41. سوره فصلت

مشخصات کتاب

سرشناسه:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان،1388 عنوان و نام پدیدآور:قرآن مجید به همراه 28 ترجمه و 6 تفسیر/ مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان مشخصات نشر دیجیتالی:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان 1388. مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

موضوع:معارف قرآنی

سوره فصلت

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

حم (1)

تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ (2)

کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ (3)

بَشِیراً وَ نَذِیراً فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ (4)

وَ قالُوا قُلُوبُنا فِی أَکِنَّهٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ وَ فِی آذانِنا وَقْرٌ وَ مِنْ بَیْنِنا وَ بَیْنِکَ حِجابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ (5)

قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ (6)

الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ کافِرُونَ (7)

إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ (8)

قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ذلِکَ رَبُّ الْعالَمِینَ (9)

وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فِیها وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَهِ أَیَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِینَ (10)

ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ (11)

فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ وَ حِفْظاً ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ (12)

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَهً مِثْلَ صاعِقَهِ عادٍ وَ ثَمُودَ (13)

إِذْ جاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِکَهً فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ (14)

فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ

قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّهً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّهً وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ (15)

فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ لِنُذِیقَهُمْ عَذابَ الْخِزْیِ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ لَعَذابُ الْآخِرَهِ أَخْزی وَ هُمْ لا یُنْصَرُونَ (16)

وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَهُ الْعَذابِ الْهُونِ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ (17)

وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ (18)

وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ (19)

حَتَّی إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ (20)

وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ (21)

وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ وَ لکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا یَعْلَمُ کَثِیراً مِمَّا تَعْمَلُونَ (22)

وَ ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْداکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِینَ (23)

فَإِنْ یَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْویً لَهُمْ وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ (24)

وَ قَیَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ کانُوا خاسِرِینَ (25)

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ (26)

فَلَنُذِیقَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا عَذاباً شَدِیداً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ (27)

ذلِکَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِیها دارُ الْخُلْدِ جَزاءً بِما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ (28)

وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلاَّنا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِیَکُونا مِنَ الْأَسْفَلِینَ (29)

إِنَّ

الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَهُ أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ (30)

نَحْنُ أَوْلِیاؤُکُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَهِ وَ لَکُمْ فِیها ما تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیها ما تَدَّعُونَ (31)

نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحِیمٍ (32)

وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ (33)

وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَ لاَ السَّیِّئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ (34)

وَ ما یُلَقَّاها إِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ ما یُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ (35)

وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ (36)

وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَ لا لِلْقَمَرِ وَ اسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ (37)

فَإِنِ اسْتَکْبَرُوا فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ هُمْ لا یَسْأَمُونَ (38)

وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَهً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَیْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ إِنَّ الَّذِی أَحْیاها لَمُحْیِ الْمَوْتی إِنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ (39)

إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَهِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ (40)

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ (41)

لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ (42)

ما یُقالُ لَکَ إِلاَّ ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَهٍ وَ ذُو عِقابٍ أَلِیمٍ (43)

وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا

لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ ءَ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدیً وَ شِفاءٌ وَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ فِی آذانِهِمْ وَقْرٌ وَ هُوَ عَلَیْهِمْ عَمًی أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ (44)

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ وَ لَوْ لا کَلِمَهٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ (45)

مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها وَ ما رَبُّکَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِیدِ (46)

إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَهِ وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَکْمامِها وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثی وَ لا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ أَیْنَ شُرَکائِی قالُوا آذَنَّاکَ ما مِنَّا مِنْ شَهِیدٍ (47)

وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَ ظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ (48)

لا یَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَیْرِ وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ (49)

وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَهً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هذا لِی وَ ما أَظُنُّ السَّاعَهَ قائِمَهً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ (50)

وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ (51)

قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقاقٍ بَعِیدٍ (52)

سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ (53)

أَلا إِنَّهُمْ فِی مِرْیَهٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحِیطٌ (54)

آشنایی با سوره

41- فصلت [بخش بخش و فصل فصل شده]

در آیه 2 می گوید: «این قرآن کتابی

است که آیاتش برای مردمی که علم و آگاهی دارند، بخش بخش نازل شده است.» این سوره به نام «مصابیح هم یاد شده زیرا در آیه 12 از زینت کردن و آراستن آسمان توسط ستاره ها که چراغهائی هستند سخن به میان آمده است. این سوره را بعضی هم به نام «حم. سجده می شناسند. قرآن، رسالت، خدا، آخرت، وحی، توحید، از مسائل دیگر این سوره می باشد. سوره فصلت، تجلی قدرت مطلقه خداوند است، هم در دنیا و در رابطه با هلاک کردن مکذبین و ظالمین و هم در آخرت و هنگام حسابرسی اعمال بندگان. 54 آیه دارد و در اوائل بعثت در مکه نازل گشته است.

شان نزول

عالم محضر خداست

شأن نزول آیه های 22 و 23 سوره فصلت

نیمه های شب بود و در کوچه های مکه کسی دیده نمی شد، همه در خواب سنگین فرورفته بودند و حتی کوچک ترین صدایی نیز از دور به گوش نمی رسید. سه نفر از کافران قریش با قد و قواره های گوناگون و تا اندازه ای وحشتناک، بر اساس قرار قبلی خود، در خیابان منتهی به خانه کعبه به هم رسیدند. آنان در اندیشه طرح دسیسه ای بودند که باید روز بعد اجرا می شد و برای این که شناخته نشوند، کاملاً اطراف خود را می پاییدند و آهسته قدم بر می داشتند. پس از مدتی، خود را در کنار بت بزرگ پنهان و فضای مناسبی برای گفت و گو را فراهم کردند. پیش از آن که سخن آغاز کنند، یکی از آن سه تن که مردی فربه و قدکوتاه بود، دو نفر دیگر را به ادامه حرکت دعوت کرد و گفت: ما برای این که از چشم دیگران پنهان

باشیم به این مکان آمده ایم؛ ولی غافلیم که خداوند سخن ما را می شنود و آن را به پیامبرش می رساند. در این صورت همه چیز نقش بر آب می شد. بهتر است چاره ای دیگر بیاندیشیم. دومی که سری کوچک، شکمی بزرگ و چهره ای ترسناک داشت، سخن دوستش را قطع کرد و به او گفت: گمان نمی کنم که خداوند سخنان ما را بشنود. تو نیز بهتر است این حرف ها را رها کنی و بیش از این مارا ناامید نکنی و سومی با سری بیش از اندازه بزرگ و قدی دراز گفت: اگر با صدای بلند سخن بگوییم، خداوند حرف ما را می شنود، ولی اگر آهسته سخن بگوییم، نمی شنود. باز مرد قدکوتاه گفت: تجربه گذشتگان نشان می دهد که محمد از جلسه های پنهانی ما باخبر شده است. حال یا کسی از میان خود ما به او خبر می رساند یا خداوند او را آگاه می کند که این عاقلانه به نظر می رسد. بنابراین، باز تکرار می کنم که خداوند اگر صدای بلند را بشنود صدای کوتاه را نیز می شنود. آنان دوباره به گفت و گو ادامه دادند و برای نقشه بعدی خود را آماده کردند. در این هنگام آیه 22 و 23 سوره فصلت نازل شد و یادآور شد که خداوند در همه جا شاهد کارهای شماست و از اسرار درون و برون شما آگاه است؛ چون گماشتگان خداوند همه جا حضور دارند و حتی چشم، گوش و پوست تنشان هوشیار است و روز قیامت بر کارهای شما شهادت می دهند:

و شما از این که مبادا گوش و دیدگان و پوستتان بر ضد شما گواهی دهند [گناهانتان را] پوشیده نمی داشتید، لیک گمان داشتید که

خدا بسیاری از آن چه را که می کنید، نمی داند «» و همین بود گمانتان که درباره پروردگارتان بردید، شما را هلاک کرد و از زیان کاران شدید. «» (1)

پاورقی:

(1) تفسیر نمونه، ج 20، ص 252.

عالم محضر خداست

شأن نزول آیه های 22 و 23 سوره فصلت

نیمه های شب بود و در کوچه های مکه کسی دیده نمی شد، همه در خواب سنگین فرورفته بودند و حتی کوچک ترین صدایی نیز از دور به گوش نمی رسید. سه نفر از کافران قریش با قد و قواره های گوناگون و تا اندازه ای وحشتناک، بر اساس قرار قبلی خود، در خیابان منتهی به خانه کعبه به هم رسیدند. آنان در اندیشه طرح دسیسه ای بودند که باید روز بعد اجرا می شد و برای این که شناخته نشوند، کاملاً اطراف خود را می پاییدند و آهسته قدم بر می داشتند. پس از مدتی، خود را در کنار بت بزرگ پنهان و فضای مناسبی برای گفت و گو را فراهم کردند. پیش از آن که سخن آغاز کنند، یکی از آن سه تن که مردی فربه و قدکوتاه بود، دو نفر دیگر را به ادامه حرکت دعوت کرد و گفت: ما برای این که از چشم دیگران پنهان باشیم به این مکان آمده ایم؛ ولی غافلیم که خداوند سخن ما را می شنود و آن را به پیامبرش می رساند. در این صورت همه چیز نقش بر آب می شد. بهتر است چاره ای دیگر بیاندیشیم. دومی که سری کوچک، شکمی بزرگ و چهره ای ترسناک داشت، سخن دوستش را قطع کرد و به او گفت: گمان نمی کنم که خداوند سخنان ما را بشنود. تو نیز بهتر است این حرف ها را رها کنی و بیش از این مارا

ناامید نکنی و سومی با سری بیش از اندازه بزرگ و قدی دراز گفت: اگر با صدای بلند سخن بگوییم، خداوند حرف ما را می شنود، ولی اگر آهسته سخن بگوییم، نمی شنود. باز مرد قدکوتاه گفت: تجربه گذشتگان نشان می دهد که محمد از جلسه های پنهانی ما باخبر شده است. حال یا کسی از میان خود ما به او خبر می رساند یا خداوند او را آگاه می کند که این عاقلانه به نظر می رسد. بنابراین، باز تکرار می کنم که خداوند اگر صدای بلند را بشنود صدای کوتاه را نیز می شنود. آنان دوباره به گفت و گو ادامه دادند و برای نقشه بعدی خود را آماده کردند. در این هنگام آیه 22 و 23 سوره فصلت نازل شد و یادآور شد که خداوند در همه جا شاهد کارهای شماست و از اسرار درون و برون شما آگاه است؛ چون گماشتگان خداوند همه جا حضور دارند و حتی چشم، گوش و پوست تنشان هوشیار است و روز قیامت بر کارهای شما شهادت می دهند:

و شما از این که مبادا گوش و دیدگان و پوستتان بر ضد شما گواهی دهند [گناهانتان را] پوشیده نمی داشتید، لیک گمان داشتید که خدا بسیاری از آن چه را که می کنید، نمی داند «» و همین بود گمانتان که درباره پروردگارتان بردید، شما را هلاک کرد و از زیان کاران شدید. «» (1)

پاورقی:

(1) تفسیر نمونه، ج 20، ص 252.

جاذبه تلاوت و صوت قرآن

شأن نزول آیه های 26 تا 28 سوره فصلت

در میان همهمه زایران، آوای گرم و دل نشینی توجه همگان را به خود جلب کرد و لحظه ای بعد در آن فضای شرک آلود، سکوت حکم فرما گردید. همه از عبادت بت ها

دست کشیدند و به سرعت به محل صدا نزدیک شدند و با شگفتی به آن گوش فرادادند. این صدا دیگر ناآشنا نبود و هر روز صبح، ظهر و مغرب گوش دلشان را نوازش می داد و به آن ها آرامش می بخشید. یکی از سران مشرکان که در برابر بت بزرگ زانو زده بود به دوستش گفت: از عمرم پنجاه سال می گذرد، ولی گواهی می دهم که آواز این مرد و کلمات شیرین اومرا مجذوب خود کرده است. او یک ساحر واقعی است. دوستش نیز که از سران بت پرستان بود، گفت: حالا که چنین گفتی، من نیز واقعیتی را برای تو بازگو می کنم. نمی دانم چگونه نیروی ناشناخته ای مرا به سوی این مرد می کشاند. تلاوت قرآن و صوت زیبای او بر شوق من افزوده است و ناخواسته به سوی او می آیم. سخنان شیرین و داستان های جذابی که او بیان می کند، نه تنها ما بلکه همه کسانی را که اینک دور او حلقه زده اند، به خود جلب کرده است. دیگر داستان سرایی و نشست های شاعرانه ما بی رونق شده است. ما برای غلبه بر قرآن باید چاره ای بیاندیشیم. آنان تصمیم گرفتند از آن پس مراکز سرگرمی و فساد را گسترش دهند و برای جذب بیش تر افراد، افسانه های عشقی و هوس انگیز و داستان های خرافی و دروغین را در محافل بازگو کنند. هنگامی که پیامبر قرآن تلاوت می کرد، برای جلوگیری از رسیدن پیام حق به گوش مردم، سوت و کف می زدند و جنجال بر پا می کردند. آیه های 26، 27 و 28 سوره فصلت به کافران وعده عذابی دردناک می دهد:

و کسانی که کافر شدند و گفتند: به این قرآن گوش مدهید و سخن لغو در آن

اندازید، شاید شما پیروز شوید «» و بی شک به کسانی که کافر شده اند، عذابی سخت می چشانیم و حتما آنان را به بدتر از آن چه می کرده اند، جزا می دهیم. «» آری، سزای دشمنان خدا همان آتش است که در آن منزل همیشگی دارند. [این] جزا، کیفر آن است که نشانه های ما را انکار می کردند. «» (1)

پاورقی:

(1) تفیسر مراغی، ج 24، ص 125.

جاذبه تلاوت و صوت قرآن

شأن نزول آیه های 26 تا 28 سوره فصلت

در میان همهمه زایران، آوای گرم و دل نشینی توجه همگان را به خود جلب کرد و لحظه ای بعد در آن فضای شرک آلود، سکوت حکم فرما گردید. همه از عبادت بت ها دست کشیدند و به سرعت به محل صدا نزدیک شدند و با شگفتی به آن گوش فرادادند. این صدا دیگر ناآشنا نبود و هر روز صبح، ظهر و مغرب گوش دلشان را نوازش می داد و به آن ها آرامش می بخشید. یکی از سران مشرکان که در برابر بت بزرگ زانو زده بود به دوستش گفت: از عمرم پنجاه سال می گذرد، ولی گواهی می دهم که آواز این مرد و کلمات شیرین اومرا مجذوب خود کرده است. او یک ساحر واقعی است. دوستش نیز که از سران بت پرستان بود، گفت: حالا که چنین گفتی، من نیز واقعیتی را برای تو بازگو می کنم. نمی دانم چگونه نیروی ناشناخته ای مرا به سوی این مرد می کشاند. تلاوت قرآن و صوت زیبای او بر شوق من افزوده است و ناخواسته به سوی او می آیم. سخنان شیرین و داستان های جذابی که او بیان می کند، نه تنها ما بلکه همه کسانی را که اینک دور او حلقه زده اند، به خود جلب کرده است. دیگر داستان

سرایی و نشست های شاعرانه ما بی رونق شده است. ما برای غلبه بر قرآن باید چاره ای بیاندیشیم. آنان تصمیم گرفتند از آن پس مراکز سرگرمی و فساد را گسترش دهند و برای جذب بیش تر افراد، افسانه های عشقی و هوس انگیز و داستان های خرافی و دروغین را در محافل بازگو کنند. هنگامی که پیامبر قرآن تلاوت می کرد، برای جلوگیری از رسیدن پیام حق به گوش مردم، سوت و کف می زدند و جنجال بر پا می کردند. آیه های 26، 27 و 28 سوره فصلت به کافران وعده عذابی دردناک می دهد:

و کسانی که کافر شدند و گفتند: به این قرآن گوش مدهید و سخن لغو در آن اندازید، شاید شما پیروز شوید «» و بی شک به کسانی که کافر شده اند، عذابی سخت می چشانیم و حتما آنان را به بدتر از آن چه می کرده اند، جزا می دهیم. «» آری، سزای دشمنان خدا همان آتش است که در آن منزل همیشگی دارند. [این] جزا، کیفر آن است که نشانه های ما را انکار می کردند. «» (1)

پاورقی:

(1) تفیسر مراغی، ج 24، ص 125.

جاذبه تلاوت و صوت قرآن

شأن نزول آیه های 26 تا 28 سوره فصلت

در میان همهمه زایران، آوای گرم و دل نشینی توجه همگان را به خود جلب کرد و لحظه ای بعد در آن فضای شرک آلود، سکوت حکم فرما گردید. همه از عبادت بت ها دست کشیدند و به سرعت به محل صدا نزدیک شدند و با شگفتی به آن گوش فرادادند. این صدا دیگر ناآشنا نبود و هر روز صبح، ظهر و مغرب گوش دلشان را نوازش می داد و به آن ها آرامش می بخشید. یکی از سران مشرکان که در برابر بت بزرگ زانو زده بود به دوستش گفت:

از عمرم پنجاه سال می گذرد، ولی گواهی می دهم که آواز این مرد و کلمات شیرین اومرا مجذوب خود کرده است. او یک ساحر واقعی است. دوستش نیز که از سران بت پرستان بود، گفت: حالا که چنین گفتی، من نیز واقعیتی را برای تو بازگو می کنم. نمی دانم چگونه نیروی ناشناخته ای مرا به سوی این مرد می کشاند. تلاوت قرآن و صوت زیبای او بر شوق من افزوده است و ناخواسته به سوی او می آیم. سخنان شیرین و داستان های جذابی که او بیان می کند، نه تنها ما بلکه همه کسانی را که اینک دور او حلقه زده اند، به خود جلب کرده است. دیگر داستان سرایی و نشست های شاعرانه ما بی رونق شده است. ما برای غلبه بر قرآن باید چاره ای بیاندیشیم. آنان تصمیم گرفتند از آن پس مراکز سرگرمی و فساد را گسترش دهند و برای جذب بیش تر افراد، افسانه های عشقی و هوس انگیز و داستان های خرافی و دروغین را در محافل بازگو کنند. هنگامی که پیامبر قرآن تلاوت می کرد، برای جلوگیری از رسیدن پیام حق به گوش مردم، سوت و کف می زدند و جنجال بر پا می کردند. آیه های 26، 27 و 28 سوره فصلت به کافران وعده عذابی دردناک می دهد:

و کسانی که کافر شدند و گفتند: به این قرآن گوش مدهید و سخن لغو در آن اندازید، شاید شما پیروز شوید «» و بی شک به کسانی که کافر شده اند، عذابی سخت می چشانیم و حتما آنان را به بدتر از آن چه می کرده اند، جزا می دهیم. «» آری، سزای دشمنان خدا همان آتش است که در آن منزل همیشگی دارند. [این] جزا، کیفر آن است که نشانه های ما را انکار می کردند.

«» (1)

پاورقی:

(1) تفیسر مراغی، ج 24، ص 125.

اعراب آیات

{بِسْمِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {اللَّهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / فعل مقدّر یا محذوف / فاعل محذوف {الرَّحْمنِ} نعت تابع {الرَّحِیمِ} نعت تابع

{حم}

{تَنْزِیلٌ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {مِنَ} حرف جر {الرَّحْمنِ} اسم مجرور یا در محل جر {الرَّحِیمِ} نعت تابع

{کِتابٌ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {فُصِّلَتْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث {آیاتُهُ} نائب فاعل، مرفوع یا در محل رفع / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {قُرْآناً} حال، منصوب {عَرَبِیًّا} نعت تابع {لِقَوْمٍ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {یَعْلَمُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل

{بَشِیراً} نعت تابع {وَنَذِیراً} (و) حرف عطف / معطوف تابع {فَأَعْرَضَ} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری {أَکْثَرُهُمْ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {فَهُمْ} (ف) حرف عطف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {لا} حرف نفی غیر عامل {یَسْمَعُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل

{وَقالُوا} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {قُلُوبُنا} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {فِی} حرف جر {أَکِنَّهٍ} اسم مجرور یا در محل جر / خبر در تقدیر یا محذوف یا در

محل {مِمَّا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {تَدْعُونا} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / (نا) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {إِلَیْهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَفِی} (و) حرف عطف / حرف جر {آذانِنا} اسم مجرور یا در محل جر / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه / خبر مقدّم محذوف {وَقْرٌ} مبتدا مؤخّر {وَمِنْ} (و) حرف عطف / حرف جر {بَیْنِنا} اسم مجرور یا در محل جر / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه / خبر مقدّم محذوف {وَبَیْنِکَ} (و) حرف عطف / معطوف تابع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {حِجابٌ} مبتدا مؤخّر {فَاعْمَلْ} (ف) رابط جواب برای شرط / فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {إِنَّنا} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (نا) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {عامِلُونَ} خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع

{قُلْ} فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {إِنَّما} حرف مکفوف (کافّه و مکفوفه) {أَنَا} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {بَشَرٌ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {مِثْلُکُمْ} نعت تابع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {یُوحی} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {إِلَیَّ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {أَنَّما} حرف مکفوف (کافّه و مکفوفه) {إِلهُکُمْ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {إِلهٌ} خبر، مرفوع یا در محل رفع

/ نائب فاعل محذوف {واحِدٌ} نعت تابع {فَاسْتَقِیمُوا} (ف) حرف عطف / فعل امر، مبنی بر حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {إِلَیْهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَاسْتَغْفِرُوهُ} (و) حرف عطف / فعل امر، مبنی بر حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {وَوَیْلٌ} (و) حرف استیناف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {لِلْمُشْرِکِینَ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل

{الَّذِینَ} نعت تابع {لا} حرف نفی غیر عامل {یُؤْتُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {الزَّکاهَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {وَهُمْ} (و) حالیه / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {بِالْآخِرَهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {هُمْ} توکید تابع {کافِرُونَ} خبر، مرفوع یا در محل رفع

{إِنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {الَّذِینَ} اسم إنّ، منصوب یا در محل نصب {آمَنُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {وَعَمِلُوا} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {الصَّالِحاتِ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {لَهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر مقدّم محذوف {أَجْرٌ} مبتدا مؤخّر / خبر إنَّ محذوف {غَیْرُ} نعت تابع {مَمْنُونٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر

{قُلْ} فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {أَإِنَّکُمْ}

همزه (أ) حرف استفهام / حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {لَتَکْفُرُونَ} (ل) حرف مزحلقه / فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر إنَّ محذوف {بِالَّذِی} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {خَلَقَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {الْأَرْضَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {فِی} حرف جر {یَوْمَیْنِ} اسم مجرور یا در محل جر {وَتَجْعَلُونَ} (و) حرف عطف / فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لَهُ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {أَنْداداً} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {ذلِکَ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {رَبُّ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {الْعالَمِینَ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر

{وَجَعَلَ} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {فِیها} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {رَواسِیَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {مِنْ} حرف جر {فَوْقِها} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَبارَکَ} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {فِیها} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَقَدَّرَ} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {فِیها} حرف جر و

اسم بعد از آن مجرور {أَقْواتَها} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {فِی} حرف جر {أَرْبَعَهِ} اسم مجرور یا در محل جر {أَیَّامٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {سَواءً} حال، منصوب {لِلسَّائِلِینَ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور

{ثُمَّ} حرف عطف {اسْتَوی} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {إِلَی} حرف جر {السَّماءِ} اسم مجرور یا در محل جر {وَهِیَ} (و) حالیه / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {دُخانٌ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {فَقالَ} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {لَها} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَلِلْأَرْضِ} (و) حرف عطف / حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {ائْتِیا} فعل امر، مبنی بر حذف نون / (ا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {طَوْعاً} حال، منصوب {أَوْ} حرف عطف {کَرْهاً} معطوف تابع {قالَتا} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {أَتَیْنا} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {طائِعِینَ} حال، منصوب

{فَقَضاهُنَّ} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {سَبْعَ} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {سَماواتٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {فِی} حرف جر {یَوْمَیْنِ} اسم مجرور یا در محل

جر {وَأَوْحی} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {فِی} حرف جر {کُلِّ} اسم مجرور یا در محل جر {سَماءٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {أَمْرَها} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَزَیَّنَّا} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {السَّماءَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {الدُّنْیا} نعت تابع {بِمَصابِیحَ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَحِفْظاً} (و) حرف عطف / فعل مقدّر یا محذوف / فاعل محذوف / مفعول مطلق یا نائب مفعول، منصوب {ذلِکَ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {تَقْدِیرُ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {الْعَزِیزِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {الْعَلِیمِ} نعت تابع

{فَإِنْ} (ف) حرف عطف / حرف شرط جازم {أَعْرَضُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {فَقُلْ} (ف) رابط جواب برای شرط / فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {أَنْذَرْتُکُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل، در محل رفع و فاعل / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {صاعِقَهً} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {مِثْلَ} نعت تابع {صاعِقَهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {عادٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {وَثَمُودَ} (و) حرف عطف / معطوف تابع

{إِذْ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {جاءَتْهُمُ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه

ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {الرُّسُلُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {مِنْ} حرف جر {بَیْنِ} اسم مجرور یا در محل جر {أَیْدِیهِمْ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَمِنْ} (و) حرف عطف / حرف جر {خَلْفِهِمْ} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {أَلاَّ} (أن) حرف تفسیر / (لا) حرف جزم {تَعْبُدُوا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {إِلاَّ} حرف استثنا {اللَّهَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {قالُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لَوْ} حرف شرط غیر جازم {شاءَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری {رَبُّنا} فاعل، مرفوع یا در محل رفع / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {لَأَنْزَلَ} (ل) حرف جواب / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {مَلائِکَهً} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {فَإِنَّا} (ف) حرف عطف / حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (نا) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {بِما} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {أُرْسِلْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل در محل رفع، نائب فاعل {بِهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {کافِرُونَ} خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع

{فَأَمَّا} (ف) حرف استیناف / حرف شرط و تفصیل {عادٌ} مبتدا، مرفوع یا در

محل رفع {فَاسْتَکْبَرُوا} (ف) رابط جواب برای شرط / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {فِی} حرف جر {الْأَرْضِ} اسم مجرور یا در محل جر {بِغَیْرِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الْحَقِّ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {وَقالُوا} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {مَنْ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {أَشَدُّ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {مِنَّا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {قُوَّهً} تمییز، منصوب {أَوَلَمْ} همزه (أ) حرف استفهام / (و) حرف عطف / حرف جزم {یَرَوْا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {أَنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {اللَّهَ} اسم إنّ، منصوب یا در محل نصب {الَّذِی} نعت تابع {خَلَقَهُمْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {هُوَ} ضمیر فصل بدون محل {أَشَدُّ} خبر أنَّ، مرفوع یا در محل رفع {مِنْهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {قُوَّهً} تمییز، منصوب {وَکانُوا} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {بِآیاتِنا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {یَجْحَدُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع

و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{فَأَرْسَلْنا} (ف) حرف استیناف / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {عَلَیْهِمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {رِیحاً} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {صَرْصَراً} نعت تابع {فِی} حرف جر {أَیَّامٍ} اسم مجرور یا در محل جر {نَحِساتٍ} نعت تابع {لِنُذِیقَهُمْ} (ل) حرف نصب / فعل مضارع، منصوب به فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (نحن) در تقدیر {عَذابَ} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {الْخِزْیِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {فِی} حرف جر {الْحَیاهِ} اسم مجرور یا در محل جر {الدُّنْیا} نعت تابع {وَلَعَذابُ} (و) حرف اعتراض / (ل) حرف ابتدا / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {الْآخِرَهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {أَخْزی} خبر، مرفوع یا در محل رفع {وَهُمْ} (و) حالیه / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {لا} حرف نفی غیر عامل {یُنْصَرُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع، نائب فاعل / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل

{وَأَمَّا} (و) حرف عطف / حرف شرط غیر جازم {ثَمُودُ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {فَهَدَیْناهُمْ} (ف) رابط جواب برای شرط / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {فَاسْتَحَبُّوا} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر ضمه /

(و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {الْعَمی} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {عَلَی} حرف جر {الْهُدی} اسم مجرور یا در محل جر {فَأَخَذَتْهُمْ} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {صاعِقَهُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {الْعَذابِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {الْهُونِ} نعت تابع {بِما} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {کانُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {یَکْسِبُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{وَنَجَّیْنَا} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {الَّذِینَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {آمَنُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {وَکانُوا} (و) حالیه / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {یَتَّقُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{وَیَوْمَ} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {یُحْشَرُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {أَعْداءُ} نائب فاعل، مرفوع یا در محل رفع {اللَّهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {إِلَی} حرف جر {النَّارِ} اسم مجرور یا در محل جر {فَهُمْ} (ف) حرف عطف

/ مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {یُوزَعُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع، نائب فاعل / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل

{حَتَّی} حرف ابتدا {إِذا} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {ما} حرف زائد {جاؤُها} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {شَهِدَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری {عَلَیْهِمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {سَمْعُهُمْ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَأَبْصارُهُمْ} (و) حرف عطف / معطوف تابع / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَجُلُودُهُمْ} (و) حرف عطف / معطوف تابع / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {بِما} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {کانُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {یَعْمَلُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{وَقالُوا} (و) حرف استیناف / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لِجُلُودِهِمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {لِمَ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {شَهِدْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل، در محل رفع و فاعل {عَلَیْنا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {قالُوا} فعل

ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {أَنْطَقَنَا} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (نا) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {اللَّهُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {الَّذِی} نعت تابع {أَنْطَقَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {کُلَّ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {شَیْءٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {وَهُوَ} (و) حرف استیناف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {خَلَقَکُمْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {أَوَّلَ} مفعول مطلق یا نائب مفعول، منصوب {مَرَّهٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {وَإِلَیْهِ} (و) حرف عطف / حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {تُرْجَعُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع، نائب فاعل

{وَما} (و) حرف استیناف / حرف نفی غیر عامل {کُنْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {تَسْتَتِرُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر {أَنْ} حرف نصب {یَشْهَدَ} فعل مضارع، منصوب به فتحه ظاهری یا تقدیری {عَلَیْکُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {سَمْعُکُمْ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَلا} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {أَبْصارُکُمْ}

معطوف تابع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَلا} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {جُلُودُکُمْ} معطوف تابع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَلکِنْ} (و) حرف عطف / حرف استدراک {ظَنَنْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (ت) ضمیر متصل، در محل رفع و فاعل {أَنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {اللَّهَ} اسم أنّ، منصوب یا در محل نصب {لا} حرف نفی غیر عامل {یَعْلَمُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر / خبر أنَّ محذوف {کَثِیراً} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {مِمَّا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {تَعْمَلُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل

{وَذلِکُمْ} (و) حرف استیناف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {ظَنُّکُمُ} بدل تابع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {الَّذِی} نعت تابع {ظَنَنْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل، در محل رفع و فاعل {بِرَبِّکُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {أَرْداکُمْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {فَأَصْبَحْتُمْ} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل در محل رفع، اسم أصبح {مِنَ} حرف جر {الْخاسِرِینَ} اسم مجرور یا در محل جر / خبر أصبح محذوف

{فَإِنْ} (ف) حرف

عطف / حرف شرط جازم {یَصْبِرُوا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {فَالنَّارُ} (ف) رابط جواب برای شرط / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {مَثْویً} خبر، مرفوع یا در محل رفع {لَهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَإِنْ} (و) حرف عطف / حرف شرط جازم {یَسْتَعْتِبُوا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {فَما} (ف) رابط جواب برای شرط / حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {هُمْ} اسم ما، مرفوع یا در محل رفع {مِنَ} حرف جر زائد {الْمُعْتَبِینَ} خبر ما، منصوب یا در محل نصب

{وَقَیَّضْنا} (و) حرف استیناف / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لَهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {قُرَناءَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {فَزَیَّنُوا} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لَهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {ما} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {بَیْنَ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {أَیْدِیهِمْ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَما} (و) حرف عطف / معطوف تابع {خَلْفَهُمْ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَحَقَّ} (و) حرف استیناف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری {عَلَیْهِمُ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الْقَوْلُ}

فاعل، مرفوع یا در محل رفع {فِی} حرف جر {أُمَمٍ} حال، منصوب {قَدْ} حرف تحقیق {خَلَتْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث / فاعل، ضمیر مستتر (هی) در تقدیر {مِنْ} حرف جر {قَبْلِهِمْ} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {مِنَ} حرف جر {الْجِنِّ} اسم مجرور یا در محل جر {وَالْإِنْسِ} (و) حرف عطف / معطوف تابع {إِنَّهُمْ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {کانُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {خاسِرِینَ} خبر کان، منصوب یا در محل نصب / خبر إنَّ محذوف

{وَقالَ} (و) حرف استیناف / حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الَّذِینَ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {کَفَرُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لا} حرف جزم {تَسْمَعُوا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لِهذَا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الْقُرْآنِ} بدل تابع {وَالْغَوْا} (و) حرف عطف / فعل امر، مبنی بر حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {فِیهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {لَعَلَّکُمْ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، اسم لعل {تَغْلِبُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر لعل محذوف

{فَلَنُذِیقَنَّ} (ف) حرف استیناف / (ل) حرف قسم / فعل مضارع،

مبنی بر فتحه / نون تأکید ثقلیه / فاعل، ضمیر مستتر (نحن) در تقدیر {الَّذِینَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {کَفَرُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {عَذاباً} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {شَدِیداً} نعت تابع {وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ} (و) حرف عطف / (ل) حرف قسم / فعل مضارع، مبنی بر فتحه / نون تأکید ثقلیه / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (نحن) در تقدیر {أَسْوَأَ} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {الَّذِی} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {کانُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {یَعْمَلُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{ذلِکَ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {جَزاءُ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {أَعْداءِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {اللَّهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {النَّارُ} بدل تابع {لَهُمْ} (ل) حرف جر / اسم مجرور یا در محل جر / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {فِیها} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {دارُ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {الْخُلْدِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {جَزاءً} مفعول مطلق یا نائب مفعول، منصوب {بِما} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {کانُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {بِآیاتِنا} حرف جر و اسم بعد از آن

مجرور / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {یَجْحَدُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{وَقالَ} (و) حرف استیناف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری {الَّذِینَ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {کَفَرُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {رَبَّنا} منادا، منصوب یا در محل نصب / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {أَرِنَا} فعل امر، مبنی بر حذف حرف عله (ی) / (نا) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {الَّذَیْنِ} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {أَضَلاَّنا} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / (نا) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {مِنَ} حرف جر {الْجِنِّ} اسم مجرور یا در محل جر {وَالْإِنْسِ} (و) حرف عطف / معطوف تابع {نَجْعَلْهُما} فعل مضارع، مجزوم به سکون / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (نحن) در تقدیر {تَحْتَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {أَقْدامِنا} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {لِیَکُونا} (ل) حرف نصب / فعل مضارع، منصوب به حذف نون / (ا) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {مِنَ} حرف جر {الْأَسْفَلِینَ} اسم مجرور یا در محل جر / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{إِنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {الَّذِینَ} اسم

إنّ، منصوب یا در محل نصب {قالُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {رَبُّنَا} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {اللَّهُ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {ثُمَّ} حرف عطف {اسْتَقامُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {تَتَنَزَّلُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {عَلَیْهِمُ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الْمَلائِکَهُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع / خبر إنَّ محذوف {أَلاَّ} (أن) حرف تفسیر / (لا) حرف جزم {تَخافُوا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {وَلا} حرف عطف / حرف جزم {تَحْزَنُوا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {وَأَبْشِرُوا} (و) حرف عطف / فعل امر، مبنی بر حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {بِالْجَنَّهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الَّتِی} نعت تابع {کُنْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {تُوعَدُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع، نائب فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{نَحْنُ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {أَوْلِیاؤُکُمْ} خبر، مرفوع یا در محل رفع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {فِی} حرف جر {الْحَیاهِ} اسم مجرور یا در محل جر {الدُّنْیا} نعت تابع {وَفِی} (و) حرف عطف / حرف جر {الْآخِرَهِ} اسم مجرور یا در محل

جر {وَلَکُمْ} (و) حرف عطف / حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر مقدّم محذوف {فِیها} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {ما} مبتدا مؤخّر {تَشْتَهِی} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {أَنْفُسُکُمْ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَلَکُمْ} (و) حرف عطف / حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر مقدّم محذوف {فِیها} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {ما} مبتدا مؤخّر {تَدَّعُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل

{نُزُلاً} حال، منصوب {مِنْ} حرف جر {غَفُورٍ} اسم مجرور یا در محل جر {رَحِیمٍ} نعت تابع

{وَمَنْ} (و) حرف استیناف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {أَحْسَنُ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {قَوْلاً} تمییز، منصوب {مِمَّنْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {دَعا} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {إِلَی} حرف جر {اللَّهِ} اسم مجرور یا در محل جر {وَعَمِلَ} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {صالِحاً} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {وَقالَ} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {إِنَّنِی} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ن) حرف وقایه / (ی) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {مِنَ} حرف جر {الْمُسْلِمِینَ} اسم مجرور یا در محل جر / خبر إنَّ محذوف

{وَلا} (و) حرف

استیناف / حرف نفی غیر عامل {تَسْتَوِی} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {الْحَسَنَهُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {وَلاَ} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {السَّیِّئَهُ} معطوف تابع {ادْفَعْ} فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {بِالَّتِی} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {هِیَ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {أَحْسَنُ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {فَإِذَا} (ف) حرف تعلیل / حرف مفاجأه {الَّذِی} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {بَیْنَکَ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه / خبر مقدّم محذوف {وَبَیْنَهُ} (و) حرف عطف / معطوف تابع / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {عَداوَهٌ} مبتدا مؤخّر {کَأَنَّهُ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم کأنّ {وَلِیٌّ} خبر کأنّ مرفوع / خبر برای (الذی) {حَمِیمٌ} نعت تابع

{وَما} (و) حرف استیناف / حرف نفی غیر عامل {یُلَقَّاها} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {إِلاَّ} حرف استثنا {الَّذِینَ} نائب فاعل، مرفوع یا در محل رفع {صَبَرُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {وَما} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {یُلَقَّاها} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {إِلاَّ} حرف استثنا {ذُو} نائب فاعل، مرفوع یا در محل رفع {حَظٍّ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {عَظِیمٍ} نعت تابع

{وَإِمَّا}

(و) حرف استیناف / (إن) حرف شرط جازم / (ما) حرف زائد {یَنْزَغَنَّکَ} فعل مضارع، مبنی بر فتحه / نون تأکید ثقلیه / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {مِنَ} حرف جر {الشَّیْطانِ} اسم مجرور یا در محل جر {نَزْغٌ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {فَاسْتَعِذْ} (ف) رابط جواب برای شرط / فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {بِاللَّهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {إِنَّهُ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {هُوَ} ضمیر فصل بدون محل {السَّمِیعُ} خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع {الْعَلِیمُ} خبر إنَّ ثان (دوم)، مرفوع یا در محل رفع

{وَمِنْ} (و) حرف استیناف / حرف جر {آیاتِهِ} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه / خبر مقدّم محذوف {اللَّیْلُ} مبتدا مؤخّر {وَالنَّهارُ} (و) حرف عطف / معطوف تابع {وَالشَّمْسُ} (و) حرف عطف / معطوف تابع {وَالْقَمَرُ} (و) حرف عطف / معطوف تابع {لا} حرف جزم {تَسْجُدُوا} فعل مضارع مجزوم به حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لِلشَّمْسِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَلا} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {لِلْقَمَرِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَاسْجُدُوا} (و) حرف عطف / فعل امر، مبنی بر حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لِلَّهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الَّذِی} نعت تابع {خَلَقَهُنَّ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه)

ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {إِنْ} حرف شرط جازم {کُنْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {إِیَّاهُ} مفعولٌ به مقدّم {تَعْبُدُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر

{فَإِنِ} (ف) حرف استیناف / حرف شرط جازم {اسْتَکْبَرُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {فَالَّذِینَ} (ف) رابط جواب برای شرط / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {عِنْدَ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {رَبِّکَ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {یُسَبِّحُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر {لَهُ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {بِاللَّیْلِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَالنَّهارِ} (و) حرف عطف / معطوف تابع {وَهُمْ} (و) حالیه / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {لا} حرف نفی غیر عامل {یَسْأَمُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل

{وَمِنْ} (و) حرف استیناف / حرف جر {آیاتِهِ} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه / خبر مقدّم محذوف {أَنَّکَ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، اسم أنّ {تَرَی} فعل

مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر / خبر أنَّ محذوف / مبتدا مؤخّر {الْأَرْضَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {خاشِعَهً} حال، منصوب {فَإِذا} (ف) حرف عطف / ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {أَنْزَلْنا} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {عَلَیْهَا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {الْماءَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {اهْتَزَّتْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث / فاعل، ضمیر مستتر (هی) در تقدیر {وَرَبَتْ} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث / فاعل، ضمیر مستتر (هی) در تقدیر {إِنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {الَّذِی} اسم إنّ، منصوب یا در محل نصب {أَحْیاها} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {لَمُحْیِ} (ل) حرف مزحلقه / خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع {الْمَوْتی} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {إِنَّهُ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {عَلی} حرف جر {کُلِّ} اسم مجرور یا در محل جر {شَیْءٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {قَدِیرٌ} خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع

{إِنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {الَّذِینَ} اسم إنّ، منصوب یا در محل نصب {یُلْحِدُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل

{فِی} حرف جر {آیاتِنا} اسم مجرور یا در محل جر / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {لا} حرف نفی غیر عامل {یَخْفَوْنَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر إنَّ محذوف {عَلَیْنا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {أَفَمَنْ} همزه (أ) حرف استفهام / (ف) حرف عطف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {یُلْقی} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / نائب فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {فِی} حرف جر {النَّارِ} اسم مجرور یا در محل جر {خَیْرٌ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {أَمْ} حرف عطف {مَنْ} معطوف تابع {یَأْتِی} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {آمِناً} حال، منصوب {یَوْمَ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {الْقِیامَهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {اعْمَلُوا} فعل امر، مبنی بر حذف نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {ما} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {شِئْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل، در محل رفع و فاعل {إِنَّهُ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {بِما} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {تَعْمَلُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {بَصِیرٌ} خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع

{إِنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {الَّذِینَ} اسم إنّ، منصوب یا در محل نصب {کَفَرُوا} فعل ماضی، مبنی بر

ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {بِالذِّکْرِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {لَمَّا} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {جاءَهُمْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر / خبر إنَّ محذوف {وَإِنَّهُ} (و) حالیه / حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {لَکِتابٌ} (ل) حرف مزحلقه / خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع {عَزِیزٌ} نعت تابع

{لا} حرف نفی غیر عامل {یَأْتِیهِ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {الْباطِلُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {مِنْ} حرف جر {بَیْنِ} اسم مجرور یا در محل جر {یَدَیْهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَلا} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {مِنْ} حرف جر {خَلْفِهِ} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه / مبتدا مقدّر یا محذوف یا در محل {تَنْزِیلٌ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {مِنْ} حرف جر {حَکِیمٍ} اسم مجرور یا در محل جر {حَمِیدٍ} نعت تابع

{ما} حرف نفی غیر عامل {یُقالُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {لَکَ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {إِلاَّ} حرف استثنا {ما} نائب فاعل، مرفوع یا در محل رفع {قَدْ} حرف تحقیق {قِیلَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / نائب فاعل، ضمیر مستتر

(هو) در تقدیر {لِلرُّسُلِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {مِنْ} حرف جر {قَبْلِکَ} اسم مجرور یا در محل جر / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {إِنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {رَبَّکَ} اسم إنّ، منصوب یا در محل نصب / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {لَذُو} (ل) حرف مزحلقه / خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع {مَغْفِرَهٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {وَذُو} (و) حرف عطف / معطوف تابع {عِقابٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {أَلِیمٍ} نعت تابع

{وَلَوْ} (و) حرف استیناف / حرف شرط غیر جازم {جَعَلْناهُ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {قُرْآناً} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {أَعْجَمِیًّا} نعت تابع {لَقالُوا} (ل) حرف جواب / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {لَوْلا} حرف تحضیض {فُصِّلَتْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث {آیاتُهُ} نائب فاعل، مرفوع یا در محل رفع / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {ءَأَعْجَمِیٌّ} همزه (أ) حرف استفهام / مبتدا مقدّر یا محذوف یا در محل / خبر، مرفوع یا در محل رفع {وَعَرَبِیٌّ} (و) حرف عطف / مبتدا مقدّر یا محذوف یا در محل / خبر، مرفوع یا در محل رفع {قُلْ} فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {هُوَ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {لِلَّذِینَ} حرف جر و اسم بعد

از آن مجرور {آمَنُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {هُدیً} خبر، مرفوع یا در محل رفع {وَشِفاءٌ} (و) حرف عطف / معطوف تابع {وَالَّذِینَ} (و) حرف استیناف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {لا} حرف نفی غیر عامل {یُؤْمِنُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {فِی} حرف جر {آذانِهِمْ} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه / خبر مقدّم محذوف {وَقْرٌ} مبتدا مؤخّر / خبر برای (الذین) {وَهُوَ} (و) حرف عطف / مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {عَلَیْهِمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {عَمًی} خبر، مرفوع یا در محل رفع {أُولئِکَ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {یُنادَوْنَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع، نائب فاعل / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {مِنْ} حرف جر {مَکانٍ} اسم مجرور یا در محل جر {بَعِیدٍ} نعت تابع

{وَلَقَدْ} (و) حرف قسم / (ل) حرف جواب / حرف تحقیق {آتَیْنا} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {مُوسَی} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {الْکِتابَ} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {فَاخْتُلِفَ} (ف) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری {فِیهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / نائب فاعل محذوف {وَلَوْلا} (و) حرف عطف / حرف شرط غیر جازم {کَلِمَهٌ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع / خبر در تقدیر

یا محذوف یا در محل {سَبَقَتْ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث / فاعل، ضمیر مستتر (هی) در تقدیر {مِنْ} حرف جر {رَبِّکَ} اسم مجرور یا در محل جر / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {لَقُضِیَ} (ل) حرف جواب / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / نائب فاعل، ضمیر مستتر (هی) در تقدیر {بَیْنَهُمْ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَإِنَّهُمْ} (و) حرف استیناف / حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {لَفِی} (ل) حرف مزحلقه / حرف جر {شَکٍّ} اسم مجرور یا در محل جر / خبر إنَّ محذوف {مِنْهُ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {مُرِیبٍ} نعت تابع

{مَنْ} اسم شرط جازم در محل رفع و مبتدا {عَمِلَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {صالِحاً} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {فَلِنَفْسِهِ} (ف) رابط جواب برای شرط / حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَمَنْ} (و) حرف عطف / اسم شرط جازم در محل رفع و مبتدا {أَساءَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {فَعَلَیْها} (ف) رابط جواب برای شرط / حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {وَما} (و) حرف

استیناف / حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {رَبُّکَ} اسم ما، مرفوع یا در محل رفع / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {بِظَلاَّمٍ} (ب) حرف جر زائد / خبر ما، منصوب یا در محل نصب {لِلْعَبِیدِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور

{إِلَیْهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {یُرَدُّ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {عِلْمُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {السَّاعَهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {وَما} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {تَخْرُجُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {مِنْ} حرف جر زائد {ثَمَراتٍ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {مِنْ} حرف جر {أَکْمامِها} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَما} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {تَحْمِلُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {مِنْ} حرف جر زائد {أُنْثی} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {وَلا} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {تَضَعُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هی) در تقدیر {إِلاَّ} حرف استثنا {بِعِلْمِهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَیَوْمَ} (و) حرف عطف / ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {یُنادِیهِمْ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {أَیْنَ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب / خبر مقدّم

محذوف {شُرَکائِی} مبتدا مؤخّر / (ی) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {قالُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {آذَنَّاکَ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / (ک) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {ما} حرف نفی غیر عامل {مِنَّا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر مقدّم محذوف {مِنْ} حرف جر زائد {شَهِیدٍ} مبتدا مؤخّر

{وَضَلَّ} (و) حرف استیناف / فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری {عَنْهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {ما} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {کانُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع، اسم کان {یَدْعُونَ} فعل مضارع، مرفوع به ثبوت نون / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / خبر کان، محذوف یا در تقدیر {مِنْ} حرف جر {قَبْلُ} محل جر {وَظَنُّوا} (و) حرف عطف / فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {ما} حرف نفی غیر عامل {لَهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر مقدّم محذوف {مِنْ} حرف جر زائد {مَحِیصٍ} مبتدا مؤخّر

{لا} حرف نفی غیر عامل {یَسْأَمُ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری {الْإِنْسانُ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {مِنْ} حرف جر {دُعاءِ} اسم مجرور یا در محل جر {الْخَیْرِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {وَإِنْ} (و) حرف عطف / حرف شرط جازم {مَسَّهُ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب،

مفعولٌ به {الشَّرُّ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {فَیَؤُسٌ} (ف) رابط جواب برای شرط / مبتدا مقدّر یا محذوف یا در محل / خبر، مرفوع یا در محل رفع {قَنُوطٌ} خبر ثان (دوم)، مرفوع یا در محل رفع

{وَلَئِنْ} (و) حرف عطف / (ل) موطئه / حرف شرط جازم {أَذَقْناهُ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {رَحْمَهً} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {مِنَّا} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {مِنْ} حرف جر {بَعْدِ} اسم مجرور یا در محل جر {ضَرَّاءَ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {مَسَّتْهُ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ت) تأنیث / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (هی) در تقدیر {لَیَقُولَنَّ} (ل) حرف قسم / فعل مضارع، مبنی بر فتحه / نون تأکید ثقلیه / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {هذا} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {لِی} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر در تقدیر یا محذوف یا در محل {وَما} (و) حرف عطف / حرف نفی غیر عامل {أَظُنُّ} فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (أنا) در تقدیر {السَّاعَهَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {قائِمَهً} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب {وَلَئِنْ} (و) حرف عطف / (ل) حرف مزحلقه / حرف شرط جازم {رُجِعْتُ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل در محل رفع، نائب فاعل {إِلی}

حرف جر {رَبِّی} اسم مجرور یا در محل جر / (ی) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {إِنَّ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ {لِی} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / خبر إنَّ محذوف {عِنْدَهُ} ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {لَلْحُسْنی} (ل) حرف ابتدا / اسم إنّ، منصوب یا در محل نصب {فَلَنُنَبِّئَنَّ} (ف) رابط جواب برای شرط / (ل) حرف قسم / فعل مضارع، مبنی بر فتحه / نون تأکید ثقلیه / فاعل، ضمیر مستتر (نحن) در تقدیر {الَّذِینَ} مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب {کَفَرُوا} فعل ماضی، مبنی بر ضمه / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {بِما} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {عَمِلُوا} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (و) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {وَلَنُذِیقَنَّهُمْ} (و) حرف عطف / (ل) حرف قسم / فعل مضارع، مبنی بر فتحه / نون تأکید ثقلیه / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (نحن) در تقدیر {مِنْ} حرف جر {عَذابٍ} اسم مجرور یا در محل جر {غَلِیظٍ} نعت تابع

{وَإِذا} (و) حرف استیناف / ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {أَنْعَمْنا} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (نا) ضمیر متصل در محل رفع و فاعل {عَلَی} حرف جر {الْإِنْسانِ} اسم مجرور یا در محل جر {أَعْرَضَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {وَنَأی} (و) حرف عطف / فعل ماضی،

مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / فاعل، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {بِجانِبِهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {وَإِذا} (و) حرف عطف / ظرف یا مفعولٌ فیه، منصوب یا در محل نصب {مَسَّهُ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به {الشَّرُّ} فاعل، مرفوع یا در محل رفع {فَذُو} (ف) رابط جواب برای شرط / مبتدا مقدّر یا محذوف یا در محل / خبر، مرفوع یا در محل رفع {دُعاءٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {عَرِیضٍ} نعت تابع

{قُلْ} فعل امر مبنی بر سکون / فاعل، ضمیر مستتر (أنت) در تقدیر {أَرَأَیْتُمْ} همزه (أ) حرف استفهام / فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل، در محل رفع و فاعل {إِنْ} حرف شرط جازم {کانَ} فعل ماضی، مبنی بر فتحه ظاهری یا تقدیری / اسم کان، ضمیر مستتر (هو) در تقدیر {مِنْ} حرف جر {عِنْدِ} اسم مجرور یا در محل جر {اللَّهِ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / خبر کان، محذوف یا در تقدیر {ثُمَّ} حرف عطف {کَفَرْتُمْ} فعل ماضی، مبنی بر سکون / (ت) ضمیر متصل، در محل رفع و فاعل {بِهِ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {مَنْ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {أَضَلُّ} خبر، مرفوع یا در محل رفع {مِمَّنْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {هُوَ} مبتدا، مرفوع یا در محل رفع {فِی} حرف جر {شِقاقٍ} اسم مجرور یا در محل جر / خبر در تقدیر یا محذوف یا در

محل {بَعِیدٍ} نعت تابع

{سَنُرِیهِمْ} (س) حرف استقبال / فعل مضارع، مرفوع به ضمه ظاهری یا تقدیری / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، مفعولٌ به / فاعل، ضمیر مستتر (نحن) در تقدیر {آیاتِنا} مفعولٌ به ثان (دوم)، منصوب یا در محل نصب / (نا) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {فِی} حرف جر {الْآفاقِ} اسم مجرور یا در محل جر {وَفِی} (و) حرف عطف / حرف جر {أَنْفُسِهِمْ} اسم مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {حَتَّی} حرف نصب {یَتَبَیَّنَ} فعل مضارع، منصوب به فتحه ظاهری یا تقدیری {لَهُمْ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {أَنَّهُ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم أنّ {الْحَقُّ} خبر أنَّ، مرفوع یا در محل رفع / فاعل محذوف {أَوَلَمْ} همزه (أ) حرف استفهام / (و) حرف عطف / حرف جزم {یَکْفِ} فعل مضارع مجزوم به حذف حرف عله (ی) {بِرَبِّکَ} (ب) حرف جر زائد / مفعولٌ به، منصوب یا در محل نصب / (ک) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {أَنَّهُ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم أنّ {عَلی} حرف جر {کُلِّ} اسم مجرور یا در محل جر {شَیْءٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {شَهِیدٌ} خبر أنَّ، مرفوع یا در محل رفع / فاعل محذوف

{أَلا} حرف تنبیه {إِنَّهُمْ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {فِی} حرف جر {مِرْیَهٍ} اسم مجرور یا در محل جر / خبر إنَّ محذوف

{مِنْ} حرف جر {لِقاءِ} اسم مجرور یا در محل جر {رَبِّهِمْ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر / (ه) ضمیر متصل در محل جر، مضاف الیه {أَلا} حرف تنبیه {إِنَّهُ} حرف مشبه بالفعل یا حرف نفی ناسخ / (ه) ضمیر متصل در محل نصب، اسم إنّ {بِکُلِّ} حرف جر و اسم بعد از آن مجرور {شَیْءٍ} مضاف الیه، مجرور یا در محل جر {مُحِیطٌ} خبر إنَّ، مرفوع یا در محل رفع

آوانگاری قرآن

Bismi Allahi alrrahmani alrraheemi.

1.Ha-meem

2.Tanzeelun mina alrrahmani alrraheemi

3.Kitabun fussilat ayatuhu qur-anan AAarabiyyan liqawmin yaAAlamoona

4.Basheeran wanatheeran faaAArada aktharuhum fahum la yasmaAAoona

5.Waqaloo quloobuna fee akinnatin mimma tadAAoona ilayhi wafee athanina waqrun wamin baynina wabaynika hijabun faiAAmal innana AAamiloona

6.Qul innama ana basharun mithlukum yooha ilayya annama ilahukum ilahun wahidun faistaqeemoo ilayhi waistaghfiroohu wawaylun lilmushrikeena

7.Allatheena la yu/toona alzzakata wahum bial-akhirati hum kafiroona

8.Inna allatheena amanoo waAAamiloo alssalihati lahum ajrun ghayru mamnoonin

9.Qul a-innakum latakfuroona biallathee khalaqa al-arda fee yawmayni watajAAaloona lahu andadan thalika rabbu alAAalameena

10.WajaAAala feeha rawasiya min fawqiha wabaraka feeha waqaddara feeha aqwataha fee arbaAAati ayyamin sawaan lilssa-ileena

11.Thumma istawa ila alssama-i wahiya dukhanun faqala laha walil-ardi i/tiya tawAAan aw karhan qalata atayna ta-iAAeena

12.Faqadahunna sabAAa samawatin fee yawmayni waawha fee kulli sama-in amraha wazayyanna alssamaa alddunya bimasabeeha wahifthan thalika taqdeeru alAAazeezi alAAaleemi

13.Fa-in aAAradoo fuqul anthartukum saAAiqatan mithla saAAiqati AAadin wathamooda

14.Ith jaat-humu alrrusulu min bayni aydeehim wamin khalfihim alla taAAbudoo illa Allaha qaloo law shaa rabbuna laanzala mala-ikatan fa-inna bima orsiltum bihi kafiroona

15.Faamma AAadun faistakbaroo fee al-ardi bighayri alhaqqi waqaloo man ashaddu minna quwwatan awa lam

yaraw anna Allaha allathee khalaqahum huwa ashaddu minhum quwwatan wakanoo bi-ayatina yajhadoona

16.Faarsalna AAalayhim reehan sarsaran fee ayyamin nahisatin linutheeqahum AAathaba alkhizyi fee alhayati alddunya walaAAathabu al-akhirati akhza wahum la yunsaroona

17.Waamma thamoodu fahadaynahum faistahabboo alAAama AAala alhuda faakhathat-hum saAAiqatu alAAathabi alhooni bima kanoo yaksiboona

18.Wanajjayna allatheena amanoo wakanoo yattaqoona

19.Wayawma yuhsharu aAAdao Allahi ila alnnari fahum yoozaAAoona

20.Hatta itha ma jaooha shahida AAalayhim samAAuhum waabsaruhum wajulooduhum bima kanoo yaAAmaloona

21.Waqaloo lijuloodihim lima shahidtum AAalayna qaloo antaqana Allahu allathee antaqa kulla shay-in wahuwa khalaqakum awwala marratin wa-ilayhi turjaAAoona

22.Wama kuntum tastatiroona an yashhada AAalaykum samAAukum wala absarukum wala juloodukum walakin thanantum anna Allaha la yaAAlamu katheeran mimma taAAmaloona

23.Wathalikum thannukumu allathee thanantum birabbikum ardakum faasbahtum mina alkhasireena

24.Fa-in yasbiroo faalnnaru mathwan lahum wa-in yastaAAtiboo fama hum mina almuAAtabeena

25.Waqayyadna lahum quranaa fazayyanoo lahum ma bayna aydeehim wama khalfahum wahaqqa AAalayhimu alqawlu fee omamin qad khalat min qablihim mina aljinni waal-insi innahum kanoo khasireena

26.Waqala allatheena kafaroo la tasmaAAoo lihatha alqur-ani wailghaw feehi laAAallakum taghliboona

27.Falanutheeqanna allatheena kafaroo AAathaban shadeedan walanajziyannahum aswaa allathee kanoo yaAAmaloona

28.Thalika jazao aAAda-i Allahi alnnaru lahum feeha daru alkhuldi jazaan bima kanoo bi-ayatina yajhadoona

29.Waqala allatheena kafaroo rabbana arina allathayni adallana mina aljinni waal-insi najAAalhuma tahta aqdamina liyakoona mina al-asfaleena

30.Inna allatheena qaloo rabbuna Allahu thumma istaqamoo tatanazzalu AAalayhimu almala-ikatu alla takhafoo wala tahzanoo waabshiroo bialjannati allatee kuntum tooAAadoona

31.Nahnu awliyaokum fee alhayati alddunya wafee al-akhirati walakum feeha ma tashtahee anfusukum walakum feeha ma taddaAAoona

32.Nuzulan min ghafoorin raheemin

33.Waman ahsanu qawlan mimman daAAa ila Allahi waAAamila salihan waqala innanee mina

almuslimeena

34.Wala tastawee alhasanatu wala alssayyi-atu idfaAA biallatee hiya ahsanu fa-itha allathee baynaka wabaynahu AAadawatun kaannahu waliyyun hameemun

35.Wama yulaqqaha illa allatheena sabaroo wama yulaqqaha illa thoo haththin AAatheemin

36.Wa-imma yanzaghannaka mina alshshaytani nazghun faistaAAith biAllahi innahu huwa alssameeAAu alAAaleemu

37.Wamin ayatihi allaylu waalnnaharu waalshshamsu waalqamaru la tasjudoo lilshshamsi wala lilqamari waosjudoo lillahi alathee khalaqahunna in kuntum iyyahu taAAbudoona

38.Fa-ini istakbaroo faallatheena AAinda rabbika yusabbihoona lahu biallayli waalnnahari wahum la yas-amoona

39.Wamin ayatihi annaka tara al-arda khashiAAatan fa-itha anzalna AAalayha almaa ihtazzat warabat inna allathee ahyaha lamuhyee almawta innahu AAala kulli shay-in qadeerun

40.Inna allatheena yulhidoona fee ayatina la yakhfawna AAalayna afaman yulqa fee alnnari khayrun amman ya/tee aminan yawma alqiyamati iAAmaloo ma shi/tum innahu bima taAAmaloona baseerun

41.Inna allatheena kafaroo bialththikri lamma jaahum wa-innahu lakitabun AAazeezun

42.La ya/teehi albatilu min bayni yadayhi wala min khalfihi tanzeelun min hakeemin hameedin

43.Ma yuqalu laka illa ma qad qeela lilrrusuli min qablika inna rabbaka lathoo maghfiratin wathoo AAiqabin aleemin

44.Walaw jaAAalnahu qur-anan aAAjamiyyan laqaloo lawla fussilat ayatuhu aaAAjamiyyun waAAarabiyyun qul huwa lillatheena amanoo hudan washifaon waallatheena la yu/minoona fee athanihim waqrun wahuwa AAalayhim AAaman ola-ika yunadawna min makanin baAAeedin

45.Walaqad atayna moosa alkitaba faikhtulifa feehi walawla kalimatun sabaqat min rabbika laqudiya baynahum wa-innahum lafee shakkin minhu mureebin

46.Man AAamila salihan falinafsihi waman asaa faAAalayha wama rabbuka bithallamin lilAAabeedi

47.Ilayhi yuraddu AAilmu alssaAAati wama takhruju min thamaratin min akmamiha wama tahmilu min ontha wala tadaAAu illa biAAilmihi wayawma yunadeehim ayna shuraka-ee qaloo athannaka ma minna min shaheedin

48.Wadalla AAanhum ma kanoo yadAAoona min qablu wathannoo ma lahum min

maheesin

49.La yas-amu al-insanu min duAAa-i alkhayri wa-in massahu alshsharru fayaoosun qanootun

50.Wala-in athaqnahu rahmatan minna min baAAdi darraa massat-hu layaqoolanna hatha lee wama athunnu alssaAAata qa-imatan wala-in rujiAAtu ila rabbee inna lee AAindahu lalhusna falanunabbi-anna allatheena kafaroo bima AAamiloo walanutheeqannahum min AAathabin ghaleethin

51.Wa-itha anAAamna AAala al-insani aAArada wanaa bijanibihi wa-itha massahu alshsharru fathoo duAAa-in AAareedin

52.Qul araaytum in kana min AAindi Allahi thumma kafartum bihi man adallu mimman huwa fee shiqaqin baAAeedin

53.Sanureehim ayatina fee al-afaqi wafee anfusihim hatta yatabayyana lahum annahu alhaqqu awa lam yakfi birabbika annahu AAala kulli shay-in shaheedun

54.Ala innahum fee miryatin min liqa-i rabbihim ala innahu bikulli shay-in muheetun

ترجمه سوره

ترجمه فارسی استاد فولادوند

به نام خداوند رحمتگر مهربان

حاء، میم. (1)

وحی [نامه ای است از جانب [خدای رحمتگر مهربان. (2)

کتابی است که آیات آن، به روشنی بیان شده. قرآنی است به زبان عربی برای مردمی که می دانند. (3)

بشارتگر و هشداردهنده است. و[لی بیشتر آنان رویگردان شدند، در نتیجه [چیزی را] نمی شنوند. (4)

و گفتند: «دلهای ما از آنچه ما را به سوی آن می خوانی سخت محجوب و مهجور است. و در گوشهای ما سنگینی و میان ما و تو پرده ای است؛ پس تو کار خود را بکن ما [هم کار خود را می کنیم.» (5)

بگو: «من، بشری چون شمایم، جز اینکه به من وحی می شود که خدای شما خدایی یگانه است. پس مستقیماً به سوی او بشتابید و از او آمرزش بخواهید. و وای بر مشرکان.» (6)

همان کسانی که زکات نمی دهند و آنان که به آخرت ناباورند. (7)

کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته

کرده اند آنان را پاداشی بی پایان است. (8)

بگو: «آیا این شمایید که واقعاً به آن کسی که زمین را در دو هنگام آفرید، کفر می ورزید و برای او همتایانی قرار می دهید؟ این است پروردگار جهانیان.» (9)

و در [زمین ، از فراز آن [لنگرآسا] کوهها نهاد و در آن خیر فراوان پدید آورد، و مواد خوراکی آن را در چهار روز اندازه گیری کرد [که برای خواهندگان،درست [و متناسب با نیازهایشان است. (10)

سپس آهنگ [آفرینش آسمان کرد، و آن بخاری بود. پس به آن و به زمین فرمود: «خواه یا ناخواه بیایید.» آن دو گفتند: «فرمان پذیر آمدیم.» (11)

پس آنها را [به صورت هفت آسمان، در دو هنگام مقرّر داشت و در هر آسمانی کار [مربوط به آن را وحی فرمود، و آسمان [این دنیا را به چراغها آذین کردیم و [آن را نیک نگاه داشتیم؛ این است اندازه گیری آن نیرومند دانا. (12)

پس اگر روی برتافتند بگو: «شما را از آذرخشی چون آذرخش عاد و ثمود بر حذر داشتم.» (13)

چون فرستادگان [ما] از پیش رو و از پشت سرشان بر آنان آمدند [و گفتند:] «زنهار، جز خدا را مپرستید»، گفتند: «اگر پروردگار ما می خواست، قطعاً فرشتگانی فرومی فرستاد، پس ما به آنچه بدان فرستاده شده اید کافریم.» (14)

و امّا عادیان، به ناحق، در زمین سر برافراشتند و گفتند: «از ما نیرومندتر کیست؟» آیا ندانسته اند که آن خدایی که خلقشان کرده خود از ایشان نیرومندتر است؟ و در نتیجه آیات ما را انکار می کردند. (15)

پس بر آنان تندبادی توفنده در روزهایی شوم فرستادیم تا در زندگی دنیا

عذاب رسوایی را بدانان بچشانیم و قطعاً عذاب آخرت رسواکننده تر است و آنان یاری نخواهند شد. (16)

و اما ثمودیان: پس آنان را راهبری کردیم و[لی کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند، پس به [کیفر] آنچه مرتکب می شدند صاعقه عذاب خفت آور آنان را فروگرفت. (17)

و کسانی را که ایمان آورده بودند و پروا می داشتند رهانیدیم. (18)

و [یاد کن روزی را که دشمنان خدا به سوی آتش گردآورده و بازداشت [و دسته دسته تقسیم می شوند. (19)

تا چون بدان رسند، گوششان و دیدگانشان و پوستشان به آنچه می کرده اند، بر ضدّشان گواهی دهند. (20)

و به پوست [بدن خود می گویند: «چرا بر ضدّ ما شهادت دادید؟» می گویند: «همان خدایی که هر چیزی را به زبان درآورده ما را گویا گردانیده است، و او نخستین بار شما را آفرید و به سوی او برگردانیده می شوید.» (21)

و [شما] از اینکه مبادا گوش و دیدگان و پوستتان بر ضدّ شما گواهی دهند [گناهانتان را] پوشیده نمی داشتید لیکن گمان داشتید که خدا بسیاری از آنچه را که می کنید نمی داند. (22)

و همین بود گمانتان که در باره پروردگارتان بردید؛ شما را هلاک کرد و از زیانکاران شدید. (23)

پس اگر شکیبایی نمایند جایشان در آتش است و اگر از در پوزش درآیند مورد اجابت قرار نمی گیرند. (24)

و برای آنان دمسازانی گذاشتیم، و آنچه در دسترس ایشان و آنچه در پی آنان بود در نظرشان زیبا جلوه دادند و فرمان [عذاب در میان امّتهایی از جن و انس که پیش از آنان روزگار به سر برده بودند، بر ایشان واجب آمد، چرا که

آنها زیانکاران بودند. (25)

و کسانی که کافر شدند گفتند: «به این قرآن گوش مدهید و سخن لغو در آن اندازید، شاید شما پیروز شوید.» (26)

و قطعاً کسانی را که کافر شده اند عذابی سخت می چشانیم و حتماً آنها را به بدتر از آنچه می کرده اند جزا می دهیم. (27)

آری، سزای دشمنان خدا همان آتش است که در آن، منزل همیشگی دارند. [این جزا به کیفر آن است که نشانه های ما را انکار می کردند. (28)

و کسانی که کفر ورزیدند گفتند: «پروردگارا، آن دو [گمراه گری از جن و انس که ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا آنها را زیر قدمهایمان بگذاریم تا زبون شوند.» (29)

در حقیقت، کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداست»؛ سپس ایستادگی کردند، فرشتگان بر آنان فرود می آیند [و می گویند:] «هان، بیم مدارید و غمین مباشید، و به بهشتی که وعده یافته بودید شاد باشید. (30)

در زندگی دنیا و در آخرت دوستانتان ماییم، و هر چه دلهایتان بخواهد در [بهشت برای شماست، و هر چه خواستار باشید در آنجا خواهید داشت؛ (31)

روزیِ آماده ای از سوی آمرزنده مهربان است.» (32)

و کیست خوشگفتارتر از آن کس که به سوی خدا دعوت نماید و کار نیک کند و گوید: «من [در برابر خدا] از تسلیم شدگانم»؟ (33)

و نیکی با بدی یکسان نیست. [بدی را] آنچه خود بهتر است دفع کن؛ آنگاه کسی که میان تو و میان او دشمنی است، گویی دوستی یکدل می گردد. (34)

و این [خصلت را جز کسانی که شکیبا بوده اند نمی یابند، و آن را جز صاحب بهره ای بزرگ، نخواهد یافت. (35)

و

اگر دمدمه ای از شیطان تو را از جای درآورد، پس به خدا پناه ببر که او خود شنوای داناست. (36)

و از نشانه های [حضور] او شب و روز و خورشید و ماه است؛ نه برای خورشید سجده کنید و نه برای ماه، و اگر تنها او را می پرستید آن خدایی را سجده کنید که آنها را خلق کرده است. (37)

پس اگر کبر ورزیدند، کسانی که در پیشگاه پروردگار تواند شبانه روز او را نیایش می کنند و خسته نمی شوند. (38)

و از [دیگر] نشانه های او این است که تو زمین را فسرده می بینی و چون باران بر آن فروریزیم به جنبش درآید و بردمد. آری، همان کسی که آن را زندگی بخشید قطعاً زنده کننده مردگان است. در حقیقت، او بر هر چیزی تواناست. (39)

کسانی که در [فهم و ارائه آیات ما کژ می روند بر ما پوشیده نیستند. آیا کسی که در آتش افکنده می شود بهتر است یا کسی که روز قیامت آسوده خاطر می آید؟ هر چه می خواهید بکنید که او به آنچه انجام می دهید بیناست. (40)

کسانی که به این قرآن -چون بدیشان رسید- کفر ورزیدند [به کیفر خود می رسند] و به راستی که آن کتابی ارجمند است. (41)

از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی آید؛ وحی [نامه ای است از حکیمی ستوده صفات . (42)

به تو جز آنچه به پیامبران پیش از تو گفته شده است گفته نمی شود. به راستی که پروردگار تو دارای آمرزش و دارنده کیفری پر درد است. (43)

و اگر [این کتاب را] قرآنی غیر عربی گردانیده بودیم، قطعاً می گفتند: «چرا آیه های آن روشن

بیان نشده؟ کتابی غیر عربی و [مخاطب آن عرب زبان؟» بگو:«این [کتاب برای کسانی که ایمان آورده اند رهنمود و درمانی است، و کسانی که ایمان نمی آورند در گوشهایشان سنگینی است و قرآن برایشان نامفهوم است، و [گویی آنان را از جایی دور ندا می دهند! (44)

و به راستی موسی را کتاب [تورات دادیم، پس در آن اختلاف واقع شد، و اگر از جانب پروردگارت فرمان [مهلت سبقت نگرفته بود، قطعاً میانشان داوری شده بود؛ و در حقیقت آنان در باره آن به شکّی سخت دچارند. (45)

هر که کار شایسته کند، به سود خود اوست؛ و هر که بدی کند، به زیان خود اوست، و پروردگار تو به بندگان [خود] ستمکار نیست. (46)

دانستن هنگام رستاخیز فقط منحصر به اوست، و میوه ها از غلافهایشان بیرون نمی آیند و هیچ مادینه ای بار نمی گیرد و بار نمی گذارد مگر آنکه او به آن علم دارد. و روزی که [خدا] آنان را ندا می دهد: «شریکان من کجایند؟» می گویند: «با بانگ رسا به تو می گوییم که هیچ گواهی از میان ما نیست.» (47)

و آنچه از پیش می خواندند، از [نظر] آنان ناپدید می شود و می دانند که آنان را روی گریز نیست. (48)

انسان از دعای خیر خسته نمی شود، و چون آسیبی به او رسد مأیوس [و] نومید می گردد. (49)

و اگر از جانب خود رحمتی -پس از زیانی که به او رسیده است- بچشانیم، قطعاً خواهد گفت: «من سزاوار آنم و گمان ندارم که رستاخیز برپا شود، و اگر هم به سوی پروردگارم بازگردانیده شوم، قطعاً نزد او برایم خوبی خواهد بود. « پس بدون شکّ،

کسانی را که کفران کرده اند، به آنچه انجام داده اند آگاه خواهیم کرد، و مسلماً از عذابی سخت به آنان خواهیم چشانید. (50)

و چون انسان را نعمت بخشیم، روی برتابد و خود را کنار کشد، و چون آسیبی بدو رسد دست به دعای فراوان بردارد. (51)

بگو: «به من خبر دهید، اگر [قرآن از نزد خدا [آمده باشد و آن را انکار کرده باشید، چه کسی گمراه تر از آن کس خواهد بود که به مخالفتی دور و دراز [دچار] آمده باشد؟» (52)

به زودی نشانه های خود را در افقها[ی گوناگون و در دلهایشان بدیشان خواهیم نمود، تا برایشان روشن گردد که او خود حق است. آیا کافی نیست که پروردگارت خود شاهد هر چیزی است؟ (53)

آری، آنان در لقای پروردگارشان تردید دارند. آگاه باش که مسلماً او به هر چیزی احاطه دارد. (54)

ترجمه فارسی آیت الله مکارم شیرازی

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر.

«1» حم

«2» این کتابی است که از سوی خداوند رحمان و رحیم نازل شده است؛

«3» کتابی که آیاتش هر مطلبی را در جای خود بازگو کرده، در حالی که فصیح و گویاست برای جمعیّتی که آگاهند!

«4» قرآنی که بشارت دهنده و بیم دهنده است؛ ولی بیشتر آنان روی گردان شدند؛ از این رو چیزی نمی شنوند!

«5» آنها گفتند: (قلبهای ما نسبت به آنچه ما را به آن دعوت می کنی در پوششهایی قرار گرفته و در گوشهای ما سنگینی است، و میان ما و تو حجابی وجود دارد؛ پس تو بدنبال عمل خود باش، ما هم برای خود عمل می کنیم!)

«6» بگو: من فقط انسانی مثل شما هستم؛ این حقیقت بر

من وحی می شود که معبود شما معبودی یگانه است؛ پس تمام توجّه خویش را به او کنید و از وی آمرزش طلبید؛ وای بر مشرکان!

«7» همانها که زکات را نمی پردازند، و آخرت را منکرند!

«8» امّا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادند، پاداشی دائمی دارند!

«9» بگو: آیا شما به آن کس که زمین را در دو روز آفرید کافر هستید و برای او همانندهایی قرارمی دهید؟! او پروردگار جهانیان است!

«10» او در زمین کوه های استواری قرار داد و برکاتی در آن آفرید و موادّ غذایی آن را مقدّر فرمود، - ینها همه در چهار روز بود - درست به اندازه نیاز تقاضا کنندگان!

«11» سپس به آفرینش آسمان پرداخت، در حالی که بصورت دود بود؛ به آن و به زمین دستور داد: (به وجود آیید [و شکل گیرید]، خواه از روی اطاعت و خواه اکراه!) آنها گفتند: (ما از روی طاعت می آییم [و شکل می گیریم]!)

«12» در این هنگام آنها را بصورت هفت آسمان در دو روز آفرید، و در هر آسمانی کار آن [آسمان] را وحی [و مقرّر] فرمود، و آسمان پایین را با چراغهایی [= ستارگان] زینت بخشیدیم، و [با شهابها از رخنه شیاطین] حفظ کردیم، این است تقدیر خداوند توانا و دانا!

«13» اگر آنها روی گردان شوند، بگو: من شما را از صاعقه ای همانند صاعقه عاد و ثمود می ترسانم!

«14» در آن هنگام که رسولان از پیش رو و پشت سر [و از هر سو] به سراغشان آمدند [و آنان را دعوت کردند] که جز خدا را نپرستید آنها گفتند: (اگر پروردگار ما می خواست فرشتگانی نازل می کرد؛

از این رو ما به آنچه شما مبعوث به آن هستید کافریم!)

«15» امّا قوم عاد بناحق در زمین تکبّر ورزیدند و گفتند: (چه کسی از ما نیرومندتر است؟!) آیا نمی دانستند خداوندی که آنان را آفریده از آنها قویتر است؟ و [به خاطر این پندار] پیوسته آیات ما را انکار می کردند.

«16» سرانجام تندبادی شدید و هول انگیز و سرد و سخت در روزهایی شوم و پرغبار بر آنها فرستادیم تا عذاب خوارکننده را در زندگی دنیا به آنها بچشانیم؛ و عذاب آخرت از آن هم خوارکننده تر است، و [از هیچ طرف] یاری نمی شوند!

«17» امّا ثمود را هدایت کردیم، ولی آنها نابینایی را بر هدایت ترجیح دادند؛ به همین جهت صاعقه - آن عذاب خوارکننده - به خاطر اعمالی که انجام می دادند آنها را فروگرفت!

«18» و کسانی را که ایمان آوردند و پرهیزگار بودند نجات بخشیدیم!

«19» به خاطر بیاورید روزی را که دشمنان خدا را جمع کرده به سوی دوزخ می برند، و صفوف پیشین را نگه می دارند [تا صفهای بعد به آنها ملحق شوند!]

«20» وقتی به آن می رسند، گوشها و چشمها و پوستهای تنشان به آنچه می کردند گواهی می دهند.

«21» آنها به پوستهای تنشان می گویند: (چرا بر ضدّ ما گواهی دادید؟!) آنها جواب می دهند: (همان خدایی که هر موجودی را به نطق درآورده ما را گویا ساخته؛ و او شما را نخستین بار آفرید، و بازگشتتان بسوی اوست!

«22» شما اگر گناهانتان را مخفی می کردید نه بخاطر این بود که از شهادت گوش و چشمها و پوستهای تنتان بیم داشتید، بلکه شما گمان می کردید که خداوند بسیاری از اعمالی را که انجام

می دهید نمی داند!

«23» آری این گمان بدی بود که درباره پروردگارتان داشتید و همان موجب هلاکت شما گردید، و سرانجام از زیانکاران شدید!

«24» اگر صبر کنند [یا نکنند، به هر حال] دوزخ جایگاه آنهاست؛ و اگر تقاضای عفو کنند، مورد عفو قرار نمی گیرند!

«25» ما برای آنها همنشینانی [زشت سیرت] قرار دادیم که زشتیها را از پیش رو و پشت سر آنها در نظرشان جلوه دادند؛ و فرمان الهی در باره آنان تحقق یافت و به سرنوشت اقوام گمراهی از جنّ و انس که قبل از آنها بودند گرفتار شدند؛ آنها مسلّماً زیانکار بودند!

«26» کافران گفتند: (گوش به این قرآن فراندهید؛ و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید، شاید پیروز شوید!)

«27» به یقین به کافران عذاب شدیدی می چشمانیم، و آنها را به بدترین اعمالی که انجام می دادند کیفر می دهیم!

«28» این آتش کیفر دشمنان خدا است، سرای جاویدشان در آن خواهد بود، کیفری است بخاطر اینکه آیات ما را انکار می کردند.

«29» کافران گفتند: (پروردگارا! آنهایی که از جنّ و انس ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا زیر پای خود نهیم [و لگدمالشان کنیم] تا از پست ترین مردم باشند!)

«30» به یقین کسانی که گفتند: (پروردگار ما خداوند یگانه است!) سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل می شوند که: (نترسید و غمگین مباشید، و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است!

«31» ما یاران و مددکاران شما در زندگی دنیا و آخرت هستیم؛ و برای شما هر چه دلتان بخواهد در بهشت فراهم است، و هر چه طلب کنید به شما

داده می شود!

«32» اینها وسیله پذیرایی از سوی خداوند غفور و رحیم است!)

«33» چه کسی خوش گفتارتر است از آن کس که دعوت به سوی خدا می کند و عمل صالح انجام می دهد و می گوید: (من از مسلمانانم)؟!

«34» هرگز نیکی و بدی یکسان نیست؛ بدی را با نیکی دفع کن، ناگاه [خواهی دید] همان کس که میان تو و او دشمنی است، گویی دوستی گرم و صمیمی است!

«35» امّا جز کسانی که دارای صبر و استقامتند به این مقام نمی رسند، و جز کسانی که بهره عظیمی [از ایمان و تقوا] دارند به آن نایل نمی گردند!

«36» و هرگاه وسوسه هایی از شیطان متوجّه تو گردد، از خدا پناه بخواه که او شنوده و داناست!

«37» و از نشانه های او، شب و روز و خورشید و ماه است؛ برای خورشید و ماه سجده نکنید، برای خدایی که آفریننده آنهاست سجده کنید اگر می خواهید او را بپرستید!

«38» و اگر [از عبادت پروردگار] تکبّر کنند، کسانی که نزد پروردگار تو هستند شب و روز برای او تسبیح می گویند و خسته نمی شوند!

«39» و از آیات او این است که زمین را خشک [و بی جان] می بینی، امّا هنگامی که آب [باران] بر آن می فرستیم به جنبش درمی آید و نموّ می کند؛ همان کسی که آن را زنده کرد، مردگان را نیز زنده می کند؛ او بر هر چیز تواناست!

«40» کسانی که آیات ما را تحریف می کنند بر ما پوشیده نخواهند بود! آیا کسی که در آتش افکنده می شود بهتر است یا کسی که در نهایت امن و امان در قیامت به عرصه محشر می آید؟! هر کاری می خواهید بکنید،

او به آنچه انجام می دهید بیناست!

«41» کسانی که به این ذکر [= قرآن] هنگامی که به سراغشان آمد کافر شدند [نیز بر ما مخفی نخواهد ماند]! و این کتابی است قطعاً شکست ناپذیر...

«42» که هیچ گونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی آید؛ چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است!

«43» آنچه به ناروا درباره تو می گویند همان است که درباره پیامبران قبل از تو نیز گفته شده؛ پروردگار تو دارای مغفرت و [هم] دارای مجازات دردناکی است!

«44» هرگاه آن را قرآنی عجمی قرار می دادیم حتماً می گفتند: (چرا آیاتش روشن نیست؟! قرآن عجمی از پیغمبری عربی؟!) بگو: (این [کتاب] برای کسانی که ایمان آورده اند هدایت و درمان است؛ ولی کسانی که ایمان نمی آورند، در گوشهایشان سنگینی است و گویی نابینا هستند و آن را نمی بینند؛ آنها [همچون کسانی هستند که گوئی] از راه دور صدا زده می شوند!)

«45» ما به موسی کتاب آسمانی دادیم؛ سپس در آن اختلاف شد؛ و اگر فرمانی از ناحیه پروردگارت در این باره صادر نشده بود [که باید به آنان مهلت داد تا اتمام حجّت شود]، در میان آنها داوری می شد [و به کیفر می رسیدند]؛ ولی آنها هنوز درباره آن شکّی تهمت انگیز دارند!

«46» کسی که عمل صالحی انجام دهد، سودش برای خود اوست؛ و هر کس بدی کند، به خویشتن بدی کرده است؛ و پروردگارت هرگز به بندگان ستم نمی کند!

«47» علم به قیامت [و لحظه وقوع آن] تنها به خدا بازمی گردد؛ هیچ میوه ای از غلاف خود خارج نمی شود، و هیچ زنی باردار نمی گردد

و وضع حمل نمی کند مگر به علم او؛ و آن روز که آنها را ندا می دهد [و می گوید:] کجایند شریکانی که برای من می پنداشتید؟! می گویند: ([پروردگارا!] ما عرضه داشتیم که هیچ گواهی بر گفته خود نداریم!)

«48» و همه معبودانی را که قبلاً می خواندند محو و گم می شوند؛ و می دانند هیچ گریزگاهی ندارند!

«49» انسان هرگز از تقاضای نیکی [و نعمت] خسته نمی شود؛ و هرگاه شرّ و بدی به او رسد، بسیار مأیوس و نومید می گردد!

«50» و هرگاه او را رحمتی از سوی خود بعد از ناراحتی که به او رسیده بچشانیم می گوید: (این بخاطر شایستگی و استحقاق من بوده، و گمان نمی کنم قیامت برپا شود؛ و [بفرض که قیامتی باشد،] هرگاه بسوی پروردگارم بازگردانده شوم، برای من نزد او پاداشهای نیک است. ما کافران را از اعمالی که انجام داده اند [بزودی] آگاه خواهیم کرد و از عذاب شدید به آنها می چشانیم.

«51» و هرگاه به انسان [غافل و بی خبر] نعمت دهیم، روی می گرداند و به حال تکبّر از حق دور می شود؛ ولی هرگاه مختصر ناراحتی به او رسد، تقاضای فراوان و مستمرّ [برای بر طرف شدن آن] دارد!

«52» بگو: (به من خبر دهید اگر این قرآن از سوی خداوند باشد و شما به آن کافر شوید، چه کسی گمراهتر خواهد بود از کسی که در مخالفت شدیدی قرار دارد؟!

«53» به زودی نشانه های خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آنها نشان می دهیم تا برای آنان آشکار گردد که او حق است؛ آیا کافی نیست که پروردگارت بر همه چیز شاهد و گواه است؟!

«54» آگاه باشید که آنها

از لقای پروردگارشان در شکّ و تردیدند؛ و آگاه باشید که خداوند به همه چیز احاطه دارد!

ترجمه فارسی حجت الاسلام والمسلمین انصاریان

به نام خدا که رحمتش بی اندازه است و مهربانی اش همیشگی.

حم (1)

این کتابی است نازل شده از سوی خدا که رحمتش بی اندازه و مهربانی اش همیشگی است. (2)

کتابی است که آیاتش در نهایت روشنی بیان شده است، [به زبانی] فصیح و گویا برای مردمی که اهل معرفت و آگاهی اند؛ (3)

مژده دهنده و بیم دهنده است. ولی بیشتر آنان [از این دریای معارف] روی گرداندند و به گوشِ [جان] نمی شنوند. (4)

و گفتند: دل های ما از [درک] حقایقی که ما را به آن می خوانی در پوشش های سختی است، و در گوش های ما سنگینی است، و میان ما و تو پرده ای وجود دارد، بنابراین تو کار خود را انجام بده و ما هم کار خود را انجام می دهیم. (5)

بگو: من بشری مانند شما هستم، [نه از جنسی دیگر که سخنم را نفهمید] به من وحی می شود که معبود شما فقط معبود یکتاست، پس [با دوری از افراط و تفریط] به سوی او رو کنید، و از او آمرزش بخواهید، و وای بر مشرکان؛ (6)

همانان که زکات نمی دهند و آخرت را انکار می کنند. (7)

بی تردید کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، برای آنان پاداشی همیشگی است. (8)

بگو: آیا شما به کسی که زمین را در دو روز آفرید، کفر می ورزید، و برای او همتایانی قرار می دهید؟! [ساحت مقدسش از این پیرایه ها پاک است] آن [توانمندی که زمین را آفرید] پروردگار جهانیان است. (9)

و در روی زمین کوه های استواری پدید آورد، و

در آن منافع فراوانی آفرید و رزق [روزی خوارانش] را در آن به مدت چهار دوره [بهار، تابستان، پاییز و زمستان] تقدیر کرد [آن هم] یکسان و به اندازه برای خواهندگان. (10)

آن گاه آهنگ آفرینش آسمان کرد، در حالی که به صورت دود بود، پس به آن و به زمین گفت: خواه یا ناخواه بیایید. آن دو گفتند: فرمانبردار آمدیم. (11)

پس آنها را در دو روز به صورت هفت آسمان به انجام رسانید [و محکم و استوار ساخت]، و در هر آسمانی کار آن را وحی کرد، و آسمان دنیا را با چراغ هایی آرایش دادیم و [از استراق سمع شیطان ها] حفظ کردیم، این است اندازه گیری توانای شکست ناپذیر و دانا. (12)

اگر روی گرداندند، بگو: من شما را از صاعقه ای [مرگبار] چون صاعقه عاد و ثمود بیم می دهم. (13)

هنگامی که پیامبران از پیش رو و پشت سرشان به سوی آنان آمدند [و گفتند:] که جز خدا را نپرستید. گفتند: اگر پروردگار ما می خواست [که ما مؤمن شویم و او را بپرستیم] فرشتگانی نازل می کرد [تا دعوتش را به ما ابلاغ کنند]؛ بنابراین ما به آنچه شما به آن فرستاده شده اید، کافریم. (14)

اما قوم عاد به ناحق در زمین تکبّر کردند و گفتند: نیرومندتر از ما کیست؟ آیا ندانستند خدایی که آنان را آفرید از آنان نیرومندتر است؟ و [به گمان اینکه نیرومندتر از آنان وجود ندارد] همواره آیات ما را انکار می کردند. (15)

سرانجام تندبادی سخت و سرد در روزهایی شوم بر آنان فرستادیم تا در زندگی دنیا عذاب خواری و رسوایی را به آنان بچشانیم، و بی تردید عذاب آخرت

رسوا کننده تر است و آنان [در آن روز] یاری نخواهند شد. (16)

و اما ثمودیان، پس آنان را هدایت کردیم، ولی آنان کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند، پس به کیفر اعمالی که همواره مرتکب می شدند، بانگ عذاب خوارکننده آنان را فراگرفت؛ (17)

و کسانی را که ایمان آورده و همواره پرهیزکاری می کردند، نجات دادیم. (18)

و [یاد کن] روزی را که دشمنان خدا به سوی آتش گرد آورده می شوند، پس آنان را از حرکت بازمی دارند [تا گروه های دیگر به آنان ملحق شوند.] (19)

وقتی به آتش می رسند، گوش و چشم و پوستشان به اعمالی که همواره انجام می دادند، گواهی می دهند. (20)

و آنان به پوستشان می گویند: چرا بر ضد ما گواهی دادید؟ می گویند: همان خدایی که هر موجودی را به سخن آورد، ما را گویا ساخت، و او شما را نخستین بار آفرید و به سوی او بازگردانده می شوید. (21)

و شما [هنگام ارتکاب گناه در دنیا] از اینکه مبادا گوش و چشم و پوستتان بر ضد شما گواهی دهند، پنهان نمی شدید، بلکه گمان کردید که خدا بسیاری از آنچه را که [در خلوت] مرتکب می شدید، نمی داند!! (22)

و این گمانتان بود که به پروردگارتان بردید [و همان] شما را هلاک کرد، در نتیجه از زیانکاران شدید. (23)

پس اگر [بر همین حال] ایستادگی کنند، جایگاهشان دوزخ است، و اگر [برای به دست آوردن خشنودی خدا] عذرخواهی کنند، عذرشان مورد پذیرش قرار نخواهد گرفت. (24)

[به خاطر کفر و طغیانشان] برای آنان همنشینانی [مفسد و تبهکار] گماشتیم که لذایذ مادی و شهوانی حال و آینده را در نظرشان زیبا و دلربا جلوه دادند، و

فرمان عذاب بر آنان در [زمره] گروه هایی از جن و انس که پیش از آنان گذشتند، محقق و ثابت شد، آنان بی تردید زیانکارند. (25)

کافران گفتند: به این قرآن گوش ندهید و [هنگام قرائتش] سخنان لهو و بیهوده [و سر و صداهای بی معنا] در آن افکنید [تا کسی نشنود!] شاید که پیروز شوید. (26)

به یقین کافران را عذابی سخت می چشانیم، و بی تردید آنان را بر پایه بدترین اعمالی که همواره مرتکب می شدند، کیفر می دهیم. (27)

این است کیفر دشمنان خدا که آتش است، برای آنان در آتش دوزخ سرایی جاودانه و همیشگی است، کیفری است [ویژه و سخت]، برای اینکه همواره آیات ما را انکار می کردند. (28)

و کافران می گویند: پروردگارا! آنان که از گروه جنّ و انس ما را گمراه کردند، به ما نشان بده تا زیر پای خود گذاریم، برای اینکه از پست ترینان شوند. (29)

بی تردید کسانی که گفتند: پروردگار ما خداست؛ سپس [در میدان عمل بر این حقیقت] استقامت ورزیدند، فرشتگان بر آنان نازل می شوند [و می گویند:] مترسید و اندوهگین نباشید و شما را به بهشتی که وعده می دادند، بشارت باد. (30)

ما در زندگی دنیا و آخرت، یاران و دوستان شما هستیم، آنچه دلتان بخواهد، در بهشت برای شما فراهم است، و در آن هر چه را بخواهید، برای شما موجود است. (31)

رزق آماده ای از سوی آمرزنده مهربان است. (32)

و خوش گفتارتر از کسی که به سوی خدا دعوت کند و کار شایسته انجام دهد و گوید: من از تسلیم شدگان [در برابر فرمان ها و احکام خدا] هستم، کیست؟ (33)

نیکی و بدی یکسان نیست. [بدی را]

با بهترین شیوه دفع کن؛ [با این برخورد متین و نیک] ناگاه کسی که میان تو و او دشمنی است [چنان شود] که گویی دوستی نزدیک و صمیمی است. (34)

این بهترین شیوه را جز کسانی که [در زمینه خودسازی و تزکیه] پایداری کردند، نمی یابند، و جز کسانی که بهره بزرگی [از ایمان و تقوا] دارند به آن نمی رسند؛ (35)

و اگر وسوسه ای از سوی شیطان تو را تحریک کند [که از این بهترین شیوه دست برداری] به خدا پناه ببر؛ بی تردید او شنوا و داناست. (36)

از نشانه های [ربوبیت و قدرت] او شب و روز و خورشید و ماه است؛ نه برای خورشید سجده کنید و نه برای ماه، برای خدایی که آنان را آفرید، سجده کنید، اگر می خواهید فقط او را بپرستید؛ (37)

و اگر [از پرستش خدای یکتا] تکبّر ورزند، پس [باید بدانند چنین نیست که پرستش کننده ای برای او وجود ندارد،] کسانی که نزد پروردگار تواند [از فرشتگانی که شمار آنان را جز خدا نمی داند] شب و روز برای او تسبیح می گویند و [از تسبیح گویی] ملول و خسته نمی شوند. (38)

و از [دیگر] نشانه های او این است که تو زمین را خشک و بی گیاه می بینی، پس هنگامی که باران بر آن نازل می کنیم، به شدت به جنبش درآید و برآید. بی تردید کسی که زمین مرده را زنده کرد، یقیناً مردگان را زنده می کند؛ زیرا او بر هر کاری تواناست. (39)

مسلماً کسانی که معانی و مفاهیم آیات ما را از جایگاه واقعی اش تغییر می دهند [و به تفسیر و تأویلی نادرست متوسل می شوند] بر ما پوشیده نیستند. آیا کسی را که

در آتش می افکنند، بهتر است یا کسی که روز قیامت در حال ایمنی می آید؟ هر چه می خواهید انجام دهید، بی تردید او به آنچه انجام می دهید، بیناست. (40)

کسانی که به این قرآن هنگامی که به سویشان آمد کافر شدند [به عذابی سخت دچار می شوند] بی تردید قرآن کتابی است شکست ناپذیر، (41)

که هیچ باطلی از پیش رو و پشت سرش به سویش نمی آید، نازل شده از سوی حکیم و ستوده است. (42)

جز آنچه به پیامبران پیش از تو گفته شده است، به تو گفته نمی شود؛ مسلماً پروردگارت صاحب آمرزش ودارای عذابی دردناک است؛ (43)

و اگر آن را قرآنی غیر عربی قرار داده بودیم قطعاً می گفتند: چرا آیاتش در نهایت روشنی بیان نشده است، آیا [قرآنی] غیر عربی [و نامفهوم] برای [مردمی] عرب زبان [و فصیح؟!] بگو: این کتاب برای کسانی که ایمان آورده اند، سراسر هدایت و درمان است، و کسانی که ایمان نمی آورند در گوششان سنگینی است، و آن [با همه روشنی و آشکاری اش] بر آنان پوشیده و نامفهوم است؛ اینانند که [گویی] از جایی دور ندایشان می دهند. (44)

به یقین ما به موسی کتاب عطا کردیم پس در آن اختلاف شد [که از پیشگاه حق آمده یا ساختگی است]، و اگر از سوی پروردگارت فرمانی [بر مهلت یافتنشان] پیشی نگرفته بود، بی تردید میانشان [به نابودی و هلاکت] حکم شده بود؛ و اینان هم [چون قوم موسی] نسبت به قرآن در تردیدی سخت هستند. (45)

کسی که کار شایسته انجام دهد، به سود خود اوست، و کسی که مرتکب زشتی شود به زیان خود اوست، و پروردگارت ستمکار به بندگان نیست. (46)

آگاهی

و دانش به قیامت [و اینکه چه زمانی برپا می شود و چه خواهد شد] فقط ویژه اوست؛ و میوه ها از غلاف هایشان بیرون نمی آیند، و هیچ ماده ای حامله نمی شود و وضع حمل نمی کند مگر به دانش او. و روزی که [خدا] مشرکان را ندا می دهد: شریکانی که برای من می پنداشتید، کجایند؟ می گویند: [پس از روشن شدن حقایق بر ما] قاطعانه به تو اعلام می کنیم که هیچ گواهی از میان ما [بر اینکه تو را شریکی هست] وجود ندارد؛ (47)

و آنچه را از پیش [به عنوان شریکان خدا] می پرستیدند از نظرشان گم و ناپدید می شود و یقین می کنند که آنان را هیچ راه گریزی [از عذاب] نیست. (48)

انسان از درخواست خوشی و رفاه خسته نمی شود، واگر آسیبی به او رسد به شدت مأیوس [و] ناامید می شود؛ (49)

و اگر او را از سوی خود پس از آسیبی که به او رسیده خوشی و رفاه بچشانیم قاطعانه می گوید: این [خوشی و رفاه] ویژه من است [و به خاطر لیاقتم به من رسیده است] و گمان نمی کنم که قیامت برپا شود، و [به فرض برپا شدن] اگر به سوی پروردگارم باز گردانده شوم، برای من نزد او پاداشی نیکوتر خواهد بود! ما یقیناً کسانی را که کافر شدند به اعمالی که انجام داده اند، آگاه خواهیم کرد، و قطعاً از عذابی سخت به آنان می چشانیم. (50)

و هنگامی که به انسان نعمت عطا می کنیم [از طاعت و عبادت] روی برمی گرداند و [با کبر و نخوت] از ما دور می شود، و چون آسیبی به او رسد [برای برطرف شدنش] به دعای فراوان و طولانی روی می آورد؛ (51)

بگو: به

من خبر دهید: اگر [قرآن] از سوی خدا باشد و سپس شما به آن کافر شوید، چه کسی گمراه تر از آن خواهد بود که در مخالفتی دور [از منطق و صواب] قرار دارد؟ (52)

به زودی نشانه های خود را در کرانه ها و اطراف جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهیم داد تا برای آنان روشن شود که بی تردید او حق است. آیا کافی نیست که پروردگارت [با ظاهر کردن حقایق و دلایل] بر همه چیز گواه است [که تنها او آفریننده و بی نیاز است و غیر او مخلوق و از هر جهت نیازمند به اوست.] (53)

آگاه باش! که آنان نسبت به دیدار [قیامت و محاسبه اعمال به وسیله] پروردگارشان در تردیدند. [و] آگاه باش! که یقیناً او به همه چیز [با قدرت و دانش بی نهایتش] احاطه دارد. (54)

ترجمه فارسی استاد الهی قمشه ای

بنام خداوند بخشنده مهربان

حم رمز رسالت است یا قسم به خدای حمید مجید (1)

که این قرآن تنزیلی از جانب خدای بخشنده مهربانست (2)

کتابی است که آیات جامعش حقایق و احکام الهی را به زبان فصیح عربی برای دانشمندان مبین ساخته است (3)

قرآنیست که نیکان را به وعده رحمت حق بشارت میدهد و بدان را از عذاب قهر میترساند اما اکثر مردم اعراض کرده و اندرز و نصایحش نمیشنوند (4)

و مشرکان گفتند تو با ما چه میگوئی که دلهای ما از قبول دعوتت سخت محجوب و گوش ما از شنیدن سخت سنگین و میان ما و تو حجاب ضخیم و فاصله بسیار است که هرگز بدین تو نمیگرویم تو به کار دین خود پرداز ما هم البته به کیش خویش

عمل میکنیم (5)

ای رسول ما، به امت بگو که منهم مانند شما بشری هستم جز آنکه مرا وحی میرسد که پروردگار شما خدای یکتای بی همتا و از شرک و شریک مبرا است پس همه مستقیم به راه دین او شتابید و از او آمرزش طلبید. و وای به حال مشرکان (6)

آنانکه زکات به فقیران بینوا هرگز نمیدهند و به عالم آخرت و جهان ابدی بکلی کافرند (7)

آنانکه به خدا ایمان آورده و نیکوکار شدند البته پاداش بی پایان خواهند یافت (8)

ای رسول مشرکان را بگو که شما به خدا که زمین جهان را در دو روز بیافرید کافر میشوید و بر او مثل و مانند قرار میدهید؟ آهی جهل و نادانی او خدای جهانیانست نه بتها و معبودان شما. در این آیه شریفه شاید یک معنی عالم اجسام باشد و دو روز دو نوع بسیب و مرکب یا جواهر و اعراض اجسام مقصود باشد (9)

و او روی زمین کوه ها برافراشت و انواع برکات و منابع از معادن و چشمه ها و درختان بسیار در آن قرار داد و قوت و ارزاق اهل زمین را در چهار روز برای هر شهر و دیاری مقدر و معین فرمود و روزی طلبان را یکسان در کسب روزی خود گردانید تا همه روزی خورند (10)

و آنگاه به خلقت آسمانها توجه کامل فرمود که آسمانها دودی بود او به امر نافذ تکوینی فرمود که ای آسمان و زمین و ای قوای عالم غیب و شهود همه به سوی خدا و اطاعت فرمان حق به شوق و رغبت یا به جبر و کراهت

بشتابید آنها عرضه داشتندما با کمال شوق و میل به سوی تو میشتابیم زیرا حرکت هر ناقص فقیر به سوی کاملغنی برای کمال و غناست و حرکت مشتاقانه است (11)

آنگاه نظم هفت آسمان را در دو روز استوار فرمود و در هر آسمانی به نظم امرشوحی فرمود و آسمان محسوس دنیا را به چراغهای رخشنده مهر و ماه و انجم زیب و زیور دادیم این نظام آسمان و زمین تقدیر خدای مقتدر داناست (12)

اگر کافران پس از این ادله و آیات الهی از خدا اعراض کردند به آنها بگو من شما را از صاعقه ای مانند صاعقه هلاک عاد و ثمود ترسانیدم و هلاک آن قوم را به کیفر کفر شرح دادم (13)

که بر آنها از هر جانب رسولان حق آمدند و گفتند که جز خدای یکتا را نپرستید کافران باز گفتند اگر خدا میخواست که ما ایمان آوریم فرشتگان را به رسالت می فرستاد که ما به کتب و احکام شما رسولان بشری کافر هستیم (14)

اما قوم عاد در زمین بناحق تکبر و سرکشی کردند و به مغروری گفتند که از ما نیرومندتر در جهان کیست؟ آیا آنها ندانستند که خدائی که آنها را خلق فرموده بسیار از آنان تواناتر است؟ و باز آیات قدرت ما را با وجود این برهان انکار کردند (15)

ما هم بر هلاک آن قوم عاد باد تندی در ایام نحس شوم فرستادیم تا به آنها عذاب ذلت و خذلان را در دنیا بچشانیم در صورتی که خواری عذاب آخرت بیش از دنیاست و آنجا هیچکس یاری آنها نخواهد کرد (16)

اما قوم ثمود را

نیز رسول فرستادیم و هدایت کردیم لیکن آنها خود کوری جهل و ضلالت را بر هدایت بگزیدند پس بر آنها هم صاعقه عذاب خواری و هلاکت به کیفر کردارشان فرود آمد (17)

و آنان که به خدا ایمان آوردند و خداترس و پرهیزکار شدند همه را نجات دادیم (18)

و روزی که همه دشمنان خدا را به سوی آتش دوزخ کشانند و آنجا برای جمع آوری بازدارند (19)

تا چون همه بر در دوزخ رسند آن هنگام گوش و چشمها و پوست بدنها بر جرم و گناه آنها گواهی دهند (20)

و آنها به اعضار بدن گویند ای عجب به شما که زبان نداشتید چگونه بر اعمال ماشهادت دادید آن اعضار جواب گویند خدائی که همه موجودات را به نطق آورد ما را نیز گویا گردانید و او شما را نخستین بار بیافرید و جان گویا داد و پس از مرگ باز به سوی او برمیگردید (21)

و شما که اعمال زشت خود را پنهان میداشتید برای این نبود که گوش و چشمهای شما و پوست بدنهایتان امروز شهادت ندهند زیرا تصور نمیکردید که اعضای شما هم شاهد اعمال شما هستند و لیکن گناه را پنهان میکردید به گمانتان که اکثر اعمال زشتی که از خلق پنهان میکنید از خدا هم پنهانست و بر آن آگاه نیست (22)

ولی همین گمان باطل شما درباره خدا موجب معصیت و هلاکت شما گردید و امروز همه از زیانکاران شدید (23)

اینک اگر صبر و تحمل کنند چگونه بتوانند که جای در آتش دارند و اگر فریاد و بی تابی کنند فریادرس و دادخواهی ندارند (24)

و ما

رفیقان و یارانی از شیاطین بر آنها گماشتیم تا آنچه پیش روی آنهاست از نعمت و لذتهای فانی دنیا در نظرشان جلوه دهند و آنچه از عقب دارند از نعمت و لذات ابدی آخرت فراموش و غافلشان کنند و وعده عذاب الهی بر آنها حتم و لازم گردد چون امتانی از جن و نس که غرق دنیا بودند و با کفر و عصیان درگذشتند و سخت زبون و زیانکار شدند (25)

و کافران به مردم گفتند بر این قرآن که محمد (ص) می خواند گوش فرا ندهید و سخنان لغو و باطل در آن القاء کنید تا مگر بر او غالب شوید (26)

ما هم کافران را البته عذابی سخت بچشانیم و بدتر از آنچه کردند کیفر کنیم (27)

جزای دشمنان خدا همان آتش دوزخ است که منزل ابدی آنها است به کیفر آنکه آیات و رسل ما را انکار کردند (28)

و کافران چون مشاهده عذاب کنند با حسرت و ندامت گویند پروردگارا آن دو گروه از جن و انس که ما را گمراه کردند به ما نشان ده که آنها را زیر پا بیفکنیم تا پست و ذلیلترین مردم شوند (29)

آنانکه گفتند محققا پروردگار ما خدای یکتا است و بر این ایمان پایدار ماندند فرشتگان رحمت بر آنها نازل شوند و مژده دهند که دیگر هیچ ترسی از وقایع آینده و حزن و اندوهی از گذشته خود ندارید که راحت ابدی شدید و شما را به همان بهشتی که انبیاء وعده دادند بشارت باد (30)

و ما فرشتگان و حور و غلمان در دنیا و آخرت یاران و دوستداران شمائیم و برای

شما در بهشت ابد هر چه مایل باشید یا آرزو و تقاضا کنید همه مهیاست (31)

این سفره احسان را خدای غفور مهربان پاداش ثبات ایمان برای شما گسترده است (32)

در جهان از آن کس که چون پیمبران خلق را به سوی خدا خواند و نیکوکار گردید و همی به عجز و لابه گفت که من تسلیم خدایم کدام کس بهتر و نیکوگفتارتر است؟ (33)

بدان که هرگز نیکی و بدی در جهان یکسان نیست ای رسول تو و امتت در امور شخصی همیشه بدی خلق را به بهترین عمل که خیر و نیکی است پاداش ده تا همان کس که گوئی با تو بر سر دشمنی است دوست و خویش تو گردد (34)

و لیکن به این مقام بلند یعنی پاداش بدی نیکی کردن کسی نمیرسد جز آنانکه در راه دینداری دارای مقام صبر و ثبات و در معرفت الهی صاحب حظ بزرگ شدند (35)

پس هرگاه از وسوسه شیطان بر تو رنج و فسادی رسد به خدا پناه بر که او به دعای خلق شنوا و به احوال همه داناست (36)

و از جمله آیات قدرت الهی خلقت شب و روز و خورشید و ماه است و نباید هرگز پیش خورشید و ماه و هزاران هزار آفتاب تابان در عوالم پیدا و پنهان آفریده است سجده و پرستش کنید اینجا سجده واجب است (37)

و اگر کافران از پرستش خدا تکبر ورزند این خاکیان را به چیزی مگیر که فرشتگان و قوای بی نهایت عالم بالا نزد خدا شب و روز بی هیچ خستگی و ملال به تسبیح و طاعت حضرت حق

مشغولند (38)

و از جمله آیات قدرت الهی آنکه زمین را بنگری مطیع و مستعد که چون ما بر آن آب باران فرود آریم گیاه برآورد و اهتزاز و نشاط و خرمی یابد باری آن کس که زمین را به باران زنده کند مردگان را هم زنده گرداند که او بر هر چیز قادراست (39)

آنان که در آیات ما سخت راه کفر و عناد پیمودند از قهر ما بترسند که هرگز ازنظر ما پنهان نیستند ای غافلان آیا کسی که روز قیامت به آتش دوزخ درافتد بهتراست یا آن کس که ایمن از عذاب است؟ باری امروز به اختیار خود هر چه میخواهید بکنید که خدا به تمام اعمال و جزای نیک و بد شما کاملا آگاه است (40)

همانا آنانکه به این قرآن که برای هدایت آنها آمد کافر شدند چقدر نادانند درصورتی که این کتاب به حقیقت همان صاحب عزت و معجز بزرگ است (41)

و هرگز از پیش و پس آینده و گذشته حوادث عالم این کتاب حق باطل نشود و تا قیامت حکومت و حکمتش باقیست زیرا او فرستاده خدای مقتدر حکیم ستوده و صفات است (42)

ای رسول ما، بر تو هم وحی نمیشود جز آنچه به رسولان پیشین گفته شد که خدا بسیار دارای آمرزش و بخشش و هم صاحب قهر و عقاب دردناکست (43)

و اگر ما این قرآن را به زبان عجم می فرستادیم کافران میگفتند چرا آیات اینکتاب مفصل و روشن به زبان عرب نیامد تا ما قوم عرب ایمان آوریم ای عجب آیاکتاب عجمی بر رسول و امت عربی نازل میشود؟ اکنون که بدون

عذر ایمان نمی آرندبه آنها بگو این قرآن برای اهل ایمان هدایت و شفاست و اما آنانکه ایمان نمیارند گوشهایشان از شنیدن کلام حق گرانست بر آنها موجب کوری جهل و ضلالت است و آن مردم نادان از مکانی بسیار دور از سعادت و ایمان به این کتاب حق دعوت می شوند (44)

و ما به موسی کتاب تورات را فرستادیم در آن راه مخالفت پیش گرفتند و اگر کلمه رحمت از لطف خدا سبقت نیافته بود که تعجیل در عذاب نکند همانا میان آن امتحکم عذاب میرسید. و هر چند که آنها سخت در نزول آن عذاب در شک و ریبند که تو را در وعده عذاب قیامت هم تکذیب میکنند (45)

هر کس کار نیکی کند بر نفع خود و هر که بد کند بر ضرر خویش کرده است و خدا در روز جزا هیچ بر بندگان ستم نخواهد کرد (46)

تنها از ساعت قیامت خدا آگاهست و هیچ میوه ای از غنچه خود بیرون نیاید و هیچ آبستنی بار برندارد و نزاید مگر به علم ازلی او و یاد آر ای رسول روز محشر را و امت را متذکر آن روز ساز که خدا به مشرکان خطاب کند آن معبودان باطلی که شریک من پنداشتید کجا رفتند که برای نجات شما نمی آیند مشرکان گویند بارالها ما حضور تو عرضه داشتیم که امروز جز تو از برای نجات ما هیچ دادرس و گواهی نیست (47)

و معبودان باطلی که در دنیا عبادت میکردند همه از نظرشان محو و نابود شود و آن زمان بدانند که از آتش قهر خدا هیچ مفر و

نجاتی بر آنها نیست (48)

زدمی حریص از خدا به دعا دایم تمنای خیر میکند و هرگز خستگی و سیری ندارد و شکر آن نمیکند و لیکن اگر به وی روزی شر و آسیبی رسد از رحمت الهی زود مایوس و ناامید میگردد (49)

و اگر ما به انسان مغرور کم پرف پس از رنج و ضرری که به او رسیده نعمت و رحمتی نصیب کنیم البته خواهد گفت که این نعمت برای من از لیاقت من است و باز مغرور دنیا شود و گوید گمان نمیکنم که قیامتی برپا شود و به فرض اینکه بعد از مرگ قیامتی باشد و به سوی خدا برگردیم باز هم برای من نزد خدا بهترین نعمت خواهدبود ما البته کافران را به کیفر اعمالشان آگاه میسازیم و عذابی بسیار سختمی چشانیم (50)

و ما هرگاه به انسان بی حوصله کم پرف نعمتی عطا کردیم کفران کرد و رو بگردانید و از شکر خدا دوری جست و هرگاه شر و بلائی به او روی آورد آنگاه دایم زبانبه دعا گشود اظهار عجز نمود (51)

ای رسول کافران را بگو چه می پندارید اگر قرآن از جانب خدا باشد و شما به آن کافر شده باشید آیا گمراه تر از آنکه مانند شما به کفر و شقاق دور از راه سعادت گردید در جهان کسی تواند بود؟ (52)

ما آیات قدرت و حکمت خود را در آفاق جهان و نفوس بندگان کاملا هویدا و روشن میگردانیم تا در خلقت آفاق و انفس نظر کنند و خداشناس شوند و ظاهر و آشکارشود که خدا و آیات حکمت و قیامت و رسالتش

همه بر حقست آیا ای رسول همین حقیقت که خدا بر همه موجودات عالم پیدا و گواهست کفایت از برهان نمیکند؟ (53)

الا ای اهل ایمان بدانید که کافران از لقای خدای خود در شک و انکارند و باز بدانید که خدا را بر همه موجودات عالم احاطه کاملست و از همه چیز وجودش هویداست (54)

ترجمه فارسی حجت الاسلام والمسلمین قرائتی

به نام خداوند بخشنده ی مهربان.

حا، میم. (1)

(این قرآن) از طرف خداوند بخشنده ی مهربان نازل شده است. (2)

کتابی که آیات آن به روشنی بیان شده است، قرآنی عربی، برای مردمی که می دانند. (3)

(کتابی) بشارت دهنده و هشدار دهنده؛ پس (با این حال) بسیاری از مردم روی گردان شدند و (ندای قرآن را) نمی شنوند. (4)

و گفتند: «دل های ما از آن چه ما را به سوی آن دعوت می کنی در پوشش و پرده است و در گوش های ما سنگینی است، و میان ما و تو حجابی است، پس تو (کار خود را) انجام ده، ما نیز (کار خود را) انجام می دهیم.» (5)

(ای پیامبر! به مردم) بگو: «همانا من بشری هستم مثل شما؛ (با این تفاوت که) به من وحی می شود که قطعاً خدای شما یکتا است. پس بدون انحراف به سوی او رو کنید و از او آمرزش بخواهید و وای بر مشرکان. (6)

کسانی که زکات نمی پردازند و آنان همان هایی هستند که به آخرت کافرند. (7)

همانا کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام می دهند برایشان پاداش دائمی (و بی منّت) است. (8)

بگو: آیا شما به کسی که زمین را در دو روز آفریده است کفر می ورزید و برای او همتایانی قرار می دهید؟ اوست پروردگار

جهانیان. (9)

و در زمین کوه هایی را بر فرازش قرار داد و در آن خیر فراوان نهاد، و در چهار روز رزق و روزی اهلِ زمین را مقدّر کرد که برای تمام نیازمندان کافی است. (10)

سپس به (آسمان) در حالی که دود بود توجّه کرد، پس به آن و زمین فرمود: با رغبت یا کراهت بیایید (و شکل بگیرید) گفتند: فرمانبردار آمدیم (و شکل گرفتیم). (11)

پس آن را (که به صورت دود بود،) در دو روز در قالب هفت آسمان درآورد و در هر آسمانی امرش را وحی کرد؛ ما آسمان دنیا را به ستارگان زینت دادیم و آن را وسیله ی حفظ (آسمان ها) قرار دادیم؛ این است تقدیر خدای توانا و دانا. (12)

پس اگر روی گرداندند بگو: «من شما را از صاعقه ای همچون صاعقه ی قوم عاد و ثمود می ترسانم. (13)

آن گاه که فرستادگان (ما) از پیش رو و از پشت سر به سراغشان آمدند (و گفتند:) «جز خداوند را نپرستید» (امّا آنان در پاسخ) گفتند: «اگر پروردگار ما می خواست (پیامبری بفرستد) قطعاً فرشتگانی را می فرستاد، پس ما به آن چه شما به آن فرستاده شده اید کافریم.» (14)

پس قوم عاد به ناحق در زمین تکبّر ورزیدند و گفتند: «کیست که از ما قدرتمندتر باشد؟» آیا ندیدند که همان خداوندی که آنان را آفرید قوی تر از آنهاست؟ و پیوسته به آیات ما کفر ورزیدند. (15)

پس ما بادی سرد و توفنده و مسموم کننده را در ایامی نحس بر آنان فرستادیم تا عذاب خوارکننده ای را در همین دنیا به آنان بچشانیم، و قطعاً عذاب آخرت رسواکننده تر است و آنان یاری نخواهند شد. (16)

و امّا قوم ثمود، آنان را هدایت کردیم ولی کوردلی را بر هدایت ترجیح دادند پس به کیفر آن چه کسب می کردند صاعقه عذابِ خفت بار آنان را فرو گرفت. (17)

و (از عاد و ثمود) ما آنان را که ایمان آوردند و تقوا پیشه بودند نجات دادیم. (18)

و (یاد کن) روزی را که دشمنان خدا جمع گشته و به سوی دوزخ آورده می شوند و آنان را از پراکندگی بازمی دارند. (19)

تا چون به دوزخ رسند، گوش و چشمان و پوستشان به آن چه انجام می دادند گواهی می دهد. (20)

و دوزخیان به پوستشان گویند: «چرا علیه ما گواهی دادید؟» گویند: «خدایی که همه چیز را به نطق آورده ما را نیز به سخن آورد، او که نخستین بار شما را آفرید و فقط به سوی او برگردانده می شوید». (21)

(بر فرض) شما گمان می کردید که خداوند بسیاری از عمکردتان را نمی داند، ولی (نسبت به اعضای بدنتان که وسیله ی گناه شما بودند) نمی توانستید چیزی را پنهان کنید که گوش و چشم ها و پوستتان بر ضد شما گواهی دهد. (22)

و این گمان (فاسد) شما نسبت به پروردگارتان بود که شما را به هلاکت انداخت و از زیانکاران شدید. (23)

پس اگر صبر کنند (چه سود که) دوزخ جایگاهشان است، و اگر تقاضای عفو کنند، از بخشودگان نیستند. (24)

و ما برای آنان همنشینانی گماشتیم، که از پیش رو و پشت سرشان (کارهای خلافشان را) برایشان زیبا جلوه دادند و فرمان عذابی که قبل از آنان گروه هایی از جن و انس را فراگرفته بود بر آنان نیز ثابت شد، همانا که آنان زیانکارانند. (25)

و کسانی

که کفر ورزیدند گفتند: «به این قرآن گوش ندهید و در (هنگام تلاوت) آن (سخن) لغو بیافکند تا شاید پیروز شوید.» (26)

پس قطعاً به آنان که کفر ورزیدند عذاب سختی می چشانیم و حتماً آنان را به بدترین کاری که انجام می دادند کیفر خواهیم داد. (27)

سزای دشمنان خدا همین است که برایشان به خاطر انکار دائمی آیات ما، آتشی باشد که همیشه در آن جا بمانند. (28)

و کسانی که کفر ورزیدند گفتند: «پروردگارا! آن جن و انسی که ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا آنها را زیر قدم هایمان بگذاریم (و لگد مالشان کنیم) تا از پست ترین افراد باشند.» (29)

همانا کسانی که گفتند: «پروردگار ما خداست، پس (بر این عقیده) مقاومت نمودند، فرشتگان بر آنان نازل می شوند (و می گویند:) نترسید و غمگین مباشید و بشارت باد بر شما به بهشتی که پی در پی وعده داده می شدید. (30)

ما (فرشتگان) در دنیا و آخرت دوستان شماییم؛ و برای شماست (در بهشت) هر چیزی که تمایل داشته باشید و برای شماست در آن جا هر چه را درخواست کنید. (31)

(همه ی این ها) پذیرایی مقدّماتی جانب خداوند بخشنده ی مهربان است. (32)

و کیست خوش سخن تر از کسی که (مردم را) به سوی خداوند دعوت کند و (خود نیز) عمل شایسته انجام دهد و بگوید: «من از مسلمانان هستم»؟ (33)

و نیکی با بدی یکسان نیست؛ (بدی دیگران را) با شیوه ی بهتر (که نیکی است) دفع کن، که این هنگام آن کس که میان تو و او دشمنی است همچون دوست گرم می شود (و عداوتش نسبت به تو تمام می شود). (34)

و این

(خصلت و برخورد نیکو) را جز کسانی که اهل صبر و شکیبایی هستند دریافت نمی کنند، و این را جز کسی که دارای بهره ی بزرگی (از کمالات باشد) نخواهد یافت. (35)

و اگر انگیزه و وسوسه ای از طرف شیطان تو را تحریک کند (که بدی را با بدی جواب دهید) پس به خداوند پناه ببر که او خود شنوای آگاه است. (36)

و از نشانه های (قدرت) او شب و روز و خورشید و ماه است، نه برای خورشید سجده کنید و نه برای ماه (بلکه) برای خداوندی که آنها را آفریده سجده کنید، اگر تنها او را می پرستید. (37)

و اگر (گروهی از مردم از عبادت خداوند) تکبّر ورزیدند، پس (باکی نیست زیرا) کسانی (از فرشتگان) که نزد پروردگارت هستند شب و روز برای او تسبیح می گویند و خسته نمی شوند. (38)

و از آیات خداوند آن است که زمین را پژمرده (و بی جان) می بینی پس همین که (از آسمان) آب را بر آن فرو فرستادیم به جنبش در آمد و نمو کرد، البتّه همان کسی که (زمین مرده را) زنده کرد، قطعاً زنده کننده ی مردگان است؛ بدون شک او بر هر کاری قادر است. (39)

همانا کسانی که در آیات ما به انحراف می روند بر ما پوشیده نیستند، پس آیا کسی که در آتش افکنده می شود بهتر است یا کسی که در روز قیامت در آرامش حاضر می شود؟ شما هر چه می خواهید انجام دهید، قطعاً خداوند به آن چه عمل می کنید، بینا است. (40)

البتّه کسانی که به قرآن چون به سراغشان آمد کفر ورزیدند (به کیفر خود می رسند) در حالی که قرآن کتابی نفوذ ناپذیر است.

(41)

هیچگونه باطلی از پیش رو و از پشت سر در آن راه ندارد، (این قرآن) از طرف خداوند فرزانه و ستوده نازل شده است. (42)

(ای پیامبر!) به تو گفته نمی شود جز آن چه به پیامبران قبل از تو نیز گفته شده، همانا پروردگار تو صاحب آمرزشی بزرگ و کیفری دردناک است. (43)

و اگر ما قرآن را عجمی قرار داده بودیم حتماً می گفتند: «چرا آیات آن باز و روشن نشده (و با تعجب می پرسیدند) آیا (قرآن) اعجمی و (مخاطب آن پیامبر و مردم) عربی؟!» بگو: «این قرآن برای کسانی که ایمان آوردند هدایت و شفایی است، و کسانی که ایمان نمی آورند در گوش هایشان سنگینی است و قرآن برای آنان مایه کوری است، (گویی) آنان از راه دور ندا می شوند. (ولی صدا را نمی شوند). (44)

و البتّه ما به موسی کتاب (آسمانی تورات) دادیم، پس در آن اختلاف شد و اگر نبود سنّت سابقِ پروردگارت (در مورد مهلت دادن به مردم)، قطعاً میانشان داوری شده بود (و هر اختلاف کننده ای به کیفر خود رسیده بود)، و البتّه آنان درباره ی قرآن نیز در شکی همراه با سوء ظن هستند. (45)

هر کس کار شایسته ای انجام دهد، پس به سود خود اوست، و هر کس بدی کند پس بر علیه خویش عمل کرده است، و پروردگار تو به مردم ستم نمی کند. (46)

آگاهی به زمان وقوع قیامت تنها به خداوند بازمی گردد، و هیچ میوه ای از غلاف خود خارج نمی شود و هیچ مادّه ای باردار نمی شود و بار نمی گذارد مگر به علم او، و روزی که (خداوند) آنان را ندا کند: شرکای من (که می پنداشتید) کجا هستند؟» گویند: «ما

عَرضه داشتیم که هیچ گواهی (بر گفتار و عقیده ی خود) نداریم.» (47)

و هر چه را که از پیش همواره می خواندند، از نزد آنان محو شود، و می فهمند که برایشان هیچ راه فراری نیست. (48)

انسان از دعای خیر خسته نمی شود، و هرگاه شرّی به او رسد پس بسیار مأیوس و نومید می شود. (49)

و اگر بعد از سختی ای که به انسان رسیده از طرف خود رحمتی به او بچشانیم حتماً می گوید: «این رحمت، حقّ من است» (و چنان مغرور می شود که می گوید:) گمان نمی کنم قیامتی بر پا شود و اگر هم به سوی پروردگارم بازگردانده شوم حتماً برای من نزد او بهترین (منزلت) خواهد بود.» پس ما کسانی را که کفر ورزیدند، حتماً به آن چه انجام داده اند آگاه خواهیم کرد، و قطعاً از عذاب سخت به آنان خواهیم چشاند. (50)

و هرگاه به انسان نعمتی بخشیم، روی گرداند و خود را کنار کشد و هرگاه شرّی به او رسد پس دعایی طولانی کند. (51)

بگو: به من «خبر دهید که اگر قرآن از جانب خداوند باشد سپس شما به آن کفر ورزیدید، کیست گمراه تر از آن که در مخالفت شدید با قرآن باشد؟» (52)

ما در آینده نزدیکی آیات خود را در اطراف جهان و در درون جانشان به آنان نشان خواهیم داد، تا برایشان روشن شود که قطعاً او حق است، آیا کافی نیست که پروردگارت بر هر چیزی گواه است؟ (53)

آگاه باش که مردم از ملاقات پروردگارشان (در قیامت) در شکّی عمیق هستند. آگاه باش که او به هر چیزی احاطه دارد. (54)

ترجمه فارسی استاد مجتبوی

به نام خدای بخشاینده مهربان

حا، میم.

(1)

[این] فروفرستاده ای است از سوی آن بخشاینده مهربان. (2)

کتابی است که آیات آن به روشنی بازگشاده و بیان شده است، قرآنی به زبان تازی، برای مردمی که بدانند، (3)

مژده دهنده و بیم کننده، ولی بیشترشان روی گردان شدند پس نمی شنوند [و نمی پذیرند]. (4)

و گفتند: دلهای ما از آنچه ما را بدان می خوانی در پوششهایی است و در گوشهای ما سنگینی و گرانی است و میان ما و تو پرده ای است، پس [هر چه توانی] کار می کن که ما نیز [هر چه توانیم] کار کننده ایم. (5)

بگو: جز این نیست که من آدمی ام مانند شما، به من وحی می شود که همانا خدای شما خدایی است یگانه، پس به سوی او روی آرید و راست باشید - به یکتاپرستی و طاعت و پایداری بر آن - و از او آمرزش بخواهید، و وای بر مشرکان (6)

آنان که زکات نمی دهند و به جهان واپسین کافرند. (7)

همانا کسانی که ایمان آورده اند و کارهای نیک و شایسته کرده اند مزدی بی پایان - قطع نشدنی یا ناکاسته یا بی منت - دارند. (8)

بگو: آیا شما به آن [خدای] که زمین را در دو روز - دو دوران - بیافرید کافر می شوید و برای او همتایان می سازید؟ این است پروردگار جهانیان (9)

و در آن کوه هایی استوار بر روی آن پدید آورد و در آن برکت نهاد و روزی هایش را در آن در چهار روز - چهار دوران - به اندازه مقرر کرد، یکسان و درست - بی زیادت و نقصان - برای خواهندگان. (10)

سپس به آسمان پرداخت و آن دودی - گاز یا بخاری دود مانند - بود،

پس به آن و به زمین گفت: خواه یا ناخواه بیایید، گفتند: فرمانبردار آمدیم. (11)

آنگاه آنها را - که به صورت دود بودند - در دو روز، هفت آسمان بساخت و در هر آسمانی فرمان - یا کار - آن را وحی کرد، و آسمان دنیا - نزدیکتر - را به چراغهایی - ستارگان - بیاراستیم و [آن را] نگاه داشتیم - از آسیب و خلل، یا از ورود شیاطین -، این است [آفریدن و] اندازه نهادن آن بی همتا توانای دانا. (12)

پس اگر روی برتافتند، بگو: شما را از عذابی مانند عذاب قوم عاد و ثمود - که به باد صرصر و بانگ کشنده آسمانی گرفتار شدند - بیم می کنم. (13)

آنگاه که فرستادگان از پیش روی و از پشت سرشان - یعنی از هر سو و در هر زمان - بدیشان آمدند [و گفتند] که جز خدای یکتا را نپرستید، گفتند: اگر پروردگار ما می خواست [که فرستادگانی بفرستد] هرآینه فرشتگانی فرو می فرستاد، پس ما بدانچه شما به آن فرستاده شده اید کافریم. (14)

اما عاد - قوم هود - در زمین به ناروا گردن کشی کردند و گفتند: کیست نیرومندتر از ما؟ آیا ندیدند - یعنی ندانستند - که آن خدای که آنان را آفریده، از ایشان نیرومندتر است؟ و آنها آیات ما را انکار می کردند. (15)

پس بر آنان تندبادی سرد و سخت آواز در روزهایی شوم - یا پر گرد و غبار - فرستادیم تا در زندگانی این جهان عذاب خواری و رسوایی را به آنان بچشانیم، و هرآینه عذاب آن جهان بدتر و رسواکننده تر است و آنها یاری نشوند. (16)

و

اما قوم ثمود - قوم صالح -، آنان را راه نمودیم ولی کوری - گمراهی - را بر رهیابی برگزیدند پس به سزای آنچه می کردند بانگ عذاب خوارکننده آنان را بگرفت. (17)

و کسانی را که ایمان آورده بودند و پرهیزگاری می کردند رهانیدیم. (18)

و روزی که دشمنان خدای [برای رفتن] به سوی آتش دوزخ برانگیخته و فراهم شوند پس آنها را باز دارند - تا پسینیان برسند و همگی یکجا گرد آیند - (19)

تا چون به دوزخ رسند گوش و دیدگان و پوستهاشان - یعنی اندامهاشان - بدانچه می کردند گواهی دهند. (20)

و به پوستهای خویش گویند: چرا بر ما گواهی دادید؟ گویند: خدایی که هر چیزی را گویا کرده است ما را به سخن آورد. و اوست که شما را نخستین بار بیافرید و به سوی او بازگردانده می شوید. (21)

و شما [هنگام گناهکاری در دنیا] از اینکه گوش و دیدگان و پوستهاتان بر ضد شما گواهی دهند نمی توانستید پنهان شوید ولیکن [به سبب پنهانی گناه کردن] پنداشتید که خدا بسیاری از آنچه می کنید نمی داند. (22)

و این بود پندارتان که به پروردگار خود گمان می بردید، شما را هلاک کرد پس از زیان کاران گشتید. (23)

اگر شکیبایی کنند جایشان آتش است، و اگر عفو و خشنودی [خدا] جویند - به پوزش خواهی - درخواستشان پذیرفته نشود. (24)

و برای آنان همگنانی [از شیاطین] برانگیختیم پس آنچه را که پیش رویشان و پشت سرشان است - لذتهای حاضر و آنچه در آینده آرزو داشتند - برایشان آراسته نمودند، و آن گفتار - کلمه عذاب - بر آنان سرا شد در حالی که همچون

گروه هایی از پریان و آدمیان بودند که پیش از ایشان گذشتند، همانا آنها زیان کار بودند. (25)

و کسانی که کافر شدند گفتند: به این قرآن گوش فرا مدهید و [هنگام قرائت وی] سخن یاوه در آن افکنید تا شاید پیروز شوید. (26)

پس بی گمان کسانی را که کافر شدند عذابی سخت بچشانیم و آنان را بر پایه بدترین آنچه می کردند کیفر دهیم. (27)

این است کیفر دشمنان خدا، آتش دوزخ، آنان را در آن خانه همیشگی است، به سزای آنکه آیات ما را انکار می کردند. (28)

و کسانی که کافر شدند گویند: بار خدایا، آن دو کس از پریان و آدمیان که ما را گمراه کردند به ما بنمای که زیر گامهای خود بگذاریمشان تا از فروترینها باشند. (29)

همانا کسانی که گفتند: پروردگار ما خدای یکتاست آنگاه [بر آن] پایداری نمودند، فرشتگان بر آنان فرو می آیند [و گویند] که مترسید و اندوه مدارید و شما را مژده باد به آن بهشتی که نوید داده می شدید (30)

ما در زندگانی این جهان و در آن جهان دوستان شماییم، و شما راست در آن جهان آنچه جانهای شما خواهش کند و شما راست در آن هر چه درخواست کنید (31)

پیشکشی و پذیرائیی [است] از سوی آمرزگار مهربان. (32)

و کیست نیکو گفتارتر از آن که به خدای می خواند - یعنی پیامبر اکرم (ص) - و کار نیک و شایسته می کند و گوید: همانا من از مسلمانانم. (33)

و نیکی و بدی برابر نیست، [بدی دیگران را] به شیوه ای که نیکوتر است دور کن که [اگر چنین کنی] آنگاه آن که میان تو و او دشمنی

است همچون دوستی نزدیک و مهربان گردد. (34)

و از این [صفت] - که بدی را به نیکی پاسخ دهند - برخوردار نشوند مگر آنان که شکیبایی کنند و از این [خصلت] برخوردار نشود مگر آن که دارای بهره ای بزرگ [از خردمندی و کمال انسانی] است. (35)

و اگر تو را وسوسه ای از شیطان برسد که بشوراندت، پس به خدای پناه ببر، که اوست شنوا و دانا. (36)

و از نشانه های [قدرت] او شب و روز و خورشید و ماه است، خورشید و ماه را سجده نکنید، و خدای را که آنها را آفریده سجده کنید اگر او را می پرستید و بس. (37)

پس اگر گردن کشی و بزرگمنشی نمودند، آنان که نزد پروردگار تواند - فرشتگان مقرب و اولیای خدا - او را شب و روز به پاکی می ستایند و خسته و ملول نشوند. (38)

و از نشانه های [قدرت] او این است که زمین را پژمرده و فرسوده می بینی، پس چون آب بر آن فرستیم بجنبد و بردمد، همانا آن [خدای] که آن را زنده کرد زنده کننده مردگان است، که او بر هر چیزی تواناست. (39)

همانا کسانی که درباره آیات ما کج روی می کنند - به سوی باطل می گردند - بر ما پوشیده نیستند. آیا کسی که در آتش [دوزخ] افکنده شود بهتر است یا کسی که روز رستاخیز ایمن می آید؟ هر چه خواهید بکنید، که او بدانچه می کنید بیناست. (40)

همانا کسانی که به این ذکر - قرآن - هنگامی که بدیشان آمد کافر شدند [بدبخت و هلاک گشتند]، و هرآینه آن کتابی است بی همتا و ارجمند - که مانند آن نتوانند آورد

- (41)

باطل - کاهش و افزایش و نادرستی - از پیش آن و از پس آن - در حال و آینده - بدان راه نیابد، که فروفرستاده ای است از سوی [خدای] با حکمت و ستوده. (42)

[این کافران] به تو نمی گویند مگر آنچه به فرستادگان پیش از تو گفته شد. هرآینه پروردگار تو خداوند آمرزش و خداوند کیفری دردناک است. (43)

و اگر ما آن را قرآنی به زبان عجمی - غیر عربی - می ساختیم می گفتند: چرا آیات آن به روشنی بیان نشده است؟ آیا [کتابی] عجمی و [پیامبری] عربی؟! بگو: آن برای کسانی که ایمان آورده اند رهنمونی و بهبودبخش است. و آنان که ایمان نیاورند، در گوشهاشان سنگینی و گرانی است و آن بر آنها [مایه] کوری است. اینان [گویی] از جایی دور خوانده می شوند - که نه می شنوند و نه می فهمند -. (44)

و هرآینه موسی را کتاب دادیم، پس در آن اختلاف کردند، و اگر نبود سخنی از پروردگارت که از پیش رفته است هرآینه میانشان [به عذاب] حکم می شد، و همانا آنان - کفار قوم تو - درباره آن - قرآن یا آنچه یاد کردیم - به شک و تردید اندرند. (45)

هر که کاری نیک و شایسته کند به سود خود اوست، و هر که کاری بد و ناشایست کند به زیان خود اوست، و پروردگار تو به بندگان ستمگر نیست. (46)

دانش رستاخیز به او بازگردانیده می شود - تنها او می داند و بس -. و هیچ میوه ای از غلاف و شکوفه اش بیرون نیاید و هیچ ماده ای باردار نشود و بار ننهد مگر به دانش او. و آن روز

که آنان - مشرکان - را خواند که کجایند آن انبازان من [که می پنداشتید] گویند: تو را گفتیم که از ما هیچ کس گواه نیست [بر اینکه تو را انباز بوده است] - یعنی از شرک بیزاری می نمایند -. (47)

و آنچه پیش از این می خواندند - می پرستیدند - از آنها گم شود و باور کنند که آنان را هیچ گریزگاهی نیست. (48)

آدمی از خواستن نیکی - نعمت و تندرستی و مانند اینها - خسته [و سیر] نشود و اگر او را بدی - سختی و تنگدستی و بیماری - برسد پس نومید و دلسرد گردد. (49)

و اگر پس از گزندی که بدو رسیده وی را رحمتی بچشانیم هرآینه گوید: این مراست - از دانش و تدبیر خود من است و من سزاوار آنم - و نپندارم که رستاخیز برپا شود، و اگر به پروردگارم بازگردانده شوم مرا نزد او پاداشی نیکوتر خواهد بود. پس هرآینه کسانی را که کافر شدند بدانچه کردند آگاه سازیم، و بی گمان آنان را عذابی سخت بچشانیم. (50)

و چون به آدمی نیکویی کنیم و نعمت ارزانی داریم، [از ما و طاعت ما] روی بگرداند و [با حال تکبر و استغنا،] خود را [از ما] دور دارد، و چون بدی به او رسد پس دعائی دور و دراز خواهد داشت. (51)

بگو: مرا خبر دهید که اگر [این قرآن] از نزد خدا باشد و شما بدان کافر شوید، کیست گمراه تر از آن که در مخالفتی دور [از حق و صواب] است (52)

زودا که آنان را نشانه های خویش در کناره های جهان و در جانهای خودشان بنماییم تا آنکه

برایشان روشن و آشکار شود که همانا او - یا آن - حق است. آیا این بس نیست که پروردگار تو بر هر چیزی گواه و آگاه است (53)

آگاه باش که آنان - کافران - از دیدار پروردگار خویش - روز رستاخیز - در شکاند، آگاه باش که همانا او همه چیز را [به علم و قدرت خود] فراگیرنده است. (54)

ترجمه فارسی استاد آیتی

به نام خدای بخشاینده مهربان

حا، میم. (1)

کتابی است که از جانب آن بخشاینده مهربان نازل شده است. (2)

کتابی است که آیه هایش به وضوح بیان شده ، قرآنی است به زبان عربی برای مردمی که می دانند. (3)

هم مژده دهنده است و هم بیمدهنده . بیشترشان از آن اعراض کرده اند و سخن نمی شنوند. (4)

گفتند: دلهای ما از آنچه ما را بدان دعوت می کنی در پرده است و گوشهامان سنگین است و میان ما و تو حجابی است. تو به کار خود پرداز و ما نیز به کار خود می پردازیم. (5)

بگو: من انسانی هستم همانند شما. به من وحی شده که خدایتان خدایی است یکتا. پس بدو روی آورید و از او آمرزش بخواهید. و وای بر مشرکان: (6)

آنهایی که زکات نمی دهند و به آخرت ایمان ندارند. (7)

آنان را که ایمان آورده اند و کارهای شایسته می کنند، پاداشی است تمام ناشدنی . (8)

بگو: آیا به کسی که زمین را در دو روز آفریده است کافر می شوید و برای او همتایان قرار می دهید؟ اوست پروردگار جهانیان. (9)

بر روی زمین کوهها پدید آورد و آن را پر برکت

ساخت و رزق همه را معین کرد، در چهار روز یکسان برای همه سائلان. (10)

سپس به آسمان پرداخت و آن دودی بود. پس به آسمان و زمین گفت: خواه یا ناخواه بیایید. گفتند: فرمانبردار آمدیم. (11)

آنگاه هفت آسمان را در دو روز پدید آورد. و در هر آسمانی کارش را به آن وحی کرد. و آسمان فرودین را به چراغهایی بیاراستیم و محفوظش داشتیم. این است تدبیر آن پیروزمند دانا. (12)

پس اگر اعراض کردند، بگو: شما را از صاعقه ای همانند صاعقه ای که بر عاد و ثمود فرود آمد می ترسانم. (13)

آنگاه که رسولان پیش و بعد آنها نزدشان آمدند و گفتند که جز خدای یکتا را مپرستید، گفتند: اگر پروردگار ما می خواست فرشتگان را از آسمان نازل می کرد. ما به آنچه شما بدان مبعوث شده اید ایمان نمی آوریم. (14)

اما قوم عاد، به ناحق در روی زمین گردنکشی کردند و گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است؟ آیا نمی دیدند که خدایی که آنها را آفریده است از آنها نیرومندتر است که آیات ما را انکار می کردند. (15)

ما نیز بادی سخت و غران در روزهایی شوم بر سرشان فرستادیم تا در دنیا عذاب خواری را به آنها بچشانیم. و عذاب آخرت خوارکننده تر است و کسی به یاریشان برنخیزد. (16)

اما قوم ثمود، هدایتشان کردیم. و آنها کوری را از هدایت بیشتر دوست می داشتند. تا آنکه به خاطر اعمالی که می کردند صاعقه عذاب خوارکننده آنها را فرو گرفت. (17)

و ما کسانی را که ایمان آورده بودند و پرهیزگار بودند نجات دادیم.

(18)

و روزی که دشمنان خدا را گرد آورند و به صف برانندشان. (19)

چون به کنار آتش آیند، گوش و چشمها و پوستهاشان به اعمالی که مرتکب شده اند بر ضدشان شهادت دهند. (20)

به پوستهای خود گویند: چرا بر ضد ما شهادت دادید؟ گویند: آن خدایی که هر چیزی را به سخن می آورد و شما را نخستین بار بیافرید و به او بازگشت می یابید، ما را به سخن آورده است. (21)

از اینکه گوش و چشمها و پوستهایتان به زیان شما شهادت دهند چیزی نهان نمی داشتید، بلکه می پنداشتید که خدا بر بسیاری از کارهایی که می کنید آگاه نیست. (22)

و این بود گمانی که به پروردگارتان داشتید. هلاکتان کرد و در شمار زیان کردگان در آمدید. (23)

پس اگر شکیبایی ورزند، جایگاهشان در آتش است، و اگر هم طالب عفو شوند کسی آنها را عفو نکند. (24)

و برایشان همدمانی مقدر کردیم و آنان حال و آینده را در نظرشان بیاراستند. و بر آنها نیز همانند پیشینیانشان از جن و انس، عذاب مقرر شد. زیرا زیانکار بودند. (25)

کافران گفتند: به این قرآن گوش مدهید و سخن بیهوده بدان بیامیزید، شاید پیروز گردید. (26)

کافران را عذابی سخت می چشانیم و بدتر از آنچه می کرده اند پاداش می دهیم. (27)

این است کیفر دشمنان خدا: آتش. در درون آن خانه ای همیشگی دارند. این کیفر آنهاست، زیرا آیات ما را انکار می کردند. (28)

کافران گویند: ای پروردگار ما، آن دو تن را از جن و انس که ما را گمراه کردند به ما بنمایان، تا پای

بر سر آنها نهیم تا از ما فروتر روند. (29)

بر آنان که گفتند: پروردگار ما الله است و پایداری ورزیدند. فرشتگان فرود می آیند که مترسید و غمگین مباشید، شما را به بهشتی که به شما وعده داده شده بشارت است. (30)

ما در دنیا دوستدار شما بودیم و نیز در آخرت دوستدار شماییم. در بهشت هر چه دلتان بخواهد و هر چه طلب کنید برایتان فراهم است. (31)

سفره ای است از جانب خدای آمرزنده مهربان. (32)

چه کسی را سخن نیکوتر از سخن آن که به سوی خدا دعوت می کند و کارهای شایسته می کند و می گوید البته که من از مسلمانانم. (33)

خوبی و بدی برابر نیستند. همواره به نیکوترین وجهی پاسخ ده ، تا کسی که میان تو و او دشمنی است چون دوست مهربان تو گردد. (34)

برخوردار نشوند از این مگر کسانی که شکیبا باشند و کسانی که از ایمان بهره ای بزرگ داشته باشند. (35)

و اگر از جانب شیطان دستخوش وسوسه ای گردی ، به خدا پناه ببر، که او شنوا و داناست. (36)

و از نشانه های قدرت او شب و روز و آفتاب و ماه است. به آفتاب و ماه سجده مکنید. به خدای یکتا که آنها را آفریده است سجده کنید. اگر او را می پرستید. (37)

اگر آنان تکبر می ورزند، آنها که در نزد پروردگار تو هستند بی آنکه ملول شوند شب و روز تسبیح او می گویند. (38)

و از آیات قدرت او آنکه تو زمین را خشک می بینی . چون آب بر آن بفرستیم به جنبش

آید و گیاه برویاند. آن کس که آن را زنده می کند زنده کننده مردگان است، که او بر هر چیزی تواناست. (39)

کسانی که در آیات ما راه باطل پیش می گیرند، بر ما پوشیده نیستند. آیا آن که به آتش افکنده می شود بهتر است یا آن که روز قیامت بی هیچ وحشتی می آید؟ هر چه می خواهید بکنید، او به کارهایتان بیناست. (40)

به کیفر خویش رسند آنان که به قرآن که برای هدایتشان آمده است ایمان نمی آورند، حال آنکه کتابی ارجمند است. (41)

نه از پیش روی باطل بدو راه یابد و نه از پس. نازل شده از جانب خداوندی حکیم و ستودنی است. (42)

هر چه درباره تو می گویند درباره پیامبران پیش از تو نیز گفته اند. هر آینه پروردگار تو هم آمرزنده است و هم صاحب عقوبتی است دردآور. (43)

اگر قرآن را به زبان عجم می فرستادیم، می گفتند: چرا آیاتش به روشنی بیان نشده است؟ کتابی به زبان عجم و پیامبری عرب؟ بگو. این کتاب برای آنها که ایمان آورده اند هدایت و شفاست و آنها که ایمان نیاورده اند گوشهاشان سنگین است، و چشمانشان کور است. چنانند که گویی آنها را از جایی دور ندا می دهند. (44)

موسی را کتاب دادیم، اما در آن اختلاف کردند. و اگر نبود آن سخنی که پروردگارت از پیش گفته بود، میانشان کار به پایان می آمد. و البته هنوز به سختی در تردیدند. (45)

هر کس که کاری شایسته کند، به سود خود اوست و هر که بد کند به زیان اوست. و پروردگار تو

به بندگان ستم روا نمی دارد. (46)

علم به روز قیامت نزد اوست. و هیچ ثمره ای از غلاف خویش بیرون نمی آید، و هیچ ماده ای آبستن نمی شود و نمی زاید مگر آنکه او بدان آگاه است. و آن روز که ایشان را ندا دهد که شریکان من کجایند. گویند: آگاهت کردیم که کسی از ما به شرک گواهی نمی دهد. (47)

و آنچه را پیش از این به خدایی می خواندند از دست دادند و دانستند که راه گریزی ندارند. (48)

آدمی هر چه طلب خیر کند خسته نمی شود، اما چون بدی به او برسد بداندیش و نومید می گردد. (49)

اگر پس از رنجی که به او رسیده رحمتی به او بچشانیم می گوید این حق من است و نپندارم که قیامتی بر پا شود، و اگر هم مرا نزد پروردگارم برگردانند البته که نزد او حالتی خوشتر باشد. پس کافران را به اعمالی که کرده اند آگاه می کنیم و به آنها عذابی سخت می چشانیم. (50)

چون به آدمی نعمتی ارزانی داریم، رویگردان می شود و به تکبر گردن می افرازد. و اگر بدو شری برسد، بسیار فریاد و فغان می کند. (51)

بگو: چه می بینید؟ اگر این کتاب از جانب خداست و شما بدان ایمان نمی آورید، گمراه تر از کسی که همچنان راه مخالفت در پیش گرفته است کیست. (52)

زودا که آیات قدرت خود را در آفاق و در وجود خودشان به آنها نشان خواهیم داد تا برایشان آشکار شود که او حق است. آیا اینکه پروردگار تو در همه جا حاضر است کافی

نیست. (53)

به هوش باش که آنها از دیدار پروردگارشان در تردیدند. بهوش باش که او بر هر چیزی احاطه دارد. (54)

ترجمه فارسی استاد خرمشاهی

به نام خداوند بخشنده مهربان

حم (حا. میم) (1)

[کتابی است] فرو فرستاده از جانب [خداوند] رحمان رحیم (2)

کتابی است که آیاتش به شیوایی بیان شده است، قرآنی عربی برای اهل معرفت (3)

که مژده آور و هشداردهنده است، ولی بیشترینه آنان روی گردان شدند که به گوش [دل] نمی شنوند (4)

و گویند دلهای ما از آنچه ما را به آن می خوانید در پوشش است و در گوشهایمان سنگینی ای، و میان ما و تو حجابی است، هر چه خواهی کن که ما نیز کننده ایم (5)

بگو جز این نیست که من بشری مانند شما هستم [با این تفاوت] که به من وحی می شود که خدای شما خدای یگانه است، در کار او راست و درست باشید و از او آمرزش بخواهید، و وای بر مشرکان (6)

کسانی که زکات نمی پردازند و هم ایشان آخرت را منکرند (7)

بی گمان کسانی که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند پاداشی ناکاسته [/ بی منت] دارند (8)

بگو آیا شما به کسی که زمین را در دو روز آفریده است، کفر می ورزید و برای او همتایانی قائل می شوید، اوست که پروردگار جهانیان است (9)

و بر روی آن [زمین]، کوه های استوار آفرید و به آن برکت بخشید و در چهار روز زاد و برگ آن را در آن آماده ساخت، که برای خواهندگان یکسان است (10)

سپس به آسمان پرداخت که به صورت دودی [/ بخاری] بود، به آن و به زمین فرمود خواه یا ناخواه رام

شوید، [به زبان حال] گفتند البته رام و تسلیم هستیم (11)

آنگاه آنها را به صورت آسمانهای هفتگانه در دو روز استوار کرد و در هر آسمانی امرش را وحی کرد، و آسمان دنیا را به چراغها[ی ستارگان] آراستیم و آن را محفوظ داشتیم، این اندازه آفرینی [خداوند] پیروزمند داناست (12)

و اگر رویگردان شدند بگو شما را از صاعقه ای مانند صاعقه عاد و ثمود هشدار می دهم (13)

چنین بود که پیامبران آنان پیش از آنان و پس از آنان آمدند که جز خداوند را مپرستید، گفتند اگر پروردگارمان می خواست فرشتگانی می فرستاد، پس ما رسالت شما را منکریم (14)

اما قوم عاد در آن سرزمین به ناحق سرکشی کردند و گفتند چه کسی از ما پرتوانتر است؟ آیا ننگریسته اند که خداوندی که آنان را آفریده است، از آنها پرتوانتر است؟ [این چنین بود که] آیات ما را انکار می کردند (15)

آنگاه بر ایشان بادی سخت سرد، در روزهای شوم، فرستادیم که به آنان عذاب رسواگر را در زندگانی دنیا بچشانیم و عذاب اخروی رسواگرتر است، و آنان یاری نیابند (16)

و اما قوم ثمود هدایتشان کردیم، ولی سرگشتگی را از هدایت خوشتر داشتند، آنگاه به خاطر کار و کردارشان، صاعقه عذاب رسواگر آنان را فرو گرفت (17)

و کسانی را که ایمان آورده و پروا پیشه کرده بودند رهاندیم (18)

و روزی [باشد] که دشمنان خدا به سوی دوزخ گرد آیند، و به همدیگر فرارسند (19)

تا چون به آنجا رسند، گوشها و چشمها و پوستهایشان درباره آنچه کرده اند، بر آنان گواهی دهند (20)

به پوستهایشان گویند چرا بر ما گواهی دادید؟ گویند ما را

خداوندی که هر چیز را به سخن درآورد، به سخن درآورده است، و او شما را نخست بار [که چیزی نبودید] آفرید، و به سوی او باز گردانده می شوید (21)

و شما پرده پوشی نمی کردید از اینکه مبادا گوشهایتان و چشمهایتان و پوستهایتان بر شما گواهی دهند، [بلکه از این روی بود که] گمان می کردید که خداوند بسیاری از کار و کردارتان را نمی داند (22)

و این گمان شما بود که در حق پروردگارتان می پنداشتید که شما را هلاک کرد و از زیانکاران شدید (23)

پس اگر شکیبایی ورزند، آتش [دوزخ] جایگاه آنان است، و اگر بخشایش طلبند، از بخشودگان نیستند (24)

و برای آنان همنشینانی گماشتیم که حال و آینده شان را در نظر ایشان آراسته جلوه دادند، و در میان امتهایی از جن و انس که پیش از ایشان بوده اند، حکم [عذاب] در حق ایشان تحقق یافت که ایشان زیانکار بودند (25)

و کافران گویند به این قرآن گوش مدهید و در اثنای خواندن آن سخنان بیهوده بگویید، باشد که پیروز شوید (26)

پس به کافران عذابی سخت بچشانیم، و بر وفق بدترین کاری که کرده اند ایشان را جزا دهیم (27)

چنین است که جزای دشمنان خدا آتش [دوزخ] است، که در آنجا سرایی جاودانه داشته باشند، که کیفر آن است که به آیات ما انکار می ورزیدند (28)

و کافران گویند پروردگارا کسانی را از جن و انس که ما را گمراه کردند، به ما نشان بده که به زیر گامهایمان در اندازیمشان که از فروماندگان باشند (29)

بی گمان کسانی که گویند پروردگار ما خداوند است، سپس پایداری ورزند، فرشتگان بر آنان نازل شوند

[و گویند] که مترسید و اندوهگین مباشید و مژده باد شما را به بهشتی که به شما وعده داده بودند (30)

ما دوستداران شما در زندگانی دنیا و در آخرت هستیم، و در آنجا برای شما هر چه دلهایتان بخواهد و هر آنچه بطلبید هست (31)

که پیشکشی از [خداوند] آمرزگار مهربان است (32)

و کیست نیکوسخنتر از کسی که به سوی خداوند دعوت کند، و کاری شایسته در پیش گیرد و بگوید که من از مسلمانانم (33)

و نیکی و بدی برابر نیست. همواره به شیوه ای که نیکوتر است مجادله کن، آنگاه [خواهی دید] کسی که بین تو و او دشمنی ای بود، گویی دوستی مهربان است (34)

و آن را جز شکیبایان نپذیرند، و آن را جز بختیار فرانگیرد (35)

و اگر وسوسه ای از سوی شیطان تو را به وسواس افکند، به خداوند پناه ببر، چرا که او شنوای داناست (36)

و از آیات او شب و روز و خورشید و ماه است، در برابر خورشید و ماه سجده نکنید، بلکه در برابر خداوندی که آنها را آفریده است - اگر تنها او را می پرستید - سجده کنید (37)

و اگر تکبر ورزیدند، بدان که کسانی که نزد پروردگارت هستند، در شب و روز او را تسبیح می گویند و ایشان ملول نمی شوند (38)

و از آیات او این است که تو زمین را پژمرده بینی، آنگاه چون بر آن، آب [باران] فرو فرستیم، جنبش یابد و رشد کند، بی گمان کسی که آن را زنده گردانده است، زندگی بخش مردگان است، او بر هر کاری تواناست (39)

بی گمان کسانی که در آیات ما کژاندیشی می کنند،

از ما پوشیده و پنهان نیستند، آیا [سرنوشت] کسی که در آتش [دوزخ] افکنده شود، بهتر است، یا کسی که در روز قیامت ایمن آید، هر چه می خواهید بکنید، او به آنچه می کنید بیناست (40)

بی گمان کسانی که قرآن را - چون بر آنان نازل شد - انکار می کنند [از ما پوشیده و پنهان نیستند]، و آن کتابی است گرامی (41)

که در اکنون یا آینده اش، باطل در آن راه نمی یابد، فرو فرستاده ای از سوی [خداوند] فرزانه ستوده است (42)

به تو چیزی گفته نمی شود، جز آنچه به پیامبران پیش از تو گفته شده است: بی گمان پروردگارت هم صاحب آمرزش و هم صاحب عقوبتی دردناک است (43)

و اگر آن را به صورت قرآنی بیگانه و ناشیوا پدید می آوردیم، بی شک می گفتند چرا آیات آن شیوا بیان نشده است، چرا آن بیگانه و ناشیواست، حال آنکه پیامبر عربی [و شیوا] است؟ بگو آن برای مومنان رهنمود و شفابخش است و کسانی که ایمان ندارند در گوشهایشان سنگینی ای هست و آن [قرآن] برایشان مایه سردرگمی است، اینانند که از جایی دور دست ندایشان می دهند (44)

و به راستی به موسی کتاب آسمانی بخشیدیم، آنگاه درباره آن اختلاف کلمه پیدا شد، و اگر حکم پیشین پروردگارت تعلق نگرفته بود، هر آینه در میان آنان داوری می شد، و [اینک] آنان از آن سخت در شک هستند (45)

و هر کس که کاری شایسته پیشه کند، به سود خود اوست، و هر کس کاری بد پیش گیرد، به زیان خود اوست، و پروردگارت در حق بندگان ستمگر نیست (46)

آگاهی از قیامت به او باز می گردد و هیچ بار و

بری از پوستش بر نمی آید، و هیچ مادینه ای بار بر نمی گیرد، و بار خود را به زمین نمی گذارد، مگر با آگاهی او، و روزی که ایشان را ندا دهد که پس شریکان من [که شما ادعا می کردید] کجا هستند؟ گویند تو را خبر دادیم که ما را هیچ شاهدی نیست (47)

و آنچه در گذشته به پرستش می خواندند، از دید آنان ناپدید شود، و دریابند که گریزگاهی ندارند (48)

انسان هرگز از طلبخیز به دعا خسته نمی شود، ولی چون شری به او رسد، بس نومید و دلسرد است (49)

و اگر به او پس از رنجی که رسیده است، از سوی خود رحمتی بچشانیم، گوید این حق من است و گمان ندارم که قیامت برپا شود، و اگر هم به سوی پروردگارم بازگردانده شوم، همانا برای من در نزد او خوشی [/ بهشت] خواهد بود، آنگاه کافران را از [نتیجه و حقیقت] کار و کردارشان آگاه سازیم و به آنان از عذاب سهمگین بچشانیم (50)

و چون به انسان ناز و نعمتی ارزانی داریم [از سر نعمت زدگی و ناسپاسی] روی بگرداند و دامن کشان بگذرد، و چون بلایی به او رسد دعاخوانی پیگیر است (51)

بگو اندیشه کنید اگر [قرآن] از سوی خدا باشد، و سپس شما منکرش شوید، دیگر چه کسی از کسی که چنین ناسازگاری عظیمی دارد، گمراه تر خواهد بود (52)

زودا که آیات خود را در بیرون و درونشان به ایشان بنمایانیم، تا آنکه بر آنان آشکار شود که آن حق است، آیا کافی نیست که پروردگارت بر همه چیز گواه است (53)

بدانید که ایشان از لقای پروردگارشان در شکاند،

بدانید که او بر هر چیز چیره است (54)

ترجمه فارسی استاد معزی

بنام خداوند بخشاینده مهربان

حم (1)

فرستادنی است از خداوند بخشنده مهربان (2)

کتابی است جدا گردیده است آیتهایش قرآنی عربی برای گروهی که بدانند (3)

نویددهنده و بیم دهنده پس روی برتافتند بیشتر ایشان پس نمی شنوند (4)

و گفتند دلهای ما در پوششهائی است از آنچه می خوانید ما را بدان و در گوشهای ما است سنگینی و میان ما و تو است پرده ای پس عمل میکن که مائیم عمل کنندگان (5)

بگو همانا منم بشری مانند شما وحی می شود بسویم که خدای شما خدای یکتا است پس استقامت کنید بسویش و آمرزش از او خواهید و وای بر مشرکان (6)

آنان که نمی دهند زکات را و ایشانند به آخرت کافران (7)

همانا آنان که ایمان آوردند و کردار شایسته کردند ایشان را است مزدی بی منّت (یا بی پایان) (8)

بگو آیا شما کفر می ورزید بدانکه بیافریده است زمین را در دو روز و قرار دهید برایش همتایانی این است پروردگار جهانیان (9)

و نهاده است در آن لنگرهائی از فراز آن و برکت نهاده است در آن و مقرّر گردانید در آن روزی هایش را در چهار روز یکسان (برابر) برای پرسش کنندگان (10)

سپس پرداخت به آسمان و بود آن دودی پس گفت بدان و به زمین بیائید خواه و ناخواه گفتند آمدیم فرمانبرداران (11)

پس گذراند آنها را هفت آسمان در دو روز و وحی کرد در هر آسمانی امر آن را و آراستیم آسمان نزدیک را به چراغهائی و نگهبانی را این است کارپردازی خداوند عزّتمند دانا (12)

پس اگر روی برتابند بگو ترسانیدم شما را از

صاعقه (آتش آسمانی) مانند صاعقه عاد و ثمود (13)

گاهی که بیامدشان فرستادگان از پیش روی ایشان و از پشت سر ایشان که نپرستید جز خدا را گفتند اگر می خواست پروردگار ما هر آینه می فرستاد فرشتگانی و همانا مائیم بدانچه فرستاده شدید بدان کافران (14)

امّا عاد پس کبر ورزیدند در زمین به ناحقّ و گفتند کیست سخت تر از ما به نیرو آیا ندیدند آنکه خدائی که آفریدشان سخت تر از ایشان به نیرو و بودند به آیتهای ما انکار می کردند (15)

پس فرستادیم بر ایشان بادی سخت را در روزهائی شوم تا چشانیمشان عذاب خواری را در زندگانی دنیا و هر آینه عذاب آخرت است خوارتر و ایشان یاری نشوند (16)

و امّا ثمود پس راهنمائیشان کردیم پس برگزیدند کوری را بر رهبری پس بگرفتشان صاعقه شکنجه خواری بدانچه بودند دست می آورند (17)

و رهانیدیم آنان را که ایمان آوردند و بودند پرهیز می کردند (18)

و روزی که گرد آورده شوند دشمنان خدا بسوی آتش پس ایشانند بازداشت شدگان (19)

تا گاهی که آیندش گواهی دهد بر ایشان گوششان و دیده هاشان و پوستهاشان بدانچه بودند می کردند (20)

و گفتند به پوستهای خویش چرا گواهی دادید بر ما گفتند به سخن آورد ما را خدائی که به سخن آورد همه چیز را و او آفرید شما را نخستین بار و بسویش بازگردانیده شوید (21)

و نبودید نهان دارید که گواهی دهد بر شما گوشتان و نه دیدگانتان و نه پوستهایتان و لیکن پنداشتید که خدا نمی داند بسیاری را از آنچه می کنید (22)

و این است پندار شما که گمان برید به پروردگار خویش نابود ساخت شما را

پس بامداد کردید از زیانکاران (23)

پس اگر شکیبا شوند آتش است جایگاه ایشان و اگر بهانه آرند نباشند از بهانه پذیرفتگان (یا اگر خواهان عتاب شوند نباشند از عتاب شدگان) (24)

و برانگیختیم برای ایشان همنشینانی پس آراستند برای ایشان و آنچه پیش روی ایشان و پشت سر ایشان است و راست آمد بر ایشان سخن در ملّتهائی که بگذشت پیش از ایشان از پری و آدمی که بودند زیانکاران (25)

و گفتند آنان که کفر ورزیدند گوش فراندهید بدین قرآن و یاوه گوئید در آن شاید چیره شوید (26)

همانا چشانیم آنان را که کفر ورزیدند عذابی سخت و هر آینه پاداششان دهیم به بدترین چیزی که بودند می کردند (27)

این است کیفر دشمنان خدا آتش ایشان را است در آن سرای جاودانی پاداشی بدانچه بودند آیتهای ما را پایمال می کردند (28)

و گفتند آنان که کفر ورزیدند پروردگارا بنمایان به ما آن دو تن را که گمراه کردند ما را از پری و آدمی تا بگذاریمشان زیر پاهای خویش تا بگردند از پست تر آن (29)

همانا آنان که گفتند پروردگار ما خدا است و سپس پایداری ورزیدند فرود آید بر ایشان فرشتگان که نترسید و نه اندوهگین باشید و مژده باد شما را به بهشتی که بودید نوید داده می شدید (30)

مائیم دوستان شما در زندگانی دنیا و در آخرت و شما را است در آن آنچه هوس کند دلهای شما و شما را است در آن هر آنچه خواهید (31)

پیشکشی از نزد آمرزنده مهربان (32)

و کیست نکوتر در سخن از آنکه بخواند بسوی خدا و کردار نیک کند و گوید منم

از اسلام آرندگان (33)

و نیستند یکسان خوبی و نه بدی دور کن بدانچه آن است نکوتر که ناگاه آنکه میان تو و او دشمنی است گوئیا او است دوستی گرم (34)

و داده نشوندش جز آنان که شکیبا شدند و داده نشودش مگر دارنده بهره ای بزرگ (35)

و اگر بِخَلد در دلت از شیطان شوریدگی پس پناه بر به خدا که او است همانا شنوای دانا (36)

و از آیتهای او است شب و روز و مهر و ماه سجده نکنید برای مهر و ماه و سجده کنید برای خداوندی که بیافرید آنها را اگر هستید او را پرستش کنان (37)

پس اگر کبر ورزیدند همانا آنان که نزد پروردگار تسبیح گویند برایش به شب و روز و ایشان خسته نشوند (38)

و از آیتهای او است که بینی زمین را پژمرده تا گاهی که فرستیم بر آن آب را بجنبد و برآید همانا آنکه زنده سازدش زنده کننده مُردگان است هر آینه او است بر همه چیز توانا (39)

همانا آنان که خیرگی کنند در آیتهای ما پوشیده نیستند بر ما آیا آنکه افکنده شود در آتش بهتر است یا آنکه بیاید ایمن روز قیامت بکنید هر آنچه خواهید که او بدانچه کنید بینا است (40)

همانا آنان که کفر ورزیدند به ذکر گاهی که بیامدشان و همانا آن است کتابی عزتمند (41)

نیایدش نادرستی از پیش رویش و نه از پشت سرش فرستادنی از حکیمی ستوده (42)

گفته نمی شود به تو جز آنچه گفته شد به پیمبران پیش از تو که همانا پروردگار تو دارای آمرزش است و دارای شکنجه دردناک (43)

و اگر می گردانیدیمش

قرآنی گنگ زبان (به زبان جز عربی) همانا می گفتند چرا جدا نشد آیتهایش آیا عجمی و عربی بگو آن برای آنان که ایمان آوردند رهبری و بهبودی است و آنان که ایمان نیاوردند در گوشهاشان سنگینی است و آن است بر ایشان کوری آنان خوانده می شوند از جایگاهی دور (44)

و همانا دادیم به موسی کتاب را پس اختلاف شد در آن و اگر نبود سخنی که پیشی گرفت از پروردگارت هر آینه حکم می شد میان ایشان و همانا ایشانند در شکّی از آن شکّ آرنده (45)

آنکو نکوئی کند پس برای خویشتن است و آن که بدی کند پس بر آن است و نیست پروردگارت ستم کننده بر بندگان (46)

بسوی او بازگردانیده شود علم ساعت و آنچه برون آید از میوه ها از شکوفه های خویش و نه بارور شود ماده و نه بار نهد مگر به علمش و روزی که خواندشان کجایند شریکان من گویند اعلام کنیمت که نیست از ما گواهی (47)

و گم شد از ایشان آنچه بودند می خواندند از پیش و پنداشتند نیستشان گریزگاهی (48)

خسته نگردد انسان از خواهش خوب و اگر رسدش بدیی پس بسی نومید و بسی دلسرد است (49)

و اگر چشانیمش رحمتی از خویش پس از سختیی که بدو رسیده است هر آینه گوید این از آن من است و نپندارم ساعت را بپاشونده و اگر بازگردانیده شوم بسوی پروردگارم همانا مرا است نزد او نکوئی پس آگاه سازیم همانا آنان را که کفر ورزیدند بدانچه کردند و بچشانیمشان هر آینه از عذابی انبوه (50)

و هر گاه بخشایش کنیم بر انسان روی برتابد و دور گرداند پهلوی خویش

را و هر گاه رسدش شرّی پس او است دارای دعائی پهناور (51)

بگو آیا دیده اید که اگر باشد از نزد خدا پس کفر ورزیدید بدان کیست گمراه تر از آنکه در ناسازگاری (ستیزه جویی) است دور (52)

زود است بنمایانیمشان آیتهای خویش را در سراسر گیتی و در خود ایشان تا روشن شود برای ایشان که او است حقّ آیا بس نیست پروردگار تو که او بر همه چیز گواه است (53)

همانا ایشانند در تردیدی از ملاقات پروردگار خویش همانا او است به همه چیز فراگیرنده (54)

ترجمه انگلیسی قرائی

In the Name of Allah, the All-beneficent, the All-merciful.

1 Ha, Meem:

2 A [gradually] sent down [revelation] from the All-beneficent, the All-merciful,

3 [this is] a Book whose signs have been elaborated, an Arabic Qur’an, for a people who have knowledge,

4 a bearer of good news and a warner. But most of them turn away [from it], [and] so they do not listen.

5 They say, ‘Our hearts are in veils [which shut them off] from what you invite us to, and there is a deafness in our ears, and there is a curtain between us and you. So act [as your faith requires]; we too are acting [according to our own].’

6 Say, ‘I am just a human being like you. It has been revealed to me that your God is the One God. So be steadfast toward Him and plead to Him for forgiveness.’ And woe to the polytheists

7 —those who do not pay the zakat and disbelieve in the Hereafter.

8 As

for those who have faith and do righteous deeds, there will be an everlasting reward for them.

9 Say, ‘Do you really disbelieve in Him who created the earth in two days, and ascribe partners to Him? That is the Lord of all the worlds!’

10 He set in it firm mountains [rising] above it, and blessed it and ordained therein its [various] means of sustenance in four days, alike for all the seekers [of the means of sustenance].

11 Then He turned to the heaven, and it was smoke, and He said to it and to the earth, ‘Come! Willingly or unwillingly!’ They said, ‘We come heartily.’

12 Then He set them up as seven heavens in two days, and revealed in each heaven its ordinance. We have adorned the lowest heaven with lamps, and guarded them. That is the ordaining of the All-mighty, the All-knowing.

13 But if they turn away, say, ‘I warn you of a thunderbolt, like the thunderbolt of ‘Aad and Thamud.’

14 When the apostles came to them, before them and in their own time, saying, ‘Wor-ship no one except Allah!’ They said, ‘Had our Lord wished, He would certainly have sent down angels [to us]. We indeed disbelieve in what you have been sent with.’

15 As for [the people of] ‘Aad, they acted arrogantly in the earth unduly, and they said, ‘Who is more powerful than us?’ Did they not see that Allah, who created them, is more powerful than them? They used to impugn Our signs;

16 so We unleashed upon them an icy gale during ill-fated days, that We might make them taste the punishment of disgrace in the life of the world. Yet the punishment of the Hereafter is surely more disgraceful, and they will not be helped.

17 As for [the people of] Thamud, We guided them, but they preferred blindness to guidance. So the bolt of a humiliating punishment seized them because of what they used to earn.

18 And We delivered those who had faith and were Godwary.

19 The day when the enemies of Allah are marched out toward the Fire, and they shall be held in check.

20 When they come to it, their hearing will bear witness against them and their sight and their skins concerning what they used to do.

21 They will say to their skins, ‘Why did you bear witness against us?’ They will say, ‘We were given speech by Allah, who gave speech to all things. He created you the first time, and to Him you are being brought back.

22 You did not use to conceal yourselves lest your hearing should bear witness against you, or [for that matter] your sight, or your skin, but you thought that Allah did not know most of what you did.

23 That misjudgment that you entertained about your Lord ruined you. So you became losers.’

24 Should they be patient, the Fire is their abode; and should they seek to propitiate, they will not be redeemed.

25 We have assigned them

companions who make to seem decorous to them whatever is before them and whatever is behind them, and the word became due against them, as it did against the nations that passed away before them of jinn and humans. They were indeed losers.

26 The faithless say, ‘Do not listen to this Qur’an and hoot it down so that you may prevail [over the Apostle].’

27 We will surely make the faithless taste a severe punishment, and We will surely requite them by the worst of what they used to do.

28 That is the requital of the enemies of Allah—the Fire! In it they will have an ever-lasting abode, as a requital for their impugning Our signs.

29 The faithless will say, ‘Our Lord! Show us those who led us astray from among jinn and humans so that we may trample them under our feet, so that they may be among the lowermost!’

30 Indeed those who say, ‘Our Lord is Allah!’ and then remain steadfast, the angels descend upon them, [saying,] ‘Do not fear, nor be grieved! Receive the good news of the paradise which you have been promised.

31 We are your friends in the life of this world and in the Hereafter, and you will have in it whatever your souls desire, and you will have in it whatever you ask for,

32 as a hospitality from One all-forgiving, all-merciful.’

33 Who has a better call than him who summons to Allah and acts righteously and says, ‘Indeed I am one

of the muslims’?

34 Good and evil [conduct] are not equal. Repel [evil] with what is best. [If you do so,] behold, he between whom and you was enmity, will be as though he were a sympa-thetic friend.

35 But none is granted it except those who are patient, and none is granted it except the greatly endowed.

36 Should a temptation from Satan disturb you, seek the protection of Allah. Indeed He is the All-hearing, the All-knowing.

37 Among His signs are the night and the day, and the sun and the moon. Do not prostrate to the sun, nor to the moon, but prostrate to Allah who created them, if it is Him that you worship.

38 But if they disdain [the worship of Allah], those who are near your Lord glorify Him night and day, and they are not wearied.

39 Among His signs is that you see the earth desolate; but when We send down water upon it, it stirs and swells. Indeed He who revives it is the reviver of the dead. Indeed He has power over all things.

40 Indeed those who commit sacrilege in Our signs are not hidden from Us. Is some-one who is cast in the Fire better off, or someone who arrives safely on the Day of Resurrection? Act as you wish; indeed He sees best what you do.

41 Indeed those who defy the Reminder when it comes to them... Indeed it is an au-gust Book:

42 falsehood cannot approach it, from before it

nor from behind it, a [gradually] sent down [revelation] from One all-wise, all-laudable.

43 Nothing is said to you except what has already been said [earlier] to the apostles before you. Indeed your Lord is forgiving and One who metes out a painful retribution.

44 Had We made it a non-Arabic Qur’an, they would have surely said, ‘Why have not its signs been articulated?’ ‘What! A non-Arabian [scripture] and an Arabian [prophet]!?’ Say, ‘For those who have faith, it is a guidance and healing; but as for those who are faithless, there is a deafness in their ears and it is lost to their sight.’ They are [as if they were] called from a distant place.

45 Certainly We gave Moses the Book, but differences arose about it; and were it not for a prior decree of your Lord, judgement would have been made between them, for they are indeed in grave doubt concerning it.

46 Whoever acts righteously, it is for his own soul, and whoever does evil, it is to its detriment, and your Lord is not tyrannical to the servants.

47 On Him devolves the knowledge of the Hour, and no fruit emerges from its cover-ing and no female conceives or delivers except with His knowledge. On the day when He will call out to them, ‘Where are My partners?’ They will say, ‘We have apprised You that there is no witness amongst us.’

48 What they used to invoke before has forsaken them, and they know there is no escape for

them.

49 Man is never wearied of supplicating for good, and should any ill befall him, he becomes hopeless, despondent.

50 And if We let him have a taste of Our mercy after distress has befallen him, he will surely say, ‘This is my due! I do not think the Hour will ever set in, and in case I am returned to my Lord, I will indeed have the best [reward] with Him.’ But We will surely inform the faithless about what they have done, and will surely make them taste a harsh punishment.

51 When We bless man, he is disregardful and turns aside; but when an ill befalls him, he makes protracted supplications.

52 Say, ‘Tell me, if it is from Allah and you disbelieve in it, who will be more astray than someone who is in extreme defiance.’

53 Soon We shall show them Our signs in the horizons and in their own souls until it becomes clear to them that He is the Real. Is it not sufficient that your Lord is witness to all things?

54 Look! They are indeed in doubt about the encounter with their Lord! Look! He indeed comprehends all things!

ترجمه انگلیسی شاکر

Ha Mim! (1)

A revelation from the Beneficent, the Merciful Allah: (2)

A Book of which the verses are made plain, an Arabic Quran for a people who know: (3)

A herald of good news and a warner, but most of them turn aside so they hear not. (4)

And they say: Our hearts are under

coverings from that to which you call us, and there is a heaviness in our ears, and a veil hangs between us and you, so work, we too are working. (5)

Say: I am only a mortal like you; it is revealed to me that your Allah is one Allah, therefore follow the right way to Him and ask His forgiveness; and woe to the polytheists; (6)

(To) those who do not give poor-rate and they are unbelievers in the hereafter. (7)

(As for) those who believe and do good, they shall surely have a reward never to be cut off. (8)

Say: What! do you indeed disbelieve in Him Who created the earth in two periods, and do you set up equals with Him? That is the Lord of the Worlds. (9)

And He made in it mountains above its surface, and He blessed therein and made therein its foods, in four periods: alike for the seekers. (10)

Then He directed Himself to the heaven and it is a vapor, so He said to it and to the earth: Come both, willingly or unwillingly. They both said: We come willingly. (11)

So He ordained them seven heavens in two periods, and revealed in every heaven its affair; and We adorned the lower heaven with brilliant stars and (made it) to guard; that is the decree of the Mighty, the Knowing. (12)

But if they turn aside, then say: I have warned you of a scourge like the scourge of Ad and Samood. (13)

When

their messengers came to them from before them and from behind them, saying, Serve nothing but Allah, they said: If our Lord had pleased He would certainly have sent down angels, so we are surely unbelievers in that with which you are sent. (14)

Then as to Ad, they were unjustly proud in the land, and they said: Who is mightier in strength than we? Did they not see that Allah Who created them was mightier than they in strength, and they denied Our communications? (15)

So We sent on them a furious wind in unlucky days, that We may make them taste the chastisement of abasement in this world's life; and certainly the chastisement of the hereafter is much more abasing, and they shall not be helped. (16)

And as to Samood, We showed them the right way, but they chose error above guidance, so there overtook them the scourge of an abasing chastisement for what they earned. (17)

And We delivered those who believed and guarded (against evil). (18)

And on the day that the enemies of Allah shall be brought together to the fire, then they shall be formed into groups. (19)

Until when they come to it, their ears and their eyes and their skins shall bear witness against them as to what they did. (20)

And they shall say to their skins: Why have you borne witness against us? They shall say: Allah Who makes everything speak has made us speak, and He created you at first, and to Him

you shall be brought back. (21)

And you did not veil yourselves lest your ears and your eyes and your skins should bear witness against you, but you thought that Allah did not know most of what you did. (22)

And that was your (evil) thought which you entertained about your Lord that has tumbled you down into perdition, so are you become of the lost ones. (23)

Then if they will endure, still the fire is their abode, and if they ask for goodwill, then are they not of those who shall be granted goodwill. (24)

And We have appointed for them comrades so they have made fair-seeming to them what is before them and what is behind them, and the word proved true against them-- among the nations of the jinn and the men that have passed away before them-- that they sha (25)

And those who disbelieve say: Do not listen to this Quran and make noise therein, perhaps you may overcome. (26)

Therefore We will most certainly make those who disbelieve taste a severe punishment, and We will most certainly reward them for the evil deeds they used to do. (27)

That is the reward of the enemies of Allah-- the fire; for them therein shall be the house of long abiding; a reward for their denying Our communications. (28)

And those who disbelieve will say: Our Lord! show us those who led us astray from among the jinn and the men that we may trample them under our feet so

that they may be of the lowest. (29)

(As for) those who say: Our Lord is Allah, then continue in the right way, the angels descend upon them, saying: Fear not, nor be grieved, and receive good news of the garden which you were promised. (30)

We are your guardians in this world's life and in the hereafter, and you shall have therein what your souls desire and you shall have therein what you ask for: (31)

A provision from the Forgiving, the Merciful. (32)

And who speaks better than he who calls to Allah while he himself does good, and says: I am surely of those who submit? (33)

And not alike are the good and the evil. Repel (evil) with what is best, when lo! he between whom and you was enmity would be as if he were a warm friend. (34)

And none are made to receive it but those who are patient, and none are made to receive it but those who have a mighty good fortune. (35)

And if an interference of the Shaitan should cause you mischief, seek refuge in Allah; surely He is the Hearing, the Knowing. (36)

And among His signs are the night and the day and the sun and the moon; do not prostrate to the sun nor to the moon; and prostrate to Allah Who created them, if Him it is that you serve. (37)

But if they are proud, yet those with your Lord glorify Him during the night and the day, and

they are not tired. (38)

And among His signs is this, that you see the earth still, but when We send down on it the water, it stirs and swells: most surely He Who gives it life is the Giver of life to the dead; surely He has power over all things. (39)

Surely they who deviate from the right way concerning Our communications are not hidden from Us. What! is he then who is cast into the fire better, or he who comes safe on the day of resurrection? Do what you like, surely He sees what you do. (40)

Surely those who disbelieve in the reminder when it comes to them, and most surely it is a Mighty Book: (41)

Falsehood shall not come to it from before it nor from behind it; a revelation from the Wise, the Praised One. (42)

Naught is said to you but what was said indeed to the messengers before you; surely your Lord is the Lord of forgiveness and the Lord of painful retribution. (43)

And if We had made it a Quran in a foreign tongue, they would certainly have said: Why have not its communications been made clear? What! a foreign (tongue) and an Arabian! Say: It is to those who believe a guidance and a healing; and (as for) those who d (44)

And certainly We gave the Book to Musa, but it has been differed about, and had not a word already gone forth from your Lord, judgment would certainly have been

given between them; and most surely they are in a disquieting doubt about it. (45)

Whoever does good, it is for his own soul, and whoever does evil, it is against it; and your Lord is not in the least unjust to the servants. (46)

To Him is referred the knowledge of the hour, and there come not forth any of the fruits from their coverings, nor does a female bear, nor does she give birth, but with His knowledge; and on the day when He shall call out to them, Where are (those whom yo (47)

And away from them shall go what they called upon before, and they shall know for certain that there is no escape for them. (48)

Man is never tired of praying for good, and if evil touch him, then he is despairing, hopeless. (49)

And if We make him taste mercy from Us after distress that has touched him, he would most certainly say: This is of me, and I do not think the hour will come to pass, and if I am sent back to my Lord, I shall have with Him sure good; but We will most cert (50)

And when We show favor to man, he turns aside and withdraws himself; and when evil touches him, he makes lengthy supplications. (51)

Say: Tell me if it is from Allah; then you disbelieve in it, who is in greater error than he who is in a prolonged opposition? (52)

We will soon show them Our signs

in the Universe and in their own souls, until it will become quite clear to them that it is the truth. Is it not sufficient as regards your Lord that He is a witness over all things? (53)

Now surely they are in doubt as to the meeting of their Lord; now surely He encompasses all things. (54)

ترجمه انگلیسی ایروینگ

In the name of God, the Mercy-giving, the Merciful!

(1) H.M.

(2) [It is] a revelation from the Mercy- giving, the Merciful,

(3) a Book whose verses have been spelled out , as an Arabic reading for folk who know,

(4) [sent down] as good news and a warning. Yet most of them avoid it and will not listen.

(5) They say: "Our hearts are [covered] with wrappers against what you invite us to; in our ears there [rings] a dullness while a curtain [hangs] between us and you. So act, for we (too) are acting!"

(6) SAY: "I am only human like yourselves. It has been revealed to me that your God is God Alone. So go straight towards Him and seek His forgiveness; how awful will it be for associators

(7) who pay no welfare tax while they disbelieve in the Hereafter!

(8) The ones who believe and perform honorable deeds will have payment which will never be withheld from them."

(9) SAY: "How can you disbelieve in Someone Who created the earth in two days? You even set up rivals to Him!" Yet such is the Lord of the Universe!

(10) He has placed

headlands towering above it and blessed [whatever is] on it, and measured out its types of nourishment for it in four seasons, equally [within reach] for those who ask for it.

(11) Then He soared up to Heaven while it was still a haze, and told both it and the earth: "Come, either obediently or reluctantly." They both said: "We shall come willingly!"

(12) He determined there should be seven heavens [constructed] within two days, and inspired its own order in each heaven. We have beautified the lowest heaven with lamps and a safeguard. Such is the design of the Powerful, the Aware!

(13) If they avoid it, then say: "I have warned you of a thunderbolt like 'Ad's and Thamud's thunderbolt."

(14) When messengers came at them from both before and behind them [saying]: "Serve no one except God!", they said: "If our Lord had so wished, He would have sent angels down, so we are disbelievers concerning whatever you have been sent with."

(15) As for [the people of] 'Ad, they acted proudly on earth without any right [to do so], and they said: "Who is stronger than we are?" Did they not see that God, Who created them, is much Stronger than they were? They had disregarded Our signs.

(16) We sent a howling gale against them during some disastrous days, so We might let them taste the torment of humiliation during worldly life. Yet torment in the Hereafter will be even more humiliating, and they will never be supported.

(17) As

for Thamud, We guided them too, yet they preferred blindness to guidance. [Another] thunderbolt seized them with shameful punishment because of what they had been earning.

(18) Yet We saved the ones who believed and had been doing their duty.

(19) On the day when God's enemies are summoned to the Fire, they will be paraded forth

(20) So that when they come up to it, their hearing, eyesight and their skins will testify against them concerning anything they have been doing.

(21) They will say to their skins: "Why have you testified against us?" They will say: "God, Who grants speech to everything, has given us speech. He created you in the first place, and to Him are you returning.

(22) Even though you tried to disguise yourselves, lest your hearing, eyesight or your skins would still testify against you, did you suppose that God does not know so much about whatever you are doing?

(23) That supposition of yours which you conceived about your Lord has ruined you, so you have awakened among the losers."

(24) Even if they are patient, the Fire will still be a lodging for them, while if they want their case to be reviewed, they will not be granted any review;

(25) We have assigned them soulmates who have made anything that lies before them and anything behind them seem attractive to them. The Sentence has been confirmed against them just as it was with the nations of sprites and humankind who passed away before them. They have

been the losers!

(26) Those who disbelieve will say: "Do not listen to this Reading, and chatter away while it is [being recited], so you will drown it out."

(27) We will let those who disbelieve taste severe torment; We will reward them for the worst which they have done.

(28) Such will be the reward for God's enemies: the Fire! They will find a home there for ever as a reward because they have repudiated Our signs.

(29) The ones who disbelieve will say: "Our Lord, show us which sprites and humans have misled us; we shall trample on both [types] of them with our feet so they will become underdogs."

(30) The ones who say: "Our Lord is God [Alone]; "then keep straight on ahead, will have angels alight on them [saying]: "Do not fear nor feel saddened, and rejoice in word about the Garden which you have been promised!

(31) We are your sponsors during worldly life and in the Hereafter; during it you shall have whatever your souls may crave. You will have whatever you request in it

(32) as hospitality from Someone [Who is] Forgiving, Merciful."

(33) Who speaks in a finer way than someone who appeals to God, acts honorably and says: "I am a Muslim!"?

(34) A good deed and an evil deed are not alike: repel [evil] with something (that is) finer , and notice how someone who is separated from you because of enmity will become a bosom friend!

(35) Yet only those who discipline themselves

will attain it; only the very luckiest will achieve it!

(36) Nevertheless if some impulse from Satan should prompt you, then seek refuge with God; He is the Alert, Aware!

(37) Among His signs are night and daylight, and the sun and moon. Do not bow down on your knees to the sun nor the moon: bow down on your knees before God [Alone], Who created them, if you have been worshipping Him.

(38) Even though they may act proud, those who are with your Lord still glorify Him night and day; they never weary of it.

(39) Among His signs , you see how desolate the earth is; yet whenever We send water down upon it, it stirs and sprouts. The One Who revives it is the Reviver of the dead; He is Capable of everything!

(40) The ones who distort Our signs are never hidden from Us. Is someone who will be cast into the Fire better, or someone who will come safely through on Resurrection Day? Do whatever you (all) may wish: He is Observant of anything you do.

(41) Such are those who disbelieve in the Reminder when it has come to them; it is such a splendid Book!

(42) No falsehood shall approach it from either in front of it or behind it, since it is a Revelation from Someone [Who is] Wise, Praiseworthy.

(43) Anything that has been told you is merely what was told [other] messengers before you. Your Lord is the Master of Forgiveness as well as

the Wielder of Painful Punishment.

(44) If We had set it up as some foreign Reading, they would still say: "If its verses were only spelled out in detail! " Must it be foreign while [he speaks] Arabic? SAY: "It means guidance and healing for such people as believe, while the ones who do not believe are merely hard of hearing and it [implies] blindness on their part as well. Those people [act as if they] are being called to from a long distance off."

(45) We gave Moses the Book, yet differences have arisen over it. If word had not gone on ahead from your Lord, things would have already been settled concerning them. They are in such disquieting doubt about it.

(46) Whoever acts honorably, does so for his own soul's sake; while anyone who commits evil, merely does so against his own interests. Your Lord is never unjust towards His servants.

(47) To Him should knowledge about the Hour be referred: no fruit comes forth from its blossom and no female conceives nor gives birth without His knowledge. The day when He calls out to them: "Where are My associates?", they will say: "We assure You there is not a witness [for them] among us."

(48) Whatever they were appealing to previously will leave them in the lurch; they will think they have no way to escape.

(49) Man never tires of appealing for good , while if some evil ever afflicts him, he becomes desperate, disheartened.

(50) If We let him

taste some mercy from Ourself after some hardship has afflicted him, he is sure to say: "This is mine! I do not think the Hour is at hand. Even if I were sent back to my Lord, I would still [receive] the finest [treatment] from Him!" We shall notify those who disbelieve about whatever they have done; We will let them taste fierce torment.

(51) Whenever We show man some favor, he spurns it and drifts off to one side. Then when any evil afflicts him, he appeals [to Us] both loud and long.

(52) SAY: "Have you considered whether it [came] from God? Yet even then you (all) disbelieved in Him!" Who wanders further off the track than someone who is in extreme disagreement?

(53) We will show them Our signs on [all] the horizons as well as within themselves, until it becomes clear to them that it is the Truth. Does your Lord not suffice as a Witness for everything?

(54) Still they [remain] in a quandary about meeting their Lord! Yet He is the One Who embraces everything!

ترجمه انگلیسی آربری

In the Name of God, the Merciful, the Compassionate

Ha Mim (1)

A sending down from the Merciful, the Compassionate. (2)

A Book whose signs have been distinguished as an Arabic Koran for a peoplehaving knowledge, (3)

good tidings to bear, and warning, but most of them have turned away, and donot give ear. (4)

They say, `Our hearts are veiled from what thou callest us to, and in our earsis a heaviness, and

between us and thee there is a veil; so act; we areacting!' (5)

Say: `I am only a mortal, like you are. To me it has been revealed that yourGod is One God; so go straight with Him, and ask for His forgiveness; and woeto the idolaters (6)

who pay not the alms, and disbelieve in the world to come. (7)

Surely those who believe, and do righteous deeds shall have a wageunfailing.' (8)

Say: `What, do you disbelieve in Him who created the earth in two days, anddo you set up compeers to Him? That is the Lord of all Being. (9)

And He set therein firm mountains over it, and He blessed it, and He ordainedtherein its diverse sustenance in four days, equal to those whoask. (10)

Then He lifted Himself to heaven when it was smoke, and said to it and to theearth, "Come willingly, or unwillingly!" They said, "We come willingly." (11)

So He determined them as seven heavens in two days, and revealed itscommandment in every heaven.' And We adorned the lower heaven with lamps,and to preserve; that is the ordaining of the All-mighty, the All-knowing. (12)

But if they turn away, then say, `I warn you of a thunderbolt like to thethunderbolt of Ad and Thamood.' (13)

When the Messengers came unto them from before them and from behind them,saying, `Serve none but God,' they said, `Had our Lord willed, surely Hewould have sent down angels; so we disbelieve in the Message you were sentwith.' (14)

As for Ad,

they waxed proud in the earth without right, and they said, `Whois stronger than we in might?' What, did they not see that God, who createdthem, was stronger than they in might? And they denied Oursigns. (15)

Then We loosed against them a wind clamorous in days of ill fortune, thatWe might let them taste the chastisement of degradation in the present life;and the chastisement of the world to come is even more degrading, and theyshall not be helped. (16)

As for Thamood, We guided them, but they preferred blindness above guidance,so the thunderbolt of the chastisement of humiliation seized them for thatthey were earning. (17)

And We delivered those who believed and were godfearing. (18)

Upon the day when God's enemies are mustered to the Fire, duly disposed, (19)

till when they are come to it, their hearing, their eyes and their skinsbear witness against them concerning what they have been doing, (20)

and they will say to their skins, `Why bore you witness against us?' Theyshall say, `God gave us speech, as He gave everything speech. He created youthe first time, and unto Him you shall be returned. (21)

Not so did you cover yourselves, that your hearing, your eyes and your skinsshould not bear witness against you; but you thought that God would neverknow much of the things that you were working. (22)

That then, the thought you thought about your Lord, has destroyed you, andtherefore you find yourselves this morning among the losers.' (23)

Then if they persist, the Fire shall

be a lodging for them; and if they askamends yet no amends shall be made to them. (24)

We have allotted them comrades, and they have decked out fair to them thatwhich is before them and behind them. So against them has been realized theWord concerning nations that passed away before them, men and jinn alike;surely they were losers. (25)

The unbelievers say, `Do not give ear to this Koran, and talk idly about it;haply you will overcome.' (26)

So We shall let the unbelievers taste a terrible chastisement, and shallrecompense them with the worst of what they were working. (27)

That is the recompense of God's enemies--the Fire, wherein they shall havethe Abode of Eternity as a recompense, for that they denied Our signs. (28)

And the unbelievers shall say, `Our Lord, show us those that led us astray,both jinn and men, and we shall set them underneath our feet, that they maybe among the lower ones.' (29)

Those who have said, `Our Lord is God.' then have gone straight, upon themthe angels descend, saying, `Fear not, neither sorrow; rejoice in Paradisethat you were promised. (30)

We are your friends in the present life and in the world to come; therein youshall have all that your souls desire, all that you call for, (31)

as hospitality from One All-forgiving, One All-compassionate.' (32)

And who speaks fairer than he who calls unto God and does righteousness andsays, `Surely I am of them that surrender." (33)

Not equal are the good deed and the evil deed.

Repel with that which isfairer and behold, he between whom and thee there is enmity shall be as if hewere a loyal friend. (34)

Yet none shall receive it, except the steadfast; none shall receive it,except a man of mighty fortune. (35)

If a provocation from Satan should provoke thee, seek refuge in God; He isthe All-hearing, the All-knowing. (36)

And of His signs are the night and the day, the sun and the moon. Bow notyourselves to the sun and moon, but bow yourselves to God who created them,if Him you serve. (37)

(SUJDAH AYA) @And if they wax proud, yet those who are with they Lord doglorify Him by night and day, and grow not weary. (38)

And of His signs is that thou seest the earth humble; then, when We send downwater upon it, it quivers, and swells. Surely He who quickens it is He whoquickens the dead; surely He is powerful over everything. (39)

Those who blaspheme Our signs are not hidden from Us. What, is he who shallbe cast into the Fire better, or he who comes on the Day of Resurrection insecurity? Do what you will; surely He sees the things you do. (40)

Those who disbelieve in the Remembrance when it comes to them--and surely itis a Book sublime (41)

falsehood comes not to it from before it nor from behind it; a sending downfrom One All-wise, All-laudable. (42)

Naught is said to thee but what already was said to the Messengers beforethee. Surely they Lord is a

Lord of forgiveness and of painful retribution. (43)

If We has made it a barbarous Koran, they would have said, `Why are its signsnot distinguished? What, barbarous and Arabic?' Say: `To the believers it isa guidance, and a healing; but those who believe not, in their ears is aheaviness, and to them it is a blindness; those--they are called from a farplace.' (44)

And We gave Moses the Book; and there was difference concerning it, and butfor a Word that preceded from they Lord, it had been decided between them andthey are in doubt of it disquieting. (45)

Whoso does righteousness, it is to his own gain, and whoso does evil, it isto his own loss. Thy Lord wrongs not His servants. (46)

To Him is referred the knowledge of the Hour. Not a fruit comes forth fromits sheath, no female bears or brings forth, save with His knowledge. Uponthe day when He shall call to them, `Where now are My associates?' they shallsay, `We proclaim to Thee, there is not a witness among us.' (47)

Then that they called upon before will go astray from them and they willthink that they have no asylum. (48)

Man wearies not of praying for good; but when evil visits him, then he iscast down and desperate. (49)

And if We let him taste mercy from Us after hardship that has visited him,he surely says,' This is mine; I think not the Hour is coming. If I amreturned to my Lord, surely the reward most fair with Him

will be mine.'Then We shall tell the unbelievers the things they have done, and assuredlyWe shall let them taste a harsh chastisement. (50)

And when We bless man, he turns away and withdraws aside; but when evilvisits him, he is full of endless prayers. (51)

Say: `What think you? If it is from God, then you disbelieve in it, who isfurther astray than he who is in wide schism?' (52)

We shall show them Our signs in the horizons and in themselves, till it isclear to them that it is the truth. Suffices it not as to thy Lord, that Heis witness over everything? (53)

Are they not in doubt touching the encounter with their Lord? Does He notencompass everything? (54)

ترجمه انگلیسی پیکتال

In the name of Allah, the Beneficent, the Merciful.

Ha. Mim. (1)

A revelation from the Beneficent, the Merciful, (2)

A scripture whereof the verses are expounded, a Lecture in Arabic for people who have knowledge. (3)

Good tidings and a warning. But most of them turn away so that they hear not. (4)

And they say: Our hearts are protected from that unto which thou (O Muhammad) callest us, and in our ears there is a deafness, and between us and thee there is a veil. Act, then. Lo! we also shall be acting. (5)

Say (unto them O Muhammad): I am only a mortal like you. It is inspired in me that your God is One God, therefor take the straight path unto Him and seek forgiveness of Him. And woe unto

the idolaters, (6)

Who give not the poor due, and who are disbelievers in the Hereafter. (7)

Lo! as for those who believe and do good works, for them is a reward enduring. (8)

Say (O Muhammad, unto the idolaters): Disbelieve ye verily in Him Who created the earth in two Days, and ascribe ye unto Him rivals? He (and none else) is the Lord of the Worlds. (9)

He placed therein firm hills rising above it, and blessed it and measured therein its sustenance in four Days, alike for (all) who ask; (10)

Then turned He to the heaven when it was smoke, and said unto it and unto the earth: Come both of you, willingly or loth. They said: We come, obedient. (11)

Then He ordained them seven heavens in two Days and inspired in each heaven its mandate; and we decked the nether heaven with lamps, and rendered it inviolable. That is the measuring of the Mighty, the Knower. (12)

But if they turn away, then say: I warn you of a thunderbolt like the thunderbolt (which fell of old upon the tribes) of Aad and Thamud; (13)

When their messengers came unto them from before them and behind them, saying: Worship none but Allah! they said: If our Lord had willed, He surely would have sent down angels (unto us), so lo! we are disbelievers in that wherewith ye have been sent. (14)

As for Aad, they were arrogant in the land without right, and they said: Who is mightier than

us in power? Could they not see that Allah Who created them, He was mightier than them in power? And they denied Our revelations. (15)

Therefor We let loose on them a raging wind in evil days, that We might make them taste the torment of disgrace in the life of the world. And verily the doom of the Hereafter will be more shameful, and they will not be helped. (16)

And as for Thamud, We gave them guidance, but they preferred blindness to the guidance, so the bolt of the doom of humiliation overtook them because of what they used to earn. (17)

And We delivered those who believed and used to keep their duty to Allah. (18)

And (make mention of) the day when the enemies of Allah are gathered unto the Fire, they are driven on (19)

Till, when they reach it, their ears and their eyes and their skins testify against them as to what they used to do. (20)

And they say unto their skins: Why testify ye against us? They say: Allah hath given us speech Who giveth speech to all things, and Who created you at the first, and unto Whom ye are returned. (21)

Ye did not hide yourselves lest your ears and your eyes and your skins should testify against you, but ye deemed that Allah knew riot much of what ye did. (22)

That, your thought which ye did think about your Lord, hath ruined you; and ye find yourselves (this day) among the lost.

(23)

And though they are resigned, yet the Fire is still their home; and if they ask for favor, yet they are not of those unto whom favor can be shown. (24)

And We assigned them comrades (in the world), who made their present and their past fair seeming unto them. And the Word concerning nations of the jinn and humankind who passed away before them hath effect for them. Verily they are the losers. (25)

Those who disbelieve say: Heed not this Quran, and drown the hearing of it; haply ye may conquer. (26)

But verily We shall cause those who disbelieve to taste an awful doom, and verily We shall requite them the worst of what they used to do. (27)

That is the reward of Allah's enemies: the Fire. Therein is their immortal home; payment forasmuch as they denied Our revelations. (28)

And those who disbelieve will say: Our Lord! Show us these who beguiled us of the jinn and humankind. We will place them underneath our feet that they may be among the nethermost. (29)

Lo! those who say: Our Lord is Allah, and afterward are upright, the angels descend upon them, saying: Fear not nor grieve, but bear good tidings of the paradise which ye are promised. (30)

We are your protecting friends in the life of the world and in the Hereafter. There ye will have (all) that your souls desire, and there ye will have (all) for which ye pray. (31)

A gift of welcome from the Forgiving,

the Merciful. (32)

And who is better in speech than him who prayeth unto his Lord and doeth right, and saith: Lo! I am of those who surrender (unto Him). (33)

The good deed and the evil deed are not alike. Repel the evil deed with one which is better, then lo! he, between whom and thee there was enmity (will become) as though he was a bosom friend. (34)

But none is granted it save those who are steadfast, and none is granted it save the owner of great happiness. (35)

And if a whisper from the devil reach thee (O Muhammad) then seek refuge in Allah. Lo! He is the Nearer, the Knower. (36)

And of His portents are the night and the day and the sun and the moon. Adore not the sun nor the moon; but adore Allah Who created them, if it is in truth Him whom ye worship. (37)

But if they are too proud still those who are with thy Lord glorify Him night and day, and tire not. (38)

And of His portents (is this): that thou seest the earth lowly, but when We send down water thereon it thrilleth and groweth. Lo! He who quickeneth it is verily the Quickener of the dead. Lo! He is Able to do all things. (39)

Lo! those who distort Our revelations are not hid from Us. Is he who is hurled into the Fire better, or he who cometh secure on the Day of Resurrection? Do what ye will.

Lo! He is Seer of what ye do. (40)

Lo! those who disbelieve in the Reminder when it cometh unto them (are guilty), for lo! it is an unassailable Scripture. (41)

Falsehood cannot come at it from before it or behind it. (It is) a revelation from the Wise, the Owner of Praise. (42)

Naught is said unto thee (Muhammad) save what was said unto the messengers before thee. Lo! thy Lord is owner of forgiveness, and owner (also) of dire punishment. (43)

And if We had appointed it a Lecture in a foreign tongue they would assuredly have said: If only its verses were expounded (so that we might understand)? What! A foreign tongue and an Arab? Say unto them (O Muhammad): For those who believe it is a guidance and a healing; and as for those who disbelieve, there is a deafness in their ears, and it is blindness for them. Such are called to from afar. (44)

And We verily gave Moses the Scripture, but there hath been dispute concerning it; and but for a Word that had already gone forth from thy Lord, it would ere now have been judged between them; but lo! they are in hopeless doubt concerning it. (45)

Whoso doeth right it is for his soul, and whoso doeth wrong it is against it. And thy Lord is not at all a tyrant to His slaves. (46)

Unto Him is referred (all) knowledge of the Hour. And no fruits burst forth from their sheaths, and no female

carrieth or bringeth forth but with His knowledge. And on the day when He calleth unto them: Where are now My partners? they will say: We confess unto Thee, not one of us is a witness (for them). (47)

And those to whom they used to cry of old have failed them, and they perceive they have no place of refuge. (48)

Man tireth not of praying for good, and if all toucheth him, then he is disheartened, desperate. (49)

And verily, if We cause him to taste mercy after some hurt that hath touched him, he will say: This is my own; and I deem not that the Hour will ever rise, and if I am brought back to my Lord, I surely shall be better off with Him But We verily shall tell those who disbelieve (all) that they did, and We verily shall make them taste hard punishment (50)

When We show favor unto man, he withdraweth and turneth aside, but when ill toucheth him then he aboundeth in prayer. (51)

Bethink you: If it is from Allah and ye reject it Who is further astray than one who is at open feud (with Allah)? (52)

We shall show them Our portents on the horizons and within themselves until it will be manifest unto them that it is the Truth. Doth not thy Lord suffice, since He is Witness over all things? (53)

How! Are they still in doubt about the meeting with their Lord? Lo! Is not He surrounding all things?

(54)

ترجمه انگلیسی یوسفعلی

In the name of Allah Most Gracious Most Merciful.

Ha Mim. (1)

A revelation from (Allah) Most Gracious Most Merciful (2)

A Book whereof the verses are explained in detail a Quran in Arabic for people who understand (3)

Giving Good News and Admonition: yet most of them turn away and so they hear not. (4)

They say: "Our hearts are under veils (concealed) from that to which thou dost invite us and in ours ears in a deafness and between us and thee is a screen: so do thou (what thou wilt); for us we shall do (what we will!)." (5)

Say thou: "I am but a man like you: it is revealed to me by inspiration that your Allah is One Allah: so stand true to Him and ask for His forgiveness." And woe to those who join gods with Allah (6)

Those who practice not Regular Charity and who even deny the Hereafter. (7)

For those who believe and work deeds of righteousness is a reward that will never fail. (8)

Say: Is it that ye Deny Him Who created the earth in two Days? And do ye join equals with Him? He is the Lord of (all) the Worlds. (9)

He set on the (earth) Mountains standing firm high above it and bestowed blessings on the earth and measured therein all things to give them nourishment in due proportion in four Days in accordance with (the needs of) those who seek (sustenance). (10)

Moreover He Comprehended in His design the

sky and it had been (as) smoke: He said to it and to the earth: "Come ye together willingly or unwillingly." They said: "We do come (together) in willing obedience." (11)

So He completed them as seven firmaments in two Days and He assigned to each heaven its duty and command. And We adorned the lower heaven with lights and (provided it) with guard. Such is the Decree of (Him) the Exalted in Might Full of knowledge. (12)

But if they turn away say thou: "I have warned you of a stunning Punishment (as of thunder and lightning) like that which (overtook) the `Ad and the Thamud!" (13)

Behold the apostles came to them from before them and behind them (preaching): "Serve none but Allah." They said "If our Lord had so pleased He would certainly have sent down angels (to preach): now we reject your mission (altogether)." (14)

Now the `Ad behaved arrogantly through the land against (all) truth and reason and said: "Who is superior to us in strength?" What! did they not see that Allah Who created them was superior to them in strength? But they continued to reject Our Signs! (15)

So We sent against them a furious Wind through days of disaster that We might give them a taste of a Penalty of humiliation in this Life; but the Penalty of the Hereafter will be more humiliating still: and they will find no help. (16)

As to the Thamud We gave them guidance but they preferred blindness (of heart) to

Guidance; so the stunning Punishment of humiliation seized them because of what they had earned. (17)

But We delivered those who believed and practiced righteousness. (18)

On the Day that the enemies of Allah will be gathered together to the Fire they will be marched in ranks. (19)

At length when they reach the (Fire) their hearing their sight and their skins will bear witness against them as to (all) their deeds. (20)

They will say to their skins: "Why bear ye witness against us?" They will say: "Allah hath given us speech (He) Who giveth speech to everything: He created you for the first time and unto Him were ye to return. (21)

"Ye did not seek to hide yourselves lest your hearing your sight and your skins should bear witness against you! But ye did think that Allah knew not many of the things that ye used to do! (22)

"But this thought of yours which ye did entertain concerning your Lord hath brought you to destruction and (now) have ye become of those utterly lost!" (23)

If then they have patience the Fire will be a Home for them! And if they beg to be received into favor into favor will they not (then) be received. (24)

And We have destined for them intimate companions (of like nature) Who made alluring to them what was before them and behind them; and the sentence among the previous generations of Jinns and men who have passed away is proved against them; for they are

utterly lost. (25)

The Unbelievers say: "Listen not to this Quran but talk at random in the midst of its (reading) that ye may gain the upper hand!" (26)

But We will certainly give the Unbelievers a taste of a severe Penalty and We will requite them for the worst of their deeds. (27)

Such is the requital of the enemies of Allah the Fire: therein will be for them the Eternal Home: a (fit) requital for that they were wont to reject Our Signs. (28)

And the Unbelievers will say: "Our Lord! show us those among Jinns and men who misled us: we shall crush them beneath our feet so that they become the vilest (before all)." (29)

In the case of those who say "Our Lord is Allah" and further stand straight and steadfast the angels descend on them (from time to time): "Fear ye not!" (they suggest) "nor grieve! but receive the Glad Tidings of the Garden (of Bliss) the which ye were promised! (30)

"We are your protectors in this life and in the Hereafter: therein shall ye have all that your souls shall desire; therein shall ye have all that ye ask for! (31)

"A hospitable gift from One Oft-Forgiving Most Merciful!" (32)

Who is better in speech than one who calls (men) to Allah works righteousness and says "I am of those who bow in Islam"? (33)

Nor can Goodness and Evil be equal. Repel (Evil) with what is better: then will he between whom and thee was hatred

become as it were thy friend and intimate! (34)

And no one will be granted such goodness except those who exercise patience and self-restraint none but persons of the greatest good fortune. (35)

And if (at any time) an incitement to discord is made to thee by the Evil One seek refuge in Allah. He is the One Who hears and knows all things. (36)

Among His Signs are the Night and the Day and the sun and moon. Adore not the Sun and the Moon but adore Allah Who created them if it is Him ye wish to serve. (37)

But if they (Unbelievers) are arrogant (no matter): for in the presence of thy Lord are those who celebrate His praises by night and by day. And they never flag (nor feel themselves above it). (38)

And among His Signs is this: thou seest the earth barren and desolate; but when We send down rain to it it is stirred to life and yields increase. Truly He Who gives life to the (dead) earth can surely give life to (men) who are dead. For He has power over all things. (39)

Those who pervert the Truth in Our Signs are not hidden from Us. Which is better? He that is cast into the Fire or he that comes safe through on the Day of Judgement? Do what ye will: Verily He seeth (clearly) all that ye do. (40)

Those who reject the Message when it comes to them (are not hidden from Us); and

indeed it is a Book of exalted power. (41)

No falsehood can approach it from before or behind it: it is sent down by One Full of Wisdom Worthy of all Praise. (42)

Nothing is said to thee that was not said to the apostles before thee: That thy Lord has at His command (all) Forgiveness as well as a most Grievous Penalty. (43)

Had We sent this as a Quran (in a language) other than Arabic they would have said: "Why are not its verses explained in detail? What! (a Book) not in Arabic and (a Messenger) an Arab?" Say: "It is a guide and a healing to those who believe; and for those who believe not there is a deafness in their ears and it is blindness in their (eyes); they are (as it were) being called from a place far distant!" (44)

We certainly gave Moses the Book aforetime: but dispute arose therein. Had it not been for a word that went forth before from thy Lord (their differences) would have been settled between them: but they remained in suspicious disquieting doubt thereon. (45)

Whoever works righteousness benefits his own soul; whoever works evil it is against his own soul: nor is thy Lord ever unjust (in the least) to His servants. (46)

To Him is referred the Knowledge of the Hour (of Judgment: He knows all): no date-fruit comes out of its sheath nor does a female conceive (within her womb) nor bring forth (young) but by His Knowledge. The Day

that (Allah) will propound to them the (question) "Where are the partners (ye attributed) to Me?" They will say "We do assure thee not one of us can bear witness!" (47)

The (deities) they used to invoke aforetime will leave them in the lurch and they will perceive that they have no way of escape. (48)

Man does not weary of asking for good (things) but if ill touches him he gives up all hope (and) is lost in despair. (49)

When We give him a taste of some mercy from Ourselves after some adversity has touched him he is sure to say "This is due to my (merit): I think not that the Hour (of Judgment) will (ever) be established; but if I am brought back to my Lord I have (much) good (stored) in His sight!" But We will show the Unbelievers the truth of all that they did and We shall give them the taste of a severe Penalty. (50)

When We bestow favors on man he turns away and gets himself remote on his side (instead of coming to Us); and when Evil seizes him (he comes) full of prolonged prayer! (51)

Say: "See ye if the (Revelation) is (really) from Allah and yet do ye reject it? Who is more astray than one who is in schism far (from any purpose)?" (52)

Soon will We show them Our Signs in the (furthest) regions (of the earth) and in their own souls until it becomes manifest to them that this is

the Truth. Is it not enough that thy Lord doth witness all things? (53)

Ah indeed! are they in doubt concerning the Meeting with their Lord? Ah indeed! it is He that doth encompass all things! (54)

ترجمه فرانسوی

Au nom d'Allah, le Tout Miséricordieux, le Très Miséricordieux.

1. Ha, Mim.

2. [C'est] une Révélation descendue de la part du Tout Miséricordieux, du Très Miséricordieux.

3. Un Livre dont les versets sont détaillés (et clairement exposés), un Coran [lecture] arabe pour des gens qui savent,

4. annonciateur [d'une bonne nouvelle] et avertisseur. Mais la plupart d'entre eux se détournent; c'est qu'ils n'entendent pas.

5. Et ils diront: ‹Nos coeurs sont voilés contre ce à quoi tu nous appelles, nos oreilles sont sourdes. Et entre nous et toi, il y a une cloison, Agis donc de ton cٍté; nous agissons du notre›.

6. Dis: ‹Je ne suis qu'un homme comme vous. Il m'a été révélé que votre Dieu est un Dieu unique. Cherchez le droit chemin vers Lui et implorez Son pardon›. Et malheur aux Associateurs

7. qui n'acquittent pas la Zakat et ne croient pas en l'au-delà!

8. Ceux qui croient et accomplissent de bonnes oeuvres auront une énorme récompense jamais interrompue.

9. Dis: ‹Renierez-vous [l'existence] de celui qui a créé la terre en deux jours, et Lui donnerez-vous des égaux? Tel est le Seigneur de l'univers,

10. C'est Lui qui fermement fixé des montagnes au-dessus d'elle, l'a bénie, et lui assigna ses ressources alimentaires en quatre jours d'égale durée. [Telle est la réponse] à ceux qui

t'interrogent.

11. Il S'est ensuite adressé au ciel qui était alors fumée et lui dit, ainsi qu'à la terre: ‹Venez tous deux, bon gré, mal gré›. Tous deux dirent: ‹Nous venons obéissants›.

12. Il décréta d'en faire sept cieux en deux jours et révéla à chaque ciel sa fonction. Et Nous avons décoré le ciel le plus proche de lampes [étoiles] et l'avons protégé. Tel est l'Ordre établi par le Puissant, l'Omniscient.

13. S'ils s'en détournent, alors dis-leur; ‹Je vous ai avertis d'une foudre semblable à celle qui frappa les Aad et les Tamud›.

14. Quand les Messagers leur étaient venus, de devant eux et par derrière, [leur disant]: ‹N'adorez qu'Allah›, ils dirent: ‹Si notre Seigneur avait voulu, Il aurait certainement fait descendre des Anges. Nous ne croyons donc pas a [au message] avec lequel vous avez été envoyés›.

15. Quant aux Aad, ils s'enflèrent d'orgueil sur terre injustement, et dirent: ‹Qui est plus fort que nous?› Quoi! N'ont-ils pas vu qu'en vérité Allah qui les a créés est plus fort qu'eux? Et ils reniaient Nos signes.

16. Nous déchaînâmes contre eux un vent violent et glacial en des jours néfastes, afin de leur faire goûter le châtiment de l'ignominie dans la vie présente. Le châtiment de l'au-delà cependant est plus ignominieux encore, et ils ne seront pas secourus.

17. Et quant aux Tamud, Nous les guidâmes; mais ils ont préféré l'aveuglement à la guidée. C'est alors qu'ils furent saisis par la foudre du supplice le plus humiliant pour ce qu'ils avaient acquis.

18. Et

Nous sauvâmes ceux qui croyaient et craignaient Allah.

19. Et le jour où les ennemis d'Allah seront rassemblés en masse vers le Feu... Puis on les poussera [dans sa direction].

20. Alors, quant ils y seront, leur ouïe, leurs yeux et leurs peaux témoigneront contre eux de ce qu'ils oeuvraient.

21. Ils diront à leur peaux: ‹Pourquoi avez-vous témoigné contre nous?› Elles diront: ‹C'est Allah qui nous a fait parler, Lui qui fait parler toute chose. C'est Lui qui vous a créés une première fois et c'est vers Lui que vous serez retournés›.

22. Vous ne pouvez vous cacher au point que ni votre ouïe, ni vos yeux et ni vos peaux ne puissent témoigner contre vous. Mais vous pensiez qu'Allah ne savait pas beaucoup de ce que vous faisiez.

23. Et c'est cette pensée que vous avez eue de votre Seigneur, qui vous a ruinés, de sorte que vous êtes devenus du nombre des perdants.

24. S'ils endurent, le Feu sera leur lieu de séjour; et s'ils cherchent à s'excuser, ils ne seront pas excusés.

25. Et Nous leur avons destiné des compagnons inséparables [des démons] qui leur ont enjolivé ce qui était devant et derrière eux. Et le décret s'est avéré juste contre eux, comme contre les autres communautés de djinns et d'hommes qui ont vécu avant eux. Ils sont certes perdants!

26. Et ceux qui avaient mécru dirent: ‹Ne prêtez pas l'oreille à ce Coran, et faites du chahut (pendant sa récitation) afin d'avoir le dessus›.

27. Nous ferons certes, goûter à

ceux qui ne croient pas un dur châtiment, et les rétribuerons certes [d'une punition] pire que ce [que méritent] leurs méfaits.

28. Ainsi, la rétribution des ennemis d'Allah sera le Feu où ils auront une demeure éternelle, comme punition pour avoir nié Nos versets [le Coran].

29. Et les mécréants diront: ‹Seigneur, fais-nous voir ceux des djinns et des humains qui nous ont égarés, afin que nous les placions tous sous nos pieds, pour qu'ils soient parmi les plus bas›.

30. Ceux qui disent: ‹Notre Seigneur est Allah›, et qui se tiennent dans le droit chemin, les Anges descendent sur eux. ‹N'ayez pas peur et ne soyez pas affligés; mais ayez la bonne nouvelle du Paradis qui vous était promis.

31. Nous somme vos protecteurs dans la vie présente et dans l'au- delà; et vous y aurez ce que vos âmes désireront et ce que vous réclamerez,

32. un lieu d'accueil de la part d'un Très Grand Pardonneur, d'un Très Miséricordieux›.

33. Et qui profère plus belles paroles que celui qui appelle à Allah, fait bonne oeuvre et dit: ‹Je suis du nombre des Musulmans?›

34. La bonne action et la mauvaise ne sont pas pareilles. Repousse (le mal) par ce qui est meilleur; et voilà que celui avec qui tu avais une animosité devient tel un ami chaleureux.

35. Mais (ce privilège) n'est donné qu'à ceux qui endurent et il n'est donné qu'au possesseur d'une grâce infinie.

36. Et si jamais le Diable t'incite (à agir autrement), alors cherche refuge auprès Allah; c'est Lui,

vraiment l'Audient, l'Omniscient.

37. Parmi Ses merveilles, sont la nuit et le jour, le soleil et la lune: ne vous prosternez ni devant le soleil, ni devant la lune, mais prosternez-vous devant Allah qui les a créés, si c'est Lui que vous adorez.

38. Mais s'ils s'enflent d'orgueil... ceux qui sont auprès de ton Seigneur [les Anges] Le glorifient, nuit et jour, sans jamais se lasser!

39. Et parmi Ses merveilles est que tu vois la terre humiliée (toute nue). Puis aussitٍt que Nous faisons descendre l'eau sur elle, elle se soulève et augmente [de volume]. Celui qui lui redonne la vie est certes Celui qui fera revivre les morts, car Il est Omnipotent.

40. Ceux qui dénaturent le sens de Nos versets (le Coran) ne Nous échappent pas. Celui qui sera jeté au Feu sera-t-il meilleur que celui qui viendra en toute sécurité le Jour de la Résurrection? Faites ce que vous voulez car Il est Clairvoyant sur tout ce que vous faites;

41. Ceux qui ne croient pas au Rappel [le Coran] quand il leur parvient... alors que c'est un Livre puissant [inattaquable];

42. Le faux ne l'atteint [d'aucune part], ni par devant ni par derrière: c'est une révélation émanant d'un Sage, Digne de louange.

43. Il ne t'est dit que ce qui a été dit aux Messagers avant toi. Ton Seigneur est certes, Détenteur du pardon et Détenteur aussi d'une punition douloureuse.

44. Si Nous en avions fait un Coran en une langue autre que l'arabe, ils auraient dit: ‹Pourquoi ses versets

n'ont-ils pas été exposés clairement? quoi? Un [Coran] non-arabe et [un Messager] arabe?› Dis: ‹pour ceux qui croient, il est une guidée et une guérison›. Et quant à ceux qui ne croient pas, il est une surdité dans leurs oreilles et ils sont frappés aveuglement en ce qui le concerne; ceux- là sont appelés d'un endroit lointain.

45. Nous avons effectivement donné à Moïse le Livre. Puis, il y eut controverse là-dessus. Et si ce n'était une parole préalable de ton Seigneur, on aurait certainement tranché entre eux. Ils sont vraiment, à son sujet, dans un doute troublant.

46. Quiconque fait une bonne oeuvre, c'est pour son bien. Et quiconque fait le mal, il le fait à ses dépens. Ton Seigneur, cependant, n'est point injuste envers les serviteurs.

47. A Lui revient la connaissance de l'Heure. Aucun fruit ne sort de son enveloppe, aucune femelle ne conçoit ni ne met bas sans qu'Il n'en ait connaissance. Et le jour où Il les appellera: ‹Où sont Mes associés?›, ils diront: ‹Nous Te déclarons qu'il n'y a point de témoin parmi nous› !

48. Et ce qu'auparavant ils invoquaient les délaissera; et ils réaliseront qu'ils n'ont point d'échappatoire.

49. L'homme ne se lasse pas d'implorer le bien. Si le mal le touche, le voilà désespéré, désemparé.

50. Et si nous lui faisons goûter une miséricorde de Notre part, après qu'une détresse l'ait touché, il dit certainement: ‹Cela m'est dû! Et je ne pense pas que l'Heure se lèvera [un jour]. Et si je suis ramené vers mon

Seigneur, je trouverai, près de Lui, la plus belle part›. Nous informerons ceux qui ont mécru de ce qu'ils ont fait et Nous leur ferons sûrement goûter à un dur châtiment.

51. Quand Nous comblons de bienfaits l'homme, il s'esquive et s'éloigne. Et quand un malheur le touche, il se livre alors à une longue prière.

52. Dis: ‹Voyez-vous? Si ceci (le Coran) émane d'Allah et qu'ensuite vous le reniez; qui se trouvera plus égaré que celui qui s'éloigne dans la dissidence?›

53. Nous leur montrerons Nos signes dans l'univers et en eux-mêmes, jusqu'à ce qu'il leur devienne évident que c'est cela (le Coran), la Vérité. Ne suffit-il pas que ton Seigneur soit témoin de toute-chose?

54. Ils sont dans le doute, n'est-ce pas, au sujet de la rencontre de leur Seigneur? C'est Lui certes qui embrasse toute chose (par Sa science et Sa puissance).

ترجمه اسپانیایی

1. hm.

2. Revelación procedente del Compasivo, del Misericordioso.

3. Escritura cuyas aleyas han sido explicadas detalladamente como Corán árabe para gente que sabe.

4. ... como nuncio de buenas nuevas y como monitor. La mayoría, empero, se desvían y, así, no oyen.

5. Y dicen: «Una envoltura oculta a nuestros corazones aquello a que nos llamas, nuestros oídos padecen sordera, un velo nos separa de ti. ¡Haz, pues, lo que juzgues oportuno, que nosotros haremos también lo que juzguemos oportuno!»

6. Di: «Yo soy sólo un mortal como vosotros, a quien se ha revelado que vuestro Dios es un Dios Uno. ¡Id, pues, derechos a Él y pedidle perdón!

¡Ay de los asociadores,

7. que no dan el azaque y niegan la otra vida!

8. Quienes crean y obren bien, recibirán una recompensa ininterrumpida».

9. Di: «¿No vais a creer en Quien ha creado la tierra en dos días y Le atribuís iguales? ¡Tal es el Señor del universo!»

10. En cuatro días iguales: ha puesto en ella, encima, montañas firmes, la ha bendecido y ha determinado sus alimentos. Para los que inquieren...

11. Luego, se dirigió al cielo, que era humo, y dijo a éste y a la tierra: «¡Venid, queráis o no!» Dijeron: «¡Venimos de buen grado!»

12. «Decretó que fueran siete cielos, en dos días, e inspiró a cada cielo su cometido. Hemos engalanado el cielo más bajo con luminares, como protección. Tal es la decisión del Poderoso, del Omnisciente».

13. Si se desvían, di: «Os prevengo contra un rayo como el de los aditas y los tamudeos».

14. Cuando vinieron a ellos los enviados antes y después. «¡No sirváis sino a Alá!» Dijeron: «Si nuestro Señor hubiera querido, habría enviado de lo alto a ángeles. No creemos en vuestro mensaje».

15. En cuanto a los aditas, sin razón, se condujeron en el país altivamente y dijeron: «¿Hay alguien más fuerte que nosotros?» ¿No veían que Alá, Que les había creado, era más fuerte que ellos? Pero negaron Nuestros signos.

16. Enviamos contra ellos un viento, glacial en días nefastos, para hacerles gustar el castigo de la ignominia en la vida de acá. Pero el castigo de la otra vida es

aún más ignominioso y no serán auxiliados.

17. Y en cuanto a los tamudeos, les dirigimos, pero prefirieron la ceguera a la Dirección, y el Rayo del castigo degradante les sorprendió por lo que habían cometido.

18. Y salvamos a los que creían y temían a Alá.

19. El día que los enemigos de Alá sean congregados hacia el Fuego, serán divididos en grupos.

20. Hasta que, llegados a él, sus oídos, sus ojos y su piel atestiguarán contra ellos de sus obras.

21. Dirán a su piel: «¿Por qué has atestiguado contra nosotros?» Y ella dirá: «Alá, Que ha concedido a todos la facultad de hablar, nos la ha concedido a nosotros. Os ha creado una vez primera y a Él seréis devueltos.

22. No podíais esconderos tan bien que no pudieran luego atestiguar contra vosotros vuestros oídos, vuestros ojos y vuestra piel. Creíais que Alá no sabía mucho de lo que hacíais.

23. Lo que vosotros pensabais de vuestro Señor os ha arruinado y ahora sois de los que han perdido».

24. Aunque tengan paciencia, el Fuego será su morada. Y, aunque pidan gracia, no se les concederá.

25. Les hemos asignado compañeros, que han engalanado su estado actual y su estado futuro. Se ha cumplido en ellos la sentencia que también alcanzó a otras comunidades de genios y de mortales que les precedieron. Han perdido.

26. Los infieles dicen: «¡No hagáis caso de este Corán ! ¡Parlotead cuando lo lean. Quizás, así, os salgáis con la vuestra!»

27. A los infieles les

haremos gustar, sí, un severo castigo y les retribuiremos, sí, con arreglo a sus peores obras.

28. ésa es la retribución de los enemigos de Alá: el Fuego, en el que tendrán la Morada de la Eternidad, como retribución de haber negado Nuestros signos.

29. Los infieles dirán: «¡Señor! ¡Muéstranos a los genios y a los mortales que nos han extraviado y los pondremos bajo nuestros pies para que estén en lo más profundo!»

30. A los que hayan dicho: «¡Nuestro Señor es Alá!» y se hayan portado correctamente, descenderán los ángeles: «¡No temáis ni estéis tristes! ¡Regocijaos, más bien, por el Jardín que se os había prometido!

31. Somos vuestros amigos en la vida de acá y en la otra. Tendréis allí todo cuanto vuestras almas deseen, todo cuanto pidáis,

32. como alojamiento venido de Uno Que es indulgente, misericordioso».

33. ¿Quién hay, pues, que hable mejor que quien llama a Alá, obra bien y dice: «Soy de los que se someten a Alá»?

34. No es igual obrar bien y obrar mal. ¡Repele con lo que sea mejor y he aquí que aquél de quien te separe la enemistad se convetirá en amigo ferviente!

35. Esto sólo lo consiguen los pacientes, sólo lo consigue el de suerte extraordinaria.

36. Si el Demonio te incita al mal, busca refugio en Alá. Él es Quien todo lo oye, Quien todo lo sabe.

37. Entre Sus signos figuran la noche el día, el sol y la luna. ¡No os prosternéis ante el sol ni ante la

luna! ¡Prosternaos ante Alá, Que los ha creado! Si es a Él a Quien servís...

38. Si se muestran altivos, en cambio, quienes están junto a tu Señor Le glorifican, incansables, noche y día.

39. Ves entre Sus signos que la tierra está seca. Luego, se reanima y reverdece cuando hacemos llover sobre ella. En verdad, Quien la vivifica puede también, vivificar a los muertos. Es omnipotente.

40. Los que niegan Nuestros signos no pueden ocultarse a Nosotros. Qué es mejor: ¿ser arrojado al Fuego o venir en seguridad: el día de la Resurrección? ¡Haced lo que queráis! Él ve bien lo que hacéis.

41. Los que no creen en la Amonestación cuando ésta viene a ellos... Y eso que es una Escritura excelente,

42. completamente inaccesible a lo falso, revelación procedente de uno Que es sabio, digno de alabanza.

43. No se te dice sino lo que ya se dijo a los enviados que te precedieron: que tu Señor está dispuesto a perdonar, pero también a castigar dolorosamente.

44. Si hubiéramos hecho de ella un Corán no árabe, habrían dicho: «¿Por qué no se han explicado detalladamente sus aleyas? ¿No árabe y árabe?» Di: «Es dirección y curación para quienes creen. Quienes, en cambio, no creen son duros de oído y, ante él, pade

45. Ya dimos a Moisés la Escritura. Y discreparon acerca de ella. Y, si no llega a ser por una palabra previa de tu Señor, se habría decidido entre ellos. Dudan seriamente de ella.

46. Quien obra bien, lo hace

en su propio provecho. Y quien obra mal, lo hace en detrimento propio. Tu Señor no es injusto con Sus siervos.

47. A Él se le remite el conocimiento de la Hora. Ningún fruto deja su cubierta, ninguna hembra concibe o pare sin que Él lo sepa. Cuando Él les llame: «¿Dónde están Mis asociados?». dirán: «Te aseguramos que ninguno de nosotros los ha visto».

48. Lo que antes invocaban les abandonará. Creerán no tener escape.

49. No se cansa el hombre de pedir el bien, pero, si sufre un mal, se desanima, se desespera.

50. Si le hacemos gustar una misericordia venida de Nosotros, luego de haber sufrido una desgracia, dirá de seguro: «Esto es algo que se me debe. Y no creo que ocurra la Hora. Pero, si se me devolviera a mi Señor, tendría junto a Él lo mejor». Ya informar

51. Cuando agraciamos al hombre, éste se desvía y se aleja. Pero, si sufre un mal, no para de invocar.

52. Di: «¿Qué os parece? Si procede de Alá y vosotros, luego, no creéis en él, ¿hay alguien que esté más extraviado que quien se opone tan marcadamente?»

53. Les mostraremos Nuestros signos fuera y dentro de sí mismos hasta que vean claramente que es la Verdad. ¿Es que no basta que tu Señor sea testigo de todo?

54. Pues ¿no dudan del encuentro de su Señor? Pues ¿no lo abarca Él todo?

ترجمه آلمانی

Im Namen Allahs, des Gnنdigen, des Barmherzigen.

1. Hل Mیm.

2. Eine Offenbarung von dem Gnنdigen, dem Barmherzigen.

3. Ein Buch, dessen Verse klar gemacht worden sind - es wird viel gelesen; es ist in fehlerloser Sprache - für Leute, die Wissen besitzen.

4. Bringer froher Botschaft und Warner. Doch die meisten von ihnen kehren sich ab, so daک sie nicht hِren.

5. Sie sprechen: «Unsere Herzen sind verhüllt gegen das, wozu du uns berufst, und in unseren Ohren ist Taubheit, und zwischen uns und dir ist ein Vorhang. So handle, auch wir handeln.»

6. Sprich: «Ich bin nur ein Mensch wie ihr. Mir ward offenbart, daک euer Gott ein Einiger Gott ist; so seiet aufrichtig gegen Ihn und bittet Ihn um Verzeihung.» Und wehe den Gِtzendienern,

7. Die nicht die Zakat entrichten und die das Jenseits leugnen.

8. Die aber glauben und gute Werke tun, die werden einen nimmer endenden Lohn erhalten.

9. Sprich: «Leugnet ihr Den wirklich, Der die Erde schuf in zwei Zeiten? Und dichtet ihr Ihm Nebenbuhler an?» Er nur ist der Herr der Welten.

10. Er gründete in ihr feste Berge, die sie überragen, und legte berfluک in sie und ordnete auf ihr in richtigem Verhنltnis ihre Nahrung in vier Zeiten - gleichmنکig für die Suchenden.

11. Dann wandte Er Sich zum Himmel, welcher noch Nebel war, und sprach zu ihm und zu der Erde: «Kommt ihr beide, willig oder widerwillig.» Sie sprachen: «Wir kommen willig.»

12. So vollendete Er sie als sieben Himmel in zwei Zeiten, und in jedem Himmel wies Er seine Aufgabe an. Und Wir schmückten den untersten Himmel mit Leuchten, und als Schutz. Das

ist der Ratschluک des Allmنchtigen, des Allwissenden.

13. Doch wenn sie sich abkehren, so sprich: «Ich habe euch gewarnt vor einem Unheil, gleich dem Unheil, das die ہd und die Thamüd (erreichte).»

14. Da ihre Gesandten zu ihnen kamen von vorn und von hinten (und sprachen): «Dienet keinem denn Allah», da sprachen sie: «Hنtte unser Herr es gewollt, Er würde zweifellos Engel herabgesandt haben. So lehnen wir das ab, womit ihr gesandt worden seid.»

15. Was nun die ہd anlangt, so betrugen sie sich hoffنrtig auf Erden ohne Recht und sprachen: «Wer ist stنrker als wir an Macht?» Konnten sie denn nicht sehen, daک Allah, Der sie erschuf, stنrker an Macht war als sie? Jedoch sie fuhren fort, Unsere Zeichen zu leugnen.

16. Darum sandten Wir gegen sie einen rasenden Wind durch mehrere unheilvolle Tage, auf daک Wir sie die Strafe der Schmach in diesem Leben kosten lieکen. Und die Strafe des Jenseits wird gewiک noch schmنhlicher sein, und es wird ihnen nicht geholfen werden.

17. Und was die Thamüd anlangt, so wiesen Wir ihnen den Weg, sie aber zogen die Blindheit dem rechten Weg vor, drum erfaکte sie das Unheil einer erniedrigenden Strafe um dessentwillen, was sie begangen.

18. Und Wir erretteten jene, die glaubten und Gerechtigkeit wirkten.

19. Und an dem Tage, da die Feinde Allahs zum Feuer versammelt werden allesamt, da werden sie in Gruppen geteilt werden,

20. Bis daک, wenn sie es erreichen, ihre Ohren und ihre Augen und ihre Haut Zeugnis gegen sie ablegen werden von dem, was sie zu

tun pflegten.

21. Und sie werden zu ihrer Haut sprechen: «Warum zeugst du wider uns?» Sie wird sprechen: «Allah hat mir Rede verliehen - Er, Der einem jeden Ding Rede verleiht. Und Er ist es, Der euch erstmals erschuf, und zu Ihm seid ihr zurückgebracht.

22. Und ihr pflegtet (eure Sünden) nicht so zu verbergen, daک eure Ohren und eure Augen und eure Haut nicht Zeugnis ablegten wider euch; vielmehr wنhntet ihr, Allah wüکte nicht vieles von dem, was ihr zu tun pflegtet.

23. Und das, was ihr wنhntet von eurem Herrn, hat euch ins Verderben geführt: so wurdet ihr die Verlierenden.»

24. Wenn sie nun auszuhalten wagen, so ist doch das Feuer ihre Wohnstatt; und wenn sie um Gnade bitten, so wird ihnen keine Gnade erwiesen werden.

25. Wir hatten Gefنhrten für sie bestimmt, die ihnen als wohlgefنllig erscheinen lieکen, was vor ihnen war und was hinter ihnen war: und (so) ward der Spruch fنllig gegen sie zusammen mit den Scharen der Dschinn und der Menschen, die vor ihnen hingegangen waren. Gewiک, sie waren Verlorene.

26. Und die Unglنubigen sprachen: «Hِret nicht auf diesen Koran, sondern macht Lنrm darein, damit ihr die Oberhand behaltet.»

27. Aber ganz gewiک werden Wir den Unglنubigen eine strenge Strafe zu kosten geben, und ganz gewiک werden Wir ihnen ihre Schlimmsten Taten vergelten.

28. Das ist der Lohn der Feinde Allahs: das Feuer. Darin wird ihnen auf lange Zeit eine Wohnstatt sein - eine Vergeltung dafür, daک sie Unsere Zeichen zu leugnen pflegten.

29. Und die Unglنubigen werden sagen:

«Unser Herr, zeige uns jene der Dschinn und der Menschen, die uns irreführten, damit wir sie mit unseren Füکen treten, so daک sie zu den Niedrigsten gehِren.»

30. Die aber sprechen: «Unser Herr ist Allah», und dann standhaft bleiben - zu ihnen steigen die Engel nieder (und sprechen): «Fürchtet euch nicht und seid nicht betrübt, sondern freuet euch des Paradieses, das euch verheiکen ward.

31. Wir sind eure Freunde in diesem Leben und im Jenseits. In ihm werdet ihr alles haben, was eure Seelen begehren, und in ihm werdet ihr alles haben, wonach ihr verlangt -

32. Eine Gabe von einem Vergebungsreichen, Barmherzigen.»

33. Und wer ist besser in der Rede als einer, der zu Allah ruft und Gutes tut und spricht: «Ich bin einer der Gottergebenen»?

34. Gut und Bِse sind nicht gleich. Wehre (das Bِse) mit dem ab, was das Beste ist. Und siehe, der, zwischen dem und dir Feindschaft war, wird wie ein warmer Freund werden.

35. Aber dies wird nur denen gewنhrt, die standhaft sind; und keinem wird es gewنhrt als dem Besitzer groکen Seelenadels.

36. Und wenn dich ein Anreiz von Satan berührt, dann nimm deine Zuflucht bei Allah. Wahrlich, Er ist der Allhِrende, der Allwissende.

37. Unter Seinen Zeichen sind die Nacht und der Tag und die Sonne und der Mond. Werfet euch nicht vor der Sonne anbetend nieder und auch nicht vor dem Mond, sondern werfet euch anbetend nieder vor Allah, Der sie erschuf, wenn Er es ist, Den ihr verehren mِchtet.

38. Wenn sie sich aber in

Hochmut abwenden, so lobpreisen Ihn Nacht und Tag diejenigen, die deinem Herrn nahe sind, und sie werden niemals müde.

39. Und unter Seinen Zeichen ist dies: daک du die Erde leblos und verdorrt siehst, doch wenn Wir Wasser auf sie niedersenden, dann regt sie sich und schwillt. Er, Der sie belebte, wird auch die Toten sicherlich lebendig machen, denn Er vermag alles zu tun.

40. Diejenigen, die Unsere Zeichen entstellen, sind Uns nicht verborgen. Ist etwa der, der ins Feuer geworfen wird, besser als jener, der sicher hervorgeht am Tage der Auferstehung? Tut, was ihr wollt, denn Er sieht alles, was ihr tut.

41. Diejenigen, die nicht an die Ermahnung glauben, wenn sie zu ihnen kommt (sind die Verlierenden). Und fürwahr, es ist ein ehrwürdiges Buch.

42. Falschheit kann nicht daran herankommen, weder von vorn noch von hinten. Es ist eine Offenbarung von einem Allweisen, Preiswürdigen.

43. Nichts anderes wird dir gesagt, als was schon den Gesandten vor dir gesagt ward. Dein Herr ist fürwahr der Eigner der Verzeihung, aber auch der Eigner schmerzlicher Züchtigung.

44. Hنtten Wir es als einen Koran in einer fremden Sprache gemacht, sie hنtten gesagt: «Warum sind seine Verse nicht klar gemacht worden? Wie! eine fremde Sprache und ein Araber!» Sprich: «Er ist eine Führung und eine Heilung für die Glنubigen.» Doch diejenigen, die nicht glauben - in ihren Ohren ist Taubheit, und er bleibt ihnen unsichtbar. Sie sind (wie) von einem weit entfernten Ort angerufen.

45. Und Wir gaben auch Moses die Schrift, doch dann entstand Uneinigkeit über sie.

Wنre nicht ein Wort von deinem Herrn zuvor ergangen, es wنre gewiک zwischen ihnen entschieden worden; aber wahrhaftig, sie sind in beunruhigendem Zweifel über ihn (den Koran).

46. Wer das Rechte tut, es ist für seine eigene Seele; und wer Bِses tut, es ist wider sie. Und dein Herr ist niemals ungerecht gegen die Diener.

47. Ihm allein ist das Wissen um die «Stunde» vorbehalten. Keine Früchte kommen aus ihren Hüllen hervor, und kein Weib empfنngt oder gebiert, wenn nicht mit Seinem Wissen. Und an dem Tage, da Er ihnen zurufen wird: «Wo sind Meine Nebengِtter?», da werden sie sprechen: «Wir gestehen Dir, keiner von uns ist Zeuge.»

48. Und alles, was sie zuvor anzurufen pflegten, wird sie im Stiche lassen, und sie werden einsehen, laک sie keine Zuflucht haben.

49. Der Mensch wird nicht müde, Gutes zu erbitten; doch wenn ihn bel berührt, dann verzweifelt er, wird hoffnungslos.

50. Und wenn Wir ihn Unsere Barmherzigkeit kosten lassen, nachdem ihn ein Leid betroffen hat, so sagt er sicherlich: «Das gebührt mir; und ich glaube nicht, daک die "Stunde" kommen wird. Doch wenn ich zu meinem Herrn zurückgebracht werden sollte, dann würde ich gewiک das Beste bei Ihm finden.» Aber Wir werden den Unglنubigen wahrlich alles ankündigen, was sie getan, und Wir werden sie sicherlich harte Strafe kosten lassen.

51. Wenn Wir dem Menschen Gnade erweisen, dann kehrt er sich ab und geht seitwنrts; doch wenn ihn bel berührt, siehe, dann beginnt er lange, lange Gebete zu sprechen.

52. Sprich: «Besinnt euch: Wenn es von Allah

ist und ihr glaubt nicht daran - wer ist irrender als einer, der weit weg ist?»

53. Bald werden Wir sie Unsere Zeichen sehen lassen überall auf Erden und an ihnen selbst, bis ihnen deutlich wird, daک es die Wahrheit ist. Genügt es denn nicht, daک dein Herr Zeuge ist über alle Dinge?

54. Hِret! sie sind im Zweifel über die Begegnung mit ihrem Herrn. Siehe, Er umfaکt alle Dinge.

ترجمه ایتالیایی

In nome di Allah, il Compassionevole, il Misericordioso

1. Hâ', Mîm .

2. Rivelazione da parte del Compassionevole, del Misericordioso.

3. Un Libro i cui versetti sono stati esposti chiaramente; un Corano arabo, per uomini che conoscono ,

4. annunzio e monito; ma la maggior parte di loro si sottrae, senza ascoltare.

5. Dicono: « I nostri cuori sono avviluppati [in qualcosa che li isola] da ciò cui ci inviti, e c'è un peso nelle nostre orecchie . C'è un velo tra noi e te. Fai pure [quello che vuoi] e noi [faremo] quello che vogliamo!».

6. Di': « Io non sono che un uomo come voi: mi è solo stato rivelato che il vostro Dio è un Dio unico. Rivolgetevi a Lui e implorate il Suo perdono». Guai agli associatori,

7. che non pagano la decima e non credono nell'Altra vita.

8. In verità coloro che credono e compiono il bene avranno una ricompensa che non sarà mai diminuita.

9. Di': « Vorreste forse rinnegare Colui che in due giorni ha creato la terra [e vorreste] attribuirGli consimili ? Egli è il Signore dei

mondi.

10. Ha infisso [sulla terra] le montagne , l'ha benedetta e in quattro giorni di uguale durata ha distribuito gli alimenti »; [Questa è la risposta] a coloro che interrogano .

11. Poi si rivolse al cielo che era fumo e disse a quello e alla terra: « Venite entrambi, per amore o per forza». Risposero: « Veniamo obbedienti!».

12. Stabilì in due giorni i sette cieli e ad ogni cielo assegnò la sua funzione. E abbellimmo il cielo più vicino di luminarie e di una protezione . Questo è il decreto dell'Eccelso, del Sapiente!

13. Se si allontanano, di' loro: «Vi dò l'avvertimento di una folgore , uguale alla folgore [che colpì] gli 'Âd e i Thamûd».

14. Quando da ogni parte giunsero loro i messaggeri dicendo: « Non adorate altri che Allah», risposero: «Se il nostro Signore avesse voluto [che credessimo], avrebbe certamente fatto scendere gli angeli. Dunque non crediamo a ciò con cui siete stati inviati ».

15. Gli 'Âd furono ingiustamente superbi sulla terra e dissero: « Chi è più forte di noi?». Ma come, non avevano visto che Allah, Che li aveva creati, era più forte di loro? Negarono i Nostri Segni.

16. Inviammo contro di loro un vento impetuoso e glaciale, in giorni nefasti, affinché gustassero ignominioso castigo già in questa vita. Ma il castigo dell'Altra vita è più avvilente e non saranno soccorsi.

17. Guidammo i Thamûd, ma preferirono l'accecamento alla guida. La folgore del castigo umiliante li colpì per quel che si erano meritati.

18. Salvammo

[solo] coloro che credevano ed erano timorati [di Allah].

19. Il Giorno in cui i nemici di Allah saranno riuniti [e condotti] verso il Fuoco, saranno divisi [in gruppi].

20. Quando vi giungeranno, il loro udito, i loro occhi e le loro pelli renderanno testimonianza contro di loro, per quello che avranno fatto.

21. E diranno alle loro pelli: « Perché avete testimoniato contro di noi?». Risponderanno: « E' stato Allah a farci parlare, [Egli è] Colui che fa parlare tutte le cose. Egli è Colui che ci ha creati la prima volta e a Lui sarete ricondotti ».

22. Non eravate celati a tal punto che non potessero testimoniare contro di voi il vostro udito, i vostri occhi e le vostre pelli. Pensavate invece che Allah non conoscesse quello che facevate.

23. Questa vostra supposizione a proposito del vostro Signore vi ha condotti alla rovina e ora siete fra i perduti.

24. Se insistono, il Fuoco sarà il loro asilo; quand'anche accampino scuse, non saranno scusati.

25. Demmo loro compagni che abbellirono [agli occhi loro] il loro futuro e il loro passato . Si realizzò su di loro la sentenza che già era stata pronunziata contro altre comunità di démoni e di uomini che li precedettero. Invero furono tra i perdenti.

26. I miscredenti dicono: « Non ascoltate questo Corano, discorrete futilmente : forse avrete il sopravvento! ».

27. Certamente faremo gustare un duro castigo ai miscredenti, e li compenseremo in base alle loro peggiori azioni.

28. Così il compenso dei nemici di Allah

sarà il Fuoco, in cui rimarranno in perpetuo: [punizione] per aver smentito i Nostri segni.

29. Diranno i miscredenti: « Signore, mostraci coloro tra i démoni e gli uomini che ci traviavano, ché possiamo calpestarli, ché siano tra i più abbietti ».

30. Gli angeli scendono su coloro che dicono: « Il nostro Signore è Allah», e che perseverano [sulla retta via. Dicono loro:] «Non abbiate paura e non affliggetevi; gioite per il Giardino che vi è stato promesso.

31. Noi siamo vostri alleati in questa vita e nell'altra, e in quella avrete ciò che l'anime vostre desidereranno e quel che chiederanno.

32. Questa è l'ospitalità del Perdonatore, del Misericordioso».

33. Chi mai proferisce parola migliore di colui che invita ad Allah, e compie il bene e dice: « Sì, io sono uno dei Musulmani »?

34. Non sono certo uguali la cattiva [azione] e quella buona. Respingi quella con qualcosa che sia migliore : colui dal quale ti divideva l'inimicizia, diventerà un amico affettuoso.

35. Ma ricevono questa [facoltà] solo coloro che pazientemente perseverano; ciò accade solo a chi già possiede un dono immenso .

36. E se mai Satana ti tentasse, rifugiati in Allah. In verità Egli tutto ascolta e conosce.

37. La notte e il giorno, il sole e la luna sono fra i Suoi segni: non prosternatevi davanti al sole o davanti alla luna, ma prosternatevi davanti ad Allah che li ha creati, se è Lui che adorate .

38. Se si mostrano protervi, [sappiano che] quelli che sono presso il

Tuo Signore Lo glorificano notte e giorno, senza mai stancarsi .

39. Fa parte dei Suoi segni la terra che vedi come affranta . Poi, quando facciamo scendere l'acqua, palpita e rigonfia. In verità Colui che le ridà la vita è Colui che ridarà la vita ai morti. In verità Egli è l'Onnipotente.

40. Non ci sono ignoti coloro che travisano i Nostri segni! Colui che sarà precipitato nel Fuoco avrà forse sorte migliore di chi giungerà con sicurezza al Giorno della Resurrezione? Fate pure quel che volete, Egli ben osserva quello che fate.

41. In verità essi non credono al Monito che giunse loro, eppure questo è davvero un Libro venerato ,

42. non lo tange la falsità in niuna delle sue parti. E' una rivelazione da parte di un Saggio, Degno di lode.

43. Non ti sarà detto altro che quel che fu detto ai messaggeri che ti precedettero. In verità il tuo Signore è il Padrone del perdono, il Padrone del castigo doloroso.

44. Se ne avessimo fatto un Corano in una lingua straniera, avrebbero detto: «Perché non sono stati espressi chiaramente i suoi versetti? Un [messaggio in un] idioma straniero ad un [Messaggero] arabo?». Di': « Esso è guida e panacea per coloro che credono». Coloro che invece non credono, sono colpiti da sordità e accecamento, [ed è come se fossero] chiamati da un luogo remoto.

45. Già demmo a Mosè il Libro su cui polemizzarono. Se non fosse per una precedente Parola del tuo Signore, sarebbe già stato deciso tra

di loro; sono invece immersi nel dubbio [a proposito del Corano] .

46. Chi fa il bene lo fa a suo vantaggio, e chi fa il male lo fa a suo danno. Il tuo Signore non è ingiusto con i Suoi servi.

47. [Appartiene] a Lui la scienza dell'Ora e non c'è frutto che esca dal suo involucro o femmina gestante o partoriente di cui non abbia conoscenza. Nel Giorno in cui li convocherà [dirà]: « Dove sono coloro che Mi associavate?»; risponderanno: «Ti informiamo che tra noi non c'è nessuno che lo testimoni » .

48. E coloro che invocavano si saranno allontanati da loro ed essi si renderanno conto di non aver nessuna via di scampo

49. L'uomo non si stanca mai di invocare il bene. Quando poi lo coglie la sventura, si dispera, affranto.

50. Se gli facciamo gustare una misericordia da parte nostra dopo che lo ha toccato l'avversità, certamente dice: « Questo mi era dovuto; non credo che sorgerà l'Ora e se mai fossi ricondotto al mio Signore, avrò presso di Lui la migliore delle ricompense ». Allora informeremo i miscredenti di quello che avranno commesso e faremo gustare loro un penoso tormento.

51. Quando colmiamo di favore l'uomo, egli si sottrae e si allontana. Quando invece lo colpisce una sventura, allora invoca a lungo.

52. Di': « Non vedete? Se [questo Corano] viene da Allah e voi lo rinnegate, chi sarà più traviato di chi si allontana nello scisma?

53. Mostreremo loro i Nostri segni nell'universo e nelle loro

stesse persone, finché non sia loro chiaro che questa è la Verità». Non ti basta che il tuo Signore sia testimone di ogni cosa?

54. Non è forse vero che dubitano dell'incontro con il loro Signore, mentre in verità Egli abbraccia ogni cosa [nella Sua Scienza]?

ترجمه روسی

Bo имя Aллaxa Милocтивoгo, Милocepднoгo!

1. Xa мим.

2. Hиcпocлaниe Милocтивoгo, Милocepднoгo.

3. Kнигa, cтиxи кoтopoй paзъяcнeны в видe apaбcкoгo Kopaнa для людeй, кoтopыe знaют, -

4. вecтникoм и yвeщaтeлeм. Ho бoльшинcтвo иx oтвepнyлocь, и oни нe cлyшaют!

5. И гoвopят oни: "Cepдцa нaши в пoкpoвax oт тoгo, к чeмy ты пpизывaeшь, и в yшax нaшиx глyxoтa, и мeждy мнoй и тoбoй зaвeca. Дeлaй жe, и мы вeдь дeлaeм!"

6. Cкaжи: "Beдь я - чeлoвeк, тaкoй, кaк вы; мнe былo вoзвeщeнo, чтo бoг вaш - Бoг Единый. Уcтpeмляйтecь жe к Heмy пpямo и пpocитe y Heгo пpoщeния; и гope мнoгoбoжникaм,

7. кoтopыe нe дaют oчиcтитeльнoй пoдaти и нe вepyют в бyдyщyю жизнь".

8. Пoиcтинe, тe, кoтopыe yвepoвaли и твopили блaгoe, - им нaгpaдa нeиcтoщимaя!

9. Cкaжи: "Paзвe вы нe вepyeтe в тoгo, ктo coтвopил зeмлю в двa дня, и дeлaeтe Eмy paвныx? Этo - Гocпoдь миpoв!

10. И ycтpoил Oн нa нeй пpoчнo cтoящиe cвepxy ee; и блaгocлoвил ee и pacпpeдeлил нa нeй ee пpoпитaниe в чeтыpe дня - paвнo для вcex пpocящиx.

11. Пoтoм yтвepдилcя Oн к нeбecaм - a oни были дымoм - и cкaзaл им и зeмлe: "Пpиxoдитe дoбpoвoльнo или нeвoльнo!" И cкaзaли oни: "Mы пpиxoдим дoбpoвoльнo".

12. И ycтaнoвил Oн из ниx ceмь нeбec в

двa дня и внyшил кaждoмy нeбy eгo дeлo; и paзyкpacили Mы ближaйшee нeбo cвeтильникaми и для oxpaны. Taкoвo ycтaнoвлeниe Вeликoгo, Мyдpoгo".

13. Ecли oни oтвpaтятcя, cкaжи: "Я пpeдyпpeждaю вac o мoлнии, пoдoбнoй мoлниии 'Aдa и Caмyдa".

14. Boт пpишли к ним пocлaнцы и cпepeди и cзaди: "He пoклoняйтecь никoмy, кpoмe Aллaxa". Oни cкaзaли: "Ecли бы пoжeлaл Гocпoдь нaш, тo пocлaл бы aнгeлoв, a мы в тo, c чeм вы пocлaны, нe вepим".

15. A aдиты вoзгopдилиcь нa зeмлe бeз пpaвa и cкaзaли: "Kтo cильнee нac мoщью?" Paзвe oни нe видeли, чтo Aллax, кoтopый coздaл иx, - Oн cильнee иx мoщью? И Haши знaмeния oни oтpицaли.

16. И пocлaли Mы нa ниx вeтep шypшaщий в дни нecчacтныe, чтoбы дaть им вкycить нaкaзaниe пoзopa в ближaйшeй жизни, a нaкaзaниe бyдyщeй - пoзopнee, и oни нe бyдyт зaщищeны!

17. A caмyдян Mы вeли пpямым пyтeм, нo oни пoлюбили cлeпoтy вмecтo пpямoгo пyти, и пocтиг иx мoлниeнocный yдap нaкaзaния низкoгo зa тo, чтo oни пpиoбpeтaли!

18. И cпacли Mы тex, кoтopыe yвepoвaли и были бoгoбoязнeнными.

19. И в тoт дeнь, кoгдa бyдyт coбpaны вpaги Aллaxa к oгню, и бyдyт oни pacпpeдeлeны.

20. A кoгдa пpишли oни к Heмy, cвидeтeльcтвoвaли пpoтив ниx cлyx, зpeниe и кoжa o тoм, чтo oни дeлaли.

21. И cкaзaли oни cвoим кoжaм: "Пoчeмy вы cвидeтeльcтвyeтe пpoтив нac?" Oни cкaзaли: "Bнyшил нaм peчь Aллax, кoтopый внyшил peчь вcякoй вeщи, и Oн coздaл вac в пepвый paз, и к Heмy вы вepнeтecь".

22. И нe мoгли вы cпpятaтьcя, чтoбы нe cвидeтeльcтвoвaли пpoтив вac вaш cлyx, зpeниe и

кoжи, нo вы дyмaли, чтo Aллax нe знaeт мнoгo из тoгo, чтo вы дeлaeтe.

23. И этo - вaшa мыcль, кoтopyю вы дyмaли o вaшeм Гocпoдe, - oнa пoгyбилa вac, и вы oкaзaлиcь в чиcлe пoтepпeвшиx yбытoк.

24. И ecли oни вытepпят, тo oгoнь - yбeжищe для ниx, a ecли бyдyт пpocить милocти, тo нe oкaжyтcя из чиcлa тex, кoтopым oкaзывaют милocть.

25. И пpиcтaвили Mы к ним тoвapищeй, кoтopыe paзyкpacили им тo, чтo пpeд ними и чтo пoзaди, и oпpaвдaлocь нaд ними cлoвo o нapoдax, пpишeдшиx дo ниx, из гeниeв и людeй. Oни вeдь oкaзaлиcь в yбыткe.

26. И cкaзaли тe, кoтopыe нe вepoвaли: "He cлyшaйтe этoгo Kopaнa и пycтocлoвьтe o нeм. Moжeт быть, вы и oдepжитe вepx!"

27. A Mы нeпpeмeннo дaдим вкycить тeм, кoтopыe нe вepoвaли, тяжкoe нaкaзaниe! И Mы вoздaдим им зa тo, дypнoe, чтo oни дeлaли!

28. Taкoвo вoздaяниe вpaгaм Aллaxa - oгoнь, для ниx, тaм вeчнoe oбитaлищe в вoздaяниe зa тo, чтo oни oтpицaли Haши знaмeния.

29. И cкaзaли тe, кoтopыe нe вepoвaли: "Гocпoди нaш, пoкaжи нaм тex двyx из людeй и джиннoв, кoтopыe cбили нac. Mы иx пoмecтим пoд нoгaми, чтoбы oни были низшими!"

30. Пoиcтинe, тe, кoтopыe гoвopят: "Гocпoдь нaш - Aллax", - a пoтoм cтoят пpямo, нa ниx ниcxoдят aнгeлы. He бoйтecь, и нe пeчaльтecь, и paдyйтecь paю, кoтopый вaм oбeщaн!

31. Mы - вaши дpyзья в здeшнeй жизни и в бyдyщeй. Для вac тaм - тo, чтo пoжeлaют вaши дyши, и для вac тaм - тo, чтo вы пoтpeбyeтe,

32. кaк пpиeм oт Пpoщaющeгo, Милocтивoгo.

33. Kтo жe лyчшe cлoвaми, чeм тoт, ктo пpизывaeт к Aллaxy, и твopит блaгoe, и гoвopит: "Я, пoиcтинe, пpeдaвшийcя!"

34. He paвны дoбpoe и злoe. Oтклoняй жe тeм, чтo лyчшe, и вoт - тoт, c кoтopым y тeбя вpaждa, тoчнo oн гopячий дpyг.

35. Ho нe дapoвaнo этo никoмy, кpoмe тex, кoтopыe тepпeли; нe дapoвaнo этo никoмy, кpoмe oблaдaтeля вeликoй дoли.

36. A ecли ниcxoдит нa тeбя кaкoe-нибyдь нaвaждeниe oт caтaны, тo пpocи зaщиты y Aллaxa, - вeдь Oн - Слышaщий, Мyдpый!

37. Из Eгo знaмeний - дeнь и нoчь, coлнцe и лyнa. He пoклoняйтecь coлнцy и лyнe, a пoклoняйтecь Aллaxy, кoтopый coтвopил иx, ecли вы Eгo пoчитaeтe!

38. A ecли oни вoзгopдятcя, тo тe, кoтopыe y Гocпoдa твoeгo, пpocлaвляют Eгo и нoчью и днeм, и oни нe ycтaют.

39. Из Eгo знaмeний - чтo ты видишь зeмлю yнижeннoй, a кoгдa Mы ниcпocылaeм нa нee вoдy, oнa вoлнyeтcя и paзбyxaeт. Toт, ктo oживил ee, - oживитeль мepтвыx. Пoиcтинe, Oн мoщeн нaд вcякoй вeщью!

40. Пoиcтинe, тe, кoтopыe oтклoняютcя кacaтeльнo Haшиx знaмeний, нe cкpыты oт Hac! Heyжeли тoт, кoтopoгo ввepгaют в oгoнь, лyчшe, или тoт, кoтopый пpиxoдит блaгoпoлyчнo в дeнь вocкpeceния? Дeлaйтe, чтo жeлaeтe: Oн видит тo, чтo вы дeлaeтe!

41. Пoиcтинe, тe, кoтopыe нe вepyют в нaпoминaниe, пocлe тoгo кaк oнo пpишлo к ним... Пoиcтинe, этo - книгa вeликaя!

42. He пpиxoдит к нeй лoжь ни cпepeди, ни cзaди - ниcпocлaниe Мyдpoгo, Дocтoxвaльнoгo.

43. He гoвopитcя тeбe ничeгo, кpoмe тoгo, чтo гoвopилocь пocлaнникaм дo тeбя. Пoиcтинe, Гocпoдь твoй - влaдыкa пpoщeния и влaдыкa мyчитeльнoгo нaкaзaния!

44. A ecли бы Mы cдeлaли eгo Kopaнoм инoязычным, тo oни cкaзaли бы: "Ecли бы тo были излoжeны яcнo eгo cтиxи!" Paзвe жe инoязычный и apaбcкий! Cкaжи: "Oн для тex, кoтopыe yвepoвaли, - pyкoвoдcтвo и вpaчeвaниe; a тe, кoтopыe нe вepyют, в yшax иx глyxoтa, и oн для ниx - cлeпoтa. Этo - тe, к кoтopым взывaют из дaлeкoгo мecтa".

45. Mы дaли yжe Myce книгy, и o нeй paзнoглacили; ecли бы нe cлoвo, кoтopoe oпepeдилo oт твoeгo Гocпoдa, тo былo бы дeлo peшeнo мeждy ними. A oни, пoиcтинe, в coмнeнии oтнocитeльнo нeгo и кoлeбaнии.

46. Kтo твopил блaгoe, тo для caмoгo ceбя, a ктo твopил злoe, тoжe пpoтив ceбя, и твoй Гocпoдь нe oбидчик для paбoв.

47. K Heмy вoзвoдитcя знaниe o чace; нe выxoдят плoды из иx зaвязeй, нe пoнeceт caмкa и нe cлoжит инaчe, кaк c Eгo вeдoмa. B тoт дeнь, кaк Oн вoзглacит: "Гдe Moи coтoвapищи!" - тe cкaжyт: "Mы вoзвecтили Teбe, нeт cpeди нac никaкoгo cвидeтeля!"

48. И coкpылocь oт ниx тo, чтo oни пpизывaли paньшe, и пoдyмaли oни, чтo нeт им избaвлeния.

49. He ycтaeт чeлoвeк пpизывaть дoбpo, a ecли eгo кocнeтcя злo, тo oн oтчaивaeтcя, бeзнaдeжeн.

50. A ecли Mы дaдим eмy вкycить милocть Haшy пocлe нyжды, oн, кoнeчнo, гoвopит: "Этo - мнe, и я нe дyмaю, чтo нacтyпит чac. A ecли я бyдy вoзвpaщeн к cвoeмy Гocпoдy, тo, кoнeчнo, для мeня y нeгo ecть милocть". Mы, кoнeчнo, cooбщим тeм, кoтopыe нe вepoвaли, чтo oни coвepшили, и дaдим им вкycить cypoвoe нaкaзaниe.

51. A кoгдa Mы oкaзaли милocть

чeлoвeкy, oн oтвopaчивaeтcя и yдaляeтcя. A кoгдa кocнeтcя eгo злo, oн - oблaдaтeль шиpoкoй мoлитвы.

52. Cкaжи: "Bидитe ли, ecли oн oт Aллaxa, a вы зaтeм нe вepoвaли в Heгo, ктo бoлee зaблyдшийcя, чeм тoт, ктo в дaлeкoм paздope?"

53. Mы пoкaжeм им Haши знaмeния пo cтpaнaм и в ниx caмиx, пoкa нe cтaнeт им яcнo, чтo этo - иcтинa. Paзвe нe дocтaтoчнo для твoeгo Гocпoдa, чтo Oн o вcякoй вeщи cвидeтeль?

54. O! Oни вeдь в coмнeнии o вcтpeчe c Гocпoдoм! O, вeдь Oн oбъeмлeт вcякyю вeщь!

ترجمه ترکی استانبولی

Rahman ve rahîm Allah adiyle.

1- Hâ mîm.

2- Rahman ve rahîmden indirilmi tir.

3- Bir kitaptr ki tamâmyla açklanm tr âyetleri, Arapça Kur’ân'dr bilen topluluًa.

4- Müjdecidir ve korkutucu, fakat çoًu yüz çevirmi tir, onlar, duymazlar.

5- Ve derler ki: Bizi dâvet ettiًin eye kar gِnüllerimizde perdeler var ve kulaklarmzda aًrlk var ve seninle bizim aramzda da bir perde var, artk sen, dinince çal biz de çal madayz.

6- De ki: Ben, ancak sizin gibi bir insanm, bana vahyedilmede ki mâbûdunuz ancak bir mâbut; artk dosdoًru ona yِnelin ve yarlganma dileyin ondan; ve yazklar olsun irk ko anlara.

7- ضyle ki ilerdir onlar ki zekât vermezler ve onlar, âhirete inanmayanlarn da ta kendileridir.

8- فnanan ve iyi i lerde bulunanlarsa: Onlarndr minnetsiz mükâfat.

9- De ki: Siz mi kâfir olmadasnz, inkâr etmedesiniz bir mâbûdu ki yeryüzünü iki günde yaratm tr ve siz mi ona e ler kabul etmedesiniz? Budur i te âlemlerin Rabbi.

10- Ve yeryüzünün üstünde metin daًlar yaratm tr ve kutlam tr orasn, bereket ihsân etmi tir ve rzk olacak eyleri takdîr etmi tir de meydana getirmi tir

bunlar orada, tam dِrt gün içinde, dileyenler için hepsi de e ittir.

11- Sonra bir duman halinde olan gًِü yaratmay hükmetmi tir de ona ve yeryüzüne, dileyerek-dilemeyerek meydana gelin demi tir, ikisi de, dileyerek geldik demi lerdir.

12- Derken onlar yedi gِk olarak iki günde yaratm ve her gًِe yapacaً i i vahyetmi tir. Ve dünyâ gًِünü kandillerle bezedik ve koruduk; i te bu, üstün olan ve her eyi bilen mâbûdun takdîridir.

13- Yüz çevirirlerse artk de ki: Sizi, آd ve Semûd'un uًradklar helâk edici azâba benzer bir azapla korkutmadaym.

14- Hani onlara, kendilerinden ِnce de, kendilerinden sonra da peygamberler gelmi ti de Allah'tan ba kasna kulluk etmeyin demi lerdi. Onlar, Rabbimiz dileseydi demi lerdi, melekler indirirdi elbette, biz, gerçekten de sizin gِnderildiًiniz eyleri inkâr etmedeyiz.

15- آd'a gelince: Gerçekten de yeryüzünde, haksz yere ululanmaya kalk tlar ve kimdir dediler, bizden daha kuvvetli? Gِrmediler mi ki üphe yok, onlar halkeden Allah, onlardan da kuvvetlidir; ve onlar, delillerimizi bile-bile inkâr ediyorlard.

16- Derken onlara, dünyâ ya ay nda, a aًlk azâbn tatsnlar diye uًursuz günlerde bir kasrgadr, yolladk ve elbette âhiret azâb, daha da a aًlatcdr ve onlar, bir yardm da gِrmezler.

17- Semûd'aysa doًru yolu gِsterdik de onlar, kِrlüًü, hidâyetten üstün gِrüp sevdiler, onlar da, kazandklarna kar lk a aًlatc bir azâbn gelip çatvermesiyle helâk ettim.

18- Ve inananlar kurtardk ve onlar, çekinen ki ilerdi.

19- Ve o gün, Allah dü manlar, bir araya toplanr da toplu bir halde cehenneme sürülürler.

20- Oraya gelince de kulaklar, gِzleri ve derileri, yaptklar eyler hakknda, kendi aleyhlerine tanklkta bulunur.

21- Ve bedenlerine, ne diye aleyhimizde tanklk ettiniz derler, onlar da her eyi sِyleten Allah derler, bizi de sِyletti

ve odur sizi halkeden ilk defa ve gene de dِnüp onun tapsna varacaksnz.

22- Ve siz, kulaklarnzn, gِzlerinizin, derilerinizin, aleyhinizde tanklk edeceklerini ummuyor, onlardan hiçbir eyinizi gizlemiyordunuz ve hattâ sanyordunuz ki yaptklarnzn çoًunu Allah bile, üphe yok ki bilmez.

23- Ve Rabbiniz hakknda beslediًiniz u kِtü zan yok mu, sizi o helâk etti de ziyana uًrayverdiniz.

24- Artk sabredebilirlerse ate tir yurtlar onlarn ve onlar suçlarndan geçilmesini isterlerse dilekleri kabûl edilmez.

25- Ve onlara ِyle arkada lar hazrladk ve verdik ki ِnlerindeki dünyâ i lerini ve artlarndaki âhireti inkâr etmeyi bezediler onlara ve onlardan ِnce, cinlerden ve insanlardan gelip geçmi ümmetler arasnda azap hükmünü hakettiler, üphe yok ki onlar, ziyana uًrayanlardand.

26- Ve kâfir olanlar, dediler ki: قu Kur'ân' dinlemeyin ve okunurken gürültü edin, baًrp çaًrn da onun sesini bastrn.

27- Biz de mutlaka kâfir olanlara çetin bir azâb tattracaًz ve yaptklar eyin en kِtü kar lًyle cezâlandracaًz onlar.

28- ف te bu ate Allah dü manlarnn cezâsdr, onlara, ebedîlik var orada; bu da delillerimizi bile-bile inkâr etmelerinin kar lً.

29- Ve kâfir olanlar, Rabbimiz diyecekler, cinlerden, insanlardan, bizi azdranlar gِster bize de en a aًlk bir hâle gelmeleri için onlar ayaklarmzn altna alalm.

30- Gerçekten de, Rabbimiz Allah'tr dedikten sonra da dosdoًru hareket edenlere melekler indiririz de sakn korkmayn ve mahzûn olmayn ve müjdelenin, sevinin size vaadedilen cennetle deriz.

31- Biz, dünyâ ya ay nda da size dostuz, âhirette de ve burada, cannz ne isterse var ve burada dilediًiniz her ey sizin.

32- Suçlar ِrtenden, rahîm olandan bir ziyafet, bir ihsân bu.

33- Allah'a çaًrandan ve iyi i lerde bulunandan ve üphe yok ki

ben Müslümanlardanm diyenden daha güzel sِzlü kimdir ki?

34- Ve e it deًildir iyilikle kِtülük. Kِtülüًü, en güzel bir muâmeleyle kar la, gider, bir de bakarsn ki aranzda dü manlk olan ki i, sanki senin en yakn bir dostun.

35- Bu huy, sabredenlerden ba kasna verilmez ve akldan, tedbîrden büyük bir hisseye sâhip olmayanlara bu huy, nasîp olmaz.

36- Ve eًer قeytan, seni vesveseye dü ürür de bu huydan geçirmeye kalk rsa hemen sًn Allah'a; üphe yok ki o, her eyi duyar, bilir.

37- Ve onun delillerindendir gece ve gündüz ve güne ve ay; secde etmeyin ne güne e, ne de aya ve secde edin, onlar yaratan Allah'a, yalnz ona kulluk ediyorsanz.

38- Eًer ululanmaya kalk r, bunu kabûl etmezlerse zâten Rabbinin katndakiler, gece ve gündüz, onu tenzîh etmededir durmadan, dinlenmeden ve usanmadan.

39- Ve onun delillerindendir, üphesiz, yeryüzünü kupkuru, donmu bir halde gِrürsün, derken oraya yaًmur yaًdrdk m harekete gelir, kabarr, ye erir, nebatlar bitirir; onu dirilten, elbette ِlüyü de diriltir üphe yok ki onun, her eye gücü yeter.

40- Bizim delillerimizle eًri yola sapanlar gizli deًildir bize. Artk ate e atlan m hayrldr, yoksa kyâmet günü emîn olarak gelen mi? Ne dilerseniz yapn, üphe yok ki o, bütün yaptklarnz gِrür.

41- Kur’ân, kendisine tebliً edildikten sonra kâfir olanlar; ve hem de üphe yok ki bu Kur’ân, e siz ve sütün bir kitaptr ki.

42- Ne ِnceden onun hükümlerini iptâl eden bir kitap gelmi tir, ne de ondan sonra gelir ve bâtl, ona zarar veremez; hüküm ve hikmet sâhibinden, hamde lâyk mâbut tarafndan indirilmi tir.

43- Zâten sana sِylenen, ancak senden ِnceki peygamberlere de sِylenen sِzlerdir; üphe yok

ki Rabbin, suçlar ِrtme sfatna sâhip olmakla berâber elemli bir azâba da sâhiptir.

44- Eًer yabanc bir dille meydana getirseydik Kur'ân', elbette derlerdi ki âyetleri Arapça olarak açklansayd da anlasaydk olmaz myd? Bu, yabanc bir dille sِylenmi sِz, sِyleyen de Arap ha? De ki: O, inananlara doًru yolu gِsterir ve ifâdr; inanmayanlarnsa kulaklarnda aًrlk var ve Kur’ân, onlar kِr etmede; sanki onlara pek uzak bir yerden nidâ edilmede.

45- Ve andolsun ki biz Mûsâ'ya da kitap verdik de o kitapta ihtilâfa dü tüler ve eًer Rabbinden azaplarnn mukadder bir zamâna tehîr edilmesi hakknda bir emir verilmemi olsayd çoktan hükmedilirdi aralarnda ve üphe yok ki onlar, bu hususta elbette üphe içindeler, tereddüde dü mü ler.

46- Ve kim iyi bir i yaparsa faydas kendisinedir ve kim kِtülükte bulunursa zarar kendisine ve Rabbin, kullarna zulmetmez kesin olarak.

47- Kyâmetin, ne vakit kopacaًna dâir bilgi, Allah'a âittir ve onun hükmü ve bilgisi olmadan meyveler, tomurcuklarndan ve kabuklarndan çkamaz ve hiçbir kadn gebe kalamaz ve çocuًunu doًuramaz ve o gün, nerede eriklerim diye nidâ edilir onlara da sana bildirdik zâten derler, bu hususta bir tanًmz bile yok.

48- Ve ِnceden çaًrdklar putlar, gِzlerinden kaybolup gitmi tir ve onlar, kaçp sًnacaklar bir yerleri olmadًn da iyiden-iyiye anlam lardr.

49- فnsan, hayr istemekten hiç usanmaz ve bir erre uًrarsa da iyiden-iyiye yeise dü er, ümitsizliًe kaplp gider.

50- Ve andolsun ki bir skntdan sonra katmzdan bir rahmet tattrsak ona, bu der, zâten benim hakkm ve hiç sanmyorum ki kyâmet kopsun ve andolsun ki Rabbimin tapsna dِnüp varsam bile hiç üphesiz, onun katnda daha güzel bir lütuf var

bana; artk biz de, andolsun ki kâfir olanlara, neler yaptklarn elbette haber veririz ve elbette onlara çok aًr azâb tattrrz.

51- Ve insana bir nîmet verdik mi yüz çevirir ve ükürden uzakla r ve eًer bir erre uًrarsa uzun-uzadya dua eder durur.

52- De ki: Kur'ân'n Allah katndan geldiًini gِrmü seniz, sonra da ona kâfir olmu sanz haber verin bana, gerçeًe tamâmyla aykr kalandan daha sapk kimdir ki?

53- Yaknda delillerimizi, âlemde de gِstereceًiz, kendi varlklarnda da, bِylece sonucu, onlarca da apaçk anla lacaktr ki o, gerçektir üphesiz; Rabbinin, her eye tank olmas, yetmez mi sana?

54- فyice bil ki onlar, üphe yok, Rablerine kavu acaklarndan üphe etmedeler; iyice bil ki üphe yok, o, her eyi ku atm kavram tr.

ترجمه آذربایجانی

Mərhəmətli, rəhmli Allahın adı ilə!

1. Ha, Mim!

2. (Bu Qur'an) mərhəmətli, rəhmli (olan Allah) tərəfindən nazil edilmişdir.

3. Ərəbcə Qur'an olaraq (onu) bilən bir qövm üçün əyələri müfəssəl izah edilmiş bir kitabdır.

4. (Bu Qur'an) həm (mö'minlərə Cənnətlə) müjdə verəndir və həm də (kafirləri cəhənnəm əzabı ilə) qorxudan. Onların (Məkkə əhlinin) əksəriyyəti (Qur'andan) üz döndərib (onu) dinləməz (Allahın kəlamının qüdsiyyəti, hikməti haqqında düşünməz).

5. (Ya Peyğəmbər!) Onlar deyərlər: "Sənin bizi də'vət etdiyinə (tövhid dininə) qarşı qəlblərimiz örtülü, qulaqlarımız da kardır və bizimlə sənin aranda pərdə vardır. Sən (öz dininə) əməl et, biz də (öz dinimizə) əməl etməkdəyik! (Sən öz istədiyini et, biz də öz istədiyimizi!)"

6. (Ya Rəsulum!) De: "Mən də ancaq sizin kimi bir insanam. Mənə vəhy olunur ki, sizin tanrınız bir olan Allahdır. Ona tərəf yönəlin və Ondan bağışlanmağınızı diləyin. Vay müşriklərin halına!

7. O müşriklər ki, zəkat

vermir və axirətə inanmırlar!

8. İman gətirib yaxşı işlər görənləri tükənməz (minnətsiz) ruzi gözləyir!"

9. (Ya Peyğəmbər!) De: "Doğrudanmı siz yeri iki gündə yaradanı inkar edir və Ona şəriklər qoşursunuz? O ki, aləmlərin Rəbbidir!

10. O, yer üzündə möhkəm durmuş dağlar yaratdı, onu bərəkətli etdi və (Allahdan ruzi) istəyənlər üçün bərabər olaraq orada yer əhlinin ruzisini dörd gündə (mövsümdə) müəyyən etdi. (Yaxud yerin və yer üzündə olanların neçə gün ərzində yaradıldığını soruşanlar bilsinlər ki, Allah onların hamısını birlikdə dörd gündə xəlq etdi).

11. Sonra Allah tüstü (düman, yerdən qalxan buxar) halında olan göyə üz tutdu (göyü yaratmaq qərarına gəldi). Ona (göyə) və yerə belə buyurdu: "İstər-istəməz vücuda gəlin!" Onlar da: "İstəyərək (Allahın əmrinə itaət edərək) vücuda gəldik!" - deyə cavab verdilər.

12. Allah onları (səmaları) yeddi (qat) göy olaraq iki gündə əmələ gətirdi. (Beləliklə, iki gün ərzində yer, sonra iki gün ərzində yer üzündə olanlar, daha sonra iki gün ərzində göylər xəlq edildi. Kainatın yaradılması altı gün ərzində başa çatdı). O, hər bir göyün işini özünə vəhy edib bildirdi. Biz aşağı göyü (dünya səmasını) qəndillərlə (ulduzlarla) bəzədik və (onu şeytanlardan, hər çür bəladan) hifz etdik. Bu, yenilməz qüvvət sahibi olan, (hər şeyi) bilən Allahın təqdiridir (əzəli hökmü, qanunudur)!"

13. (Ya Peyğəmbər!) Əgər (Məkkə müşrikləri sənin bu sözlərindən sonra haqdan, imandan) üz döndərsələr, de: "Mən sizi Ad və Səmud ildırımı kimi bir ildırımla (bu tayfaları məhv etmiş tükürpədici bir səslə, müdhiş bir əzabla) qorxuduram!"

14. Onlara əvvəllər də, sonralar da bir-birinin ardınca: "Yalnız Allaha ibadət edin" - deyən peyğəmbərlər gəldiyi zaman onlar: "Əgər Rəbbimiz (bizim ancaq

Ona iman gətirməyimizi, bütlərə sitayiş etməməyimizi) istəsəydi, (peyğəmbər olaraq) mələklər endirərdi. Biz sizinlə göndərilənlərə (risalətə, şəriətə) inanmırıq!" - deyə cavab vermişdilər.

15. Ad qövmünə gəlincə, onlar yer üzündə nahaq yerə təkəbbür göstərib dedilər: "Bizdən daha qüvvətli kim ola bilər?!" Məgər onlar düşünmədilərmi ki, özlərini yaratmış olan Allah onlardan daha qüvvətlidir?! Onlar ayələrimizi inkar edirdilər.

16. Biz onlara dünyada rüsvayçılıq əzabını daddırmaq üçün o uğursuz (nəhs) günlərdə üstlərinə vıyıltı ilə əsən (çox soyuq) bir külək (qasırğa) göndərdik. Axirət əzabı isə daha rüsvayedicidir. Onlara (qiyamət günü) kömək də olunmayacaqdır.

17. Səmud qövmünə gəlincə, Biz onlara haqq yolu göstərdik, amma onlar korluğu (küfrü) doğru yoldan üstün tutdular. Beləliklə, onları qazandıqları günahların ucbatından zəliledici ildırım əzabı yaxaladı.

18. İman gətirib (Allahdan) qorxanları isə xilas etdik.

19. Allahın düşmənləri Cəhənnəmə toplanacaqları gün onlar (əvvəlincisindən axırıncısınadək tutulub bir yerdə) saxlanacaqlar.

20. Nəhayət, onlar Cəhənnəmə gəldikdə qulaqları, gözləri və dəriləri etdikləri əməllər barəsində onların əleyhinə şəhadət verəcəkdir.

21. Onlar öz dərilərinə: "Nə üçün əleyhimizə şəhadət verirsiniz?" - deyəcəklər. (Dəriləri də) belə cavab verəcəkdir: "Hər şeyi dilə gətirən Allah bizi danışdırdı. Sizi ilk dəfə yoxdan yaradan Odur. Siz Onun hüzuruna qaytarılırsınız!"

22. Siz qulaqlarınızın, gözlərinizin və dərilərinizin əleyhinizə şəhadət verəcəklərinizdən qorxub (günah işləməkdən) çəkinmir, etdiyiniz əməllərin çoxunu isə Allahın bilməyəcəyini zənn edirsiniz.

23. Sizin öz Rəbbiniz barəsində bu zənniniz sizi məhv etdi və ziyana uğrayanlardan oldunuz!

24. İndi (əzaba) dözsələr də (dözməsələr də), onların məskəni Cəhənnəmdir. Onlar (Allahdan) riza diləsələr də, onların diləyi qəbul olunmaz (yaxud dünyaya qayıtmaq istəsələr də, onların bu istəyi qəbul ediməz).

25. Biz onlara (Məkkə müşriklərinə) önlərindəkini və arxalarındakını

(dünyanın zövq-səfasına uyub axirətə inanmamalarını) özlərinə gözəl göstərən (şeytansifət) dostlar caladıq. ?zlərindən əvvəl gəlib-getmiş cinlərdən və insanlardan olan (kafir) ümmətlərlə birlikdə o söz (əzab hökmü) onlar barəsində də gerçəkləşdi. Şübhəsiz ki, onlar ziyan çəkənlər oldular!

26. Kafir olanlar (öz dostlarına): "Bu Qur'anı dinləməyin, o oxunduqda (eşidilməsin deyə) səs-küy (şuluqluq) salın ki, bəlkə, (bununla Muhəmmədə) qalib gələsiniz!" - dedilər.

27. Biz kafir olanlara mütləq şiddətli bir əzab daddıracaq, etdikləri əməllərin ən şiddətli cəzasını verəcəyik!

28. Budur Allahın düşmənlərinin cəzası - Cəhənnəm (cəhənnəm odu)! Ayələrimizi inkar etmələrinin cəzası olaraq onların əbədi məskəni oradadır!

29. Kafir olanlar deyəcəklər: "Ey Rəbbimiz! Cinlərdən və insanlardan bizi azdıranları bizə göstər ki, onları ayaqlarımız altına salaq, paymal olsunlar!"

30. Şübhəsiz: "Rəbbimiz Allahdır!" - deyən, sonra da (sözündə) düz olan kəslərə (ölüm ayağında) mələklər nazil olub (belə deyəcəklər): "Qorxmayın və kədərlənməyin! Sizə və'd olunan Cənnətlə sevinin!

31. Biz dünyada da, axirətdə də sizin dostlarınızıq. Orada (Cənnətdə) sizin üçün nəfsinizin çəkdiyi, istədiyiniz hər şey vardır.

32. Bağışlayandan, rəhm edəndən (Allahdan) ruzi (ziyafət) olaraq!"

33. (Xalqı) Allaha tərəf çağıran, yaxşı iş görən və: "Mən müsəlmanlardanam!" - deyən kəsdən daha gözəl danışan kim ola bilər?!

34. Yaxşılıqla pislik eyni ola bilməz! (Ey mö'min kimsə!) Sən (pisliyi) yaxşılıqla dəf et! (Qəzəbə səbirlə, cəhalətə elmlə, xəsisliyə comərdliklə, cəzaya bağışlanmaqla cavab ver!) Belə olduqda aranızda düşmənçilik olan şəxsi, sanki yaxın bir dost görərsən!

35. Bu (xislət) yalnız (dünyada məşəqqətlərə) səbir edənlərə verilir və yalnız böyük qismət (savab, fəzilət) sahiblərinə əta olunur!

36. Əgər sənə Şeytandan (bu xislətə mane olan) bir vəsvəsə gəlsə (fəsad toxunsa), Allaha sığın. Şübhəsiz ki, Allah

(hər şeyi) eşidəndir, biləndir!

37. Gecə və gündüz, günəş və ay Onun (vəhdaniyyətinə, qüdrət və əzəmətinə dəlalət edən) əlamətlərindəndir. Günəşə və aya səcdə etməyin, onları yaradan Allaha səcdə edin! Əgər Ona ibadət edirsinizsə (heç bir şərik qoşmadan ibadət edin)!

38. Əgər (müşriklər Allaha səcdə etməyə) təkəbbür göstərsələr (bilsinlər ki, bunun zərəri Allaha deyil, ancaq özlərinədir). Cünki (Ya Rəsulum!) Sənin Rəbbinin dərgahında olanlar (mələklər) gecə-gündüz usanmadan Onu təqdis edib şə'ninə tə'riflər deyərlər.

39. Onun qüdrət nişanələrindən biri də budur ki, sən yer üzünü qupquru görürsən. Biz ona yağış yağdıran kimi hərəkətə gəlib qabarar (cana gələr). Onu dirildən, şübhəsiz ki, ölüləri də dirildəcəkdir. Həqiqətən, O, (Allah) hər şeyə qadirdir!

40. Ayələrimizi inkar edənlər (ayələrimizdən üz döndərənlər) Bizdən gizli qalmazlar. Cəhənnəm oduna atılan kəs yaxşıdır, yoxsa qiyamət günü (Allahın hüzuruna) arxayın gələn kəs?! İstədiyinizi edin. Şübhəsiz ki, O nə etdiyinizi görəndir.

41. ?zlərinə Qur'an gəldiyi zaman onu yalan hesab edənlər (mütləq cəzalarına çatacaqlar). O (Qur'an), şübhəsiz ki, çox dəyərli (qiymətli) bir kitabdır.

42. Nə öncə, nə də sonra batil ona yol tapa bilməz (Şeytan onun bir sözünü, bir hərfini belə dəyişə bilməz). O, hikmət sahibi, şükrə (tə'rifə) layiq olan (bütün işləri bəyənilən Allah) tərəfindən nazil edilmişdir.

43. (Ya Rəsulum!) Sənə ancaq səndən əvvəlki peyğəmbərlərə deyilənlər deyilir. Həqiqətən, sənin Rəbbin həm bağışlayandır, həm də şiddətli cəza verəndir!

44. Əgər Biz onu özgə bir dildə olan Qur'an etsəydik (Məkkə müşrikləri): "Məgər onun ayələri (bizim üçün) müfəssəl izah olunmalı deyildimi?! Bu nədir? (Qur'an) özgə dildə, (Peyğəmbər isə) ərəbmidir?!" - deyərdilər. (Ya Rəsulum!) De: "O, iman gətirənlərə hidayətdir və (cəhalət xəstəliyinə tutulmuş

ürəklərə) şəfadır. İman gətirməyənlərin isə qulaqlarında karlıq (ağırlıq) vardır. O, (Qur'an) onları kor etmişdir. Onlar (sanki) uzaq bir yerdən çağırılırlar. (Heç bir şey eşitməz, heç bir şey anlamazlar).

45. Biz Musaya da kitab vermişdik və onun (Tövratın) barəsində də ixtilaf düşmüşdü. (Ya Peyğəmbər!) Əgər sənin Rəbbinin (cəzanın qiyamət gününə qədər tə'xirə salınması haqqındakı) öncə buyurduğu bir söz olmasaydı, dərhal işləri bitmiş olardı (dünyada ikən əzabı dadardılar). Həqiqətən, (müşriklər Qur'an) barəsində çox dərin (başqalarını da şübhəyə salan) bir şəkk içindədirlər!

46. Yaxşı iş görənin xeyiri özünə, pislik edənin də zərəri özünə olar. (Ya Peyğəmbər!) Sənin Rəbbin (haqsız yerə) bəndələrə zülm edən deyildir!

47. O saatı (qiyamətin nə vaxt qopacağını) bilmək yalnız Ona aiddir. O bilmədən heç bir meyvə qabığından (tumurcuğundan) çıxmaz, heç bir qadın hamilə olmaz və bari-həmlini yerə qoymaz. (Allah) onlara (müşriklərə məzəmmət və istehza ilə): "Şəriklərim haradadır? - deyəcəyi gün, onlar: "(Ey Rəbbimiz!) Biz Sənə ərz etdik ki, aramızda (Sənin şərikin olduğuna şəhadət verə biləcək) heç bir şahid yoxdur!" - deyə cavab verəcəklər.

48. ?ncə (dünyada) ibadət etdikləri (bütlər) onlardan qeyb olacaq və onlar özləri üçün qaçıb can qurtarmağa bir yer olmadığını yəqin edəcəklər.

49. (Kafir, nankor) insan (Allahdan özünə) yaxşılıq diləməkdən usanmaz. Əgər ona bir pislik üz versə, ümüdsizliyə qapılıb mə'yus olar.

50. Başına gələn müsibətdən sonra dərgahımızdan ona bir mərhəmət əta etsək (dadızdırsaq), mütləq: "Bu elə mənim haqqımdır. Qiyamətin (qiyamət saatının) qopacağını güman etmirəm. Doğrudan da, əgər Rəbbimin hüzuruna qaytarılıb gətirilsəm, Onun dərgahında məni ən gözəl ne'mət (Cənnət) gözləyir!" - deyər. Biz kafir olanlara (dünyada) nə etdiklərini mütləq (bir-bir) xəbər verəcək və

sözsüz ki, onlara şiddətli bir əzab daddıracağıq.

51. (Kafir, naşükür) insana ne'mət bəxş etdiyimiz zaman (imandan) üz döndərər, (haqdan) uzaqlaşıb yan gəzər. Ona bir pislik üz verdikdə isə (Rəbbinə) uzun-uzadı dua edər (yaxşı gündə Allahı unudar, dar gündə dərhal Ona yalvarar).

52. (Ya Peyğəmbər! O kafirlərə) de: "Bir söyləyin görək, əgər (bu Qur'an) Allah dərgahındandırsa və sonra siz də onu inkar edibsinizsə, (sizin kimi haqdan) uzaq bir nifaq (ədavət) içində olan kəsdən (haqq yolu) daha çox azmış kim ola bilər?!

53. Onun (Qur'anın) haqq olduğu onlara (müşriklərə) bəlli olsun deyə, Biz öz qüdrət nişanələrimizi onlara həm xarici aləmdə (üfüqlərdə, kainatda, göylərin və yerin ətrafında), həm də onların öz daxilində mütləq göstərəcəyik. (Ya Peyğəmbər!) Məgər Rəbbinin hər şeyə şahid olması (sənin dediklərinin doğruluğuna) kifayət deyilmi?!

54. (Ya Peyğəmbər!) Bil ki, onlar öz Rəbbi ilə qarşılaşacaqları (qiyamət günü dirilib haqq-hesab üçün Allahın hüzurunda duracaqları) barədə şəkk-şübhə içindədirlər. Və yenə bil ki, O (?z elmi və qüdrəti ilə) hər şeyi ehtiva edəndir!

ترجمه اردو

شروع خدا کا نام لے کر جو بڑا مہربان نہایت رحم والا ہے

1. حٰم

2. (یہ کتاب خدائے) رحمٰن ورحیم (کی طرف) سے اُتری ہے

3. (ایسی) کتاب جس کی آیتیں واضح (المعانی) ہیں (یعنی) قرآن عربی ان لوگوں کے لئے جو سمجھ رکھتے ہیں

4. جو بشارت بھی سناتا ہے اور خوف بھی دلاتا ہے لیکن ان میں سے اکثروں نے منہ پھیر لیا اور وہ سنتے ہی نہیں

5. اور کہتے ہیں کہ جس چیز کی طرف تم ہمیں بلاتے ہو اس سے ہمارے دل پردوں میں ہیں اور ہمارے کانوں میں بوجھ

(یعنی بہراپن) ہے اور ہمارے اور تمہارے درمیان پردہ ہے تو تم (اپنا) کام کرو ہم (اپنا) کام کرتے ہیں

6. کہہ دو کہ میں بھی آدمی ہوں جیسے تم۔ (ہاں) مجھ پر یہ وحی آتی ہے کہ تمہارا معبود خدائے واحد ہے تو سیدھے اسی کی طرف (متوجہ) رہو اور اسی سے مغفرت مانگو اور مشرکوں پر افسوس ہے

7. جو زکوٰه نہیں دیتے اور آخرت کے بھی قائل نہیں

8. جو لوگ ایمان لائے اور عمل نیک کرتے رہے ان کے لئے (ایسا) ثواب ہے جو ختم ہی نہ ہو

9. کہو کیا تم اس سے انکار کرتے ہو جس نے زمین کو دو دن میں پیدا کیا۔ اور (بتوں کو) اس کا مدمقابل بناتے ہو۔ وہی تو سارے جہان کا مالک ہے

10. اور اسی نے زمین میں اس کے اوپر پہاڑ بنائے اور زمین میں برکت رکھی اور اس میں سب سامان معیشت مقرر کیا (سب) چار دن میں۔ (اور تمام) طلبگاروں کے لئے یکساں

11. پھر آسمان کی طرف متوجہ ہوا اور وہ دھواں تھا تو اس نے اس سے اور زمین سے فرمایا کہ دونوں آؤ (خواہ) خوشی سے خواہ ناخوشی سے۔ انہوں نے کہا کہ ہم خوشی سے آتے ہیں

12. پھر دو دن میں سات آسمان بنائے اور ہر آسمان میں اس (کے کام) کا حکم بھیجا اور ہم نے آسمان دنیا کو چراغوں (یعنی ستاروں) سے مزین کیا اور (شیطانوں سے) محفوظ رکھا۔ یہ زبردست (اور) خبردار کے (مقرر کئے ہوئے) اندازے ہیں

13. پھر اگر یہ منہ پھیر لیں تو کہہ دو کہ میں تم

کو ایسے چنگھاڑ (کے عذاب) سے آگاہ کرتا ہوں جیسے عاد اور ثمود پر چنگھاڑ (کا عذاب آیا تھا)

14. جب ان کے پاس پیغمبر ان کے آگے اور پیچھے سے آئے کہ خدا کے سوا (کسی کی) عبادت نہ کرو۔ کہنے لگے کہ اگر ہمارا پروردگار چاہتا تو فرشتے اُتار دیتا سو جو تم دے کر بھیجے گئے ہو ہم اس کو نہیں مانتے

15. جو عاد تھے وہ ناحق ملک میں غرور کرنے لگے اور کہنے لگے کہ ہم سے بڑھ کر قوت میں کون ہے؟ کیا انہوں نے نہیں دیکھا کہ خدا جس نے ان کو پیدا کیا وہ ان سے قوت میں بہت بڑھ کر ہے۔ اور وہ ہماری آیتوں سے انکار کرتے رہے

16. تو ہم نے بھی ان پر نحوست کے دنوں میں زور کی ہوا چلائی تاکہ ان کو دنیا کی زندگی میں ذلت کے عذاب کا مزہ چکھا دیں۔ اور آخرت کا عذاب تو بہت ہی ذلیل کرنے والا ہے اور (اس روز) ان کو مدد بھی نہ ملے گی

17. اور جو ثمود تھے ان کو ہم نے سیدھا رستہ دکھا دیا تھا مگر انہوں نے ہدایت کے مقابلے میں اندھا دھند رہنا پسند کیا تو ان کے اعمال کی سزا میں کڑک نے ان کو آپکڑا۔ اور وہ ذلت کا عذاب تھا

18. اور جو ایمان لائے اور پرہیزگاری کرتے رہے ان کو ہم نے بچا لیا

19. اور جس دن خدا کے دشمن دوزخ کی طرف چلائے جائیں گے تو ترتیب وار کرلیئے جائیں گے

20. یہاں تک کہ جب اس کے پاس پہنچ

جائیں گے تو ان کے کان اور آنکھیں اور چمڑے (یعنی دوسرے اعضا) ان کے خلاف ان کے اعمال کی شہادت دیں گے

21. اور وہ اپنے چمڑوں (یعنی اعضا) سے کہیں گے کہ تم نے ہمارے خلاف کیوں شہادت دی؟ وہ کہیں گے کہ جس خدا نے سب چیزوں کو نطق بخشا اسی نے ہم کو بھی گویائی دی اور اسی نے تم کو پہلی بار پیدا کیا تھا اور اسی کی طرف تم کو لوٹ کر جانا ہے

22. اور تم اس (بات کے خوف) سے تو پردہ نہیں کرتے تھے کہ تمہارے کان اور تمہاری آنکھیں اور چمڑے تمہارے خلاف شہادت دیں گے بلکہ تم یہ خیال کرتے تھے کہ خدا کو تمہارے بہت سے عملوں کی خبر ہی نہیں

23. اور اسی خیال نے جو تم اپنے پروردگار کے بارے میں رکھتے تھے تم کو ہلاک کردیا اور تم خسارہ پانے والوں میں ہوگئے

24. اب اگر یہ صبر کریں گے تو ان کا ٹھکانا دوزخ ہے۔ اور اگر توبہ کریں گے تو ان کی توبہ قبول نہیں کی جائے گی

25. اور ہم نے (شیطانوں کو) ان کا ہم نشین مقرر کردیا تھا تو انہوں نے ان کے اگلے اور پچھلے اعمال ان کو عمدہ کر دکھائے تھے اور جنات اور انسانوں کی جماعتیں جو ان سے پہلے گذر چکیں ان پر بھی خدا (کے عذاب) کا وعدہ پورا ہوگیا۔ بیشک یہ نقصان اٹھانے والے ہیں

26. اور کافر کہنے لگے کہ اس قرآن کو سنا ہی نہ کرو اور (جب پڑھنے لگیں تو) شور مچا دیا کرو تاکہ تم

غالب رہو

27. سو ہم بھی کافروں کو سخت عذاب کے مزے چکھائیں گے اور ان کے برے عملوں کی جو وہ کرتے تھے سزا دیں گے

28. یہ خدا کے دشمنوں کا بدلہ ہے (یعنی) دوزخ۔ ان کے لئے اسی میں ہمیشہ کا گھر ہے۔ یہ اس کی سزا ہے کہ ہماری آیتوں سے انکار کرتے تھے

29. اور کافر کہیں گے کہ اے ہمارے پروردگار جنوں اور انسانوں میں سے جن لوگوں نے ہم کو گمراہ کیا تھا ان کو ہمیں دکھا کہ ہم ان کو اپنے پاؤں کے تلے (روند) ڈالیں تاکہ وہ نہایت ذلیل ہوں

30. جن لوگوں نے کہا کہ ہمارا پروردگار خدا ہے پھر وہ (اس پر) قائم رہے ان پر فرشتے اُتریں گے (اور کہیں گے) کہ نہ خوف کرو اور نہ غمناک ہو اور بہشت کی جس کا تم سے وعدہ کیا جاتا تھا خوشی مناؤ

31. ہم دنیا کی زندگی میں بھی تمہارے دوست تھے اور آخرت میں بھی (تمہارے رفیق ہیں)۔ اور وہاں جس (نعمت) کو تمہارا جی چاہے گا تم کو (ملے گی) اور جو چیز طلب کرو گے تمہارے لئے (موجود ہوگی)

32. (یہ) بخشنے والے مہربان کی طرف سے مہمانی ہے

33. اور اس شخص سے بات کا اچھا کون ہوسکتا ہے جو خدا کی طرف بلائے اور عمل نیک کرے اور کہے کہ میں مسلمان ہوں

34. اور بھلائی اور برائی برابر نہیں ہوسکتی۔ تو (سخت کلامی کا) ایسے طریق سے جواب دو جو بہت اچھا ہو (ایسا کرنے سے تم دیکھو گے) کہ جس میں اور تم میں دشمنی تھی

گویا وہ تمہارا گرم جوش دوست ہے

35. اور یہ بات ان ہی لوگوں کو حاصل ہوتی ہے جو برداشت کرنے والے ہیں۔ اور ان ہی کو نصیب ہوتی ہے جو بڑے صاحب نصیب ہیں

36. اور اگر تمہیں شیطان کی جانب سے کوئی وسوسہ پیدا ہو تو خدا کی پناہ مانگ لیا کرو۔ بیشک وہ سنتا جانتا ہے

37. اور رات اور دن اور سورج اور چاند اس کی نشانیوں میں سے ہیں۔ تم لوگ نہ تو سورج کو سجدہ کرو اور نہ چاند کو۔ بلکہ خدا ہی کو سجدہ کرو جس نے ان چیزوں کو پیدا کیا ہے اگر تم کو اس کی عبادت منظور ہے

38. اگر یہ لوگ سرکشی کریں تو (خدا کو بھی ان کی پروا نہیں) جو (فرشتے) تمہارے پروردگار کے پاس ہیں وہ رات دن اس کی تسبیح کرتے رہتے ہیں اور (کبھی) تھکتے ہی نہیں

39. اور (اے بندے یہ) اسی کی قدرت کے نمونے ہیں کہ تو زمین کو دبی ہوئی (یعنی خشک) دیکھتا ہے۔ جب ہم اس پر پانی برسا دیتے ہیں تو شاداب ہوجاتی اور پھولنے لگتی ہے تو جس نے زمین کو زندہ کیا وہی مردوں کو زندہ کرنے والا ہے۔ بیشک وہ ہر چیز پر قادر ہے

40. جو لوگ ہماری آیتوں میں کج راہی کرتے ہیں وہ ہم سے پوشیدہ نہیں ہیں۔ بھلا جو شخص دوزخ میں ڈالا جائے وہ بہتر ہے یا وہ جو قیامت کے دن امن وامان سے آئے۔ (تو خیر) جو چاہو سو کرلو۔ جو کچھ تم کرتے ہو وہ اس کو دیکھ رہا ہے

41. جن

لوگوں نے نصیحت کو نہ مانا جب وہ ان کے پاس آئی۔ اور یہ تو ایک عالی رتبہ کتاب ہے

42. اس پر جھوٹ کا دخل نہ آگے سے ہوسکتا ہے نہ پیچھے سے۔ (اور) دانا (اور) خوبیوں والے (خدا) کی اُتاری ہوئی ہے

43. تم سے وہی باتیں کہیں جاتی ہیں جو تم سے پہلے اور پیغمبروں سے کہی گئی تھیں۔ بیشک تمہارا پروردگار بخش دینے والا بھی اور عذاب الیم دینے والا بھی ہے

44. اور اگر ہم اس قرآن کو غیر زبان عرب میں (نازل) کرتے تو یہ لوگ کہتے کہ اس کی آیتیں (ہماری زبان میں) کیوں کھول کر بیان نہیں کی گئیں۔ کیا (خوب کہ قرآن تو) عجمی اور (مخاطب) عربی۔ کہہ دو کہ جو ایمان لاتے ہیں ان کے لئے (یہ) ہدایت اور شفا ہے۔ اور جو ایمان نہیں لاتے ان کے کانوں میں گرانی (یعنی بہراپن) ہے اور یہ ان کے حق میں (موجب) نابینائی ہے۔ گرانی کے سبب ان کو (گویا) دور جگہ سے آواز دی جاتی ہے

45. اور ہم نے موسیٰ کو کتاب دی تو اس میں اختلاف کیا گیا۔ اور اگر تمہارے پروردگار کی طرف سے ایک بات پہلے نہ ٹھہر چکی ہوتی تو ان میں فیصلہ کردیا جاتا۔ اور یہ اس (قرآن) سے شک میں الجھ رہے ہیں

46. جو نیک کام کرے گا تو اپنے لئے۔ اور جو برے کام کرے گا تو ان کا ضرر اسی کو ہوگا۔ اور تمہارا پروردگار بندوں پر ظلم کرنے والا نہیں

47. قیامت کے علم کا حوالہ اسی کی طرف دیا جاتا ہے (یعنی قیامت

کا علم اسی کو ہے) اور نہ تو پھل گا بھوں سے نکلتے ہیں اور نہ کوئی مادہ حاملہ ہوتی اور نہ جنتی ہے مگر اس کے علم سے۔ اور جس دن وہ ان کو پکارے گا (اور کہے گا) کہ میرے شریک کہاں ہیں تو وہ کہیں گے کہ ہم تجھ سے عرض کرتے ہیں کہ ہم میں سے کسی کو (ان کی) خبر ہی نہیں

48. اور جن کو پہلے وہ (خدا کے سوا) پکارا کرتے تھے (سب) ان سے غائب ہوجائیں گے اور وہ یقین کرلیں گے کہ ان کے لئے مخلصی نہیں

49. انسان بھلائی کی دعائیں کرتا کرتا تو تھکتا نہیں اور اگر تکلیف پہنچ جاتی ہے تو ناامید ہوجاتا اور آس توڑ بیٹھتا ہے

50. اور اگر تکلیف پہنچنے کے بعد ہم اس کو اپنی رحمت کا مزہ چکھاتے ہیں تو کہتا ہے کہ یہ تو میرا حق تھا اور میں نہیں خیال کرتا کہ قیامت برپا ہو۔ اور اگر (قیامت سچ مچ بھی ہو اور) میں اپنے پروردگار کی طرف لوٹایا بھی جاؤں تو میرے لئے اس کے ہاں بھی خوشحالی ہے۔ پس کافر جو عمل کیا کرتے وہ ہم ان کو ضرور جتائیں گے اور ان کو سخت عذاب کا مزہ چکھائیں گے

51. اور جب ہم انسان پر کرم کرتے ہیں تو منہ موڑ لیتا ہے اور پہلو پھیر کر چل دیتا ہے۔ اور جب اس کو تکلیف پہنچتی ہے تو لمبی لمبی دعائیں کرنے لگتا ہے

52. کہو کہ بھلا دیکھو اگر یہ (قرآن) خدا کی طرف سے ہو پھر تم اس سے انکار کرو

تو اس سے بڑھ کر کون گمراہ ہے جو (حق کی) پرلے درجے کی مخالفت میں ہو

53. ہم عنقریب ان کو اطراف (عالم) میں بھی اور خود ان کی ذات میں بھی اپنی نشانیاں دکھائیں گے یہاں تک کہ ان پر ظاہر ہوجائے گا کہ (قرآن) حق ہے۔ کیا تم کو یہ کافی نہیں کہ تمہارا پروردگار ہر چیز سے خبردار ہے

54. دیکھو یہ اپنے پروردگار کے روبرو حاضر ہونے سے شک میں ہیں۔ سن رکھو کہ وہ ہر چیز پر احاطہ کئے ہوئے ہے

ترجمه پشتو

$ (1)

$ (2)

$ (3)

$ (4)

$ (5)

$ (6)

$ (7)

$ (8)

$ (9)

$ (10)

$ (11)

$ (12)

$ (13)

$ (14)

$ (15)

$ (16)

$ (17)

$ (18)

$ (19)

$ (20)

$ (21)

$ (22)

$ (23)

$ (24)

$ (25)

$ (26)

$ (27)

$ (28)

$ (29)

$ (30)

$ (31)

$ (32)

$ (33)

$ (34)

$ (35)

$ (36)

$ (37)

$ (38)

$ (39)

$ (40)

$ (41)

$ (42)

$ (43)

$ (44)

$ (45)

$ (46)

$ (47)

$ (48)

$ (49)

$ (50)

$ (51)

$ (52)

$ (53)

$ (54)

ترجمه کردی

$ (1)

$ (2)

$ (3)

$ (4)

$ (5)

$ (6)

$ (7)

$ (8)

$ (9)

$ (10)

$ (11)

$ (12)

$ (13)

$ (14)

$ (15)

$ (16)

$ (17)

$ (18)

$ (19)

$ (20)

$ (21)

$ (22)

$ (23)

$ (24)

$ (25)

$ (26)

$ (27)

$ (28)

$ (29)

$ (30)

$ (31)

$ (32)

$ (33)

$ (34)

$ (35)

$ (36)

$ (37)

$ (38)

$ (39)

$ (40)

$ (41)

$ (42)

$ (43)

$ (44)

$ (45)

$ (46)

$ (47)

$ (48)

$ (49)

$ (50)

$ (51)

$ (52)

$ (53)

$ (54)

ترجمه اندونزی

Maka iman mereka tiada berguna bagi mereka tatkala mereka telah melihat siksa Kami. Itulah sunah Allah yang telah berlaku terhadap hamba- hamba- Nya. Dan di waktu itu binasalah orang- orang kafir. (85)

Dengan menyebut nama Allah Yang Maha Pemurah lagi Maha Penyayang. (1)

Haa Miim.(1) (2)

Diturunkan dari Tuhan Yang Maha Pemurah lagi Maha Penyayang.(2) (3)

Kitab yang dijelaskan ayat- ayatnya, yakni bacaan dalam bahasa Arab, untuk kaum yang mengetahui,(3) (4)

yang membawa berita gembira dan yang membawa peringatan, tetapi kebanyakan mereka berpaling (daripadanya) ; maka mereka tidak (mau) mendengarkan. (4) (5)

Mereka berkata:" Hati kami berada dalam tutupan (yang menutupi) apa yang kamu seru kami kepadanya dan di telinga kami ada sumbatan dan antara kami dan kamu ada dinding, maka bekerjalah kamu; sesungguhnya kami bekerja (pula) ". (5) (6)

Katakanlah:" Bahwasanya aku hanyalah seorang manusia seperti kamu, diwahyukan kepadaku bahwasanya Tuhan kamu adalah Tuhan Yang Maha

Esa, maka tetaplah pada jalan yang lurus menuju kepada- Nya dan mohonlah ampun kepada- Nya. Dan kecelakaan yang besarlah bagi orang- orang yang mempersekutukan (Iya) , (6) (7)

(yaitu) orang- orang yang tidak menunaikan zakat dan mereka kafir akan adanya (kehidupan) akhirat.(7) (8)

Sesungguhnya orang- orang yang beriman dan mengerjakan amal yang saleh mereka mendapat pahala yang tiada putus- putusnya".(8) (9)

Katakanlah:" Sesungguhnya patutkah kamu kafir kepada Yang menciptakan bumi dalam dua masa dan kamu adakan sekutu- sekutu bagi- Nya (Yang bersifat) demikian itulah Tuhan semesta alam".(9) (10)

Dan Dia menciptakan di bumi itu gunung- gunung yang kokoh di atasnya. Dia memberkahinya dan Dia menentukan padanya kadar makanan- makanan (penghuni) nya dalam empat masa. (Penjelasan itu sebagai jawaban) bagi orang- orang yang bertanya. (10) (11)

Kemudian Dia menuju langit dan langit itu masih merupakan asap, lalu Dia berkata kepadanya dan kepada bumi:" Datanglah kamu keduanya menurut perintah- Ku dengan suka hati atau terpaksa". Keduanya menjawab:" Kami datang dengan suka hati". (11) (12)

Maka Dia menjadikannya tujuh langit dalam dua masa dan Dia mewahyukan pada tiap- tiap langit urusannya. Dan Kami hiasi langit yang dekat dengan bintang- bintang yang cemerlang dan Kami memeliharanya dengan sebaik- baiknya. Demikianlah ketentuan Yang Maha Perkasa lagi Maha Mengetahui. (12) (13)

Jika mereka berpaling maka katakanlah:" Aku telah memperingatkan kamu dengan petir, seperti petir yang menimpa kaum Ad dan kaum Tsamud".(13) (14)

Ketika rasul- rasul datang kepada mereka dari depan dan dari belakang mereka (dengan menyerukan) :" Janganlah kamu menyembah selain Allah". Mereka menjawab:" Kalau Tuhan kami menghendaki tentu Dia akan

menurunkan malaikat- malaikat- Nya, maka sesungguhnya kami kafir kepada wahyu yang kamu diutus membawanya. (14) (15)

Adapun kaum Aad maka mereka menyombongkan diri di muka bumi tanpa alasan yang benar dan berkata:" Siapakah yang lebih besar kekuatannya dari kami" Dan apakah mereka itu tidak memperhatikan bahwa Allah yang menciptakan mereka adalah lebih besar kekuatan- Nya dari mereka Dan adalah mereka mengingkari tanda- tanda (kekuatan) Kami. (15) (16)

Maka Kami meniupkan angin yang amat gemuruh kepada mereka dalam beberapa hari yang sial, karena Kami hendak merasakan kepada mereka itu siksaan yang menghinakan dalam kehidupan dunia. Dan sesungguhnya siksaan akhirat lebih menghinakan sedang mereka tidak diberi pertolongan. (16) (17)

Dan adapun kaum Tsamud maka mereka telah Kami beri petunjuk tetapi mereka lebih menyukai buta (kesesatan)dari petunjuk itu, maka mereka disambar petir azab yang menghinakan disebabkan apa yang telah mereka kerjakan. (17) (18)

Dan Kami selamatkan orang- orang yang beriman dan mereka adalah orang- orang yang bertakwa. (18) (19)

Dan (ingatlah)hari (ketika) musuh- musuh Allah digiring ke dalam neraka lalu mereka dikumpulkan (semuanya).(19) (20)

Sehingga apabila mereka sampai ke neraka, pendengaran, penglihatan dan kulit mereka menjadi saksi terhadap mereka tentang apa yang telah mereka kerjakan. (20) (21)

Dan mereka berkata kepada kulit mereka:" Mengapa kamu menjadi saksi terhadap kami" Kulit mereka menjawab:" Allah yang menjadikan segala sesuatu pandai berkata telah menjadikan kami pandai (pula) berkata, dan Dia- lah yang menciptakan kamu pada kali yang pertama dan hanya kepada- Nyalah kamu dikembalikan. (21) (22)

Kamu sekali- kali tidak dapat bersembunyi dari persaksian pendengaran, penglihatan dan kulitmu terhadapmu bahkan kamu

mengira bahwa Allah tidak mengetahui kebanyakan dari apa yang kamu kerjakan. (22) (23)

Dan yang demikian itu adalah prasangkamu yang telah kamu sangka terhadap Tuhanmu, prasangka itu telah membinasakan kamu, maka jadilah kamu termasuk orang- orang yang merugi. (23) (24)

Jika mereka bersabar (menderita azab) maka nerakalah tempat diam mereka dan jika mereka mengemukakan alasan- alasan, maka tidaklah mereka termasuk orang- orang yang diterima alasannya. (24) (25)

Dan Kami tetapkan bagi mereka teman- teman yang menjadikan mereka memandang bagus apa yang ada di hadapan dan di belakang mereka dan tetaplah atas mereka keputusan azab pada umat- umat yang terdahulu sebelum mereka dari jin dan manusia; sesungguhnya mereka adalah orang- orang yang merugi. (25) (26)

Dan orang- orang yang kafir berkata:" Janganlah kamu mendengar dengan sungguh- sungguh akan Al Quran ini dan buatlah hiruk- pikuk terhadapnya, supaya kamu dapat mengalahkan (mereka). (26) (27)

Maka sesungguhnya Kami akan merasakan azab yang keras kepada orang- orang kafir dan Kami akan memberi balasan kepada mereka dengan seburuk- buruk pembalasan bagi apa yang telah mereka kerjakan. (27) (28)

Demikianlah balasan (terhadap)musuh- musuh Allah, (yaitu) neraka; mereka mendapat tempat tinggal yang kekal di dalamnya sebagai pembalasan atas keingkaran mereka terhadap ayat- ayat Kami. (28) (29)

Dan orang- orang kafir berkata:" Ya Tuhan kami perlihatkanlah kami dua jenis orang yang telah menyesatkan kami (yaitu) sebagian dari jin dan manusia agar kami letakkan keduanya di bawah telapak kaki kami supaya kedua jenis itu menjadi orang- orang yang hina". (29) (30)

Sesungguhnya orang- orang yang mengatakan:" Tuhan kami ialah Allah" kemudian mereka meneguhkan pendirian

mereka, maka malaikat akan turun kepada mereka (dengan mengatakan) :" Janganlah kamu merasa takut dan janganlah kamu merasa sedih; dan bergembiralah kamu dengan (memperoleh) surga yang telah dijanjikan Allah kepadamu". (30) (31)

Kami lah Pelindung- pelindungmu dalam kehidupan dunia dan di akhirat; di dalamnya kamu memperoleh apa yang kamu inginkan dan memperoleh (pula) di dalamnya apa yang kamu minta. (31) (32)

Sebagai hidangan (bagimu) dari Tuhan Yang Maha Pengampun lagi Maha Penyayang. (32) (33)

Siapakah yang lebih baik perkataannya daripada orang yang menyeru kepada Allah, mengerjakan amal yang saleh dan berkata:" Sesungguhnya aku termasuk orang- orang yang berserah diri" (33) (34)

Dan tidaklah sama kebaikan dan kejahatan. Tolaklah (kejahatan itu) dengan cara yang lebih baik, maka tiba- tiba orang yang antaramu dan antara dia ada permusuhan seolah- olah telah menjadi teman yang sangat setia. (34) (35)

Sifat- sifat yang baik itu tidak dianugerahkan melainkan kepada orang- orang yang sabar dan tidak dianugerahkan melainkan kepada orang- orang yang mempunyai keberuntungan yang besar. (35) (36)

Dan jika setan mengganggumu dengan suatu gangguan, maka mohonlah perlindungan kepada Allah. Sesungguhnya Dia- lah Yang Maha Mendengar lagi Maha Mengetahui. (36) (37)

Dan sebagian dari tanda- tanda kekuasaan- Nya ialah malam, siang, matahari dan bulan. Janganlah bersujud kepada matahari dan janganlah (pula) kepada bulan, tetapi bersujudlah kepada Allah Yang menciptakannya, jika kamu hanya kepada- Nya saja menyembah. (63) (38)

Jika mereka menyombongkan diri, maka mereka (malaikat) yang di sisi Tuhanmu bertasbih kepada- Nya di malam dan siang hari, sedang mereka tidak jemu- jemu. (38) (39)

Dan sebagian dari tanda- tanda (kekuasaan)

- Nya bahwa kamu melihat bumi itu kering tandus, maka apabila Kami turunkan air di atasnya, niscaya ia bergerak dan subur. Sesungguhnya Tuhan Yang menghidupkannya tentu dapat menghidupkan yang mati; sesungguhnya Dia Maha Kuasa atas segala sesuatu. (39) (40)

Sesungguhnya orang- orang yang mengingkari ayat- ayat Kami, mereka tidak tersembunyi dari Kami. Maka apakah orang- orang yang dilemparkan ke dalam neraka lebih baik ataukah orang- orang yang datang dengan aman sentosa pada hari kiamat Perbuatlah apa yang kamu kehendaki; sesungguhnya Dia Maha Melihat apa yang kamu kerjakan. (40) (41)

Sesungguhnya orang- orang yang mengingkari Al Quran ketika Al Quran itu datang kepada mereka, (mereka itu pasti akan celaka), dan sesungguhnya Al Quran itu adalah kitab yang mulia. (41) (42)

Yang tidak datang kepadanya (Al Quran) kebatilan baik dari depan maupun dari belakangnya, yang diturunkan dari Tuhan Yang Maha Bijaksana lagi Maha Terpuji. (42) (43)

Tidaklah ada yang dikatakan) oleh orang- orang kafir (kepadamu itu selain apa yang sesungguhnya telah dikatakan kepada rasul- rasul sebelum kamu. Sesungguhnya Tuhan kamu benar- benar mempunyai ampunan dan hukuman yang pedih.(43) (44)

Dan jika Kami jadikan Al Quran itu suatu bacaan dalam selain bahasa Arab tentulah mereka mengatakan:" Mengapa tidak dijelaskan ayat- ayatnya". Apakah (patut Al Quran) dalam bahasa asing, sedang (rasul adalah orang) Arab Katakanlah:" Al Quran itu adalah petunjuk dan penawar bagi orang- orang yang beriman. Dan orang- orang yang tidak beriman pada telinga mereka ada sumbatan, sedang Al Quran itu suatu kegelapan bagi mereka. Mereka itu adalah (seperti) orang- orang yang dipanggil dari tempat yang jauh".(44) (45)

Dan sesungguhnya telah Kami berikan kepada Musa Taurat lalu diperselisihkan tentang Taurat itu. Kalau tidak ada keputusan yang telah terdahulu dari Tuhanmu, tentulah orang- orang kafir itu sudah dibinasakan. Dan sesungguhnya mereka terhadap Al Quran benar- benar dalam keragu- raguan yang membingungkan. (44) (46)

Barang siapa yang mengerjakan amal yang saleh maka (pahalanya) untuk dirinya sendiri dan barang siapa yang berbuat jahat maka (dosanya) atas dirinya sendiri; dan sekali- kali tidaklah Tuhanmu menganiaya hamba- hamba (Iya). (46) (47)

Kepada- Nya lah dikembalikan pengetahuan tentang hari kiamat. Dan tidak ada buah- buahan keluar dari kelopaknya dan tidak seorang perempuan pun mengandung dan tidak (pula) melahirkan, melainkan dengan sepengetahuan- Nya. Pada hari Tuhan memanggil mereka:" Di manakah sekutu- sekutu- Ku itu"; mereka menjawab:" Kami nyatakan kepada Engkau bahwa tidak ada seorang pun di antara kami yang memberi kesaksian (bahwa Engkau punya sekutu) ". (47) (48)

Dan lenyaplah dari mereka apa yang selalu mereka sembah dahulu, dan mereka yakin bahwa tidak ada bagi mereka sesuatu jalan keluar pun. (48) (49)

Manusia tidak jemu memohon kebaikan, dan jika mereka ditimpa malapetaka dia menjadi putus asa lagi putus harapan. (49) (50)

Dan jika Kami merasakan kepadanya sesuatu rahmat dari Kami sesudah dia ditimpa kesusahan, pastilah dia berkata:" Ini adalah hakku, dan aku tidak yakin bahwa hari kiamat itu akan datang. Dan jika aku dikembalikan kepada Tuhanku maka sesungguhnya aku akan memperoleh kebaikan pada sisi- Nya". Maka Kami benar- benar akan memberitakan kepada orang- orang kafir apa yang telah mereka kerjakan dan akan Kami rasakan kepada mereka azab yang keras.(50) (51)

Dan apabila Kami memberikan nikmat kepada manusia, ia berpaling dan menjauhkan diri; tetapi apabila ia ditimpa malapetaka maka ia banyak berdoa. (51) (52)

Katakanlah:" Bagaimana pendapatmu jika (Al Quran) itu datang dari sisi Allah, kemudian kamu mengingkarinya. Siapakah yang lebih sesat daripada orang yang selalu berada dalam penyimpangan yang jauh" (52) (53)

Kami akan memperlihatkan kepada mereka tanda- tanda (kekuasaan) Kami di segenap ufuk dan pada diri mereka sendiri, sehingga jelaslah bagi mereka bahwa Al Quran itu adalah benar. Dan apakah Tuhanmu tidak cukup (bagi kamu) bahwa sesungguhnya Dia menyaksikan segala sesuatu (53) (54)

ترجمه مالیزیایی

Dengan nama Allah, Yang Maha Pemurah, lagi Maha Mengasihani

Haa, Miim (1)

Turunnya Kitab ini dari Allah Yang Maha Pemurah, lagi Maha Mengasihani. (2)

Sebuah Kitab yang dijelaskan ayat-ayatnya satu persatu; iaitu Al-Quran yang diturunkan dalam bahasa Arab bagi faedah orang-orang yang mengambil tahu dan memahami kandungannya. (3)

Ia membawa berita yang mengembirakan (bagi orang-orang yang beriman) dan membawa amaran (kepada orang-orang yang ingkar); dalam pada itu kebanyakan mereka berpaling ingkar (tidak mahu mengetahui dan memahaminya), maka dengan sebab itu mereka tidak menerima dan tidak mematuhinya. (4)

Dan mereka berkata: "Hati kami dalam tutupan yang berlapis-lapis (menghalang kami) daripada memahami apa yang engkau serukan kami kepadanya, dan pada telinga kami penyumbat (menjadikan kami tidak dapat mendengarnya), serta di antara kami denganmu ada sekatan (yang memisahkan fahaman kita); oleh itu, bekerjalah engkau (untuk ugamamu), sesungguhnya kami juga tetap bekerja (untuk mempertahankan kepercayaan kami)! " (5)

Katakanlah (wahai Muhammad): "Sesungguhnya aku hanyalah seorang manusia seperti kamu; diwahyukan kepadaku bahawa Tuhan kamu hanyalah Tuhan

yang Satu; maka hendaklah kamu tetap teguh di atas jalan yang betul lurus (yang membawa kepada mencapai keredaanNya), serta pohonlah kepadaNya mengampuni (dosa-dosa kamu yang telah lalu). Dan (ingatlah), kecelakaan besar bagi orang-orang yang mempersekutukanNya (dengan sesuatu yang lain), (6)

"Iaitu orang-orang yang tidak memberi zakat (untuk membersihkan jiwa dan hartabendanya) dan mereka pula kufur ingkar akan adanya hari akhirat". (7)

Sesungguhnya orang-orang yang beriman dan mengerjakan amal yang soleh, mereka beroleh balasan pahala yang tidak putus-putus. (8)

Katakanlah (wahai Muhammad): "Sesungguhnya tidak patut kamu kufur kepada Tuhan yang menciptakan bumi dalam dua masa, dan kamu adakan sekutu-sekutu bagiNya! Yang demikian (sifatNya dan kekuasaanNya) ialah Allah Tuhan sekalian alam, (9)

Dan Ia menjadikan di bumi gunung-ganang yang menetapnya (tersergam tinggi) di atasnya, serta Ia melimpahkan berkat padanya, dan Ia menentukan ada padaNya bahan-bahan keperluan hidup penduduknya, sekadar yang menyamai hajat yang diminta dan dikehendaki oleh keadaan mereka; (semuanya itu berlaku) dalam empat masa. (10)

Kemudian Ia menunjukkan kehendakNya ke arah (bahan-bahan) langit sedang langit itu masih berupa asap; lalu Ia berfirman kepadanya dan kepada bumi: "Turutlah kamu berdua akan perintahKu, sama ada dengan sukarela atau dengan paksa!" Keduanya menjawab: "Kami berdua sedia menurut - patuh dengan sukarela" (11)

Lalu Ia menjadikannya tujuh langit, dalam dua masa; dan Ia memberitahu kepada tiap-tiap langit akan urusan dan keperluannya masing-masing. Dan Kami hiasi langit yang dekat (pada pandangan mata penduduk bumi) dengan bintang-bintang yang bersinar cemerlang serta memelihara langit itu dengan sebaik-baiknya. Demikianlah ketentuan Allah Yang Maha Kuasa, lagi Maha Mengetahui. (12)

Oleh itu, kalau mereka (yang musyrik)

berpaling (daripada mengesakan Allah dan menurut jalan yang lurus), maka katakanlah (wahai Muhammad): "Aku memberi amaran kepada kamu dengan (azab yang dahsyat, iaitu) petir, seperti petir yang telah menyambar kaum Aad dan kaum Thamud!" (13)

(Mereka ditimpa azab itu) kerana semasa mereka didatangi Rasul-rasul (memberikan berbagai penjelasan) mengenai keadaan hidup mereka di dunia dan di akhirat (sambil melarang mereka): "Janganlah kamu menyembah melainkan Allah", mereka menjawab: "Jika Tuhan kami hendak (mengutus Rasul-rasul) tentulah Ia akan menurunkan malaikat; oleh itu sesungguhnya kami kufur ingkar akan apa yang (kamu katakan): kamu diutus membawanya!" (14)

Adapun kaum Aad, maka mereka berlaku sombong takbur di muka bumi dengan tiada sebarang alasan yang benar, serta berkata: "Siapakah yang lebih kuat dari kami?" Dan (mengapa mereka bersikap demikian?) Tidakkah mereka memerhatikan bahawa Allah yang menciptakan mereka (dari tiada kepada ada) adalah lebih besar kekuatanNya dari mereka? Dan sememangnya mereka sengaja mengingkari tanda-tanda kekuatan Kami (sedang mereka sedia mengetahuinya). (15)

Lalu Kami hantarkan kepada mereka angin ribut yang kencang dalam beberapa hari yang nahas malang, kerana Kami hendak merasakan mereka azab seksa yang menghina dalam kehidupan dunia; dan sesungguhnya azab seksa hari akhirat lebih besar kehinaannya; sedang mereka tidak diberikan pertolongan (menghindarkan azab itu). (16)

Adapun kaum Thamud, maka Kami beri petunjuk kepadanya, lalu mereka mengutamakan kesesatan dari hidayah petunjuk; mereka pun disambar oleh petir azab yang menghina dengan sebab apa yang mereka telah lakukan. (17)

Dan Kami selamatkan orang-orang yang beriman serta mereka tetap bertaqwa. (18)

Dan (ingatlah) hari dihimpun musuh-musuh Allah untuk dibawa ke neraka, lalu mereka dijaga serta diatur

keadaan dan perjalanannya masing-masing. (19)

Sehingga apabila mereka sampai ke neraka, (maka) pendengaran dan penglihatan serta kulit-kulit badan mereka menjadi saksi terhadap mereka, mengenai apa yang mereka telah kerjakan. (20)

Dan (setelah berlaku yang demikian), berkatalah mereka kepada kulit-kulit badan mereka: "Mengapa kamu menjadi saksi terhadap kami?" Kulit-kulit badan mereka menjawab: "Allah yang berkuasa menjadikan tiap-tiap sesuatu pandai berkata-kata - telah menjadikan kami dapat berkata-kata; dan Dia lah yang menciptakan kamu pada mulanya, dan kepadaNyalah kamu dikembalikan (untuk menerima balasan). (21)

"Dan semasa kamu berselindung (ketika melakukan dosa di dunia dahulu) bukanlah kerana kamu bimbangkan pendengaran dan penglihatan serta kulit-kulit badan kamu menjadi saksi terhadap perbuatan-perbuatan kamu yang berdosa itu, akan tetapi kerana kamu menyangka bahawa Allah tidak mengetahui kebanyakan dosa yang kamu lakukan (secara bersembunyi itu). (22)

"Dan sangkaan kamu yang demikian, yang kamu sangka terhadap Tuhan kamu, itulah yang telah membinasakan kamu; (dengan sangkaan kamu yang salah itu) maka menjadilah kamu dari orang-orang yang rugi!" (23)

Oleh itu, sama ada mereka bersabar menderita azab atau sebaliknya (maka sama sahaja) kerana nerakalah tempat tinggal mereka; dan jika mereka memohon peluang untuk mendapat keredaan Allah, maka mereka bukanlah lagi dari orang-orang yang diterima permohonannya. (24)

Dan Kami adakan untuk mereka teman-teman rapat (dari jin dan manusia), lalu teman-teman itu memperhiaskan kepada mereka (fahaman-fahaman sesat) mengenai perkara-perkara dunia yang ada di hadapan mereka, serta perkara-perkara akhirat yang ada di belakang mereka; dan (dengan sebab itu) tetaplah hukuman (azab) atas mereka bersama-sama dengan umat umat (yang sesat) dari jin dan manusia yang terdahulu daripada mereka. Sesungguhnya mereka

semuanya adalah golongan yang rugi (bawaan hidupnya). (25)

Dan orang-orang yang kafir berkata: "Janganlah kamu mendengar Al-Quran ini dan tentanglah dia (dengan nyayian-nyanyian dan jeritan-jeritan riuh rendah serta tepuk sorak), supaya kamu berjaya (mengganggu bacaan atau menenggelamkan suara pembacanya)!" (26)

Maka, demi sesungguhnya! Kami akan merasakan orang-orang yang kafir itu azab seksa yang seberat-beratnya, dan Kami akan membalas mereka dengan seburuk-buruk balasan bagi apa yang mereka telah kerjakan. (27)

Demikianlah keadaannya balasan musuh-musuh Allah iaitu neraka; disediakan untuk mereka tempat tinggal yang kekal didalamnya, sebagai balasan bagi perbuatan mereka sentiasa mengingkari ayat-ayat Kami. (28)

Dan orang-orang yang kafir berkata: "Wahai Tuhan kami! Perlihatkanlah kepada kami dua golongan yang telah menyesatkan kami dari jin dan manusia, untuk kami meletakkan mereka di bawah tapak kaki kami, supaya mereka menjadi golongan yang terkebawah dalam kehinaan". (29)

Sesungguhnya orang-orang yang menegaskan keyakinannya dengan berkata: "Tuhan kami ialah Allah", kemudian mereka tetap teguh di atas jalan yang betul, akan turunlah malaikat kepada mereka dari semasa ke semasa (dengan memberi ilham): "Janganlah kamu bimbang (dari berlakunya kejadian yang tidak baik terhadap kamu) dan janganlah kamu berdukacita, dan terimalah berita gembira bahawa kamu akan beroleh syurga yang telah dijanjikan kepada kamu. (30)

"Kamilah penolong-penolong kamu dalam kehidupan dunia dan pada hari akhirat; dan kamu akan beroleh - pada hari akhirat - apa yang diingini oleh nafsu kamu, serta kamu akan beroleh - pada hari itu - apa yang kamu cita-citakan mendapatnya. (31)

"(Pemberian-pemberian yang serba mewah itu) sebagai sambutan penghormatan dari Allah Yang Maha Pengampun, lagi Maha Mengasihani!" (32)

Dan tidak ada

yang lebih baik perkataannya daripada orang yang menyeru kepada (mengesakan dan mematuhi perintah) Allah, serta ia sendiri mengerjakan amal yang soleh, sambil berkata: "Sesungguhnya aku adalah dari orang-orang Islam (yang berserah bulat-bulat kepada Allah)!" (33)

Dan tidaklah sama (kesannya dan hukumnya) perbuatan yang baik dan perbuatan yang jahat. Tolaklah (kejahatan yang ditujukan kepadamu) dengan cara yang lebih baik; apabila engkau berlaku demikian maka orang yang menaruh rasa permusuhan terhadapmu, dengan serta merta akan menjadi seolah-olah seorang sahabat karib. (34)

Dan sifat yang terpuji ini tidak dapat diterima dan diamalkan melainkan oleh orang-orang yang bersikap sabar, dan tidak juga dapat diterima dan diamalkan melainkan oleh orang yang mempunyai bahagian yang besar dari kebahagiaan dunia dan akhirat. (35)

Dan jika engkau dihasut oleh sesuatu hasutan dari Syaitan, maka hendaklah engkau meminta perlindungan kepada Allah. Sesungguhnya Dia lah yang Maha Mendengar, lagi Maha Mengetahui. (36)

Dan di antara tanda-tanda kekuasaanNya ialah malam dan siang, serta matahari dan bulan. Janganlah kamu sujud kepada matahari dan janganlah pula sujud kepada bulan, dan sebaliknya hendaklah kamu sujud kepada Allah yang menciptakannya, kalau betulah kamu hanya beribadat kepada Allah. (37)

Oleh itu, kalau mereka tetap ingkar dengan angkuhnya (daripada mematuhi perintah Allah dan mengesakanNya, maka tidaklah menjejaskan kebesaran Tuhan), kerana malaikat-malaikat yang ada di sisi Tuhanmu tetap bertasbih kepadaNya pada waktu malam dan siang, dengan tidak mereka merasa jemu. (38)

Dan di antara tanda-tanda kekuasaanNya, engkau melihat bumi kosong sepi (dalam keadaan kering dan tandus), maka apabila Kami menurunkan hujan menimpanya, bergeraklah tanahnya serta suburlah tanamannya. Sesungguhnya Allah yang menghidupkannya sudah tentu

berkuasa menghidupkan makhluk-makhluk yang telah mati; sesungguhnya Ia Maha Kuasa atas tiap-tiap sesuatu. (39)

Sebenarnya orang-orang yang menyeleweng dari jalan yang benar mengenai ayat-ayat keterangan Kami, tidak terselindung keadaan mereka dari (pengetahuan) Kami. (Kalau sudah demikian), maka adakah orang yang dihumbankan ke dalam neraka lebih baik, atau orang yang datang dalam keadaan aman dan selamat pada hari kiamat? (Katakanlah kepada orang-orang yang menyeleweng itu): "Buatlah apa yang kamu suka, sesungguhnya Allah Maha Melihat akan apa yang kamu lakukan (dan akan membalasnya)". (40)

Sesungguhnya orang-orang yang kufur ingkar terhadap Al-Quran ketika sampainya kepada mereka, (akan ditimpa azab seksa yang tidak terperi); sedang Al-Quran itu, demi sesungguhnya sebuah Kitab Suci yang tidak dapat ditandingi, (41)

Yang tidak dapat didatangi sebarang kepalsuan dari mana-mana arah dan seginya; ia diturunkan dari Tuhan Yang Maha Bijaksana, lagi Maha Terpuji. (42)

Apa yang dikatakan kepadamu (wahai Muhammad, dari celaan-celaan golongan yang ingkar, tidak lain) hanyalah seperti yang pernah dikatakan kepada Rasul-rasul yang terdahuhu daripadamu. (Oleh itu bersabarlah dengan cekal hati menghadapinya), sesungguhnya Tuhanmu berkuasa penuh melimpahkan keampunanNya (kepada orang-orang yang taat), dan berkuasa penuh menimpakan azab seksa yang tidak terperi sakitnya (kepada orang-orang yang ingkar). (43)

Dan kalaulah Al-Quran itu Kami jadikan (bacaan) dalam bahasa asing, tentulah mereka akan berkata: "Mengapa tidak dijelaskan ayat-ayatnya (dalam bahasa yang kami fahami)? Patutkah Kitab itu berbahasa asing sedang Rasul yang membawanya berbangsa Arab?" Katakanlah (wahai Muhammad): "Al-Quran itu, menjadi (cahaya) petunjuk serta penawar bagi orang-orang yang beriman; dan sebaliknya orang-orang yang tidak beriman, (AL-Quran itu) menjadi sebagai satu penyakit yang menyumbat telinga mereka (bukan

penawar); dan ia juga merupakan gelap-gelita yang menimpa (pandangan) mereka (bukan cahaya yang menerangi). Mereka itu - (dengan perbuatan melarikan diri dari ajaran Al-Quran, tidak ubahnya seperti) orang-orang yang diseru dari tempat yang jauh (masakan mereka dapat mendengar dengan betul atau melihat dengan nyata)". (44)

Dan (janganlah engkau merasa kecewa wahai Muhammad tentang keingkaran kaummu, kerana) demi sesungguhnya! Kami telah memberi kepada Nabi Musa Kitab Taurat, lalu berlaku pertentangan mengenainya. Dan kalaulah tidak kerana telah terdahulu kalimah ketetapan dari Tuhanmu (untuk menangguhkan hukuman hingga ke suatu masa yang tertentu), tentulah dijatuhkan hukuman azab dengan serta merta kepada mereka. Dan sesungguhnya mereka (kaummu) masih menaruh syak yang meragukan tentang (kebenaran Al-Quran) itu. (45)

Sesiapa yang mengerjakan amal soleh maka faedahnya akan terpulang kepada dirinya sendiri, dan sesiapa yang berbuat kejahatan maka bahayanya akan menimpa dirinya sendiri; dan Tuhanmu tidak sekali-kali berlaku zalim kepada hamba-hambaNya. (46)

Kepada (ilmu pengetahuan) Allah jua lah kembalinya soal mengetahui masa datangnya hari kiamat; dan (demikianlah tiap-tiap apa yang akan berlaku, kerana) sebiji buah (umpamanya) tidak akan keluar dari kelopaknya, dan seorang ibu tidak akan mengandung dan tidak akan melahirkan anak, melainkan (pada masa dan keadaan yang betul tepat) dengan pengetahuan Allah. Dan pada hari Tuhan menyeru mereka (yang musyrik, dengan bertanya kepada mereka): "Mana dia makhluk-makhluk yang kamu sifatkan menjadi sekutu-sekutuKu?" Mereka menjawab: "Kami mengakui kepadaMu (wahai Tuhan kami), bahawa tidak ada di antara kami seorang pun yang mahu menjadi saksi (kerana anggapan kami dahulu telah nyata salahnya)!" (47)

Dan (pada saat itu) hilang lenyaplah dari mereka apa yang mereka sembah

dahulu (yang diharapkan pertolongannya), dan yakinlah mereka bahawa tidak ada sebarang jalan untuk mereka melepaskan diri (dari azab seksa). (48)

Manusia tidak jemu-jemu memohon kebaikan. Dan kalau ia ditimpa kesusahan maka menjadilah ia seorang yang sangat berputus asa, lagi sangat nyata kesan putus harapnya (dari rahmat pertolongan Allah). (49)

Dan demi sesungguhnya! Jika Kami beri dia merasai sesuatu rahmat dari Kami sesudah ia ditimpa sesuatu kesusahan, berkatalah ia (dengan sikap tidak bersyukur): "Ini ialah hakku (hasil usahaku semata-mata), dan aku tidak fikir bahawa hari kiamat akan berlaku; dan kalaulah aku dikembalikan kepada Tuhanku (sekalipun), sudah tentu aku aKan beroleh kebaikan di sisiNya (seperti kesenanganku sekarang ini)!" Maka demi sesungguhnya! Kami akan memberi tahu kepada orang-orang yang kufur ingkar itu akan keburukan apa yang mereka telah kerjakan, dan Kami akan beri mereka merasai azab seksa yang seberat-beratnya. (50)

Dan apabila Kami kurniakan nikmat kepada manusia, berpalinglah dia serta menjauhkan diri (dari bersyukur); dan apabila ia ditimpa kesusahan, maka ia berdoa merayu dengan panjang lebar. (51)

Katakanlah (wahai Muhammad): "Sudahkah nampak baiknya keadaan kamu jika Al-Quran ini (yang datangnya) dari Allah kemudian kamu mengingkarinya? Siapakah yang lebih sesat daripada orang yang tetap berada dalam perbalahan dan pertentangan, yang menyimpang jauh dari kebenaran?" (52)

Kami akan perlihatkan kepada mereka tanda-tanda kekuasaan Kami di merata-rata tempat (dalam alam yang terbentang luas ini) dan pada diri mereka sendiri, sehingga ternyata jelas kepada mereka bahawa Al-Quran adalah benar. Belumkah ternyata kepada mereka kebenaran itu dan belumkah cukup (bagi mereka) bahawa Tuhanmu mengetahui dan menyaksikan tiap-tiap sesuatu? (53)

Ingatlah! Sesungguhnya mereka (yang

kufur ingkar) sentiasa berada di dalam keadaan syak - ragu-ragu tentang pertemuan dengan Tuhan mereka. Ingatlah! Sesungguhnya Allah Maha Meliputi pengetahuanNya akan tiap-tiap sesuatu. (54)

ترجمه سواحیلی

Kwajina la Mwenyeezi Mungu, Mwingi wa rehema, Mwenye kurehemu

1. Haa Mym.

2. Uteremsho utokao kwa Mwingi wa rehema Mwenye kurehemu.

3. Ni Kitabu kinachoelezwa Aya zake, Our'an yenye uwazi kwa watu wanaojua.

4. Itowayo khabari njema na ionyayo, lakini wengi wao wamepuuza, kwa hiyo hawasikii.

5. Na wakasema: Nyoyo zetu zi katika vifuniko kwa yale unayo tuitia, na katika masikio yetu mna uzito, na baina yetu na yako pana pazia, basi fanya nasi pia tunafanya.

6. Sema: Bila shaka mimi ni mtu kama nyinyi, ninaletewa Wahyi kwamba: Mungu wenu ni Mungu Mmoja tu, basi kuweni sawa kwa ajili yake, na mtakeni msamaha, na ole kwa washirikina.

7. Ambao hawatoi zaka nao ndio huikataa Akhera.

8. Hakika wale walioamini na kutenda mema yatakuwa kwao malipo yasiyokoma.

9. Sema; Je, kwa hakika mnamkataa aliyeumba ardhi katika nyakati mbili, na mnampa washirika? Huyo ndiye Mola wa walimwengu.

10. Na akaweka humo milima juu yake na akabarikia humo na akapima humo chakula chake katika nyakati nne, ni sawa kwa waulizao.

11. Kisha akaielekea mbingu na hali i moshi, ndipo alipoiambia (mbingu) na ardhi: Njooni mkipenda au msipende, vyote viwili vikasema: Tumekuja hali ya kuwa wenye kutii.

12. Basi akazifanya mbingu saba katika nyakati mbili, na kila mbingu akaifunulia kazi. yake, na tumeipamba mbingu ya karibu kwa mataa na kuilinda, hicho ndicho kipimo cha Mwenye nguvu, Mwenye kujua.

13. Basi kama wakipuuza, sema: Nakuhadharisheni

adhabu mfano wa adhabu ya A'di na Thamudi.

14. Walipowafikia Mitume mbele yao na nyuma yao, (wakaambiwa) Msiabudu ila Mwenyeezi Mungu tu. Wakasema: Angelitaka Mola wetu, bila shaka angeteremsha Malaika, na hakika sisi tunayakataa mliyotumwa nayo.

15. Basi A'di walitakabari katika ardhi bila ya haki na wakasema: Ni nani aliye na nguvu zaidi kuliko sisi? Je, hawakuona kwamba, Mwenyeezi Mungu aliyewaumba ni Mwenye nguvu zaidi kuliko wao? Nao walikuwa wakizikataa Aya zetu.

16.Basi tuliwapelekea kimbunga katika siku ya mkosi ili tuwaonjeshe adhabu ya fedheha katika maisha ya dunia, na bila shaka adhabu ya Akhera yafedhehesha zaidi, nao hawatasaidia.

17. Na Thamudi tuliwaongoza lakini walipenda upofu kuliko kuongoka, basi mngurumo wa adhabu ifedheheshayo ukawashika kwa sababu ya yale waliyokuwa wakiyachuma.

18. Na tukawaokoa wale walioamini na waliokuwa wakijilinda (na mabaya).

19. Na siku watakayokusanywa maadui wa Mwenyeezi Mungu kwenye Moto, nao watapangwa makundi makundi.

20. Hata watakapoufikia, ndipo masikio yao, na macho yao, na ngozi zao vitatoa ushahidi juu yao kwa yale waliyokuwa wakiyatenda.

21. Nao wataziambia ngozi zao. Mbona mnatushuhudia? Zitasema: Mwenyeezi Mungu aliyekitamkisha kila kitu ndiye ametutamkisha, naye alikuumbeni mara ya kwanza na kwake mtarudishwa.

22. Na hamkuwa wenye kujificha ili masikio yenu na macho yenu na ngozi zenu visitoe ushahidi juu yenu, bali mlidhani ya kwamba Mwenyeezi Mungu hayajui mengi katika yale mnayoyafanya.

23. Na hiyo dhana yenu mliyomdhania Mola wenu imekuangamizeni, na mmekuwa miongoni mwa wenye khasara.

24. Hawa wakisubiri, Moto ndiyo makazi yao, na kama wakitoa udhuru pia hawatakuwa miongoni mwa wanaokubaliwa.

25. Na tukawawekea marafiki waliowapambia yale yaliyo mbele yao

na nyuma yao, na kauli imelazimika juu yao katika mataifa yaliyopita kabla yao, miongoni mwa majini na watu, hakika wao walikuwa wenye khasara.

26. Na walisema waliokufuru, Msisikilize Qur'an hii na ipigieni makelele (inaposomwa) huenda mtashinda.

27. Basi waliokufuru kwa hakika tutawaonjesha adhabu kali na kwa hakika tutawalipa malipo mabaya ya yale waliyokuwa wakiyafanya.

28. Hayo ndiyo malipo ya maadui wa Mwenyeezi Mungu, Moto, humo watakuwa na nyumba ya kukaa milele, ndiyo malipo kwa sababu walikuwa wakizikataa Aya zetu.

29. Na wale waliokufuru watasema: Mola wetu! tuonyeshe (makundi) mawili yaliyotupoteza miongoni mwa majinni na watu ili tuwaweke chini ya miguu yetu wapate kuwa miongoni mwa walio chini kabisa.

30. Hakka wale wanaosema: Mola wetu ni Mwenyeezi Mungu. kisha wakaendelea kwa kudumu kuwateremkia Malaika (wakiwaambia): Msiogope wala msihuzunike, na furahieni Pepo mliyokuwa mkiahidiwa.

31.Sisi ni Walinzi wenu katika maisha ya dunia na katika Akhera, na humo mtapata mtakavyoviomba.

32.Ni takrima itokayo kwa Mwingi wa kusamehe, Mwenye kurehemu.

33. Na ni nani asemaye kauli bora zaidi kuliko aitaye kwa Mwenyeezi Mungu na kufanya vitendo vizuri na akasema: Hakika mimi ni miongoni mwa watii.

34.Mambo mazuri na mabaya hayawi sawa. Zuia (ubaya) kwa yaliyo mema zaidi, na mara yule ambaye baina yako na yeye pana uadui atakuwa kama rafiki mkubwa.

35.Lakini (jambo hili) hawatapewa ila wale wanaosubiri, wala hawatapewa ila wenye bahati kubwa.

36. Na kama shetani akikushawishi kwa tash'wishi, basi jikinge kwa Mwenyeezi Mungu bila shaka yeye ni Mwenye kusikia, Mwenye kujua.

37.Na katika dalili zake ni usiku na mchana na jua na mwezi, msilisujudie jua wala

mwezi, bali msujudieni Mwenyeezi Mungu aliyeviumba, ikiwa nyinyi mnamwabudu yeye tu.

38. Na kama wakitakabari, basi walioko kwa Mola wako wanamsabihi usiku na mchana nao hawachoki.

39. Na katika dalili zake ni kwamba, wewe unaiona ardhi inatulia lakini tunapoiteremshia maji inashtuka na kuumuka. Hakika aliyeihuisha ardhi lazima ndiye Mwenye kuhuisha wafu, hakika yeye ndiye Mwenye uwezo juu ya kila kitu.

40. Kwa hakika wale wanaozipotoa Aya zetu hawatufichi. Je, atakayetupwa Motoni ni bora au atakayekuja kwa amani siku ya Kiyama? Fanyeni mnavyopenda, kwa hakika yeye anayaona mnayoyafanya.

41. Kwa hakika wale wanaoyakataa mawaidha yanapowafikia (tutawaadhibu) bila shaka hicho ni Kitabu chenye kuheshimika.

42. Hautakifikia upotovu mbele yake wala nyuma yake, kimeteremshwa na Mwenye hekima, Mwenye kuhimidiwa.

43. Hukuambiwa ila ni yale yale waliyoambiwa Mitume wa kabila yako kwa hakika Mola wako ni Mwenye kusamehe na Mwenye adhabu yenye kuumiza.

44. Na lau kama tungeliifanya Qur'an kwa lugha ya kigeni, lazima wangelisema: Kwa nini Aya zake hazikupambanuliwa? Lo! Lugha ya kigeni na Mwarabu! sema: Huo ni muongozo na ponyo kwa wale walioamini, na wale wasioamini katika masikio yao mna uziwi, nayo kwao imezibwa hawaioni, hao ndio watakaoitwa kutoka mahala pa mbali.

45. Na hakika tulimpa Musa Kitabu, lakini pakatokea khitilafu kati yake, na lau isingekuwa kauli iliyotangulia kutoka kwa Mola wako, lazima wangehukumiwa (sasa hivi) na kwa hakika wao wamo katika shaka yenye kuwatia wasiwasi.

46. Mwenye kutenda mema ni kwa nafsi yake, na mwenye kutenda ubaya ni juu ya nafsi yake, na Mola wako si dhalimu (hata kidogo) kwa waja (wake).

47. Ujuzi wa kujua

Kiyama unarudishwa kwake. Na matunda hayatoki katika vifuniko vyao wala mwanamke hachukui mimba wala hazai ila kwa ujuzi wake. Na siku atakayowaita: Wako wapi washirika wangu? Watasema: Tunakiri kwako, kuwa, hakuna shahidi miongoni mwetu.

48. Na wale waliokuwa wakiwaabudu zamani watawapotea, na watadhani kuwa hawana pa kukimbilia.

49. Mwanadamu hachoki kuomba dua ya kheri na inapompata shari, mara huvunjika moyo akakata tamaa.

50. Na kama tukimuonjesha rehema yetu baada ya dhara iliyomgusa bila shaka atasema: Hii ndiyo yangu, wala sidhani kuwa Kiyama kitatokea, na kama nilirudishwa kwa Mola wangu, bila shaka yako mema kwake yaliyowekwa kwa ajili yangu. Basi tutawajulisha wale waliokufuru hayo waliyoyatenda na lazima tutawaonjesha adhabu ngumu.

51. Na tunapomneemesha mwanadamu. Hugeuka na kujitenga upande na inapomgusa shari huomba sana.

52. Sema: Mnaonaje, ikiwa kama (maneno) haya yametoka kwa Mwenyeezi Mungu kisha mkayakataa, ni nani aliyepotea zaidi kuliko yule aliye katika upinzani wambali?

53. Tutawaonyesha dalili zetu katika nchi za mbali na katika nafsi zao mpaka iwabainikie kwamba hayo ni kweli. Je, haikutoshi kwamba, Mola wako ni shahidi wa kila kitu?

54. Tahadharini bila shaka wao wamo katika shaka ya kukutana na Mola wao. Angalieni! hakika yeye amekizunguka kila kitu.

تفسیر سوره

تفسیر المیزان

صفحه ی 542

(41) سوره فصلت، مکی است و پنجاه و چهار آیه دارد (54)

[سوره فصلت (41): آیات 1 تا 12] ترجمه آیات به نام خدای رحمان رحیم حم (1).

این کتاب نازل شده از ناحیه رحمان رحیم است (2).

______________________________________________________ صفحه ی 543

کتابی است که آیاتش از یکدیگر جداست کتابی است خواندنی عربی برای مردمی که علم داشته باشند (3).

در حالی که بشارت ده و بیم رسان است و

در عین حال بیشترشان از آن رویگردانیده در نتیجه آن را نمی شنوند (4).

می گویند دلهای ما از پذیرفتن آنچه ما را به سویش می خوانید در غلافهایی روی هم است و در گوشهایمان سنگینی است و بین ما و تو حجابی است تو کار خود کن که ما نیز کار خود خواهیم کرد (5).

بگو من تنها بشری هستم مثل شما با این فرق که به من وحی می شود که معبود شما معبودی است یکتا پس همه یک صدا به سویش رو کنید و از شرکی که به وی ورزیده اید استغفار کنید و وای به حال آنان که شرک می ورزند (6).

همانهایی که زکات نمی دهند و نسبت به آخرت کافرند (7).

در مقابل کسانی که ایمان آورده و اعمال صالح می کنند اجری دارند که هرگز قطع نمی شود (8).

بگو راستی شما به خدایی کفر می ورزید که زمین را در دو روز خلق کرد و برای او شریک ها قایل می شوید با اینکه این خدا رب تمامی عوالم است؟ (9).

و در زمین کوه های ریشه دار قرار داد که قسمت بیرونی اش سر به آسمان کشیده و نیز در زمین آنچه قوت و رزق هست در چهار فصل پدید آورده قوت و رزقی که کفاف همه روزی خواران را بدهد (10).

سپس بر آسمان که در آن هنگام دودی بود بپرداخت و آن گاه به هر دو فرمود: چه بخواهید و چه نخواهید باید تحت فرمان درآیید گفتند به طوع و رغبت تحت فرمانیم (11).

پس آسمان ها را هفت عدد قرار داد آنهم در دو روز و امر هر آسمانی را در آن وحی کرد و ما آسمان دنیا را به فانوسهایی زینت دادیم ستارگانی که هم زینت آسمانند

و هم حافظ آن، این است تقدیر خدایی که عزیز و داناست (12).

بیان آیات [غرض اصلی این سوره مبارکه

این سوره پیرامون اعراض کفار از کتابی که بر آنان نازل شده، یعنی از قرآن کریم، سخن می گوید. غرض اصلی سوره این است و به همین جهت ملاحظه می کنید که یک قسمت از این سوره در باره همین مساله است، از همان ابتدای سوره این معنا را خاطرنشان می سازد، و بعد از هر چند آیه یک بار همان را متعرض می شود. برای اینکه اولین آیه آن آیه" تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ..." است، که تا شش آیه مساله انکار کتاب را دنبال می کند، ______________________________________________________ صفحه ی 544

سپس در آیه" 26" مجددا همین مطلب را متذکر شده می فرماید:" وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ ..." و برای نوبت سوم در آیه" 40" همین مطلب را از سر گرفته، می فرماید:" إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا ..." و دنبالش می فرماید:" إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ ..." و در اواخر سوره باز سخن از خدایی بودن قرآن نموده، می فرماید:" قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ ...".

و لازمه اعراض مشرکین از کتاب خدا انکار اصول سه گانه دین است که اساس دعوت حقه اسلام را تشکیل می دهد، و آن عبارت است از وحدانیت خدا، نبوت خاتم الانبیاء (ص)، و معاد، و چون چنین لازمه ای در کار بود، لذا در باره این سه اصل مفصل سخن می گوید، و در ضمن بشارت و انذار می دهد.

و به طوری که از روایات استفاده می شود این سوره در اوایل بعثت نازل شده و مضامین آیاتش نیز بر

این معنا دلالت دارد، پس در نتیجه این سوره مکی خواهد بود.

[نکته ای که از جمله" تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ" استفاده می شود، معنای تفصیل قرآن

" حم تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ" کلمه" تنزیل" خبر است برای مبتدایی که حذف شده و این کلمه هر چند مصدر است، ولی به معنای اسم مفعول است، در نتیجه تقدیر آیه این می شود:" هذا منزل من الرحمن الرحیم- این کتاب نازل شده از ناحیه رحمان رحیم است". و اگر از بین همه اسماء و صفات خدا نام دو صفت" رحمان" و" رحیم" را برد، که اولی رحمت عامه خدا را حکایت می کند که شامل مؤمن و کافر هر دو می شود و دومی از رحمت خاصه خدا خبر می دهد که تنها شامل مؤمنین است، به این منظور است که اشاره کند به اینکه این تنزیل مایه اصلاح دنیای مردم است، هم چنان که مایه اصلاح آخرتشان است.

" کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ" این آیه خبری است بعد از خبر قبلی، یعنی بعد از کلمه" تنزیل". و کلمه" فصلت" از مصدر" تفصیل" است که در مقابل کلمه" احکام" و کلمه" اجمال" است. و مراد از تفصیل آیات قرآن این است که ابعاض و اجزای آن را از یکدیگر جدا و متمایز کند، به اینکه آن را آن قدر نازل و در خور فهم شنونده کند که شنونده عارف به اسلوب های کلام بتواند معانی آن را بفهمد و مقاصدش را تعقل کند، هم چنان که آیه" کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ خَبِیرٍ" «1» و نیز آیه _______________

(1) کتابی است که آیاتش نخست محکم بوده و سپس از ناحیه

خدای حکیم خبیر تفصیل داده شد. سوره هود، آیه 1. ______________________________________________________ صفحه ی 545

" وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ وَ إِنَّهُ فِی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ" «1» به آن اشاره دارند.

[توضیحی راجع به عربی بودن قرآن و جهانی و عمومی بودن دعوت خاتم الانبیاء (صلّی الله علیه وآله)]

و جمله" قُرْآناً عَرَبِیًّا" حال از کتاب و یا از کلمه" آیاته" می باشد. و لام در جمله" لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ" لام تعلیل و یا اختصاص است. و مفعول" یعلمون" یا حذف شده و تقدیرش" لقوم یعلمون معانیه" است، یعنی کتابی است که آیاتش مفصل شده برای مردمی که معانی آن را می دانند، چون زبانشان همان زبانی است که قرآن با آن نازل شده، یعنی زبانشان عربی است. ممکن هم هست اصلا مفعول آن متروک شده و معنایش" برای مردمی دارای علم" باشد.

لازمه معنای اول این است که عربی نازل شدن قرآن برای آن باشد که نژاد عرب مورد اعتنا بوده اند، هم چنان که آیه" وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ ءَ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ" «2» و نیز قریب به آن آیه" وَ لَوْ نَزَّلْناهُ عَلی بَعْضِ الْأَعْجَمِینَ فَقَرَأَهُ عَلَیْهِمْ ما کانُوا بِهِ مُؤْمِنِینَ" «3» بدین معنا اشعار دارد.

در اینجا ممکن است کسی بپرسد: اگر معنای آیه این باشد، آیا با عموم دعوت خاتم الانبیاء (ص) منافات پیدا نمی کند؟ می گوییم: نه، زیرا دعوت آن جناب هر چند جهانی بوده و لیکن مرحله به مرحله صورت می گرفته، اولین دعوتی که کرد دعوت مردم در مراسم حج بود که با انکار شدید مشرکین مواجه شد. آن گاه از آن به بعد مدتی به طور

سری و پنهانی دعوت کرد، و در مرحله سوم مامور شد عشیره و نزدیکان خود را دعوت کند، هم چنان که آیه شریفه" وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ" «4» بدان اشاره دارد. و در مرحله چهارم مامور شد همه قومش را دعوت کند، هم چنان که آیه" فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکِینَ" «5» به آن اشاره دارد.

و در مرحله پنجم، مامور شد به دعوت عموم مردم که آیه" قُلْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعاً" «6» و نیز آیه" وَ أُوحِیَ إِلَیَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ" «7»، به آن اشاره _______________

(1) سوره زخرف، آیه 2 و 3 و 4.

(2) اگر آن را قرآنی غیر عربی قرار می دادیم عربها می گفتند: چرا آیاتش روشن و شکفته نیست، این عجمی است یا عربی. سوره حم سجده، آیه 44.

(3) اگر قرآن را بر بعضی نژادهای غیر عرب نازل می کردیم و آن غیر عرب، آن را بر عربها می خواند، هرگز به آن ایمان نمی آوردند. سوره شعراء، آیه 198 و 199.

(4) سوره شعراء، آیه 214.

(5) حال به آنچه مامور شده ای قیام کن و از مشرکین روی برتاب. سوره حجر، آیه 94.

(6) بگو هان ای مردم به درستی من فرستاده خدا به سوی همگی شمایم. سوره اعراف، آیه 158.

(7) این قرآن بر من نازل شده تا شما را و هر کس را که پیام من به او برسد انذار کنم. سوره انعام، آیه 19. ______________________________________________________ صفحه ی 546

دارند.

علاوه بر این، این معنا از مسلمات تاریخ است که یکی از گروندگان به آن جناب سلمان فارسی است که ایرانی بوده، یکی دیگر بلال بوده که اهل حبشه بوده

است و یکی صهیب بوده که اهل روم آن روز بوده. و نیز این هم مسلم است که آن جناب یهودیان را هم دعوت می کرده و وقایعی که بین آن جناب و یهودیان اتفاق افتاده معروف است. و نیز این مسلم است که آن جناب به پادشاهان ایران، مصر، حبشه، و روم نامه نوشته و همه را به اسلام دعوت کرده، همه این شواهد دلالت دارد بر اینکه دعوت آن جناب جهانی و عمومی بوده است.

" بَشِیراً وَ نَذِیراً فَأَعْرَضَ أَکْثَرُهُمْ فَهُمْ لا یَسْمَعُونَ".

دو کلمه" بشیرا" و" نذیرا" دو حال از کتاب در آیه قبلی است. و مراد از نشنیدن بیشتر مردم، به قرینه اینکه فرمود:" فاعرض"، نشنیدن به سمع قبول است، نه اینکه گوششان نمی شنیده.

" وَ قالُوا قُلُوبُنا فِی أَکِنَّهٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ ..."

راغب می گوید: کلمه" أکنه" از کلمه" کن" گرفته شده و این کلمه به معنای ظرفی است که چیزی در آن حفظ و نگهداری شود. و نیز می گوید:" کنان" به معنای روپوشی است که چیزی در زیر آن نهفته شود، و جمع آن" اکنه" می آید: هم چنان که جمع کلمه" غطاء"،" اغطیه" می آید، و در قرآن آمده، آنجا که فرموده:" وَ جَعَلْنا عَلی قُلُوبِهِمْ أَکِنَّهً أَنْ یَفْقَهُوهُ" «1».

و بنا بر این جمله" قُلُوبُنا فِی أَکِنَّهٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ"، کنایه ای خواهد بود از اینکه دلهای ما وضعی به خود گرفته که به هیچ وجه دعوتت به دین توحید را نمی فهمد، مثل اینکه با روپوشهایی پوشیده شده که هیچ منفذی برای راه یافتن و رخنه کردن چیزی از خارج در آن نمانده است.

" وَ فِی آذانِنا وَقْرٌ"- یعنی در گوشهای ما سنگینی و کری

پیدا شده، دیگر گوش ما از دعوت تو چیزی نمی شنود." وَ مِنْ بَیْنِنا وَ بَیْنِکَ حِجابٌ"، یعنی بین ما و تو پرده ای است که نمی گذارد ما به سویت آییم. پس ما در هیچ یک از خواسته های تو با تو جمع نمی شویم.

کفار با این اعلام خود آن جناب را از قبول دعوتش به کلی مایوس کردند، چون بار

_______________

(1) مفردات راغب، ماده" کن". ______________________________________________________ صفحه ی 547

اول گفتند: دلهای ما در ظرفی پنهان شده که دیگر هیچ دعوتی در آن رخنه نمی کند تا ما آن را بفهمیم. و بار دوم گفتند: راه های ورود دعوت تو به دلهای ما که دو گوش ما باشد بسته شده، و هیچ انذار و بشارتی در آن نفوذ نمی نماید. و نوبت سوم گفتند: بین ما و تو حجاب و حائلی است که نمی گذارد ما و تو یک جا و بر سر یک مساله جمع شویم. و این خود مایوس کردن به تمام معنا است.

" فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ"- این جمله تفریع و نتیجه گیری از جمله های قبل است، و بویی هم از تهدید می دهد، و بنا بر این معنایش این می شود: وقتی هیچ راهی برای تفاهم بین ما و تو نمانده، ناگزیر تو هر چه می توانی بکن و اعتقادات ما را باطل بساز ما هم هر تلاشی که داریم برای ابطال دعوت تو می کنیم.

بعضی «1» از مفسرین در معنای این جمله گفته اند: تو بر دین خودت عمل کن، ما هم بر طبق دین خود عمل خواهیم کرد. بعضی «2» دیگر هم گفته اند: معنایش این است که تو در هلاک ما بکوش، ما هم در نابودی تو می کوشیم. ولی این دو قول خالی از بعد و

دوری از ذهن نمی باشد.

" قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ" این آیه شریفه- به طوری که از سیاق برمی آید- در مقام پاسخ گویی از این سخن ایشان است که گفتند:" قُلُوبُنا فِی أَکِنَّهٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ" و حاصل جواب این است که: ای پیامبر به ایشان بگو من بشری هستم مانند شما که در بین شما معاشرت می کنم، آن طور که خود شما با یکدیگر معاشرت می کنید و با شما سخن می گویم، آن طور که خود شما با یکدیگر گفتگو می کنید، پس من جنس دیگری مخالف جنس شما از قبیل فرشته نیستم، تا بین من و شما حایل و حجابی باشد و یا سخنم به گوش شما نرسد و یا کلامم به دلهای شما وارد نشود. تنها تفاوت من با شما این است که به من وحی می شود و آنچه من به شما می گویم و شما را به سوی آن دعوت می نمایم، وحیی است که به من می شود و آن این است که معبود شما آن معبودی که سزاوار پرستش باشد یکی است، نه آلهه متفرق و گوناگون.

" فَاسْتَقِیمُوا إِلَیْهِ وَ اسْتَغْفِرُوهُ"- یعنی حال که به جز یک اله بی شریک وجود ندارد، پس به توحید او قیام کنید، و شرکا را از او نفی نمایید و از او نسبت به شرک و گناهانی که تا

_______________

(1 و 2) مجمع البیان، ج 9، ص 4. ______________________________________________________ صفحه ی 548

کنون مرتکب شده اید طلب مغفرت نمایید.

[انفاق نکردن مال، و کفر به معاد، دو صفت از اخص صفات مشرکین

" وَ وَیْلٌ لِلْمُشْرِکِینَ الَّذِینَ لا یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ کافِرُونَ"

این آیه شریفه مشرکین را که برای خدا شرکایی اثبات می کردند و قائل به یگانگی او نبودند، تهدید می کند و آنان را به دو صفت از اخص صفاتشان توصیف می کند: یکی اینکه زکات نمی دهند و یکی هم اینکه به آخرت کفر می ورزند.

و مراد از" دادن زکات" مطلق انفاق مال در راه خدا به فقراء و مساکین است، برای اینکه زکات به معنای صدقه واجبی که از احکام اسلام است آن روز یعنی در روزهایی که این سوره نازل می شد واجب نشده بود، چون سوره مورد بحث از قدیمی ترین سوره های مکی است.

بعضی «1» از مفسرین گفته اند: مراد از" دادن زکات" تزکیه نفس، و تطهیر آن از پلیدی های گناهان است و اینکه نفس را با رشدی پاک که تنها از راه عبادت خدای سبحان دست می دهد، تربیت و نمو دهند. و این تفسیر تفسیر خوبی است، اما در صورتی که اطلاق جمله" زکات دادن" بر تزکیه نفس اطلاقی صحیح باشد.

و جمله" وَ هُمْ بِالْآخِرَهِ هُمْ کافِرُونَ" وصف دیگری است از مشرکین. وصفی است که از لوازم مذهب آنان در انکار معاد به شمار می رود و به همین جهت جمله را با ضمیر فصل" هم" آغاز کرد تا بفهماند کفر به آخرت از مشخصات مشرک است. «2»

" إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ".

یعنی مؤمنین اجری غیر مقطوع و دائمی دارند، هم چنان که بعضی از مفسرین" ممنون" را این طور معنا کرده اند. و بعضی «3» دیگر آن را به غیر معدود معنا کرده اند، همان معنایی که آیه" یُرْزَقُونَ فِیها بِغَیْرِ حِسابٍ" «4» نیز بدان اشاره می کند.

بعضی «5» دیگر احتمال داده اند که منظور از این

جمله این باشد که: در رزق مردم با ایمان و صالح منت و اذیت نیست و دهنده رزق عمل خود را با منت نهادن مکدر نمی کند.

ممکن است ما نیز این معنا را توجیه نموده، بگوییم: اینکه این رزق را اجر نامیده، اشعار بر

_______________

(1) مجمع البیان، ج 9، ص 4.

(2) مجمع البیان، ج 9، ص 5.

(3) روح المعانی، ج 24، ص 99.

(4) در بهشت روزی بی حسابی داده می شوند. سوره مؤمن، آیه 40.

(5) مجمع البیان، ج 9، ص 5. ______________________________________________________ صفحه ی 549

این معنا دارد که رزق مزبور حق مردم با ایمان و صالح است، هر چند که این استحقاق را هم خدا به آنها داده، نه اینکه از پیش خود به دست آورده باشند، هم چنان که فرمود:" إِنَّ هذا کانَ لَکُمْ جَزاءً وَ کانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُوراً" «1» و معلوم است رزقی که به عنوان مزد به کسی می دهند، دیگر منت برنمی دارد.

" قُلْ أَ إِنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً ..."

در این آیه شریفه برای بار دوم به رسول خود دستور می دهد که از مشرکین نسبت به کفر و شرکشان به خدا پرسش نماید که با اینکه آیات و دلایل وحدانیت خدا در خلقت آسمانها و زمین و تدبیر امر آن دو روشن است، چرا شرک می ورزند؟ و این دستور را بعد از پاسخی فرموده که از گفتار مشرکین که گفتند:" قُلُوبُنا فِی أَکِنَّهٍ" داده بود.

و استفهام در این آیه استفهام تعجبی است، و به همین مناسبت مطلب مورد استفهام را با حرف" ان" و حرف" لام" تاکید کرد، گویا شخص استفهام کننده به هیچ وجه باور نمی کند که مردمی به خدا

کفر بورزند و قائل به شرکایی برای خدا شوند، با اینکه برهان و حجت بر وحدانیت او این قدر روشن است.

" وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً"- این جمله تفسیر جمله" لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِی خَلَقَ الْأَرْضَ ..."

است. و کلمه" انداد" جمع" ند" است که معنای مثل را می دهد، و مراد از" جعل انداد" شریک گرفتن برای خداست، شرکایی که در ربوبیت و الوهیت مثل او باشند.

و اگر در جمله" ذلِکَ رَبُّ الْعالَمِینَ" با کلمه" ذلک" که مخصوص برای اشاره به دور است، به خدای تعالی اشاره کرد، برای دور بودن ساحت مقدس او و نزاهتش از داشتن مثل و از نظایر این اوهام است. پس او رب العالمین است، که تدبیر امر تمامی مخلوقات به دست اوست و با این حال دیگر هیچ مجوزی برای این توهم نیست که غیر او ربی دیگر و معبودی دیگر باشد.

[مقصود از خلقت زمین در دو روز، خلقت آن در دو قطعه از زمان و در دو مرحله است

و مراد از کلمه" یوم" در جمله" خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ" پاره ای از زمان است، نه دو روز از روزهای معمولی و معهود ذهن ما، چون روز از نظر ما ساکنان زمین عبارت است از مقدار حرکت کره زمین به دور خودش، که یک دور آن را یک روز (و یا به عبارتی: یک شبانه روز) می نامیم، و احتمال اینکه مراد از دو روز در آیه چنین روزی باشد احتمالی است _______________

(1) این پاداش که می بینید از پیش جزای شما بود و کوشش شما قابل تقدیر بود. سوره دهر، آیه 22. ______________________________________________________ صفحه ی 550

فاسد و فسادش بر همه روشن. پس- همان طور که

گفتیم- مراد از روز پاره ای از زمان است و اطلاق روز بر پاره ای از زمان بسیار شایع است، از آن جمله کلام خدای تعالی است که می فرماید:" وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ" «1» و نیز می فرماید:" فَهَلْ یَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَیَّامِ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ" «2»، و امثال این موارد که ایام در پاره ای از زمان اطلاق شده است.

پس مراد از دو روزی که خدا در آن زمین را آفریده دو قطعه از زمان است که در آن تکون زمین و زمین شدن آن تمام شده. و اگر آن را دو قطعه از زمان خواند، نه یک قطعه، برای این است که دلالت کند بر اینکه زمین در تکون نخستینش، دو مرحله متغایر را طی کرده:

یکی مرحله خامی و کالی و دوم مرحله پختگی و رسیده شدن. و یا به عبارتی دیگر: یکی مرحله ذوب بودن، و دیگری مرحله منجمد شدن، و امثال این تعبیرها.

" وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها ..."

این آیه شریفه عطف است بر جمله" خَلَقَ الْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ" و فاصله شدن دو جمله:

" وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَنْداداً" و" ذلِکَ رَبُّ الْعالَمِینَ"، بین معطوف و معطوف علیه، ضرری ندارد، برای اینکه جمله اول می خواهد جمله" لتکفرون" را تفسیر کند و جمله دوم می خواهد استفهام شگفت انگیز را توجیه نماید.

و کلمه" رواسی" صفتی است برای موصوفی تقدیری، یعنی برای" جبال" که در کلام نیامده و تقدیر کلام" جبالا رواسی" است، یعنی: و قرار داد در زمین کوه هایی ریشه دار و ثابت.

" و بارک فیها"- یعنی و در زمین خیر بسیاری قرار داد که موجودات زنده روی زمین از نبات و حیوان و انسان در

زندگی خود انواع بهره ها را از آن خیرات می برند.

[وجوهی که در باره تقدیر روزی ها در چهار روز (وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَهِ أَیَّامٍ) و جمع بین آن و اینکه خلقت زمین و آسمان ها در شش روز بوده، گفته شده است

" وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَهِ أَیَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِینَ"- بعضی «3» گفته اند: در ظرف" اربعه ایام- چهار روز" چیزی حذف شده که مربوط به کلمه" قدر" است و تقدیر کلام" و قدر الاقوات فی تتمه اربعه ایام من حین بدء الخلق" می باشد، یعنی خداوند ارزاق روزیخواران را در تتمه چهار روز از حین آغاز خلقت مقدر فرمود. در نتیجه دو روز به خلقت زمین پرداخت و

_______________

(1) ما این ایام را در بین مردم جابجا می کنیم. سوره آل عمران، آیه 140.

(2) پس آیا در انتظار آنند که همان ایامی که امت های گذشته داشتند داشته باشند. سوره یونس، آیه 102.

(3) مجمع البیان، ج 9، ص 5. ______________________________________________________ صفحه ی 551

دو روز هم- که تتمه چهار روز است- به تقدیر ارزاق.

ولی بعضی «1» گفته اند: ظرف" اربعه ایام" متعلق به حصول ارزاق است، البته تقدیر مضاف هم یعنی کلمه" تتمه" نیز به حال خود باقی است، در نتیجه تقدیر کلام چنین می شود:" و قدر حصول أقواتها فی تتمه اربعه ایام"، یعنی خداوند پدید آوردن ارزاق را در تتمه چهار روز مقدر فرمود، که ظرف چهار روز ظرف برای خلقت زمین و پدید آوردن ارزاق هر دو است. بعضی دیگر گفته اند: ظرف مزبور متعلق است به حصول همه اموری که در آیه شریفه ذکر شده، هم قرار دادن کوه ها، و هم برکت دار کردن آنها و تقدیر کلام این است

که حصول همه اینها در تتمه چهار روز بوده. ولی این توجیه مستلزم حذف کردن و تقدیر گرفتن بیشتری است.

و زمخشری در کشاف ظرف را متعلق به مبتدا و خبری گرفته که هر دو حذف شده اند و دیگر مانند چند وجه قبلی مضافی در تقدیر نگرفته و به گفته وی تقدیر کلام چنین می شود" کل ذلک کائن فی اربعه ایام- همه اینها در چهار روز بوده"، و در نتیجه جمله" فِی أَرْبَعَهِ أَیَّامٍ" از قبیل خلاصه گیری از کلام می شود، گویا فرموده: خدا زمین را در دو روز، و ارزاق روزیخواران و سایر حیوانات را هم در دو روز آفرید، در نتیجه همه اینها در چهار روز بوده «2».

مفسرین در پاسخ این سؤال که چرا آیه را حمل نکنیم بر این که قرار دادن کوه ها و یا تقدیر ارزاق در چهار روز بوده؟ گفته اند: برای این که لازمه اش این می شود که مجموع خلقت زمین و آنچه در آن است در شش روز انجام شده باشد، و چون بعد از این آیه می فرماید که:

" آسمان ها در دو روز خلق شده"، در نتیجه مجموع هشت روز می شود، در حالی که قرآن کریم مکرر فرموده که مجموع خلقت آسمان ها و زمین در شش روز بوده، ناگزیر باید این وجه را حمل بر یکی از وجوه سابق کرد، آن وقت اشکال حذف و تقدیری که بر آنها وارد بود بر این نیز وارد می شود.

و انصاف قضیه این است که آیه شریفه یعنی جمله" وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَهِ أَیَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِینَ" ظهورش در غیر آن چیزی است که مفسرین گفته اند: قرائنی که در پیرامون آن هست تایید می کند که

مراد از تقدیر اقوات زمین در چهار روز، تقدیر آن در چهار فصل است که _______________

(1) تفسیر ابی السعود، ج 8، ص 5.

(2) تفسیر کشاف، ج 4، ص 188. ______________________________________________________ صفحه ی 552

بر حسب ظاهر حس به دنبال میل شمالی و جنوبی خورشید پدید می آید. پس ایام چهارگانه همان فصول چهارگانه است.

و اما ایامی که در این آیات برای خلقت آسمانها و زمین آمده، چهار روز است دو روز برای خلقت زمین، و دو روز برای به پا داشتن آسمانهای هفتگانه، بعد از آنکه دود بود، و اما ایامی که در آن اقوات درست شده ایام تقدیر اقوات است، نه خلقت آنها، و آنچه که در کلام خدای تعالی مکرر آمده این است که خدای تعالی آسمانها و زمین را در شش روز آفریده، نه مجموع خلق و تقدیر را. پس حق این است که ظرف مزبور تنها قید برای جمله اخیر است و دیگر نه حذفی لازم می آید، و نه تقدیری، و مراد بیان تقدیر ارزاق زمین در چهار فصل سال است.

[مقصود از سؤال در:" سَواءً لِلسَّائِلِینَ" استعداد ذاتی و احتیاج طبیعی نباتات و حیوانات و انسان است

" سَواءً لِلسَّائِلِینَ"- کلمه" سواء" مفعول مطلق است برای فعلی تقدیری، و معنایش این است که: اقوات تقدیر شده فراهم شد، فراهم شدنی مخصوص، برای محتاجان. ممکن هم هست حال باشد از اقوات و معنایش این باشد که: خدا اقوات را تقدیر کرد، در حالی که برای محتاجان یکسان و برابر بود، به طوری که همه از آن استفاده کنند، نه زیاد بیاید و نه کم.

و منظور از" سائلین" انواع نباتات و حیوانات و انسان است که

همه در بقای خود محتاج به ارزاقند و به اعتبار این احتیاج ذاتی آنان را" سائل- درخواست کننده" خواند، چون با زبان حال از پروردگار خود رزق می خواهند.

آری هر چند ظاهر این دو آیه شریفه این است که تنها در باره صاحبان عقل سخن می گوید و لیکن از آن دو و مخصوصا از آیه دومی برمی آید که مراد از سؤال- همان طور که گفتیم- احتیاج و استعداد است. و بنا بر این که چنین باشد، آیه عمومیت خواهد داشت و شامل نبات هم می شود و اگر ضمیر صاحبان عقل را آورده، از باب غلبه دادن جانب آنان است.

هم چنان که آیه:" یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ" «1» و آیه" وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ" «2» نیز دلالت دارد بر اینکه منظور از این درخواست، درخواست زبانی نیست، بلکه درخواست طبیعت و ذات آنهاست" «3».

_______________

(1) همه آنان که در آسمانها و زمین هستند از او درخواست دارند. سوره رحمان، آیه 29.

(2) هر چه را که درخواست کنید به شما داده. سوره ابراهیم، آیه 34.

(3) چون می بینیم که کفار مانند سایرین مصداق جمله" مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ" هستند، با اینکه به زبان از خدا سؤال و درخواست نمی کنند. پس معلوم می شود منظور از این سؤال، درخواست ذاتی محتاجان است. (مترجم). ______________________________________________________ صفحه ی 553

[معنای جمله:" ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ" و بیان اینکه مفاد کلمه" ثم" تاخر زمانی خلقت آسمان نیست

" ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ" کلمه" استوی"- به طوری که راغب «1» گفته- وقتی با کلمه" علی" متعدی شود معنای استیلاء

و تسلط را می دهد، مانند آیه" الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی رحمان بر عرش مسلط است" و چون با کلمه" الی" متعدی گردد، معنای رسیدن به چیزی را می دهد.

و نیز در مفردات گفته: «2» کلمه" کره"- به فتحه کاف- به معنای مشقتی است که از خارج و به اکراه و اجبار دیگران بر آدمی تحمیل شود، ولی کلمه" کره"- به ضمه کاف- به معنای مشقتی است که از ناحیه خود انسان برسد.

پس معنای اینکه فرمود:" ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ" این است که خدا سپس متوجه آسمان شد، و به امر آن بپرداخت. و منظور از توجه به آسمان خلق کردن آن است، نه اینکه بدانجا رود، چون قصد مکانی جز با انتقال قاصد از مکانی به مکانی دیگر و از جهتی به جهت دیگر تصور ندارد، و خدای تعالی از چنین چیزی منزه است.

و ظاهر اینکه جمله را با کلمه" ثم" عطف کرد، این است که خلقت آسمانها بعد از خلقت زمین بوده. و لیکن بعضی گفته اند کلمه" ثم" که بعدیت را می رساند، صرفا بعدیت در خبر را می رساند، نه بعدیت به حسب وجود و تحقق را. مؤید این قول آیه" أَمِ السَّماءُ بَناها ... وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحاها أَخْرَجَ مِنْها ماءَها وَ مَرْعاها وَ الْجِبالَ أَرْساها" «3» است که خلقت زمین را بعد از آسمان می داند.

بعضی «4» گفته اند: این آیات سوره نازعات دلالت ندارد بر اینکه خلقت زمین بعد از آسمان بوده، چون آیات مزبور گستردن زمین را بعد از آسمان می داند، نه خلقت آن را. ولی این اعتراض وارد نیست، برای اینکه زمین کروی شکل است و گستردن آن به جز خلقتش

به این شکل نمی تواند باشد.

علاوه بر این، آیات مزبور بعد از گستردن زمین، به اخراج آب و چراگاه زمین و ریشه دار کردن کوه هایش اشاره کرده و این عینا همان مطلبی است که جمله _______________

(1) مفردات راغب، ماده" سوا".

(2) مفردات راغب، ماده" کره".

(3) آیا خلقت شما سخت تر است یا آسمان که خدا بنایش کرد ... و بعد از آن زمین رای بگسترد، آب و چراگاه آن رای بیرون نمود و کوه های ریشه دار در آن پدید آورد. سوره نازعات، آیه 27- 30.

(4) تفسیر منهج الصادقین، ج 8، ص 176. ______________________________________________________ صفحه ی 554

" وَ جَعَلَ فِیها رَواسِیَ مِنْ فَوْقِها وَ بارَکَ فِیها وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها"، در آیات مورد بحث بیان می کند، چون در این آیات قرار دادن کوه ها در زمین و برکت دادن به زمین و تقدیر ارزاق را با خلقت زمین یک جا بیان کرده و سپس خلقت آسمان را با کلمه" ثم" به آن عطف کرده. پس دیگر نمی توانیم این کلمه را به معنای بعدیت زمانی بگیریم. به عبارت ساده تر: در آیات مورد بحث کلمه" ثم" ظهور در این دارد که خلقت آسمانها بعد از زمین بوده و در آیات سوره" نازعات" کلمه" بعد ذلک" نیز ظهور دارد در اینکه خلقت زمین (که گفتیم با دحو و گستردن آن یکی است)، بعد از خلقت آسمانها بوده، ولی ظهور جمله" بعد ذلک" روشنتر، و قویتر از ظهور کلمه" ثم" در بعدیت است- و خدا داناتر است.

" وَ هِیَ دُخانٌ"- این جمله حال است از کلمه" سماء" و جمله چنین معنا می دهد:

خدای تعالی متوجه آسمان شد، تا آن را بیافریند، در حالی که چیزی بود که خدا

نامش را دود گذاشت و آن ماده ای بود که خدا به صورت آسمانش در آورد و آن را هفت آسمان کرد، بعد از آن که از هم متمایز نبودند و همه یکی بودند. و به همین مناسبت در آیه مورد بحث آن را مفرد آورد و فرمود:" ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ" و نفرمود:" الی السماوات".

[توضیح در مورد فرمان خداوند به آسمان و زمین (ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً) و تخییر آن دو بین آمدن به طوع یا کره

" فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً"- حرف" فاء" که بر سر این جمله آمده، آن را فرع ما قبل کرده- که همان توجه خدا به سوی آسمان باشد- و چون بدون شک مورد و مقام آیه مورد تکوین است، در نتیجه اینکه به آسمان و زمین فرمان می دهد که" ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً- چه بخواهید و چه نخواهید باید بیایید"، کلمه و فرمان تکوینی است، نه اینکه خداوند چنین سخنی گفته باشد، بلکه همان امر تکوینی است که در هنگام ایجاد موجودی صادر می کند و آیه" إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ" «1» از آن خبر می دهد.

و مجموع دو جمله" ائتیا" و جمله" أتینا" که اولی فرمان خدا و دومی پاسخ زمین و آسمان است، صفت ایجاد و تکوین را ممثل می کند، تا فهم مردم ساده آن را درک کند. و به طوری که از کلام خدای تعالی استفاده می شود، علم را برای تمامی موجودات قائل است، چیزی که هست سخن گفتن خدا با هر چیزی به حسب حال آن چیز و مناسب با آن است، و بنا بر این جمله

مورد بحث که یکی از مواردی را که خدا با موجودات سخن گفته حکایت می کند حقیقتی تحلیلی خواهد بود.

و ما در مباحث قبلی مقداری در باره این مطلب بحث کرده ایم، و- ان شاء اللَّه تعالی-

_______________

(1) سوره یس، آیه 82. ______________________________________________________ صفحه ی 555

مقداری دیگر در تفسیر آیه" قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ" آیه 21 از همین سوره بحث خواهیم کرد.

و اینکه بعضی از مفسرین گفته اند:" مراد از فرمان" ائتیا" این است که آثار و منافع خود را ظاهر سازند، نه امر به موجود شدن و تکوین یافتن باشد"، صحیح نیست، برای اینکه تکون آسمان را هنوز بیان نکرده و بعدا بیان می کند و معنا ندارد قبل از اینکه آن را بیان کند، امر کند که آثار و منافع خود را ظاهر سازد.

در جمله" ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً" آمدن را بر آن دو واجب کرده و مخیرشان کرده به اینکه به طوع بیایند و یا به کراهت، و این را می توان به وجهی توجیه کرد، به اینکه منظور از" طوع" و" کره"- که خود نوعی قبول کردن و نکردن و ملایمت و سازگاری و عدم آن است، این باشد که آسمان و زمین موجود شوند، چه اینکه قبلا استعداد آن را داشته باشند، و چه نداشته باشند. در نتیجه جمله" ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً" کنایه می شود از اینکه چاره ای جز هستی پذیرفتن ندارند و هست شدن آن دو امری است که به هیچ وجه تخلف پذیر نیست، چه بخواهند و چه نخواهند چه درخواست داشته باشند و چه نداشته باشند، باید موجود شوند. آسمان و زمین هم این فرمان را پذیرفتند و پاسخ گفتند که

ما امر تو را پذیرفتیم، اما نه به کراهت، یعنی نه بدون داشتن استعداد قبلی و قبول ذاتی، بلکه با داشتن آن و بدین جهت گفتند" أتینا طائعین" یعنی ما، استعداد پذیرفتن هستی را داریم.

و اینکه بعضی «1» از مفسرین گفته اند:" جمله" طَوْعاً أَوْ کَرْهاً" در مقام تمثیل این حقیقت است که تاثیر قدرت خدای تعالی در آسمان و زمین حتمی است و محال است آن دو از پذیرفتن آن تاثیر امتناع ورزند، نه اینکه بخواهد برای آسمان و زمین طوع و کراهتی اثبات کند" تفسیر صحیحی نیست، برای اینکه در جمله بعدی که می گویند" أَتَیْنا طائِعِینَ"، با آن منافات دارد، چون اگر جمله اولی در مقام اثبات کراهت و طوع برای آسمان و زمین نباشد، معنا ندارد که آسمان و زمین در پاسخ برای خود اثبات طوع کنند.

" قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ"- این جمله پاسخی است از آسمان و زمین، به خطابی که خدای تعالی به ایشان فرمود و در آن اظهار می دارند: ما به اختیار و طوع پذیرفتیم. و اگر کلمه" طائعین" را که مخصوص صاحبان عقل است به کار برد، با اینکه آسمان و زمین دارای عقل نیستند، بدین جهت است که مقام، مقام مخاطبه و جواب است و این دو مقام مخصوص دارندگان عقل است.

_______________

(1) تفسیر کشاف، ج 4، ص 189. ______________________________________________________ صفحه ی 556

و اگر این کلمه را به صیغه جمع آورد، با اینکه جا داشت بگویند" اتینا طائعین- ما دو تن به طوع و رغبت آمدیم" بعید نیست برای این بوده که خواسته اند اظهار تواضع کنند و خود را از سایر مخلوقات خدا که آنها نیز مطیع امر اویند متمایز و

جدا حساب نکنند و بدین جهت به لسان جمع پاسخ داده اند، نظیر اینکه نمازگزار با اینکه یک نفر است، می گوید:

" إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ" «1».

در آیات مورد بحث بعد از آنکه خلقت و تدبیر امر آسمان را بیان کرده، مع ذلک در آیه مورد بحث آسمان را دو باره با زمین شرکت داده، با اینکه جا داشت تنها سخن از زمین به میان آورد، و این خالی از این اشعار نیست که بین آن دو نوعی ارتباط در وجود و اتصال در نظام هست، و همین طور هم هست چون فعل و انفعال و تاثیر و تاثر در بین تمامی اجزای عالم مشهود است.

و در اینکه فرمود" فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا" که احتمالات در آن گذشت به هر حال این اشاره را دارد که کلمه" ثم" در جمله" ثُمَّ اسْتَوی تاخر رتبی کلام را می رساند، نه بعدیت زمانی را.

[معنای اینکه در باره خلقت آسمانها فرمود:" فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ ..."]

" فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها" معنای اصلی" قضاء"، جدا کردن چند چیز از یکدیگر است. و ضمیر" هن" به آسمانها برمی گردد. و جمله" سبع سماوات" حال از ضمیر است. و ظرف" فی یومین" متعلق است به جمله" فقضاهن"، در نتیجه جمله مزبور می فهماند که آسمانی که خدا متوجه آن شد، به صورت دود بود و امر آن از نظر فعلیت یافتن وجود مبهم و غیر مشخص بود و خدای تعالی امر آن را متمایز کرد و آن را در دو روز هفت آسمان قرار داد.

بعضی «2» از مفسرین گفته اند: کلمه" قضاء" در این آیه معنی گردانیدن را

متضمن است و در نتیجه" سبع سماوات" مفعول دوم آن است. وجوه دیگری هم در این آیه ذکر کرده اند که نقل آنها اهمیتی ندارد.

و این آیه شریفه با آیه قبلیش ناظر به تفصیل اجمالی است که در آیه" أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما" «3» متعرض آن بود.

_______________

(1) ما تو را می پرستیم و از تو یاری می خواهیم. سوره حمد، آیه 5.

(2) روح المعانی، ج 24، ص 103.

(3) آیا کسانی که کافر شدند ندیدند که آسمانها و زمین یکپارچه بود، ما آنها را از هم جدا کردیم. سوره انبیاء، آیه 30. ______________________________________________________ صفحه ی 557

[مراد از" وحی" و مقصود از امر آسمان ها در جمله:" وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها"] " وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها"- بعضی «1» از مفسرین گفته اند: منظور از امر آسمان که می فرماید: خدا به هر آسمانی امر آن را وحی کرد، آثاری است که استعداد داشتن آن را داشته و یا حکمت اقتضاء می کرده آن آثار را داشته باشد، مثل اینکه فرشتگانی در آنجا باشند، یا ستاره ای در آن خلق شود، و یا امثال این. و کلمه" وحی" به معنای خلقت و ایجاد است و جمله مورد بحث عطف است بر جمله" قضاهن" و می خواهد این را هم مقید به زمان آن کند و بفرماید: وحی در هر آسمان نیز در همان دو روز صورت گرفت. و معنای جمله مورد بحث این است که: خداوند در همان دو روز موجودات در هر آسمانی را، که یا ملائکه بودند، یا ستاره، و یا غیر آن، بیافرید.

ولی خواننده عزیز خود متوجه است که معنا کردن" وحی"

به خلقت و معنا کردن" امر" به موجودات داخل آسمانها از قبیل فرشته و یا ستاره، عنایت بسیاری لازم دارد که بدون دلیل روشن نمی توان از آن کلمات این معانی را اراده کرد و همچنین مقید کردن جمله عطف شده به دو روز که در جمله معطوف علیه مذکور بود، نیز دلیل می خواهد.

بعضی «2» دیگر گفته اند: مراد از امر آسمانها، تکلیف الهی متوجه به اهل هر آسمان است که همان ملائکه ساکن در آن باشد و معنای" وحی" همان معنای معروفش است. و معنای جمله این است که: خدای تعالی به اهل هر آسمانی و ملائکه ای که در آنند اوامری در باره عبادت وحی فرمود.

اشکال این وجه هم این است که اگر عبارت آیه شریفه" اوحی الی کل سماء" بود، باز ممکن بود بگوییم مراد از" وحی" همان وحی معمول است، ولی فرموده:" أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ" و این عبارت با آن معنا آن طور که باید نمی سازد.

بعضی «3» دیگر گفته اند: مراد از امر آسمان، آن چیزی است که خدا از آسمان خواسته.

و این وجه در حقیقت به یکی از دو وجه قبلی رجوع می کند، چون اگر منظور از" وحی" خلق و ایجاد باشد، این وجه به وجه اول برمی گردد و اگر معنای معروفش باشد به وجه دومی برگشت می کند.

پس باید فکر دیگری کرد، و از آیات دیگر کمک گرفت، از آیاتی که در آن به امر آسمانها اشاره ای رفته، معنایی دقیق تر فهمیده می شود. اینک آن آیات:

_______________

(1 و 2) روح المعانی، ج 24، ص 103.

(3) تفسیر تبیان، ج 9، ص 110. ______________________________________________________ صفحه ی 558

" یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَی الْأَرْضِ ثُمَّ یَعْرُجُ إِلَیْهِ" «1»،" اللَّهُ

الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَیْنَهُنَّ" «2»،" وَ لَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَ ما کُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِینَ" «3».

از آیه اولی استفاده می شود که آسمان مبدأ امری است که به وجهی از ناحیه خدای تعالی به زمین نازل می شود و آیه دوم دلالت دارد بر اینکه امر از آسمانی به آسمانی دیگر نازل می شود تا به زمین برسد و آیه سوم می فهماند که آسمانها راههایی هستند برای سلوک امر از ناحیه خدای صاحب عرش و یا آمد و شد ملائکه ای که حامل امر اویند، هم چنان که آیه" تَنَزَّلُ الْمَلائِکَهُ وَ الرُّوحُ فِیها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ" «4» و آیه" فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ" «5»، نیز تصریح دارند به اینکه امر خدا را ملائکه از آسمان به زمین می آورند.

و اگر مراد از" امر"، امر تکوینی خدای تعالی باشد که عبارت است از کلمه ایجاد، همان طور که از آیه" إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ" «6» نیز استفاده می شود، در این صورت اگر آیات را به یکدیگر ضمیمه کنیم، و این معنا را افاده می کند که: منظور از امر الهی که در زمین اجرا می شود، عبارت است از خلقت و پدید آوردن حوادث که آن حوادث را ملائکه از ناحیه خدای صاحب عرش حمل نموده و در نازل کردنش طرق آسمان را طی می کنند، تا از یک یک آسمانها عبور داده و به زمین برسانند.

و به طوری که از آیه شریفه" حَتَّی إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ" «7» استفاده می شود: امر خدای تعالی را

ملائکه هر آسمان حمل می کند و به ملائکه آسمان پایین تر تحویل می دهد، که در تفسیر سوره" سبا" پیرامون این معنا بحث شد. و نیز به طوری که از آیه شریفه" وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّماواتِ" «8»، و آیه شریفه _______________

(1) خدای تعالی امر را از آسمان تا زمین تدبیر می کند، و سپس به سوی آن صعود می نماید. سوره الم سجده، آیه 5.

(2) اللَّه آن کسی است که هفت آسمان و از زمین نیز مثل آن بیافرید که امر از بین آنها نازل می شود. سوره طلاق، آیه 12.

(3) با اینکه ما بر بالای سر شما هفت طریقه خلق کردیم، آن وقت چگونه ما از خلق غافل می شویم. سوره مؤمنون، آیه 17.

(4) ملائکه و روح در آسمانها به اذن پروردگارشان هر امری را نازل می کنند. سوره قدر، آیه 4.

(5) در آن هر امر مقتضی تفصیل داده می شود. سوره دخان، آیه 4.

(6) سوره یس، آیه 83.

(7) سوره سبا، آیه 23.

(8) چه بسیار فرشتگان که در آسمانهایند. سوره نجم، آیه 26. ______________________________________________________ صفحه ی 559

" لا یَسَّمَّعُونَ إِلَی الْمَلَإِ الْأَعْلی وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ" «1»، استفاده می شود آسمانها مسکن ملائکه است.

در نتیجه امر خدا یک نسبت به تک تک آسمانها دارد، به اعتبار ملائکه ای که در آن ساکنند و نسبتی هم به هر فرقه از فرقه های ملائکه دارد، به اعتبار اینکه حامل آن امرند. و خداوند امر را به آنان تحمیل کرده، یعنی به ایشان وحی فرموده، چون در آیه" إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْ ءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ کُنْ" «2» امر خدای را قول خدا خوانده.

در نتیجه از آنچه گفته شد معلوم گردید که معنای آیه" وَ أَوْحی

فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها" این شد که خدای سبحان در هر آسمانی امر الهی را که منسوب و متعلق به آن آسمان است به اهلش، یعنی ملائکه ساکن در آن، وحی می کند. و اما اینکه کلمه" یومین" در آیه ظرف باشد، هم برای خلقت آسمانهای هفتگانه، و هم برای این وحی، هیچ دلیلی از الفاظ آیه بر آن دلالت نمی کند.

[وجه اینکه فرمود" سماء دنیا" را با" مصابیح" آراستیم.]

" وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ وَ حِفْظاً ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ" در این آیه شریفه کلمه" سماء" را مقید به دنیا کرد و فرمود: آسمان دنیا را با چراغهایی زینت دادیم تا دلالت کند بر اینکه آن آسمانی که قرارگاه ستارگان است، نزدیک ترین آسمان به کره زمین است، چون به حکم آیه" خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً" «3» آسمانها طبقه طبقه و بعضی فوق بعض دیگر قرار دارند.

و از ظاهر اینکه فرموده: آن را با چراغهایی زینت دادیم، و اینکه در آیه" إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَهٍ الْکَواکِبِ" «4» صریحا فرموده که آن چراغها عبارتند از ستارگان، برمی آید که ستارگان، همه در آسمان دنیا و پایین تر از آن قرار دارند، و برای زمین مانند قندیلهایی هستند که آویزان شده باشند.

بعضی «5» از مفسرین گفته اند: کواکب در همه آسمانها هست، ولی از آنجایی که برای مردم روی زمین چنین به نظر می رسد که در آسمان دنیا می درخشند، از این جهت آنها را زینت آسمان دنیا خواند. و این حرف صحیح نیست، برای اینکه اگر ستارگان در همه آسمانها

_______________

(1) سخن ملائکه آسمانها به گوش آنان نمی رسد و اگر بخواهند گوش دهند از هر طرف به قهر رانده شوند. سوره صافات،

آیه 8.

(2) قول ما در باره هر چیزی که اراده اش کنیم این است که بگوییم باش. سوره نحل، آیه 40.

(3) هفت آسمان را طبقه به طبقه آفرید. سوره ملک، آیه 3.

(4) سوره صافات، آیه 6.

(5) روح البیان، ج 8، ص 238. ______________________________________________________ صفحه ی 560

پراکنده بودند، با در نظر گرفتن اینکه آسمان ها صاف و شفافند، باید ستارگان برای تمامی آسمان ها زینت باشند، نه تنها آسمان دنیا.

و اما اینکه آیه" أَ لَمْ تَرَوْا کَیْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِیهِنَّ نُوراً وَ جَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً" «1» ماه و خورشید را نور و چراغ هفت آسمان خوانده، دلیل نمی شود بر اینکه ماه و خورشید در هفت آسمان نور و چراغند، بلکه از آنجا که روی سخن با ما بوده که شب و روز از نور این دو کره استفاده می کنیم، آن دو را نور و چراغ نامیده. و در جای دیگر نیز فرموده:" وَ جَعَلْنا سِراجاً وَهَّاجاً" «2».

" و حفظا"- یعنی و ما آسمانها را از شیطانها حفظ کردیم، هم چنان که در جای دیگر فرموده:" وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ رَجِیمٍ إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِینٌ" «3».

" ذلک تقدیر العزیز العلیم"- این جمله اشاره به نظم و ترتیبی است که در سابق (آیات اواسط سوره که در باره آسمان و زمین و ستارگان بود) بحث شد.

گفتاری در تکمیل مطالب گذشته [(راجع به آسمان ها و اینکه آسمان ها منزلگاه ملائکه است)]

از آنچه گذشت چند نکته به دست آمد:

اول اینکه: آنچه از ظاهر آیات- البته فراموش نشود که می گوییم ظاهر نه صریح- استفاده می شود این است که آسمان دنیا از بین آسمانهای هفتگانه عبارت است

از آن فضایی که این ستارگان بالای سر ما در آن قرار دارند.

دوم اینکه: این آسمانهای هفتگانه نامبرده، همه جزو خلقت جسمانی اند و خلاصه همه در داخل طبیعت و ماده هستند، نه ما ورای طبیعت چیزی که هست این عالم طبیعت هفت طبقه است که هر یک روی دیگری قرار گرفته و از همه آنها نزدیکتر به ما، آسمانی است که ستارگان و کواکب در آنجا قرار دارند و اما آن شش آسمان دیگر، قرآن کریم هیچ حرفی در باره شان نزده، جز اینکه فرموده روی هم قرار دارند.

_______________

(1) آیا نمی بینند چگونه خدا هفت آسمان را روی هم آفرید و ماه را در آنها نور و خورشید را چراغ کرد. سوره نوح، آیه 15 و 16.

(2) ما چراغی روشن درست کردیم. سوره نبأ، آیه 13.

(3) ما آنها را از هر شیطانی رانده شده حفظ کردیم، مگر شیطانی که استراق سمع کند که بلافاصله شهابی روشن دنبالش می کند. سوره حجر، آیه 17 و 18. ______________________________________________________ صفحه ی 561

سوم اینکه: منظور از آسمانهای هفتگانه، سیارات آسمان و یا خصوص بعضی از آنها از قبیل خورشید و ماه و غیر آن دو نیست.

چهارم اینکه: اگر در آیات و روایات آمده که آسمانها منزلگاه ملائکه است، و یا ملائکه از آسمان نازل می شوند، و امر خدای تعالی را با خود به زمین می آورند، و یا ملائکه با نامه اعمال بندگان به آسمان بالا می روند، و یا اینکه آسمان درهایی دارد، که برای کفار باز نمی شود و یا اینکه ارزاق از آسمان نازل می شود، و یا مطالبی دیگر غیر اینها، که آیات و روایات متفرق بدانها اشاره دارد، بیش از این دلالت

ندارد که امور مزبور نوعی تعلق و ارتباط با آسمانها دارند. اما اینکه این تعلق و ارتباط نظیر ارتباطی که ما بین هر جسمی با مکان آن جسم می بینیم، بوده باشد، آیات و روایات هیچ دلالتی بر آن ندارد، و نمی تواند هم داشته باشد، چون جسمانیت مستلزم آن است که محکوم به نظام مادی جاری در آنها باشد، همان طور که عالم جسمانی محکوم به دگرگونی، تبدل و فنا و سستی است، آن امور هم محکوم به این احکام بشود.

آری امروز این مساله واضح و ضروری شده که کرات و اجرام آسمانی هر چه و هر جا که باشند، موجودی مادی و عنصری جسمانی هستند که آنچه از احکام و آثار که در عالم زمینی ما جریان دارد، نظیرش در آنها جریان دارد. و آن نظامی که در آیات شریفه قرآن برای آسمان و اهل آسمان ثابت شده و آن اموری که در آنها جریان می یابد، و در تفسیر آیات مورد بحث بدانها اشاره شد، هیچ شباهتی به این نظام عنصری و محسوس در عالم زمینی ما ندارد، بلکه به کلی منافی با آن است.

علاوه بر این، اصلا در روایات آمده: ملائکه از نور خلق شده اند و غذایشان تسبیح خدا است.

و اینکه خلقتشان چگونه است، و اینکه خلقت آسمانها و آسمانیان چطور است هیچ شباهت و ربطی با نظام جاری در زمین ندارد.

پس ملائکه برای خود عالمی دیگر دارند، عالمی است ملکوتی که (نظیر عالم مادی ما) هفت مرتبه دارد، که هر مرتبه اش را آسمانی خوانده اند و آثار و خواص آن مراتب را آثار و خواص آن آسمانها خوانده اند، چون از نظر علو مرتبه و

احاطه ای که به زمین دارند، شبیه به آسمانند که آن نیز نسبت به زمین بلند است و از هر سو زمین را احاطه کرده و این تشبیه را بدان جهت کرده اند که درکش تا حدی برای ساده دلان آسان شود. ______________________________________________________ صفحه ی 562

بحث روایتی [روایتی در باره قرائت آیات اول سوره فصلت (حم سجده) توسط پیامبر (صلّی الله علیه وآله) در جواب فرستاده قریش

در الدر المنثور است که ابن ابی شیبه، عبد بن حمید، ابو یعلی و حاکم- وی حدیث را صحیح دانسته-، ابن مردویه، ابو نعیم، و بیهقی- هر دو در کتاب خود به نام دلایل-، و ابن عساکر از جابر بن عبد اللَّه روایت آورده اند که گفت: روزی قریش دور هم جمع شده و گفتند: تحقیق کنید ببینید از همه شما داناتر به سحر و کهانت و شعر کیست، برود نزد این مرد که بین جمع ما تفرقه افکنده و نظام ما را درهم و برهم کرده و به دین ما بدگویی می کند، تا با او حرف بزند ببیند چه جواب می شنود. همگی گفتند: ما به جز عتبه بن ربیعه کسی را داناتر از خود سراغ نداریم، رو به عتبه کردند و گفتند: ای ابو ولید، برخیز و نزد این مرد برو.

عتبه نزد رسول خدا (ص) آمده، گفت: ای محمد! تو بهتری یا پدرت عبد اللَّه؟ تو بهتری یا جدت عبد المطلب؟ رسول خدا (ص) هیچ نگفت. دو باره عتبه گفت: اگر می پنداری که نامبردگان از تو بهتر بودند، باید قبول کنی که بت پرستی آنان نیز درست بوده و تو به ناحق بت ها را عیب می گویی. و اگر می پنداری تو بهتر از آنانی،

پس حرف بزن تا بشنویم.

به خدا سوگند ما برای قومت هیچ فرزندی شوم سراغ نداریم که شوم تر از تو باشد. تو جمع ما را پراکندی، امور منظم ما را از هم گسیختی، دین ما را مورد حمله و عیب جویی قرار دادی. تو ما را در بین عرب رسوا ساختی، تا آنجا که در بین همه عرب شایع شد که در قریش ساحر و کاهنی پیدا شده و به خدا سوگند ما دیگر هیچ راه چاره ای برایمان نمانده، مگر اینکه بی خبر و ناگهان دست به اسلحه برده، به جان یکدیگر بیفتیم. هان ای مرد! بگو تا اگر احتیاجاتت فزونی گرفته برایت پول جمع آوری کنیم، آن قدر که از تمامی افراد قریش توانگرتر شوی و مرد یگانه قریش گردی، و اگر شهوتت گل کرده، بگو تا هر زنی از قریش می خواهی هر چند ده زن باشد برایت بگیریم.

رسول خدا (ص) فرمود: تمام شد؟ گفت: بله، دیگر حرفی ندارم. فرمود:" بسم اللَّه الرحمن الرحیم حم تَنْزِیلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ" و هم چنان آیات این سوره را خواند تا رسید به این آیه" فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَهً مِثْلَ صاعِقَهِ عادٍ وَ ثَمُودَ".

عتبه گفت: دیگر بس است. آیا غیر از اینها سخنی نداری؟ فرمود: نه. عتبه نزد ______________________________________________________ صفحه ی 563

قریش شد پرسیدند: چه خبر آوردی؟ گفت: من آنچه را که احتمال می دادم شما بخواهید به او بگویید همه را گفتم، دیگر چیزی فروگذار نکردم. پرسیدند جوابت را داد؟ گفت به آن بتی که بچه های قبیله ما آن را نصب کردند، من از گفتار او چیزی نفهمیدم، جز این جمله را که

گفت" أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَهً مِثْلَ صاعِقَهِ عادٍ وَ ثَمُودَ"، گفتند: وای بر تو مگر او به غیر عربی حرف می زد که نفهمیدی؟ گفت: نه به خدا سوگند عربی حرف می زد، اما من به جز قضیه صاعقه چیزی از او نفهمیدم «1».

مؤلف: این روایت در الدر المنثور از چند کتاب دیگر نیز قریب به همین مضمون نقل شده و در بعضی از طرق آمده که قریش پرسیدند: ابا ولید! چه خبر آوردی؟ در پاسخ گفت: به خدا سوگند کلامی از او شنیدم که تا کنون مثل آن را نشنیده بودم. به خدا سوگند نه شعر بود، نه سحر بود، و نه کهانت، و باز به خدا سوگند می خورم این کلامی که من از او شنیدم، به زودی موجی در دنبال خواهد داشت. و در بعضی دیگر از آن طرق مطالبی دیگر آمده.

و در اینکه رسول خدا (ص) در پاسخ ولید بن مغیره نیز آیات اول- این سوره را خواند، روایاتی هست که- ان شاء اللَّه- در تفسیر سوره" مدثر"، در ذیل آیه" ذَرْنِی وَ مَنْ خَلَقْتُ وَحِیداً ..." از نظر شما خواهد گذشت.

[چند روایت حاکی از گفتگوی یهودیان با رسول اللَّه (صلّی الله علیه وآله) در باره خلقت شش روزه زمین و آسمان ها، و بیان ضعف آنها]

و در همان کتاب آمده که: ابن جریر، از ابو بکر روایت کرده که گفت: یهود نزد رسول خدا (ص) شدند و گفتند: ای محمد! به ما خبر ده ببینیم خداوند در این ایام ششگانه چه خلق کرده؟ فرمود: در روز یک شنبه و دو شنبه زمین را و در سه شنبه کوه ها را و در چهار شنبه شهرها و ارزاق و

نهرها و آبادیها و خرابیها را. و در پنجشنبه تا سه ساعت از روز جمعه در ساعت اول اجل ها و در ساعت دوم آفت ها و در ساعت سوم آدم را آفرید. گفتند: اگر تکمیلش کنی درست گفتی. رسول خدا (ص) فهمید منظورشان چیست، خشمگین شد و در نتیجه آیه" وَ ما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ فَاصْبِرْ عَلی ما یَقُولُونَ" نازل گشت «2».

مؤلف: قریب به این مضمون از ابن عباس، عبد اللَّه بن سلام، مکرمه و دیگران روایت شده «3». و در بعضی از اخبار شیعه نیز آمده. و اینکه در این روایت یهودیان گفتند: درست گفتی اگر تکمیلش کنی، منظور یهود این بوده که آن جناب بر طبق عقاید یهودیان بفرماید: و روز

_______________

(1) الدر المنثور، ج 5، ص 358.

(2 و 3) الدر المنثور، ج 5، ص 360. ______________________________________________________ صفحه ی 564

شنبه که خدای تعالی از کار خلقت فارغ شد استراحت کرد و به این جهت رسول خدا (ص) ناراحت شد.

و از نظر ما این روایات بوی جعل می دهد، به چند دلیل:

اول اینکه: در این روایات آمده که یهود پاسخ رسول خدا (ص) را پسندید و آن را موافق عقاید خود یافت، در حالی که موافق نیست زیرا در تورات در سفر تکوین آمده که: خدای تعالی نور و ظلمت و شب و روز را در یکشنبه آفرید و آسمان را در دوشنبه، و زمین و دریاها و گیاهان را در سه شنبه، و خورشید و ماه و ستارگان را در چهار شنبه و جنبندگان دریا و مرغان را در پنجشنبه و حیوانات صحرا و انسان را در جمعه، و در نتیجه در روز شنبه به فراغت و استراحت

پرداخت.

در اینجا ممکن است کسی بگوید: از کجا که تورات امروز و تورات زمان رسول خدا (ص) یکی بوده، ممکن است با آن فرق داشته باشد، لیکن این اشکال وارد نیست.

دوم اینکه: پدید آمدن روزهای هفته که عبارت است از یک روز با شب همان روز، مولود حرکت وضعی زمین به دور محور خودش است که از هر یک بار که به دور خود دور می زند، یک شب و یک روز پدید می آید، چون همیشه یک طرفش رو به خورشید است و یک طرفش پشت به خورشید. بنا بر این دیگر چه معنا دارد که قبل از آنکه خدای تعالی آسمانها و آسمانیان و زمین را خلق کرده و آن را کره ای دوار و متحرک ساخته باشد، شنبه و یکشنبه ای وجود داشته باشد؟ نظیر این اشکال در خلقت آسمانها نیز می آید، که قبل از خلقت آن و خلقت آسمانها که یکی از آنها خورشید است، دوشنبه ای وجود داشته باشد.

سوم اینکه: در این روایات یک روز را برای خلقت کوه ها قرار داده و حال آنکه خلقت کوه ها تدریجی بوده. و همچنین نظیر این اشکال در خلقت شهرها و نهرها و رزقها وارد است، چون آنها نیز به تدریج درست شده، نه در یک روز.

[روایاتی در باره آغاز خلقت عالم

و در روضه کافی به سند خود از محمد بن عطیه از امام ابی جعفر (ع) روایت کرده که فرمود: خدای تعالی نخست آن ماده ای را که تمامی اشیاء را از آن درست کرده، بیافرید و آن عبارت بود از آب که تمامی اشیاء را مولود آن دانسته، ولی دیگر برای آب نسبتی و ماده ای که خلقتش

را به آن نسبت دهد قرار نداده. و از جمله چیزهایی که از آب خلق کرده باد است.

خدای تعالی باد را که از آب پدید آورد، بر آب مسلط کرد، تا شکم آب را پاره کند و ______________________________________________________ صفحه ی 565

آب را بر هم زند تا کف کند، آن قدر که خود خدا می خواست کف کند، سپس از آن کف زمینی سفید و پاکیزه که در آن هیچ بلندی و پستی و هیچ سوراخ و برآمدگی و هیچ درخت نبود، درست کرد و آن گاه آن را در هم پیچیده روی آب قرار داد.

و سپس از آب آتش را بیافرید، آتش نیز شکم آب را باز کرده و آن را بر هم زد، تا بخار و دودی از آن برخاست، آن قدر که خود خدا می خواست برخیزد و سپس از آن دود آسمانی صاف و شفاف بیافرید، که در آن هیچ برآمدگی و سوراخی نبود، این است که می فرماید:" وَ السَّماءِ وَ ما بَناها" «1».

مؤلف: در این معنا روایاتی دیگر نیز هست. و ممکن است مضمون آنها را و نیز مضامین آیات را به فرضیات مسلمه علوم امروزی تطبیق کرد، فرضیاتی که در باره آغاز خلقت عالم و هیات آن دارند، چیزی که هست از آنجایی که حقایق قرآنی را نمی توان با حدس و فرضیات علمی محدود کرد، لذا متعرض این تطبیق نشدیم، بله اگر روزی این فرضیات آن قدر قطعی و مسلم شد که به صورت برهان علمی درآمد، آن وقت ممکن است در مقام تطبیق آن با آیات قرآنی برآمد.

و در نهج البلاغه است که: یکی از شواهد خلقت او، آفرینش آسمانها است که

بدون پایه و ستونی استوار و پا بر جا است. خدای سبحان آنها را دعوت کرد، بدون درنگ و به فوریت اجابت کردند، در حالی که مطیع و معترف به ربوبیتش بودند و اگر اقرار آنها به ربوبیت خدای تعالی نبود و به اطاعتش گردن ننهاده بودند، خدای تعالی آنها را محل عرش خود نمی کرد، و مسکن فرشتگان خویش و محل صعود کلمه طیب و عمل صالح بندگانش نمی ساخت «2».

و در کتاب کمال الدین به سندی که به فضیل رسان دارد، از او روایت کرده که گفت: محمد بن ابراهیم نامه ای به امام صادق (ع) نوشت و در آن عرضه داشت: ما را از فضل و برتری که شما اهل بیت دارید خبر بده. امام صادق (ع) در پاسخش نوشت: ستارگان امان اهل آسمان هستند، به طوری که اگر از بین بروند، وعده ای که به اهل آسمان داده شده فرا می رسد و همه نابود می گردند و رسول خدا (ص) فرمود: اهل بیت من هم امان اهل زمینند، اگر اهل بیت من از زمین رخت بربندد، آن وعده ای _______________

(1) روضه کافی، ج 8، ص 94، ح 67.

(2) نهج البلاغه (صبحی الصالح)، خطبه 182. ______________________________________________________ صفحه ی 566

که خدا داده، به امت من خواهد رسید «1».

مؤلف: این معنا در روایات بسیاری وارد شده.

و در بحار از کتاب الغارات و او به سند خود از ابن نباته، روایت کرده که گفت: از امیر المؤمنین (ص) پرسیدند: فاصله بین زمین و آسمان چقدر است؟ فرمود به قدری که چشم کار کند و به مقداری که نفرین مظلوم بالا رود «2».

مؤلف: و این پاسخ امام (ع) از لطائف کلمات آن جناب

است که هم به ظاهر آسمان اشاره کرده و هم به باطن آن که بیانش گذشت.

_______________

(1) کمال الدین، ج 1، ص 205، ح 17.

(2) بحار الأنوار، ج 55، ص 93، ح 14. صفحه ی 568

ترجمه آیات با این حال اگر باز هم رو گردانیدند پس بگو من شما را از صاعقه ای چون صاعقه عاد و ثمود انذار می کنم (13).

آن زمان که رسولان به سویشان آمدند هم در عصر خودشان و هم بعد از ایشان و همه همین را گفتند که بجز اللَّه نپرستید گفتند اگر پروردگار ما می خواست فرشته ای به عنوان رسول می فرستاد به همین دلیل ما به آنچه شما بدان فرستاده شده اید کافریم (14).

اما عاد که در زمین بدون حق استکبار ورزیدند و گفتند کیست که نیرومندتر از ما باشد؟ (شگفتا) مگر ندیدند که آن خدا که ایشان را خلق کرد نیرومندتر از ایشان است؟ که (اینچنین) آیات ما را انکار می کنند (15).

نتیجه این انکارشان آن شد که ما بادی سموم و تند بر آنان فرستادیم آن هم در ایامی نحس تا بچشاند به ایشان عذاب خواری را در زندگی دنیا در حالی که عذاب آخرت خوارکننده تر است و دیگر یاری نخواهند شد (16).

و اما ثمود؟ ما آنها را نیز هدایت کردیم اما به اختیار خود کوری را بر هدایت ترجیح دادند نتیجه اش هم این شد که عذاب خواری، ایشان را بگرفت به خاطر آن اعمالی که می کردند (17).

البته در بین آنان کسانی را که ایمان آوردند و پرهیز داشتند نجات دادیم (18).

و روزی که اعدای خدا به طرف آتش محشور می شوند در یک جا جمع می گردند تا بعدی ها به قبلی ها ملحق شوند (19).

تا آنکه

نزدیک آتش آیند آنجا گوش و چشم و پوست بدنشان به آنچه کرده اند شهادت می دهند (20).

به پوست بدن خود می گویند چرا علیه ما شهادت دادید می گویند خدایی که هر چیز را به زبان می آورد ما را به زبان آورد و همو است که شما را در اولین بار در دنیا خلق کرد و به سوی همو بازگشت می کنید (21).

و شما که گناه خود را پنهان می کردید از این جهت نبود که از شهادت گوش و چشم و پوست خود پروا داشتید بلکه خیال می کردید که خدا از بسیاری از کارهایتان بی خبر است (22).

و همین پندار که نسبت به پروردگار خود داشتید شما را هلاک کرد و از زیانکاران ساخت (23). ______________________________________________________ صفحه ی 569

حال اگر مرد آن هستند که تحمل عذاب کنند جایشان آتش است تحمل آن بکنند و اگر به التماس و استرضا بیفتند خدا هرگز از ایشان راضی نخواهد شد (24).

ما قرینان خوبی را که می توانستند داشته باشند به قرینان بدی تبدیل کردیم تا آنچه را دارند و آنچه را که آرزویش را دارند در نظرشان جلوه دهند و فرمان عذاب خدا بر آنان حتمی شد آن چنان که در امت های گذشته از جن و انس حتمی شد چون که اینگونه امت ها زیانکار بودند (25).

بیان آیات [انذار به عذاب دنیوی، عذابی مثل صاعقه عاد و ثمود که پیامبران به سویشان رفتند و ...]

این آیات هم متضمن انذار به عذاب دنیوی است که قوم عاد و ثمود به کیفر کفرشان به پیغمبران و انکارشان به آیات خدا به آن مبتلا شدند و هم عذاب اخروی که به زودی دشمنان خدا از اهل جحود که کلمه

عذاب در حقشان محقق شده به آن مبتلا می شوند. و در آن اشاره ای هم به این معنا هست که چگونه خداوند در دنیا گمراهشان کرد و چگونه در آخرت اعضای بدنشان را به زبان می آورد.

" فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَهً مِثْلَ صاعِقَهِ عادٍ وَ ثَمُودَ" در مجمع البیان می گوید: کلمه" صاعقه" به معنای هلاک کننده از هر چیز است «1».

و راغب از بعضی از اهل لغت نقل کرده که گفته اند:" صاعقه" سه جور معنا می دهد: یکی مرگ که در جمله" فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ"، و جمله" فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَهُ" به این معنا است.

دوم عذاب که در آیه" أَنْذَرْتُکُمْ صاعِقَهً مِثْلَ صاعِقَهِ عادٍ وَ ثَمُودَ" به این معنا آمده. سوم آتش که در آیه" وَ یُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَیُصِیبُ بِها مَنْ یَشاءُ" به این معنا آمده است «2».

لیکن آنچه را که راغب معنای کلمه" صاعقه" دانسته، معنای آن نیست، بلکه آثاری است از معنای آن، چون معنای" صاعقه" صدای بسیار شدیدی است که در فضا بپیچد و به دنبالش یا آتش باشد، یا مرگ، و یا عذاب. پس صاعقه یک چیز است، و آن سه معنا از آثار آن است.

و بنا بر آنچه گذشت صاعقه بر دو عذابی که بر عاد و ثمود نازل شد منطبق می شود، چون یکی از آن دو باد سخت بود و دیگری صدای بلند. و اگر فرمود:" أنذرتکم- شما را انذار

_______________

(1) مجمع البیان، ج 9، ص 9.

(2) مفردات راغب، ماده" صعق". ______________________________________________________ صفحه ی 570

کردم" با اینکه باید می فرمود: شما را انذار می کنم، برای این است که حتمی بودن آن عذاب را برساند.

[وجه اینکه از هود و صالح (علیه السلام) با صیغه جمل" الرسل"

یاد کرد]

" إِذْ جاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ ..."

کلمه" اذ- زمانی که" ظرف است برای صاعقه دوم، چون انذار به صاعقه در حقیقت انذار به وقوع و فرا رسیدن آن است، در نتیجه معنای آیه این است: من شما را هشدار می دهم از صاعقه ای، مانند صاعقه ای که در قوم عاد و ثمود بیامد ...

و اگر آمدن را به" رسل" نسبت داده که صیغه جمع است، با اینکه رسول عاد و رسول ثمود دو تن بودند، یکی هود و یکی هم صالح" علیهما السلام"، به این اعتبار است که رسولان خدا همه به یک دین دعوت می کنند، در نتیجه هر کدام را که در نظر بگیریم، هر چند در یک قوم خاصی مبعوث شده، ولی در حقیقت در همه بشر مبعوث شده است.

و بر همین حساب کسی که یک پیغمبر را تکذیب کند، در حقیقت همه را تکذیب کرده، و لذا می بینیم خدای عز و جل در آیه" کَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِینَ" «1» و آیه" کَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِینَ" «2» و آیه" کَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِینَ" «3» و نیز آیاتی دیگر تکذیب یک پیغمبر را تکذیب همه انبیا دانسته است.

و اینکه بعضی «4» از مفسرین گفته اند: اطلاق کلمه" رسل" که جمع است بر هود و صالح (ع) از باب اطلاق صیغه جمع بر کمتر از سه نفر است، و این رقم اطلاق شایع است، و از همین باب است که در جمله" إِذْ جاءَتْهُمُ" ضمیر جمع را به دو قوم برگردانده" حرف درستی نیست، برای اینکه اطلاق کلمه جمع بر دو نفر صحیح نیست، و برگرداندن ضمیر جمع در جمله" إِذْ

جاءَتْهُمُ" به دو قوم عاد و ثمود، هم از این باب نیست، بلکه از این جهت است که دو قوم عاد و ثمود هر چند دو قوم بودند، ولی جمعیتی را تشکیل می دادند، و به این جهت باید ضمیر جمع به آنها برگردد.

" مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ"- منظور از آمدن پیامبران از پیش رو، و از پشت سر این است که: پیامبران از هر سو به سوی ایشان آمدند. و استعمال این دو جهت در همه جهات شایع است. و بعضی جایز دانسته اند که مراد از" بین ایدیهم" آینده و مراد از" و من خلفهم"

_______________

(1) قوم عاد همه مرسلین را تکذیب کردند. سوره شعراء، آیه 123.

(2) قوم ثمود همه مرسلین را تکذیب کردند. سوره شعراء، آیه 141.

(3) قوم لوط مرسلین را تکذیب کردند. سوره شعراء، آیه 160.

(4) روح المعانی، ج 24، ص 110. ______________________________________________________ صفحه ی 571

گذشته باشد و جمله" جاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ"، کنایه باشد از اینکه انبیا این دو قوم را از هر راهی که ممکن بود دعوت کردند، گاهی در خلوت و گاهی در جلوت، گاهی تک تک و گاهی در مجلس عمومی، گاهی به دادن بشارت و گاهی به دادن اندرز و هشدار اما همه آنان به یک چیز دعوت می کردند و به همین جهت آمدن اینطوری آنان در جمله بعد تفسیر شده به" أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ" یعنی به دین توحید.

" قالُوا لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِکَهً"- این جمله پاسخی است که مردم به رسالت انبیا داده اند که اگر خدا می خواست رسولی نزد ما بفرستد، فرشته ای را می فرستاد. در سابق هم نظیر این پاسخ از

کفار به انبیاء (ع) مکرر گذشت و این پاسخ اساسی به جز انکار پیامبر شدن بشر ندارد.

" فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ"- این جمله به خاطر حرف" فا" که بر سر آن آمده، فرع و نتیجه نفیی است که از جمله قبلی استفاده می شد و معنایش این است که: حال که خدا نخواست و فرشته ای به عنوان رسول برای ما نفرستاد، ناگزیر ما به آنچه شما بدان ارسال شده اید، یعنی به دین توحید، کافریم.

" فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ ..."

در این آیه شریفه حال هر یک از دو طایفه را جداگانه شرح می دهد که در اثر کفر چه وزر و وبالی گریبانشان را گرفت. و کلمه" بغیر الحق" قیدی توضیحی است، چون استکبار در زمین دو جور نیست، یکی به حق و یکی به غیر حق، پس آوردن آن جز برای توضیح نمی تواند باشد. و بقیه الفاظ آیه روشن است.

" فَأَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی أَیَّامٍ نَحِساتٍ ...".

کلمه" صرصر" هم به باد سخت و سمی تفسیر شده و هم به باد بسیار سرد، و هم به باد پر سر و صدا، که قهرا مستلزم سخت وزیدن نیز هست. و کلمه" نحسات"- به کسره حاء- صفت مشبهه از ماده" نحس" است، که ضد" سعد" است. و" ایام نحسات" یعنی ایام شوم.

بعضی «1» هم گفته اند:" ایام نحسات" به معنای روزهای غباری و خاک آلود است، به طوری که مردم یکدیگر را نبینند. آیه شریفه" فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِیَتِهِمْ قالُوا هذا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِیحٌ فِیها عَذابٌ أَلِیمٌ" «2».

_______________

(1) روح المعانی، ج 24، ص 113.

(2) همین که آن را دیدند که از

کرانه بیابانهایشان به طرفشان می آید، گفتند: این باد می آید تا بر ما باران ببارد، ولی چنین نیست، این همان عذابی است که تا کنون می گفتید پس چه شد آن عذاب؟ این بادی است که در آن عذابی دردناک است. سوره احقاف، آیه 24. ______________________________________________________ صفحه ی 572

" وَ هُمْ لا یُنْصَرُونَ"- یعنی هیچ نجات دهنده ای نیست که نجاتشان دهد، و هیچ شفیعی نیست تا شفاعتشان کند. و بقیه الفاظ جمله روشن است.

" وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی ..."

مراد از هدایت ثمود، نشاندادن راه سعادت و دلالتشان بر حق است، به اینکه اعتقاد حق و عمل به آن اعتقاد را برایشان بیان کرد. و مراد از اینکه فرمود:" کوری را بر هدایت استحباب کردند" این است که آن را بر این مقدم داشتند و از بین این دو، کوری را اختیار کردند. و بعید نیست که کلمه" استحباب" متضمن این معانی باشد و به همین جهت به وسیله کلمه" علی" مفعول دوم را گرفته و گرنه اگر متضمن نبود، کلمه" استحباب" معنای اختیار و ایثار را افاده نمی کرد.

و مراد از" عمی"، گمراهی است، که به استعاره آن را کوری نامیده. و در اینکه در مقابل کوری هدایت را قرار داده، اشاره ای است که هدایت خود برای انسان بینایی است، هم چنان که ضلالت کوری است. و کلمه" هون" مصدر و به معنای ذلت است، و اگر عذاب را با این کلمه وصف کرد، با اینکه باید می فرمود:" عذاب المهین- عذاب خوار کننده"، برای این است که مبالغه در خواری را افاده کند. ممکن هم هست کلمه" ذی" در تقدیر گرفته، بگوییم تقدیر آیه" فاخذتهم

صاعقه العذاب ذی الهون- پس صاعقه عذاب دارای مذلت ایشان را بگرفت" می باشد.

و معنای آیه این است که: اما قوم ثمود، پس ما ایشان را بر طریق حق دلالت کردیم و هدایت را با جدا کردنش از ضلالت به ایشان شناساندیم، پس ایشان ضلالت را که در حقیقت کوری است بر هدایت که خود بینایی برای انسانهاست، ترجیح دادند، پس صیحه عذاب دارای مذلت ایشان را گرفت، و یا عذاب ایشان را گرفت- البته در صورتی که" صاعقه" به معنای عذاب و اضافه آن بر کلمه" عذاب" بیانیه باشد- و این عذاب به خاطر اعمال و کفری است که مرتکب شدند.

" وَ نَجَّیْنَا الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ" ضمیمه نمودن تقوی به ایمان و تعبیر از تقوی به عبارت" وَ کانُوا یَتَّقُونَ" که به خاطر کلمه" کانوا" استمرار را می رساند، برای آن است که بفهماند این دسته بین عمل صالح و ایمان جمع می کردند، هم آن را داشتند و هم این را، و این جمع کردن سبب نجاتشان از ______________________________________________________ صفحه ی 573

عذاب انقراض شد، طبق آن وعده ای که خدای تعالی داد و فرموده بود" وَ کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ" «1» و از ظاهر امر چنین برمی آید که آیه شریفه مربوط به هر دو داستان و متمم هر دو باشد، هر چند که از ظاهر کلام مفسرین برمی آید که تنها مربوط به داستان دوم دانسته اند.

[مراد از حشر دشمنان خدا به سوی آتش

" وَ یَوْمَ یُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَی النَّارِ فَهُمْ یُوزَعُونَ" کلمه" یحشر" مضارع مجهول از" حشر" است و- به طوری که راغب گفته «2»- به معنای آن است که جمعیتی را از خانه

و یا قرارگاهشان به زور بیرون کنند برای رفتن به جنگ و یا امثال آن. و کلمه" یوزعون" نیز مضارع مجهول است، از ماده" وزع" و این کلمه به معنای آن است که جلو جمعیت را بگیری تا آخرش به آن ملحق شود، و همه یک جا جمع شوند.

بعضی «3» از مفسرین گفته اند: مراد از حشر دشمنان خدا به سوی آتش این است که ایشان را از قبرها به سوی محشر بیرون کنند تا در آنجا بازخواست شوند و به حسابشان رسیدگی شود. و اگر آتش را هدف این حشر قرار داده، برای این است که عاقبت بازخواست و حسابشان آتش است، (و خلاصه از اعمالی که کرده اند معلوم است که چه سرانجامی دارند) و دلیل بر معنای مزبور این است که دنبالش مساله شهادت دادن اعضای بدن ایشان را آورده، و گواهی خواستن از اعضای بدن کفار قبل از دستور به داخل شدن در آتش است.

بعضی «4» دیگر گفته اند: مراد از حشر آنها به سوی آتش، خود آتش است و ممکن است مساله شاهد گرفتن اعضا دو جا صورت بگیرد. یکی در موقف حساب و یکی هم در پرتگاه جهنم. ولی این تفسیر همان طور که می بینید بی اشکال نیست.

و مراد از" أَعْداءُ اللَّهِ- دشمنان خدا"- به طوری که گفته «5» شده- مشرکین هستند که رسول خدا (ص) را تکذیب کردند، نه مطلق کفار، به دلیل اینکه دنبالش می فرماید:" وَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ" «6» و ما می دانیم که تمامی کفار معاصر رسول خدا (ص) هلاک نشدند، بلکه تنها از مشرکین و آن هم تکذیب کنندگان بودند که هلاک

شدند.

_______________

(1) سوره روم، آیه 47.

(2) مفردات راغب، ماده" حشر".

(3) روح البیان، ج 8، ص 247.

(4) روح المعانی، ج 24، ص 114.

(5) جامع احکام القرآن، ج 15، ص 350.

(6) آن فرمانی که در امت های گذشته صادر شد در حق ایشان محقق گشت. سوره حم سجده، آیه 25. ______________________________________________________ صفحه ی 574

[توضیح راجع به شهادت اعضاء و پوست بدن آدمی علیه او در قیامت، و وجوهی که در این باره گفته شده است

" حَتَّی إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ" کلمه" ما" در جمله" إِذا ما جاؤُها" زایده است، که تنها خاصیت تاکید را دارد، و ضمیر" ها" در آن جمله به آتش برمی گردد.

و شهادت دادن اعضای بدن، و یا قوای بدن آدمی در روز قیامت به این است که آنچه از اعمال زشت که از صاحبش دیده، بشمارد و از آن خبر دهد، چون اگر تحمل شهادت، یعنی دیدن اعمال صاحبش در حین عمل و تشخیص اینکه این عمل گناه است، نباشد، شهادت در قیامت معنا ندارد. پس معلوم می شود در دنیا اعضای بدن آدمی، نوعی درک و علم و بینایی دارند و اگر تحمل شهادت در هنگام عمل نداشته باشند و تنها خدا در روز قیامت چنین شعوری و نطقی به اعضا بدهد و در آن روز عالم شود به اینکه صاحبش چه کارهای زشتی کرده و یا در آن روز خدای تعالی زبانی و صوتی برای اعضا قرار دهد، تا بتواند شهادت دهد هر چند شعور نداشته باشد، چنین چیزی (هر چند در جای خود ممکن است)، اما اطلاق شهادت بر آن صحیح نیست، و در قیامت

با این چنین شهادتی حجت بر بنده خدا تمام نمی شود پس همان طور که گفتیم، از کلمه شهادت فهمیده می شود اعضای بدن آدمی نوعی درک و شعور و زبان دارند.

و اینکه بعضی «1» از مفسرین گفته اند:" خدای تعالی در روز قیامت برای اعضای بدن انسانها علم و قدرت بر حرف زدن خلق می کند، و در نتیجه خبر می دهند که صاحبشان چه گناهانی کرده و شهادت در آیه به این معنا است" و نیز اینکه بعضی «2» دیگر گفته اند:" خدای تعالی در کنار اعضای بدن صدایی خلق می کند که معنای آن آواز شهادت به رفتار صاحب عضو است". و نیز اینکه بعضی «3» دیگر گفته اند:" اصلا کلمه شهادت در این آیه به معنای دلالت حال است، یعنی حال و روز هر کس شهادت می دهد که او فلان گناه را کرده" درست نیست، (زیرا این معانی را شهادت نمی گویند).

و از ظاهر آیه برمی آید که شهادت گوش و چشم عبارت است از گواهی دادن به آن مشهوداتی که در دنیا تحمل کرده بودند، هر چند که معصیت خود آن اعضا نباشد. و خلاصه نمی خواهد بفرماید هر عضوی به گناهانی شهادت می دهد که صاحبش به وسیله خود آن عضو مرتکب شده، بلکه هر عضوی به گناهان سایر اعضا نیز شهادت می دهد، مثلا گوش شهادت می دهد که من آیات خدا را که تلاوت می شد شنیدم، ولی صاحب من از آن اعراض کرد و یا

_______________

(1 و 2 و 3) تفسیر فخر رازی، ج 27، ص 115. ______________________________________________________ صفحه ی 575

من از زبان صاحبم شنیدم که کفر می گفت. و نیز چشم شهادت می دهد که من آیات داله بر وحدانیت خدای تعالی را دیدم،

اما صاحبم آنها را ندیده گرفت. و یا من از صاحبم دیدم که به غیبت گوش می داد و یا به سایر چیزهایی که شنیدنش حرام است گوش می داد. بنا بر این آیه مورد بحث همان را می فرماید که آیه شریفه" إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا" «1» در مقام بیانش است.

و بر این اساس، شهادت گوشها و چشمها با شهادت پوستها مختلف می شود، چون گوش و چشم می توانند علیه سایر اعضا نیز شهادت دهند، هر چند که خود آنها مباشرتی در آن گناه نداشته باشند، ولی پوست به خاطر نداشتن شنوایی و بینایی تنها می تواند به گناهی شهادت دهد که خودش آلت و ابزار انجام آن بوده باشد و به همین جهت است که در آیه بعدی، اشخاص تنها به پوستها اعتراض می کنند که تو چرا علیه من شهادت دادی؟ یعنی تو که چشم و گوش نیستی که گناهان سایر اعضا را هم ببینی و بشنوی.

و مراد از" جلود- پوستها" از آنجایی که در آیه شریفه قیدی برایش ذکر نشده، مطلق پوست بدن است که می تواند به خیلی از گناهان شهادت دهد، گناهانی که جز با داشتن پوست بدن انجام نمی شود، مانند زنا و امثال آن. البته ممکن هم هست در این صورت شهادت جلود را عمومیت داده، بگوییم: همین یک شهادت شامل شهادت دستها و پاها که در آیه" الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ" «2» نیز می شود هر چند که این احتمال بعید است.

بعضی «3» از مفسرین گفته اند: هر چند که قیدی برای جلود نیاورده و نفرموده پوست کدامیک از اعضا

ولی مطلق پوست هم مراد نیست، بلکه تنها پوست آلت تناسلی منظور بوده، که به خاطر رعایت ادب نام آن را نبرده.

" وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا" این جمله عتاب و اعتراضی است از گنهکاران به پوست بدنشان که چرا علیه ما شهادت دادید. بعضی از مفسرین «4» گفته اند: اعتراض نیست، بلکه استفهام تعجبی است، و

_______________

(1) به درستی که گوش و چشم و دل، همه اینها روزی مورد بازخواست قرار خواهند گرفت. سوره اسری، آیه 36.

(2) سوره یس، آیه 65.

(3) تفسیر منهج الصادقین، ج 8، ص 181.

(4) مجموعه من التفاسیر، ج 5، ص 380. ______________________________________________________ صفحه ی 576

می خواهند برای رفع تعجب خود از اینکه پوست بدن هم زبان دارد، سبب آن را بپرسند. و اگر این سؤال را تنها از پوست بدن خود می کنند، نه از گوش و چشم خود، با اینکه آن دو نیز علیه ایشان شهادت داده اند، برای این است که شهادت دادن چشم و گوش خیلی تعجب آور نیست، چون عینا نظیر شهادت دادن گواهان علیه دیگران است. چشم و گوش هم علیه سایر اعضاء شهادت می دهند. این عجب است که پوست بدن علیه خودش شهادت دهد، و آن گناهی را که به وسیله خودش ارتکاب شده برملا بسازد.

بعضی «1» از مفسرین گفته اند: بدین جهت تنها نام جلود را آورده که گنهکاران را بیشتر رسوا کند، مخصوصا اگر مراد از جلود پوست آلت تناسلی باشد. مفسرین دیگر وجوه دیگری را نیز ذکر کرده اند.

[توضیح جمله:" أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ" که جواب اعضاء و پوست بدن در جواب آدمیان که می گویند:" لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا؟" می باشد]

" قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ

..."

برگرداندن ضمیر عقلاء به اعضاء و جوارح، برای این است که مقام، مقامی است که اعضاء و جوارح جزء عقلاء حساب شده اند، چون نسبت شهادت و نطق به آنها داده و این دو از شؤون عقلاء است، و بدین جهت فرموده:" قالوا- گفتند"، و گرنه باید می فرمود" قالت".

حال ببینیم معنای" نطق" چیست؟ آنچه از معنای این کلمه قدر متیقن است، این است که هر جا بطور حقیقت استعمال شود، نه بطور مجاز، معنایش اظهار ما فی الضمیر است از راه زبان و سخن گفتن. و چنین معنایی محتاج به این است که ناطق علمی داشته باشد و بخواهند آن را برای غیر خود فاش سازد. راغب می گوید کلمه" نطق" هیچ وقت در غیر انسان استعمال نمی شود، مگر به طور تبعی و به نوعی از تشبیه «2». و از ظاهر سیاق آیات و الفاظ" قول"،" تکلم"،" شهادت"،" نطق" که در آنها آمده، این است که مراد از این الفاظ نطق به معنای حقیقی کلمه است، نه به معنای مجازی.

پس شهادت اعضای یک مجرم، در حقیقت نطق و تکلم واقعی است که از علمی ناشی شده که قبلا آن را تحمل کرده است، به دلیل اینکه خود اعضاء می گویند:" أَنْطَقَنَا اللَّهُ- خدا ما را به زبان آورد". و از سوی دیگر جمله" أَنْطَقَنَا اللَّهُ" جوابی است که اعضاء به مجرمین می دهند، که پرسیده بودند:" لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا- چرا علیه ما شهادت دادید"؟ و در این جواب می خواهند آن سببی را که باعث شد به زبان بیایند نشان دهند، و بگویند: ما در

_______________

(1) تفسیر منهج الصادقین، ج 8، ص 181.

(2) مفردات راغب، ماده" نطق". ______________________________________________________ صفحه ی 577

دنیا دارای

علم بودیم، علمی پنهان و ذخیره شده در باطن ما، این باعث شده که خدا ما را به زبان آورد، اگر ما علمی نمی داشتیم جهت و فایده ای نداشت که به زبان بیاییم، وقتی بدین جهت به زبان درآورد، ما چاره ای نداشتیم جز اینکه آنچه می دانیم بگوییم.

خواهید گفت: چنین شهادتی حجت را تمام نمی کند، و به همین جهت نافذ هم نیست، برای اینکه شهادتی است اجباری. در پاسخ می گوییم: شهادت اجباری وقتی نافذ نیست و حجت نمی شود که بر خلاف باشد، یعنی طرف را مجبور کنند دروغ بگوید، و یا جرمی را پرده پوشی و انکار کند، و اما اگر مجبور کنند که آنچه در ضمیر دارد بگوید، هیچ ضرری به نفوذ و حجیتش نمی زند.

" الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ"- در این جمله اعضای مجرمین خدا را می ستایند به اینکه او است که تمامی موجودات را به زبان می آورد. و نیز اشاره می کند به اینکه مساله نطق اختصاص به اعضای بدن ندارد، تا تنها از آنها بپرسند که چرا شهادت دادید، بلکه عمومی است، و شامل تمام موجودات می شود، و علت آن هم خدای سبحان است.

" وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ"- این جمله تتمه کلام سابق و از کلام خدای تعالی است، نه از اعضای بدن. در این جمله احتجاج می کند بر اینکه خدای تعالی عالم به اعمال مردم است، و چگونه نباشد و حال آنکه او اعضای بدن شما را به زبان می آورد تا آنچه می دانند بگویند.

می فرماید: وجود شما از خدای تعالی آغاز می شود و به سوی او انجام می پذیرد. آن روزی که از کتم عدم سر درمی آوردید- و خدا برای اولین بار خلقتان

کرد- هستی را او به شما داد، و صفات و اعمالتان را او به شما تملیک کرد، ولی شما آنها را به خودتان نسبت می دادید، ولی وقتی به سوی او برگردید همه آنهایی که به شما داده بود و بر حسب ظاهر ملک شما کرده بود، باز به خود او برمی گردد، در نتیجه دیگر ملکی باقی نمی ماند، مگر آنکه از خدای سبحان است.

پس خدای سبحان مالک همه چیزهایی است که نزد شما است، هم در اول و هم در آخر. آنچه در اول هستی تان نزد شما بود او به شما داده، و تملیک کرده بود، و او داناتر از هر کس دیگری است که چه چیزهایی به شما داده، و در شما به ودیعت سپرده، آنچه را هم که در هنگام بازگشت به سوی او نزدتان هست، آن را هم او از شما می گیرد، و مالکش می شود، با این حال دیگر چگونه ممکن است از آن بی خبر باشد؟ پس همین انکشاف اعمال شما برای او، در هنگامی که به سویش برمی گردید، خود به زبان آوردن شما، و شهادت دادن ______________________________________________________ صفحه ی 578

شما علیه خودتان است.

با این بیان روشن می شود که چرا جمله" هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ" را مقید کرد به جمله" اول مره" و معلوم می شود که مراد از این قید، اولین لحظه ای است که انسانها هستی می پذیرند.

مفسرین در تفسیر جمله" أَنْطَقَنَا اللَّهُ" و اینکه معنای به زبان آوردن پوست بدن چیست؟ همان اقوالی را که در تفسیر" شَهِدَ عَلَیْهِمْ" داشتند دارند. بعضی «1» گفته اند: خداوند در آن روز علم و قدرت بر نطق برای آنها خلق می کند، در نتیجه به زبان درمی آیند.

بعضی «2» دیگر گفته اند:

در کنار هر عضوی صدایی خلق می کند، شبیه به صدای نطق گویندگان. و مراد از نطق اعضاء آن صداست. بعضی «3» دیگر گفته اند: مراد از نطق، دلالت ظاهر حال است بر اینکه مثلا فلان گناه را کرده.

و همچنین در تفسیر اینکه فرمود:" أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ" وجوهی ذکر کرده اند. بعضی «4» گفته اند: این عمومیت تخصیص خورده به موجودات زنده، و دارای نطق، چون تمامی موجودات و حتی تمامی موجودات زنده، نطق به معنای حقیقی کلمه ندارند، و نظیر این تخصیص در کلام خدای تعالی شایع است، مثل اینکه در باره بادی که به قوم عاد فرستاد، فرموده" تُدَمِّرُ کُلَّ شَیْ ءٍ"- و همه چیز را نابود کرد" «5» با اینکه منظور همه انسانها است، نه همه چیزها.

بعضی «6» دیگر گفته اند: مراد از" نطق" در جمله" أَنْطَقَنَا اللَّهُ" همان معنای حقیقی کلمه است، ولی در جمله" أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ" به معنای دلالت است، و در نتیجه اطلاق جمله باقی می ماند و تخصیصی در کار نمی آید.

اشکالی که متوجه این دو تفسیر است، این است که: تخصیص زدن به آیه، و یا حمل آن بر معنای مجازی (دلالت)، وقتی درست است که ما این معنا را مسلم بدانیم که غیر انسان و حیوان و فرشته و جن که حیات و نطق دارند، بقیه موجودات فاقد علم و نطق اند.

لیکن صرف اینکه ما موجودات را این طور می بینیم دلیل نمی شود بر اینکه غیر از آن چهار طبقه دیگر هیچ موجودی اراده و شعور ندارد، نه در ظاهر، و نه در پس پرده، و نه در باطن ذاتشان، چون ما دسترسی به باطن ذات موجودات نداریم، تا ببینیم آنجا چه خبر است؟ علم

و

_______________

(1 و 2 و 3) مجمع البیان، ج 9، ص 9.

(4) روح المعانی، ج 24، ص 116.

(5) سوره احقاف، آیه 25.

(6) روح المعانی، ج 24، ص 116. ______________________________________________________ صفحه ی 579

شعوری هست یا نه؟ ماییم و آیات قرآنی که آنهم و مخصوصا آیاتی از آن که متعرض شؤون روز قیامت است، ظهور در این دارد که علم عمومیت دارد، و تمامی موجودات از آن سهمی را دارا هستند.

بحث اجمالی قرآنی [(قسمتی از آیات قرآنی که دلالت دارند بر اینکه تمامی موجودات دارای علم هستند)]

در بحث های گذشته مکرر گفتیم که از کلام خدای تعالی چنین ظاهر می شود که تمامی موجودات دارای علم هستند، از آن جمله در تفسیر آیه" وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ" «1» بود، که گفتیم جمله" و لکن لا تفقهون- تسبیح آنها را نمی فهمید" بهترین دلیل است بر اینکه منظور از تسبیح موجودات، تسبیح ناشی از علم و به زبان قال است، چون اگر مراد زبان حال موجودات و دلالت آنها بر وجود صانع بود، دیگر معنا نداشت بفرماید: شما تسبیح آنها را نمی فهمید.

و از این قبیل است آیه شریفه" فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ" که بیان ما در تفسیرش گذشت.

باز از این قبیل است این آیه:" وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ یَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا یَسْتَجِیبُ لَهُ إِلی یَوْمِ الْقِیامَهِ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ کانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ کانُوا بِعِبادَتِهِمْ کافِرِینَ" «2» و به طور قطع سنگ و چوب جزو این معبودها هستند، حال یا به تنهایی منظورند، و یا با سایر معبودها «3».

و

نیز می فرماید:" یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی لَها" «4».

_______________

(1) سوره اسری، آیه 44.

(2) کیست گمراه تر از آن کسی که معبودی غیر از خدا می خواند، معبودی که تا روز قیامت نمی تواند دعایش را مستجاب کند، معبودهایی که اصلا از دعای آنان خبر ندارند، و چون مردم محشور شوند، همان معبودها دشمن ایشان خواهند بود، چون در دنیا هم به عبادت آنان کافر بودند. سوره احقاف، آیه 5 و 6.

(3) پس معلوم می شود سنگ و چوبی که بعنوان خدا پرستش می شوند، در همین دنیا به این عمل کافرند، و این مستلزم آن است که علم و اطلاعی و کفر و ایمانی در آنها تصور می شود. (مترجم).

(4) در این روز کره زمین اخبار خود را در میان می گذارد، چون پروردگار تو به او وحی کرده است. سوره زلزال، آیه 4 و 5. ______________________________________________________ صفحه ی 580

و نیز از این قبیل است آیاتی که دلالت می کند بر شهادت دادن اعضای بدن انسانها و به زبان آمدن و سخن گفتنشان با خدا، و پاسخ دادن به سؤالات او، مخصوصا ذیل آیات مورد بحث که در همین نزدیکی گذشت که اعضا می گویند:" أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ ءٍ ..."

در اینجا ممکن است کسی بگوید: اگر غیر از انسان و حیوان، سایر موجودات از نباتات و جمادات هم شعور و اراده داشته باشند، باید آثار این شعور از آنها نیز بروز کند و همان آثاری که انسانها و حیوانات از خود نشان می دهند، آنها نیز نشان دهند، اینها دارای علمند، و فعل و انفعالهای شعوری دارند، آنها نیز باید داشته باشند، و حال آنکه می دانیم ندارند؟

در پاسخ می گوییم: هیچ دلیلی نداریم بر

اینکه علم دارای یک سنخ است تا وقتی می گوییم: نباتات و جمادات هم شعور دارند، آثار شعور واقع در انسان و حیوان نیز از آنها بروز کند. ممکن است شعور هم برای خود مراتبی داشته باشد و به خاطر اختلاف مراتب، آثارش نیز مختلف گردد.

علاوه بر اینکه آثار و اعمال عجیب و متقنی که از نباتات و سایر انواع موجودات طبیعی در عالم مشهود است، هیچ دست کمی از اتقان و نظم و ترتیبی که در آثار موجودات زنده مانند انسان و حیوان می باشد، ندارد.

بحث اجمالی فلسفی [(در باره علم داشتن موجودات مادی و غیر مجرد)]

در فلسفه در مباحث علم این معنا محقق شده که اولا علم عبارت است از حضور چیزی برای چیز دیگر، و ثانیا علم با وجود مجرد مساوی است، چون مجرد چیزی است که آنچه از کمال که برای او فعلیت یافته، نزدش حاضر باشد، و دیگر چیزی برای او بالقوه و فعلیت نیافته نباشد، و عین این تعریف در مورد علم نیز صادق است، پس هر وجود مجردی که ممکن باشد وجود پیدا کند، برای سایر مجردات حاضر است، و نیز سایر مجردات هم برای او حاضرند، و خلاصه آنچه که برای یک مجرد ممکن به امکان عام باشد، برای مجرد مفروض ما بالضروره هست.

پس هر عالمی مجرد است، و همچنین هر معلوم نیز مجرد است، و این دو قضیه به عکس نقیض منعکس می شود، به اینکه ماده و آنچه که از ماده ترکیب یافته، نه می تواند عالم ______________________________________________________ صفحه ی 581

باشد، نه معلوم.

پس علم مساوی و مساوق است با وجود مجرد، در نتیجه وجودهای مادی نه علمی بدانها متعلق می شود،

و نه آنها به چیزی علم پیدا می کنند، لیکن بر همین حال، یعنی بر اینکه مادی اند و متغیر و متحرکند و بر هیچ حالی استقرار ندارند، ثبوت دارند، و دائما بر این حال هستند، و این حال در آنها دستخوش دگرگونی و تحول نگشته، هرگز از آن انقلاب پیدا نمی کنند.

و بنا بر این، پس موجودات مادی از همین جهت که ثابت در وضع خود هستند، تجرد و علم دارند، و علم در آنها نیز مساوی است، هم چنان که در مجردات محض و عقلیات مثالی جاری است- دقت بفرمایید.

[تفسیر آیه:" وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ ..." و بیان اینکه اعمال بندگان از آفریدگار پوشیده نبوده، خدا بر هر چیزی شهید و رقیب است

" وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ ..."

هیچ شکی نیست در اینکه خدای سبحان خالق هر چیزی است، و به جز او هیچ چیزی پدید آورنده نیست. و معلوم است که بین او و پدیده هایی که پدید آورده چیزی حائل نمی شود، و او را از خلقش بی خبر و غافل نمی سازد، پس در نتیجه او با یک یک موجودات در هر حال و در هر جا هست، هم چنان که خودش فرموده:" إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ" «1» و نیز فرموده:" وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ رَقِیباً" «2».

پس انسان هم که یکی از موجودات است هر جا و به هر حال که باشد خدا با اوست، و هر عملی که انجام دهد خدا با عملش هم هست و هر عضوی از اعضای خود را که بکار بزند، و هر سبب و ابزاری هم که

بکار ببندد، و هر طریقه ای را هم که اتخاذ بکند، خدای عز و جل با آن عضو و آن سبب و آن طریقه نیز هست، و بدین جهت است که می فرماید:" وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ" «3» و نیز فرموده:" أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ" «4» و نیز فرموده:

" إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ" «5».

از اینجا نتیجه می گیریم که انسان- که همواره اعمالی انجام می دهد- در بین کمینگاه های بسیاری قرار دارد، و پروردگارش از هر سو او را می بیند و مراقب و ناظر او

_______________

(1) خدا بر هر چیزی ناظر است. سوره حج، آیه 17.

(2) و خدا همواره مراقب تمامی موجودات است. سوره احزاب، آیه 52.

(3) و او با شما هست هر جا که باشید. سوره حدید، آیه 4.

(4) سوره رعد، آیه 33.

(5) به درستی پروردگار تو در کمینگاه است. سوره فجر، آیه 14. ______________________________________________________ صفحه ی 582

است، پس کسی که مرتکب گناه می شود، در همان حالی که سرگرم کار زشت خویش است، و از خدای خود غافل، و نسبت به مقام پروردگارش در جهلی عظیم فرو رفته و دارد به ساحت قدس او بی اعتنایی می کند در همان حال پروردگارش او را می بیند، گناهش را، و غفلتش را، و بی اعتنایی اش به مقام ربوبیتش را ناظر و مراقب است.

و این حقیقت همان مطلبی است که جمله" وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ ..." البته به کمک سیاق، آن را افاده می کند.

پس جمله" وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ" استتار و پوشیدگی بندگان را که در دنیا در حال معصیتند، نفی می کند و می فرماید: در آن حال به هیچ وجه نمی توانید خود را از نظر خدا بپوشانید. و جمله"

أَنْ یَشْهَدَ ..." منصوب به حذف حرف جر است، و تقدیرش" من أن یشهد ..." است.

" وَ لکِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا یَعْلَمُ"- این جمله استدراک در معنای اعراض است، و از چیزی که حذف شده و در صدر آیه بر آن دلالت می کرده اعراض می کند. و تقدیر کلام" و لم تظنوا انها لا تعلم اعمالکم و لکن ظننتم ان اللَّه لا یعلم- شما گمان نکرده بودید که اعضای بدنتان از اعمال شما خبر ندارند، بلکه گمان می کردید حتی خدا هم از اعمالتان خبر ندارد".

و این بیان توبیخ مشرکین و یا عموم گنهکاران مجرم است که در روز قیامت از ناحیه خدا به آنان گفته می شود.

و حاصل معنا این است که: شما در دنیا در هنگام معاصی پروا نداشتید از اینکه اعضای بدنتان که آنها را در معصیت به کار می زدید علیه شما شهادت دهند، و این پروا نداشتن شما برای این نبود که شما می پنداشتید اعضای بدنتان درک و شعور ندارند، و اعمال شما را نمی بینند، بلکه برای این بود که می پنداشتید خدا از بسیاری از کارهای شما بی خبر است. و خلاصه در هنگام معصیت به اعضای بدن خود بی اعتنایی نمی کردید بلکه به شهادت ما بی اعتنایی می نمودید.

پس می توان گفت که آمدن کلمه" لکن" به معنای کلمه" بل" در این آیه شریفه، نظیر استعمال آن در آیه" وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمی «1» و نیز در آیه" وَ ما ظَلَمُونا وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ" «2» است «3».

_______________

(1) سوره انفال، آیه 17.

(2) سوره بقره، آیه 57.

(3) توضیح اینکه کلمه" لکن" کارش این است که قسمتی از مطلب قبل

را استثناء کند مثل اینکه بگوییم همه آمدند لیکن رضا نیامد. و کلمه" بل" همه را انکار می کند مثل اینکه می گوییم مردم این قریه عرب نیستند بلکه عجم اند و در آیه مورد بحث و آیه 17 سوره انفال و 57 بقره کلمه" لکن" به معنای کلمه" بل" آمده است. (مترجم). ______________________________________________________ صفحه ی 583

" کَثِیراً مِمَّا تَعْمَلُونَ"- یعنی گمان کردید که خدای تعالی بیشتر کارهای شما را نمی داند. در اینجا این سؤال پیش می آید که چرا نفرمود" گمان کردید خدا کارهای شما را نمی داند" و چرا کلمه" کثیرا" را آورد؟ شاید جهتش این بوده که مشرکین اعتقاد به خدا و صفات علیای او که یکی از آنها علم است داشتند، و معتقد بودند که تا اندازه ای علم دارد، ولی حالشان در ارتکاب گناهان حال کسی بود که معتقد است خدا به بیشتر کارهایش اطلاع ندارد.

از آیه شریفه مورد بحث استفاده می شود که شهادت شهود به وجهی شهادت خدای تعالی نیز هست، و این معنا صریح آیه شریفه" وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا کُنَّا عَلَیْکُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِیضُونَ فِیهِ" «1» می باشد.

مفسرین در توجیه معنای آیه اقوال دیگری دارند که سیاق آیات مساعد با آن نیست.

علاوه بر این، توجیهاتی است که با تکلف و زحمت تمام می شود، و بدین جهت متعرض نقل آن نشدیم.

" وَ ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْداکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِینَ" کلمه" أرداکم" از مصدر" ارداء" است که باب افعال از" ردی" به معنای هلاکت است. جمله" ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ" مبتدا و خبر است، و جمله" اردیکم" خبر دوم آن مبتدا است.

ممکن هم هست جمله" ظنکم" بدل باشد از کلمه" ذلکم".

و معنای آیه شریفه بنا

بر احتمال اول این است که: این ظنی که گفتیم شما داشته اید، ظنی بود که شما آن را پنداشتید، ظنی بود که شما را به هیچ مقداری از حق بی نیاز نمی کرد، و جلو علم و شهادت خدا را نگرفت، و همین ظن شما را هلاک کرد، یک وقت به خود آمدید و فهمیدید که زیانکار شده اید.

و بنا بر احتمال دوم، این است که: این ظنی که شما در باره پروردگارتان پنداشتید که او از بیشتر اعمالتان اطلاعی ندارد، شما را هلاک کرد، برای اینکه باعث شد گناه در نظرتان آسان گردد، و گناه بسیار هم کارتان را به کفر کشانید، در نتیجه زیانکار شدید.

_______________

(1) هیچ عملی انجام نمی دهید مگر آنکه او در همان آنی که وارد آن عمل می شوید شاهد بر شما است. سوره یونس، آیه 61. ______________________________________________________ صفحه ی 584

" فَإِنْ یَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْویً لَهُمْ وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ" در مفردات می گوید: کلمه" ثواء" که کلمه" مثوی" اسم مکان از آن است، به معنای اقامت بطور استقرار است، در نتیجه کلمه" مثوی"، به معنای محل چنین اقامتی خواهد بود «1» این بود گفتار راغب، و در مجمع در معنای جمله" یستعتبوا" گفته مصدر استعتاب به معنای طلب عتبی یعنی رضایت است، در نتیجه استعتاب به معنای استرضا، و اعتاب که کلمه" معتبین" جمع اسم فاعل از آن است به معنای ارضا است، و اصل اعتاب در نزد عرب به این معنا بوده که پوستی را که درست دباغی نشده، دو باره دباغی کنند، تا اصلاح شود، سپس این کلمه را بطور استعاره در هر عملی که باعث عطف نظر و توجه

و علاقه و الفت کسی انجام شود استعمال کردند، این بود گفتار صاحب مجمع «2».

و معنای آیه شریفه این است که اگر به همین حال صبر کنند، که آتش منزلگاه و قرارگاهشان است، و اگر هم از خدا بخواهند تا از ایشان راضی شود، و اعتذار جویند، تا از عذاب رهایی یابند، از آنهایی که خدا از ایشان راضی شود نخواهند بود، و اعتاب و اعتذارشان پذیرفته نخواهد شد، در نتیجه آیه شریفه در معنای آیه" اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لا تَصْبِرُوا سَواءٌ عَلَیْکُمْ" «3» خواهد بود.

" وَ قَیَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَیَّنُوا لَهُمْ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ ..."

کلمه" قیضنا" از مصدر تقییض است، و تقییض به طوری که در مجمع البیان آمده، در اصل به معنای تبدیل بوده، و کلمه" قرناء" جمع قرین است، که معنایش معروف است.

پس جمله:" قَیَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ" اشاره به این است که کفار استعداد این را داشتند که ایمان بیاورند، و تقوا پیشه کنند، و در نتیجه خدای تعالی قرین هایی برایشان معین کند، که ایشان را بیش از پیش تسدید و هدایت کنند، هم چنان که آیه:" أُولئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ" «4»، از این تایید خبر می دهد.

ولی با داشتن چنین استعدادی کفر ورزیدند، و مرتکب فسق شدند، و خدای تعالی به _______________

(1) مفردات راغب، ماده" ثوی".

(2) مجمع البیان، ج 9، ص 9.

(3) درون آتش شوید که چه صبر کنید و چه نکنید به حالتان یکسان است. سوره طور، آیه 16.

(4) خدا ایمان را در دلهای ایشان نوشته بود، و بر وحی هم از ناحیه خود تاییدشان فرمود. سوره مجادله، آیه 22. ______________________________________________________ صفحه ی 585

جای

آن قرین ها، قرین های دیگر از شیطانها برایشان قرار داد، تا ملازم آنان باشند، و این را به عنوان مجازات در مقابل کفر و فسوق شان کرد.

بعضی «1» از مفسرین گفته اند: معنای آیه این است که ما به جای آن قرین های صدق، که مامور بودند با آنها همنشین باشند، و نشدند، قرین های بدی از جن و انس برایشان معین کردیم ولی شاید معنایی که ما کردیم بهتر باشد.

[معنای اینکه قرین های سوء برای مشرکین" ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ" را زیبا جلوه دادند]

" فَزَیَّنُوا لَهُمْ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ" یعنی آن قرینان سوء در نظر ایشان جلوه داد پیش رو و پشت سرشان را، و شاید مراد این باشد که هم لذت های مادی را که داشتند در نظرشان جلوه داد، و هم آنها را که آرزومند بودند داشته باشند، و در آینده بدست آورند.

بعضی «2» از مفسرین گفته اند: منظور از" ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ" گناهانی است که در اثر زینت دادن آن قرین ها مرتکب شدند، و منظور از" وَ ما خَلْفَهُمْ"، سنت های زشتی است که در مردم و برای بعد از خود باب کردند، و ممکن است این وجه را در وجه قبلی درج نمود.

بعضی «3» دیگر گفته اند: مراد از" ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ" زندگی دنیای ایشان است که بدان اقبال نموده و آن را مقدم بر آخرت داشتند، و همه برای آن سعی و تلاش کردند. و مراد از" وَ ما خَلْفَهُمْ" امر آخرت است که قرینان سوء ایشان را به انکار آن دعوت نموده گفتند: قیامتی و نشوری و حسابی و بهشتی و دوزخی در کار نیست. ولی این وجه، وجه بعیدی است، برای اینکه

انکار قیامت و حساب، زینت دادن زندگی آخرت نیست.

" وَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ"- یعنی کلمه عذاب علیه ایشان ثابت و واجب شد، در حالی که در امت هایی شبیه به خود بودند، امت هایی از جن و انس که قبل از ایشان می زیستند. و منظور از کلمه عذاب، آیه" وَ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ" «4» است، و نیز آیه" لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْکَ وَ مِمَّنْ تَبِعَکَ مِنْهُمْ أَجْمَعِینَ" «5» می باشد و در آیه مورد بحث جمله" إِنَّهُمْ کانُوا خاسِرِینَ" تعلیل واجب شدن کلمه عذاب، و یا تعلیل همه مطالب قبل است.

_______________

(1) مجمع البیان، ج 9، ص 10.

(2) مجمع البیان، ج 9، ص 11.

(3) روح المعانی، ج 24، ص 118.

(4) و کسانی که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند، اهل آتش و در آن جاودان اند. سوره بقره، آیه 39.

(5) بطور یقین جهنم را از تو و از هر کس که پیرویت کند پر می کنم. سوره ص، آیه 85. ______________________________________________________ صفحه ی 586

و از آن آیه شریفه برمی آید که جنیان مانند آدمیان حکم مرگ در میان آنها جاری است.

بحث روایتی [(روایاتی راجع به حسن ظن به خدا، و مراد از گواهی دادن پوست بدن در قیامت)]

در کتاب فقیه از امیر المؤمنین (ع) روایت آورده که در وصیتش به فرزندش ابن حنفیه این آیه را آورد که خدای تعالی می فرماید:" وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ یَشْهَدَ عَلَیْکُمْ سَمْعُکُمْ وَ لا أَبْصارُکُمْ وَ لا جُلُودُکُمْ" و سپس فرمود: منظور از جلود آلت تناسلی است «1».

و در تفسیر قمی به سند خود از ابی عمر

و زبیری از امام صادق (ع) روایت کرده که در تفسیر همین آیه فرمود: منظور از جلود آلت تناسلی و ران آدمی است «2».

و در مجمع البیان می گوید: امام صادق (ع) فرمود: برای مؤمن سزاوار آن است که از خدا آن طور بترسد که گویا خود را مشرف به آتش دوزخ می بیند، و آن طور امید رحمت از او داشته باشد که گویا از اهل بهشت است، چه خدای تعالی در مذلت کفار که ترس از او نداشتند، می فرماید:" وَ ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ" و در باره حسن ظن و امیدواری به رحمتش در حدیث قدسی می فرماید: من بر طبق ظن بنده مؤمن خود رفتار می کنم، اگر حسن ظن داشته باشد، همان ظنش را محقق می سازم، و اگر هم سوء ظن داشته باشد، مطابق ظنش با او رفتار می کنم «3».

و در تفسیر قمی به سند خود از عبد الرحمن بن حجاج، از امام صادق (ع) روایت آورده که در ضمن حدیثی فرمود: رسول خدا (ص) فرموده: هیچ بنده ای نیست که به خدای عز و جل حسن ظن داشته باشد، مگر آنکه خدا را مطابق ظن خود خواهد یافت، و این همان قول خدای عز و جل است که می فرماید:" ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ" «4».

و در الدر المنثور است که احمد، طبرانی، عبد بن حمید، مسلم، ابو داوود، ابن ماجه، ابن حبان، و ابن مردویه همگی از جابر روایت کرده اند که گفت: رسول خدا (ص) فرمود: زنهار هیچ یک از شما از دنیا نرود مگر اینکه نسبت به خدای تعالی حسن ظن داشته باشد، چون مردمی بودند که خدای تعالی به خاطر سوء ظنشان

به خدا، هلاکشان کرد، و در باره شان فرمود:" وَ ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْداکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِینَ" «5».

مؤلف: در شان نزول بعضی از آیات مورد بحث، روایاتی وارد شده که آن طور که باید و شاید با سیاق آیات سازگاری ندارد، و به همین جهت از نقل آنها صرفنظر کردیم.

_______________

(1) نور الثقلین، ج 4، ص 544.

(2) تفسیر قمی، ج 2، ص 264.

(3) مجمع البیان، ج 9، ص 10.

(4) تفسیر قمی، ج 2، ص 264.

(5) الدر المنثور، ج 5، ص 362. صفحه ی 588

ترجمه آیات و آنان که کفر ورزیدند به یکدیگر سفارش می کردند که هنگام شنیدن صدای قرآن به آن گوش ندهید و جار و جنجال کنید به طوری که صدای شما بر صدای قرآن غلبه کند و در نتیجه کسی آن را نشنود (26).

ما هم به طور یقین به کسانی که کفر ورزیدند عذاب سختی می چشانیم و به بدتر از آنچه می کردند کیفر می دهیم (27).

این چنین است که کیفر دشمنان خدا آتش است در شکم آتش خانه ای جاودانه دارند به کیفر اینکه همواره آیات ما را انکار می کردند (28).

(همین کفار که در دنیا آن سفارش را به یکدیگر می کردند) در آخرت می گویند: پروردگارا گمراه کنندگان جنی و انسی را به ما نشان بده تا آنان را زیر پا گذاریم تا خوارتر از خود ما شوند (29).

اما آنهایی که گفتند پروردگار ما اللَّه است و بر گفته خود پافشاری و استواری هم کردند ملائکه بر آنان نازل گشته و می گویند نترسید و غم مخورید و به بهشت بشارت و خوشوقتی داشته باشید بهشتی که در دنیا همواره وعده اش را به شما می دادند (30).

آری، ماییم اولیای

شما هم در دنیا و هم در آخرت و شما در بهشت هر چه دلتان بخواهد و بلکه هر چه طلب کنید در اختیار خواهید داشت (31).

اینها همه مراسمی است که قبلا برای پذیرایی شما از ناحیه خدای آمرزنده رحیم فراهم شده (32).

راستی خوش گفتارتر از کسی که بشر را به سوی خدا دعوت می کند و عمل صالح انجام می دهد و می گوید: من به یقین از تسلیم شدگانم کیست؟ (33).

و چون معلوم است که خوبی و بدی یکسان نیست لا جرم تو بدی های مردم را بهترین عکس العمل دفع کن تا آن کسی که بین تو و او دشمنی هست چنان از دشمنی دست بردارد که گویی دوستی مهربان است (34).

اما این نصیحت را نمی پذیرند مگر کسانی که خویشتن دارند و نیز نمی پذیرد مگر آنکه بهره عظیمی از سعادت داشته باشد (35).

و اگر از ناحیه شیطان به نحوی تحریک شدی پناه به خدا بر که او شنوای دانا است (36).

و یکی از آیات او شب و روز و خورشید و ماه است، پس دیگر معنا ندارد که برای خورشید و ماه سجده کنید بلکه باید برای خدایی سجده کنید که آنها را آفریده اگر به راستی می خواهید عبادتی کنید (37). ______________________________________________________ صفحه ی 589

و اگر دیدی که باز کفار استکبار می کنند غمگین مباش که آنان که نزد پروردگار تواند شب و روز او را تسبیح می گویند و خسته نمی شوند (38).

و یکی از آیاتش این است که زمین را می بینی مرده و بی جنب و جوش است ولی وقتی ما باران بر آن نازل می کنیم به جنب و جوش می افتد و بالا می آید، آری، آن کس که مردگان

را زنده می کند همان کسی است که زمین را زنده می کند که او بر هر چیزی قادر است (39).

بیان آیات در این آیات به ایمان نیاوردن کفار به قرآن کریم که در صدر سوره آمده بود، برگشت شده، و متعرض نقشه هایی شده که آنان به منظور ابطال حجت قرآن می کشیدند. و در این آیات بین کفار و مؤمنین با استقامت مقابله شده، کفار و پاره ای از عواقب ضلالت آنان را، از یک سو، و مؤمنین با استقامت و پاره ای از پاداشهای آخرتی ایشان را، از سوی دیگر آورده. و نیز متعرض مطالب متفرقه دیگری می شود.

" وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ" کلمه" الغوا" امر از مصدر" لغو" است، و لغو به معنای هر چیزی است که اصل و ریشه ای نداشته باشد، و در کلام به معنای آن گفتاری است که معنا نداشته باشد. وقتی گفته می شود" لغی"، و" یلغو"،" لغوا" معنایش این است که کار لغو کرد، و می کند. و کلمه" هذا" که اشاره به قرآن است، و دو باره نام قرآن را آوردن،" این قرآن"، دلیل بر این است که کمال عنایت را به قرآن و از بین بردن آن داشته اند.

و این آیه دلالت می کند بر نهایت عجز کفار در مبارزه علیه قرآن، به طوری که بعد از آنکه نتوانستند کلامی مثل آن را بیاورند، و یا اقامه برهانی علیه آن بکنند، کارشان در بیچارگی به اینجا کشید که به یکدیگر سفارش کنند که گوش به قرآن ندهند، و هر جا قرآن خوانده شود سر و صداهای بی معنا در آورند، تا صدای آن شخص به گوش

کسی نرسد، و در نتیجه اثرش لغو گردد. و منظور از جمله" باشد که شما غالب شوید" این غلبه است.

[(روایاتی راجع به حسن ظن به خدا، و مراد از گواهی دادن پوست بدن در قیامت)]

" فَلَنُذِیقَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا عَذاباً شَدِیداً ..."

لام در جمله" لنذیقن" لام سوگند است. و مراد از" الذین کفروا" به حسب مورد آیه، همان کسانی است که گفته بودند: به قرآن گوش ندهید. هر چند که صرفنظر از مورد، آیه شریفه بر حسب لفظ مطلق است. ______________________________________________________ صفحه ی 590

" وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ"- بعضی «1» گفته اند: مراد از" أَسْوَأَ الَّذِی کانُوا یَعْمَلُونَ" همه اعمال زشت آنان است، و کلمه" أسوء- بدتر" در اینجا از معنای أفعل تفضیلی خود افتاده، در نتیجه به معنای" بد" شده، نه" بدتر" بعضی «2» از مفسرین گفته اند:

مراد این است که به عنوان مبالغه در نهی و زجر، جزای بدترین اعمالشان را ذکر کند، و از بقیه اعمال بدشان سکوت نماید.

" ذلِکَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ النَّارُ ..."

جمله" ذلک جزاء" مبتدا و خبر است، و کلمه" النار" بدل از کلمه" ذلک"، و یا عطف بیان برای آن است. ممکن هم هست خبری باشد برای مبتدایی که حذف شده، و تقدیر آن" ذلک جزاء اعداء اللَّه هی النار" باشد، یعنی این است جزای دشمنان خدا که عبارت است از آتش. و یا مبتدا باشد برای این خبر که می فرماید:" لَهُمْ فِیها دارُ الْخُلْدِ" یعنی آتش برای آنان خانه ای است جاودانه.

" لَهُمْ فِیها دارُ الْخُلْدِ"- یعنی آتش به همه آنان احاطه دارد، هر یک از ایشان در درون آتش خانه ای مخصوص به خود دارد، که در آن جاودانند.

" جَزاءً

بِما کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ"- کلمه" جزاء" مفعول مطلق است برای فعلی تقدیری، و تقدیر کلام چنین است" یجزون جزاء" یعنی جزاء داده می شوند جزایی مخصوص.

و ممکن است مفعول مطلق باشد برای مصدری که قبلا در کلام بود، یعنی" ذلک جزاء" نظیر این آیه که می فرماید:" فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُکُمْ جَزاءً مَوْفُوراً".

" وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ" این آیه حکایت کلامی است که کفار در داخل آتش می گویند، و از خدای تعالی درخواست می کنند که متبوعین و پیشوایان ضلالت جنی و انسی شان را نشان ایشان بدهد تا آنان را زیر پای خود لگدمال و ذلیل کنند، و به همین مقدار عذابشان را بیشتر سازند، به شهادت اینکه دنبالش می گویند" نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِیَکُونا مِنَ الْأَسْفَلِینَ- زیر پای خود قرارشان دهیم تا از پست ترین مردم شوند" «3».

" إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَهُ ..."

راغب می گوید: کلمه استقامت در اصل در خصوص طریقی به کار می رفته که به _______________

(1 و 2) مجمع البیان، ج 9، ص 11.

(3) چون براستی جهنم جزای شما است، جزایی فراوان. سوره اسری، آیه 63. ______________________________________________________ صفحه ی 591

خط مستقیم کشیده شده باشد، و در آیه شریفه" اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ" حق را به چنین راهی تشبیه کرده. سپس می گوید: و استقامت انسان به این معنی است که همواره ملازم طریقه مستقیم باشد که خدای تعالی در باره چنین انسانهایی فرموده:" إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا" «1» ولی در صحاح اللغه استقامت را به معنای اعتدال گرفته، و گفته: وقتی می گویند" استقام له الامر" معنایش این است که این امر برای او در حد

اعتدال بود «2».

پس مراد از جمله" ثُمَّ اسْتَقامُوا" این است که ملازم وسط راه باشند، و دچار انحراف نگردند، و بر سخنی که گفته استوار باقی بمانند. مثلا در آیه" فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ" «3» معنایش این است که ما دام کفار با شما معتدل بودند، شما هم برای آنان اعتدال داشته باشید و از وسط راه منحرف نگردید. و در آیه" وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ" «4» معنایش این است که: آن طور که مامور شده ای عمل کن، یعنی راه میانه را پیش بگیر، و هواهای ایشان را پیروی مکن. همه تفسیرهای مختلفی که برای این آیه کرده اند به همین معنا که ما گفتیم برمی گردد.

[بیان حسن حال مؤمنین استقامت پیشه و آینده نیکویی که در انتظارشان است

و این آیه و آیه بعدش حسن حال مؤمنین را بیان می کند، هم چنان که آیات قبلش بدی حال کفار را بیان می کرد.

" تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَهُ أَلَّا تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ"- این آیه شریفه از آینده ای که در انتظار مؤمنین است، و ملائکه با آن به استقبال ایشان می آیند، خبر می دهد. و آن تقویت دلها و دلگرمی آنان و بشارت به کرامت است.

پس ملائکه ایشان را از ترس و اندوه ایمنی می دهند. و ترس همیشه از مکروهی است که احتمال پیش آمدن دارد، و در مورد مؤمنین یا عذابی است که از آن می ترسند، و یا محرومیت از بهشت است که باز از آن بیم دارند. و حزن و اندوه هم، همواره از مکروهی است که واقع شده، و شری که پدید آمده، مانند گناهانی که از

مؤمنین سر زده و از آثارش غمنده می شوند و یا خیراتی که باز به خاطر سهل انگاری از آنها فوت شده، و از فوت آن اندوهگین می گردند، و ملائکه ایشان را دلداری می دهند به اینکه ایشان از چنان خوف و چنین اندوهی در امانند، چون گناهانشان آمرزیده شده، و عذاب از ایشان برداشته شده است.

_______________

(1) مفردات راغب، ماده" قوم".

(2) صحاح اللغه، ج 5، ص 2017.

(3) سوره توبه، آیه 7.

(4) سوره شوری، آیه 15. ______________________________________________________ صفحه ی 592

آن گاه بشارتشان می دهند به بهشتی که وعده داده شده اند، می گویند:" أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ". و اینکه گفتند" کُنْتُمْ تُوعَدُونَ" دلالت دارد بر اینکه نازل شدن ملائکه بر مؤمنین به این بشارت، بعد از زندگی دنیا است، چون معنای عبارتشان این است که: مژده باد شما را به آن بهشتی که همواره وعده اش را به شما می دادند." نَحْنُ أَوْلِیاؤُکُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَهِ ..."

این آیه شریفه تتمه بشارت ملائکه است. و بنا بر این، اینکه در آخرت به مؤمنین می گویند: ما در زندگی دنیا اولیای شما بودیم- با اینکه همانطور که گفتیم این گفتگو بعد از انقضای زندگی دنیا است- در حقیقت مقدمه و زمینه چینی است، برای آوردن جمله" و فی الآخره" تا اشاره کنند به اینکه ولایت در آخرت فرع و نتیجه ولایت در دنیا است، پس کانه گفته اند: ما اولیای شما در آخرتیم همانطور که در دنیا بودیم، و یا بدان جهت که در دنیا بودیم، و به زودی متولی امور شما خواهیم شد، همانطور که در دنیا بودیم.

و اولیا بودن ملائکه برای مؤمنین منافات با این ندارد که خدا هم ولی ایشان باشد، چون ملائکه

واسطه رحمت و کرامت اویند، نه اینکه از پیش خود اختیاری داشته باشند. و ای بسا اینکه در آیه شریفه ولایت ملائکه را ذکر کرده نه ولایت خدا را، برای این بوده باشد که بین اولیای خدا و دشمنان او مقابله و مقایسه کند، چون در حق دشمنانش فرموده بود:" و قضینا لهم قرناء- ما برای کفار قرین های بدی قرار دادیم" و در آیه مورد بحث در مقابل آن قرین ها، از قول ملائکه اش می فرماید:" ما اولیای شما هستیم".

و نتیجه این مقابله آن است که معلوم شود که مراد از ولایت ملائکه برای مؤمنین، تسدید و تایید مؤمنین است، چون ملائکه مؤید آنهایند که مختص به اهل ولایت خدایند، و اما ملائکه ای که حارس و نگهبان خلقند، و یا آنهایی که موکل بر ارزاق و اجلهای مردم و سایر شؤون آنهایند، اختصاصی به مؤمنین ندارند، بلکه مؤمن و کافر برایشان یکسان است.

بعضی از مفسرین «1» گفته اند: اصلا این آیه شریفه کلام خدا است نه کلام ملائکه.

" وَ لَکُمْ فِیها ما تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ وَ لَکُمْ فِیها ما تَدَّعُونَ"- ضمیر در" فیها" ی اول و دوم هر دو به کلمه" اخره" برمی گردد. و کلمه" تشتهی" مضارع از مصدر" اشتهاء" است. و اصل آن نیز کلمه" شهوت" است که به معنای از جا کنده شدن یکی از قوای آدمی بطرف خواسته اش می باشد، خواسته ای که از آن لذت می برد، مانند شهوت طعام و نوشیدنی، و

_______________

(1) روح المعانی، ج 24، ص 121. ______________________________________________________ صفحه ی 593

شهوت جنسی.

کلمه" تدعون" در اصل" تدتعیون" بر وزن" تفتعلون" بود که بر حسب قواعد علم صرف، به این صورت درآمده. و این کلمه از باب افتعال از

دعا است، و معنایش" تطلبون الدعوه" می باشد، یعنی طلب دعا می کنید. در نتیجه جمله دوم یعنی جمله" وَ لَکُمْ فِیها ما تَدَّعُونَ" دامنه شمولش وسیع تر از جمله اول، یعنی جمله" لَکُمْ فِیها ما تَشْتَهِی أَنْفُسُکُمْ" است، چون شهوت طلب مخصوص است، و طلب اعم از آن است.

و بنا بر این، آیه شریفه به ایشان بشارت می دهد به اینکه در آخرت هر خیر و لذتی را که تصور بشود، و برای شهوتشان ممکن باشد که اشتهای آن کند، دارا هستند، چه از خوردنیها و چه نوشیدنیها، و چه لذتهای جنسی، و چه غیر آن. بلکه از این هم وسیع تر و بالاتر دارند، و آن این است که هر چه را بخواهند بیش از آن را دارند، هم چنان که فرمود:" لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فِیها وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ" «1».

[دعوت پیامبر اسلام (صلّی الله علیه وآله) احسن القول است

" وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ" این آیه شریفه متصل است به آیه سابق که می فرمود:" وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ" برای اینکه کفار همانطور که در مقام دشمنی با قرآن بودند، با رسول خدا (ص) نیز دشمنی می کردند، هم چنان که بخاطر دارید که در اوایل این سوره به آن جناب می گفتند:" قُلُوبُنا فِی أَکِنَّهٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ ..." بنا بر این، خدای تعالی در آیه شریفه مورد بحث آن جناب را تایید می کند، به اینکه سخن تو، یعنی دعوتت، بهترین سخن است.

پس در آیه مورد بحث مراد از" وَ مَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَی اللَّهِ" رسول خدا (ص) است،

هر چند که لفظ آیه عمومیت دارد و شامل همه کسانی می شود که به سوی خدا دعوت می کنند، چیزی که هست چون در بین این داعیان به سوی خدا ممکن است کسی یافت شود که بخاطر رسیدن به غرض فاسد به سوی خدا دعوت کند، و معلوم است که چنین دعوتی احسن القول نمی تواند باشد، لذا دنبال جمله نامبرده این شرط را اضافه کرد که" وَ عَمِلَ صالِحاً" بشرطی که خودش هم عمل صالح کند، چون عمل صالح کشف می کند از اینکه صاحبش نیتی صالح دارد.

و نیز از آنجایی که عمل صالح دلالت بر اعتقاد حق، و التزام به آن ندارد، و این نیز

_______________

(1) هر چه بخواهند دارند و نزد ما بیش از آنهم هست. سوره ق، آیه 35. ______________________________________________________ صفحه ی 594

معلوم است که سخن آن کسی که دعوت به سوی خدا می کند، و عمل صالح هم دارد، ولی ایمانی به حق نداشته، و التزامی به آن ندارد، احسن القول نیست، به همین جهت دو جمله گذشته را مقید به شرطی دیگر کرد، و آن این است که" وَ قالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ"، یعنی اعتقاد به اسلام داشته باشد. چون کلمه" قال" به طوری که از سیاق برمی آید در اینجا به معنای رأی و اعتقاد است.

پس اگر کسی اعتقاد به اسلام و عمل صالح داشت، آن گاه به سوی خدا دعوت کرد، سخنش احسن القول خواهد بود، برای اینکه احسن القول عبارت است از سخنی که به حقیقت نزدیکتر، و نیز سودمندتر باشد، و هیچ کلمه ای به حق نزدیک تر و نیز سودمندتر از کلمه توحید نیست، برای اینکه این کلمه آدمی را به سوی حاق

سعادتش رهنمون می شود.

" وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَ لَا السَّیِّئَهُ ...".

بعد از آنکه احسن القول را خاطرنشان کرد، فرمود که احسن القول عبارت است از دعوت به سوی خدا، و چون قائم به چنین دعوت در درجه اول رسول خدا (ص) بود، لذا در آیه شریفه التفاتی بکار برده، روی سخن را متوجه آن جناب کرد تا بهترین طریق در دعوت به سوی خدا و نزدیک ترین راه رسیدن به هدف را برایش بیان کند، و نزدیک ترین راه دعوت به سوی خدا، و مؤثرترین آن عبارت از طرز دعوتی است که بیشتر در دلها اثر بگذارد، و به این منظور روی سخن به آن جناب نموده، فرمود:" لا تستوی ...".

پس جمله" لا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَ لَا السَّیِّئَهُ" معنایش این است که: دعوت به سوی خدا با داشتن خصلت نیک، و با نداشتن آن، و داشتن خصلت بد یکسان و تاثیرش در نفوذ برابر با هم نیست. و کلمه" لا" در جمله" وَ لَا السَّیِّئَهُ" زایده است که تنها خاصیت تاکید را دارد، و نفی را تاکید می کند.

[معنای جمله:" ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ"]

" ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ" این جمله استینافی و سخنی نو است که توهمی را که ممکن است کسی بکند دفع می نماید. گویا وقتی شنونده جمله" لا تَسْتَوِی ..." را می شنود، می پرسد: چه باید کرد؟ در جواب می فرماید" بدی را به بهترین راهش دفع کن". و معنای آن این است که: بدی را با خصلتی که مقابل آن است دفع نما، مثلا باطل آنان را با حقی که نزد تو است دفع کن، نه به باطلی دیگر، و جهل آنان را با حلم و بدیهایشان

را با عفو، و همچنین هر بدی دیگرشان را با خوبی مناسب آن دفع کند.

" فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ"- این قسمت از آیه مورد بحث، اثر دفع به احسن و نتیجه آن را بیان می کند. و مراد این است که: وقتی تو همه بدیها و باطل ها را ______________________________________________________ صفحه ی 595

به بهترین وجه دفع کردی، ناگهان خواهی دید همان دشمنت آن چنان دوست می شود که گویی علاوه بر دوستی شفقت هم دارد. بعضی «1» گفته اند: تعبیر به" الَّذِی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَهٌ" بلیغتر از آن است که بفرماید" عدوک- دشمنت" و به همین جهت با اینکه دومی مختصرتر بود، تعبیر اولی را آورد.

آن گاه خدای سبحان دفع به أحسن را تعظیم و مدح کرده، به بهترین نقطه و بلیغترین مدح، و فرموده:" وَ ما یُلَقَّاها إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُوا وَ ما یُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ"، یعنی کسی این سفارش را نمی پذیرد، مگر تنها آنهایی که دارای صفت صبرند، و آنهایی که بهره ای عظیم از کمال انسانیت و خصال نیک دارند.

و در آیه شریفه علاوه بر مطالب بالا، این دلالت را هم به روشنی دارد که حظ عظیم تنها نصیب صاحبان صبر می شود.

[معنای آیه:" وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ ..."]

" وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ".

کلمه" نزغ" به معنای" نخس" است، یعنی سیخ و یا تازیانه زدن به پهلوی حیوان و یا به عقب آن تا تحریک شود و تندتر برود و کلمه" ما" در جمله" إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ" زایده است، و اصل آن" و ان ینزغنک" می باشد.

حال باید دید نازغ (تحریک کننده) کیست؟

ممکن است خود شیطان باشد. و ممکن هم هست تسویل ها و وسوسه های او باشد، ولی چون خطاب در آیه به رسول خدا (ص) است، مناسبتر به مقام شامخ آن جناب احتمال اول است، چون تسویلات و وساوس شیطانی در آن جناب راه ندارد.

بله، این امکان دارد که آن خبیث با وسوسه مردم، یعنی کفار و معاندینی که آن جناب دعوتشان می کرده، امور را علیه وی دگرگون سازد، مثلا زحمات آن جناب را خنثی نموده، کفر و جحود را در کفار و منکرین بیشتر سازد، و در دشمنی و آزار پیامبر آتششان را تیزتر کند، و نتیجه اش این شود که دفع به احسن آن جناب کمتر مؤثر بیفتد. و بنا بر این، برگشت این نزغ از شیطان به افکندن دشمنی در بین آن جناب و مردم می شود. و خلاصه همان نزغی خواهد بود که آیه شریفه" مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّیْطانُ بَیْنِی وَ بَیْنَ إِخْوَتِی" «2» نام می برد، و همان چیزی خواهد بود که آیه شریفه _______________

(1) روح المعانی، ج 24، ص 123.

(2) بعد از آنکه شیطان بین من و برادرانم دشمنی افکند. سوره یوسف، آیه 100. ______________________________________________________ صفحه ی 596

" وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ" «1» آن را" القاء در امنیه" خوانده.

و اما اگر احتمال دوم را بگیریم، چاره ای جز این نیست که آیه را حمل کنیم بر مطلق دستور، تا متمم امر باشد، و آن وقت آیه شریفه به وجهی شبیه به مثل معروف" دخترم به تو می گویم عروسم تو بشنو" می شود.

" فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ"- کلمه" عوذ" و نیز" عیاذ"-

به کسره عین- و نیز" معاذ"، و همچنین" استعاذه"، همه یک معنا را می دهند، و آن عبارت است از پناه بردن. و معنای جمله مورد بحث این است که: هر وقت دیدی شیطان در کارت وسوسه می کند، پناه ببر به خدا از شیطنت او، که خدا شنوای مسألت تو، و دانای به حال تو است. و یا: شنوای سخنان تو، و دانای به اعمال تو است.

" وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ ..."

خدای سبحان بعد از آنکه روشن کرد که دعوت رسول اسلام (ص) احسن القول است، و آن گاه به او سفارش کرد به اینکه بدیها را به احسن الخصال دفع کند در این آیه دو باره به اصل دعوت برگشته، بر وحدانیت خدا و بر مساله معاد احتجاج می کند.

احتجاج بر مساله توحید را در این آیه و آیه بعدیش، و بر مساله معاد را در آخرین آیات مورد بحث می آورد.

پس جمله" وَ مِنْ آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ" احتجاجی است از راه وحدت تدبیر سراسر عالم و پیوستگی آن بر وحدت رب مدبر. و باز احتجاجی است از راه وحدت رب، بر پرستش او به تنهایی. و به همین جهت دنبال جمله مورد بحث فرمود:" و برای خورشید و قمر سجده مکنید ...".

پس کلام در این آیه در واقع دفع دخلی است از توهمی که ممکن است بشود، گویا بعد از آنکه فرمود:" و یکی از آیات او شب و روز است ..." و با این جمله یگانگی خدای تعالی در ربوبیت را اثبات کرد، کسی پرسیده پس حال چه باید کرد؟ در پاسخ فرموده: برای خورشید و ماه سجده

مکنید، که آن دو مخلوق خدا و مدبر به تدبیر اویند، بلکه تنها خدای را سجده کنید، و تنها او را عبادت کنید. و عموم وثنی مذهبان خورشید و ماه را تعظیم می کردند، ولی آنها را نمی پرستیدند، تنها صابئین بودند- که به طوری که می گویند- این دو

_______________

(1) هیچ رسولی و پیامبری قبل از تو نفرستادیم مگر آنکه هر وقت آرزویی می کرد شیطان آرزویش را بر هم می زد. سوره حج، آیه 52. ______________________________________________________ صفحه ی 597

را عبادت می کردند. و ضمیر در" خلقهن" به لیل و نهار و شمس و قمر برمی گردد.

" إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ"- یعنی عبادت خدا با عبادت غیر خدا نمی سازد. اگر می خواهید خدا را عبادت کنید، باید این موجودات نامبرده را عبادت نکنید.

" فَإِنِ اسْتَکْبَرُوا فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ هُمْ لا یَسْأَمُونَ" کلمه" یسئمون" از مصدر" سامه" است که به معنای ملال و آزردگی است. و مراد از جمله" فَالَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ- آنها که نزد پروردگار تواند"، ملائکه و مخلصین از بندگان خدا است که در تفسیر آیه" إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ یُسَبِّحُونَهُ وَ لَهُ یَسْجُدُونَ" «1» بحثی در باره این جمله گذشت.

در این آیه شریفه فرموده:" یُسَبِّحُونَ لَهُ" با اینکه ممکن بود بفرماید" یسبحونه" و این بدان جهت است که خواست حصر و اختصاص را برساند، و بفهماند فرشتگان تنها و تنها خدا را تسبیح می گویند. و منظور از" بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ" این است که دائما در حال تسبیح اویند.

و معنای آیه این است که: اگر این کفار عارشان آمد از اینکه برای خدای یگانه سجده کنند، باید بدانند که با تکبر آنان

چنان نیست که در عالم وجود کسی یافت نشود که برای او سجده کند، بلکه کسانی هستند که دائما و لا ینقطع و بدون خستگی و ملال او را تسبیح می گویند، و آنها کسانی هستند که نزد پروردگار تواند.

" وَ مِنْ آیاتِهِ أَنَّکَ تَرَی الْأَرْضَ خاشِعَهً ..."

کلمه" خاشعه" از خشوع است که به معنای اظهار ذلت است. و کلمه" اهتزت" از مصدر" اهتزاز" است که به معنای حرکت شدید است. و کلمه" ربت" از مصدر" ربوه" است که به معنای نشو و نما و علو است. و منظور از اهتزاز زمین و ربوه آن، به حرکت در آمدنش به وسیله گیاهانی است که از آن سر درمی آورند، و بلند می شوند.

در این آیه شریفه استعاره ای تمثیلی به کار رفته، یعنی خشکی و بی گیاهی زمین در زمستان، و سپس سرسبز شدن و بالا آمدن گیاهانش، به کسی تشبیه شده که قبل افتاده حال و دارای لباس های پاره و کهنه بوده، و خواری و ذلت از سر و رویش می باریده، و سپس به مالی رسیده که همه نارساییهای زندگیش را اصلاح کرده، و جامه های گرانبها بر تن نموده، و دارای نشاطی و تبختری شده است که خرمی و ناز و نعمت از سر و رویش هویداست.

و این آیه شریفه همانطور که گفتیم در مقام اثبات معاد، و احتجاج بر آن است که _______________

(1) سوره اعراف، آیه 206. ______________________________________________________ صفحه ی 598

چون بحث در پیرامون مضمون آن مکرر شده، دیگر به تفسیر بیشتر آن نمی پردازیم.

بحث روایتی [معنای آیه:" وَ إِمَّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ ..."] در مجمع البیان در ذیل آیه شریفه" أَرِنَا الَّذَیْنِ أَضَلَّانا" می گوید: منظور

اهل جهنم از کسانی که گمراهشان کرده اند ابلیس الابالسه (پدر همه شیطانها) و قابیل پسر آدم است که برای اولین بار گناه را به بشر یاد داد و این معنا از علی (ع) روایت شده «1».

مؤلف: شاید این روایت نوعی جری، یعنی تطبیق آیه بر یکی از مصادیقش باشد، چون آیه شریفه عمومیت دارد.

و نیز در همان کتاب در ذیل آیه" إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا" می گوید: از انس روایت شده که گفته است: رسول خدا (ص) آیه مزبور را بر ما قرائت کرد، و سپس فرمود: بسیاری از مردم گفتند" رَبُّنَا اللَّهُ" ولی بیشترشان به گفته خود کفر ورزیدند، پس تنها آن کس بر این گفتار استقامت ورزیده که تا دم مرگش آن را بگوید «2».

باز در همان کتاب در ذیل آیه" تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَهُ" گفته است، یعنی در دم مرگشان ملائکه بر آنان نازل می شود،- نقل از مجاهد و سدی- و این معنا از امام صادق (ع) نیز روایت شده «3».

و در تفسیر قمی در ذیل آیه شریفه" نَحْنُ أَوْلِیاؤُکُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا" فرمود: ما شما را از شر شیطانها حفظ می کنیم. و در ذیل جمله" وَ فِی الْآخِرَهِ" فرمود: یعنی در دم مرگ «4».

و در مجمع البیان در ذیل این آیه می گوید: بعضی گفته اند معنای" نَحْنُ أَوْلِیاؤُکُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا" این است که ما فرشتگان، شما را در دنیا و در هنگام مرگ در آخرت حفظ می کنیم «5».

و در تفسیر قمی در ذیل آیه شریفه" ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ" فرموده: بدی های هر کسی را که به تو بدی می کند با حسنه خود دفع کن تا در نتیجه آن کس که

بین تو و او دشمنی است کانه دوستی مهربان است «6».

_______________

(1 و 2 و 3) مجمع البیان، ج 9، ص 12.

(4) تفسیر قمی، ج 2، ص 265.

(5) تفسیر مجمع البیان، ج 9، ص 13.

(6) تفسیر قمی، ج 2، ص 266. صفحه ی 600

ترجمه آیات به یقین کسانی که در آیات ما الحاد و کفر می ورزند امرشان بر ما پوشیده نیست آیا کسی که به آتشش می افکنند بهتر است و یا کسی که روز قیامت با ایمنی می آید با این حال باز اختیار با خود شما است هر چه دلتان می خواهد بکنید که او به آنچه می کنید بینا است (40).

کسانی که به قرآن کفر ورزیدند یعنی مشرکین عرب که قرآن به زبان آنان نازل شده در آتشند برای اینکه به کتابی نایاب کفر ورزیدند (41).

کتابی که نه در عصر نزولش باطلی در آن رخنه می کند و نه تا قیامت کتابی که از ناحیه خدای حکیم حمید نازل شده (42).

این سخنان وهن آوری که به تو می گویند همان سخنانی است که به رسولان قبل از تو نیز می گفتند که پروردگار تو دارای آمرزش و هم دارای عقابی است دردناک (43).

و اگر ما قرآن را غیر عربی نازل می کردیم آن وقت عربها می گفتند چرا آیاتش جدای از هم نیست و چرا با عرب به زبان غیر عربی و یا غیر فصیح صحبت می کند. بگو این قرآن برای کسانی است که ایمان بیاورند که اگر عرب باشند و یا غیر عرب قرآن برای آنان هدایت و شفاء است و کسانی که ایمان نمی آورند در حقیقت گوششان دچار سنگینی شده و همین قرآن مایه کوری آنان است و به همین جهت

در قیامت از فاصله ای دور ندا می شوند (44).

هم چنان که ما به موسی کتاب دادیم و قومش در آن اختلاف کردند و اگر از سابق قلم قضای پروردگارت ننوشته بود همه شان هلاک شده بودند. آری، ایشان نیز در باره تورات در شکی حیرت آور قرار داشتند (45).

هر کس عمل صالحی کند به نفع خود کرده و هر کس بدی کند به ضرر خود کرده و پروردگار تو- ستمگر بر بندگانش نیست (46).

تنها خدا است که می داند قیامت کی است و چه میوه ای از غلافش بیرون می آید و جانداران ماده چه فرزندی می زایند و هیچ مادری تنها فرزند خود را به زمین نمی گذارد مگر با علم خدا و روزی که از راه دور از ______________________________________________________ صفحه ی 601

ایشان می پرسد کجایند شریکان من، در پاسخ می گویند ما اعلام می داریم که هیچ یک از ما به داشتن شریک برای تو گواهی نمی دهد (47).

در آن روز خدایانی را که در دنیا می پرستیدند نمی یابند و یقین می کنند که دیگر راه فراری ندارند (48).

آری، انسان از طلب خیر خسته نمی شود و همین که دچار شر می شود خیلی زود نومید و مایوس می گردد (49).

اگر رحمتی از خود به او بچشانیم مخصوصا بعد از بلایی که به او رسیده باشد حتما می گویند این از کاردانی خودم بود و من اصلا گمان نمی کنم قیامتی بپا شود و به فرض هم که بپا شود در آن روز نیز محترم و دارای امتیاز خواهیم بود (اینک اعلام می داریم که) به زودی کفار را به نتیجه آنچه می کردند خبر خواهیم داد و به آنها از عذابی غلیظ خواهیم چشانید (50).

و چون به انسان نعمتی ارزانی داریم روی می گرداند و

دوری می کند و چون به شری مبتلا می شود دعاهایی طولانی دارد (51).

بگو مرا خبر دهید اگر فرضا این قرآن از ناحیه خدا باشد و شما به آن کفر ورزیده باشید در این صورت گمراهتر از خود سراغ دارید که در خلافی ریشه دار قرار گرفته اید؟ (52).

به زودی آیات خود را هم در آفاق و خارج از وجود آنان و هم در داخل وجودشان نشان خواهیم داد تا روشن گردد که خدا حق است آیا این شهادت برای پروردگار تو بس نیست که او ناظر و گواه بر هر چیزی است (53).

ولی تو بدان که منشا همه این بهانه جوییها این است که در مساله معاد در شکند و بدان که خدا به هر چیزی احاطه دارد (54).

بیان آیات در این آیات بار دیگر به مساله قرآن و کفر مشرکین بدان- با اینکه آیاتش روشن و مقامش بلند است- برگشت شده و بی انصافی ها و کوتاهی هایی که در باره آن کردند و تهمت هایی که به آورنده اش زدند، و لجبازیهایی که در برابر حق نموده، و کفری که نسبت به آیات آن ورزیدند، و آثار و توابعی که این رفتارهایشان داشت، برشمرده و سوره را پایان می دهد.

و آیه اولی یعنی آیه" إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا ..." به منزله برزخ و رابطی است ______________________________________________________ صفحه ی 602

که این فصل از آیات سوره را با فصل قبلی ارتباط و اتصال می دهد، چون این آیه در وسط آیه بعدش که می فرماید" إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ ..."، و آیه اول از فصل قبل که می فرمود" وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ ..." و آیه اواخر آن که می فرمود" وَ مِنْ

آیاتِهِ اللَّیْلُ وَ النَّهارُ ..."، قرار گرفته است، پس همانطور که گفتیم می تواند برزخ و رابطی بین دو دسته آیات باشد.

" إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا لا یَخْفَوْنَ عَلَیْنا ..."

سیاق این آیه شریفه سیاق تهدید ملحدین این امت است، هم چنان که آیه بعدی نیز این معنا را تایید می کند. و الحاد به معنای انحراف است.

و چون کلمه" یلحدون" و نیز کلمه" آیاتنا" مطلق آمده، شامل همه الحادها می شود، چه الحاد در آیات تکوینی خدا، از قبیل خورشید و ماه و غیر آن دو، که مشرکین آنها را آیات خدا می شمارند و در عین حال آنها را می پرستند و مرتکب انحراف و الحاد می شوند، و چه الحاد در آیات وحی و نبوت که باز مشرکین، قرآن کریم را افتراء بر خدا و گفتار پیامبر اسلام دانسته، و یا برای نشنیدنش سر و صداهای بی معنا براه می اندازند. و یا غیر مشرکین از فرق ضاله آن را از پیش خود تفسیر نموده و یا به منظور فتنه انگیزی در بین مسلمین تاویلش می کنند، که تمامی اینها الحاد در آیات خدا است که بیان جامعش این است که آیات الهی را در غیر آن موضعی که دارد وضع می کنند و از جایی که دارد به جای دیگر می برند.

" أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَهِ"- این آیه شریفه جزای روز قیامت را اعلام می کند که عبارت است از اینکه اهل جهنم را به زور و بدون اینکه دستشان به مامنی برسد و انتظار مامنی از قبیل شفیع یا ناصر و یا عذر مقبول داشته باشند، در آتش می اندازند. در نتیجه به غیر از

افتادن در آتش هیچ سرنوشت دیگری ندارند. و ظاهرا جمله" أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَهِ" در این مقام باشد که بفرماید مردم در قیامت دو طایفه اند، و طایفه سومی ندارند. اول، طایفه ای که در ایمان به خدا و به آیات او استوارند. و دوم، طایفه ای که در آیا خدا الحاد و انحراف می ورزند. و با این تقسیم روشن می شود که اهل استقامت در روز قیامت در ایمنی قرار دارند.

" اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ"- یعنی هر چه می خواهید بکنید که خدا به آنچه می کنید بینا است. و این جمله تهدید قبلی را تشدید می کند.

" إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ ... مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ" مراد از" ذکر" قرآن کریم است، چون قرآن مشتمل بر ذکر خداست. و اینکه جمله را ______________________________________________________ صفحه ی 603

مقید به قید" لَمَّا جاءَهُمْ" کرده، دلالت دارد بر اینکه مراد از" الَّذِینَ کَفَرُوا" مشرکین عربند که معاصر با نزول قرآن بودند، چه قریش و چه غیر آنان.

[وجوه مختلف در باره خبر" ان" در آیه:" إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ ..."]

مفسرین در اینکه خبر کلمه" ان" چیست اختلاف کرده اند، و از نظر ما ممکن است بگوییم: از سیاق برمی آید که خبر آن حذف شده باشد، چون کلمه" آیات اللَّه" بر آن دلالت می کرده، و لذا خود خبر در آیه نیامده، و احتیاجی نبوده که بیاید. و بنا بر این، تقدیر آیه چنین می شود:" ان الذین کفروا بالذکر لما جاءهم یلقون فی النار یوم القیامه- بدرستی که آنها که به ذکر خدا بعد از آمدنش کافر شدند در روز قیامت در آتش خواهند افتاد" و اگر این خبر را نیاورد،

برای این بود که ذهن شنونده همه جا برود و هر احتمالی را که ممکن است بدهد، و در نتیجه بیشتر دلواپس شود. غرض از کلام هم که گفتیم، تهدید و ایجاد دلواپسی است. پس نیاوردن خبر این غرض را بهتر تامین می کرده، لذا آن را نیاورده. معنایی هم که زمخشری در کشاف آورده که جمله" إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا ..." بدل است از جمله" إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیاتِنا" به همان معنای ما برگشت می کند «1».

بعضی «2» از مفسرین گفته اند. خبر کلمه" ان" جمله:" أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ" است، که در ضمن چند آیه بعد قرار دارد.

بعضی «3» دیگر گفته اند: خبر کلمه مذکور جمله" لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ" است. و اگر بگویی: در این صورت باید می فرمود" لا یاتیه منهم باطل" تا معنا چنین شود" آنهایی که به ذکر کافر شدند بعد از آنکه به سویشان نازل شد باید بدانند که از ناحیه آنان هیچ چیزی نمی تواند آن را باطل کند و آنان قادر به اینکار نیستند" در پاسخ می گوییم:

بله، باید می فرمود" باطلهم" ولی این ضمیر از کلام حذف شده است. و ممکن هم هست بگوییم الف و لامی که بر سر کلمه" باطل" آمده عوض همان ضمیر است، و معنای" الباطل"،" باطلهم" می باشد.

بعضی «4» دیگر گفته اند: جمله" وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ ..." قائم مقام خبر است، و تقدیر کلام چنین است" ان الذین کفروا بالذکر کفروا به و انه لکتاب عزیز- کسانی که به ذکر کافر شدند در حالی که آن ذکر کتابی است عزیز".

بعضی «5» دیگر گفته اند: خبر" ان" جمله" ما یُقالُ لَکَ ..." است، چیزی

که هست _______________

(1) تفسیر کشاف، ج 4، ص 201.

(2 و 3 و 4 و 5) روح المعانی، ج 24، ص 128. ______________________________________________________ صفحه ی 604

ضمیری در آن حذف شده، و تقدیر کلام" فیهم ما یقال لک" است. و معنای آیه چنین است:

در بین کسانی که به ذکر کافر شدند، در باره تو گفته نمی شود مگر همان حرفهایی که در باره رسولان قبل از تو گفته می شد، بدرستی که آنان در دنیا عذابی منقرض کننده دارند، و در آخرت عذاب آتش".

و خواننده عزیز جهات تکلف در این وجوه را متوجه است اگر کسی بینا باشد و دقت کند برایش پوشیده نیست.

[مراد از اینکه در باره قرآن فرمود کتاب عزیز است و" لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ"]

" وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ"- ضمیر" انه" به ذکر برمی گردد که همان قرآن باشد. و" عزیز" به معنای بی نظیر و یا منیع است، یعنی از اینکه مغلوب چیزی شود امتناع دارد. و البته معنای دوم با جمله بعدی که می فرماید" لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ" مناسب تر است.

" لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ"- آمدن باطل به سوی قرآن، به این معنا است که باطل در آن راه پیدا کند، یا بعضی از اجزای آن از بین برود و باطل شود، و یا همه اش، به طوری که بعضی از حقایق و معارف حقه آن غیر حقه شود، و یا بعضی از احکام و شرایع آن، و توابع آن احکام از معارف اخلاقی، و یا همه این موارد ذکر شده لغو گردد، به طوری که دیگر قابل عمل نشود،

(و چنین چیزی محال است بشود. و آیات و سوره های قرآن و معارف اعتقادی و اخلاقی و عملیش تا قیامت به اعتبار خود باقی می ماند).

و بنا بر این مراد از جمله" مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ" زمان نزول قرآن و عصرهای بعد از آن است تا روز قیامت.

بعضی «1» از مفسرین گفته اند: مراد از" مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ" تمامی جهات است، هم چنان که دو کلمه" صبح و شام" کنایه از همه زمانها است. و بنا بر این می خواهد بفرماید: قرآن کریم از هر جهت مصون از این است که دستخوش بطلان گردد، و این عمومیت بنا بر وجه اول که نظریه ما بود از اطلاق نفی در جمله" لا یاتیه" استفاده می شود.

به هر حال، چه بنا به گفته ما، و چه بنا بر گفته آن مفسر، مضمون آیه این است که:

در بیانات قرآن تناقضی، و در خبرهایی که داده دروغی، و در معارفش و حکمتها و شرایع و احکامش هیچ بطلانی نیست، نه مورد معارضه چیزی واقع می شود، و نه دستخوش دگرگونگی می گردد. و ممکن نیست چیزی که از قرآن نیست در قرآن راه یابد، مثلا آیاتش را تحریف _______________

(1) روح المعانی، ج 24، ص 127. ______________________________________________________ صفحه ی 605

کنند، و جای آنها را تغییر دهند و یا کم و زیاد کنند.

بنا بر این، آیه شریفه همان را می گوید که آیه شریفه" إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ" «1» در صدد بیانش می باشد.

" تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ"- این جمله به منزله تعلیل است برای عزیز بودن قرآن، و بیان می کند که چگونه باطل از هیچ جهتی به قرآن

راه ندارد، می فرماید: و چگونه چنین نباشد با اینکه از ناحیه حکیمی محکم کار نازل شده حکیمی که سستی در عمل او راه ندارد، حکیمی که ستوده علی الاطلاق است.

" ما یُقالُ لَکَ إِلَّا ما قَدْ قِیلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِکَ ..."

کلمه" ما" در جمله" ما یُقالُ لَکَ" نافیه است. مراد از این گویندگان کفاری هستند که آن جناب را ساحر یا مجنون یا شاعر لغوگوی خواندند. و یا گفتند همه حرفهایش بهانه است که بر ما آقایی و سروری کند، و گویندگانی که این حرفها را به انبیای گذشته گفتند، امت های آن انبیاء بودند.

و معنای آیه این است که: کفاری که تو به سوی آنها فرستاده شدی و ایشان را دعوت می کنی، به تو نمی گویند مگر همان حرفهایی را که به انبیای قبل از تو می گفتند.

" إِنَّ رَبَّکَ لَذُو مَغْفِرَهٍ وَ ذُو عِقابٍ أَلِیمٍ"- این جمله در مقام تهدید و وعید است، می فرماید پروردگار شما همانطور که دارای مغفرت است، دارای عقابی دردناک نیز هست، یعنی منتظر باش، و یا اینان منتظر باشند، تا ببینند از ناحیه پروردگارشان چه بر سرشان می آید، آیا با اینکه همان حرفهایی که امت های گذشته می زدند و اینان نیز می زنند خدا با مغفرتش با ایشان معامله می کند، و یا با عقابش؟ و بنا بر این، آیه شریفه در معنای آیه" اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ" می باشد، یعنی آنچه از نیکی و بدی انجام دهید جزایش عینا به شما می رسد.

بعضی از مفسرین «2» گفته اند: معنای آیه این است که: به تو در باره اینهایی که به ذکر کافر شدند وحی نمی شود مگر همان که به رسولان قبل از تو وحی

می شد، و آن این بود که پروردگار تو دارای مغفرت و عقابی دردناک است. پس مراد از" قول" وحی است. و جمله" إِنَّ رَبَّکَ ..." بیان" ما قد قیل" است.

_______________

(1) سوره حجر، آیه 9.

(2) روح المعانی، ج 24، ص 129. ______________________________________________________ صفحه ی 606

[توضیح آیه:" وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا ..."]

" وَ لَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِیًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آیاتُهُ ءَ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ" راغب می گوید کلمه" عجمه" در مقابل" ابانه- روشن گویی" است (که به فارسی آن را کلام گنگ می گویند). و نیز می گوید:" عجم" به معنای غیر عرب است، و غیر عرب را عجمی می گویند، و اعجم به کسی می گویند که در زبانش لکنت باشد، حال چه اینکه عرب باشد یا غیر عرب، چون عرب همان طور که زبان غیر عربی را نمی فهمد، زبان چنین کسی را هم دیر می فهمد، و لو اینکه عربی حرف بزند «1». پس کلمه" اعجمی" به معنای غیر عربی و غیر بلیغ است، چه اینکه اصلا عرب نباشد، یا آنکه عرب باشد ولی لکنتی در زبانش باشد. پس کلمه" أعجمی" صفت چنین شخصی است، نه صفت کلام، و اگر در آیه شریفه بر کلام اطلاق شده، مانند اطلاق عربی بر کلام، مجازی است.

پس معنای آیه این است که: اگر ما قرآن را أعجمی می کردیم، یعنی کلامی بود که مقاصدش را نمی رساند، و نظمش بلیغ نبود کفار از قوم تو می گفتند چرا آیاتش را روشن و مبین نکردی، و چرا مطالبش را از هم جدا نساختی، آیا کتابی أعجمی و گنگ بر مردمی عربی نازل می شود؟ و این دو با هم منافات دارد.

و اگر فرمود" عربی" و نفرمود" عربیون" و

یا" عربیه" با اینکه کتاب به جمعیتی که همان عرب باشد نازل شده، برای این بود که منظور صرف عربیت بود، و کاری به یک نفر و چند نفر نداشت، بلکه تنها منظور بیان این نکته است که نباید بین کلام و مخاطب به آن تنافی باشد، حال چه مخاطب یکی باشد و چه بسیار.

در کشاف گفته: اگر بپرسی چطور ممکن است منظور از کلمه" عربی" مردمی باشد که قرآن برای آنان نازل شده و این صحیح نیست که کلمه" عربی" بر امت عرب اطلاق شود، در جواب می گوییم: این اطلاق در این مقام باید همین طور باشد، چون در مقامی که منکر می خواهد نامه ای گنگ و غیر مفهوم را انکار و مذمت کند، هر چند که نامه به قومی از عرب نوشته شده باشد، می گوید: آیا برای خواننده عربی نامه ای أعجمی می نویسد؟ برای اینکه مقام، مقام نامناسب بودن حال نامه با حال خواننده آن است، نه بیان اینکه خواننده یک نفر است یا یک جمعیت، و به همین جهت باید عبارت از هر خصوصیت دیگری که ممکن است ذهن شنونده را متوجه آن کند، و از غرض باز بدارد مجرد سازد.

و لذا می بینی که اشخاص وقتی لباس بلند بر تن زنی کوتاه قامت می بینند، می گویند

_______________

(1) مفردات راغب، ماده" عجم". ______________________________________________________ صفحه ی 607

" لباس بلند و لابس قصیر است". و اگر بگویند" لباس بلند و لابسه قصیره" است، در حقیقت لکنتی در کلام آورده اند، و به اصطلاح زیادی حرف زده اند، برای اینکه گفتگو در باره مذکر بودن لابس یا مؤنث بودن او نبود، بلکه گفتگو در باره غرضی بود ما ورای آن «1».

" قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ

آمَنُوا هُدیً وَ شِفاءٌ"- این جمله این نکته را بیان می کند که اثر و خاصیت قرآن دائر مدار واژه عربیش نیست، بلکه این مردمند که در مقابل آن دو جورند، طایفه ای با ایمان و طایفه ای دیگر بی ایمانند، و گرنه قرآن هدایت و شفاء است برای هر کس که دارای ایمان باشد، و او را به سوی حق هدایت می کند. و بیماریهای درونی را، از قبیل شک و ریب، شفا می دهد. و در عین حال برای کسانی که ایمان نمی آورند ضلالت و کوری است، و باعث آن است که حق و راه رشاد را تشخیص ندهند.

و در اینکه مردم بی ایمان را چنین توصیف کرده که در گوشهایشان" وقر" و سنگینی دارند، اشاره است به اعترافی که خود آنان کرده بودند، و در اول همین سوره از ایشان حکایت کرد که گفتند" وَ فِی آذانِنا وَقْرٌ".

" أُولئِکَ یُنادَوْنَ مِنْ مَکانٍ بَعِیدٍ"- منظور از ندا شدنشان از محلی دور این است که نه صدایی را می شنوند، و نه صاحب صدا را می بینند، و این خود تمثیلی است از حال کفار که نه موعظتی را می پذیرند، و نه حجتی را تعقل می کنند.

[معنای اینکه ملائکه به مؤمنین می گویند ما در دنیا و آخرت اولیاء شما هستیم

" وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ ..."

این آیه شریفه رسول خدا (ص) را از اینکه قومش لجبازی می کنند و به کتابش کفر می ورزند، تسلیت می دهد.

" وَ لَوْ لا کَلِمَهٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ"- منظور از این کلمه که" اگر از ناحیه پروردگار متعال قبلا نگذشته بود به زندگی کفار خاتمه داده می شد" همان جمله" وَ لَکُمْ فِی الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ

إِلی حِینٍ" «2» است که در آغاز خلقت خطاب به بنی نوع آدم فرموده بود.

" وَ إِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِنْهُ مُرِیبٍ"- یعنی قوم حضرت موسی (ع) نسبت به کتاب موسی در شکی ریب آور بودند، این را بدان جهت می فرماید تا خاطر خطیر رسول خدا (ص) را نسبت به آنچه از قوم خود می بیند تسلیت دهد.

" مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها ..."

یعنی عمل، قائم به صاحب عمل است، و بیانگر حال او است. اگر عمل صالح و

_______________

(1) تفسیر کشاف، ج، ص (2) سوره اعراف، آیه 24. ______________________________________________________ صفحه ی 608

مفید باشد خود او هم از آن سود می برد، و اگر مضر و بد باشد، خودش از آن متضرر می گردد.

پس این رفتار خدای تعالی که نفع عمل صالح را به صاحبش می رساند و او را ثواب می دهد، و ضرر عمل بد را نیز به صاحبش می رساند و عقابش می کند، اصلا ظلمی نیست، و چنان نیست که وضع شی ء در غیر موضعش باشد.

و اگر این روش از خدای تعالی ظلم باشد، باید در ثواب دادن میلیونها بنده و عقاب کردن میلیونها دیگر، در برابر میلیاردها عمل نیک و بد، ظلام بندگان باشد، ولی از آنجایی که گفتیم این روش ظلم نیست، پس خدای تعالی ظلام بندگان نمی باشد، و با این بیان روشن می شود که چرا فرمود" پروردگار تو ظلام بندگان نیست" و نفرمود:" پروردگار تو ظالم به بندگان نیست" «1».

" إِلَیْهِ یُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَهِ ... إِلَّا بِعِلْمِهِ" برگشتن علم به قیامت به سوی خدا، به معنای آن است که این علم مختص به او است، و احدی به جز او اطلاعی از آن ندارد. و این

معنا در کلام مجیدش مکرر آمده.

" وَ ما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَکْمامِها"- کلمه" ثمرات" در این جمله فاعل" تخرج" است. و حرف" من" که بر سر آن آمده زایده است و تنها خاصیت تاکید را دارد، مانند حرف" باء" در جمله" وَ کَفی بِاللَّهِ شَهِیداً" «2» و کلمه" أکمام" جمع" کم" است که به معنای غلاف و پوسته روی میوه است، و معنای جمله این است که: هیچ میوه ای از ظرف و غلافش بیرون نمی آید و هیچ ماده ای حامله نمی شود و وضع حمل نمی کند، مگر با علم خدا، یعنی خدای تعالی به تمام جزئیات احوال هر چیزی دانا است.

_______________

(1) مؤلف در هنگام مقابله، این احتمال را هم دادند که آوردن صیغه مبالغه به منظور این بوده که بفهماند انواع عذابها در قیامت بسیار است.

ممکن هم هست علت آوردن صیغه مبالغه" ظلام" را این بگیریم که خواسته است به کیفیت ظلم اشاره کرده باشد، نه به کمیت آن که در وجه قبلی گذشت. به این بیان که: اشاره کند به اینکه عذاب دوزخ آن قدر شدید و طاقت فرسا است که از هر کسی نسبت به هر کس دیگری سرمی زند، مردم او را" ظلام- بسیار ستمگر" می دانستند، چون هیچ ستمگری حاضر نیست دشمن خود را به چنین عذابی گرفتار کند، و اصلا چنین عذابی در اختیار احدی نیست، چون آتشی است که دست خدا افروخته، نه آتش معمولی، ولی چون عذاب مذکور اثر و خاصیت اعمال خود مردم است، و به عبارتی: عین اعمال ایشان است که در آخرت به این صورت در می آید، لذا نمی توان گفت خدا ظلام به بندگان است. مترجم.

(2) سوره نساء، آیه

79. ______________________________________________________ صفحه ی 609

پس خدای سبحان بدان جهت که آفریدگار اشیاء است، و گرداننده احوال آنها است، عالم به آنها و به جزئیات حالات آنها، و مراقب وضع آنها نیز هست، و این بهترین تدبیر است و به همین جهت تنها او رب و معبود است.

بنا بر این، آیه شریفه در مقام اشاره به یگانگی خدای تعالی در ربوبیت و الوهیت است، و به همین جهت است که در ذیل این صدر فرموده:" وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ أَیْنَ شُرَکائِی ...".

" وَ یَوْمَ یُنادِیهِمْ أَیْنَ شُرَکائِی قالُوا آذَنَّاکَ ما مِنَّا مِنْ شَهِیدٍ ... مِنْ مَحِیصٍ" ظرف" یوم" متعلق است به جمله" قالوا". بعضی «1» گفته اند: ظرف است برای مطلبی تقدیری که فعلا نمی شود بیان نمود و بدین جهت عمدا نام آن را نبرد تا اعلام کند که آن قدر مهم است که بیان، قاصر از معرفی آن است، هم چنان که در جمله" یَوْمَ یَجْمَعُ اللَّهُ الرُّسُلَ" نیز ظرف" یوم" متعلق به چنین مظروفی است «2».

بعضی «3» دیگر گفته اند: متعلق است به چیزی که حذف شده، از قبیل" بیاد آر" و امثال آن.

و بعید نیست که وجه اول با صدر آیه مناسب تر باشد، البته به شرطی که صدر آیه را به همان معنایی بگیریم که ما احتمالش را دادیم که در این صورت آیه شریفه در مقام نفی شرکاء خواهد بود، از این راه که تدبیر عالم قائم به خدای تعالی است، و خود مشرکین هم در قیامت به آن اعتراف می کنند.

کلمه" آذناک" از مصدر" ایذان" است که به معنای اعلام می باشد. و مراد از اینکه می گویند: ما به تو اعلام می کنیم که هیچ یک شهید نیستیم،

این است که هیچ یک از ما شهادت زبانی نمی دهد. و یا شهید به معنای رؤیت حضوری است که بنا بر معنای دوم جمله" وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ" عطف تفسیری می شود که علت انتفای شهادت را بیان می کند.

" وَ ظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِیصٍ"- کلمه" ظن" به طوری که می گویند در اینجا به معنای یقین است. و کلمه" محیص" به معنای مفر و گریزگاه است. و معنای آیه این است که:

_______________

(1) روح المعانی، ج 25، ص 3.

(2) توضیح اینکه در این دو آیه نمی فرماید روزی که ندا می شوند و یا روزی که خدا رسولان را جمع می کند چه می شود برای اینکه اشاره کند به عظمت مطلب و اینکه بیان قاصر از ایفای آن است.

مترجم.

(3) روح المعانی، ج 25، ص 3. ______________________________________________________ صفحه ی 610

روزی که خدای تعالی مشرکین را از دور صدا می زند: کجا هستند شریکان من؟- یعنی آن سنگ و چوبهایی که شما شریک من می پنداشتید؟ می گویند: اینکه به تو اعلام می کنیم که احدی از ما نیست که علیه تو به وجود شرکایی شهادت و گواهی دهد. و یا این است که:

احدی از ما نیست که شرکایی برای تو ببیند. آری در آن روز آن خدایانی که در دنیا به جای خدا می خواندند از نظر ایشان غایب می شوند، و یقین می کنند که دیگر هیچ گریزگاهی از عذاب ندارند.

" لا یَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَیْرِ وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَؤُسٌ قَنُوطٌ" کلمه" یسئم" از مصدر" سامه" است که به معنای ملال و آزردگی است، و کلمه" یؤس" و" قنوط" هر دو به معنای قطع شدن امید است، و کلمه" دعا" به معنای

طلب است.

از این آیه شریفه شروع به پایان دادن سوره شده و علت جحود و لجبازی کفار در مقابل حق صریح را بیان می کند، و می فرماید: انسان به خودش مغرور است، وقتی شری به او می رسد که از دفعش عاجز می ماند، از هر خیری مایوس گشته، متوسل به دعاء و درخواست و توجه به پروردگارش می شود. و اگر خیری به او برسد به آن خیر مشغول و سرگرم می شود، و دچار خودبینی و خودپسندی شده، و همان خیر، هر حق و حقیقتی را از یاد او می برد.

و معنای آیه این است که: انسان از طلب خیر خسته نمی شود، هر چه را که برای زندگیش نافع ببیند در طلبش برمی خیزد، و اگر شری به او برسد بیش از اندازه دچار نومیدی و یاس می گردد، چون می بیند اسبابی را که به آنها تکیه داشت همه از کار افتاده. و این نومیدی اش به بیانی که خواهد آمد منافات ندارد با اینکه در همین حال به خدا امید ببندد.

[نکوهش انسان از جهت اینکه در حال تنعم از خدا غافل و روی گردان است و در سختی و تنگی به دعا می پردازد]

" وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَهً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَیَقُولَنَّ هذا لِی ..."

با در نظر گرفتن آیه قبلی، جا داشت بفرماید" و ان ذاق خیرا قال هذا لی" و لیکن اینطور نفرمود، و به جای" ذاق" فرمود" أذقناه" و به جای" خیرا" فرمود" رحمه منا"، بدان جهت که بفهماند خیری که چشیده رحمتی از ناحیه خدا بود، و خدا آن خیر را به کامش ریخته، و گرنه او خودش نمی توانست آن خیر را به سوی خود جلب کند،

چون مالک آن نیست. اگر مالکش بود هیچ وقت از او جدا نمی شد، و گرفتار" ضراء" نمی گشت. و به همین منظور جمله" وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ" را مقید کرد به جمله" مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ".

" لَیَقُولَنَّ هذا لِی"- یعنی می گوید: خود، مالک این خیر هستم، و به همین جهت اختیار آن را دارم که هر کاری بخواهم با آن بکنم، و هر جور که بخواهم در آن تصرف نمایم و ______________________________________________________ صفحه ی 611

احدی حق ندارد مرا از هیچ جهت از آن منع کند، و یا بر سر کاری از کارهایم از من حساب بکشد. و چون زبانحال انسان در چنین حالی این است لذا دنبالش اضافه کرد:" وَ ما أَظُنُّ السَّاعَهَ قائِمَهً"، و من اصلا ایمانی به قیام قیامت که روز حسابرسی است ندارم.

" وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلی رَبِّی إِنَّ لِی عِنْدَهُ لَلْحُسْنی - یعنی و به فرض هم که بازگشتی به سوی خدا داشته باشم، تازه نزد او مثوبتی حسنی و سرانجامی نیک خواهم داشت. و این زبان حال هم ناشی از عقیده ای است که انسان خودپسند در باره خود دارد، یعنی خود را دارای کرامت می داند، و مستحق خیر می پندارد، گویا می گوید: آنچه از خیر که بدستم آمده (اگر از ناحیه خودم بوده که کسی حق حساب کشی از مرا ندارد)، و اگر از ناحیه خدا بوده، پس معلوم می شود من نزد خدا کرامت و احترامی دارم، و همین خود دلیل است بر اینکه اگر قیامتی هم باشد، و به سوی پروردگارم برگردم، نزد او نیز سرانجامی نیک خواهم داشت.

بنا بر این، معنای آیه چنین می شود: سوگند می خورم بر اینکه اگر به انسان از ناحیه

خود رحمتی بچشانیم، رحمتی که از ناحیه ما است، و او نه مالک آن است و نه استحقاقش را دارد (برای اینکه من این رحمت را بعد از ضرائی که به او رسیده بود چشاندم، و او باید بفهمد که مالک و مستحق آن خیر و رحمت نیست، زیرا اگر بود از اول می بود، و دیگر لحظه ای پیش دچار ضراء نمی شد) می گوید:" هذا لِی- این خیر از آن من است" بدین جهت که حال و روز سابقش را فراموش کرده.

و در جمله" هذا لِی" اشاره به خود نعمت می کند، نمی گوید این رحمت از آن من است، چون اگر بگوید این رحمت، در حقیقت اعتراف کرده به اینکه از ناحیه خداست، بلکه از روی تکبر و غرور می گوید" این از آن من است" و احدی حق ندارد مرا از هر کاری که با آن می کنم منع نماید، و از من حساب بکشد، و من گمان نمی کنم قیامتی بپا شود،- و در آن به حساب اشخاص برسند- و سوگند می خورم که به فرض هم که به سوی پروردگارم برگردم، و قیامت قیام کند، تازه نزد پروردگارم عاقبت خوبی دارم، چون من در درگاه او حرمتی دارم، به شهادت آن نعمت ها که به من ارزانی داشت.

این آیه شریفه نظیر آیه" ما أَظُنُّ أَنْ تَبِیدَ هذِهِ أَبَداً وَ ما أَظُنُّ السَّاعَهَ قائِمَهً وَ لَئِنْ رُدِدْتُ إِلی رَبِّی لَأَجِدَنَّ خَیْراً مِنْها مُنْقَلَباً" «1» است، که راجع به داستان آن مردی است که باغی بزرگ _______________

(1) سوره کهف، آیه 35 و 36. ______________________________________________________ صفحه ی 612

داشت، و شرحش تا اندازه ای در تفسیر سوره کهف گذشت.

" فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ

مِنْ عَذابٍ غَلِیظٍ"- این آیه شریفه تهدید و وعیدی است به کفار.

" وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَی الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأی بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِیضٍ" کلمه" نا" از ماده" نای" است که به معنای دور شدن است. و مراد از کلمه" جانب" پهلو است، و ممکن است مراد از آن جهت و مکان باشد، پس اینکه فرمود:" وَ نَأی بِجانِبِهِ" کنایه است از دور شدن و خود را کنار کشیدن، و این هم کنایه است از تکبر و نخوت، و مراد از" دعای عریض" دعای وسیع و طولانی است، و این خود کنایه است از استمرار و اصرار دعا کننده در دعای خود. و آیه شریفه در مقام مذمت انسان و توبیخ وی است به اینکه وقتی خدای تعالی به او نعمتی می دهد او از خدا روی می گرداند، و تکبر می کند. و چون نعمتی را از او سلب می کند، باز به یاد خدا می افتد و به سویش روی می آورد، و بطور دایم دست به دعا برمی دارد، و در دعایش اصرار می ورزد.

" قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ کانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ کَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِی شِقاقٍ بَعِیدٍ" کلمه" أ رأیتم" (بر خلاف معنایی که از ماده و هیئتش به نظر می رسد) به معنای" خبر دهید مرا" می باشد. و کلمه" شقاق" و نیز کلمه" مشاقه" به معنای خلاف و مخالفت است. و کلمه" شقاق بعید" به معنای اختلاف شدید است که قابل اتفاق نیست و جمله" مِمَّنْ هُوَ فِی شِقاقٍ بَعِیدٍ" کنایه است از مشرکین. و اگر نفرمود" منکم- از شما" با اینکه خطاب به مشرکین بود، بلکه به جای آن

موصولی (من) وصله ای" هُوَ فِی شِقاقٍ بَعِیدٍ" را آورد، برای این است که صله و موصول معنای صفت را می دهد، و خواست تا به این وسیله بر علت حکم- یعنی اینکه از شما گمراهتر کسی نیست- دلالت کرده باشد، و بفهماند بدین جهت کسی گمراهتر از شما نیست که شما در شقاقی بعید هستید، بعید از حق، آن حقی که دیگر ما فوق ندارد.

[اعراض از قرآن حتی با احتمال اینکه از ناحیه خدا باشد، بر خلاف حکم عقل است

در نتیجه مفاد آیه این است که: قرآن شما را به سوی خدا می خواند، و به بانک بلند اعلام می دارد که از ناحیه خداست، پس حد اقل، احتمال این را بدهید که در ادعای خود راست می گوید، چون همین که این احتمال عقلایی را بدهید، کافی است که به حکم عقل نظر کردن در امر آن برایتان واجب شود، زیرا عقل دفع ضرر احتمالی را هم واجب می داند، و چه ضرری خطرناکتر از هلاکتی ابدی که این قرآن شما را از آن هشدار می دهد؟ پس به حکم عقل دیگر معنا ندارد که به کلی از آن اعراض کنید. ______________________________________________________ صفحه ی 613

" سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ..."

کلمه" آفاق" جمع افق است که به معنای ناحیه است. و کلمه" شهید" به معنای شاهد، و یا به معنای مشهود است، و البته معنای دوم با سیاق آیه مناسب تر است. و ضمیر" انه" به طوری که از سیاق برمی آید به قرآن برمی گردد. آیه قبلی هم که کفر مشرکین در قرآن را ذکر می کرد مؤید آن است. و بنا بر این، پس آیه

مورد بحث این وعده را می دهد که خدای سبحان به زودی آیاتی در آفاق و در نفس خود بشر نشان می دهد، تا برای همه روشن گردد که قرآن حق است.

[سه احتمال در باره مراد از" آیات" در آیه:" سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ ..."]

و آیاتی که بتواند حقانیت قرآن را اثبات کند، آیاتی از خود قرآن خواهد بود که از حوادث و وعده هایی خبر می دهد که به زودی واقع خواهد شد، مانند آیاتی که خبر می دهد که به زودی خدای سبحان پیامبرش و مؤمنین را یاری می کند، و زمین را در اختیار آنان قرار داده، دین آنان را بر تمامی ادیان غلبه می دهد و از مشرکین قریش انتقام می گیرد.

هم چنان که دیدیم اینطور شد، نخست پیامبر خود را دستور داد تا از مکه به مدینه هجرت کند، چون دیگر کارد به استخوان رسیده بود، و آن جناب و مؤمنین به وی در نهایت شدت قرار گرفته بودند، نه کسی ما فوق خود داشتند تا در زیر سایه قدرت او ایمن باشند، و نه در خانه خود می توانستند درنگ کنند، و بعد از هجرت، صنادید و بزرگان قریش را در بدر شکست داد، و مدام امر آن جناب بالا می گرفت تا آنکه مکه بدست حضرتش فتح شد، و همه شبه جزیره عرب بفرمانش در آمد، و بعد از آن که خود آن جناب از دنیا رفت، بیشتر آبادی کره زمین به دست مسلمانان فتح گردید، و خدای سبحان آیات خود را در آفاق و نواحی زمین به مشرکین نشان داد، و هم آیات خود را در نفس مشرکین نشان داد، و همه آنان را

در بدر به هلاکت رسانید.

البته این حوادث تاریخی از این جهت که حوادثی تاریخی بودند آیت خدا بر حقانیت قرآن نبودند، بلکه از این جهت آیت بودند که قبل از اینکه واقع شوند قرآن کریم از وقوع آنها خبر داده بود، و درست همانطور که قرآن خبر داده بود واقع شد.

احتمال هم دارد مراد از" آیات" و روشن شدن حق به وسیله آن آیات، آن مطلبی باشد که از آیات دیگر استفاده می شود، و آن اینکه خدای تعالی به زودی دین خود را به تمام معنای کلمه ظاهر، و بر همه ادیان غالب می سازد، به طوری که دیگر در روی زمین غیر از خدای یگانه هیچ چیزی پرستش نشود، و همای سعادت بر سر تمامی افراد نوع بشر بال بگستراند که رسیدن چنین روزی غایت و هدف از خلقت بشر بود. و ما اگر به خاطر داشته ______________________________________________________ صفحه ی 614

باشید این معنا را از آیه شریفه" وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ" «1»، و آیاتی دیگر استفاده کردیم، و با دلیل عقلی هم تاییدش نمودیم.

و فرقی که بین این وجه با وجه قبلی است، این است که بنا بر وجه اول روی سخن در آیه مورد بحث تنها به مشرکین مکه و پیروان ایشان است. و بنا بر وجه دوم به عموم مشرکین امت است، ولی به هر حال خطاب در آن عمومی و اجتماعی است، و ممکن هم هست بین هر دو وجه جمع کرد.

احتمال هم دارد مراد آن حالتی باشد که انسان در لحظات آخر عمر پیدا می کند، که همه پندارهایش نقش بر آب شده، و ادعاءهایی که

داشت از بین رفته، و دیگر دستش از همه جا بریده، به غیر از خدای عز و جل چیزی برایش نمانده است، مؤید این معنا ذیل آیه و آیه بعد از آن است. و بنا بر این، احتمال ضمیر در" أَنَّهُ الْحَقُّ" به خدای سبحان برمی گردد.

البته مفسرین در معنای آیه اقوالی دیگر دارند که از نقل آنها صرفنظر کردیم.

" أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ" فاعل" لم یکف" جمله" بربک" است، چون حرف" با" در آن زاید، است، و جمله" أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهِیدٌ" بدل از فاعل است، و استفهام در جمله استفهام انکاری است، و معنای جمله این است که: آیا برای روشن شدن حق کافی نیست که پروردگار تو مشهود بر هر چیز است؟ آری کافی است برای اینکه هیچ موجودی نیست مگر آنکه از جمیع جهاتش محتاج به خدا و وابسته به او است، و او قائم بر آن و قاهر و ما فوق آن است، پس خدای تعالی برای هر چیزی مشهود و معلوم است، هر چند که بعضی او را نشناسند.

و اتصال جمله مورد بحث به جمله" سَنُرِیهِمْ ..." بنا بر وجه سوم از وجوه گذشته روشن است، ولی بنا بر دو وجه اول وجه اتصالش خیلی روشن نیست، و شاید این باشد که مشرکین اگر به قرآن کفر ورزیدند، برای این بود که به توحید دعوت می کرده، و به همین جهت در صدر آیه شریفه که استدلال می کرد بر حقانیت قرآن، ناگهان به حقانیت دعوتش منتقل شده، و بدون اینکه واسطه ای قرار دهد در ذیل آیه مستقیما به استدلال بر آن پرداخته.

گویا فرموده: به

زودی آیات خود را به ایشان می نمایانیم تا برایشان روشن گردد که قرآن حق است، و در نتیجه از این راه برایشان محقق شود که پروردگار تو یکی است و شریک _______________

(1) خدا به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح کردند وعده داده که ایشان را جانشین در زمین کند. سوره نور، آیه 55. ______________________________________________________ صفحه ی 615

ندارد، آن گاه فرموده: نه، این راه، راه دوری است، و در این میان راهی نزدیک تر هست، و آن این است که بگوییم:" آیا برای ایشان کافی نیست که پروردگار تو معلوم برای هر چیز است"؟

" أَلا إِنَّهُمْ فِی مِرْیَهٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ ..."

آنچه از سیاق استفاده می شود این است که در آیه شریفه هشدار می دهد به اینکه مشرکین از اجتماع بر وحدانیت خدای تعالی از این طریق که او شهید بر هر چیز است استفاده نمی کنند، با اینکه این طریق روشن ترین برهان بر مساله توحید است، اگر کسی تعقل کند.

و این بدان جهت است که دلهایشان در باره مساله معاد و لقای خدا دچار بیماری شک و ریب است، و بدین جهت است که نمی توانند بفهمند خدای تعالی شهید بر هر چیز است، و او و صفات و افعالش محجوب از هیچ یک از مخلوقات خود نیست.

آن گاه هشدار می دهد به اینکه" أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ ءٍ مُحِیطٌ" تا به وسیله آن این شک و ریب از دلهایشان برطرف و ریشه کن شود، و آن هشدار عبارت است از اینکه: خدای تعالی به هر چیزی احاطه دارد، البته نه احاطه ای که ما به چیزی داریم، بلکه احاطه ای که لایق به ساحت قدس و کبریایی او باشد، پس هیچ مکان

و مکینی از خدا خالی نیست، و هیچ چیز از نظر او پنهان نیست، و داخل در هیچ چیزی هم نیست.

مفسرین در معنای این آیه اقوالی دارند، که اگر به آنها مراجعه کنی قطعا تعجب خواهی کرد.

بحث روایتی [(روایاتی در ذیل برخی آیات گذشته)]

در الدر المنثور است که ابن عساکر از عکرمه روایت کرده که در تفسیر آیه" أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَهِ" گفته است: این آیه شریفه در باره عمار بن یاسر (رضوان اللَّه علیه) و ابی جهل نازل شده «1».

مؤلف: و نیز الدر المنثور این روایت را از تعدادی از کتب از بشر بن تمیم روایت کرده. ابن مردویه هم از ابن عباس نقل کرده که: گفت منظور از" أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ" ابی جهل بن هشام، و منظور از" أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَهِ" ابو بکر صدیق است. ولی همه این _______________

(1) الدر المنثور، ج 5، ص 366. ______________________________________________________ صفحه ی 616

روایات از باب تطبیق است.

و در تفسیر قمی در روایت ابی الجارود از حضرت ابی جعفر (ع) روایت کرده، که در معنای آیه" إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ" فرموده: یعنی قرآن. و در ذیل جمله" لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ" فرموده: یعنی نه از راه تورات باطلی به قرآن راه می یابد، و نه از طریق انجیل و زبور،" وَ لا مِنْ خَلْفِهِ" یعنی و نه بعد از آن کتابی پیدا می شود که آن را باطل کند «1». و در مجمع البیان در ذیل همین آیه گفته است: در معنای آن اقوالی است. تا آنجا که می گوید: قول سوم این است که

آیه شریفه می خواهد بفرماید: در خبرهایی که قرآن از گذشته داده باطلی نیست، و در خبرهایی هم که از آینده داده باطلی نیست، بلکه اخبار قرآن همه اش مطابق با واقع است، و این معنا از حضرت ابی جعفر باقر و امام صادق (ع) نیز روایت شده «2». و در تفسیر قمی در ذیل آیه" ءَ أَعْجَمِیٌّ وَ عَرَبِیٌّ" فرموده: اگر این قرآن اعجمی بود می گفتند: چطور ما آن را بیاموزیم، در حالی که زبان ما عربی است، و چرا آن را عربی نیاوردی، لذا خدای تعالی خواست آن را به زبان ایشان نازل کند، هم چنان که فرموده:" وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ- هیچ رسولی نفرستادیم مگر به زبان قوم خودش" «3».

و در روضه کافی به سند خود از طیار از امام صادق (ع) روایت کرده که در ذیل آیه" سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ" فرموده: منظور فرو رفتن در زمین، و مسخ شدن، و هدف سنگهای آسمانی قرار گرفتن است. راوی می گوید:

پرسیدم" حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ" یعنی چه؟ فرمود: این را فعلا رها کن، این مربوط به قیام قائم است «4».

و در ارشاد مفید از علی بن ابی حمزه، از ابی الحسن موسی بن جعفر (ع) روایت آورده که در ذیل آیه شریفه بالا فرمود: منظور فتنه هایی است که در آفاق زمین رخ می دهد و مسخی که دشمنان حق را نابود می کند «5».

و در روضه کافی به سند خود از ابی بصیر از امام صادق (ع) روایت آورده که فرمود: آیت در انفس، مسخ، و آیت در آفاق ناسازگاری روزگار است تا قدرت خدای عز

و جل را هم در نفس خود ببینند و هم در آفاق. عرضه داشتم:" حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ" چه معنا دارد؟ فرمود: منظور خروج قائم است، چون آن حقی که نزد خدا است و روزی برای خلق هویدا می شود و خلق او را می بینند، همان قائم (ص) است. «6»

و الحمد للَّه رب العالمین _______________

(1) تفسیر قمی، ج 2، ص 266.

(2) مجمع البیان، ج 9، ص 15.

(3) تفسیر قمی، ج 2، ص 266.

(4) کافی، ج 8، ص 166، ح 118.

(5) ارشاد مفید، ص 359.

(6) روضه کافی، ج 8، ص 381، ح 575.

تفسیر نمونه

سوره حم سجده (( فصلت ))

مقدمه

این سوره در مکه نازل شده و دارای 54 آیه است

تاریخ شروع

28/ محرم الحرام / 1405

2/ 8/ 1363

محتوای سوره (( فصلت ))

این سوره به حکم اینکه از سوره های مکی است ویژگیهای سوره های مکی را که تاءکید بر معارف اسلامی و مسائل اعتقادی و انذار و بشارت است در بردارد، و در عین حال مسائلی در آن مطرح است که در سوره های دیگر قرآن مطرح نشده ، و از مختصات این سوره است .

رویهمرفته محتوای این سوره را می توان در چند بخش خلاصه کرد:

1 - توجه به قرآن و بحثهای فراوانی پیرامون آن که در آیات مختلف این سوره آمده است ، و از جمله بقاء حاکمیت قرآن و تسلط منطقی آن در تمام ادوار و اعصار که در آیه 41 و 42 این سوره به آن اشاره شده است ، و صریحا می گوید: (( این کتابی است شکست ناپذیر که باطل هرگز بر آن غلبه نخواهد کرد)) و در عین حال

دلیلی است بر عدم تحریف قرآن در طول تاریخ ، و همچنین موضعگیریهای سرسختانه دشمنان در مقابل این کتاب آسمانی تا آنجا که مردم را از شنیدن آیات قرآن نهی می کردند.

2 - توجه به آفرینش آسمان و زمین ، مخصوصا آغاز آفرینش جهان از ماده گازی شکل (دخان ) و مراحل پیدایش کره زمین و کوهها و گیاهان و حیوانات .

3 - اشاراتی به سرگذشت اقوام مغرور و سرکش پیشین ، از جمله قوم عاد و ثمود، و سرنوشت دردناک آنها و اشاره کوتاهی به داستان موسی (علیه السلام ).

4 - انذار و تهدید مشرکان و کافران مخصوصا با ذکر آیات تکان دهنده ای درباره قیامت و گواهی اعضای بدن حتی پوست تن انسان ، و توبیخ شدید پروردگار نسبت به آنها به هنگامی که در برابر عذاب الهی قرار می گیرند.

5 - پاره ای از دلائل رستاخیز و قیامت و خصوصیات و ویژگیهای آن .

6 - مواعظ و اندرزهای گوناگون که در لابلای مباحث فوق آمده و به آنها روح و حیات بیشتری می بخشد، مخصوصا دعوت به استقامت در راه حق ، و طریقه برخورد منطقی با دشمنان و طرز راهنمائی آنها به آئین خداوند.

7 - سرانجام سوره را با بحث جالب و کوتاهی پیرامون آیات آفاقی و انفسی پروردگار و بازگشتی بر مساله معاد پایان می بخشد.

فضیلت تلاوت این سوره

در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام می خوانیم : من قرا (( حم السجده )) اعطی بکل حرف منها عشر حسنات : هر کس که (( حم سجده )) را بخواند خداوند به تعداد هر حرفی از آن ده حسنه به او

عطا می کند)) . <1>

در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام ) آمده است : من قرا (( حم السجده )) کانت له نورا یوم القیامه مد بصره ، و سرورا، و عاش فی هذه الدنیا مغبوطا محمودا: (( کسی که (( حم سجده )) را تلاوت کند این سوره در قیامت نوری در برابر او می شود تا آنجا که چشمش کار می کند، و مایه سرور و خوشحالی او خواهد بود، و در این دنیا نیز مقامی شایسته پیدا می کند که مایه غبطه دیگران می شود)) . <2>

در حدیث دیگری از (( بیهقی )) نقل شده که (( خلیل بن مره )) می گوید: پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) هیچ شب به خواب نمیرفت مگر اینکه سوره (( تبارک )) و (( حم سجده )) را می خواند. <3>

مسلم است آیات بیدار کننده این سوره با آنهمه مواعظ روشنی بخش ، و آن معارف غنی و پرمایه ، در صورتی که با تلاوت جذب روح انسان گردد،

و راهنمای زندگی او شود، نوری برای قیامت ، و وسیله مؤ ثری برای پیروزی او در این جهان خواهد بود، چرا که تلاوت مقدمه فکر است ، و فکر مقدمه عمل .

نامگذاری این سوره به (( فصلت )) از آیه سوم آن گرفته شده ، و به (( حم سجده )) از این جهت است که با (( حم )) آغاز می شود و آیه 37 آن آیه سجده است .

تفسیر:

باز هم عظمت قرآن

در روایات اسلامی آمده است که رسول خدا (صلی اللّه علیه و

آله و سلّم ) پیوسته بتهای مشرکان را مذمت می کرد، و قرآن را بر آنها می خواند تا به راه توحید بازگردند، اما آنها می گفتند: این شعر محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) است ، و بعضی می گفتند این (( کهانت )) است (کهانت غیب گوئیهائی بود که گروهی به ادعای ارتباط با جنیان داشتند) و بعضی می گفتند اینها خطبه های زیبائی است که او می خواند (و نامش را قرآن گذاشته است ).

روزی (( ابو جهل )) به (( ولید بن مغیره )) که از رجال معروف آنها بود، و عرب در اختلافات خود و در مشکلات از او داوری و نظر خواهی می کرد، گفت : ای (( ابا عبد شمس )) (ابا عبد شمس کنیه ولید بود) اینهائی را که محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) می گوید: چیست ؟ سحر است ؟ یا کهانت است ؟ یا خطبه ؟

گفت : بگذارید سخنانش را بشنوم ، نزد پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) آمد در حالی که در حجر اسماعیل نشسته بود گفت : ای محمد! چیزی از اشعارت را برای من بخوان !

فرمود: شعر نیست ، بلکه کلام خدا است که پیامبران و رسولانش را با آن می فرستاده ، گفت : هر چه هست بخوان ؟

رسول خدا (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) قرائت سوره حم سجده را آغاز کرد، هنگامی که بسم الله الرحمن الرحیم را شنید مسخره کرد و گفت : مردی در یمامه داریم نامش (( رحمن )) است ، مثل اینکه

او را می خوانی !

فرمود: نه ، خدا را می خوانم که (( رحمن )) و (( رحیم )) است .

سپس ادامه داد، هنگامی که به آیه (( فان اعرضوا فقل انذرتکم صاعقه مثل صاعقه عاد و ثمود)) (آیه 13 همین سوره ) رسید، (( ولید)) از شنیدن آن لرزید و مو بر تنش راست شد، از جا برخواست و به سوی خانه خود رفت و به سراغ قریش نیامد!

قریش گفتند: ای (( ابوجهل )) ! مثل اینکه (( ولید بن مغیره )) متمایل به دین محمد شده است ، آیا نمی بینی به سراغ ما نیامد، و سخنان او را پذیرفت ، و به منزلش رفت ؟ به همین جهت قریش سخت غمگین شدند.

روز دیگر (( ابوجهل )) به سراغ او آمد گفت : ای عمو! (ولید عموی ابوجهل بود) ما را سر به زیر و رسوا کردی !

ولید گفت : مگر چه شده ، فرزند برادر؟

گفت : تو دلباخته آئین محمد شدی ؟

ولید گفت : من به هیچوجه دلبستگی پیدا نکردم ، و من بر همان دین قبیله و نیاکانم هستم ، ولی من سخن سخت و پیچیده ای از او شنیدم که از شنیدنش مو بر تن انسان راست می شود!

ابو جهل گفت : شعر است ؟

گفت : ابدا، شعر نیست .

گفت : خطبه های موزون است ؟

گفت : نه ، خطبه کلامی است به هم پیوسته و یکنواخت ، و این سخنانی است متفاوت که هموزن یکدیگر نمی باشد، اما درخشندگی خاصی دارد!

گفت که (( کهانت )) است ؟!

گفت : نه .

گفت : پس چیست ؟

گفت : بگذار در آن بیندیشم

!

روز بعد گفتند: ای ولید! فکرت به کجا رسید؟

گفت : بگوئید (( سحر)) است چون دلها را می گیرد و با خود می برد!!

اینجا بود که قسمتی از آیات سوره (( مدثر)) (آیات 11 - 30) درباره او نازل شد. <4>

این روایت به خوبی نشان می دهد که تا چه حد آیات این سوره پر جاذبه و تکان دهنده است ، تا آنجا که در اندیشمند متعصب عرب چنین عکس العملی را بجا می گذارد.

به تفسیر آیات باز گردیم .

باز در آغاز این سوره به (( حروف مقطعه )) برخورد می کنیم (حم ) که برای دومین بار در آغاز سوره های قرآن خودنمائی می کند، بارها پیرامون تفسیر حروف مقطعه بحث کرده ایم و نیاز به تکرار نمی بینیم جز اینکه بعضی (( حم )) را نام سوره و یا (( ح )) را اشاره به (( حمید)) و (( م )) را اشاره به مجید که دو نام از نامهای بزرگ خداوند است دانسته اند.

سپس اشاره به عظمت قرآن کرده می گوید: (( این کتابی است که از سوی خداوند رحمن و رحیم نازل شده است )) (تنزیل من الرحمن الرحیم ).

(( رحمت عامه )) خداوند و (( رحمت خاصه )) او دست به دست هم داده اند و نزول این آیات را سبب شده است ، آیاتی که برای دوست و دشمن مایه رحمت است ، و برای اولیای خدا برکات و رحمتهای ویژه ای در بردارد. در حقیقت صفت

بارز این کتاب آسمانی که در لابلای تمام آیاتش همچون عطر در ذرات برگ گل قرار گرفته همان (( رحمت ))

است ، رحمت برای کسانی که راه آن را بپویند و از تعلیماتش الهام گیرند.

بعد از بیان اجمالی فوق درباره قرآن به بیان تفصیلی پرداخته ، و اوصاف پنجگانه ای برای این کتاب آسمانی بیان می کند، اوصافی که ترسیم روشن و گویائی از چهره اصلی قرآن در بردارد.

نخست می گوید: (( این کتابی است که آیاتش مبین ، و هر مطلبی را در جای خود بیان کرده ، و شرح و تفصیل تمام نیازمندیهای انسان را در تمام زمینه ها ذکر نموده است )) (کتاب فصلت آیاته ). <5>

(( کتابی است فصیح و گویا)) (قرآنا عربیا).

(( برای جمعیتی که آگاهند و جویای حقیقتند)) (لقوم یعلمون ).

(( قرآنی که بشیر و نذیر است ، و امید بخش و بیم آفرین ، نیکان را بشارت می دهد و مجرمان را تهدید می کند)) (بشیرا و نذیرا).

(( اما اکثر آنها رویگردان شدند لذا چیزی نمی شنوند)) (فاعرض اکثرهم فهم لا یسمعون ). <6>

به این ترتیب نخستین امتیاز این کتاب بزرگ آسمانی این است که مسائل مختلف مورد نیاز بشر در آن تبیین و تشریع شده است به گونه ای که هر کس در هر سطحی از فکر و اندیشه باشد و در هر مرحله ای از نیاز روحی به مقدار فکر

و نیاز خویش از آن بهره می گیرد.

وصف دیگرش این است که مجموعه ای کامل است ، زیرا قرآن از ماده قرائت در اصل به معنی جمع کردن اجزای سخن است .

در توصیف سوم فصاحت و بلاغت مخصوص آن را بیان می کند، که حقایق را صریح و دقیق ، بی کم و کاست

و گویا و رسا، و در عین حال زیبا و جذاب منعکس می سازد.

توصیف چهارم و پنجم بیانگر تاءثیر عمیق تربیتی آن است ، از طریق بشارت و انذار، گاه چنان آیاتش در تشویق نیکان و پاکان اوج می گیرد که تمام وجود انسان را به وجد می آورد، و گاه در تهدید و انذار فاسدان و مجرمان چنان تکان دهنده است که مو بر تن انسان راست می شود، و این دو اصل تربیتی را دوش به دوش یکدیگر در آیاتش پیش می برد.

ولی افسوس که متعصبان لجوج گوش شنوا ندارند، گوئی کرند و هیچ نمی شنوند، گوش ظاهرشان سالم است ، ولی روح شنوائی و درک حقایق را از محتوای کلام از دست داده اند.

اما عکس العمل منفی این کوردلان به همین جا ختم نمی شد، بلکه تلاش و کوشش داشته که پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) را از دعوت خود ماءیوس سازند، و به او ثابت کنند که در مقابل دعوت تو گوش شنوائی در این دیار نیست ، و بیهوده تلاش مکن ! چنانکه در آیه بعد می گوید: (( آنها گفتند: قلبهای ما در برابر دعوت تو در پوششهائی قرار گرفته ، و گوشهای ما سنگین است ، و میان ما و تو حجابی وجود دارد)) ! (و قالوا قلوبنا فی اکنه مما تدعونا الیه و فی آذاننا و قر و من بیننا و بینک حجاب ).

(( حالا که چنین است کار به کار ما نداشته باش توبه سراغ عمل و برنامه های

خود باش ، و ما به عقائد و مذهب خود عمل می کنیم

)) (فاعمل اننا عاملون ).

درست همانند بیمار نادان و ابلهی که از دست طبیب مسیحا نفسی فرار می کند و سعی دارد از همه وسائل برای جدا ساختن خود از او کمک گیرد.

نخست می گفتند: عقل و فکر ما گوئی در محفظه هائی قرار گرفته که چیزی در آن وارد نمی شود!

توجه داشته باشید (( اکنه )) جمع (( کنان )) به معنی پوشش است ، نه یک پوشش که در حقیقت پوششهای جهل و تعصب ، پوشش لجاجت و عناد، پوشش تقلید کورکورانه و مانند آن قلبهای آنها را فرا گرفته بود.

آنها می گفتند: علاوه بر این که عقل ما چیزی درک نمی کند گوش ما هم سنگین است ، و سخنان تو را نمی شنویم یعنی هم مرکز اصلی از کار افتاده و هم ابزار و وسیله ها!.

از همه اینها گذشته گوئی در میان ما و تو پرده ضخیمی کشیده شده که اگر گوش سالمی هم می داشتیم صدایت به گوش ما نمی رسید، پس چرا این همه خود را خسته می کنی ، فریاد می زنی ، دل می سوزانی ، شب و روز تبلیغ می کنی ، ما را به حال خود بگذار که در اینجا کالای تو مشتری ندارد! تو بر دین خود و ما هم بر آئین خود!!

این نهایت وقاحت و بی شرمی و نادانی است که انسان با تمام وجودش اینچنین از حق گریزان باشد:

در چشم این سیاهدلان صبح کاذب است

در روشنی اگر ید بیضا کند کسی !

قابل توجه اینکه نمی گفتند: و بیننا و بینک حجاب (میان ما و تو حجابی است ) بلکه

کلمه (( من )) را به آن می افزودند و می گفتند: و من بیننا و بینک حجاب : تا تاءکید بیشتری را بیان کنند، زیرا با افزودن این کلمه مفهوم جمله

چنین می شود: تمام فاصله میان ما و تو را حجابی پر کرده بدیهی است ، و البته حجابی که تمام این فاصله را در برگیرد باید بسیار ضخیم باشد، و طبیعی است سخن گفتن از پشت چنین حجاب کمترین اثری نخواهد داشت .

جمله (( فاعمل اننا عاملون )) ممکن است برای ماءیوس ساختن پیامبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) از ناحیه کافران گفته شده باشد که تو مشغول برنامه خویش باش و ما مشغول برنامه آئین خویش هستیم .

و نیز ممکن است یکنوع تهدید نسبت به پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) باشد که تو هر کار از دستت ساخته است انجام ده ، ما هم آنچه در توان داریم بر ضد شخص تو و آئین تو انجام خواهیم داد، و این نهایت لجاجت آنها را بیان می کند. مشرکان چه کسانی هستند؟

این آیات همچنان سخن از مشرکان و کافران می گوید، و در حقیقت پاسخی است به گفتاری که از آنها در آیات قبل نقل شده ، و دفع هر گونه توهم و اشتباه در زمینه دعوت پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ).

می فرماید: (( بگو من تنها انسانی مثل شما هستم و این حقیقت پیوسته بر من

وحی می شود که معبود شما فقط یکی است (قل انما انا بشر مثلکم یوحی الی انما الهکم اله واحد).

نه مدعی فرشته بودنم ،

و نه انسانی از یک نژاد برتر و نه خداوند و نه فرزند خدا هستم بلکه انسانی همچون شما هستم با این تفاوت که پیوسته فرمان توحید به من وحی می شود، من هرگز نمی خواهم شما را مجبور به پذیرش این آئین کنم ، تا آن گونه که گفتید سرسختانه در برابر من بایستید و مقاومت یا تهدید کنید، راهی است روشن پیش پای شما می گذارم ، و بیش از این وظیفه ای ندارم ، تصمیم گیری نهائی با خود شما است .

سپس ادامه می دهد اکنون که چنین است تمام توجه خویش را به این معبود یکتا کنید و از شرک و گناه توبه و استغفار نمائید (فاستقیموا الیه و استغفروه ). <7>

سپس به عنوان هشدار و اعلام خطر می افزاید: (( وای بر مشرکان )) (و ویل للمشرکین ).

آیه بعد به معرفی مشرکان پرداخته ، و جمله ای را در این زمینه بازگو می کند که منحصر به این آیه است می فرماید: (( همان کسانی که زکات را ادا نمی کنند و نسبت به آخرت کافرند)) (الذین لایاتون الزکاه و هم بالاخره هم کافرون ).

در حقیقت معرف آنها دو چیز است : ترک زکات ، و انکار معاد.

این آیه در میان مفسران گفتگوهای زیادی برانگیخته است ، و در تفسیر آن احتمالات فراوانی داده اند، علت اصلی آن این است که زکات یکی از فروع

اسلام است ، چگونه ترک آن دلیل بر کفر و شرک می شود؟

بعضی ظاهر آیه را حفظ کرده و گفته اند ترک زکات هر چند تواءم با انکار وجوب آن نباشد باز نشانه کفر است

.

بعضی دیگر ترک تواءم با انکار را دلیل بر کفر دانسته اند، چرا که زکات از ضروریات اسلام است و منکر آن کافر می باشد.

جمعی گفته اند: زکات در اینجا به معنی تطهیر و پاکیزگی است ، و منظور از ترک زکات ترک پاکسازی صفحه دل از لوث شرک است ، همانگونه که در آیه 81 سوره کهف نیز آمده است (( خیرا منه زکاه )) (فرزندی که از او پاکتر باشد).

ولی اشکال مطلب در اینجا است که تعبیر به لایوتون (نمی پردازند وادا نمی کنند) هیچگونه تناسبی با این معنی ندارد.

بنابراین راهی جز این نیست که منظور همان اداء زکات باشد.

مشکل دیگر اینجا است که زکات در سال دوم هجرت در مدینه تشریع شد، و این آیات مکی است ، حتی به گفته بعضی از مفسران بزرگ سوره فصلت از نخستین سوره هائی است که در مکه نازل شده ، لذا ناچار شده اند که زکات را در اینجا به معنی هرگونه (( انفاق در راه خدا)) تفسیر کنند، یا بگویند اصل وجوب زکات در مکه نازل شده بود، اما حد و حدود و نصاب و مقدار آن در سال دوم هجرت نازل گردید.

به هر حال آنچه در اینجا نزدیکتر به مفهوم آیه است این است که منظور از زکات همان مفهوم عام انفاق بوده باشد، و ذکر آن در نشانه های شرک به خاطر این است که انفاقهای مالی در راه خداوند یکی از روشنترین نشانه های ایثار و گذشت و عشق به الله است ، چرا که مال از محبوبترین امور نزد انسان می باشد، و انفاق و ترک انفاق می تواند

شاخصی برای شرک و ایمان در بسیاری از موارد گردد تا آنجا که بعضی اموال خویش را از جان خود نیز محبوبتر دارند و نمونه های

آن را در طول زندگی دیده ایم .

و به عبارت دیگر منظور ترک انفاقی است که نشانه عدم ایمان آنها به خدا است و به همین دلیل در ردیف عدم ایمان به معاد ذکر شده ، و یا ترک زکات تواءم با انکار وجوب آن است .

نکته دیگری که می تواند به روشن شدن تفسیر آیه کمک کند این است که (( زکات )) در میان دستورات اسلام وضع خاصی دارد، و پرداختن آن نشانه به رسمیت شناختن حکومت اسلامی بوده است ، و ترک آن غالبا نوعی طغیان و سرکشی و قیام بر ضد حکومت اسلامی محسوب می شده ، و می دانیم قیام بر ضد حکومت اسلامی موجب کفر است .

گواه این سخن مطلبی است که در تاریخ اسلام درباره (( اصحاب رده )) (گروهی که بعد از وفات پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) مرتد شدند) آمده است ، آنها جمعی از طوایف (( بنی طی )) و (( غطفان )) و (( بنی اسد)) بودند که از دادن زکات به ماموران حکومت اسلامی سر باز زدند، و به این طریق پرچم مخالفت را برافراشتند، مسلمانان وفادار به قرآن با آنها پیکار کردند و آنان را در هم کوبیدند

درست است که موقع نزول این آیه هنوز حکومت اسلامی تشکیل نشده بود، ولی این آیه می تواند در عین حال اشاره سربسته ای به مطلب فوق باشد.

در تواریخ آمده است که اهل رده بعد از

وفات پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) گفتند: اما الصلاه فنصلی ، و اما الزکاه فلا یغصب اموالنا!: (( نماز را می خوانیم ، اما زکات نه ، ما اجازه نخواهیم داد اموال ما غصب گردد)) ! به دنبال این ماجرا مسلمانان تصمیم گرفتند با این گروه به پیکار برخیزند و آن را دلیل بر ارتدادشان می دانستند. <8>

در آخرین آیه مورد بحث به معرفی گروهی که در نقطه مقابل این مشرکان

بخیل و بی ایمان قرار دارند، و جزای آنها، پرداخته می گوید: (( کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند اجر و پاداشی جاودانی و قطع ناشدنی دارند (ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات لهم اجر غیر ممنون ).

(( ممنون )) از ماده (( من )) در اینجا به معنی قطع یا نقص است ، بنابراین (( غیر ممنون )) یعنی (( غیر مقطوع )) و بدون نقص ، بعضی واژه (( منون )) (بر وزن زبون به معنی مرگ را نیز از همین ماده دانسته اند و همچنین (( منت گذاردن با زبان )) را، چرا که اولی قطع و پایان عمر است ، و دومی نعمت و شکر را قطع می کند. <9>

بعضی از مفسران نیز گفته اند: منظور از (( غیر ممنون )) در اینجا این است که هیچگونه منتی بر مؤ منان در این اجر و پاداش گذارده نمی شود (ولی معنی اول مناسبتر به نظر می رسد).

اهمیت فوق العاده زکات در اسلام :

آیه فوق با تعبیر تکان دهنده اش تاءکید مجددی است بر اهمیت این فریضه اسلامی ، خواه به معنی زکات

واجب گرفته شود یا به مفهوم وسیع و گسترده تر، و باید چنین باشد زیرا:

(( زکات )) یکی از عوامل مهم عدالت اجتماعی و مبارزه با فقر و محرومیت ، و پر کردن فاصله های طبقاتی ، و تقویت بنیه مالی حکومت اسلامی ، و پاکسازی روح و جان از حب دنیا و مال پرستی ، و خلاصه وسیله بسیار مؤ ثری برای قرب الهی است .

در بسیاری از روایات اسلامی تعبیراتی آمده است که نشان می دهد (( ترک زکات )) در سر حد کفر است و شبیه تعبیری است که در آیات فوق آمده ، به عنوان

نمونه :

1 - در حدیثی از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم که از جمله وصایای پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) به علی (علیه السلام ) این بود: یا علی کفر بالله العظیم من هذه الامه عشره ، و عد منهم مانع الزکاه … ثم قال یا علی ! من منع قیراطا من زکات ماله فلیس بمؤ من و لا مسلم و لا کرامه ، یا علی ! تارک الزکات یسئل الله الرجعه الی الدنیا، و ذلک قوله عز و جل حتی اذا جاء احدهم الموت قال رب ارجعون …:

(( ای علی ! ده طایفه از این امت به خداوند بزرگ کافر شده اند، و یکی از این ده گروه را مانع الزکات شمرد … سپس فرمود: ای علی ! هر کس قیراطی از زکات مالش را نپردازد نه مؤ من است و نه مسلمان و ارزشی در پیشگاه خدا ندارد.

ای علی ! تارک الزکات به هنگام مرگ تقاضای بازگشت به

این دنیا (برای جبران گناه عظیم خود می کند اما پذیرفته نمی شود) و این همان است که خداوند در قرآن به آن اشاره فرموده : زمانی که مرگ یکی از آنها فرا رسد می گوید پروردگارا! مرا بازگردانید (اما پاسخ منفی می شنود)… <10>

2 - در حدیث دیگری از امام صادق آمده است : ان الله عز و جل فرض للفقراء فی اموال الاغنیاء فریضه لا یحمدون الا بادائها و هی الزکاه بها حقنوا دمائهم و بها سموا مسلمین : (( خداوند بزرگ برای فقیران در اموال اغنیا فریضه ای قرار داده که جز با اداء آن شایسته ستایش نیستند، و آن زکات است که به وسیله آن خون خود را حفظ می کنند و نام مسلمان بر آنها گذارده می شود)) . <11>

3 - بالاخره در حدیث دیگری از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم : من منع قیراطا من الزکاه فلیمت ان شاء یهودیا او نصرانیا: (( کسی که قیراطی از زکات را منع

کند یا باید یهودی از دنیا برود یا نصرانی )) . <12>

در زمینه اهمیت زکات در اسلام ، و فلسفه آن ، و همچنین تاریخ وجوب زکات در اسلام ، و سایر خصوصیات مربوط به آن در جلد 8 از صفحه 6 به بعد (ذیل آیه 60 سوره توبه ) مشروحا بحث کرده ایم . دورانهای آفرینش آسمانها و زمین

آیات فوق نمونه ای از آیات آفاقی و نشانه های عظمت و علم و قدرت خدا در آفرینش زمین و آسمان و آغاز خلقت موجودات است که به پیامبر اکرم (صلی اللّه علیه و آله

و سلّم ) دستور می دهد کافران و مشرکان را مخاطب ساخته و از آنها سؤ ال کند آیا خداوندی را که مبداء این عوالم پهناور و گسترده است هرگز می توانند انکار کنند؟ تا از این طریق وجدان و عقل و هوش آنها را بیدار کند و به داوری طلبد.

می فرماید: (( بگو: آیا شما به آن کسی که زمین را در دو روز آفرید کافر هستید)) ؟!

(قل ءانکم لتکفرون بالذی خلق الارض فی یومین ).

(( و برای او شبیه و نظیرهائی قائل می شوید)) (و تجعلون له اندادا).

چه اشتباه بزرگ ، و چه سخن بی پایه ای ؟

(( او پروردگار جهانیان است )) (ذلک رب العالمین ).

آیا کسی که این جهان را هم اکنون تدبیر می کند، او خالق این آسمان و زمین نیست ؟ اگر او خالق و مدبر است پس این بتها و معبودهای ساختگی را چگونه در کنار او قرار می دهید؟ شایستگی پرستش تنها برای کسی است که

خلقت و تدبیر و مالکیت و حکومت جهان از آن او است .

در آیه بعد به آفرینش کوهها، و معادن و برکات زمین ، و مواد غذائی پرداخته می فرماید: (( او در زمین کوههائی قرار داد و برکات و منافعی در آن آفرید، و مواد غذائی مختلف آن را مقدر فرمود، اینها همه در چهار روز بود)) (و جعل فیها رواسی من فوقها و بارک فیها و قدر فیها اقواتها فی اربعه ایام ).

(( این مواد غذائی درست به اندازه نیاز نیازمندان و تقاضا کنندگان است )) (سواء للسائلین ). <13>

به این ترتیب خداوند نیازمندیهای همه نیازمندان را پیش بینی

کرده ، و برای همه آنها آنچه لازم بوده است آفریده ، و هیچ کم و کاستی در آن وجود ندارد، همانگونه که در آیه 50 سوره طه می گوید: ربنا الذی اعطی کل شی ء خلقه ثم هدی : (( پروردگار ما کسی است که به هر موجودی آنچه آفرینش او اقتضا داشت عطا کرد، و سپس او را در مسیرش هدایت نمود)) .

منظور از سائلین در اینجا ممکن است انسانها بوده باشند، یا اعم از انسانها و حیوانات و گیاهان (و اگر به صورت جمع عاقل ذکر شد به اصطلاح از باب (( تغلیب )) است ).

مطابق این تفسیر نه تنها نیاز انسانها بلکه نیاز حیوانات و گیاهان را از

آغاز در زمین پیش بینی کرده ، و آنچه برای ادامه حیات آنها لازم بوده ، آفریده است .

در اینجا سؤ ال مهمی مطرح است و آن اینکه :

چگونه در آیات فوق آفرینش زمین را در دو روز، و کوهها و برکات و غذاها در چهار روز، و در دنباله این آیات ، آفرینش آسمانها را نیز در دو روز ذکر کرده که مجموعا هشت روز می شود؟ در حالی که در آیات فراوانی از قرآن مجید آفرینش آسمانها و زمین مجموعا در شش روز، یا به تعبیر دیگر در شش دوران ، بیان شده است . <14>

مفسران در پاسخ این سؤ ال دو راه را انتخاب کردند:

راه اول که مشهور و معروف است اینکه : آنجا که می گوید (( اربعه ایام )) (چهار روز) منظور تتمه چهار روز است ، به این ترتیب در دو روز اول از این چهار روز

زمین آفریده شد، و در دو روز بعد سایر خصوصیات زمین ، به اضافه خلقت آسمانها در دو روز مجموعا شش روز (شش دوران ) می شود.

نظیر این تعبیر در زبان عرب و تعبیرات فارسی نیز وجود دارد که فی المثل گفته می شود: از اینجا تا مکه ده روز طول می کشد، و تا مدینه پانزده روز، یعنی پنج روز فاصله مکه و مدینه است و ده روز فاصله اینجا تا مکه . <15>

البته اگر آیات متعدد آفرینش در شش روز نبود چنین تفسیری پذیرفته نمی شد، ولی از آنجا که آیات قرآن یکدیگر را تفسیر می کنند، و قرینه یکدیگر می شوند، تفسیر بالا بخوبی قابل قبول است .

راه دیگری که تعداد کمی از مفسران آنرا انتخاب کرده اند این است که : اربعه ایام (چهار روز) مربوط به آغاز خلقت نیست بلکه اشاره به فصول چهارگانه سال است که مبداء پیدایش ارزاق و پرورش مواد غذائی انسانها و حیوانات است . <16>

ولی این تفسیر علاوه بر اینکه هماهنگی را در میان جمله های آیات فوق تاءمین نمی کند چرا که در مورد خلقت زمین و آسمان یوم به معنی دوران آغاز پیدایش است ، طبق این تفسیر (( یوم )) در مورد خصوصیات زمین و مواد غذائی به معنی فصول سال می باشد که پیوسته تکرار می گردد.

بعلاوه نتیجه آن این است که از شش روز آفرینش تنها از دو روز مربوط به خلقت زمین ، و دو روز مربوط به خلقت آسمانها، بحث شده ، اما دو روز باقیمانده که مربوط به خلقت موجوداتی است که میان زمین

و آسمان قرار دارند (ما بینهما) سخنی به میان نیامده است .

به هر حال تفسیر اول از جهاتی مناسبتر به نظر می رسد.

شاید نیاز به تذکر نداشته باشد که روز در آیات فوق هرگز به معنی روز معمولی نیست ، چرا که قبل از آفرینش زمین و آسمان اصلا روز به این معنی وجود نداشت ، بلکه منظور از آن دورانهای آفرینش است که گاه میلیونها یا میلیاردها سال به طول انجامیده .

توضیح این معنی را به طور کامل در جلد ششم (ذیل آیه 54 سوره اعراف ) صفحه 200 به بعد آورده ایم .

در اینجا دو نکته دیگر باقی می ماند که باید به آن توجه کرد:

نخست اینکه منظور از (( بارک فیها)) چیست ؟ ظاهر این است که اشاره به معادن و منابع زیر زمینی و روی زمینی و درختان و نهرها و منابع آب است که

مایه برکت و استفاده همه موجودات زنده زمین می باشد.

در اینکه تعبیر به (( فی اربعه ایام )) (در چهار روز) مربوط به آفرینش کدامیک از موضوعاتی است که در آیه ذکر شده بعضی از مفسران چنین تصور کرده اند که تنها به مساءله (( اقوات )) (مواد غذائی ) مربوط است ، در حالی که چنین نیست ، بلکه مربوط به هر سه قسمت مذکور در آیه است (آفرینش کوهها، آفرینش منابع و برکات زمین ، و آفرینش مواد غذائی ) زیرا در غیر این صورت بعضی از این امور داخل در ایامی که در آیات فوق آمده است نخواهد بود و این با نظام آیات تناسب ندارد.

بعد از پایان سخنان مربوط به آفرینش زمین

و مراحل تکاملی آن به بحث از آفرینش آسمانها پرداخته می فرماید: (( سپس اراده آفرینش آسمان نمود در حالی که به صورت دود بودند، در این هنگام به آسمان و زمین فرمود: به وجود آئید و شکل گیرید، چه از روی طاعت و چه اکراه )) (ثم استوی الی السماء و هی دخان فقال لها و للارض ائتیا طوعا او کرها).

(( آنها گفتند ما از روی طاعت و امتثال فرمان می آئیم )) (قالتا اتینا طائعین ).

(( در این هنگام خداوند آنها را به صورت هفت آسمان در دو روز آفرید و کامل کرد)) (فقضاهن سبع سموات فی یومین ).

(( و در هر آسمان آنچه را می خواست امر و فرمان داد)) و موجودات و مخلوقات مختلف را در آنها آفرید و به آنها نظام بخشید (و اوحی فی کل سماء امرها).

و آسمان پائین را با چراغهای ستارگان زینت بخشیدیم ، و با شهابها از استراق سمع شیاطین حفظ کردیم )) (و زینا السماء الدنیا بمصابیح و حفظا).

آری (( این است تقدیر خداوند قادر و دانا)) (ذلک تقدیر العزیزالعلیم ).

در این دو آیه نکات مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد:

1 - تعبیر به (( ثم )) (سپس ) معمولا برای تاءخیر در زمان می آید، ولی گاه به معنی تاءخیر در بیان می باشد.

اگر به معنی اول باشد مفهومش این است که آفرینش آسمانها بعد از خلقت زمین و آفرینش کوهها و معادن و مواد غذائی صورت گرفته است ، ولی اگر به معنی دوم باشد هیچ مانعی ندارد که آفرینش آسمانها قبلا صورت گرفته ، و زمین بعد از آن

، ولی به هنگام بیان کردن نخست از زمین و ارزاق و منابع آن که مورد توجه و نیاز انسانهاست شروع کرده ، سپس به شرح آفرینش آسمان پرداخته است معنی دوم گذشته از اینکه با اکتشافات علمی هماهنگتر است با آیات دیگر قرآن نیز موافقت دارد چرا که در سوره نازعات چنین می فرماید اءاءنتم اشد خلقا ام السماء بناها رفع سمکها فسواها و اغطش لیلها و اخرج ضحاها و الارض بعد ذلک دحاها اخرج منها مائها و مرعاها و الجبال ارساها متاعا لکم و لانعامکم :

(( آیا زنده شدن شما بعد از مرگ مهمتر است ، یا آفرینش آسمان ؟ خداوند آن را بیان کرد و برافراشت و منظم ساخت ، شب آن را تاریک ، و روز آن را آشکار ساخت ، و زمین را بعد از آن گسترد، آبهای درونی آن و گیاهان و چراگاههای آن را خارج نمود، و کوهها را بعد از آن پا بر جا ساخت ، تا وسیله زندگی برای شما و چهارپایانتان فراهم گردد)) (نازعات 27 - 33).

این آیات به خوبی روشن می سازد که گسترش زمین و جوشیدن چشمه ها و پیدایش درختان و مواد غذائی ، همه بعد از آفرینش آسمانها صورت گرفته است ، در حالی که اگر (( ثم )) را به تاءخیر زمانی تفسیر کنیم باید بگوئیم همه اینها قبل از آفرینش آسمان صورت گرفته ، و از آنجا که کلمه بعد ذلک به روشنی همه اینها

را بعد از آن می شمرد، تفسیر ثم به تاءخیر بیانی روشن به نظر می رسد. <17>

2 - (( استوی )) از ماده ((

استواء)) در اصل به معنی اعتدال یا مساوات دو چیز با یکدیگر است ، ولی به طوری که بعضی از ارباب لغت و مفسران گفته اند این ماده هنگامی که با (( علی )) متعدی شود به معنی استیلاء و سلطه بر چیزی است ، مانند الرحمن علی العرش استوی (( خداوند بر عرش استیلا دارد)) (طه - 5).

و هنگامی که با (( الی )) متعدی شود به معنی قصد می آید، مانند آیه مورد بحث که می فرماید: ثم استوی الی السماء: (( سپس اراده آفرینش آسمان کرد)) .

3 - جمله (( هی دخان )) : (( آسمانها در آغاز به صورت دود بود نشان می دهد که آغاز آفرینش آسمانها از توده گازهای گسترده و عظیمی بوده است ، و این با آخرین تحقیقات علمی در مورد آغاز آفرینش کاملا هماهنگ است .

هم اکنون نیز بسیاری از ستارگان آسمان به صورت توده فشرده ای از گازها و دخان هستند.

4 - جمله (( فقال لها و للارض ائتیا طوعا او کرها)) : (( خداوند به آسمان و زمین فرمود به شکل خود در آیید از روی اطاعت یا اکراه )) به این معنی نیست که واقعا سخنی با لفظ گفته شده باشد، بلکه گفته خداوند همان فرمان تکوینی ، و اراده او بر امر آفرینش است ، و تعبیر به (( طوعا او کرها)) اشاره به این است که اراده قطعی خداوند به شکل گرفتن آسمانها و زمین تعلق یافته بود و در هر صورت می بایست آن مواد به چنین صورت مطلوبی در آینده بخواهند یا نخواهند.

5 - جمله (( اتینا طائعین

)) : ما از روی اطاعت شکل نهائی به خود گرفتیم اشاره به این است که مواد تشکیل دهنده آسمان و زمین از نظر تکوین و آفرینش

کاملا تسلیم اراده و فرمان خدا بود، اشکال لازم را به خود پذیرفت ، و هیچگونه مقاومتی در برابر این فرمان الهی از خود نشان نداد.

به هر حال روشن است که آن امر و این (( امتثال )) جنبه تکلیفی و تشریعی نداشته ، بلکه صرفا از نظر تکوین صورت گرفته است .

6 - جمله (( فقضاهن سبع سماوات فی یومین )) : (( آنها را به صورت هفت آسمان در دو روز آفرید)) اشاره به وجود دو دوران در آفرینش آسمانها است که هر دورانی از آن میلیونها یا میلیاردها سال به طول انجامیده ، و هر دوران به نوبه خود به ادوار دیگری تقسیم می شود، این دو دوران ممکن است دوران تبدیل گازهای فشرده به مایع و مواد مذاب ، و دوران تبدیل مواد مذاب به جامد بوده باشد.

قبلا نیز گفته ایم : استعمال (( یوم )) و معادل آن در فارسی (واژه روز) و در لغات دیگر به معنی (( دوران )) بسیار رائج و متداول است ، و حتی در کلمات روزمره ما فراوان دیده می شود، فی المثل می گوئیم انسان در زندگی یکروز گرفتار ناکامی می شود و روز دیگر پیروز می گردد، اشاره به ترکیب زندگی از دورانهای مختلف شکست و پیروزی است .

شرح مبسوطی در این زمینه در جلد 6 صفحه 200 (ذیل آیه 54 سوره اعراف ) ذکر شده است .

7 - عدد (( سبع )) (هفت ) ممکن

است در اینجا (( عدد تکثیر)) باشد یعنی آسمانهای فراوان و کرات بیشماری آفریدیم ، و نیز ممکن است (( عدد تعداد)) باشد، یعنی عدد آسمانها درست هفت است ، با این قید که تمام آنچه از کواکب و ستارگان ثوابت و سیارات را می بینیم طبق گواهی جمله بعد در این آیه جزء آسمان اول است ، به این ترتیب عالم آفرینش از هفت مجموعه بزرگ تشکیل یافته که تنها یک مجموعه آن در برابر دیدگان انسانها قرار گرفته ، دستگاههای علمی

و تحقیقاتی انسان به ماوراء این منطقه یعنی غیر از آسمان اول نفوذ نکرده است .

اما شش عالم دیگر چگونه است ؟ و از چه تشکیل یافته جز خدا نمی داند.

این تفسیر صحیحتر به نظر می رسد (شرح بیشتر این موضوع را در جلد اول ، در تفسیر آیه 29 بقره ، تحت عنوان آسمانهای هفتگانه مطالعه فرمائید (چاپ جدید صفحه 165).

8 - جمله (( واوحی فی کل سماء امرها)) : (( در هر آسمانی فرمان خود را وحی کرد و نظام لازم را به آنها بخشید)) اشاره به این است که تنها با آفرینش آسمانها مساءله تمام نشد، بلکه در هر کدام آنها موجودات و مخلوقات و نظام و تدبیر خاصی مقرر فرمود که هر یک به تنهائی نشانه ای از عظمت و علم و قدرت او است .

9 - جمله (( و زینا السماء الدنیا بمصابیح و حفظا)) : (( آسمان پائین را به چراغهای روشن ستارگان زینت بخشیدیم و در آن شهابهائی که پهنه آسمان را از شیاطین حفظ می کنند آفریدیم )) دلیل بر این است که همه ستارگان

زینت بخش آسمان اول می باشند و در نظر انسانها همانند چراغهائی هستند که از سقف این آسمان نیلگون آویزان شده است ، و نه تنها زینت آسمانند و با تلالا خاص و چشمک زدنهای پر معنی و پی در پی قلب عاشقان اسرار آفرینش را به سوی خود جذب می کنند، و ترانه توحید سر می دهند، بلکه در شبهای تاریک برای گمشدگان بیابانها چراغهائی هستند که هم با روشنائی خود راهنمائی می کنند، و هم سمت و جهت حرکت را معین می سازند.

(( شهب )) که در حس ما به صورت ستارگان سریع السیری در آسمان ظاهر می شوند تیرهائی هستند که بر قلب شیاطین می نشینند، و پهنه آسمان را از نفوذ آنها حفظ می کنند (شرح این موضوع را در جلد 11 صفحه 40 به بعد، ذیل آیه 17 سوره حجر، و شرح تکمیلی آن را در جلد 19 ذیل آیه 7 سوره صافات

مطالعه فرمائید).

10 - جمله (( ذلک تقدیر العزیز العلیم )) : (( این آفرینش و اندازه گیری خداوند قادر دانا است در حقیقت مکملی است برای 9 جمله قبل و مجموعا (( عشره کامله ای )) را تشکیل می دهد و می گوید: تمام آنچه در آسمان و زمین از آغاز آفرینش سپس دوران شکل گیری و نظم دقیق رخ داده ، همه برنامه حساب شده ای داشته که از ناحیه آن مبداء بی پایان علم و قدرت تنظیم گردیده ، و اندیشه و تفکر در هر کدام راهی به سوی آن مبداء بزرگ می گشاید. از صاعقه ای همچون صاعقه عاد و ثمود بترسید!

به دنبال گفتار مؤ

ثری که در زمینه توحید و شناسائی خداوند در آیات گذشته آمد، در آیات مورد بحث مخالفان لجوج را که اینهمه نشانه های روشن و آیات بینات را نادیده می گیرند شدیدا انذار کرده و به آنان هشدار می دهد و می گوید: (( اگر با این همه دلائل روی گردان شوند به آنها بگو: من شما را به صاعقه ای همچون صاعقه قوم عاد و ثمود تهدید می کنم )) (فان اعرضوا فقل انذرتکم صاعقه مثل صاعقه عاد و ثمود).

از آن بترسید که همان صاعقه های مرگبار و آتش زا و در هم کوبنده به سراغ

شما بیاید و به زندگی ننگین شما خاتمه دهد. <18>

در آغاز این سوره خواندیم بعضی از سران مشرکان مکه مانند (( ولید بن مغیره )) (و به روایتی عتبه بن ربیعه ) برای تحقیق پیرامون قرآن و دعوت پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) خدمتش آمدند و سؤ الاتی کردند و پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) در ضمن پاسخ آیات آغاز این سوره را برای آنها تلاوت کرد، هنگامی که به آیات فوق رسید و آنان را به صاعقه ای همچون صاعقه عاد و ثمود تهدید نمود چنان تکان خوردند و در وحشت فرو رفتند که دیگر قادر به ادامه سخن نبودند، برخاستند به سوی گروه خود بازگشتند، و تاءثر شدید خود را از این کلمات اضطراب انگیز بیان کردند.

(( صاعقه )) به گفته (( راغب )) در (( مفردات )) صدای مهیبی است که در جو ایجاد می شود و آتش یا مرگ یا عذاب همراه دارد به همین جهت

است که گاهی صاعقه را به مرگ ، و گاه به آتش اطلاق می کنند).

(( صاعقه )) طبق تحقیقات دانشمندان امروز جرقه عظیم الکتریسته است که در میان قطعه ابری که بار مثبت دارد با زمین که بار منفی دارد ایجاد می شود و معمولا به نوک کوهها، درختان و هر شی ء مرتفع و در بیابانهای مسطح به انسانها و چارپایان می خورد، حرارت آن به قدری زیاد است که هر چیزی در میان آن قرار گیرد تبدیل به خاکستر می شود، و صدای مهیب و زمین لرزه شدیدی را در همان نقطه به همراه دارد، و می دانیم خداوند گروهی از اقوام سرکش پیشین را به وسیله آن مجازات کرد، و عجیب اینکه با تمام پیشرفتهای علمی که نصیب بشر شده هیچ وسیله ای برای دفع آن وجود ندارد و انسان از مبارزه با آن عاجز است .

اما چرا از میان همه اقوام در اینجا انگشت روی قوم عاد و ثمود گذاشته شده است ؟.

این به خاطر آن است که عرب از وضع آنها آگاهی داشته ، و آثار ویرانه های شهرهای آنها را با چشم خود دیده بودند، بعلاوه به حکم آنکه یک قوم بیابان گرد بودند از خطرات صاعقه به خوبی آگاهی داشتند.

سپس می افزاید: (( به خاطر بیاورید هنگامی را که پیامبران الهی از هر سو، از پیش رو و پشت سر، به سراغشان آمدند و آنها را به پرستش خدای یگانه دعوت کردند)) (اذ جائتهم الرسل من بین ایدیهم و من خلفهم الا تعبدوا الا الله ).

تعبیر (( من بین ایدیهم و من خلفهم )) ممکن است اشاره

به همان باشد که در بالا گفتیم یعنی پیامبران الهی از تمام وسائل هدایت و تبلیغ استفاده کردند، و از هر دری ممکن بود وارد شدند تا در دل این سیاهدلان نفوذ کنند.

و نیز ممکن است اشاره به پیامبرانی باشد که در زمانهای مختلف در میان این اقوام آمدند و ندای توحید سر دادند.

اما ببینیم آنها در برابر تلاش عظیم و گسترده این رسولان الهی چه پاسخی گفتند؟!

می فرماید: (( آنها گفتند: اگر پروردگار ما می خواست فرشتگانی نازل می کرد تا دعوت او را به ما ابلاغ کنند نه انسانهائی همانند خود ما)) (قالوا لو شاء ربنا لانزل ملائکه ).

اکنون که چنین است ما به طور مسلم به آنچه شما به آن فرستاده شده اید کافریم ، و اصلا اینها را از سوی خداوند نمی دانیم (فانا بما ارسلتم به کافرون )

مفهوم این سخن آن نیست که شما رسولان خدائید و ما به رسالت شما ایمان نمی آوریم ، بلکه منظور این است شما اصلا رسالتی ندارید فقط ادعائی بی اساس می کنید و به همین دلیل ما تسلیم سخنان شما نخواهیم شد (بنابراین منظور از جمله (( ما ارسلتم به )) یا استهزاء و سخریه است و یا مقصود این است که طبق ادعای

شما چنین رسالتی دارید).

این همان بهانه ای است که قرآن کرارا از منکران دعوت انبیا نقل می کند که انتظار داشتند پیامبر الهی همیشه فرشته ای باشد، گوئی بشر هرگز شایستگی این مقام را ندارد، چنانکه در آیه 7 سوره فرقان نیز آمده است ، و قالوا ما لهذا الرسول یاکل الطعام و یمشی فی الاسواق لو لا انزل علیه

ملک فیکون معه نذیرا: (( آنها گفتند: چرا این پیامبر غذا می خورد، و در بازارها راه می رود؟ چرا لااقل فرشته ای بر او نازل نشده تا همراه وی مردم را انذار کند)) ؟!

بی خبر از آنکه رهبر انسان باید از نوع انسان باشد، تا به دردها و نیازها و مشکلات و مسائل مختلف زندگی او آشنائی داشته باشد، تا بتواند قدوه و اسوه او گردد، لذا قرآن در آیه 8 سوره انعام تصریح می کند که (( اگر او را فرشته قرار می دادیم حتما وی را به صورت انسانی در می آوریم )) ! (و لو جعلناه ملکا لجعلناه رجلا).

در آیات بعد چنانکه روش قرآن است بعد از ذکر اجمال به تفصیل درباره عاد و ثمود پرداخته ، می گوید اما قوم عاد در زمین بدون حق تکبر کردند.

(و هر کبری ناحق است ) تا آنجا که گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است )) ؟! (فاما عاد فاستکبروا فی الارض بغیر الحق و قالوا من اشد مناقوه ).

می دانیم آنها جمعیتی بودند که در سرزمین احقاف در ناحیه (( حضرموت )) در جنوب (( جزیره عربستان )) زندگی داشتند، و از نظر قدرت جسمانی ، و تمکن مالی ، و تمدن مادی کم نظیر بودند، قصرهای زیبا و قلعه های محکم می ساختند، مخصوصا بر مکانهای مرتفع بناهائی که نشانه قدرت و وسیله خودنمائی بود بر پا می کردند، مردمانی خشن و جنگجو بودند، و این قدرت ظاهری آنها را سخت مغرور کرده بود چنانکه خود را جمعیتی شکست ناپذیر و برتر از همه می پنداشتند،

و به همین دلیل در برابر

خدا و پیامبرشان (( هود)) به طغیان و سرکشی و تکذیب و انکار برخاستند.

اما قرآن در پاسخ این ادعا می گوید: آیا آنها نمی دانستند خداوندی که آنان را آفریده از آنها قویتر است )) ؟! (او لم یروا ان الله الذی خلقهم هو اشد منهم قوه ).

نه تنها خالق آنها که خالق تمام آسمانها و زمین است ، اصلا این دو قدرت قابل مقایسه نیست ، قدرت ناچیز وابسته فانی کجا، و قدرت بی انتهای جاودانی و ذاتی حق کجا؟ و خاک را با آفریننده افلاک چه نسبت ؟ ما للتراب و رب الارباب ؟. <19>

در پایان آیه می افزاید: (( آنها بر اثر این پندار بی اساس پیوسته آیات ما را انکار می کردند)) (و کانوا بایاتنا یجحدون ).

آری انسان بی مایه و کم ظرفیت هنگامی که مختصر قدرتی در خود احساس کند سر به طغیان بر می دارد، و حتی گاه از بی خردی به مبارزه با قدرت خدا برمی خیزد، و خداوند بزرگ چقدر ساده و آسان با یک اشاره عوامل حیاتشان را به عامل مرگشان تبدیل می کند، چنانکه در همین ماجرای عاد در آیه بعد اضافه می کند: (( سرانجام تند بادی شدید و پر صدا و هول انگیز و سرد و سخت ، در روزهائی شوم و پرغبار، بر آنها فرستادیم ، تا عذاب خوار کننده را در زندگی دنیا به آنها بچشانیم )) (فارسلنا علیهم ریحا صرصرا فی ایام نحسات لنذیقهم عذاب الخزی فی الحیوه الدنیا).

این تند باد عجیب چنانکه در آیات دیگر قرآن آمده چنان آنها را از زمین

بلند می کرد و زمین می کوبید،

همچون تنه های درخت خرما که از ریشه کنده شده باشد. <20>

این تند باد هفت شب و هشت روز می وزید، و تمام زندگی این قوم جبار خود خواه مغرور را در هم می کوبید، و جز ویرانه ای از آن قصرهای پرشکوه و زندگی مرفه و اموال سرشار باقی نماند.

در پایان آیه می گوید: تازه این عذاب دنیا است ، (( و عذاب آخرت از آن هم خوار کننده تر است )) (و لعذاب الاخره اخزی ).

به گونه ای که تمام این مجازاتهای دردناک در مقابل آن جرقه ای است در برابر دریای آتش !

و از همه سختتر اینکه (( هیچکس به یاری آنها نمی شتابد، و از هیچ سو یاری نمی شوند)) (و هم لا ینصرون ).

آری آنها یک عمر تلاش کردند که خود را بزرگ نشان دهند، خداوند هم به هنگام عذاب مجازاتی خوار کننده در این دنیا و جهان دیگر برای آنان قائل شده است ، تا بینی این متکبران مغرور را بر خاک بمالد.

(( صرصر)) (بر وزن دفتر) در اصل از ماده صر (بر وزن شر) به معنی محکم بستن است ، و به همین جهت کیسه ای را که در آن پول می گذاردند و در آن را محکم می بستند صره (بر وزن طره ) می نامیدند، سپس به بادهای بسیار سرد یا پر سر و صدا، و یا مسموم و کشنده ، اطلاق شده است ، و شاید تند باد عجیبی که قوم عاد را در هم کوبید دارای همه این صفات سه گانه بوده است .

(( ایام نحسات )) به معنی روزهای نحس و شوم

است ، و بعضی آن را به معنی روزهای پر گرد و غبار، یا روزهای بسیار سرد دانسته اند، جمع این سه معنی نیز در آیات مورد بحث ممکن است .

امیر مؤ منان علی (علیه السلام ) به عنوان یک درس بیدار کننده اخلاقی در یکی از خطبه های نهج البلاغه انگشت روی همین داستان قوم عاد گذارده چنین می فرماید: و اتعظوا فیها بالذین قالوا: من اشد منا قوه حملوا الی قبورهم ، فلا یدعون رکبانا، و انزلوا الاجداث فلا یدعون ضیفانا، و جعل لهم من الصفیح اجنان ، و من التراب اکفان ، و من الرفات جیران :

(( در این دنیا از کسانی پند گیرید که می گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است ؟ اما همانها را به سوی قبرهایشان حمل کردند، در حالی که اختیاری از خود نداشتند، و درون قبرها وارد شدند، در حالی که میهمان ناخوانده ای بودند، در دل سنگها خانه های قبر برای آنان ساخته شد، و از خاک کفنها، و از استخوانهای پوسیده همسایگان ! <21>

1 - عامل نابودی قوم عاد چه بود؟

مطابق آیه 13 همین سوره قوم عاد و ثمود هر دو با صاعقه نابود شدند، در حالی که آیات مورد بحث می گوید: آنها با تند باد سرد و شدید (صرصر) از میان رفتند، آیا این دو منافاتی با یکدیگر ندارد؟

در پاسخ باید گفت : مفسران و ارباب لغت برای صاعقه دو معنی ذکر کرده اند: معنی عام ، و خاص

(( صاعقه )) به معنی عام به معنی هر چیزی است که انسان را هلاک می کند و به گفته مجمع البیان : ((

المهلکه من کل شی ء)) .

معنی خاص جرقه عظیم آتشینی است که از آسمان فرود می آید، و هر چیزی را که در مسیر آن قرار گیرد می سوزاند که شرح آن را در تفسیر همین

آیات بیان کردیم (این جرقه بزرگ از مبادله الکتریسته میان ابر و زمین حاصل می شود).

بنابراین اگر (( صاعقه )) به معنی اول باشد هیچ منافاتی با تند باد ندارد.

راغب در مفردات می گوید: بعضی گفته اند که صاعقه سه گونه است :

صاعقه به معنی مرگ ، و به معنی عذاب ، و به معنی آتش ، مخصوصا در آیه (( انذرتکم صاعقه مثل صاعقه عاد و ثمود)) به معنی عذاب تفسیر شده است ، سپس (( راغب )) می افزاید: همه اینها در یک معنی جمع می شود: (( صاعقه صدای شدیدی است که از جو برمی خیزد که گاه تنها در آن آتش است ، و گاه عذاب دیگر، و گاه مرگ ، صاعقه یک چیز است و اینها اثرات آن است . <22>

این احتمال نیز وجود دارد که قوم عاد گرفتار دو گونه عذاب شدند، نخست تند بادی کوبنده که همه چیز آنها را در یک مدت طولانی در هم می کوبید بر دیار آنها مسلط شد، سپس صاعقه آتشین مرگبار به فرمان خدا آنها را فرو گرفت .

ولی پاسخ اول با در نظر گرفتن آیات دیگر قرآن که از مجازات قوم عاد سخن می گوید مناسبتر است . <23>

2 - روزهای نحس قوم عاد

گروهی معتقدند روزهای سال بر دو گونه است : روزهای نحس و شوم ، و روزهای سعد و برکت ، و

به آیات فوق استدلال کرده اند، آنها می گویند: تاءثیر مرموز و ناشناخته ای در روزها و شبها وجود دارد که آثار آن را احساس می کنیم ، اما علل آن برای ما مبهم است .

در حالی که بعضی دیگر (( ایام نحسات )) را در آیات مورد بحث به معنی

روزهای پر گرد و غبار تفسیر کرده اند.

و قوم عاد گرفتار چنین تند بادی شدند، به گونه ای که یکدیگر را با چشم نمی دیدند، چنانکه از آیه 24 سوره احقاف نیز استفاده می شود، می فرماید: هنگامی که تند باد به سوی آنها حرکت کرد آنچنان تاریک و پر غبار بود که آنها گمان کردند ابری پر باران به سوی آنها می آید، ولی به آنها گفته شد این همان عذابی است که درباره آن عجله داشتید، این تند بادی است که در آن عذاب دردناکی نهفته است .

به خواست خداوند درباره ایام سعد و نحس بحث مشروحتری در ذیل آیه 19 سوره قمر خواهد آمد. سرنوشت قوم سرکش ثمود

بعد از توضیحی که در آیات گذشته پیرامون قوم عاد آمد در دو آیه مورد بحث از قوم ثمود سخن به میان آورده می گوید: (( اما ثمود را هدایت کردیم (پیامبران صالح را با دلائل روشن به سوی آنها فرستادیم ) ولی آنها نابینائی و گمراهی را بر هدایت ترجیح دادند)) ! (و اما ثمود فهدیناهم فاستحبوا العمی علی الهدی ).

(( لذا صاعقه عذاب خوار کننده به خاطر اعمالی که انجام می دادند دامان آنها را فرو گرفت )) (فاخذتهم صاعقه العذاب الهون بما کانوا یکسبون ).

آنها گروهی بودند که در سرزمین (( وادی

القری )) (منطقه ای میان مدینه

و شام ) زندگی داشتند، خداوند زمینهائی آباد و خرم و سرسبز و باغهائی پر نعمت به آنها داده بود، در کشاورزی ابتکار و قدرت فراوان به خرج می دادند، عمرهائی طولانی ، اندامهائی قوی و نیرومند داشتند، در ساختن بناهای محکم و پیشرفته چنان ماهر بودند که قرآن در آیه 82 سوره حجر می گوید: در دل کوهها خانه های امن و امان می ساختند پیامبر بزرگشان با منطق نیرومند و تواءم با محبت فراوان ، و همراه با معجزه الهی ، به سراغ آنان آمد، اما این قوم مغرور و از خود راضی نه تنها دعوت او را نپذیرفتند بلکه برای او و یاران اندکش ، ناراحتیهای فراوان به وجود آوردند نتیجه آن این شد که خداوند این مغروران را به عذابی سخت و خوار کننده گرفتار ساخت .

در سوره اعراف آیه 78 می خوانیم زمین لرزه ای شدید آنها را فرو گرفت ، و صبحگاهان جسمهای بی جانشان در خانه هاشان باقی مانده بود (( فاخذتهم الرجفه فاصبحوا فی دارهم جاثمین )) .

و در سوره حاقه آیه 5 آمده است که (( قوم ثمود به وسیله یک عامل ویرانگر نابود شدند)) (( فاما ثمود فاهلکوا بالطاغیه )) .

و در سوره هود آیه 67 می خوانیم که (( قوم ستمگر ثمود به وسیله صیحه آسمانی از میان رفتند، در خانه هاشان به رو افتادند و مردند)) (( و اخذ الذین ظلموا الصیحه فاصبحوا فی دیارهم جاثمین )) .

اما در آیات مورد بحث چنانکه دیدیم تعبیر به (( صاعقه )) شده است .

ممکن است در ابتدا تصور شود که

میان این تعبیرات منافاتی وجود دارد، ولی کمی دقت نشان می دهد که چهار تعبیر فوق <24> به یک حقیقت بازگشت می کند: زیرا (( صاعقه )) چنانکه قبلا هم اشاره کردیم هم دارای صدای وحشتناکی است

که از آن میتوان به (( صیحه )) آسمانی تعبیر کرد، و نیز آتش سوزانی همراه دارد، و هم بر نقطه ای که فرود می آید تولید لرزه شدید می کند، و هم یک وسیله ویرانگر است .

در حقیقت بلاغت قرآن ایجاب می کند که ابعاد مختلف یک عذاب را با تعبیرات گوناگون در آیات مختلف بیان کند تا در نفوس انسانها تاءثیر عمیقتری بخشد، در واقع آنها با عوامل مختلف مرگ آور در یک حادثه روبرو شدند که هر کدام به تنهائی برای نابودیشان کافی بود (( صیحه ای مرگبار)) (( زمین لرزهای کشنده )) (( آتشی سوزان )) و بالاخره (( صاعقه ای وحشتناک )) .

ولی از آنجا که گروهی هر چند اندک به صالح ایمان آورده بودند و ممکن است کسانی سؤ ال کنند: پس سرنوشت آنها در میان موج وحشتناک صاعقه چه شد؟ آیا آنها نیز به آتش دیگران سوختند؟ قرآن در آیه بعد می افزاید: (( کسانی را که ایمان آوردند و تقوی پیشه داشتند نجات بخشیدیم )) (و نجینا الذین آمنوا و کانوا یتقون ).

این گروه را ایمان و تقوایشان نجات داد، و آن گروه طاغی را کفر و اعمال سوئشان گرفتار عذاب الهی ساخت ، و هر کدام می توانند الگوئی برای گروهی از این امت باشند.

بعضی از مفسران گفته اند: از میان آنهمه جمعیت تنها یکصد و ده نفر! به صالح

ایمان آوردند، و خداوند آن گروه اندک را حفظ کرد و به موقع نجات داد.

انواع هدایت الهی

می دانیم هدایت بر دو گونه است : (( هدایت تشریعی )) که همان (( ارائه طریق )) و نشان دادن راه با تمام نشانه هاست ، و (( هدایت تکوینی )) که (( ایصال به مطلوب ))

و رسانیدن به مقصود است .

در آیات مورد بحث هر دو یکجا جمع شده است نخست می گوید: (( ما قوم ثمود را هدایت کردیم )) این هدایت همان هدایت تشریعی و ارائه طریق است ، سپس می افزاید: (( آنها نابینائی را بر هدایت ترجیح دادند)) این همان هدایت تکوینی و ایصال به مقصود است .

به این ترتیب هدایت به معنی اول که وظیفه مسلم انبیای الهی است حاصل شد، اما هدایت به معنی دوم که به اراده و اختیار هر انسانی بستگی دارد از سوی این قوم مغرور و خود خواه حاصل منتفی شد، چرا که آنها گمراهی را بر هدایت ترجیح دادند (( فاستحبوا العمی علی الهدی )) .

این خود دلیل روشن و بارزی است بر مساءله آزادی اراده انسان و عدم اجبار او در اعمالش ، و عجب اینکه با این صراحت و روشنی آیات باز بعضی از مفسران همچون فخر رازی به خاطر پیشداوریهائی که در مورد ترجیح مکتب جبر داشته اند در اینجا اصرار و پافشاری بر انکار دلالت آیه کرده اند و سخنانی گفته اند که از شاءن یک محقق دور است . <25> در آیات پیشین سخن از مجازات دنیوی کفار مغرور و ظالمان مجرم بود، اما در آیات مورد بحث از عذاب

آخرت آنها سخن می گوید، و دردها و مصائب دشمنان خدا را در مراحل مختلف قیامت طی چندین آیه تکان دهنده بر می شمرد.

نخست می فرماید: (( به خاطر بیاورید آن روز را که دشمنان خدا را جمع کرده به سوی دوزخ می برند)) (و یوم یحشر اعداء الله الی النار).

و برای اینکه صفوف آنها به هم پیوسته باشد (( صفوف پیشین را نگه می دارند تا صفهای بعد به آنها ملحق شوند)) و آنها را دسته جمعی روانه دوزخ می کنند (فهم یوزعون ). <26>

(( زمانی که به آن می رسند گوشها و چشمها و پوستهای تنشان به اعمال آنها گواهی می دهد)) ! (حتی اذا ما جائوها شهد علیهم سمعهم و ابصارهم و جلودهم بما کانوا یعملون ). <27>

چه شاهدان عجیبی ؟ که عضو پیکر خود انسانند، و شهادتشان به هیچوجه قابل انکار نیست ، چرا که در همه صحنهها حاضر و ناظر بوده ، و به فرمان الهی به سخن آمده اند!

آیا شهادت اعضا از این طریق است که خدا درک و شعور و قدرت سخن در آنها می آفریند؟

یا همانند درختی است که خدا در میان آن برای موسی ایجاد صوت کرد؟

و یا آثار گناهان که در طول عمر در آنها نقش بسته در آنجا که (( یوم البروز)) و روز آشکار شدن اسرار نهانی برملا می شود؟ در تعبیرات معمولی نیز گاهی از اینگونه آثار تعبیر به نطق یا اخبار می شود، و می گوئیم (( رنگ رخساره خبر می دهد از سر درون )) !

همه این تفسیرها قابل قبول است ، و در لابلای سخنان مفسران کم

و بیش آمده .

البته هیچ مانعی ندارد که خداوند درک و شعوری در آنها ایجاد کند و از روی علم و آگاهی در آن محضر بزرگ شهادت دهند، شاید ظاهر آیات در بدو نظر نیز همین باشد، در مورد تسبیح و حمد و سجده ذرات جهان در پیشگاه خدا نیز جمعی را عقیده همین است .

ولی معنی اخیر نیز چندان بعید به نظر نمی رسد، چرا که می دانیم هیچ موجودی در این عالم از بین نمی رود، و آثار گفتار و اعمال ما در اعضا و جوارح ما باقی میماند، و اتفاقا این (( شهادت تکوینی )) گویاترین شهادت غیر قابل انکار است ، همانگونه که زردی و رنگ پریدگی گواهی غیر قابل انکاری بر ترس ، و سرخی صورت گواهی بر خشم ، یا شرم می دهد، و اطلاق نطق بر این معنی کاملا قابل قبول است .

اما احتمال دوم که خداوند در آنها نطقی بیافریند بی آنکه درکی داشته باشند و یا اثر تکوینی را نشان دهند بعید به نظر می رسد، چون در این صورت نه مصداق گواهی تشریعی است ، و نه گواهی تکوینی ، نه عقل و شعوری در آن است و نه اثر طبیعی عمل ، و در محضر دادگاه بزرگ الهی ارزش شهادت را نخواهد داشت .

قابل توجه اینکه جمله حتی اذا ما جائوها نشان می دهد که شهادت و گواهی اعضای پیکر انسان در دادگاه دوزخ است ، آیا مفهوم این سخن این است که در دوزخ چنین گواهی صورت می گیرد در حالی که دوزخ پایان کار است ؟ و یا اینکه دادگاه آنها در

کنار جهنم بر پا می شود؟ احتمال دوم نزدیکتر به نظر می رسد.

از سوی دیگر: منظور از (( جلود)) : (( پوستها)) (به صیغه جمع ) چیست ؟ ظاهر این است که منظور پوستهای قسمتهای مختلف تن است ، پوست دست و پا و صورت و غیر آن ، و اگر در بعضی از روایات تفسیر به (( فروج )) شده است ، در حقیقت از قبیل بیان مصداق است ، نه منحصر بودن مفهوم جلود در آن .

از سوی سوم این سؤ ال مطرح می شود که چرا از میان اعضای بدن تنها چشم و گوش و پوستها گواهان آن دادگاهند؟ آیا گواهان منحصر به اینهاست ؟ یا اعضا دیگر نیز گواهی می دهند؟

آنچه از آیات دیگر قرآن استفاده می شود این است که علاوه بر اینها گواهان دیگری نیز از اعضای بدن وجود دارد، در آیه 65 سوره یس می خوانیم :

و تکلمنا ایدیهم و تشهد ارجلهم بما کانوا یکسبون (( دستهای آنها با ما سخن می گویند، و پاهای آنها به اعمالشان گواهی می دهند)) .

در آیه 24 سوره نور سخن از شهادت (( زبان )) و (( دست و پا)) به میان آمده : یوم تشهد علیهم السنتهم و ایدیهم و ارجلهم .

بنابراین به نظر می رسد که اعضای دیگر نیز هر کدام به نوبه خود گواهی دهند، اما چون بیشترین اعمال انسان به کمک چشم و گوش انجام می گیرد و پوستهای تن نخستین اعضائی هستند که با اعمال تماس دارند گواهان صف مقدمند.

به هر حال آن روز، روز رسوائی بزرگ است ، روزی است که تمام وجود

انسان به سخن در می آید، تمامی اسرار او را فاش می کنند، که تمام گنهکاران را در وحشت عمیقی فرو می برد، اینجاست که (( رو به پوستهای تن خود کرده ، فریاد می زنند: چرا شما بر ضد ما گواهی دادید)) ؟! (و قالوا لجلودهم لم شهدتم علینا).

ما که سالیان دراز شما را نوازش دادیم ، از سرما و گرما حفظ کردیم ، شستشو و نظافت و پذیرائی نمودیم ، شما چرا اینچنین ؟!

(( آنها در پاسخ می گویند: همان خدائی که هر موجودی را به نطق در آورده ، ما را به سخن در آورده است )) (قالوا انطقنا الله الذی انطق کل شی ء).

خداوند ماءموریت افشاگری را در این روز و این دادگاه بزرگ بر عهده ما گذارده ، و ما چاره ای جز اطاعت فرمان او نداریم ، آری همان کس که قدرت نطق را در موجودات ناطق دیگر آفریده در ما نیز این توانائی را قرار داده است . <28>

جالب اینکه آنها تنها از پوست تنشان این سؤ ال را می کنند نه از سایر گواهان ، مانند چشم و گوش .

ممکن است به خاطر این باشد که گواهی پوست از همه عجیبتر و شگفت انگیزتر، و از همه گسترده تر و وسیع تر است ، همان پوستی که خود باید قبل از همه اعضاء طعم عذاب الهی را بچشد به چنین گواهی برمی خیزد، و این راستی حیرت آور است .

سپس ادامه می دهند: (( او کسی است که شما را در آغاز آفرید، و بازگشت همه شما نیز به سوی او است )) (و هو خلقکم

اول مره و الیه ترجعون ).

و باز می افزایند: (( شما اگر گناهانتان را مخفی می کردید نه از این جهت بود که از شهادت گوش و چشمها و پوستهایتان بر ضد خودتان بیم داشتید، شما اصلا باور نمی کردید روزی اینها به سخن در آیند و بر ضد شما گواهی دهند)) (و ما کنتم تستترون ان یشهد علیکم سمعکم و لا ابصارکم و لا جلودکم ).

(( بلکه مخفی کاری شما به خاطر این بود که گمان می کردید خداوند بسیاری از اعمالی را که انجام می دهید نمی داند)) (و لکن ظننتم ان الله لا یعلم کثیرا مما تعملون ).

غافل از اینکه هم خداوند در همه جا شاهد و ناظر بر اعمال شماست ، و از اسرار درون و برون شما آگاه است ، و هم ماموران مراقبت او همه جا با شما هستند، آیا هرگز می توانید پنهان از چشم و گوش و حتی پوست تنتان عملی انجام دهید؟!

آری شما چنان در قبضه قدرت او و مراقبان مخفی و آشکارش قرار دارید که حتی ابزارهای گناه شما گواهانی هستند بر ضد شما!

جمعی از مفسران شان نزولی برای این آیه نقل کرده اند که سه نفر از کفار قریش و طایفه بنی ثقیف که جمجمه هائی کوچک و شکمی بزرگ داشتند در کنار خانه کعبه اجتماع کرده بودند، یکی از آنها به دیگران گفت : آیا شما فکر می کنید خداوند سخنان ما را می شنود؟!

دیگری افزود: آهسته ! اگر بلند بگوئیم می شنود و اگر آهسته تکلم کنیم نمی شود.

دیگری اضافه کرد: من فکر می کنم اگر صدای بلند را بشنود حتما صدای

آهسته را هم می شنود!

اینجا بود که آیه فوق نازل شد. <29> به هر حال در آیه بعد می افزاید: (( این گمان بدی بود که درباره پروردگارتان داشتید، و همان موجب هلاکت شما گردید، و سرانجام از زیانکاران شدید)) (و ذلکم ظنکم الذی ظننتم بربکم اردیکم فاصبحتم من الخاسرین ). <30> <31>

آیا این گفتگوها سخن خداوند است ، یعنی گفتگوی اعضا و جوارح تا جمله (( انطقنا الله الذی انطق کل شی ء)) تمام می شود، سپس سخن خداوند در زمینه

انحراف و بدبختی و گمانهای زشت آنها آغاز می گردد؟

یا اینکه اینها ادامه سخنان پوستهای اعضای تن انسان است .

معنی دوم مناسبتر به نظر می رسد، و تعبیرات آیه با آن سازگارتر است ، هر چند اعضای تن نیز این سخنان را به فرمان خدا و تعلیم او می گویند و نتیجه همه تقریبا یک چیز است .

1 - حسن ظن و سوء ظن به خدا

آیات فوق به خوبی گواهی می دهد که گمان بد درباره خداوند به قدری خطرناک است که گاه موجب هلاکت و عذاب ابدی انسان می گردد، نمونه آن گمان گروهی از کفار بود که گمان می کردند خدا اعمال آنها را نمی بیند، و سخنان آنها را نمی شنود، همین سوء ظن سبب خسران و هلاکتشان شد.

به عکس حسن ظن درباره خداوند موجب نجات در دنیا و آخرت است ، چنانچه در حدیثی از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم : ینبغی للمؤ من ان یخاف الله خوفا کانه یشرف علی النار و یرجوه رجاءا کانه من اهل الجنه ، ان الله تعالی یقول : و ذلکم

ظنکم الذی ظننتم بربکم … ثم قال ان الله عند ظن عبده : ان خیرا فخیر، و ان شرا فشر: (( سزاوار است بنده مؤ من آنچنان از خدا بترسد که گوئی در کنار دوزخ قرار گرفته و مشرف بر آتش است ، و آنچنان به او امیدوار باشد که گوئی اهل بهشت است ، چنانکه خداوند متعال می فرماید: این گمانی است که شما به خدا پیدا کردید و سبب هلاکتان شد، سپس امام (علیه السلام ) افزود: خداوند نزد گمان بنده خویش است اگر گمان نیک ببرد نتیجه اش نیک و اگر گمان بد ببرد نتیجه اش بد است )) . <32>

در حدیث دیگری از امام صادق از پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) آمده است : آخرین کسی را که دستور داده می شود به سوی دوزخ ببرند ناگهان به اطراف خود نگاه می کند، خداوند بزرگ دستور می دهد او را برگردانید، او را بر می گردانند، خطاب می کند: چرا به اطراف خود نگاه کردی ؟ و در انتظار چه فرمانی بودی ؟ عرض می کند: پروردگارا! من درباره تو اینچنین گمان نمی کردم ، می فرماید: چه گمان می کردی ؟ عرض می کند: گمانم این بود که گناهان مرا می بخشی و مرا در بهشت خود جای می دهی ! خداوند می فرماید: یا ملائکتی ! لا، و عزتی و جلالی و آلائی و علوی و ارتفاع مکانی ، ما ظن بی عبدی هذا ساعه من خیر قط، و لو ظن بی ساعه من خیر ما ودعته بالنار، اجیزوا له کذبه و ادخلوه

الجنه !: ای فرشتگان من ! به عزت و جلال و نعمتها و مقام والایم سوگند، این بنده ام هرگز گمان خیر درباره من نبرده ، و اگر ساعتی گمان خیر برده بود من او را به جهنم نمی فرستادم ، گرچه او دروغ می گوید ولی با اینحال اظهار حسن ظن او را بپذیرید، و او را به بهشت برید، سپس پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) فرمود: هیچ بنده ای نیست که نسبت به خداوند متعال گمان خیر ببرد مگر اینکه خدا نزد گمان وی خواهد بود، و این همان است که می فرماید: (و ذلکم ظنکم الذی ظننتم …). <33>

2 - گواهان در دادگاه قیامت :

هنگامی که می گوئیم در جهان دیگر همه انسانها محاکمه می شود ممکن است دادگاههائی را همچون دادگاههای عالم دنیا تداعی کند، که هر کس با پرونده ای کوچک یا بزرگ با شاهدانی همچون شاهدان این دادگاهها در برابر قضات حاضر می شوند، و سؤ ال و جوابی صورت می گیرد، و حکم نهائی صادر می شود.

ولی بارها گفته ایم الفاظ در آنجا مفهوم عمیقتری به خود می گیرد که گاه تصور مفاهیم آنها برای ما زندانیان دنیا مشکل ، و گاهی غیر ممکن است ، ولی هر گاه اشاراتی را که در آیات قرآن و روایات پیشوایان معصوم وارد شده مورد توجه قرار می دهیم حقایقی برای ما کشف می شود که از عظمت و عمق زندگی در آن جهان اجمالا پرده بر می دارد، و نشان می دهد که دادگاه رستاخیز چه دادگاه عجیبی است .

مثلا هنگامی که گفته می

شود (( میزان عمل )) ممکن است این تصور پیدا شود که اعمال ما در آن روز به صورت اجسام سبک و سنگینی در می آید که در ترازوهای دو کفه ای وزن می شود، اما هنگامی که در روایات معصومین می خوانیم علی (علیه السلام ) میزان اعمال است ، یعنی ارزش اعمال و شخصیت افراد با مقیاس وجودی این بزرگمرد عالم انسانیت سنجیده می شود، و هر اندازه به آن شبیه و نزدیک است وزن بیشتری دارد، و هر قدر بی شباهت و دور است وزن کمتری دارد، متوجه می شویم که میزان عمل در آنجا یعنی چه ؟!

در مورد مساله (( گواهان )) نیز آیات قرآن پرده از روی حقایقی برداشته ، و پای گواهی اموری را به میان کشیده که در دادگاههای دنیا مطلقا مطرح نیستند، ولی در آنجا نقش اساسی را دارند.

به طور کلی از آیات قرآن استفاده می شود که شش نوع گواه برای آن دادگاه وجود دارد.

1 - از همه برتر و بالاتر (( ذات پاک خداوند)) است : و ما تکون فی شان و ما تتلوا منه من قرآن و لا تعملون من عمل الا کنا علیکم شهودا اذ تفیضون فیه : (( در هر حال که باشی و هر آیهای از قرآن که بخوانی و هر کاری را انجام دهید ما گواه بر شما هستیم هنگامی که در آن وارد می شوید)) (یونس - 61).

البته همین گواهی برای همه چیز و همه کس کافی است ، ولی لطف خداوند

و مقام عدالت او ایجاب کرده که گواهان دیگری نیز معین فرموده است .

2 - پیامبران و اوصیاء

قرآن

می گوید: فکیف اذا جئنا من کل امه بشهید و جئنا بک علی هؤ لاء شهیدا: (( چگونه خواهد بود آن روز که از هر امتی گواهی می آوریم ، و تو را گواه بر آنها قرار می دهیم )) (نساء - 41).

در حدیثی در ذیل همین آیه در کتاب کافی از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم : نزلت فی امه محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) خاصه ، فی کل قرن منهم امام منا، شاهد علیهم ، و محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) شاهد علینا: فرمود: (( این درباره امت محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) نازل شده که در هر قرنی برای آنها امامی از ما خواهد بود گواه بر آنان و محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) گواه بر همه ما است )) . <34>

3 - زبان و دست و پا و چشم و گوش نیز گواهی می دهند

قرآن می گوید: یوم تشهد علیهم السنتهم و ایدیهم و ارجلهم بما کانوا یعملون : (( در آن روز زبانها و دستها و پاهایشان بر ضد آنها نسبت به اعمالی که مرتکب شدند گواهی می دهد)) (نور - 24).

از آیات مورد بحث نیز استفاده می شود که چشم و گوش در زمره گواهانند، و از پاره ای از روایات بر می آید که همه اعضای تن به نوبه خود اعمالی را که انجام داده اند گواهی می دهند. <35>

4 - پوستهای تن نیز گواهی می دهند

آیات مورد بحث با صراحت از این موضوع سخن می گفت ،

و حتی اضافه می کند که گنهکاران که هرگز انتظار نداشتند پوستهای تن آنها به صورت گواهانی بر ضد آنان در آیند آنها را مخاطب ساخته می گویند: چرا شما بر ضد ما گواهی

دادید؟ آنها پاسخ می دهند: خدائی که همه چیز را به نطق در آورده ما را به سخن در آورده است (فصلت - 21).

5 - فرشتگان

قرآن می گوید: و جائت کل نفس معها سائق و شهید (( در آن روز هر انسانی وارد صحنه محشر می شود در حالی که فرشته ای با او است که او را به سوی حساب سوق می دهد و گواهی از فرشتگان است که بر اعمال او شهادت می دهد)) (ق - 21).

6 - زمین

آری زمین که زیر پای ما قرار دارد، و ما همیشه میهمان آن هستیم ، و با انواع برکاتش از ما پذیرائی می کند، نیز دقیقا مراقب ما است ، و در آن روز همه گفتنی ها را می گوید، چنانکه می خوانیم : یومئذ تحدث اخبارها: (( در آن روز زمین اخبار خود را بازگو می کند)) (زلزال -4).

7 - زمان نیز از شهود است

گرچه در متن آیات قرآن به این امر اشاره نشده ، ولی در روایات معصومین شاهد بر آن وجود دارد چنانکه از علی (علیه السلام ) می خوانیم : ما من یوم یمر علی ابن آدم الا قال له ذلک الیوم یا ابن آدم ! انا یوم جدید، و انا علیک شهید، فقل فی خیرا و اعمل فی خیرا، اشهد لک یوم القیامه : (( هیچ روزی بر فرزند آدم نمی گذرد مگر اینکه به او می

گوید: ای فرزند آدم ! من روز تازهای هستم و بر تو گواهم ، در من سخن خوب بگو، و عمل نیک انجام ده ، تا در قیامت به نفع تو گواهی دهم )) . <36>

به راستی عجیب است اینهمه گواهان حق ، و شاهدان آن دادگاه بزرگ ،

از زمان و مکان گرفته ، تا فرشتگان و اعضای پیکر ما و انبیا و اولیا، و برتر از همه ذات پاک خدا، مراقب اعمال ما هستند و گواه بر ما، و ما چه بیخبریم ؟!

آیا ایمان به وجود چنین مراقبانی کافی نیست که انسان را کاملا در مسیر حق و عدالت و پاکی و تقوا قرار دهد. همنشینان بد در تعقیب بحثی که در آیات گذشته پیرامون سرنوشت دشمنان خدا (اعداء الله ) آمد در دو آیه مورد بحث به دو قسمت از مجازات دردناک آنها در آخرت و دنیا اشاره می کند.

نخست خداوند می فرماید: (( اگر آنها صبر و شکیبائی کنند یا نکنند آتش دوزخ قرارگاهشان است )) و رهائی از آن امکان پذیر نیست (فان یصبروا فالنار مثوی لهم ). <37>

(( مثوی )) از ماده (( ثوی )) (بر وزن هوی ) به معنی قرارگاه و محل استقرار است .

این آیه در حقیقت شبیه آیه 16 سوره طور است که می گوید: اصلوها فاصبروا او لا تصبروا سواء علیکم : (( در آتش دوزخ وارد شوید، می خواهید صبر کنید یا نکنید تفاوتی برای شما نمی کند)) و همچون آیه 21 سوره ابراهیم سواء علینا ا جزعنا ام صبرنا ما لنا من محیص : (( برای ما یکسان است خواه صبر

کنیم یا نکنیم راه نجاتی نیست )) .

سپس برای تاءکید این مطلب می افزاید: (( و اگر آنها تقاضای رضایت و عفو پروردگار کنند بجائی نمی رسد و مورد عفو قرار نمی گیرند)) (و ان یستعتبوا فما هم من المعتبین ).

(( یستعتبون )) در اصل از (( عتاب )) گرفته شده که به معنی اظهار خشونت است ، و مفهومش این است که شخص گنهکار خود را تسلیم سرزنشهای صاحب حق کند تا او را مورد عفو قرار دهد و راضی گردد، و لذا این ماده (استعتاب ) به معنی استرضاء و تقاضای عفو نیز به کار می رود. <38>

سپس به مجازات دردناک دنیوی آنها اشاره کرده ، می فرماید: (( ما برای آنها دوستان و همنشینان بداندیش و زشت سیرتی قرار دادیم ، که همه چیز را در نظر آنان زینت دادند)) ، و زشتیها را زیبائی ، و بدیها را نیکی معرفی نمودند

(و قیضنا لهم قرناء فزینوا لهم ما بین ایدیهم و ما خلفهم ).

(( قیضنا)) از ماده (( قیض )) (بر وزن فیض ) در اصل به معنی پوست روی تخم مرغ است ، سپس در مواردی که افرادی کاملا بر انسان مسلط می شوند، مانند تسلط پوست بر تخم مرغ به کار رفته است ، اشاره به اینکه این دوستان تبهکار و فاسد آنها را از هر سو احاطه می کنند، افکارشان را می دزدند، و چنان بر آنان چیره می شوند که حس تشخیص خود را از دست دهند، و زشتیها در نظر آنها زیبا می گردد، و چه دردناک است چنین حالتی برای انسان زیرا به آسانی

در گرداب فساد فرو می رود، و درهای نجات به روی او بسته می شود.

گاه ماده (( قیضنا)) در مورد تبدیل چیزی به چیزی نیز به کار رفته است بنابراین معنی و تفسیر آیه چنین می شود که دوستان صالح را از آنها می گیریم و بجای آنها دوستان فاسد به آنان می دهیم .

همین معنی به صورت گویاتری در آیات 36 و 37 سوره زخرف آمده است : و من یعش عن ذکر الرحمن نقیض له شیطانا فهو له قرین و انهم لیصدونهم عن السبیل و یحسبون انهم مهتدون : (( بر آنها که از یاد خداوند رحمن رویگردان شوند شیاطین را می سازیم که همواره با آنان قرین هستند، این شیاطین آنها را از راه حق باز می دارند در حالی که گمان می کنند هدایت یافته اند)) .

و به راستی هنگامی که به جمع ظالمان و مفسدان و تبهکاران نظر می افکنیم جای پای این شیاطین را در زندگی آنها بخوبی مشاهده می کنیم ، اطرافیان اغواگر که آنها را از هر سو محاصره کرده بر مغز و فکر آنها چیره می شوند، و حقایق را در نظرشان وارونه جلوه می دهند.

جمله ما (( بین ایدیهم و ما خلفهم )) (آنچه پیش رو و پشت سر آنها است ) ممکن است اشاره به احاطه همه جانبه این شیاطین و تزیین آنها باشد.

این احتمال نیز داده شده است که منظور از (( ما بین ایدیهم )) لذات و زرق

و برق دنیا است و از (( ما خلفهم )) انکار قیامت و روز رستاخیز است .

این تفسیر نیز ممکن است که (( ما بین

ایدیهم )) اشاره به وضع دنیای آنها باشد، (( و ما خلفهم )) آینده ای که برای آنها و فرزندانشان در پیش است و معمولا بسیاری از جنایات را به خاطر تامین آینده آنها می کنند.

سپس می افزاید: (( به سبب این وضع اسفبار، فرمان عذاب الهی درباره آنها تحقق یافت ، و به سرنوشت اقوام گمراهی از جن و انس که قبل از آنها بودند گرفتار شدند)) (و حق علیهم القول فی امم قد خلقت من قبلهم من الجن و الانس ). <39>

سپس آیه را با این جمله پایان می دهد (( آنها مسلما زیانکار بودند)) (انهم کانوا خاسرین ).

این تعبیرات در حقیقت نقطه مقابل تعبیراتی است که در آیات بعد در مورد مؤ منان با استقامت می خوانیم که یاران آنها در این دنیا و آخرت فرشتگانند و به آنها بشارت می دهند که هیچ غم و اندوهی برای آنها نخواهد بود. جنجال کنید تا صدای دلنواز قرآن را نشنوند!

به تناسب بحثهائی که درباره بعضی اقوام پیشین ، قوم عاد و ثمود، در آیات گذشته آمد، و نیز به تناسب همنشینان بد سیرتی که حقایق را در نظر انسان وارونه جلوه می دهند، آیات مورد بحث گوشه ای از انحراف و بداندیشی مشرکان عصر پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) را مجسم می سازد.

در بعضی از روایات آمده است که هر گاه پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) در مکه صدای خود را به تلاوت قرآن مجید و کلمات شیرین و جذاب و پر محتوای خداوند بلند می کرد مشرکان مردم را از او دور

می کردند، و می گفتند: سوت و صفیر بکشید، و صدا را به شعر بلند کنید تا سخنان او را نشنوند!. <40>

قرآن مجید در آیات فوق به این معنی اشاره کرده ، می گوید: (( کافران گفتند: گوش به این قرآن فرا ندهید و به هنگام تلاوت آن لغو و باطل سر دهید و جنجال کنید تا غالب شوید)) ! (و قال الذین کفروا لا تسمعوا لهذا القرآن و الغوا فیه لعلکم تغلبون ).

این یک روش قدیمی برای مبارزه در برابر نفوذ حق است که امروز نیز به صورت گسترده تر و خطرناکتری ادامه دارد که برای منحرف ساختن افکار مردم

و خفه کردن صدای منادیان حق و عدالت ، محیط را آنچنان پر از جنجال می کنند، که هیچکس صدای آنها را نشنود، و با توجه به اینکه (( و الغوا)) از ماده (( لغو)) معنی گسترده ای دارد و هر گونه کلام بیهوده ای را شامل می شود، وسعت این برنامه روشن خواهد شد.

گاه با جار و جنجال و سوت و صفیر.

گاه با داستانهای خرافی و دروغین .

گاه با افسانه های عشقی و هوس انگیز!

گاه از مرحله سخن نیز فراتر رفته ، مراکز سرگرمی و فساد، و انواع فیلمهای مبتذل ، و مطبوعات بی محتوای سرگرم کننده ، و بازیهای دروغین سیاسی و هیجانهای کاذب ، و خلاصه هر چیزی که افکار مردم را از محور حق منحرف سازد به وجود می آورند.

و از همه بدتر اینکه گاه بحثهای بیهوده ای در میان دانشمندان یک قوم مطرح می کنند و چنان آنها را به قیل و قال درباره آن وا می دارند که

هر گونه مجال تفکر در مسائل بنیادی از آنها گرفته شود.

ولی آیا مشرکان توانستند با این اعمالشان بر قرآن غلبه کنند؟ نه ! آنها و شیطنتهایشان بر باد رفت ، و قرآن روز به روز گسترده تر و پربارتر شد و در سراسر جهان درخشیدن گرفت .

آیه بعد به مجازات شدید این گونه افراد اشاره کرده می فرماید: (( به طور مسلم به کافران - و در صف مقدم آنها، افرادی که مردم را از شنیدن آیات الهی باز می داشتند - عذاب شدیدی می چشانیم )) (فلنذیقن الذین کفروا عذابا شدیدا).

این عذاب ممکن است در دنیا به صورت اسارت و کشته شدن به دست لشکریان ظفرمند اسلام باشد، و یا در آخرت ، و یا هر دو.

(( و آنها را به بدترین اعمالی که انجام می دادند کیفر می دهیم )) (و لنجزینهم اسوء الذی کانوا یعملون ).

چه عملی بدتر از کفر و شرک ، و انکار آیات الهی ، و مانع شدن مردم از شنیدن سخنان حق است ؟

با این که مجازات همه اعمال خود را خواهند دید چرا تنها روی (( اسوء)) (بدترین آنها) تکیه شده است ؟

این تعبیر ممکن است به خاطر این باشد که موضوع مجازات را با تاءکید و تهدید جدی تری روشن سازد و نیز اشاره ای باشد به مانع شدن مردم از شنیدن صدای پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) بزرگ خدا.

تعبیر به (( کانوا یعملون )) دلیل بر این است که بیشتر روی اعمالی تکیه می شود که پیوسته آن را ادامه می دادند، و به عبارت دیگر یک لغزش دفعی نبوده بلکه

یک برنامه همیشگی برای آنها بوده است .

سپس برای تاءکید بیشتر می افزاید: (( این کیفر دشمنان الهی است ، آتش سوزان جهنم )) ! (ذلک جزاء اعداء الله النار). <41>

اما نه آتشی موقتی و زودگذر بلکه (( برای آنها در آتش ، خانه ابدی است )) (لهم فیها دار الخلد).

آری (( آنها به این عذاب شدید و دردناک مجازات می شوند، به خاطر این که آیات ما را انکار می کردند)) (جزاء بما کانوا بایاتنا یجحدون ). <42>

نه تنها آیات الهی را انکار می کردند، بلکه دیگران را نیز از شنیدن آن باز می داشتند.

(( یجحدون )) از ماده (( جحد)) (بر وزن عهد) به طوری که راغب در مفردات می گوید در اصل به معنی نفی چیزی است که در دل اثبات آن است ، یا اثبات چیزی که در قلب نفی آن است ، و به تعبیر دیگر انکار کردن واقعیات با علم به آنها است و این بدترین نوع کفر است (شرح بیشتر پیرامون این موضوع را در جلد 15 صفحه 412 ذیل آیه 14 نمل مطالعه کنید).

از آنجا که انسان وقتی به بلائی مبتلا می شود مخصوصا اگر بلای سخت و سنگینی باشد به فکر مسبب اصلی می افتد، تا او را پیدا کند و انتقام خود را از او بگیرد، گاه می خواهد اگر دستش برسد عامل اصلی را قطعه قطعه کند، لذا در آخرین آیه مورد بحث به چنین حالتی که برای کفار در دوزخ پیدا می شود اشاره کرده می فرماید: (( کافران می گویند: پروردگارا! آنهائی را که از جن و انس ما

را گمراه کردند به ما نشان ده تا آنها را زیر پای خود بگذاریم ، لگدمالشان کنیم ! تا از پستترین مردم باشند)) ! (و قال الذین کفروا ربنا ارنا الذین اضلانا من الجن و الانس نجعلهما تحت اقدامنا لیکونا من الاسفلین ).

آنها یک عمر بالای سر ما بودند، و ما را به مسیرهای بدبختی کشاندند، اکنون آرزوی ما این است که آنها را زیر پا قرار دهیم ، تا سوز دل ما فرونشیند! همان کسانی که به ما می گفتند: گوش به سخنان محمد (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) ندهید، او ساحر است ، او مجنون است ، و هذیان می گوید، آنها جار و جنجال می کردند تا ما صدای او را نشنویم و آهنگ دلربایش در دل ما مؤ ثر نشود، از رستم و اسفندیار و افسانه های دیگر به هم می بافتند تا ما را سرگرم کنند، حالا می فهمیم که آب حیات جاویدان در سخنان او جاری بوده ، و نغمه های دلنوازش همچون نفس مسیحا مردگان را

زنده می کرده ، ولی افسوس که دیگر دیر شده است .

بدون شک منظور از جن و انس در اینجا گروه شیاطین و انسانهای اغواگر شیطان صفت هستند، نه دو شخص معین ، و تثنیه بودن فعل در جائی که فاعل دو گروه باشد مانعی ندارد، همانگونه که در آیه (( فبای الاء ربکما تکذبان )) آمده است .

بعضی از مفسران در تفسیر جمله (( لیکونا من الاسفلین )) چنین گفته اند: منظور این است که اغواگران جن و انس در پائین ترین درکات جهنم قرار گیرند، ولی

ظاهر همان معنی است که قبلا گفته شد و آن اینکه آنها از شدت خشمشان می خواهند این اغواگران که در دنیا برترین مقام را داشتند در آنجا زیر پای پیروانشان قرار گیرند و مقام پستترین را داشته باشند. نزول فرشتگان بر مؤ منان با استقامت می دانیم روش قرآن برای تبیین مطالب این است که امور متضاد را در برابر

هم قرار می دهد تا با مقایسه با یکدیگر وضع آنها به خوبی روشن گردد، و از آنجا که در آیات گذشته سخن از منکران لجوجی در میان بود که بر کفر پافشاری داشتند، و خداوند آنها را به عذابها و کیفرهای مختلف تهدید می کند، در آیات مورد بحث سخن از مؤ منانی است که در ایمانشان راسخ و پا بر جا هستند، و خداوند به هفت پاداش و موهبت که برای آنها قرار داده اشاره می کند که غالبا نقطه مقابل کیفرهای گذشته است .

نخست می گوید: (( کسانی که می گویند پروردگار ما الله است ، سپس بر سر گفته خود می ایستند و کمترین انحرافی پیدا نمی کنند، و آنچه لازمه آن است در عمل و گفتار نشان می دهند فرشتگان الهی بر آنها نازل می شوند که نترسید و غمگین مباشید)) (ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملائکه الا تخافوا و لا تحزنوا).

چه تعبیر جامع و جالبی که در حقیقت همه نیکیها و صفات برجسته را در بر دارد، نخست دل به خدا بستن و ایمان محکم به او پیدا کردن ، سپس تمام زندگی را به رنگ ایمان در آوردن و در محور آن قرار

دادن . <43>

بسیارند کسانی که دم از عشق الله می زنند، ولی در عمل استقامت ندارند، افرادی سست و ناتوانند که وقتی در برابر طوفان شهوات قرار می گیرند با ایمان وداع کرده ، و در عمل مشرک می شوند، و هنگامی که منافعشان به خطر می افتد همان ایمان ضعیف و مختصر را نیز از دست می دهند.

علی (علیه السلام ) در یکی از خطبه های نهج البلاغه این آیه را با عبارت گویا و پر معنائی تفسیر می کند و بعد از تلاوت آن می فرماید: و قد قلتم (( ربنا الله )) فاستقیموا علی کتابه و علی منهاج امره و علی الطریقه الصالحه من عبادته ، ثم لا تمرقوا منها، و لا تبتدعوا فیها، و لا تخالفوا عنها:

(( شما گفتید پروردگار ما (( الله )) است اکنون بر سر این سخن پایمردی کنید، بر انجام دستورهای کتاب او، و در راهی که فرمان داده ، و در طریق پرستش شایسته او، استقامت به خرج دهید، از دایره فرمانش خارج نشوید، در آئین او بدعت مگذارید و هرگز با آن مخالفت نکنید)) . <44>

در حدیث دیگری از پیغمبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) می خوانیم که این آیه را تلاوت فرمود سپس افزود: قد قالها الناس ، ثم کفر اکثرهم ، فمن قالها حتی یموت فهو ممن استقام علیها:

(( گروهی این سخن را گفتند سپس اکثر آنها کافر شدند، اما کسی که این سخن را بگوید و همچنان به آن تداوم دهد تا مرگش فرا رسد او از کسانی است که بر آن استقامت کرده

)) . <45>

و اگر می بینیم در حدیثی که از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام ) نقل شده در پاسخ سؤ ال از تفسیر (( استقامت )) فرمود: هی و الله ما انتم علیه : (( استقامت همان روش ولایتی است که شما دارید)) <46> به معنی این نیست که مفهوم آیه در مساله ولایت خلاصه شود بلکه چون پذیرش رهبری ائمه اهل بیت (علیه السلام ) ضامن بقاء خط توحید و روش اصیل اسلام و ادامه عمل صالح است ، استقامت را به این معنی تفسیر فرموده است .

کوتاه سخن این که ارزش انسان که در ایمان و عمل صالح خلاصه می شود در این آیه در جمله (( قالوا ربنا الله ثم استقاموا)) منعکس شده ، و لذا در حدیثی از پیغمبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) آمده که شخصی خدمتش عرض کرد: اخبرنی بامر اعتصم به : (( دستوری به من ده که به آن چنگ زنم و در دنیا و آخرت اهل نجات شوم )) .

پیغمبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) فرمود: قل ربی الله ثم استقم : (( بگو پروردگار من الله است و بر این گفته خود به ایست )) !

سپس می گوید: پرسیدم : (( خطرناکترین چیزی که باید از آن بترسم چیست )) ؟ پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) زبانش را گرفت و فرمود: (( این )) ! <47>

اکنون به بینیم کسانی که این دو اصل مهم را در وجود خود زنده می کنند مشمول چه مواهبی از سوی خدا

هستند.

قرآن در این آیات به هفت موهبت بزرگ اشاره می کند مواهبی که از سوی فرشتگان الهی که بر آنها نازل می شوند به آنها بشارت داده می شود.

آری کار انسان بجائی می رسد که در پرتو ایمان و استقامت فرشتگان بر او نازل می گردند و پیام الهی را که سراسر لطف و مرحمت است به او اعلام می دارند.

پس از نخستین و دومین بشارت در مورد عدم (( خوف )) و (( حزن )) که به آن اشاره شد.

در سومین مرحله می گویند: (( بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به آن وعده داده می شدید)) (و ابشروا بالجنه التی کنتم توعدون ).

و در چهارمین بشارت می افزایند: (( ما یاران و مددکاران شما در زندگی

دنیا و در آخرت هستیم )) هرگز شما را تنها نمی گذاریم ، در نیکیها به شما کمک می کنیم ، و از لغزشها شما را حفظ می نمائیم تا وارد بهشت شوید (نحن اولیائکم فی الحیاه الدنیا و فی الاخره ).

در پنجمین بشارت می گویند: در بهشت برای شما هر چه بخواهید از مواهب و نعمتها فراهم است و هیچ قید و شرطی در کار نیست (و لکم فیها ما تشتهی انفسکم ).

ششمین بشارت این که نه تنها نعمتهای مادی و آنچه دلخواه شما است به شما می رسد، بلکه (( آنچه از مواهب معنوی طلب کنید در اختیار شما است )) (و لکم فیها ما تدعون ).

و بالاخره هفتمین و آخرین مژده ای که به آنها می دهند این است که شما میهمان خدا در بهشت جاویدان او هستید، و (( همه این نعمتها

به عنوان پذیرائی یک میزبان از یک میهمان گرامی از سوی پروردگار غفور و رحیم به شما ارزانی داشته می شود)) (نزلا من غفور رحیم ).

در این آیات و تعبیرات کوتاه و پر معنیش ، نکته های ظریف و فراوانی نهفته است : 1 - آیا نزول فرشتگان بر مؤ منان با استقامت به هنگام مرگ و انتقال از این عالم به جهان دیگر است ؟ همانگونه که جمعی از مفسران احتمال داده اند، یا در سه موقف (( به هنگام مرگ )) و (( به هنگام ورود در قبر)) و (( به هنگام زنده شدن در رستاخیز)) به سراغ آنها می آیند؟

و یا اینکه این بشارتها دائمی و مستمر است که با الهامهای معنوی این حقایق را در گوش جان مؤ منان پیوسته می خوانند، هر چند به هنگام مرگ یا ورود در عرصه محشر صدای فرشتگان رساتر و روشنتر می شود؟

از آنجا که آیه قید و شرطی ندارد با معنی اخیر سازگارتر است ، به خصوص اینکه فرشتگان در چهارمین بشارت می گویند: (( ما دوستان شما در دنیا و آخرت هستیم )) و این دلیل بر آن است که این مژده ها را به هنگامی که آنها در دنیا زنده اند از فرشتگان می شنوند، اما نه بشارتی با زبان و الفاظ، بلکه بشارتهائی که مؤ منان با گوش جان می شنوند، و در مشکلات و گرفتاریها در اعماق دل احساس می کنند و آرامش می یابند.

درست است که در روایات متعددی این آیه تفسیر به زمان فرا رسیدن مرگ شده است ، ولی در روایات دیگری نیز تفسیر به معنی

گسترده تری که حال حیات را نیز شامل می شود گردیده . <48>

و از مجموع این روایات می توان نتیجه گرفت که ذکر خصوص حال مرگ به عنوان یک مصداق روشن از این مفهوم وسیع و گسترده است ، و می دانیم تفسیرهائی که در روایات وارد شده غالبا به صورت بیان مصادیق روشن است .

به هر حال این بشارتهای فرشتگان الهی است که در روح و جان انسان با ایمان و پر استقامت پرتوافکن می شود، در طوفانهای سخت زندگی به آنها نیرو و توان می بخشد، و در پرتگاهها و لغزشگاهها به آنها ثبات قدم می دهد.

2 - در اینکه میان (( خوف )) و (( حزن )) چه تفاوتی است ؟ جمعی از مفسران گفته اند: خوف و ترس مربوط به حوادث بیمناک آینده است ، و (( حزن )) و اندوه مربوط به حوادث ناگوار گذشته ، به این ترتیب فرشتگان به آنها می گویند، نه از حوادث سختی که در پیش دارید، چه در دنیا و چه در هنگام مرگ و چه در مراحل رستاخیز نگران باشید، و نه از گناهان گذشته خود یا فرزندانی که از

شما در دنیا باقی میمانند غمی به دل راه دهید.

تقدیم (( خوف )) بر (( حزن )) نیز ممکن است به همین ملاحظه باشد که نگرانی انسان با ایمان بیشتر از حوادث آینده ، مخصوصا دادگاه محشر است .

بعضی نیز گفته اند ترس و خوف در برابر عذاب است ، و اندوه و حزن در برابر از دست رفتن ثواب ، و فرشتگان الهی آنها را به لطف پروردگار در هر دو

قسمت امیدوار می سازند.

3 - تعبیر به (( کنتم توعدون )) (وعده داده می شدید) تعبیر جامعی است که همه اوصاف بهشت را در نظر مؤ منان با استقامت تداعی می کند، یعنی بهشت با تمام اوصافی که شنیده اید، با حور و قصورش ، و با مواهب معنوی و روحانیش ، با نعمتهای بسیار گرانقدری که به گفته قرآن هیچکس از آن آگاه نیست ، و به ذهن کسی خطور نکرده ، فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قره اعین ) (الم سجده 17) همه و همه در اختیار شما است .

4 - در چهارمین مژده فرشتگان خود را یار و یاور مؤ منین در دنیا و آخرت معرفی می کنند که در حقیقت نقطه مقابل آیات گذشته است که کفار بی ایمان از اولیا و رهبران گمراه و اغواگر ناله سر می دهند، و می خواهند در دوزخ از این ناپاکان انتقام بگیرند.

5 - تفاوت در میان بشارت پنجم و ششم این است که در پنجم به آنها می گویند آنچه دلتان بخواهد در آنجا هست ، و خواستن شما و فراهم گشتن آن یکی است ولی می دانیم تعبیر به (( تشتهی انفسکم )) معمولا در لذات مادی به کار می رود، در حالی که (( ما تدعون )) (آنچه بخوانید) به معنی تقاضاهای معنوی و مواهب و لذات

روحانی است ، خلاصه در آنجا همه چیز جمع است و هر نعمت معنوی و مادی بخواهند فراهم است .

6 - (( نزل )) چنانکه قبلا هم گفته ایم به معنی ارزاقی است که به وسیله آن از میهمان پذیرائی می کنند و

بعضی به اولین وسیله پذیرائی از میهمان تفسیر کرده اند، و در هر حال این تعبیر لطیف و زیبا نشان می دهد که مؤ منان با استقامت همه میهمان خدایند و بهشت میهمان سرای الله است و نعمتهایش وسائل پذیرائی دوستان خدا.

7 - با دقت در عمق این مفاهیم و عظمت این وعده های الهی که به وسیله فرشتگان به مؤ منان داده می شود روح آدمی به پرواز در می آید، و تمام وجود او را به سوی ایمان و استقامت جذب می کند.

در پرتو این فرهنگ و تعلیمات بود که اسلام از یک مشت عرب جاهلی انسانهای نمونه ای ساخت که از هیچگونه ایثار و فداکاری مضایقه نداشتند، و همینها است که امروز می تواند الهام بخش مسلمانان در راه پیروزی بر همه مشکلات باشد.

البته نباید فراموش کرد که (( استقامت )) همچون (( عمل صالح )) میوه درخت (( ایمان )) است زیرا ایمان هنگامی که عمق و نفوذ کافی پیدا کند انسان را دعوت به استقامت خواهد کرد، همانگونه استقامت در مسیر حق بر عمق ایمان نیز می افزاید، و این دو تاثیر متقابل دارند.

از آیات دیگر قرآن نیز استفاده می شود که ایمان و استقامت نه تنها برکات معنوی را به سوی انسان سرازیر می کند، بلکه از برکات مادی این جهان نیز در سایه این دو بهره مند خواهد شد، در سوره (( جن )) آیه 16 می خوانیم : و ان لو استقاموا علی الطریقه لاسقیناهم ماء غدقا: (( هر گاه افراد با ایمان بر طریقه حق پایداری کنند آب فراوان به آنها می نوشانیم )) (و سالهائی

پر باران و پر برکت نصیب آنها می کنیم ). بدی را با نیکی دفع کن !

در آیات گذشته سخن از کسانی در میان بود که مردم را از شنیدن آیات قرآن نهی می کردند، یعنی داعیان به سوی ضلال و گمراهی .

ولی در آیات مورد بحث از نقطه مقابل آنها که گفتارشان بهترین گفتار است سخن می گوید، می فرماید: (( چه کسی گفتارش بهتر است از- آن کس که دعوت به سوی خدا می کند و عمل صالح انجام می دهد و می گوید من از مسلمینم و با تمام وجودم اسلام را پذیرفته ام )) (و من احسن قولا ممن دعا الی الله و عمل صالحا و قال اننی من المسلمین ).

گرچه آیه به صورت استفهام است ، ولی پیدا است که استفهام انکاری است ، یعنی هیچکس سخنش از داعیان به سوی الله و منادیان توحید بهتر نیست ، همان منادیانی که با عمل صالح خویش دعوت زبانی خود را تاءکید و تثبیت می کنند، و با اعتقاد به اسلام و تسلیم در برابر حق بر عمل صالح خویش صحه می گذارند.

این آیه با صراحت ، بهترین گویندگان را کسانی معرفی کرده که دارای این سه وصفند: دعوت به الله ، عمل صالح ، و تسلیم در برابر حق .

در حقیقت چنین کسانی علاوه بر سه رکن معروف ایمان ، اقرار به لسان ، عمل به ارکان ، و ایمان به جنان (قلب ) بر رکن چهارمی نیز چنگ زده اند و آن تبلیغ و نشر آئین حق و اقامه دلیل بر مبانی دین و زدودن آثار شک و تردید از

قلوب بندگان خدا است . این منادیان با این چهار وصف بهترین منادیان جهانند.

گرچه گروهی از مفسران این اوصاف را تطبیق بر شخص پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و یا

پیامبر، و امامانی که دعوت به سوی حق می کردند، و یا خصوص مؤ ذنها کرده اند، ولی پیدا است آیه مفهوم وسیع و گسترده ای دارد که تمام منادیان توحید را که واجد این صفاتند فرا می گیرد، هر چند برترین مصداقش شخص پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) است (مخصوصا با توجه به زمان نزول آیه ) و در درجه بعد ائمه معصومین و بعد از آنها تمام علماء و دانشمندان و مجاهدان راه حق و آمرین به معروف و ناهین از منکر و مبلغان اسلام از هر قشر و گروه هستند، و این آیه بشارتی است بزرگ و افتخاری است بی نظیر برای همه آنها که می توانند به آن دلگرم باشند.

و اگر گفته اند در این آیه مدح (( بلال حبشی )) مؤ ذن مخصوص پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) است نیز به خاطر همین است که او در دورانی تاریک و وحشتناک نغمه توحید را سر داد، و جان خود را در برابر آن سپر ساخت ، و با ایمان راسخ و استقامت کم نظیر و اعمال صالح و تداوم خط صحیح اسلام این اوصاف را تکمیل نمود!

جمله (( و قال اننی من المسلمین )) را دو گونه تفسیر کرده اند: نخست این که (( قال )) در اینجا از ماده قول به معنی اعتقاد است ، یعنی اعتقاد راسخ

به اسلام دارد.

دیگر این که قول در اینجا به همان معنی (( سخن گفتن )) است ، یعنی از روی افتخار و مباهات به آئین پاک خداوند صدا می زند من از مسلمین هستم !

معنی اول مناسبتر است هر چند جمع هر دو در مفهوم آیه امکان دارد.

بعد از بیان دعوت به سوی خداوند و اوصاف داعیان الی الله ، روش دعوت را شرح داده ، می گوید: (( نیکی و بدی یکسان نیست )) (لا تستوی الحسنه و لا السیئه ). <49>

در حالی که مخالفان حق سلاحی جز بد گوئی و افتراء و سخریه و استهزاء

و انواع فشارها و ستمها ندارند، باید سلاح شما پاکی و تقوا و سخن حق و نرمش و محبت باشد.

آری مکتب ضلالت جز چنان ابزاری را نمی پسندد مکتب حق تنها از چنین وسائلی بهره گیری می کند.

گرچه (( حسنه )) و (( سیئه )) مفهوم وسیعی دارد، تمام نیکیها و خوبیها و خیرات و برکات در مفهوم حسنه جمع است ، همانگونه که هر گونه انحراف و زشتی و عذاب در مفهوم سیئه خلاصه شده است ، ولی در آیه مورد بحث آن شاخه ای از (( حسنه )) و (( سیئه )) که مربوط به روشهای تبلیغی است منظور می باشد.

ولی جمعی از مفسران حسنه را به معنی اسلام و توحید و سیئه را به معنی شرک و کفر تفسیر کرده اند.

بعضی (( حسنه )) را به اعمال صالح و (( سیئه )) را به اعمال قبیح ، و بعضی (( حسنه )) را به صفات عالی انسانی همچون صبر و حلم و مدارا و

عفو، و (( سیئه )) را به معنی غضب و جهل و خشونت و انتقامجوئی تفسیر کرده اند.

ولی تفسیر اول از همه مناسبتر به نظر می رسد.

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام ) می خوانیم که در تفسیر آیه فوق فرمود: الحسنه التقیه و السیئه الاذاعه : حسنه تقیه است ، و افشاگری سیئه است البته این حدیث ناظر به مقامی است که افشا کردن عقیده موجب اتلاف نیروها و از بین رفتن نقشه ها و هدفها شود. <50>

سپس برای تکمیل این سخن می افزاید: (( با روشی که بهتر است بدیها را پاسخ گوی و دفع کن )) (ادفع بالتی هی احسن ).

به وسیله حق باطل را دفع کن ، و با حلم و مدارا جهل و خشونت را، و با عفو و گذشت به مقابله با خشونتها برخیز، هرگز بدی را با بدی ، و زشتی را با

زشتی پاسخ مگوی ، که این روش انتقامجویان است و موجب لجاجت و سرسختی منحرفان می گردد.

در پایان آیه به فلسفه عمیق این برنامه در یک جمله کوتاه اشاره کرده ، می فرماید: نتیجه این کار آن خواهد شد که دشمنان سرسخت همچون دوستان گرم و صمیمی شوند (فاذا الذی بینک و بینه عداوه کانه ولی حمیم ).

آنچه را قرآن در این آیه بیان کرده ، و در آیه 96 سوره مؤ منون نیز به شکل دیگری آمده (ادفع بالتی هی احسن السیئه ) از مهمترین و ظریفترین و پربارترین روشهای تبلیغ مخصوصا در برابر دشمنان نادان و لجوج است ، و آخرین تحقیقات روانشناسان نیز به آن منتهی شده است .

زیرا هر کس

بدی کند انتظار مقابله به مثل را دارد، مخصوصا افراد بد چون خودشان از این قماشند، و گاه یک بدی را چند برابر پاسخ می گویند، هنگامی که ببینند که طرف مقابل نه تنها بدی را به بدی پاسخ نمی دهد، بلکه با خوبی و نیکی به مقابله برمی خیزد، اینجا است که طوفانی در وجودشان برپا می شود وجدانشان تحت فشار شدیدی قرار می گیرد و بیدار می گردد، انقلابی در درون جانشان صورت می گیرد، شرمنده می شوند، احساس حقارت می کنند، و برای طرف مقابل عظمت قائل می شوند.

اینجا است که کینه ها و عداوتها با طوفانی از درون جان برخاسته و جای آن را محبت و صمیمیت می گیرد.

بدیهی است این یک قانون غالبی است نه دائمی ، زیرا همیشه اقلیتی هستند که از این روش سوء استفاده می کنند، و تا زیر ضربات خرد کننده شلاق مجازات قرار نگیرند آدم نمی شوند و دست از اعمال زشت خود بر نمی دارند.

البته حساب این گروه جدا است ، و باید در برابر آنها از شدت عمل استفاده کرد، ولی نباید فراموش کرد که این دسته همیشه در اقلیت هستند، قانونی که

حاکم بر اکثریت است همان قانون (( دفع سیئه باحسنه )) است .

و لذا ملاحظه می کنیم که پیغمبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و پیشوایان معصوم (علیه السلام ) همیشه از این روش عالی قرآنی بهره می گرفتند، فی المثل به هنگام فتح مکه که نه تنها دشمنان بلکه دوستان انتظار انتقامجوئی شدید مسلمین ، و به راه انداختن حمام خون در آن سرزمین کفر

و شرک و نفاق و کانون دشمنان سنگدل و بی رحم داشتند، و حتی بعضی از پرچمداران سپاه اسلام در آن روز رو به سوی ابو سفیان کرده و شعار الیوم یوم الملحمه ، الیوم تسبی الحرمه ، الیوم اذل الله قریشا! (( امروز روز انتقام ، روز از بین رفتن احترام نفوس و اموال دشمنان ، و روز ذلت و خواری قریش است )) سر دادند، پیغمبر گرامی اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) با جمله (( اذهبوا فانتم الطلقاء)) (( بروید و همه آزادید)) همه را مشمول عفو خود قرار داد، رو به سوی ابو سفیان فرمود و شعار انتقامجویانه را به این شعار محبت آمیز تبدیل فرمود الیوم یوم المرحمه الیوم اعز الله قریشا!: (( امروز روز رحمت است ، امروز روز عزت قریش است )) !. <51>

همین عمل چنان طوفانی در سرزمین دلهای مکیان مشرک بر پا کرد که به گفته قرآن (( یدخلون فی دین الله افواجا)) : فوج فوج مسلمان شدند و آئین اسلام را با جان و دل پذیرا گشتند (سوره نصر - آیه 2).

ولی با تمام این احوال به طوری که در تواریخ اسلام آمده است پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) چند نفر را نام برد و از عفو عمومی مستثنا کرد، چرا که افرادی خطرناک و غیر قابل بخشش بودند، اما بقیه را جز این چند نفر مشمول عفو عمومی ساخت ، و در ضمن این جمله پر معنی را بیان کرد: (( من درباره شما همان می گویم که یوسف درباره برادران خود که بر او

ستم کرده بودند گفت )) : لا تثریب علیکم الیوم یغفر الله لکم و هو ارحم الراحمین : (( امروز ملامتی بر شما نیست ، خدا شما را

ببخشد که او ارحم الراحمین است )) !. <52>

(( ولی )) در اینجا به معنی دوست ، و (( حمیم )) در اصل به معنی آب داغ و سوزان است ، و اگر به عرق بدن حمیم گفته می شود به خاطر گرمی آن است ، و حمام را نیز به همین مناسبت حمام می گویند، به دوستان پر محبت و گرم و داغ نیز حمیم گفته می شود و منظور در آیه همین است .

قابل توجه اینکه می فرماید: کانه ولی حمیم (( گویا یک دوست گرم و صمیمی است )) اشاره به این که اگر واقعا در صف دوستان صمیمی هم در نیاید حداقل در ظاهر چنین خواهد بود.

از آنجا که چنین برخوردی با مخالفان کار ساده و آسانی نیست ، و رسیدن به چنین مقامی نیاز به خودسازی عمیق اخلاقی دارد، در آیه بعد مبانی اخلاقی این گونه برخورد با دشمنان را در عبارتی کوتاه و پر معنی بیان کرده ، می فرماید: (( به این خصلت نمی رسد مگر کسانی که دارای صبر و استقامتند)) (و ما یلقاها الا الذین صبروا). <53>

(( و به این خوی و خلق عظیم نمی رسد مگر کسانی که بهره بزرگی از ایمان و تقوی و اخلاق دارند)) (و ما یلقاها الا ذو حظ عظیم ).

آری انسان مدتها باید خود سازی کند تا بتواند بر خشم و غضب خویش چیره گردد، باید در پرتو ایمان و

تقوی آن قدر روح او وسیع و قوی شود که به آسانی از آزار دشمنان متاثر نگردد، و حس انتقامجوئی در او شعله ور نشود، روحی بزرگ ، و شرح صدر کافی لازم است تا شخص به چنین مرحله ای از کمال انسانیت به رسد که بدیها را با نیکی پاسخ گوید، و در راه خدا و برای رسیدن

به اهداف مقدسش حتی از مرحله عفو و گذشت فراتر رود، و به مقام (( دفع سیئه به حسنه )) برسد!.

باز در اینجا به مساله (( صبر)) بر خورد می کنیم که ریشه همه ملکات فاضله اخلاقی و پیشرفتها و موفقیتهای مادی و معنوی است . <54>

و از آنجا که بر سر راه وصول به این هدف بزرگ موانعی وجود دارد و وسوسه های شیطانی در اشکال مختلف انسانها را مانع می شود، در آخرین آیه مورد بحث شخص پیامبر (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) را به عنوان الگو مخاطب ساخته ، می گوید: (( هر گاه وسوسه هائی از شیطان در این مسیر متوجه تو گردد بهوش باش ، و در مقابل آن مقاومت کن ، خود را به خداوند بسپار، و به سایه لطف او پناه بر، که او شنونده و آگاه است )) (و اما ینزغنک من الشیطان نزغ فاستعذ بالله انه هو السمیع العلیم ). <55>

(( نزغ )) (بر وزن نزد) به معنی (( ورود در کاری به قصد فساد)) است ، و به همین جهت به وسوسه های شیطانی (( نزغ )) گفته می شود.

این هشدار در واقع به خاطر این است که در این گونه مواقع

معمولا خطوراتی از ذهن می گذرد، و یا افراد به اصطلاح مصلحت اندیش توصیه هائی از این قبیل می کنند.

(( مردم را جز با زور نمی توان اصلاح کرد)) (( خون را با خون باید شست ))

(( ترحم بر پلنگ تیز دندان ستمکاری بر گوسفندان است )) و مانند اینها، و با این وسوسه ها می خواهند مقابله به مثل را در همه جا توصیه کنند، و بدی را به بدی پاسخ گویند.

قرآن می گوید: مبادا گرفتار این وسوسه ها شوید، و جز در موارد خاص و استثنائی تکیه بر خشونت کنید، و هر گاه در برابر چنین سخنان قرار گرفتید، پناه به خدا ببرید، و بر او اعتماد کنید که او همه سخنان را می شنود، و از نیات همگان آگاه است .

البته آیه فوق مفهوم وسیعی دارد و می گوید: در برابر همه وسوسه های شیطانی باید به خدا پناه برد، ولی آنچه گفته شد یکی از مصادیق روشن آن است .

1 - برنامه چهار مرحلهای داعیان الی الله

در چهار آیه فوق چهار بحث در زمینه دعوت به سوی خدا آمده است .

(( نخست )) خودسازی دعوت کنندگان از نظر ایمان و عمل صالح .

(( دوم )) استفاده از روش دفع بدیها به نیکیها.

(( سوم )) فراهم ساختن مبادی اخلاقی برای انجام این روش .

(( چهارم )) برداشتن موانع از سر راه و مبارزه با وسوسه های شیطانی .

پیامبر اسلام (صلی اللّه علیه و آله و سلّم ) و امامان معصوم خود بهترین الگو و اسوه برای این برنامه بودند و یکی از دلائل پیشرفت سریع اسلام در آن محیط تاریک

و پر از جهل ، استفاده از همین برنامه بود.

امروز روانشناسان کتابها و رساله هائی در زمینه راه نفوذ در دیگران نوشته اند که در برابر عظمت آیات فوق مطلب قابل ملاحظه ای به نظر نمی رسد،

به خصوص این که روشهائی را که آنها توصیه می کنند