذکروا صلوات الله علیهم انواع العلاجات نحو الطب الوقائی، و استعمال العقاقیر و الادویه و العلاج بالتغذیه و التداوی بالاعشاب و النباتات، او العلاج الروحی و التداوی بالقرآن الکریم و الادعیه الشریفه المبارکه عن طریق الرقی و التعاویذ و الاذکار، فکانت بیوتهم صلوات الله علیهم محط رحال السائلین و ملاذ المحتاجین، و قبله انظار الراجین یرجعون الیهم طلباً لشفاء ابدانهم، و یستوصفونهم لعلاج نفوسهم،

فکانوا سلام الله علیهم یفیضون علیهم من علومهم اللدنیّه، و مما ورثوه عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بما یشرح الصدور و یشفی النفوس و الابدان.

و یلمس هذه الحقیقه بوضوح کل من طالع مناهج و تعالیم و توصیات دیننا الاسلامی الحنیف، و ما اکد علیه من سنن و آداب تلازم الانسان منذ ولادته - بل قبل ذلک و هو فی بطن امه - حتی وفاته، بکل تفاصیل حیاته و مراحلها و ما یلزمه فی الساعه و الیوم و اللیله، حیث تناول المعصوم (علیهماالسلام) کل ذلک بمنتهی الدقه و العلمیه لتتکامل مع توصیات و تعالیم الجوانب الاخری فی اطار الحیاه الفاضله السعیده للفرد المسلم.

فبعد ان رفع الاسلام شعار «الوقایه خیر من العلاج» و «النظافه من الایمان»

حث علی مساله الطهاره و النظافه، و ذکر آداباً یجب علی المسلم مراعاتها عند الاکل و الشرب و اللباس و النوم و الجماع و الحمام، و بین اهمیه الحجامه و النوره و الفصد و تناول المسهل، و انها من اصول الادویه، و قص الشعر و الخضاب و المشط و الاکتحال و الختان و المضمضه و الاستنشاق و العطاس، و عدم حبس البول و الفضلات، و ان الکی آخر العلاج، و غیرها العدید من جزئیات الحیاه الیومیه التی من شانها حفظ صحه البدن و سلامه النفس.

ص:14

و استوقفک ایها القاری الفاضل لاذکرک

بان اوّل ما کتب فی الطب، فی التاریخ الاسلامی، هی الرساله الموسومه ب_ «الرساله الذهبیّه» من انشاء الامام الهمام السلطان علی بن موسی الرضا (علیه السلام) کتبها بطلب من المامون العباسی بحضره علماء طب ذلک الوقت.

و جریاً علی مقوله ان العلم لا یعرفه الا اهله، فان صفحات التاریخ تطالعنا باخبار عدد من فحول الاطباء ممن کان قبل الاسلام، ثم اسلم بعد ان رای و سمع حدیث رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) - کما تقدم ذکره - او من النصاری، و کیف انهم ذهلوا و اعجبوا عند سماعهم لایه مبارکه او حدیث شریف فحسب،

فقد اورد الطبرسی فی «مجمع البیان» قول الطبیب النصرانی فی حضره الرشید عند ما سمع قوله تبارک و تعالی: (کلوا و اشربوا و لا تسرفوا) (1)

و حدیث النبی (صلی الله علیه و آله و سلم):

«المعده بیت الداء، و الحمیه راس کل دواء، واعط کل بدن ما عودته»«

فقال الطبیب: ما ترک کتابکم و لا نبیکم لجالینوس طباً!

عوداً علی بدء

فاذا عرفنا ان حدیث الامام المعصوم هو حدیث ابیه، و ابیه اخذ حدیثه عن ابیه، و هکذا الی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، و ان کلام رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) هو «وحی یوحی» و انه (صلی الله علیه و آله و سلم) انما بعث لیبلغ اوامر الله تعالی و نواهیه، ادرکنا حینئذ متانه هذه الاحادیث و اهمیتها، و مدی فاعلیتها فی النفس و المجتمع، و هنا لابد من تسلیط الضوء علی حقیقه انه لیس کل الاحادیث الطبیه المرویه عن المعصوم (علیهاالسلام) لها الزامیه او صفه شرعیه.

فهناک احادیث خص بها الامام هذا المریض او ذاک، او ذکر عده ادویه لبعض الامراض تختلف باختلاف الزمان و المکان، و العمر و الجنس؛

بینما توجد - الی جانب ذلک - احادیث عامه تضمنت توصیات للفرد المسلم

ص:15


1- الاعراف:31

باتخاذ بعض التدابیر الشخصیه و الاجتماعیه، و ضروره التزامه بالاصول العامه الصحیحه، و ابتعاده عن المحرمات، و المعتقدات الباطله، و نصیحته بوجوب مراعاه الصحه العامه و مراجعه الطبیب اذا ظهرت اعراض مرض ما؛

فاحادیث کهذه اهتم بما الشارع، و ماولاها المعصوم (علیهاالسلام) عنایه خاصه، لانها تؤثّر بمجموعها علی سلامه المجتمع، فی الوقت الذی تختص احادیث الصنف الاول بحالات فردیه او شخصیه، و بامکان المعالج تادیه ما طلب منه ان رام الشفاء، او ترکه و العدول الی غیره اذا اراد.

و کل ما تقدم و ذکرناه سیتضح لک - ایها القاری الفاضل - عند مطالعتک لهذا السفر القیم المروی عن المعصومین صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین.

نساله تعالی العفو و العافیه و المعافاه فی الدین و الدنیا و الآخره.

و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین،

و صلی الله علی سیدّنا محمد و آله الطیبین الطاهرین المعصومین.

الرجی رحمه ربه

السید محمدباقر بن السیّد المرتضی

الموسوی الموحد الابطحی الاصفهانی

ذی الحجه - 1433- قم المقدّسه

ص:16

1- ابواب الطب

1- باب اهمیه الطب، و ضرورته

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنز الکراجکی: عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

العلم علمان: علم الادیان، و علم الابدان. (1)

الائمه، امیرالمؤمنین (علیه السلام):

2- الجواهر للکراجکی: قال امیرالمؤمنین صلوات الله علیبه: العلوم اربعه:

الفقه للادیان، و الطب للابدان، و النحو للسان، و النجوم لمعرفه الازمان. (2)

الصادق (علیه السلام)

3- تحف العقول: عن الصادق (علیه السلام) انه قال: لا یستغنی اهل کل بلد عن ثلاثه، یفرع الیها فی امر دنیاهم و آخرتهم، فان عدموا ذلک کانوا هَمَجاً (3):

فقیه عالم ورع، و امیر خیر مطاع، و طبیب بصیر ثقه: (4)

2- باب انه لم سمی الطبیب طیباً

الصادق (علیه السلام) عن موسی بن عمران (علیه السلام)

1- الکافی: عن محمدبن یحیی، عن احمدبن محمد، عن علی بن الحکم، عن زیاد بن ابی الحلال، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

قال موسی بن عمران: یا رب! من این الداء؟ قال: منی.

قال: فالشفاء؟ قال: منی.

قال: فما یصنع عبادک بالمعالج؟

ص:17


1- 239، عنه البحار: 220/1 ح52، و عوالم العلوم: 235/2.
2- 40، عنه البحار: 218/1 ح42، و عوالم العلوم: 235/2.
3- السفله، و الحمقی، و الرعاع من الناس، یقال: قوم همج: ای لاخیر فیهم. منه (ره).
4- 238، عنه البحار: 235/78. سفینه البحار:78/2.

قال: یطیب (1) بانفسهم، فیومئذ سمی المعالج الطبیب.(2)

2- علل الشرائع: عن ابیه، عن سعدبن عبدالله، عن احمدبن ابی عبدالله البرقی (باسناده) - یرفعه - الی ابی عبدالله (علیه السلام) قال: کان یسمی الطبیب «المعالج»

فقال موسی بن عمران: یا رب! ممن الداء؟ قال: منی.

قال: فممن الدواء؟ قال: منّی. قال: فما یصنع الناس بالمعالج؟

قال: یطیب بذلک انفسهم، فسمی الطبیب لذلک. (3)

3- باب مواصفات الطبیب و وظائفه

الف: علی الطبیب، ان یکون عالماً بالطب، و الا فهو ضامن

1- الطبّ النبویّ: عمروبن شعیب، عن ابیه، عن جده، قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من تطبب و لم یعلم منه الطب قبل ذلک، فهو ضامن (4)

و فی نص آخر: «من تطبب و لم یکن بالطب معروفاً، فاذا اصاب نفساً فما دونها فهو ضامن».(5)

الائمّه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

2- التهذیب: احمدبن ابی عبدالله البرقی، عن ابیه، عن علی (علیه السلام) قال:

ص:18


1- فی بغض النسخ بالباء الموحدّه، و فی بعضها بالیاء المثناه من تحت. قال الفیروز آبادی: طب: تانی للامور و تلطف: ای انما سموا بالطبیب لرفعهم الهم عن النفوس المرضی بالرفق و لطف التدبیر، و لیس شفاء الابدان منهم. و اما علی الثانی فلیس المراد ان مبدء اشتقاق الطبیب الطیب، و التطبیب، فان احمدهما من المضاعف، و الآخر من المعتل. بل المراد ان تسمیتهم بالطبیب لیست لتداوی الابدان عن الامراض، بل لتداوی النفوس عن المهموم و الاحزان، فتطیب بذلک. قال الفیروز آبادی: الطب - مثلثه الطاء - : علاج الجسم و النفس. منه (ره).
2- 88/8 ح52، عنه البحار: 62/62 ح2، و الجواهر السنیه: 50ح7.
3- 525/2 ح1، عنه البحار: 62/62 ح1، و الوسائل: 176/17. تنبیه الخواطر: 136/2، العقائد للصدوق: 108، عنه البحار: 74/62.
4- 107، الآداب الطبیه: 93.
5- الآداب الطبیه: 93.

یجب علی الامام ان یحبس الفسّاق من العلماء، و الجهال من الاطباء. (1)

3- السرائر: روی ان امیرالمؤمنین (علیه السلام) ضمن ختاناً قطع حشفه غلام. (2)

ب: و ان یکون ناصحاً، و مراعیاً للتقوی

الائمّه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

4- دعائم الاسلام: عن علی (علیه السلام) انه قال: من تطبب فلیتق الله، ولینصه، و لیجتهد. (3)

ج: و ان یکون رفیقاً للمریض

الائمه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

5- مصباح الشریعه: عن علی (علیه السلام) انه قال:

کن کالطبیب الرفیق (4) الذی یدع الدواء بحیث ینفع. (5)

الرضا، عن ابیه (علیه السلام)

6- الفصول المهمّه: عن الرضا (علیه السلام) قال: سمعت موسی بن جعفر (علیه السلام)؛

و قد اشتکی، فجاء المترفقون بالادویه، یعنی الاطباء. (6)

الکتب

7- کنزالعمال: فی بعض النصوص: «ان الله عزوجل الطبیب، و لکنک رجل رفیق». و فی نص آخر: «انت الرفیق، و الله الطبیب». (7)

4- باب طبابه الیهودی و النصرانی للمسلم

الصادق (علیه السلام) عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- دعائم الاسلام: عن الصادق (علیه السلام) ان قوماً من الانصار قالوا له:

ص:19


1- 319/6، و من لا یحضره الفقیه: 20/3، و نهایه الشیخ: 62، الوسائل: 221/18 ح، و قصار الجمل: 299/1، الآداب الدینیه: 92.
2- 373/3.
3- 144/2 ح503، عنه البحار: 74/62 ح33.
4- و فی نسخه: الشفیق.
5- 44، عنه البحار: 53/2 ح21، و قصار الجمل: 63/2 عن البحار.
6- 415. سنن ابن ماجه: 1148 ح3466.
7- 10/ص3.

یا رسول الله! ان لنا جاراً اشتکی بطنه، افتاذن لنا ان نداویه؟

قال: بماذا تداوونه؟ قالوا: یهودی هاهنا یعالج من هذه العله.

قال: بماذا؟ قالوا: یشق (1) البطن فیستخرج منه شیئاً، فکره ذلک رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم).

فعاودوه مرتین او ثلاثاً، فقال: افعلوا ما شئتم.

فدعوا الیهودی فشق بطنه و نزع منه رجرجاً (2) کثیراً، ثم غسل بطنه ثم خاطه وداواه فصح، و اخبر النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) فقال: ان الّذی خلق الادواء، جعل لها دواء - الحدیث -. (3) الائمه، الباقر (علیه السلام)

2- طب الائمّه: عن مرزوق بن محمد الطائی، عن فضاله، عن العلاء، عن محمدابن مسلم، عن ابی جعفر الباقر (علیه السلام) عن الرجل یداویه النصرانی و الیهودی (4) و یتخذله الادویه، فقال: لا باس بذلک، انما الشفاء بید الله تعالی. (5)

الصادق (علیه السلام)

3- دعائم الاسلام: عن جعفر بن محمد (علیه السلام) انه سئل عن الرجل یداویه الیهودی و النصرانی، قال: لا باس، انما الشفاء بیدالله. (6)

الکاظم (علیه السلام)

4- قرب الاسناد: عن احمدبن محمد، عن الحسن بن محبوب، عن عبدالرحمان ابن الحجاج، قال: قلت لابی الحسن موسی (علیه السلام):

ص:20


1- یشق،خ.
2- «رجرجاً» کذا فی النسخ، و لعل المراد القیح و نحوها مجازاً؛ قال فی القاموس: ارجرجه - بکسرتین - : بقیه الماء فی الحوض، و الجماعه الکثیره فی الحرب، و البزاق، و کفلفل نبت. انتهی و لا یبعد ان یکون اصله «رجزاً» یعنی القذر. منه (ره).
3- 143/2 ح499، عنه البحار: 73/62 ح30، و المستدرک: 436/16 ح2.
4- قال ابن ادریس (ره) - فی «السرائر»: و لا باس بمداواه الیهودی و النصرانی للمسلمین عند الحاجه الی ذلک.
5- 63، عنه البحار: 65/62 ح9، و الوسائل: 181/17 ح7.
6- 144/2 ح501، عنه البحار: 73/62 ح31، و المستدرک: 437/16 ح3.

ارایت مان احتجت الی طبیب (1) و هو نصرانی اسلم علیه و ادعو له؟

قال: نعم، لانه لا ینفعه دعاؤک.

علل الشرائع: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن الهیثم بن ابی مسروق النهدی، عن ابن محبوب (مثله).

السرائر: نقلاً من کتاب السیّاری عنه (علیه السلام) (مثله). (2)

5- باب طبابه المرأه للرجل

الائمه، الکاظم (علیه السلام)

1- قرب الاسناد: عن علی بن جعفر، عن اخیه (علیه السلام) قال: سالته عن الرجل یکون ببطن فخذه، او الیته الجرح، هل یصلح للمراه ان تنظر الیه، او تداویه؟

قال: اذا لم یکن عوره فلا باس. (3)

6- باب طبابه الرجل للمرأه

الائمه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

1- قرب الاسناد: عن السندی بن محمد، عن ابی البختری، عن جعفر، عن ابیه،

ص:21


1- «المتطبب» الکافی علی الطریق الثانی. بدل علی جواز العمل بقول الطبیب الذمی، و الرجوع الیه، و التسلیم علیه، و الدعاء، و لعل الاخیرین محمولان علی الضروره بل الجمیع؛ ولو کان، فیجب ان لا یکون علی جهه الموادّه للنهی عنها. منه (ره). و قد روی الکلینی فی الموثّق عن ابی عبدالله. قال: قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): لا تبدؤوا اهل الکتاب بالتسلیم، و اذا سلموا علیکم فقولوا «و علیکم». الکافی: محمدبن یحیی، عن احمدبن محمد (مثله). و علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن ابن ابی عمیر، عن عبدالرحمان بن الحجاج (مثله).
2- 129، و علل الشرائع: 600 ح53، و مستطرفات السرائر: 85ح32، عنهم البحار: 63/62 ح3 و الکافی: 650/2 ح7و8 و ص648 ح2.
3- 101، عنه البحار: 34/104 ح10، والوسائل: 173/14 ح4.

عن علی (علیه السلام) فی المراه یموت فی بطنها الولد، فیتخوف علیها، قال:

لا باس ان یدخل الرجل یده فیقطعه، و یخرجه، اذا لم ترفق بها النساء. (1)

الباقر (علیه السلام)

2- دعائم الاسلام: عن الباقر (علیه السلام): انه سئل عن المراه تصبیها العلل فی جسدها، ایصلح ان یعالجها الرجل؟ قال: إذا اضطرت (2) الی ذلک فلا باس. (3)

3- الکافی: محمدبن یحیی، عن احمدبن محمدبن عیسی، عن علی بن الحکم، عن ابی حمزه الثمالی، عن ابی جعفر (علیه السلام) قال:

سالته عن المراه المسلمه یصیبها البلاء فی جسدها اما کسر و امّا جرح، فی مکان لا یصلح النظر الیه، یکون الرجل ارفق بعلاجه من النساء، ایصلح له النظر الیها؟

ص:22


1- 64، عنه البحار: 12/82 ح9، وج 36/104 ح22، والوسائل: 674/2 ذح3.
2- قال ابن ادریس فی «السرائر»: «اذا اصاب المرأه عله فی جسدها، و اضطرت الی مداواه الرجال لها، کان جائزاً. قال فی العروه الوثقی باب: «یستثنی من عدم جواز النظر من الاجنبی و الاجنبیه مواضع: منها: مقام المعالجه و ما یتوقف علیها من معوفه نبض العروق، و الکسر، و الجرح، و الفصد، و الحجامه و نحو ذلک، اذا لم یمکن بالممائل و قال: اذا توقف العلاج علی النظر دون اللمس، او اللمس دون النظر، یجب الاقتصار علی ما اضطر الیه فلا یجوز الآخر بجوازه. و یدل علی عموم مداواه الرجل للمرأه مع عدم الاضطرار و امکان معالجه النساء لها ما رواه علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن النوفلی، عن السکونی، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: سئل امیرالمؤمنین (علیه السلام) عن الصبی یحجم المرأه: قال: اذا کان یحسن یصف فلاا. (الکافی: 534/5 ح1، عنه الوسائل: 172/14). و علی بن جعفر، عن اخیه (علیه السلام)، قال: سالته عن المراه، لها ان یحجمها رجل؟ قال: لا. (قرب الاسناد: 101، عنه البحار: 33/104 ح8. و علی بن جعفر - فی کتابه - عن اخیه موسی بن جعفر (علیه السلام) قال: سالته عن المرأه یکون بها الجرح فی فخذها، او بطنها، او عضدها هل یصلح للرجل ان ینظر الیه یعالجه؟ قال: لا. (قرب الاسناد: 101، عنه الوسائل: 173/14 ح3، و البحار: 34/104 ح9).
3- 144/2 ح502، عنه البحار: 74/62 ح32، و المستدرک: 390/14 ح1.

قال: اذا اضطرّت الیه فلیعالجها ان شاءت. (1)

الائمه، الحسین بن علی (علیه السلام)

4- اعلام الدین: قال الحسین بن علی (علیه السلام):

لا تصفن لملک دواء، فان نفعه لم یحمدک، و ان ضره اتهمک. (2)

7- باب الاجره للطبیب

1- التهذیب: (باسناده) عن الحسین بن سعید، عن حماد، عن حریز، عن محمدابن مسلم، عن ابی جعفر (علیه السلام) قال:

سالته عن الرجل یعالج الدواء للناس، فیاخذ علیه جعلاً؛ قال: لا باس. (3)

العسکری (علیه السلام)

2- الخرائج و الجرائح: عن الحسن العسکری (علیه السلام) انه طلب طبیباً یفصده - الی ان قال - : و تقدّم لی بتخت ثیاب و خمسین دیناراً و قال: خذ هذه واعذرنا. (4)

و اعطاه ایضاً فی مرّه اخری ثلاثه دنانیر، و کان الطبیب نصرانیاً. (5)

ص:23


1- 534/5 ح1، والوسائل: 172/14.
2- 186، عنه البحار: 127/78. نزهه الناظر: 84ح14.
3- 375/6 ح217، عنه البحار: 72/62 ح26.
4- 213، عنه الوسائل: 75/12ح2.
5- الکافی: 512/1 ح24، عنه الوسائل: 74/12 ح1.

2- ابواب التداوی

1- باب الامر بالتداوی، و ان لکل داء دواء

الحدیث القدسی

1- مکارم الاخلاق: عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: ان نبیاً من الانبیاء مرض، فقال: لا اتداوی حتی یکون الذی امرضنی هو الذی یشفینی.

فاوحی الله تعالی الیه: لا اشفیک حتی تتداوی، فانّ الشفاء منّی. (1)

الانبیاء، عیسی (علیه السلام)

2- الکافی: عده من اصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن الدهقان، عن عبدالله بن القاسم و ابن ابی نجران، عن ابان بن تغلب، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

کان المسیح (علیه السلام) یقول:

ان تارک شفاء المجروح من جرحه شریک جارحه لا محاله - الحدیث - . (2)

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

3- مکارم الاخلاق: قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم):

تداووا، فإن الله عز و جل لم ینزل داء، الا و انزل له شفاء. (3)

4- شهاب الاخبار: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):

تداووا، فانّ الذی انزل الداء انزل الدواء. (4)

5- و منه: قال (صلی الله علیه و آله و سلم): ما انزل (5) الله من داء الا انزل له شفاء.

ص:24


1- 180/2 ح6، عنه البحار: 66/62 ح16، و المستدرک: 154/2 ح29.
2- 345/5 ح545، عنه الفصول المهمه: 26/3ح1.
3- 179/2 ح1، عنه البحار: 66/62 ح12.
4- 86 ح485، عنه البحار: 70/62 ح25، و ص68 ح20. دعوات الراوندی: 180ح498.
5- لفظ الانزال هنا یفید رفعه الفاعل، لا الا نزال من فوق الی اسفل کما قال تعالی: (و انزلنا الحدید) (الحدید: 25) ای کان تکوین ذلک و خلقه و ایجاده برفعه و قوه. و الداء: المرض، و اصله «دوء» و قد داء یداء داءً: اذا مرض، مثل خاف یخاف و الدواء: ما یتعالج به، و ربما یکسر فاؤه، و هو بمصدر «داویته» اشبه. و الدوی - مقصوراً -: ایضاً المرض. و قد دوی یدوی دوی، تقول منه: «هو یدوی و یداوی». یقول (صلی الله علیه و آله و سلم): تعالجوا و لا تتکلموا، فان الله الذی امرض، قد خلق الادویه المتعالج بها بلطیف صنعه، و جعل بعض الحشائش، و الخشب، و الصموغ، و الاحجار اسباباً للشفاء من العلل، والادواء فهی تدل علی عظیم قدرته و واسع رحمته. و هذا الحدیث یدل علی خطاء من ادعی التوکل فی الامراض و لم یتعالجو و وصف (صلی الله علیه و آله و سلم) «الشبرم» بانه حار یار. قال فی النهایه (440/2): فی حدیث ام سلمه (رض) «انها شربت الشبرم، فقال: انه حار جار» الشُّرم: حبّ یشبه الحمص یطبخ و یشرب ماؤه للتداوی. و قبل انه نوع من الشیح. فلو لا ان التعالج بالادویه صحیح لما وصف الشبرم بذلک. و فائده الحدیث الحث علی معالجه الامراض بالادویه. وراوی الحدیث ابوهریره. و قال الشفاء: البرء من الداء، و قد شفاه الله. فهو مصدر سمی (کذا فی اکثر النسخ، و فی بعضها «میمی» و هو کما تری، و الظاهر انه مصحّف «شفی» ذکره تنبیهاً علی انه لیس بمعنی الدواء.) کما تری یقول: کما ان الداء من الله تعالی فکذلک الشفاء منه، بخلاف ما یقوله الطبیعیون: من ان الداء من الاغذیه، و الشفاء من الادویه. و لئن قیل: ان الله تعالی قد اجری العاده بانه یستضر بعض الناس ببعض الاغذیه و فی بعض الاحوال، فلعمری انه لصحیح، ولکنه من فعل الله تعالی، و ان کان تناول تلک الطعام هو السبب فی ذلک. و سئل طبیب العرب «الحارث بن کلده» عن ادخال الطعام علی الطعام؟ فقال: هو الذی اهلک البریه، و اهلک السباع فی البریه. فجعل ادخال الطعام علی الطعام الذی لم ینضج فی المعده و لم ینزل منها، ذاء مهلکاً. و هذا علی عاده اکثریه اجراها الله تعالی، و قد تنخرم باصحاب المعده الناریه الملتهبه التی تهضم ما القی فیها، و کله متعلق بقدره الله جلت عظمته. وروی فی سبب هذا الحدیث، ان رجلاً جرح علی عهد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، فقال: ادعوا له الطبیب، فقالوا: یا رسول الله! و هل یغنی الطبیب من شیء؟ فقال: نعم، ما انزل الله من داء الا انزل له شفاء. و فائده الحدیث الحث علی التداوی، و التشفی بالمعالجه، و مراجعه الطبّ و اهل العلم بذلک و الممارسه، وراوی الحدیث هلال بن یساف. منه (ره). ،،،،

دعوات الراوندی: (مثله). (1)

6- طبّ النبیّ: قال (صلی الله علیه و آله و سلم): ما خلق الله داء الا و خلق له دواء، الا السام. (2)

ص:25


1- 98 ح545، عنه البحار: 70/62 ذح25، و ص68 ح21، دعوات الراوندی: 181 ح449.
2- «السام»: الموت، ای المرض الذی حتم فیه الموت. منه (ره).

7- منه: و قال (صلی الله علیه و آله و سلم): الذی انزل الداء انزل الشفاء. (1)

8- صحیح مسلم: عن ابی الدرداء، ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

ان الله انزل الداء و الدواء، و جعل لکلّ داء دواء، فتداووا، و لا تتداووا بحرام. (2)

9- المسند الجامع: عن عمران العمی، قال: سمعت انساً یقول:

ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: ان الله عزوجل حیث خلق الداء خلق الدواء، فتداووا. (3)

10- صحیح البخاری: عن اسامه بن شریک قال: قالت الاعراب:

یا رسول الله! الا نتداوی؟ قال: نعم، یا عباد الله! تداووا، فإنّ الله لم یضع داءً الا وضع له شفاء و دواء الا داء واحداً. قالوا: یا رسول الله! و ما هو؟ قال: الهرم. (4)

11- سنن ابی داود: عن جابر، ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

انّ لکلّ داء دواء، فاذا اصیب دواء الداء، برا باذن الله تعالی. (5)

«ما انزل الله داء، الا انزل له دواء». (6)

13- منه: عن ابی هریره، قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): ما انزل (7) الله من داء، الا انزل له شفاءً. (8)

ص:26


1- 19، عنه البحار: 72/62 ح27، و ص290.
2- 1729/4 ح2204، و البیهقی: 343/9، و مسند احمد: 335/3، عنها البحار: 76/62.
3- 153/2.
4- 158/3. و سنن ابن ماجه: 1138/2 ح3439، و سنن البیهقی: 343/9، و البحار: 76/62.
5- 331/26، و سنن الترمذی: 383/4 ح2038، و ابن ماجه: 1137/2 ح3436، و مسند احمد: 278/4، و البحار: 76/62.
6- ص6138 ح3438.
7- اقول: قال بعضهم: المراد بالانزال: انزال علم ذلک علی لسان الملک للنبی مثلاً؛ او عبر بالانزال عن التقدیر. و فی بعض الاخبار التقیید بالحلال، فلا یجوز التداوی بالحرام. و فی حدیث جابر الاشاره الی انّ الشفاء متوقّف علی الاصابه باذن الله تعالی، و ذلک ان الدواء قد تحصل له مجاوزه الحد فی الکیفیه ام الکمیه فلا ینجع، بلا ربما احدث داء آخر. و فیها کلها اثبات الاسباب، و ان ذلک لا ینافی التوکل علی الله لمن اعتقد انها باذن الله و بتقدیره، و انها لا تنجع بدوائها بل بما قدره الله تعالی فیها، و ان الدواء قد ینقلب داءاً اذا قدر الله تعالی. و الیه الاشاره فی حدیث جابر «باذن الله» فمدار ذلک کله علی تقدیر الله و ارادته. و التداوی لا ینافی التوکل کما لا ینافیه دفع الجوع و العطش بالاکل و الشرب، و کذلک تجنب المهلکات، و الدعاء لطلب العافیه و رفع المضار و غیر ذلک. و یدخل فی عمومه ایضاً الداء القاتل الذی اعترف حذاق الاطباء بان لادواء له و بالعجز عن مداواته و لعل الاشاره فی حدیث ابن مسعود بقوله «و جهله من جهله» الی ذلک، فتکون باقیه علی عمومها و یحتمل ان یکون فی الخبر حذف، تقدیره، لم ینزل داء یقبل الدواء الا انزل له شفاء. و الاول اولی. و مما یدخل فی قوله «جهله من جهله» ما یقع لبعض المرضی انه یداوی من داء بدواء فیبراً، ثم یعتریه ذلک الداء بعینه، فیتداوی بذلک الدواء بعینه فلا ینجع. و السبب فی ذلک الجهل بصفه من صفات الدواء فرب مرضین تشابها و یکون احمدهما مرکباً لا ینجع فیه ما ینجع فی الذی لیس مرکباً فیقع الخطاء من هناک؛ و قد یکون متّحداً لکن یرید الله ان لا ینجع، فلا ینجع و هناک تخضع رقاب الاطباء. و قد روی انه قیل: یا رسول الله! ارایت رقی نسترقیها و دواء نتداوی به، هل یرد من قضاء الله شیئاً؟ قال: هی من اقدار الله تعالی. و الحاصل ان حصول الشفاء بالدواء إنما هو کدفع الجوع بالاکل، و العطش بالشرب، فهو ینجع فی ذلک فی الغالب، و قد یتخلف لمانع، و الله اعلم. و استثناء الموت فی بعض الاحادیث واضح، و لعل التقدیر: الا داء الموت، ای المرض الذی قدر علی صاحبه الموت. و استثناء الهرم فی الروایه الاخری؛ اما لانّه جعله شبیهاً بالموت، و الجامع بینهما نقص الصحه، او لقربه من الموت و افضائه الیه. و یحتمل ان کون الاستثناء منقطعاً، و التقدیر: لکن الهرم لادواء له. منه (ره).
8- 1138/2 ح3439، و صحصح البخاری: 158/3، و سنن البیهقی: 343/9، و البحار: 76/62.

و فی حدیث ابن مسعود بعد ذلک: علمه من علمه، و جهله من جهله. (1)

الصادق، عن ابیه (علیهم السلام)، عن جابر

14- قرب الاسناد: الحسین بن علوان، عن جعفر، عن ابیه، عن جابر قال:

قیل: یا رسول الله! انتداوی؟

قال (صلی الله علیه و آله و سلم): نعم، تداووا، فإنّ الله لم ینزل داء الا و قد انزل له دواءً. (2)

ص:27


1- 1138/2 ح3438، و سنن البیهقی: 5/1، و مسند احمد: 377/1 و 413 و ص443 و 453، و البحار: 77/62، و سنن الترمذی: 399/4 ح2065.
2- 52، عنه البحار: 99/66 ح12.

الصادق، عن آبائه (علیهم السلام)

15- دعائم الاسلام: عن جعفربن محمد، عن آبائه (علیهم السلام) ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

تداووا، فما انزل الله داء انزل معه دواء الا السام - یعنی الموت - فإنه لا دواء له. (1)

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

16- طبّ الائمّه: عن ابراهیم بن مسلم، عن ابن ابی نجران، عن یونس بن یعقوب قال: سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن الرجل یشرب الدواء، و ربما قتله، و ربما یسلم منه، و ما یسلم اکثر. قال: فقال: انزل الله الداء، و انزل الشفاء،

و ما خلق الله داء الا جعل له دواء، فاشرب، و سم الله تعالی. (2)

17- الکافی: عن علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن ابن ابی عمیر، عن یونس بن یعقوب قال: قلت لابی عبدالله (علیه السلام): الرجل یشرب الدواء و یقطع العرق، و ربما انتفع به، و ربما قتله. قال: یقطع و یشرب. (3)

الرضا (علیه السلام)

18- الرساله الذهبیه: اعلم ان الله عزّ و جلّ لم یبتل الجسد بداء حتّی جعل له دواء یعالج به، و لکل صنف من الداء صنف من الدواء... . (4)

2- باب انّ التداوی و الرجوع الی الطبیب لا ینافی التوکل و التقدیر الالهی

1- الطب النبوی: عن ابی خرامه (5)، قال: قلت:

یا رسول الله! أرأیت رقی نسترقیها، و دوائ نتداوی به، و تقاه نتقیها، هل ترد من

ص:28


1- 143/2 ح499، عنه البحار: 73/62 ح29، و المستدرک: 436/16، و الجعفریات: ح1647، و الوسائل: 179/17 صدر ح 10.
2- 75، عنه البحار: 66/62 ح10.
3- 194/8 ح230، عنه البحار: 67/62 ح17.
4- عنه البحار: 309/62.
5- ابی خزامه - سنن ابن ماجه - .

قدرم الله شیئاً؟ (1) فقال: هی من قدر الله. (2)

2- کنز العمال: عن حکیم بن حزام انّه قال:

یا رسول الله! رقی کنا نسترقی بها، و ادویه کنا نتداوی بها، هل تردن من قدر الله تعالی؟ فقال: هو من قدر الله. (3)

3- منه: عن ابن عباس، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الدواء من القدر، و هو ینفع من یشاء بما یشاء.

4- منه: و عنه (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: الدواء من القدر، و قد ینفع بإذن الله تعالی. (4)

ص:29


1- و هذا السؤال هو الذی اورده الاعراب علی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم). و اما افاضل الصحابه؛ فاعلم بالله و. حکمته و صفاته، من ان یوردوا مثل هذا. و قد اجابهم النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) بما شفی و کفی، فقال: هذه الادویه و الرقی و التقی هی من قدر الله؛ فما خرج شیء عن قدره، بل یرد [قدره] بقدره. و هذا الرد من قدره. فلا سبیل الی الخروج عن قدره بوجه ما. و هذا کرد قدر الجوع و العطش و الحر و البرد باضدادها؛ و کرد قدر العدو بالجهاد. و کل من قدر الله: الدافع، و المدفوع، و الدفع. و یقال لمورد هذا السؤال: هذا یوجب علیک ان لا تباشر سبباً من الاسباب التی تجلب بها منفعه، او تدفع بها مضره لان المنفعه و المضره: ان قدرتا لم یکن بد من وقوعهما، و ان لم تقدرا لم یکن سبیل الی وقوعهما. و فی ذلک خراب الدین و الدنیا، و فساد العالم. و هذا لا یقوله الا دافع للحق، معاند له. و جواب هذا السائل ان یقال: بقی قسم ثالث لم نذکره، و هو: ان الله قدر کذا و کذا بهذا السبب؛ فان اتیت بالسبب حصل المسبب، و الا فلا. فان قال: ان کان قدر لی السبب فعلته، و ان لم یقدّره لی لم اتمکّن من فعله. قیل: فهل تقبل هذا الاحتجاج من عبدک و ولدک و اجیرک، اذا احتج به علیک - فیما امرته به و نهیته عنه؟ فخالفک. فان قبلته: فلا تلم من عصاک و اخذ مالک، و قذف عرضک، و ضیع حقوقک. و ان لم تقبله: فکیف یکون مقبولاً منک فی دفع حقوق الله علیک!! روی فی اثر اسرائیلی: «ان ابراهیم الخلیل قال: یا رب! ممن الداء؟ قال: منی، قال: فممن الدواء؟ قال: منی، قال: فما بال الطبیب؟ قال: رجل ارسل الدواء علی یدیه».
2- 11، و البحار: 77/62. سنن ابن ماجه: 1137 (مثله).
3- 104/10.
4- 5/10.

3- باب ان التداوی بما جاء عن النبی و الائمه (علیهم السلام) ینفع اهل الایمان و الاعتقاد

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- الفردوس: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): کلوا الباذنجان - الی ان قال - :

فمن اکلها علی انها داءٌ، کانت داء، و من اکلها علی انّها دواء کانت دواءً. (1)

2- مکارم الاخلاق: عن الفردوس: عن انس قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من شرب العسل فی کل شهر مره یرید ما جاء به القرآن، عوفی من سبع و سبعین داءً. (2)

3- حیاه الحیوان: روی البخاری، و مسلم، و النسائی، و الترمذی، عن ابی سعید الخدری قال: جاء رجل الی النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) فقال:

ان اخی استطلق بطنه، فقال (صلی الله علیه و آله و سلم): اسقه عسلاً، فسقاه، ثم جاءه فقال:

یا رسول الله صلی الله علیک!ً قد سقیته فلم یزد الا استطلاقاً.

فقال (صلی الله علیه و آله و سلم): اسقه عسلاً ثلاث مرّات. ثم جاء فی الرابعه فقال: اسقه عسلاً.

قال: قد سقیته فلم یزده الا استطلاقاً.

فقال (صلی الله علیه و آله و سلم): صدّق الله و کذّب بطن (3)اخیک، اسقه عسلاً.

ص:30


1- عنه مکارم الاخلاق: 398/1 ح4، و البحار: 223/66 ضمن ح7، و المستدرک: 430/16 ح7، و طب النبی: 28.
2- 358/1 ح6، عنه البحار: 290/66 ضمن ح2.
3- اقول: قال ابن حجر فی «فتح الباری» فی شرح هذا الخبر: قال الخطابی و غیره: اهل الحجاز یطلقون الکذب فی موضع الخطاء، یقال: کذب سمعک ای زل فلم یدرک حقیقه ما قیل له، فمعنی کذب بطنه ای لم یصلح لاقبول الشفاء بل زلّ عنه. و قد اعترض بعض الملاحده، فقال: العسل مسهل فکیف یوصف لمن وقع به الاسهال؟ والجواب: انّ ذلک جهل من قائله، بل هو کقول الله تعالی: (بل کذبوا بمالم یحیطوا بعلمه) (یونس: 39) فقد اتّفق الاطباء علی انّ المرض الواحد یختلف علاجه باختلاف السنّ، و العاده، و الزمان، و الغذاء المالوف، و التدبیر، و قوّه الطبیعه، و علی ان الاسهال یحدث من انواع، منها: الهیضه: الّنی تحدث عن تخمه، و اتفقوا علی ان علاجها بترک الطبیعه و فعلها، فان احتجت الی مسهل اعینت مادم بالعلیل قوّه. فکأن هذا الرجل کان استطلاق بطنه عن تخمه اصابته فوصف له النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) العسل لدفع الفضول المجتمعه فی نواحی المعده و الامعاء لما فی العسل من الجلاء، و دفع الفضول التی تصیب المعده من اخلاط لزجه تمنع استقرار الغذاء فیها، و للمعده خمل کخمل المنشفه فاذا علقت بها الاخلاط اللزجه افسدتها و افسدت الغذاء، و الواصل الیها فکان دواءها استعمال ما یجلو تلک الاخلاط، و لا شیء فی ذلک مثل العسل لا سیما ان مزج بالماء الحار، و انما لم یفده فی اول مرّه لان الدواء یجب ان یکون له مقدار و کمیه بحسب الداء، ان قصر عنه لم یدفعه بالکلیه، و لان جاوزه او هی القوه، و احدث ضرراً آخر، و کانّه شرب منه اولاً مقداراً لا یفی بمقاومه الداء، فامره بمعاوده سقیه فلما تکررت الشربات بحسب ما فیه من الداء، بریء باذن الله. و فی قوله (صلی الله علیه و آله و سلم): «و کذب بطن اخیک» اشارمه الی ان هذا الدواء نافع، و ان بقاء الداء لیس لقصور الدواء فی نفسه، ولکن لکثره الماده الفاسده، فمن ثم امر بمعاوده شرب العسل لاستفراغها، و کان کذلک، و بریء باذن الله. قال الخطابی: و الطب نوعان: طبّ الیونان و هو قیاسی، و طب العرب، و الهند و هو تجاربی و کان اکثر ما یصفه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) لمن یکون علیلاً علی طریقه طب العرب، و منه ما یکون مما اطلع علیه بالوحی، و قد قال - صاحب کتاب المائه فی الطب - : ان العسل تاره: یجری سریعاً الی العروق، و ینفذ معه جل الغذاء، و یدر البول و یکون قابضاً. و تاره: یبقی فی المعده فیهیجان بلذعها حتی یدفع الطعام، و یسهل البطن، فیکون مسهلاً، فانکار وصفه للمسهل مطلقاً قصور من المنکر. و قال غیره: طب النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) متیقّن البرء لصدوره عن الوحی، و طب غیره اکثره حدس او تجربه، و قد یختلف الشفاء عن بعض من یستعمل طب النبوّه، و ذلک لمانع قام بالمستعمل من ضعف اعتقاد الشفاء به، و تلقیه بالقبول؛ و اظهر الامثله فی ذلک القرآن الذی هو شفاء لما فی الصدور. و مع ذلک فقد لا یحصل لبعض الناس شفاء صدره به، لقصوره فی الاعتقاد و التلقّی بالقبول، بل لا یزید المنافق الا رجساً الی رجسه، و مرضاً الی مرضه، فطبّ النبوّه لا تناسب الاّ الابدان الطیبه، کما ان شفاء القرآن لا یناسب الا القلوب الطیبه، و الله اعلم. و قال ابن الجوزی: فی وصفه (صلی الله علیه و آله و سلم) العسل للذی به الاسهال اربعه اقوال: احدها: انّه حمل الآیه علی عمومها فی الشفاء و الی ذلک اشار بقوله: «صدق الله» ای فی قوله: (شفاء للناس) فلما نبهه علی هذه الحکمه تلقاها بالقبول فشفی باذن الله. الثانی: ان الوصف المذکور علی المالوف من عادتهم من التداوی بالعسل فی الامراض کلها. الثالث: ان الموصوف له ذلک کانت به هیضه کما تقدّم تقریره. الرابع: یحتمل ان یکون امره اولاً بطبخ العسل قبل شربه، فانه یعقد البلغم، فلعلّه شربه اولاً بغیر طبخ - انتهی _ . و الثانی و الرابع: ضعیفان، و فی کلام الخطابی احتمال آخر، و هو ان یکون الشفاء یحصل للمذکور ببرکه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) و برکه وصفه و دعائه، فیکون خاصاً بذلک الرجل دون غیره، و هو ضعیف ایضاً و یؤیّدالاول حدیث ابن مسعود: علیکم بالشفاء من العسل، و القرآن. و اثر علی (علیه السلام): اذا اشتکی احدکم فلیستوهب من امراته من صداقها و لیشتربه عسلاً ثمّ یاخذ ماء السماء فیجمع هنیئاً مریئاً شفاءاً مبارکاً، اخرجه ابن ابی جاتم فی التفسیر بسند حسن - انتهی - . و قال بعض الاطباء: العسل: حار یابس فی الثانیه یجلو ظلمه البصر، و یقوی المعده، و یشهی، و یسهل البطن، و یوافق السعال، و اجوده الصادق الحلاوه الابیض الربیعی؛ و قیل: اجوده المائل الی الحمره. (البحار: 295/66-297).

ص:31

فسقاه فبرا. (1)

الصادق، عن آبائه (علیهم السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

3- الجعفریات: (بإسناده) عن جعفر بن محمد، عن ابیه، عن جده علی بن الحسین، عن ابیه، عن علی بن ابی طالب (علیهم السلام)، قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) - لرجل اشتکی بطنه - :

خذ شربه من عسل، و الق فیها ثلاث حبات شونیز، او خمس، او سبع، ثمّ اشربه تبرا باذن الله تبارک و تعالی. فقال رجل من اهل المدینه لجعفر بن محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) - و هو عند محمد (2) من اجلّه اهل المدینه - و قد وصف له هذا، فقال الرجل من اهل المدینه: یا جعفر! فقد فعلنا هذ ا، فما رایناه ینفعنا؛

فقال جعفربن محمد (صلی الله علیه و آله و سلم): انمّا ینفع اهل الایمان، و لا ینفع اهل النفاق، و عسی ان تکون منافقاً، و اخذه علی غیر تصدیق منک لرسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، فنکس الرجل راسه. (3)

4- الکافی: محمدبن یحیی، عن احمدبن محمد، عن القاسم بن یحیی، عن جدّه الحسن بن راشد، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال امیرالمؤمنین (علیه السلام):

کلوا ما یسقط من الخوان فانه شفاء لکل داء باذن الله لمن اراد ان یستشفی به. (4)

5- طب الائمه: قال: حدثّنا محمدبن خلف، عن الوشاء، عن عبدالله بن سنان، عن

ص:32


1- یاتی ص419 ح1 باب اطلا البطن.
2- فی هامش الحجریه: محمدبن خالد امیرالمدینه «نسخه الشهید».
3- 244، عند المستدرک: 368/16 ح14، و دعائم الاسلام: 135/2.
4- الکافی: 300/6 ح7.

جعفر بن محمد، عن ابیه، عن جدّه (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: شکی رجل الی النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)، فقال:

یا رسول الله! ان لی اخاً یشتکی بطنه فقال: مر اخاک ان یشرب شربه عسل بماء حار، فانصرف الیه من الغد و قال: یا رسول الله! قد اسقیته و ما انتفع بها،

فقال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): صدق الله و کذب بطن اخیک، اذهب فاسق اخاک شربه عسل و عوذه بفاتحه الکتاب سبع مرّات. فلمّا ادبر الرجل قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم):

یا علیّ! انّ اخا هذا الرجل منافق، فمن ها هنا لا تنفعه الشربه. (1)

الائمّه، المصادق (علیه السلام)

6- طبّ الائمّه: عن عبدالله بن سنان، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

شکی الیه رجل من الشیعه سلعه ظهرت به - الی ان قال (علیه السلام) - :

و اعلم انه لا ینفعک حتی یعالج (2) فی قلبک خلافه، و تعلم انّه ینفعک؛

قال: ففعل الرجل ما امره به الصادق (علیه السلام)، قال: فعوفی منها. (3)

7- کامل الزیارات: ابن الولید، عن الصفار، عن ابن عیسی، عن ابن فضّال، عن کرام، عن ابن ابی یعفور قال: قلت لابی عبدالله (علیه السلام):

یاخذ الانسان من طین قبر الحسین (علیه السلام) فینتفع به، و یاخذ غیره فلا ینتفع (4) به؟

ص:33


1- 44.
2- لا یخالج (البحار).
3- 114، عنه البحار: 99/95 ح1.
4- قال فی دعائم الاسلام: روینا عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و عن الائمّه الصادقین من اهل بیته (علیهم السلام) آثاراً فی التعالج و التداوی و ما یحل من ذلک و ما یحرم. و فیما جاء عنهم (علیهم السلام) لمن تلقاه بالقبول و اخذه بالتصدیق برکه و شفاء ان شاء الله تعالی، لا لمن یصدق فی ذلک و اخذه علی وجه التجریه. (دعائم الاسلام: 135/2، عنه البحار: 72/62 ح27). عقائد الصدوق: اعتقادنا فی الاخبار الوارده فی الطب انها علی وجوه: منها: ما قیل علی هواء مکّه و المدینه فلا یجوز استعماله فی سائر الاهویه. و منها: ما اخبر به العالم علی ما عرف من طبع السائل، و لم یعتبر بوصفه، اذ کان اعرف بطبعه منه و منها: ما دلسه المخالفون فی الکتب لتقبیح صوره المذهب عند الناس. و منها: ما وقع فیه سهو من ناقله. و منها: ما حفظ بعضه و نسی بعضه. و ما روی: فی العسل «انّه شفاء من کل داء» فهو صحیح، و معناه: انّه شفاء من کل داء بارد. و ما روی: فی الاستنجاء بالماء البارد لصاحب البواسیر، فان ذلک اذا کان بواسیره من الحراره. و ما روی: فی الباذنجان من الشفاء، فانه فی وقت ادراک الرطب لمن یاکل الرطب دون غیره من سائر الاوقات. فادویه العلل الصحیحه عن الائمه (علیهم السلام) هی الادعیه، و آیات القرآن و سوره علی حسب ما وردت به الآثار بالاسانید القویه و الطرق الصحیحه (العقائد: 108، عنه البحار: 74/62) و قال الشیخ المفید - قدس الله روحه - فی شرحه علیها: الطبّ صحیح، و العلم به ثابت، و طریقه الوحی، و انما اخذه العلماء به عن الانبیاء. و ذلک انه لا طریق الی علم حقیقه الداء الا بالسمع، و لا سبیل الی معرفه الدواء الا بالتوفیق. فثبت ان طریق ذلک هو السمع عن العالم بالخفیات تعالی. والاخبار عن الصادقین (علیهم السلام) مفسره بقول امیرالمؤمنین (علیه السلام): «المعده بیت الادواء و الحمیه راس الدواء. و عود کل بدن ما اعتاد». و قد ینجع فی بعض اهل البلاد. و یصلح لقوم ذوی عاده ما لا یصلح لمن خالفهم فی العاده. و کان الصادقون (علیهم السلام) یامرون بعض اصحاب الامراض باستعمال ما یضر بمن کان به المرض فلا یضره، و ذلک لعلمهم (علیهم السلام) بانقطاع سبب المرض. فاذا استعمل الانسان ما یستعمله کان مستعملاً مله مع الصحّه من حیث لا یشعر بذلک، و کان علمهم بذلک من قبل الله تعالی علی سبیل المعجز لهم و البرهان، لتخصیصهم به وخرق العاده بمعناه. فظن قوم ان ذلک الاستعمال اذا حصل مع ماده المرض نفع، فغلطوا فیه و استضروا به و هذا قسم لم یورده ابوجعفر، و هو معتمد فی هذا الباب. والوجوه التی ذکر ناها من بعد هی علی ما ذکره، و الاحادیث محتمله لما وصفه حسب ما ذکرناه - انتهی -. قال المجلسی (ره): و اقول: یحتمل بعضها وجهاً آخر، و هو ان یکون ذکر بعض الادویه التی لا مناسبه لها بالمرض علی سبیل الافتنان و الامتحان، لیمتاز المؤمن المخلص القوی الایمان من المنتحل، او ضعیف الایقان، فاذا استعمله الاول انتفع به لا لخاصیته و طبعه بل لتوسله بمن صدر عنه، و یقینه و خلوص متابعته، کالانتفاع بتربه الحسین (علیه السلام) و بالعوذات و الادعیه. و یؤید ذلک: انا الفینا جماعه من الشیعه المخلصین کان مدار علمهم و معالجتهم علی الاخبار المرویّه عنهم (علیهم السلام)، و لم یکونوا یرجعون الی طبیب، و کانوا اصحً ابداناً و اطول اعماراً من الذین یرجعون الی الاطباء و المعالجین. و نظیر ذلک ان الذین لا یبالون بالساعات النجومیه و لا یرجعون الی اصحابنا و لا یعتمدون علیها بل یتوکلون علی ربهم و یستعیذون من الساعات المنحوسه و من شر البلایا و الاعادی بالآیات و الادعیه احسن احوالاً، و اثری اموالاً، و ابلغ آمالاً من الذین یرجعون فی دقیق الامور و جلیلها الی اختیار الساعات، و بذلک یستعیذون من الشرور و الآفات، کما مر فی باب النجوم، و التکلان علی الحی القیوم. (البحار: 75/62-76).

ص:34

فقال: لا والله الذی لا اله الا هو ما یاخذه احد - و هو یری ان الله ینفعه به - الا نفعه الله به. (1)

8- الفصول المهمّه: روی عن الصادق (علیه السلام) فی الاستشفاء بتربه الحایر:

انما یفسدها ما یخالطها من اوعیتها و قله الیقین لمن یعالج بها، قال: و لقد بلغنی ان بعض من یاخذ من التربه شیئاً یستخفّ به حتی انّ بعضهم یضعها فی مخلاه البغل و الحمار، و فی وعاء الطعام و الخرج، فکیف یستشفی به من هذا حاله عنده؟ (2)

9- کامل الزیارات: الکلینی و جماعه مشایخی، عن محمدبن یحیی، عن ابن عیسی عن ابی یحیی الواسطی، عن رجل، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

الطین کلّه حرام کلحم الخنزیر، و من اکله ثم مات منه لم اصل علیه، الا طین قبر الحسین (علیه السلام)، فان فیه شفاء من کل داء، و من اکله لشهوه لم یکن فیه شفاءً. (3)

الر7ضا (علیه السلام)

10- المحاسن: عن السیاری، عن نضر بن محمد، عن عده من اصحابنا من اهل خراسان، عن ابی الحسن الرضا (علیه السلام) قال: السویق لما شرب (4) له. (5)

4- باب ان وقت التداوی اذا لم یحتمل البدن الداء

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- مکارم الاخلاق: قال (صلی الله علیه و آله و سلم):

تجنب الدواء (6) ما احتمل بدنک الداء، فاذا لم یحتمل الداء فالدواء. (7)

ص:35


1- 460 ح1، و الکافی: 588/4 ح3، و مکارم الاخلاق: 361/1 ح4.
2- 40/3 ح4.
3- 478 ح1، عنه البحار: 129/101 ح43، و الکافی: 265/6 ح1، و علل الشرائع: 532 ح2، و الوسائل: 395/16 ح1.
4- ای ینفع لای داء شرب لدفعه، و لای منفعه قصدبه.
5- 287/2 ح571، عنه البحار: 276/66 ح4، و الوسائل: 7/17 ح9.
6- مجموعه الشهید: روی اجتنب الدواء ما احتمل البدن الداء. و التقصیر فی الطعام یصح البدن. (عنه البحار: 287/62).
7- 179/2 ح5، عنه البحار: 66/62 ح14، و فقه الرضا (علیه السلام): 340، عنه البحار: 260/62 ح2.

الائمّه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

2- نهج البلاغه: قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): امش بدائک ما مشی بک. (1)

الصادق، عن آبائه، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام)

2- الخصال: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن محمدبن عیسی الیقطینی، عن القاسم بن یحیی، عن جدّه الحسن، عن ابی بصیر و محمّد بن مسلم، عن ابی عبدالله، عن آبائه (علیهم السلام) قال:

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): لا یتداوی المسلم حتّیب یغلب مرضه صحته. (2)

وحده (علیه السلام)

4- منه: عن ابیه، عن احمد بن ادریس، عن سهل، عن النوفلی، عن السکونی، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

من ظهرت صحّته علی سقمه فیعالج (3) نفسه بشیء، فمات، فانا الی الله منه بریء.

5- طب الائمّه: عن المظفّر بن عبدالله الیمانی، عن محمدبن یزید الاشهلی، عن سالم بن ابی خیثمه، عن الصادق (علیه السلام) قال:

من ظهرت صحتّه علی سقمه، فشرب الدواء، فقد اعان علی نفسه. (4)

6- تحف العقول: قال (علیه السلام): ثلاثه تعقّب مکروهاً - الی ان قال - :

و شرب الدواء من غیر عله و ان سلم منه... (5)

ص:36


1- 472 ح27، عنه البحار: 68/62 ح19.
2- 620/2 ح10، عنه البحار: 70/62 ح24، والمستدرک: 7/2 ح7.
3- ظاهره حرمه التداوی بدن شدّه المرض و الحاجه الشدیده الیه. لکن الخبر ضعیف، فیمکن الحمل علی الکراهه لمعارضه اطلاق بعض الاخبار، و ان کان الاحوط العمل به. منه (ره).
4- 73، عنه البحار: 65/62 ح8.
5- 321، عنه البحار: 234/78 ح53.

7- الکافی: عدّه من اصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن سعید بن جناح، عن احمد ابن عمر الحلبی، عم ابی عبدالله (علیه السلام) - فی حدیث - قال:

اجتنب الدواء ما احتمل بدنک الداء. (1)

الکاظم (علیه السلام)

8- علل الشرائع: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن احمدبن محمد، عن بکربن صالح الجعفری قال:

سمعت موسی بن جعفر (علیه السلام) و هو یقولک ادفعوا معالجه الاطبّاء ما اندفع الداء (2) عنکم، فإنّه بمنزله البناء قلیله یجر الی کثیره. (3) . (4)

9- الکافی: عن محمدبن یحیی، عن محمدبن الحسن، عن معاویه بن حکیم، عن عثمان الاحول قال:

سمعت ابا الحسن (علیه السلام) یقول: لیس من دواء الا و هو (5) یهیج داء، و لیس شیء فی البدن انفع من امساک الید الا عما یحتاج الیه. (6) . (7).

10- دعوات الراوندی: روی: اجتنب الدواء ما لزمتک الصحّه، فاذا احسست بحرکه الداء فاحرقه بما یردعه قبل استعجاله. (8)

ص:37


1- 382/6 ح2، عنه الفصول: 25/3 ح2.
2- المداواه (البحار).
3- ای الشروع فی المداواه لقلیل الداء یوجب زیاده المرض، والاحتیاج الی دواء اعظم. منه (ره).
4- 465/2 ح17، عنه البحار: 63/62 ح4، و ج207/81.
5- ای نفسه، او معالجته.
6- من الاکل بان یحتمی عن الاشیاء المضره و لا یاکل ازید من الشبع، او من المعالجه، او منهما. منه (ره).
7- 273/8 ح409، عنه البحار: 68/62 ح18.
8- 81ح202، عنه البحار: 269/62 ح59.

5- باب ما یجوز النداوی به (و منه الکی)

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- دعائم الاسلام: عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) : انه نهی عن الکیّ (1) . (2)

الهادی، عن الرضا، عن ابیه، عن الصادق (علیه السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

2- طب الائمّه: [عن] محمدبن ابراهیم العلوی الموسوی، عن ابراهیم بن محمد - یعنی أباه - عن ابی الحسن العسکری (علیه السلام) قال: سمعت الرضا (علیه السلام) یحدّث عن ابیه، قال: سال یونس بن یعقوب الرجل الصادق - یعنی جعفر بن محمد (علیه السلام) - قال:

یا بن رسول الله! الرجل یکتوری (3) بالنار، و ربما قتل و ربما تخلص.

قال: [قد] اکتوی رجل من اصحاب رسول الله علی عهد رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قائم علی راسه. (4)

الائمّه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

3- الجعفریّات: (باسناده) عن علی بن ابی طالب (علیه السلام)،

و هو ینهی عن الکی، و یکره شرب الحمیم. (5)

ص:38


1- قال الجزری فی «النهایه»: الکی بالنار من العلاج المعروف فی کثیر من الامراض. و قد جاء فی احادیث کثیره النهی عن الکی. فقیل: انما نهی عنه من اجل انّهم کانوا یعظمون امره، و یرون انه یحسم الداء، و اذا لم یکو، العضو عطب و بطل، فنهاهم اذا کان علی هذا الوجه، و اباحه اذا جعل سبیاً للشفاء لا عله له، فإنّ الله تعالی هو الذی یبرئه و یشفیه لا الکی و الدواء، و هذا امر تکثر فیه شکوک الناس یقولون: لو شرب الدواء لم یمت، ولو اقام ببلده لم یقتل. و قیل: یحتمل ان یکون نهیه عن الکی اذا استعمل علی سبیل الاحتراز من حدوث المرض، و قیل الحاجه الیه، و ذلک مکروه، و إنّما ابیح للتداوی و العلاج عند الحاجه. و یجوز ان یکون النهی عنه من قبیل التوکل کقولهم «الّذین لا یسترقون، و لا یکتوون و علی ربهم یتوکلون» و التوکل درجه اخری غیر الجواز و الله اعلم. غوالی اللئالی: 75/1: روی عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)، انه قال: لن یتوکّل من اکتوی، او استرقی.
2- 146/2 ح515، عنه البحار: 74/62 ح34.
3- ای یحرق جلده بحدیده و نحوها.
4- 67، عنه البحار: 64/62ح6.
5- 287 ح1197، عنه المستدرک: 437/16 ح7.

الباقر (علیه السلام)

4- طبّ الائمّه: عن جعفر بن عبد الواحد، عن النضربن سوید، عن عاصم بن حمید، عن محمد بن مسلم، قال: سالت ابا جعفر (علیه السلام): هل یعالج بالکیّ (1)؟

قال: نعم، انّ الله تعالی جعل فی الدواء برکه و شفاءً و خیراً کثیراً؛

و ما علی الرجل ان یتداوی و ان لا باس (2) به. (3)

الصادق (علیه السلام)

5- دعائم الاسلام: عن جعفربن محمد (علیه السلام) انّه رخّص فی الکیّ فیما لا یتخوف فیه الهلاک، و لا یکون فیه تشویه. (4)

6- الکافی: عن محمدبن یحیی، عن احمد بن محمّد، عن محمد بن خالد، عن محمدبن یحیی، عن اخیه العلاء، عن اسماعیل بن الحسن المتطبب قال:

قلت لابی عبدالله (علیه السلام): انی رجل من العرب، ولی بالطب بصر، و طبی طب عربی، و لست آخذ علیه صفداً (5) فقال: لا باس.

قلت: انا نبط (6) الجرح، و نکوی بالنار. قال: لا باس.

قلت: و نسقی هذه المسموم: الا سمحیقون (7) و الغاریقون. قال: لا باس.

قلت: انه ربما مات. قال: و ان مات.

ص:39


1- فی القاموس - کواه یکویه کیاً: احرق جلوه بحدیده و نحوها انتهی منه (ره).
2- الظاهر انه بالکسر للوصل، ای و ان کان غیر مضطر الی التداوی، و یحتمل ان یکون مخففه «و ان لا باس به» فالضمیر راجع الی مصدر یتداوی، او الواو للحال فیرجع الی الاول. و فی بعض النسخ «و لا باس به» و هو اصح. منه (ره). اقول: ظاهره ان الرجل لیس علیه ان یتداوی مطلقاً و ان لم یکن به باس، بل اذا کان بن مرض فلا باس به.
3- 53، عنه البحار: 64/62 ح7.
4- 146/2 ح516، عنه البحار: 74/62 ح35. والمستدرک: 437/16 ح5.
5- قال فی القاموس: الصفد - محرکه - : العطاء.
6- و قال: بط الجرح و الصره: شقّه. منه (ره).
7- لم أجده فی کتب اللغه و لا الطب، و الذی وجدته فی کتب الطب هو «اصطمخیقون» ذکروا انّه حبّ مسهل للسوداء و البلغم. و کانّه کان کذا فصحّف. منه(ره).

قلت: نسی علیه النبیذ. قال: لیس فی الحرام شفاء. (1)

قد اشتکی (2) رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، فقالت له عائشه: بک ذات الجنب.

فقال: انا اکرم علی الله (3) من ان یبتلینی بذات الجنب.

قال: فامر فلد (4).(5)

الکاظم (علیه السلام)

7- قرب الاسناد: عن عبدالله بن الحسن العلوی، عن جدّه علی بن جعفر، عن اخیه موسی (علیه السلام) قال: سالته عن المریض [الذی] یکون (6) او یسترقی (7)

ص:40


1- قوله: «لیس فی الحرام شفاء» یدلّ علی عدم جواز التداوی بالحرام مطلقاً، کما هو ظاهر اکثر الاخبار، و هو خلاف المشهور، و حملوا علی ما اذا لم یضطر الیه، و لا اضطرار الیه. منه (ره).
2- و قوله: «قد اشتکی» لعله استشهاد لتداوی بالدواء المر. منه (ره).
3- «انا اکرم علی الله» کانه لاستلزام هذا المرض اختلال العقل، و تشویش الدماغ غالباً. منه (ره).
4- و قال الفیروز آبادی: اللدود - کصبور - : ما یصب بالمسعط من الدواء فی احد شقّی الفم. و قد لدّلدآ و لدوداً ، و لده ایاه، والده، ولد، فهو ملدود. منه (ره).
5- 193/8 ح229، عنه البحار: 66/62 ح16.
6- قال الفیروز آبادی «کواه یکویه کیاً: احرق جلده بحدیده و نحوها. منه (ره).
7- و قال الرقیه - بالضمّ - : العوده،و الجمع: رقی. و رقاه رقیاً، و رقیاً و رقیه، فهو رقاه: نفث فی عوذته (انتهی). قال فی النهایه: قد تکرر ذکر الرقیه و الرقی و الرقی و الاسترقاء فی الحدیث، و الرقیه: العوذه التی یرقی بها صاحب الآفه کالحمی، و الصرع و غیر ذلک من الآفات. منه (ره). و قد جاء بعض الاحادیث جوازها، و فی بعضها النهی عنها. فمن الجواز قوله: «استرقوا لها فانم بها النظره» ای اطلبوا لها من یرقیها. و من النهی قوله: «لا یسترقون و لا یکتوون» و الاحادیث فی القسمین کثیره، و وجه الجمع بینهما: ان الرقی یکره منها ما کان بغیر اللسان العربی و بغیر اسماء الله تعالی و وصفاته و کلامه فی کتبه المنزله، و ان یعتقد ان الرقیا نافعه لامحاله فیتکل علیها. و إیاه اراد بقوله: «ما توکل من استرقی» و لا یکره منها ما کان فی خلاف ذلک، کالتعوذ بالقرآن و اسماء الله تعالی و الرقثی المرویه. و لذلک قال للذی رقی بالقرآن، و اخذ علیه اجراً: «من اخذه برقیه باطل فقد اخذت برقیه حق». و کقوله - فی حدیث جابر - انه (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: اعرضوها علی، فعرضناها فقال: لا باس بها، أنّما هی مواثیق. کانه خاف ان یقع فیها فی شیء مما کانوا یتلفظون به و یعتقدونه من الشرک فی الجاهله. و ما کان بغیر اللسان العربی ممّا لا یعرف له ترجمه و لا یمکن الوقوف علیه فلا یجوز استعماله. و اما قوله «لا رقیه الا من عین او حمّه» فمعناه لا رقیه اولی و انفع (من احدهما)، و هذا کما قیل: «لا فتی الا علیّ» و قد امر (صلی الله علیه و آله و سلم) غیر واحد من اصحابه بالرقیه، و سمع بجماعه پیرقون فلم ینکر علیهم و اما الحدیث الآخر فی صفه اهل الجنّه الذی یدخلونها بغیر حساب: «هم الذین لا یسترقون و لا یکتوون و علی ربهم یتوکلون» فهذا من صفه الاولیاء المعرضین عن اسباب الدنیا، لا یلتفتون الی شیء من علاتفها، و تلک درجه الخواصّ لا یبلغها غیرهم؛ فاما العوامّ فمر خّص لهم فی التداوی و المعالجات، و من صبر علی البلاء و انتظر الفرج من الله تعالی بالدعاء کان من جمله الخواصّ و الاولیاء، و من لم یصبر رخصّ له فی الرقیه و العلاج و الدواء - انتهی. (النهایه: 254/2)؛ وعدّ الشهید - قدسّ سرّه - من المحرمات الاقسام و العزائم بما لا یفهم معناه و بضرّ بالغیر فعله. منه (ره)

قال: لا باس اذا استرقی بما یعرفه. (1) . (2)

8- طبّ الائمّه: عنم محمد بن عبدالله الا جلح، عن صفوان، عن عبدالرحمان بن الحجاج، قال: سال رجل ابا الحسن (علیه السلام) عن التریاق، قال: لیس به باس.

قال: یابن رسول الله! انّه یجعل فیه لحوم الافاعی.

فقال: لا تقدره علینا. (3) . (4)

ص:41


1- ای بما یعرف معناه من القرآن و الادعیه و الاذکار، لا بما لا یعرفه من الاسماء السریانیّه، و العربیه، و الهندیه، و امثالها کالمناظر المعروفه فی الهند، اذ لعلها یکون کفراً و هذیاناًَ. او المعنی: ما یعرف حسنه بخبر او اثر ورد فیه، و الاول اظهر. والا حوط ان لا یکون معه نفث لا سیما اذا کان فی عقده، و تمام القول فیه فی کتاب الدعاء. منه (ره).
2- 212 ح837، عنه البحار: 68/62 ح23، و الوسائل: 879/4 ح12.
3- فی بعض النسخ، بصیغه الخطاب، و فی بعضها، بصیغه الغیبه، و فی بعضها بالذال المعجمه، و فی بعضها، بالمهمله، فالنسخ اربع: فعلی الخطاب و المعجمه، کان المعنی لا تخبر بذلک فیصیر سبیاً لقذارته عندنا؛ فالکلام اما مبنی علی انّه لا یلزم التجسس و الاصل الحلیه فیما تاخذه من مسلم، او انه (علیه السلام) حکم بالحلیه فیما لم یکن مشتملاً علیها، او علی انه لیس بحرام لکن الطبع یستقذره و هو خلاف المشهور لکن یومی الیه بعض الاخبار. و علی الغیبه و الاعجام ظاهره الاخیر، ای لیس جعلها فیه سبباً لقذارته و حرمته، و یمکن حمله و مامر علی ما اذا لم یکن التداوی بالاکل و الشرب کالطلی، و ان کان بعیداً. کانه خاف ان یقع فیها فی و علی الخطاب و الاهمال، ظاهره النهی عن تعلیم ذلک، فإنّه کان اعرف به، فالظاهر الحلیه، و یمکن حمله علی ان ما جوزه (علیه السلام) غیر هذا الصنف. و علی الغیبه و الاهمال، یمکن فهم الحلیّه منه بان یکون من القدر بمعنی الضیق، کقوله تعالی: (و من قدر علیه رزقه) او المعنی، ان الطبیب لا یذکر اجزاءه لنا و یحکم بحلیته و یکفینا ذلک. و بالجمله الاستدلال بمثل هذا الحدیث مع جهاله مصنف الکتاب، و سنده و تشویش متنه، و اختلاف النسخ فیه و کثره الاحتمالات یشکل الحکم بالحل ببعض المحتملات، مع مخالفته للمشهور و سائر الاخبار. و من الغرائب انه کان یحکم بعض الافاضل المعاصرین بحل المعاجین المشتمله علی الاجزاء المحرمه متمسکاً بما ذکره بعض الحکماء من ذهاب الصوره النوعیه للبسائط عند الترکیب، و حصول المزاج و فیضان الصوره النوعیه الترکیبه، و کان یلزمه القول بحلیه المرکب من جمیع المحرمات و النجاسات العشره، بل الحکم بطهارتها ایضاً. و کان هذا مما لم یقل به احد من المسلمین، و لو کانت الاحکام الشرعیه مبتنیه علی المسائل الحکمیه یلزم علی القول بالهیولی الحکم بطهاره الماء النجس بل مطلق المائعات باخذ قطره منه او بصبه فی انائین! و هل هذا الا سفسطه لم یقل به احد؟ منه (ره).
4- 75 عنه البحار: 91/62 ح25.

الهادی (علیه السلام)

9- الکافی: عن محمّد بن یحیی، عن علیّ بن ابراهیم الجعفری، عن حمدان بن اسحاق، قال: کان لی ابن، و کان تصیبه الحصاه.

فقیل لی: لیس له علاج الا ان تبطه، فیططته، فمات.

فقالت الشیعه: شرکت فی دم ابنک.

قال: فکتبت الی ابی الحسن صاحب العسکر، فوقّع صلوات الله علیه:

یا احمد! لیس علیک فیما فعلک شیء، إنما التمست الدواء، و کان اجله فیما فعلت. (1)

ص:42


1- 53/6 ح6، عنه البحار: 68/67 ح22.

3- ابواب ما لا یجوز التداوی به

1- باب التداوی بالحرام

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنز العمال: عن سلمه، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

ان الله تعالی لم یجعل شفاء کم فیما حرم علیکم. (1)

2- غوالی اللئالی: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): لا شفاء فی حرام. (2)

الائمّه، الصادق، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام)

3- الخرائج و الجرائح: روی عن ابی عبدالله (علیه السلام) ان حبابه الوالبیه مرّت بعلی (علیه السلام) و معها سمک فیها جرّیه، فقال: ما هذا الذی معک؟ قالت: سمک ابتعته للعیال.

فقال: نعم زاد العیال السمک.

ثم قال: و ما هذا الذی معک؟ قالت: اخی اعتل من ظهره، فوصف له اکل جری

فقال: یا حبابه! ان الله لم یجعل الشفاء فیما حرّم، و الذی نصب الکعبه لو اشاء ان اخبرک باسمها و اسم ابیها لا خبرتک

فضربت بها الارض، و قالت: استغفر الله من حملی لها. (3)

الصادق (علیه السلام)

4- الکافی: عن محمدبن یحیی، عن احمدبن محمد، عن یعقوب بن یزید، عن محمد بن الحسن المیثمی، عن معاویه بن عمار، قال:

سال رجل ابا عبدالله (علیه السلام) عن دواء عجن بالخمر یکتحل منها؟

فقال ابو عبدالله (علیه السلام): ما جعل الله عزّ و جلّ فی حرام شفاءً. (4)

5- طبّ الائمّه: عن محمد بن عبدالله بن مهران الکوفی، عن اسماعیل بن یزید، عن عمربن یزید الصیقل، قال:

ص:43


1- 52/10، و فیه روایات بهذا المضمون.
2- 333/2.
3- 191/1 ح26، عنه البحار: 85/62 ح8.
4- 414/6 ح6، عنه البحار: 90/62 ح20.

حضر ابا عبدالله (علیه السلام) فساله رجل به البواسیر الشدید، و قد وصف له دواء سکرجه من نبیذ صلب لا یرید به اللذّه، ولکن یرید به الدواء.

فقال: لا، و لا جرعه، قلت: لم؟

قال: لانّه حرام، و ان الله عزّ و جلّ لم یجعل فی شیء مما حرمه دواء و لا شفاءً. (1)

6- الکافی: عن علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن ابن ابی عمیر، عن عمر بن اذینه، قال: کتبت الی ابی عبدالله (علیه السلام) اساله عن الرجل ینعت (2) له الدواء من ریح البواسیر؛ فیشربه بقدر سکرجه (3) من نبیذ صلب، لیس یرید به اللذّه، و انما یرید به الدواء.

فقال: لا، و لا جرعه؛

ثمّ قال: ان الله عزّ و جلّ لم یجعل فی شیء مما حرّم شفاءً و لا دواءً (4).

7- طبّ الائمّه: عن حاتم بن اسماعیل، عن النضر، عن الحسین بن عبدالله الارجانی، عن مالک بن مسمع المسمعی، عن قائد بن طلحه، قال:

سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن النبیذ یجعل فی دواء؟

قال: لا ینبغی لاحد ان یستشفی بالحرام.

الکافی: عن محمدبن یحیی، عن احمد بن محمد، عن الحسین بن سعید، عن النضر بن سوید (مثله). (5)

8- طب الائمّه: عن عبدالحمید بن عمر بن الحرّ، قال:

دخلت علی ابی عبدالله الصادق (علیه السلام) ایام قدومه [من] العراق، فقال:

ادخل علی اسماعیل بن جعفر، فانّه یشکو فانظر ما وجعه.

قال: فقمت من عند الصادق (علیه السلام) و دخلت علیه، فسالته عن وجعه الذی یجده، فاخبرنی به.

فوصفت له دواء فیه نبیذ، فقال لی اسماعیل:

ص:44


1- 48، عنه البحار: 86/62 ح9.
2- فی المصدر: «یبعث» و ما اثبتناه هو الصحیح.
3- فی المصدر: اسکرجه.
4- 413/6 ح2، عنه البحار: 86/62 ح10.
5- 74، والکافی 414/6 ح8، عنهما البحار: 87/62 ح12.

یابن الحرّ؛ النبیذ حرام، و انا اهل البیت لا نستشفی بالحرام. (1)

9- الکافی: (باسناده) عن اسماعیل بن الحسن المتطبب قال:

قلت لابی عبدالله (علیه السلام): انی رجل من العرب ولی بالطب بصر، و طبی طبّ عربی - الی ان قال - : قلت: نسقی علیه النبیذ، قال: لیس فی الحرام شفاء. (2)

2- باب التداوی بالدواء الخبیث

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنز العمال: عن ابی هریره، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): انه نهی عن الدواء الخبیث. (3)

الصادق (علیه السلام)، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

2- طبّ الائمّه: عن ابراهیم بن محمد، عن فضاله، عن اسماعیل بن محمّد (علیه السلام) قال: قال جعفر بن محمد (علیه السلام): نهی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن الدواء الخبیث (4) ان یتداوی به. (5)

3- باب التداوی بالخمر

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنز العمال: عن طارق بن سوید، و عن وائل بن حجر، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: انّه لیس بدواء، ولکنّه داء - یعنی الخمر - . (6)

ص:45


1- 74، عنه البحار: 87/62 ح14. و عن الکافی: 414/6 ح5، و فیه: «فقال اسماعیل: النبیذ حرام و انا اهل بیت لا نستشفی بالحرام.
2- 193/8، تقدم ص40 ح6.
3- 52/10.
4- قال فی النهایه: فی الحدیث انّه نهی عن اکل دواء خبیث. هو من جهتین: احدهما النجاسه: و هو الحرام کالخمر، والارواث، والابوال کلها نجسه خبیثه و تناولها حرام الا ما خصته السنه من ابوال الابل عند بعضهم، و روث ما یؤکل لحمه عند آخرین. و الجهه الاخبری من طری الطعم، و المذاق، و لا ینکر ان یکون کره ذلک لما فیه من المشقه علی الطباع و کراهیه النفوس لها. انتهی. و قال فی شرح السنه: روی عن ابی هریره قال: نهی النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) عن الدواء الخبیث. ثم ذکر الوجهین المتقدمین عن امیرالمؤمنین (علیه السلام) منه (ره).
5- 74، عنه البحار: 87/62ح13.
6- 53/10.

2- دعائم الاسلام: عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): انّه نهی ان یعالج بالخمر، و المسکر. (1) الائمّه، الصادق، عن آبائه، عن علی (علیه السلام)

3- منه: عن جعفر بن محمد (علیه السلام) انّه قال لا یتداوی بالخمر، و لا المسکر، و لا تمتشط النساء به، فقد اخبرنی ابی، عن ابیه، عن جدّه، انّ علیاً (علیه السلام) قال:

انّ الله لم یجعل فی رجس حرّمه شفاءً. (2)

الصادق (علیه السلام)

4- الکافی: عن محمد بن یحیی، عن احمدبن محمد، عن بعض اصحابنا (3)، و علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن ابن ابی عمیر جمیعاً، عن محمد بن ابی حمزه، عن حمران، عن ابی عبدالله (علیه السلام) - فی حدیث طویل ذکر فیه المنکرات التی تحدث فی آخر الزمان - قال:

و رایت اموال ذوی القربی تقسم فی الزور، و یتقامر بها، و تشرب بها الخمور،

و رایت الخمر یتداوی بها، و توصف للمریض، و یستشفی بها. (4)

5- تفسیر العیاشی: عن سیف بن عمیره، عن شیخ من اصحابنا؛

عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: کنا عنده فساله شیخ فقال:

بی وجع، و انا اشرب له النبیذ، و وصفه له الشیخ.

فقال: ما یمنعک من الماء الذی جعل الله منه کل شیء حی؟ قال: لا یوافقنی.

قال: فما یمنعک من العسل، قال الله: (فیه شفاء للناس) (5)؟ قال: لا اجده؛

قال: فما یمنعک من اللبن الذی نبت منه لحمک و اشتدّ عظمک؟

قال: لا یوافقنی.

قال ابو عبدالله (علیه السلام): اترید ان آمرک بشرب الخمر؟! لا والله، لا آمرک. (6)

6- علل الشرائع: عن علیّ بن حاتم، عن محمد بن عمیر، عن علیّ بن محمّد بن

ص:46


1- (2، 3) 131/2، عنه البحار: 495/66.
2- فی المصدر: اصحابه.
3- فی المصدر: اصحابه.
4- 41/8ح7، عنه البحار: 92/62 ح26، والوسائل: 514/11 ح26.
5- النحل: 69.
6- 15/3 ح44، عنه الوسائل: 278/17 ح16، و البحار: 265/62 ح32، و ص83 ح4.

زیاد، عن احمد بن الفضل، عن یونس بن عبدالرحمان، عن علی بن ابی حمزه، عن ابی بصیر، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: المضطر لا یشرب الخمر، لانها لا تزیده الا شراً، و لانه ان شربها قتلته، فلا تشرب منها قطره.

قال: وروی: لا تزیده الا عطشاً.

تفسیر العیاشی: عن ابی بصیر (مثله)، الی قوله «فلا یشربن منها قطره» (1)

الرضا (علیه السلام)

7- عیون اخبار الرضا (علیه السلام): عن عبدالواحد بن محمدبن عبدوس، عن علی بن محمد بن قتیبه، عن الفضل بن شاذان، فیما کتب الرضا (علیه السلام) للمامون من دین اهل البیت (علیهم السلام): المضطّر لا یشرب الخمر، لانّها تقتله. (2)

4- باب التداوی بشرب النبیذ

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

1- الکافی: عن العدّه، عن سهل بن زیاد، عن علی بن اسباط، قال:

اخبرنی ابی، قال: کنت عند ابی عبدالله (علیه السلام) فقال له رجل:

ان بی - جعلت فداک - اریاح البواسیر، و لیس یوافقنی الا شرب النبیذ.

قال: فقال له: مالک و لما حرّم الله عزّ و جلّ و رسوله (صلی الله علیه و آله و سلم)! - یقول به ذلک ثلاثاً - علیک بهذا المریس الذی تمرسه بالعشی و تشربه بالغداه، و تمرسه بالغداه و تشربه بالعشیّ، فقال له: هذا ینفخ البطن.

قال له: فادلک علی ما هو انفع لک من هذا، علیک بالدعا، فإنّه شفاء من کلّ داء

قال: فقلنا له: فقلیله و کثیره حرام؟ فقال: نعم، قلیله و کثیره حرام. (3)

2- رجال الکشّی: قال: وجدت فی بعض کتبی، عن محمّد بن عیسی بن عبید، عن عثمان بن عیسی، عن ابن مسکان، عن ابن ابی یعفور، قال:

ص:47


1- 478/2، و العیّاشی: 176/1 ح157، عنهما البحار: 83/62 ح5، و الوسائل: 277/17 ح13.
2- 125/2، عنه البحار: 91/62 ح24.
3- 413/6 ح3، عنه البحار: 89/62 ح17.

کان اذا اصابته هذه الا و جاع فاذا اشتدت به، شرب الحسو من النبیذ، فسکن عنه فدخل علی ابی عبدالله (علیه السلام) فاخبره بوجعه و انّه اذا شرب الحسو من النبیذ سکن عنه.

فقال له: لا تشربه. فلما ان رجع الی الکوفه هاج به وجعه، فاقبل علیه اهله فلم یزالوا به حتّی شرب، فساعه شرب منه سکن عنه.

فعاد الی ابی عبدالله (علیه السلام) فاخبره بوجعه و شربه، فقال له:

یابن ابی یعفور! لا تشرب، فإنّه حرام. إنما هو الشیطان موکّل بک، ولو قد بئس منک ذهب، فلمّا ان رجع الی الکوفه هاج به وجعه اشدّ ممّا کان، فاقبل اهله علیه، فقال لهم: و الله ما اذوق منه قطره ابداً، فایسوا [اهله] منه و کان یتّهم (1) علی شیء، و لا یحلف، فلمّا سمعوا ایسوا منه، و اشتدّ به الوجع ایّاماً، ثمّ اذهب الله به عنه، فما عاد الیه حتی مات، رحمه الله علیه. (2)

3- الکافی: عن محمد بن الحسن، عن بعض اصحابنا، عن ابراهیم بن خالد، عن عبدالله بن وضّاح، عن ابی بصیر، قال:

دخلت امّ خالد العبدیّه علی ابی عبدالله (علیه السلام) و انا عنده، فقالت:

جعلت فداک، انّه یعترینی قراقر فی بطنی، و قد وصف لی اطباء العراق النبیذ بالسویق، و قد وقفت و عرفت کراهتک له، فاحببت ان اسالک عن ذلک.

فقال لها: و ما یمنعک عن شربه؟ قالت: قد قلدتک دینی (3) فالقی الله عزّ و جلّ حین القاه، فاخبره ان جعفر بن محمد (علیه السلام) امرنی و نهانی.

فقال: یا ابا محمد! الا تسمع الی هذه المرأه و هذه المسائل! لا و الله، لا آذن لک فی قطره منه و لا تذوقی منه قطره، فانما تندمین اذا بلغت نفسک هاهنا - و او ما بیده الی

ص:48


1- بیان لعله باسهم من شربه، و حاصله انّه کان یتّهم بالیمین و الامتناع منه بحیث کان اذا اتهم علی امر عظیم یخاف ضرراً عظیماً فیه لا یحلف لنفی هذه التهمه عن نفسه، فمثل هذا معلوم انّه لا یخالف الیمین، و لا یحلف الا [علی] ما عزم علیه. منه (ره).
2- 247 ح459، عنه البحار: 85/62 ح7.
3- کان اول الحدیث محمول علی التقیّه، او علی امتحان السائل. و المراد بالنجاسه اما المصطلحه، او کنایه عن الحرمه، فیدل علی ان الاستهلاک لا ینفع فی رفع الحظر. منه (ره).

حنجرته - یقولها ثلاثاً: افهمت؟ قالت: نعم.

ثمّ قال ابو عبدالله (علیه السلام): ما یبل المیل ینجس حباً من ماء - یقولها ثلاثاً -. (1)

5- باب دواء عجن بالخمر، او النبیذ

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

1- الکافی: عن ابی علی الاشعری، عن محمدبن عبدالجبّار، عن صفوان، عن ابن مسکان، عن الحلبی، قال: سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن دواء عجن بالخمر، قال:

لا و الله، ما احب ان انظر الیه، فکیف اتداوی به!

إنه بمنزله شحم الخنزیر، او لحم الخنزیر و ان اناساًَ لیتداوون به. (2)

2- منه: عن عدّه من اصحابه، عن سهل بن زیاد، عن ابن محبوب، عن بن رئاب عن الحلبی قال: سئل ابو عبدالله (علیه السلام) عن دواء عجن بخمر؟ فقال:

ما احبّ ان انظر الیه، و لا اشمّه، فکیف اتداوی به؟! (3)

3- طبّ الائمّه: عن عبدالله بن جعفر، عن صفوان، عن ابن مسکان، عن الحلبی قال: سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن دواء یعجن بالخمر لا یجوز ان یعجن بغیره، إنّما هو اضطرار؟ فقال: لا والله، لا یحل لمسلم ان ینظر الیه، فکیف یتداوی به؟!

و انما هو بمنزله شحم الخنزیر الذی یقع فی کذا و کذا (4) لا یکمل الا به؛

فلا شفی الله احداً شفاه خمر، و شحم خنزیر!. (5)

4- الکافی: عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن مروک بن عبید، عن رجل، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

من اکتحل بمیل من مسکر، کحّله الله عزّ و جلّ بمیل من النار.

ص:49


1- 413/6 ح/1، عنه البحار: 88/62 ح16.
2- 414/6 ح4، عنه البحار: 89/62 ح18، التهذیب: 113/9.
3- 414/6 ح10، عنه البحار: 90/62 ح20.
4- «فی کذا و کذا» ای من الادویه «لا یکمل» ای الدواء. منه (ره).
5- 74، عنه البحار: 88/62 ح15.

ثواب الاعمال: عن ابیه، عن محمدّ بن یحیی، عن محمد بن احمد، عن یعقوب بن یزید، عن مروک، (مثله). (1)

5- الکافی: (باسناده) عن قاید بن طلحه، انّه سال ابا عبدالله (علیه السلام) عن النبیذ یجعل فی الدواء؟ فقال: لا [لیس] ینبغی لاحد ان یستشفی بالحرام. (2)

الکاظم (علیه السلام)

6- قرب الاسناد: عن عبدالله بن الحسن، عن جدّه علیّ بن جعفر، عن اخیه (علیه السلام) قال: سالته عن الکحل یصلح ان یعجن بالنبیذ؟ قال: لا.

کتاب المسائل: (باسناده) عن علی بن جعفر (مثله).

الکافی: عن علی بن محمد بن بندار، عن احمد بن ابی عبدالله، عن عدّه من اصحابنا عن علی بن اسباط، عن علی بن جعفر (مثله). (3)

7- کتاب المسائل: (باسناده) عن علی بن جعفر، عن اخیه موسی (علیه السلام)، قال: سالته عن الدواء هل یصلح بالنبیذ؟ قال: لا. (4)

6- باب التداوی بالحرام عند الاضطرار

الآیات

الانعام: (19): (وَ قَدْ فَصَّلَ لَکُمْ ما حَرَمَ عَلَیْکُم اِلا ما اضْطُرِرتُمْ اِلَیْه)

البقره: (173): (فَمَنِ اضطُر غَیرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیهِ اَنْ اللهَ غَفُورٌ رَحیمٌ)

ص:50


1- 414/6 ح7، و ثواب الاعمال: 290 ح5، عنهما البحار: 90/62 ح21.
2- 414/6 ح8.
3- 164 ح45، عنه البحار: 255/10 ح55، و ج 83/62 ح3.
4- هذه الآیه تدل علی اباحه المحرم المضطر الذی لم یکن باغباً او عادیاً. و فسر الباغی بوجوه: منها الخارج علی امام زمانه. و منها الآخذ عن مضطر مثله، بان یکون المضطر آخر شیء ید به رمقه فیاخذه منه، و ذلک غیر جائز، بل یترک نفسه حتی یموت و لا یمیت الغیر. و منها الطالب للذّه، کما ذهب الیه جمع من الاصحاب. و اما العادی فقیل: هو الذی یقطع الطریق، و قیل [هو] الّذی یتجاوز مقدار الضروره؛ و قیل الذی یتجاوز مقدار الشبع و فی بعض الروایات عن الصادق (علیه السلام) انّه قال: الباغی الذی یخرج علی الامام، و العادی الذی یقطع الطریق لا تحل لهما المیته. و ستاتی الاخبار فی ذلک و غیره. البحار: 80/62.

النحل: (115): (فمن اضطر غیر باغ و لا عاد فإنَ اللهَ غَفُورٌ رَحیم). (1)

ص:51


1- اختلف فیما اذا کانت الضروره من جهه التداوی هل هی داخله فی عموم تلک الآیات؟ و هل یجوز التداوی بالحرام عند انحصار الدواء فیه؟ فذهب بعض الاصحاب الی عدم جواز التداوی بالحرام مطلقاً، و بعضهم الی عدم جواز التداوی بالخمر و سائر المسکرات و جواز التداوی بسائر المحرمات، و بعضهم الی جواز التداوی بکل محرّم عند انحصار الدواء فیه. قال المحقق - قدس الله روحه - فی الشرائع: ولو اضطر الی خمر و بول قدّم البول، ول لم یوجد الا الخمر. قال الشیخ فی المبسوط: لا یجوز دفع الضروره بها، و فی النهایه: یجوز، و هو الاشبه. و لا یجوز التداوی بها و لا بشیء من الانبذه و لا بشیء من الادویه معها شیء من المسکر اکلاً و شرباً. و یجوز عند الضروره ان یتداوی بها للعین. و قال الشهید الثانی رفع الله درجته: هذا هو المشهور بین الاصحاب، بل ادعی علیه فی الخلاف الاجماع. و اطلق ابن البراج جواز التداوی به اذا لم یکن له عنه مندوحه، و جعل الاجوط ترکه. و کذا اطلق فی الدروس جوازه للعلاج کالتریاق. و الاقوی الجواز مع خوف التلف بدونه. و تحریمه بدون ذلک، و هو اختیار العلاّمه فی المختلف، و تحمل روایات المنع علی تناوله الدواء لطلب العافیه، جمعاً بین الادله - انتهی - . و قال الشهید - روح الله روحه - فی الدروس: و یباح تناول المائعات النجسه العطش و ان کان خمراً مع تعذّر غیرها. و هل تکون المسکرات سواءً، او تکون الخمره مؤخرّه عنها؟ الظاهر نعم، للاجماع علی تحریمها بخلافها. و لو وجد خمراً و بولاً و ماءً نجساً، فهما اولی من الخمر لعدم السکر بهما، و لا فرق بین بوله و بول غیره. و قال الجعفی: یشرب للضروره بول نفسه لا بول غیره، و کذا یجوز التناول للعلاج کالتریاق و الاکتحال بالخمر للضروره. رواه هارون بن حمزه عن الصادق (علیه السلام) و تحمل الروایات الوارده بالمنع من الاکتحال به والمداواه علی الاختیار. و منع الحسن من استعمال المسکر مطلقاً بخلاف استعمال القلیل من السموم المحرّمه عند الضروره لان تحریم الخمر تعبّد. و فی الخلاف: لا یجوز التداوی بالخمر مطلقاً، و لا یجوز شربها للعطش. و تبعه ابن ادریس فی احد قولیه فی التداوی، و جوزّ الشرب للضروره ثمّ جوّز فی القول الآخر الامرین. و قال الشیخ ابن فهد - قدس [الله] سره - فی کنز العرفان: اما الخمر فیحرم التداوی بها اجماعاً، بسیطاً و مرکباً؛ و اما دفع التلف فقیل بالمنع ایضاً، و الحقّ عدمه، بل یباح دفعاً للتلف، و کذا باقی المسکرات نعم لو وجد الخمر و باقی المسکرات اخر الخمر. اما التداوی بالخمر او بشیء من المسکرات او المحرمات فلا یجوز فیحلّ تناول الخمر لطلب السلامه فی صوره دفع الهلاک، و لا یجوز لطلب الصحّه فی دفع الامراض. و هل یجوز التداوی به للعین، منع منه ابن ادریس، و الشیخ فی احد قولیه و اجازه فی الآخر، و اختاره المحقّق، و العلاّمه. ثم قال: فانّ کان مضطراً فلیکتحل به، و کذا نقول فی المریض اذا تیقن التلف لو لا التداوی بها جاز اذا کان لدفع التلف لا لطلب الصیحه. قاله القاضی، و اختاره العلاّمه، و منع الشیخ و ابن ادریس. قال القاضی: و الاحوط ترکه. اما التداوی ببول الابل فجائز اجماعاً، و غیرها من الطاهره علی الاصح - انتهی - . و المسأله فی غایه الاشکال، و ان کان ظنّ انحصار الدواء فی الحرام بعیداً، لا سیما فی خصوص الخمر و المسکرات، عنه البحار: 80/62.

المائده : (فَمَنِ اضطُر فی مَخْمَصَهٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لاثمٍ فَاِنَّ اللهَ غَفُورٌ رَحیمٌ). (1) الاخبار، الائمّه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

1- مکارم الاخلاق: سئل امیرالمؤمنین (علیه السلام)، عن بول البقر (2) یشربه الرجل؟

ص:52


1- المائده: 3. قوله تعالی: «غیر متجانف لاثم» ای غیر مائل الی إثم، بان یاکل زیاده علی الحاجه، او للتلذّذ، او غیر معتمّد لذلک و لا مستحلّ، او غیر عاص بان یکون باغیاً علی الامام، او عادیاً متجاوزاً عن قدر الضروره، او عمّا شرع الله بان یقصد اللذّه لاسد الرمق. البحار: 80/62 .
2- إعلم انّه لا خلاف فی نجاسه بول ما لا یؤکل لجمه مما له نفس سائله، سواء کان نجس العین ام لا فیحرم بوله للنجاسه. و قد مر خلاف فی بول الطیور. و اما الحیوان المحلل ففی تحریم بوله قولان: احدهما: و به قال المرتضی، و ابن ادریس، و المحقّق فی «النافع»: الحلّ، للاصل و کونه ظاهراً، و عدم دلیل یدلّ علی تحریمه فیتناول قوله تعالی: (قل لا اجد فی ما اوحی الی محرماً علی طاعم یطعمه) - الآیه - (انعام: 145). و الثانی: - و هو الذی اختاره المحقّق فی الشرائع، و العلاّمه و جماعه: التحریم عدا بول الابل، للاستخباث فیتناوله «و یحرم علیهم الخبائث» (الاعراف: 157 و لا یلزم من طهارته حله. و لعل الاول اقوی، لان الظاهر ان المراد بالخبیث فی الآیه ما فیه جهه قبح واقعی یظهر لناببیان الشارع، لا ما تستقذره الطبائع کما سنبینه ان شاء الله فی محلّه. و إنما استثنوا بول الابل لما ثبت عندهم ان النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) امر قوماً اعتلوا بالمدینه ان یشربوا ابوال الابل، فیجوز الاستشفاء بها. و بعضهم جوزوا الاستشفاء بسائر الابوال الطاهره ایضاً. والحاصل: انه علی القول بالتحریم یرجع الی الخلاف المتقدم، و یقید بحال الضروره و علی القول الآخر یجوز مطلقاً، و الله اعلم. منه (ره).

قال: ان کان محتاجاً یتداوی به فلا باس. (1)

الباقر (علیه السلام)

2- تفسیر العیّاشی: عن محمد بن مسلم، عن ابی جعفر (علیه السلام) فی المرأه، او الرجل یذهب بصره، فیاتیه الاطبّاء فیقولون:

نداویک شهراض او اربعین لیله مستلقیاً کذلک یصلّی، فرجعت الیه له.

فقال: (فمن اضطر غیر باغ و لا عاد) (2) . (3)

3- المحاسن: عن حمّاد بن عیسی، عن ابن اذینه، عن محمدبن مسلم، و اسماعیل الجعفی و عده، قالوا: سمعنا ابا جعفر (علیه السلام) یقول:

التقیّه فی کلّ شیء، و کلّ شیء اضطرّ الیه ابن آدم فقد احله الله له. (4)

4- علل الشرائع، و امالی الصدوق: عن محمدبن الحسن بن الولید، عن محمد ابن الحسن الصفّار، عن محمد بن الحسین بن ابی الخطاب، عن محمد بن اسماعیل ابن بزیع، عن محمد بن عذافر، عن ابیه (5)، قال: قلت لابی جعفر (علیه السلام):

لم حرّم المیته، و الدم، و لحم الخنزیرف و الخمر؟

فقال: انّ الله لم یحرّم ذلک علی عباده، و احلّ لهم ما سوی ذلک من رغبه فیما احل لهم، و لا زهد فیما حرم [فیه] علیهم! ولکنّه عزّ و جلّ خلق الخلق و علم ما تقوم به ابدانهم و ما یصلحها (6) فاحله لهم، و اباحه، و علم ما یضرهم فنهاهم عنه،

ص:53


1- 422/1 ح7، عنه البحار: 84/62 ح7.
2- البقره: 173.
3- 176/1 ح158، عنه البحار: 66/62 ح11.
4- 403/1 ح314، عنه البحار: 82/62 ح2.
5- فی العلل: عن بعض رجاله، عن ابی جعفر (علیه السلام) قال: قلت له: لم حرّم الله الخمر و المیته؟
6- فیه: و ما یصلحهم.

ثمّ احلّه للمضطرّ فی الوقت الذی لا یقوم بدنه الا به، فاحله له بقدر البلغه لا غیر ذلک - الخبر - . (1)

الصادق (علیه السلام)

5- التهذیب: عن عمار بن موسی، عن ابی عبدالله (علیه السلام) - فی حدیث - عن الرجل اصابه العطش حتّی خاف علی نفسه، فاصاب خمراً؟

قال: یشرب منه قوته. (2)

6- طبّ الائمّه: عن ایوب بن جریر، عن ابیه جریر بن ابی الورد، عن زرعه بن محمد الحضرمی، عن سماعه، قال:

قال لی ابو عبدالله الصادق (علیه السلام) عن رجل کان به داء فامر له بشرب البول،

فقال: لا یشربه. قلت انه مضطر الی شربه. قال:

فإن کان یضطرّ الی شربه و لم یجد دواء لادائه فلیشرب بوله، اما بول غیره فلا. (3)

7- التهذیب: (باسناده) عن محمد بن احمد بن یحی، عن محمّد بن الحسین و الحسن بن موسی الخشاب، عن یزید بن اسحاق شعر، عن هارون بن حمزه الغنوی عن ابی عبدالله (علیه السلام):

فی رجل اشتکی عینیه فبعث له بکحل یعجن بالخمر (4)،

فقال: هو خبیث بمنزله المیته، فان کان مضطراً فلیکتحل به. (5)

ص:54


1- 483/2 ح1، و امالی الصدوق: 395، عنهما البحار: 82/62 ح1.
2- 116/9.
3- 73، عنه البحار: 86/62 ح11.
4- قد عرفت ان الاصحاب اختلفوا فی التداوی بالمسکر للعین، فالاکثر جوزوه عند الضروره للروایه الاخیره، و منع بن ادریس منه مطلقاً لاطلاق النص، و الاجماع بتحریمه الشامل لموضع النزاع، و بالروایات السابقه. و اجیب بان النص، و الاجماع علی تحریمه مختصان بتناوله بالشرب و نحوه، و بان الروایات مع ضعف سندها مطلقه فلاا تنافی المقید من الجواز عند الضروره. منه (ره).
5- 114/9 ح228، عنه البحار: 91/62 ح23.

4- أبواب الحمیه

1- باب فضلها

1- دعائم الاسلام: عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلّم أنّه قال:

لا تکرهوا (1) مرضاکم علی الطعام فإنّ الله یطعمهم، و یسقیهم (2)

2- طبّ النبیّ: قال صلی الله علیه و آله و سلّم:

المعده بیت کلّ داء، و الحمیه رأس کلّ دواء، و أعط کلّ نفس ما عوّدتها (3)

الصادق علیه السلام، عن النبیّ صلی الله علیه و آله و سلّم

3- الخصال، و علل الشرائع: الطالقانی، عن الحسن بن علیّ العدوی، عن عبّاد بن صهیب، عن أبیه، عن جدّه، عن الربیع صاحب المنصور قال: حضر ابوعبدالله جعفر ابن محمّد الصادق علیهما السلام مجلس المنصور یوماً، و عنده رجل من الهند یقرء کتب الطبّ فجعل أبوعبدالله الصادق جعفر بن محمّد علیهما السلام ینصب لقراءته. فلمّا فرغ الهندی قال له:

یا ابا عبدالله، أترید ممّا معی شیئاً؟ قال: لا، فإنّ ما معی خیر ممّا معک. قال: و ما هو؟ قال: اُداوی الحارّ بالبارد، والبارد بالحارّ، و الرطب بالیابس، والیابس بالرطب. و أردّ الامر کلّه إلی الله عزّوجلّ، و أستعمل ما قاله رسول الله صلی الله علیه و آله و سلّم:

«و اعلم أنّ المعده بیت الداء، والحمیه هی الدواء» و اُعوّد البدن ما اعتاد،

فقال الهندی: و هل الطبّ إلاّ هذا. (4)

الائمّه، أمیرالمؤمنین علیه السلام

4- دعوات الراوندی: قال أمیرالمؤمنین علیه السلام:

المعده بیت الادواء، والحمیه رأس الدواء. (5)

ص:55


1- السرائر: إذا کان الإنسان مریضاً فلا ینبغی له ان یکرهه علی تناول الطعام والشراب، بل یتلطّف به فی ذلک (السرائر: 374، عنه البحار: 273/62)
2- 144/2 ح 506، عنه البحار: 273/62).
3- عنه البحار: 29/62.
4- 511ح3 والعلل: 98/1ح1، عنهما البحار: 205/10ح9.
5- 77ح186، عنه البحار: 268/62ح52.

الکاظم علیه السلام

5- مکارم الاخلاق: عن العالم علیه السلام قال:

الحمیه رأس الدواء، والمعده بیت الداء، و عوّد بدناً ما تعوّد.(1)

2- باب حدودها، و کیفیّتها

الائمّه، الکاظم علیه السلام

1- الکافی: عن عدّه من أصحابه، عن أحمد بن محمّد بن خالد، عن علیّ بن الحکم، عن موسی بن بکر، عن أبی الحسن موسی علیه السلام قال: لیس الحمیه أن تدع الشیء أصلاً لا تأکله، و لکنّ الحمیه أن تاکل من الشیء و تخفّف.(2)

الرضا، عن الکاظم علیهما السلام

2- فقه الرضا علیه السلام: أروی عن العالم علیه السلام أنّه قال: رأس الحمیه الرفق بالبدن.(3)

3- منه: و عنه علیه السلام- فی حدیث- قال:

إنّها (الحمیه) لیس ترک أکل الشیء، و لکنّها ترک الإکثار منه.(4)

4- و منه: و عنه علیه السلام أنّه قال: إثنان علیلان أبداً: صحیح محتمی، و علیل مخلّط(5) (6)

الرضا علیه السلام

5- معانی الاخبار، و عیون اخبار الرضا علیه السلام: عن أبیه، عن محمّد بن یحیی العطّار، عن احمد بن محمّد بن عیسی، عن إبراهیم بن إسحاق، عن عبدالله بن أحمد، عن إسماعیل الخراسانی، عن الرضا علیه السلام قال:

لیس الحمیه من الشیء ترکه، إنّما الحمیه من الشیء الإقلال منه.(7)

ص:56


1- 180/2ح9، عنه البحار: 142/62ح10. و فقه الرضا: 340، عنه البحار: 260/62.
2- 291/8ح443، عنه البحار: 142/62ح11.
3- 340، عنه البحار: 141/62ح11.
4- 347، عنه البحار: 141/62ح6.
5- أی یخلط فی الاکل والشرب الضارّ مع النافع ولا یمیّز بینهما.
6- 340، عنه البحار: 141/62ح5 و ص 260ح4
7- 238، والعیون: 241/1ح72، عنهما البحار: 140/62ح1

6- فقه الرضا (علیه السلام): روی: إذا جعت فکل، و إذا عطشت فاشرب، و اذا هاج بک البول فبل. و لا تجامع الا من حاجه، و اذا نعست فنم، فانّ ذلک مصحه للبدن. (1)

7- دعوات الراوندی: روی: لا تاکل ما قد عرفت مضرته، و لا تؤثر هواک علی راحه بدنک، و الحمیه هو الاقتصاد فی کل شیء، واصل الطبّ الازم (2)، و هو ضبط الشفتین، و الرفق بالیدین. و الداء الدوی (3) ادخال الطعام علی الطعام.

واجتنب الدواء ما لزمتک الصحّه،

فاذا احسست بحرکه الداء، فاحرقه بما یردعه قبل استعجاله. (4)

3- باب ما یحمی المریض عنه

الصادق، عن آبائه (علیهم السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- نوادر الراوندی: (باسناده) عن جعفربن محمد، عن آبائه (علیهم السلام) قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): انا اهل بیت لا نحمی و لا نحتمی الا من التمر. (5)

2- علل الشرائع: عن محمد بن علی ماجیلویه، عن محمد بن یحیی، عن الحسین ابن الحسن بن ابان، عن محمدبن اورومه، عن الحسین بن سعید، عن محمدبن اسحاق، عن محمد بن الفیض، قال: قلت:

جعلت فداک، یمرض منا المریض فیامره المعالجون بالحمیه، قال: لا.

ولکنّا اهل البیت لا نحتمی الا من التمر، و نتداوی بالتفّاح، و الماء البارد.

قال: قلت: و لم تحتمون من التمر؟

قال: لان نبی الله (صلی الله علیه و آله و سلم) حمی علیّاً (علیه السلام) منه فی مرضه.

ص:57


1- 340، عنه البحار: 260/62 ح3.
2- فی النهایه: فازم القوم: ای امسکوا عن الکلام کما یمسک الصائم عن الطعام، و منه سمّیت الحمیه ازماً، و منه حدیث عمرو، سال الحارث بن کلده: ما الدواء؟ قال: الازم، یعنی الحمیه، و امساک الاسنن بعضها علی بعض.
3- و الداء الدوی توصیف علی المبالغه ای داء لا علاج له، او بعید علاجه، من دوی - بالکسر - یدوی ای مرض. منه (ره).
4- 81 ح202، عنه البحار: 269/62 ح59.
5- 103 ح68، عنه البحار: 142/62 ح12.

الکافی: عن محمدبن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن عبدالرحمان بن حمّاد، عن محمدبن اسحاق، عن محمدبن الفیض، قال:

قلت لابی عبدالله (علیه السلام): یمرض منّا المریض (و ذکر مثله).

طبّ الائمّه: عن اسحاق بن یوسف، عن محمد بن الفیض (مثله).

وزاد فی آخره: لا یضرّ المریض ما حمیت عنه (1) من الطعام. (2)

4- باب انّه فی کم یحمی المریض

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

1- معانی الاخبار: عن ابیه، عن محمد بن یحیی العطار، عن احمد بن محمد، عن ابراهیم، عن عبدالله بن احمد، عن علی بن جعفر بن الزبیر، عن جعفر بن اسماعیل، عن رجل، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: سالته: کم یحمی المریض؟

فقال: ربقاً (3)، فلم ادرکم ربقاً؟ فقال: عشره ایّام، و فی حدیث آخر: احد عشر ربقاً و ربق: صباح بکلام الروم، عنی احمد عشر صباحاً. (4)

2- طبّ الائمّه: عن الحسن بن رجاء، عن یعقوب بن یزید، عن بعض رجاله، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: الحمیه احد عشر دیناً، فلا حمیه.

قال: معنی قوله: «دیناض» کلمه رومیّه یعنی احد عشر صباحاً. (5)

3- منه: عن احمد بن محمد، عن الحسن بن محبوب، عن علی بن رئاب، عن

ص:58


1- ای ما حمیته عنه سوی التمر، و یحتمل ان یکون المراد بالحمیه الاقلال منه کما فی سائر الاخبار؛ فالمراد بالحمیه المنفیه الترک مطلقاً، فعلی الاول تاکید، و علی الثانی تقیید. منه (ره).
2- 464/2 ح11، و الکافی: 291/8 ح441، و طب الائمّه: 71، عنهما البحار: 140/62 ح2 و ج 166/66 ح1، و الوسائل: 182/17 ح1.
3- النسخ هنا مختلفه جداً، ففی بعضها بالدال المهمله و الباء الموحدّه و القاف، و فی بعضها بالیاء المثناه التحتانیه، و فی بعضها بالراء المهمله ثم الباء الموحده. و فی طب الائمّه (الحدیث التالی)، بالدال ثم المثناه التحتانیّه ثمّ النون؛ و لیس شیء منها مستعملاً بهذا المعنی فی لغه العرب ممّا وصل الینا، و اللغه الرومیه. منه (ره).
4- 238 ح1، عنه البحار: 141/62 ح3.
5- 72، عنه البحار: 142/62 ح8.

الحلبی قال: سمعت ابا عبدالله (علیه السلام) یقول: لا تنفع الحمیه [لمریض] بعد سبعه ایام (1).

الکافی: عن محمد بن یحیی، عن احمد (مثله). (2)

فقه الرضا (علیه السلام): اروی ان اقصی الحمیه، اربعه عشر یوماً. (3)

5- باب اصل کل داءٍ و مادّته

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- الفقیه: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الداء ثلاثه، و الدواء ثلاثه، فامّا الداء: فالدم، و المرّه، و البلغم، فدواء الدم الحجامه، و دوائ البلغم الحمّام، و دواء المرّه المشی. (4)

2- طبّ النبیّ: قال (صلی الله علیه و آله و سلم): اصل کل داء البروده. (5) . (6)

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

3- الکافی: (باسناده) عن موسی بن بکر، عن بعض اصحابنا؛

عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: لا تکثر من شرب الماء، فانّه مادّه لکلّ داء. (7)

4- المحاسن: عن علیّ بن حسّان، عمّن ذکره، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

ایاکم و الاکثار من شرب الماء، فانه ماده لکل داء.

و فی حدیث آخر: لو ان الناس اقلوا من شرب الماء لا ستقامت ابدانهم. (8)

5- منه: (باسناده) عن الحلبی - رفعه - قال: قال ابو عبدالله (علیه السلام) و هو یوصی رجلاً فقال: اقلل من شرب الماء فانّه یمدّ کل داء. (9)

ص:59


1- حمله بعض الاطباء علی ما اذا بری بعد السبعه، او الاحد عشر، و هو بعید؛ و یمکن حمله علی الحمیه الشدیده، او علی تلک الاهویه و الامزجه. منه (ره).
2- 72، والکافی: 291/8 ح442، عنهما البحار: 141/62 ح7.
3- 347، عنه البحار: 141/62 ح6.
4- 72، عنه الوسائل: 361/1 ح3، مکارم الاخلاق: 75، المستدرک: 85/13 ح44.
5- کذا، و لعل صحتها: البرره: و هی التخمه و ثقل الطعام علی المعده. (النهایه 115/1).
6- 19، عنه البحار 290/62، و المستدرک: 224/16 ح3، جامع احادیث الشیعه: 76/29 ح78.
7- 382/6 ح4، عنه الفصول المهمّه: 139/3 ح1.
8- 397/2 ح 9 و 10، عنه البحار: 455/66 ذ ح 36.
9- 571، عنه البحار: 455/66 ح38، و له بیان.

6- باب ما یذهب بالداء

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)، عن جبرئیل (علیه السلام)

1- المحاسن: عن عمرو بن عمیر قال: هبط جبرئیل علی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و بین یدیه طبق من رطب او تمر، فقال جبرئیل: ایّ شیء هذا؟ قال: البرنی قال:

یا محمّد، کله - الی ان قال - : و یخرج الداء،و لا داء فیه. (1)

الصادق (علیه السلام) عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)، عن جبرئیل

2- منه: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) ان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) اهدی الیه تمر، فقال: ای تمرکم هذا؟ قالوا: البرنی یا رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، فقال:

هذا جبرئیل یخبرنی ان فی تمرکم هذا تسع خصال - الی ان قال - و یذهب بالداء. (2)

الصادق (علیه السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

3- منه: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): خیر تمورکم البرنی یذهب بالداء، و لا داء فیه. (3)

الصادق (علیه السلام)

4- الکافی: (باسنده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

خیر تمورکم البرنی یذهب بالداء، لا داء فیه - الحدیث - . (4)

5- منه: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

کلوا الباذنجان، فانّه یذهب بالداء و لا داء له. (5)

6- منه: (باسناده) عن عبدالرحمان الهاشمی قال: قال لبعض موالیه:

اقل لنا من البصل و اکثر لنا من الباذنجان، فقال له مستفهماً: الباذنجان؟

قال: نعم الباذنجان جامع للطعم، منفی الداء، صالح للطبیعه - الحدیث - . (6)

7- منه: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) انه قال: الحوک بقله الانبیاء - الی ان قال - اذا

ص:60


1- 343/2 ح821، عنه الوسائل: 107/17.
2- 344/2 ح824، عنه الوسائل: 107/17.
3- 344/2 ح822، عنه الوسائل: 107/17.
4- 345/6 ح5، عنه الوسائل: 106/17.
5- 373/6 ح1، عنه الوسائل: 166/17.
6- 373/6 ح3، عنه الوسائل: 167/17.

استقرّ فی جوف الانسان قمع الداء کلّه. (1)

8- المحاسن: و فی حدیث آخر، قال: ما من احذ الا و به عرق من الجذام، و ان اللفت، و هو الشلجم یذیبه، فکلوه فی زمانه یذهب عنکم کلّ داء. (2)

الرضا (علیه السلام)

9- الکافی: (باسناده) عن ابی الحسن الرضا (علیه السلام) قال: التین یذهب بالبخر، و یشدّ العظم و ینبت الشعر، و یذهب بالداء، و لا یحتاج معه الی دواء. (3)

7- باب ما یدفع جمیع الامراض

الصادق (علیه السلام) عن امیرالمؤمنین (علیه السلام)

1- طبّ الائمّه: (باسناده) عن المفضّل، عن ابی عبدالله، عن آبائه، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام) انّه قال: من اکل احدی و عشرین زبیبه حمراء من اول النهار، دفع الله عنه کل مرض، و سقم. (4)

2- الکافی: (باسناده) عن السکونی، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): من اصطبح باحدی و عشرین زبیبه حمراء لم یمرض الا مرض الموت ان شاء الله. (5)

3- منه: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: قال امیرالمؤمنین (علیه السلام): احدی و عشرین زبیبه حمراء فی کل یوم علی الریق تدفع جمیع الامراض الا مرض الموت. (6)

الرضا، عن آبائه، عن امیر المؤمنین (علیه السلام)

4- امالی الطوسی: (باسناده) عن الرضا، عن آبائه، عن علی (علیه السلام) قال: من ادام اکل احدی و عشرین زبیبه حمراء علی الریق لم یمرض الا مرض الموت. (7)

الصادق (علیه السلام)

5- المحاسن: (باسناده) عن ابن سنان، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

ص:61


1- 364/6 ح4، عنه الوسائل: 147/17.
2- 333/2 ح776ریال عنه الوسائل: 165/17.
3- 358/6 ح1، عنه الوسائل: 133/7.
4- 137، عنه البار: 153/66 ح9.
5- 351/6 ح1، عنه الفصول المهمّه: 414.
6- 351/6 ح2، عنه الفصول المهمّه: 414.
7- 359/1 ح89، عنه البحار: 151/66 ح4.

من ادمن إحدی و عشرین زبیبه حمراء لم یمرض الا مرض الموت. (1)

8- باب ما یدفع جمیع الامراض بغیر اکل ال زبیبه

الصادق (علیه السلام)، عن امیر المؤمنین (علیه السلام)

1- الخصال: (باسناده) عن امیر المؤمنین (علیه السلام) - فی حدیث الاربعمائه قال: اشربوا ماء السماء، فانه یطهر البدن، و یدفع الاسقام. (2)

2- طبّ الائمّه: عن امیر المؤمنین (علیه السلام) قال: تقلیم الاظفار یوم الجمعه یمنع کلّ داء. (3)

3- مکارم الاخلاق: عن ابی جعفر (علیه السلام) قال: من اخذ اظفاره و شاربه کل جمعه و قال حین یاخذه: «بسم اله و بالله و. علی سنّه محمد و آل محمد» لم یسقط منه قلامه و لا جزازه الا کتب الله بها عتق رقبه، و لم یمرض الا المرضه الّتی یموت فیها. (4)

4- دعوات الراوندی: روی عنهم (علیهم السلام): قلم اظفارک، و ابداا بخنصرک من یدک الیسری و اختم بخنصرک من یدک الیمنی، و خذ (5) شاربک و قل حین ترید ذلک «بسم الله و بالله و علی ملّه رسول الله» فانه من فعل ذلک کتب الله له بکل قلامه و جزازه عتق رقبه، و لم یمرض الا المرض الذی یموت فیه. (6)

الرضا (علیه السلام)، عن موسی بن جعفر (علیه السلام)

5- طبّ الائمّه: (باسناده) عن محمد بن سنان، عن الرضا (علیه السلام) قال:

سمعت موسی بن جعفر (علیه السلام) و قد اشتکی فجاء المترفقون بالادویه یعنی - الاطبّاء - فجعلوا یصفون له العجائب فقال: این یذهب بکم؟

اقتصروا علی سیدّ هذه الادویه الهلیلج، و الرازیانج، و السکر فی استقبال الصیف ثلاثه اشهر کل شهر ثلاث مرّات، و فی استقبال الشتاء ثلاثه اشهر فی کل شهر ثلاثه ایّام ثلاث مرّات و یجعل موضع الرازیانج مصطکی فلا یمرض الا مرض الموت. (7)

ص:62


1- 363/2 ح902، عنه الفصول المهمّه: 414.
2- 363، عنه البحار: 97/62 ذح13.
3- 140، عنه البحار: 121/76.
4- 153/1 ح12، عنه البحار: 123/76.
5- جزّ، م.
6- 78 ح 189، عنه البحار: 268/62 ح55، الوسائل: 53/5 ح3.
7- 64، نه البحار: 99/62 ح21.

5- ابواب اصول العلاج و المعالجه

1- باب علاج کل داء بالعسل

الآیات

الانعام: (یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرَابٌ مُختَلِفٌ الوانُهُ فِیهِ شِفَاء لِلنَّاس).

الاخبار، الرضا (علیه السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- مکارم الاخلاق: عن الرضا (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): انّ الله عزّ و جلّ جعل البرکه فی العسل، و فیه شفاء من الاوجاع، و قد بارک علیه سبعون نبیاًَ. (1)

الائمّه، امیر المؤمنین (علیه السلام)

2- منه: عن امیر المؤمنین (علیه السلام) قال:

العسل شفاء من کل داء، و لا داء فیه، یقلّ البلغم، و یجلو القلب. (2)

الصادق، عن آبائه (علیهم السلام)، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام)

3- الخصال: (باسناده) عن الصادق (علیه السلام)، عن آبائه (علیهم السلام) قال:

قال امیر المومنین (علیه السلام): لعق العسل شفاء من کل داء، قال الله تعالی:

«یخرج من بطونها شراب مختلف الوانه فیه شفاء للناس». (3)

4- المحاسن: (باسناده) عن اسماعیل بن جعفر، عن ابیه، عن علی (علیه السلام) قال: العسل فیه شفاء. (4)

الصادق (علیه السلام)

5- منه: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: لعق العسل فیه شفاء، قال الله عزّ و جلّ: (یَخرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرابٌ مُختَلِفٌ اَلْوانُهُ فِیهِ شِفَاء لِلنَّاس). (5)

الکاظم (علیه السلام)

6- و منه: عن ابی الحسن (علیه السلام) قال:

ص:63


1- 359/1 ح13 و 12، عنه البحار: 294/66.
2- 359/1 ح13 و 12، عنه البحار: 294/66.
3- 623، عنه البحار: 291/66 ح4.
4- 300/2 ح 627، عنه البحار: 291/66 ح6.
5- 299/2 ح625، عنه البحار: 291/66 ح5.

العسل شفاء من کل داء، اذا اخذته من شهده. (1)

7- فقه الرضا (علیه السلام): قال العالم (علیه السلام): علیکم بالعسل و حبّه السوداء؛

و قال: العسل شفاء فی ظاهر الکتاب کما قال الله عزّ و جل؛

و قال (علیه السلام): فی العسل شفاء من کل داء. (2)

2- باب علاج کل داء باللبن

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنز العمّال: عن ابن مسعود، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

ما انزل الله تعالی داء الا و قد انزل له شفاء، و فی البان البقر شفاءً من کل داء. (3)

2- مکارم الاخلاق: قال النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): لو اغنی عن الموت شیء، لاغنت المثلثه، قیل: یا رسول الله! و ما المثلثه؟ قال: الحسو باللبن. (4)

الصادق، عن آبائه، عن امیر المؤمنین (علیه السلام)

3- الخصال: (باسناده) عن الجعفری قال:

قال امیر المؤمنین (علیه السلام) حسو (5) اللبن شفاء من کل داء الا الموت. (6)

الکاظم (علیه السلام)

4- الکافی: (باسناده) عن الجعفری قال: سمعت ابا الحسن موسی (علیه السلام) یقول:

ابوال الابل خیر من البانها، و یجعل الله عز و جلّ الشفاء فی البانها. (7)

5- منه: (باسناده) عن موسی بن عبدالله بن الحسین قال:

سمعت اشیاخنا یقولون: البان اللقاح شفاء من کل داء و عاهه. (8)

ص:64


1- 300/2 ح628، عنه البحار: 292/66 ح7.
2- 346، عنه البحار: 293/66 ح16.
3- 31/10.
4- 353/1 ح1، عنه البحار: 87/66 ح8. المحاسن: 171/2 ح112، عنه البحار: 96/66 ح7.
5- فی القاموس: حسا زید المرق، شربه شیئاً بعد شیء.
6- 637/2 ح10، عنه البحار: 94/66 ح1.
7- 338/6 ح1.
8- 338/6 ح2، المحاسن: 294/2 ح602، عنهما البحار: 102/66 ح28.

طبّ الائمّه: عن کامل قال: سمعت موسی بن عبدالله بن الحسین یقول:

سمعت اشیاخنا یقولون: (مثله). (1)

3- باب علاج کل داء بالشونیز

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنزل العمّال: عن بریده، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الحبّه السودا فیها شفاء من کل داء الا الموت. (2)

2- مکارم الاخلاق: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): انّ هذه الحبه السوداء فیها شفاء من کلّ داء الا السام. فقلت: و ما السام؟ قال: الموت.

قلت: و ما الحبه السوداء؟ قال: الشونیز. قلت: و کیف اصنع؟ قال: تاخذ احدی و عشرین حبّه، فتجعلها فی خرقه و تنقعها فی الماء لیله - الحدیث - . (3)

الباقر (علیه السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

3- طبّ الائمّه: عن ابی جعفر (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): فی هذه الحبّه السوداء، انّ فیها شفاء من کل داء الا السام. فقیل: یا رسول الله! و ما السام؟ قال: الموت. (4)

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

4- مکارم الاخلاق: عن الصادق (علیه السلام) قال: الحبّه السوداء شفاء من کل داء، و هی حبیبه رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم).

فقیل له: انّ الناس یزعمون انّها الحرمل، قال: لا، هی الشونیز، فلو اتیت اصحابه فقلت: اخرجوا الی حبیبه رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) لا خرجوا الی الشونیز. (5)

الکاظم (علیه السلام)

5- فقه الرضا (علیه السلام) عن العالم (علیه السلام)

انّ حبّه السوداء شفاء من کل داء الا السام. (6)

ص:65


1- 102، عنه الوسائل: 88/17 ح6.
2- 39/10، و فیه عده احادیث بهذا المضمون.
3- 402/1 ح1، عنه البحار: 228/62.
4- 79، عنه البحار: 228/62ح5.
5- 403/1 ح2، عنه البحار: 228/62.
6- 346، عنه البحار: 228/62.

4- باب علاج کل داء بالثفاء

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) (1)

1- مکارم الاخلاق: عن ابن عباس قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الثفاء داواء لکل داء، و لم یداو الورم و الضربان بمثله. (2)

5- باب علاج کلّ داء بالسنا

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنز العمّال: عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم): علیکم بالسناء، و السنوت، فإنّ فیهما شفاءٌ من کل داء الا السام، قالوا: یا رسول الله! و ما السام؟ قال: الموت. (3)

2- السرائر: روی ان النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

علیکم بالسنا، فتداووا به، فلو دفع شیء الموت لدفعه السنا. (4)

3- طب النبیّ: قال (صلی الله علیه و آله و سلم): لو کان فی شیء شفاء لکان فی السنا. (5)

6- باب علاج کل داء بالاهلیلج الاسود

1- طبّ النبیّ: قال (صلی الله علیه و آله و سلم): علیکم بالاهلیلج الاسود، فإنّه من شجره الجنّه، و طعمه منه، و فیه شفاء من کل داء. (6)

7- باب علاج کلّ داء بالشعیر

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

1- مکارم الاخلاق: عن الصادق (علیه السلام) قال:

لو علم الله فی شیء شفاء اکثر من الشعیر، ما جعله الله غذاء الانبیاء (علیهم السلام). (7)

ص:66


1- ای النانخواه.
2- 416/1 ح2، عنه البحار: 244/66.
3- 43/10، و فیه عدّه احادیث بهذا المعنی.
4- عنه البحار: 274/62.
5- عنه البحار: 300/62.
6- 31، عند المستدرک: 450/16.
7- 334/1 ح3، عنه البحار: 255/66.

الرضا (علیه السلام)

2- منه: عن ابی الحسن (علیه السلام) قال: فضل خبز الشعیر علی البرّ کفضلنا علی الناس - الی ان قال - : و ما دخل جوفاً الا و اخرج کل داء فیه - الحدیث - . (1)

8- باب علاج کل داء بالهندباء

الائمه، علی بن الحسین (علیه السلام)

1- کفایه الاثر: (باسناده) عن الزهوری، عن علی بن الحسین (علیه السلام) - فی حدیث - :

قلت: و ما فضل الهندباء؟

قال: ما من ورقه من الهندباء، الا و علیها قطره من ماء الجنه، فیه شفاء من کلّ داء، الخبر. (2)

الرضا (علیه السلام)

2- الکافی: عن العدّه، عن سهل، عن محمدّ بن اسماعیل، قال:

سمعت الرضا (علیه السلام) یقول: اکل الهندباء شفاء من کل داء. (3)

و ما من داء فی جوف ابن آدم الا قمعه الهندباء. (4)

9- باب علاج کل داء بالتمر

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- غوالی اللئالی: عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: العجوه من الجنّه، هی شفاء من السقم. (5) الائمه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

2- المحاسن: عن امیر المؤمنین (علیه السلام) قال:

کلوا التمر، فانّ فیه شفاء من الادواء. (6)

ص:67


1- 334/1 ح2، عنه البحار: 274/66 ح1، و المستدرک: 334/16 ح4 الکافی: 304/6 ح1.
2- 319، عنه البحار: 232/46.
3- فی المصدر: الهندباؤ شفاء من الف داء.
4- 363/6 ح8، عنه البحار: 215/62 ح4.
5- 26/1، عنه المستدرک: 424/16.
6- 343/2 ح 818، عنه البحار: 133/66 ح30.

الصادق (علیه السلام)

3- منه: عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: الصرفان هو العجوه، و فیه شفاء من الداء. (1)

10- باب علاج کلّ داء بالسکر

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

1- الکافی: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: لئن کان الجبن یضرّ من کل شیء و لا ینفع، فانّ المسکر ینفع من کل شیء، و لا یضرّ من شیء. (2)

2- منه: (باسناده) عن یحیی بن بشیر النبال، قال: قال ابو عبدالله (علیه السلام) لابی:

یا بشیر! بای شیء تداوون مرضاکم؟ قال: بهذه الادویه المرار،

فقال: لا، اذا مرض احدکم فخذ السکّر الابیض فدقه، فصبّ علیه الماء البارد، فاسقه ایّاه، فانّ الّذی جعل الشفاء فی المرار قادر ان یجعله فی الحلاوه. (3)

3- منه: عن بعض اصحابنا قال: شکوت الی ابی عبدالله الوجع، فقال:

إذا اویت الی فراشک فکل سکّرتین. (4)

الکاظم (علیه السلام)

4- مکارم الاخلاق: عن علی بن یقطین قال: سمعت ابا الحسن (علیه السلام) یقول: من اخذ سکّرتین عند النوم کان شفاء من کل داء الا السام. (5)

11- باب علاج کلّ داء بالسلق

1- المحاسن: عن البزنطی، قال: قال لی ابو الحسن الرضا (علیه السلام):

یا احمد! کیف شهوتک البقل؟ فقلت: انّی لاشتهی عامتّه، فقال: فاذا کان کذلک فعلیک بالسلق، فانه ینبت علی شاطیء الفردوس، و فیه شفاء من الادواء - الحدیث - . (6)

ص:68


1- 347/2 ح834، عنه الوسائل: 110/17 ح11.
2- 333/6 ح2.
3- 334/6 ح9، عنه الوسائل: 81/17 ح4.
4- 333/6 ح5، عنه الوسائل، 79/17 ح3.
5- 363/1، عنه البحار: 300/66 ضمن ح12.
6- 327/2 ح745، عنه البحار: 217/66 ح6.

12- باب علاج کلّ داء بالباذنجان

1- طبّ الائمّه: (باسناده) عن ابن ابی یعفور قال:

قال ابو عبدالله (علیه السلام): کلوا الباذنجان، فإنه شفاء من کل داء. (1)

2- مکارم الاخلاق: عن الصادق (علیه السلام) قال:

اکثروا من الباذنجان عند جذاذ النخل، فانّه شفاء من کل داء - الحدیث - . (2)

3- الکافی: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

کلوا الباذنجان، فانّه یذهب الداء و لا داء له. (3)

13- باب شفاء کلّ داء باکل ما یسقط من الخوان

الائمّه، الصادق (علیه السلام)، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام)

1- الکافی: (باسناده) عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

قال امیر المؤمنین (علیه السلام): کلوا ما یسقط من الخوان، فإنّه شفاء لکلّ داء بإذن الله، لمن اراد آن یستشفی به. (4)

الباقر (علیه السلام)

2- الهدایه: (باسناده) عن میسر بن محمد بن الولید بن یزید، عن ابی جعفر (علیه السلام) - فی حدیث - قال (علیه السلام) له:

ما کان فی الصحراء فدعه و لو فخذ شاه، و ما کان فی البیت فتتبعه و القطه و کله، فأنّ فیه رضی الربّ و مجلبه للرزق، و شفاءً من کلّ سقم. (5)

ص:69


1- 141، عنه البحار: 223/66 ح6.
2- 398/1 ح6، عنه البحار: 223/66 ضمن ح7.
3- 373/6 ح1، عنه الوسائل: 166/7 ح1، ورواه البرقی فی المحاسن: 334/2 ح782 (مثله).
4- 300/6 ح3، عنه الوسائل: 502/16 ح3، و الفصول المهمّه: 46/3 ح2. الخصال: 613، حدیث الاربعمائه (مثله).
5- 308، عنه المستدرک: 288/16 ح2، الفقیه: 356/3 ح4257، عنه الوسائل: 499/16 ح2.

الصادق (علیه السلام)

4- الاخلاق: قال ابو عبدالله جعفر بن محمد الصادق (علیه السلام):

کلوا ما یفع عن المائده فی الحضر فان فیه شفاء من کل داء؛

و لا تاکلوا ما یقع منها و من السفره فی الصحاری. (1)

4- الکافی: (باسناده) عن عبدالله الا رجائی قال:

کنت عند ابی عبدالله (علیه السلام) و هو یاکل، فرایته یتتبع مثل السمسمه من الطعام ما یسقط من الخوان، فقلت: جعلت فداک تتبع مثل هذا؟

فقال: یا عبدالله! هذا رزقک، فلا تدعه لغیرک، اما انّ فیه شفاءً من کل داء. (2)

14- باب انّ الشفاء فی شیئین

1- عیون اخبار الرضا (علیه السلام): بالاساتید الثلاثه، عن الرضا، عن آبائه (علیهم السلام) قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): ان یکن فی شیء شفاء ففی شرطه (3) الحجّام، او فی شربه العسل. (4)

15- باب انّ الشفاء فی ثلاثه

1- اعلام الحدیث: (باسناده) عن ابن عباس انّ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

«الشفاء فی ثلاثه» (5)

ص:70


1- مخطوط، عنه المستدرک: 288/16 ح2، و جامع احادیث الشیعه: 52/29 ح2.
2- 401/6 ح9، عنه الوسائل: 502/16 ح6، ورواه الابرقی فی المحاسن: 228/2 ح327، عنه البحار: 48/66 ج4، الفصول المهمه: 47/3 ح4.
3- قال الجوهری: المشرط: المبضع، و المشراط مثله و قد شرط الحاجم یشرط. و یشرط اذا یزغ، ای قطع و فی القاموس: الشرط: بزغ الحجّام، منه (ره).
4- 34/2 ح82، عنه البحار: 116/64 ح45.
5- قاتل الخطابی: هذه القسمه فی التداوی منتطمه جمله ما پنداوی به الناس. و ذلک ان الحجم یستفرغ الدم، و هو اعظم الاخلاط و انجحها شفاءً عند الحاجه الیه؛ و العسل مسهل و قد یدخل ایضاً فی المعجونات المسهله، لیحفظ علی تلک الادویه قواها فیسهل الاخلاط النبی فی البدن، و اما الکی انما هو للداء العضال، و الخلط الباغی الذی لا یقدر علی حسم مادته الا به، و قد وصف النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) ثم نهی عنه نهی کراهه، لما فیه من الالم الشدید و الخطر العظیم،و لذلک قالت العرب - فی امثالها - «آخر الدواء الکّی» و قدکوی (صلی الله علیه و آله و سلم) سعد بن معاذ علی الکحله، واکتوی غیر واحد من الصحابه بعد. و قال ابن حجر فی «فتح الباری»: لم یرد النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) الحصر فی الثلاثه، فانّ الشفاء قد یکون فی غیرها، و انما نبّه علی اصول العلاج، و ذلک ان الامراض الا متلائیه تکون دمویه، و صفراویه، و یلغمیّه، و سوداویّه. و شفاء الدمویّه: باخراج الدم، و انّما خصّ الحجم بالذکر لکثره استعمال العرب، و الفتهم له بخلاف الفصد، و ان کان فی معنی الحجم، لکنّه لم یکن معهوداً لها غالباً، علی انّ فی التعبیر بقوله: «شرطه محجم» ما قد یتناول الفصد ایضاً، فالحجم فی البلاد الحارّه انجح من الفصد، و الفصد فی البارده انجح من الحجم. و اما الا متلاء الصفراوی و ما ذکر معه: فدواؤه بالمسهل، و قد نبّه علیه بذکر العسل. و اما الکی: فانّه یقع اخیراً لاخراج ما یتعسر اخراجه من الفضلات؛ و ما نهی عنه مع اثبات الشفاء فیه اما لکونهم کانوا یرون انّه یحسم الداء بطبعه و کرهه لذلک، و لذلک کانوا یبادرون الیه قبل حصول الداء، لظنّهم انّه یحسم الداء فیتعجل الذی یکتوی التعذیب بالنار لامر مظنون، و قد لا یتفق ان یقع له ذلک المرض الذی یقطعه الکی. و یؤخذ من الجمع بین کراهیّته (صلی الله علیه و آله و سلم) للکی و بین استعماله انّه لا یترک مطلقاً، و لا یستعمل مطلقاً، بل یستعمل عند تعیبّه طریقاً الی الشفاء مع مصاحبه اعتقاد انّ الشفاء باذن الله تعالی. و قد قیل: انّ المراد بالشفاء فی هذا الحدیث الشفاء من احد قسمی المرض لان الامراض کلّها اما مادیه او غیرها،و الماده کما تقدّم حارّه او بارده، و کل منهما و ان انقسم الی رطبه و یابسه و مرکبه، فالاصل الحراره و البروده، فالحار یعالج باخراج الدم، لما فیه من استفراغ المادّه و تبرید المزاج، و البارد بتناول العسل لما فیه من التسخین، و الانضاج، و التقطیع، و التلطیف، و الجلاء، و التلیین، فیحصل بذلک استفراغ الماده برفق، و اما الکی فخاص بالمرض المزمن؛ لانه یکون عن مادّه بارده قد تغیر مزاج العضو، فاذا کوی خرجت منه. و اما الامراض التی لیست بمادّیه فقد اشیر الی علاجها بحدیث «الحمّی من فیح جهنّم فابردوها بالماء». منه (ره). و قال الجزری فی النهایه: الکیّ بالنار من العلاج المعروف فی کثیر من الامراض و قد جاء فی احادیث کثیره النهی عن الکی فقیل: انّما نهی عنه من اجل انهم کانوا یعظّمون امره و یرون انّه یحسم الداء، و اذا لم یکو العضو عطب و بطل. فنهاهم اذا کان علی هذا الوجه، و اباحه اذا جعل سبباً للشفاء لا علّه له، فانّ الله تعالی هو الذی یبرئه و یشفیه لا الکی و الدواء، و هذا امر تکثر فیه شکوک الناس، یقولون: لو شرب الدواء لم یمت، ولو اقام ببلده لم یقتل. و قیل: یحتمل ان یکون نهیه عن الکیّ اذا استعمل علی سبیل الاحتراز من حدوث المرض و قبل الحاجه الیه، و ذلک مکروه، و انما ابیح للتداوی و العلاج عند الحاجه، و یجوز ان یکون النهی عنه من قبیل التوکّل، کقوله «هم الذین لا یسترقون و لا یکتوون و علی ربهم یتوکلون» و التوکل درجه اخری غیر الجواز، والله اعلم.

ص:71

شربه عسل، و شرطه محجم، و کیه بنار، و انهی امتی عن الکی. (1)

2- منه: عن جابر بن عبدالله قال: سمعت النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) یقول:

ان کان فی شیء من ادویتکم خیر ففی شرطه حجم، او شربه عسل، او لذعه بنار توافق الداء، و ما احب ان اکتوی. (2). (3)

3- مکارم الاخلاق: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) :

الدواء ثلاث، و الداء ثلاث، فالداء: المرّه، و البلغم، و الدم؛

فدواء الدم الحجامه، و دواء المرّه المشی (4) ، و دواء البلغم الحمام. (5)

الائمّه، الباقر (علیه السلام)

4- طبّ الائمّه: عن ابراهیم بن (محمد، عن) (6) عبدالرمان، عن اسحاق بن حسّان، عن عیسی بن بشیر الواسطی، عن ابن مسکان وزراره قالا:

قال ابو جعفر محمدّ بن علی (علیه السلام):

طبّ العرب فی ثلاث: شرطه الحجامه، و القنه، و آخر الدواء الکیّ. (7)

الصادق (علیه السلام)

5- منه: عن الزبیر بن بکار، عن محمد بن عبدالعزیر، عن محمد بن اسحاق، عن

ص:72


1- عنه البحار: 135/62 و 136، غوالی اللئالی: 333/2، سنن ابن ماجه: 1155.
2- قال الخطابی: الطبّ علی نوعین: الطبّ القیاسی، و هو طبّ الیونانیین الذی یستعمله اکثر الناس فی اوسط بلدان اقالیم الارض، و طب العرب و الهند، و هو الطبّ التجاربی. و اذا تاملت اکثر ما یصفه النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) من الدواء إنّما هو علی مذهب العرب الا ما خص به من العلم النبوی الذی طریقه الوحی، فان ذلک فوق کل ما یدرکه الاطباء او یحیط به حکمه الحکماء و الالباء، و قد یکون بعض تلک الاشفیه من ناحیه التبرک بدعائه و تعویذه و نفثه، و کل ما قاله من ذلک و فعل صواب، و حسن جمیل، یعصمه الله ان یقول الا صدقاً و ان یفعل الا حقاً. منه (ره).
3- عنه البحار: 137/62، غوالی اللئالی: 75/1 ح146 (نحوه).
4- المرّه - بالکسر و شدّ الراء - : تشمل السوداء، و الصفراء و قال فی النهایه فی: «خیر ما تداویتم به المشی» بقال: شربت مشیاً و مشواً، و هو الدواء المسهل لانه یحمل شاربه علی المشی و التردّد الی الخلاء.
5- 75، عنه البحار: 127/62 ح87، و المستدرک: 85/13 ح44، و الفقیه: 72، عنه الوسائل: 361/1.
6- بین القوسین لیس فی الوسائل: 181/17 ح5، و البحار: 262/62 ح20.
7- 68، عنه البحار: 118/62 ح33.

عمّار، عن فضیل الرسان، قال ابو عبدالله (علیه السلام):

من دواء الانبیاء الحجامه، و النوره، و السعوط. (1)

16- باب انّ الدواء فی اربعه

النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- دعائم الاسلام: عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) - فی حدیث - قال:

الدواء فی اربعه: الحجامه، و الحقنه، و النوره، و القیء. (2)

الائمّه، الباقر (علیه السلام)

2- طبّ الائمّه: عن الباقر (علیه السلام) انّه قال:

خیر ما تداویتم به الحقنه، و السعوط، و الحجامه، و الحمّام. (3)

الصادق (علیه السلام)

3- منه: عن القاسم بن محمّد، عن اسماعیل بن ابی الحسن، عن حفص بن عمر قال: قال ابو عبدالله (علیه السلام):

خیر ما تداویتم به الحجامه، و السعوط، و الحمّام، و الحقنه. (4)

4- الکافی: عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن علی، عن ابی سلمه، عن معتّب، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

الدواء اربعه: السعوط، و الحجامه، و النوره، و الحقنه. (5)

5- الخصال: عن محمد بن الحسن بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفّار، عن یعقوب بن یزید، عن ابن ابی عمیر، عن حفص بن البختری، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

الدواء اربعه: الحجامه، و السعوط، و الحقنه، و القیء. (6)

ص:73


1- 70، عنه البحار: 120/62 ح40.
2- 145/2 ح512، عنه البحار: 134/62 ح104، و المستدرک: 432/16 ح4.
3- 70، عنه البحار: 43/120/62.
4- 68، عنه البحار: 117/62 ح31.
5- 192/8 ح226، عنه البحار: 130/62 ح97.
6- 249/1 ح112، عنه البحار: 108/62 ح1.

6- طبّ الائمّه: عن المنذر بن عبدالله، عن حمّاد بن عیسی، عن حریز، عن جعفر ابن محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الدواء اربعه: الحجامه، و الطلی (1) و القیء، و الحقنه. (2)

17- باب ان اُصول طبّ العرب فی خمسه او سبعه

الائمّه، الباقر (علیه السلام)

1- طبّ الائمّه: عن ابی جعفر الباقر (علیه السلام) قال:

طبّ العرب فی سبعه: شرطه الحجامه، و الحقنه، و الحمام، و السعوط، و القیء و شربه العسل، و آخر الدواء الکیّ. و ربما یزاد فیه النوره. (3)

الصادق (علیه السلام)

2- و منه: عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: طبّ العرب فی خمسه:

شرطه الحجامه، و الحقنه، و السعوط، و القیء، و الحمّام، و آخر الدواء الکیّ. (4)

18- باب فی الحقنه

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- دعائم الاسلام: عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) انّه قال:

لا باس بالحقنه، لو لا انّها تعظّم البطن. (5)

2- الخصال : - فی حدیث الاربعمائه - قال (علیه السلام): الحقنه من الاربع. (6)

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): انّ افضل ما تداویتم به الحقنه، و هی تعظّم البطن، و تنقّی داء الجوف، و تقوّی البدن.

ص:74


1- المراد بالطلی النوره، او الاعمّ منه و من طلی الادویه منه (ره).
2- 68، عنه البحار: 118/62 ح32.
3- 68، عنه البحار: 118/62 ح35.
4- 68، عنه البحار: 118/62 ح34 و ص263 ح21.
5- 145/2 ح510، عنه البحار: 134/62 ح103.
6- کانّ الثلاث الاخر الحجامه، و السعوط، و القیء، او مکان احد الاخیرین العسل، او الکیّ، او الحما، او المشی. و یشهد لکلّ منها بعض الاخبار.

استعطوا (1) بالبفسج، و علیکم بالحجامه. (2)

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

2- طبّ الائمّه: عن ابن ماشاء الله ابی عبدالله، عن المبارک بن حمّاد، عن زرعه، عن سماعه، قال:

سمعت ابا عبدالله (علیه اسلام) یقول: الحقنه هی من الدواء

ورعموا انّها تعظّم البطن، و قد فعلها رجال صالحون. (3)

19- باب فی القیء

1- طبّ الائمّه: عن جعفر بن منصور، عن الحسین بن علیّ بن یقطین، عن محمّد ابن فضیل، عن ابی حمزه الثمالی، عن ابی جعفر (علیه السلام) قال:

من تقیّا قبل ان یتقیّا (4) کان افضل من سبعین دواءً، و یخرج القیء - علی هذا السبیل - کلّ داءٍ و علّه. (5)

ص:75


1- فی المصدر: اسعطوا: قال فی «النهایه»: «فیه انّه شرب الدواء و استعط». یقال سعطته واسعطته فاستعط، و الاسم السعوط - بالفتح - : و هو ما یجعل من الدواء فی الانف. و قال الفیروز آبادی: سعطه الدواء کمنعه و نصره، واسعطه ایّاه و سعطه واحده و اسعاطه واحده ادخله فی انفه فاستعط السعوط کصبور ذلک الدواء. و قال ابن حجر: السعوط هو ان یستلقی علی ظهره، و یجعل بین کتفیه ما یرفعها لنحدر راسه و یقطّر فی انفه ماء او دهن فیه دواء مفرداً و مرکّب، لیتمکّن بذلک من الوصول الی دماغه لاستخراج ما فیه من الداء بالعطاس. و روی عن ابن عباس: انّ خیر ما تداویتم به السعوط. منه (ره).
2- 637/2 ضمن ح10، عنه البحار: 114/62 ح19.
3- 68، عنه البحار: 117/62 ح30.
4- ای قبل ان یسبقه القیء بغیر اختیاره، او المراد به اوّل ما یتقیّا فی تلک العلّه. منه (ره)
5- 79، عنه البحار: 123/62 ح53.

6- ابواب الحجامه فضلها، و مواضعها، و اوقاتها، و آدابها

1- باب فضل الحجامه

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- کنزل العمّال: عن ابن عباس، انّ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: «ما مررت لیله أسری بی بملا من الملائکه، الا کلهم یقول لی: علیک یا محمّد! یالحجامه». (1)

2- منه: عن ابن عباس، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

لیله اسری بی ما مررت علی ملا من الملائکه الا امرونی بالحجامه. (2)

3- منه: عن ابن مسعود، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: ما مررت لیله اسری بی ملا من الملائکه الا قالوا: یا محمّد! بشرّ امتک بالحجامه. (3)

3- المسند الجامع: عن ابن مسعود قال: حدّث رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) عن لیله اسری به، انّه لم یمرّ علی ملا من الملائکه الا امروه: ان مر امتّک بالحجامه. (4)

5- منه: عن کثیر بن سلیم، قال: سمعت انس بن مالک یقول:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): ما مررت لیله اسری بی بملا الا قالوا:

یا محمّد! مر امتّک بالحجامه. (5)

6- کنز العمّال: عن ابی هریره، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

انّ جبرئیل اخبرنی انّ الحجامه انفع ما تداوی به الناس. (6)

7- مکارم الاخلاق: قال النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) :

و لقد اوصانیب جبرئیل بالحجم، حتّی ظننت انّه لابد منه. (7)

8- منه: روی الصادق (علیه السلام)، عن آبائه (علیهم السلام) قال:

ص:76


1- 12/10، سنن ابن ماجه: 1151 ح3477.
2- 15/10
3- 15/10.
4- 44/12.
5- 155/2، سنن ابن ماجه: 1151، طبّ النبیّ: 31، عنها البحار: 300/62.
6- 11/10و15.
7- 174/1 ضمن ح 30، عنه البحار: 126/62 ح79.

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) نزل علیّ جبرئیل بالحجامه، و الیمین مع الشاهد، و یوم الاربعاء یوم نحس مستمرّ. (1)

وروی البرقی فی المحاسن: عن ابن فضّال، عن ابی جمیله، قال:

قال ابو عبدالله (علیه السلام): نزل جبرئیل بالسواک، و الخلال، و الحجامه. (2)

9- کنز العمّال: عن سمره، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: خیر ما تداویتم به الحجامه. (3)

10- المسند الجامع: عن شیخ من بکر بن وائل، قال: دخلت علی سمره و هو یجتجم، فقال: سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یقول: انّ من خیر دوائکم الحجامه. (4)

11- منه: عن سمره بن جندب، قال:

دخلت علی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم)، فدعا الحجّام، فاتاه بقرون، فالزمه ایاها، ثمّ شرطه بشفره، فدخل اعرابیّ من بنی فزاره، احد بنی جذیمه، فلمّا رآه یحتجم، و لا عهد له بالحجامه و لا یعرفها، قال:

ما هذا یا رسول الله! علام تدع هذا یقطع جلدک؟ قال: هذا الحجم؛

قال: و ما الحجم؟ قال: هذا من خیر ما تداوی به الناس. (5)

12- کنز العمّال: عن ابی هریره، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

ان کان فی شیء ممّا تداوون به خیرّ، فالحجامه. (6)

13- منه: عن ابی هریره، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الحجامه تنفع من کلّ داء، الا فاحتجموا. (7)

14- منه: عن جابر، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم): انّ فی الحجم شفاءً. (8)

15- المسند الجامع: عن عاصم، انّ جابر بن عبدالله عاد المقنّع، ثم قال:

لا ابرح حتی تحتجم، فانّی سمعت رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یقول: انّ فیه شفاءً. (9)

ص:77


1- 172/1 ح22، عنه البحار: 125/62 ح71.
2- 377/2 ح956، عنه البحار: 117/62 ح27.
3- 14/10.
4- 198/7.
5- 199/7.
6- 12/10 و 16، المسند الجامع: 470/17، سنن ابن ماجه: 1151، البیهقی: 339/9.
7- 10/10.
8- 13/10، البحار: 135/62 ح107، عن الفردوس.
9- 246/4، البخاری، کتاب الطبّ، باب الحجامه ص162.

16- منه: جابر بن عبدالله قال: سمعت النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) یقول: ان کان فی شیء، من ادویتکم خیر ففی شرّطه مِحُجَم، او شربه من عسل، او لذعه بنار. (1)

17- منه: عن ابن عبّاس، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: الشفاء فی ثلاثه:

فی شرطه محجم، او شربه عسل، او کیه بنار، و انهی امتّی عن الکی. (2)

18- منه: عن عقیقه بن عامر الجهنی قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): - ثلاثاً - ان کان فی شیء شفاء، ففی شرطه محجم، او شربه عسل، او کیّه، تصیب الماً، و انا اکره الکّی و لا احبّه. (3)

19- کنز العمّال: عن ابن عبّاس، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

استعینوا علی شدّه الحرّ بالحجامه، فانّ الدم ربّما یتبیغ بالرجل، فیقتله. (4)

20- منه: عن انس، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

اذا اشتدّ الحرّ، فاستعینوا بالجامه، لا یتبیغ الدم باحدکم، فیقتله. (5)

21- معانی الاخبار: عن محمد بن الحسن بن الوالید، عن محمدبن الحسن الصفّار، عن احمدبن ابی عبدالله البرقی (باسناده) - رفعه - قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):

نعم العید (6) عید الحجامه! - یعنی العاده - تجلو البصر، و تذهب بالداء. (7)

22- مکارم الاخلاق: تقلاً عن الفردوس، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الحجامه تزید (فی) العقل، و تزید الحافظ حفظاً. (8)

23- طبّ الائمّه لشبّر: روی عن سلمی قالت:

و ما کان احد یشتکی الی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و جعاً فی راسه الا قال: احتجم. (9)

الصادق، عن ابیه، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

24- طبّ الائمّه: عن محمدّ بن الحسین، عن فضاله بن ایوب، عن اسماعیل، عن ابی عبدالله جعفر الصادق، عن ابی جعفر الباقر (علیه السلام) انّه قال:

ص:78


1- 247/4.
2- 347/9.
3- 44/13.
4- 11/10.
5- 13/10.
6- فی المصدر: نعم العید الحجامه. قال الجوهری: العید ما اعتادک من هم او غیره منه (ره).
7- 247، عنه البحار: 116/62 ح26.
8- 174/1 ح34، و البحار: 126/62 ح82، و العوالم: 117/2 ح1.
9- 480.

ما اشتکی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) و جعاً قطّ الاّ کان مفزعه الی الحجامه. (1)

الصادق، عن آبائه، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام)

25- الخصال: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن محمد بن عیسی الیقطنی، عن القاسم بن یحیی، عن جدّه الحسن، عن ابمی بصیر - و محمد بن مسلم، عن ابی عبدالله (علیه السلام)، عن آبائه (علیه السلام) قال:

قال امیرالمؤمنین (علیه السلام) انّ الحجامه تصحّح البدن، و تشدّ العقل. (2)

الصادق (علیه السلام)

26- مکارم الاخلاق: عن طبّ الائمّه، عن الصادق (علیه السلام) - فی حدیث - : کان اذا اعتّل انسان من اهل الدار قال: انظروا فی وجهه ان قالوا احمر، قال: دم، فیامر بالحجامه. (3)

27- کتاب محمد بن المثنّی: عن الصادق (علیه السلام) انّه قال:

ان اخذ الرجل الدوران، فلیحتجم. (4)

28- رساله التوکّل: قال الصادق (علیه السلام):

من احتجم فی کلّ شهر مرّه، لا یحتاج الی طبیب یداویه. (5)

الکاظم (علیه السلام)

29- الکافی: عن احمد بن محمد الکوفی، عن علی بن الحسن بن علی بن فضّال، عن محمد بن عبدالحمید، عن الحکم بن مسکین، عن حمزه بن الطیّار (6) قال:

کنت عند ابی الحسن الاول، فرآنی اتاوّه، فقال: مالک؟

قلت: ضرسی. فقال: احتجم (7). فاحتجمت، فسکن، فاعلمته فقال لی:

ما تداوی الناس بشیء خیر من مصّه دم، او مزعه عسل.

ص:79


1- 56، عنه البحار: 119/62 ح39.
2- 611/2، عنه البحار: 114/62 ح18.
3- 169/1 ح3، یاتی ص 154 (باب علامات الدم).
4- یاتی ص276.
5- نقلاً من رساله للحجامه.
6- المذکور فی کتب الرجال هوانّ حمزه بن الطیار مات فی حیاه الصادق (علیه السلام) و ترحم علیه، فروایته عن ابی الحسن الاول (علیه السلام) لعلّها کانت فی حیاه والده (علیه السلام).
7- فی المصدر: لو اجتجمت.

قال: قلت: جعلت فداک، ما المزعه (1) عسل؟ قال: لعقه عسل. (2)

الرضا (علیه السلام)

30- الرساله الذهبیّه: اعلم یا امیرالمؤمنین! انّ الحجامه انّما تاخذ (3) دمها من صغار العروق المبثوثه فی اللحم، و مصداق ذلک ما اذکره انّها لا تضعّف القوّه، کما یوجد من الضعف عند الفصد. (4)

2- باب کیفیّه حجامه النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- سنن ابن ماجه: عن علیّ (علیه السلام) قال:

نزل جبرئیل عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) بحجامه الاخدعین (5)و الکاهل (6)س.(7)

2- طبّ الائمّه: عن الحارث بن محمد بن الحارث، من ولد الحارث الاعور الهمدانی، عن سعید بن محمد، عن ابی بصیر، قال:

قال ابو عبدالله (علیه السلام): کان النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) یحتجم فی الاخدعین فاتاه جبرئیل عن الله تبارک و تعالی بحجامه الکاهل. (8)

3- المسند الجامع: عن انس قال:

کان رسول الله (صلی اله علیه و آله و سلم) یحتجم فی الاخدعین، و الکاهل. (9)

ص:80


1- قال الجوهری: المزعه - بالضم و الکسر - قطعه لحم، یقال: ما علیه مزعه لحم، و ما فی الاناء مزعه من الماء، ای جرعه. منه (ره).
2- 194/8 ح231، عنه البحار: 163/62 ح8.
3- فی بعض النسخ: یؤخذ.
4- عنه البحار: 318/62.
5- فی المنجد: الاخدعان عرقان فی صفحتی العنق قد خفیا و بطنا. و فی القاموس: الاخدع عرق فلی المحجمتین، و هو شعبه من الورید. و فی المصباح: الاخدعان عرقان فی موضع الحجامه. و فی النهایه: الاخدعان عرقان فی جانب العنق. منه (ره).
6- (الکاهل) فی المصباح: قال ابوزید: الکاهل من الانسان خاصّه، و یستعار لغیره و هو ما بین کتفیه، و قال الاصمعی: هو موصل العنق. و قال فی الکفایه: الکاهل و الکتد. و فی القاموس: الکاهل - کصاحب - : الحارک، او مقدّم اعلی الظهر ممّا یلی النعق. و هو الثلث الاعلی، و فیه ست فقر، او ما بین الکتفین، او موصل العنق فی الصلب. منه (ره)
7- 1152/2 ح3484، کنز العمال: 89/10.
8- 71، عنه البحار: 122/62 ح49.
9- 154/2.

4- الطبّ النبویّ: فی الصحیحین عن انس: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یحتجم ثلاثاً:

واحده علی کاهله، و اثنتین علی الاخدعین. (1)

5- کنز العمّال: عن ابی عباس قال: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یحتجم ثلاثاً، فی الاخدعین و بین الکتفین، حجمه غلام لبنی بیاضه. (2)

6- سنن ابن ماجه: عن ابی کبشه الانماری، انّه قال:

انّ النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) کان یحتجم علی هامّته، و بین کتفیه، و یقول:

من اهراق منه هذه الدماء، فلا یضرّه ان لا یتداوی بشیء لشیء. (3)

7- الطبّ النبویّ: و فی سنن ابی داود، من حدیث جابر:

انّ النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم): احتجم فی ورکه من ونی (4) کان به. (5)

8- المسند الجامع: عن ابی هریره: انّ اباهند حجم النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فی الیافوخ. (6)

9- سنن ابن ماجه: عن عبدالله بن بحینه قال:

احتجم رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) بلحی جمل (7) - و هو محرمّ - وسط راسه. (8)

10- الطبب النبویّ: و فی الصحیح عن انس:

انّه احتجم النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) و هو محرم - فی راسه، لصداع کان به. (9)

11- صحیح البخاری: عن ابن عباس:

انّ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) احتجم - و هو محرم - فی راسه من شقیقه کانت به. (10)

12- معانی الاخبار: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن احمد بن ابی عبدالله - رفعه - الی ابی عبدالله جعفر بن محمد (علیه السلام)، عن ابیه (علیه السلام) قال:

احتجم النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فی راسه، و بین کتفیه، و فی قفاه ثلاثاً.

سمّی واحده «النافعه»، و الاخری «المغیثه»، و الثالثه «المنقذه». (11)

ص:81


1- 43.
2- 90/10.
3- 1152/2 ح3484.
4- التعب.
5- 44.
6- 470/17.
7- (بلحی جمل) فی النهایه: موضع بین مکّه و المدینه. و قیل: عَقَبه. و قیل: ماء.
8- 1152/2 ح34/81.
9- 43.
10- کتاب الطبّ: 162.
11- 247 ح1، عنه البحار: 112/62 ح12.

13- الجعفریّات: (باسناده) الی موسی بن جعفر، عن ابیه، عن آبائه (علیهم السلام)، عن عنی ابن ابی طالب (علیه السلام) انّ النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) احتجم فی باطن رجله، من وجع اصابعه. (1)

14- مکارم الاخلاق: عنه (علیه السلام) قال: احتجم رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فی راسه (2) و بین کتفیه، و قفاه، و سمّی الواحده «النافعه»، و الاخری «المغیثه»، و الثالثه «المنقذه».

و فی غیر هذا الحدیث: الّتی فی الراس المنقذه، و التی فی النقره المغیثه؛

و التی فی الکاهل النافعه، و روی: المغیثه. (3)

15- طبّ الائمّه: عن الخضر بن محمد، عن الخراذینی (4)، عن ابی محمد بن البردعی (5)، عن صفوان، عن ابی عبدالله (ع) قال: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یحتجم ثلاثه (6):

واحده منها فی الراس یسمیها «المنقذه» (7). و واحده بین الکتفین یسمیها «النافعه» و واحده بین الورکین یسمیها «المغیثه» (8) . (9)

ص:82


1- 162، عنه المستدرک: 77/13 ح4 و فیه : «اصابعه» بدل «اصابه».
2- فضل حجامه الراس و منافعها، ورد فی روایات الخاصه و العامه. و قال بعض الاطبّاء: الحجامه فی وسط الراس نافعه جدا. و قد روی انّ النبی (صلی الله علیه و اله و سلم) فعلها، و قال بعضهم: الحجامه علی الکاهل ینفع من امراض الراس، و الوجه، کالاذنین، و العیتین، و الاسنان، و وجه الانف، و الحلق، و یتوب عن فصد القیفال. و الحجامه تحت الذقن: ینفع من وجع الاسنان، و الوجه، و الحلقوم، و یتقّی الراس. و الحجامه علی ظهر القدم، تنوب عن قصد الصافن - و هو عرق تحت الکعب- ؛ و تنفع من عروق الفخذین، و الساقین، و انقطاع الطمث، و الحکّه العارضه فی الانثیین. و الحجامه علی اسفل الصدر نافعه عن دمامیلا الفخذ، و جریه، و یثوره، و من النقرس، و البواسیر، وداء الفیل، و حکه الظهر، و محل ذلک کله اذا کان من دم هائج و صادف وقت الاحتیاج الیه. و الحجامه علی المعده، ینفع الامعاء، و فساد الحیص. منه (ره).
3- 175/1 ح36، عنه البحار: 127/62 ح84.
4- بالخاء المضمومه، و الراء المهمله، و الالف، و الذال المعجمه، نسبه الی «خراذین» قریه بالری و اسمه علی بن العباس. قال النجاشی: علی بن العباس الخراذینی الرازی، رمی بالغلو و غمز علیه، ضعیف جداً.
5- و لم نجد ذکراً من «ابی محمد بن البردعی» فی کنی الرجال، و لا فی الالقاب (البردعی).
6- فی المصدر: «بثلاث».
7- استظهرناه من الروایات و فی المصادر المتقدّمته.
8- هکذا الظاهر، و فی المصدر: المعینه.
9- 70، عنه البحار: 120/62 ح45.

7- ابواب مواضع الحجامه

1- باب الحجامه فی الراس

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- دعائم الاسلام: عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)، قال: الحجامه فی الراس شفاء من کل داء. (1)

2- طبّ الائمّه لشّبر: عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم قال:

الحجامه فی الراس تذهب النعاس، و وجع الاضراس. (2)

3- کنز العمال: عن انس، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الحجامه فی الراس هی المغیثهف امرنی بها جبرئیل حین اکلت طعام الیهودیّه. (3)

4- منه: عن ابن عباس، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الجامه فی الراس شفاء عن سبع - اذا ما نوی صاحبها - من الجنون، و الصداع، و الجذام، و البرص، و النعاس، و وجع الضرس، و ظلمه یجدها فی عینیه. (4)

5- منه: عن ابن عباس، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

الحجامه فی الراس، من الجنون، و الجذام، و البرص، و الاضراس، و النعاس. (5)

الباقر (علیه السلام)، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

6- طبّ الائمّه: عن احمد بن محمد، عن ابیه محمد بن خالد، عن ابن بکیر، عن زراره، قال: سمعت ابا جعفر محمد بن علی الباقر (علیه السلام) یقول:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الحجامه فی الراس شفاء من کل داء الا السام. (6)

الصادق (علیه السلام)، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

7- مکارم الاخلاق: عن الصادق (علیه السلام) قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) - و اشار بیده الی راسه - : علیکم بالمغیثه، فانّها تنفع من الجنون

ص:83


1- 145/2 ح512، عنه البحار: 134/62 ح104 و ص273.
2- 372.
3- 9/10.
4- 13/10.
5- 9/10.
6- 70، عنه البحار: 120/62 ح4.

و الجذام، و البرص، و الآکله (1)، و وجع الاضراس. (2)

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

8- منه: عن الصادق (علیه السلام): الحجامه فی الراس شفاء من سبع: من الجنون، و الجذام، و البرص، و النعاس، و وجع الضرس، و ظلمه العین، و الصداع. (3)

9- الکافی: عن عدّه من اصحابه، عن سهل بن زیاد، عن الحسن بن علی بن فضّال، عمّن ذکره، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: الحجامه فی الراس هی المغیثه (4) تنفع من کلّ داء الا السام، و شبر من الحاجیین (5) الی حیث بلغ ابهامه. ثم قال: هاهنا. (6)

10- معانی الاخبار: بالاسناد، عن احمدبن ابی عبدالله، عن الحسن بن علی، عن احمد بن عائذ، عن ابی سلمه - و هو ابو خدیجه، و اسمه سالم بن مکرّم - عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال: الحجامه علی الراس علی شبر من طرف الانف، و فتر. (7) من [بین] الحاجیین، و کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یسمیها بالمنقذه. (8)

11- مجموعه الشهید: یستحبّ الحجامه فی الراس فانّ فیها شفاء من کل داء. (9)

2- باب الحجامه تحت الذقن

1- الرساله الذهبیّه: و قد یحتجم تحت الذقن (10) لعلاج القلاع فی الفم، و من فساد اللثه، و غیر ذلک من اوجاع الفم. (11)

ص:84


1- فی القاموس: الاکله - بالکسر - : الحکّه کالاکال و الاکله، کغراب و فرحه. و کفرحه: داء فی العضو یاتکل منه. انتهی. منه (ره).
2- 175/1 ح37، عنه البحار: 127/62 ح85.
3- 174/1 ح33، عنه البحار: 126/62 ح81.
4- هی المغیثه، ای یغیث المرء. منه (ره).
5- «و شبر من الحاجیین» ای من بین الحاجیین الی حیث انتهت من مقدّم الراس کما مرّ. منه (ره).
6- 160/8 ح160، عنه البحار: 129/62 ح93.
7- الفتر - کالحبر - ما بین طرف الابهام و طرف السبابه اذا فتحها.
8- 247 ح2، عنه البحار: 112/62 ح13.
9- عنه البحار: 286/62.
10- فی القانون: الحجامه تحت الذقن ینفع الاسنان، و الوجه، و الحلقوم، و ینقّی الراس، و الفکّین.
11- عنه البحار.: 318/62.

3- باب الحجامه فی النقره

(1)

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- مکارم الاخلاق: عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: الحجامه فی النقره (2) تورث النسیان. (3)

2- الخصال: فی وصایا النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) لعلیّ (علیه السلام) قال:

یا علیّ، تسعه اشیاء تورث النسیان - الی ان قال - : و الحجامه فی النقره. (4) الائمّه، الصادق (علیه السلام)

3- الکافی: عن العدّه، عن سهل بن زیاد، عن علی بن الحکم، عن عبدالله بن جندب، عن سفیان بن السمط، قال: قال بی ابو عبدالله (علیه السلام): اذا بلغ الصبی اربعه اشهر فاحجمه فی کل شهر فی النقره؛ فانّها تجفّف لعابه، و تهبط الحراره من راسه و جسده. (5)

الرضا (علیه السلام)

4- الرساله الذهبیّه: حجامه النقره تنفع من ثقل الراس. (6)

4- باب جامه الاخدعین

الائمّه، الرضا (علیه السلام)

1- الرساله الذهبیّه: حجامه الاخدعین (7) تخفّف عن الراس، و الوجه، و العینین، و هی نافعه لوجع الاضراس. (8)

ص:85


1- فی القاموس: النقره: منقطع القمحدوه من القفا. و النقره - بالضمّ - : حفره فی القفا فوق فقرات العنق باربع اصابع و تحت القمحدوه، و هی الموضع المرتفع خلف الراس یقع علی الارض عند النوم علی القفا. منه (ره).
2- نقره الراس.
3- 174/1 ح35، عنه البحار: 127/62 ح83.
4- 423/2.
5- 53/6، عنه البحار« 131/62 ح100، مکارم الاخلاق: 175/1 ح38، عنه البحار: 127/62.
6- عنه البحار: 318/62.
7- الاخدعان: عرقان خلف النعق من یمینه و شماله. فی القانون: و علی احد الاخدعین خلیفه القیفال و ینفع من ارتعاش الراس، و ینفع الاعضاء التی فی الراس مثل الوجه، و الاسنان، و الضرس، و الاذنین [والعینین]، و الحلق، و الانف. منه (ره).
8- عنه البحار: 318/62.

5- باب الحجامه بین الکتفین

الائمّه، الرضا (علیه السلام)

1- الرساله الذهبیّه: الحجامه بین الکتفین (1) تنفع من الخفقان الذی یکون من الامتلاء، و الحراره. (2)

6- باب الحجامه علی الفخذین

6- باب الحجامه علی الفخذین (3)

7- باب الحجامه علی الورکین

1- طبّ الائمّه: (بإسناده) عن الصادق (علیه السلام) کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یحتجم ثلاثه: واحده بین الورکین - الحدیث - . (4)

8- باب الحجامه علی الساقین

1- الرساله الذهبیّه: [الحجامه] الذی یوضع علی الساقین (5) قد ینقص من الامتلاء

ص:86


1- فی القانون: و علی الکاهل خلیفه الباسلیق و ینفع من وجع المنکب، و الحلق، و علی الکاهل، یضعّف فم المعده، و الاخدعیّه ربّما احدثت رعشه الراس، فلتسفل النقریّه و لتصعد الکاهلیه قلیلاً الا ان یتوخّی بها معالجه نزف الدم، و السعال، فیجب ان تنزل و لا تصعد. و هذه الحجامه التی تکون علی الکاهل، و بین الکتفین نافعه من امراض الصدر الدمویه، و الربو الدموی، لکن تضعف المعده، و تحدث الخفقان و الحجامه علی القمحدوه و علی الهامه ینفع - فیما ادّعاه بعضهم - من اختلاط العقل و الدوار، و یبطیء - فیما قالوا - بالشیب. و فیه نظر؛ فانّها قد تفعل ذلک فی ابدان دون ابدان، و فی اکثر الابدان تسرع بالشیب، و تضرّ بالدهن، و تنفع من امراض العین، و ذلک اکثر منفعتها، فانها تنفع من جربها، و بثورها من المورسرج، و لکنها تضرّ بالذهن، و تورث بلهاً، و نسیاناً، ورداءه فکر، و امراضاً مزمنه، و تضرّ باصحاب الماء فی العین، الا ان تصادف الوقت و الحال الت یجب فیها استعمالها، فربما لم تضرّ.
2- عنه البحار: 319/62.
3- فی القانون: و الحجامه علی الفخذین من قدّام ینفع من ورم الخصیتین، و خراجات الفخذین، و الساقین؛ و علی اسفل الرکبتین، فالتی علی الفخذین ینفع من الاورام، و الخراجات الحادثه فی الالیتین؛ و علی اسفل الرکبه تنفع من ضربان الرکبه الکائن من أخلاط حارّه،و من الخراجات(الجراحات«خ»)الردیّه،والقروح العتیقه فی الساق،والرجل،والتی علی الکعبین تنفع من احتباس الطمث،و من عرق النساء،والنقرس-.
4- تقدّم ص84 «باب کیفیّه حجامه النبی (صلی الله علیه و اله و سلم).
5- فی القانون: و الحجامه علی الساق یقارب الفصد، و ینقی الدم، و یدر الطمث. و من کانت من النساء بیضاء متخلخله، رقیقه الدم فحجامه الساقین اوفق لها من فصد الصافن. منه (ره).

نقصاً بیناً، و ینفع من الاوجاع المزمنه فی الکلی، و المثانه، و الارحام، و یدّر الطمث غیر انها تنهک (1) الجسد.

و قد یعرض منها الغشی الشدید، الا انها تنفع ذوی البثور (2) و الدمامیل. (3)

9- باب الحجامه بین العرقوب

العرقوب(4) و الکعب (5)

1- مکارم الاخلاق: روی عن الصادق (علیه السلام) انّه شکی الیه رجل الحکّه، فقال:

احتجم ثلاث مرّات فی الرجلین جمیعاً فیما بین العرقوب و الکعب.

ففعل الرجل ذلک، فذهب عنه. و شکی الیه آخر فقال:

احتجک فی واحد عقبیک (6) او من الرجلین جمیعاً ثلاث مرّات تبرء ان شاء الله. (7)

2- منه: روی انّ رجلاً شکی الی ابی عبدالله (علیه السلام) الحکّه؛ فقال له: شربت الدواء؟

فقال: نعم؛ فقال: فصدت العرق؟ فقال: نعم، فلم انتفع به؛

فقال: احتجم ثلاث مرّات فی الرجلین جمیعاً فیما بین العرقوب و الکعب.

ففعل فذهب عنه. (8)

10- باب الحجامه علی القطن

10- باب الحجامه علی القطن (9)

ص:87


1- یقال: نهکه الحمی - کمنع و فرح - : اضنته، و هزلته، و جهدته. منه (ره).
2- البثور: الصغار من الخراج.
3- عنه البحار: 319/62.
4- العرقوب: عصب غلیظ فوق عقب الانسان انتهی.
5- الذی بین الساق و القدم، او النابتین عن یمین القدم و شماله، لا الذی فی ظهر القدم.
6- قوله (علیه السلام): «فی واحد عقبیک» لعل المعنی: احتجم علی التناوب: مرّه فی هذا، و مرّه فی الاخری، و المراد بالعقب الکعب بالمعنی الثانی مجازاً.
7- 176/1 ح42، عنه البحار: 127/62 ح90.
8- 177/1 ح45، عنه البحار: 128/62 ح92.
9- قال فی القانون: الحجامه علی القطن، نافعه من دمامیل الفخذ، و جربه، و بثوره، و من النقرس، و البواسیر، و داء الفیل، و ریاح المثانه، و الرحم، و من حکّه الظهر. فاذا کانت هذه الحجامه بالنار شرط، او غیر شرط نفعت من ذلک ایضاً، و التی بشرط أقوی فی غیر الریح،والتی بغیر شرط أقوی فی تحلیل الریح البارد و استئصالها هاهنا،و فی کل موضع.(البحار:344/62)

8- ابواب اوقات الحجامه

1- باب الحجامه فی یوم الاحد و عشیته

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

1- مکارم الاخلاق: عن جعفر بن محمد (علیه السلام): - فی حدیث - قال:

و حجامتنا یوم الاحد. (1)

2- منه: قال الصادق (علیه السلام): الحجامه یوم الاحد فیه شفاء من کل داء. (2)

3- طبّ الائمّه: عن احمد بن عبدالله بن زریق، قال:

مرّ جعفر بن محمد (علیه السلام) یقوم کانوا یحتجمون، قال:

ما کان علیکم لو اخرّتموه الی عشیّه الاحد، فکان ابرا (3) للداء.

الخصال: (باسناده) عن الحسین بن سعید، عمّن رواه، عن خلف بن حمّاد، عن رجل، عن ابی عبدالله (علیه السلام) (مثله). (4)

2- باب الحجامه فی یوم الاثنین

الصادق (علیه السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- الخصال: عن ابیه، عن احمد بن ادریس، عن محمد بن احمد الاشعری، عن علی بن السندی، عن محمد بن عمرو بن سعید، عن یونس بن یعقوب، قال: سمعت ابا عبدالله (علیه السلام) یقول: إحتجم رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یوم الاثنین، واعطی الحجّام برّاً. (5)

2- منه: عن محمد بن الحسن، عن محمّد بن یحیی، عن محمد بن احمد الاشعری، عن الحسن بن الحسین اللؤلؤی، عن محمد بن اسماعیل و احمد بن الحسن

ص:88


1- 170/1 ضمن ح6، عنه البحار: 124/62 ضمن ح57.
2- 171/1 ح15، عنه البحار: 125/62 ح65.
3- «انزل»: الخصال و المکارم.
4- 70، عنه البحار: 120/62 ح41، الخصال: 383/2 ح60، و مکارم الاخلاق: 172/1 ح16، عنهما البحار: 108/62 ح2.
5- 384/2 ح63، عنه البحار: 109/62 ح3.

المیثمی، او احدهما، عن ابراهیم بن مهزم، عمّن ذکره، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یحتجم یوم الاثنین بعد العصر. (1)

3- مکارم الاخلاق: عنه (علیه السلام):

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) : احتجموا (2) یوم الاثنین بعد العصر. (3)

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

4- الخصال: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن یعقوب بن یزید، و محمد بن الحسین بن ابی الخطاب، عن عمّاد بن عیسی، عمّن ذکره، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

الحجامه یوم الاثنین (4) من آخر النهار تسلّ الداء سلاّ من البدن. (5)

5- مکارم الاخلاق: عن جعفر بن محمد (علیه السلام) - قال - فی حدیث - :

و حجامه موالینا یوم الاثنین. (6)

الرضا (علیه السلام)

6- طبّ الائمّه: عن الرضا (علیه السلام) قال: حجامه الاثنین لنا. (7)

3- باب الحجامه فی یوم الثلاثاء

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- مکارم الاخلاق: عن ابی سعید الخدری قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):

من احتجم یوم الثلاثاء لسبع عشره، او لتسع عشره، او لاحدی و عشرین کانت له شفاءً من داء السنه. (8)

ص:89


1- 384/2 ح64، عنه البحار: 109/62 ح4.
2- فی المصدر: کان رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) یحتجم... .
3- 172/1 ح17، عنه البحار: 125/62 ح66.
4- قال استاذی العلاّمه - رفع الله مقامه - : لا یبعد کون اخبار الاثنین محموله علی التقیّه، لکثره الاخبار الوارده فی شؤمه، و یمکن تخصیصها بهذه الاخبار، و فیه نکته: و هی ان شؤمه لوقوع مصائب النبیّ (صلی الله علیه و اله و سلم) و الائمه (علیه السلام) فیه و الاحتجام کانّه مشارکه معهم فی الالم، و المصیبه، لکن جربنا غالباً انّ المحجتم و المفتصد فیه، و فی الاربعاء لا ینتفع. منه (ره).
5- 385/2 ح65، عنه البحار: 109/62 ح54.
6- 170/1 ح6، عنه البحار: 123/62 ح57.
7- 141، عنه البحار: 123/62 ح54.
8- 172/1 ح18، عنه البحار: 125/62 ح67.

2- الخصال: عن محمد بن الحسن بن الولید، عن سعد، عن البرقی، عن ابی الخزرج، عن سلیمان بن ابی نضره، عن ابی سعید الخدری، قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من احتجم یوم الثلاثاء لسبع عشره، او اربع عشره، او لاحدی و عشرین من الشهر، کانت له شفاء ادواء السنه کلها، و کانت لما سوی ذلک (1)، شفاءً من وجع الراس، و الاضراس، و الجنون، و الجذام، و البرص. (2)

3- مکارم الاخلاق: من الفردوس، عن انس قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم):

الحجامه - الی ان قال - : و یوم الثلاثاء صحّه للبدن. (3)

4- منه: قال (علیه السلام):

الحجامه یوم الثلاثاء لسبع عشره تمضی من الشهر، دواء سنه. (4)

الائمّه، امیرالمؤمنین (علیه السلام)

5- الدیوان المنسوب الی امیر المؤمنین (علیه السلام):

و من یرد الحجامه فالثلثاء *** ففی ساعاته هرق الدماء

و ان شر امرء یوماً دواءَ *** فنعم الیوم یوم الاربعاء (5)

الرضا، عن آبائه، عن امیر المؤمنین (علیه السلام)

6- العلل، والعیون: عن محمد بن عمرو البصری، عن عبدالله بن احمد بن جبله، عن عبدالله بن احمد بن عامر، عن الرضا، عن آبائه (علیه السلام)، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام) قال:

یوم الثلاثاء یوم حرب، و دم. (6)

الصادق (علیه السلام)

7- الکافی: عن الحسین بن محمّد، عن محمد بن جمهور، عن حمران قال:

قال ابو عبدالله (علیه السلام): فیم یختلف الناس؟

ص:89


1- «و کانت لما سوی ذلک» ای الحجامه فی غیر الایّام الثلاثه، لکن فی الثلثاء، او مطلقاً. منه (ره).
2- 385/2 ح68، عنه البحار: 110/62 ح7، و الوسائل: 80/12 ح13.
3- 174/1 ح 30 و 31، عنه البحار 126/62 ح79، 80 .
4- 174/1 ح 30 و 31، عنه البحار 126/62 ح79، 80.
5- عنه البحار: 129/62 .
6- 598/2 ذح 61، و العیون: 248/1 ذح1، و فیه «یوم الاثنین یوم حرب» و دم «عنهما البحار: 115/62 ح22.

قلت: یزعمون انّ الحجامه فی یوم الثلاثاء اصلح،

قال: فقال: و الی ما یذهبون فی ذلک؟ قلت: یزعمون انّه یوم الدم. (1)

قال: فقال: صدقوا فاحری ان لا یهیجوه فی یومه، اما علموا انّ فی یوم الثلاثاء ساعه من وافقها لم یرق دمه (2) حتّی یموت، او ماشاء الله! (3) . (4)

8- طبّ الائمّه: روی عن ابی عبدالله (علیه السلام): انّ اوّل الثلاثاء تدخل فی شهر «آذار» بالرومیّه، الحجامه فیه مصحه (5) سنته باذن الله تعالی. (6)

الرضا (علیه السلام)

9- منه: عن الرضا (علیه السلام) قال: حجامه الاثنین لنا، و الثلاثاء لبنی اُمیّه. (7)

10- و منه: روی عنهم (علیه السلام):

ان الحجامه یوم الثلاثاء لسبعه عشر من الهلال، مصحّه سنته. (8)

ص:91


1- ای یوم هیجانه، او یوم سفکه، لما مرّ من انّ المنجمین ینسبونه الی المریخ فیناسبه سفک الدم. و الاخبار فی ذلک مختلفه: و یمکن الجمع بینهما: بحمل النهی علی ساعه من ساعاته و هی الساعه المنسوبه الی المریخ ایضاً و هی الساعه الثامنه، و ان کان ظاهر الخبر عدم ارتکابه فی جمیع الیوم لامکان مصادفته تلک الساعه، اما لکون الساعه غیر منضبطه، او لعدم المصلحه فی بیانها، فتأمّل. منه (ره).
2- ای لم یجفّ و لم یسکنر، - و هو فی الاصل مهموز - و الظاهر انّ المراد عدم انقطاع الدم حتّی یموت بکثره سیلانه، و یحتمل علی بعد ان یکون المعنی سرعه ورود الموت علیه بسبب ذلک ای یموت فی اثناء الحجامه. منه (ره).
3- ای من بلاء عظیم و مرض شدید یعسر علاجه، و یمکن حمل هذا الخبر علی التقیه لورود مضمونه فی روایات العامّه کما سیاتی ان شاء الله. منه (ره).
4- 191/84 ح223، عنه البحار: 129/62 ح94.
5- صحّح الاکثر «المصحّه» بفتح المیم و الصادف و قد تکسر الصاد، مفعله من الصحّه بمعنی العافیه. و یمکن ان یقرا بکسر المیم، اسم آله، و بالضم ایضاً اسم فاعل، و الاخیر ابعد. منه (ره)
6- 56، عنه البحار: 118/62 ح37.
7- نقدم ص94 باب الحجامه یوم الاثنین.
8- 69، عنه البحار: 118/62 ح37.

4- باب الحجامه فی یوم الاربعاء

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- امالی الصدوق: فی مناهی النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم) انّه نهی عن الحجامه یوم الاربعاء. (1)

2- مکارم الاخلاق: فی الحدیث:

انّه نهی عن الحجامه فی الاربعاء، اذا کانت الشمس فی العقرب. (2)

3- دعائم الاسلام: عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال:

من احتجم یوم اربعاء او یوم سبت، و اصابه وضح (3)، فلا یلم الا نفسه. (4)

امیرالمؤمنین (علیه السلام)، عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم)

4- مکارم الاخلاق: عن زید بن علی، عن آبائه، عن علی (علیه السلام) قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من احتجم یوم الاربعاء، فاصابه وضح، فلا یلومنّ الا نفسه. (5) الائمه، الصادق، عن آبائه، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام)

5- الخصال: عن محمد بن الحسن بن الولید، عن احمد بن ادریس، عن محمد ابن احمد الاشعری، عن ابراهیم بن اسحاق، عن القاسم بن یحیی، عن جدّه، عن ابی بصیر، عن ابی عبدالله (علیه السلام)، عن ابیه، عن آبائه، عن امیرالمؤمنین (علیه السلام) قال:

توقّوا الحجامه یوم الاربعاء، و النوره، فانّ یوم الاربعاء یوم نحس مستمر، و فیه خلقت جهنّم. (6)

الصادق (علیه السلام)

6- منه: عن ابیه، عن محمد بن یحیی، عن سهل بن زیاد، عن محمد بن الحسین ابن ابی الخطاب، عن محمد بن سنان، عن حذیفه بن منصور، قال:

ص:92


1- 255، عنه البحار: 115/62 ح21.
2- 172/1 ح20، عنه البحار: 125/62 ح69.
3- الوضح: البرص.
4- 45/2 ح512، عنه البحار: 134/62 ح104.
5- 172/1 ح21، عنه البحار: 125/62 ح70.
6- 637/2 ح10، عنه البحار: 115/62 ح20.

رایت ابا عبدالله (علیه السلام) احتجم یوم الاربعاء بعد العصر. (1)

7- طبّ الائمّه: عن داود بن سلیمان البصری الجوهری، عن احمد بن محمد بن ابی نصر، عن ابیه قال: قال ابو بصیر: سالت الصادق (علیه السلام) عن الحجامه یوم الاربعاء؟

فقال: من احتجم یوم الاربعاء لا یدور خلافاً علی اهل الطیره، عوفی من کل عاهه، ووقی من کلّ آفه. (2)

الکاظم (علیه السلام)

8- الکافی: عن عدّه من اصحابه، عن سهل بن زیاد، عن یعقوب بن یزید، عن رجل من الکوفیین، عن ابی عروه اخی شعیب - او عن شعیب العقرقوفی - قال:

دخلت علی ابی الحسن الاول (علیه السلام) و هو یحتجم یوم الاربعاء فی الحبس،

فقلت له: انّ هذا یوم یقول الناس من احتجم فیه اصابه البرص،

فقال: انّما یخاف ذلک (3) علی من حملته امّه فی حیضها. (4)

الرضا (علیه السلام)

9- الخصال: عن محمد بن الحسن بن الولید، عن محمد بن یحیی العطار، عن محمد بن احمد الاشعری، عن السیاری، عن محمد بن احمد الدقاق، قال:

کتبت الی ابی الحسن الثانی (علیه السلام) اساله عن الحجامه یوم الاربعاء لا تدور.

فکتب (علیه السلام): من احتجم فی یوم الاربعاء لا یدور خلافاً علی اهل الطیره، عوفی من کل آفه، ووقی من کلّ عاهه، و لم تخضرّ محاجمه. (5)

الهادی (علیه السلام)

10- منه: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن یعقوب بن یزید، عن بعض اصحابنا، قال: دخلت علی ابی الحسن علی بن محمدّ العسکری (علیه السلام) یوم الاربعاء

ص:93


1- 387/2 ح75، عنه البحار: 114/62 ح16.
2- 71، عنه البحار: 122/62 ح50.
3- «انما یخاف ذلک» ای البرص مطلقاً لامع الحجامه فی ذلک الیوم. منه (ره).
4- 192/8 ح224، و مکارم الاخلاق: 173/1 ح28، عنهما البحار: 126/62 ح77 و 130 ح95.
5- 386/2 ح71، عنه البحار: 114/62 ح15.

و هو یحتجم، فقلت له: انّ اهل الحرمین بروون عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) انّه قال:

من احتجم یوم الاربعاء،فاصابه بیاض، فلا یلومنّ الا نفسه.

فقال: کذبوا، انّما یصیب ذلک من حملته امّه فی طمث. (1)

5- باب الحجامه فی یوم الخمیس

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

1- طبّ الائمّه: قال ابو عبدالله (علیه السلام):

من احتجم فی آخر خمیس من الشهر فی اوّل النهار، سلّ منه الداء سلاً. (2)

2- مکارم الاخلاق: عن الصادق (علیه السلام) قال:

من احتجم فی آخر خمیس فی الشهر آخر النهار سلّ الداء سلاً. (3)

3- منه: عنه (علیه السلام) قال: انّ الدم یجتمع فی موضع الحجامه یوم الخمیس، فاذا زالت الشمس تفرّق، فخذ حظک من الحجامه قبل الزوال. (4)

4- الخصال: عن ابیه، عن سعد، عن یعقوب بن یزید، عن مروک (5) بن عبید، عن محمد بن سنان، عن معتب بن المبارک قال:

دخلت علی ابی عبدالله (علیه السلام) فی یوم [خمیس] و هو یحتجم، فقلت له:

یا ابن رسول الله! تحتجم فی یوم الخمیس؟

قال: نعم من کان منکم محتجماً فلیحتجم فی یوم الخمیس، فانّ کلّ عشیّه جمعه یبتدر الدم فرقاً من القیامه، و لا یرجع الی و کره الی غداه الخمیس.

ثمّ التفت (علیه السلام) الی غلامه زینج فقال: یا زینج! اشد قصب (دم) الملازم. (6)

ص:94


1- 386/2 ح70، عنه البحار: 110/62 ح8 .
2- عنه البحار: 111/62 ح10، و ج 47/59 ح4، و المستدرک: 78/13 ح6.
3- 173/1 ح23، عنه البحار: 125/62 ح72 و ص111 ح10 عن طبّ الائمّه.
4- 173/1 ح24، عنه البحار: 125/62 ح73.
5- فی المصدر: «مروان» مصحّف.
6- یحتمل ان یکون المراد بالملازم المحاجم، لانها تلزم البدن و توضع علیه، و بقصبها راسها الذی بمص، و شده، بشدّ الجلد علیه کما هو الشائع، و بالمصب، طرفها الواسع الذی یوضع علی الجسد، فانّ الدم الخارج یصب علیه، و بکونه رخیّا عدم الاعتماد علیه کثیراً فیؤلم الجسد.

و اجعل مصبک (1) رخیاً (2) (عصمک و خیاً)، و اجعل شرطک زحفاً. (3) . (4)

الرضا (علیه السلام)

5- عیون اخبار الرضا: عن ابیه و محمد بن الحسن، عن محمد بن یحیی، و احمد ابن ادریس، عن محمد بن احمد الاشعری؛ عن احمد بن محمد ابی عبدالله البرقی، عن ابیه، عن بکر بن صالح، عن سلیمان الجعفری، قال: سمعت ابا الحسن (علیه السلام) یقول:

قلّموا اظفارکم یوم الثلاثاء، و استحموا یوم الاربعاء، و اصیبوا من الحجامه حاجتکم یوم الخمیس، و تطیبوا باطیب طیبکم یوم الجمعه. (5)

6- باب الحجامه فی یوم الجمعه

الائمّه، الحسین بن علی (علیه السلام)

1- الفردوس: عن الحسین بن علیّ (علیه السلام) قال:

فی الجمعه ساعه لا یوافقها رجل یحتجم فیها الا مات. (6)

الصادق (علیه السلام)

2- الکافی: عن محمد بن یحیی، عن محمد بن الحسین، عن محمد بن اسماعیل، عن صالح بن عقبه، عن اسحاق بن عمّار، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

لا تحتجموا فی یوم الجمعه مع الزوال؛ فانّ من احتجم مع الزوال فی یوم الجمعه فاصابه شیءٌ، فلا یلومن الاّ نفسه. (7)

ص:95


1- یحتمل ان یکون فی الاصل «مصک» - بتشدید الصاد بدون الباء -، ای مصّ بالتانی بدون شدّه و اسراع. منه (ره).
2- یحتمل ان یکون مکان «رخیاً» رحباً - بالحاء اللمهمله و الباء الموحدّه - ای اجعل الظرف الذی تصب فیه الدم واسعاً مکشوفاً لیمکن استعلام کیفیه الدم. منه (ره).
3- «و اجعل شرطک زحفاً» ای اسرع فی البضع (البضع: القطع و الشق، و المشرط: آلته) و استعمال المشرط. و لا یبعد ان یکون فی الکلام تصحیف کثیر. منه (ره).
4- 389/2، عنه البحار: 110/62 ح9.
5- 279/1 ح20، عنه البحار: 115/62 ح23.
6- 11، عنه البحار: 135/62 ح106.
7- 192/8 ح225، عنه البحار: 130/62 ح96.

الکاظم (علیه السلام)

3- الخصال: عن محمد بن الحسن، عن محمد بن الحسن الصفّار، عن احمد ابن محمد بن عیسی، عن عبدالرحمان بن عمرو بن اسلم، قال:

رایت ابا الحسن موسی بن جعفر (علیه السلام) احتجم یوم الاربعاء و هو محموم، فلم تترکه الحمّی، فاحتجم یوم الجمعه فترکته الحمّی. (1)

الرضا (علیه السلام)

4- عیون اخبار الرضا: عن محمد بن موسی بن المتوکل، عن علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن اسحاق بن ابراهیم، عن مقاتل بن مقاتل،قال: رایت ابا الحسن الرضا (علیه السلام) فی یوم الجمعه فی وقت الزوال علی ظهر الطریق یحتجم و هو محرم. (2) . (3)

7- باب الجامه فی یوم السبت

الکاظم (علیه السلام)، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- مکارم الاخلاق: عن الکاظم (علیه السلام) قال:

قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من کان منکم محتجماً فلیحتجم یوم السبت. (4)

الائمّه، الصادق (علیه السلام)

2- طبّ الائمّه: عن الاشعث بن عبدالله، عن ابراهیم بن المختار، عن محمد بن سنان، عن طلحه بن زید، قال:

سالت ابا عبدالله (علیه السلام) عن الحجامه یوم السبت، قال: یضعّف. (5)

ص:96


1- 386/2 ح71، عنه البحار: 113/62 ح14، و قرب الاسناد: 124.
2- قال الصدوق - رحمه الله - : فی هذا الحدیث فوائد: احدها: اطلاق الحجامه فی یوم الجمعه عند الضروره، لیعلم ان ما ورد من کراهه ذلک انّما هو فی حاله الاختیار. و الثانیه: الاطلاق فی الحجامه فی وقت الزوال. و الثانیه: انّه یجوز للمحرم ان یحتجم اذا اضطر، و لا یحلق مکان الحجامه، و لا قوه الا بالله.
3- 16/3 ح38، عنه البحار: 31/59 ح21.
4- 171/1 ح14، عنه البحار: 125/62 ح64، و المستدرک: 84/13 ح36.
5- 138، عنه البحار: 123/62 ح55 و ج 175/66 ح36، و المستدرک: 400/16 ح7.

8- باب وقت الحجامه بالنسبه الی ایّام الشهر

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- المسند الجامع: عن ابی هریره قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): من احتجم لسبع عشره، و تسع عشره،واحدی و عشرین، کان شفاءً من کلّ داء. (1)

2- منه: عن انس، انّ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: من اراد الحجامه فلیتحر سبعه عشر او تسعه عشر، او احدی و عشرین، و لا یتییغ باحدکم الدم فیقتله. (2)

3- مکارم الاخلاق: عن انس قال: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الحجامه - الی ان قال - : و فی سبع عشره من الشهر الشفاء. (3)

4- منه: و عنه (صلی الله علیه و آله و سلم) انّه قال: احتجموا لخمس عشره، و سبع عشره، و احدی و عشرین ، لا یتبیغ بکم الدم فیقتلکم. (4)

الائمّه، الکاظم (علیه السلام)

5- و منه: عن ابی الحسن (علیه السلام) قال:

لا تدع الحجامه فی سبع من حزیران، فان فاتک، فالاربع عشره. (5)

الرضا (علیه السلام)

6- الرساله الذهبیّه: فاذا اردت الحجامه (فلا تحتجم الا لاثنتی عشره تخلو من الهلال الی خمسه عشره منه) (6) فإنّه اصحّ لبدنک؛

ص:97


1- 470/17 ح1330.
2- 155/2، سنن ابن ماجه: 1153/2.
3- 174/1 ح30، عنه البحار: 126/62 ح79.
4- 172/1 ح19، عنه البحار: 125/62 ح68.
5- 173/1 ح26، عنه البحار: 126/62 ح75.
6- فی البحار: «فلیکن فی اثنی عشره لیله من الهلال الی خمس عشره» قال الشیخ فی القانون: یؤمر باستعمال الحجامه لافی اول الشهر، لان الا خلاط لا تکون قد تحرکّت و هاجت، و لا فی آخره لانها قد نقصت، بل فی وسط الشهر، حین تکون الاخلاط هائجه تابعه فی تزیدها لنزید النور فی جرم القمر، یزید الدماغ فبی الافحاف، و المیاه فی الانهار ذوات المدّ و الجزر. و افضل اوقاتها فی النهار هی السعه الثانیه و الثالثه: انتهی. و قال الخجندی - فی التلویح ص 197 - : و وقتها المختار وسط الشهر فانّ الاخلاط تزید فیه لتزاید نور القمر.

فاذا نقص (1) الشهر فلا تحتجم الا ان تکون مضطراً الی (اخراج الدم، و ذلک ان) (2) الدم ینقص فی نقصان الهلال، و یزید فی زیادته. (3)

9- باب الحجامه عند تبیغ الدم بصاحبه اضطراراً

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- طبّ الائمّه: عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) انّه قال:

احتجموا اذا هاج بکم الدم، فانّ الدم ربّما تبیغ بصاحبه، فیقتله. (4)

2- دعائم الاسلام: قال: (صلی الله علیه و آله و سلم):

لا تعادوا الایام فتعادیکم، و اذا تبیغ (5) الدم باحدکم فلیهرقه ولو بمشقص. (6) الصادق (علیه السلام)، عن النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

3- طبّ الائمّه: عن محمد بن یحیی البرسی، عن محمد بن یحیی الارمنی، عن محمد بن سنان، عن المفضل بن عمر، قال:

سال طلحه بن زید ابا عبدالله (علیه السلام) عن الحجامه یوم السبت، و یوم الاربعاء، و حدثته بالحدیث الذی ترویه العامّه عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فانکروه و قالوا: الصحیح عن رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) انّه قال: اذا تبیغ باحدکم الدم فلیحتجم لا یقتله. (7)

ثمّ قال: ما علمت احداً من اهل بیتی یری به باساً. (8)

ص:98


1- فی البحار: انقضی.
2- فی البحار: ذلک و هو لان.
3- عنه البحار: 318/62.
4- 70، عنه البحار: 120/62 ح42.
5- قوله: «تبیغ» یعنی تبغّی من البغی. منه (ره).
6- 145/2 ح512، عنه البحار: 135/62 ح105.
7- قال - فی النهایه - : فیه «لا یتبیغ باحدکم الدم فیقتله» ای غلبه الدم علی الانسان، یقال: تبیغ به الدم؛ اذا تردّد فیه. و منه تبیغ الماء اذا تردّد و تحیّر فی مجراه. و یقال فیه «تبوّغ» بالواو. و قیل: انّه من المقلوب؛ ای لا یبغی علیه الدم فیقتله من البغی مجاوزه الحدّ؛ و الاول اوجه - انتهی.
8- 69، عنه البحار: 118/62 ح36.

الصادق (علیه السلام)

4- مکارم الاخلاق: عن الصادق (علیه السلام) قال: اذا ثار الدم باحدکم فلیحتجم، لا یتبغ به فیقتله. و اذا اراد احدکم ذلک فلیکن من آخر النهار. (1) 1

الرضا (علیه السلام)

5- منه: روی الانصاری قال:

کان الرضا (علیه السلام) ربّما تبیغه الدم، فاحتجم فی جوف اللیل. (2)

10- باب الحجامه اذا تبیغ الدم فی ای وقت کان مع قراءه آیه الکرسی

النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم)

1- دعائم الاسلام: عن النبی (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: فاذا تبیغ باحدکم فلیحتجم فی ای الایام کان، و لیقرا آیه الکرسی، و لیستغفر الله، و یصلی علی النبیّ (صلی الله علیه و آله و سلم). (3)

الصادق (علیه السلام)

2- مکارم الاخلاق: عن الصادق (علیه السلام) قال:

اقرا آیه الکرسی و احتجم ایّ وقت شئت. (4)

3- الکافی: عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن ابی محبوب، عن عبدالرحمان بن اللحجاج، عن ابی عبدالله (علیه السلام) قال:

اقرا آیه الکرسی و احتجم ای یوم شئت، و تصدّق، و اخرج ایّ یوم شئت. (5)

4- مکارم الاخلاق: عن المفضّل بن عمر قال: دخلت علی الصادق (علیه السلام) و هو یحتجم یوم الجمعه، فقال: او لیس تقرا آیه الکرسی؟ (6)

ص:99


1- 174/1 ح29، عنه البحار: 126/62 ح78 و ص118 ح36 (قطعه) و ص120 ص42.
2- 170/1 ح5، عنه البحار: 123/62 ح56، و المستدرک: 82/13 ح29.
3- 145/2 ح512، عنه البحار: 134/62 ح104.
4- 173/1 ح27، عنه البحار: 126/62 ح76.
5- 273/8 ح408، عنه البحار: 131/62 ح99، و الوسائل: 78/12 ح1. فقه الرضا: 394، عنه البحار: 117/62 ح29.
6- 173/1 ح25، عنه البحار: 126/62 ح74.

الکاظم (علیه السلام)

5- الخصال: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن محمد بن عیسی الیقطینی، عن زکرّیا المؤمن، عن محمد بن رباح القلاء، قال: رایت ابا ابراهیم (علیه السلام) یحتجم یوم الجمعه، فقلت: جعلت فداک، تحتجم یوم الجمعه؟ قال: اقرء آیه الکرسی،

فاذا هاج بک الدم، لیلاً کانم او نهاراً، فاقراً آیه الکرسی، و احتجم. (1). (2)

ص:100


1- 390/2 ح84، عنه البحار: 109/62 ح6.
2- قال المجلسی (ره): اقول: ظهر من الاخبار المتقدمه رجحان الحجامه یوم الخمیس و الاحد بلا معارض، و اکثر الاخبار تدلّ علی رجحانها فی یوم الثلاثاء لا سیما اذا صادف بعض الایام المخصوصه من الشهور العربیه، او الرومیه، و یعارضه بعض الاخبار. و یظهر من اکثرالاخبار رجحان الحجامه یوم الاثنین، و یعارضه مامر من شؤمه مطلقاً فی اخبار کثیره، و توهم التقیه لتبرک المخالفین به فی اکثر الامور. و اما الاربعاء فاکثر الاخبار تدلّ علی مرجوحیه الحجامه فیها، و یعارضها بعض الاخبار، و یمکن حملها علی الضروره. و السبت ایضاً الاخبار فیه متعارضه، و لعل الرجحان اقوی. و کذا الجمعه، و لعل المنع فیه اقوی. ثم جمیع ذلک انما هو مع عدم الضروره، فاما معها فیجوز فی ای وقت کان لا سیما اذا قرا آیه الکرسیف و هل الفصد حکمه حکم الحجامه؟ یحتمل ذلک، لکم الظاهر الاختصاص بالفصد. و قال الشهید - ره - فی الدروس: و تکره الحجامه فی الاربعاء، و السبت خوفاً من الوضح، الا ان یتبغ به الدم ای یهیج فیحتجم متی شاء و یقرا آیه الکرسی و یستخیر الله و یصلی علی النبی و آله. و قال فی فتح الباری: عند الاطباء ان انفع الحجامه ما یقع فی الساعه الثانیه او الثالثه، و ان لا تقع عقیب استفراغ عن حمام، او جماع او غیرهما، و لا عقیب شبع، و لا جوع؛ و قد وقع فی تعیین ایام الحجامه حدیث لابن عمر فی اثناء حدیث «فاحتجموا علی برکه الله یوم الخمس، و احتجموا یوم الاثنین، و الثلاثاء، و اجتنبوا الحجامه یوم الاربعاء، و الجمعه، و السبت، و الاحد» و نقل الحلال عن احمد انّه کره الحجامه فی الایام المذکوره، و ان کان الحدیث لم یثبت. و حکی انّ رجلاً احتجم یوم الاربعاء، فاصابه برص لتهاونه بالحدیث. و اخرج ابوداود من حدیث ابی بکره انه کان یکره الحجامه یوم الثلاثاء، و قال: انّ رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) قال: یوم الثلاثاء یوم الدم، و فیه ساعه لا یرقا فیها. ورود فی عدد من الشهر احادیث، منها ما اخرجه ابو داود من حدیث ابی هریره رفعه: «من احتجم بسبع عشره و تسع عشره، و احدی و عشرین کان شفاءً لکلّ داء»، و قد اتفق الاطباء علی ان الحجامه فی النصف الثانی من الشهر، ثم، فی الربع الثالث من ارباعه انفع من الحجامه فی اوله و آخره. و قال الموفق البغدادی، و ذلک ان الاخلاط فی اول الشهر تهیج. (البحار: 138/62 و 139).

11- باب وقت حجامه الصائم

1- مکارم الاخلاق: عن جعفر بن محمد (علیه السلام) قال:

یحتجم الصائم فی غیر شهر رمضان متی شاء، فاما فی شهر رمضان فلا یغر بنفسه، و لا یخرج الدم ان یتبیغ به.

فاما نحن فحجامتنا فی شهر رمضان بالیل. (1)

12- مقدار الفاصل بین الحجامتین

1- الرساله الذهبیّه: ولتکن الحجامه بقدر ما یمضی من السنین:

فابن عشرین سنه یحتجم فی کل عشرین یوماً (مرّه)

و ابن الثلاثین فی کل ثلاثین یوماً مرّه واحده، و کذلک من بلغ من العمر اربعین سنه یحتجم فی کل اربعین یوماً [مرّه]، و ما زاد فبحسب ذلک.(2)

ص:101


1- 170/1 ح6، عنه البحار: 123/62 ح57.
2- عنه البحار: 318/62.

9-ابواب آداب الحجامه

1-باب الاکل قبل الحجامه

النبی صلی الله علیه و آله

1-مکارم الاخلاق: من الفردوس: عن انس قال:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الحجامه علی الریق دواء، و علی الشبع داء-الخبر-. (1) . الائمه، الصادق علیه السلام

2-الکافی: عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی، عن الحجال، عن ثعلبه، عن عمار الساباطی، قال: قال ابوعبدالله علیه السلام: ما یقول من قبلکم فی الحجامه؟ قلت: یزعمون انها علی الریق افضل منها علی الطعام.

قال: لا، هی علی الطعاام ادر للعرق، و اقوی للبدن. (2)

3-مکارم الاخلاق: عن ابی عبدالله علیه السلام قال: ایاک و الحجامه علی الریق.(3)

4-منه: عنه علیه السلام:-فی حدیث-قال:

ولاتحتجم حتی تاکل شیئاً، فانه ادر للعرق، واسهل لخروجه، واقوی للبدن. (4)

الکاظم علیه السلام

5-و منه: روی عن العالم علیه السلام انه قال: الحجامه بعد الاکل، لانه اذا شبع الرجل ثم احتجم، اجتمع الدم و اخرج الداء ، و اذا احتجم قبل الاکل خرج الدم و بقی الداء.(5)

2-باب الدعاء عند الحجامه

الائمه، الصادق علیه السلام

1-معانی الاخبار: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن احمد بن ابی عبدالله، عن ابیه، عن عبدالله بن سنان، عن خلف بن حماد، عن رجل، عن ابی عبدالله علیه السلام.

ص:102


1- 1/174ح30،عنه البحار:126/62ح79
2- 273/8ح407،عنه البحار:130/62ح98
3- 170/1 ح 7و8و9، عنه البحار: 124/62 ح 58 ، 59 ، 60 .
4- 170/1 ح 7و8و9، عنه البحار: 124/62 ح 58 ، 59 ، 60 .
5- 170/1 ح 7و8و9، عنه البحار: 124/62 ح 58 ، 59 ، 60 .

انه قال لرجل من اصحابه: اذا اردت الحجامه و خرج الدم من محاجمک فقل-قبل ان تفرغ و یسیل الدم-:«بسم الله الرحمن الرحیم، اعوذ بالله الکریم فی حجامتی هذه من العین فی الدم (1) و من کل سوء»، ثم قال: و ما علمت (2) یا فلان انک اذا قلت هذا فقد جمعت الاشیاء کلها، ان الله تبارک و تعالی یقول:

«وَلَو کُنتُ اَعلَمُ الغَیبَ لاَستکثَرتُ مِنَ الخَیرِ وَ ما مَسّنِیَ السّوءُ» (3)یعنی الفقر.

وَ قال عزوجل «کَذلِکَ لِنَصرِفَ عَنهُ السّوءَ وَ الفَحشاء» (4) یعنی ان یدخل فی الزنا.

و قال لموسی علیه السلام «وَ اَدخِل یَدَکَ فِی جَیِبکَ تَخرُج بَیضَاء مِن غَیرِ سُوءٍ»(5)

قال: من غیر مرض.

2-طب الائمه: عن محمد بن القاسم بن سنجاب، عن خلف بن حماد،عن ابن مسکان، عن جابر الجعفی، قال:

قال ابوجعفر علیه السلام لرجل من اصحابه-الی قوله-من غیرمرض.

ثم قال: واجمع ذلک عند حجامتک، والدم یسیل بهذه العوذه المتقدمه

مکارم الاخلاق: عن الصادق علیه السلام مرسلاً (مثله). (6)

3-فقه الرضا علیه السلام: قال علیه السلام : اذا اردت الحجامه فاجلس بین یدی الحجام، و انت متربع و قل: «بسم الله الرحمن الرحیم،

اعوذ بالله الکریم فی حجامتی من العین فی الدم، و من کل سوء، و اعلال، و امراض، و اسقام، واوجاع، و اسالک العافیه و المعافاه و الشفاء من کل داء». (7)

ص:103


1- «من العین فی الدم» ای اصابه العین فی خروج الدم، او العین بمعنی العیب.
2- «و ما علمت» استفهام تقریر، ای اعلم ان قولک «من کل سوء» یشمل الاستعاذه من جمیع الآفات الدینیه و الدنیویه، من الامراض البدنیه و الاحوال الدینیه، ثم استشهد علیه السلام بالآیات التی استعمل السوء فیها بجمیع تلک المعانی. منه (ره)
3- الاعراف:188
4- یوسف:24
5- النمل:12.
6- 172ح1، و طب الائمه: 68، و مکارم الاخلاق: 171/1 ح11، عنها البحار، 112/62ح2
7- 397، عنه البحار: 117/62 ح28

3-باب النضر الی اول محجمه من الدم

الائمه ، الباقر علیه السلام

1-طب الائمه: عن ابراهیم بن عبدالله الخزامی، عن الحسین بن سیف بن عمیره، عن اخیه،عن عمرو بن شمر، عن جابر الجعفی، عن ابی جعفر محمد بن علی علیه السلام قال: و من احتجم فنظر الی اول محجمه من دمه، امن من الرمد الی الحجامه الاخری. (1)

الهادی علیه السلام

2-منه: عن عبدالله موسی الطبری، عن اسحاق بن ابی الحسن، عن «امه» ام احمد، قالت: قال سیدی علیه السلام: من نظر الی اول محجمه من دمه، امن الواهنه (2) الی الحجامه الاخری. فسالت سیدی: ما الواهنه؟

فقال: و جع العنق. (3)

4-باب ما یوکل بعد الحجامه

الائمه، الباقر علیه السلام

1-مکارم الاخلاق: عن ابی بصیر قال:

ص:104


1- 71، عنه البحار:121/62ح47.
2- قال فی النهایه: فی حدیث عمران بن حصین: ان فلانا دخل علیه و فی عضده خلقه من صفر-و فی روایه: و فی یده خاتم من صفر-فقال: ما هذا؟ قال: هذا من الواهنه. قال: اما انها لا تزدیک الا و هنا! الواهنه: عرق یاخذ فی المنکب، و فی الید کلها فیرقی منها. و قیل: هو مرض یاخذ فی العضد، و ربما علق علیها جنس من الخرز، یقال لها «خرز الواهنه» و هی تاخذ الرجال دون النساء، و انما نهاه عنها لانه انما اتخذها علی انها تعصمه من الالم، فکان عنده فی معنی التمائم (التمائم: خرزات کانت العرب تعلقها علی اولادهم یتقون بها العین فی زعمهم، فابطلها الاسلام) المنهی عنها-انتهی-. و فی القاموس: الواهنه ریح تاخذ فی المنکبین، اوفی العضد، اوفی الاخدعین عند الکبر، والقصیراء، و فقره فی القفا و العضد. و فی بعض النسخ «الواهیه» بالیاء المثناه التحتانیه، و الاول اظهر، و یدل علی انها تطلق علی وجع العنق ایضا، او فسرت به لانه یلزمها غالبا . منه (ره)
3- 70، عنه البحار: 121/62ح46.

قال ابو جعفر علیه السلام: ای شیء تاکلون بعد الحجامه؟ فقلت: النهدباء، والخل.

فقال: لیس به باس. (1)

2-منه : روی عن ابی عبدالله علیه السلام انه احتجم فقال: یا جاریه! هلمی ثلاث سکرات، ثم قال: ان السکر بعد الحجامه یرد الدم الطری (الطمی) و یزید فی القوه. (2)

3-طب الائمه: عن ابراهیم بن سنان، عن احمد بن محمد الدارمی، عن زراره، عن ابی عبدالله جعفر بن محمد الصادق علیه السلام (مثله)- الا ان فیه:

یورد الدم الصافی، و یقطع الحراره. (3)

4-مکارم الاخلاق: عن زید الشحام قال: کنت عند ابی عبدالله علیه السلام فدعا بالحجام، «ف»قال له: اغسل محاجمک و علقها، ودعا برمانه فاکلها،

فلما فرغ من الحجامه، دعا برمانه اخری فاکلها فقال: هذا یطفیء المرار. (4)

5-المحاسن: عن بعض اصحابه، عن صالح بن عقبه، عن یزید بن عبدالملک النوفلی قال: دخلت علی ابی عبدالله علیه السلام و فی یده رمانه فقال: یا معتب! اعطه رمانا ، فانی لم اشرک فی شیء ابغض الی من ان اشرک فی رمانه، ثم احتجم، و امرنی ان احتجم، فاحتجمت، ثم دعا لی برمانه، و اخذ رمانه اخری-الحدیث-.(5)

6-الکافی: (باسناده) عن معتب، عن ابی عبدالله علیه السلام او قال:

عن ابی الحسن علیه السلام قال: قال یوما یا معتب! اطلب لنا حیتانا طریه فانی ارید ان احتجم، فطلبتها ثم اتیته بها، فقال لی: یا معتب! سکبج لنا شطرها، و اشولنا شطرها، فتغذی منها، و تعشی ابوالحسن علیه السلام. (6)

ص:105


1- 171/1ح12، عنه البحار:124/62ح62.
2- 171/1ح13، عنه البحار:124/62ح63
3- 71، عنه البحار:122/62ح51
4- 170/1ح10، عنه البحار:124/62ح61
5- 358/2ح879، عنه البحار:161/66ح38، و الکافی:353/6ح9، عنه الوسائل:526/16ح2، یاتی الحدیث:ص377 «باب علاج الوسواس».
6- 323/6،عنه الوسائل:55/17ح5.

الهادی علیه السلام

7-طب الائمه: عن ابی الحسن العسکری علیه السلام: کل الرمان بعد الحجامه رمانا حلوا فانه یسکن الدم، و یصفی الدم فی الجوف.(1)

العسکری علیه السلام

8-الکافی: محمد بن یحیی قال: کتب بعض اصحابنا الی ابی محمد علیه السلام یشکو الیه دما و صفراء فقال: اذا احتجمت هاجت الصفراء و اذا اخرت الحجامه اضرنی الدم، فما تری فی ذلک فکتب علیه السلام: احتجم و کل علی اثر الحجامه سمکا طریا کباب قال: فاعدت علیه المساله بعینها فکتب علیه السلام:

احتجم و کلی علی اثر الحجامه سمکا طریا کبابا بماء و ملح.

قال: فاستعملت ذلک فکنت فی عافیه، و صار غذای. (2)

5-باب ما لایوکل بعد الحجامه

1-الرساله الذهبیه الرضا علیه السلام: اکل المملوحه و اللحمان، و اکل السمک المملوح بعد الفصل، و الحجامه یعرض منه البهق، و الجرب. (3)

6-باب الاغتسال بالماء البارد بعد الحجامه

الصادق علیه السلام عن النبی علیه السلام

1-طب الائمه: عن ابی زکریا یحیی بن آدم عن صفوان بن یحیی، عن ابن بکیر، عن شعیب العقر قوفی، عن ابی اسحاق الازدی، عن ابی اسحاق السبیعی، عمن ذکره: ان امیرالمومنین علیه السلام کان یغتسل من الحجامه، و الحمام قال شعیب: فذکرته لابی عبدالله الصادق علیه السلام فقال: ان البنی صلی الله علیه و آله کان اذا احتجم هاج به الدم و تبیغ، فاغتسل بالماء البارد فتسکن عنه حراره الدم. و ان امیرالمومنین علیه السلام کان اذا دخل الحمام هاجت به الحراره، صب علیها الماء البارد فتسکن عنه الحراره. (4)

ص:106


1- 71، عنه البحار:123/62ح52
2- 324/6،عنه الوسائل:54/17ح1
3- ،عنه البحار: 321/62
4- 71، عنه البحار:122/62ح48

7-باب جامع وظائف المحتجم

1-الرساله الذهبیه للرضا علیه السلام: یجب فی کل ما ذکرنا من اخراج الدم اجتناب النساء قبل ذلک (1)باثنی عشر ساعه.

و یحتجم فی یوم صاح صاف، لاغیم فیه ولاریح شدیده.

ولیخرج من الدم بقدر ما یری من تغیره.

ولاتدخل یومک ذاک الحمام فانه یورث الداء

واصبب علی راسک و جسدک (الماء الحار، و لا تفعل ذلک من ساعتک)(2)

و ایاک و الحمام اذا احتجمت فان الحمی الدائمه تکون منه. فاذا اعتسلت من الحجامه فخذ خرقه مرعزی. (3)فالقها علی محاجمک (4) او ثوبا لینا من قز (5) او غیره. و خذ قدر الحمصه من التریاق الاکبر (6)فاشربه (7) ان کان شتاء و ان کان صیفا

ص:107


1- قوله علیه السلام: قبل ذلک قال الاطباء: بعده ایضا کذلک بل هو اضر، و یمکن ان یکون التخصیص لظهور الضرر بعده، او لعدم و قوعه غالبا بعده لطرو الضعف المانع منه. و یاتی ص81: ایاک... و مجامعه النساء یومک ذاک، و الظاهر انه مطلق لما قبله و بعده.
2- ماء حار من غد (خ)
3- والمرعزی:-بکسر المیم و العین-: نوع من المعز طویل الشعر ناعمه یوجد فی آسیا الغصری و سمی بالمرعز، او المرعزی لان المرعز هو فی الاصل ازغب تحت شعر العنز انظر المعجم الزو ولوجی (الحدیث: 450/5). و فی القاموس: المر غرو المرغری و یمد اذا خفف و قد تفتح المیم فی الکل: الزغب الذی تحت شعر العنز، و فی بعض النسخ «قزعونی» و لم نجد له معنی و فی بعضها «فرعونی» و هو ایضا کذلک و قد یقرا «قزعونی» نسبه الی «عون» قریه علی الفرات و کل ذلک تصحیف، و الاول اصوب
4- المحاجم: مواضع الحجامه
5- والقز:نوع من الابریسم و قد یقال: لا یطلق علیه الابریسم. و فی المصباح المنیر: القز معرب، قال اللیث: هو ما یعمل منه الابریسم. و لهذا قال بعضهم: القز والابریسم مثل الحنطه والدقیق. انتهی.
6- التریاق:بالتاء و بالدال یطلق علی ماله باد زهریه و نفع عظیم و هو الان یطلق علی الهادی یعنی الاکبر الذی رکبه اندروماخس القدیم. و بقی مده یسمی تریاق الاربع انظر ترکیبه مفصلا فی تذکره اولی الالباب (92/1) و فیه ایضا انه ینفع للجذام و البرص و اختلاط العقل و الفالج والاسترخاء و التشنج والاختلاج و الصر. و الظاهر ان التریاق الاکبر هو الفاروق و لابد من حمله علی ما اذا لم یکن مشتملا علی الحرام کالخمر و لحم الافاعی و الجند و اشباهها
7- فاشربه و کله من غیر شرب.(خ)

فاشرب (السکنجبین العنصلی، و امزجه بالشراب المفرج المعتدل (1) و تناوله او بشراب الفاکهه و ان تعذر ذلک فبشراب الاترج فان لم تجد شیئا من ذلک فتناوله بعد علکه ناعما تحت الاسنان و اشرب علیه جرع ماء فاتر و ان کان فی زمان الشتاء و البرد، فاشرب علیه السکنجبین «العنصلی» العسلی)(2)فانک اذا فعلت ذلک «فقد» امنت من اللقوه (3) و البهق و البرص (4) و الجذام باذن الله تعالی.

و امتص من الرمان الاملیسی(5) فانه یقوی النفس و یجلی (6) الدم.

ولا تاکلن طعاما مالحا (ولا ملحا بعده بثلثی ساعه)(7) فانه یخاف ان یعرض منه الجرب. (8) و ان کان شتاء فکل الطیاهیج (9) اذا احتجمت واشرب علیه من (ذلک الشراب الذی و صفته لک).(10)

ص:108


1- الشراب المفرح المعتدل کشربه التفاح، و السفرجل
2- داخل القوسین فی (خ): الاسکنجبین المغلی. و فی بعض النسخ:«و خذ قدر حمصه من التریاق الاکبر فاشربه او کله من غیر شراب ان کان شتاء و ان کان صیفا فاشرب السکنجبین الخلی» و فی اکثر النسخ« سکنجبین عسلی» و فی بعضها «السکنجبین العنصلی العسی ای بالخل المعمول المتخذ من بصل العنصل.» و فی القاموس: العنصل-کقنفد و جندب، و یمدان-: البصل البری و یعرف بالاسقال و ببصل الفار نافع لداء الثعب و الفالج و النساء و خله للسعال المزمن و الربو و الحشرجه و یقوی البدن الضعیف . انتهی. وذکر الاطباء لاصله و خله فوائد جمه لانواع الامراض.
3- اللقوه: مرض یمیل به الوجه الی جانب
4- یاتی البهق و البرص فی امراض الجلد
5- فی بعض النسخ و البحار: المز و الاملیسی: هو الذی لا یکون فی حبه نوی
6- فی بعض النسخ و البحار: یحیی
7- فی بعض النسخ و البحار: بعد ذلک بثلاث ساعات
8- الجرب: داء یحدث فی الجلد بثورا صغارا لها حکه شدیده.
9- و هو طائر یعرف بالاندلس بالضریس. و هو شبیه بالحجل الصغیر غیر ان عنقه احمر و منقاره و رجله احمران مثل الحجل و ما تحت جناحه اسود و ابیض. و منه ما یسمی المنهاج اجوده السمین الرطب الخریفی و هو معتدل الحل ینفع الناقهین. (انظر الجامع لمفردات الادویه:105/3)
10- فی البحار: الشراب المزکی الذی ذکرته اولا من الشراب الزکی ای الشراب الحلال الزبیبی.

وادهن (موضع الحجامه) بدهن الخیری(و ماء الورد و شیء من مسک)(1)

و صب منه علی هامتک ساعه تفرغ من حجامتک.

و اما فی الصیف

فاذا احتجمت فکل السکباج (2) و الهلام (3)، و المصوص(4)، و الحامض(5)

و صب علی هامتک دهن البنفسج و ماء الورد و شیئا من کافور (6)

و اشرب من ذلک الشراب الذی وصفته لک بعد طعامک.

و ایاک و کثره الحرکه و الغضب و مجامعه النساء یومک ذاک. (7)

8-باب ما یخفف الم الحجامه

1-الرساله الذهبیه للرضا علیه السلام : و الذی یخفف من الم الحجامه:

ص:109


1- قال ابن البیطار فی الجامع لمفردات الادویه و الاغذیه (156/4) : عن ابن ماسه: انه یسخن الاعضاء الخارجیه و یقویها اذا ضعفت اذا وضع علیها. و قال فی القانون (3601): اذا حل فی الادهان المسخنه و طلی بها فقار الظهر نفع من الخدر.
2- السکباج فارسیه: مرق یعمل من اللحم و الخل و السکباج معرب و کانه «شورباج الخل»
3- الهلام-کغراب-: طعام من لحم عجل بجلده، او مرق السکباج المبرد المصفی من الدهن. و قیل: الهلام لحم البقر او العجل او المعز یطبخ بماء و ملح ثم یخرج و یوضع حتی یذهب ماوه ثم یطبخ البقول البارده مع الخل و یطرح فیه ذلک اللحم ثم یوکل (القاموس).
4- و قال :المصوص-کصبور- طعام من لحم سطبخ و ینقع فی الخل او یکون من لحم الطیر خاصه انتهی. والمصوص: مطبوخ من لحم الدراج او الدیک و یطبخ فی الخل و البقول البارده منه (ره).
5- الخامیر(خ). و لم اعثر علی معناها،و لعلها تحریف الیحامیر: و هو اللحم الذی یاکلونه بالخل و الخردل، و البزار. (انظر وسائل الشیعه:374/16)
6- فی البحار: بماء ورد و شیء من الکافور. قال الشیخ الرئیس فی القانون (336/1): الکافور اصناف و قال بعضهم: ان شجرته کبیره تظل خلقا و تالفه البابوره فلایوصل الیها الا فی مده معلومه من السنه و هی سفحیه بحریه اما خشبه فهو ابیض هش خفیف جدا و ربما اختنق فی خلله شیء من اثر الکافور.
7- قوله علیه السلام یومک ای یوم حجامتک. انظر القانون: (204/1-212)

تخفیف المص (1) عند اول ما یضع المحاجم ثم یدرج المص قلیلا قلیلا و الثوانی ازید فی المص من الاوائل وکذلک الثوالث فصاعدا.

و یتوقف عن الشرط حتی یحمر الموضع جیدا بتکریر المحاجم علیه و یلین المشراط علی جلود لینه و یمسح الموضع قبل شرطه بالدهن. (2)

9-باب الحجام و اجرته

البنی صلی الله علیه و آله

1-المسند الجامع: عن جابر بن عبدالله قال: دعا النبی صلی الله علیه و آله ابا طیبه فحجمه قال: فساله کم ضریبتک قال: ثلاثه آصع قال: فوضع عنه صاعا . (3)

2-الطب النبوی: عن انس: ان رسول الله صلی الله علیه و آله حجمه ابوظبیه فامر له بصاعین من طعام و کلم موالیه فخفضوا عنه من ضریبته و قال:

خیر ما تداویتم به الحجامه . (4)

3-سنن ابن ماجه: عن ابن عباس قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله:

ص:110


1- هذا مما ذکره الاطباء ایضا قال فی القانون: تکون الوضعه الاولی خفیفه سریعه القلع ثم یتدرج الی ابطاء القلع و المهال-. و عللوا ذلک بوجهین: الاول: اعتیاد الطبیعه لئلا تتالم کثیرا والثانی: ان فی المره الاولی تسرع الدماء القریبه من المحجمه فتجتمع سریعا و فی المره الثانیه ابطا لبعد المسافه فیکون زمان الاجتماع ابطا و هکذا. و الاظهر انه لو کان المراد بالمرات المرات بعد الشرط فالوجه الثانی اظهر و لو کان المراد المرات قبله فالاول و کان الثانی اظهر من الخبر. و شرط الحاجم: قطع اللحم بالته و هی المشروط و المشراط-بالسکر- فیهما علی جلود لینه ای بمسحه علیها و یمسح الموضع لانه یصیر الموضع لینا فلا یتالم کثیرا من الشرط و قال بعض الاطباء : تدهین موضع الحجامه و الفصل یصیر سببا لبطء برئهما. قال الشیخ فی القانون: اذا دهن موضع الحجامه فلیبادر الی اعلاقها و لا یدافع بل یستعجل فی الشرط انتهی. منه (ره).
2- عنه البحار: 319/62
3- 4/248
4- 41، البخاری کتاب الطب باب الحجامه ص161

نعم البعد الحجام یذهب بالدم و یخف الصلب و یجلو البصر. (1)

4-الطب النبوی: عن ابن عباس ان النبی صلی الله علیه و آله احتجم و اعطی الحجام اجره. (2)

5-الکافی: (باسناده) عن جابر عن ابی جعفر علیه السلام: قال: احتجم رسول الله صلی الله علیه و آله حجمه مولی لبنی بیاضه و اعطاه و لو کان حراما ما اعطاء ...(3)

6-قرب الاسناد» (باسناده) عن جعفر عن ابیه ان رسول الله صلی الله علیه و آله احتجم وسط راسه حجمه ابو طیبه بمحجمه من صفر و اعطاه رسول الله صلی الله علیه و آله صاعا من تمر. (4)

7-المسند الجامع: عن نافع، عن ابن عمر قال: یا نافع قد تبیغ بی الدم.

فالتمس لی حجاما و اجعله رفیقا ان استطعت و لا تجعله شیخا کبیرا ولا صبیا صغیرا -الحدیث-(5)

10-باب الفصد

الائمه الباقر علیه السلام

1-مکارم الاخلاق: عن معاویه بن حکم قال:

ان ابا جعفر علیه السلام دعا طبیبا ففصد عرقا من بطن کفه. (6)

الصادق علیه السلام

2-منه : عن الحسن الوشاء قال: شکوت الی ابی عبدالله علیه السلام و جع الکبد فدعا بالفاصد ففصدنی من قدمی. (7)

3-و منه: عن المفضل بن عمر قال:

شکوت الی ابی عبدالله علیه السلام علی جسدی و الحراره فقال:

علیک ابالفتصاد من الاکحل. (8)

ففعلت فذهب عنی و الحمدالله شکرا.(9)

ص:111


1- 1151ح3478
2- 41
3- 116/5ح3، عنه الوسائل:72/12ح7
4- 52،عنه البحار:143/62ح1
5- 632/10
6- 175/1ح40و41، عنه البحار:127/62 ح88و89
7- 175/1ح40و41، عنه البحار:127/62ح88و89
8- الاکحل: عرق فی الید بفصد
9- 176/1ح44، عنه البحر: 128/62ح91

4-طب الائمه: ابوعبیده بن محمد بن عبید قال: حدثنی ابی محمد بن عبید عن النضر بن سوید عن میسر عن ابی عبدالله الصادق علیه السلام قال:

ان رجلا قال: یابن رسول الله! ان لی جاریه یکثر فزعها فی المنام و ربما اشتد بها الحال فلا تهدا و یاخذها خدر فی عضدها و قدر آها بعض من یعالج فقال:

ان بها مسا من اهل الارض و لیس یمکن علاجها.

فقال علیه السلام: مرها بالفصد و خذ لها ماء الشبت المطبوخ بالعسل و یسقی ثلاثه ایام فان الله تعالی یعافیها. قال: ففعلت ذلک فعوفیت باذن الله تعالی.(1)

5-الفصول المهمه: (باسناده) عن الحلبی قال: قال ابوعبدالله علیه السلام لرجل من اولیائه و قد ساله الرجل فقال: یابن رسول الله صلی الله علیه و آله ان لی بنتا و انا ارق لها و اشفق علیها و انها تفزع کثیرا لیلا و نهارا فان رایت ان تدعو الله لها بالعافیه.

قال: فدعا لها ثم قال: مرها بالفصل فانها تنتفع بذلک. (2)

الکاظم علیه السلام

6-مکارم الاخلاق: قال: وشکی بعضهم الی ابی الحسن علیه السلام کثره ما یصیبه من الجرب فقال: ان الجرب من بخار الکبد فاذهب و افتصد من قدمک الیمنی و الزم اخذ در همین من دهن اللوز الحلو علی ماء الکشک (3) و اتق الحیتان و الخل.

ففعل فبری باذن الله. (4)

الحسن العسکری علیه السلام

7-الکافی: عن علی بن محمد، عن الحسن بن الحسین، عن محمدبن الحسن المکفوف قال: حدثنی بعض اصحابنا عن بعض فصادی العسکر من النصاری:

ان ابامحمد صلی الله علیه و آله بعث الی یوما فی وقت صلاه الظهر فقال لی:

افصد هذا العرق قال: وناولنی عرقا لم افهمه من العروق التی تفصد.

فقلت فی نفسی:ما رایت امرا اعجب من هذا:یامرنی ان افصد فی وقت الظهر

ص:112


1- 115ح1، عنه البحار :190/76ح20
2- الفصول المهمه: 212/3ح1
3- فی القاموس: الکشک: ماء الشعیر . منه (ره)
4- 176/1ح43، عنه البحار: 128/62 ح90

و لیس بوقت فصد و الثانیه عرق لا افهمه! ثم قال لی: انتظر و کن فی الدار فلما امسی دعانی و قال: سرح الدم فسرحت ثم قالی لی: امسک فامسکت ثم قالی لی: کن فی الدار فلما کان نصف اللیل ارسل الی و قال لی: سرح الدم.

قال: فتعجبت اکثر من عجبی الاول و کرهن ان اساله.

قال: فسرحت فخرج دم ابیض کانه الملح

قال: ثم قال لی: احبس قال: فحبست. قال: ثم قال: کن فی الدار.

فلما اصبحت امر قهمانه ان یعطینی ثلاثه دنانیر.

فاخذتها و خرجت حتی اتیت ابن بختیشوع النصرانی فقصصت علیه القصه.

قال: فقال لی: والله ما افهم ما تقول و لا اعرفه فی شیء من الطب و لا قراته فی کتاب و لا اعلم فی دهرنا اعلم بکتب النصرانیه من فلان الفارسی فاخرج الیه.

قال: فاکتریت زورقا الی ابصره و اتیت الاهواز ثم صرت الی فارس الی صاحبی فاخبرته الخبر. قال: فقال لی: انظرنی ایاما فانظرته ثم اتیته متقاضیا

قال: فقال لی: ان هذا الذی تحکیه عن هذا الرجل فعله المسیح فی دهره مره. (1)

8-الخرائج و الجرائح: قال: حدث(2) نصرانی متطبب بالری-و قد اتی علیه مائه سنه و نیف-وقال:

کنت تلمیذ بختیشوع طبیب المتوکل و کان یصطفینی فبعث الیه الحسن (3) بن علی بن حمدبن الرضا علیه السلام ان یبعث الیه باخص اصحابه عنده لیفصده (4)

ص:113


1- 512/1ح24، عنه البحار:131/62ح101
2- فی المصدر: حدث فطرس رجل متطبب
3- فیه: الحسن العسکری
4- وقد اومانا الی عله تخصیص الحجامه فی اکثر الاخبار بالذکر و عدم التعرض للفصد فیها لکون الحجامه فی تلک البلاد انفع و انجح من الفصد و انما ذکر الفصد فی بعض الاخبار عن بعضهم علیه السلام بعد تحولهم عن بلاد الحجاز الی البلاد التی الفصد فیها اوفق و الیق. قال الموفق البغدادی: الحجامه تنقی سطح البدن اکثر من الفصد و الفصد لاعماق البدن و الحجامه للصبیان و فی البلاد الحاره اولی من الفصد و آمن غائله و قد یغنی عن کثیر من الادویه و لهذا وردت الاحادیث بذکرها دون الفصد لان العرب غالبا ما کانت تعرف الا الحجامه و قال صاحب الهدایه: التحقیق فی امر الفصد و الحجامه انها یختلفان باختلاف الزمان و المکان و المزاج فالحجامه فی الزمان الحاره و الامکنه الحاره و الابدان الحاره التی دم اصحابها فی غایه النضج انفع و الفصد بالعکس و لهذا کانت الحجامه انفع للصبیان و لمن لا یقوی علی الفصد-انتهی-. و قال بعض الاطباء: فصد الباسلیق ینفع حراره الکبد و الطحال و الرئه ومن الشوصه و ذات الجنب و سائر الامراض الدمویه العارضه من اسفل الرکبه الی الورک. و فصد الاکحل ینفع الامتلاء العارض فی جمیع البدن اذا کان دمویا و لاسیما ان کان فسد. و فصد القیفال ینفع من علل الراس و الرقبه اذا کثر الدم او فسد. و فصد الودجین لوجع الطحال و الربو (الربو-کفلس-: انتفاخ الجوف و عله تحدث فی الرئه توجب صعوبه التنفس) و وجع الجنبین. والحجامه علی الکاهل ینوب عن فصد القیفال. والحجامه علی ظهر القدم تنوب عن فصد الصافن.

فاختارنی و قال: قد طلب منی (الحسن) ابن الرضا من یفصده فصر الیه و هو اعلم فی یومنا هذا ممن هو تحت السماء فاحذر ان تتعرض علیه فیما یامرک به.

فمضیت الیه فامرنی الی حجره و قال: کن (ها هنا) الی ان اطلبک

قال: و کان الوقت الذی دخلت الیه فیه عندی جیدا محمودا للفصد

فدعانی فی وقت غیر محمود له و احضر طشتا (کبیرا) عظیما ففصدت الاکحل فلم یزل الدم یخرج حتی امتلا الطشت ثم قالی لی: اقطع الدم.

فقطعت و غسل یده و شدها وردنی الی احجره و قدم - من الطعام الحار و البارد - شی کثیر و بقیت الی العصر ثم دعالی فقال: سرح و دعا بذلک الطشت فسرحت و خرج الدم الی ان امتلا الطشت فقال: اقطع.

فقطعت و شد یده و ردنی الی الحجره فبت فیها

فلما اصبحت و ظهرت الشمس دعانی و احضر ذلک الطشت و قال: سرح فسرحت فخرج من یده مثل اللبن الحلیب الی ان امتلا الطشت ثم قال: اقطع.

فقطعت و شد یده و قدم الی تخت ثیاب و خمسین دینارا و قال: خذ هذا واعذر و انصرف. فاخذت (ذلک) و قلت:

یامرنی السید بخدمه؟ قال: نعم تحسن صحبه من یصحبک من دیر العاقول.

ص:114

فصرت الی بختیشوع و قلت له القصه فقال: اجمعت الحکماء علی ان اکثر ما یکون فی بدن الانسان سبعه امنان من الدم ، و هذا الذی حکیت لو خرج من عین ماء لکان عجبا، و اعجب ما فیه اللبن! ففکر ساعه ثم مکث ثلاثه ایام یقرا الکتب علی ان یجد من هذه القصه ذکرا فی العالم فلم یجد.

ثم قال: لم یبق الیوم فی النصرانیه اعلم بالطب من راهب بدیر العاقول فکتب الیه کتابا یذکر فیه ماجری فخرجت و نادیته

فاشرف علی فقال: من انت، قلت: صاحب بختیشوع.

قال: معک کتابه؟ قلت: نعم فارخی لی زنبیلا (1) فجعلت الکتاب فیه فرفعه و قرا الکتاب و نزل من ساعته فقال: انت الذی فصدت الرجل؟ قلت: نعم.

قال: طوبی لامک ! و رکب بغلا و سرنا فوافینا سر من رای و قد بقی من اللیل ثلثه قلت: این تحب؟ دار استادنا ام دار الرجل؟

قال: دار الرجل فصرنا الی بابه قبل الاذان (الاول)

ففتح الباب و خرج الینا خادم اسود و قال: ایکما صاحب دیر العاقول؟

فقال: انا جعلت فداک. فقال (الراهب) : انزل و قال لی الخادم: احتفظ بالبغلین و اخذ بیده و دخلا فاقمت الی ان اصبحنا و ارتفع اللنهار.

ثم خرج الراهب و قد رمی ثیاب النصرانیه (2) و لبس ثیاب بیاض و (قد) اسلم.

و قال: خذبی (الان) الی دار استادک فصرنا الی باب بختیشوع فلما رآه بادر یعد و (3) الیه فقال: ما الذی ازالک عن دینک؟ قال: وجدت المسیح فاسلمت علی یده.

قال: وجدت المسیح؟! قال: (نعم،أ) و نظیره فان هذه الفصده لم یفعلها فی العالم الا المسیح و هذا نظیره فی آیاته و براهینه.

ثم انصرف الی الامام، و لزم خدمته الی ان مات. (4)

ص:115


1- فی المصدر زبیلا. قال: فی القاموس: الزبیل-کامیر و سکین و قد یفتح-: القفه او الجراب ، او الوعاء.
2- فیه: ثیاب الرهابین.
3- فیه: یغدو
4- 422/1ح3، عنه البحار: 260/50ح21، و ج 132/62ح102

10-ابواب معرفه الطبائع و تعدیلها

1-باب ان الطبائع اربعه

الصاحبه و التابعین

1-علل الشرائع: عن محمد بن شاذان (بن احمد) بن عثمان بن احمد البراوذی عن محمد بن محمد بن الحرث بن سفیان السمرقندی عن صالح بن سعید الترمذی عن عبدالمنعم بن ادریس، عن ابیه، عن وهب بن منبه:

انه وجد فی التواره صفه خلق آدم علیه السلام حین خلقه الله عزوجل و ابتدعه.

قال الله تبارک و تعالی: انی خلقت آدم و رکبت جسده من اربعه اشیاء

ثم جعلتها وراثه فی ولده تنمی فی اجسادهم وینمون علیها الی یوم القیامه. و رکبت فی جسده حین خلقته من رطب و یابس و سخن و بارد و ذلک انی خلقته من تراب و ماء ثم جعلت فیه نفسا و روحا فیبوسه کل جسد من قبل التراب و رطوبته من قبل الماء و حرارته من قبل النفس و برودته من قبل الروح.

ثم خلقت فی الجسد بعد هذا الخلق الاول اربعه انواع و هن ملاک الجسد و قوامه باذنی لا یقوم الجسد الا بهن ولا تقوم منهن واحده الا بالاخری منها المره السوداء، و المره الصفراء، و الدم و البلغم ثم اسکن بعض هذا الخلق فی بعض.

فجعل مسکن الیبوسه فی المره السوداء، و مسکن الرطوبه فی المره الصفراء، و مسکن الحراره فی الدم، و مسکن البروده فی البلغم.

فایما جسد اعتدلت (به) هذه الانواع الاربع التی جعلتها ملاکه و قوامه و کانت کل واحده منهن اربعا لا تزید و لا تنقص کملت صحته و اعتدل بنیانه.

فان زاد واحده منهن علیهن فقهرتهن و مالت بهن دخل علی البدن السقم من ناحیتها بقدر ما زادت و اذا کانت ناقصه تقل عنهن حتی تضعف عن طاقتهن و تعجز عن مقاومتهن-الحدیث-.(1)

ص:116


1- 110ح9، عنه البحار: 286/61ح1

الائمه الصادق علیه السلام

2-طب الائمه: عن محمد بن بکیر عن صفوان بن یحیی البیاع (1) عن منذر بن هامان عن محمد بن مسلم و سعد المولی قالا:

قال ابوعبدالله علیه السلام: ان عامه هذه الارواح (2) من المره الغالبه او دم محترق او بلغم غالب.

فلیشتغل الرجل بمراعاه نفسه قبل ان یغلب علیه شیء من هذه الطبائع فیهلکه. (3)

3-علل الشرائع: عن محمد بن موسی بن المتوکل عن عبدالله بن جعفر الحمیری عن احمد بن محمد بن عیسی عن الحسن بن محبوب، عن بعض اصحابنا-رفعه- قال: قال ابوعبدالله علیه السلام:

عرفان المرء نفسه ان یعرفها باربع طبائع و اربع دعائم، و اربعه ارکان و طبائعه: الدم، و المره، و الریح، و البلغم-الحدیث-(4)

4-المناقب لابن شهر اشوب: حدث ابو هفان و ابن ماسویه حاضر ان جعفر بن محمد صلی الله علیه و آله قال: الطبائع اربع: الدم و هو عبد و ربما قتل العبد سیده.

و الریح و هو عدو اذا سددت له بابا اتاک من آخر و البلغم و هو ملک یداری و المره و هی الارض اذا رجفت رجفت بمن علیها.(5)

الکاظم علیه السلام

5-عیون اخبار الرضا: عن هانی بن محمد بن محمود العبدی ، عن ابیه _باسناد)- رفعه-: ان موسی بن جعفر علیه السلام دخل علی الرشید فقال له الرشید:

یابن رسول الله! اخبرنی عن الطبائع الاربع

ص:117


1- صفوان بن الیسع البحار
2- الارواح: جمع الریح کالاریاح، و کان المراد هنا الجنون، و الخبل، والفالج، واللقوه، بل الجذام، و البرص و اشباهها.
3- 116، عنه البحار: 264/62ح26
4- 108ح6، عنه البحار:302/61ح8
5- 259/4

فقال موسی علیه السلام:

اما الریح:(1) فانه ملک یداری، و اما الدم، فانه عبد عارم(2) و ربما قتل العبد مولاه.

و اما البلغم: فانه خصم جدل (3) ان سددته من جانب انفتح من آخر.

و اما المره (4) فانها ارض اذا اهتزت (5) رجفت بما فوقها (6)

فقال له هارون: یابن رسول الله! تنفق علی الناس من کنوز الله و رسوله. (7)

الرضا علیه السلام

6-العیون، و العلل: عن ابیه عن سعد بن عبدالله، عن احمد بن ابی عبدالله البرقی، عن غیر واحد، عن ابی طاهر بن ابی حمزه، عن ابی الحسن الرضا علیه السلام قال:

الطبائع اربع: فمنهن البلغم، و هو خصم جدل

و منهن الدم و هو عبد و ربما قتل العبد سیده و منهن الریح و هو ملک یداری و منهن المره و هیهات (و) هیهات هی الارض اذا ارتجت ارتجت بما علیها. (8)

7-الرساله الذهبیه: و اعلم یا امیرالمومنین:

ان قوی النفس تابعه لمزاجات الابدان و مزاجات الابدان تابعه لتصرف الهواء. (9)

ص:118


1- یحتمل ان یکون المراد بالریح المره الصفراء لحدتها و لطافتها و سرعه تاثیرها، فینبغی ان یداری لئلا تغلب و تهلک او المراد بها الروح الحیوانیه.
2- العارم سیء الخلق الشدید یقال: عرم الصبی علینا ای اشر و مرح، او بطر او فسد و لعل المعنی انه خادم للبدن نافع له لکن ربما کانت غلبته سببا للهلاک فینبغی ان یصلح و یکون الانسان علی حذر منه
3- کنایه عن بطء علاجه و عدم اندفاعه بسهوله.
4- المراد بالمره الصفراء و السوداء معا فانه تطلق علیهما المره فیکون اصطلاحا آخر فی الطبائع و تقسیما آخر لها
5- ای غلبت و تحرکت
6- کما فی حمی النائبه من الغب و الربع و غیرهما فانها تزلزل البدن و تحرکها. و رایت مثل هذا الکلام فی کتب الاطباء و الحکماء الاقدمین. منه (ره)
7- 80/1ح8، عنه البحار: 294/61ح4
8- 79/2ح11، و علل الشرائع: 106ح2، عنهما البحار: 295/61ح5
9- انظر القانون: 80/1-87

فاذا برد مره و سخن اخری تغیرت بسببه الابدان و الصور. (1)

فاذا استوی الهواء و اعتدل صار الجسم معتدلا (2) لان الله عزوجل بنی الاجسام علی اربع طبائع: (علی الدم (3) ، و البلغم(4) ، و الصفراء(5) و السوداء (6) .

فاثنان حاران و اثنان بادران و خولف بینهما، فجعل حار یابس، و حار لین، و بارد یابس، و بارد لین (7) . (8)

ثم فرق ذلک علی اربعه اجزاء (9) من الجسد:

ص:119


1- تغیرا فی الصور ای فی صوره الانسان و بشرته او فی الصور الفائضعه علی الاخلاط المتولده من الاغذیه بعد نفوذها بتوسط العروق الکبار و الصغار الی الاعضاء لیصیر شبیها بالعضو المغتذی و یصیر جزء منه بدلا لما یتحلل کما مرت الاشاره الیه. منه (ره)
2- فی بعض النسخ و البحار: ان قوه النفوس تابعه لامزجه الابدان و ان الامزجه تابعه للهواء و تتغیر بحسب تغیر الهواء فی الامکنه فاذا برد الهواء مره و سخن اخری تغیرت بسببه امزجه الابدان و اثر ذلک التغیر فی الصور فاذا کان الهواء معتدلا اعتدلت امزجه الابدان و صلحت تصرفات الامزجه فی الحرکات الطبیعیه کالهضم و الجماع و النوم و الحرکه و سائر الحرکات. و فی بعض النسخ: و اعلم ان قوی النفس تابعه لمزاجات الابدان و مزاجات الابدان تابعه لتصرف الهواء فاذا برد مره و سخن مره تغیرت لذلک الابدان و الصور فاذا استوی الهواء و اعتدل صار الجسم معتدلا لان الله تعالی عزوجل بنی الابدان علی اربع طبائع: المره الصفراء و الدم و البلغم و المره السوداء فاثنتان حارتان و اثنتان بادتان و خولف بینهما فجعل حار یابس و حار لین و بارد یابس و بارد لین.
3- الدم: و یشتمل اضافه الی ما ذکر فیما بعد علی القلب والعروق و توابعهما.
4- البلغم: و یضم الجهاز التنفسی بمجاریه و الرئتین وو القصبات الهوائیه و توابعها
5- الصفراء: و تشمل الجهاز الهضمی و الکبد و المراره و الطحال و البنکریاس و توابعها
6- السوداء: و تشمل الکلی، و المجاری البولیه، و التناسلیه، و الارحام و توابعها.
7- انظر القانون (9/1)
8- فی البحار: و هی المرتان، و الدم، و البلغم، و بالجمله حار ان و یاردان قد خولف بینهما فجعل الحارین لینا و یابسا و کذلک الباردین رطبا و یابسا. و المرتان: الصفراء و السوداء و قد خولف ما بینهما ای بین کل من الحارین و کل من الباردین بان جعل احد الحارین لینا ای رطبا و هو الدم و الآخر یابسا و هو الصفراء واحد الباردین رطبا و هو البلغم و الآخر یابسا و هو السوداء.
9- انما خص علیه السلام تلک الاعضاء لانها العمده فی قوام البدن، و المنبع لسائر الاعضاء منه (ره)

علی الراس ، و الصدر، و الشراسیف (1) و اسفل البطن.

و اعلم یا امیرالمومنین ان الراس و الاذنین (2) و العینین، و المنخرین، و الانف، و الفم من الدم، و ان الصدر من البلغم، و الریح، و ان الشراسیف من المره الصفراء (و ان اسفل البطن من المره السوداء ، خ) (3)

2-باب تعدیل الطبائع

1-الخصال: (مسندا) عن الصادق علیه السلام قال:

اربعه یعدلن الطبایع:

الرمان السودانی و البسر (4) المطبوخ، و النبفسج، و الهندباء(5)

ص:120


1- فی القاموس: الشرسوف-کعصفور- غضروف معلق بکل ضلع او مقط الضلع ، و هو الطرف المشرف علی البطن. منه (ره)
2- کاننه خص الدم بهذه الاعضاء لانه لکثره العروق و الشرایین فیها یجتمع الدم فیها اکثر من غیرها و لانها محل الاحساسات و الادراکات و هی انما تحصل بالروح الذی حامله الدم. و خص البلغم بالصدر لاجتماع الابلاغم فیها من الدماغ و سائر الاعضاء و تکثر الریح فیها باستنشاق الهواء. و خص الشراسیف بالصفراء لقرب الحراره التی هی مجتمع الصفراء منها او لکون تلک المره ادخل فی خلقها. و خص اسفل البطن بالسوداء لان الطحال الذی هو محلها فیه. منه (ره)
3- عنه البحار: 316/62
4- البسر- بالضم-التمرد اذا لون و لم ینضج
5- 249/1ح113

11-ابواب ما یکثر البلغم، و یقطعه، و یذهب به ، و ینشفه

1-باب ما یکثر البلغم

1-طب الائمه: عن ابی جعفر الباقر علیه السلام قال: قال امیرالمومنین علیه السلام:

علیکم باکل التین، فانه نافع للقولنج.

و اقلوا من اکل السمک فان اکله یذبل البدن و یکثر البلغم و یغلظ النفس. (1)

2-باب ان السواک یقطع البلغم.

النبی صلی الله علیه و آله

1-الخصال: حدثنا ابی (رض) قال: حدثنا محمد بن یحیی العطار ، عن محمد بن احمد بن یحیی بن عمران الاشعری، عن الحسن بن الحسین اللولوی، عن الحسن بن علی ابن یوسف عن معاذا الجوهری، عن عمروبن جمیع-یرفعه-الی النبی صلی الله علیه و آله قال:

فی السواک اثنتی عشره خصله: مطهره للفم، و مرضاه للرب، و یبیض الاسنان، و یذهب بالحفر، و یقل البلغم، و یشهی الطعام، و یضاعف الحسنات، و تصاب به السنه، و تحضره الملائکه ، و یشد اللثه-الحدیث-(2)

2-منه : عن ابیه، عن احمد بن ادریس، عن محمد بن احمد، عن الحسن بن الحسین اللولوی، عن الحسن بن علی بن یوسف، عن معاذ الجوهری، عن عمرو بن جمیع-باسناده- رفعه الی النبی صلی الله علیه و آله -قال:

السواک فیه عشر خصال: مطهره للفم، مرضاه للرب، یضاعف الحسنات سبعین ضعفا و هو من السنه، و یذهب الحفر، و یبیض الاسنان، و یشد اللثه و یقطع البلغم. و یذهب بغشاوه البصر و یشهی الطعام. (3)

3-کنزل العمال: عن ابن عباس، عنی النبی صلی الله علیه و آله قال: فی السواک عشره خصال: یطیب

ص:121


1- 139، عنه البحار: 186/66ح3، المستدرک: 403/16ح2
2- 480، عنه الوسائل: 356/1ح7، و البحار: 129/76ح13
3- 449، عنه الوسائل: 350/1ح25، و البحار:128/76ح12

الفم و یشد اللثه و یجلو البصر و یذهب البلغم و یذهب الحفر و یوافق السنه و یفرح الملائکه و یرضی الرب و یزید فی الحسنات و یصحح المعده. (1)

4-دعوات الراوندی: قال النبی صلی الله علیه و آله : یا علی! فی السواک اثنتا عشره خصله:

هی السنه، و مطهره للفم، و مجل للبصر، و مرضاه للرب تبارک و تعالی، و یرغم الشیطان، و یشهی الطعام، و یذهب بالبلغم، و یزید فی الحفظ-الحدیث-(2)

الصادق، عن آبائه علیه السلام عن البنی صلی الله علیه و آله.

5-من لا یحضره الفقیه: (بالسناده) عن حماد بن عمرو و انس بن محمد، عن ابیه جمیعا ، عن جعفر بن محمد، عن آبائه -فی وصیه النبی صلی الله علیه و آله لعلی علیه السلام و هی طویله-قال: یا علی! ثلاثه یزدن فی الحفظ و یذهبن البلغم: اللبان، و السواک، و قراءه القرآن، یا علی! السواک من السنه، مطهره للفم، و یجلو البصر-الی ان قال-: و یذهب بالبلغم و یزید فی الحفظ. (3)

6-مکارم الاخلاق: فی الفردوس: عن علی بن ابی طالب علیه السلام قال:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: خمس یذهبن بالنسیان و یزدن فی الحفظ و یذهبن بالبلغم: السواک، و الصیام، و قراءه القرآن، و العسل و اللبان.(4)

الصادق عن ابیه عن امیرالمومنین علیه السلام

7-منه: عن الصادق عن ابیه علیه السلام عن امیرالمومنین علیه السلام قال:

ثلاث یذهبن بالبلغم و یزدن فی الحفظ: السواک، و الصوم، و قرائه القرآن. (5) الائمه، الصادق ، عن امیرالمومنین علیه السلام

8-طب الائمه: عن حریز بن ایوب الجرجانی، عن محمدبن ابی نصر عن محمد ابن اسحاق، عن عمار النوفلی، عن ابی عبدالله علیه السلام-یرفعه الی امیرالمومنین علیه السلام -قال: قراءه القرآن و السواک و اللبان منقاه للبلغم. (6)

ص:122


1- 314/10
2- 161ح443، عنه المستدرک: 362/1ح8، و البحار: 129/76ح14.
3- 53/1ح113
4- 359/1ح14، عنه البحار: 290/66
5- عنه البحار: 138/76ذح48، و ص 320ح4
6- 77،عنه البحار،204/62ح7

الرضا، عن امیرالمومنین علیه السلام

9-عیون اخبار الرضا علیه السلام: بالاسناد قال : قال امیرالمومنین علیه السلام : ثلاثه یزدن فی الحفظ و یذهبن بالبلغم: قرآئه القرآن و العسل و اللبان. (1)

الباقر علیه السلام

10-ثواب الاعمال: عن ابیه، عن الحمیری، عن ابن ابی الخطاب، عن صفوان، عن ابراهیم بن ابی البلاد عن ابیه یحیی عن ابی جعفر علیه السلام قال:

السواک یذهب بالبلغم و یزید فی الحفظ. (2)

11-المحاسن: عن ابیه عن عبدالله بن الفضل النوفلی، عن ابیه و عثیمه عن ابی جعفر علیه السلام قال: السواک یجلو البصر، و هو منقاه للبلغم. (3)

الصادق علیه السلام

12-الکافی: سهل بن زیاد، عن محمد بن عیسی، عن عبیدالله الدهقان عن درست، عن ابن سنان، عن ابی عبدالله علیه السلام قال:فی السواک اثنتا عشر خصله:

هو من السنه، و مطهره للفم، و مجلاه للبصر، و یرضی الرب، و یذهب بالبلغم، و یزید فی الحفظ، و یبیض الاسنا، و یضاعف الحسنات، و یذهب بالحفر، و یشد اللثه و یشهی الطعام، و تفرح به الملائکه.

الخصال: عن ابیه، عن محمد العطار، عن الاشعری، عن ابراهیم بن اسحاق، عن الدهقان (مثله).(4)

13-الکافی: عده من اصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن محمد بن عیسی، عن الحسین بن یحیی، عن مهزم الاسدی قال: سمعت اباعبدالله علیه السلام یقول:

فی السواک عشر خصال: مطهره للفم، و مرضاه للرب، و مفرحه للملائکه،

ص:123


1- 3/2ح111، مکارم الاخلاق :368/1ح9
2- 34ح3 عنه البحار:130/76ح18، و الوسائل: 351/1ح27
3- 383/2ح986، عنه الوسائل:352/1ح34
4- 495/6ح6، مکارم الاخلاق:117/1ح21، الخصال:480/2ح52، عنها البحار:129/76ح14

و هو من السنه، و یشد اللثه، و یجلو البصر، و یذهب بالبلغم، و یذهب بالحفر. (1)

14-المحاسن: عن ابی القاسم و ابی یوسف، عن القندی، عن ابن سنان و ابی البختری، عن ابی عبدالله علیه السلام قال: السواک، و قراءه القرآن، مقطعه للبلغم.(2)

15-ثواب الاعمال: عن ابیه ، عن عبدالله بن جعفر، عن محمد بن الحسین بن ابی الخطاب، عن صفوان بن یحیی، عن ابراهیم بن ابی البلاد، عن ابیه، عن یحیی ابن ابی البلاد، عن ابی عبدالله علیه السلام قال: السواک یذهب بالبلغم، و یزید فی العقل.(3)

16-مکارم الاخلاق: قال الصادق علیه السلام: فی السواک اثنتا عشره خصله:

هو من السنه، و مطهره للفم، و مجلاه للبصر، و یرضی الرحمان، و یبیض الاسنان، و یذهب بالحفر، و یشد الله، و یشهی الطعام، و یذهب بالبلغم، و یزید فی الحفظ، و یضاعف الحسنات، و تفریح به الملائکه.(4)

3-باب ان کثره التمشط و تسریح الراس یقطع البلغم

الصادق علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

1-الخصال: (باسناده) عن الصادق علیه السلام -فی حدیث-قال:

کان رسول الله صلی الله علیه و آله یسرح تحت لحیته اربعین مره و من فوقها سبع مرات و یقول:انه یزید فی الذهن و یقطع البلغم. (5)

الائمه ، الباقر علیه السلام.

2-طب الائمه: عن ابی جعفر الباقر علیه السلام قال:

کثره التمشط یذهب بالبلغم و تسریح الارس یقطع الرطوبه و یذهب باصله. (6)

ص:124


1- 495/6ح5، المحاسن:383/2ح985، عنه البحار:133/76ح38
2- 383/2ح986، عنه البحار:203/62ح4
3- 11، عنه الوسائل: 351/1ح27، و فیه عن ابی جعفر ، بدل عن ابی عبدالله علیه السلام، فراجع.
4- 117/1ح21، عنه البحار:137/76، المحاسن:383/2ح984
5- 268،عنه البحار:117/76، و مکارم الاخلاق:82/1ح4، عنه البحار:116/76ح3
6- 78، عنه البحار:205/62ح11 و ج118/76ح10، و عیون اخبار الرضا علیه السلام : 37/2ح11.

الصادق علیه السلام

3-الخصال: (باسناده) عن عبدالرحمان بن الحجاج، عن ابی عبدالله علیه السلام فی قول الله عزوجل: «خُذُوا زینَتَکُم عِندَ کُلِّ مَسجِدٍ»(1)

قال: المشط (فان المشط) یجلب الرزق و یحسن الشعر، و ینجز الحاجه، و یزید فی ماء الصلب، و یقطع البلغم. (2)

4-طب الائمه: عن تمیم بن احمد الصیرفی عن محمد بن خالد البرقی، عن علی بن النعمان، عن داود بن فرقد و المعلی بن خنیس قالا: قال ابوعبدالله علیه السلام:

تسریح العارضین یشد الاضراس

و تسریح اللحیه یذهب بالوباء و تسریح الذوابتین یذهب ببلابل الصدر

و تسریح الحاجبین امان من الجذام و تسریح الراس یقطع البلغم.

قال: ثم وصف دواء البلغم و قال:

خذ جزء من علک الرومی و جزء من کندر، و جزء من سعتر و جزء من نانخواه، و جزء من شونیز، اجزاء سواء، یدق کل واحد علی حده دقا ناعما

ثم ینخل (ویعجن)(3) و یجمع و یسحق حتی یختلط ثم تجمعه العسل و تاخذ منه فی کل یوم و لیله بندقه عند المنام نافع ان شاء الله تعالی. (4)

الکاظم ، عن ابیه علیه السلام

5-الکافی: عن ابی الحسن، عن ابیه علیه السلام قال:

کثره التمشط تقلل البلغم(5)

ص:125


1- الاعراف:31
2- 268،عنه البحار:117/76، مکارم الاخلاق:162/1ح2، عنه البحار:116/76ح3
3- لیس فی المصدر، و الظاهر انه هو الصواب
4- 36،عنه البحار:203/62ح5، و ج 118/76ح9
5- 489/6ح9، عنه الوسائل:425/1ح2

4-باب ان العسل یذهب بالبلغم

الائمه ، الصادق، عن ابیه، عن امیرالمومنین علیه السلام

1-طب الائمه: عن محمد بن السراج، عن فضاله بن اسماعیل، عن ابی عبدالله الصادق، عن ابیه، عن علی بن ابی طالب علیه السلام قال:

ثلاث یذهبن بالبلغم: قراءه القرآن و اللبان و العسل.(1)

الصادق، عن امیرالمومنین علیه السلام

2-المحاسن: عنه، عن القاسم بن یحیی، عن جده الحسن بن راشد، عن محمد ابن مسلم،عن ابی عبدالله علیه السلام قال: قال امیرالمومنین علیه السلام: لعق العسل شفاء من کل داء قال الله تعالی: «یَخرُجُ مِن بُطُونِها شَرَابٌ مُختَلفٌ اَلوانُهُ فِیهِ شِفاء لِلنَّاس.»(2)

و هو مع قراءه القرآن و مضغ اللبان یذهب البلغم. (3)

الکاظم علیه السلام

3-فقه الرضا: قال العالم علیه السلام: فی العسل شفاء من کل داء ، من لعق لعقه عسل علی الریق یقطع البلغم، و یکسر الصفراء و یقمع المره السوداء و یصفو الذهن، و یجود الحفظ اذ کان مع اللبان الذکر-الحدیث-.(4)

5-باب ان السکر الطبرزد یاکل البلغم

الائمه، الباقر علیه السلام

1-طب الائمه: عن حمدان بن اعین الرازی، عن صفوان، عن جمیل بن دراج، عن زراره، عن ابی جعفر الباق علیه السلام قال: و یحک یازراره! ما اغفل الناس عن فضل سکر الطبرزد، و هو ینفع من سبعین داء و هو یاکل البلغم اکلا و یقلعه باصله. (5)

ص:126


1- 78، عنه البحار: 205/62ح10
2- 299/2ح625،عنه البحار:291/66ح4. و الکافی: 332/6
3- 246،عنه البحار: 261/62ح7
4- 246،عنه البحار:261/62ح7
5- 66، عنه البحار 300/66ح11

الصادق علیه السلام

2-مجموعه الشهید: عن الصادق علیه السلام-فی حدیث-قال: السکر یزیل البلغم . (1)

الرضا علیه السلام

3-المحاسن: عن محمد بن سهل عن ابی الحسن الرضا علیه السلام او عمن حدثه عنه قال: السکر الطبرزد یاکل البلغم اکلا. (2)

6-باب ان التمر و الرطب یذهبان بالبلغم

الائمه ، الصادق علیه السلام

1-المحاسن: عن محمد بن علی، عن عمرو بن عثمان، عن ابی عمرو، عن رجل، عن ابی عبدالله علیه السلام قال: خیر تمورکم البرنی، یذهب بالداء، و لاداء فیه و یشبع و یذهب بالبلغم، و مع کل تمره حسنه. (3)

2-الکافی: ابوعلی الاشعری، عن محمد بن عبدالجبار، عن ابن فضال، عن ثعلبه بن میمون، عن عمار الساباطی قال:

کنت مع ابی عبدالله علیه السلام فاتی برطب فجعل یاکل منه و یشرب الماء و یناولنی الاناء فاکره ان ارده فاشرب حتی فعل ذلک مرارا

قال: فقلت: انی کنت صاحب بلغم فشکوت الی اهرن(4) طبیب الحجاج (5) فقال لی: الک نخل فی (6) بستان؟ قلت: (نعم، قال: فیه نخل؟ قلت: نعم) فقال لی: عد علی مافیه. فعددت حتی بلغت الهیرون (7) فقال لی:

کل منه سبع تمرات حین ترید ان تنام و لاتشرب الماء.

ص:127


1- عنه البحار :282/62
2- 303/2ح642، عنه البحار: 297/66ح1، و الکافی:333/6ح4
3- 343/2ح820، عنه البحار:203/62ح2 و الکافی:345/6ح5، عنه الوسائل: 105/17ح1
4- بهمزه فی اوله و نون آخره اسم هارون فی لغتهم
5- الحجاز، المحاسن
6- لیس فی المحاسن و هو الصحیح
7- نوع من التمر

ففعلت و کنت ارید ان ابصق فلا اقدر علی ذلک فشکوت الیه ذلک

فقال لی:اشرب الماء قلیلا و امسک حتی یعتدل طبعک ففعلت.

فقال ابوعبدالله علیه السلام : اما انا فلولا الماء ما بالیت الا اذوقه. (1)(2)

7-باب ان سویق الجاف علی الریق ینشف البلغم

الائمه الصادق علیه السلام

1-المحاسن: عن ابراهیم بن محمد الثقفی عن قتیبه الاعشی عن ابی عبدالله علیه السلام قال: ثلاث راحات (3) سویق جاف علی الریق ینشف المره و البلغم حتی یقال: لا یکاد ان یدع شیئا. (4)

2-منه: عنه، عن موسی بن القاسم، عن یحیی بن مساور، عن ابی عبدالله علیه السلام و عن صفوان بن یحیی عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

السویق یجرد (5) المره و البلغم (من المعده) جردا و یدفع سبعین نوعا من انواع البلاء. (6)

3-دعائم الاسلام: عن الصادق علیه السلام-فی حدیث-قال:

المحموم یغسل له السویق ثلاث مرات و یعطاه فانه ینشف المرار و البلغم. (7)

ص:128


1- فی المحاسن: فلولا الماء فی البیت لا اذوقه.
2- 348/6ح18، عنه الوسائل: 111/17ح1، و البحار: 140/66 ح55، عن المحاسن :350/2ح845
3- الراحه: الکف، و فی الکافی: حتی لا یکاد یدع شیئا
4- 288/2ح578، عنه البحار: 277/66ح11، الکافی: 306/6ح8، عنه الوسائل: 8/17ح1
5- فی الکافی: یجرد المره و البلغم من المعده: ای ینزع و فی القاموس: جرده و جرده قشره و الجلد نزع شعره و زیدا من ثوبه عراه و القطن حلجه.
6- 289/2ح580، عنه البحار:279/66ح18، و الوسائل:6/17ح6، و الکافی:306/6ح11.
7- یاتی ص182ح2 «باب علاج الحمی بالسویق»

8-باب ان اصل الفجل یقطع البلغم

الائمه الرضا عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام.

1-امالی الطوسی: عن هلال بن محمد عن اسماعیل بن علی الدعبلی عن ابیه عن الرضا عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام قال:

الفجل اصله یقطع البلغم و یهضم الطعام و ورقه یحدر البول. (1)

الصادق علیه السلام

2-المحاسن: عن احمد بن المبارک الدینوری عن ابی عثمان، عن درست بن ابی منصور، عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

الفجل اصله یقطع البلغم و لبه یهضم و ورقه یحدر البول تحدیرا.

الکافی: علی بن محمد بن بندار عن السیاری عن احمد بن محمد بن خالد (مثله)(2)

3-المحاسن: عن ابی القاسم،عن حنان بن سدیر، قال:

دخلت علی ابی عبدالله علیه السلام و بین یدیه المائده فقال لی: یا حنان! ادن و کل فدنوت فاکلت معه فقال لی:

یا حنان! کل الفجل فان ورقه یمریء ولبه (3) یسربل و اصوله تقطع البلغم. (4)

4-الخصال: عن ابیه، عن سعد بن عبدالله، عن احمد بن ابی عبدالله البرقی، عن عده من اصحابنا،عن حنان بن سدیر قال: کنت معی ابی عبدالله علیه السلام علی المائده فناولنی فجله فقال: یا حنان! کل الفجل فان فیه ثلاث خصال:

ورقه یطرد الریاح، و لبه یسربل البول، و اصوله تقطع البلغم.

ص:129


1- 362ح9، و مکارم الاخلاق: 394/1ح3، عنهما البحار: 230/66ح2، و المستدرک: 427/16ح1
2- 332/2ح772، عنه البحار: 231/66ح3، و الوسائل:163/17ح3. الکافی:371/6ح2.
3- کان المراد بلبه بذره
4- 332/2ح773، عنه البحار:231/66ح4، الوسائل:163/17ح1

الکافی: علی بن محمد بن بندار،عن ابیه، عن محمد بن علی الهمدانی، عن حنان قال: سمعت ابا عبدالله علیه السلام و کنت معه علی المائده فناولنی فجله و قال: یا حنان! کل الفجل (مثله)(1)

9-باب ان البصل یذهب بالبلغم

الائمه الصادق علیه السلام

1-الکافی: عده من اصحابنا، عن سهل بن زیاد، عن منصور بن العباس، عن عبدالعزیز بن حسان البغدادی، عن صالح بن عقبه، عن عبدالله بن محمد الجعفی قال: ذکر ابو عبدالله علیه السلام البصل فقال:

یطیب النکهه و یذهب بالبلغم و یزید فی الجماع. (2)

2-مجموعه الشهید: البصل یزید فی الجماع و یذهب بالبلغم. (3)

10-باب ان التفاح یذهب بالبلغم

الائمه الکاظم علیه السلام

1-الکافی: محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد، عن بکر بن صالح عن الجعفری قال: سمعت اباالحسن موسی علیه السلام یقول:

التفاح ینفع من خصال عده: من السم، و السحر، و اللمم(4) یعرض من اهل الارض و البلغم الغالب و لیس شیء اسرع منه منفعه . (5)

2-مجموعه الشهید: التفاح ینفع من السم، و السحر و سویقه ینفع من السم، و اللمم، و البلغم و اکله یقطع الرعاف و خصوصا سویقه. (6)

ص:130


1- 144/1، و الکافی:371/6ح1
2- 374/6ح1، المحاسن: 330/2ح761 عنهما البحار: 248/66ح7، و الوسائل: 168/17ح4
3- عنه البحار: 285/62
4- اللمم-محرکه-الجنون و اصابته من الجن لمه ای مس
5- 355/6ح2، المحاسن:370/2ح929 و فیه: التفاح شفاء من (اربع) خصال: من السم...، عنه البحار:174/66ح29، الوسائل :125/17ح2.
6- ...، عنه البحار: 284/62.

11-باب ان الزبیب یذهب بالبلغم

النبی صلی الله علیه و آله

1-مکارم الاخلاق: عن النبی صلی الله علیه و آله قال: علیکم بالزبیب فانه یطفیء المره و یاکل البلغم و یصح الجسم و یحسن الخلق و یشد العصب و یذهب بالوصب. (1)

2-الاختصاص: (باسناده) عن ابی هند قال:

اهدی الی رسول الله صلی الله علیه و آله طبق مغطی فکشف الغطاء عنه ثم قال:

کلوا بسم الله، نعم الطعام الزبیب، یشد العصب و یذهب بالوصب و یطفیء الغضب و یرضی الرب، و یذهب بالبلغم و یطیب النکه و یصفی اللون. (2)

الرضا، عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

3-الخصال: عن احمد بن ابراهیم بن بکر الخوزی عن زید بن محمد البغدادی، عن عبدالله بن احمد الطائی، عن الرضا، عن ابیه، عن آبائه، عن علی علیه السلام قال:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله : علیکم بازبیب فانه یکشف المره و یذهب بالبلغم و یشد العصب و یذهب بالاعیاء و یحسن الخلق و یطیب النفس و یذهب بالغم (بالهم-کنز العمال).(3)

12-باب ان مضغ اللبان ینفی البلغم

الائمه الصادق علیه السلام عن امیرالمومنین علیه السلام

1-الخصال: -فی حدیث الاربعمائه- قال:

قال امیرالمومنین علیه السلام : مضغ اللبان یذیب البلغم.

2-و قال علیه السلام : مضغ اللبان یشد الضراس، و ینفی البلغم، و یذهب بریح الفم.(4)

ص:131


1- 380/1ح5، عنه البحار:153/66ح10، و المستدرک:394/16ح2
2- 119، عنه البحار: 153/66ح11، و المستدرک:394/16ح1
3- 343ح9، و العیون: 34/2ح81، عنهما البحار: 151/66ح1، والوسائل:118/17ح3، و صحیفه الرضا علیه السلام : 107ح58. کنز العمال : 41/10(مثله)
4- 623/2، .612

13-باب ان الزیت یذهب بالبلغم

الرضا، عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

1-صحیفه الرضا: عن الرضا عن آبائه علیه السلام قال:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: علیکم بالزیت-الی آخره- (مثل السابق ح3باب 11 عن الخصال)(1)

وحده علیه السلام

2-مکارم الاخلاق: عن الرضا علیه السلام قال: نعم الطعام الزیت: یطیب النکهه و یذهب بالبلغم و یصفی اللون و یذهب بالوصب و یطفی الغضب. (2)

14-باب ان الاطریفل یذهب بالبلغم

1-الرساله الذهبیه: من اراد ان یذهب عنه البلغم فلیتناول بکره کل یوم من الاطریفل الصغیر مثقالا واحدا. (3)

15-باب ان الماء الفاتر یقطع البلغم

الصادق علیه السلام، عن النبی صلی الله علیه و آله

1-مکارم الاخلاق: عن الصادق علیه السلام : ان رسول الله صلی الله علیه و آله کان یفطر عن الحلو و ان لم یجد افطر علی الماء الفاتر، و کان یقول:

انه ینقی الکبد و المعده و یطیب النکهه و الفم و یقوی الاضراس و الحدق و یحد الناظر و یغسل الذنوب غسلا و یکسن العروق الهائجه و المره الغالبه و یقطع البلغم و یطفیء الحراره عن المعده، و یذهب بالصداع. (4)

ص:132


1- 249ح164، مکارم الاخلاق :415/1ح1، المستدرک :365/16ح2 . اقول: یحتمل ان یکون الاصل و احدا و اختلف فی لفظی زبیب، زیت
2- 415/1ح2، عنه البحار :183/16ح22، و المستدرک:365/16ح4
3- ...، عنه البحار:325/62
4- 69/1ح8

16-باب ان دخول الحمام یذهب بالبلغم

1-مکارم الاخلاق: عن النبی صلی الله علیه و آله قال: الداء ثلاث و الدواء ثلاث- الی ان قال-: و دواء البلغم الحمام.(1)

الائمه: الصادق علیه السلام

2-طب الائمه: یروی عن الصادق علیه السلام انه قال: من دخل الحمام علی الریق انقی البلغم، و ان دخله بعد الاکل انقی المره-الحدیث-.(2)

الرضا علیه السلام

3-الرساله الذهبیه: من اراد ان یذهب البلغم من بدنه و ینقصه فلیاکل کل یوم بکره شیئا من الجوارش الحریف و یکثر دخول الحمام و مضاجعه النساء و الجلوس فی الشمس و یجتنب کل بارد من الاغذیه فانه یذهب البلغم و یحرقه. (3)

17-باب ان المراه الجمیله تقطع البلغم

الائمه، الصادق علیه السلام

1-الکافی: محمد بن یحیی، عن محمدبن ابی القاسم، عن ابیه-یرفعه-عن ابی عبدالله علیه لاسلام قال:

المراه الجمیله تقطع البلغم و المراه السوءاء تهیج المره السوداء. (4)

2-منه: عن الحسین بن محمد، عن السیاری، عن علی بن محمد، عن محمد بن عبدالحمید، عن بعض اصحابه، عن ابی عبدالله علیه السلام، انه شکی الیه البلغم فقال:

اما لک جاریه تضحک قال: قلت لا

قال: فاتخذها فان ذلک یقطع البلغم.

ص:133


1- تقدم ص75 «باب ان الشفاء فی ثلاثه»
2- 77، عنه البحار، 204/62ح8 و ج76/76ح20، و الوسائل : 377/1ح7.
3- عنه البحار: 325/62، و المستدرک:375/1ح1
4- 336/5ح1، 2، عنه الوسائل: 37/14ح1،2، و الفصول المهمه: 37/3ح9، و38ح11

18-باب قطع البلغم بالادویه المرکبه

النبی صلی الله علیه و آله

1-الجنه الواقیه: عن ابن مسعود، عن النبی صلی الله علیه و آله لحفظ القرآن و الحدیث و یقطع البلغم و البول و یقوی الظهر:

یوخذ عشره دراهم قرنفل و کذلک من الحرمل و من الکندر الابیض و من السکر الابیض یسحق الجمیع و یخلط الا الحرمل فانه یفرک فرکا بالید.

و یوکل منه غدوه زنه درهم و کذا عند النوم.

و رایت هذا بعینه فی کتاب «لفظ الفوائد».(1)

2-مکارم الاخلاق: روی عن النبی صلی الله علیه و آله: انه دعا بالهاضوم (2) ، و التعتر و الحبه السوداء فکان یستفه اذا اکل البیاض و طعاما له غائله و کان یجعله مع الملح الجریش و یفتتح به الطعام و یقول: ما ابالی اذا تغادیته ما اکلت من شیء .

و کان یقول: یقوی المعده و یقطع البلغم و هو امان من اللقوه. (3)

الائمه الصادق علیه السلام

3-منه: عن الصادق علیه السلام قال:

اربعه اشیاء تجلو البصر و ینفعن و لا یضررن فسئل عنهن فقال: السعتر و الملح اذا اجتمعا و النانخواه و الجوز اذا اجتمعا.

ص:134


1- 199.
2- فی الصحاح: الهاضوم الذی یقال له : الجوارش لانه یهضم الطعام و فی القاموس الهاضوم کل دواء هضم طعاما. و کان المراد هنا النانخواه لما روی الکلینی عن ابی الحسن علیه السلام قال: من اراد اکل الماست و لا یضره فلیصب علیها الهاضوم قلت له: و ما الهاضوم؟ قال النانخواه (الکافی:338/6ح1). السعتر: نبت و بعضهم یکتبه بالصاد و فی کتب الطب: لئلا یلتبس بالشعیر. اللقوه : بسکون القاف و فتح الواو: مرض یصیب الوجه فیمیله الی احد جانبیه (لسان العرب: 367/4 و 253/15). و المراد بالبیاض اللبنیات و یحتمل بیاض البیض و الاول اظهر.منه (ره).
3- 407/1ح1، عنه البحار: 244/66ح3، و المستدرک :433/16ح1.

قیل له : و لما تصلح هذه الاربعه اذا اجتمعن؟

قال: النانخواه، والجوز یحرقان البواسیر و یطردان الریح و یحسنان اللون و یخشنان المعده و یسخنان الکلی و السعتر و الملح یطردان الریاح من الفواد ، و یفتحان السدد و یحرقان البلغم و یدران الماء و یطیبان النکهه و یلینان المعده و یذهبان بالریح الخبیثه من الفم و یصلبان الذکر. (1)

4-طب الائمه : قال: دواء عجیب ینفع باذن الله تعالی من روم البطن و وجع المعده (2) و یقطع البلغم و یذیب الحصاه و الحشو الذی یجتمع فی المثانه و لو جع الخاصره : تاخذ من الهلیلج الاسود و البلیلج و الاملج و کور و فلفل، و دار فلفل، و دارچینی، و زنجبیل، و شقاقل، و وج، و اسارون، و خولنجان، اجزاء سواء، تدق و تنخل، و تلت بسمن بقر حدیث، و تعجن جمیع ذلک بوزنه مرتین عسل منزوع الرغوه، اوفانید جید. الشربه منه مثل البندقه او عفصه. (3)

الرضا علیه السلام

5-منه: عن عبدالله بن مسعود الیمانی عن الطریانی عن خالد القماط قال: املی علی بن موسی الرضا علیه السلام هذه الادویه للبلغم قال:

تاخذ اهلیلج (4) اصفر وزن مثقال و مثقالین خردل(5) ، و مثقال عاقر قرحاء(6) فتسحقه سحقا ناعما و تستاک به علی الریق.

فانه ینقی البلغم و یطیب النکهه و یشد الاضراس ان شاء الله تعالی. (7)

ص:135


1- 416/ح1، عنه البحار: 198/66ح4، و المستدرک 342/16ح3
2- المقعده (خ)
3- 78، عنه البحار: 242/62
4- نفع الهلیلج للامور المذکوره ظاهر
5- فی القانون: الخردل یحلل الاورام الحاره
6- و قال: عاقر قرحا یجلب البلغم مضغا و طبیخه نافع من وجع الاسنان و خصوصا البارد و خله بشد الاسنان المتحرکه ان طبخ بالخل و امسک فی الفم. منه (ره)
7- 37، عنه البحار: 204/62ح6. و الفصول المهمه 37/3ح9

6-و منه: املی علینا احمد بن ریاح المتطبب بهذه الادویه و ذکر انه عرضها علی الامام فرضیها و قال: انها تنفع باذن الله من المره السوداء و الصفراء و البلغم . (1)

7-و منه: (باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشفافیه-الی ان قال-:

فاذا اتی علی هذا الدواء شهر فهو ینفع من ضربان الضرس، و جمیع مایثور من البلغم بعد ان یاخذه علی الریق مقدار نصف جوزه. (2)

19-باب علاج البلغم المحترق

الائمه علیه السلام

1-طب الائمه : (باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشافیه -الی ان قال-:

فاذا اتی علیه ثلاثه اشهر فهو جید من المره الصفراء و البلغم المحترق و هیجان کل داء یکون من الصفراء یاخذه علی الریق. و فی آخره یقول:

و اذا اتی علیه تسعه عشر شهرا یوخذ حب الرمان -رمان حلو- فیعصره و یخرج ماءه و یوخذ من الحنظله قدر حبه فیستقی من السهو و النسیان و البلغم المحترق و الحمی العتیقه و الحدیثه علی الریق بماء حار.(3)

20-باب علاج البلغم الخام

الائمه الکاظم علیه السلام

1-الکافی: عن محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی ، عن بکر بن صالح، قال: سمعت اباالحسن الاول علیه السلام یقول:

من الریح الشابکه (4)

ص:136


1- یاتی ص 183ح1 باب علاج الحمی
2- یاتی ص 185ح1 باب علاج حمی النافض
3- یاتی ص 186 باب الحمی النافض.
4- کان المراد بالشابکه، الریح التی تحدث فیما بین الجلد و اللحم فتشبک بینهما او الریح التی تحدث فی الظهر و امثاله شبیه بالقولنج فلا یقدر الانسان ان یتحرک.

و الحام(1) و الابرده (2) فی المفاصل تاخذ کف حلبه (3) و کف تین یابس تغمرهما بالماء و تطبخهما فی قدر نظیفه ثم تصفی ثم تبرد ثم تشربه یوما و تغب یوما حتی تشرب تمام ایامک قدر قدح رومی. (4)

2-طب الائمه : (باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشافیه -الی ان قال-:

و اذا اتی علیه خمسه عشر شهرا فانه ینفع من السحر و الخامه و الابرده و الارواج. یوخذ منه قدر نصف بندقه و یغلی بتمر و یشربه اذا اخذ مضجعه. و لا یشرب فی لیله و من الغد حتی یطعم طعاما کثیرا. (5)


1- الحام لم نعرف له معنی و کانه بالخاء المعجمه ای البلغم الخام الذی لم ینضج او المراد الریج اللازمه من حام الطیر علی الشیء ای دوم منه (ره)
2- قال الفیروز آبادی: هی برد فی الجوف و قال فی النهایه :-بکسر الهمزه و الراء - عله معروفه من غلبه البرد و الرطوبه یفتر عن الجماع.
3- فی القانون: الحلبه حار فی آخر الاولی یابس فی الاولی و لا تخلو عن رطوبه غریبه منضجه ملینه یحلل الاورام البلغمیه و الصلبه ویلین الدبیلات و ینضجها و یصفی الصوت و یلین الصدر و الحلق و یسکن السعال و الربو خصوصا اذا طبخ بعسل او تمر اوتین. و الاجود ان یجمع مع تمر لجیم و یوخذ عصیرهما فیخلط بعسل کثیر و یثخن علی الجمر تثخینا معتدلا و یتناول قبل الطعام بمده طویله. و طبیخها بالخل ینفع ضعف المعده و طبیخها بالماء جید للزحیر و الاسهال. منه (ره)
4- 191/8ح221، عنه البحار: 187/62ح3، والوسائل :175/17ح1
5- یاتی ص 193 باب علاج الحمی النافض

ص:138

12-ابواب التداوی للعلاج مره السوداء

1-باب سلطان المره السوداء

1-الرساله الذهبیه للرضا علیه السلام: و اعلم یا امیرالمومنین!

ان احوال الانسان التی بناه الله تعالی علیها وجعله متصرفا بها فانها اربعه احوال: الحاله الاولی لخمس عشره سنه -الی ان قال علیه السلام -:

ثم یدخل فی الحاله الثالثه الی ان تتکامل مده العمر ستین سنه. فیکون فی سلطان المره السوداء و هی سن الحکمه و الموعظه و المعرفه و الدرایه و انتظام الامور و صحه النظر فی العواقب و صدق الرای و ثبات الجاش فی التصرفات. (1)

2-منه: فی ذکر فصول السنه -الی ان قال-: ایلول: ثلاثون یوما فیه یطیب الهواء و یقوی سلطان المره السوداء-الخبر-(2)

2-باب ما یهیج السوداء

1-الکافی: عن محمد بن یحیی، عن عبدالله بن جعفر، عن محمد بن عیسی، عن ابی الحسن الرضا علیه السلام انه قال: اطعموا مرضاکم السلق(3) -یعنی ورقه- فان فیه شفاء و لاداء معه ولا غائله له و یهدیء نوم المریض

و اجتنبوا اصله فانه یهیج السوداء. (4)

ص:138


1- ...عنه البحار: 317/62.
2- ...عنه البحار:313/62
3- فی القاموس: السلق-بالکسر- بقله معروفه تجلو، و تحلل، و تلین، و تسر النفس نافع للنقرس و المفاصل وعصیره اذا صب علی الخمر خللها بعد ساعتین و علی الخل خمرها بعد اربع و عصیر اصله سعوطا تریاق و جع السن و الاذن و الشقیقه اقول: السلق هو الذی یقال له بالفارسیه: چغندر قال ابن بیطار فی جامعه هو ثلاثه اصناف: فمنه: کبیر شدید الخضره یضرب الی السواد و ورقه کبار عراض لینه حسنه المنظر و یسمی الاسود و منه: صغیر الورق جعد سمج المنظر ناقص الخضره و منه: ضعیف ورقه نابت علی ساق طویل و ورقه کثیره دقیقه الاعلی فی اسفلها جعوده و فی اعلاها الرقیق سبوطه طویل الساق الی موضع الورقه و خضرته ناقصه جدا یضرب الی الصفره -انتهی. منه (ره)
4- 369/6ح4، عنه البحار: 217/66ح10، الوسائل :157/17ح1، مکارم الاخلاق : 392/1ح4

3-باب علاج مره السوداء

الائمه: الصادق علیه السلام

1-المحاسن: عن السیاری عن القاسم بن عبدالرحمان الهاشمی عمن اخبره عن ابی عبدالله علیه السلام قال: کلوا الباذنجان فانه جید للمره السوداء (1)

2-امالی الطوسی: بالاسناد عن الحسین، عمن اخبره، عن ابی عبدالله علیه السلام قال: الباذنجان جید للمره السوداء. (2)

3-طب الائمه: بالاسناد عن الصادق علیه السلام قال:

الباذنجان جید للمزه السوداء و لا یضر بالصفراء. (3)

4-منه: املی علینا احمد بن رباح المتطبب بهذه الادویه و ذکر انه عرضها علی الامام علیه السلام فرضیها و قال: انها تنفع باذن الله من المره السوداء -الحدیث-.(4)

5-و منه: (باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشافیه-الی ان قال-:

و اذا اتی علیه احد عشر شهرا فانه ینفع من المره السوداء التی اخذ صاحبها بالفزع و الوسواس قدر الحمصه بدهن الورد و یشربه علی الریق. و قدر الحمصه یشربه عند منامه بغیر دهن الورد. (5)

6-فقه الرضا: قال العالم علیه السلام: فی العسل شفاء من کل داء -الی ان قال-:

و یقمع المره السوداء (6)

7-الرساله الذهبیه للرضا علیه السلام : من اراد ان یحرق السوداء فعلیه بکثره القی ؤ و فصد العروق و مداومه النوره. (7)

ص:139


1- 334/2ح783، عنه البحار:222/66ح4
2- 668ح10، عنه البحار:224/66ذ ح8
3- 139، عنه البحار: 223/66ذ ح6
4- یاتی ص 183 باب علاج الحمی.
5- یاتی ص 186ح1 باب علاج حمی النافض
6- 346، عنه البحار: 293/66ح16، و المستدرک: 366/16ذ ح4
7- عنه البحار :325/62

13-ابواب ما یورث مره الصفراء ، و زمان غلبتها، و ما یطفئها

1-باب ما یورث المره الصفراویه

1-لارساله الذهبیه للرضا علیه السلام: فی توصیف المیاه -الی ان قال علیه السلام-:

و اما البطائح و السباخ فانها حاره غلیظه فی الصیف لرکودها و دوام طلوع الشمس علیها و قد یتولد من دوام شربها المره الصفراویه و تعظم به اطحلتهم.(1)

2-باب ما یطفیء الصفراء و الحراره و ما یسکن و یکسرها

1-مکارم الاخلاق: عن النبی صلی الله علیه و آله قال: علیکم بالزبیب فانه یطفیء المره. (2)

الصادق علیه السلام، عن النبی صلی الله علیه و آله.

2-منه: عن الصادق علیه السلام قال: ان رسول الله صلی الله علیه و آله کان یفطر علی الحلو و ان لم یجد افطر علی الماء الفاتر و کان یقول:

یسکّن العروق الهائجه من المرّه الغالبه -الحدیث-(3)

الائمه، الصادق، عن امیرالمومنین علیه السلام

3-الکافی: علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن بعض اصحابنا، عن عبدالله بن عبدالرحمان الاصم ، عن شعیب، عن ابی بصیر، عن ابی عبدالله علیه السلام:

قال امیرالمومنین علیه السلام: نعم الادام (4) الخل، یکسر المره ، و یطفیء الصفراء، و یحیی القلب. (5)

4-الخصال: عن ابیه، عن سعد، عن الیقطینی، عن القاسم بن یحیی، عن جده الحسن، عن ابی بصیر و محمد بن مسلم، عن ابی عبدالله ، عن آبائه صلی الله علیه و آله قال:

ص:140


1- عنه البحار:327/62، و المستدرک:29/17
2- تقدم ص 131ح1 (باب ان الزبیب یذهب بالبلغم)
3- تقدم ص 132 باب ان الماء الفاتر یقطع البلغم
4- فی النهایه: الادام بالکسر، والادم بالضم، ما یوکل مع الخبز ای شیء کان.
5- 329/6ح7، عنه الوسائل: 66/17ح6

قال امیرالمومنین علیه السلام: نعم الادام الخل، یکسر المره (1) و یحیی القلب.

المحاسن: عن بعض اصحابه ، عن الاصم، عن شعیب، عن ابی بصیر، عن ابی عبدالله، عن علی علیه السلام (مثله)(2)

الرضا، عن آبائه، عن امیرالمومنین علیه السلام

5-امالی الطوسی: (بالاسناد) عن علی علیه السلام انه قال:

ان الزبیب یشد القلب و یذهب بالمرض و یطفیء الحراره و یطیب النفس. (3)

الباقرعلیه السلام:

6-طب الائمه: ابراهیم بن عبدالحمید الانصاری قال: حدثنا محمد بن مروان قال: حدثنا خالد بن نجیح قال: حدثنا عمرو بن شمر عن جابر بن یزید الجعفی عن ابی جعفر علیه السلام قال: شکا رجل الی ابی جعف علیه السلام مرارا (4) هاجت به حتی کاد ان تحن (5) فقال: له سکنه بالاجاص. (6)

الصادق علیه السلام

7-دعوات الراوندی: قال الصادق علیه السلام : نعم الادام الخل (7) یکسر المره و یحیی القلب و یشد اللثه و یقتل دواب البطن. (8)

8-مکارم الاخلاق: عن الصادق علیه السلام قال:

نعم الادام الخل یکسر المرار و یحیی القلب(9)

9-دعائم الاسلام : عن جعفر بن محمد علیه السلام انه قال:

الخل یسکن المرار، و یحیی القلوب. (10)

ص:141


1- المرار (المحاسن)
2- 636، المحاسن: 284/2ح560، عنهما البحار:305/66ح22، الوسائل:66/17ح6 و 68 ح20
3- 370/1، عنه الوسائل: 19/17، و البحار: 152/66ح5
4- جمع مره و هی مزاج من امزجه البدن (القاموس المحیط)
5- یجن (ک)
6- 136
7- مجموعه الشهید: روی ان الخل یکسر المره (عنه البحار: 283/62)
8- 146، عنه المستدرک: 364/16ح7، و البحار:304/66ذح17
9- 193، عنه البحار: 305/66ح20، و المستدرک: 363/16ح6
10- 112/2ح367، عنه البحار:304/66ح19

10-السرائر: روی عن سیدنا ابی عبدالله جعفر بن محمد علیه السلام انه قال:

الخل یسکن المرار، و یحیی القلب ، و یقتل دود البطن، و یشد الفم(1)

11-طب الائمه: عن صالح بن ابراهیم المصری، عن فضاله، عن ابن بکیر، عن ابن ابی یعفور، عن ابی عبدالله علیه السلام قال: ان السویق (2) الجاف اذا اخذ علی الریق اطفا

ص:142


1- عنه البحار :275/62
2- اقول: یظهر من الکلینی رحمه الله انه حمل السویق المطلق الوارد فی الاخبار علی سویق الحنطه حیث قال: باب الاسوقه و فضل سویق الحنطه ثم ذکر الاخبار المطلقه فی هذا الباب و قال الشهید رحمه الله فی الدروس: فی السویق و نفعه اخبار جمه و فسره الکلینی بسویق الحنطه و قال مولف بحر الجواهر: السویق متخذ من سبعه اشیاء : الحنطه ، و الشعیر، والنبق، والتفاح، و القرع، و حب الرمان، و الغبیراء و جملته یعقل الطبع و یقطع القیء و الغثیان الصفراویین، و ینشف بله المعده، و ان اتخذ من سویق الشعیر و الماء و قلیل من اللبن و خلط به الخشخاش المقلو المسحوق ینفع السجج، و یسکن الللدغ و یجلب النوم انتهی. و قال ابن بیطار نقلا عن الرازی: کل سویق مناسب للشیء الذی یتخذ منه فسویق الشعیر ابرد من سویق الحنطه بمقدار ما الشعیر ابرد منها و اکثر تولیدا للریاح و الذی یکثر استعماله من الاسوقه هذان السویقان اعنی سویق الحنطه و سویق الشعیر و هما جمیعا ینفخان و یبطئان النزول عن المعده و یذهب ذلک عنهما ان غلیا بالماء غلیا جیدا ثم صفی فی خرقه صفیقه لیسیل عنها الماء و یعصرا حتی یصیرا کیه و یشربا بالسکر و الماء البارد فیقل نفخهما و یقل انحدارهما و ینفعان المحرورین الملتهبین اذا باکرو و اشربه فی الصیف و یمنع کون الحمیات و الامراض الحاره و هذا من اجل منافعه و لا ینبغی لمن شربه ان یاکل ذلک الیوم شیئا من فکهه رطبه و لا خیارا و لا بقولا ولا یکثر منها.و اما المبرودون و من یعتربهم نفخ فی البطن و اوجاع فی الظهر و المفاصل العتیقه و المشایخ و اصحاب الامزجه البارده جدا فلا ینبغی لهم ان یتعرضوا للسویق بته فان اضطروا الیه فلیصلحوه بان یشربوه بعد غسله بالماء الحار مرات بافانید و العسل بعد اللت بالزیت و دهن الحبه الخضراء و دهن الجوز. و سویق الشعیر و ان کان ابرد من سویق الحنطه فان سویق الحنطه لکثره ما یشرب من الماء یبلغ من تطفئته و تبریده للبدن مبلغا اکثر و لا سیما فی ترطیبه فیکون ابلغ نفعا لن یحتاج الی ترطیبه و سویق الشعیر اجود لمن یحتاج الی تطفئته و تجفیفه و هولاء هم اصحاب الابدان العبله الکثیره اللحم و الدماء و اما الاولون فاصحاب الابدان القصیفه القلیله اللحم المصفره. و اما سایر الاسوقه فانها تستعمل علی سبیل دواء لا علی سبیل غذاء کما یستعمل سویق النبق و سویق التفاح و الرمان الحامض لیعقل البطن مع حراره و سویق الخرنوب والغبیراء لعقل الطبیعه. (البحار: 283/66)

الحراره و سکن المره و اذا لت (1) ثم شرب لم یفعل ذلک. (2)

12-الکافی: عن محمد بن یحیی، عن محمد بن موسی رفعه عن ابی عبدالله علیه السلام: انه قال: سویق العدس یقطع العطش(3) و یقوی المعده و فیه شفاء من سبعین داء و یطفیء الصفراء (4) و یبرد الجوف و کان اذا سافر علیه السلام لا یفارقه.

و کان یقول علیه السلام: اذا هاج الدم باحد من حشمه قال له:

اشرب من سویق العدس فانه یسکن هیجان الدم و یطفیء الحراره.

مکارم الاخلاق: عنه علیه السلام (مثله)(5)

13-الکافی: علی بن الحکم عن رفاعه بن موسی عمن اخبره عن ابی عبدالله علیه السلام: انه کان اذا اراد دخول الحمام تناول شیئا فاکله.

قال: قلت له: ان الناس عندنا یقولون: انه علی الریق اجود ما یکون.

قال: لا بل یوکل شیء قبله یطفی ء المراره و یسکن حراره الجوف. (6)

14-دعوات الراوندی: قال ابوعبدالله علیه السلام اذا صلیت الفجر فکل کسره تطیب بها نکهتک و تطفیء بها حرارتک و تقوم بها اضراسک و تشد بها لثتک وتجلب (بها) رزقک و تحسن بها خلقک. (7)

ص:143


1- لت السویق-بفتح الام و تشدید التاء و فتحها -: بله بالماء (لسان العرب: 83/2) و فی الصحاح: لت فلان بفلان اذا لز به وقرن معه و لتت السویق الته لتا اذا جدحته. وفی المصباح: لت السویق بله بشیء.
2- عنه المستدرک : 339/16ح2، و البحار:278/66ح12.
3- لعل تسکینه للعطش من جهه التبرید و التطفئه و تقویته للمعده اذا کان ضعفها من جهه الحراره او الرطوبه.
4- اطفاوء للصفراء و الحراره فقیل لجهتین: احدهما: من جهه التبرید فی الامزجه الحاره و الاخری: من جهه تغلیظ الدم و تسکین حدته فیقل جریانه وسیلانه فی العروق و لهذا السبب یقطع دم الحیض. منه (ره)
5- 307/6ح2، و مکارم الاخلاق: 421/1ح1، عنهما البحار: 282/66ح27، و الوسائل: 10/17ح1.
6- 497/6ح6، عنه الوسائل: 377/1ح2.
7- 140ح352، عنه البحار:345/66ح21 و المستدرک: 281/16ح1

15-طب الائمه: عن الصادق علیه السلام انه قال:

الاجاص علی الریق یسکن المرار الا انه یهیج الریاح. (1)

16-و منه:(باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشافیه -الی ان قال-:

فاذا اتی علیه ثلاثه اشهر فهو جید من المره الصفراء و البلغم المحترق و هیجان کل داء یکون من الصفراء یاخذه علی الریق.

و اذا اتی علیه عشره اشهر جید للمره (السوداء،و) الصفراء التی تاخذ بالبلبله و الحمی الباطنه و اختلاط العقل یوخذ منه قثل العدسه بخل و بیاض البیض تشربه علی الریق بای وجه شئت عند منامک. (2)

الکاظم علیه السلام

17-الکافی: عن سهل بن زیاده عن محمد بن الحسن بن شمون البصری، عن ابی طیفور المتطبب قال: دخلت علی ابی الحسن الماضی علیه السلام فنهیته عن شرب الماء فقال علیه السلام: و ما باس بالماء و هو یدیر الطعام فی المعده و یسکن الغضب و یزید فی اللب و یطفیء المرار. (3)

الرضا علیه لاسلام

18-مکارم الاخلاق: عن زیاد القندری قال: دخلت علی الرضا علیه السلام و بین یدیه تور (4) فیه اجاص اسود فی ابانه فقال:

انه هاجت بی حراره و اری الاجاص یطفیء الحراره و یسکن الصفراء و ان الیابس منه یسکن الدم (و یسکن الداء الدوی) (5) باذن الله عزوجل (6)

ص:144


1- 138،عنه البحار:189/66ضمن ح1
2- یاتی ص 185باب علاج حمی النافض
3- 381/6ح2. المحاسن: 398/2ح16
4- التور-بتشدید التاء و فتحها-: اناء من صفر او حجاره یتوضا منه (لسان العرب: 96/4)
5- والداء الدوی الذی عسر علاجه و اعیی الاطباء و فی الصحاح : الدوی-مقصورا-: المرض تقول: منه دوی-بالکسر-ای مرض و فی القاموس: الدوا-بالقصر-المرض دوی دوی فهو دو-انتهی-فالتو صیف للمبالغه کلیل الیل و یوم ایوم.
6- 379/1ح1، و الکافی:359/6ح1، عنهما البحار: 189/66ح2 و الوسائل: 134/17ح1، و المستدرک:406/16ح5

19-الکافی: عده من اصحابنا عن سهل بن زیاد، عن السیاری، عن ابراهیم بن بسطام، عن رجل من اهل مرو قال:

بعث الینا الرضا علیه السلام و هو عندنا یطلب السویق:

فبعثنا الیه بسویق ملتوت فرده و بعث الی: ان السویق اذا شرب علی الریق و هو جاف اطفا الحراره و سکن المره علیه السلام و اذالت لم یفعل ذلک. (1)

20-فقه الرضا: اروی فی الماء البارد انه یطفیء الحراره و یسکن الصفراء. (2)

21-الرساله الذهبیه: من اراد ان یطفیء لهب الصفراء فلیاکل کل یوم شیئا رطبا باردا و یروج بدنه و یقل الحرکه و یکثر النضر الی من یحب. (3)

الهادی علیه السلام

22-مکارم الاخلاق: من طب الائمه روی عن ابی الحسن العسکری علیه السلام انه قال: التسریح بمشط العاج (4) ینبت الشعر فی الراس و یطرد الدود من الدماغ و یطفیء المرار و ینقی اللثه و العمور. (5)

ص:145


1- 307/6ح3، عنه البحار: 278/66ح12، و الوسایل:8/17ح4
2- یاتی ص171ح10 باب علاج الحمی بالماء البارد.
3- عنه البحار:325/62
4- العاج: عظم الفیل ذکره الجوهری و الفیروزآبادی. و قال فی النهایه :فیه: انه کان له مشط من العاج العاج الذبل و قیل: شیء یتخذ من ظهر السلحفاه البحریه فاما العاج الذی هو عظم الفیل فنجس عند الشافعی و طاهر عند ابی حنیفه انتهی. و الصحاح: الذبل شیء کالعاج و هو ظهر السلحفاه البحریه یتخذ منه السوار انتهی. اقول: الظاهر ان المراد بالعاج عظم الفیل و کانه شامل لسنه ایضا و القائل من العامه بنجاسته اول بظهر السلحفاه فیدل الاخبار باطلاقها علی جواز استعامله سواء اتخذ من مذکی او غیره و علی طهاره الفیل علی القول بنجاسه ما لا تحله الحیاه من نجس العین. قال فی المصباح: العاج: انیاب الفیله قال اللیث: و لا یسمی غیر الناب عاجا و العاج ظهر السلحفاه البحریه و علیه یحمل قوله: انه کان لفاطمه صلوات الله علیها سوار من عاج و لا یجوز حمله علی انیاب الفیله لان انیابها میته بخلاف السلحفاه و الحدیث حجه لمن یقول بالطهاره.
5- 167/1ح30، عنه البحار:51/66ح9

23-طب الائمه: عنهم علیه السلام:

علیکم بالاجاص العتیق فان العتیق قد بقی نفعه و ذهب ضرره. و کلوه مقشرا فانه نافع لکل مرار و حراره و وهج یهیج منها. (1)

24-مجموعه الشهید: -فی حدیث-

الاجاص یطفیء الحراره و یسکن الصفراء.(2)

3-باب زمان غلبه مره الصفراء

1-الرساله الذهبیه للرضا علیه السلام: فی ذکر فصول السنه-الی ان قال-: حزیران ثلاثون یوما یذهب فیه سلطان البلغم و الدم و یقبل زمان المره الصفراویه و نهی فیه عن التعب-الخبر-.(3)

2-منه: فی احوال الانسان- الی ان قال-: ثم الحاله الثانیه من خمس و عشرین سنه الی خمس و ثلاثین سنه و فیها سلطان المره الصفراء و قوه غلبتها علی الخشص و هی اقوی ما یکون و لایزال کذلک حتی یستوفی المده المذکوره و هی خمس و ثلاثون سنه. (4)

ص:146


1- 138، عنه البحار: 189/66ح1، و المستدرک:406/16ح4، و فیه: وهج یهیج الریاح.
2- عنه البحار: 284/62
3- 72، عنه الوسائل 427/1ح6، و البحار:312/62
4- عنه البحار:317/62

14-ابواب الدم

1-باب علامات الدم

الائمه، الصادق علیه السلام

1-طب الائمه: عن عبدالله بن عبید عن محمد بن عیسی عن میسر عن ابن سنان قال: قال الصادق علیه السلام ان للدم و هیجانه ثلاث علامات:

البثره (1)فی الجسد و الحکه و دبیب الدواب. (2) (3)

2-مکارم الاخلاق: عن طب الائمه قال الصادق علیه السلام: ان للدم ثلاث علامات: البثر فی الجسد و الحکه و دبیب الدواب و فی حدیث آخر: النعاس و کان اذا اعتل انسان من اهل الدار قال: انظروا فی وجهه فان قالوا اصفر. قال: هو من المره الصفراء فیامر بماء فیسقی و ان قالوا احمر قال: دم فیامر بالحجامه. (4)

الکاظم علیه السلام

3-الخصال: عن ابیه عن علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن اسماعیل بن مرار، عن یونس، عن ابی الحسن علیه السلام قال:

علامات الدم اربعه: الحکه و البثره و النعاس و الدوران.(5)

2-باب زمان تهییج الدم

1-الرساله الذهبیه للرضا علیه السلام: اما فصل الربیع فانه روح الازمان. (6)

ص:147


1- البثور و الحکه غالبهما بمدخلیه کثره الدم و ان کانتا من غیره من الاخلاط ایضا.
2- کان المراد بدبیب الدواب ما یتخیله الانسان من دبیب نمله او دابه فی جلده و تسمیه الاطباء التنمل. منه (ره).
3- 68، عنه البحار:100/62ح25
4- 169/1ح3، عن طب الائمه عنهما البحار: 101/62ح29
5- 250/1ح115، عنه البحار:97/60ح12.
6- فانه روح الزمان لانه لاعتداله و نمو الاشیاء بالنسبه الی سائر اجزاء الزمان کالروح بالنسبه الی سائر الجسد. او لمیله الی الحراره و الرطوبه طبعه طبع الروح

و اوله آذار و عدد ایامه ثلاثون یوما و فیه یطیب اللیل و النهار (1) و تلین الارض (2) و یذهب سلطان البلغم و یهیج الدم.

و یستعمل فیه من الغذاء اللطیف و اللحوم و البیض النیمبرشت.(3)

و یشرب الشراب(4) بعد تعدیله بالماء (5) و یتقی فیه اکل البصل و الثوم و الحام و یحمد فیه شرب المسهل(6)و یستعمل فیه الفصد و الحجامه.(7) (8)

2-منه: -فی احوال الانسان-و اعلم یا امیرالمومنین ! ان احوال الانسان التی بناه الله تعالی علیها و جعله متصرفا بها(9) اربعه احوال :

الحاله الاولی: لخمس عشر سنه (10)

و فیها شبابه وصباه و حسنه و بهاوه و سلطان الدم فی جسمه.(11)

3-باب ما یصفی الدم

الائمه ، الصادق علیه السلام

1-الکافی: العده عن احمد بن ابی عبدالله، عن ابیه، عن بعض اصحابه عن ابی حفص الابار، عن ابی عبدالله علیه السلام قال: علیکم بالخس فانه یصفی(12) الدم.

ص:148


1- لاعتدال الهواء فیه و عدم الاختلاف الکثیر فیه بین اللیل و النهار.
2- اذ بحراره الهواء و رطوبته تذهب الصلابه الحاصله فی الارض من یبس الشتاء فتنبت فیها الاعشاب وتذهب سلطنه البلغم المتولد فی الشتاء.
3- لفظه فارسیه یقصد منها البیض الذی لم ینضج نضجا کاملا.
4- ای الشراب الحلال الذی سیاتی ذکره.
5- بان یمزج بمقدار من الماء لتقل حرارته
6- لتنقیه البدن من الفضلات و المواد المحتبسه فی الشتاء المتولده من الاغذیه الغلیظه و فی لانسداد المسامات محتبسه فی البدن فاذا اثرت حراره الربیع فی البدن حدثت فیها رقه و سیلان فاذا لم یدفع بامسهل یمکن ان تتولد منها الامراض و الدمامیل و الاورام و اشباهها. منه(ره)
7- لما مر من تولد الدم فی هذا الفصل و هیجانه. منه (ره)
8- عنه البحار:312/62
9- فی البحار: فانها اربعه احوال
10- زاد فی (خ): الی خمس و عشرین.
11- عنه البحار: 317/62
12- یطفیء : (المحاسن)

المحاسن : عن ابیه عمن ذکره، عن حفص (مثله).(1)

الرضا علیه السلام

2-المحاسن: عن احمد بن محمد بن ابی نصر قال: قال لی ابوالحسن الرضا علیه السلام: یا احمد! کیف شهوتک للبقل؟ فقلت: انی لا شتهی عامته قال: فاذا کان کذلک فعلیک بالسلق فانه ینبت علی شاطی ء الفردوس و فیه شفاء من الادواء.

و فی حدیث آخر قال: یشد العقل و یصفی الدم.(2)

الهادی علیه السلام

3-طب الائمه: عن ابی الحسن العسکری علیه السلام -فی حدیث-قال:

کل الرمان بعد الحجامه رمانا حلوا فانه یصفی الدم فی الجوف.(3)

4-باب ما یسهل الدم

1-مکارم الاخلاق: عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

الحوک بقله الانبیاء علیه السلام اما ان فیه ثمان خصال: یمری الطعام و یفتح السدد و یطیب النکهه و یشهی الطعام و یسهل الدم و هو امان من الجذام و اذا استقر فی جوف الانسان قمع الداء کله ثم قال: انه یزین به اهل الجنه موائدهم.(4)

5- باب ما یسکّن الدم

الائمّه، الصادق علیه السلام

1- الکافی: (بإسناده) عن الصادق علیه السلام: إذا هاج الدم بأحد من حشمه قال له:

ص:149


1- 367/6ح1، و المحاسن:321/2ح720، عنهما البحار:239/66ح1، و الوسائل :154/17ح1، و المستدرک:421/16ح1
2- 327/2ح745، عنه البحار:217/66ح6، و الوسائل:159/17ح8. مکارم الاخلاق 183(مثله)
3- تقدم ص110 باب ما یوکل بعد الحجامه
4- 388/1ح4، عنه البحار: 215/66ضمن ح13، الوسائل:147/17ح3، الکافی:364/6ح4

اشرب من سویق العدس فانه یسکن هیجان الدم ویطفیء الحراره. (1) الرضا علیه السلام

2-مکارم الاخلاق: (باسناده) عن الرضا علیه السلام-فی حدیث-قال:

الاجاص یطفیء الحراره و یسکن الصفراء و ان الیابس منه یسکن الدم.(2)

الهادی علیه السلام

3-طب الائمه: عن ابی الحسن العسگری علیه السلام -فی حدیث-قال:

کل الرمان بعد الحجامه رمانا حلوا فانه یسکن الدم.(3)

6-باب ما یحیی الدم

1-الرساله الذهبیه للرضا علیه السلام : فی بیان الحجامه و اوقاتها-الی ان قال علیه السلام-: و امتص من الرمان المز (4) فانه یقوی النفس و یجلی (یحیی، خ) الدم.(5)

7-باب ما یظهر الدم

1-مجموعه الشهید:روی:نعم البقله السلق ینبت بشاطیء الفردوس. و فیها شفاء من الاوجاع کلها و تشد العصب و تظهر الدم و تغلظ العظم.(6)

8-باب ما یولد الدم

الائمه الصادق علیه السلام

1-المحاسن: عن محمد بن احمد، عن موسی بن جعفر البغدادی عن محمد ابن الحسن عن عمر بن سلمه عن محمد بن عبدالله عن ابی عبدالله علیه السلام قال: اکل الباقلاء یمخ الساقین و یزید فی الدماغ و یولد الدم.

ص:150


1- تقدم ص143ح12، و 144ح18 باب ما یطفیء مره الصفراء.
2- تقدم ص143ح12، و 144ح18 باب ما یطفیء مره الصفراء.
3- تقدم ص 149ح3 باب ما یصفی الدم.
4- فی بعض النسخ: الاملیسی و هو الذی لایکون فی حبه نوی.
5- عنه البحار:320/62
6- عنه البحار:285/62

الکافی: عن محمد بن یحیی عن محمد بن احمد (مثله) و فیه: الدم الطری.(1)الرضا علیه السلام

2-المحاسن: عن احمد بن محمد بن ابی نصر عن ابی الحسن الرضا علیه السلام قال: اکل الباقلاء یمخ الساق (2) و یولد الدم الطری. (3)

3-مجموعه الشهید: روی ان اکل الباقلاء یمخخ الساقین-ای یجری فیهما المخ-و یسمنهما و یزید فی الدماغ و یولد الدم الطری و ان اکله بقشره یدبغ المعده. (4)

9-باب ما یوجب جفاف الدم

1-معاونی الاخبار: (باسناده) عن النبی صلی الله علیه و آله -فی حدیث- انه قال:

نعم العید الحجامه تجلو البصر و تجف الدم. (5)

ص:151


1- 309/2ح664 الکفی 344/6ح1 مکارم الاخلاق :397/1ح4 عنها البحار:266/6 ح3 و الوسائل:100/17ح1
2- فی الکافی و مکارم الاخلاق: یمخخ الساقین. الظاهر ان المراد انه یکثر مخ الساق فیصیر سببا لقوتها، قال فی القاموس: المخ بالضم نقی العظم و الدماغ و عظم مخیخ ذو مخ و امخ العظم: صار فیه مخ و الشاه سمنت و مخخ العظم و تمخخه وامتخه اخرج مخه انتهی. و کثیرا ما یستعمل ما لم یات فی اللغه و یمکن ان یقرء الساق بالرفع علی ما فی المحاسن ای یمخ الساق به . منه(ره)
3- 308/2ح662، عنه البحار:265/66ح1، و الوسائل:100/17ح2، الکافی:344/6ح2.
4- عنه البحار:283/62
5- تقدم ص 80 باب فضل الحجامه

15-ابواب علاج الامراض العامه لجمیع البدن

1-باب غلبه الحراره و علاجها

الائمه الصادق عن امیرالمومنین علیه السلام

1-طب الائمه :(باسناده) عن الصادق علیه السلام : ان امیرالمومنین علیه السلام کان اذا دخل الحمام هاجت به الحراره صب علیها الماء البارد فتسکن عنه الحراره. (1)

الصادق علیه السلام

2-منه : (باسناده) عن الصادق علیه السلام -فی حدیث-قال:

ان السکر بعد الحجامه یقطع الحراره. (2)

3-المحاسن :(باسناده) عن الصادق علیه السلام قال: کل التفاح فانه یطفیء الحراره. (3)

4-مکارم الاخلاق: عن المفضل بن عمر قال: شکوت الی ابی عبدالله علیه السلام الجرب علی جسدی و الحراره فقال: علیکم بالفتصاد من الاکحل-الحدیث-(4)

5-الکافی: (باسناده) عن الصادق علیه السلام قال: سویق العدس یطفیء الحراره. (5)

6-طب الائمه: املی علینا احمد بن ریاح المتطبب هذه الادویه و ذکر انه عرضها علی الامام فرضیها -الی ان قال-: انها تنفع باذن الله تعالی من الحراره. (6)

الرضا علیه السلام

7-مکارم الاخلاق: (باسناده) عن الرضا علیه السلام قال: الاجاص یطفیء الحراره. (7)

8-طب الائمه: روی : اذا دخل احدکم الحمام و هاجت به الحراره فلیصب علیه الماء البارد لیسکن به الحراره.(8)

ص:152


1- تقدم ص112 باب الاغتسال بالماء البارد بعد الحجامه
2- تقدم ص110 باب ما یوکل بعد الحجامه
3- یاتی ص 172ح2 باب علاج الحمی بالتفاح
4- تقدم ص 118 باب الفصد
5- تقدم بتمامه ص 150ح1 باب ما یسکن الدم.
6- یاتی ص 183ح1 باب علاج الحمی بدواء مرکب.
7- تقدم بتمامه ص 144ح18 باب ما یسکن الدم.
8- 53، عنه البحار: 76/79.

2-باب غلبه البروده و علاجها

النبی صلی الله علیه و آله

1-طب النبی: قال النبی صلی الله علیه و آله: اصل کل داء (1)البروده (2)

2-کنز العمال: عن ابی الدرداء عن النبی صلی الله علیه و آله قال: اصل کل داء البرد. (3)

3-طب النبی: عن ابن عباس انه قال: قال صلی الله علیه و آله: علیکم بالبطیخ فان فیه عشر خصال:

هو طعام و شراب و سنان (4) و ریحان یغسل المثانه و یغسل البطن و یکثر ماء الظهر و یزید فی الجماع و یقطع البروده و ینقی البشره. (5)

4-کنز العمال: عن ابن عباس عن النبی صلی الله علیه و آله قال: فی البطیخ عشر خصال: هو طعام و شراب و ریحان و فاکهه و اشنان و یغسل البطن و یکثر ماء الظهر و یزید فی الجماع و یقطع الابرده و ینقی البشره. (6)

5-مکارم الاخلاق: عن کعب قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: کلوا التین الرطب و الیابس فانه یزید فی الجماع و یقطع البواسیر و ینفع من النقرس و الابرده. (7) (8)

الائمه الاصادق عن امیرالمومنین علیه السلام

6-الکافی: علی بن ابراهیم عن ابیه عن النوفلی عن السکونی عن ابی عبدالله علیه السلام قال: قال امیرالمومنین علیه السلام : اکل الجوز فی شده الحر یهیج الحر فی الجوف و یهیج القروح علی الجسد. و اکله فی الشتاء یسخن الکلیتین و یدفع البرد. (9)

ص:153


1- ای غالبا اوفی تلک البلاد الغالب علی اهلها البروده. منه (ره)
2- عنه البحار 290/62
3- 38/10
4- واشنان (البحار)
5- عنه البحار: 297/62 و المستدرک :411/16ح14
6- 46/10
7- و قال: الابرده بالکسر برد فی الجوف. و فی النهایه: فیه ان البطیخ یقطع الابرده-بکسر-الهمزه و الراء- عله معروفه من غلبه البرد و الرطوبه تفتر عن الجماع و همزتها زائده منه (ره)
8- 377/1ح4 عنه البحار:186/66ح6 و المستدرک :404/16ج6.
9- 340/6ح1 و المحاسن 297/2ح618، عنهما البحار: 198/66ح2 و ج 90/76ح11 و الوسائل: 94/17ح1

الکاظم عن ابیه عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام

7-الجعفریات: (باسناده) عن موسی بن جعفر عن ابیه عن آبائه علیه السلام عن علی ابن ابی طالب علیه السلام قال: من ادفعا طرفیه لم یضر سائر جسده البرد: (1)

3-باب غلبه الرطوبه و علاجها

الحدیث القدسی بروایه الامام الصادق علیه السلام

1-الکافی: عن محمد بن یحیی عن احمد بن محمد بن عیسی عن سعید بن جناح عن رجل عن ابی عبدالله علیه السلام ان موسی بن عمران علیه السلام شکی الی ربه تعالی البله و الرطوبه فامره الله ان یاخذ الهلیلج و البلیلج و الاملج فیعجنه بالعسل و یاخذه ثم قال ابوعبدالله علیه السلام هو الذی یسمونه عندکم الطریفل. (2) (3)

ص:154


1- 243عنه المستدرک :341/16ح1
2- للطریفل عند الاطباء نسخ کثیره و عمده اجزاء جمیعها ما ورد فی الخبر و اقربها منه الطریفل الصغیر و هو مرکب من الهلیلج الکابلی و الاسود و الاصفر و الاملج و البلیلج اجزاء سواء و تلت بدهن اللوز و یعجن بالعسل ثلاثه اضعاف جمیع الاجزاء و یستعمل بعد شهرین الی ثلاث سنین و هو من انفع الادویه عندهم. قال ابن بیطار نقلا عن البصری:الهلیلج علی اربعه اصناف: فصنف اصفر و صنف اسود هندی صغار و صنف اسود کابلی کبار و صنف حشف دقاق یعرف بالصینی. و قال الرازی: الاصفر منه یسهل الصفراء و الاسود الهندی یسهل السوداء فاما الذی فیه عفوصه فلا یصلح للاسهال بل یدبغ المعده و لا ینبغی ان یتخذ للاسهال -انتهی-. و قال ابن سینا فی القانون: الهلیلج معروف منه الاصفر الفج و منه الاسود الهندی و هو البالغ النضیج و هو اسخن و منه کابلی و هو اکبر الجمیع و منه صینی و هو دقیق خفیف و اجوده الاصفر الشدید الصفره الضارب الی الخضره الرزین الممتلی ء الصلب و اجود الکابلی ما هو اسمن و اثقل یرسب فی الماء و الی الحمره و اجود الصینی ذو المنقار. و قیل: ان الاصفر اسخن من الاسود. و قیل: ان الهندی اقل بروده من الکابلی و جمیعه بارد فی الاولی یابس فی الثانیه و کلها تطفیء المره و تنفع منها و الاسود یصفی اللون و کلها نافعه من الجذام. و الکابلی ینفع الحواس و الحفظ و العقل و ینفع ایضا من الصداع و ینفع الاصفر للعین المسترخیه و ینفع مواد تسیل کحلا و ینفع الخفقان و التوحش شربا و هو نافع لوجع الطحال و آلات الغذاء کلها خصوصا الاسودان فانهما یقویان المعده و خصوصا المربیان. و یهضم الطعام و یقوی خمل المعده بالدبغ و التفتیح و التنشیف و الاصفر دباغ جید للمعده. و کذلک الاسود و الصینی ضعیف فیما یفعل الکابلی و فی الکابلی تغشیه. و الکابلی ینفع من الاستسقاء و الکابلی و الهندی مقلوان (مقلوین.ظ) بالزیت یعقلان البطن. و الاصفر یسهل الصفراء و قلیلا من البلغم و الاسود یهسل السوداء و ینفع من البواسیر و الکابلی یهسل السوداء و البلغم. و قیل: ان الکابلی ینفع من القونج و الشربه من الکابلی للاسهال منقوعا من خمسه الی احد عشر درهما و غیرمنقوع الی درهمین. و اقول: و الی اکثر و الاصفر. اقول: قد یسقی الی عشره و اکثر مدقوقا منقوعا فی الماء و ینفع الکابلی من الحمیات العتیقه -انتهی-. اما الاملج ذکر الاصباء له منافع عظیمه قالوا: بارد فی الاولی یابس فی الثانیه قابض یشد اصول الشعر و یقوی المعده و المقعده و یدبغهما و یقبضهما و یقطع العطش و یزید الفواد حده و المربا منه یلین البطن و ینفع البواسیر و یشهی الطعام و یقوی الاعضاء الباطنه و خاصه المعده و المعاء و هو مقو للعین ایضا و یقوی القلب و الذهن و الحفظ و قال ابن سینا: و بالجمله هو من الادویه المقویه للاعضاء کلها و اصلاحه بالعسل و قالو فی البلیلج: هو قریب الطعم من الاملج و لبه حلو قریب من البندق. قال ابن سینا: بارد فی الاولی یابس فی الثانیه و فیه قوه مطلقه و قوه قابضه یقوی المعده بالدبغ و الجمع و ینفع من استرخائها و رطوبتها و لا شیء ادبغ للمعده منه و ربما عقل البطن و عند بعضهم یلین فقط و هو الظاهر و هو نافع للمعاء المستقیم و المقعده -انتهی-. و قال بعضهم: هو لا حق بالاملج فی العمل و القوه.
3- 193/8ح228، عنه البحار: 240/62ح1

الائمه الباقر علیه السلام

2-طب الائمه: عن ابی جعفر الباقر علیه السلام -فی حدیث-قال:

تسریج الارس یقطع الرطوبه و یذهب باصله. (1)

الکاظم علیه السلام

3-طب الائمه: عن سالم بن ابراهیم عن الدیلمی عن داود الرقی قال:

شکی رجل الی موسی بن جعفر علیه السلام الرطوبه فامره ان یاکل التمر البرنی علی الریق و لا یشرب الماء ففعل ذلک فذهبت عنه الرطوبه و افرط علیه الیبس. فشکی ذلک الیه فامره ان یاکل التمر البرنی و یشرب الماء ففعل فاعتدل. (2)

ص:155


1- تقدم ص 124ح2 باب ان کثره التمشط و تسریج الراس یقطع البلغم
2- 78 عنه البحار:205/62ح9 و المستدرک 384/16ح3

4-المحاسن: عن محمد بن الحسن بن شمون قال: کتبت الی این الحسن علیه السلام:

ان بعض اصحابنا یشکو البخر فکتب الیه: کل التمر البرنی.

و کتب الیه آخر یشکو یبسا فکتب الیه : کل التمر البرنی علی الریق و اشرب علیه الماء ففعل فسمن و غلبت علیه الرطوبه فکتب الیه یشکو ذلک فکتب الیه: کل التمر البرنی علی الریق و لا تشرب علیه الماء . فاعتدل (1)

5-الکافی: عن محمد بن یحیی عن موسی بن الحسن عن علی بن سلیمان عن بعض الواسطیین عن ابی الحسن علیه السلام

انه شکا الیه رطوبه فامره ان یستف السعتر (2)علی الریق (3)

6-مجموعه الشهید: السعتر علی الریق یذهب بالرطوبه و یجعل للمعده خملا. (4)

4-باب الیرقان و علاجه

الائمه الصادق علیه السلام

1-طب الائمه: عبدالله و الحسین ابنا بسطام قالا:

املی علینا احمد بن رباج المتطبب هذه الادویه و ذکر انه عرضها علی الامام فرضیها و قال: انها تنفع باذن الله من المره السوداء -الی ان قال-: و هو نافع للیرقان.

قال: تاخذ خیار باذرنج فتقشره ثم تطبخ قشوره بالماء مع اصول الهندباء ثم تصفیه و تصب علیه سکر طبرزد ثم تشرب منه علی الریق ثلاثه ایام فی کل یوم مقدار رطل فانه جید مجرب نافع باذن الله تعالی. (5)

ص:156


1- 343/2ح819 عنه البحار:203/62ح1
2- نبت و بعضهم یکتبه بالصاد فی کتب الطب و یعرف بالفارسیه: پودینه کما ذکر فی منتهی الارب.
3- 375/6ح2 عنه البحار:244/66ح4 و الوسائل:172/17ح2
4- عنه البحار 285/62
5- عنه البحار 241/62س9. یاتی ص 184 باب علاج الحمی بدواء مرکب.

2-منه: دواء لکثره الجماع و غیره قال:

-هذا عجیب-یسخن الکلیتین-الی ان قال-: و هو نافع للیرقان.(1)

الرضا علیه السلام

3-منه: عن حماد بن مهران البلخی قال:

کنا نختلف الی الرضا علیه السلام بخراسان فشکی الیه یوما من الایام شاب منا الیرقان فقال: خذ خیار باذرنج فقشره ثم اطبخ قشوره بالماء ثم اشربه ثلاثه ایام علی الریق کل یوم مقدار رطل.

فاخبرنا الشاب بعد ذلک انه عالج به صاحبه مرتین فبرا باذن الله تعالی.(2)

4-الرساله الذهبیه: من اراد ان لا یصیبه الیرقان فلا یدخل بیتا فی الصیف اول مایفتح بابه و لا یخرج منه اول ما یفتح بابه فی الشتاء غدوه. (3)

الجواد عن ابیه علیه السلام

5-الکافی: محمد بن یحیی عن محمد بن عیسی عن علی بن مهزیار قال:

تغذیت مع ابی جعفر علیه السلام فاتی بقطاه فقال:

انه مبارک و کان ابی علیه السلام یعجبه و کان یامر آن یطعم صاحب الیرقان یشوی له فانه ینفعه.(4)

ص:157


1- یاتی ص185ح2 باب علاج حمی النافض
2- 83عنه البحار:102/62ح28.
3- عنه البحار 325/62
4- 312/6ح5 عنه البحار:74/66 و الوسائل:33/17ح2

16-ابواب الوباء و علاجه و الفرار من الطاعون

1-باب علاج الوباء بالتمشط

النبی صلی الله علیه و آله

1-الکافی: محمد بن یحیی عن احمد بن محمد بن عیسی عن ابن محبوب عن نضر بن اسحاق عن عنبسه بن سعید-رفع الحدیث الی النبی صلی الله علیه و آله-قال:

کثره تسریح الراس (1)تذهب بالوباء و تجلب الرزق و تزید فی الجماع. (2)

2- مکارم الاخلاق: کان رسول الله صلی الله علیه و آله یضع المشط تحت و سادته اذا تمشط به و یقول: ان المشط یذهب بالوباء . (3)

3-منه: عن الصادق علیه السلام قال:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله المشط یذهب بالوباء و الذهن یذهب بالبوس. (4)

الائمه الصادق علیه السلام

4-الکافی: محمد بن یحیی عن احمد بن محمد عن علی بن الحکم عن عبدالله ابن جندب عن سفیان بن السمط قال:

قال لی ابوعبدالله علیه السلام : الثوب النقی یکبت العدو و الدهن یذهب بالبوس و المشط للراس یذهب بالوباء.

قال: قلت: و ما الوباء؟ قال: الحمی و المشط للحیه یشد الاضراس. (5)

5-مکارم الاخلاق: قال الصادق علیه السلام.

مشط الاراس یذهب بالوباء و مشط اللحیه یشد الاضراس. (6)

ص:158


1- التسریح: شانه کردن (کنز اللغه)
2- 489/6ح6 و ثواب الاعمال:39ح1 عنه البحار:118/76ح7 و الوسایل:425/1ح2
3- 382/1ح3 عنه المستدرک 409/1ح3 عنه البحار 116/76ح3
4- 165/1ح21 عنه البحار:114/76
5- 488/6ح1 مکارم الاخلاق:229/1ح4 عنه البحار:117/76 و الوسائل 424/1ح1
6- 162/1ح3 عنه البحار 117/76ح4 الفقیه :75/1 و الوسائل:425/1ح3

6-طب الائمه: عن تمیم بن احمد السیرافی عن محمد بن خالد البرقی عن علی ابن النعمان عن داود بن فرقد و المعلی بن خنیس قالا: قال ابوعبدالله علیه السلام:

تسریح العارضین یشد الاضراس و تسریح اللحیه یذهب بالوباء . (1)

الکاظم علیه السلام

7-الکافی: علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن الحسین بن الحسن ابن عاصم عن ابیه قال: دخلت علی ابی ابراهیم علیه السلام و فید یده مشط عاج یتمشط به فقلت له: جعلت فداک ان عندنا بالعراق من یزعم انه لا یحل التمشط بالعاج.

قال: ولم؟ فقد کان لابی علیه السلام منها مشط او مشطان.

ثم قال: تمشطوا بالعاج فان العاج یذهب بالوباء(2)

8-منه: حمید بن زیاد عن الحسن بن محمد بن سماعه عن احمد بن الحسن المیثمی عن محمد بن اسحاق عن عمار النوفلی عن ابیه قال:

سمعت اباالحسن علیه السلام یقول: المشط یذهب بالوباء. (3)

9-منه: عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد، عن نوح بن شعیب، عن ابن میاح، عن یونس، عمن اخبره، عن ابی الحسن علیه السلام قال:

اذا سرحت راسک و لیحتک فامر المشط علی صدرک فانه یذهب بالهم و الوباء. (4)

2-باب علاج الوباء بالتفاح

الائمه الصادق علیه السلام

1-المحاسن: (باسناده) عن الصادق علیه السلام قال:

کل التفاح فانه یطفیء الحراره و یبرد الجوف و یذهب بالحمی.

ص:159


1- 36، عنه البحار:203/62ح5
2- 488/6ح3، و مکارم الاخلاق:163/1ح9، و البحار:117/76، و الوسائل:427/1ح1
3- 488/6ح2، عنه البحار:116/76ح2، تفسیر العیاشی:143/2ح26، الوسائل:426/1ح2
4- 489/6ح8، و مکارم الاخلاق:163/1ح4، عنهما البحار:117/76ح4، و الوسائل:429/1ح1

و فی حدیث آخر: یذهب بالوباء. (1)

الکاظم علیه السلام

2-الکافی: عن ابی یوسف عن القندی قال:

اصاب الناس و باء (2) بمکه فاصابنی

فکتبت الی ابی الحسن علیه السلام فکتب الی: کل التفاح فاکلته فعوفیت. (3)

3-منه: عن عبدالرحمان بن حماد و یعقوب بن یزید عن القندی قاق:

اصاب الناس و باء و نحن بمکه فاصابنی فکتبت الیه

فقال: کتب الی: کل التفاح. فاکلته فعوفیت.(4)

3-باب علاج الوباء بالبصل.

النبی صلی الله علیه و آله

1-الفردوس: عن ابی الدرداء عن النبی صلی الله علیه و آله قال: اذا دخلتم بلده و بیئا فخفتم و باءها فعلیکم ببصلها فانه یجلی البصر و ینقی الشعر و یزید فی ماء الصلب و یزید فی الخطا و یذهب بالحماء -و هو السواد فی الوجه -و الاعیاء ایضا. (5)

الصادق علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

2-المحاسن: عن محمد بن علی عن محمد بن الفضیل عن عبدالرحمان بن زید(6) بن اسلم عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

ص:160


1- یاتی ص 172ح2 باب علاج الحمی بالتفاح
2- قال فی القاموس: الوباء-محرکه-: الطاعون او کل مرض عام و الجمع او باء و یمد و بئت الارض -کفرح-تیبا و توبا و باء. منه (ره) و فی النهایه: الوباء -بالقصر و المد و الهمزه-: الطاعون و المرض العام
3- 553/2ح897 عنه البحار:210/62ح2، و ج 174/66ح28 و الوسائل: 127/17ح7
4- 552/2ح895، عنه البحار:210/62ح1، و ج 173/66ح26
5- عنه البحار:252/66ح21، و المستدرک: 431/16ح2
6- و فی اکثر النسخ: یزید و لاصحیح ما اثبتناه فی المتن کما فی الکافی راجع تنقیح المقال: 143/2

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: اذا دخلتم بلدا فکلوا من بصلها یطرد عنکم و باء ها

الکافی: عن العده عن البرقی

مکارم الاخلاق: عن الباقر علیه السلام (مثله).(1)

الائمه: الصادق علیه السلام

3-السرائر: روی عن سیدنا ابی عبدالله جعفر بن محمد علیه السلام انه قال:

اذا دخلتم ارضا فکلوا من بصلها فانه یذهب عنکم و باءها. (2)

الکتب

4-مجموعه الشهید: ابلصل یطرد الوباء-بالقصر و المد-.(3)

4-باب علاج الوباء بالسکر

الائمه الصادق علیه السلام

1-الکافی: عن علی بن ابراهیم عن ابیه عن ابن ابی عمیر-رفعه-عن ابی عبدالله علیه السلام قال: شکا الیه رجل الوباء فقال له: و این انت عن الطیب المبارک؟

قال: قلت: و ما الطیب المبارک؟ فقال: سلیمانیکم هذا! قال:

فقال ابوعبدالله علیه السلام: ان اول من اتخذ السکر سلیمان بن داود. علیه السلام. (4)

5-باب الفرار من الطاعون

الائمه الکاظم علیه السلام

1-معانی الاخبار : حدثنا محمد بن الحسن بن احمد بن الولید قال: حدثنا محمد بن الحسن الصفار عن احمد بن محمد عن ابیه عن فضاله عن ابان الاحمر قال:

ص:161


1- 330/2ح763، و الکافی:374/6ح5، و مکارم الاخلاق:395/1ح1 عنهم البحار:249/66ح8، و الوسائل:169/17ح1
2- 374، عنه البحار:274/62 و دعائم الاسلام: 149/2ح533
3- عنه البحار:285/62
4- 333/6ح7، عنه البحار:298/66ح3 و الوسائل:77/17ح2 و ص 80ح3

سال بعض اصحابنا اباالحسن علیه السلام عن الطاعون یقع فی بلده و انا فیها اتحول عنها؟

قال: نعم قال: ففی القریه و انا فیها اتحول عنها؟ قال: نعم قال: ففی الدار و انا فیها اتحول عنها؟ قال: نعم قلت: انا نتحدث ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال: الفرار من الطاعون کالفرار من الزحف.

قال: ان رسول الله صلی الله علیه و اله انما قال هذا فی قوم کانو یکونون فی الثغور فی نحو العدو فیقع الطاعون فیخلون اماکنهم و یفرون منها فقال رسول الله صلی الله علیه و آله ذلک فیهم.(1)

ص:162


1- 245ح1 عنه طب الامام الکاظم: 75ح7

17-ابواب الحمیات، و معالجتها

1-باب حقیقه الحمی

النبی صلی الله علیه و آله 1-شهاب الاخیار: الحمی (1) رائد (2) الموت (3) الحمی من فیح (4) جهنم الحمی حظ(5) کل مومن من النار.(6)

ص:163


1- الحمی عباره عن التهاب الحراره علی البدن و هی فعلی من حممت الماء احمه و احممته ای اسختته و الحمیم الماء الحار یقال: حم الرجل و احمه الله و هو محموم و هو شاذ مثل: زکم الرجل و ازکمه الله فهو مزکوم.
2- الذی یتقدم القوم یطلب لهم الماء و الکلا و فی المثل: الرائد لا یکذب اهله.
3- و الموت عباره عن تعطل الجسد من حلیه الحیاه و هو عند المحققین لیس بذات انما المرجع فیه الی النفی. یعنی صلی الله علیه و آله ان الحمی عنوان الموت و رسول الذی قدمه و ما اقرب وصول المرسل بالمرسل! و فیه اعلام ان العاقل ینبغی ان یکون متاهبا لامره مستعدا لشانه مرتبا احواله احسن الترتیب حتی لا یخترمه الموت عن امور متشعثه و احوال غیرمنتظمه و حسرات غیرمجدیه فالواجب علیه: ان یعتقد ان حماه النازله به هلی القالعه له من الااهل والولد و المعطله من القوه و الجلد. و فائده الحدیث الامر بالاستشعار من الموت و الحذر منه و التوقع لهجومه و قله الاخلاد الی الحیاه الفانیه و الوثوق بها و سوء الظن بادنی و الحذر منه و التوقع لهجومه و قله الاخلاد الی الحیاه الفانیه و الوثوق بها و سوء الضن بادنی مرض یعتری و حسبان انه مرض الموت. وراوی الحدیث الحسن و تمامه: و هی سجن الله فی الارض یحبس بها عبده اذا شاء و یرسله.
4- و قال: الفیح تصاعد الحر یقال: فاحت القدر تفیح اذا غلت وافحتها انا یعنی ان الحمی و شده توهجها علی الانسان مما یحت ذنوبه و یخصله من خبث المعاصی و یکفر عنه سیئاته فکانه صلی الله علیه و آله جعل الشتعالها علی بدنه و فاء ما یستحقه من العذاب علی طریق التشبیه و التمثیل فاذا استوفی عقابه المستحق بقی له الثواب الدائم.
5- الحظ: النصیب و جمعه القلیل احظ و الکثیر: حظوظ و حظاظ قال: ولیس الغنی و الفقر من حیله الفتی ***ولکن احاظ اقسمت وجدود (الجدود: جمع الجد بمعنی الحظ) و احاظ جمع احظ جمع القله لحظ. علی قلب احدی الظائین یاء من باب قصیت اظفاری و خاب من دسیها (الشمس:10) فهو اذا جمع جمع القله. و معنی الحدیث:ان الله تعالی یحط عنه او زاره و یغفر له بما ساقه من المرض الیه فتصبر علیه ولا یعاقبه بالنار فکان الحمی کان حظه من نار جهنم. منه (ره)
6- 11ح52 عنه البحار:104/62ح35

2-بحار الانوار: روی-فی حدیث آخر-عنه صلی الله علیه و آله:

ما من آدمی الا وله حظ من النار و حظ المومن الحمی.(1)

3-طب النبی: قال صلی الله علیه و آله: الحمی نصیب کل مومن من النار.(2)

الصادق علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

4-الکافی: محمد بن یحیی عن موسی بن الحسن عن الهیثم بن ابی مسروق عن شیخ من اصحابنا یکنی بابی عبدالله عن رجل عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الحمی رائد الموت و سجن الله فی الارض وفورها من جهنم و هی حظ کل مومن من النار.

ثواب الاعمال: عن ابیه عن احمد بن ادریس عن محمدبن احمد عن الهیثم بن ابی مسروق(مثله).

مکارم الاخلاق: عن ابی عبدالله علیه السلام (مثله).(3)

الصحابه و التعابعین

5-بحار الانوار: عن مجاهد فی قوله تعالی:

وَ اِن مَّنکُم اِلَّا واَرِدُها کَانَ عَلَی رَبَّکَ حَتما مَّقضِی(4) قال:

من حم من المستلیمن فقد وردها و هو حظ المومن منها. (5)

الائمه الصادق علیه السلام

6-طب الائمه: عن عون عن ابی عیسی عن الحسین عن ابی اسامه قال:

سمعت الصادق علیه السلام یقول: ان الحمی تضاعف علی اولاد الانبیاء.(6) (7)

ص:164


1- البحار:106/62
2- 31 عنه البحار:301/62
3- 112/3ح7، ثواب الاعمال:228ح1 عنهما الوسائل: 622/2ح5 مکارم الاخلاق:169/2ح1
4- سوره مریم:71
5- البحار:106/62
6- ای الحمی العارضه لهم اشد من حمی غیرهم لان النبیاء و الاوصیاء اشد بلاء من الناس.
7- 64، عنه البحار:99/62ح19

2-باب ثواب الحمی

النبی صلی الله علیه و آله

1-بحار الانوار:روی عنه صلی الله علیه و آله:

من حم ثلاث ساعات فصبر فیها باهی الله به ملائکته فقال:

ملائکتی انظروا الی عبدی و صبره علی بلائی اکتبوا لعبدی براءه من النار. قال: فیکتب: بسم الله الرحمن الرحیم.

هذا کتاب من الله العزیز الحکیم براءه من الله لعبده فلان بن فلان انی قد امنتک عن عذابی واوجبت لک جنتی فادخلها بسلام.(1)

2-طب النبی: قال صلی الله علیه و اله: الحمی تحط الخطایا کما تحط من الشجره الورق.(2)

الائمه الصادق عن امیرالمومنین علیه السلام

3-التمحیص: عن ابی بصیر عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

قال امیرالمومنین علیه السلام: الحمی رائد الموت و سجن الله فی الارض یحبس بها من یشاء من عباده و هی تحت الذنوب کما یحات الوبر عن سنام البعیر.(3)

علی بن الحسین علیه السلام

4-مکارم الاخلاق: عن علی بن الحسین علیه السلام قال:

حمی لیله کفاره سنه و ذلک لان المها یقی فی الجسد سنه.(4)

5-منه: و عنه علیه السلام قال: نعم الوجع الحمی تعطی کل عضو قسطه من البلاء ولا خیر فیمن لا یبتلی.(5)

6-منه: عن محمد بن احمد عن یوسف بن اسماعیل (باسناد له) قال:

ص:164


1- 105/62
2- عنه البحار:301/62
3- 33ح50
4- 170/2ح6 عنه الوسائل:624/2ح14
5- 170/2ح4

قال: ان المومن اذا حم حمی واحده تناثرت الذنوب مه کورق الشجر فان صار علی فراشه فانینه تسبیح و صیاحه تهلیل و تقلبه علی الفرش کمن یضرب بسیفه فی سبیل الله و ان اقبل یعبد الله عزوجل بین اصحابه کان مغفورا له. فطوبی له ان مات و ویله ان عاد و العافیه احب الینا.(1)

الکاظم علیه السلام

7-فقه الرضا: قال العالم علیه السلام: حمی یوم کفاره ستین سنه اذا قبلها بقبولها. قیل: و ما قبولها؟ قال: ان یحمدالله و یشکره و یشکو الیه و لایشکوه. و اذا سئل عن خبره قال: خیرا.(2)

3-باب ان الحمی مسریه

1-جامع الاحادیث: قال: صلی الله علیه و آله: من وقع حوالی الحمی یوشک ان یواقعه. (3)

4-باب ان الحمی قد ترد ورودا من خارج البدن

الائمه الصادق عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام

1-الخصال: عن ابیه عن سعد بن عبدالله عن محمد بن عیسی الیقطینی عن القاسم بن یحیی عن جده الحسن عن ابی بصیر و محمد بن مسلم عن ابی عبدالله علیه السلام عن آبائه قال:

قال امیرالمومنین علیه السلام لیس من داء الا و هو من داخل الجوف الا الجراحه و الحمی فانهما یردان ورودا. (4)(5)

ص:166


1- 170/2ح5 عنه الوسائل:623/2ح13 و البحار:205/81ح10
2- 341 و ثواب الاعمال:229-باختلاف فی الالفاظ-و الکافی:116/3ح5 و مکارم الاخلاق:359
3- 24
4- فانهما یردان ورودا ای بلا ماده فی الجسد کورود الجراحه من الخارج و الحمی بسبب هواء بارد او حار. منه (ره)
5- 626/574/2 عنه البحار:97/62ح13

الصادق علیه السلام

2-الکافی: عن عده من اصحابنا عن احمد بن ابی عبدالله عن محمد بن علی عن ابن سنان عمن ذکره عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

کل داء من التخمه (1) الا الحمی فانها ترد ورودا.(2)

3-منه: عن محمد بن یحیی عن احمد بن محمد، عن ابن فضال، عن ابی بکیر، عن ابی ایوب عن ابی عبداله علیه السلام قال:

ما من داء الا و هو شارع(3)الی الجسد ینظر متی یومر به فیاخذه. و فی روایه اخری: الا الحمی فانها ترد ورودا. (4)

الکاظم علیه السلام

4-فقه الرضا علیه السلام: قال العالم علیه السلام:

کل عله تسارع فی الجسم ینتظر ان یومر فیاخذ الا الحمی فانها ترد ورودا -الحدیث-.(5)

ص:167


1- ای امتلاء المعده
2- الکافی:269/6ح8 الوسائل 411/16ح1 المحاسن:232/2ح347 الفصول المهمه 44/3ح1 و الوافی:501/20ح8
3- الا و هو شارع ای له طریق الیه من قولهم: شرعت الباب الی الطریق ای انفذته الیه و لعل المعنی ان اکثر الادواء لها ماده فی الجسد تشتد ذلک حتی ترد علیه باذن الله بخلاف الحمی فانها قد ترد بغیر ماده بل بالاسباب الخارجه کتصرف هواء حار او بارد او عفن او سمی. منه (ره)
4- 88/8ح53 عنه البحار:101/62ح30
5- 46 عنه البحار:261/62

18-ابواب التداوی للعلاج الحمی

1-باب علاج الحمی بالماء البارد

النبی صلی الله علیه و آله

1-دعائم الاسلام: عن النبی صلی الله علیه و آله انه قال: الحمی من فیح جهنم فاطفووها بالماء و کان اذا وعک دعا بماء فادخل فیه یده.(1)

الصادق علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

2-طب الائمه: عن احمد بن المرزبان بن احمد عن احمد بن خالد الاشعری عن عبدالله بن بکیر قال: کنت عند ابی عبدالله علیه السلام و هو محموم فدخلت علیه مولاه له فقالت: کیف تجدک -فدیتک نفسی- وسالته عن حاله و علیه ثوب خلق قد طرحه علی فخذیه. فقالت له: لو تدثرت حتی تعرق فقد ابرزت جسدک للریح.

فقال: اللهم اولعتهم (2)بخلاف نبیک صلی الله علیه و آله!

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الحمی من فیح جهنم.(3)

ص:168


1- 146/2ح513 عنه البحار:103/62 ح34 والوسائل:647/2ح4
2- ای جعلتهم حرصاء علی مخالفته بان ترکتهم حتی اختاروا ذلک و فی بعض النسخ و العنهم و علی التقدیرین ضمیر الجمع راجع الی المخالفین او الاطباء لانها کانت اخذت ذلک عنهم.
3- الحمی حراره غریبه تشتعل بالقلب و تنبث منه-بتوسط الروج و الدم فی الشرایین و العروق-الی جمیع البدن فتشتغل فیه التشعالا: یضر بالافعال الطبیعیه. و هی تنقسم الی قسیمن: عرضیه و هی الحادثه اما عن الورم او الحرکه او اصابه حراره الشمس او القیظ الشدید و نحو ذلک. و مرضیه و هی ثلاثه انواع. و هی لا تکون الا فی ماده اولی ثم منها یسخن جمیع البدن فان کان مبدا تعلقها بالروح سمیت: حمی یوم لانها فی الغالب تزول فی یوم و نهایتها ثلاثه ایام. و ان کان مبدا تعلقها باخلاط سمیت: عفنیه و هی اربعه اصناف: صفراویه و سوداویه و بلغمیه و دمویه. و ان کان مبدا تعلقها بالاعضاء الصلبه الاصلیه. سمیت: حمی دق. و تحت هذه الانواع اصناف کثیره. و قد ینتفع البدن بالحمی انتفاعا عظیما لا یبلغه الدواء و کثیرا ما یکون حمی یوم و حمی العفن سببا لانضاج مواد غلیظه لم تکن بدونها و سببا لتفتح سدد لم تکن تصل الیها الادویه المفتحه و اما الرمد الحدیث و المتقادم فانها تبریء اکثر انواعه برأا عجیبا سریعا. و تنفع من الفالج و اللقوه و التشنج الامتلائی و کثیرا من الامراض الحادثه عن الفضول الغلیظه. و قال لی بعض فضلاء الاطباء: ان کثیرا من الامراض نستبشر فیها بالحمی کما یستبشر المریض بالعافیه فتکون الحمی فیه انفع من شرب الدواء بکثیر: فانها تنضح بنضاجها فاخرجها فکانت سببا للشفاء. و اذا عرف هذا فیجوز ان یکون مراد الحدیث من اقسام الجمیات العرضیه. فانها تسکن علی المکان بالانغماس فی الماء البارد و سقی الماء البارد المثلوج. ولایحتاج صاحبها مغ ذلک الی علاج آخر. فانها مجرد کیفیه حاره متعلقه بالروح فیکفی فی زوالها مجرد وصول کیفیه بارده تسکنها و تخمد لهلها من غیر حاجه الی استفراغ ماده او انتظار نضج. و یجوز ان یراد به جمیع انواع الحمیات و قد اعترف فاضل الاطباء جالینوس: بان الماء البارد ینفع فیها قال فی المقاله العاشره من کتاب حیله البرء : و لو ان رجلا شابا حسن اللحم خصب البدن-فی وقت القیظ و فی منتهی الحمی-و لیس فی احشائه ورم استحم بماء بارد او سبح فیه -لانتفع بذلک. و قال: و نحن نامر بذلک بلا توقف. و قال الرازی فی کتابه الکبیر: اذا کانت القوه قویه و الحمی حاده جدا-و انضج بین و لا ورم فی الجوف ولافتق-ینفع الماء البارد شربا-و ان کان العلیل خصب البدن و الزمان حار و کان معتادا لاستعمال الماء البارد من خارج-: فلیوذن فیه. و قوله: الحمی من فیح جهن هو شده لهبها و انتشارها و نظیره قوله: شده الحر من فیح جهنم. الفیح: سطوح الحر و فورانه و یقال: بالواو وفاحت القدر تفوح و تفیح اذا غلت. و فیه وجهان: (احدهما): ان ذلک انموذج ورقیقه اشتقت من جهنم لیستدل بها العباد علیها و یعتبروا بها. ثم ان الله سبحانه قدر ظهورها باسباب تقتضیها. کما ان الروج و الفرج و السرور و اللذه من نعیم الجنه اظهرها الله فی هذه الدار عبره و دلاله و قدر ظهورها باسباب توجبها. (والثانی): ان یکون المراد التشبیه فشبه شده الحمی و لهبها بفوح جهنم و شبه شده الحر به ایضا. تنبیها للنفوس علی شده عذاب النار و ان هذه الحراره العظیمه مشبه بفیحها. و هو ما یصیب من قرب منها من حرها. و قوله: فابردوها روی بوجهین: بقطع الهمزه و فتحها رباعی من ابرد الشیء ادا صیره باردا مثل السخنه اذا صیره سخنا. و الثانی: بهمزه الوصل مصمومه من برد الشیء یبرده. و هو افصح لغه و استعمالا. و الرباعی لغه ردیئه عندهم. قال: اذا وجدت لهیب الحب فی کبدی:***اقبلت نحو سقاء القوم ابترد هبنی بردت ببرد ظاهره***فمن لنار علی الحشاء تتقد؟!

و ربما قال: من فور جهنم فاطفووها بالماء البارد.(1)

ص:169


1- 63 عنه البحار 95/62ح7

الائمه الصادق عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام

3-الخصال: (باسناده) عن ابی عبدالله عن آبائه علیه السلام عن امیرالمومنین علیه السلام -فی حدیث الاربعمائه-قال علیه السلام:

صبوا علی المحموم الماء البارد فی الصیف فانه یسکن حرها. (1)

4-منه: عن الصادق عن آبائه عن علی علیه السلام-فی حدیث-قال:

اکسروا حر الحمی بالبنفسج و الماء البارد فان حرها من فیح جهنم.(2)

الکاظم عن ابیه عن جده علیه السلام

5-مکارم الاخلاق: عن موسی بن جعفر عن ابیه عن جده علیه السلام قال:

انا اهل بیت لانتداوی الا بافاضه الماء البارد للحمی و اکل التفاج. (3)

الصادق علیه السلام

6-المحاسن: عن ابی یوسف عن القندی عن المفضل بن عمر عن ابی عبدالله علیه السلام قال: ذکر له الحمی فقال:

انا اهل بیت لا نتداوی الا بافاضه الماء البارد یصب علینا و اکل التفاح. (4)

7-طب الائمه: قال محمد بن مسلم: سمعت ابا عبدالله علیه السلام یقول:

ما وجدنا للحمی مثل الماء البارد. (5) و الدعاء (6)

8-منه: عن الخضیب بن المرزبان العطار عن صفوان بن یحیی و فضاله عن علاء عن محمد بن مسلم عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

الحمی من فیح جهنم فاطفووها بالماء البارد.(7)

ص:170


1- تقدم سنده و تخریجاته ص 166 باب الحمی ترد ورودا.
2- تقدم سنده و تخریجاته ص166 باب الحمی ترد ورودا.
3- 374/1ح3 عنه البحار:177/66 و المستدرک:398/16ح4 و الوسائل:126/17ح3
4- 368/2ح921 عنه البحار:93/62ح2 و الکافی:256/6ح9 عنه الوسائل:126/17ح3
5- اقول: الاستشفاء بصب الماء البارد علی البدن و ترطیب هواء الموضع الذی فیه المریض برش الماء علی الارض و الجدار و الحشائش و الریاحین و غیر ذلک مما ذکره الاطباء فی الحمیات الحاره و المحترقه. منه (ره)
6- 63،عنه البحار:95/62ح9
7- 63، عنه البحار:95/62ح8

الکاظم علیه السلام

9-الکافی: عن محمد بن یحیی عن احمد بن محمد بن عیسی عن الحسین بن سعید عن القاسم بن محمد الجوهری عن علی بن ابی حمزه عن ابی ابراهیم علیه السلام قال: قال لی: انی لموعوک منذ سبعه اشهر و لقد وعک (1) ابنی اثنی عشر شهرا

و هی تضاعف علینا اشعرت (2) انها لا تاخذ فی الجسد کله.

و ربما اخذ فی اعلا الجسد و لم تاخذ فی اسفله. و ربما اخذت فی اسفله و لم تاخذ فی اعلا الجسد کله.

قلت: جعلت فداک ان اذنت لی حدثتک بحدیث عن ابی بصیر عن جدک: انه کان اذا وعک استعان بالماء البارد فیکون له ثوبان:

ثوب فی الماء البارد و ثوب علی جسده یراوج بینهما ثم ینادی(3)-حتی یسمع صوته علی باب الدار-: یا فاطمه بنت محمد! فقال: صدقت.

قلت: جعلت فداک فماوجدتم للحمی عندکم دواء؟

فقال: ما وجدنا لها عندنا دواء الا الدعاء و الماء البارد. انی اشتکیت فارسل الی محمد بن ابراهیم بطبیب له فجاءنی بدواء فیه قی ء فابیت ان اشربه لانی اذا قیئت زال کل مفصل منی.(4)(5)

الرضا علیه السلام

10-فقه الرض: اروی فی الماء البارد انه یطفیء الحراره و یسکن الصفراء

ص:171


1- قال الجوهری: الوعک: الحمی و قیل: المها و قدوعکه المرض فهو موعوک. منه-ره.
2- بصیغه المتکلم علی بناء المجهول من الافعال او علی صیغه الخطاب المعلوم مع همزه الاستفهام ای هل احسست بذلک. و لعل المعنی ان الحراره قد تظهر آثارها فی اعالی الجسد و قد تظهر فی اسافلها.
3- لعل النداء کان استشفاعا بها صلوات الله علیها للشفاء
4- زال کل مفصل منی ای لا اقدر لکثره الضعف علی القیء. و الخبر یدل علی ان بیان کیفیه المرض و مدته لیس من الشکایه المذمومه. منه(ره)
5- 109/8ح87 عنه البحار:102/62ح31

و یهضم الطعام و یذیب الفضله التی علی رای المعده و یذهب بالحمی.(1)

11-السرائر: روی انه اذا عرضت الحمی للانسان فنبغی ان یداویها بصب الماء علیه فان لم یسهل علیه ذلک فلیحضر له اناء فیه ماء بارد و یدخل یده فیه.(2)

12-مجموعه الشهید: روی مداواه الحمی بصب الماء فان شق فلیدخل یده فی ماء بارد. (3)

2-باب علاج الحمی بطرح ثوب مبلول

1-طب الائمه: عن ابی غسان عبدالله بن خالد بن نجیح عن حماد بن عیسی عن الحسین بن المختار عن محمد بن مسلم عن ابی جعفر علیه السلام.

انه کان اذا حم بل ثوبین یطرح علیه احدهما فاذا جف طرح علیه الآخر.(4)

3-باب علاج الحمی بالتفاح

الصادق علیه السلام

1-طب الائمه: عن ابراهیم بن خالد عن زرعه عن سماعه قال:

سالت اباعبدالله الصادق علیه السلام عن مریض اشتهی التفاح و قد نهی عنه ان یاکله فقال: اطعموا محمومیکم التفاح فما من شیء انفع من التفاح.(5) (6)

المحاسن: عن بعضهم عن ابی عبدالله علیه السلام قال: (مثله).(7)

2-منه: عن السیاری عن ابی جعفر عن اسحاق بن مطهر قال: قال ابوعبدالله علیه السلام:

ص:172


1- 346عنه البحار:261/62ح8
2- عنه البحار:274/62
3- عنه البحار:286/62
4- 64، عنه البحار:95/62ح9
5- واعلم ان اکثر الاطباء یزعمون ان التفاح بانواعه مضر للحمی یهیج لها و قد الفیت اهل المدینه. -زادها الله شرفا- یستشفون فی حمیاتهم الحاره باکل التفاح الحامض وصب الماء البارد علیهم فی الصیف و یذکرون انهم ینتفعون بها. واحکام البلاد فی امثال ذلک مختلفه جدا.
6- 75 عنه البحار:101/62ح27
7- 368/2ح923 عنه البحار:93/62ح3 و ج 172/66ح23 و الوسائل:127/17ذ ح4

کل التفاح فانه یطفیء الحراره و یبرد الجوف و یذهب بالحمی.(1)

3-منه: عن محمد بن علی الهمدانی عن عبدالله بن سنان عن درست قال: بعثنی المفضل بن عمر الی ابی عبدالله علیه السلام فدخلت علیه فی یوم صائف (2) و قدامه طبق فیه تفاح اخضر فوالله ان (3) صبرت ان قلت له: جعلت فداک اتاکل هذا و الناس یکرهونه؟ فقال:- کانه لم یزل یعرفنی (4)-انی وعکت (5) فی لیلتی هذه فبعثت فاتیت به و هذا یقطع (یقلع،خ) الحمی و یسکن الحراره.

فقدمت فاصبت اهلی محمومین فاطمعتهم فاقلعت عنهم.

الکافی: علی بن محمد بن بندار عن ابیه عن محمد بن علی الهمدانی عن عبدالله سنان عن درست بن ابی منصور قال:

بعثنی المفضل بن عمر الی ابی عبدالله بلطف (6) فدخلت علیه (مثله)(7)

4-المحاسن: عن محمد بن ج مهور عن الحسن بن المثنی عن سلیمان بن درستویه الواسطی قال: وجهنی المفضل بن عمر بحوائج (8) الی ابی عبدالله علیه السلام فاذا قدامه تفاح اخضر فقلت له: جعلت فداک ما هذا؟

فقال: یا سلیمان! انی وعکت البارحه فبعثت الی هذا (9) لاکله استطفیء (10) به الحراره و یبرد الجوف و یذهب بالحمی. ورواه ابوالخزرج عن سلیمان.(11)

ص:173


1- 368/2ح920 عنه البحار:93/62ح1
2- ای شدید الحر
3- ان نافیه
4- ای قال: ذلک علی وجه الاتثناس و اللطف فی مقابله سوء ادبی
5- وعک الرجل: اصابه الم من شده التعب او المرض و وعکته الحمی: اشتدت علیه و آذته.
6- بضم اللام و فتح الطاء-، جمع لطفه -بالضم- بمعنی الهدایه کما فی القاموس او بضم اللام و سکون الطاء ای بعثنی لطلب لطف و بر و الاول کانه اظهر. منه (ره)
7- 368/2ح924 الکافی:355/6ح3 عنهما البحار:93/62ح5 و ج 172/66ح24 و الوسائل:126/17ح1
8- ای باشیاء کان علیه السلام یحتاج الیها فطلبها منه و کان علیه السلام یرجع الی المفضل باشباه ذلک کما یفهم من اخبار اخر
9- ای طلبته من بعض النواحی
10- استطفیء جمله استینافیه بیانیه.
11- 368/2ح924 عنه البحار:94/62ح6 و ج 173/66ح25 المکارم:374/1ح1 مرسلا (مثله)

4-باب علاج الحمی بالسکر

الصادق علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و اله

1-طب الائمه: عن عون بن محمد بن القاسم عن حماد بن عیسی عن الحسین ابن المختار عن ابی اسامه الشحام قال: سمعت اباعبدالله علیه السلام یقول:

ما اختار جدنا صلی الله علیه و آله للحمی الا وزن عشره دراهم سکر بماء بارد علی الریق.

مکارم الاخلاق: عن ابی الحسن علیه السلام (نحوه)(1)

الائمه الصادق علیه السلام

2-الکافی: عن محمد بن یحیی عن احمدبن محمد عن جعفر بن یحیی الخزاعی عن الحسین بن الحسن عن عاصم بن یونس عن رجل عن ابی عبدالله علیه السلام قال: قال لرجل:

بای شیء تعالجون محمومیکم؟(2)

قال: -اصلحک الله- بهذه الادویه المره: بسفایج(3) و الغافث(4) و ما اشبهه.

ص:174


1- 64،عنه البحار:96/62ح10 مکارم الاخلاق:363/1ح6 الوسائل:647/2ح7
2- فی المصدر:محمومکم اذا حم.
3- والبسفایج-کما ذکره الاطباء-: عود اغبر الی السواد و الحمره الیسیره دقیق عریض ذو شعب کالدوده الکثیره الارجل و فی مذاقه حلاوه مع قبض فتسقی المسکر. قال بعضهم: انه ینبت علی شجره فی الغیاض (الغیاض: جمع غیضه مجتمع الجشر فی مغیض الماء و الاجمه) و قیل: انه ینبت علی الاحجار حار فی الثانیه یابس الی الثالثه بالغ فی التجفیف یجفف الرطوبات و یسهل منه وزن ثلاثه دراهم من السوداء بلا مغص (المغص:و جع وتقطیع فی الامعاء) و بلغما و کیموسا مائیا. و نحو ذلک ذکر فی القانون. منه(ره)
4- و قال: الغافث من الحشایش الشاکه وله ورق کورق الشهدانج و زهر کالنیلوفر هو المستعمل او عصاره حار فی الاولی یابس فی الثانیه لطیف قطاع جلاء بلا جذب ولاحراره ظاهره وفیه قبض یسیر و عفوصه و مراره شدیده کمراره الصبر جید من ابتداء داء الثعلب و داء الحیه یطلی بشحم عتیق علی القروح العسره الاندمال. عصارته نافعه من الجرب و الحکه اذا شربت بماء الشاهترج و السکنجبین و کذلک زهره نافع لاوجاع الکبد و سددها و یقویها و من صلابه الطحال واورام الکبد و اورام المعده حشیشا و عصاره و من سوء القنیه و اعراض الاستسقاء نافع من الحمیات المزمنه و العتیقه خصوصا عصارته و خصوصا مع عصاره الافسنتین.منه(ره)

فقال: سبحان الله! الذی یقدر ان یبریء بالمر یقدر ان یبریء بالحلو. ثم قال: اذا حم احدکم فلیاخذ اناء نظیفا فیجعل فیه سکره و نصفا(1)

ثم یقرا علیه ما حضر من القرآن ثم یضعها تحت النجوم و یجعل علیها حدیده. فاذا کان فی الغداه صب علیها الماء و مرسه (2) بیده ثم شربه

فاذا کانت اللیله الثانیه زاده سکره اخری فصارت سکرتین و نصفا. فاذا کانت اللیله الثالثه زاده سکره اخری فصارت ثلاث سکرات و نصفا. (3)

3-منه: عن عده من اصحابنا عن احمد بن ابی عبدالله عن عده من اصحابه عن علی بن اسباط عن یحیی بن بشیر النبال قال: قال ابوعبدالله علیه السلام لابی: یا بشیر بای شیء تداوون مرضاکم؟ فقال: بهذه الادویه المرار فقال له: لا اذا مرض احدکم فخذ السکر الابیض فدقه وصب علیه الماء البارد و اسقه ایاه فان الذی جعل الشفاء فی المراره قادر ان یجعله فی الحلاوه. (4)

4-منه: عن محمد بن یحیی عن احمد بن محمد عن علی بن احمد بن اشیم عن بعض اصحابنا قال: حم بعض اهلنا فوصف له المتطببون الغافث فسقیناه فلم ینتفع به فشکوت ذلک الی ابی عبدالله علیه السلام فقال: ما جعل الله فی شیء من المر شفاء خذ سکره و نصفا فصیرها فی اناء وصب علیها الماء حتی یغمرها وضع علیها حدیده ونجمها من اول اللیل فاذا اصبحت فامرسها بیدک واسقه فاذا کانت اللیله الثانیه فصیرها سکرتین و نصفا و نجمها کما فعلت و اسقه فاذا کانت اللیله الثالثه فخذ ثلاث سکرات و نصفا ونجمهن مثل ذلک قال: ففعلت فشفی الله عزوجل مریضنا.(5)

ص:175


1- یدل علی انه کان للسکر مقدار معین و کانه الذی یصبونه فی الرجاج و نحوه و ینعقد منه حبات صغیره و کبیره متشابهه و یسمونها فی العرف النبات. و یحتمل غیره کما سیاتی فی بابه ان شاء الله تعالی. منه(ره)
2- قال الجوهری: مرست التمر وغیره فی الماء اذا نقعته و مرسته بیدک. انتهی. منه (ره)
3- 265/8ح386عنه البحار:106/62ح36
4- 334/6ح11
5- 334/6ح11 عنه الوسائل:77/17ح4 الفصول المهمه:84/3ح1

5-باب علاج الحمی بالعسل

الکاظم عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

1-الامامه و التبصره: عن سهل بن احمد عن محمدبن محمد بن الاشعث عن موسی بن اسماعیل بن موسی بن جعفر عن ابیه عن آبائه علیه السلام قل:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: العسل شفاء یطرد الریح و الحمی.(1)

6-باب علاج الحمی بالحجامه

الکاظم علیه السلام

1-الخصال:(باسناده) عن عبدالرحمان بن عمرو بن اسلم قال:

رایت اباالحسن موسی بن جعفر علیه السلام احتجم یوم الاربعاء و هو محموم فلم تترکه الحمی فاحتجم یوم الجمعه فترکته الحمی.(2)

7-باب علاج الحمی بالهندباء

الائمه الرضا علیه السلام

1-الکافی: عن العده عن سهل عن محمد بن اسماعیل قال:

سمعت الرضا علیه السلام یقول: اکل الهندباء (3) شفاء من کل داء

ص:176


1- عنه البحار:294/66ح19 و جامع الاحادیث للقمی:18 و المستدرک 366/16ح5
2- تقدم ص 95باب الحجامه فی یوم الجمعه
3- قال ابن سینا فی القانون و غیره: الهندباء منه بری و منه بستانی و هو صنفان: عریض الورق و دقیق الورق و هو یجری مجری الخس لکنه کما قالوا دونه فی الخصال و عندی انها تفوقه فی التفتیح و سدد الکبد و ان قصر عنه فی التغذیه و التطفیه و انفعها للکبد امرها. و اجودها الحدیثه الرطبه الغذیه البستانیه و اجودها الشامیه و تسمی انطولیا و هی بارده فی الاولی و یابسها یابسه فیها و رطبها رطبه فی اخر الاولی.والبستانی ارطب و ابرد و البری اقل رطوبه و یسمی الطرخشعوق فیه تفتیح و تبرید و تقویه و قبض یفتح سدد الحشاء و العروق. و ضماده مع دقیق الشعر نافع للخفقان الحار و یقوی القلب و المعده و هو من اجود الادویه لمن کان مزاج معدته حارا. و البری اجود للمعده من البستانی و فیه قبض صالح لیس بشدید و ماوه مع الخل و الاسفیداج طلاء عجیب فی تبرید ما یراد تبریده و ینفع النقرس ضمادا. والتغر غر بماء المحلول فیه الخیار شنبر نافع من اورام الحق و ینفع من الرمد الحار ضمادا و هو یسکن الغثیان و هیجان الصفراء و اکله مع الخل یعقل الطبع لا سیما البری و هو نافع للربع و الحمیات الدائره و ضماده مع اصوله و کذلک مع السویق نافع للسع العقرب و الحیات و الزنابیر و الهوام و سام ابرص و لبن البری یجلو بیاض العین. و قال ابن سینا: البستانی ابرد و ارطب و قد یشتد مرارته فی الصیف فیمیل الی حراره لاتوثر. منه ره.

ما من داء فی جوف ابن آدم الا قمعه الهندبا>

قال: ودعا به یوما لبعض الحشم و کان تاخذه الحمی و الصداع فامر ان یدق ثم صیره علی قرطاس وصب علیه دهن البنفسج ووضعه علی راسه. ثم قال: اما انه یذهب بالحمی و ینفع من الصداع و یذهب به.(1)

8-باب علاج الحمی بالصل

النبی صلی الله علیه و آله

1-طب النبی: قال صلی الله علیه و اله: اذا دخلتم بلدا فلکوا من بقله و بصله یطرد عنکم داءه و یذهب بالنصب و یشد العصب و یزید فی الماء و یذهب بالحمی. (2)

الائمه الصادق علیه السلام

2-المحاسن: عن احمد بن النضر عن عمرو بن شمر عن جابر قال:

قال ابوعبدالله علیه السلام البصل یذهب بالنصب و یشد العصب و یزید فی الماء و الخطا و یذهب بالحمی.(3)

3-مجموعه الشهید: البصل یذهب الحمی.(4)

ص:177


1- 363/6ح8 عنه البحار:215/62ح4
2- عنه البحار:300/62ح138
3- 329/2ح759 عنه البحار:99/62ح18 و 247/66ح5 و مکارم الاخلاق:395/1ح3 و الکافی:374/6ح2 و الوسائل: 168/17ح1
4- عنه البحار:285/62

9-باب علاج الحمی بالغبیراء

الرضا عن آبائه عن الحسین بن علی علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

1-عیون اخبار الرضا: عن محمد بن علی بن الشاه عن ابی بکر بن عبدالله النیسابوری عن عبدالله بن احمد بن عامر الطائی عن ابیه عن الرضا علیه السلام و عن احمدبن ابراهیم الخوزی عن ابراهیم بن مروان عن جعفر بن محمد بن زیاد عن احمد بن عبدالله الهروی عن الرضا علیه السلام و عن الحسین بن محمد الاشنانی المعدل عن علی بن معرویه القزوینی عن داود بن سلیمان عن الرضا عن آبائه عن الحسین بن علی علیه السلام:

انه دخل رسول الله صلی الله علیه و آله علی علی بن ابی طالب علیه السلام و هو محموم فامره باکل الغبیراء. (1)(2)

10-باب علاج الحمی بالبنفسج

الائمه الصادق عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام

1-الخصال: (باسناده) عن الصادق عن آبائه عن علی علیه السلام -فی حدیث- قال: الکسروا حر الحمی بالبنفسج.(3)(4)

ص:178


1- قال بعض الاطباء: الغبیراء یابس فی آخر الثانیه باردفی الاولی قبضه و عقله اقل من الزعرور یدفع الصفراء المنصبه الی الاحشاء و یقطع کل سیلان و ینفع من السعال لحار و یحبس القیء و ینفع من السجج (رقه الغائط) الصفراوی و یعقل البطن و ینفع من کثره البول. و قیل: انه یضر بالمعده و الهظم و یصلحه الفانید-انتهی. و لا یبعد نفعه فی بعض الحمیات. منه (ره)
2- 42/2ح52 عنه البحار:96/62ح11
3- ای بشرب الشراب المعمول منه فان الاطباء ذکروا لاکثر الحمیات سیما المحترقه شراب البنفسج او استشمامه ایضا فانهم ذکروا للمحترقه: یقرب الیه من الازهار النیلوفر و البنفسج.
4- تقدم ص 170ح4 باب علاج الحمی بالماء البارد.

الکافی :(باسناده) عن الصادق علیه السلام عن علی علیه السلام (مثله).(1)

11-باب علاج الحمی بالعناب

النبی صلی الله علیه و آله

1-طب النبی: قال صلی الله علیه و آله العناب یذهب بالحمی(2)

الائمه امیرالمومنین علیه السلام

2-مکارم الاخلاق: عن علی علیه السلام قال: العناب یذهب بالحمی.(3)

12-باب علاج الحی بلحم القباج

1-الکافی: عن محمد بن یحیی عن محمد بن موسی عن علی بن سلیمان عن ابن ابی عمیر عن محمد بن حکیم عن ابی الحسن الاول علیه السلام قال: اطععموا المحموم لحوم القباج فانه یقوی الساقین و یطرد الحمی طردا. (4)

13-باب علاج الحمی بالکباب

1-المحاسن: عن احمد بن محمد بن ابی نصر البزنطی عن حماد بن عثمان عن محمد بن سوقه عن ابی عبدالله علیه السلام قال: الکباب یذهب بالحمی.(5)

14-باب علاج الحمی بالشونیز

الائمه الصادق علیه السلام

1-مکارم الاخلاق: عن الصادق علیه السلام قال:

ص:179


1- 522/6ح11 عنه الوسائل:456/1ح8
2- 374/1ح3 عنه البحار:298/62ح114
3- 380/1ح1 عنه البحار:232/62ح1
4- 312/6ح4 عنه الوسائل:33/17ح1
5- 260/2ح460 عنه البحار:98/62ح16 و 78/66ح3 ورواه الکلینی (ره) فی الکافی: 319/6ح4 باختلاف یسیر فی المتن و السند.

ان فی الشونیز (1) شفاء من کل داء. (2)

ص:180


1- قال الشیخ محمد بن ابی حمزه: الشونیز-بضم المعجمه و سکون التحتانیه بعدها زای -. و قال القرطبی: قید بعض مشایخنا الشین بالفتح و حکی عیاض عن ابن الاعرابی انه کسرها فابدل الواویاء فقال: الشینیز و تفسیر الحبه السوداء بالشونیز لشهره الشونیز عندهم اذ ذاک و اما الان فالامر بالعکس و الحبه السوداء اشهر عند اهل هذا العصر من الشونیز بکثیر. و تفسیرها بالشونیز هو الاکثر الاشهر و هی الکمون الاسود و یقال لها ایضا الکمون الهندی. و نقل ابراهیم الحربی فی غریب الحدیث عن الحسن البصری انها الخردل و حکی ابوعبید الهروی فی الغریبین: انها ثمره البطم-بضم الموحده و سکون المهمله-. و قال الجوهری: هو صمغ شجره یدعی الکمکام یجلب من الیمن و رائحتها طیبه و یستعمل فی البخور. قلت: و لیس المراد هنا جزما. و قال القرطبی: تفسیرها بالشونیز اولی من وجهین: احدهما: انه قول الاکثر و الثانی: کثره منافعها بخلاف الخردل و البطم-انتهی کلام ابن حجر-. و قال ابن بیطار: الحبه السوداء یقال علی الشونیز و علی التشمیزج (بفتح التائ و سکون الشین و فتح الزای و الجیم الاخیره قیل: انه معرب چشمیزک حبه مثلثه سوداء تشبه حبه السفرجل و لها اثر قوی فی اکثر امراض العین) و البشمه عند اهل الحجاز. و قال: البشمه اسم حجازی للحبه السوداء المستعمله فی علاج العین یوتی بها من الیمن.
2- قال صاحب فتح الباری بعد ایراد هذه الروایه: و یوخذ من ذلک ان معنی کون الحبه شفاء من کل داء انها لا تستعمل فی کل داء صرفا بل ربما استعمل مسحوقه و غیر مسحوقه و ربما استعملت اکلا و شربا و سعوطا و ضمادا و غیر ذلک. و قیل: ان قوله من کل داء تقدیره: تقبل العلاج بها فانها انما تنفع من الامراض البارده و اما الحاره فلا نعم قد یدخل فی بعض الامراض الحاره الیابسه بالعرض فیوصل قوی الادویه الرطبه البارده الیها بسرعه تنفیذها و استعمال الحار فی بعض الامراض الحاره لخاصیه فی لا یستنکر کالعنزروت فانه حار و یستعمل فی ادویه الرمد المرکبه مع ان الرمد ورم حار باتفاق الاطباء. و قد قال اهل العلم بالطب: ان طبع الحبه السوداء حار یابس و هی مذهبه للنفخ نافعه من حمی الربع و البلغم مفتحه للسدد و الریح و اذ دقت و عجنت بالعسل و شربت بالماء الحار اذابت الحصاه وادرت البول و الطمث و فیها جلاء و تقطیع و اذا دقت و ربطت بخرقه من کتان و ادیم شمها نفع من الزکام البارد و اذا نقع منها سبع حبات فی لبن امراه وسعط به صاحب الیرقان افاده و اذا شرب منها وزن مثقال بماء افاده من ضیق النفس و الضماد بها ینفع من الصداع البارد. و اذا طبخت بخل و تمضض بها نقعت من وجع الاسنان الکائن عن برد. و قد ذکر ابن بیطار و غیره ممن صنف المفردات فی منافعها هذا الذی ذکرته و اکثر منه. و قال الخطابی: قوله من کل داء هو من العام الذی یراد به الخاص لانه لیس فی طبع شیء من النبات ما یجمع جمیع الامور التی تقابل الطبائع کلها فی معالجه الادواء بمقابلها و انما المراد انها شفاء من کل داء یحدث من الرطوبه. قال ابوبکر ابن العربی: العسلعند الاطباء اقرب الی ان یکون دواء من کل داء و مع ذلک فان من الامراض ما لو شرب صاحبه العسل لتاذی به فاذا کان المراد بقوله فی العسل فیه شفاء للناس (النحل:69) الاکثر الاغلب فحمل الحبه السوداء علی ذلک اولی. و قال غیره: کان علیه السلام یصف الدواء بحسب ما یشاهد من حال المریض فلعل قوله فی الحبه السوداء وافق مرض من مزاجه بارد فیکون معنی قوله شفاء من کل داء ای من هذا الجنس الذی وقع القول فیه و التخصیص بالجنسیه کثیر شائع والله اعلم. و قال الشیخ محمد بن ابی حمزه: تکلم الناس فی هذا الحدیث وخصوا عمومه وردوه الی قول اهل الطب و التجربه ولاخفاء بغلط قائل ذلک لانا اذا صدقنا اهل الطب-و مدار علمهم غالبا انما هو علی التجربه التی بناوها علی الظن غالبا- فتصدیق من لا ینطق عن الهوی اولی بالقبول من کلامهم -انتهی- و قد تقدم توجیه حمله علی عمومه بان یکون المراد بذلک ما هو اعم من الافراد و الترکیب و لامحذور فی ذلک ولاخروج عن ظاهر الحدیث والله اعلم. منه (ره).

فانا آخذه للحمی والصداع و الرمد و لوجع البطن و لکل ما یعرض لی من الاوجاع یشفینی الله عزوجل به. (1)

15-باب علاج الحمی بالسویق

الائمه الرضا عن آبائه علیه السلام عن علی بن الحسین علیه السلام

1-امالی ابن الشیخ: عن والده عن هلال بن محمد الحفار عن اسماعیل بن علی الدعبلی عن ابیه علی بن علی اخی دعبل الخزاعی عن الرضا علیه السلام عن آبائه علیه السلام عن علی بن الحسین علیه السلام انه قال:

بلوا جوف المحموم (2) بالسویق و العسل ثلاث مرات و یحول من اناء الی اناء و یسقی المحموم فانه یذهب بالحمی الحاره و انما عمل بالوحی.(3)

ص:181


1- 403/1ح5 عنه البحار:229/62ح10
2- لعله محمول علی الحمیات البلغمیه الغالیه فی البلاد الحاره. منه (ره)
3- 366ح775 عنه البحار:98/62ح14 مکارم الاخلاق:418/1ح2 عنه البحار:281/66 و المستدرک:339/16ح1

الصادق علیه السلام

2-دعائم السلام: عن جعفر بن محمد علیه السلام قال: المحموم یغسل له السویق ثلاث مرات و یعطاه فانه یذهب بالحمی و ینشف المرار و البلغم و یقوی الساقین. (1)

3-المحاسن :(باسناده) عن حماد بن عثمان قال:

سمعت اباعبدالله علیه السلام یقول: املاوا جوف المحموم من السویق یغسل ثلاث مرات ثم یسقی قال: و فی حدیث آخر: یحول من اناء الی اناء. (2)

الکاظم علیه السلام

4-منه: عن علی بن الحکم عن النضر بن قرواش الجمال قال:

قال ابوالحسن الماضی علیه السلام: السویق اذا غسلته سبع مرات و قلبته من اناء(3) الی اناء آخر فهو یذهب بالحمی و ینزل القوه فی الساقین و القدمین.

مکارم الاخلاق: عن الرضا علیه السلام (مثله) (4)

16-باب ان اخراج الحمی فی ثلاث

الائمه الباقر علیه لاسلام

1-طب الائمه: عن السری بن احمد بن السری عن محمد بن یحیی الارمنی عن محمد بن سنان عن یونس بن ظبیان عن محمد بن اسماعیل بن ابی زینب قال:

سمعت الباقر علیه السلام یقول:

اخراج الحمی فی ثلاثه اشیاء: فی القیء و فی العرق و فی اسهال البطن.(5)

ص:182


1- 150/2ذح537 عنه المستدرک:337/16ح4
2- 289/2ح583 عنه البحار:280/66ح20 الفصول المهمه:65/3ح14
3- ای قبل الدق لتصفیته عما یشوبه او بعده فان مع القلب من اناء الی آخر یبقی دردیه فی الاناء منه (ره)
4- 289/2ح581 مکارم الاخلاق 418/1ح4 عنهما البحار:279/66ح19 الکافی: 306/6ح9
5- 64 عنه البحار:99/62ح20

الصادق علیه اسلام

2-الکافی: عن محمد بن یحیی عن احمد بن محمد عن محمد بن خالد -رفعه-الی ابی عبدالله علیه السلام قال:

الحمی تخرج فی ثلاث: فی العرق و البطن و القیء .(1)

17-باب علاج الحمی بدواء مرکب

الائمه علیه السلام

1-طب الائمه: عبدالله و الحسین ابنا بسطام قالا: املی علینا احمد بن ریاح المتطبب هذه الادویه و ذکر انه عرضها علی الامام فرضیها و قال: انها تنفع باذن الله تعالی من المره السوداء و الصفراء و البلغم و وجع المعده و القیء و الحمی و البرسام و تشقق الیدین و الرجلین و الاسر و الزحیر ووجع البطن ووجع الکبد و الحر فی الراس

و ینبغی ان یحتمی من التمر والسمک و الخل و البقل و لیکن طعام من یشربه زیرباجه بدهن سمسم یشربه ثلاثه ایام کل یوم مثقالین و کنت اقیه مثقالا.

فقال العالم علیه السلام: مثقالین. و ذکر انه لبعض الانبیاء (علی نبینا و آله و علیه السلام): یوخذ من الخیار شنبر رطل منقی و ینقع فی رطل من ماء یوما و لیله ثم یصفی فیوخذ صفوه و یطرح ثفله و یجعل مع صفوه رطل من عسل و رطل من افشرج السفرجل و اربعین مثقالا من دهن الورد ثم یطبخه بنارلینه حتی یثخن.

ثم ینزل عن النار و یترکه حتی یبرد.

فاذا برد جعلت فیه الفلفل و دار فلفل و قرفه القرنفل و قرنفل و قاقله و زنجبیل و دارچینی و جوز بوا من کل واحد ثلاثه مثاقیل مدقوق منخول.

فاذا جعلت فیه هذه الاخلاط عجنت بعضه ببعض و جعلته فی جره خضراء او فی قاروره و الشربه مثقالین علی الریق نافع باذن الله عزوجل و هو نافع لما ذکر.

ص:183


1- 273/8ح410 عنه البحار:103/62ح32

و هو نافع للیرقان و الحمی الصلبه الشدیده التی یتخوف علی صاحبها البرسام و الحراره و وجع المثانه و الاحلیل:

قال: تاخذ خیار باذرنج فتقشره ثم تطبخ قشوره بالماء مع اصول الهندباء ثم تصفیه و تصب علیه سکر طبرزد ثم تشرب منه علی الریق ثلاثه ایام فی کل یوم مقدار رطل فانه جید مجرب نافع باذن الله تعالی.(1)

18-باب علاج الحمی التی یتخوف علی صاحبها البرسام

1-مکارم الاخلاق: عن الصادق علیه السلام قال: من حم فشرب تلک اللیله وزن در همین بزر القطونا (2) او ثلاثه امن من البرسام فی تلک العله. (3) (4)

2-طب الائمه: عبدالله و الحسین ابنا بسطام قالا: املی علینا احمد بن ریاح المتطبب هذه الادویه و ذکر انه عرضها علی الامام فرضیها:-الی ان قال-:

و هو نافع للحمی الصلبه الشدیده التی یتخوف علی صاحبها البرسام.(5)

19-باب علاج حمی الربع

الائمه الصادق علیه السلام

1-الکافی: عن محمد بن یحیی عن احمد بن محمد بن عیسی عن علی بن

ص:184


1- عنه البحار:240/62
2- قال ابن بیطار: بزرقطونا هو الاسقیوس بالفارسیه و فسلیون بالیونانیه و تاویله البرغوثی قال جالینوس: انفع ما فی هذا النبات بزره و هو بارد فی الثانیه وسط ما بین الرطوبه و الیبس معتدل. و قال دیسقوریدس: له قوه مبرده اذا تضمد به مع الخل و دهن الورد و الماء نفع من وجع المفاصل و الاورام الظاهره فی اصول الآذان و الجراحات و الاورام البلغمیه و التواء العصب و اذا ضمد به قبل الامعاء العارضه للصبیان و السرر الناتئه ابراها. و قال الشیخ: یسکن الصداع ضمادا و لعابه مع دهن اللوز یقطع العطش الشدید الصفراوی والمقلو منه الملتوت بدهن الورد قابض و یشرب منه وزن در همین فیعقل البطن و ینفع من السجج و خصوصا للصبیان.
3- فی المصدر:تلک اللیله
4- 410/1ح1 عنه البحار:220/62ح1
5- تقدم ص 183 باب علاج الحمی بدواء مرکب.

الحکم عن کامل بن محمد عن محمد بن ابرهیم الجعفی قال: حدثنی ابی قال: دخلت علی ابی عبدالله علیه السلام فقال لی: مالی اراک ساهم (1) الوجه؟!

فقلت: ان بی حمی الربع. قال: فما یمنعک من المبارک الطیب؟ اسحق السکر (2) ثم امخضه بالماء و اشربه علی الریق و عند المساء.

قال: ففعلت فما عادت الی. (3)

2-طب الائمه: عن عبدالله بن بسطام عن کامل عن محمد بن ابراهیم الجعفی عن ابیه قال: دخلت علی ابی عبدالله علیه السلام فقال: مالی اراک شاحب (4) الوجه؟

قلت: انا فی حمی الربع فقال: من این انت عن المبارک الطیب! اسحق السکر ثم خذه بالماء و اشربه علی الریق عند الحاجه الی الماء . قال: ففعلت فما عادت الی بعد. (5)

الهادی علیه السلام

3-منه: عن الحسن بن شاذان عن ابی جعفر عن ابی الحسن الثالث علیه السلام قال: خیر الاشیاء لحمی الربع ان یوکل فی یومها الفالوذج المعمول بالعسل و یکثر زعفرانه و لا یوکل فی یومها غیره. (6)

20-باب علاج حمی النافض

الائمه علیه السلام

1-طب الائمه: عن عبدالله بن بسطام عن ابراهیم بن النضر من ولد میثم التمار بقزوین و نحن مرابطون عن الائمه بها انهم وصفوا هذا الدواء لاولیائهم و هو

ص:185


1- قال الجوهری: السهام-بالضم- الضمر و التغیر. و قد سهم وجهه و سهم ایضا بالضم. انتهی.
2- السکر معرب شکر و الواحده بهاء و رطب طیب و الظاهر هنا الاول بقرینه السحق. ثم امخضه ای حرکه تحریکا شدیدا منه (ره)
3- 265/8ح عنه البحار:103/62ح33
4- ای متغیر اللون و فی الکافی المتقدم: ساهم الوجه .
5- 64 عنه البحار:100/62ح22
6- 65 عنه البحار:100/62ح24

الدواء الذی یسمی الدواء الشافیه و هو خلاف الدواء الجامعه فانه نافع...

و نسخه الدواء هذه: تاخذ جزء من ثوم مقشر ثم تشدخه و لا تنعم دقه و تضعه فی طنجیر او فی قدر علی قدر ما یحضرک ثم توقد تحته بنار لینه ثم تصب علیه من سمن البقر قدر ما یغمره و تطبخه بنار لینه حتی یشرب ذلک السمن ثم تسقیه مره بعد اخری حتی لایقبل الثوم شیئا ثم تصب علیه اللبن الحلیب فوقد تحته بنار لینه و تفعل ذلک مثل ما فعلت بالسمن و لیکن اللبن ایضا لبن بقره حدیثه الولاده حتی لا یقبل شیئا و لایشرب.

ثم تعمد الی عسل الشهد فتعصره من شهده و تغلیه علی النار علی حده و لایکون فیه من الشهد شیء ثم تصبه علی الثوم و توقد تحته بنار لینه کما صنعت بالسمن و اللبن ثم تعمد الی عشره دراهم من الشونیز و تدقه دقا ناعما و تنظف الشونیز ولاتنخله و تاخذ وزن خمسه دراهم فلفل و مرزنجوش و تدقه ثم ترمی فیه و تصیره مثل خبیصه (1) علی النار. ثم تجعله فی اناء لا یصیبه الغبار ولاشیء و لا ریح و یجعل فی الاناء شیء من سمن البقر و تدهن به الاناء ثم تدفن فی الشعیر او رماد اربعین یوما و کلما عتق فهو اجود و یاخذ صاحب العله فی الساعه التی یصیبه فیه الاذی الشدید مقدار حمصه

قال: فاذا اتی علی هذا الدواء شهر فهو نافع من ضربان الضرس وجمیع ما یثور من البلغم بعد ان یاخذه علی الریق مقدار نصف جوزه

و اذا اتی علیه شهران فهو جید للحمی النافض یاخذ منه عند منامه مقدار نصف جوزه و هو غایه لهضم الطعام و غایه کل داء فی العین -الحدیث-(2)

2-منه: دواء لکثره الجماع وغیره -الی ان قال-:

و هو نافع للحمی النافض و لکل داء قدیم و حدیث جید مجرب لا یخالف اصلا الشربه منه مثقالان و کان عندنا مثقال فغیره الامام علیه السلام : تاخذ اهلیلج اسود و اهلیلج اصفر و سقمونیا من کل واحد ست مثاقیل و فلفل و دارفلفل و

ص:186


1- الخبیصه: الحلواء المخبوصه ای المخلوطه
2- عنه البحار:251/62

زنجبیل یابس و نانخواه و خشخاش احمر و ملح هندی من کل واحد اربعه مثاقیل.

و نار مشک و قاقله و سنبل و شقاقل و عود البلسان و حب البلسان و سلیخه مقشره و علک رومی و عاقر قرحاو دارچینی من کل واحد مثقالین.

تدق هذه الادویه کلها و تعجن بعد ما تنخل غیرالسقمونیا فانه یدق علی حده ولاینخل ثم یخلط جمیعا و یوخذ خمسه و ثمانون مثقالا فانید سجزی (1) جید و یذاب کله فی الطنجیر بنار لینه ویلت به الادویه ثم یعجن ذلک کله بعسل منزوع الرغوه ثم یرفع الرغوه فی قاروره او جره خضراء.

فاذا احتجت الیه فخذ منه علی الریق مثقالین بما شئت من الشراب و عند منامک مثله فانه عجیب نافع لجمیع ماو صفناه ان شاء الله تعالی.(2)

21-باب علاج حمی الغب

الهادی علیه السلام

1-طب الائمه: عن الحسن بن شاذان عن ابی جعفر عن ابی الحسن علیه السلام علیه السلام قال: سئل عن الحمی الغب الغالبه فقال:

یوخذ العسل و الشونیز و یلعق منه ثلاث لعقات فانها تنقلع. و هما المبارکان: قال الله تعالی فی العسل:

یَخرُجُ مِن بُطُونِهاَ شَرَابٌ مُّختَلِفٌ اَلوانُهُ فِیهِ شِفَاء لِلنَّاسِ. (3)

و قال رسول الله صلی الله علیه و آله: فی الحبه السوداء شفاء من کل داء الا السام.

قیل: یا رسول الله! و ما السام؟

قال: الموت قال: و هذان لایمیلان (4) الی الحراره و البروده ولا الی الطبائع انما هما شفاء حیث وقعا. (5)

ص:187


1- قال ابن البیطار: فانید سجزی -بالسین و الزای -منسوب الی سجستان
2- عنه البحار 242/62
3- النحل:69
4- ای لیس تاثیرها بالطبع بل بالخاصیه
5- 65 عنه البحار:100/62ح23

19-ابواب ما یورث الضعف و التداوی لعلاجه

1-باب ما یورث الضعف

الائمه الباقر علیه السلام

1-علل الشرائع: (باسناده) عن ابی جعفر علیه السلام قال: قلت له: لم حرم الله عزوجل الخمر و المیته-الی ان قال-: اما المیته فانه لم ینل احد منها الا ضعف بدنه و وهنت قوته و انقطع نسله ولا یموت آکل المیته الا فجاه. (1)

الصادق علیه السلام:

2-امالی الصدوق: (باسناده) عن محمد بن حمران عن الصادق علیه السلام -فی حدیث-قال علیه السلام: اذا دخلت الحمام-الی ان قال -:

ایاک و شرب الماء البارد و الفقاع فی الحمام فانه یفسد المعده ولا تصبن علیک الماء البارد فانه یضعف البدن -الحدیث-.(2)

3-تحف العقول: قال علیه السلام: طعم الماء الحیاه و طعم الخبز القوه و ضعف البدن و قوته من شحم الکلیتین و موضع العقل الدماغ و القسوه و الرقه فی القلب. (3)

الکاظم علیه السلام

4-مستطرفات السرائر: من جامع البزنطی عن الحسن بن علی بن یقطین عن ابیه عن ابی الحسن الاول علیه السلام قال: سمعته یقول: شعر الجسد اذا طال قطع ماء الصلب و ارخی المفاصل و اورث الضعف و الکسل و ان النوره تزید فی ماء الصلب و تقوی البدن و تزید فی شحم الکلیتین و تسمن البدن. (4)

2-باب علاج الضعف باللحم

1-المناقب: ابوهاشم قال: کنا نفطر مع ابی الحسن علیه السلام فضعفت یوما عن الصوم و افطرت فی بیت آخر علی کعکه فریدا ثم جئت فجلست معه فقال لغلامه:

ص:188


1- 483/2عنه الوسائل :309/16
2- 445ح595 عنه الوسائل: 371/1ح1
3- 370 عنه البحار:257/78ح124
4- 57ح18 عنه البحار:91/76ح12

اطعم اباهاشم شیئا فانه مفطر فتبسمت فقال:

ما یضحکک یا اباهاشم اذا اردت الوه فکل اللحم فان الکعک لا قوه فیه. (1)

3-باب علاج الضعف باللحم و اللبن

الحدیث القدسی عن النبی صلی الله علیه و آله

1-طب النبی: قال صلی الله علیه و آله: اوحی الله الی نبی من انبیائه حین شکی الیه ضعفه: ان اطبخ اللحم مع اللبن فانی قد جعلت شفاء و برکه فیهما. (2)

الحدیث القدسی عن الصادق عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

2-المحاسن: عنه عن ابیه عن هارون بن الجهم عن جعفر بن عمرو عن ابی عبدالله عن آبائه علیه السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: شکا نبی قبلی الی الله ضعفا بدنه فاوحی الله تعالی الیه: ان اطبخ اللحم و اللبن فانی قد جعلت البرکه و القوه فیهما. (3)

3-طب الائمه : باسناده عن السکونی عن ابی عبدالله عن ابیه علیه السلام ان رسول الله صلی الله علیه و آله قال: شکی نوح الی ربه عزوجل ضعف بدنه فاوحی الله الیه ان اطبخ اللحم باللبن فلکهما فانی جعلت القوه و البرکه فیهما. (4)

الحدیث القدسی عن امیرالمومنین علیه السلام

4-المحاسن: عنه عن علی بن حکم عن ابیه عن سعد عن الاصبغ عن علی علیه السلام قال: ان نبیا من الانبیاء شکا الی الله الضعف فی امته فامرهم ان یاکلوا اللحم باللبن ففعلوا فاستبانت القوه فی انفسهم. (5)

الحدیث القدسی عن الصادق علیه السلام

5-منه: عن محمد بن عیسی الیقطینی عن عبدالله الدهقان عن درست عن

ص:189


1- 439/4عنه المستدرک:340/16
2- عنه البحار:294/62 و المستدرک:351/16ح1
3- 258/2ح448 عنه البحار:68/66ح47 و الوسائل:41/17ح5، الجعفریات:226ح1086 عنه المستدرک :350/16ح1. دعائم الاسلام:110/2 (مثله)
4- 76 عنه المستدرک :350/16
5- 258/2ح451 عنه البحار :68/66ح50 الوسائل:42/17ح7 مکارم الاخلاق:345/1ح3

عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله علیه السلام قال: شکا نبی من الانبیاء الی الله الضعف

فقال له: اطبخ اللحم باللبن و قال: انهما یشدان الجسم قلت: هی المضیره؟ (1) قال: لا ولکن اللحم باللبن الحیب. (2)

6-منه: عن ابیه عن ابن ابی عمیر عن هشام بن سالم و غیر واحد عن ابی عبدالله علیه السلام قال: شکا نبی من الانبیاء الی الله الضعف فاوحی الله الیه:

کل اللحم باللبن.

منه عن ابی القاسم الکوفی و یعقوب بن یزید عن القندی عن عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله علیه السلام (مثله).(3)

الائمه الصادق عن آبائه عن امیرالمومنین علیه السلام

7-الخصال: عن ابیه عن سعد عن الیقطینی عن القاسم بن یحیی عن جده الحسن عن ابی بصیر و محمد بن مسلم عن ابی عبدالله علیه السلام عن آبائه علیه السلام قال:

قال امیرالمومنین علیه السلام: اذا ضعف المسلم فلیاکل اللحم و اللبن فان الله عزوجل جعل القوه فیهما-الحدیث-(4)

8-المحاسن: عن القاسم بن یحیی عن جده الحسن بن راشد عن ابن مسلم عن ابی عبدالله علیه السلام قال:

قال امیرالمومنین علیه السلام : اذا ضعف المسلم فلیاکل اللحم و اللبن. (5)

ص:190


1- فی القاموس:مضر اللبن او النبیذ: حمض و ابیض و المضیره: مریقه تطبخ باللبن المضیر و ربما خلط بالحلیب و فی بحر الجواهر:مضر حمض من باب نصر و مضیر: سخت ترش و المضیره: طبیخه یطبخ باللبن الماضر فارسیها دوق با.
2- 258/2ح450 عنه البحار:68/66ح49 و الوسائل 41/17ح4 و الکافی:316/6ح4 و دعوات الراوندی:152ح413
3- 258/2ح449 عنه البحار:68/66ح48 و الوسائل:41/17ح6
4- 617/2عنه البحار:56/66ح2
5- 259/2 ح453 عنه البحار:69/66ح52 الکافی:27/6ح1 عنه الوسائل:40/17ح2

الصادق علیه السلام

9-و منه: عن بعض اصحابنا عمن ذکره عن عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله علیه السلام

قال: من اصابه ضعف فی قلبه او بدنه فیلاکل لحم الضان باللبن.(1)

10-طب الائمه: عن ابراهیم بن حزام الحریری عن محمد بن ابی نصر عن ثعلبه عن عبدالرحیم بن عبدالمجید القصیر عن جعفر بن محمدالصادق علیه السلام قال:

من اصابه ضعف فی قلبه او بدنه فلیاکل لحم الضان باللبن فانه یخرج من او صاله کل داء و غائله و یقوی جسمه و یشد متنه. (2)

11-المحاسن: عنه عن بعض اصحابنا قال: کتب الیه رجل یشکو ضعفه فکتب: کل اللحم باللبن.(3)

4-باب علاج الضعف باللبن

الائمه الصادق علیه السلام

1-المحاسن: عن القاسم بن محمد الجوهری عن ابی الحسن الاصفهانی قال: کنت عند ابی عبدالله علیه السلام فقال له رجل و انا اسمع: -جعلت فداک-انی اجد الضعف فی بدنی فقال:علیک باللبن فانه ینبت اللحم و یشد العظم.(4)

5-باب علاج الضعف بالهریسه

الحدیث القدسی عن الصادق علیه السلام

1-المحاسن: عنه عن محمد بن عیسی الیقطینی عن عبدالله بن عبدالله الدهقان عن درست بن ابی منصور عن عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله قال : ان نبیا من الانبیاء شکا الی الله الضعف و قله الجماع فامره باکل الهریسه قال:

ص:191


1- 259/2ح455 عنه البحار:69/66ح54الوسائل:42/17ح9 مکارم الاخلاق:344/1ح1
2- 64 عنه البحار:101/66ح17
3- 258/2ح452عنه البحار:69/66ح51 والوسائل:42/17ح8
4- 292/2ح452 عنه البحار:69/66ح51 والوسائل:42/17ح8

قال: وفی حدیث آخر یرفع الی ابی عبدالله علیه السلام قال: ان رسول الله صلی الله علیه و آله شکا الی ربه وجع ظهره فامره باکل الحب باللحم (یعنی الهریسه)(1)

2-مجموعه الشهید: شکی رسول الله صلی الله علیه و آله الی ربه وجع الظهر فامره باکل الهریسه. و شکی نبی الضعف و قله الجماع فامره باکلها. (2)

6-باب علاج الضعف بالکباب

الائمه الکاظم علیه السلام

1-المحاسن: عن علی بن حسان عن موسی بن بکر قال: اشتکیت شکاه بالمدینه فاتیت اباالحسن علیه السلام فقال لی: اراک ضعیفا؟ قلت: نعم قالک کل الکباب فاکلته فبرئت (3)

2-مجموعه الشهید: عن ابی الحسن علیه السلام فیمن شکی الیه ضعف مرض فامره باکل الکباب. (4)

7-باب علاج الضعف بالسفرجل

الائمه الصادق عن ابیه عن جده عن امیرالمومنین علیه السلام

1-طب الائمه: عن الخضر بن محمد عن علی بن العباس عن ابن فضال عن ابی بصیر عن الصادق عن ابیه عن جده عن امیرالمومنین علیه السلام قال:

اکل السفرجل یزید فی قوه الرجل و یذهب بضعفه.(5)

الصادق علیه السلام

2-منه:(باسناده) عن طلحه بن زید قال: سالت اباعبدالله علیه السلام عن الحجامه یوم السبت؟ قال: یضعف قلت : انما علتی من ضعفی و قله قوتی قال: فعلیک باکل

ص:192


1- 169/2ح104و105 عنه البحار:86/66ح1 و ج459/14ح17 و 174/16ح16 و حلیه الابرار:200/1 الکافی:319/6ح3 عنه الوسائل:49/17ح2
2- عنه البحار:281/62
3- 260/2ح459 عنه البحار:78/66ح2 الکافی:318/6ح2 عنه الوسائل:48/17ح1
4- عنه البحار:281/62.
5- 138 عنه البحار:175/66ح35 و المستدرک400/16ح4

السفرجل الحلو مع حبه فانه یقوی الضعف و یطیب المعده و یزکیها.(1)

8-باب علاج الضعف باستعمال النوره

الائمه الکاظم علیه السلام

1-مستطرفات السرائر: من جامع البزنطی (باسناده) عن الکاظم علیه السلام

فی حدیث قال: ان النوره تقوی البدن. (2)

9-باب علاج الضعف بالحقنه

الصادق عن آبائه علیه السلام عن امیرالمومنین علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

1-الخصال: فی حدیث الاربعمائه قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله: ان افضل ماتداویتم به الحقنه و هی تقوی البدن.(3)

10-باب علاج الوصب

النبی صلی الله علیه و آله

1-مکارم الاخلاق: عن النبی صلی الله علیه و آله قال:

علیکم بالزبیب فانه یطفیء المره -الی ان قال-: و یذهب بالوصب. (4)

2-الاختصاص: عن النبی صلی الله علیه و آله-فی حدیث-قال:

نعم الطعام البیب یشد العصب و یذهب بالوصب.(5)

الائمه الرضا علیه السلام

3-مکارم الاخلاق: عن الرضا علیه السلام -فی حدیث-قال: نعم الطعام الزیت ... و یذهب بالوصب. (6)

ص:193


1- تقدم ص96 باب الحجامه فی یوم السبت.
2- تقدم ص 188ح4 باب ما یورث الضعف
3- تقدم ص 74 باب فی خصوص الحقنه
4- 380/1ح5 تقدم ص 131ح1 باب ان الزبیب یذهب بالبلغم
5- 119عنه البحار:153/66ح11
6- 415/1ح2 عنه البحار:183/66ح22 و المستدرک:365/16ح4

20-ابواب التداوی لعلاج الاریاح فی البدن

1-باب ما یهیج الریاح

1-طب الائمه: عن الصادق علیه السلام -فی حدیث-قال: الاجاص علی الریق یهیج الریاح. (1)

2-باب ما یطرد الریاح

الکاظم عن ابیه عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

1-جامع الاحادیث للقمی: (باسناده) عن موسی بن اسماعیل بن موسی بن جعفر عن ابیه عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله قال: العسل شفاء یطرد الریح و الحمی.(2)

الصادق علیه السلام

2-الکافی: عده من اصحابنا عن احمد بن ابی عبدالله عن یعقوب بن یزید عن یحیی بن المبارک عن عبدالله بن جبله عن اسحاق بن عمار او غیره قال: قلت لابی عبدالله علیه السلام: انهم یقولون: الزیتون یهیج الریاح فقال: ان الزیتون یطرد الریاح.(3)

3-منه: منصور بن العباس عن ابراهیم بن محمد الزارع البصری عن رجل عن ابی عبدالله قال: ذکرنا عنده الزیتون فقال الرجل: یجلب الریاح فقال: لا بل یطرد الریاح.(4)

4-منه: عن علی بن محمد بن بندار عن ابیه عن محمد بن علی الهمدانی عن عمرو بن عیسی عن فرات بن احنف قال: سئل ابوعبدالله علیه السلام عن الکراث؟

ص:194


1- تقدم ص144ح15 باب ما یطفیء مره الصفراء و الحراره
2- 18و فی البحار:294/66ح19 منقول من کتاب الائمه و التبصره و هو اشتباه.
3- 331/6ح3المحاسن:280/2ح539 عنهما البحار:181/66ح16 الوسائل:72/17ح2
4- 331/6ح5 المحاسن:280/2ح538 عنهما البحار:181/66ح15

فقال: کله فان فیه اربع خصال: یطیب النکهه و یطرد الریاح و یقطع البواسیر و هو امان من الجذام لمن ادمن علیه.(1)

5-و منه: عن علی بن محمد عن سهل بن زیاد عن ابن ابی نجران عمن ذکره عن ابی عبدالله علیه السلام قال: اللوبیا (2)تطرد الریاح المستنبطه.(3)

6-و منه: عن الصادق علیه السلام -فی حدیث-قال: ان ورق الفجل یطرد الریاح.(4)

7-مکارم الاخلاق: عن الصادق علیه السلام -فی حدیث-قال:

النانخواه و الجوز یحرقان البواسیر و یطردان الریح -الحدیث-.(5)

الرضا علیه السلام

8-الرساله الذهبیه:-بعد ذکر شراب مخصوص-قال علیه السلام:

فاذا فعلت ذلک فقد امنت باذن الله تعالی یومک و لیلتک من الاوجاع البارده امزمنه کالنقرس و الریاح. (6)

9-مجموعه الشهید: الکراث یطرد الریاح.(7)

3-باب ما ینتن الریح

الکاظم علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

1-الخصال: (باسناده) عن موسی بن جعفر علیه السلام قال:

ص:195


1- 365/6ح4 والمحاسن:315/2ح694 عنهما البحار:196/62ح2 الخصال:249 عنه البحار:200/66ح1 والوسائل:149/17ح2
2- قال صاحب بحر الجواهر: اللوبیاء و اللوبیا-بالمد و القصر-:من الحبوب المعروفه حار فی الاصل معتدل فی الیبوسه و قیل:بارد یابس منق من دم النفاس مدر للطمث و البول مخصب للبدن مخرج للاجنه و المشیمه. منه (ره)
3- 344/6ح1 عنه البحار:256/66ح3 و الوسائل:101/17ح1
4- تقدم ص 129ح4 باب ان اصل الفجل یقطع البلغم.
5- تقدم ص 135ح3 باب قطع البلغم بالادویه المرکبه.
6- یاتی ص 213ح1 باب علاج اوجاع الدماغ.
7- عنه البحار:284/62

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: فی الشمس اربع خصال: تغیر اللون تنتن الریح و تخلق الثیاب و تورث الداء.(1)

الائمه الصادق علیه السلام

2-الکافی: (باسناده) عن مفضل بن عمر قال: قلت لابی عبدالله علیه السلام: اخبرنی-جعلت فداک-لم حرم الله تبارک و تعالی الخمر و المیتته و الدم و لحم الخنزیر؟ -الی ان قال علیه السلام-:و اما الدم فانه یورث آکله الماء الاصفر،و ینتن الریح.(2)

4-باب ما یذهب بالریح الکهریهه

الائمه امیرالمومنین علیه السلام

1-مکارم الاخلاق: قال علی علیه السلام: نتف الابط ینفی الرائحه المکروهه.(3)

الصادق علیه السلام

2-الکافی: عنه عن عبدوس بن ابراهیم البغدادی -رفعه-الی ابی عبدالله علیه السلام قال: الحناء یذهب بالسهک (4) و یزید فی ماء الوجه و یطیب النکهه و یحسن الولد.(5)

5-باب ما یطیب الریح

1-من لا یحضره الفقیه: قال رسول الله صلی الله علیه و آله:

اختضبوا بالحناء فانه یجلی البصر و ینبت الشعر و یطیب الریح.(6)

ص:196


1- 248ح111 عنه البحار:183/76ح2
2- 242/6ح1 عنه البحار:135/65 و الوسائل:309/16ح1
3- 140/1ح20 عنه البحار:91/76ح14 و الوسائل:436/1ح4
4- السهک: الریح الکریهه تجدها ممن عرق و خبث رائحه اللحم الخنزیر و ریح السمک
5- 484/6ح5 و التهذیب:376/1 ثواب الاعمال:38 عنها البحار:89/76ح7 والوسائل:393/1ح9
6- 121/1ح272 عنه البحار:99/76

علی بن الحسین علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

2-الکافی: عده من اصحابنا عن احمد بن ابی عبدالله عن ابیه عن فضاله بن ایوب عن حریز عن مولی لعلی بن الحسین علیه السلام قال:

سمعت علی بن الحسین صلوات الله علیهما یقول: قال رسول الله صلی الله علیه و آله اختضبوا بالحناء فانه یجلو البصر و ینبت الشعر و یطیب الریح و یسکن الزوجه.(1)

6-باب علاج ریح البدن

الائمه الرضا علیه السلام

1-طب الائمه: عن ابی الفوارس بن غالب بن محمد بن فارس عن احمد بن حماد البصری عن معمر بن خلاد قال: کان ابوالحسن الرضا علیه السلام کثیرا ما یامرنی باخذ (2) هذا الدواء و یقول: ان فیه منافع کثیره و لقد جربته فی الاریاح و البواسیر فلا والله ماخالف: تاخذ هلیلج اسود و بلیلج و املج اجزاء سواء فتدقه و تنخله بحریره ثم تاخذ مثله لوزا ازرقا -و عو عند العراقیین مقل ازرق-فتنقع اللوز فی ماء الکراث حتی یماث فیه ثلاثین لیله ثم تطرح علیها هذه الادویه و تعجنها عجنا شدیدا حتی یختلط ثم تجعله حبا مثل العدس و تدهن یدیک بالنفسج او دهن خیری (3) او شیرج لئلا یلتزق ثم تجففه فی الظل فان کان فی الصیف اخذت منه مثقالا و ان کان فی الشتاء مثقالین و احتم من السمک و الخل و البقل فانه مجرب.(4)

2-الرساله الذهبیه: بعد ذکر صفه الشراب الذی یحل شربه-الی ان قال-: فاذا اکلت یا امیرالمومنین! مقدار ما وصفت لک من الطعام فاشرب من هذا

ص:197


1- 483/6ح4 البحار:99/76ح9 عن الفقیه:121/1ح272
2- فی المصدر باتخاذ
3- قال ابن بیطار: قال دیسقوریدوس: الخیری نبات معروف له زهر مختلف بعضه ابیض و بعضه فرفیری و بعضه اصفر و الاصفر نافع فی الاعمال الطبیه. منه (ره)
4- 108 عنه البحار:201/62ح6

الشراب مقدار ثلاثه اقداح بعد طعامک فاذا فعلت ذلک فقد امنت باذن الله تعالی یومک و لیلتک من الاوجاع البارده المزمنه کالنقرس و الریاح و غیر ذلک من اوجاع العصب و الدماغ و المعده و بعض اوجاع الکبد و الطحال و المعاء و الاحشاء. (1)

3-منه: قال علیه السلام: و من اراد ان لا یصیبه ریح فی بدنه فلیاکل الثوم کل سبعه ایام مره(2)

7-باب علاج ریاح الفواد

1-مکارم الاخلاق: عن الصادق- فی حدیث-قال علیه السلام:

السعتر و الملح یطردان الریاح من الفواد (3)

8-باب علاج ریاح القولنج

الائمه امیرالمومنین علیه السلام

1-طب الائمه: عن امیرالمومنین علیه السلام انه قال: اکل التین یلین السدد و هو نافع لریاح القولنج فاکثروا منه بالنهار وکلوه باللیل و لا تکثروا منه.(4)

2-التعریف:روی ان البرکه تکون علی المائده التی علیها الملح و من افتتح بالملح و ختم به امن من ریاح القولنج -الحدیث-(5)

9-باب علاج اریاح البواسیر

الائمه الصادق علیه السلام

1-الکافی: (باسناده) عن الصادق-فی حدیث-قال علیه السلام فی ارواح البواسیر:

ص:198


1- یاتی ص 213 باب علاج اوجاع الدماغ
2- عنه البحار:325/62
3- تقدم ص 134ح3 باب قطع البلغم بالادویه المرکبه
4- 139 عنه البحار:186/66 و الفصول المهمه: 170/3ح4
5- ص1ح4 عنه المستدرک:326/16ح11

علیک بهذا المریس (1) الذی تمرسه باللیل وتشربه بالغداه و تشربه بالعشی.(2)

الکاظم علیه السلام

2-منه: عن محمد بن یحیی عن علی بن الحسن بن علی عن احمد بن الحسین بن عمر عن عمه محمد بن عمر عن رجل عن ابی الحسن الاول علیه السلام قال: قال: من استنجی بالسعد بعد الغائط و غسل به فمه بعد الطعام لم تصبه عله فی فمه و لم یخف شیئا من اریاح البواسیر.(3)

10-باب ما یوجب ریاحا فی المفاصل

الائمه الصادق علیه السلام

1-طب الائمه: عن الازرق بن سلیمان قال: سالت اباعبدالله علیه السلام عن الاجاص فقال: نافع للمرار ویلین المفاصل فلا تکثر منه فیعقبک ریاحا فی مفاصلک.(4)

11-باب علاج ریاح المفاصل

1-طب الائمه: دواء لکثره الجماع و غیره: قال: هذا عجیب یخسن الکلیتین-الی ان قال-: انه نافع لریاح المفاصل.(5)

2-منه: عن احدهم علیه السلام: دواء مرکب لوجع المعده -الی ان قال-: و هو یخرج الریاح من المفاصل کلها باذن الله تعالی.(6)

12-باب علاج الریح الشابکه

الائمه الصادق علیه السلام

1-طب الائمه: عن جعفر بن جابر الطائی عن موسی بن عمر بن یزید عن عمر

ص:199


1- قال الاجوهری: مرس التمر بالماء نقعه و المریس التمر الممروس. منه (ره)
2- تقدم ص47 باب التداوی بشرب النبیذ
3- 378/6ح3 عنه البحار:160/62ح3 و ج 435/66ح5
4- 138 عنه البحار:189/66ح1 والمستدرک:405/16ح2
5- تقدم ص186ح2 باب علاج حمی النافض
6- یاتی ص 396ح7 باب المعده و وجعها.

ابن یزید قال: کتب جابربن حیان (1) الصوفی الی ابی عبدالله علیه السلام فقال: یابن رسول الله! معتنی ریح شابکه شبکت بین قرنی الی قدمی فادع الله لی فدعا له و کتب الیه: علیک بسعوط العتبر و الزنبق علی الریق تعافی منها ان شاء الله ففعل ذلک فکانما نشط من عقال.(2)

الکاظم علیه السلام

2-الکافی:(باسناده) عن بکر بن صالح قال: سمعت اباالحسن الاول علیه السلام یقول: من الریح الشابکه (3) و الحام و الابرده فی المفاصل تاخذ کف حلبه -وذکردواء-.(4)

13-باب علاج الریح البارده

1-الرساله الذهبیه: من اراد ان یذهب بالریح البارده فعلیه بالحقنه و الادهان اللینه علی الجسد (و علیه بالتکمید بالماء الحار فی الابزن)(5)

(و یجتنب کل بارد ویلزم کل حار لین).(6)

14-باب علاج ریح الشوکه و ریح السبل

1-طب الائمه :(باسناده) فی الدواء الذی یسمی (الدواء) الشافیه فانه نافع للفالج -الی ان قال-: و ریح الشوکه ووجع العین و ریح السبل- و هی الریح التی تنبت الشعر فی العین. (7)

ص:200


1- فی بعض النسخ: جابر بن حسان
2- 81 عنه البحار:186/62ح1 و المستدرک:445/16ح10
3- کان المراد بالشابکه: الریح التی تحدث فیما بین الجلد و اللحم فتشبک بینهما. او الریح التی تحدث فی الظهر و امثاله شبیهه بالقولنج فلا یقدر الانسان ان یتحرک.
4- تقدم 136ح1 باب علاج البلغم الخام
5- قال فی القاموس: الکماد -ککتاب-: خرقه و سخه تسخن و توضع علی الموجوع یستشفی بها من الریح و وجع البطن کالکماده و تکمید العضو تسکینه بها. و قال: الابزن-مثلثه الاول-: حوض یغتسل فیه و قد یتخذ من نحاس معرب آب زن منه (ره)
6- عنه البحار:325/62
7- تقدم ص186ح1 باب علاج حمی النافض

15-باب علاج الریح الخبیثه

الائمه الجواد علیه السلام

1-طب الائمه: عن احمد بن ابراهیم بن ریاح قال:حدثنا الصباح بن محارب قال: کنت عند ابی جعفر ابن الرضا علیه السلام فذکر ان شبیب بن جابر ضربته الریح الخبیثه فمالت بوجهه و عینه. فقال: یوخذ له القرنفل خمسه مثاقیل فیصیر فی قنینه (1) یابسه و یضم راسها ضما شدیدا ثم تطین و توضع فی الشمس قدر یوم الصیف و فی الشتاء قدر یومین ثم یخرجه فیسحقه سحقا ناعما ثم یدیفه (2) بماء المطر حتی یصیر بمنزله الخلوق ثم یستلقی علی قفاه و یطلی ذلک القرنفل المسحوق علی الشق المائل ولایزال مستلقیا حتی یجف القرنفل فانه اذا جف رفعه الله عنه و عاد الی احسن عادته (3) باذن الله تعالی. قال: فابتدر الیه اصحابنا فبیشروه بذلک فعالجه بما امره به. فعاد الی احسن ما کان بعون الله تعالی.(4)

ص:201


1- فی القاموس-القنینه کسکینه-اناء زجاج للشراب.منه (ره)
2- اداف الدواء: خلطه اذابه فی الماء و ضربه فیه لیخثر
3- عاداته خ
4- 70 عنه البحار:186/62ح2 و المستدرک:446/16ح11

21-ابواب التداوی لعلاج امراض الاعصاب

1-باب علاج اوجاع العصب

الائمه: الرضا علیه اسلام

1-الرساله الذهبیه:-بعد ذکر صفه الشراب الذی یحل شربه-قال: فاذا اکلت یا امیرالمومنین! مقدار ما وصفت لک من الطعام فاشرب من هذا الشراب مقدار ثلاثه اقداح بعد طعامک فاذا فعلت ذلک فقد امنت باذن الله تعالی یومک ولیلتک من الاوجاع البارده و غیر ذلک من اوجاع العصب و الدماغ -الخبر-.(1)

ص:202


1- یاتی ص 213ح1 باب علاج اوجاع الدماغ.

22-ابواب التداوی بما یشد العصب

1-باب ان الزبیبب یشد العصب

النبی صلی الله علیه و اله

1-طب النبی: قال علیه السلام: علیکم بالزبیب فانه یطفیء المره و یسکن البلغم و یشد العصب.(1)

2-مکارم الاخلاق: عن النبی صلی الله علیه و آله قال: علیکم بالزبیب فانه یطفیء المره و یاکل البلغم و یصح الجسم و یحسن الخلق و یشد العصب و یذهب بالوصب.(2)

الرضا علیه السلام عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله : علیکم بالزبیب فانه یکشف المره و یذهب بالبلغم و یشد العب.(3)

الائمه الصادق علیه السلام

4-الکافی: عده من اصحابنا عن سهل بن زیاد عن یعقوب بن یزید عن احمد بن محمد بن ابی نصر عن فلان المصری عن ابی عبدالله علیه السلام قال: الزبیب الطائفی یشد العصب و یذهب بالنصب و یطیب النفس.

المحاسن:(باسناده) عن رجل من اصل مصر عن ابی عبدالله علیه السلام قال: الزبیب یشد العصب-الحدیث-(مثله) (4)

5-مجموعه الشهید: الاصطباح باحدی و عشرین زبیبه حمراء یدفع الامراض و هو یشد العصب و یذهب بالنصب و یطیب النفس. (5)

ص:203


1- تقدم ص131 باب ان الزبیب یذهب بالبلغم
2- 380/1ح5 عنه البحار:153/66ح10
3- تقدم ص131ح3 باب ان الزبیب یذهب بالبلغم
4- 352/6ح3 المحاسن:364/2ح904 عنهما البحار:153/66ح8 و الوسائل:118/17ح1
5- عنه البحار:283/62

2-باب ان الزیت یشد العصب

1-مکارم الاخلاق: عن الرضا علیه السلام -فی حدیث-قال:

نعم الطعام الزیت... و یشد العصب.(1)

3-باب ان البصل یشد العصب

1-الکافی: عن الصادق علیه السلام -فی حدیث-قال: البصل یشد العصب.(2)

4-باب ان السلق یشد العصب

1-مجموعه الشهید: روی ان السلق یشد العصب.(3)

ص:204


1- 415/1ح2 تقدم ص132ح2 باب ان الزیت یذهب بالبلغم
2- 374/6ح2 تقدم ص177ح2 عن المحاسن باب علاج الحمی بالبصل.
3- عنه البحار:285/62

23-ابواب ما یورث الفالج و علاجه

1-باب ان اکل البطیخ علی الریق یورث الفالج

الائمه الصادق علیه السلام

1-المکارم ، و الخصال: قال الصادق علیه السلام: اکل البطیخ علی الریق یورث الفالج.(1)

الرضا علیه السلام

2-الکافی: علی بن ابراهیم عن یاسر الخادم عن الرضا علیه السلام قال: البطیخ علی الریق یورث الفالج نعوذ بالله منه.

المحاسن: عن یاسر الخادم عن ابی الحسن الرضا علیه السلام (مثله)(2)

العسکری علیه السلام

3-کشف الغمه: عن محمد بن صالح الخثعمی قال:

کتبت الی ابی محمد علیه السلام اساله عن البطیخ و کنت به مشعوفا فکتب الی: لا تاکله علی الریق فانه یولد الفالج. (3)

4-المناقب لابن شهر اشوب: عن محمد بن صالح الخثعمی قال: عزمت ان اسال فی کتابی الی ابی محمد علیه السلام عن اکل البطیخ علی الریق و عن صاحب الزنج (4) فانسیت فورد علی جوابه:

لا تاکل البطیخ علی الریق فانه یورث الفالج و صاحب الزنج لیس منا اهل البیت.(5)

ص:205


1- 400/1ح3 الخصال:443ذح26 عنهما البحار:196/66ح14
2- 361/6ح1 المحاسن:376/2ح952 عنهما البحار:203/62ح3 و ج 194/66ح7 و مکارم الاخلاق:225/2ح2 عنه علیه السلام (مثله) عنه الوسائل:138/17ح5
3- 434/2 عنه البحار:197/66هامش(3)
4- هو الذی خرج بالبصره فی زمانه علیه السلام و ادعی انه من العلویین و غلب علیها و قتل ما لایحصی من الناس فنفاه علیه السلام عن اهل البیت علیه السلام و کان منفیا عنهم علیه السلام نسبا و مذهبا وعملا
5- 529/3 عنه البحار:197/66ح17 و الوسائل:140/17ح14 و المستدرک:410/16ح1 و البحار:292/50ح66

2-باب ان اکل التمر البرنی علی الریق یورث الفالج

1-الخصال: (باسناده) عن الصادق علیه السلام قال:اکل التمر البرنی علی الریق یورث الفالج (1)

3-باب ان کثره اکل الکماه یورث الفالج

1-طب الائمه لشبر: عن الدروس: کثره اکل الکماه یورث القولنج والسکته و الفالج (2)

2-منه: فی روایات العامه: ان کثره الکماه تورث الفالج.(3)

4-باب ان الاغتسال بالماء البارد بعد اکل السمک یورث الفالج

1-الرساله الذهبیه: الاغتسال بالماء الباردبعد اکل السمک یورث الفالج.(4)

5-باب ان قرب النساء من اول اللیل یورث الفالج

1-الرساله الذهبیه:-فی بیان امر الجماع (ماهو یصلح) -قال علیه السلام: فلا تقرب النساء من اول اللیل صیفا ولاشتاء و ذلک لان المعده و العروق تکون ممتلئه و هو غیر محمود وتولد منه القولنج و الفالج و اللقوه و النقرس و الحصاه و التقطیر والفتق وضعف البصر و رقته -الخبر-(5)

6-باب علاج الفالج

1-طب النبی: قال رسول الله صلی الله علیه و آله : لا تکرهوا اربعه:

الرمد فانه یقطع عروق العمی و الزکام فانه یقطع عروق الجذام و السعال: فانه یقطع عروق الفالج و الدمامیل: فانها تقطع عروق البرص.(6)

ص:206


1- 443 عنه البحار:125/66ح3 والوسائل: 139/17ح13
2- 384 ، 380
3- 384 ، 380
4- عنه البحار:321/62
5- عنه البحار:327/62
6- عنه البحار:301/62

الصادق علیه السلام عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

2-الخصال: عن احمد بن زیاد الهمدانی عن علی بن ابراهیم عن ابیه عن محمد بن ابی عمیر عن غیاث بن ابراهیم عن جعفر بن محمد عن آبائه علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله قال: لاتکرهوا اربعه فانها لاربعه:

الزکام فانه امان من الجذام

ولاتکرهوا الدمامیل فانها امان من البرص

ولا تکرهوا الرمد فانه امان من العمی

ولاتکرهوا السعال فانه امان من الفالج.(1)

الائمه الصادق علیه السلام

3-مکارم الاخلاق:عن الصادق علیه السلام قال:

لو علم الناس ما فی السنا (2) لقابلوا کل مثقال منه بمثقالین من ذهب ! اما انه امان من البهق و البرص و الجذام و الجنون و الفالج و اللقوه. ویوخذ مع الزبیب الاحمر الذی لانوی له و یجعل معه هلیلج کابلی و اصفر و اسود اجزاء سواء یوخذ علی الریق مقدار ثلاثه دراهم و اذا اویت الی فراشک مثله و هو سید الادوی.(3)

ص:207


1- 210/2ح32 عنه البحار:185/62ح1
2- فیه لغتان: المد و القصر و هو نبت حجازی افضله المکی و قال امیه بن ابی الصلت: حار یابس فی الدرجه الاولی یسهل المره الصفراء و المره السوداء و البلغم و یغوص الی اعماق الاعضاء و لذلک ینفع المنقرسین و عرق النساء و وجع المفاصل الحادث عن اخلاط المره الصفراء و البلغم.منه(ره) و قال یونس: انه ینفع من الوسواس السوداوی و من الشقاق العارض فی البدن و ینفع من تشنج العضل و عن انتشار الشعر و من داء الثعلب و الحیه و من القمل العارض فی البدن و من الصداع العتقین و من الجرب و البثور و الحکه و من الصرع و شرب ماءه مطبوخا اصلح من شربه مدقوقا و ان طبخ معه شیء من زهر البنفسج و الزبیب الاحمر المنزوع العجم کان اصلح. قال الرازی: السناء و الشاهترج یسهلان الاخلاط المحترقه و ینفعان من الجرب و الحکه و الشربه من کل واحد منها: من اربعه دراهم الی سبعه دراهم
3- 409/1ح1عنه البحار:218/62ح3

4-المحاسن: عن نوح النیسابوری عن سعید بن جناح عن مولی لابی عبدالله علیه السلام قال: دعا بتمر باللیل فاکله ثم قال: مابی شهوته و لکنی اکلت سمکا ثم قال: و من بات(1) و فی جوفه سمک لم یتبعه بتمر او عسل لم یزل عرق الفالج یضرب علیه حتی یصبح.(2)

5-طب الائمه: (باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشافیه و انه نافع للفالج العتیق و الحدیث-الی ان قال-: و اذا اتی علیه اثنا عشر شهرا ینفع من الفالج الحدیث و العتیق بماء المرزنجوش یاخذ منه قدر حمصه و یدهن رجلیه بالزیت و الملح عند منامه و من القابله مثل ذلک و یحتمی من الخل و اللبن و البقل و السمک و یطعم بعد ذلک مایشاء.(3)

الرضا علیه السلام

6-طب الائمه: عن احمد بن المستعین عن صالح بن عبدالرحمان قال: شکوت الی الرضا علیه السلام داء باهلی من الفالج و اللقوه فقال: این انت من دواء ابی؟ قلت: و ما هو؟ قال: الدواء الجامع خذ منه حبه بماء المرزنجوش واسعطها به فانها تعالی باذن الله تعالی.(4)

ص:208


1- مجموعه الشهید: و یستحب لمن بات و فی جوفه سمک ان یتبعه بتمر او عسل لیندفع (لیدفع خ) الفالج (عنه البحار:281/62)
2- 270/2ح502 و الکافی:323/6ح1 و البحار:208/65ح48 و الوسائل:53/17ح3
3- عنه البحار:253/62تقدم ص198
4- 97 عنه البحار:246/62ح6

24-ابواب ما یورث اللقوه و الخدر و الارتعاش وعلاجها

1-باب ما یورث اللقوه

1-الرساله الذهبیه: فی بیان امر الجماع قال علیه السلام: فلا تقرب النساء من اول اللیل صیفا و لاشتاء -الی ان قال-: و یتولد منه القولنج و الفالج و اللقوه.(1)

2-باب علاج اللقوه

النبی صلی الله علیه و آله

1-مکارم الاخلاق: روی عن النبی صلی الله علیه و آله انه دعا بالهاضوم و السعتر (2) و الحبه السوداء فکان یستفه اذا اکل البیاض-الی ان قال-: و هو امان من اللقوه.(3)

الائمه الصادق علیه السلام

2-طب الائمه: (باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشافیه:

انه نافع للقهوه العتیقه و الحدیثه.(4)

3-مکارم الاخلاق: عن الصادق علیه السلام فی حدیث قال: لو علم الناس مافی السنا لقابلوا کل مثقال منه بمثقالین من ذهب اما انه امان من البهق و اللقوه.(5)

الرضا علیه السلام

4-طب الائمه: (باسناده) عن صالح بن عبدالرحمان قال: شکوت الی الرضا علیه لاسلام داءا باهلی من الفالج و اللقوه فقال: این انت من دواء ابی؟ قلت و ماهو؟ قا: الدواء الجامع -الحدیث-(6)

ص:209


1- تقدم ص206ح1 باب ان قرب النساء من اول اللیل یورث الفالج
2- السعتر: نبت و بعضهم یکتبه بالصاد و فی کتب الطب لئلا یلتبس بالشعیر.
3- تقدم ص134ح2 باب قطع البلغم بالادویه المرکبه.
4- تقدم ص185ح1 باب علاج الحمی النافض
5- تقدم ص207ح3 باب علاج الفالج
6- تقدم ص208ح6 باب علاج الفالج.

5-الرساله الذهبیه: فیما یوکل بعد الحجامه الی ان قال: و ان کان فی زمان الشتاء و البرد فاشرب علیه السکنجبین (العنصلی) العسلی فانک متی فعلت ذلک امنت من اللقوه و البرص و البهق و الجذام باذن الله تعالی.(1)

3-باب علاج الخدر

الائمه الباقر علیه السلام

1-مکارم الاخلاق:شکی الی ابی جعفر علیه السلام فقال: ان لی ابنه یاخذها فی عضدها خدر احیانا حتی تسقط. فقال له: غذها ایام الحیض بالشبت المطبوخ و العسل ثلاثه ایام -الحدیث-.(2)

4-باب ما یورث الارتعاش

الائمه الباقر علیه السلام

1-علل الشرائع :(باسناده) عن ابی جعفر علیه السلام فی حدیث عله تحریم المر و المیته و الدم و لحم الخنزیر-قال علیه السلام: ان مدمن الخمر کعابد و ثن یورثه الارتعاش.(3)

الصادق علیه السلام

2-الکافی: (باسناده) عن الصادق علیه السلام-فی حدیث عله تحریم الخمر و المیته و الدم و لحم الخنزیر- قال علیه السلام: و اما الخمر فانه حرمها لفعلها و لفسادها و قال: مدمن الخمر کعابد وثن تورثه الارتعاش.(4)

ص:210


1- تقدم ص107 باب جامع وظایف المحتجم
2- 224/2ح1 عنه البحار:82/95ح2 و الجنه الواقیه:54 و البلد الامین:527
3- 483/2 من لا یحضره الفقیه:218/3
4- 242/6ح1 عنه الوسائل:309/16ح1

الفصول الثلاثه فی الاعضاء الرئیسیه:

اشاره

1-الراس ص213

2-البدن ص331

3-الجلد ص475

ص:211

ص:212

الفصل الاول

اشاره

فی الراس

25-ابواب التداوی لاوجاع الدماغ و نقصانها
1-باب علاج اوجاع الدماغ

1-الرساله الذهبیه الرضا علیه السلام: صفه الشراب الذی یحل شربه و استعامله بعد الطعام و صفته ان یوخذ من الزبیب المنقی (1) عشره ارطال (2) فیغسل و ینقع فی ماء صاف فی غمره (3) و زیاده علیه اربعه ارطال و یترک فی انائه ذلک ثلاثه ایام فی الشتاء و فی الصیف یوما و لیله. ثم یجعل فی قدر نظیفه و لیکن الماء ماء السماء ان قدر علیه والا فمن الماء العذب الذی ینبوعه من ناحیه المشرق ماء براقا ابیض خفیفا و هو القابل لما یعترضه علی سرعه من السخونه و البروده و تلک دلاله علی خفه الماء و یطبخ حتی ینشف الزبیب و ینضج ثم یعصر و یصفی ماوه و یبرد ثم یرد الی القدر ثانیا و یوخذ مقداره بعود و یغلی بنار لینه غلیانا لینا رقیقا حتی یمضی ثلثاه و یبقی ثلثه ثم یوخذ من عسل النحل المصفی رطل فیلقی علیه و یوخذ مقداره و مقدار الماء الی این کان مقدار و یغلی حتی یذهب قدر العسل و یعود الی حده

و یوخذ خرقه صفیقه (4) فیجعل فیها زنجبیل وزن درهم (5) و من القرنفل نصف درهم و من الدارچینی نصف درهم و من الزعفران درهم و من سنبل الطیب نصف درهم و من الهندباء مثله و من مصطکی نصف درهم

ص:213


1- ای الذی اخرج حبه
2- الرطل: مائه وثلاثون درهما
3- ای فی مقدار من الماء یغمره و یستره و یرتفع عنه مقدار اربعه اصابع.
4- ای غیر رقیقه
5- الدرهم: نصف المثقال الصیرفی و ربع عشره

(بعد ان یسحق الجمیع کل واحده علی حده و ینخل و یجعل فی الخرقه و یشد بخیط شدا جیدا و تلقی فیه و تمرس الخرقه فی الشراب بحیث تنزل قوی العقاقیر التی فیما و لایزال یعاهد بالتحریک علی نار لینه برفق حی یذهب عنه مقدار العسل و یرفع القدر و یبرد. و یوخذ مده ثلاثه اشهر حتی یتداخل مزاجه بعضه ببعض و حینئذ یستعمل) (1)

و مقدار ما یشرب منه اوقیقه (2) الی او قیتین من الماء القراح

فاذا اکلت یا امیرالمومنین مقدار ما وصفت لک من الطعام فاشرب من هذا الشراب مقدار ثلاثه اقداح بعد طعامک فاذا فعلت ذلک فقد امنت باذن الله تعالی یومک و لیلتک من الاوجاع البارده المزمنه کالنقرس (3) والریاح و غیر ذلک من اوجاع العصب والدماغ و لمعده و بعض اوجاع الکبد و الطحال والمعاء (4) و الاحشاء (5)

2-حیه الحیوان: فی عجایب المخلوفات للقزوینی:

ان الریحان الفارسی لم یکن قبل کسری انوشیروان و انما وجد فی زمانه و سببه انه کان ذات یوم جالسا للمظالم اذ اقبلت حیه عظیمه تنساب تحت سریره فهموا بقتلها فقال کسری: کفوا عنها فانی اظنها مظلومه فمرت تنساب فاتبعها کسری بعض اساورته فلم یزل سائره حتی نزلت علی فوهه (6) بئر فنزلت فیها ثم اقبلت تتطلع

ص:214


1- فی بعضها: بعد ان یسحق کل من هذه الاصناف و ینخل فی خرقه و یشد بخیط شدا جیدا و یکون للخیط طرف طویل تعلق به الخرقه الصروره فی عود معارض به علی القدر و یکون القاء هذه الصره فی القدر الوقت الذی فیه العسل ثم تمرس الخرقه ساعه فساعه لینزل ما فیها قلیلا قلیلا و یغلی الی ان یعود الی حاله و تذهب زیاده السعل و لتکن النار لینه و یصفی و یبرد و یترک فی اناء ثلاثه اشهر مختوما علیه فاذا بلغ المده فاشربه.
2- الاوقیه تطلق علی اربعین درهما و علی سبعه مثاقیل و فی عرف الاطباء عشره دراهم و خمسه اسباع درهم. و الظاهر ان المراد هنا الثانی او الثالث و الثالث یقرب من سته مثاقیل.
3- النقرس من اوجاع مفاصل الرجلین
4- والامعاء (خ)
5- عنه البحار:314/62
6- فوهه البئر والوادی و الطریق:فمها

فنظر الرجل فاذا فی قعر البئر حیه مقتوله و علی متنها عقرب اسود فادلی رمحه الی العقرب و نخسها به و اتی الملک فاخبره بحال الحیه.

فلما کان فی العام القابل اتت تلک الحیه فی الیوم الذی کان کسری جالسا فیه للمظالم و جعلت تنساب حتی وقفت بین یدیه فاخرجت من (1) فیها بذرا اسود. فامر الملک ان یزرع فنبت منه الریحان و کان الملک کثیر الزکام و اوجاع الدماغ فاستعمل منه فنفعه جدا.(2)

2-باب ما یطرد الدود من الدماغ

1-مکارم الاخلاق: روی عن ابی الحسن العسکری علیه السلام -فی حدیث-انه قال: التسریح بمشط العاج یطرد الدود من الدماغ.(3)

3-باب علاج نقصان الدماغ

1-طب الائمه :(باسناده) فی الدواء الذی یسمی الشافیه الی ان قال: انه ینفع لنقصان الدماغ.(4)

ص:215


1- فی المصدر: فنفضت
2- 199-201
3- تقدم ص145ح22 باب ما یطفیء الصفراء و الحراره.
4- تقدم ص185 باب علاج الحمی النافض
26-ابواب التداوی بما یزید فی الدماغ
1-باب ان الدباء یزید فی الدماغ

1-دعائم الاسلام: عن رسول الله صلی الله علیه و آله انه کان یعجبه الدباء (1)و یلتقطها من الصفحه و یقول: الدباء تزید فی الدماغ.(2)

2-منه: عنه صلی الله علیه و آله قال: علیکم بالدباء فانه یذکی العقل و یزید فی الدماغ. (3)

ص:216


1- قال مسلم: فی حدیث انس: ان حناطا دعا رسول الله صلی الله علیه و آله فقرب الیه خبزا من شعیر و مرقا فیه دباء و قدید قال انس: فرایت رسول الله صلی الله علیه و آله یتتبع الدباء من حوالی الصفحه فلم ازل احب الدباء من یومئذ و فی روایه: قال انس: فلما رایت ذلک جعلت القیه الیه ولا اطعمه و فی روایه: قال انس: فلما صنع لی طعام بعد اقدر علی ان یصنع فی دباء الاصنع صحیح مسلم (1615) ط محمد فواد و فیه ان الرجل کان خیاطا. و قال ابوطالوت: دخلت علی انس بن مالک و هو یاکل القرع و یقول: یالک من شجره ما احبک الی لحب رسول الله صلی الله علیه و آله ایاک. الیقطین: هو الدباء و القرع بارد رطب یغذ و غذاء یسیرا و هو سریع الانحدار و ینفع المحرورین و لا یلائم المبرودین و من الغالب علیهم البلغم و ماوه یقطع العطش و یذهب الصداع الحار اذا شرب او غسل به الراس و هو ملین للبطن کیف استعمل و لا یتداوی المحرورون بمثله ولا اعجل منه نفعا. و من منافعه: انه اذا لطخ بعجین و شوی فی الفرن او التنور و استخرج ماوه و شرب ببعض الاشربه اللطیفه سکن حراره الحمی الملتهبه و قطع العطش و غذا غذاء حسنا. و اذا طبخ القرع و شرب ماوه بشیء من عسل و شیء من نطرون احدر بلغما و مره معا و اذا دق و عمل منه ضماد علی الیافوخ نفع من الاورام الحاره فی الدماغ. واذا عصرت جرادته و خلط ماوها بدهن الورد و قطر منها فی الاذن نفعت من الاورام الحاره و جرادته نافعه من اورام العین الحاره و من النقرس الحار. و هو شدید النفع لاصحاب الامزجه الحاره و المحمومین و من الطف الاغذیه و اسرعها انفعالا و یذکر عن انس: ان رسول الله صلی الله علیه و آله کان یکثر من اکله . (الطب النبوی:316)
2- 113/2ح عنه البحار:229/66ح18 المستدرک:425/16ح4 مکارم الاخلاق:384/1ح6
3- 113/2ح عنه البحار:229/66ح18 و المستدرک:425/16ح4

3-و منه: عنه صلی الله علیه و اله: انه وطیء علی رمضاء فاحرقته فوطی علی رجله و هی البقله الحمقاء فسکن عنه حر المرمضاء فدعا لها بالبرکه و کان یحبها و یحب الدباء و یقول: یزید فی العقل و الدماغ. (1)

4-کنز العمال: عن انس عن النبی صلی الله علیه و آله قال: الدباء یکثر الدماغو یزید فی العقل. (2)

5-طب النبی: قال صلی الله علیه و اله: اذا اتخذ احدکم مرقا فلیکثر فیه الدباء فانه یزید فی الدماغ و العقل.(3)

الحسین بن علی علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

5-مکارم الاخلاق: عن الحسنی بن علی علیه السلام قال: قال رسول الله صلی الله علیه و اله: کلو الیقطین فلو علم الله ان شجره اخف من هذه انبتها علی اخی یونس اذا اتخذ احدکم مرقا فلیکثر فیه من الدباء فانه یزید فی الدماغ و فی العقل.(4)(5)

الکاظم عن ابیه عن جده علیه السلام عن النبی صلی الله علیه و آله

7-المحاسن: عن ابیه عمن حدثه عن موسی بن جعفر عن ابیه عن جده قال: کان فیما اوصی به رسول الله صلی الله علیه و آله علیا علیه السلام ان قال:یا علی! علیک بالدباء فکله فانه یزید فی العقل و الدماغ. (6)

الائمه الصادق عن آبائه علیه السلام عن امیرالمومنین علیه السلام

8-الخصال: عن ابیه عن سعد عن الیقطینی عن القاسم بن یحیی عن جده الحسن عن ابی بصیر و محمد بن مسلم عن الصادق علیه السلام عن آبائه علیه السلام قال:

ص:217


1- 149/2 البحار:234/66ح1 عن المحاسن:323/2ح729 باسناده عن الصادق علیه السلام نحوه.
2- 44/10
3- 28 عنه البحا:279/62ح104 مکارم الاخلاق:383/1ذح1
4- کان زیاده العقل لانه مولد للخلط الصحیح و به تقوی القوی الدماغیه التی هی آلات النفس فی الادراکات و المراد بزیاده الدماغ: اما زیاده قوته لانه یرطب الادمغه الیابسه و یبرد الادمغه الحاره او = زیاده جرمه لانه غذاء موافق لجوهره و الاول اظهر.
5- 383/1ح1 عنه البحار:228/66ح16 و المستدرک:426/16ح8
6- 328/2ح753 عنه البحار:227/66ح10 و الوسائل:161/17ح5 الکافی:371/6ح7

قال امیرالمومنین علیه السلام: کلو الدباء فانه یزید فی الدماغ و کارن رسول الله صلی الله علیه و آله یعجبه الدباء.(1)

امیرالمومنین علیه السلام

9-الجعفریات: (باسناده) عن علی علیه السلام: قال: و اکل الدباء یزید فی الدماغ.(2)

10- طب الائمه: عن ذریح قال: قلت لابی عبدالله علیه السلام: الحدیث المروی عن امیرالمومنین علیه السلام فی الدباء انه قال: کلوا الدباء فانه یزید فی الدماغ. فقال الصادق علیه السلام: نعم و انا اقول: انه جید لوجع القولنج.(3)

11-عیون اخبار الرضا: بالاسانید عن علی علیه السلام قال: علیکم بالقرع فانه یزید فی الدماغ.

صحیفه الرضا مکارم الاخلاق : عنه علیه السلام (مثله)(4)

احدهما علیه السلام